. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. Homenaje a aquel Bendito, el Noble, el plenamente Despierto por sí mismo.

องฺคุตฺตรนิกาเย

En el Anguttara Nikaya.

ทุกนิปาต-อฏฺฐกถา

Comentario al Dukanipata (Libro de los Pares).

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. Los primeros cincuenta [discursos].

๑. กมฺมการณวคฺโค

1. Capítulo sobre los Castigos (Kammakaraṇa).

๑. วชฺชสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Vajja Sutta (Discurso sobre las faltas).

๑. ทุกนิปาตสฺส [Pg.1] ปฐเม วชฺชานีติ โทสา อปราธา. ทิฏฺฐธมฺมิกนฺติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อุปฺปนฺนผลํ. สมฺปรายิกนฺติ สมฺปราเย อนาคเต อตฺตภาเว อุปฺปนฺนผลํ. อาคุจารินฺติ ปาปการึ อปราธการกํ. ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺเตติ โจรํ คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา ราชปุริสา กโรนฺติ, ราชาโน ปน ตา กาเรนฺติ นาม. ตํ โจรํ เอวํ กมฺมการณา การิยมานํ เอส ปสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปสฺสติ โจรํ อาคุจารึ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺเต’’ติ. อทฺธทณฺฑเกหีติ มุคฺคเรหิ, ปหารสาธนตฺถํ วา จตุหตฺถทณฺฑํ ทฺเวธา เฉตฺวา คหิตทณฺฑเกหิ. พิลงฺคถาลิกนฺติ กญฺชิยอุกฺขลิกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา สีสกฏาหํ อุปฺปาเฏตฺวา ตตฺตํ อโยคุฬํ สณฺฑาเสน คเหตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปนฺติ, เตน มตฺถลุงฺคํ ปกฺกุถิตฺวา [Pg.2] อุตฺตรติ. สงฺขมุณฺฑิกนฺติ สงฺขมุณฺฑกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา อุตฺตโรฏฺฐอุภโตกณฺณจูฬิกคลวาฏกปริจฺเฉเทน จมฺมํ ฉินฺทิตฺวา สพฺพเกเส เอกโต คณฺฐึ กตฺวา ทณฺฑเกน เวเฐตฺวา อุปฺปาเฏนฺติ, สห เกเสหิ จมฺมํ อุฏฺฐหติ. ตโต สีสกฏาหํ ถูลสกฺขราหิ ฆํสิตฺวา โธวนฺตา สงฺขวณฺณํ กโรนฺติ. ราหุมุขนฺติ ราหุมุขกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา สงฺกุนา มุขํ วิวริตฺวา อนฺโตมุเข ทีปํ ชาเลนฺติ, กณฺณจูฬิกาหิ วา ปฏฺฐาย มุขํ นิขาทเนน ขนนฺติ, โลหิตํ ปคฺฆริตฺวา มุขํ ปูเรติ.

1. En el primer discurso del Dukanipata, 'vajjāni' se refiere a faltas u ofensas. 'Diṭṭhadhammika' significa el fruto o resultado que surge en esta misma vida, en esta presente existencia individual (attabhāva). 'Samparāyika' significa el fruto que surge en una existencia futura, en el porvenir. 'Āgucāriṃ' se refiere a un malhechor, a aquel que comete ofensas. Respecto a 'rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenteti': aunque los servidores del rey (rājapurisā) capturan al ladrón y ejecutan diversos tipos de castigos y torturas, se dice que los reyes 'hacen que se ejecuten'. Alguien observa a ese ladrón mientras se le infligen tales castigos. Por ello, el Bendito dijo: 've a un ladrón, a un malhechor, a quien los reyes han capturado y le infligen diversos castigos'. 'Addhadaṇḍakehīti' significa con mazos, o bien con palos de cuatro codos de largo que han sido partidos en dos para propinar golpes. 'Bilaṅgathālikanti' se refiere al castigo de la 'olla de gachas de arroz'. Quienes lo ejecutan, abren el cráneo y, tomando una bola de hierro al rojo vivo con unas tenazas, la introducen allí; debido a ello, el cerebro hierve y rebosa. 'Saṅkhamuṇḍikanti' se refiere al castigo de la 'corona de caracola'. Quienes lo ejecutan, cortan la piel alrededor del labio superior, ambos pabellones de las orejas y el área de la garganta, recogen todo el cabello en un nudo, lo envuelven en un palo y tiran de él; la piel se levanta junto con el cabello. Luego, frotan el cráneo con gravilla gruesa y lo lavan hasta que adquiere el color blanco de una caracola. 'Rāhumukhanti' se refiere al castigo de la 'boca de Rahu'. Quienes lo ejecutan, abren la boca con un gancho y encienden una lámpara en su interior, o bien cavan en la boca con un cincel comenzando desde los pabellones de las orejas; la sangre fluye y llena la boca.

โชติมาลิกนฺติ สกลสรีรํ เตลปิโลติกาย เวเฐตฺวา อาลิมฺเปนฺติ. หตฺถปชฺโชติกนฺติ หตฺเถ เตลปิโลติกาย เวเฐตฺวา ทีปํ วิย ปชฺชาเลนฺติ. เอรกวตฺติกนฺติ เอรกวตฺตกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา เหฏฺฐาคีวโต ปฏฺฐาย จมฺมวฏฺเฏ กนฺติตฺวา โคปฺผเก ฐเปนฺติ, อถ นํ โยตฺเตหิ พนฺธิตฺวา กฑฺฒนฺติ. โส อตฺตโน จมฺมวฏฺเฏ อกฺกมิตฺวา อกฺกมิตฺวา ปตติ. จีรกวาสิกนฺติ จีรกวาสิกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา ตเถว จมฺมวฏฺเฏ กนฺติตฺวา กฏิยํ ฐเปนฺติ, กฏิโต ปฏฺฐาย กนฺติตฺวา โคปฺผเกสุ ฐเปนฺติ, อุปริเมหิ เหฏฺฐิมสรีรํ จีรกนิวาสนนิวตฺถํ วิย โหติ. เอเณยฺยกนฺติ เอเณยฺยกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา อุโภสุ กปฺปเรสุ จ อุโภสุ ชาณุเกสุ จ อยวลยานิ ทตฺวา อยสูลานิ โกฏฺเฏนฺติ. โส จตูหิ อยสูเลหิ ภูมิยํ ปติฏฺฐหติ. อถ นํ ปริวาเรตฺวา อคฺคึ กโรนฺติ. ‘‘เอเณยฺยโก โชติปริคฺคโห ยถา’’ติ อาคตฏฺฐาเนปิ อิทเมว วุตฺตํ. ตํ กาเลน กาลํ สูลานิ อปเนตฺวา จตูหิ อฏฺฐิโกฏีหิเยว ฐเปนฺติ. เอวรูปา กมฺมการณา นาม นตฺถิ.

'Jotimālikanti' significa envolver todo el cuerpo con trapos empapados en aceite y prenderles fuego. 'Hatthapajjotikanti' significa envolver las manos con trapos empapados en aceite y encenderlas como si fueran lámparas. 'Erakavattikanti' se refiere al castigo de 'pelar como la hierba era'. Quienes lo ejecutan, comienzan desde el cuello hacia abajo, cortando tiras de piel que dejan colgando hasta los tobillos; luego atan al hombre con cuerdas y lo arrastran; el individuo cae una y otra vez al pisar sus propias tiras de piel. 'Cīrakavāsikanti' se refiere al castigo de 'vestir con tiras'. Quienes lo ejecutan, cortan las tiras de piel de la misma manera pero las dejan en la cintura, y luego cortan desde la cintura hasta los tobillos; la piel superior sobre el cuerpo inferior queda como si vistiera una prenda de fibras de corteza. 'Eṇeyyakanti' se refiere al castigo del 'ciervo'. Quienes lo ejecutan, colocan anillos de hierro en ambos codos y en ambas rodillas, e insertan estacas de hierro a través de ellos. El ser queda apoyado en el suelo sobre las cuatro estacas de hierro. Luego, lo rodean con fuego y lo queman. Esto mismo se dice en el pasaje 'como un ciervo rodeado de fuego'. De vez en cuando, retiran las estacas y lo dejan apoyado solo sobre los cuatro extremos de sus huesos. Tales formas de tortura son ciertamente extremas.

พฬิสมํสิกนฺติ อุภโตมุเขหิ พฬิเสหิ ปหริตฺวา จมฺมมํสนฺหารูนิ อุปฺปาเฏนฺติ. กหาปณิกนฺติ สกลสรีรํ ติณฺหาหิ วาสีหิ โกฏิโต ปฏฺฐาย กหาปณมตฺตํ, กหาปณมตฺตํ ปาเตนฺตา โกฏฺเฏนฺติ. ขาราปตจฺฉิกนฺติ สรีรํ ตตฺถ ตตฺถ อาวุเธหิ ปหริตฺวา โกจฺเฉหิ ขารํ ฆํสนฺติ, จมฺมมํสนฺหารูนิ ปคฺฆริตฺวา อฏฺฐิกสงฺขลิกาว ติฏฺฐติ. ปลิฆปริวตฺติกนฺติ เอเกน ปสฺเสน นิปชฺชาเปตฺวา กณฺณจฺฉิทฺเทน อยสูลํ โกฏฺเฏตฺวา ปถวิยา เอกาพทฺธํ กโรนฺติ. อถ นํ ปาเท คเหตฺวา อาวิญฺฉนฺติ. ปลาลปีฐกนฺติ เฉโก [Pg.3] การณิโก ฉวิจมฺมํ อจฺฉินฺทิตฺวา นิสทโปเตหิ อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา เกเสสุ คเหตฺวา อุกฺขิปติ, มํสราสิเยว โหติ. อถ นํ เกเสเหว ปริโยนนฺธิตฺวา คณฺหนฺติ, ปลาลวฏฺฏึ วิย กตฺวา ปุน เวเฐนฺติ. สุนเขหิปีติ กติปยานิ ทิวสานิ อาหารํ อทตฺวา ฉาตกสุนเขหิ ขาทาเปนฺติ. เต มุหุตฺเตน อฏฺฐิกสงฺขลิกเมว กโรนฺติ. สูเล อุตฺตาเสนฺเตติ สูเล อาโรเปนฺเต.

'Baḷisamaṃsikanti' significa golpear con anzuelos de doble punta y arrancar la piel, la carne y los tendones. 'Kahāpaṇikanti' significa que, comenzando desde las extremidades, cortan todo el cuerpo con hachas afiladas en trozos del tamaño de una moneda kahapana. 'Khārāpatacchikanti' significa herir el cuerpo aquí y allá con armas y luego frotarlo con una solución alcalina (salmuera) usando cepillos; la piel, la carne y los tendones se disuelven y fluyen, quedando solo el esqueleto. 'Palighaparivattikanti' significa acostarlo sobre un costado, clavarle una estaca de hierro a través del orificio del oído fijándolo a la tierra y, agarrándolo por los pies, hacerlo girar. 'Palālapīṭhakanti' significa que un verdugo experto, sin romper la piel exterior, quiebra los huesos con piedras de moler, luego lo toma por los cabellos y lo levanta; el cuerpo se convierte en una simple masa de carne. Luego lo envuelven con su propio cabello y lo toman, doblándolo como un fardo de paja y envolviéndolo de nuevo. 'Sunakhehipīti' significa privarlo de comida por varios días y luego hacer que perros hambrientos lo devoren; estos, en un instante, lo reducen a un mero esqueleto. 'Sūle uttāsenteti' significa empalarlo en una estaca.

น ปเรสํ ปาภตํ วิลุมฺปนฺโต จรตีติ ปเรสํ สนฺตกํ ภณฺฑํ ปรมฺมุขํ อาภตํ อนฺตมโส อนฺตรวีถิยํ ปติตํ สหสฺสภณฺฑิกมฺปิ ทิสฺวา ‘‘อิมินา ชีวิสฺสามี’’ติ วิลุมฺปนฺโต น วิจรติ, โก อิมินา อตฺโถติ ปิฏฺฐิปาเทน วา ปวฏฺเฏตฺวา คจฺฉติ.

'Na paresaṃ pābhataṃ vilumpanto caratīti' significa que no anda robando bienes ajenos. Si ve una propiedad de otros que ha sido transportada en secreto o que ha caído en medio del camino, incluso si es un fardo de mil monedas, no lo toma pensando 'viviré de esto'. En cambio, pensando '¿de qué me sirve esto?', lo aparta con el dorso del pie o lo hace rodar y sigue su camino.

ปาปโกติ ลามโก. ทุกฺโขติ อนิฏฺโฐ. กิญฺจ ตนฺติ กึ นาม ตํ การณํ ภเวยฺย. ยาหนฺติ เยน อหํ. กายทุจฺจริตนฺติ ปาณาติปาตาทิ ติวิธํ อกุสลํ กายกมฺมํ. กายสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ ติวิธํ กุสลกมฺมํ. วจีทุจฺจริตนฺติ มุสาวาทาทิ จตุพฺพิธํ อกุสลํ วจีกมฺมํ. วจีสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ จตุพฺพิธํ กุสลกมฺมํ. มโนทุจฺจริตนฺติ อภิชฺฌาทิ ติวิธํ อกุสลกมฺมํ. มโนสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ ติวิธํ กุสลกมฺมํ. สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตีติ เอตฺถ ทุวิธา สุทฺธิ – ปริยายโต จ นิปฺปริยายโต จ. สรณคมเนน หิ ปริยาเยน สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นาม. ตถา ปญฺจหิ สีเลหิ, ทสหิ สีเลหิ – จตุปาริสุทฺธิสีเลน, ปฐมชฺฌาเนน…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตเนน, โสตาปตฺติมคฺเคน, โสตาปตฺติผเลน…เป… อรหตฺตมคฺเคน ปริยาเยน สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นาม. อรหตฺตผเล ปติฏฺฐิโต ปน ขีณาสโว ฉินฺนมูลเก ปญฺจกฺขนฺเธ นฺหาเปนฺโตปิ ขาทาเปนฺโตปิ ภุญฺชาเปนฺโตปิ นิสีทาเปนฺโตปิ นิปชฺชาเปนฺโตปิ นิปฺปริยาเยเนว สุทฺธํ นิมฺมลํ อตฺตานํ ปริหรติ ปฏิชคฺคตีติ เวทิตพฺโพ.

'Pāpako' significa vil o inferior. 'Dukkho' significa lo que no es deseado. 'Kiñca taṃ': ¿qué razón podría ser aquella? 'Yāhaṃ': por la razón que yo. 'Kāyaduccarita' se refiere a la acción corporal perjudicial de tres tipos, como el matar seres vivos y demás. 'Kāyasucarita' es la acción corporal beneficiosa de tres tipos que es su opuesto. 'Vacīduccarita' es la acción verbal perjudicial de cuatro tipos, como el falso testimonio y demás. 'Vacīsucarita' es la acción verbal beneficiosa de cuatro tipos que es su opuesto. 'Manoduccarita' es la acción mental perjudicial de tres tipos, como la codicia (abhijjhā) y demás. 'Manosucarita' es la acción mental beneficiosa de tres tipos que es su opuesto. En la frase 'suddhaṃ attānaṃ pariharati' (se mantiene a sí mismo puro), la pureza (suddhi) es de dos clases: figurada (pariyāyato) y literal o absoluta (nippariyāyato). En efecto, mediante la toma de refugio (saraṇagamana), uno se mantiene a sí mismo puro en sentido figurado. Del mismo modo, mediante los cinco preceptos, los diez preceptos, la moralidad de la pureza de los cuatro sentidos (catupārisuddhisīla), el primer jhāna... hasta el logro de la base de la ni-percepción-ni-no-percepción, el sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimagga), el fruto de la entrada en la corriente... y el sendero del Arhat, se dice que uno se mantiene a sí mismo puro en sentido figurado. Sin embargo, el Arahant (aquel cuyas impurezas se han extinguido), establecido en el Fruto del Arhat (arahattaphala), aunque bañe, alimente, haga comer, siente o acueste a los cinco agregados cuyas raíces (del ciclo de renacimientos) han sido cortadas, debe entenderse que cuida y protege su ser de manera pura y sin mancha en el sentido absoluto (nippariyāyena).

ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ทฺเว วชฺชาเนว, โน น วชฺชานิ, ตสฺมา. วชฺชภีรุโนติ วชฺชภีรุกา. วชฺชภยทสฺสาวิโนติ วชฺชานิ ภยโต ทสฺสนสีลา. เอตํ ปาฏิกงฺขนฺติ เอตํ อิจฺฉิตพฺพํ, เอตํ อวสฺสํภาวีติ อตฺโถ. ยนฺติ นิปาตมตฺตํ, การณวจนํ วา เยน การเณน ปริมุจฺจิสฺสติ สพฺพวชฺเชหิ[Pg.4]. เกน ปน การเณน ปริมุจฺจิสฺสตีติ? จตุตฺถมคฺเคน เจว จตุตฺถผเลน จ. มคฺเคน หิ ปริมุจฺจติ นาม, ผลํ ปตฺโต ปริมุตฺโต นาม โหตีติ. กึ ปน ขีณาสวสฺส อกุสลํ น วิปจฺจตีติ? วิปจฺจติ, ตํ ปน ขีณาสวภาวโต ปุพฺเพ กตํ. ตญฺจ โข อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว, สมฺปราเย ปนสฺส กมฺมผลํ นาม นตฺถีติ. ปฐมํ.

'Tasmā': debido a que estas dos son ciertamente faltas (vajja) y no es que no sean faltas. 'Vajjabhīruno' son aquellos que temen las faltas. 'Vajjabhayadassāvino' son aquellos que tienen el hábito de ver las faltas como un peligro. 'Etaṃ pāṭikaṅkhanti': esto es lo que debe ser deseado; el sentido es que esto ocurrirá inevitablemente en uno mismo. 'Yaṃ' es meramente una partícula, o bien una expresión de causa: la razón por la cual uno se liberará de todas las faltas. ¿Por qué razón se liberará? Por el cuarto sendero (arahattamagga) y el cuarto fruto (arahattaphala). Pues mediante el sendero uno está en proceso de liberación, y al alcanzar el fruto, se dice que está liberado. ¿Acaso el kamma perjudicial no madura para un Arahant? Sí madura, pero se trata de aquel kamma realizado antes de alcanzar el estado de Arahant. Y eso ocurre solo en esta misma existencia presente; para él no existe el llamado fruto del kamma en el más allá. Primero (primer discurso).

๒. ปธานสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario del Padhāna Sutta

๒. ทุติเย ปธานานีติ วีริยานิ. วีริยญฺหิ ปทหิตพฺพโต ปธานภาวกรณโต วา ปธานนฺติ วุจฺจติ. ทุรภิสมฺภวานีติ ทุสฺสหานิ ทุปฺปูริยานิ, ทุกฺกรานีติ อตฺโถ. อคารํ อชฺฌาวสตนฺติ อคาเร วสนฺตานํ. จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปทานตฺถํ ปธานนฺติ เอเตสํ จีวราทีนํ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อนุปฺปทานตฺถาย ปธานํ นาม ทุรภิสมฺภวนฺติ ทสฺเสติ. จตุรตนิกมฺปิ หิ ปิโลติกํ, ปสตตณฺฑุลมตฺตํ วา ภตฺตํ, จตุรตนิกํ วา ปณฺณสาลํ, เตลสปฺปินวนีตาทีสุ วา อปฺปมตฺตกมฺปิ เภสชฺชํ ปเรสํ เทถาติ วตฺตุมฺปิ นีหริตฺวา ทาตุมฺปิ ทุกฺกรํ อุภโตพฺยูฬฺหสงฺคามปฺปเวสนสทิสํ. เตนาห ภควา –

2. En el segundo discurso, 'padhānāni' significa esfuerzos (vīriya). En efecto, el esfuerzo se llama 'padhāna' porque debe ser ejercido (padahitabba) o porque constituye el estado de gran aplicación. 'Durabhisambhavāni' significa difíciles de soportar, difíciles de cumplir o difíciles de realizar. 'Agāraṃ ajjhāvasataṃ' se refiere a quienes habitan en el hogar. Con la expresión 'esfuerzo para proporcionar túnicas, comida de limosna, alojamiento y medicinas para los enfermos', muestra que el esfuerzo para suministrar estos cuatro requisitos es difícil de realizar. Pues incluso el solo decir 'dad a otros', o el sacar para dar una tela vieja de cuatro codos, una porción de comida del tamaño de un puñado, una choza de hojas de cuatro codos, o una medicina mínima como aceite o mantequilla clarificada, es difícil; es semejante a entrar en una batalla donde dos frentes de combate están desplegados. Por ello dijo el Bienaventurado:

‘‘ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมานมาหุ,อปฺปาปิ สนฺตา พหุเก ชินนฺติ;

อปฺปมฺปิ เจ สทฺทหาโน ททาติ,เตเนว โส โหติ สุขี ปรตฺถา’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๒;

สํ. นิ. ๑.๓๓);

'Dicen que el dar y la guerra son iguales; incluso siendo pocos, los virtuosos vencen a muchos. Si uno da con fe, aunque sea poco, por eso mismo será feliz en el más allá'.

อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานนฺติ เคหโต นิกฺขมิตฺวา อคารสฺส ฆราวาสสฺส หิตาวเหหิ กสิโครกฺขาทีหิ วิรหิตํ อนคาริยํ ปพฺพชฺชํ อุปคตานํ. สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถาย ปธานนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธูปธิกิเลสูปธิอภิสงฺขารูปธิสงฺขาตานํ อุปธีนํ ปฏินิสฺสคฺคสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส อตฺถาย วิปสฺสนาย เจว มคฺเคน จ สหชาตวีริยํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ทฺเว ปธานานิ ทุรภิสมฺภวานิ, ตสฺมา. ทุติยํ.

'Agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānaṃ' se refiere a quienes, habiendo salido del hogar, han adoptado la vida sin hogar (pabbajjā), alejados de los medios de subsistencia laicos como la agricultura o la ganadería. 'Sabbūpadhipaṭinissaggatthāya padhānaṃ' es el esfuerzo o energía innato (sahajāta-vīriya) que surge junto con la visión cabal (vipassanā) y el sendero supremo, en favor del Nibbāna, que es el abandono de todas las adquisiciones (upadhi), a saber: los agregados, las impurezas, las formaciones y los placeres sensoriales. 'Tasmā': debido a que estos dos tipos de esfuerzos son difíciles de realizar. Segundo (segundo discurso).

๓. ตปนียสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario del Tapanīya Sutta

๓. ตติเย [Pg.5] ตปนียาติ อิธ เจว สมฺปราเย จ ตปนฺตีติ ตปนียา. ตปฺปตีติ จิตฺตสนฺตาเปน ตปฺปติ อนุโสจติ กายทุจฺจริตํ กตฺวา นนฺทยกฺโข วิย นนฺทมาณโว วิย นนฺทโคฆาตโก วิย เทวทตฺโต วิย ทฺเวภาติกา วิย จ. เต กิร คาวํ วธิตฺวา มํสํ ทฺเว โกฏฺฐาเส อกํสุ. ตโต กนิฏฺโฐ เชฏฺฐกํ อาห – ‘‘มยฺหํ ทารกา พหู, อิมานิ เม อนฺตานิ เทหี’’ติ. อถ นํ โส ‘‘สพฺพํ มํสํ ทฺเวธา วิภตฺตํ, ปุน กึ มคฺคสี’’ติ ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. นิวตฺติตฺวา จ นํ โอโลเกนฺโต มตํ ทิสฺวา ‘‘ภาริยํ เม กมฺมํ กต’’นฺติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถสฺส พลวโสโก อุปฺปชฺชิ. โส ฐิตฏฺฐาเนปิ นิสินฺนฏฺฐาเนปิ ตเทว กมฺมํ อาวชฺเชติ, จิตฺตสฺสาทํ น ลภติ. อสิตปีตขายิตสายิตมฺปิสฺส สรีเร โอชํ น ผรติ, อฏฺฐิจมฺมมตฺตเมว อโหสิ. อถ นํ เอโก เถโร ทิสฺวา – ‘‘อุปาสก, ตฺวํ ปหูตอนฺนปาโน, อฏฺฐิจมฺมมตฺตเมว เต อวสิฏฺฐํ, อตฺถิ นุ โข เต กิญฺจิ ตปนียกมฺม’’นฺติ? โส ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ สพฺพํ อาโรเจสิ. อถ นํ เถโร ‘‘ภาริยํ เต อุปาสก กมฺมํ กตํ, อนปราธฏฺฐาเน อปรทฺธ’’นฺติ อาห. โส เตเนว กมฺเมน กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโต. วจีทุจฺจริเตน สุปฺปพุทฺธสกฺกโกกาลิกจิญฺจมาณวิกาทโย วิย ตปฺปติ. เสสเมตฺถ จตุตฺเถ จ อุตฺตานตฺถเมว. ตติยํ.

3. En el tercero, 'tapanīyā' son aquellas acciones que causan remordimiento o queman tanto en esta vida como en la futura. 'Tappati' significa que uno sufre o se lamenta por el tormento mental tras haber cometido una mala conducta corporal, tal como el yakkha Nanda, el joven Nanda, el carnicero Nanda, Devadatta o los dos hermanos. Se cuenta que ellos, tras matar una vaca, dividieron la carne en dos partes. Entonces el hermano menor dijo al mayor: 'Tengo muchos hijos, dame estas entrañas'. Pero el mayor le golpeó diciendo: 'Toda la carne ha sido dividida en dos, ¿por qué pides de nuevo?', y le causó la muerte. Al volverse y verlo muerto, pensó: 'He cometido una acción grave'. Entonces surgió en él un pesar intenso. Ya fuera de pie o sentado, reflexionaba solo sobre esa acción y no encontraba paz mental. Ni siquiera la esencia de lo que comía, bebía o masticaba se distribuía por su cuerpo, y se volvió solo piel y huesos. Entonces, un anciano (thera) al verlo le dijo: 'Upāsaka, tienes abundante comida y bebida, pero solo te quedan piel y huesos. ¿Acaso tienes algún kamma que te cause remordimiento?'. Él respondió: 'Sí, venerable señor', y le relató todo. El anciano le dijo: 'Upāsaka, has cometido una acción grave, has errado contra quien no tenía culpa'. Él, tras morir con ese mismo kamma, renació en el infierno. Por la mala conducta verbal, uno sufre como Suppabuddha el Sakya, Kokālika, Ciñcamāṇavikā y otros. El resto en este discurso y en el cuarto es de significado evidente. Tercero (tercer discurso).

๕. อุปญฺญาตสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Upaññāta Sutta

๕. ปญฺจเม ทฺวินฺนาหนฺติ ทฺวินฺนํ อหํ. อุปญฺญาสินฺติ อุปคนฺตฺวา คุณํ อญฺญาสึ, ชานึ ปฏิวิชฺฌินฺติ อตฺโถ. อิทานิ เต ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตาติอาทิมาห. อิมญฺหิ ธมฺมทฺวยํ นิสฺสาย สตฺถา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ตสฺมา ตสฺสานุภาวํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ตตฺถ อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อิมินา อิมํ ทีเปติ – ‘‘อหํ ฌานมตฺตเกน วา โอภาสนิมิตฺตมตฺตเกน วา อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา อรหตฺตมคฺคเมว อุปฺปาเทสึ. ยาว โส น อุปฺปชฺชิ, น ตาวาหํ สนฺตุฏฺโฐ อโหสึ. ปธานสฺมึ จ อนุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา อโนสกฺกนาย ฐตฺวาเยว ปธานกิริยํ อกาสิ’’นฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ยา จ อปฺปฏิวานิตาติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปฏิวานิตาติ อปฺปฏิกฺกมนา อโนสกฺกนา. อปฺปฏิวานี สุทาหํ[Pg.6], ภิกฺขเว, ปทหามีติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อหํ, ภิกฺขเว, อโนสกฺกนายํ ฐิโต โพธิสตฺตกาเล สพฺพญฺญุตํ ปตฺเถนฺโต ปธานมกาสินฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

5. En el quinto sutta, respecto a 'dvinnāhaṃ', significa: de dos cosas, yo. 'Upaññāsiṃ' significa: habiéndome acercado, conocí la cualidad, supe, penetré; este es el significado. Ahora, para mostrar esos estados, dijo 'yā ca asantuṭṭhitā', etc. Pues, apoyándose en este par de estados, el Maestro alcanzó la omnisciencia; por lo tanto, para mostrar su poder, dijo esto. Allí, con 'asantuṭṭhitā kusalesu dhammesūti' muestra este significado: 'Yo, no estando satisfecho solo con el jhana o solo con la señal de luminosidad, produje el camino del arahantado. Mientras este no surgió, no estuve satisfecho. Y no desanimándome en el esfuerzo, manteniéndome sin retroceder, realicé el acto del esfuerzo'. Para mostrar este significado, dijo 'yā ca appaṭivānitā', etc. Allí, 'appaṭivānitā' significa no regresar, no retroceder. En 'appaṭivānī sudāhaṃ, bhikkhave, padahāmi', la palabra 'suda' es solo una partícula. 'Yo, monjes, manteniéndome sin retroceder, en el tiempo de ser Bodhisatta, anhelando la omnisciencia, realicé el esfuerzo'; este es el significado aquí.

อิทานิ ยถา เตน ตํ ปธานํ กตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต กามํ ตโจ จาติอาทิมาห. ตตฺถ ปตฺตพฺพนฺติ อิมินา ปตฺตพฺพํ คุณชาตํ ทสฺเสติ. ปุริสถาเมนาติอาทินา ปุริสสฺส ญาณถาโม ญาณวีริยํ ญาณปรกฺกโม จ กถิโต. สณฺฐานนฺติ ฐปนา อปฺปวตฺตนา โอสกฺกนา, ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา เตน จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยาธิฏฺฐานํ นาม กถิตํ. เอตฺถ หิ กามํ ตโจ จาติ เอกํ องฺคํ, นฺหารุ จาติ เอกํ, อฏฺฐิ จาติ เอกํ, มํสโลหิตนฺติ เอกํ, อิมานิ จตฺตาริ องฺคานิ. ปุริสถาเมนาติอาทีนิ อธิมตฺตวีริยาธิวจนานิ. อิติ ปุริเมหิ จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคเตน หุตฺวา เอวํ อธิฏฺฐิตํ วีริยํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยาธิฏฺฐานํ นามาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา เตน โพธิปลฺลงฺเก อตฺตโน อาคมนียปฏิปทา กถิตา.

Ahora, para mostrar cómo realizó ese esfuerzo, dijo 'kāmaṃ taco cā', etc. Allí, con 'pattabbaṃ' muestra el conjunto de cualidades que deben ser alcanzadas. Con 'purisathāmenā', etc., se describe la fuerza de la sabiduría, la energía de la sabiduría y el empeño de la sabiduría del hombre. 'Saṇṭhānaṃ' significa detenerse, no persistir, retroceder o cesar; este es el significado. Con esto, se describe lo que se llama la resolución de energía dotada de cuatro factores. Pues aquí, 'aunque [quede] la piel' es un factor, 'los tendones' es uno, 'los huesos' es uno, 'la carne y la sangre' es uno; estos son los cuatro factores. 'Purisathāmenā', etc., son términos para la energía superior. Así, habiéndose dotado de los cuatro factores anteriores, la energía resuelta de esta manera se conoce como la resolución de energía de cuatro factores. Con esto, Él describió su propia práctica preparatoria en el trono del Bodhi.

อิทานิ ตาย ปฏิปทาย ปฏิลทฺธคุณํ กเถตุํ ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปมาทาธิคตาติ สติอวิปฺปวาสสงฺขาเตน อปฺปมาเทน อธิคตา, น สุตฺตปฺปมตฺเตน ลทฺธา. สมฺโพธีติ จตุมคฺคญาณญฺเจว สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ. น หิ สกฺกา เอตํ สุตฺตปฺปมตฺเตน อธิคนฺตุนฺติ. เตนาห – ‘‘อปฺปมาทาธิคตา สมฺโพธี’’ติ. อนุตฺตโร โยคกฺเขโมติ น เกวลํ โพธิเยว, อรหตฺตผลนิพฺพานสงฺขาโต อนุตฺตโร โยคกฺเขโมปิ อปฺปมาทาธิคโตว.

Ahora, para hablar de la cualidad obtenida por esa práctica, dijo 'tassa mayhaṃ, bhikkhaveti', etc. Allí, 'appamādādhigatā' significa alcanzada por la diligencia, entendida como la no ausencia de atención plena, no obtenida por quien está embriagado por la negligencia. 'Sambodhī' se refiere tanto al conocimiento de los cuatro caminos como al conocimiento de la omnisciencia. Pues no es posible alcanzar esto estando embriagado por la negligencia. Por eso dijo: 'la iluminación se alcanza por la diligencia'. 'Anuttaro yogakkhemo' significa que no es solo la iluminación, sino que la insuperable seguridad frente a los vínculos, conocida como el fruto del arahantado y el Nirvana, también se alcanza solo por la diligencia.

อิทานิ อตฺตนา ปฏิลทฺธคุเณสุ ภิกฺขุสงฺฆํ สมาทเปนฺโต ตุมฺเห เจปิ ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส อตฺถาย, ยํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุกามา หุตฺวาติ อตฺโถ. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานภูตํ อริยผลํ. อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อภิญฺญาย อุตฺตมปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถาติ ปฏิลภิตฺวา ปาปุณิตฺวา วิหริสฺสถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อปฺปฏิวานปธานํ นาเมตํ พหูปการํ อุตฺตมตฺถสาธกํ, ตสฺมา. ปญฺจมํ.

Ahora, exhortando a la comunidad de monjes sobre las cualidades alcanzadas por sí mismo, dijo 'tumhe cepi bhikkhaveti', etc. Allí, 'yassatthāyā' significa: por el propósito de cual, habiendo alcanzado cual [fruto del arahantado] desean vivir; este es el significado. 'Tadanuttaraṃ' significa ese [fruto] insuperable. 'Brahmacariyapariyosānaṃ' es el fruto noble que constituye el final de la vida santa del camino. 'Abhiññā sacchikatvā' significa habiendo conocido con conocimiento superior, habiendo realizado con la sabiduría suprema. 'Upasampajja viharissatha' significa habiendo obtenido y alcanzado, morarán. 'Tasmā' significa: puesto que este llamado esfuerzo sin retroceso es de gran ayuda y cumple el propósito supremo, por lo tanto debe practicarse. El quinto.

๖. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Saṃyojana Sutta

๖. ฉฏฺเฐ [Pg.7] สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสูติ ทสนฺนํ สํโยชนานํ ปจฺจยภูเตสุ เตภูมกธมฺเมสุ. อสฺสาทานุปสฺสิตาติ อสฺสาทโต ปสฺสิตา ปสฺสนภาโวติ อตฺโถ. นิพฺพิทานุปสฺสิตาติ นิพฺพิทาวเสน อุกฺกณฺฐนวเสน ปสฺสนภาโว. ชาติยาติ ขนฺธนิพฺพตฺติโต. ชรายาติ ขนฺธปริปากโต. มรเณนาติ ขนฺธเภทโต. โสเกหีติ อนฺโตนิชฺฌายนลกฺขเณหิ โสเกหิ. ปริเทเวหีติ ตนฺนิสฺสิตลาลปฺปิตลกฺขเณหิ ปริเทเวหิ. ทุกฺเขหีติ กายปฏิปีฬนทุกฺเขหิ. โทมนสฺเสหีติ มโนวิฆาตโทมนสฺเสหิ. อุปายาเสหีติ อธิมตฺตายาสลกฺขณอุปายาเสหิ. ทุกฺขสฺมาติ สกลวฏฺฏทุกฺขโต. ปชหตีติ มคฺเคน ปชหติ. ปหายาติ เอตฺถ ปน ผลกฺขโณ กถิโต. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ฉฏฺฐํ.

6. En el sexto sutta, 'saṃyojaniyesu dhammesūti' se refiere a los fenómenos de los tres planos que son condiciones para los diez grilletes. 'Assādānupassitā' significa el estado de observar como gratificación; este es el significado. 'Nibbidānupassitā' es el estado de observar mediante el desencanto y el hastío. 'Jātiyā' es a partir del surgimiento de los agregados. 'Jarāyā' es a partir de la maduración de los agregados. 'Maraṇenā' es a partir de la ruptura de los agregados. 'Sokehī' es a partir de los pesares que tienen la característica de combustión interna. 'Paridevehī' es a partir de los lamentos que tienen la característica de gemidos basados en ese pesar. 'Dukkhehī' es a partir de los sufrimientos que oprimen el cuerpo. 'Domanassehī' es a partir de las aflicciones mentales conocidas como angustias de la mente. 'Upāyāsehī' es a partir de las desesperaciones que tienen la característica de una fatiga extrema. 'Dukkhasmā' es de todo el sufrimiento de la ronda de renacimientos. 'Pajahati' significa que abandona mediante el camino. Pero en 'pahāya', aquí se describe el momento del fruto. En este sutta se describe el ciclo y el fin del ciclo. El sexto.

๗. กณฺหสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Kaṇha Sutta

๗. สตฺตเม กณฺหาติ น กาฬวณฺณตาย กณฺหา, กณฺหตาย ปน อุปเนนฺตีติ นิปฺผตฺติกาฬตาย กณฺหา. สรเสนาปิ วา สพฺพากุสลธมฺมา กณฺหา เอว. น หิ เตสํ อุปฺปตฺติยา จิตฺตํ ปภสฺสรํ โหติ. อหิริกนฺติ อหิริกภาโว. อโนตฺตปฺปนฺติ อโนตฺตาปิภาโว. สตฺตมํ.

7. En el séptimo sutta, 'kaṇhā' (oscuros) no lo son por tener color negro; más bien, se llaman oscuros porque conducen a la oscuridad de los cuatro reinos inferiores como resultado final. O también, por su propia naturaleza, todos los estados perjudiciales son ciertamente oscuros. Pues con su surgimiento, la mente no es luminosa. 'Ahirikant' es el estado de falta de vergüenza moral. 'Anottappaṃ' es el estado de falta de temor moral. El séptimo.

๘. สุกฺกสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Sukkasutta

๘. อฏฺฐเม สุกฺกาติ น วณฺณสุกฺกตาย สุกฺกา, สุกฺกตาย ปน อุปเนนฺตีติ นิปฺผตฺติสุกฺกตาย สุกฺกา. สรเสนาปิ วา สพฺพกุสลธมฺมา สุกฺกา เอว. เตสํ หิ อุปฺปตฺติยา จิตฺตํ ปภสฺสรํ โหติ. หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจาติ เอตฺถ ปาปโต ชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี, ภายนลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ. ยํ ปเนตฺถ วิตฺถารโต วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. อฏฺฐมํ.

8. En el octavo sutta, 'sukkā' (brillantes) no lo son por el color blanco; más bien, se llaman brillantes porque conducen al brillo de los estados de existencia felices como resultado final. O también, por su propia naturaleza, todos los estados beneficiosos son ciertamente brillantes. Pues con su surgimiento, la mente se vuelve luminosa. En 'hirī ca ottappañcā', 'hirī' tiene la característica de asco por el mal, y 'ottappaṃ' tiene la característica de temor al mal. Lo que deba decirse aquí en detalle ya ha sido dicho por mí en el Visuddhimagga. El octavo.

๙. จริยสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Cariya Sutta

๙. นวเม โลกํ ปาเลนฺตีติ โลกํ สนฺธาเรนฺติ ฐเปนฺติ รกฺขนฺติ. นยิธ ปญฺญาเยถ มาตาติ อิมสฺมึ โลเก ชนิกา มาตา ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ [Pg.8] ครุจิตฺตีการวเสน น ปญฺญาเยถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สมฺเภทนฺติ สงฺกรํ มริยาทเภทํ วา. ยถา อเชฬกาติอาทีสุ เอเต หิ สตฺตา ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ วา ‘‘มาตุจฺฉา’’ติ วา ครุจิตฺตีการวเสน น ชานนฺติ. ยํ วตฺถุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนา, ตตฺเถว วิปฺปฏิปชฺชนฺติ. ตสฺมา อุปมํ อาหรนฺโต ‘‘ยถา อเชฬกา’’ติอาทิมาห. นวมํ.

9. En el noveno [discurso], la frase 'protegen al mundo' significa que sostienen, mantienen y guardan al mundo de los seres. La frase 'aquí no se reconocería a la madre' significa que en este mundo de los seres, la progenitora es llamada 'madre'. Por medio del respeto y la consideración, no se distinguiría diciendo: 'Esta es mi madre'. El mismo método se aplica a los términos restantes. 'Confusión' (sambheda) se refiere a la mezcla o a la ruptura de los límites sociales. Como en el caso de las cabras y ovejas, etc., debido a estas [dos cualidades, el sentido de vergüenza y el temor moral], los seres no reconocerían con respeto y consideración: 'Esta es mi madre' o 'Esta es mi tía materna'. Se comportarían de manera inapropiada precisamente con aquellos de quienes han nacido. Por lo tanto, para ofrecer un símil, el Buda dijo: 'Al igual que las cabras y las ovejas', etc. El noveno sutta ha terminado.

๑๐. วสฺสูปนายิกสุตฺตวณฺณนา

10. Explicación del Vassūpanāyika Sutta.

๑๐. ทสมํ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตํ. กตรอฏฺฐุปฺปตฺติยํ? มนุสฺสานํ อุชฺฌายเน. ภควตา หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ วสฺสูปนายิกา อปฺปญฺญตฺตา อโหสิ. ภิกฺขู อนิพทฺธวาสา วสฺเสปิ อุตุวสฺเสปิ ยถาสุขํ วิจรึสุ. เต ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘กถญฺหิ นาม สมณา สกฺยปุตฺติยา เหมนฺตมฺปิ คิมฺหมฺปิ วสฺสมฺปิ จาริกํ จริสฺสนฺติ หริตานิ ติณานิ สมฺมทฺทนฺตา เอกินฺทฺริยํ ชีวํ วิเหเฐนฺตา พหู ขุทฺทเก ปาเณ สงฺฆาตํ อาปาเทนฺตา. อิเม หิ นาม อญฺญติตฺถิยา ทุรกฺขาตธมฺมา วสฺสาวาสํ อลฺลียิสฺสนฺติ สํกสายิสฺสนฺติ, อิเม นาม สกุณา รุกฺขคฺเคสุ กุลาวกานิ กตฺวา วสฺสาวาสํ อลฺลียิสฺสนฺติ สํกสายิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ วตฺวา อุชฺฌายึสุ. ตมตฺถํ ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา อิมํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ปฐมํ ตาว ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วสฺสํ อุปคนฺตุ’’นฺติ (มหาว. ๑๘๔) เอตฺตกเมวาห. อถ ภิกฺขูนํ ‘‘กทา นุ โข วสฺสํ อุปคนฺตพฺพ’’นฺติ อุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ สุตฺวา ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วสฺสาเน วสฺสํ อุปคนฺตุ’’นฺติ อาห. อถ โข ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กติ นุ โข วสฺสูปนายิกา’’ติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา สกลมฺปิ อิทํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ทฺเวมา, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ วสฺสูปนายิกาติ วสฺสูปคมนานิ. ปุริมิกาติ อปรชฺชุคตาย อาสาฬฺหิยา อุปคนฺตพฺพา ปุริมกตฺติกปุณฺณมิปริโยสานา ปฐมา เตมาสี. ปจฺฉิมิกาติ มาสคตาย อาสาฬฺหิยา อุปคนฺตพฺพา ปจฺฉิมกตฺติกปริโยสานา ปจฺฉิมา เตมาสีติ. ทสมํ.

10. El décimo [discurso] fue pronunciado debido a una circunstancia originaria. ¿Debido a qué circunstancia? Debido a la crítica de las personas. En efecto, durante los primeros veinte años del Despertar del Bienaventurado, no se había prescrito el ingreso al retiro de las lluvias. Los monjes, al no tener una residencia fija, viajaban según su conveniencia tanto en la temporada de lluvias como en las otras estaciones. Al verlos, las personas criticaban diciendo: '¿Cómo es posible que los ascetas hijos de los Sakyas viajen durante el invierno, el verano y también durante las lluvias, pisoteando las hierbas verdes, dañando la vida orgánica de un solo sentido y destruyendo a muchos seres pequeños? Incluso estos seguidores de otras sectas que tienen doctrinas mal explicadas se establecen y se quedan fijos en un retiro durante las lluvias; incluso estas aves hacen nidos en las copas de los árboles y se establecen en un retiro durante las lluvias'. Los monjes informaron de este asunto al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando ese incidente como motivo y deseando exponer este sutta, primero dijo solamente: 'Monjes, les permito ingresar al retiro de las lluvias'. Luego, al conocer el pensamiento surgido en los monjes: '¿Cuándo se debe ingresar al retiro de las lluvias?', dijo: 'Monjes, les permito ingresar al retiro de las lluvias en la temporada de lluvias'. Entonces los monjes pensaron: '¿Cuántos ingresos al retiro de las lluvias hay?'. Informaron de este asunto al Bienaventurado. Al escucharlo, deseando exponer todo este sutta, dijo: 'Monjes, hay estos dos', etc. Allí, 'ingresos al retiro de las lluvias' se refiere a las formas de entrar en dicho retiro. 'El primero' (purimikā) es el primer retiro de tres meses que debe iniciarse el día posterior a la luna llena de Āsāḷha y termina en la luna llena de Kattika. 'El segundo' (pacchimikā) es el retiro posterior de tres meses que debe iniciarse un mes después de la luna llena de Āsāḷha y termina en la luna llena posterior de Kattika. El décimo sutta ha terminado.

กมฺมการณวคฺโค ปฐโม.

El primer capítulo: Sobre las Causas de la Acción.

๒. อธิกรณวคฺควณฺณนา

2. Explicación del Adhikaraṇa Vagga (Segundo Capítulo).

๑๑. ทุติยสฺส [Pg.9] ปฐเม พลานีติ เกนฏฺเฐน พลานิ. อกมฺปิยฏฺเฐน พลานิ นาม, ตถา ทุรภิภวนฏฺเฐน อนชฺโฌมทฺทนฏฺเฐน จ. ปฏิสงฺขานพลนฺติ ปจฺจเวกฺขณพลํ. ภาวนาพลนฺติ พฺรูหนพลํ วฑฺฒนพลํ. สุทฺธํ อตฺตานนฺติ อิทํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุ พเลสุ. ยมิทนฺติ ยํ อิทํ. เสขานเมตํ พลนฺติ สตฺตนฺนํ เสขานํ ญาณพลเมตํ. เสขญฺหิ โส, ภิกฺขเว, พลํ อาคมฺมาติ สตฺตนฺนํ เสขานํ ญาณพลํ อารพฺภ สนฺธาย ปฏิจฺจ. ปชหตีติ มคฺเคน ปชหติ. ปหายาติ อิมินา ปน ผลํ กถิตํ. ยํ ปาปนฺติ ยํ ปาปกํ ลามกํ. ยสฺมา ปเนตานิ ทฺเวปิ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตสฺมา เอตฺถ เอตทคฺคํ นาคตนฺติ เวทิตพฺพํ.

11. En el primer [discurso] del segundo [capítulo], respecto a 'poderes' (balāni): ¿en qué sentido son poderes? Se llaman poderes en el sentido de ser inamovibles, y también en el sentido de ser difíciles de vencer e invulnerables. 'Poder de la reflexión' significa el poder del examen cuidadoso. 'Poder del desarrollo' significa el poder de incrementar y cultivar. 'A sí mismo purificado' debe entenderse según el método ya mencionado anteriormente. 'Allí' significa entre esos dos poderes. 'Yamidantī' debe desglosarse como 'yaṃ idaṃ'. 'Este es un poder de los aprendices' significa que este poder del conocimiento pertenece a los siete tipos de aprendices (sekha). 'Apoyándose en el poder de un aprendiz' significa basándose, refiriéndose y dependiendo del poder del conocimiento de los siete tipos de aprendices. 'Abandona' significa que abandona por medio del sendero. Con la palabra 'habiendo abandonado', se indica el fruto (phala). 'Lo que es malo' significa lo que es perverso y vil. Dado que al desarrollar ambos [poderes] se alcanza el estado de Arahant, debe entenderse que por esa razón en este sutta no se menciona la distinción de 'el más excelente' (etadagga).

๑๒. ทุติเย สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติอาทีสุ อยํ เหฏฺฐา อนาคตานํ ปทานํ วเสน อตฺถวณฺณนา – วิเวกนิสฺสิตนฺติ วิเวกํ นิสฺสิตํ. วิเวโกติ วิวิตฺตตา. สฺวายํ ตทงฺควิเวโก วิกฺขมฺภน-สมุจฺเฉท-ปฏิปฺปสฺสทฺธิ-นิสฺสรณวิเวโกติ ปญฺจวิโธ. ตสฺมึ ปญฺจวิเธ วิเวเก. วิเวกนิสฺสิตนฺติ ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ, นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตญฺจ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ สติสมฺโพชฺฌงฺคภาวนานุยุตฺโต โยคี วิปสฺสนากฺขเณ กิจฺจโต ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ, มคฺคกาเล ปน กิจฺจโต สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ, อารมฺมณโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ. ปญฺจวิธวิเวกนิสฺสิตมฺปีติ เอเก. เต หิ น เกวลํ พลววิปสฺสนามคฺคผลกฺขเณสุเยว โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ, วิปสฺสนาปาทกกสิณชฺฌานอานาปานาสุภพฺรหฺมวิหารชฺฌาเนสุปิ อุทฺธรนฺติ, น จ ปฏิสิทฺธา อฏฺฐกถาจริเยหิ. ตสฺมา เตสํ มเตน เอเตสํ ฌานานํ ปวตฺติกฺขเณ กิจฺจโต เอว วิกฺขมฺภนวิเวกนิสฺสิตํ. ยถา จ ‘‘วิปสฺสนากฺขเณ อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิต’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตมฺปิ ภาเวตี’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอส นโย วิราคนิสฺสิตนฺติอาทีสุ. วิเวกตฺถา เอว หิ วิราคาทโย.

12. En el segundo, en las frases 'desarrolla el factor de iluminación de la atención', etc., esta es la explicación del significado según las palabras no mencionadas anteriormente: 'basado en la reclusión' significa apoyado en la reclusión. 'Reclusión' (viveka) es el estado de estar apartado. Esta es de cinco tipos: reclusión por sustitución (tadaṅga), por supresión (vikkhambhana), por erradicación (samuccheda), por tranquilización (paṭippassaddhi) y por liberación (nissaraṇa). En relación con estos cinco tipos de reclusión, debe entenderse que 'basado en la reclusión' significa que desarrolla el factor de iluminación de la atención apoyándose en la reclusión por sustitución, en la reclusión por erradicación y en la reclusión por liberación. En efecto, el practicante dedicado al desarrollo del factor de iluminación de la atención, en el momento de la visión cabal (vipassanā), lo desarrolla basado en la reclusión por sustitución por su función, y basado en la reclusión por liberación por su inclinación. En el momento del sendero (magga), lo desarrolla basado en la reclusión por erradicación por su función, y basado en la reclusión por liberación por su objeto. Algunos maestros dicen que se basa en los cinco tipos de reclusión. Ellos no solo identifican los factores de iluminación en los momentos de la visión cabal fuerte, del sendero y del fruto, sino que también los identifican en los estados de absorción (jhāna) de los kasinas, de la respiración, de lo impuro y de las moradas divinas que sirven de base para la visión cabal, y esto no ha sido prohibido por los comentaristas. Por tanto, según su opinión, en el momento en que ocurren esos jhānas, se basan en la reclusión por supresión por su función. Y así como se dijo que 'en el momento de la visión cabal se basa en la reclusión por liberación por su inclinación', de igual modo es apropiado decir que 'también se desarrolla basado en la reclusión por tranquilización'. Este mismo método debe seguirse para 'basado en el desapasionamiento', etc., pues los términos como 'desapasionamiento' tienen el mismo significado que 'reclusión'.

เกวลํ [Pg.10] เหตฺถ โวสฺสคฺโค ทุวิโธ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จาติ. ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ จ ตทงฺควเสน, มคฺคกฺขเณ จ สมุจฺเฉทวเสน กิเลสปฺปหานํ. ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ ตนฺนินฺนภาเวน, มคฺคกฺขเณ ปน อารมฺมณกรเณน นิพฺพานปกฺขนฺทนํ. ตทุภยมฺปิ อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเก อตฺถวณฺณนานเย วฏฺฏติ. ตถา หิ อยํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ยถาวุตฺเตน ปกาเรน กิเลเส ปริจฺจชติ, นิพฺพานญฺจ ปกฺขนฺทติ. โวสฺสคฺคปริณามินฺติ อิมินา ปน สกเลน วจเนน โวสฺสคฺคตฺถํ ปริณมนฺตํ ปริณตญฺจ, ปริปจฺจนฺตํ ปริปกฺกญฺจาติ อิทํ วุตฺตํ โหติ. อยญฺหิ โพชฺฌงฺคภาวนานุยุตฺโต ภิกฺขุ ยถา สติสมฺโพชฺฌงฺโค กิเลสปริจฺจาคโวสฺสคฺคตฺถํ นิพฺพานปกฺขนฺทนโวสฺสคฺคตฺถญฺจ ปริปจฺจติ, ยถา จ ปริปกฺโก โหติ, ตถา นํ ภาเวตีติ. เอส นโย เสสโพชฺฌงฺเคสุ.

En este contexto, la renuncia (vossagga) es de dos tipos: la renuncia por abandono (pariccāgavossagga) y la renuncia por el lanzamiento hacia adelante (pakkhandanavossagga). Aquí, la 'renuncia por abandono' se refiere al abandono de las impurezas (kilesappahānaṃ) mediante el abandono parcial (tadaṅga) en el momento de la visión cabal (vipassanā) y mediante el abandono por erradicación (samuccheda) en el momento del sendero (magga). La 'renuncia por el lanzamiento hacia adelante' se refiere al lanzamiento hacia el Nibbāna, mediante la inclinación hacia él en el momento de la visión cabal, y mediante la toma de este como objeto en el momento del sendero. Ambos tipos son válidos en este método de explicación que combina lo mundano y lo supramundano. Ciertamente, este factor de iluminación de la atención (satisambojjhaṅgo) abandona las impurezas y se lanza hacia el Nibbāna de la manera mencionada. Con la expresión íntegra 'que culmina en la renuncia' (vossaggapariṇāmiṃ), se indica que el proceso está madurando y ya ha madurado para el propósito de la renuncia (el abandono de las impurezas y el lanzamiento al Nibbāna). Esto significa que el monje dedicado al desarrollo de los factores de iluminación desarrolla la atención de tal manera que madura y alcanza la madurez total para el propósito de la renuncia, tanto en el abandono de las impurezas como en el lanzamiento hacia el Nibbāna. Este mismo método debe aplicarse a los demás factores de iluminación.

อิธ ปน นิพฺพานํเยว สพฺพสงฺขเตหิ วิวิตฺตตฺตา วิเวโก, สพฺเพสํ วิราคภาวโต วิราโค, นิโรธภาวโต นิโรโธติ วุตฺตํ. มคฺโค เอว จ โวสฺสคฺคปริณามี, ตสฺมา สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺติยา วิเวกนิสฺสิตํ, ตถา วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ. ตญฺจ โข อริยมคฺคกฺขณุปฺปตฺติยา กิเลสานํ สมุจฺเฉทโต ปริจฺจาคภาเวน จ นิพฺพานปกฺขนฺทนภาเวน จ ปริณตํ ปริปกฺกนฺติ อยเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย เสสโพชฺฌงฺเคสุ. อิติ อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. อิเมสุปิ ทฺวีสุ พเลสุ เอตทคฺคภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

En este caso, solo el Nibbāna se denomina 'apartamiento' (viveko) por estar separado de todas las cosas condicionadas; 'desapasionamiento' (virāgo) por ser el estado de desapego de todo lo condicionado; y 'cesación' (nirodho) por ser el estado de cese de lo condicionado. Solo el sendero es lo que 'culmina en la renuncia' (vossaggapariṇāmī). Por lo tanto, se desarrolla el factor de iluminación de la atención apoyado en el apartamiento, apoyado en el desapasionamiento y apoyado en la cesación, habiendo hecho del Nibbāna su objeto. Debe entenderse que este mismo significado se refiere a que dicha atención ha madurado y alcanzado la madurez total mediante la erradicación de las impurezas en el momento del sendero noble, tanto como un acto de abandono como un acto de lanzamiento hacia el Nibbāna. Este método se aplica a los demás factores de iluminación. Así, estos siete factores de iluminación se describen combinando lo mundano y lo supramundano. El estado de excelencia respecto a estas dos facultades (balesu) debe entenderse de la misma manera ya mencionada.

๑๓. ตติเย วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ ปาฬิอตฺโถ จ ภาวนานโย จ สพฺโพ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๙-๗๐) วิตฺถาริโตเยว. อิมานิ ปน จตฺตาริ ฌานานิ เอโก ภิกฺขุ จิตฺเตกคฺคตฺถาย ภาเวติ, เอโก วิปสฺสนาปาทกตฺถาย, เอโก อภิญฺญาปาทกตฺถาย, เอโก นิโรธปาทกตฺถาย, เอโก ภววิเสสตฺถาย. อิธ ปน ตานิปิ วิปสฺสนาปาทกานิ อธิปฺเปตานิ. อยํ หิ ภิกฺขุ อิมานิ ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา เหตุปจฺจยปริคฺคหํ กตฺวา สปฺปจฺจยํ [Pg.11] นามรูปญฺจ ววตฺถเปตฺวา อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เอวเมตานิ ฌานานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาเนว กถิตานิ. อิมสฺมิมฺปิ พลทฺวเย เอตทคฺคภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

13. En el tercer sutta, el significado del texto Pali y el método de desarrollo de los cuatro jhanas, empezando por 'apartado de los placeres sensoriales', se explican detalladamente en el Visuddhimagga en todos sus aspectos. Un monje desarrolla estos cuatro jhanas con el fin de lograr la unificación de la mente, otro como base para la visión cabal, otro como base para los conocimientos superiores, otro como base para la cesación y otro para obtener una existencia especial (en los reinos de la forma o sin forma). Sin embargo, en este sutta, se consideran los jhanas como base para la visión cabal. Ciertamente, este monje entra en estos jhanas, sale de la absorción, examina las formaciones, comprende la relación de causa y efecto, define el nombre y la forma con sus causas, unifica las facultades, los poderes y los factores de iluminación, y alcanza el estado de Arhat. De este modo, estos jhanas se describen combinando lo mundano y lo supramundano. El estado de excelencia en este par de poderes también debe entenderse según el método ya mencionado.

๑๔. จตุตฺเถ สํขิตฺเตน จ วิตฺถาเรน จาติ สํขิตฺตธมฺมเทสนา วิตฺถารธมฺมเทสนา จาติ ทฺเวเยว ธมฺมเทสนาติ ทสฺเสติ. ตตฺถ มาติกํ อุทฺทิสิตฺวา กถิตา เทสนา สํขิตฺตเทสนา นาม. ตเมว มาติกํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา วิตฺถารเทสนา นาม. มาติกํ วา ฐเปตฺวาปิ อฏฺฐเปตฺวาปิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา วิตฺถารเทสนา นาม. ตาสุ สํขิตฺตเทสนา นาม มหาปญฺญสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน กถิตา, วิตฺถารเทสนา นาม มนฺทปญฺญสฺส. มหาปญฺญสฺส หิ วิตฺถารเทสนา อติปปญฺโจ วิย โหติ. มนฺทปญฺญสฺส สงฺเขปเทสนา สสกสฺส อุปฺปตนํ วิย โหติ, เนว อนฺตํ น โกฏึ ปาปุณิตุํ สกฺโกติ. สงฺเขปเทสนา จ อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส วเสน กถิตา, วิตฺถารเทสนา อิตเรสํ ติณฺณํ วเสน. สกลมฺปิ หิ เตปิฏกํ สงฺเขปเทสนา วิตฺถารเทสนาติ เอตฺเถว สงฺขํ คจฺฉติ.

14. En el cuarto sutta, la expresión 'en breve y en detalle' muestra que existen solo dos tipos de enseñanza del Dhamma: la enseñanza resumida y la enseñanza detallada. Allí, la enseñanza que se imparte tras proponer un resumen (mātika) se llama enseñanza resumida. Esa misma enseñanza, cuando se explica analíticamente en detalle, se llama enseñanza detallada. O bien, la enseñanza explicada analíticamente en detalle, ya sea que se base en un resumen previo o no, se denomina enseñanza detallada. Entre ellas, la enseñanza resumida se imparte en función de la persona de gran sabiduría, mientras que la enseñanza detallada es para la persona de sabiduría lenta. Pues para quien tiene gran sabiduría, la enseñanza detallada resulta una excesiva proliferación. Para quien tiene sabiduría lenta, la enseñanza resumida es como el salto de un conejo: no puede llegar al final ni alcanzar la meta. La enseñanza resumida se imparte para aquel que comprende instantáneamente (ugghaṭitaññu), y la detallada para los otros tres tipos de personas. De hecho, todo el Tipitaka se clasifica en estas dos categorías: enseñanza resumida y enseñanza detallada.

๑๕. ปญฺจเม ยสฺมึ, ภิกฺขเว, อธิกรเณติ วิวาทาธิกรณํ, อนุวาทาธิกรณํ, อาปตฺตาธิกรณํ, กิจฺจาธิกรณนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ อธิกรณานํ ยสฺมึ อธิกรเณ. อาปนฺโน จ ภิกฺขูติ อาปตฺตึ อาปนฺโน ภิกฺขุ จ. ตสฺเมตนฺติ ตสฺมึ เอตํ. ทีฆตฺตายาติ ทีฆํ อทฺธานํ ติฏฺฐนตฺถาย. ขรตฺตายาติ ทาส-โกณฺฑ-จณฺฑาล-เวนาติ เอวํ ขรวาจาปวตฺตนตฺถาย. วาฬตฺตายาติ ปาณิ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรณวเสน กกฺขฬภาวตฺถาย. ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺตีติ อญฺญมญฺญํ วิวาทาปนฺเน ภิกฺขุสงฺเฆ เยปิ อุทฺเทสํ วา ปริปุจฺฉํ วา คเหตุกามา ปธานํ วา อนุยุญฺชิตุกามา, เต ผาสุํ น วิหริสฺสนฺติ. ภิกฺขุสงฺฆสฺมึ หิ อุโปสถปวารณาย ฐิตาย อุทฺเทสาทีหิ อตฺถิกา อุทฺเทสาทีนิ คเหตุํ น สกฺโกนฺติ, วิปสฺสกานํ จิตฺตุปฺปาโท น เอกคฺโค โหติ, ตโต วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวํ ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺติ. น ทีฆตฺตายาติอาทีสุ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

15. En el quinto sutta, respecto a la frase 'en cualquier asunto (adhikaraṇe), monjes', se refiere a cualquiera de los cuatro tipos de asuntos: disputas, acusaciones, ofensas o procedimientos. 'Y un monje que ha cometido una ofensa' se refiere a un monje que ha incurrido en una falta. 'En ese [asunto]' (tasmetanti) significa en ese asunto específico. 'Para que dure largo tiempo' (dīghattāya) significa para que permanezca durante un período prolongado. 'Para que sea áspero' (kharattāya) significa para que se produzca un habla ruda, como la de esclavos o personas de baja casta. 'Para que sea violento' (vāḷattāya) significa para que haya dureza mediante golpes con las manos, terrones o varas. 'Y los monjes no vivirán en paz' significa que en una comunidad de monjes sumida en disputas mutuas, incluso aquellos que deseen aprender el Canon (uddesa) o las aclaraciones (paripuccha), o deseen esforzarse en la meditación (padhāna), no podrán vivir con bienestar. Ciertamente, cuando la comunidad de monjes está dividida en cuanto a la observancia del Uposatha y la Pavāraṇā, los monjes interesados en el aprendizaje no pueden recibir las enseñanzas. El surgimiento del pensamiento en los meditadores de visión cabal no logra la unificación, y por ello no pueden producir los logros especiales. Así, los monjes no vivirán en paz. El significado de frases como 'no para que dure largo tiempo' debe entenderse siguiendo el método opuesto a lo ya expuesto.

อิธาติ [Pg.12] อิมสฺมึ สาสเน. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. อกุสลํ อาปนฺโนติ เอตฺถ อกุสลนฺติ อาปตฺติ อธิปฺเปตา, อาปตฺตึ อาปนฺโนติ อตฺโถ. กญฺจิเทว เทสนฺติ น สพฺพเมว อาปตฺตึ, อาปตฺติยา ปน กญฺจิเทว เทสํ อญฺญตรํ อาปตฺตินฺติ อตฺโถ. กาเยนาติ กรชกาเยน. อนตฺตมโนติ อตุฏฺฐจิตฺโต. อนตฺตมนวาจนฺติ อตุฏฺฐวาจํ. มเมวาติ มํเยว. ตตฺถาติ ตสฺมึ อธิกรเณ. อจฺจโย อจฺจคมาติ อปราโธ อติกฺกมิตฺวา มทฺทิตฺวา คโต, อหเมเวตฺถ อปราธิโก. สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมินฺติ ยถา สุงฺกฏฺฐานํ ปริหริตฺวา นีเต ภณฺฑสฺมึ สุงฺกทายกํ อปราโธ อภิภวติ, โส จ ตตฺถ อปราธิโก โหติ, น ราชาโน น ราชปุริสาติ อตฺโถ.

'Idhāti' significa en esta dispensación (sāsana). 'Iti paṭisañcikkhatīti' significa que reflexiona de esta manera. En la frase 'akusalaṃ āpanno' (ha incurrido en lo perjudicial), por 'perjudicial' se entiende una ofensa (āpatti); el sentido es que ha incurrido en una ofensa. 'Kañcideva desaṃ' significa no toda la ofensa en su totalidad, sino más bien una cierta parte de la ofensa, es decir, una ofensa específica. 'Kāyenāti' significa con el cuerpo físico (karajakāya). 'Anattamanoti' significa con una mente insatisfecha. 'Anattamanavācaṃ' significa palabras de insatisfacción. 'Mamevāti' significa solamente a mí. 'Tatthāti' significa en ese asunto legal (adhikaraṇa). 'Accayo accagamāti' significa que una falta le ha sobrevenido, superándolo y abrumándolo; el sentido es: 'solo yo soy el culpable en esto'. 'Suṅkadāyakaṃva bhaṇḍasmiṃ' tiene este significado: así como cuando se transportan mercancías evitando el puesto de aduanas, la falta recae sobre el comerciante que evade el impuesto, y él es el culpable en ese caso, no los reyes ni los oficiales del rey.

อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย หิ รญฺญา ฐปิตํ สุงฺกฏฺฐานํ ปริหริตฺวา ภณฺฑํ หรติ, ตํ สห ภณฺฑสกเฏน อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสนฺติ. ตตฺถ เนว สุงฺกฏฺฐานสฺส โทโส อตฺถิ, น รญฺโญ น ราชปุริสานํ, ปริหริตฺวา คตสฺเสว ปน โทโส, เอวเมวํ ยํ โส ภิกฺขุ อาปตฺตึ อาปนฺโน, ตตฺถ เนว อาปตฺติยา โทโส, น โจทกสฺส. ตีหิ ปน การเณหิ ตสฺเสว ภิกฺขุโน โทโส. ตสฺส หิ อาปตฺตึ อาปนฺนภาเวนปิ โทโส, โจทเก อนตฺตมนตายปิ โทโส, อนตฺตมนสฺส สโต ปเรสํ อาโรจเนนปิ โทโส. โจทกสฺส ปน ยํ โส ตํ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺตํ อทฺทส, ตตฺถ โทโส นตฺถิ. อนตฺตมนตาย โจทนาย ปน โทโส. ตมฺปิ อมนสิกริตฺวา อยํ ภิกฺขุ อตฺตโนว โทสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘อิติ มเมว ตตฺถ อจฺจโย อจฺจคมา สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมิ’’นฺติ เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อตฺโถ. ทุติยวาเร โจทกสฺส อนตฺตมนตา จ อนตฺตมนตาย โจทิตภาโว จาติ ทฺเว โทสา, เตสํ วเสน ‘‘อจฺจโย อจฺจคมา’’ติ เอตฺถ โยชนา กาตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Esto es lo que se quiere decir: quien transporta mercancías evitando el puesto de aduanas establecido por el rey, es llevado ante el rey junto con su carreta de mercancías. En ese caso, la culpa no es del puesto de aduanas, ni del rey, ni de los oficiales del rey; la culpa es solo de aquel que se fue tras evadir el puesto. De la misma manera, con respecto a la ofensa en la que el monje ha incurrido, la culpa no es de la ofensa en sí misma ni del acusador. Sin embargo, por tres razones, la culpa recae solo en ese monje: pues tiene culpa por el hecho mismo de haber incurrido en la ofensa; tiene culpa por su estado de insatisfacción ante el acusador; y tiene culpa por no haber informado a otros a pesar de estar insatisfecho. En cuanto al acusador, no hay falta en el hecho de que viera al otro incurriendo en la ofensa. Pero sí hay falta en una acusación hecha con insatisfacción (anattamanatāya). Sin considerar esto último, este monje, reflexionando sobre su propia falta, piensa de esta manera: 'Así, solo a mí me sobrevino la transgresión en este asunto, tal como al evasor de impuestos con respecto a sus mercancías'. Este es el significado. En la segunda sección, hay dos faltas: la insatisfacción del acusador y el hecho de ser acusado con insatisfacción; en base a estas dos faltas debe hacerse la conexión con la frase 'la transgresión le sobrevino'. El resto de este discurso es evidente.

๑๖. ฉฏฺเฐ อญฺญตโรติ เอโก อปากฏนาโม พฺราหฺมโณ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ เยนาติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ตสฺมา ยตฺถ ภควา, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เยน วา การเณน ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตน การเณน อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกน จ การเณน ภควา อุปสงฺกมิตพฺโพ[Pg.13]? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย. อุปสงฺกมีติ คโตติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํ. อถ วา เอวํ คโต ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติปิ วุตฺตํ โหติ.

16. En el sexto discurso, 'aññataro' se refiere a un brahmán cuyo nombre no es conocido. En la frase 'yena bhagavā tenupasaṅkami' (se acercó a donde estaba el Bienaventurado), la palabra 'yena' es un caso instrumental usado en sentido locativo; por lo tanto, el sentido en este pasaje debe entenderse como 'se acercó a aquel lugar donde estaba el Bienaventurado'. O bien, el sentido debe verse como: 'se acercó por la razón por la cual el Bienaventurado debe ser abordado por dioses y humanos'. ¿Y por qué razón debe ser abordado el Bienaventurado? Con el deseo de obtener diversas excelencias de virtud, tal como las bandadas de aves se acercan a un gran árbol que siempre tiene frutos con el deseo de disfrutar de sus dulces frutos. 'Upasaṅkamī' significa que fue hacia allá. 'Upasaṅkamitvā' indica la culminación del acercamiento. O bien, significa que habiendo ido de esa manera, se dirigió a un lugar más cercano, es decir, a la proximidad del Bienaventurado.

ภควตา สทฺธึ สมฺโมทีติ ยถา จ ขมนียาทีนิ ปุจฺฉนฺโต ภควา เตน, เอวํ โสปิ ภควตา สทฺธึ สมปฺปวตฺตโมโท อโหสิ, สีโตทกํ วิย อุณฺโหทเกน สมฺโมทิตํ เอกีภาวํ อคมาสิ. ยาย จ ‘‘กจฺจิ, โภ โคตม, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โภโต โคตมสฺส จ สาวกานญฺจ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหาโร’’ติอาทิกาย กถาย สมฺโมทิ, ตํ ปีติปาโมชฺชสงฺขาตสฺส สมฺโมทสฺส ชนนโต สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต จ สมฺโมทนียํ, อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย สุจิรมฺปิ กาลํ สาเรตุํ นิรนฺตรํ ปวตฺเตตุํ อรหรูปโต สริตพฺพภาวโต จ สารณียํ. สุยฺยมานสุขโต วา สมฺโมทนียํ, อนุสฺสริยมานสุขโต สารณียํ, ตถา พฺยญฺชนปริสุทฺธตาย สมฺโมทนียํ, อตฺถปริสุทฺธตาย สารณียนฺติ เอวํ อเนเกหิ ปริยาเยหิ สมฺโมทนียํ สารณียํ กถํ วีติสาเรตฺวา ปริโยสาเปตฺวา นิฏฺฐเปตฺวา เยนตฺเถน อาคโต, ตํ ปุจฺฉิตุกาโม เอกมนฺตํ นิสีทิ.

'Bhagavatā saddhiṃ sammodi' significa que, así como el Bienaventurado se regocijó con ese brahmán al preguntarle sobre su salud y bienestar, así también aquel brahmán se regocijó plenamente con el Bienaventurado, llegando a una unión como el agua fría mezclada con agua caliente. Aquella conversación mediante la cual intercambió saludos, diciendo: '¿Se encuentra bien, venerable Gotama? ¿Es su vida llevadera? ¿Están usted y sus discípulos libres de enfermedad, libres de dolencias, con ligereza física, fuerza y una estancia confortable?', se denomina 'sammodanīya' (cordial) porque genera alegría y regocijo (pītipāmojjā), y por ser apropiada para el intercambio de alegría. Se llama 'sāraṇīya' (memorable) porque, debido a la dulzura de su significado y lenguaje, es apta para ser recordada e impulsada continuamente incluso durante mucho tiempo, y por ser digna de ser rememorada. O bien, es 'sammodanīya' por la felicidad de escucharla y 'sāraṇīya' por la felicidad de recordarla; igualmente, es 'sammodanīya' por la pureza de su lenguaje y 'sāraṇīya' por la pureza de su significado. Tras haber concluido y finalizado de diversas maneras esta conversación cordial y memorable, deseando preguntar sobre el motivo por el cual había venido, se sentó a un lado.

เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. ตสฺมา ยถา นิสินฺโน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหติ, ตถา นิสีทีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ อุปโยควจนํ. นิสีทีติ อุปาวิสิ. ปณฺฑิตา หิ ปุริสา ครุฏฺฐานียํ อุปสงฺกมิตฺวา อาสนกุสลตาย เอกมนฺตํ นิสีทนฺติ. อยญฺจ เนสํ อญฺญตโร, ตสฺมา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

'Ekamantaṃ' es una designación adverbial neutra (bhāvanapuṃsaka), similar a frases como 'desigualmente giran la luna y el sol'. Por lo tanto, el sentido aquí debe verse como que se sentó de tal manera que su posición fue 'a un lado' (apropiadamente). O bien, es un uso del acusativo en sentido locativo. 'Nisīdī' significa que se sentó cerca. Pues los hombres sabios, habiendo abordado a alguien digno de respeto, se sientan a un lado debido a su conocimiento sobre la etiqueta de asiento. Y siendo este brahmán uno de ellos, se sentó a un lado.

กถํ นิสินฺโน ปน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหตีติ? ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา. เสยฺยถิทํ – อติทูรํ, อจฺจาสนฺนํ, อุปริวาตํ, อุนฺนตปฺปเทสํ, อติสมฺมุขํ อติปจฺฉาติ. อติทูเร นิสินฺโน หิ สเจ กเถตุกาโม โหติ, อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺฆฏฺฏนํ กโรติ[Pg.14]. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺเธน พาธติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ ปกาเสติ. อติสมฺมุขา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, จกฺขุนา จกฺขุํ อาหจฺจ ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, คีวํ ปสาเรตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. ตสฺมา อยมฺปิ เอเต ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา นิสีทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ.

¿Pero cómo se está sentado cuando se dice que uno se ha 'sentado a un lado'? Evitando los seis defectos del sentarse, a saber: demasiado lejos, demasiado cerca, a barlovento (viento arriba), en un lugar elevado, directamente enfrente o directamente detrás. Pues si alguien está sentado demasiado lejos y desea hablar, debe hablar con voz fuerte. Si está sentado demasiado cerca, causa roces físicos. Si está sentado a barlovento, molesta con el olor del cuerpo. Si está sentado en un lugar elevado, muestra falta de respeto. Si está sentado directamente enfrente y desea mirar, debe mirar fijamente ojo a ojo. Si está sentado directamente detrás y desea mirar, debe hacerlo estirando el cuello. Por lo tanto, este brahmán también se sentó evitando estos seis defectos del sentarse. Por eso se dice: 'se sentó a un lado'.

เอตทโวจาติ ทุวิธา หิ ปุจฺฉา – อคาริกปุจฺฉา, อนคาริกปุจฺฉา จ. ตตฺถ ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสล’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๒๙๖) อิมินา นเยน อคาริกปุจฺฉา อาคตา. ‘‘อิเม นุ โข, ภนฺเต, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ (ม. นิ. ๓.๘๖) อิมินา นเยน อนคาริกปุจฺฉา. อยํ ปน อตฺตโน อนุรูปํ อคาริกปุจฺฉํ ปุจฺฉนฺโต เอตํ ‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ เหตุ ปจฺจโยติ อุภยมฺเปตํ การณเววจนเมว. อธมฺมจริยาวิสมจริยาเหตูติ อธมฺมจริยาสงฺขาตาย วิสมจริยาย เหตุ, ตํการณา ตปฺปจฺจยาติ อตฺโถ. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – อธมฺมสฺส จริยา อธมฺมจริยา, อธมฺมการณนฺติ อตฺโถ. วิสมํ จริยา, วิสมสฺส วา กมฺมสฺส จริยาติ วิสมจริยา. อธมฺมจริยา จ สา วิสมจริยา จาติ อธมฺมจริยาวิสมจริยา. เอเตนุปาเยน สุกฺกปกฺเขปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺถโต ปเนตฺถ อธมฺมจริยาวิสมจริยา นาม ทส อกุสลกมฺมปถา, ธมฺมจริยาสมจริยา นาม ทส กุสลกมฺมปถาติ เวทิตพฺพา.

En cuanto a la expresión 'Etadavoca' (así dijo), se debe notar que existen dos tipos de preguntas: la pregunta de un laico (agārikapucchā) y la pregunta de un monje (anagārikapucchā). Entre estas, la pregunta de un laico se presenta de la siguiente manera: 'Venerable, ¿qué es lo saludable (kusala), qué es lo no saludable (akusala)?'. La pregunta de un monje se presenta de esta forma: 'Venerable, ¿son estos, en verdad, los cinco agregados del apego?'. Este brahmán, sin embargo, deseando hacer una pregunta apropiada para un laico, dijo: '¿Cuál es, Venerable Gotama, la causa (hetu) y cuál el motivo (paccayo)?'. En este contexto, 'hetu' y 'paccayo' son términos sinónimos que significan 'causa'. La expresión 'por causa de la conducta contraria al Dhamma y la conducta desigual' (adhammacariyā-visamacariyā-hetu) se refiere a la causa que es la conducta desigual conocida como conducta no acorde al Dhamma; esto significa 'por esa razón' o 'debido a ese apoyo'. Aquí, el significado de los términos es el siguiente: 'conducta de lo que no es el Dhamma' es adhammacariyā, que significa realizar actos impropios. 'Conducta desigual' (visamacariyā) significa conducta que no es armoniosa o la ejecución de acciones irregulares. Aquello que es conducta contraria al Dhamma es también conducta desigual, de ahí el término 'adhammacariyā-visamacariyā'. De la misma manera debe entenderse el significado para el lado de lo puro (sukkapakkha). En cuanto al sentido último, debe entenderse que 'conducta contraria al Dhamma y conducta desigual' se refiere a los diez senderos de acción perjudiciales (akusalakammapatha), mientras que 'conducta acorde al Dhamma y conducta armoniosa' (dhammacariyā-samacariyā) se refiere a los diez senderos de acción beneficiosos (kusalakammapatha).

อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมาติ เอตฺถ อยํ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ ทิสฺสติ. ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ (อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐) หิ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

Respecto a la frase '¡Magnífico, Venerable Gotama!', la palabra 'abhikkanta' se observa que se utiliza en los sentidos de: agotamiento o fin (khaya), excelencia (sundara), apariencia radiante (abhirūpa) y gran regocijo o apreciación (abbhanumodana). En pasajes como 'Venerable, la noche ha avanzado (abhikkantā), la primera vigilia ha pasado...', se usa en el sentido de agotamiento o fin. En pasajes como 'Este es el más excelente (abhikkantataro) y el más refinado de estos cuatro individuos...', se usa en el sentido de excelencia.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. –

“¿Quién venera mis pies, brillando con poder y fama, con una apariencia radiante (abhikkantena vaṇṇena), iluminando todas las direcciones?” —

อาทีสุ [Pg.15] (วิ. ว. ๘๕๗) อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๐; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธาปิ อพฺภนุโมทเนเยว. ยสฺมา จ อพฺภนุโมทเน, ตสฺมา สาธุ สาธุ, โภ โคตมาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

En tales pasajes, se usa en el sentido de 'apariencia radiante'. En frases como '¡Magnífico (abhikkantaṃ), Venerable!', se usa en el sentido de gran regocijo o apreciación. Aquí también se emplea en el sentido de regocijo. Debido a que expresa una gran apreciación, debe entenderse que equivale a decir: '¡Excelente, excelente, Venerable Gotama!'.

‘‘ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหลจฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ’’ติ. –

“En el temor, en la ira, en el elogio, en la prisa, ante lo asombroso, en la alegría, en el pesar y en la devoción, el sabio debe emplear la repetición (āmeḍita).” —

อิมินา จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน ปสํสาวเสน จายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกฺกนฺตํ อติอิฏฺฐํ อติมนาปํ, อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ.

Siguiendo esta característica, debe entenderse que en este sutta la palabra se dice dos veces por causa de la devoción (pasāda) y del elogio (pasaṃsā). Alternativamente, 'abhikkanta' significa que es extremadamente deseable, sumamente placentero y muy excelente.

ตตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน เทสนํ โถเมติ, เอเกน อตฺตโน ปสาทํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนา, อภิกฺกนฺตํ ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโทติ. ภควโตเยว วา วจนํ ทฺเว ทฺเว อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ – โภโต โคตมสฺส วจนํ อภิกฺกนฺตํ โทสนาสนโต, อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต, ตถา สทฺธาชนนโต, ปญฺญาชนนโต, สาตฺถโต, สพฺยญฺชนโต, อุตฺตานปทโต, คมฺภีรตฺถโต, กณฺณสุขโต, หทยงฺคมโต, อนตฺตุกฺกํสนโต, อปรวมฺภนโต, กรุณาสีตลโต, ปญฺญาวทาตโต, อาปาถรมณียโต, วิมทฺทกฺขมโต, สุยฺยมานสุขโต, วีมํสิยมานหิตโตติ เอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ.

De esas dos palabras, con una palabra 'abhikkanta' elogiaba la enseñanza (desanā) y con la otra su propia devoción (pasāda). La intención es esta: 'Venerable Gotama, magnífica es esta enseñanza del Venerable Gotama; magnífica es la devoción en mí que ha surgido gracias a la enseñanza del Venerable Gotama'. O bien, elogia las palabras del Bienaventurado refiriéndose a dos significados por cada mención: las palabras del Venerable Gotama son magníficas porque destruyen las faltas de las impurezas y son magníficas porque permiten alcanzar virtudes. Asimismo, debe aplicarse a términos como: magníficas por generar fe, por generar sabiduría, por estar dotadas de sentido, por estar dotadas de fraseo, por tener palabras claras, por tener un significado profundo, por ser agradables al oído, por llegar al corazón, por no enaltecerse a sí mismo, por no menospreciar a otros, por ser frescas debido a la gran compasión, por ser puras debido a la sabiduría, por ser deleitables al manifestarse, por resistir el examen crítico, por ser placenteras al escucharlas y por traer bienestar al ser investigadas.

ตโต ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ. ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฐปิตํ, เหฏฺฐามุขชาตํ วา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุปริมุขํ กเรยฺย. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิฉาทิตํ. วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย. มูฬฺหสฺสาติ ทิสามูฬฺหสฺส. มคฺคํ อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วเทยฺย. อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสีอฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ จตุรงฺเค ตเม. อยํ ตาว อนุตฺตานปทตฺโถ.

Después de eso, elogia la enseñanza mediante cuatro similes. En ellos, 'nikkujjita' significa un objeto colocado boca abajo o que ha quedado hacia abajo. 'Ukkujjeyya' significa que lo pondría boca arriba. 'Paṭicchanna' significa un objeto cubierto por hierba, hojas u otros elementos. 'Vivareyya' significa que lo descubriría o abriría. 'Mūḷhassa' significa para alguien que está perdido en las direcciones. 'Maggaṃ ācikkheyya' significa que lo tomaría de la mano y le diría: 'Este es el camino'. 'Andhakāre' (en la oscuridad) se refiere a la densa oscuridad de cuatro factores: el día catorce de la quincena oscura, la medianoche, un bosque espeso y un manto de nubes. Hasta aquí llega el significado de los términos individuales.

อยํ ปน อธิปฺปายโยชนา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺเม ปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานโต ปภุติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ [Pg.16] สาสนํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาวิกโรนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธกาเร นิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโตติ.

Esta es la aplicación de la intención: así como alguien enderezaría lo que estaba volcado, de la misma manera el Venerable Gotama me ha levantado de la enseñanza falsa a mí, que estaba caído en ella y alejado del Verdadero Dhamma. Así como alguien revelaría lo que estaba oculto, de igual modo el Venerable ha revelado la Dispensación (sāsana) que estaba cubierta por la maleza de los puntos de vista falsos desde la desaparición de la religión del Buda Kassapa. Así como alguien indicaría el camino a quien está extraviado, así el Venerable me ha mostrado el camino al cielo y a la liberación a mí, que seguía un camino equivocado y perjudicial. Así como alguien sostendría una lámpara de aceite en la oscuridad, así el Venerable Gotama, mediante el resplandor de su enseñanza que destruye la oscuridad del engaño (moha), ha permitido que yo, que estaba sumergido en esa oscuridad y no veía la naturaleza de las Joyas como el Buda, pudiera verlas. Por todos estos métodos, debe entenderse que el Dhamma ha sido esclarecido por el Venerable Gotama de múltiples maneras.

เอวํ เทสนํ โถเมตฺวา อิมาย เทสนาย รตนตฺตเย ปสนฺนจิตฺโต ปสนฺนาการํ กโรนฺโต เอสาหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ เอสาหนฺติ เอโส อหํ. ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามีติ ภวํ เม โคตโม สรณํ ปรายณํ อฆสฺส ตาตา หิตสฺส จ วิธาตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภวนฺตํ โคตมํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ, เอวํ วา ชานามิ พุชฺฌามีติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติ อตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ตสฺมา คจฺฉามีติ อิมสฺส ชานามิ พุชฺฌามีติ อยมตฺโถ วุตฺโต. ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ เอตฺถ ปน อธิคตมคฺเค สจฺฉิกตนิโรเธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จ จตูสุ อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม. โส อตฺถโต อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔) วิตฺถาโร. น เกวลญฺจ อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ, อปิจ โข อริยผเลหิ สทฺธึ ปริยตฺติธมฺโมปิ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตมาณวกวิมาเน –

Habiendo elogiado la enseñanza de esta manera, con el corazón lleno de fe en la Triple Gema a través de este discurso, y realizando los actos propios de quien tiene fe, el brahmán pronunció las palabras que comienzan con 'esāhaṃ'. En ese pasaje, 'esāhaṃ' significa 'ése soy yo' (eso ahaṃ). Al decir 'busco refugio en el Venerable Gotama', quiere decir: 'El Venerable Gotama es mi refugio, mi amparo supremo, pues otorga felicidad, elimina el sufrimiento y provee bienestar'. Con esta intención, declara: 'Me acerco, honro, sirvo y rindo culto al Venerable Gotama'; o bien, 'así lo comprendo y lo realizo'. Pues ciertamente, para aquellas raíces verbales que tienen el sentido de 'ir' (gati), su sentido es también el de 'conocer' (buddhi). Por lo tanto, sobre el término 'gacchāmi' (voy), se dice que su significado es 'comprendo' y 'realizo'. En cuanto a 'el Dhamma y el Saṅgha de monjes', el Dhamma es aquello que sostiene a los seres para que no caigan en los cuatro estados de privación (apāya), aplicándose a quienes practican según lo instruido, habiendo alcanzado el Sendero y realizado la Cesación. En esencia, se refiere tanto al Noble Sendero como al Nibbāna. Pues así fue dicho por el Sublime: 'Monjes, entre todas las cosas condicionadas, el Noble Óctuple Sendero es la suprema'; esto se entiende en detalle. No se trata solo del Noble Sendero y el Nibbāna, sino que también incluye el Dhamma de los textos sagrados (pariyatti) junto con los Frutos Nobles (ariyaphala). Así fue dicho en el Chattamāṇavaka Vimāna:

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ, ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๗);

«Acércate por el bien del refugio a este Dhamma, que es el desapego de la pasión, libre de deseos, sin aflicción, la Enseñanza incondicionada, no repulsiva, dulce, bien dominada y bien analizada».

เอตฺถ ราควิโรโคติ มคฺโค กถิโต. อโนชมโสกนฺติ ผลํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ. อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา สพฺพธมฺมกฺขนฺธาติ. ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตน สํหโตติ สงฺโฆ. โส อตฺถโต อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูโห. วุตฺตญฺเหตํ ตสฺมิเยว วิมาเน –

Aquí, con 'desapego de la pasión' (rāgavirāga), se refiere al Sendero. Con 'libre de deseos y sin aflicción' (anejamasoka), se refiere al Fruto. Con 'Dhamma incondicionado' (dhammamasaṅkhata), se refiere al Nibbāna. Con 'no repulsivo, dulce, bien dominado y bien analizado', se refiere a todos los grupos del Dhamma analizados en los tres Piṭakas. El Saṅgha se denomina así por estar unido mediante la armonía de la visión (diṭṭhi) y la virtud (sīla). En esencia, es la asamblea de los ocho tipos de individuos nobles. Así fue dicho en ese mismo Vimāna:

‘‘ยตฺถ จ ทินฺนมหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ;

อฏฺฐ จ ปุคฺคลธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๘);

«Acércate por el bien del refugio a este Saṅgha, en el cual se dice que las ofrendas dadas son de gran fruto; a estos ocho individuos que ven la verdad del Dhamma y forman las cuatro parejas de varones puros».

ภิกฺขูนํ [Pg.17] สงฺโฆ ภิกฺขุสงฺโฆ. เอตฺตาวตา พฺราหฺมโณ ตีณิ สรณคมนานิ ปฏิเวเทสิ.

La asamblea de monjes es el Bhikkhusaṅgha. Con este conjunto de palabras, comenzando por 'Venerable, yo mismo busco refugio en el Venerable Gotama', el brahmán declaró su toma de los tres refugios.

อิทานิ เตสุ สรณคมเนสุ โกสลฺลตฺถํ สรณํ, สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉติ, สรณคมนปฺปเภโท, สรณคมนผลํ, สํกิเลโส, เภโทติ อยํ วิธิ เวทิตพฺโพ.

Ahora, para obtener destreza respecto a estas tomas de refugio, debe conocerse el siguiente método: el refugio, la toma de refugio, quién es el que va por refugio, las clases de toma de refugio, sus frutos, su deficiencia y su ruptura.

เสยฺยถิทํ – ปทตฺถโต ตาว หึสตีติ สรณํ, สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคติปริกิเลสํ หนติ วินาเสตีติ อตฺโถ, รตนตฺตยสฺเสเวตํ อธิวจนํ. อถ วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ พุทฺโธ, ภวกนฺตารา อุตฺตารเณน โลกสฺส อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม, อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํสมงฺคีสตฺโต สรณํ คจฺฉติ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน ‘‘เอตานิ เม ตีณิ รตนานิ สรณํ, เอตานิ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อุเปตีติ อตฺโถ. เอวํ ตาว สรณํ สรณคมนํ โย จ สรณํ คจฺฉติ อิทํ ตยํ เวทิตพฺพํ.

A saber: según el significado de los términos, se llama 'refugio' (saraṇa) porque destruye (hiṃsati). El sentido es que, para quienes han ido por refugio, mediante esa misma acción, destruye y aniquila el miedo, la ansiedad, el sufrimiento y las aflicciones de los estados de miseria. Este es un epíteto exclusivo de la Triple Gema. O bien, el Buddha es refugio porque destruye el miedo de los seres promoviendo su bienestar y alejándolos del perjuicio. El Dhamma es refugio porque rescata al mundo del desierto de la existencia y otorga consuelo. El Saṅgha es refugio porque hace que incluso las pequeñas acciones meritorias produzcan frutos abundantes. Por tanto, por esta razón, la Triple Gema es el refugio. La 'toma de refugio' es el surgimiento de un estado mental libre de impurezas, que procede mediante el acto de tener a la Triple Gema como amparo supremo, impulsado por la fe y la veneración hacia ella. El ser poseedor de ese estado mental es quien 'va por refugio'. El significado es que, mediante el estado mental de la manera descrita, se entrega diciendo: 'Estas tres joyas son mi refugio, ellas son mi amparo supremo'. Así debe entenderse esta tríada: el refugio, la toma de refugio y el que va por refugio.

สรณคมนปฺปเภเท ปน ทุวิธํ สรณคมนํ โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจาติ. ตตฺถ โลกุตฺตรํ ทิฏฺฐสจฺจานํ มคฺคกฺขเณ สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา กิจฺจโต สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌติ. โลกิยํ ปุถุชฺชนานํ สรณคมนุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภเนน อารมฺมณโต พุทฺธาทิคุณารมฺมณํ หุตฺวา อิชฺฌติ. ตํ อตฺถโต พุทฺธาทีสุ วตฺถูสุ สทฺธาปฏิลาโภ, สทฺธามูลิกา จ สมฺมาทิฏฺฐิ ทสสุ ปุญฺญกิริยาวตฺถูสุ ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ วุจฺจติ.

En cuanto a las clases de toma de refugio, hay dos tipos: supramundana (lokuttara) y mundana (lokiya). Entre ellas, la supramundana pertenece a quienes han visto las Verdades; en el momento del Sendero, mediante la erradicación total de las impurezas de la toma de refugio, se realiza teniendo al Nibbāna como objeto y abarcando íntegramente a la Triple Gema por su función. La mundana pertenece a las personas comunes (puthujjana); se realiza mediante la supresión de las impurezas de la toma de refugio, teniendo como objeto las cualidades del Buddha y los demás. En esencia, se describe como la obtención de fe en los tres objetos (Buddha, Dhamma, Saṅgha), la visión correcta basada en la fe, y la rectificación de la propia visión (diṭṭhijukamma) entre las diez bases de acciones meritorias.

ตยิทํ จตุธา ปวตฺตติ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน ตปฺปรายณตาย สิสฺสภาวูปคมเนน ปณิปาเตนาติ. ตตฺถ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ อตฺตานํ พุทฺธสฺส นิยฺยาเตมิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺสา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีนํ อตฺตปริจฺจชนํ. ตปฺปรายณตา นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ พุทฺธปรายโณ, ธมฺมปรายโณ, สงฺฆปรายโณ อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ ตปฺปรายณภาโว. สิสฺสภาวูปคมนํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ พุทฺธสฺส [Pg.18] อนฺเตวาสิโก, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ สิสฺสภาวูปคโม. ปณิปาโต นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ อภิวาทน-ปจฺจุฏฺฐาน-อญฺชลิกมฺม-สามีจิกมฺมํ พุทฺธาทีนํเยว ติณฺณํ วตฺถูนํ กโรมิ อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีสุ ปรมนิปจฺจกาโร. อิเมสญฺหิ จตุนฺนมฺปิ อาการานํ อญฺญตรมฺปิ กโรนฺเตน คหิตํเยว โหติ สรณคมนํ.

Esta toma de refugio mundana se manifiesta de cuatro formas: mediante la entrega de uno mismo, mediante la aceptación de la supremacía del refugio, mediante la asunción de la condición de discípulo y mediante la postración. Allí, la 'entrega de uno mismo' consiste en renunciar a sí mismo ante la Triple Gema diciendo: 'A partir de hoy, me entrego al Buddha, al Dhamma y al Saṅgha'. La 'aceptación de la supremacía' consiste en el estado de tenerlos como amparo supremo, diciendo: 'A partir de hoy, considérenme como alguien que tiene al Buddha, al Dhamma y al Saṅgha como su amparo supremo'. La 'asunción de la condición de discípulo' consiste en acceder a dicho estado diciendo: 'A partir de hoy, considérenme como un discípulo (antevāsika) del Buddha, del Dhamma y del Saṅgha'. La 'postración' consiste en realizar el máximo acto de humildad ante los tres objetos, diciendo: 'A partir de hoy, solo ante los tres objetos que son el Buddha y los demás realizaré el saludo, la recepción respetuosa, el gesto de reverencia y el servicio'. Ciertamente, para quien realiza cualquiera de estas cuatro formas, la toma de refugio se considera efectivamente efectuada.

อปิจ ‘‘ภควโต อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, ปริจฺจตฺโตเยว เม อตฺตา, ปริจฺจตฺตํเยว เม ชีวิตํ, ชีวิตปริยนฺติกํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, พุทฺโธ เม สรณํ เลณํ ตาณ’’นฺติ เอวมฺปิ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) เอวมฺปิ มหากสฺสปสฺส สรณคมเน วิย สิสฺสภาวูปคมนํ ทฏฺฐพฺพํ.

Además, la entrega de uno mismo (attasanniyyātana) debe entenderse de esta manera: 'Me entrego al Bienaventurado, me entrego al Dhamma, me entrego al Saṅgha. Renuncio a mi vida. Mi ser ha sido ciertamente entregado, mi vida ha sido ciertamente entregada. Hasta el final de mi vida, voy al Buddha como refugio. El Buddha es mi refugio, mi abrigo y mi protección'. De igual modo, debe reconocerse la aceptación de la condición de discípulo (sissabhāvūpagamana), como en la toma de refugio del Venerable Mahākassapa, quien dijo: '¡Que pueda ver al Maestro! ¡Que pueda ver solo al Bienaventurado! ¡Que pueda ver al Sugata! ¡Que pueda ver solo al Bienaventurado! ¡Que pueda ver al Sammāsambuddha! ¡Que pueda ver solo al Bienaventurado!'.

‘‘โส อหํ วิจริสฺสามิ, คามา คามํ ปุรา ปุรํ;

นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมต’’นฺติ. (สุ. นิ. ๑๙๔;

สํ. นิ. ๑.๒๔๖);

'Así, yo viajaré de aldea en aldea, de ciudad en ciudad, rindiendo homenaje al Buda plenamente iluminado y a la excelencia de su Dhamma'.

เอวมฺปิ อาฬวกาทีนํ สรณคมนํ วิย ตปฺปรายณตา เวทิตพฺพา. ‘‘อถ โข พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ภควโต ปาทานิ มุเขน จ ปริจุมฺพติ, ปาณีหิ จ ปริสมฺพาหติ, นามญฺจ สาเวติ – ‘พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ; พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ’’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๔) เอวมฺปิ ปณิปาโต เวทิตพฺโพ.

De esta manera, la devoción absoluta (tapparāyaṇatā) debe entenderse como en la toma de refugio de Āḷavaka y otros. Asimismo, la reverencia profunda (paṇipāto) debe entenderse así: 'Entonces, el brahmán Brahmāyu se levantó de su asiento, dispuso su manto sobre un hombro, se postró con su cabeza a los pies del Bienaventurado, besó los pies del Bienaventurado con su boca, los acarició con sus manos y anunció su nombre: "Soy el brahmán Brahmāyu, señor Gotama; soy el brahmán Brahmāyu, señor Gotama"'.

โส ปเนส ญาติภยาจริยทกฺขิเณยฺยวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ ทกฺขิเณยฺยปณิปาเตน สรณคมนํ โหติ, น อิตเรหิ. เสฏฺฐวเสเนว หิ สรณํ คณฺหาติ, เสฏฺฐวเสน จ ภิชฺชติ. ตสฺมา โย สากิโย วา โกลิโย วา ‘‘พุทฺโธ อมฺหากํ ญาตโก’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา ‘‘สมโณ โคตโม ราชปูชิโต มหานุภาโว อวนฺทิยมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ภเยน วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา โพธิสตฺตกาเล ภควโต สนฺติเก กิญฺจิ อุคฺคหิตํ สรมาโน พุทฺธกาเล วา –

Dicha reverencia es de cuatro tipos, según se base en: el parentesco, el temor, la condición de maestro o el ser digno de ofrendas. De estas, la toma de refugio se produce mediante la reverencia a quien es digno de ofrendas, pero no por las otras causas. Pues el refugio se toma basándose únicamente en la excelencia de la persona, y se rompe por la pérdida de esa percepción de excelencia. Por lo tanto, si un Sakya o un Koliya rinde homenaje pensando: 'El Buddha es mi pariente', el refugio no se considera tomado. O si alguien rinde homenaje por temor, pensando: 'El asceta Gotama es honrado por los reyes y posee gran poder; si no le rindo homenaje, podría perjudicarme', el refugio no se considera tomado. O si alguien, recordando alguna enseñanza recibida del Bienaventurado durante su tiempo como Bodhisatta o como Buddha, rinde homenaje pensando 'él es mi maestro', como en el caso de:

‘‘เอเกน [Pg.19] โภเค ภุญฺเชยฺย, ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเย;

จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺย, อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) –

'Debe disfrutar sus bienes con una parte, con dos partes debe llevar a cabo sus asuntos, y debe reservar la cuarta parte para cuando surjan adversidades'.

เอวรูปํ อนุสาสนึ อุคฺคเหตฺวา ‘‘อาจริโย เม’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย ปน ‘‘อยํ โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย’’ติ วนฺทติ, เตเนว คหิตํ โหติ สรณํ.

Habiendo aprendido tal instrucción y rindiendo homenaje pensando 'él es mi maestro', el refugio no se considera tomado. Pero si alguien rinde homenaje pensando 'este es el ser más digno de ofrendas en el mundo', por ese solo hecho se considera tomado el refugio.

เอวํ คหิตสรณสฺส จ อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา อญฺญติตฺถิเยสุ ปพฺพชิตมฺปิ ญาตึ ‘‘ญาตโก เม อย’’นฺติ วนฺทโต สรณคมนํ น ภิชฺชติ, ปเคว อปพฺพชิตํ. ตถา ราชานํ ภยวเสน วนฺทโต. โส หิ รฏฺฐปูชิตตฺตา อวนฺทิยมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยาติ. ตถา ยํ กิญฺจิ สิปฺปํ สิกฺขาปกํ ติตฺถิยํ ‘‘อาจริโย เม อย’’นฺติ วนฺทโตปิ น ภิชฺชตีติ เอวํ สรณคมนปฺปเภโท เวทิตพฺโพ.

Para un seguidor o seguidora que ha tomado refugio de esta manera, la toma de refugio no se rompe si rinde homenaje a un pariente que se ha ordenado en otra secta, pensando 'este es mi pariente'; mucho menos si no se ha ordenado. Del mismo modo, no se rompe para quien rinde homenaje a un rey por temor, pensando: 'Puesto que es honrado por el país, si no le rindo homenaje, podría perjudicarme'. Asimismo, no se rompe para quien rinde homenaje a un maestro de otra secta que le enseñe cualquier arte o técnica, pensando 'él es mi maestro'. Así debe entenderse la distinción respecto a la toma de refugio.

เอตฺถ จ โลกุตฺตรสฺส สรณคมนสฺส จตฺตาริ สามญฺญผลานิ วิปากผลํ, สพฺพทุกฺขกฺขโย อานิสํสผลํ. วุตฺตญฺเหตํ –

En este contexto, los cuatro frutos de la vida ascética son el fruto como resultado (vipākaphala) de la toma de refugio supramundana, y la destrucción de todo sufrimiento es el fruto como beneficio (ānisaṃsaphala). Pues se ha dicho:

‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต;

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ. (ธ. ป. ๑๙๐);

'Aquel que ha ido por refugio al Buddha, al Dhamma y al Saṅgha, ve con sabiduría perfecta las cuatro Nobles Verdades:

‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยญฺจฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ. (ธ. ป. ๑๙๑);

el sufrimiento, el origen del sufrimiento, la superación del sufrimiento y el Noble Sendero Óctuple que conduce a la pacificación del sufrimiento.

‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตมํ;

เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๒);

Este es, ciertamente, el refugio seguro; este es el refugio supremo. Habiendo llegado a este refugio, uno se libera de todo sufrimiento'.

อปิจ นิจฺจโต อนุปคมนาทิวเสนเปตสฺส อานิสํสผลํ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ –

Además, el fruto como beneficio de este refugio debe entenderse por la imposibilidad de considerar las cosas como permanentes, entre otros factores. Pues se ha dicho:

‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย, สุขโต อุปคจฺเฉยฺย, กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺย, มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ปิตรํ, อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ปทุฏฺฐจิตฺโต ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, สงฺฆํ ภินฺเทยฺย, อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๘-๑๓๐; อ. นิ. ๑.๒๗๒-๒๗๗).

'Es imposible, monjes, no puede ocurrir, que una persona dotada de visión correcta considere cualquier formación como permanente, o la considere como felicidad; o que considere cualquier fenómeno como un yo. No puede ocurrir que prive de la vida a su madre, a su padre o a un Arahant; que con mente maliciosa derrame la sangre de un Tathāgata; que cause un cisma en el Saṅgha, o que designe a otro como su maestro. Tal situación no existe'.

โลกิยสฺส [Pg.20] ปน สรณคมนสฺส ภวสมฺปทาปิ โภคสมฺปทาปิ ผลเมว. วุตฺตญฺเหตํ –

En cuanto a la toma de refugio mundana, tanto la excelencia en el renacimiento como la abundancia de riquezas son sus frutos. Pues se ha dicho:

‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส,น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ,เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๓๗);

'Cualesquiera que hayan ido al Buddha como refugio, no irán a los estados de privación. Al abandonar el cuerpo humano, poblarán las huestes celestiales'.

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

También se ha dicho lo siguiente:

‘‘อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ – ‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข เทวานมินฺท เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน สุเขน ยเสน อาธิปเตยฺเยน ทิพฺเพหิ รูเปหิ สทฺเทหิ คนฺเธหิ รเสหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑).

'Entonces, Sakka, el señor de los devas, junto con ochenta mil divinidades, se acercó a donde estaba el Venerable Mahāmoggallāna... Estando Sakka, el señor de los devas, a un lado, el Venerable Mahāmoggallāna le dijo: "Es excelente, señor de los devas, ir por refugio al Buddha. Debido a la toma de refugio en el Buddha, señor de los devas, algunos seres aquí, tras la disolución del cuerpo y después de la muerte, renacen en un buen destino, en un mundo celestial. Ellos superan a los otros devas en diez aspectos: en la vida divina, en la belleza divina, en la felicidad, en la fama, en el poder soberano, y en las formas, sonidos, aromas, sabores y contactos divinos"'.

เอเสว นโย ธมฺเม สงฺเฆ จ. อปิจ เวลามสุตฺตาทิวเสนาปิ (อ. นิ. ๙.๒๐ อาทโย) สรณคมนสฺส ผลวิเสโส เวทิตพฺโพ. เอวํ สรณคมนผลํ เวทิตพฺพํ.

Este mismo método se aplica al Dhamma y al Saṅgha. Además, la distinción especial de los frutos de la toma de refugio debe entenderse también a través del Velāma Sutta y otros similares. Así debe entenderse el fruto de la toma de refugio.

ตตฺถ โลกิยสรณคมนํ ตีสุ วตฺถูสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณาทีหิ สํกิลิสฺสติ, น มหาชุติกํ โหติ น มหาวิปฺผารํ. โลกุตฺตรสฺส นตฺถิ สํกิเลโส. โลกิยสฺส จ สรณคมนสฺส ทุวิโธ เภโท สาวชฺโช อนวชฺโช จ. ตตฺถ สาวชฺโช อญฺญสตฺถาราทีสุ อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีหิ โหติ, โส อนิฏฺฐผโล. อนวชฺโช กาลกิริยาย, โส อวิปากตฺตา อผโล. โลกุตฺตรสฺส ปน เนวตฺถิ เภโท. ภวนฺตเรปิ หิ อริยสาวโก อญฺญํ สตฺถารํ น อุทฺทิสตีติ เอวํ สรณคมนสฺส สํกิเลโส จ เภโท จ เวทิตพฺโพ.

En este contexto, la toma de refugio mundana se corrompe en relación a los tres objetos mediante la ignorancia, la duda, el conocimiento erróneo, etc.; no posee gran brillo ni gran expansión. En la toma de refugio supramundana no existe tal corrupción. Además, la ruptura de la toma de refugio mundana es de dos clases: con falta (censurable) y sin falta (no censurable). Entre ellas, la ruptura con falta ocurre al entregarse a otros maestros, etc.; esta tiene un resultado indeseable. La ruptura sin falta ocurre por el fallecimiento; esta no produce fruto por carecer de maduración kármica. Sin embargo, para la toma de refugio supramundana no existe ruptura en absoluto. Pues incluso en una existencia futura, el noble discípulo no designa a otro como su maestro. De este modo debe entenderse la corrupción y la ruptura de la toma de refugio.

อุปาสกํ [Pg.21] มํ ภวํ โคตโม ธาเรตูติ มํ ภวํ โคตโม ‘‘อุปาสโก อย’’นฺติ เอวํ ธาเรตุ, ชานาตูติ อตฺโถ. อุปาสกวิธิโกสลฺลตฺถํ ปเนตฺถ โก อุปาสโก, กสฺมา อุปาสโกติ วุจฺจติ, กิมสฺส สีลํ, โก อาชีโว, กา วิปตฺติ, กา สมฺปตฺตีติ อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ.

"Que el Honorable Gotama me considere un seguidor laico" significa: "Que el Honorable Gotama me considere y me reconozca como tal: 'Este es un seguidor laico'". Para ser experto en las regulaciones del seguidor laico, deben conocerse estos diversos puntos: ¿quién es un seguidor laico?, ¿por qué se le llama seguidor laico?, ¿cuál es su virtud?, ¿cuál es su medio de vida?, ¿cuál es su fracaso?, y ¿cuál es su logro?

ตตฺถ โก อุปาสโกติ โย โกจิ สรณคโต คหฏฺโฐ. วุตฺตญฺเหตํ –

En este sentido, ¿quién es un seguidor laico? Cualquier persona de hogar (laico) que haya ido por refugio. Pues así se ha dicho:

‘‘ยโต โข, มหานาม, อุปาสโก พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

“Mahānāma, cuando un seguidor laico ha ido al Buddha como refugio, al Dhamma como refugio y al Saṅgha como refugio; es en esta medida, Mahānāma, que se es un seguidor laico”.

กสฺมา อุปาสโกติ. รตนตฺตยสฺส อุปาสนโต. โส หิ พุทฺธํ อุปาสตีติ อุปาสโก. ธมฺมํ, สงฺฆํ อุปาสตีติ อุปาสโกติ.

¿Por qué se le llama seguidor laico (upāsaka)? Por su servicio o devoción hacia las Tres Joyas. Pues él sirve al Buddha, por lo que es un seguidor laico; sirve al Dhamma y al Saṅgha, por lo que es un seguidor laico.

กิมสฺส สีลนฺติ. ปญฺจ เวรมณิโย. ยถาห –

¿Cuál es su virtud? Las cinco abstenciones. Como se ha dicho:

‘‘ยโต โข, มหานาม, อุปาสโก ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา, กาเมสุมิจฺฉาจารา, มุสาวาทา, สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก สีลวา โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

“Mahānāma, cuando el seguidor laico se abstiene de destruir la vida, se abstiene de tomar lo que no le es dado, se abstiene de la conducta sexual incorrecta, se abstiene de la palabra falsa y se abstiene de las bebidas fermentadas y licores que son causa de negligencia. Es en esta medida, Mahānāma, que el seguidor laico posee virtud”.

โก อาชีโวติ. ปญฺจ มิจฺฉาวณิชฺชา ปหาย ธมฺเมน สเมน ชีวิกกปฺปนํ. วุตฺตญฺเหตํ –

¿Cuál es su medio de vida? Abandonando los cinco tipos de comercio incorrecto, lleva una vida con rectitud e integridad. Pues así se ha dicho:

‘‘ปญฺจิมา, ภิกฺขเว, วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา. กตมา ปญฺจ. สตฺถวณิชฺชา, สตฺตวณิชฺชา, มํสวณิชฺชา, มชฺชวณิชฺชา, วิสวณิชฺชา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๗).

“Monjes, estos cinco tipos de comercio no deben ser realizados por un seguidor laico. ¿Cuáles cinco? El comercio de armas, el comercio de seres vivos, el comercio de carne, el comercio de intoxicantes y el comercio de venenos. Estos cinco tipos de comercio, monjes, no deben ser realizados por un seguidor laico”.

กา วิปตฺตีติ. ยา ตสฺเสว สีลสฺส จ อาชีวสฺส จ วิปตฺติ, อยมสฺส วิปตฺติ. อปิจ ยาย เอส จณฺฑาโล เจว โหติ มลญฺจ ปติกุฏฺโฐ จ, สาปิ ตสฺส วิปตฺตีติ เวทิตพฺพา. เต จ อตฺถโต อสฺสทฺธิยาทโย ปญฺจ ธมฺมา โหนฺติ. ยถาห –

¿Cuál es su fracaso? El fracaso en esa misma virtud y en ese medio de vida es su fracaso. Además, aquello por lo cual el seguidor se convierte en un paria, una mancha o un despreciable; eso también debe entenderse como su fracaso. Estos son, en esencia, cinco estados que comienzan con la falta de fe. Como se ha dicho:

‘‘ปญฺจหิ[Pg.22], ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกจณฺฑาโล จ โหติ อุปาสกมลญฺจ อุปาสกปติกุฏฺโฐ จ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ โหติ, ทุสฺสีโล โหติ, โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, มงฺคลํ ปจฺเจติ โน กมฺมํ, อิโต จ พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสติ, ตตฺถ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕).

“Monjes, el seguidor laico que posee cinco cualidades es un paria entre los seguidores laicos, una mancha entre los seguidores laicos y un despreciable entre los seguidores laicos. ¿Cuáles cinco? No tiene fe, es de mala conducta, es supersticioso en cuanto a presagios y señales, confía en los presagios y no en el kamma, busca a quienes son dignos de ofrendas fuera de esta enseñanza y allí realiza sus servicios meritorios”.

กา สมฺปตฺตีติ. ยา จสฺส สีลสมฺปทา จ อาชีวสมฺปทา จ, สา สมฺปตฺติ. เย จสฺส รตนภาวาทิกรา สทฺธาทโย ปญฺจ ธมฺมา. ยถาห –

¿Cuál es su logro? El logro en su virtud y en su medio de vida es su logro. Asimismo, las cinco cualidades como la fe, etc., que lo convierten en una joya. Como se ha dicho:

‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกรตนญฺจ โหติ อุปาสกปทุมญฺจ อุปาสกปุณฺฑรีกญฺจ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ โหติ, สีลวา โหติ, น โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, กมฺมํ ปจฺเจติ โน มงฺคลํ, น อิโต พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ คเวสติ, อิธ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕).

“Monjes, el seguidor laico que posee cinco cualidades es una joya entre los seguidores laicos, un loto rojo entre los seguidores laicos y un loto blanco entre los seguidores laicos. ¿Cuáles cinco? Tiene fe, posee virtud, no es supersticioso en cuanto a presagios y señales, confía en el kamma y no en los presagios, no busca a quienes son dignos de ofrendas fuera de esta enseñanza y realiza sus servicios meritorios aquí mismo”.

อชฺชตคฺเคติ เอตฺถ อยํ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ‘‘อชฺชตคฺเค สมฺม, โทวาริก, อาวรามิ ทฺวารํ นิคณฺฐานํ นิคณฺฐีน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๐) หิ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. ‘‘เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย (กถา. ๔๔๑). อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺค’’นฺติอาทีสุ โกฏิยํ. ‘‘อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา (สํ. นิ. ๕.๓๗๔), อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุ’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๑๘) โกฏฺฐาเส. ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๔) เสฏฺเฐ. อิธ ปนายํ อาทิมฺหิ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทึ กตฺวาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อชฺชตนฺติ อชฺชภาวํ. อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ทกาโร ปทสนฺธิกโร, อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ อตฺโถ.

En la expresión "ajjatagge", el término "agga" se observa con los significados de inicio, extremo, porción y excelencia. En pasajes como "Desde hoy (ajjatagge), amigo portero, cierro la puerta a los niganthas y niganthis", se ve en el sentido de inicio. En "con esa misma punta del dedo (aṅgulaggena)... el extremo de la caña de azúcar (ucchaggaṃ), el extremo del bambú (veḷaggaṃ)", se ve en el sentido de extremo. En "una porción ácida (ambilaggaṃ), una porción dulce (madhuraggaṃ), una porción amarga (tittakaggaṃ)... autorizo, monjes, a distribuir por sectores del monasterio (vihāraggena) o por sectores de los recintos (pariveṇaggena)", se ve en el sentido de porción. En "monjes, entre todos los seres, ya sean sin pies... el Tathāgata es declarado como el supremo (agga) entre ellos", se ve en el sentido de excelencia. Pero aquí debe entenderse en el sentido de inicio. Por lo tanto, en "ajjatagge", el significado debe conocerse como "tomando el día de hoy como el inicio". "Ajjataṃ" se refiere al estado del día de hoy. También existe la variante "ajjadaggeti", donde la letra "da" es un conjuntivo eufónico, con el significado de "habiendo hecho de hoy el inicio".

ปาณุเปตนฺติ ปาเณหิ อุเปตํ, ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ, อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ อุปาสกํ กปฺปิยการกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ ชานาตุ. อหญฺหิ สเจปิ เม ติขิเณน อสินา สีสํ ฉินฺเทยฺย, เนว พุทฺธํ ‘‘น พุทฺโธ’’ติ วา ธมฺมํ ‘‘น [Pg.23] ธมฺโม’’ติ วา สงฺฆํ ‘‘น สงฺโฆ’’ติ วา วเทยฺยนฺติ เอวํ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน สรณํ คนฺตฺวา จตูหิ จ ปจฺจเยหิ ปวาเรตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามีติ.

"Pāṇupetaṃ" significa provisto de vida; es decir, mientras mi vida continúe, estaré provisto de ello. "Que el Honorable Gotama me considere como un seguidor laico que ha ido por refugio mediante las tres tomas de refugio, sin tener otro maestro, y como alguien que realiza lo que es apropiado. Pues incluso si me cortaran la cabeza con una espada afilada, nunca diría del Buddha: 'no es el Buddha', ni del Dhamma: 'no es el Dhamma', ni del Saṅgha: 'no es el Saṅgha'". Habiendo ido así por refugio mediante la entrega de sí mismo, lo invitó con los cuatro requisitos, se levantó de su asiento, rindió homenaje al Bienaventurado, realizó tres circunvalaciones hacia la derecha y se marchó.

๑๗. สตฺตเม ชาณุสฺโสณีติ ชาณุสฺโสณิฐานนฺตรํ กิร นาเมกํ ฐานนฺตรํ, ตํ เยน กุเลน ลทฺธํ, ตํ ชาณุสฺโสณิกุลนฺติ วุจฺจติ. อยํ ตสฺมึ กุเล ชาตตฺตา รญฺโญ สนฺติเก จ ลทฺธชาณุสฺโสณิสกฺการตฺตา ชาณุสฺโสณีติ วุจฺจติ. เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สมโณ กิร โคตโม ปณฺฑิโต พฺยตฺโต พหุสฺสุโต’’ติ สุตฺวา ‘‘สเจ โส ลิงฺควิภตฺติการกาทิเภทํ ชานิสฺสติ, อมฺเหหิ ญาตเมว ชานิสฺสติ, อญฺญาตํ กึ ชานิสฺสติ. ญาตเมว กเถสฺสติ, อญฺญาตํ กึ กเถสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา มานทฺธชํ ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา มหาปริวาเรหิ ปริวุโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จาติ สตฺถา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ อิธ อาคจฺฉนฺโต น ชานิตุกาโม อตฺถคเวสี หุตฺวา อาคโต, มานํ ปน ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา อาคโต. กึ นุ ขฺวสฺส ยถา ปญฺหสฺส อตฺถํ ชานาติ, เอวํ กถิเต วฑฺฒิ ภวิสฺสติ, อุทาหุ ยถา น ชานาตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ยถา น ชานาติ, เอวํ กถิเต วฑฺฒิ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จา’’ติ อาห.

17. En el séptimo sutta: 'Jāṇussoṇi' es, según se dice, un título o rango. La estirpe que obtiene ese rango se denomina 'Jāṇussoṇikula'. Este brahmán es llamado Jāṇussoṇi debido a que nació en esa familia y también porque recibió el honorífico de Jāṇussoṇi de manos del rey Bimbisāra. 'Se acercó a él' (tenupasaṅkamī): habiendo oído que 'el asceta Gotama es sabio, experto y de gran conocimiento', pensó: 'Si él conoce las distinciones de género, inflexión, sintaxis y demás, conocerá solo lo que nosotros ya conocemos; ¿qué podrá conocer de lo que no conocemos? Solo dirá lo que ya conocemos; ¿qué podrá decir de lo que no conocemos?'. Con este pensamiento, alzando el estandarte del orgullo y levantando el cuerno de la vanidad, rodeado de un gran séquito, se acercó a donde estaba el Bienaventurado. Respecto a 'por haberlo hecho, oh brahmán, y por no haberlo hecho' (katattā ca, brāhmaṇa, akatattā ca): el Maestro, al oír sus palabras, reflexionó: 'Este brahmán, al venir aquí, no lo hace deseando conocer ni buscando el propósito real; ha venido alzando su orgullo y levantando su cuerno. ¿Cómo podría haber crecimiento espiritual para él? ¿Si se le explica de modo que comprenda el sentido de la pregunta, o de modo que no lo comprenda?'. Entonces comprendió: 'Si se le explica de tal modo que no lo comprenda de inmediato, habrá crecimiento para él'. Así, dijo: 'Por haberlo hecho, oh brahmán, y por no haberlo hecho'.

พฺราหฺมโณ ตํ สุตฺวา ‘‘สมโณ โคตโม กตตฺตาปิ อกตตฺตาปิ นิรเย นิพฺพตฺตึ วทติ, อิทํ อุภยการเณนาปิ เอกฏฺฐาเน นิพฺพตฺติยา กถิตตฺตา ทุชฺชานํ มหนฺธการํ, นตฺถิ มยฺหํ เอตฺถ ปติฏฺฐา. สเจ ปนาหํ เอตฺตเกเนว ตุณฺหี ภเวยฺยํ, พฺราหฺมณานํ มชฺเฌ กถนกาเลปิ มํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘ตฺวํ สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ มานํ ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา คโตสิ, เอกวจเนเนว ตุณฺหี หุตฺวา กิญฺจิ วตฺตุํ นาสกฺขิ, อิมสฺมึ ฐาเน กสฺมา กเถสี’ติ. ตสฺมา ปราชิโตปิ อปราชิตสทิโส หุตฺวา ปุน สคฺคคมนปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา โก นุ โข, โภ โคตมาติ อิมํ ทุติยปญฺหํ อารภิ.

El brahmán, al oír esto, pensó: 'El asceta Gotama afirma que el renacimiento en el infierno ocurre tanto por haber hecho como por no haber hecho. Esto es difícil de entender y está sumido en una gran oscuridad, ya que ambas causas se mencionan para un mismo resultado en un solo lugar. No tengo base de comprensión aquí. Sin embargo, si me quedo callado solo con esto, cuando los brahmanes hablen en medio de su asamblea, me dirán: "Fuiste ante el asceta Gotama alzando tu orgullo y levantando tu cuerno, pero ante una sola frase te quedaste callado y no pudiste decir nada; ¿por qué hablas ahora en este lugar?". Por lo tanto, aunque esté derrotado, actuaré como si no lo estuviera y preguntaré de nuevo sobre el camino al reino celestial'. Con este pensamiento, inició esta segunda pregunta: '¿Quién entonces, honorable Gotama?'.

เอวมฺปิ [Pg.24] ตสฺส อโหสิ – ‘‘อุปริปญฺเหน เหฏฺฐาปญฺหํ ชานิสฺสามิ, เหฏฺฐาปญฺเหน อุปริปญฺห’’นฺติ. ตสฺมาปิ อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สตฺถา ปุริมนเยเนว จินฺเตตฺวา ยถา น ชานาติ, เอวเมว กเถนฺโต ปุนปิ ‘‘กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จา’’ติ อาห. พฺราหฺมโณ ตสฺมิมฺปิ ปติฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อลํ, โภ, น อีทิสสฺส ปุริสสฺส สนฺติกํ อาคเตน อชานิตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏติ, สกวาทํ ปหาย สมณํ โคตมํ อนุวตฺติตฺวา มยฺหํ อตฺถํ คเวสิสฺสามิ, ปรโลกมคฺคํ โสเธสฺสามี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา สตฺถารํ อายาจนฺโต น โข อหนฺติอาทิมาห. อถสฺส นิหตมานตํ ญตฺวา สตฺถา อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต เตน หิ, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ เตน หีติ การณนิทฺเทโส. ยสฺมา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส อตฺถํ อชานนฺโต วิตฺถารเทสนํ ยาจสิ, ตสฺมาติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

También pensó así: 'A través de la pregunta superior entenderé la pregunta inferior, y a través de la inferior entenderé la superior'. Por esta razón, formuló esta pregunta. El Maestro, reflexionando según el método anterior, le habló precisamente de modo que no comprendiera de inmediato, diciendo de nuevo: 'Por haberlo hecho, oh brahmán, y por no haberlo hecho'. El brahmán, siendo incapaz de establecerse en una conclusión sobre ese punto, decidió: '¡Basta! No es apropiado que alguien que ha acudido ante un hombre semejante se retire sin haber comprendido. Abandonando mi propia doctrina y siguiendo al asceta Gotama, buscaré mi propio beneficio y purificaré el camino hacia el otro mundo'. Tras tomar esta firme decisión, deseando suplicar al Maestro, dijo las palabras que comienzan con 'No yo, ciertamente'. Entonces, el Maestro, reconociendo que su orgullo había sido subyugado, y deseando expandir la enseñanza superior, dijo: 'En ese caso, oh brahmán', etc. En ese pasaje, 'tena hi' (en ese caso/por lo tanto) es una indicación de la razón. El sentido es: 'Puesto que, al no comprender el significado de lo dicho brevemente, pides una enseñanza detallada, por lo tanto [escucha]'. Lo restante en este sutta tiene un significado evidente.

๑๘. อฏฺฐเม อายสฺมาติ ปิยวจนเมตํ. อานนฺโทติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. เอกํเสนาติ เอกนฺเตน. อนุวิจฺจาติ อนุปวิสิตฺวา. วิญฺญูติ ปณฺฑิตา. ครหนฺตีติ นินฺทนฺติ, อวณฺณํ ภาสนฺติ. เสสเมตฺถ นวเม จ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว.

18. En el octavo sutta: 'Venerable' (āyasmā) es un término de afecto. 'Ānanda' es el nombre de dicho Anciano (Thera). 'Ciertamente' (ekaṃsena) significa de manera absoluta. 'Habiendo investigado' (anuvicca) significa habiendo penetrado o analizado. 'Los sabios' (viññū) son los instruidos. 'Censuran' (garahanti) significa que critican o hablan de lo que no es meritorio. Todo lo restante en este y en el noveno sutta tiene un significado evidente.

๒๐. ทสเม ทุนฺนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตปาฬิปทเมว หิ อตฺถสฺส พฺยญฺชนตฺตา พฺยญฺชนนฺติ วุจฺจติ. อุภยเมตํ ปาฬิยาว นามํ. อตฺโถ จ ทุนฺนีโตติ ปริวตฺเตตฺวา อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตา อฏฺฐกถา. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหตีติ ปริวตฺเตตฺวา อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตาย ปาฬิยา อฏฺฐกถา นาม ทุนฺนยา ทุนฺนีหารา ทุกฺกถา นาม โหติ. เอกาทสเม วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

20. En el décimo sutta: 'Palabras y sílabas mal colocadas' (dunnikkhittañca padabyañjanaṃ) se refiere al texto Pali tomado fuera de su orden correcto. Pues la 'palabra' (pada) misma se denomina 'expresión' (byañjana) porque revela o manifiesta el sentido (attha). Ambos términos son nombres para el Canon (Pali). 'Sentido mal interpretado' (attho ca dunnīto) se refiere al Comentario (Aṭṭhakathā) tomado fuera de su orden o de manera distorsionada. 'Monjes, de palabras y sílabas mal colocadas, el sentido también es difícil de captar' (dunnikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi dunnayo hoti) significa que el Comentario de un texto Pali que ha sido tomado erróneamente se vuelve difícil de discernir, difícil de extraer y mal expuesto. En el undécimo sutta, el significado debe entenderse por el método opuesto a lo ya expuesto.

อธิกรณวคฺโค ทุติโย.

El Segundo Capítulo: Sobre las Disputas (Adhikaraṇavagga).

๓. พาลวคฺควณฺณนา

3. Explicación del Capítulo sobre el Necio (Bālavaggavaṇṇanā).

๒๒. ตติยสฺส ปฐเม อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสตีติ ‘‘อปรชฺฌิตฺวา อปรทฺธํ มยา’’ติ อตฺตโน อปราธํ น ปสฺสติ, อปรทฺธํ มยาติ วตฺวา ทณฺฑกมฺมํ [Pg.25] อาหริตฺวา น ขมาเปตีติ อตฺโถ. อจฺจยํ เทเสนฺตสฺสาติ เอวํ วตฺวา ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ขมาเปนฺตสฺส. ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาตีติ ‘‘ปุน เอวํ น กริสฺสามิ, ขมถ เม’’ติ วุจฺจมาโน อจฺจยํ อิมํ ยถาธมฺมํ ยถาสภาวํ น ปฏิคฺคณฺหาติ. ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ปุน เอวรูปํ มา อกาสิ, ขมามิ ตุยฺห’’นฺติ น วทติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยเนว เวทิตพฺโพ.

22. En el primer sutta del tercer capítulo: 'No ve una transgresión como tal' (accayaṃ accayato na passati) significa que no reconoce su propia falta, pensando 'habiendo errado, he cometido una falta'. El sentido de 'no busca el perdón' es que no expresa su falta ni acepta un acto de penalidad (daṇḍakamma) para ser perdonado. 'A quien confiesa una transgresión' (accayaṃ desentassa) se refiere al monje que habla así y realiza un acto de penalidad para ser perdonado. 'No lo acepta según el Dhamma' (yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhāti) significa que cuando se le dice 'no lo haré de nuevo, perdóname', no acepta esa transgresión de acuerdo a la naturaleza de las cosas; no dice 'en adelante no hagas tal cosa de nuevo, te perdono'. El lado luminoso (el caso positivo) debe entenderse por el método opuesto a lo ya dicho.

๒๓. ทุติเย อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิภวิตฺวา อาจิกฺขนฺติ, อภูเตน วทนฺติ. โทสนฺตโรติ อนฺตเร ปติตโทโส. เอวรูโป หิ ‘‘นตฺถิ สมณสฺส โคตมสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม’’ติอาทีนิ วทนฺโต สุนกฺขตฺโต วิย ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขติ. สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตนาติ โย หิ ญาณวิรหิตาย สทฺธาย อติสทฺโธ โหติ มุทฺธปฺปสนฺโน, โสปิ ‘‘พุทฺโธ นาม สพฺพโลกุตฺตโร, สพฺเพ ตสฺส เกสาทโย พาตฺตึส โกฏฺฐาสา โลกุตฺตราเยวา’’ติอาทินา นเยน ทุคฺคหิตํ คณฺหิตฺวา ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขติ. ตติยํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

23. En el segundo sutta: 'Slandear' o 'acusar falsamente' (abbhācikkhanti) significa hablar con intención de oprimir y mediante la falsedad. 'Con malicia interna' (dosantaro) significa con el odio arraigado en el interior. Pues alguien que habla así: 'El asceta Gotama no posee estados humanos superiores (jhāna, magga, phala)', al igual que Sunakkhatta, calumnia al Tathāgata. 'O un devoto por un mal entendimiento' (saddho vā duggahitenā): se refiere a quien, poseyendo una fe carente de sabiduría, es excesivamente crédulo pero con una devoción ciega (muddhappasanno); este también calumnia al Tathāgata al aferrarse a una visión incorrecta, como por ejemplo: 'El Buda es totalmente supramundano (lokuttara), sus treinta y dos partes del cuerpo, como el cabello y demás, son puramente supramundanas'. El tercer sutta tiene un significado evidente.

๒๕. จตุตฺเถ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตนฺติ ยสฺส อตฺโถ เนตพฺโพ, ตํ เนตพฺพตฺถํ สุตฺตนฺตํ. นีตตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปตีติ กถิตตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโตติ วทติ. ตตฺถ ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา, ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา, จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา’’ติ เอวรูโป สุตฺตนฺโต เนยฺยตฺโถ นาม. เอตฺถ หิ กิญฺจาปิ สมฺมาสมฺพุทฺเธน ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว’’ติอาทิ วุตฺตํ, ปรมตฺถโต ปน ปุคฺคโล นาม นตฺถีติ เอวมสฺส อตฺโถ เนตพฺโพว โหติ. อยํ ปน อตฺตโน พาลตาย นีตตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ. ปรมตฺถโต หิ ปุคฺคเล อสติ น ตถาคโต ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว’’ติอาทีนิ วเทยฺย. ยสฺมา ปน เตน วุตฺตํ, ตสฺมา ปรมตฺถโต อตฺถิ ปุคฺคโลติ คณฺหนฺโต ตํ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตํ นีตตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ. นีตตฺถนฺติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ เอวํ กถิตตฺถํ. เอตฺถ หิ อนิจฺจเมว ทุกฺขเมว อนตฺตาเยวาติ อตฺโถ. อยํ ปน อตฺตโน พาลตาย ‘‘เนยฺยตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโต, อตฺถมสฺส อาหริสฺสามี’’ติ ‘‘นิจฺจํ นาม อตฺถิ, สุขํ นาม อตฺถิ, อตฺตา นาม อตฺถี’’ติ คณฺหนฺโต นีตตฺถํ สุตฺตนฺตํ เนยฺยตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ นาม. ปญฺจมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

25. En el cuarto sutta: 'neyyatthaṃ suttantaṃ' se refiere a aquel sutra cuyo significado debe ser inferido o extraído (netabbatthaṃ). 'Nītattho suttantoti dīpeti' significa que se declara que este sutta es de significado ya explicado o directo (kathitattho). Al respecto, un sutta de tal naturaleza como 'un solo individuo, monjes; estos dos individuos, monjes; estos tres individuos, monjes; estos cuatro individuos, monjes' se denomina 'neyyattho' (de significado a ser inferido). Pues aquí, aunque el Perfectamente Iluminado haya dicho 'un solo individuo, monjes', etc., en sentido último (paramatthato) no existe tal cosa como un 'individuo'; por lo tanto, el significado de tal sutta debe ser inferido (netabbova). Sin embargo, este [individuo], debido a su propia necedad, declara: 'Este sutta es de significado explícito (nītattha)'. Pues si no existiera un individuo en sentido último, el Tathāgata no diría 'un solo individuo, monjes', etc. Pero como Él lo ha dicho, aquel que sostiene que 'existe el individuo en sentido último' presenta ese sutta de significado a ser inferido como un sutta de significado explícito. 'Nītatthaṃ' se refiere a lo que se ha expuesto directamente como 'impermanente, sufriente, no-yo'. Pues aquí, el significado es precisamente impermanencia, sufrimiento y no-yo. No obstante, este [individuo], debido a su propia necedad, diciendo 'este sutta es de significado a ser inferido, extraeré su significado', y sosteniendo que 'existe lo que es permanente, existe lo que es felicidad, existe el yo', presenta el sutta de significado explícito como un sutta de significado a ser inferido. El quinto sutta es de significado evidente.

๒๗. ฉฏฺเฐ [Pg.26] ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺสาติ ปาปกมฺมสฺส. ปาปํ หิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา กโรนฺติ. โน เจปิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา กโรนฺติ, ปาปกมฺมํ ปฏิจฺฉนฺนเมวาติ วุจฺจติ. นิรโยติ สโหกาสกา ขนฺธา. ติรจฺฉานโยนิยํ ขนฺธาว ลพฺภนฺติ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

27. En el sexto sutta: 'paṭicchannakammantassā' significa de acciones malvadas. Pues las personas realizan el mal ocultándolo. E incluso si no lo realizan ocultándolo, la acción malvada se denomina 'paṭicchanna' (oculta/cubierta). 'Nirayo' se refiere a los agregados (khandhā) junto con su lugar de residencia [como el infierno Avīci]. En el reino animal (tiracchānayoni), solo se encuentran agregados. El séptimo y el octavo suttas son de significado evidente.

๓๐. นวเม ปฏิคฺคาหาติ ปฏิคฺคาหกา, ทุสฺสีลํ ปุคฺคลํ ทฺเว ฐานานิ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ อตฺโถ.

30. En el noveno sutta: 'paṭiggāhā' significa los receptores. El sentido es que una persona inmoral recibe dos estados [el infierno o el reino animal].

๓๑. ทสเม อตฺถวเสติ การณานิ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อภิธมฺเม นิปฺปริยาเยน ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา, สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) วุตฺตํ, ตถาปิ ยํ ตํ ‘‘ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อารญฺญกงฺคนิปฺผาทกํ เสนาสนํ วุตฺตํ, ตเทว อธิปฺเปตนฺติ เวทิตพฺพํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสียติ น วปียติ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ, ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ โลกิยโลกุตฺตรํ ผาสุวิหารํ. ปจฺฉิมญฺจ ชนตํ อนุกมฺปมาโนติ ปจฺฉิเม มม สาวเก อนุกมฺปนฺโต.

31. En el décimo sutta: 'atthavase' significa las razones. 'Araññavanapatthānī' se refiere a los bosques y a las espesuras de la selva. En ese contexto, aunque en el Abhidhamma se ha dicho de manera literal que 'al salir fuera de los pilares de la puerta de la ciudad, todo eso es el bosque', sin embargo, debe entenderse que aquí se refiere específicamente a aquel tipo de morada descrita como 'a una distancia de quinientos arcos' que cumple con el factor de la práctica forestal (āraññakaṅga). 'Vanapatthaṃ' es un lugar que, habiendo dejado atrás los límites de la aldea, no es frecuentado por los hombres, donde no se ara ni se siembra. 'Pantānī' significa remotos o muy distantes. 'Diṭṭhadhammasukhavihāraṃ' se refiere a una morada placentera tanto mundana como supramundana. 'Pacchimañca janataṃ anukampamāno' significa por compasión hacia mis discípulos futuros.

๓๒. เอกาทสเม วิชฺชาภาคิยาติ วิชฺชาโกฏฺฐาสิกา. สมโถติ จิตฺเตกคฺคตา. วิปสฺสนาติ สงฺขารปริคฺคาหกญาณํ. กมตฺถมนุโภตีติ กตมํ อตฺถํ อาราเธติ สมฺปาเทติ ปริปูเรติ. จิตฺตํ ภาวียตีติ มคฺคจิตฺตํ ภาวียติ พฺรูหียติ วฑฺฒียติ. โย ราโค, โส ปหียตีติ โย รชฺชนกวเสน ราโค, โส ปหียติ. ราโค หิ มคฺคจิตฺตสฺส ปจฺจนีโก, มคฺคจิตฺตํ ราคสฺส จ. ราคกฺขเณ มคฺคจิตฺตํ นตฺถิ, มคฺคจิตฺตกฺขเณ ราโค นตฺถิ. ยทา ปน ราโค อุปฺปชฺชติ, ตทา มคฺคจิตฺตสฺส อุปฺปตฺตึ นิวาเรติ, ปทํ ปจฺฉินฺทติ. ยทา ปน มคฺคจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตทา ราคํ สมูลกํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สมุคฺฆาเตนฺตเมว อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ.

32. En el undécimo sutta: 'vijjābhāgiyā' significa que pertenecen a la clase del conocimiento claro (vijjā). 'Samathoti' es la unificación de la mente. 'Vipassanā' es el conocimiento que comprende las formaciones (saṅkhāra). 'Kamatthamanubhotīti' significa ¿qué beneficio alcanza, logra o completa? 'Cittaṃ bhāvīyatīti' significa que se desarrolla la mente del camino (maggacitta), se cultiva y se hace crecer. 'Yo rāgo, so pahīyatīti' significa que aquel deseo que existe por el poder de la pasión, ese se abandona. Pues la pasión es contraria a la mente del camino, y la mente del camino es contraria a la pasión. En el momento de la pasión, la mente del camino no existe; en el momento de la mente del camino, la pasión no existe. Cuando surge la pasión, impide el surgimiento de la mente del camino y corta su base. Pero cuando surge la mente del camino, surge arrancando y erradicando completamente la pasión junto con su raíz. Por eso se dice: 'la pasión es abandonada'.

วิปสฺสนา, ภิกฺขเว, ภาวิตาติ วิปสฺสนาญาณํ พฺรูหิตํ วฑฺฒิตํ. ปญฺญา ภาวียตีติ มคฺคปญฺญา ภาวียติ พฺรูหียติ วฑฺฒียติ. ยา อวิชฺชา, สา ปหียตีติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วฏฺฏมูลิกา มหาอวิชฺชา ปหียติ. อวิชฺชา หิ มคฺคปญฺญาย ปจฺจนีกา, มคฺคปญฺญา อวิชฺชาย. อวิชฺชากฺขเณ มคฺคปญฺญา นตฺถิ[Pg.27], มคฺคปญฺญากฺขเณ อวิชฺชา นตฺถิ. ยทา ปน อวิชฺชา อุปฺปชฺชติ, ตทา มคฺคปญฺญาย อุปฺปตฺตึ นิวาเรติ, ปทํ ปจฺฉินฺทติ. ยทา มคฺคปญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตทา อวิชฺชํ สมูลิกํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สมุคฺฆาตยมานาว อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อวิชฺชา ปหียตี’’ติ. อิติ มคฺคจิตฺตํ มคฺคปญฺญาติ ทฺเวปิ สหชาตธมฺมาว กถิตา.

'Vipassanā, bhikkhave, bhāvitā' significa que el conocimiento de la visión clara se ha cultivado y aumentado. 'Paññā bhāvīyatīti' significa que se desarrolla la sabiduría del camino (maggapaññā), se cultiva y se hace crecer. 'Yā avijjā, sā pahīyatīti' significa que se abandona la gran ignorancia que es la raíz de la ronda de renacimientos en ocho aspectos. Pues la ignorancia es contraria a la sabiduría del camino, y la sabiduría del camino es contraria a la ignorancia. En el momento de la ignorancia, la sabiduría del camino no existe; en el momento de la sabiduría del camino, la ignorancia no existe. Cuando surge la ignorancia, impide el surgimiento de la sabiduría del camino y corta su base. Cuando surge la sabiduría del camino, surge arrancando y erradicando completamente la ignorancia junto con su raíz. Por eso se dice: 'la ignorancia es abandonada'. Así, tanto la mente del camino como la sabiduría del camino se describen como dos fenómenos que surgen simultáneamente (sahajātadhammā).

ราคุปกฺกิลิฏฺฐํ วา, ภิกฺขเว, จิตฺตํ น วิมุจฺจตีติ ราเคน อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา มคฺคจิตฺตํ น วิมุจฺจตีติ ทสฺเสติ. อวิชฺชุปกฺกิลิฏฺฐา วา ปญฺญา น ภาวียตีติ อวิชฺชาย อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา มคฺคปญฺญา น ภาวียตีติ ทสฺเสติ. อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. ราควิราคา เจโตวิมุตฺตีติ ราคสฺส ขยวิราเคน เจโตวิมุตฺติ นาม โหติ. ผลสมาธิสฺเสตํ นามํ. อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตีติ อวิชฺชาย ขยวิราเคน ปญฺญาวิมุตฺติ นาม โหติ. อิมสฺมึ สุตฺเต นานากฺขณิกา สมาธิวิปสฺสนา กถิตาติ.

Con la frase 'rāgupakkiliṭṭhaṃ vā, bhikkhave, cittaṃ na vimuccati', muestra que debido a la impureza de la pasión, la mente del camino no se libera. Con 'avijjupakkiliṭṭhā vā paññā na bhāvīyatī', muestra que debido a la impureza de la ignorancia, la sabiduría del camino no se desarrolla. 'Iti kho, bhikkhave' significa de esta manera, monjes. 'Rāgavirāgā cetovimutti' significa que por el desvanecimiento y la destrucción de la pasión, surge la llamada liberación de la mente (cetovimutti); este es un nombre para la concentración del fruto (phalasamādhi). 'Avijjāvirāgā paññāvimutti' significa que por el desvanecimiento y la destrucción de la ignorancia, surge la llamada liberación por la sabiduría (paññāvimutti). En este sutta, se han expuesto la tranquilidad (samādhi) y la visión clara (vipassanā) que ocurren en diferentes momentos. Aquí termina el comentario del décimo sutta.

พาลวคฺโค ตติโย.

El Capítulo de los Necios (Bālavaggo), el tercero.

๔. สมจิตฺตวคฺควณฺณนา

4. Descripción del Capítulo de la Mente Equánime (Samacittavagga).

๓๓. จตุตฺถสฺส ปฐเม อสปฺปุริสภูมีติ อสปฺปุริสานํ ปติฏฺฐานฏฺฐานํ. สปฺปุริสภูมิยมฺปิ เอเสว นโย. อกตญฺญูติ กตํ น ชานาติ. อกตเวทีติ กตํ ปากฏํ กตฺวา น ชานาติ. อุปญฺญาตนฺติ วณฺณิตํ โถมิตํ ปสตฺถํ. ยทิทนฺติ ยา อยํ. อกตญฺญุตา อกตเวทิตาติ ปเรน กตสฺส อุปการสฺส อชานนญฺเจว ปากฏํ กตฺวา อชานนญฺจ. เกวลาติ สกลา. สุกฺกปกฺเขปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

33. En el primer sutta del cuarto vagga, 'asappurisabhūmi' se refiere al fundamento o lugar de establecimiento de las personas indignas. En el caso de 'sappurisabhūmi' (el fundamento de las personas dignas), se aplica el mismo principio. 'Akataññū' significa aquel que no reconoce el beneficio o favor que se le ha hecho. 'Akatavedī' significa aquel que, aun siendo el favor evidente, no lo reconoce ni lo hace manifiesto. 'Upaññātaṃ' significa elogiado, alabado y encomiado. 'Yadidanti' se refiere a 'esto que es'. 'Akataññutā akataveditā' implica tanto el desconocimiento del favor realizado por otro como la falta de reconocimiento de dicho beneficio una vez hecho manifiesto. 'Kevalā' significa completa o total. En el lado de la luz (sukkapakkha, las personas dignas), el significado debe entenderse siguiendo el mismo método ya explicado.

๓๔. ทุติเย มาตุ จ ปิตุ จาติ ชนกมาตุ จ ชนกปิตุ จ. เอเกน, ภิกฺขเว, อํเสน มาตรํ ปริหเรยฺยาติ เอกสฺมึ อํสกูเฏ ฐเปตฺวา มาตรํ ปฏิชคฺเคยฺย. เอเกน อํเสน ปิตรํ ปริหเรยฺยาติ เอกสฺมึ อํสกูเฏ ฐเปตฺวา ปิตรํ ปฏิชคฺเคยฺย. วสฺสสตายุโก วสฺสสตชีวีติ วสฺสสตายุกกาเล ชาโต สกลํ วสฺสสตํ ชีวนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ ปุตฺโต นาม ‘‘มาตาปิตูนํ ปฏิกริสฺสามี’’ติ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ทกฺขิเณ อํสกูเฏ มาตรํ, วาเม ปิตรํ [Pg.28] ฐเปตฺวา วสฺสสตายุโก สกลมฺปิ วสฺสสตํ ชีวมาโน ปริหเรยฺย. โส จ เนสํ อุจฺฉาทนปริมทฺทนนฺหาปนสมฺพาหเนนาติ โส จ ปุตฺโต เนสํ มาตาปิตูนํ อํสกูเฏสุ ฐิตานํเยว ทุคฺคนฺธปฏิวิโนทนตฺถํ สุคนฺธกรเณน อุจฺฉาทเนน, ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ หตฺถปริมทฺทเนน, สีตุณฺหกาเล จ อุณฺโหทกสีโตทกนฺหาปเนน, หตฺถปาทาทีนํ อากฑฺฒนปริกฑฺฒนสงฺขาเตน สมฺพาหเนน อุปฏฺฐานํ กเรยฺย. เต จ ตตฺเถวาติ เต จ มาตาปิตโร ตตฺเถว ตสฺส อํสกูเฏสุ นิสินฺนาว มุตฺตกรีสํ จเชยฺยุํ. นตฺเวว , ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, เอวมฺปิ นตฺเวว มาตาปิตูนํ กตํ วา โหติ ปฏิกตํ วา.

34. En el segundo sutta, 'mātu ca pitu ca' se refiere a la madre y al padre biológicos. 'Llevar a la madre en un hombro, monjes' significa que uno cuidaría de su madre colocándola sobre un hombro. 'Llevar al padre en un hombro' significa que uno cuidaría de su padre colocándolo sobre el otro hombro. 'Teniendo una vida de cien años y viviendo cien años' se refiere a alguien nacido en una época en la que la esperanza de vida es de cien años y que vive ese siglo completo. El sentido es este: si un hijo, con la intención de retribuir a sus padres, se esfuerza y lleva a su madre en el hombro derecho y a su padre en el izquierdo durante cien años enteros mientras vive ese tiempo. Y si además les prestara servicio ungiéndolos, masajeándolos, bañándolos y frotándolos con esencias para eliminar el mal olor y aliviar el cansancio, y les proporcionara masajes en pies y manos. Incluso si esos padres, sentados allí mismo sobre sus hombros, evacuaran sus necesidades corporales (orina y excremento), aun así, monjes, no se consideraría que el hijo ha cumplido con su deber ni que ha retribuido el beneficio recibido de sus padres.

อิสฺสราธิปจฺเจ รชฺเชติ จกฺกวตฺติรชฺชํ สนฺธาเยวมาห. อาปาทกาติ วฑฺฒกา อนุปาลกา. ปุตฺตา หิ มาตาปิตูหิ วฑฺฒิตา เจว อนุปาลิตา จ. โปสกาติ หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา หทยโลหิตํ ปาเยตฺวา โปสกา. ปุตฺตา หิ มาตาปิตูหิ ปุฏฺฐา ภตา อนฺนปานาทีหิ ปฏิชคฺคิตา. อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโรติ สเจ หิ มาตาปิตโร ชาตทิวเสเยว ปุตฺตํ ปาเท คเหตฺวา อรญฺเญ วา นทิยํ วา ปปาเต วา ขิเปยฺยุํ, อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ น ปสฺเสยฺย. เอวํ อกตฺวา อาปาทิตตฺตา โปสิตตฺตา เอส อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ มาตาปิตโร นิสฺสาย ปสฺสตีติ ตฺยาสฺส อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร นาม โหนฺติ. สมาทเปตีติ คณฺหาเปติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สทฺธาสีลจาคปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสทิโสว ภิกฺขุ เตสุ ปติฏฺฐาเปติ นามาติ เวทิตพฺโพ.

Respecto a 'soberanía, autoridad y reinado', se dice refiriéndose al reinado de un monarca universal (cakkavatti). 'Āpādakā' significa que son quienes crían y protegen; pues los hijos son desarrollados y protegidos por sus padres. 'Posakā' significa que son quienes nutren, haciendo crecer los miembros del hijo y alimentándolo con la leche de sus pechos, que es como la sangre de su propio corazón. Los hijos son ciertamente criados y mantenidos por sus padres con alimentos, bebidas y cuidados. En cuanto a 'quienes muestran este mundo': si los padres, el mismo día del nacimiento, tomaran al niño por los pies y lo arrojaran al bosque, a un río o a un precipicio, el niño no podría percibir los objetos agradables o desagradables de este mundo. Al no actuar así, sino criarlo y alimentarlo, el hijo percibe lo agradable y lo desagradable en este mundo gracias a sus padres; por ello, ellos son llamados 'quienes muestran este mundo'. 'Samādapeti' significa instigar o hacer que uno asuma. En este sutta se mencionan la fe, la virtud, la generosidad y la sabiduría (mezclando lo mundano y lo supramundano). Se debe entender que un monje, actuando de manera similar al Venerable Sāriputta, el General del Dhamma, establece a sus padres en estas virtudes.

๓๕. ตติเย เตนุปสงฺกมีติ โส หิ พฺราหฺมโณ ‘‘สมโณ กิร โคตโม กถิตํ วิสฺสชฺเชติ, ปุจฺฉายสฺส วิรชฺฌนํ นาม นตฺถิ. อหมสฺส วิรชฺฌนปญฺหํ อภิสงฺขริสฺสามี’’ติ ปณีตโภชนํ ภุญฺชิตฺวา คพฺภทฺวารํ ปิทหิตฺวา นิสินฺโน จินฺเตตุํ อารภิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน อุจฺจาสทฺทมหาสทฺโท วตฺตติ, จิตฺตํ น เอกคฺคํ โหติ, ภูมิฆรํ กาเรสฺสามี’’ติ ภูมิฆรํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปวิสิตฺวา – ‘‘เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ กเถสฺสติ, เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ กเถสฺสตี’’ติ เอกํ คณฺหิตฺวา เอกํ [Pg.29] วิสฺสชฺเชนฺโต สกลทิวสํ กิญฺจิ ปสฺสิตุํ นาสกฺขิ. ตสฺส อิมินาว นีหาเรน จตฺตาโร มาสา วีติวตฺตา. โส จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ นาม อทฺทส. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘กึวาที ภว’นฺติ ปุจฺฉิสฺสามิ. สเจ ‘กิริยวาทิมฺหี’ติ วกฺขติ, ‘สพฺพากุสลานํ นาม ตุมฺเห กิริยํ วเทถา’ติ นํ นิคฺคณฺหิสฺสามิ. สเจ ‘อกิริยวาทิมฺหี’ติ วกฺขติ, ‘กุสลธมฺมานํ นาม ตุมฺเห อกิริยํ วเทถา’ติ นํ นิคฺคณฺหิสฺสามิ. อิทญฺหิ อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ เนว อุคฺคิลิตุํ สกฺขิสฺสติ น นิคฺคิลิตุํ. เอวํ มม ชโย ภวิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ปราชโย’’ติ อุฏฺฐาย อปฺโผเฏตฺวา ภูมิฆรา นิกฺขมฺม ‘‘เอวรูปํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตน น เอกเกน คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ นคเร โฆสนํ กาเรตฺวา สกลนาคเรหิ ปริวุโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. กึวาทีติ กึลทฺธิโก. กิมกฺขายีติ กึ นาม สาวกานํ ปฏิปทํ อกฺขายีติ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา จตูหิ มาเสหิ ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวา ‘‘ทิฏฺโฐ เม สมณสฺส โคตมสฺส ปราชยปญฺโห’’ติ มานํ ปคฺคยฺห อาคตภาวํ ญตฺวา เอกปเทเนว ตํ ปญฺหํ ภินฺทนฺโต กิริยวาที จาหํ, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. อถ พฺราหฺมโณ อตฺตโน มานํ อปเนตฺวา ภควนฺตํ อายาจนฺโต ยถากถํ ปนาติอาทิมาห. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

35. En el tercer sutta, 'se acercó a él': ese brahmán pensó: 'Se dice que el asceta Gotama responde a las preguntas que se le plantean y que no hay error en sus respuestas. Prepararé para él una pregunta que lo haga fallar'. Tras comer comida excelente y cerrar la puerta de su habitación, se sentó a reflexionar. Entonces pensó: 'En este lugar hay mucho ruido, la mente no puede concentrarse; construiré una cámara subterránea'. Tras construirla y entrar en ella, ensayaba: 'Si le pregunto esto, responderá aquello; si le pregunto aquello, responderá esto'. Analizando un punto tras otro, pasó el día entero sin lograr visualizar la pregunta perfecta. De esta manera transcurrieron cuatro meses. Al final de los cuatro meses, dio con una pregunta de doble filo (un dilema). Pensó: 'Me acercaré al asceta Gotama y le preguntaré: "¿Qué doctrina sostiene usted?". Si dice: "Soy un defensor de la acción (kiriyavādī)", lo acosaré diciendo: "¿Entonces enseña usted la realización de todas las acciones inmorales?". Si dice: "Soy un defensor de la no-acción (akiriyavādī)", lo acosaré diciendo: "¿Entonces enseña usted la no-realización de las acciones meritorias?"'. Pensó que, ante tal dilema, el asceta no podría ni escupirlo ni tragarlo. 'Así será mi victoria y la derrota del asceta Gotama'. Se levantó, proclamó su intención, salió de la cámara y consideró: 'No es apropiado que alguien que va a hacer una pregunta de tal magnitud vaya solo'. Hizo un anuncio en la ciudad y, rodeado por todos los ciudadanos, se acercó al Bendito. Preguntó: '¿Qué doctrina sostiene?' y '¿Qué práctica enseña a sus discípulos?'. Entonces el Bendito, sabiendo que el brahmán venía lleno de orgullo tras cuatro meses de preparación, destruyó ese dilema con una sola frase diciendo: 'Brahmán, yo soy un defensor de la acción', etc. Entonces el brahmán, abandonando su orgullo y suplicando al Bendito, dijo: 'Pero, ¿cómo es eso?'. El resto de la sección es de significado evidente.

๓๖. จตุตฺเถ ทกฺขิเณยฺยาติ ทกฺขิณา วุจฺจติ ทานํ, ตสฺส ปฏิคฺคหณยุตฺตา กติ ปุคฺคลาติ ปุจฺฉติ. เสโขติ อิมินา สตฺต เสกฺเข ทสฺเสติ. เอตฺถ จ สีลวนฺตปุถุชฺชโนปิ โสตาปนฺเนเนว สงฺคหิโต. อาหุเนยฺยา ยชมานานํ โหนฺตีติ ทานํ ททนฺตานํ อาหุนสฺส อรหา ทานปฏิคฺคาหกา นาม โหนฺตีติ อตฺโถ. เขตฺตนฺติ วตฺถุ ปติฏฺฐา, ปุญฺญสฺส วิรุหนฏฺฐานนฺติ อตฺโถ.

36. En el cuarto [sutta], sobre la palabra "dakkhiṇeyya": a la ofrenda se le llama "dakkhiṇā"; se pregunta cuántas personas son aptas para recibir tal ofrenda. Con el término "sekha", se muestran los siete tipos de aprendices (sekkhas). Aquí, el mundano virtuoso (sīlavantaputhujjana) también se incluye dentro del que ha entrado en la corriente (sotāpanna). "Son dignos de las ofrendas de quienes ofrecen sacrificios" significa que son receptores de las ofrendas dignos de recibir los dones traídos desde lejos por los donantes. "Campo" significa el terreno o base, el lugar donde crece la semilla del mérito.

๓๗. ปญฺจเม ปุพฺพาราเมติ สาวตฺถิโต ปุรตฺถิมทิสาภาเค อาราเม. มิคารมาตุปาสาเทติ วิสาขาย อุปาสิกาย ปาสาเท. สา หิ มิคารเสฏฺฐินา มาตุฏฺฐาเน ฐปิตตฺตาปิ, สพฺพเชฏฺฐกสฺส ปุตฺตสฺส อยฺยกเสฏฺฐิโนว สมานนามกตฺตาปิ มิคารมาตาติ วุจฺจติ. ตาย การิโต สหสฺสคพฺโภ ปาสาโท มิคารมาตุปาสาโท นาม. เถโร [Pg.30] ตสฺมึ วิหรติ. ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโตติ ตสฺมึ ปาสาเท วิหรนฺโต ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร.

37. En el quinto [sutta], "en Pubbārāma" se refiere al monasterio situado en la dirección este de Sāvatthī. "En el palacio de la madre de Migāra" se refiere al palacio de la seguidora Visākhā. Ella es llamada "madre de Migāra" porque fue establecida en la posición de madre por el banquero Migāra, y también porque compartía el mismo nombre que el abuelo del mayor de sus hijos. El palacio de mil cámaras mandado a construir por ella se conoce como Migāramātupāsāda. El Anciano residía allí. "Allí, el venerable Sāriputta" se refiere al anciano Sāriputta, el General del Dhamma, mientras residía en ese palacio.

ภิกฺขู อามนฺเตสีติ กสฺมึ กาเล อามนฺเตสิ? กานิจิ หิ สุตฺตานิ ปุเรภตฺเต ภาสิตานิ อตฺถิ, กานิจิ ปจฺฉาภตฺเต, กานิจิ ปุริมยาเม, กานิจิ มชฺฌิมยาเม, กานิจิ ปจฺฉิมยาเม. อิทํ ปน สมจิตฺตปฏิปทาสุตฺตํ ปจฺฉาภตฺเต ภาสิตํ. ตสฺมา สายนฺหสมเย อามนฺเตสิ.

Sobre "se dirigió a los monjes": ¿en qué momento se dirigió a ellos? Pues algunos suttas fueron enseñados antes de la comida (por la mañana), algunos después de la comida, algunos en la primera vigilia, otros en la vigilia media y otros en la última vigilia. Sin embargo, este Samacittapaṭipadā Sutta fue enseñado después de la comida (por la tarde). Por lo tanto, se dirigió a ellos al atardecer.

น เกวลํ เจตํ เถเรเนว ภาสิตํ, ตถาคเตนาปิ ภาสิตํ. กตฺถ นิสีทิตฺวาติ? วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา. ตถาคโต หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ อนิพทฺธวาโส หุตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ผาสุกํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว คนฺตฺวา วสิ. ปฐมํ อนฺโตวสฺสญฺหิ อิสิปตเน ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา อฏฺฐารส มหาพฺรหฺมโกฏิโย อมตปานํ ปาเยตฺวา พาราณสึ อุปนิสฺสาย อิสิปตเน วสิ. ทุติยํ อนฺโตวสฺสํ ราชคหํ อุปนิสฺสาย เวฬุวเน, ตติยจตุตฺถานิปิ ตตฺเถว, ปญฺจมํ อนฺโตวสฺสํ เวสาลึ อุปนิสฺสาย มหาวเน กูฏาคารสาลายํ, ฉฏฺฐํ อนฺโตวสฺสํ มกุลปพฺพเต, สตฺตมํ ตาวตึสภวเน, อฏฺฐมํ ภคฺเค สุสุมารคิรํ นิสฺสาย เภสกฬาวเน, นวมํ โกสมฺพิยํ, ทสมํ ปาลิเลยฺยเก วนสณฺเฑ, เอกาทสมํ นาลายํ พฺราหฺมณคาเม, ทฺวาทสมํ เวรญฺชายํ, เตรสมํ จาลิยปพฺพเต, จุทฺทสมํ เชตวเน, ปญฺจทสมํ กปิลวตฺถุสฺมึ, โสฬสมํ อาฬวกํ ทเมตฺวา จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปาเยตฺวา อาฬวิยํ, สตฺตรสมํ ราชคเหเยว, อฏฺฐารสมํ จาลิยปพฺพเตเยว, ตถา เอกูนวีสติมํ, วีสติมํ ปน อนฺโตวสฺสํ ราชคหํเยว อุปนิสฺสาย วสิ. เอวํ วีสติ วสฺสานิ อนิพทฺธวาโส หุตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ผาสุกํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว วสิ.

Este [sutta] no fue enseñado únicamente por el Anciano, sino que también fue enseñado por el Tathāgata. ¿Sentado en qué lugar? Sentado en el palacio de gemas de Visākhā. Durante los primeros veinte años después de su iluminación, el Tathāgata no tuvo una residencia fija y permanecía en cualquier lugar donde se sintiera cómodo. Pasó el primer retiro de lluvia en Isipatana tras poner en movimiento la Rueda del Dhamma y hacer que dieciocho millones de grandes brahmas bebieran el néctar del Dhamma; residió allí cerca de Bārāṇasī. El segundo retiro de lluvia lo pasó en Veḷuvana cerca de Rājagaha, así como el tercero y el cuarto; el quinto cerca de Vesālī en el Pabellón del Techo Puntiagudo en Mahāvana; el sexto en el monte Makula; el séptimo en el reino de Tāvatiṃsa; el octavo en el bosque de Bhesakaḷā cerca de Susumāragira en el país de Bhagga; el noveno en Kosambī; el décimo en el bosque de Pālileyyaka; el undécimo en el pueblo brahmán de Nālā; el duodécimo en Verañjā; el decimotercero en el monte Cāliya; el decimocuarto en Jetavana; el decimoquinto en Kapilavatthu; el decimosexto en Āḷavī tras domar al yakkha Āḷavaka y dar de beber el néctar del Dhamma a ochenta y cuatro mil seres; el decimoséptimo en Rājagaha; el decimoctavo y decimonoveno en el monte Cāliya; y el vigésimo retiro de lluvia lo pasó cerca de Rājagaha. Así, durante veinte años, no tuvo residencia fija y vivió en diversos lugares según su comodidad.

ตโต ปฏฺฐาย ปน ทฺเว เสนาสนานิ ธุวปริโภคานิ อกาสิ. กตรานิ ทฺเว? เชตวนญฺจ ปุพฺพารามญฺจ. กสฺมา? ทฺวินฺนํ กุลานํ คุณมหนฺตตาย. อนาถปิณฺฑิกสฺส หิ วิสาขาย จ คุณํ สนฺธาย คุณํ ปฏิจฺจ สตฺถา ตานิ เสนาสนานิ ธุวปริโภเคน ปริภุญฺชิ. อุตุวสฺสํ จาริกํ จริตฺวาปิ หิ อนฺโตวสฺเส ทฺวีสุเยว เสนาสเนสุ วสติ. เอวํ วสนฺโต [Pg.31] ปน เชตวเน รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปุพฺพาราเม ทิวาวิหารํ กโรติ. ปุพฺพาราเม รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ปาจีนทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวเน ทิวาวิหารํ กโรติ. ตสฺมึ ปน ทิวเส สมฺมาสมฺพุทฺโธ เชตวเนเยว วสิ. ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺตสฺส จสฺส ปญฺจวิธกิจฺจํ อวิชหิตเมว โหติ. ตํ เหฏฺฐา วิตฺถาริตเมว. เตสุ กิจฺเจสุ ปจฺฉิมยามกิจฺจกาเล ภควา โลกํ โอโลเกนฺโต สาวตฺถิวาสีนญฺจ สมนฺตา จ สาวตฺถิยา คาวุตอฑฺฒโยชนโยชนปรเม ฐาเน อปริมาณานํ สตฺตานํ อภิสมยภาวํ อทฺทส.

A partir de entonces, estableció dos residencias como posesiones permanentes: Jetavana y Pubbārāma. ¿Por qué? Debido a la grandeza de las virtudes de dos familias. En consideración a las virtudes de Anāthapiṇḍika y Visākhā, el Maestro utilizaba estas residencias de manera permanente. Incluso después de viajar durante las estaciones fría y calurosa, pasaba el retiro de lluvia únicamente en estas dos residencias. Mientras residía así, tras pasar la noche en Jetavana, al día siguiente entraba en Sāvatthī por la puerta sur para pedir limosna rodeado por la comunidad de monjes, y tras salir por la puerta este, realizaba el descanso diurno en Pubbārāma. Si pasaba la noche en Pubbārāma, al día siguiente entraba en Sāvatthī por la puerta este para pedir limosna y, saliendo por la puerta sur, realizaba el descanso diurno en Jetavana. Pero en aquel día en particular, el Completamente Iluminado residía en Jetavana. Para quien reside en cualquier lugar, los cinco tipos de deberes diarios nunca se abandonan; esto ya se ha explicado detalladamente antes. Entre estos deberes, en el momento de los deberes de la última vigilia, el Bienaventurado, al observar el mundo, vio la capacidad de alcanzar la comprensión de las verdades de innumerables seres que vivían en Sāvatthī y en sus alrededores, hasta una distancia de un gāvuta, media yojana y una yojana.

ตโต ‘‘กสฺมึ นุ โข กาเล อภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘สายนฺหสมเย’’ติ ทิสฺวา ‘‘มยิ นุ โข กเถนฺเต อภิสมโย ภวิสฺสติ, สาวเก กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ ‘‘สาริปุตฺตตฺเถเร กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ อทฺทส. ตโต ‘‘กตฺถ นิสีทิตฺวา กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา’’ติ ทิสฺวา ‘‘พุทฺธานํ นาม ตโย สาวกสนฺนิปาตา โหนฺติ, อคฺคสาวกานํ เอโก. เตสุ อชฺช ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส สาวกสนฺนิปาโต ภวิสฺสตี’’ติ อทฺทส. ทิสฺวา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา นิวตฺถนิวาสโน สุคตจีวรํ ปารุปิตฺวา เสลมยปตฺตํ อาทาย ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวา ปิณฺฑาย จรนฺโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา วาตปฺปหตา วิย นาวา ปฏินิวตฺติตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา พหิทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตโต อสีติ มหาสาวกา ภิกฺขุนิปริสา อุปาสกปริสา อุปาสิกาปริสาติ จตสฺโส ปริสา สตฺถารํ ปริวารยึสุ.

Entonces, al reflexionar: "¿En qué momento ocurrirá la comprensión?", vio que sería "al atardecer". Luego se preguntó: "¿Ocurrirá la comprensión cuando yo hable o cuando hable un discípulo?", y vio que "ocurrirá cuando hable el anciano Sāriputta". Después, al observar: "¿Sentado en qué lugar ocurrirá la comprensión al hablar?", vio que sería "sentado en el palacio de gemas de Visākhā". Pensó: "Hay tres asambleas de discípulos para los Budas y una para los discípulos principales. Hoy será la asamblea de discípulos del anciano Sāriputta, el General del Dhamma". Habiendo visto esto, temprano por la mañana realizó su aseo personal, se vistió adecuadamente, se cubrió con su manto de Sugata, tomó su cuenco de piedra y, rodeado por la comunidad de monjes, entró en la ciudad por la puerta sur. Mientras caminaba pidiendo limosna, facilitó la obtención de alimentos para la comunidad de monjes y, regresando como un barco impulsado por el viento, salió por la puerta sur y se detuvo afuera de la entrada. Entonces, las cuatro asambleas —los ochenta grandes discípulos, la asamblea de monjas, la asamblea de seguidores laicos varones y la asamblea de seguidoras laicas— rodearon al Maestro.

สตฺถา สาริปุตฺตตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘สาริปุตฺต, ตยา ปุพฺพารามํ คนฺตุํ วฏฺฏติ, ตว จ ปริสํ คเหตฺวา คจฺฉาหี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ เถโร อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ปุพฺพารามํ อคมาสิ. เอเตเนว นิยาเมน อสีติ มหาสาวเก ปุพฺพารามเมว เปเสตฺวา สยํ เอเกน อานนฺทตฺเถเรเนว สทฺธึ เชตวนํ อคมาสิ. อานนฺทตฺเถโรปิ วิหาเร สตฺถุ วตฺตํ กตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ปุพฺพารามํ คจฺฉามิ, ภนฺเต’’ติ อาห. เอวํ [Pg.32] กโรหิ อานนฺทาติ. สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ตตฺเถว อคมาสิ. สตฺถา เอกโกว เชตวเน โอหีโน.

El Maestro se dirigió al Venerable Thera Sariputta diciendo: “Sariputta, es apropiado que vayas al Monasterio Pubbarama; ve llevando también contigo a tu séquito”. El Thera, respondiendo: “Está bien, Señor”, partió hacia el Monasterio Pubbarama rodeado por su séquito de quinientos monjes. Siguiendo este mismo procedimiento, después de haber enviado a los ochenta grandes discípulos únicamente al Monasterio Pubbarama, el Señor mismo se dirigió al Monasterio Jetavana junto con solo el Venerable Thera Ananda. El Venerable Thera Ananda también, tras cumplir en el monasterio con sus deberes hacia el Maestro y rendirle homenaje, dijo: “Señor, iré al Monasterio Pubbarama”. “Hazlo así, Ananda”, respondió el Maestro. Habiendo rendido homenaje al Maestro, el Thera partió hacia ese mismo Monasterio Pubbarama. El Maestro permaneció solo en el Monasterio Jetavana.

ตํ ทิวสญฺหิ จตสฺโส ปริสา เถรสฺเสว ธมฺมกถํ โสตุกามา อเหสุํ. โกสลมหาราชาปิ พลกาเยน ปริวุโต ปุพฺพารามเมว คโต. ตถา ปญฺจสตอุปาสกปริวาโร อนาถปิณฺฑิโก. วิสาขา ปน มหาอุปาสิกา ทฺวีหิ ชงฺฆสหสฺเสหิ ปริวุโต อคมาสิ. สตฺตปณฺณาสาย กุลสตสหสฺสานํ วสนฏฺฐาเน สาวตฺถินคเร เคหปาลกทารเก ฐเปตฺวา เสสชโน คนฺธจุณฺณมาลาทีนิ คเหตฺวา ปุพฺพารามเมว อคมาสิ. จตูสุ ทฺวารคาเมสุ คาวุตอฑฺฒโยชนโยชนปรมฏฺฐาเน สพฺเพเยว มนุสฺสา คนฺธจุณฺณมาลาทิหตฺถา ปุพฺพารามเมว อคมํสุ. สกลวิหาโร มิสฺสกปุปฺเผหิ อภิกิณฺโณ วิย อโหสิ.

En efecto, ese día las cuatro asambleas deseaban escuchar la plática sobre el Dhamma exclusivamente del Venerable Thera. El gran rey Kosala también, rodeado por su ejército, se dirigió únicamente al Pubbarama. Del mismo modo lo hizo Anathapindika, rodeado por un séquito de quinientos seguidores laicos. Por su parte, la gran seguidora laica Visakha fue allá rodeada por dos mil sirvientes. En la ciudad de Savatthi, lugar de residencia de cinco millones setecientas mil familias, dejando solo a los jóvenes encargados de cuidar las casas, el resto de la población tomó polvos aromáticos, flores y demás ofrendas, y se dirigió únicamente al Pubbarama. En las cuatro aldeas situadas a las puertas de la ciudad, en lugares a una distancia de un gāvuta, media yojana o una yojana, todas las personas con polvos aromáticos, flores y ofrendas en sus manos se encaminaron al Pubbarama. Todo el monasterio parecía estar cubierto por una alfombra de flores mezcladas.

ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโรปิ โข วิหารํ คนฺตฺวา วิหารปริเวเณ องฺคณฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ภิกฺขู เถรสฺส อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา อุปฏฺฐากตฺเถเรน วตฺเต กเต ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิ. โส ปริจฺฉินฺนกาลวเสน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อจิรวตึ คนฺตฺวา รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ โอติณฺณติตฺเถเนว อุตฺตริตฺวา นิวตฺถนิวาสโน สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา อฏฺฐาสิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนน โอตริตฺวา สรีเร รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เถรํ ปริวารยึสุ. อนฺโตวิหาเรปิ เถรสฺส ธมฺมาสนํ ปญฺญาปยึสุ. จตสฺโสปิ ปริสา อตฺตโน อตฺตโน โอกาสํ ญตฺวา มคฺคํ ฐเปตฺวา นิสีทึสุ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร ธมฺมสภํ อาคนฺตฺวา สีหมตฺถกปฺปติฏฺฐิเต สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต รตนปลฺลงฺเก จิตฺตพีชนึ คเหตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิ. นิสีทิตฺวา ปริสํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มหตี วตายํ ปริสา, อิมิสฺสา น อปฺปมตฺติกา ปริตฺตกธมฺมเทสนา อนุจฺฉวิกา, กตรธมฺมเทสนา นุ โข อนุจฺฉวิกา ภวิสฺสตี’’ติ ตีณิ ปิฏกานิ อาวชฺชมาโน อิมํ สํโยชนปริยาย ธมฺมเทสนํ อทฺทส.

El Venerable Thera Sariputta, el general del Dhamma, habiendo llegado al monasterio, se detuvo en un espacio abierto del recinto. Los monjes prepararon un asiento para el Thera. Allí se sentó el Thera; una vez que el monje asistente hubo cumplido con sus deberes, él dio una exhortación a la comunidad de monjes, entró en la cabaña perfumada, se sumergió en un estado de absorción meditativa y permaneció sentado. Transcurrido el tiempo determinado, surgió de la absorción, fue al río Aciravati, se lavó el polvo y el sudor de su cuerpo, y con la fatiga apaciguada, subió por el mismo lugar de acceso; se puso el manto inferior, se cubrió con el manto exterior y se detuvo. La comunidad de monjes también descendió al río por lugares situados frente a cada uno, se lavaron el polvo y el sudor, volvieron a subir y rodearon al Thera. Dentro del monasterio también prepararon un asiento de Dhamma para el Thera. Las cuatro asambleas, reconociendo cada cual su propio lugar y dejando un camino despejado, se sentaron. El Venerable Thera Sariputta también, rodeado por quinientos monjes, llegó al salón del Dhamma y se sentó mirando hacia el este en un trono de joyas sostenido por cabezas de león, bajo un parasol blanco desplegado, sosteniendo un abanico ornamentado. Tras sentarse y observar a la asamblea, pensó: “Ciertamente, esta asamblea es grande; para ella no es apropiada una enseñanza del Dhamma pequeña o breve. ¿Qué discurso del Dhamma será el adecuado?”. Mientras reflexionaba sobre las tres canastas de las escrituras, vio este discurso del Dhamma sobre el método de los grilletes.

เอวํ [Pg.33] เทสนํ สลฺลกฺเขตฺวา ตํ เทเสตุกาโม ภิกฺขู อามนฺเตสิ อาวุโส, ภิกฺขเวติ. อาวุโสติ หิ อวตฺวา, ภิกฺขเวติ วจนํ พุทฺธาลาโป นาม โหติ, อยํ ปนายสฺมา ‘‘ทสพเลน สมานํ อาลปนํ น กริสฺสามี’’ติ สตฺถุ คารววเสน สาวกาลาปํ กโรนฺโต, ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ อาห. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโส, ปุคฺคลํ เทเสสฺสามิ พหิทฺธาสํโยชนญฺจา’’ติ ธมฺมเทสนาปทํ อโวจ.

Habiendo discernido así el discurso y deseando impartirlo, se dirigió a los monjes diciendo: “Amigos monjes” (āvuso bhikkhave). Pues el término “Bhikkhave” (monjes) sin el añadido de “Āvuso” (amigos) es el modo en que se dirigen los Budas. Sin embargo, este venerable, por respeto al Maestro, pensando: “No emplearé un saludo igual al de Aquel de los Diez Poderes”, utilizó el modo de dirigirse propio de los discípulos y dijo: “Amigos monjes”. Al decir “etadavoca” (dijo esto), se refiere a que pronunció estas palabras de enseñanza del Dhamma: “Amigos, enseñaré acerca de la persona con grilletes internos y acerca de la persona con grilletes externos”.

ตสฺมึ ปน รตนปาสาเท อธิวตฺโถ เอโก โสตาปนฺโน เทวปุตฺโต อตฺถิ, โส พุทฺเธหิ วา สาวเกหิ วา เทสนาย อารทฺธมตฺตายเยว ชานาติ – ‘‘อยํ เทสนา อุตฺตานิกา ภวิสฺสติ, อยํ คมฺภีรา. อยํ ฌานนิสฺสิตา ภวิสฺสติ, อยํ วิปสฺสนานิสฺสิตา. อยํ มคฺคนิสฺสิตา อยํ ผลนิสฺสิตา, อยํ นิพฺพานนิสฺสิตา’’ติ. โส ตสฺมิมฺปิ ทิวเส เถเรน เทสนาย อารทฺธมตฺตาย เอวํ อญฺญาสิ – ‘‘เยน นีหาเรน มยฺหํ อยฺเยน ธมฺมเสนาปตินา สาริปุตฺตตฺเถเรน เทสนา อารทฺธา, อยํ เทสนา วิปสฺสนาคาฬฺหา ภวิสฺสติ, ฉหิ มุเขหิ วิปสฺสนํ กเถสฺสติ. เทสนาปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ, โสตาปนฺนาทีนํ ปน เทวมนุสฺสานํ ปริจฺเฉโท น ภวิสฺสติ. เทสนาย อนุจฺฉวิกํ กตฺวา มยฺหํ อยฺยสฺส สาธุการํ ทสฺสามี’’ติ เทวานุภาเวน มหนฺตํ สทฺทํ กตฺวา – ‘‘สาธุ สาธุ อยฺยา’’ติ อาห.

En aquel palacio de joyas habitaba un hijo de los devas que era un Sotapanna. Tan pronto como los Budas o sus discípulos comenzaban una enseñanza, él sabía: “Este discurso será sencillo, este será profundo. Este se basará en el jhana, este en la visión cabal, este en el camino, este en el fruto y este en el Nibbana”. Ese mismo día, apenas el Thera comenzó el discurso, él comprendió: “Por la manera en que mi señor Sariputta, el general del Dhamma, ha iniciado la enseñanza, este discurso será profundo en la visión cabal y la expondrá a través de seis puertas. Al concluir la enseñanza, cien mil millones de deidades alcanzarán el estado de Arahat, mientras que no habrá límite para los devas y humanos que alcancen el estado de Sotapanna y los demás frutos”. Pensando: “Ofreceré mi aprobación a mi señor de forma apropiada al discurso”, mediante su poder celestial emitió un gran sonido y exclamó: “¡Sādhu, sādhu, señores!”.

เทวราเชน สาธุกาเร ทินฺเน ปริวารกปาสาทสหสฺเส อธิวตฺถา เทวตา สพฺพาว สาธุการํ อทํสุ. ตาสํ สาธุการสทฺเทน สพฺพา ปุพฺพาราเม วสนเทวตา, ตาสํ สทฺเทน คาวุตมตฺเต เทวตา, ตโต อฑฺฒโยชเน โยชเนติ เอเตนุปาเยน เอกจกฺกวาเฬ, ทฺวีสุ จกฺกวาเฬสุ, ตีสุ จกฺกวาเฬสูติ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา สาธุการมทํสุ. ตาสํ สาธุการสทฺเทน ปถวิฏฺฐกนาคา จ อากาสฏฺฐกเทวตา จ. ตโต อพฺภวลาหกา, อุณฺหวลาหกา, สีตวลาหกา, วสฺสวลาหกา, จาตุมหาราชิกา จตฺตาโร มหาราชาโน, ตาวตึสา เทวตา, สกฺโก เทวราชา, ยามา เทวตา, สุยาโม เทวราชา[Pg.34], ตุสิตา เทวตา, สนฺตุสิโต เทวราชา, นิมฺมานรตี เทวตา, สุนิมฺมิโต เทวราชา, วสวตฺตี เทวตา, วสวตฺตี เทวราชา, พฺรหฺมปาริสชฺชา, พฺรหฺมปุโรหิตา, มหาพฺรหฺมาโน, ปริตฺตาภา, อปฺปมาณาภา, อาภสฺสรา, ปริตฺตสุภา, อปฺปมาณสุภา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลา, อวิหา, อตปฺปา, สุทสฺสา, สุทสฺสี, อกนิฏฺฐา เทวตาติ อสญฺเญ จ อรูปาวจรสตฺเต จ ฐเปตฺวา โสตายตนปวตฺติฏฺฐาเน สพฺพา เทวตา สาธุการมทํสุ.

Cuando el rey de los devas dio el grito de aprobación (sādhukāra), todas las deidades que moraban en los mil palacios circundantes también expresaron su aprobación. Con el sonido de la aprobación de esas deidades, todas las deidades que residían en el monasterio de Pubbārāma expresaron su aprobación; con el sonido de estas, las deidades en un radio de un gāvuta lo hicieron; después, las deidades en un radio de media yojana, y de una yojana; de esta manera, en un solo universo, en dos universos, en tres universos, hasta en diez mil universos, las deidades dieron su grito de aprobación. Con el sonido de la aprobación de aquellas deidades, los nāgas situados bajo la tierra y las deidades situadas en el cielo también expresaron su aprobación. Después, las deidades de las nubes ordinarias, de las nubes de calor, de las nubes de frío y de las nubes de lluvia; los cuatro Grandes Reyes de la esfera Cātumahārājikā; las deidades de Tāvatiṃsa y Sakka, el rey de los devas; las deidades de Yāma y Suyāma, el rey de los devas; las deidades de Tusita y Santusito, el rey de los devas; las deidades de Nimmānaratī y Sunimmito, el rey de los devas; las deidades de Vasavattī y Vasavattī, el rey de los devas; y las deidades de los mundos de Brahma: Brahmapārisajjā, Brahmapurohitā, Mahābrahmā, Parittābhā, Appamāṇābhā, Ābhassarā, Parittasubhā, Appamāṇasubhā, Subhakiṇhā, Vehapphalā, Avihā, Atappā, Sudassā, Sudassī y Akaniṭṭhā. De este modo, a excepción de los seres no perceptivos (asaññe) y de los seres de la esfera inmaterial (arūpāvacara), todas las deidades en los lugares donde existe la base del sentido del oído expresaron su aprobación.

ตโต ขีณาสวมหาพฺรหฺมาโน – ‘‘มหา วตายํ สาธุการสทฺโท, ปถวิตลโต ปฏฺฐาย ยาว อกนิฏฺฐโลกํ อาคโต, กิมตฺถํ นุ โข เอโส’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร ปุพฺพาราเม วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา สํโยชนปริยายธมฺมเทสนมารภิ, อมฺเหหิปิ ตตฺถ กายสกฺขีหิ ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺถ อคมํสุ. ปุพฺพาราโม เทวตาหิ ปริปุณฺโณ, สมนฺตา ปุพฺพารามสฺส คาวุตํ อฑฺฒโยชนํ, โยชนนฺติ สกลจกฺกวาฬํ เหฏฺฐา ปถวิตเลน ติริยํ จกฺกวาฬปริยนฺเตน ปริจฺฉินฺนํ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติตาหิ เทวตาหิ นิรนฺตรมโหสิ, อารคฺคนิตุทนมตฺเต ฐาเน อุปริมโกฏิยา สฏฺฐิ เทวตา สุขุมตฺตภาเว มาเปตฺวา อฏฺฐํสุ.

Entonces, los Grandes Brahmas que habían extinguido las impurezas (khīṇāsava) reflexionaron: 'Este sonido de aprobación es ciertamente grandioso; se ha extendido desde la superficie de la tierra hasta el mundo de Akaniṭṭha. ¿Por qué razón ha surgido?'. Al considerar esto, comprendieron: 'El anciano Sāriputta, general del Dhamma, sentado en el palacio de joyas de Visākhā en el monasterio de Pubbārāma, ha comenzado un discurso sobre el método de los grilletes (saṃyojanapariyāya). Nosotros también debemos estar presentes allí como testigos personales'. Tras pensar esto, se dirigieron hacia allá. El monasterio de Pubbārāma estaba repleto de deidades; alrededor del monasterio, en una extensión de un gāvuta, de media yojana, de una yojana, y así en todo el universo, desde la superficie de la tierra por debajo y horizontalmente hasta los confines del universo, todo el espacio quedó densamente ocupado por las deidades congregadas de diez mil universos. En un espacio tan pequeño como la punta de un punzón, hasta sesenta deidades permanecían allí tras haber creado cuerpos sutiles.

อถายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘มหนฺตํ วติทํ หลาหลํ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ ฐิตานํ เทวตานํ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปติตภาวํ อทฺทส. อถ ยสฺมา พุทฺธานํ อธิฏฺฐานกิจฺจํ นตฺถิ, ปริสปริมาเณเนว ปสฺสนฺติ เจว สทฺทญฺจ สาเวนฺติ. สาวกานํ ปน อธิฏฺฐานํ วฏฺฏติ. ตสฺมา เถโร สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย มหคฺคตจิตฺเตน อธิฏฺฐาสิ – ‘‘จกฺกวาฬปริยนฺตา ปริสา สพฺพาปิ มํ ปสฺสตุ, ธมฺมญฺจ เม เทเสนฺตสฺส สทฺทํ สุณาตู’’ติ. อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย ทกฺขิณชาณุปสฺเส จ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยญฺจ นิสีทิตฺวา ‘‘ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร นาม กีทิโส ทีโฆ รสฺโส สาโม โอทาโต’’ติ วตฺตพฺพการณํ นาโหสิ, สพฺเพสมฺปิ สพฺพทิสาสุ นิสินฺนานํ อภิมุเขเยว ปญฺญายิตฺถ, นภมชฺเฌ ฐิตจนฺโท วิย อโหสิ. ธมฺมํ เทเสนฺตสฺสาปิสฺส [Pg.35] ทกฺขิณชาณุปสฺเส จ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยญฺจ นิสินฺนา สพฺเพ เอกกํเสเนว สทฺทํ สุณึสุ.

Entonces el venerable Sāriputta, reflexionando: 'Este clamor es ciertamente inmenso, ¿qué podrá ser?', vio que las deidades de diez mil universos se habían congregado en un solo universo. Ahora bien, dado que los Budas no requieren de un acto especial de determinación (adhiṭṭhāna), pues ven a cualquier asamblea, por grande que sea, y hacen que su voz sea escuchada por todos; sin embargo, para los discípulos, una determinación es necesaria. Por lo tanto, el anciano entró en una absorción meditativa (samāpatti) y, al emerger de ella, determinó con una mente sublime (mahaggata): 'Que toda la asamblea hasta los confines del universo me vea, y que escuchen mi voz mientras enseño el Dhamma'. A partir del momento de su determinación, ya fuera que estuviera sentado junto a su rodilla derecha o en el borde del confín del universo, no hubo motivo para que nadie preguntara: '¿Cómo es el anciano Sāriputta, el general del Dhamma? ¿Es alto, bajo, moreno, de tez dorada o de tez clara?'. Para todas las deidades sentadas en todas las direcciones, él se manifestaba justo frente a ellas, como la luna situada en medio del firmamento. Y aunque él enseñaba el Dhamma, todos los que estaban sentados tanto a su lado derecho como en el borde del universo escucharon su voz con total claridad.

เอวํ อธิฏฺฐหิตฺวา เถโร อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโสติ อิมํ ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ อชฺฌตฺตนฺติ กามภโว. พหิทฺธาติ รูปารูปภโว. กิญฺจาปิ หิ สตฺตา กามภเว อปฺปํ กาลํ วสนฺติ กปฺปสฺส จตุตฺถเมว โกฏฺฐาสํ, อิตเรสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ กามภโว สุญฺโญ โหติ ตุจฺโฉ, รูปภเว พหุํ กาลํ วสนฺติ, ตถาปิ เตสํ ยสฺมา กามภเว จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา โหนฺติ, อปฺปกา รูปารูปภเวสุ. ยตฺถ จ จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา, ตตฺถ อาลโยปิ ปตฺถนาปิ อภิลาโสปิ พหุ โหติ. ยตฺถ อปฺปา, ตตฺถ อปฺโป. ตสฺมา กามภโว อชฺฌตฺตํ นาม ชาตํ, รูปารูปภวา พหิทฺธา นาม. อิติ อชฺฌตฺตสงฺขาเต กามภเว ฉนฺทราโค อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม, พหิทฺธาสงฺขาเตสุ รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. โอรมฺภาคิยานิ วา ปญฺจ สํโยชนานิ อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม, อุทฺธมฺภาคิยานิ ปญฺจ พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. อุทฺธํ วุจฺจติ รูปารูปธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ อุทฺธํ ภชนฺตีติ อุทฺธมฺภาคิยานิ.

Habiendo hecho tal determinación, el anciano comenzó esta enseñanza del Dhamma: 'Y los grilletes internos, hermanos...'. En este contexto, 'interno' (ajjhatta) se refiere a la existencia en la esfera de los sentidos (kāmabhava). 'Externo' (bahiddhā) se refiere a la existencia en la esfera de la materia sutil y en la esfera inmaterial (rūpārūpabhava). Pues, aunque los seres residen en la esfera de los sentidos por un tiempo breve —solo la cuarta parte de un gran eón— ya que durante las otras tres partes de un eón la esfera de los sentidos está vacía y desierta; y aunque residen en la esfera de la materia sutil por un tiempo prolongado, aun así, debido a que sus muertes y renacimientos son más frecuentes en la esfera de los sentidos y escasos en las esferas de materia sutil e inmaterial; y dado que donde las muertes y renacimientos son frecuentes, el apego, el anhelo y el deseo son mayores, y donde son escasos, estos son menores; por esta razón, la esfera de los sentidos se considera 'interna' y las esferas de materia sutil e inmaterial se consideran 'externas'. Así, el deseo y el apego (chandarāgo) en la esfera de los sentidos, denominada 'interna', se llaman 'grillete interno', mientras que el deseo y el apego en las esferas de materia sutil e inmaterial, denominadas 'externas', se llaman 'grillete externo'. O bien, los cinco grilletes inferiores se llaman 'grillete interno' y los cinco grilletes superiores se llaman 'grillete externo'. En cuanto al significado de los términos: la esfera de los sentidos se llama 'ora' (lo inferior), y como estos grilletes conducen a la producción del renacimiento allí, se vinculan a lo inferior y se llaman 'orambhāgiyāni'. La esfera de materia sutil e inmaterial se llama 'uddha' (lo superior), y como estos grilletes conducen a la producción del renacimiento allí, se vinculan a lo superior y se llaman 'uddhambhāgiyāni'.

เอวํ วุตฺตปฺปเภเทน อชฺฌตฺตสํโยชเนน สํยุตฺโต ปุคฺคโล อชฺฌตฺตสํโยชโน, พหิทฺธาสํโยชเนน สํยุตฺโต ปุคฺคโล พหิทฺธาสํโยชโน. อุภยมฺปิ เจตํ น โลกิยสฺส วฏฺฏนิสฺสิตมหาชนสฺส นามํ. เยสํ ปน ภโว ทฺเวธา ปริจฺฉินฺโน, เตสํ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ อริยสาวกานํ เอตํ นามํ. ยถา หิ มหาอรญฺเญ ขทิรวนสาลวนาทีนิ ถมฺโภ ตุลาสงฺฆาโฏติ นามํ น ลภนฺติ, ขทิรวนํ สาลวนนฺติ นามเมว ลภนฺติ. ยทา ปน ตโต รุกฺขา ติณฺหาย กุฐาริยา ฉินฺทิตฺวา ถมฺภาทิสณฺฐาเนน ตจฺฉิตา โหนฺติ, ตทา ถมฺโภ ตุลาสงฺฆาโฏติ นามํ ลภนฺติ. เอวเมวํ อปริจฺฉินฺนภโว พหลกิเลโส ปุถุชฺชโน เอตํ นามํ น ลภติ, ภวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กิเลเส ตนุเก กตฺวา ฐิตา โสตาปนฺนาทโยว ลภนฺติ.

De esta manera, el individuo unido por el grillete interno, con la distinción mencionada anteriormente —referente al deseo y al apego que se aferran fuertemente a la esfera de los sentidos— se denomina 'sujeto con grillete interno'. Aquel individuo unido por el grillete externo —referente al deseo y al apego que se aferran a las esferas de la forma y de lo inmaterial— se denomina 'sujeto con grillete externo'. Este doble nombre no se aplica a la gente común mundana que está sujeta al ciclo del renacimiento. Sin embargo, para aquellos discípulos nobles, como el que ha entrado en la corriente (sotāpanna), el que retorna una vez (sakadāgāmī) y el que no retorna (anāgāmī), cuya existencia ha sido delimitada en dos partes —a saber, el renacimiento en la esfera de los sentidos y en las esferas superiores de la forma y lo inmaterial— este es su nombre respectivo. Pues, para hacerlo evidente: en un gran bosque, árboles como el khadira o el sāla no reciben los nombres de 'pilar', 'viga' o 'travesaño'; solo reciben los nombres de 'bosque de khadira' o 'bosque de sāla'. No obstante, cuando los árboles de ese bosque son cortados con hachas afiladas y tallados en forma de pilares y demás, entonces reciben los nombres de 'pilar', 'viga' o 'travesaño'. De igual modo, la persona mundana, cuya existencia no ha sido delimitada y posee densas impurezas, no recibe estos nombres. Solo aquellos que permanecen habiendo delimitado su existencia y habiendo debilitado sus impurezas, como los que han entrado en la corriente y otros discípulos nobles, reciben tales nombres.

อิมสฺส จ ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อิทํ วจฺฉกสาโลปมํ เวทิตพฺพํ. วจฺฉกสาลํ หิ กตฺวา อนฺโต ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา วจฺฉเก โยตฺเตหิ พนฺธิตฺวา [Pg.36] เตสุ อุปนิพนฺธนฺติ, โยตฺเตสุ อปฺปโหนฺเตสุ กณฺเณสุปิ คเหตฺวา ตตฺถ วจฺฉเก ปเวเสนฺติ, อนฺโตสาลาย โอกาเส อปฺปโหนฺเต พหิ ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวาปิ เอวเมว กโรนฺติ. ตตฺถ โกจิ อนฺโตพทฺโธ วจฺฉโก พหินิปนฺโน โหติ, โกจิ พหิพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน, โกจิ อนฺโตพทฺโธ อนฺโตว นิปนฺโน, โกจิ พหิพทฺโธ พหิเยว นิปนฺโน. โกจิ อนฺโตปิ อพทฺโธว จรติ, พหิปิ อพทฺโธว. ตตฺถ อนฺโตพทฺธสฺส พหินิปนฺนสฺส พนฺธนํ ทีฆํ โหติ. โส หิ อุณฺหาทิปีฬิโต นิกฺขมิตฺวา พหิ วจฺฉกานํ อพฺภนฺตเร นิปชฺชติ. พหิพทฺเธ อนฺโตนิปนฺเนปิ เอเสว นโย. โย ปน อนฺโตพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน, ตสฺส พนฺธนํ รสฺสํ โหติ. พหิพทฺเธ พหินิปนฺเนปิ เอเสว นโย. อุโภปิ หิ เต ทิวสมฺปิ ขาณุกํ อนุปริคนฺตฺวา ตตฺเถว สยนฺติ. โย ปน อนฺโต อพทฺโธ ตตฺเถว วจฺฉกานํ อนฺตเร วิจรติ. อยํ สีลวา วจฺฉโก กณฺเณ คเหตฺวา วจฺฉกานํ อนฺตเร วิสฺสฏฺโฐ ทิวสมฺปิ อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา ตตฺเถว จรติ. พหิ อพทฺเธ ตตฺเถว วิจรนฺเตปิ เอเสว นโย.

Y para esclarecer este significado, debe comprenderse el siguiente símil del establo de los terneros. Tras construir un establo para terneros, se clavan estacas en el interior y se atan los terneros a ellas con sogas. Si las sogas no son suficientes, se les conduce al establo sujetándolos por las orejas. Si el espacio dentro del establo es insuficiente, se clavan estacas también en el exterior y se procede de la misma manera. En ese escenario, algún ternero, estando atado en el interior, se tumba en el exterior; otro, estando atado en el exterior, se tumba en el interior; alguno, estando atado en el interior, se tumba precisamente en el interior; y otro, estando atado en el exterior, se tumba precisamente en el exterior. Asimismo, algún ternero, sin estar atado, deambula tanto en el interior como en el exterior. En este contexto, la soga del ternero atado en el interior que se tumba fuera es larga; pues este, agobiado por el calor u otras molestias, sale y se tumba fuera entre los demás terneros. El mismo principio se aplica al que está atado fuera pero se tumba dentro. Por el contrario, el ternero que está atado dentro y se tumba dentro tiene una soga corta. Lo mismo ocurre con el que está atado fuera y se tumba fuera; ambos, durante todo el día, tras girar alrededor de la estaca, duermen en ese mismo lugar. En cuanto al ternero que no está atado en el interior, deambula allí mismo entre los terneros; este ternero de buen comportamiento, tras haber sido soltado entre los demás terneros tras ser conducido por la oreja, deambula todo el día en ese mismo recinto interior sin ir a otro lugar. El mismo principio se aplica a aquel que, no estando atado en el exterior, deambula allí mismo.

ตตฺถ วจฺฉกสาลา วิย ตโย ภวา เวทิตพฺพา. วจฺฉกสาลายํ ขาณุกา วิย อวิชฺชาขาณุโก. วจฺฉกพนฺธนโยตฺตํ วิย ทส สํโยชนานิ. วจฺฉกา วิย ตีสุ ภเวสุ นิพฺพตฺตสตฺตา. อนฺโตพทฺโธ พหิสยิตวจฺฉโก วิย รูปารูปภเวสุ โสตาปนฺนสกทาคามิโน. เต หิ กิญฺจาปิ ตตฺเถว วสนฺติ, สํโยชนํ ปน เตสํ กามาวจรูปนิพทฺธเมว. เกนฏฺเฐน? อปฺปหีนฏฺเฐน. รูปารูปภเวสุ ปุถุชฺชโนปิ เอเตเหว สงฺคหิโต. โสปิ หิ กิญฺจาปิ ตตฺถ วสติ, สํโยชนํ ปนสฺส กามาวจรูปนิพทฺธเมว. พหิพทฺโธ อนฺโตสยิตวจฺฉโก วิย กามาวจเร อนาคามี. โส หิ กิญฺจาปิ กามาวจเร วสติ, สํโยชนํ ปนสฺส รูปารูปภวูปนิพทฺธเมว. อนฺโตพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน วิย กามาวจเร โสตาปนฺนสกทาคามิโน. เต หิ สยมฺปิ กามาวจเร วสนฺติ, สํโยชนมฺปิ เตสํ กามาวจรูปนิพทฺธเมว. พหิพทฺโธ พหินิปนฺโน วิย รูปารูปภเวสุ อนาคามี. โส หิ สยมฺปิ ตตฺถ วสติ, สํโยชนมฺปิสฺส รูปารูปภวูปนิพทฺธเมว. อนฺโตอพทฺโธ อนฺโตวิจรณวจฺฉโก วิย กามาวจเร ขีณาสโว. พหิอพทฺโธ พหิวิจรณวจฺฉโก [Pg.37] วิย รูปารูปภเว ขีณาสโว. สํโยชเนสุ ปน สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโสติ อิมานิ ตีณิ คจฺฉนฺตํ นิวาเรนฺติ, คตํ ปฏิอาเนนฺติ. กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโทติ อิมานิ ปน ทฺเว สํโยชนานิ สมาปตฺติยา วา อวิกฺขมฺเภตฺวา มคฺเคน วา อสมุจฺฉินฺทิตฺวา รูปารูปภเว นิพฺพตฺติตุํ น สกฺโกติ.

En este símil, las tres esferas de existencia deben entenderse como el establo de los terneros. La estaca de la ignorancia es como las estacas del establo. Los diez grilletes restantes son como las sogas que atan a los terneros. Los seres nacidos en las tres esferas de existencia son como los terneros. Los que han entrado en la corriente y los que retornan una vez que habitan en las esferas de la forma y de lo inmaterial son como el ternero atado dentro que se tumba fuera; pues, aunque residan allí, su grillete está vinculado exclusivamente a la esfera de los sentidos. ¿En qué sentido? En el sentido de que dicho vínculo no ha sido erradicado por el Sendero. Incluso la persona mundana en las esferas de la forma y de lo inmaterial se incluye en esta misma categoría, pues aunque resida allí, su grillete sigue vinculado a la esfera de los sentidos. El que no retorna (anāgāmī) que vive en la esfera de los sentidos es como el ternero atado fuera que se tumba dentro; aunque resida en la esfera de los sentidos, su grillete está vinculado a las esferas de la forma y de lo inmaterial. Los que han entrado en la corriente y los que retornan una vez que viven en la esfera de los sentidos son como el ternero atado dentro que se tumba dentro; ellos mismos residen en la esfera de los sentidos y su grillete también está vinculado a dicha esfera. El que no retorna que reside en las esferas de la forma y de lo inmaterial es como el ternero atado fuera que se tumba fuera; él mismo reside allí y su grillete también está vinculado a esas esferas superiores. El Arahant (khīṇāsavo) en la esfera de los sentidos es como el ternero que deambula sin ataduras en el interior. El Arahant en las esferas de la forma y de lo inmaterial es como el ternero que deambula sin ataduras en el exterior. Entre los grilletes, estos tres —la visión de la identidad, la duda y el apego a ritos y ceremonias— impiden el progreso del ser que avanza y traen de vuelta al que ya ha partido. En cuanto a los dos grilletes de deseo sensorial y mala voluntad, si no se suprimen mediante los logros meditativos o no se erradican mediante el Sendero, es imposible renacer en las esferas de la forma y de lo inmaterial.

กตโม จาวุโสติ อิทํ เถโร ยถา นาม ปุริโส ทฺเว รตนเปฬา ปสฺเส ฐเปตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ทฺเว หตฺเถ ปูเรตฺวา สตฺตวิธํ รตนํ ภาเชตฺวา ทเทยฺย, เอวํ ปฐมํ รตนเปฬํ ทตฺวา ทุติยมฺปิ ตเถว ทเทยฺย. เอวเมวํ ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโส, ปุคฺคลํ เทเสสฺสามิ พหิทฺธาสํโยชนญฺจา’’ติ อิมานิ ทฺเว ปทานิ มาติกาวเสน ฐเปตฺวา อิทานิ อฏฺฐวิธาย ปริสาย ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ วิตฺถารกถํ อารภิ.

Respecto a la frase '¿Y cuál, hermanos?', el Venerable Sāriputta procedió de la siguiente manera: así como un hombre que, habiendo colocado dos cofres de joyas a su lado, llena sus dos manos y distribuye los siete tipos de joyas a la asamblea presente, entregando firmemente el primer cofre y luego el segundo de la misma forma; así también, el Anciano, tras establecer estos dos términos —el grillete interno y el grillete externo— a modo de matriz (mātikā), comenzó ahora la exposición detallada para distribuirlos y mostrarlos a la asamblea de ocho clases.

ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. สีลวา โหตีติ จตุปาริสุทฺธิสีเลหิ สีลสมฺปนฺโน โหติ. อิติ เถโร เอตฺตาวตา จ กิร จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ อิมินา ตตฺถ เชฏฺฐกสีลํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสสีติ ทีปวิหารวาสี สุมฺมตฺเถโร อาห. อนฺเตวาสิโก ปนสฺส ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร อาห – ‘‘อุภยตฺถาปิ ปาติโมกฺขสํวโรว วุตฺโต. ปาติโมกฺขสํวโรเยว หิ สีลํ, อิตรานิ ปน ตีณิ สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม อตฺถี’’ติ อนนุชานนฺโต อุตฺตริ อาห – อินฺทฺริยสํวโร นาม ฉทฺวารรกฺขามตฺตกเมว, อาชีวปาริสุทฺธิ ธมฺเมน สเมน ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกํ, ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํ ปฏิลทฺธปจฺจเย ‘‘อิทมตฺถ’’นฺติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนมตฺตกํ, นิปฺปริยาเยน ปน ปาติโมกฺขสํวโรว สีลํ. ยสฺส โส ภินฺโน, อยํ ฉินฺนสีโส วิย ปุริโส หตฺถปาเท เสสานิ รกฺขิสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. ยสฺส ปน โส อโรโค, อยํ อจฺฉินฺนสีโส วิย ปุริโส ชีวิตํ เสสานิ ปุน ปากติกานิ กตฺวา รกฺขิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา สีลวาติ อิมินา ปาติโมกฺขสํวรํ อุทฺทิสิตฺวา ตํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทิมาหาติ.

En ese contexto, 'aquí' (idha) significa en esta dispensación. 'Es virtuoso' (sīlavā hoti) significa que está dotado de virtud mediante las cuatro virtudes de pureza total (catupārisuddhisīla). De esta manera, el Thero (Sāriputta), habiendo señalado resumidamente la virtud de pureza total, la detalla mediante el pasaje 'restringido por la restricción del Pātimokkha' (pātimokkhasaṃvarasaṃvuto), mostrando allí la virtud principal (jeṭṭhakasīla). Así lo dijo Sudhammatthero, residente de Dīpavihāra. Sin embargo, su discípulo, el Tipiṭakacūḷanāgatthero, dijo: 'En ambos casos (resumen y detalle), solo se menciona la restricción del Pātimokkha. Pues solo la restricción del Pātimokkha es propiamente virtud; existe la enseñanza de que las otras tres son virtudes solo nominalmente'. Sin aceptarlo del todo, añadió: 'La restricción de las facultades (indriyasaṃvara) es meramente la protección de las seis puertas de los sentidos; la pureza del medio de vida (ājīvapārisuddhi) es meramente la obtención de los requisitos de acuerdo con el Dhamma y con rectitud; el uso dependiente de los requisitos (paccayasannissita) es meramente el consumo de los requisitos obtenidos tras haber reflexionado sobre su propósito (como mitigar el frío o el calor). Pero, en sentido absoluto (nippariyāyena), solo la restricción del Pātimokkha es virtud (sīla). Aquel en quien esta se rompe, es como un hombre decapitado; no se puede decir de él que protegerá sus manos y pies (las otras virtudes). Pero aquel en quien esta está intacta, es como un hombre con su cabeza sana, quien es capaz de proteger su vida y restaurar las demás virtudes a su estado normal. Por lo tanto, con el término "virtuoso", se señala la restricción del Pātimokkha, y para detallarla, se dice "restringido por la restricción del Pātimokkha", etc.'

ตตฺถ [Pg.38] ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติ ปาติโมกฺขสํวเรน สมนฺนาคโต. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺโน. อณุมตฺเตสูติ อปฺปมตฺตเกสุ. วชฺเชสูติ อกุสลธมฺเมสุ. ภยทสฺสาวีติ ภยทสฺสี. สมาทายาติ สมฺมา อาทิยิตฺวา. สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ตํ ตํ สิกฺขาปทํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขติ. อปิจ สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํกิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ สิกฺขิตพฺพํ กายิกํ วา วาจสิกํ วา, ตํ สพฺพํ สมฺมา อาทาย สิกฺขติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน สพฺพาเนตานิ ปาติโมกฺขสํวราทีนิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔ อาทโย) วุตฺตานิ, จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ สพฺพากาเรน วิภชิตฺวา ทสฺสิตํ. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ ฉสุ กามาวจรเทวฆฏาสุ อญฺญตรํ เทวฆฏํ. อาคามี โหตีติ เหฏฺฐา อาคามี โหติ. อาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถตฺตํ มานุสกปญฺจกฺขนฺธภาวเมว อาคนฺตา โหติ. ตตฺรูปปตฺติโก วา อุปรูปปตฺติโก วา น โหติ, ปุน เหฏฺฐาคามีเยว โหตีติ ทสฺเสติ. อิมินา องฺเคน สุกฺขวิปสฺสกสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกภิกฺขุโน เหฏฺฐิมํ มคฺคทฺวยญฺเจว ผลทฺวยญฺจ กถิตํ.

En ese pasaje, 'restringido por la restricción del Pātimokkha' significa dotado de dicha restricción. 'Dotado de conducta y lugar de frecuentación' (ācāragocarasampanno) significa completo en comportamiento y en los lugares apropiados para frecuentar. 'En las mínimas' (aṇumattesu) significa en las más pequeñas. 'En las faltas' (vajjesu) significa en los estados no saludables (akusaladhamma). 'Viendo el peligro' (bhayadassāvī) significa alguien que habitualmente observa el peligro. 'Asumiendo' (samādāya) significa habiendo tomado correctamente. 'Se entrena en las reglas de entrenamiento' (sikkhati sikkhāpadesu) significa que asume cada regla de entrenamiento y la practica. Además, 'asumiendo, se entrena en las reglas de entrenamiento' indica que se entrena asumiendo plenamente cualquier aspecto que deba ser practicado, ya sea corporal o verbal, dentro de las categorías de entrenamiento. Este es el resumen aquí; los detalles de todos estos términos, empezando por la restricción del Pātimokkha, se han expuesto en el Visuddhimagga, donde las cuatro virtudes de pureza total han sido explicadas y analizadas en todas sus formas. 'En alguna asamblea de devas' (aññataraṃ devanikāyaṃ) se refiere a uno de los seis grupos de devas del reino del deseo (kāmāvacara). 'Regresa' (āgāmī hoti) significa que vuelve al reino inferior (kāma-bhumi). 'Habiendo regresado a este estado' (āgantvā itthattaṃ) significa volver a la existencia de los cinco agregados humanos. No nace en el mismo lugar ni nace arriba (reinos de forma o sin forma), sino que muestra que vuelve al reino inferior. Mediante este factor, se describen los dos senderos y los dos frutos inferiores para un monje que medita en los elementos (dhātukammaṭṭhāna) y es un practicante de visión cabal pura (sukkhavipassaka).

อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตินฺติ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ อญฺญตรํ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺตึ. สา หิ ปจฺจนีกกิเลสานํ สนฺตตฺตา สนฺตา, เตเหว จ กิเลเสหิ เจตโส วิมุตฺตตฺตา เจโตวิมุตฺตีติ วุจฺจติ. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ ปญฺจสุ สุทฺธาวาสเทวนิกาเยสุ อญฺญตรํ. อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ ปุน อิมํ ปญฺจกฺขนฺธภาวํ อนาคนฺตา, เหฏฺฐูปปตฺติโก น โหติ, อุปรูปปตฺติโก วา โหติ ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายีติ ทสฺเสติ. อิมินา องฺเคน สมาธิกมฺมิกสฺส ภิกฺขุโน ตโย มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ.

'En alguna pacífica liberación de la mente' (aññataraṃ santaṃ cetovimuttiṃ) se refiere a uno de los ocho logros, específicamente al logro del cuarto jhana. Es llamada 'pacífica' (santā) debido a que las impurezas opuestas están calmadas, y 'liberación de la mente' (cetovimutti) porque la mente está liberada de esas mismas impurezas. 'En alguna asamblea de devas' significa en uno de los cinco reinos de las Moradas Puras (suddhāvāsa). 'No regresando a este estado' (anāgantā itthattaṃ) significa que no vuelve de nuevo a esta existencia de cinco agregados; no nace abajo en el reino del deseo, sino que nace arriba (en las Moradas Puras) o alcanza el Parinibbāna allí mismo. Mediante este factor, se describen los tres senderos y los tres frutos para un monje dedicado a la práctica de la concentración (samādhi).

กามานํเยว นิพฺพิทายาติ ทุวิธานมฺปิ กามานํ นิพฺพินฺทนตฺถาย อุกฺกณฺฐนตฺถาย. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธายาติ อปฺปวตฺติกรณตฺถาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ ปฏิปตฺตึ ปฏิปนฺโน โหติ. เอตฺตาวตา โสตาปนฺนสฺส จ สกทาคามิโน จ ปญฺจกามคุณิกราคกฺขยตฺถาย อนาคามิมคฺควิปสฺสนา กถิตา โหติ. ภวานํเยวาติ ติณฺณํ ภวานํ. อิมินา อนาคามิโน ภวราคกฺขยตฺถาย อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา กถิตา โหติ. ตณฺหากฺขยาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อิมินาปิ [Pg.39] โสตาปนฺนสกทาคามีนํเยว ปญฺจกามคุณิกตณฺหากฺขยกรณตฺถํ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา กถิตา. โส โลภกฺขยายาติ อิมินาปิ อนาคามิโน ภวโลภกฺขยตฺถาย อรหตฺตมคฺควิปสฺสนาว กถิตา. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ สุทฺธาวาเสสฺเวว อญฺญตรํ เทวนิกายํ. อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ ขนฺธปญฺจกภาวํ อนาคนฺตา, เหฏฺฐูปปตฺติโก น โหติ, อุปรูปปตฺติโก วา โหติ, ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายติ.

'Para el desencanto de los deseos' (kāmānaṃyeva nibbidāya) significa con el fin de sentir hastío y aversión hacia los dos tipos de deseos (objetos y pasiones). 'Para el desapasionamiento' (virāgāya) significa con el propósito de erradicar el apego. 'Para el cese' (nirodhāya) significa con el fin de que no vuelvan a surgir. 'Está practicando' (paṭipanno hoti) significa que está comprometido con la práctica. Con esta frase se describe la visión cabal (vipassanā) del sendero de no-retornante (anāgāmimagga) para el que ha entrado en la corriente (sotāpanna) y para el que retorna una sola vez (sakadāgāmī), con el fin de extinguir el apego a los cinco placeres sensuales. 'Para el de las existencias' (bhavānaṃyeva) se refiere a los tres tipos de existencia. Con este pasaje se describe la visión cabal del sendero de Arahant (arahattamagga) para el no-retornante, con el fin de extinguir el deseo por la existencia (en los reinos de forma y sin forma). Con la expresión 'está practicando para la extinción de la sed' (taṇhākkhayāya paṭipanno hoti), se describe igualmente la visión cabal del sendero de no-retornante para los Sotāpannas y Sakadāgāmīs. Con 'para la extinción de la codicia' (so lobhakkhayāya), se describe la visión cabal del sendero de Arahant para el no-retornante. 'En alguna asamblea de devas' significa específicamente en una de las Moradas Puras. 'No regresando a este estado' significa que no vuelve a esta condición de cinco agregados; no nace abajo, sino que nace arriba o alcanza el Parinibbāna allí mismo.

อิติ ปฐเมน องฺเคน สุกฺขวิปสฺสกสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกภิกฺขุโน เหฏฺฐิมานิ ทฺเว มคฺคผลานิ กถิตานิ, ทุติเยน สมาธิกมฺมิกสฺส ตีณิ มคฺคผลานิ, ‘‘โส กามาน’’นฺติ อิมินา โสตาปนฺนสกทาคามีนํ ปญฺจกามคุณิกราคกฺขยาย อุปริ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส ภวานํเยวา’’ติ อิมินา อนาคามิสฺส อุปริ อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส ตณฺหากฺขยายา’’ติ อิมินา โสตาปนฺนสกทาคามีนํ ปญฺจกามคุณิกตณฺหากฺขยาย อุปริ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส โลภกฺขยายา’’ติ อิมินา อนาคามิโน ภวโลภกฺขยาย อุปริ อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา กถิตาติ เอวํ ฉหิ มุเขหิ วิปสฺสนํ กเถตฺวา เทสนํ ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปนฺนาทีนํ ปริจฺเฉโทว นาโหสิ. ยถา จ อิมสฺมึ สมาคเม, เอวํ มหาสมยสุตฺเต มงฺคลสุตฺเต จ จูฬราหุโลวาทสุตฺเต จ โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปนฺนาทีนํ เทวมนุสฺสานํ ปริจฺเฉโท นาโหสิ.

Así, mediante el primer factor, se explicaron los dos senderos y frutos inferiores para el monje que practica la meditación sobre los elementos y que es un meditador de visión clara seca (sukkhavipassaka); mediante el segundo factor, se explicaron los tres senderos y frutos para aquel que practica la meditación de la tranquilidad (samādhi). Con las palabras 'so kāmānaṃ', se enseña la visión clara del sendero del no-retorno (anāgāmimagga) por encima de los estados de aquel que ha entrado en la corriente (sotāpanna) y de aquel que retorna una sola vez (sakadāgāmī), con el fin de extinguir el deseo por los cinco placeres sensuales. Con las palabras 'so bhavānaṃyevā', se enseña la visión clara del sendero del estado de arahat (arahattamagga) por encima del estado del no-retornante. Con las palabras 'so taṇhākkhayāya', se enseña la visión clara del sendero del no-retorno por encima de los estados de los sotāpannas y sakadāgāmīs para la extinción de la sed originada en los cinco placeres sensuales. Con las palabras 'so lobhakkhayāya', se enseña la visión clara del sendero del estado de arahat por encima del estado del no-retornante para la extinción del apego a la existencia. Habiendo enseñado así la visión clara a través de estas seis vías, condujo la enseñanza de acuerdo con la conexión necesaria. Al finalizar la enseñanza, cien mil millones de deidades alcanzaron el estado de arahat, mientras que el número de aquellos que alcanzaron el estado de sotāpanna y los demás frutos fue incalculable. Tal como en esta reunión, así también en el Mahāsamaya Sutta, en el Maṅgala Sutta y en el Cūḷarāhulovāda Sutta, cien mil millones de deidades alcanzaron el estado de arahat, y no hubo límite en el número de deidades y humanos que se convirtieron en sotāpannas y demás.

สมจิตฺตา เทวตาติ จิตฺตสฺส สุขุมภาวสมตาย สมจิตฺตา. สพฺพาปิ หิ ตา อตฺตโน อตฺตภาเว สุขุเม จิตฺตสริกฺขเก กตฺวา มาเปสุํ. เตน สมจิตฺตา นาม ชาตา. อปเรนปิ การเณน สมจิตฺตา – ‘‘เถเรน สมาปตฺติ ตาว กถิตา, สมาปตฺติถาโม ปน น กถิโต. มยํ ทสพลํ ปกฺโกสิตฺวา สมาปตฺติยา ถามํ กถาเปสฺสามา’’ติ สพฺพาปิ เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – ‘‘เถเรน เอเกน ปริยาเยน สมาปตฺติปิ สมาปตฺติถาโมปิ กถิโต, โก นุ โข อิมํ สมาคมํ สมฺปตฺโต, โก น สมฺปตฺโต’’ติ โอโลกยมานา ตถาคตสฺส อสมฺปตฺตภาวํ ทิสฺวา ‘‘มยํ ตถาคตํ ปกฺโกสิตฺวา [Pg.40] ปริสํ ปริปุณฺณํ กริสฺสามา’’ติ สพฺพาปิ เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – อนาคเต โกจิเทว ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา เทโว วา มนุสฺโส วา ‘‘อยํ เทสนา สาวกภาสิตา’’ติ อคารวํ กเรยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปกฺโกสิตฺวา อิมํ เทสนํ สพฺพญฺญุภาสิตํ กริสฺสาม. เอวํ อนาคเต ครุภาวนียา ภวิสฺสตีติ สพฺพาว เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – สพฺพาปิ หิ ตา เอกสมาปตฺติลาภินิโย วา อเหสุํ เอการมฺมณลาภินิโย วาติ เอวมฺปิ สมจิตฺตา.

‘Deidades de mente igualada’ (samacittā devatā) se refiere a que tenían una mente igual debido a la semejanza en la naturaleza sutil de sus mentes. Pues todas ellas se manifestaron creando cuerpos sutiles similares a sus propios estados mentales sutiles; por eso son llamadas ‘de mente igualada’. También son de mente igualada por otra razón: todas tenían un solo pensamiento al decir: ‘El venerable [Sāriputta] ha explicado hasta ahora la absorción (samāpatti), pero no ha explicado el poder de la absorción. Llamemos al Poseedor de los Diez Poderes (el Buda) para que nos explique el poder de la absorción’; por este pensamiento unánime son llamadas de mente igualada. Otra razón más: mientras observaban pensando: ‘El venerable ha explicado de una manera tanto la absorción como el poder de la absorción; ¿quién ha llegado a esta reunión y quién no ha llegado?’, vieron que el Tathāgata no estaba presente y todas tuvieron el mismo pensamiento: ‘Llamaremos al Tathāgata y completaremos la asamblea’; por esto también son de mente igualada. Otra razón: pensando que en el futuro algún monje, monja, deidad o humano podría faltar al respeto diciendo: ‘Esta enseñanza fue pronunciada por un discípulo’, acordaron llamar al Completamente Iluminado para que esta enseñanza fuera considerada como pronunciada por el Omnisciente, y así en el futuro fuera objeto de gran veneración; por este pensamiento unánime son de mente igualada. Y otra razón más: porque todas ellas poseían la misma absorción o tenían el mismo objeto de meditación; por esto también se dice que son de mente igualada.

หฏฺฐาติ ตุฏฺฐปหฏฺฐา อาโมทิตา ปโมทิตา. สาธูติ อายาจนตฺเถ นิปาโต. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ น เถรสฺส อนุกมฺปํ การุญฺญํ อนุทฺทยํ ปฏิจฺจ, น จ อิมสฺมึ ฐาเน เถรสฺส อนุกมฺปิตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ. ยสฺมึ หิ ทิวเส เถโร สูกรขตเลณทฺวาเร ภาคิเนยฺยสฺส ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนากมฺมฏฺฐาเน (ม. นิ. ๒.๒๐๖) กถิยมาเน ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา สตฺถารํ พีชมาโน ฐิโต ปรสฺส วฑฺฒิตโภชนํ ภุญฺชิตฺวา ขุทํ วิโนเทนฺโต วิย ปรสฺส สชฺชิตปสาธนํ สีเส ปฏิมุญฺจนฺโต วิย จ สาวกปารมิญาณสฺส นิปฺปเทสโต มตฺถกํ ปตฺโต, ตสฺมึเยว ทิวเส ภควตา อนุกมฺปิโต นาม. อวเสสานํ ปน ตํ ฐานํ สมฺปตฺตานํ เทวมนุสฺสานํ อนุกมฺปํ อุปาทาย คจฺฉตุ ภควาติ ภควนฺตํ ยาจึสุ.

‘Haṭṭhā’ significa que estaban complacidas, regocijadas, alegres y jubilosas. ‘Sādhu’ es una partícula que se usa en el sentido de súplica. ‘Movido por la compasión’ (anukampaṃ upādāya) no se refiere a tener compasión, piedad o misericordia por el venerable Sāriputta, pues en este caso no había necesidad de que el venerable fuera objeto de compasión. Es cierto que el día en que el venerable, estando en la entrada de la cueva Sūkarakhata, mientras se le enseñaba la meditación sobre las sensaciones a su sobrino el asceta errante Dīghanakha, sostenía un abanico de hoja de palma y abanicaba al Maestro, alcanzó la cumbre del conocimiento de la perfección de un discípulo de manera absoluta, como quien come una comida preparada por otro para saciar el hambre o como quien coloca en su cabeza un adorno preparado por otro. En ese mismo día, fue propiamente objeto de la compasión del Bienaventurado. Sin embargo, las deidades le suplicaron al Bienaventurado: ‘Que el Bienaventurado vaya por compasión hacia el resto de los seres, deidades y humanos que han acudido a ese lugar’.

พลวา ปุริโสติ ทุพฺพโล หิ ขิปฺปํ สมิญฺชนปสารณํ กาตุํ น สกฺโกติ, พลวาว สกฺโกติ. เตเนตํ วุตฺตํ. สมฺมุเข ปาตุรโหสีติ สมฺมุขฏฺฐาเน ปุรโตเยว ปากโฏ อโหสิ. ภควา เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อิธ สาริปุตฺตา’’ติอาทินา นเยน อตฺตโน อาคมนการณํ อโวจ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สเจ โกจิ พาโล อกตญฺญู ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา เอวํ จินฺเตยฺย – ‘สาริปุตฺตตฺเถโร มหนฺตํ ปริสํ อลตฺถ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอตฺตกํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อุสูยาย ปริสํ อุฏฺฐาเปตุํ อาคโต’ติ. โส อิมํ มยิ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺยา’’ติ. อถตฺตโน อาคมนการณํ กเถนฺโต เอตํ ‘‘อิธ สาริปุตฺตา’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

‘Un hombre fuerte’ (balavā puriso): se dice esto porque un hombre débil no puede flexionar o extender el brazo con rapidez, mientras que un hombre fuerte sí puede. ‘Se manifestó frente a él’ (sammukhe pāturahosi) significa que se hizo visible justo delante, en su presencia. ‘El Bienaventurado dijo esto’ significa que explicó la razón de su llegada mediante el método que comienza con ‘Aquí, Sāriputta...’. Se dice que el Buda pensó: ‘Si algún monje, monja, seguidor o seguidora laico que sea necio o ingrato llegara a pensar: “El venerable Sāriputta ha obtenido una gran audiencia y el Completamente Iluminado, incapaz de soportar tal éxito de Sāriputta, ha venido por envidia para disolver la asamblea”, esa persona, al albergar tal malicia mental hacia mí, renacería en los estados de sufrimiento’. Por lo tanto, deseando explicar la verdadera razón de su llegada, pronunció las palabras: ‘Aquí, Sāriputta...’.

เอวํ [Pg.41] อตฺตโน อาคมนการณํ กเถตฺวา อิทานิ สมาปตฺติยา ถามํ กเถตุํ ตา โข ปน, สาริปุตฺต, เทวตา ทสปิ หุตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสวเสน วา อตฺถํ อาหริตุํ วฏฺฏติ สมาปตฺติวเสน วา. ยสวเสน ตาว มเหสกฺขา เทวตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ, ตาหิ อปฺเปสกฺขตรา วีสติ วีสติ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ, ตาหิ อปฺเปสกฺขตรา…เป… สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. สมาปตฺติวเสน ปน ยาหิ ปณีตา สมาปตฺติ ภาวิตา, ตา สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ ตโต หีนตรา, ตา ปญฺญาส ปญฺญาส…เป… ยาหิ ตโต หีนตรา สมาปตฺติ ภาวิตา…เป… ตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ วา หีนา ภาวิตา, ตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ ตโต ปณีตตรา ภาวิตา, ตา วีสติ วีสติ. ยาหิ ตโต ปณีตตรา…เป… ตา สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ.

Habiendo explicado así el motivo de su llegada, ahora, para explicar el poder de la absorción, dijo las palabras que comienzan con: ‘Esas deidades, Sāriputta, agrupándose de diez en diez...’. En este pasaje, el significado puede entenderse según el estatus (yasa) o según la absorción (samāpatti). Primero, según el estatus: deidades de gran poder permanecieron en un solo lugar en grupos de diez en diez; deidades de menor poder que ellas permanecieron en grupos de veinte en veinte; deidades aún menores que aquellas... [así sucesivamente]... permanecieron en grupos de sesenta en sesenta. Por otro lado, según la absorción meditativa: aquellas deidades que habían desarrollado una absorción superior permanecieron en grupos de sesenta en sesenta; aquellas que desarrollaron una absorción inferior a esa, en grupos de cincuenta en cincuenta... [así sucesivamente]... aquellas que desarrollaron una absorción inferior permanecieron en grupos de diez en diez. O bien, aquellas que desarrollaron una absorción baja se agruparon de diez en diez; aquellas que desarrollaron una más excelente que esa, de veinte en veinte; y aquellas que desarrollaron una aún más excelente... [así sucesivamente]... permanecieron en un solo lugar en grupos de sesenta en sesenta.

อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเตติ อารคฺคโกฏิยา ปตนมตฺเต โอกาเส. น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ เอวํ สมฺพาเธ ฐาเน ติฏฺฐนฺติโยปิ อญฺญมญฺญํ น พฺยาพาเธนฺติ น ฆฏฺเฏนฺติ, อสมฺปีฬา อสมฺพาธาว อเหสุํ. ‘‘ตว หตฺโถ มํ พาธติ, ตว ปาโท มํ พาธติ, ตฺวํ มํ มทฺทนฺตี ฐิตา’’ติ วตฺตพฺพการณํ นาโหสิ. ตตฺถ นูนาติ ตสฺมึ ภเว นูน. ตถาจิตฺตํ ภาวิตนฺติ เตนากาเรน จิตฺตํ ภาวิตํ. เยน ตา เทวตาติ เยน ตถาภาวิเตน จิตฺเตน ตา เทวตา ทสปิ หุตฺวา…เป… ติฏฺฐนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ. อิเธว โขติ สาสเน วา มนุสฺสโลเก วา ภุมฺมํ, อิมสฺมึเยว สาสเน อิมสฺมึเยว มนุสฺสโลเกติ อตฺโถ. ตาสญฺหิ เทวตานํ อิมสฺมึเยว มนุสฺสโลเก อิมสฺมึเยว จ สาสเน ตํ จิตฺตํ ภาวิตํ, เยน ตา สนฺเต รูปภเว นิพฺพตฺตา, ตโต จ ปน อาคนฺตฺวา เอวํ สุขุเม อตฺตภาเว มาเปตฺวา ฐิตา. ตตฺถ กิญฺจาปิ กสฺสปทสพลสฺส สาสเน ตีณิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตเทวตาปิ อตฺถิ, สพฺพพุทฺธานํ ปน เอกาว อนุสาสนี เอกํ สาสนนฺติ กตฺวา ‘‘อิเธว โข, สาริปุตฺตา’’ติ อญฺญพุทฺธานํ สาสนมฺปิ อิมเมว สาสนํ กโรนฺโต อาห. เอตฺตาวตา ตถาคเตน สมาปตฺติยา ถาโม กถิโต.

‘Tan solo el espacio donde se apoya la punta de un punzón’ significa en un espacio del tamaño de la caída de la punta de una lezna. ‘No se obstruyen unos a otros’ significa que incluso estando en un lugar tan estrecho, no se molestan, no se chocan ni se oprimen; permanecieron sin conflicto ni apretura. No hubo motivo para decir: ‘Tu mano me molesta, tu pie me molesta, estás de pie pisándome’. ‘Allí, ciertamente’ significa ciertamente en esa existencia. ‘La mente fue cultivada de tal manera’ significa que la mente fue desarrollada con ese modo. ‘Mediante la cual esas deidades’ significa que mediante esa mente así cultivada, esas deidades, aun siendo diez o más... permanecen sin obstruirse unas a otras. ‘En este mismo lugar’ significa ya sea en la enseñanza (Sāsana) o en el mundo humano; este es el significado de ‘en esta misma enseñanza, en este mismo mundo humano’. Pues esas deidades cultivaron en este mismo mundo humano y en esta misma enseñanza aquella mente por la cual nacieron en el pacífico plano de la forma y, habiendo venido de allí, permanecen habiendo creado cuerpos sutiles. En este contexto, aunque hay deidades que nacieron en el mundo de Brahma habiendo alcanzado tres senderos y frutos en la enseñanza del Buda Kassapa de las Diez Fuerzas, dado que la instrucción y la enseñanza de todos los Budas es una sola, se dice ‘en este mismo lugar, Sāriputta’, refiriéndose también a la enseñanza de otros Budas como si fuera esta misma enseñanza. Con esto, el Tathāgata explicó el poder del logro meditativo.

อิทานิ [Pg.42] สาริปุตฺตตฺเถรํ อารพฺภ ตนฺติวเสน อนุสาสนึ กเถนฺโต ตสฺมาติห, สาริปุตฺตาติ อาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา ตา เทวตา อิเธว สนฺตํ สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา สนฺเต ภเว นิพฺพตฺตา, ตสฺมา. สนฺตินฺทฺริยาติ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ สนฺตตาย นิพฺพุตตาย ปณีตตาย สนฺตินฺทฺริยา. สนฺตมานสาติ มานสสฺส สนฺตตาย นิพฺพุตตาย ปณีตตาย สนฺตมานสา. สนฺตํเยว อุปหารํ อุปหริสฺสามาติ กายจิตฺตูปหารํ สนฺตํ นิพฺพุตํ ปณีตํเยว อุปหริสฺสาม. สพฺรหฺมจารีสูติ สมานํ เอกุทฺเทสตาทึ พฺรหฺมํ จรนฺเตสุ สหธมฺมิเกสุ. เอวญฺหิ โว, สาริปุตฺต, สิกฺขิตพฺพนฺติ อิมินา เอตฺตเกน วาเรน ภควา เทสนํ สพฺพญฺญุภาสิตํ อกาสิ. อนสฺสุนฺติ นฏฺฐา วินฏฺฐา. เย อิมํ ธมฺมปริยายํ นาสฺโสสุนฺติ เย อตฺตโน ปาปิกํ ตุจฺฉํ นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย อิมํ เอวรูปํ ธมฺมเทสนํ โสตุํ น ลภึสูติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

Ahora, refiriéndose al Venerable Sāriputta, deseando impartir una instrucción basada en la secuencia del texto, dijo: ‘Por lo tanto, Sāriputta’. Allí, ‘por lo tanto’ significa: dado que esas deidades, habiendo alcanzado el pacífico logro meditativo en este mismo lugar, nacieron en la pacífica existencia. ‘De facultades calmadas’ significa que poseen facultades calmadas debido a la tranquilidad, paz y nobleza de las cinco facultades. ‘De mente calmada’ significa que poseen una mente calmada debido a la tranquilidad, paz y nobleza del corazón. ‘Ofreceremos un homenaje pacífico’ significa que ofreceremos un homenaje de cuerpo y mente que es pacífico, tranquilo y noble. ‘Hacia los compañeros en la vida santa’ significa hacia los compañeros en el Dhamma que practican la vida santa con objetivos y conducta comunes. ‘Así es como debes entrenarte, Sāriputta’; con esta sección, el Bienaventurado hizo que la enseñanza fuera una expresión de la sabiduría omnisciente. ‘Perecieron’ significa que se arruinaron o se perdieron totalmente. ‘Aquellos que no escucharon este discurso del Dhamma’ significa que aquellos ascetas de otras doctrinas que, debido a su propia visión errónea, malvada e inútil, no tuvieron la oportunidad de escuchar esta enseñanza del Dhamma; así concluyó el discurso siguiendo la conexión natural.

๓๘. ฉฏฺเฐ วรณายํ วิหรตีติ วรณา นาม เอกํ นครํ, ตํ อุปนิสฺสาย วิหรติ. กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานเหตูติ กามราคาภินิเวสเหตุ, กามราควินิพนฺธเหตุ, กามราคปลิเคธเหตุ, กามราคปริยุฏฺฐานเหตุ, กามราคอชฺโฌสานเหตูติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยฺวายํ ปญฺจ กามคุเณ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ กามราโค, ตสฺสาภินิเวสาทิเหตุ. กามราเคน อภินิวิฏฺฐตฺตา วินิพทฺธตฺตา ตสฺมึเยว จ กามราเค มหาปงฺเก วิย ปลิเคธตฺตา อนุปวิฏฺฐตฺตา เตเนว จ กามราเคน ปริยุฏฺฐิตตฺตา คหิตตฺตา กามราเคเนว จ อชฺโฌสิตตฺตา คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหิตตฺตาติ. ทิฏฺฐิราคาทิปเทสุปิ เอเสว นโย. ทิฏฺฐิราโคติ ปเนตฺถ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกราโค เวทิตพฺโพ. ปุรตฺถิเมสุ ชนปเทสูติ เถรสฺส วสนฏฺฐานโต สาวตฺถิชนปโท ปุรตฺถิมทิสาภาเค โหติ, เถโร จ นิสีทนฺโตปิ ตโตมุโขว นิสินฺโน, ตสฺมา เอวมาห. อุทานํ อุทาเนสีติ อุทาหารํ อุทาหริ. ยถา หิ ยํ เตลํ มานํ คเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ อวเสสโกติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ[Pg.43], ตํ โอโฆติ วุจฺจติ, เอวเมวํ ยํ ปีติวจนํ หทยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อธิกํ หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา พหิ นิกฺขมติ, ตํ อุทานนฺติ วุจฺจติ, เอวรูปํ ปีติมยวจนํ นิจฺฉาเรสีติ อตฺโถ.

38. En el sexto sutta, ‘reside en Varaṇā’ significa que reside cerca de una ciudad llamada Varaṇā. ‘Debido a la causa del apego, atadura, inmersión, obsesión y adherencia al deseo sensorial’ significa debido a la fijación del deseo sensorial, a la atadura del deseo sensorial, a la sumersión en el deseo sensorial, al acoso del deseo sensorial y a la adherencia extrema al deseo sensorial. Lo que se quiere decir es esto: el deseo sensorial que surge basado en los cinco placeres de los sentidos se debe a causas como la fijación, etc. Se dice así porque se está fijado por el deseo sensorial, atado por él, sumergido en ese mismo deseo sensorial como en un gran fango, penetrado por él, acosado y capturado por ese mismo deseo sensorial, y por haber sido devorado y atrapado por la adherencia a ese mismo deseo sensorial. Este mismo método se aplica a los términos como el deseo por las visiones erróneas. Aquí, ‘deseo por las visiones’ debe entenderse como el deseo que surge basado en las sesenta y dos visiones erróneas. ‘En las provincias orientales’ significa que, desde el lugar de residencia del Venerable, la provincia de Sāvatthī se encuentra hacia el este, y el monje, incluso al sentarse, lo hacía mirando hacia esa dirección; por eso se dice así. ‘Expresó una exclamación inspirada’ significa que pronunció una declaración espontánea. Pues así como el aceite que un recipiente no puede contener se derrama y se llama ‘excedente’; y así como el agua que un estanque no puede contener se desborda y se llama ‘torrente’; de la misma manera, las palabras de gozo que el corazón no puede contener, al no caber en el interior y salir hacia afuera, se llaman ‘udāna’. El significado es que emitió tales palabras nacidas del gozo espiritual.

๓๙. สตฺตเม คุนฺทาวเนติ เอวํ นามเก วเน. อุปสงฺกมีติ ‘‘มหากจฺจานตฺเถโร กิร นาม อตฺตโน ปิตุมตฺตมฺปิ อยฺยกมตฺตมฺปิ ทิสฺวา เนว อภิวาเทติ น ปจฺจุฏฺเฐติ น อาสเนน นิมนฺเตตี’’ติ สุตฺวา ‘‘น สกฺกา เอตฺตเกน นิฏฺฐํ คนฺตุํ, อุปสงฺกมิตฺวา นํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ ภุตฺตปาตราโส เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ. ชิณฺเณติ ชราชิณฺเณ. วุทฺเธติ วโยวุทฺเธ. มหลฺลเกติ ชาติมหลฺลเก. อทฺธคเตติ ทีฆกาลทฺธานํ อติกฺกนฺเต. วโยอนุปฺปตฺเตติ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺเต. ตยิทํ, โภ กจฺจาน, ตเถวาติ, โภ กจฺจาน, ยํ ตํ อมฺเหหิ เกวลํ สุตเมว, ตํ อิมินา ทิฏฺเฐน สเมติ. ตสฺมา ตํ ตเถว, น อญฺญถา. น หิ ภวํ กจฺจาโน พฺราหฺมเณติ อิทํ อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – อมฺเห เอวํ มหลฺลเก ทิสฺวา โภโต กจฺจานสฺส อภิวาทนมตฺตมฺปิ ปจฺจุฏฺฐานมตฺตมฺปิ อาสเนน นิมนฺตนมตฺตมฺปิ นตฺถีติ. น สมฺปนฺนเมวาติ น ยุตฺตเมว น อนุจฺฉวิกเมว.

39. En el séptimo sutta, ‘en el bosque de Gundā’ significa en el bosque de ese nombre. ‘Se acercó’: habiendo oído que ‘el Venerable Mahākaccāna, al ver a personas de la edad de su padre, de su abuelo o de su bisabuelo, ni los saluda, ni se levanta, ni los invita a un asiento’, y pensando ‘no es posible llegar a una conclusión solo con lo oído, me acercaré y lo examinaré’, el brahmán, tras desayunar, se acercó a donde estaba el Venerable Mahākaccāna. ‘Envejecido’ significa deteriorado por la vejez. ‘Anciano’ significa avanzado en edad. ‘De edad avanzada’ significa de avanzada edad por nacimiento. ‘Longevo’ significa que ha pasado un largo periodo de tiempo. ‘Llegado al término de la vida’ significa llegado a la última etapa de la vida. ‘Eso es exactamente así, Gautama Kaccāna’ significa: ‘Oh Kaccāna, aquello que solo habíamos oído sobre el no saludar a los mayores concuerda con esto que estamos viendo. Por lo tanto, es exactamente así y no de otra manera’. ‘El señor Kaccāna no es un brahmán’: el brahmán Kandarāyana dice esto refiriéndose a sí mismo. Esta es su intención: ‘Al vernos así de ancianos, el señor Kaccāna no ofrece ni un simple saludo, ni se levanta, ni ofrece un asiento’. ‘No es adecuado’ significa que no es correcto ni apropiado.

เถโร พฺราหฺมณสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เนว วุทฺเธ ชานาติ น ทหเร, อาจิกฺขิสฺสามิสฺส วุทฺเธ จ ทหเร จา’’ติ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต อตฺถิ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ ชานตาติ สพฺพํ เนยฺยํ ชานนฺเตน. ปสฺสตาติ ตเทว หตฺเถ ฐปิตํ อามลกํ วิย ปสฺสนฺเตน. วุทฺธภูมีติ เยน การเณน วุทฺโธ นาม โหติ, ตํ การณํ. ทหรภูมีติ เยน การเณน ทหโร นาม โหติ, ตํ การณํ. อาสีติโกติ อสีติวสฺสวโย. นาวุติโกติ นวุติวสฺสวโย. กาเม ปริภุญฺชตีติ วตฺถุกาเม กิเลสกาเมติ ทุวิเธปิ กาเม กมนวเสน ปริภุญฺชติ. กามมชฺฌาวสตีติ ทุวิเธปิ กาเม ฆเร ฆรสฺสามิโก วิย วสติ อธิวสติ. กามปริเยสนาย อุสฺสุโกติ ทุวิธานมฺปิ กามานํ ปริเยสนตฺถํ อุสฺสุกฺกมาปนฺโน. พาโล น เถโรตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ โส น เถโร พาโล มนฺโทตฺเวว คณนํ คจฺฉติ. วุตฺตํ เหตํ –

El Anciano [Mahā-Kaccāna], habiendo escuchado las palabras del brāhmana [Kandarāyana], pensó: "Este brāhmana no conoce ni a los ancianos ni a los jóvenes. Les explicaré quiénes son los ancianos y quiénes los jóvenes". Con la intención de ampliar la enseñanza, pronunció las palabras que comienzan con "Atthi brāhmaṇa", etc. Allí, "jānatā" significa por aquel que conoce todo lo que debe ser conocido. "Passatā" significa por aquel que lo ve como si fuera un fruto de mirobálano colocado en la palma de la mano. "Vuddhabhūmī" se refiere a la razón o causa por la cual uno es llamado anciano. "Daharabhūmī" se refiere a la razón o causa por la cual uno es llamado joven. "Āsītikoti" significa que tiene ochenta años de edad. "Nāvutikoti" significa que tiene noventa años de edad. "Kāme paribhuñjatīti" significa que disfruta de los placeres de los sentidos de dos tipos: placeres como objetos (vatthukāma) y placeres como impurezas (kilesakāma), mediante el poder del deseo. "Kāmamajjhāvasatīti" significa que vive o reside en medio de ambos tipos de placeres como el dueño de una casa en su hogar, ejerciendo control. "Kāmapariyesanāya ussuko" significa que está dedicado al esfuerzo por buscar ambos tipos de placeres. "Bālo na therotveva saṅkhyaṃ gacchatīti" significa que tal persona no es contada como un Anciano, sino que es contada solo como un necio y un torpe. Pues se ha dicho:

‘‘น [Pg.44] เตน เถโร โส โหติ, เยนสฺส ปลิตํ สิโร;

ปริปกฺโก วโย ตสฺส, โมฆชิณฺโณติ วุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๖๐);

"No por tener la cabeza encanecida es uno un Anciano; su edad está madura, pero se le llama 'envejecido en vano' por estar vacío de virtudes como la moralidad y la concentración".

ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. สุสุกาฬเกโสติ สุฏฺฐุ กาฬเกโส. ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโตติ เยน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ยุวา, ตํ โยพฺพนํ ภทฺรํ ลทฺธกนฺติ ทสฺเสติ. ปฐเมน วยสาติ ปฐมวโย นาม เตตฺตึส วสฺสานิ, เตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล ปณฺฑิโตติ จ เถโรติ จ คณนํ คจฺฉติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

"Daharo" significa joven. "Yuvā" significa dotado de juventud. "Susukāḷakeso" significa que tiene el cabello muy negro. "Bhadrena yobbanena samannāgatoti" muestra que esa juventud con la que está dotado el joven es excelente y digna de ser obtenida. "Paṭhamena vayasāti" significa la primera etapa de la vida, que consiste en treinta y tres años; el significado es que está dotado de ella. "Paṇḍito therotveva saṅkhyaṃ gacchatīti" significa que tal tipo de persona es contada tanto como sabio como Anciano. También se ha dicho:

‘‘ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ, อหึสา สํยโม ทโม;

ส เว วนฺตมโล ธีโร, เถโร อิติ ปวุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๖๑);

"Aquel en quien reside la verdad de las Cuatro Nobles Verdades, el Dhamma de los nueve estados supramundanos, la no-violencia hacia los demás, la restricción de la moralidad y el autocontrol de los sentidos; ese sabio firme, que ha expulsado las impurezas mediante los cuatro caminos, es llamado en verdad un Anciano".

๔๐. อฏฺฐเม โจรา พลวนฺโต โหนฺตีติ ปกฺขสมฺปนฺนา, ปริวารสมฺปนฺนา, ธนสมฺปนฺนา, นิวาสฏฺฐานสมฺปนฺนา, วาหนสมฺปนฺนา จ โหนฺติ. ราชาโน ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺตีติ ตสฺมึ สมเย ราชาโน ตาสํ สมฺปตฺตีนํ อภาเวน ทุพฺพลา โหนฺติ. อติยาตุนฺติ พหิทฺธา ชนปทจาริกํ จริตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ อนฺโตนครํ ปวิสิตุํ. นิยฺยาตุนฺติ ‘‘โจรา ชนปทํ วิลุมฺปนฺติ มทฺทนฺติ, เต นิเสเธสฺสามา’’ติ ปฐมยาเม วา มชฺฌิมยาเม วา ปจฺฉิมยาเม วา นิกฺขมิตุํ ผาสุกํ น โหติ. ตโต อุฏฺฐาย โจรา มนุสฺเส โปเถตฺวา อจฺฉินฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ. ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อนุสญฺญาตุนฺติ คามํ วาสกรณตฺถาย เสตุํ อตฺถรณตฺถาย โปกฺขรณึ ขณาปนตฺถาย สาลาทีนํ กรณตฺถาย ปจฺจนฺติเม ชนปเท อนุสญฺญาตุมฺปิ น สุขํ โหติ. พฺราหฺมณคหปติกานนฺติ อนฺโตนครวาสีนํ พฺราหฺมณคหปติกานํ. พาหิรานิ วา กมฺมนฺตานีติ พหิคาเม อาราเม เขตฺตกมฺมนฺตานิ. ปาปภิกฺขู พลวนฺโต โหนฺตีติ ปกฺขุตฺตรา ยสุตฺตรา ปุญฺญวนฺโต พหุเกหิ อุปฏฺฐาเกหิ จ อุปฏฺฐากีหิ จ สมนฺนาคตา ราชราชมหามตฺตสนฺนิสฺสิตา. เปสลา ภิกฺขู ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺตีติ ตสฺมึ สมเย ปิยสีลา ภิกฺขู ตาสํ สมฺปตฺตีนํ อภาเวน ทุพฺพลา โหนฺติ. ตุณฺหีภูตา ตุณฺหีภูตาว สงฺฆมชฺเฌ สงฺกสายนฺตีติ [Pg.45] นิสฺสทฺทา หุตฺวา สงฺฆมชฺเฌ นิสินฺนา กิญฺจิ เอกวจนมฺปิ มุขํ อุกฺขิปิตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺตา ปชฺฌายนฺตา วิย นิสีทนฺติ. ตยิทนฺติ ตเทตํ การณํ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ.

40. En el octavo sutta, "corā balavanto hontīti" significa que los ladrones son poderosos al estar provistos de facciones aliadas, seguidores, riqueza y lugares de refugio como montañas o bosques. "Rājāno tasmiṃ samaye dubbalā hontīti" significa que en ese tiempo los reyes son débiles por la carencia de esos recursos. "Atiyātunti" significa entrar en la ciudad a su voluntad después de haber recorrido los distritos rurales. "Niyyātunti": pensando "los ladrones saquean y oprimen los distritos, los detendremos", no es fácil para ellos salir ni en la primera, ni en la media, ni en la última vigilia. A partir de entonces, los ladrones golpean y roban a los hombres y se marchan. "Paccantime vā janapade anusaññātunti" significa que no es fácil viajar por los distritos fronterizos para establecer aldeas, construir puentes, excavar estanques o edificar pabellones. "Brāhmaṇagahapatikānanti" se refiere a los brāhmanas y jefes de hogar que residen dentro de la ciudad. "Bāhirāni vā kammantānīti" se refiere a las labores en los jardines y campos fuera de la aldea. "Pāpabhikkhū balavanto hontīti" significa que los monjes malvados tienen grandes facciones, están provistos de muchos seguidores y seguidoras, y se apoyan en reyes y grandes ministros del rey. "Pesalā bhikkhū tasmiṃ samaye dubbalā hontīti" significa que en ese tiempo los monjes que aman la virtud son débiles por la falta de esos recursos. "Tuṇhībhūtā tuṇhībhūtāva saṅghamajjhe saṅkasāyantīti" significa que permanecen en silencio en medio de la Sangha y, siendo incapaces de abrir la boca para decir siquiera una palabra, se sientan como deprimidos o pensativos. "Tayidanti" se refiere a esa causa de que los malvados sean poderosos y los virtuosos débiles. El lado blanco [el opuesto] debe entenderse por la inversión de lo dicho.

๔๑. นวเม มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตูติ มิจฺฉาปฏิปตฺติยา การณเหตุ ปฏิปชฺชนเหตูติ อตฺโถ. ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ. เอวรูโป หิ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ อาราเธตุํ สมฺปาเทตุํ ปูเรตุํ น สกฺโกติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต สห วิปสฺสนาย มคฺโค กถิโต.

41. En el noveno sutta, "micchāpaṭipattādhikaraṇahetu" significa por causa de realizar o practicar la conducta incorrecta. "Ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ" significa el Camino junto con la visión cabal (vipassanā). Tal tipo de persona no es capaz de alcanzar, cumplir o perfeccionar el Camino con visión cabal. El lado blanco debe entenderse por la inversión de lo dicho. En este sutta, se expone el Camino supramundano junto con la visión cabal.

๔๒. ทสเม ทุคฺคหิเตหีติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิเตหิ. พฺยญฺชนปฺปติรูปเกหีติ พฺยญฺชนโส ปติรูปเกหิ อกฺขรจิตฺรตาย ลทฺธเกหิ. อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ปฏิพาหนฺตีติ สุคฺคหิตสุตฺตนฺตานํ อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ ปฏิพาหนฺติ, อตฺตโน ทุคฺคหิตสุตฺตนฺตานํเยว อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ อุตฺตริตรํ กตฺวา ทสฺเสนฺติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต สาสนสฺส วุทฺธิ จ ปริหานิ จ กถิตาติ.

42. En el décimo sutta, "duggahitehīti" significa por lo captado de manera desordenada o incorrecta. "Byañjanappatirūpakehīti" significa por lo que tiene una apariencia engañosa en su expresión gramatical, obtenido mediante el artificio de las letras. "Atthañca dhammañca paṭibāhantīti" significa que obstruyen el significado y el texto original (Pāḷi) de los suttas que han sido bien captados, y presentan el significado y el texto de sus propios suttas mal captados como si fueran superiores. El lado blanco debe entenderse por la inversión de lo dicho. En este sutta, se exponen tanto el crecimiento como la decadencia de la Dispensación. Así termina el comentario del décimo sutta.

สมจิตฺตวคฺโค จตุตฺโถ.

Cuarto, el Capítulo sobre la Mente Equilibrada (Samacittavagga).

๕. ปริสวคฺควณฺณนา

5. Comentario del Capítulo sobre las Asambleas (Parisavagga).

๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุตฺตานาติ ปากฏา อปฺปฏิจฺฉนฺนา. คมฺภีราติ คุฬฺหา ปฏิจฺฉนฺนา. อุทฺธตาติ อุทฺธจฺเจน สมนฺนาคตา. อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา, อุฏฺฐิตตุจฺฉมานาติ วุตฺตํ โหติ. จปลาติ ปตฺตจีวรมณฺฑนาทินา จาปลฺเลน ยุตฺตา. มุขราติ มุขขรา ขรวจนา. วิกิณฺณวาจาติ อสํยตวจนา ทิวสมฺปิ นิรตฺถกวจนปลาปิโน. มุฏฺฐสฺสตีติ วิสฺสฏฺฐสติโน. อสมฺปชานาติ นิปฺปญฺญา. อสมาหิตาติ จิตฺเตกคฺคตามตฺตสฺสาปิ อลาภิโน. ปากตินฺทฺริยาติ ปกติยา ฐิเตหิ วิวเฏหิ อรกฺขิเตหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตา. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ.

43. En el primero del quinto capítulo, "uttānā" significa manifiesto, no oculto. "Gambhīrā" significa profundo o secreto, lo oculto. "Uddhatā" significa dotados de agitación mental respecto a lo que se debe o no se debe hacer. "Unnaḷā" significa que tienen orgullo como una caña que crece en vano, lo que significa un orgullo vacío y elevado. "Capalā" significa frívolos, entregados a la frivolidad como el adorno de cuencos y mantos. "Mukharā" significa de boca áspera, de palabras duras. "Vikiṇṇavācā" significa de palabras sin restricción, que hablan incoherencias sin sentido todo el día sobre cosas sin beneficio para este mundo ni para el más allá. "Muṭṭhassatī" significa de atención perdida o descuidada. "Asampajānā" significa sin sabiduría. "Asamāhitā" significa que no obtienen ni siquiera un momento de unificación mental. "Pākatindriyā" significa que están dotados de facultades sensoriales en su estado ordinario, abiertas y sin protección. El lado blanco debe entenderse por la inversión de lo dicho.

๔๔. ทุติเย [Pg.46] ภณฺฑนชาตาติ ภณฺฑนํ วุจฺจติ กลหสฺส ปุพฺพภาโค, ตํ เตสํ ชาตนฺติ ภณฺฑนชาตา. ตถา ‘‘มยํ ตุมฺเห ทณฺฑาเปสฺสาม พนฺธาเปสฺสามา’’ติอาทิวจนปฺปวตฺติยา สญฺชาตกลหา. อยํ ตาว คิหีสุ นโย. ปพฺพชิตา ปน อาปตฺติวีติกฺกมวาจํ วทนฺตา กลหชาตา นาม. วิวาทาปนฺนาติ วิรุทฺธวาทํ อาปนฺนา. มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตาติ คุณานํ ฉินฺทนฏฺเฐน ทุพฺภาสิตา วาจา มุขสตฺติโยติ วุจฺจนฺติ, ตาหิ วิตุทนฺตา วิชฺฌนฺตา. สมคฺคาติ เอกกมฺมํ เอกุทฺเทโส สมสิกฺขตาติ เอเตสํ กรเณน สมคฺคตาย สหิตา. ปิยจกฺขูหีติ เมตฺตาจกฺขูหิ.

44. En el segundo [sutta], 'bhaṇḍanajātā' [nacidos de la discordia] se refiere a la etapa inicial de una disputa, que consiste en murmuraciones o comportamientos indeseables; puesto que eso ha surgido en ellos, son llamados 'bhaṇḍanajātā'. Así, han surgido disputas por expresiones tales como: 'Haremos que se les castigue o se les encadene'. Este es el método respecto a los laicos. En cuanto a los que han renunciado [monjes], se les llama 'kalahajātā' [nacidos de la riña] cuando pronuncian palabras que implican la transgresión de las reglas (āpatti). 'Vivādāpannā' significa que han caído en puntos de vista opuestos. 'Mukhasattīhi vitudantā' [hiriendo con lanzas bucales] se refiere a las palabras mal dichas que, por su naturaleza de cortar las virtudes, son llamadas lanzas bucales; con estas, ellos hieren y atraviesan. 'Samaggā' [armoniosos] significa que están dotados de concordia mediante la realización de actos comunes (kamma), la recitación común (uddesa) y la igualdad en el entrenamiento (sikkhā). 'Piyacakkhūhī' significa con ojos de amor benevolente (metta).

๔๕. ตติเย อคฺควตีติ อุตฺตมปุคฺคลวตี, อคฺคาย วา อุตฺตมาย ปฏิปตฺติยา สมนฺนาคตา. ตโต วิปรีตา อนคฺควตี. พาหุลิกาติ จีวราทิพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา. สาสนํ สิถิลํ คณฺหนฺตีติ สาถลิกา. โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมาติ เอตฺถ โอกฺกมนํ วุจฺจติ อวคมนฏฺเฐน ปญฺจ นีวรณานิ, เตน ปญฺจนีวรณปูรเณ ปุพฺพงฺคมาติ วุตฺตํ โหติ. ปวิเวเกติ อุปธิวิเวเก นิพฺพาเน. นิกฺขิตฺตธุราติ ติวิเธปิ วิเวเก โอโรปิตธุรา. น วีริยํ อารภนฺตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ น กโรนฺติ. อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ ปุพฺเพ อปฺปตฺตสฺส ฌานวิปสฺสนามคฺคผลวิเสสสฺส ปตฺติอตฺถาย. อิตรํ ปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. ปจฺฉิมา ชนตาติ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกชโน. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชตีติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ กตํ อนุกโรนฺโต ทิฏฺฐสฺส เตสํ อาจารสฺส อนุคตึ อาปชฺชติ นาม. เสสํ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพํ.

45. En el tercero, 'aggavatī' [que posee lo excelente] significa que posee personas excelentes o que está dotada de la práctica (paṭipatti) suprema o excelente. Lo opuesto a esto es 'anaggavatī'. 'Bāhulikā' se refiere a quienes practican para la abundancia de requisitos como mantos. 'Sāthalikā' [laxos] son quienes toman la enseñanza con descuido. En la frase 'okkamane pubbaṅgamā' [precedentes en el descenso], 'descenso' se refiere a los cinco impedimentos (nīvaraṇa) por su sentido de ir hacia abajo; así, se dice que son precedentes en completar los cinco impedimentos. 'Paviveke' se refiere a la liberación de los sustratos (upadhiviveka), el Nibbāna. 'Nikkhittadhurā' significa que han abandonado su responsabilidad en los tres tipos de retiro (viveka). 'Na vīriyaṃ ārabhantī' significa que no emprenden ninguno de los dos tipos de esfuerzo. 'Appattassa pattiyā' es con el propósito de alcanzar lo que no se ha alcanzado anteriormente: las distinciones de los Jhanas, la visión cabal (vipassanā), el sendero y su fruto. El siguiente par de términos son sinónimos de este mismo. 'Pacchimā janatā' se refiere a las generaciones futuras de discípulos y alumnos internos. 'Diṭṭhānugatiṃ āpajjati' significa que el discípulo, imitando lo hecho por sus maestros y preceptores, sigue la conducta que ha visto en ellos. El resto debe entenderse por el método de lo opuesto a lo ya mencionado.

๔๖. จตุตฺเถ อริยาติ อริยสาวกปริสา. อนริยาติ ปุถุชฺชนปริสา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺตีติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ นาม, เอตฺตกเมว ทุกฺขํ, อิโต อุทฺธํ ทุกฺขํ นตฺถีติ ยถาสภาวโต นปฺปชานนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เสสปเทสุ ปน ตสฺส ทุกฺขสฺส สมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทโย นาม, ตสฺสาเยว ตณฺหาย, ทฺวินฺนมฺปิ วา เตสํ สจฺจานํ อจฺจนฺตกฺขโย อสมุปฺปตฺติ ทุกฺขนิโรโธ นาม, อฏฺฐงฺคิโก อริยมคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา นามาติ [Pg.47] เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา จ จตฺตาริ จ ผลานิ กถิตานิ.

46. En el cuarto, 'ariyā' se refiere a la asamblea de nobles discípulos. 'Anariyā' es la asamblea de mundanos (puthujjana). 'No comprenden como realmente es: «Esto es el sufrimiento»' significa que, excluyendo la avidez (taṇhā), los cinco agregados de los tres reinos son la verdad del sufrimiento; no comprenden según su naturaleza que el sufrimiento es solo esto y que no hay sufrimiento más allá de ello. Este método se aplica en todas partes. En los términos restantes, 'samudayo' [origen] es la avidez previa que hace surgir ese sufrimiento. 'Dukkhanirodho' [cesación del sufrimiento] es la extinción absoluta y la no-aparición de esa misma avidez, o de ambas verdades. El Noble Sendero Octuple se llama 'dukkhanirodhagāminī paṭipadā' [la práctica que conduce a la cesación del sufrimiento]. Así, en este sutta, mediante las cuatro verdades, se exponen los cuatro senderos y los cuatro frutos.

๔๗. ปญฺจเม ปริสากสโฏติ กสฏปริสา กจวรปริสา ปลาปปริสาติ อตฺโถ. ปริสามณฺโฑติ ปสนฺนปริสา สารปริสาติ อตฺโถ. ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺตีติ ฉนฺเทน อคตึ คจฺฉนฺติ, อกตฺตพฺพํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ ปน จตฺตาริ อคติคมนานิ ภณฺฑภาชนีเย จ วินิจฺฉยฏฺฐาเน จ ลพฺภนฺติ. ตตฺถ ภณฺฑภาชนีเย ตาว อตฺตโน ภารภูตานํ ภิกฺขูนํ อมนาเป ภณฺฑเก ปตฺเต ตํ ปริวตฺเตตฺวา มนาปํ เทนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. อตฺตโน ปน อภารภูตานํ มนาเป ภณฺฑเก ปตฺเต ตํ ปริวตฺเตตฺวา อมนาปํ เทนฺโต โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. ภณฺฑกภาชนียวตฺถุญฺจ ฐิติกญฺจ อชานนฺโต โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. มุขรานํ วา ราชาทินิสฺสิตานํ วา ‘‘อิเม เม อมนาเป ภณฺฑเก ทินฺเน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยุ’’นฺติ ภเยน ปริวตฺเตตฺวา มนาปํ เทนฺโต ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน เอวํ น คจฺฉติ, สพฺเพสํ ตุลาภูโต ปมาณภูโต มชฺฌตฺโต หุตฺวา ยํ ยสฺส ปาปุณาติ, ตญฺเญว ตสฺส เทติ, อยํ จตุพฺพิธมฺปิ อคติคมนํ น คจฺฉติ นาม. วินิจฺฉยฏฺฐาเน ปน อตฺตโน ภารภูตสฺส ครุกาปตฺตึ ลหุกาปตฺตีติ กตฺวา กเถนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. อิตรสฺส ลหุกาปตฺตึ ครุกาปตฺตีติ กตฺวา กเถนฺโต โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. อาปตฺติวุฏฺฐานํ ปน สมุจฺจยกฺขนฺธกญฺจ อชานนฺโต โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. มุขรสฺส วา ราชปูชิตสฺส วา ‘‘อยํ เม ครุกํ กตฺวา อาปตฺตึ กเถนฺตสฺส อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ครุกเมว ลหุกาติ กตฺวา กเถนฺโต ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน สพฺเพสํ ยถาภูตเมว กเถติ, อยํ จตุพฺพิธมฺปิ อคติคมนํ น คจฺฉติ นาม.

47. En el quinto, 'parisākasaṭo' [la escoria de la asamblea] significa una asamblea que es como impureza, basura o paja. 'Parisāmaṇḍo' [la crema de la asamblea] significa una asamblea pura y esencial. 'Chandāgatiṃ gacchantī' significa que siguen el mal camino por favoritismo, haciendo lo que no debe hacerse. En los términos restantes se aplica el mismo método. Estos cuatro tipos de mal proceder (agati) se encuentran tanto en la distribución de bienes (bhaṇḍabhājanīya) como en los juicios legales (vinicchayaṭṭhāna). Entre ellos, en la distribución de bienes: si al recibir artículos indeseables un monje los cambia para dar los deseables a sus allegados, se dice que procede por favoritismo (chanda). Si al recibir artículos deseables los cambia para dar los indeseables a quienes no son sus allegados, procede por aversión (dosa). Si procede ignorando las reglas de distribución de bienes, procede por delusión (moha). Si por temor a monjes que hablan rudo o que tienen influencia con reyes, etc., cambia los artículos para darles los deseables, procede por temor (bhaya). Pero aquel que no procede así, siendo como una balanza, una medida imparcial, y entrega a cada uno lo que le corresponde, no cae en ninguno de los cuatro malos procederes. En un juicio legal: si alguien presenta una ofensa grave como leve para favorecer a un allegado, procede por favoritismo. Si presenta una ofensa leve como grave para otro, procede por aversión. Si no conoce el procedimiento para salir de una ofensa ni las categorías de ofensas, procede por delusión. Si por temor a alguien rudo o favorecido por el rey, declara como leve una ofensa que es grave, procede por temor. Pero aquel que dice a todos solo la verdad de los hechos, no cae en ninguno de los cuatro malos procederes.

๔๘. ฉฏฺเฐ โอกฺกาจิตวินีตาติ ทุพฺพินีตา. โน ปฏิปุจฺฉาวินีตาติ น ปุจฺฉิตฺวา วินีตา. คมฺภีราติ ปาฬิวเสน คมฺภีรา สลฺลสุตฺตสทิสา. คมฺภีรตฺถาติ อตฺถวเสน คมฺภีรา มหาเวทลฺลสุตฺตสทิสา. โลกุตฺตราติ โลกุตฺตรอตฺถทีปกา[Pg.48]. สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ สตฺตสุญฺญํ ธมฺมมตฺตเมว ปกาสกา อสงฺขตสํยุตฺตสทิสา. น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺตีติ วิชานนตฺถาย จิตฺตํ น อุปฏฺฐเปนฺติ, นิทฺทายนฺติ วา อญฺญวิหิตา วา โหนฺติ. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ อุคฺคเหตพฺเพ จ ปริยาปุณิตพฺเพ จ. กวิตาติ กวีหิ กตา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. จิตฺตกฺขราติ วิจิตฺรอกฺขรา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. พาหิรกาติ สาสนโต พหิภูตา. สาวกภาสิตาติ เตสํ เตสํ สาวเกหิ ภาสิตา. สุสฺสูสนฺตีติ อกฺขรจิตฺตตาย เจว สรสมฺปตฺติยา จ อตฺตมนา หุตฺวา สุณนฺติ. น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺตีติ อญฺญมญฺญํ อตฺถํ วา อนุสนฺธึ วา ปุพฺพาปรํ วา น ปุจฺฉนฺติ. น จ ปฏิวิจรนฺตีติ ปุจฺฉนตฺถาย จาริกํ น วิจรนฺติ. อิทํ กถนฺติ อิทํ พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพํ กินฺติ โรเปตพฺพํ? อิมสฺส โก อตฺโถติ อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถ, กา อนุสนฺธิ, กึ ปุพฺพาปรํ? อวิวฏนฺติ ปฏิจฺฉนฺนํ. น วิวรนฺตีติ น อุคฺฆาเฏนฺติ. อนุตฺตานีกตนฺติ อปากฏํ กตํ. น อุตฺตานึ กโรนฺตีติ ปากฏํ น กโรนฺติ. กงฺขาฐานิเยสูติ กงฺขาย การณภูเตสุ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ.

48. En el sexto sutta: 'Okkācitavinītā' significa difícil de disciplinar. 'No paṭipucchāvinītā' significa no disciplinado a través del interrogatorio (hacer preguntas). 'Gambhīrā' significa profundo por el poder del texto Pali, similar al Salla Sutta. 'Gambhīratthā' significa profundo por el poder del significado, similar al Mahāvedalla Sutta. 'Lokuttarā' significa que explica el significado supramundano. 'Suññatāpaṭisaṃyuttā' significa que expone la vacuidad de un ser, mostrando únicamente el fenómeno de la realidad última, similar al Asaṅkhatasaṃyutta. 'Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentī' significa que no aplican su mente para comprender; o bien se duermen o se distraen con otras cosas. 'Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ' se refiere a lo que debe ser retenido y lo que debe ser aprendido. 'Kavitā' significa hecho por poetas. El otro término (kāveyya) es un sinónimo de este. 'Cittakkharā' significa que posee letras o sílabas bellas o variadas. El otro término (cittabyañjana) es un sinónimo de este. 'Bāhirakā' significa externo a la Dispensación (Sāsana). 'Sāvakabhāsitā' significa proferido por los discípulos de aquellos externos a la Dispensación. 'Sussūsanti' significa que escuchan con deleite debido a la belleza de las letras y a la perfección de las frases. 'Na ceva aññamaññaṃ paṭipucchantī' significa que no se preguntan unos a otros sobre el significado, la conexión entre las partes o la secuencia anterior y posterior. 'Na ca paṭivicarantī' significa que no viajan con el propósito de preguntar. 'Idaṃ kathaṃ' significa: ¿cómo debe establecerse este fraseo? ¿De qué manera debe establecerse? 'Imassa ko attho' significa: ¿cuál es el significado de este pasaje proferido? ¿Cuál es su conexión? ¿Cuál es su secuencia? 'Avivaṭa' significa lo que está oculto. 'Na vivaranti' significa que no lo revelan o no lo abren. 'Anuttānīkata' significa lo que no ha sido aclarado. 'Na uttāniṃ karonti' significa que no lo hacen evidente. 'Kaṅkhāṭhāniyesu' significa en los puntos que son causa de duda. El lado de la luz (sukkapakkha) debe entenderse de manera inversa a lo que se ha dicho.

๔๙. สตฺตเม อามิสครูติ จตุปจฺจยครุกา โลกุตฺตรธมฺมํ ลามกโต คเหตฺวา ฐิตปริสา. สทฺธมฺมครูติ นว โลกุตฺตรธมฺเม ครุเก กตฺวา จตฺตาโร ปจฺจเย ลามกโต คเหตฺวา ฐิตปริสา. อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต. ปญฺญาวิมุตฺโตติ ปญฺญาย วิมุตฺโต สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว. กายสกฺขีติ กาเยน ฌานผสฺสํ ผุสิตฺวา ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกตฺวา ฐิโต. ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโต. อิเม ทฺเวปิ ฉสุ ฐาเนสุ ลพฺภนฺติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺทหนฺโต วิมุตฺโต. อยมฺปิ ฉสุ ฐาเนสุ ลพฺภติ. ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. สทฺธํ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี. อิเม ทฺเวปิ ปฐมมคฺคสมงฺคิโน. กลฺยาณธมฺโมติ สุนฺทรธมฺโม. ทุสฺสีโล ปาปธมฺโมติ นิสฺสีโล ลามกธมฺโม. อิมํ กสฺมา คณฺหนฺติ? สพฺเพสุ หิ เอกสทิเสสุ ชาเตสุ [Pg.49] สีลวนฺเตสุ พลวคารวํ น โหติ, เอกจฺเจสุ ปน ทุสฺสีเลสุ สติ สีลวนฺตานํ อุปริ พลวคารวํ โหตีติ มญฺญนฺตา คณฺหนฺติ. เต เตน ลาภํ ลภนฺตีติ เต ภิกฺขู เอกจฺจานํ วณฺณํ เอกจฺจานํ อวณฺณํ กเถตฺวา จตฺตาโร ปจฺจเย ลภนฺติ. คถิตาติ ตณฺหาย คนฺถิตา. มุจฺฉิตาติ ตณฺหาวเสเนว มุจฺฉิตา. อชฺโฌปนฺนาติ อชฺโฌสาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ฐิตา. อนาทีนวทสฺสาวิโนติ อปจฺจเวกฺขิตปริโภเค อาทีนวํ อปสฺสนฺตา. อนิสฺสรณปญฺญาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ฉนฺทราคอปกฑฺฒนาย นิสฺสรณปญฺญาย วิรหิตา อิทมตฺถํ เอตนฺติ อชานนฺตา. ปริภุญฺชนฺตีติ สจฺฉนฺทราคา หุตฺวา ปริภุญฺชนฺติ.

49. En el séptimo sutta: 'Āmisagarū' se refiere a una asamblea que da importancia a los cuatro requisitos materiales, considerando lo supramundano como inferior. 'Saddhammagarū' se refiere a una asamblea que da importancia a los nueve Dhamma supramundanos, considerando los cuatro requisitos materiales como inferiores. 'Ubhatobhāgavimutto' es aquel liberado de ambas partes. 'Paññāvimutto' es aquel liberado por la sabiduría, el Arahant que es practicante de la visión cabal pura (sukkhavipassaka). 'Kāyasakkhī' es el testigo corporal, aquel que habiendo tocado con el cuerpo mental el contacto de las absorciones (jhānas), posteriormente realiza el nibbāna, la cesación. 'Diṭṭhippatto' es aquel que ha alcanzado la visión (el sendero de entrada en la corriente). Ambos se encuentran en seis etapas. 'Saddhāvimutto' es aquel que está liberado a través de la fe; este también se encuentra en seis etapas. Aquel que sigue al Dhamma (el sendero del Arahant) es un 'dhammānusārī'. Aquel que sigue a la fe es un 'saddhānusārī'. Ambos poseen el primer sendero (sotāpattimagga). 'Kalyāṇadhammo' significa de buena naturaleza. 'Dussīlo pāpadhammo' significa sin virtud, de naturaleza baja. ¿Por qué se acepta a este tipo de personas? Se acepta porque piensan: 'Cuando todos los virtuosos son iguales, no surge un respeto especial intenso; pero cuando hay algunos que carecen de virtud, surge un respeto más intenso por los virtuosos'. 'Te tena lābhaṃ labhanti' significa que esos monjes obtienen los cuatro requisitos elogiando a algunos y censurando a otros. 'Gathitā' significa atados por el deseo. 'Mucchitā' significa aturdidos por el poder del deseo. 'Ajjhopannā' significa absortos, habiendo tragado y quedado atrapados por el deseo. 'Anādīnavadassāvino' significa que no ven el peligro en el consumo de los requisitos sin reflexión. 'Anissaraṇapaññā' significa carentes de la sabiduría de escape que aparta el apego y el deseo por los cuatro requisitos, consumiéndolos sin saber que esto es para el propósito de escapar (del Saṃsāra). 'Paribhuñjanti' significa que consumen poseídos por un deseo intenso.

สุกฺกปกฺเข อุภโตภาควิมุตฺโตติอาทีสุ อยํ สตฺตนฺนมฺปิ อริยปุคฺคลานํ สงฺเขปปกาสนา – เอโก ภิกฺขุ ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ ธมฺมานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขิ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ อุภโตภาควิมุตฺโต นาม. สมาปตฺตีหิ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา มคฺเคน สมุจฺเฉทวิมุตฺติยาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ทฺวีหิ วา ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อตฺโถ. อปโร ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต สุกฺขวิปสฺสโกว หุตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ ธมฺมานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโต นาม. อปโร สทฺธาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ สทฺธานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขิ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ อุภโตภาควิมุตฺโต นาม. อปโร สทฺธาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต สุกฺขวิปสฺสโกว หุตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ สทฺธานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโต นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโต นาม.

En cuanto al lado de la luz (sukkapakkha), en los términos 'ubhatobhāgavimutto', etc., esta es una exposición resumida de las siete personas nobles: Un monje que, habiéndose establecido con la sabiduría como prioridad, alcanza las ocho absorciones y llega al sendero de entrada en la corriente (sotāpattimagga). En ese momento, se llama 'dhammānusārī'; en las seis etapas que comienzan con el fruto de entrada en la corriente, se llama 'kāyasakkhī'; y en el momento del fruto de la condición de Arahant, se llama 'ubhatobhāgavimutto'. El significado de 'ubhatobhāgavimutto' es liberado por dos veces o liberado de las dos partes: de las absorciones por la liberación mediante la supresión (vikkhambhanavimutti) y del sendero por la liberación mediante el corte erradicador (samucchedavimutti). Otra persona que, establecida con la sabiduría como prioridad, pero incapaz de alcanzar las absorciones, siendo un practicante de la visión cabal pura, llega al sendero de entrada en la corriente. En ese momento, se llama 'dhammānusārī'; en las seis etapas del fruto de entrada en la corriente, etc., se llama 'diṭṭhippatto'; y en el momento del fruto de la condición de Arahant, se llama 'paññāvimutto'. Otra persona que, establecida con la fe como prioridad, alcanza las ocho absorciones y llega al sendero de entrada en la corriente. En ese momento, se llama 'saddhānusārī'; en las seis etapas del fruto de entrada en la corriente, etc., se llama 'kāyasakkhī'; y en el momento del fruto de la condición de Arahant, se llama 'ubhatobhāgavimutto'. Otra persona que, establecida con la fe como prioridad, pero incapaz de alcanzar las absorciones, siendo un practicante de la visión cabal pura, llega al sendero de entrada en la corriente. En ese momento, se llama 'saddhānusārī'; en las seis etapas del fruto de entrada en la corriente, etc., se llama 'saddhāvimutto'; y en el momento del fruto de la condición de Arahant, se llama 'paññāvimutto'.

๕๐. อฏฺฐเม วิสมาติ สปกฺขลนฏฺเฐน วิสมา. สมาติ นิปกฺขลนฏฺเฐน สมา. อธมฺมกมฺมานีติ อุทฺธมฺมานิ กมฺมานิ. อวินยกมฺมานีติ อุพฺพินยานิ กมฺมานิ.

50. En el octavo sutta: 'Visamā' significa desigual o injusto, en el sentido de tropezar. 'Samā' significa igual o justo, en el sentido de no tropezar. 'Adhammakammāni' se refiere a actos legales o acciones que están fuera del Dhamma (Sutta y Abhidhamma). 'Avinayakammāni' se refiere a actos legales o acciones que están fuera del Vinaya.

๕๑. นวเม [Pg.50] อธมฺมิกาติ นิทฺธมฺมา. ธมฺมิกาติ ธมฺมยุตฺตา.

51. En el noveno sutta: 'Adhammikā' significa desprovisto de Dhamma o injusto. 'Dhammikā' significa conforme al Dhamma o justo.

๕๒. ทสเม อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทิจตุพฺพิธํ อธิกรณํ. อาทิยนฺตีติ คณฺหนฺติ. สญฺญาเปนฺตีติ ชานาเปนฺติ. น จ สญฺญตฺตึ อุปคจฺฉนฺตีติ สญฺญาปนตฺถํ น สนฺนิปตนฺติ. น จ นิชฺฌาเปนฺตีติ น เปกฺขาเปนฺติ. น จ นิชฺฌตฺตึ อุปคจฺฉนฺตีติ อญฺญมญฺญํ นิชฺฌาปนตฺถาย น สนฺนิปตนฺติ. อสญฺญตฺติพลาติ อสญฺญตฺติเยว พลํ เอเตสนฺติ อสญฺญตฺติพลา. อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโนติ เยสํ หิ เอวํ โหติ – ‘‘สเจ อมฺเหหิ คหิตํ อธิกรณํ ธมฺมิกํ ภวิสฺสติ, คณฺหิสฺสาม. สเจ อธมฺมิกํ, วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ, เต ปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน นาม โหนฺติ. อิเม ปน น ตถา มนฺเตนฺตีติ อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน. ถามสา ปรามาสา อภินิวิสฺสาติ ทิฏฺฐิถาเมน จ ทิฏฺฐิปรามาเสน จ อภินิวิสิตฺวา. อิทเมว สจฺจนฺติ อิทํ อมฺหากํ วจนเมว สจฺจํ. โมฆมญฺญนฺติ อวเสสานํ วจนํ โมฆํ ตุจฺฉํ. สุกฺกปกฺโข อุตฺตานตฺโถเยวาติ.

52. En el décimo (discurso): 'Adhikaraṇanti' se refiere a los cuatro tipos de asuntos legales, comenzando con las disputas (vivādādhikaraṇa). 'Ādiyantīti' significa que los toman o asumen. 'Saññāpentīti' significa que informan o hacen saber. 'Na ca saññattiṃ upagacchantīti' significa que no se reúnen con el propósito de llegar a un acuerdo o persuasión. 'Na ca nijjhāpentīti' significa que no hacen que otros vean o perciban. 'Na ca nijjhattiṃ upagacchantīti' significa que no se congregan unos con otros para lograr el entendimiento mutuo. 'Asaññattibalā' se refiere a aquellos para quienes su fuerza reside únicamente en la falta de persuasión o acuerdo; por lo tanto, se les llama así. 'Appaṭinissaggamantinoti': en este pasaje, el significado detallado es que aquellos monjes que piensan: 'Si el asunto legal que hemos asumido es conforme al Dhamma, lo mantendremos; si es contrario al Dhamma, lo abandonaremos', se denominan 'paṭinissaggamantino' (quienes deliberan sobre el abandono del error). Sin embargo, estos individuos no deliberan de tal manera, por lo cual son llamados 'appaṭinissaggamantino'. 'Thāmasā parāmāsā abhinivissāti' significa aferrarse firmemente y persistir mediante la fuerza de los puntos de vista y el asimiento de los mismos. 'Idameva saccanti' significa que solo nuestras palabras son la verdad. 'Moghamaññanti' significa que las palabras de los demás son vanas y vacías. La sección sobre el lado de lo brillante (sukkapakkho) tiene un significado evidente.

ปริสวคฺโค ปญฺจโม.

El quinto es el Capítulo sobre las Asambleas (Parisavagga).

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

El primer grupo de cincuenta (Paṭhamapaṇṇāsaka) ha terminado.

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. El segundo grupo de cincuenta (Dutiyapaṇṇāsaka).

(๖) ๑. ปุคฺคลวคฺควณฺณนา

(6) 1. Comentario al Capítulo sobre las Personas (Puggalavaggavaṇṇanā).

๕๓. ทุติยปณฺณาสกสฺส [Pg.51] ปฐเม จกฺกวตฺตินา สทฺธึ คหิตตฺตา ‘‘โลกานุกมฺปายา’’ติ น วุตฺตํ. เอตฺถ จ จกฺกวตฺติโน อุปฺปตฺติยา ทฺเว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ อุปฺปตฺติยา ติสฺโสปิ.

53. En el primer discurso del segundo grupo de cincuenta, no se menciona la frase 'por compasión al mundo' debido a que el Buda es mencionado junto con el Rey que Gira la Rueda (Cakkavatti). Además, aquí se explica que debido al surgimiento de un Rey que Gira la Rueda, se obtienen dos tipos de prosperidad (sampatti): la divina y la humana. Sin embargo, debido al surgimiento de los Budas, se obtienen las tres (incluyendo la prosperidad del Nibbāna).

๕๔. ทุติเย อจฺฉริยมนุสฺสาติ อาจิณฺณมนุสฺสา อพฺภุตมนุสฺสา.

54. En el segundo discurso, 'acchariyamanussā' se refiere a seres humanos extraordinarios y maravillosos, aquellos que no han aparecido antes en el mundo.

๕๕. ตติเย พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหตีติ มหาชนสฺส อนุตาปการี โหติ. ตตฺถ จกฺกวตฺติโน กาลกิริยา เอกจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานํ อนุตาปํ กโรติ, ตถาคตสฺส กาลกิริยา ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ.

55. En el tercer discurso, 'bahuno janassa anutappā hotīti' significa que causa pesar a mucha gente. Al respecto, la muerte de un Rey que Gira la Rueda causa pesar a los dioses y humanos en un solo sistema de mundos (cakkavāḷa); la muerte del Tathāgata causa pesar en diez mil sistemas de mundos.

๕๖. จตุตฺเถ ถูปารหาติ ถูปสฺส ยุตฺตา อนุจฺฉวิกา. จกฺกวตฺติโน หิ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ทฺเว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ติสฺโสปิ.

56. En el cuarto discurso, 'thūpārahā' significa dignos de una estupa, es decir, apropiados y merecedores de tal monumento. En efecto, al honrar y cuidar la estupa de un Rey que Gira la Rueda, se obtienen dos prosperidades; al honrar y cuidar la estupa de los Budas, se obtienen las tres.

๕๗. ปญฺจเม พุทฺธาติ อตฺตโน อานุภาเวน จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺธา.

57. En el quinto discurso, 'buddhā' se refiere a las personas con la sabiduría que conoce las Cuatro Nobles Verdades por su propio poder.

๕๘. ฉฏฺเฐ ผลนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา. น สนฺตสนฺตีติ น ภายนฺติ. ตตฺถ ขีณาสโว อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา น ภายติ, หตฺถาชานีโย สกฺกายทิฏฺฐิยา พลวตฺตาติ. สตฺตมฏฺฐเมสุปิ เอเสว นโย.

58. En el sexto discurso, 'phalantiyāti' significa cuando se emite un sonido (como un trueno). 'Na santasantīti' significa que no temen. Al respecto, el Arahant (khīṇāsavo) no teme debido a que ha abandonado la creencia en la identidad propia (sakkāyadiṭṭhi); el elefante noble no teme debido a la fuerza de su naturaleza. El mismo método de interpretación se aplica al séptimo y octavo discurso.

๖๑. นวเม กึปุริสาติ กินฺนรา. มานุสึ วาจํ น ภาสนฺตีติ มนุสฺสกถํ น กเถนฺติ. ธมฺมาโสกสฺส กิร เอกํ กินฺนรํ อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. โส ‘‘กถาเปถ น’’นฺติ อาห. กินฺนโร กเถตุํ น อิจฺฉติ. เอโก ปุริโส ‘‘อหเมตํ กถาเปสฺสามี’’ติ เหฏฺฐาปาสาทํ โอตาเรตฺวา ทฺเว ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา อุกฺขลึ อาโรเปสิ. สา อุภโตปสฺเสหิ ปตติ. ตํ ทิสฺวา กินฺนโร ‘‘กึ อญฺญํ เอกํ ขาณุกํ โกฏฺเฏตุํ [Pg.52] น วฏฺฏตี’’ติ เอตฺตกเมว อาห. ปุน อปรภาเค ทฺเว กินฺนเร อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. ราชา ‘‘กถาเปถ เน’’ติ อาห. เต กเถตุํ น อิจฺฉึสุ. เอโก ปุริโส ‘‘อหเมเต กถาเปสฺสามี’’ติ เต คเหตฺวา อนฺตราปณํ อคมาสิ. ตตฺเถโก อมฺพปกฺกญฺจ มจฺเฉ จ อทฺทส, เอโก กพิฏฺฐผลญฺจ อมฺพิลิกาผลญฺจ. ตตฺถ ปุริโม ‘‘มหาวิสํ มนุสฺสา ขาทนฺติ, กถํ เต กิลาสิโน น โหนฺตี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘กถํ อิเม เอตํ นิสฺสาย กุฏฺฐิโน น โหนฺตี’’ติ อาห. เอวํ มานุสึ วาจํ กเถตุํ สกฺโกนฺตาปิ ทฺเว อตฺเถ สมฺปสฺสมานา น กเถนฺตีติ.

61. En el noveno discurso, 'kiṃpurisā' se refiere a los Kinnaras. 'Mānusiṃ vācaṃ na bhāsantīti' significa que no hablan el lenguaje de los humanos. Se cuenta que trajeron un Kinnara ante el Rey Dhammāsoka y se lo mostraron. El rey dijo: 'Hagan que hable'. El Kinnara no quería hablar. Un hombre dijo: 'Yo haré que este hable', y bajándolo de la torre del palacio, clavó dos estacas y colocó una olla de arroz sobre ellas. La olla se caía de ambos lados. Al ver esto, el Kinnara simplemente dijo: '¿No sería apropiado clavar otra estaca?'. En otra ocasión, trajeron a dos Kinnaras y el rey ordenó que los hicieran hablar. Ellos no deseaban hacerlo. Un hombre se ofreció y los llevó al mercado. Allí, uno de los Kinnaras vio mangos maduros y peces, mientras que el otro vio frutos de kabiṭṭha y tamarindo. El primero dijo: 'Los humanos comen gran veneno, ¿cómo es que no sufren de enfermedades de la piel?'. El otro dijo: '¿Cómo es que estos humanos, dependiendo de tales frutos (ácidos), no contraen lepra?'. De este modo, aunque son capaces de hablar el lenguaje humano, no lo hacen al percibir dos razones o beneficios.

๖๒. ทสเม อปฺปฏิวาโนติ อนุกณฺฐิโต อปจฺโจสกฺกิโต.

62. En el décimo discurso, 'appaṭivāno' significa aquel que es incansable y no retrocede.

๖๓. เอกาทสเม อสนฺตสนฺนิวาสนฺติ อสปฺปุริสานํ สนฺนิวาสํ. น วเทยฺยาติ โอวาเทน วา อนุสาสนิยา วา น วเทยฺย, มา วทตูติ อตฺโถ. เถรมฺปาหํ น วเทยฺยนฺติ อหมฺปิ เถรํ ภิกฺขุํ โอวาทานุสาสนิวเสน น วเทยฺยํ. อหิตานุกมฺปีติ อหิตํ อิจฺฉมาโน. โน หิตานุกมฺปีติ หิตํ อนิจฺฉมาโน. โนติ นํ วเทยฺยนฺติ ‘‘อหํ ตว วจนํ น กริสฺส’’นฺติ นํ วเทยฺยํ. วิเหเฐยฺยนฺติ วจนสฺส อกรเณน วิเหเฐยฺยํ. ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิกเรยฺยนฺติ ปสฺสนฺโตปิ ชานนฺโตปิ อหํ ตสฺส วจนํ น กเรยฺยํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สุกฺกปกฺเข ปน สาธูติ นํ วเทยฺยนฺติ ‘‘สาธุ ภทฺทกํ สุกถิตํ ตยา’’ติ ตสฺส กถํ อภินนฺทนฺโต นํ วเทยฺยนฺติ อตฺโถ.

63. En el undécimo discurso, 'asantasannivāsaṃ' se refiere a la convivencia con personas indignas. 'Na vadeyyā' significa que no se debe hablarles con consejos o instrucciones; el sentido es: 'que no les hable'. 'Therampāhaṃ na vadeyyaṃ' significa: 'Incluso a un monje anciano, yo no le hablaría con el fin de aconsejarlo o instruirlo'. 'Ahitānukampī' es desear el perjuicio. 'No hitānukampī' es no desear el bienestar. 'Noti naṃ vadeyyaṃ' significa decirle al anciano: 'No seguiré tus palabras'. 'Viheṭheyyā' significa hostigarlo al no obedecer sus palabras. 'Passampissa nappaṭikareyyā' significa que, aun viendo y sabiendo, uno no obedecería sus palabras. Por este medio debe entenderse el significado en todos los contextos. En el lado de lo virtuoso, 'sādhūti naṃ vadeyyaṃ' significa que uno le diría al anciano: 'Bien, excelente, lo que has dicho es correcto', regocijándose en sus palabras.

๖๔. ทฺวาทสเม อุภโต วจีสํสาโรติ ทฺวีสุปิ ปกฺเขสุ อญฺญมญฺญํ อกฺโกสนปจฺจกฺโกสนวเสน สํสรมานา วาจา วจีสํสาโร. ทิฏฺฐิปฬาโสติ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส ทิฏฺฐิปฬาโส นาม. เจตโส อาฆาโตติ โกโป. โส หิ จิตฺตํ อาฆาเตนฺโต อุปฺปชฺชติ. อปฺปจฺจโยติ อตุฏฺฐากาโร, โทมนสฺสนฺติ อตฺโถ. อนภิรทฺธีติ โกโปเยว. โส หิ อนภิราธนวเสน อนภิรทฺธีติ วุจฺจติ. อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหตีติ สพฺพมฺเปตํ นิยกชฺฌตฺตสงฺขาเต [Pg.53] อตฺตโน จิตฺเต จ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกสงฺขาตาย อตฺตโน ปริสาย จ อวูปสนฺตํ โหติ. ตสฺเมตนฺติ ตสฺมึ เอตํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

64. En el duodécimo discurso, 'ubhato vacīsaṃsāro' se refiere al ciclo de palabras que ocurre entre ambas partes mediante el abuso y el contra-abuso mutuo. 'Diṭṭhipaḷāso' es la hipocresía que surge basada en puntos de vista erróneos, caracterizada por la presunción de igualdad o superioridad. 'Cetaso āghāto' es la ira, pues surge atormentando la mente. 'Appaccayo' es una forma de descontento, es decir, el pesar mental. 'Anabhiraddhi' es la ira misma, llamada así por no conducir al logro del bienestar propio o ajeno. 'Ajjhattaṃ avūpasantaṃ hotīti' significa que todo este ciclo de palabras y demás permanece sin calmarse tanto en la propia mente como en la mente de los seguidores (estudiantes que residen con uno). 'Tasmetanti' debe dividirse como 'tasmiṃ etaṃ'. El resto debe entenderse según el método ya mencionado.

ปุคฺคลวคฺโค ปฐโม.

El primer Capítulo sobre las Personas (Puggalavagga).

(๗) ๒. สุขวคฺควณฺณนา

(7) 2. Comentario al Capítulo sobre la Felicidad (Sukhavaggavaṇṇanā).

๖๕. ทุติยสฺส ปฐเม คิหิสุขนฺติ คิหีนํ สพฺพกามนิปฺผตฺติมูลกํ สุขํ. ปพฺพชิตสุขนฺติ ปพฺพชิตานํ ปพฺพชฺชามูลกํ สุขํ.

65. 65. En el primer sutta del segundo vagga: 'gihisukhaṃ' (la felicidad del laico) es la felicidad que tiene como raíz el cumplimiento de todos los deseos sensuales de los laicos. 'Pabbajitasukhaṃ' (la felicidad del renunciante) es la felicidad que tiene como raíz la vida de renuncia de los monjes.

๖๖. ทุติเย กามสุขนฺติ กาเม อารพฺภ อุปฺปชฺชนกสุขํ. เนกฺขมฺมสุขนฺติ เนกฺขมฺมํ วุจฺจติ ปพฺพชฺชา, ตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกสุขํ.

66. 66. En el segundo sutta: 'kāmasukhaṃ' (la felicidad sensual) es la felicidad que surge en relación con los placeres sensuales. En el término 'nekkhammasukhaṃ' (la felicidad de la renuncia), se dice que la renuncia (nekkhamma) es la vida monástica; es la felicidad que surge en relación con esa vida de renuncia.

๖๗. ตติเย อุปธิสุขนฺติ เตภูมกสุขํ. นิรุปธิสุขนฺติ โลกุตฺตรสุขํ.

67. 67. En el tercer sutta: 'upadhisukhaṃ' (la felicidad con sustratos) es la felicidad incluida en los tres planos de existencia mundana. 'Nirupadhisukhaṃ' (la felicidad sin sustratos) es la felicidad supramundana.

๖๘. จตุตฺเถ สาสวสุขนฺติ อาสวานํ ปจฺจยภูตํ วฏฺฏสุขํ. อนาสวสุขนฺติ เตสํ อปจฺจยภูตํ วิวฏฺฏสุขํ.

68. 68. En el cuarto sutta: 'sāsavasukhaṃ' (la felicidad con influjos) es la felicidad del ciclo de renacimientos (vaṭṭasukha) que actúa como condición para los cuatro influjos (āsavas). 'Anāsavasukhaṃ' (la felicidad sin influjos) es la felicidad de la cesación del ciclo (vivaṭṭasukha), que surge teniendo el Nibbāna como objeto y que no es condición para tales influjos.

๖๙. ปญฺจเม สามิสนฺติ สํกิเลสํ วฏฺฏคามิสุขํ. นิรามิสนฺติ นิกฺกิเลสํ วิวฏฺฏคามิสุขํ.

69. 69. En el quinto sutta: 'sāmisaṃ' (con cebo) es la felicidad que conduce al ciclo de renacimientos, afligida por las impurezas (kilesas) que oprimen y atormentan. 'Nirāmisaṃ' (sin cebo) es la felicidad que conduce a la liberación del ciclo, libre de impurezas y que tiene el Nibbāna como objeto.

๗๐. ฉฏฺเฐ อริยสุขนฺติ อปุถุชฺชนสุขํ. อนริยสุขนฺติ ปุถุชฺชนสุขํ.

70. 70. En el sexto sutta: 'ariyasukhaṃ' (la felicidad de los nobles) es la felicidad de los nobles, aquellos que ya no son mundanos (aputhujjana). 'Anariyasukhaṃ' (la felicidad no noble) es la felicidad de las personas mundanas (puthujjana).

๗๑. สตฺตเม กายิกนฺติ กายวิญฺญาณสหชาตํ. เจตสิกนฺติ มโนทฺวาริกสุขํ. ตํ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ กถิตํ.

71. 71. En el séptimo sutta: 'kāyikaṃ' (corporal) es lo que surge junto con la conciencia corporal. 'Cetasikaṃ' (mental) es la felicidad que surge en la puerta de la mente. Se dice que esta felicidad (mental) es una mezcla de lo mundano y lo supramundano.

๗๒. อฏฺฐเม สปฺปีติกนฺติ ปฐมทุติยชฺฌานสุขํ. นิปฺปีติกนฺติ ตติยจตุตฺถชฺฌานสุขํ. ตตฺถ โลกิยสปฺปีติกโต โลกิยนิปฺปีติกํ, โลกุตฺตรสปฺปีติกโต จ โลกุตฺตรนิปฺปีติกํ อคฺคนฺติ เอวํ ภุมฺมนฺตรํ อภินฺทิตฺวา อคฺคภาโว เวทิตพฺโพ.

72. 72. En el octavo sutta: 'sappītikaṃ' (con alegría) es la felicidad asociada con el primer y segundo jhana. 'Nippītikaṃ' (sin alegría) es la felicidad asociada con el tercer y cuarto jhana. Entre estas dos, la felicidad mundana sin alegría es superior a la felicidad mundana con alegría; asimismo, la felicidad supramundana sin alegría es superior a la felicidad supramundana con alegría. De esta manera, sin romper la distinción entre los planos de existencia, debe entenderse su superioridad.

๗๓. นวเม [Pg.54] สาตสุขนฺติ ตีสุ ฌาเนสุ สุขํ. อุเปกฺขาสุขนฺติ จตุตฺถชฺฌานสุขํ.

73. 73. En el noveno sutta: 'sātasukhaṃ' (la felicidad placentera) es la felicidad en los tres primeros jhanas. 'Upekkhāsukhaṃ' (la felicidad de la ecuanimidad) es la felicidad asociada con el cuarto jhana.

๗๔. ทสเม สมาธิสุขนฺติ อปฺปนํ วา อุปจารํ วา ปตฺตสุขํ. อสมาธิสุขนฺติ ตทุภยํ อปฺปตฺตสุขํ.

74. 74. En el décimo sutta: 'samādhisukhaṃ' (la felicidad de la concentración) es la felicidad alcanzada tanto en la absorción (appanā) como en la concentración de acceso (upacāra). 'Asamādhisukhaṃ' (la felicidad sin concentración) es la felicidad que no ha alcanzado ninguna de esas dos.

๗๕. เอกาทสเม สปฺปีติการมฺมณนฺติ สปฺปีติกํ ฌานทฺวยํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนสุขํ. นิปฺปีติการมฺมเณปิ เอเสว นโย. ทฺวาทสเมปิ อิมินาว อุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

75. 75. En el undécimo sutta: 'sappītikārammaṇaṃ' (con la alegría como objeto) es la felicidad que surge para aquel que reflexiona sobre el par de jhanas que poseen alegría. En cuanto a la felicidad que tiene por objeto el jhana sin alegría (nippītikārammaṇa), se aplica el mismo método. En el duodécimo sutta, el significado debe entenderse de esta misma manera.

๗๗. เตรสเม รูปารมฺมณนฺติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานารมฺมณํ, ยํกิญฺจิ รูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ วา. อรูปารมฺมณนฺติ อรูปาวจรชฺฌานารมฺมณํ, ยํกิญฺจิ อรูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ วาติ.

77. 77. En el decimotercer sutta: 'rūpārammaṇaṃ' (con objeto material) es la felicidad que tiene como objeto el cuarto jhana de la esfera de la materia sutil; o bien, la felicidad que surge tomando cualquier forma material como objeto. 'Arūpārammaṇaṃ' (con objeto inmaterial) es la felicidad que tiene como objeto un jhana de la esfera inmaterial; o bien, la felicidad que surge tomando cualquier estado mental (nāma) como objeto. Así concluye la explicación del decimotercer sutta.

สุขวคฺโค ทุติโย.

Este es el segundo vagga, el Sukhavagga (Capítulo sobre la Felicidad).

(๘) ๓. สนิมิตฺตวคฺควณฺณนา

(8) 3. (8) 3. Sanimittavaggavaṇṇanā (Explicación del Capítulo con Signos)

๗๘-๗๙. ตติยสฺส ปฐเม สนิมิตฺตาติ สการณา. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. นิทานํ เหตุ สงฺขาโร ปจฺจโย รูปนฺติ สพฺพานิปิ หิ เอตานิ การณเววจนาเนว.

78-79. 78-79. En el primer sutta del tercer vagga: 'sanimittā' significa con causa (sakāraṇā). En el segundo sutta y los siguientes, se aplica el mismo método. Ciertamente, los términos 'nidāna' (fuente), 'hetu' (causa), 'saṅkhāra' (formación), 'paccaya' (condición) y 'rūpa' (forma/objeto) son todos sinónimos de la palabra causa (kāraṇa).

๘๔. สตฺตเม สเวทนาติ ปจฺจยภูตาย สมฺปยุตฺตเวทนาย สติเยว อุปฺปชฺชนฺติ, นาสตีติ อตฺโถ. อฏฺฐมนวเมสุปิ เอเสว นโย.

84. 84. En el séptimo sutta: 'savedanā' (con sensación) significa que surgen solo cuando existe la sensación asociada como condición (paccaya); si no existe, no surgen. Este es el significado. En los suttas octavo y noveno, se aplica el mismo método.

๘๗. ทสเม สงฺขตารมฺมณาติ ปจฺจยนิพฺพตฺตํ สงฺขตธมฺมํ อารมฺมณํ กตฺวาว อุปฺปชฺชนฺติ. โน อสงฺขตารมฺมณาติ อสงฺขตํ ปน นิพฺพานํ อารพฺภ น อุปฺปชฺชนฺติ. น โหนฺตีติ มคฺคกฺขเณ น โหนฺติ นาม, ผเล ปตฺเต นาเหสุนฺติ. เอวเมเตสุ ทสสุปิ ฐาเนสุ ยาว อรหตฺตา เทสนา เทสิตาติ.

87. 87. En el décimo sutta: 'saṅkhatārammaṇā' (con lo condicionado como objeto) significa que surgen solo tomando como objeto un fenómeno condicionado (saṅkhata), producido por causas. 'Noasaṅkhatārammaṇā' significa que no surgen tomando como objeto el Nibbāna, que es lo incondicionado (asaṅkhata), aquello que no es creado por causas como el kamma, la mente, el clima o el alimento. 'Nahonti' (no existen) significa que no existen en el momento del Sendero (magga); al alcanzar el Fruto (phala), ya no han surgido. Así, en estos diez casos, la enseñanza se expone hasta el logro del estado de Arahat. Así concluye la explicación del décimo sutta.

สนิมิตฺตวคฺโค ตติโย.

Este es el tercer vagga, el Sanimittavagga (Capítulo con Signos).

(๙) ๔. ธมฺมวคฺควณฺณนา

(9) 4. (9) 4. Dhammavaggavaṇṇanā (Explicación del Capítulo sobre los Estados)

๘๘. จตุตฺถสฺส [Pg.55] ปฐเม เจโตวิมุตฺตีติ ผลสมาธิ. ปญฺญาวิมุตฺตีติ ผลปญฺญา.

88. 88. En el primer sutta del cuarto vagga: 'cetovimutti' (liberación de la mente) es la concentración del Fruto (phalasamādhi). 'Paññāvimutti' (liberación por la sabiduría) es la sabiduría del Fruto (phalapaññā).

๘๙. ทุติเย ปคฺคาโหติ วีริยํ. อวิกฺเขโปติ จิตฺเตกคฺคตา.

89. 89. En el segundo sutta: 'paggāha' (esfuerzo) es la energía (vīriya). 'Avikkhepa' (no distracción) es la unidireccionalidad de la mente (cittekaggatā).

๙๐. ตติเย นามนฺติ จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา. รูปนฺติ รูปกฺขนฺโธ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ธมฺมโกฏฺฐาสปริจฺเฉทญาณํ นาม กถิตํ.

90. 90. En el tercer sutta: 'nāma' (mente) se refiere a los cuatro agregados inmateriales. 'Rūpa' (forma) se refiere al agregado de la forma material. Así, en este sutta, se habla del conocimiento del discernimiento de los grupos de fenómenos (dhammakoṭṭhāsaparicchedañāṇa), que es un tipo de conocimiento de visión cabal (vipassanā).

๙๑. จตุตฺเถ วิชฺชาติ ผลญาณํ. วิมุตฺตีติ ตํสมฺปยุตฺตา เสสธมฺมา.

91. 91. En el cuarto sutta: 'vijjā' (conocimiento claro) es el conocimiento del Fruto (phalañāṇa). 'Vimutti' (liberación) se refiere a los estados restantes asociados con ese conocimiento del Fruto.

๙๒. ปญฺจเม ภวทิฏฺฐีติ สสฺสตทิฏฺฐิ. วิภวทิฏฺฐีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

92. 92. En el quinto sutta: 'bhavadiṭṭhi' (visión de la existencia) es la visión eternista (sassatadiṭṭhi). 'Vibhavadiṭṭhi' (visión de la no existencia) es la visión aniquilacionista (ucchedadiṭṭhi). El sexto y séptimo suttas tienen significados evidentes.

๙๕. อฏฺฐเม โทวจสฺสตาติ ทุพฺพจภาโว. ปาปมิตฺตตาติ ปาปมิตฺตเสวนภาโว. นวมํ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ.

95. 95. En el octavo sutta: 'dovacassatā' (indocilidad) es el estado de ser difícil de aconsejar. 'Pāpamittatā' (amistad malvada) es el estado de asociarse con compañeros inicuos. El noveno sutta debe entenderse por la inversión de lo que se ha dicho.

๙๗. ทสเม ธาตุกุสลตาติ อฏฺฐารส ธาตุโย ธาตูติ ชานนํ. มนสิการกุสลตาติ ตาสํเยว ธาตูนํ อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา ชานนํ.

97. 97. En el décimo sutta: 'dhātukusalatā' (habilidad en los elementos) es conocer los dieciocho elementos como tales. 'Manasikārakusalatā' (habilidad en la atención) es conocer esos mismos elementos aplicando las tres características (impermanencia, etc.) mediante el desarrollo de las marcas distintivas.

๙๘. เอกาทสเม อาปตฺติกุสลตาติ ปญฺจนฺนญฺจ สตฺตนฺนญฺจ อาปตฺติกฺขนฺธานํ ชานนํ. อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ เทสนาย วา กมฺมวาจาย วา อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานชานนนฺติ.

98. 98. En el undécimo sutta: 'āpattikusalatā' (habilidad en las ofensas) es conocer los cinco y los siete grupos de ofensas disciplinarias. 'Āpattivuṭṭhānakusalatā' (habilidad en la rehabilitación de las ofensas) es conocer la salida de las ofensas, ya sea mediante la confesión (desanā) o mediante un acto formal (kammavācā). Así concluye la explicación del undécimo sutta.

ธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

Este es el cuarto vagga, el Dhammavagga (Capítulo sobre los Estados).

(๑๐) ๕. พาลวคฺควณฺณนา

(10) 5. (10) 5. Bālavaggavaṇṇanā (Explicación del Capítulo sobre los Necios)

๙๙. ปญฺจมสฺส ปฐเม อนาคตํ ภารํ วหตีติ ‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ, อุทกํ อาสเนน จ, ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ, ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท, ปาติโมกฺขํ เถรภาโรติ วุจฺจตี’’ติ อิมํ ทสวิธํ เถรภารํ นวโก หุตฺวา [Pg.56] เถเรน อนชฺฌิฏฺโฐ กโรนฺโต อนาคตํ ภารํ วหติ นาม. อาคตํ ภารํ น วหตีติ เถโร สมาโน ตเมว ทสวิธํ ภารํ อตฺตนา วา อกโรนฺโต ปรํ วา อสมาทเปนฺโต อาคตํ ภารํ น วหติ นาม. ทุติยสุตฺเตปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

99. 99. En el primer sutta del quinto vagga: 'anāgataṃ bhāraṃ vahati' (cargar con un peso no llegado) se refiere a los diez deberes de los monjes mayores (therabhāra), que incluyen: barrer el recinto del Uposatha, encender las lámparas, preparar los asientos y el agua, anunciar el consentimiento y la pureza, informar sobre la estación, contar a los monjes congregados, escuchar el pedido de instrucción para las monjas y recitar el Pātimokkha. Si un monje nuevo (navaka), sin ser instado por un monje mayor, realiza estas tareas, se dice que carga con un peso que aún no le corresponde. 'Āgataṃ bhāraṃ na vahati' (no cargar con el peso llegado) significa que un monje mayor que, debiendo realizar esos diez deberes, no los hace por sí mismo ni instiga a otros a realizarlos, se dice que no carga con el peso que le ha llegado. En el segundo sutta, el significado debe entenderse de la misma manera.

๑๐๑. ตติเย อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญีติ อกปฺปิเย สีหมํสาทิมฺหิ ‘‘กปฺปิยํ อิท’’นฺติ เอวํสญฺญี. กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญีติ กุมฺภีลมํสพิฬารมํสาทิมฺหิ กปฺปิเย ‘‘อกปฺปิยํ อิท’’นฺติ เอวํสญฺญี. จตุตฺถํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

101. En el tercer sutta, 'percibir como lícito lo que no es lícito' significa que en relación a lo que no es lícito, como la carne de león y similares, se tiene la percepción de que 'esto es lícito'. 'Percibir como no lícito lo que es lícito' significa que en relación a lo que es lícito, como la carne de cocodrilo, carne de gato y similares, se tiene la percepción de que 'esto no es lícito'. El cuarto sutta debe entenderse siguiendo el mismo método ya explicado.

๑๐๓. ปญฺจเม อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญีติ อาปุจฺฉิตฺวา ภณฺฑกํ โธวนฺตสฺส, ปตฺตํ ปจนฺตสฺส, เกเส ฉินฺทนฺตสฺส, คามํ ปวิสนฺตสฺสาติอาทีสุ อนาปตฺติ, ตตฺถ ‘‘อาปตฺติ อย’’นฺติ เอวํสญฺญี. อาปตฺติยา อนาปตฺติสญฺญีติ เตสญฺเญว วตฺถูนํ อนาปุจฺฉากรเณ อาปตฺติ, ตตฺถ ‘‘อนาปตฺตี’’ติ เอวํสญฺญี. ฉฏฺเฐปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

103. En el quinto sutta, 'percibir una ofensa donde no la hay' se refiere a situaciones donde no hay ofensa, como cuando un monje lava pertenencias tras haber pedido permiso, cuece un cuenco, se corta el cabello o entra en una aldea, etc.; en tales casos, él tiene la percepción de que 'esto es una ofensa'. 'Percibir como no ofensa lo que es una ofensa' significa que en esos mismos actos (como lavar pertenencias, etc.), si se realizan sin haber pedido permiso, hay una ofensa; en tal caso, él tiene la percepción de que 'no hay ofensa'. En el sexto sutta, el significado debe entenderse siguiendo el mismo método explicado. El séptimo y los siguientes tienen significados evidentes.

๑๐๙. เอกาทสเม อาสวาติ กิเลสา. น กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ สงฺฆโภคสฺส อปฏฺฐปนํ อวิจารณํ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ นาม, ตํ กุกฺกุจฺจายติ. กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ ตสฺเสว ปฏฺฐปนํ วิจารณํ, ตํ น กุกฺกุจฺจายติ. ทฺวาทสมาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

109. En el undécimo sutta, 'āsavā' se refiere a las impurezas (kilesā). 'No se debe tener escrúpulos' significa que el no disponer o no examinar el uso de los bienes de la comunidad (Sangha) se denomina 'no se debe tener escrúpulos'; sin embargo, él siente escrúpulos al respecto. 'Se debe tener escrúpulos' significa precisamente disponer y examinar el uso de los mismos bienes de la comunidad; sin embargo, él no siente escrúpulos al respecto. El duodécimo sutta y los siguientes deben entenderse siguiendo el mismo método explicado anteriormente.

พาลวคฺโค ปญฺจโม.

Quinto capítulo: Bālavagga (Capítulo sobre los necios).

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

El segundo Paṇṇāsaka (Grupo de cincuenta) ha concluido.

๓. ตติยปณฺณาสกํ

3. Tercer Paṇṇāsaka.

(๑๑) ๑. อาสาทุปฺปชหวคฺควณฺณนา

(11) 1. Comentario al Āsāduppajaha Vagga (Capítulo sobre el deseo difícil de abandonar).

๑๑๙. ตติยสฺส [Pg.57] ปณฺณาสกสฺส ปฐเม อาสาติ ตณฺหา. ทุปฺปชหาติ ทุจฺจชา ทุนฺนีหรา. ลาภาสาย ทุปฺปชหภาเวน สตฺตา ทสปิ วสฺสานิ วีสติปิ สฏฺฐิปิ วสฺสานิ ‘‘อชฺช ลภิสฺสาม, สฺเว ลภิสฺสามา’’ติ ราชานํ อุปฏฺฐหนฺติ, กสิกมฺมาทีนิ กโรนฺติ, อุภโตพฺยูฬฺหํ สงฺคามํ ปกฺขนฺทนฺติ, อชปถสงฺกุปถาทโย ปฏิปชฺชนฺติ, นาวาย มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ชีวิตาสาย ทุปฺปชหตฺตา สมฺปตฺเต มรณกาเลปิ วสฺสสตชีวึ อตฺตานํ มญฺญนฺติ. โส กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทีนิ ปสฺสนฺโตปิ ‘‘ทานํ เทหิ ปูชํ, กโรหี’’ติ อนุกมฺปเกหิ วุจฺจมาโน ‘‘นาหํ มริสฺสามิ, ชีวิสฺสามิ’’จฺเจว อาสาย กสฺสจิ วจนํ น คณฺหาติ.

119. En el primer sutta del tercer Paṇṇāsaka, 'āsā' es el deseo (taṇhā). 'Duppajaha' significa difícil de abandonar, difícil de erradicar. Debido a que el deseo de ganancia es difícil de abandonar, los seres sirven a un rey, realizan labores agrícolas y demás, se lanzan al fragor del campo de batalla entre dos ejércitos, recorren caminos peligrosos (como senderos de cabras o de estacas) y se adentran en el gran océano en barco durante diez, veinte o sesenta años, pensando: 'Hoy obtendremos ganancias, mañana las obtendremos'. Debido a que el deseo por la vida es difícil de abandonar, incluso cuando llega el momento de la muerte, se consideran a sí mismos como si fueran a vivir cien años. Aunque vea los signos de su karma (kamma-nimitta) y demás, cuando sus parientes compasivos le dicen: 'Haz una donación, realiza una ofrenda', debido a su anhelo, no acepta las palabras de nadie, pensando únicamente: 'No moriré, viviré'.

๑๒๐. ทุติเย ปุพฺพการีติ ปฐมํ อุปการสฺส การโก. กตญฺญูกตเวทีติ เตน กตํ ญตฺวา ปจฺฉา การโก. เตสุ ปุพฺพการี ‘‘อิณํ เทมี’’ติ สญฺญํ กโรติ, ปจฺฉา การโก ‘‘อิณํ ชีราเปมี’’ติ สญฺญํ กโรติ.

120. En el segundo sutta, 'pubbakārī' es aquel que realiza un beneficio primero. 'Kataññūkatavedī' es aquel que, reconociendo el beneficio realizado por el otro, actúa después en reciprocidad. Entre ellos, el que hace el beneficio primero percibe: 'Estoy otorgando un préstamo'; el que actúa después percibe: 'Estoy saldando una deuda'.

๑๒๑. ตติเย ติตฺโต จ ตปฺเปตา จาติ ปจฺเจกพุทฺโธ จ ตถาคตสาวโก จ ขีณาสโว ติตฺโต นาม, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ติตฺโต จ ตปฺเปตา จ.

121. En el tercer sutta, 'satisfecho y el que satisface': un Paccekabuddha y un discípulo del Tathāgata que ha extinguido las impurezas (khīṇāsavo) se denominan 'satisfechos'. El Tathāgata, el Arahant, el Perfectamente Iluminado, es tanto 'satisfecho' como 'el que satisface'.

๑๒๒. จตุตฺเถ ทุตฺตปฺปยาติ ทายเกน ทุตฺตปฺปยา ตปฺเปตุํ น สุกรา. นิกฺขิปตีติ นิทหติ น ปริภุญฺชติ. วิสฺสชฺเชตีติ ปเรสํ เทติ.

122. En el cuarto sutta, 'duttappayā' significa que son difíciles de satisfacer por un donante; no es fácil satisfacerlos. 'Nikkhipati' significa que almacena y no utiliza los bienes. 'Vissajjeti' significa que los da a otros.

๑๒๓. ปญฺจเม น วิสฺสชฺเชตีติ สพฺพํเยว ปเรสํ น เทติ, อตฺตโน ปน ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา อวเสสํ เทติ.

123. En el quinto sutta, 'no los da' significa que no da absolutamente todas sus posesiones a otros; por el contrario, toma lo suficiente para su propio sustento y da el resto.

๑๒๔. ฉฏฺเฐ สุภนิมิตฺตนฺติ อิฏฺฐารมฺมณํ.

124. En el sexto sutta, 'subhanimitta' se refiere a un objeto agradable.

๑๒๕. สตฺตเม [Pg.58] ปฏิฆนิมิตฺตนฺติ อนิฏฺฐนิมิตฺตํ.

125. En el séptimo sutta, 'paṭighanimitta' se refiere a un objeto desagradable.

๑๒๖. อฏฺฐเม ปรโต จ โฆโสติ ปรสฺส สนฺติกา อสฺสทฺธมฺมสวนํ.

126. En el octavo sutta, 'la voz de otro' (parato ca ghoso) se refiere a escuchar falsas enseñanzas de quienes no son nobles a partir de otros.

๑๒๗. นวเม ปรโต จ โฆโสติ ปรสฺส สนฺติกา สทฺธมฺมสวนํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

127. En el noveno sutta, 'la voz de otro' se refiere a escuchar la Verdadera Enseñanza (Saddhamma) de otros. El resto tiene un significado evidente en todos los suttas.

อาสาทุปฺปชหวคฺโค ปฐโม.

Primer capítulo: Āsāduppajaha Vagga.

(๑๒) ๒. อายาจนวคฺควณฺณนา

(12) 2. Comentario al Āyācana Vagga (Capítulo sobre la aspiración).

๑๓๑. ทุติยสฺส ปฐเม เอวํ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺยาติ สทฺโธ ภิกฺขุ อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ยาทิโส สาริปุตฺตตฺเถโร ปญฺญาย, อหมฺปิ ตาทิโส โหมิ. ยาทิโส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิทฺธิยา, อหมฺปิ ตาทิโส โหมี’’ติ เอวํ อายาจนฺโต ปิเหนฺโต ปตฺเถนฺโต ยํ อตฺถิ, ตสฺเสว ปตฺถิตตฺตา สมฺมา ปตฺเถยฺย นาม. อิโต อุตฺตริ ปตฺเถนฺโต มิจฺฉา ปตฺเถยฺย. เอวรูปา หิ ปตฺถนา ยํ นตฺถิ, ตสฺส ปตฺถิตตฺตา มิจฺฉาปตฺถนา นาม โหติ. กึ การณา? เอสา, ภิกฺขเว, ตุลา เอตํ ปมาณนฺติ ยถา หิ สุวณฺณํ วา หิรญฺญํ วา ตุเลนฺตสฺส ตุลา อิจฺฉิตพฺพา, ธญฺญํ มินนฺตสฺส มานนฺติ ตุลเน ตุลา, มินเน จ มานํ ปมาณํ โหติ, เอวเมว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ เอสา ตุลา เอตํ ปมาณํ ยทิทํ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา. เต คเหตฺวา ‘‘อหมฺปิ ญาเณน วา อิทฺธิยา วา เอตมฺปมาโณ โหมี’’ติ อตฺตานํ ตุเลตุํ วา ปมาเณตุํ วา สกฺกา, น อิโต อญฺญถา.

131. En el primer sutta del segundo capítulo, 'aspirando correctamente de esta manera, debería aspirar' significa que un monje fiel, tras levantarse, aspira anhelando y deseando: 'Tal como el Venerable Sāriputta es en sabiduría, que así sea yo también. Tal como el Venerable Mahāmoggallāna es en poderes psíquicos, que así sea yo también'. Dado que aspira a una cualidad que realmente existe, se dice que aspira correctamente. Quien aspira a algo superior a esto, aspira erróneamente. Pues tal aspiración, al desear algo que no existe (superior a ellos), se denomina aspiración errónea. ¿Por qué razón? 'Monjes, esta es la balanza, este es el estándar'. Así como quien pesa oro o plata requiere de una balanza (tulā), y quien mide grano requiere de una medida (māna); la balanza es el estándar para pesar y la medida para medir. De la misma manera, entre mis monjes discípulos, Sāriputta y Moggallāna son la balanza y el estándar. Tomándolos a ellos como referencia, uno puede medirse o compararse a sí mismo diciendo: 'Que yo sea igual en conocimiento o en poderes psíquicos'; no es posible hacerlo de otra manera distinta a esta.

๑๓๒. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. อิทํ ปเนตฺถ วิเสสมตฺตํ – เขมา จ ภิกฺขุนี อุปฺปลวณฺณา จาติ เอตาสุ หิ เขมา ปญฺญาย อคฺคา, อุปฺปลวณฺณา อิทฺธิยา. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา [Pg.59] อิทฺธิยา วา เอตาทิสี โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย. ตถา จิตฺโต คหปติ ปญฺญาย อคฺโค, หตฺถโก ราชกุมาโร มหิทฺธิกตาย. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา อิทฺธิยา วา เอทิโส โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺย. ขุชฺชุตฺตราปิ มหาปญฺญตาย อคฺคา, นนฺทมาตา มหิทฺธิกตาย. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา อิทฺธิยา วา เอตาทิสี โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย.

132. En el segundo y demás suttas, se sigue el mismo método. No obstante, aquí hay una distinción: en el pasaje 'la monja Khemā y Uppalavaṇṇā', entre ellas, Khemā es la suprema en sabiduría y Uppalavaṇṇā en poderes psíquicos. Por tanto, una seguidora laica que aspira correctamente debería decir: 'Que sea como ellas en sabiduría o en poderes psíquicos'. Del mismo modo, el laico Citta es el supremo en sabiduría, y el joven príncipe Hatthaka en el gran poder (de atraer a otros). Por tanto, un seguidor laico que aspira correctamente debería decir: 'Que sea como ellos en sabiduría o en poderes'. También Khujjuttarā es la suprema por su gran sabiduría, y la madre de Nanda por su gran poder. Por tanto, una seguidora laica que aspira correctamente debería decir: 'Que sea como ellas en sabiduría o en poderes'.

๑๓๕. ปญฺจเม ขตนฺติ คุณานํ ขตตฺตา ขตํ. อุปหตนฺติ คุณานํ อุปหตตฺตา อุปหตํ, ฉินฺนคุณํ นฏฺฐคุณนฺติ อตฺโถ. อตฺตานํ ปริหรตีติ นิคฺคุณํ อตฺตานํ ชคฺคติ โคปายติ. สาวชฺโชติ สโทโส. สานุวชฺโชติ สอุปวาโท. ปสวตีติ ปฏิลภติ. อนนุวิจฺจาติ อชานิตฺวา อวินิจฺฉินิตฺวา. อปริโยคาเหตฺวาติ อนนุปวิสิตฺวา. อวณฺณารหสฺสาติ อวณฺณยุตฺตสฺส มิจฺฉาปฏิปนฺนสฺส ติตฺถิยสฺส วา ติตฺถิยสาวกสฺส วา. วณฺณํ ภาสตีติ ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน เอส สมฺมาปฏิปนฺโน’’ติ คุณํ กเถติ. วณฺณารหสฺสาติ พุทฺธาทีสุ อญฺญตรสฺส สมฺมาปฏิปนฺนสฺส. อวณฺณํ ภาสตีติ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺโน เอส มิจฺฉาปฏิปนฺโน’’ติ อคุณํ กเถติ. อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสตีติ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปนฺนานํ มิจฺฉาปฏิปนฺนานํ ติตฺถิยานํ ติตฺถิยสาวกานํ ‘‘อิติปิ ทุปฺปฏิปนฺนา อิติปิ มิจฺฉาปฏิปนฺนา’’ติ อวณฺณํ ภาสติ. วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสตีติ สุปฺปฏิปนฺนานํ สมฺมาปฏิปนฺนานํ พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ ‘‘อิติปิ สุปฺปฏิปนฺนา อิติปิ สมฺมาปฏิปนฺนา’’ติ วณฺณํ ภาสติ.

135. En el quinto sutta: 'khataṃ' (excavado/destruido) se refiere a estar excavado debido a la destrucción de las virtudes. 'Upahataṃ' (dañado) significa dañado por la destrucción de las virtudes, lo cual implica virtudes cortadas o virtudes perdidas; este es el significado. 'Attānaṃ pariharati' (se protege a sí mismo) significa que protege o guarda a una persona carente de virtudes (a sí mismo). 'Sāvajjo' significa con falta (sadoso). 'Sānuvajjo' significa con reproche (saupavādo). 'Pasavati' significa adquiere. 'Ananuvicca' significa sin saber, sin juzgar. 'Apariyogāhetvā' significa sin penetrar con sabiduría. 'Avaṇṇārahassa' se refiere a aquel que merece el vituperio, es decir, un sectario (titthiya) de conducta errónea o un discípulo de tal sectario. 'Vaṇṇaṃ bhāsati' (habla alabanzas) significa que dice virtudes tales como: 'Este es de buena conducta, este practica correctamente'. 'Vaṇṇārahassa' se refiere a cualquiera de los budas y otros seres que practican correctamente. 'Avaṇṇaṃ bhāsati' (habla vituperios) significa que dice no-virtudes tales como: 'Este es de mala conducta, este practica erróneamente'. 'Avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati' significa que en este mundo, cierta persona habla del vituperio de los sectarios y sus discípulos que son de mala conducta y práctica errónea, diciendo: 'Por esta razón son de mala conducta, por esta razón son de práctica errónea'. 'Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati' significa que habla de las virtudes de los budas y sus discípulos que son de buena conducta y práctica correcta, diciendo: 'Por esta razón son de buena conducta, por esta razón son de práctica correcta'.

๑๓๖. ฉฏฺเฐ อปฺปสาทนีเย ฐาเนติ อปฺปสาทการเณ. ปสาทํ อุปทํเสตีติ ทุปฺปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย ‘‘อยํ สุปฺปฏิปทา สมฺมาปฏิปทา’’ติ ปสาทํ ชเนติ. ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทนฺติ สุปฺปฏิปทาย สมฺมาปฏิปทาย ‘‘อยํ ทุปฺปฏิปทา มิจฺฉาปฏิปทา’’ติ อปฺปสาทํ ชเนตีติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

136. En el sexto sutta: 'appasādanīye ṭhāne' significa en una causa que no inspira fe. 'Pasādaṃ upadaṃseti' significa que en una conducta mala y errónea, genera fe diciendo: 'Esta es una buena conducta, una práctica correcta'. 'Pasādanīye ṭhāne appasādaṃ' significa que en una buena conducta y práctica correcta, genera falta de fe diciendo: 'Esta es una mala conducta, una práctica errónea'. El resto de este sutta es de significado evidente.

๑๓๗. สตฺตเม ทฺวีสูติ ทฺวีสุ โอกาเสสุ ทฺวีสุ การเณสุ. มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโนติ มิจฺฉาปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชมาโน. มาตริ จ ปิตริ จาติ มิตฺตวินฺทโก วิย มาตริ, อชาตสตฺตุ วิย ปิตริ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

137. En el séptimo sutta: 'dvīsu' significa en dos ocasiones o en dos causas. 'Micchāpaṭipajjamāno' significa aquel que practica una conducta errónea. 'Mātari ca pitari ca' (hacia la madre y el padre) debe entenderse como Mittavindaka respecto a su madre, y como Ajātasattu respecto a su padre. El lado brillante (sukkapakkho) debe entenderse de la misma manera que ya se ha explicado.

๑๓๘. อฏฺฐเม ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก จาติ เทวทตฺโต วิย ตถาคเต, โกกาลิโก วิย จ ตถาคตสาวเก. สุกฺกปกฺเข [Pg.60] อานนฺทตฺเถโร วิย ตถาคเต, นนฺทโคปาลกเสฏฺฐิปุตฺโต วิย จ ตถาคตสาวเก.

138. En el octavo sutta: 'tathāgate ca tathāgatasāvake ca' se refiere a actuar como Devadatta hacia el Tathāgata, y como Kokālika hacia el discípulo del Tathāgata. En el lado brillante, como el venerable Ānanda hacia el Tathāgata, y como el hijo del banquero Nandagopālaka hacia el discípulo del Tathāgata.

๑๓๙. นวเม สจิตฺตโวทานนฺติ สกจิตฺตสฺส โวทานํ, อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ เอตํ นามํ. น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ โลเก จ รูปาทีสุ ธมฺเมสุ กิญฺจิ เอกํ ธมฺมมฺปิ น คณฺหาติ น ปรามสติ. เอวเมตฺถ อนุปาทานํ นาม ทุติโย ธมฺโม โหติ. ทสเมกาทสมานิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

139. En el noveno sutta: 'sacittavodānaṃ' significa la purificación de la propia mente; este es un nombre para los ocho logros meditativos (samāpatti). 'Na ca kiñci loke upādiyati' significa que en el mundo, entre los fenómenos como la forma (rūpa) y otros, no toma ni se aferra erróneamente a ningún solo fenómeno. Así, en este noveno sutta, el segundo factor es el llamado 'no aferramiento' (anupādāna). El décimo y el undécimo sutta tienen significados evidentes.

อายาจนวคฺโค ทุติโย.

Segundo Capítulo: Āyācanavagga.

(๑๓) ๓. ทานวคฺควณฺณนา

(13) 3. Descripción del Capítulo sobre la Generosidad (Dānavagga).

๑๔๒. ตติยสฺส ปฐเม ทานานีติ ทิยฺยนกวเสน ทานานิ, เทยฺยธมฺมสฺเสตํ นามํ. สวตฺถุกา วา เจตนา ทานํ, สมฺปตฺติปริจฺจาคสฺเสตํ นามํ. อามิสทานนฺติ จตฺตาโร ปจฺจยา ทิยฺยนกวเสน อามิสทานํ นาม. ธมฺมทานนฺติ อิเธกจฺโจ อมตปตฺติปฏิปทํ กเถตฺวา เทติ, อิทํ ธมฺมทานํ นาม.

142. En el primer sutta del tercer capítulo: 'dānāni' se llaman así por el acto de dar; este es un nombre para el objeto que debe ser dado (deyyadhamma). O bien, la intención (cetanā) junto con el objeto es 'dāna'; este es un nombre para la renuncia a las propias posesiones. 'Āmisadāna' se refiere a los cuatro requisitos que, por el acto de dar, se llaman ofrenda material. 'Dhammadāna' significa que en este mundo, cierta persona ofrece el Dhamma explicando la práctica para alcanzar el estado de inmortalidad (Nirvana); esto se llama ofrenda de Dhamma.

๑๔๓. ทุติเย จตฺตาโร ปจฺจยา ยชนกวเสน ยาโค นาม ธมฺโมปิ ยชนกวเสน ยาโคติ เวทิตพฺโพ.

143. En el segundo sutta: debe entenderse que los cuatro requisitos, por el acto de ofrecerlos, se llaman 'yāga' (sacrificio/ofrenda); el Dhamma también, por el acto de ofrecerlo, se llama 'yāga'.

๑๔๔. ตติเย อามิสสฺส จชนํ อามิสจาโค, ธมฺมสฺส จชนํ ธมฺมจาโค. จตุตฺเถ อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส.

144. En el tercero: abandonar lo material es 'āmisacāgo' (liberalidad material), abandonar el Dhamma es 'dhammacāgo' (liberalidad del Dhamma). En el cuarto sutta, la diferencia radica únicamente en el prefijo 'pari'.

๑๔๖. ปญฺจเม จตุนฺนํ ปจฺจยานํ ภุญฺชนํ อามิสโภโค, ธมฺมสฺส ภุญฺชนํ ธมฺมโภโค. ฉฏฺเฐ อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส.

146. En el quinto: el disfrute de los cuatro requisitos es 'āmisabhogo' (disfrute material), el disfrute del Dhamma es 'dhammabhogo' (disfrute del Dhamma). En el sexto sutta, la diferencia radica únicamente en el prefijo 'saṃ'.

๑๔๘. สตฺตเม จตุนฺนํ ปจฺจยานํ สํวิภชนํ อามิสสํวิภาโค, ธมฺมสฺส สํวิภชนํ ธมฺมสํวิภาโค.

148. En el séptimo: la correcta distribución de los cuatro requisitos es 'āmisasaṃvibhāgo' (distribución material), la correcta distribución del Dhamma es 'dhammasaṃvibhāgo' (distribución del Dhamma).

๑๔๙. อฏฺฐเม จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคโห อามิสสงฺคโห, ธมฺเมน สงฺคโห ธมฺมสงฺคโห.

149. En el octavo: favorecer con los cuatro requisitos es 'āmisasaṅgaho' (asistencia material), favorecer con el Dhamma es 'dhammasaṅgaho' (asistencia del Dhamma).

๑๕๐. นวเม [Pg.61] จตูหิ ปจฺจเยหิ อนุคฺคณฺหนํ อามิสานุคฺคโห, ธมฺเมน อนุคฺคณฺหนํ ธมฺมานุคฺคโห.

150. En el noveno: el apoyo con los cuatro requisitos es 'āmisānuggaho' (apoyo material), el apoyo con el Dhamma es 'dhammānuggaho' (apoyo del Dhamma).

๑๕๑. ทสเม จตูหิ ปจฺจเยหิ อนุกมฺปนํ อามิสานุกมฺปา, ธมฺเมน อนุกมฺปนํ ธมฺมานุกมฺปาติ.

151. En el décimo: la compasión mediante los cuatro requisitos es 'āmisānukampā' (compasión material), la compasión mediante el Dhamma es 'dhammānukampā' (compasión del Dhamma).

ทานวคฺโค ตติโย.

Tercer Capítulo: Dānavagga.

(๑๔) ๔. สนฺถารวคฺควณฺณนา

(14) 4. Descripción del Capítulo sobre la Hospitalidad (Santhāravagga).

๑๕๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม จตูหิ ปจฺจเยหิ อตฺตโน จ ปรสฺส จ อนฺตรปฏิจฺฉาทนวเสน สนฺถรณํ อามิสสนฺถาโร, ธมฺเมน สนฺถรณํ ธมฺมสนฺถาโร. ทุติเย อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส.

152. En el primer sutta del cuarto capítulo: el enlace mediante la cobertura del espacio intermedio, ya sea propio o ajeno, con los cuatro requisitos es 'āmisasanthāro' (hospitalidad material); el enlace mediante el Dhamma es 'dhammasanthāro' (hospitalidad del Dhamma). En el segundo sutta, la diferencia radica únicamente en el prefijo 'paṭi'.

๑๕๔. ตติเย วุตฺตปฺปการสฺส อามิสสฺส เอสนา อามิเสสนา, ธมฺมสฺส เอสนา ธมฺเมสนา. จตุตฺเถ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส.

154. En el tercero: la búsqueda de lo material de la clase ya mencionada es 'āmisesanā' (búsqueda material), la búsqueda del Dhamma es 'dhammesanā' (búsqueda del Dhamma). En el cuarto sutta, la diferencia radica únicamente en el prefijo 'pari'.

๑๕๖. ปญฺจเม มตฺถกปฺปตฺตา อามิสปริเยสนา อามิสปริเยฏฺฐิ, มตฺถกปฺปตฺตาว ธมฺมปริเยสนา ธมฺมปริเยฏฺฐีติ วุตฺตา.

156. En el quinto: se dice que la búsqueda material que ha alcanzado su punto máximo es 'āmisapariyeṭṭhi' (búsqueda suprema de lo material), y la búsqueda del Dhamma que ha alcanzado su punto máximo es 'dhammapariyeṭṭhi' (búsqueda suprema del Dhamma).

๑๕๗. ฉฏฺเฐ อามิเสน ปูชนํ อามิสปูชา, ธมฺเมน ปูชนํ ธมฺมปูชา.

157. En el sexto: honrar con lo material es 'āmisapūjā' (veneración material), honrar con el Dhamma es 'dhammapūjā' (veneración del Dhamma).

๑๕๘. สตฺตเม อาติเถยฺยานีติ อาคนฺตุกทานานิ. อติเถยฺยานีติปิ ปาโฐ.

158. En el séptimo: 'ātitheyyāni' significa ofrendas dadas a los visitantes. También existe la variante 'atitheyyāni'.

๑๕๙. อฏฺฐเม อามิสํ อิชฺฌนกสมิชฺฌนกวเสน อามิสิทฺธิ, ธมฺโมปิ อิชฺฌนกสมิชฺฌนกวเสน ธมฺมิทฺธิ.

159. En el octavo: lo material, por su capacidad de éxito y logro pleno, es 'āmisiddhi' (éxito material); el Dhamma también, por su capacidad de éxito y logro pleno, es 'dhammiddhi' (éxito del Dhamma).

๑๖๐. นวเม อามิเสน วฑฺฒนํ อามิสวุทฺธิ, ธมฺเมน วฑฺฒนํ ธมฺมวุทฺธิ.

160. En el noveno: el incremento mediante lo material es 'āmisavuddhi' (crecimiento material), el incremento mediante el Dhamma es 'dhammavuddhi' (crecimiento del Dhamma).

๑๖๑. ทสเม รติกรณฏฺเฐน อามิสํ อามิสรตนํ, ธมฺโม ธมฺมรตนํ.

161. En el décimo: por el sentido de producir deleite, lo material es 'āmisaratanaṃ' (joya material), el Dhamma es 'dhammaratanaṃ' (joya del Dhamma).

๑๖๒. เอกาทสเม [Pg.62] อามิสสฺส จินนํ วฑฺฒนํ อามิสสนฺนิจโย, ธมฺมสฺส จินนํ วฑฺฒนํ ธมฺมสนฺนิจโย.

162. En el undécimo: la acumulación e incremento de lo material es 'āmisasannicayo' (acumulación material), la acumulación e incremento del Dhamma es 'dhammasannicayo' (acumulación del Dhamma).

๑๖๓. ทฺวาทสเม อามิสสฺส วิปุลภาโว อามิสเวปุลฺลํ, ธมฺมสฺส วิปุลภาโว ธมฺมเวปุลฺลนฺติ.

163. En el duodécimo: la condición de abundancia de lo material es 'āmisavepullaṃ' (plenitud material), la condición de abundancia del Dhamma es 'dhammavepullaṃ' (plenitud del Dhamma). Esto concluye la explicación del duodécimo sutta.

สนฺถารวคฺโค จตุตฺโถ.

Cuarto Capítulo: Santhāravagga.

(๑๕) ๕. สมาปตฺติวคฺควณฺณนา

(15) 5. Descripción del Capítulo sobre los Logros Meditativos (Samāpattivagga).

๑๖๔. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมาปตฺติกุสลตาติ อาหารสปฺปายํ อุตุสปฺปายํ ปริคฺคณฺหิตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชเน เฉกตา. สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ ยถาปริจฺเฉเทน คเต กาเล วิยตฺโต หุตฺวา อุฏฺฐหนฺโต วุฏฺฐานกุสโล นาม โหติ, เอวํ กุสลตา.

164. En el primer sutta del quinto [vagga], 'habilidad en los logros' (samāpattikusalatā) significa ser diestro en el acto de entrar en el logro meditativo tras haber examinado la idoneidad del alimento y la idoneidad del clima. 'Habilidad en el surgimiento del logro' (samāpattivuṭṭhānakusalatā) significa que cuando ha transcurrido el tiempo según la determinación previa, uno es capaz de emerger de él; quien puede emerger así se denomina diestro en el surgimiento. De esta manera debe entenderse la habilidad.

๑๖๕. ทุติเย อชฺชวนฺติ อุชุภาโว. มทฺทวนฺติ มุทุภาโว.

165. En el segundo sutta, 'ajjava' significa rectitud. 'Maddava' significa suavidad.

๑๖๖. ตติเย ขนฺตีติ อธิวาสนขนฺติ. โสรจฺจนฺติ สุสีลฺยภาเวน สุรตภาโว.

166. En el tercer sutta, 'khanti' es la paciencia por aceptación (adhivāsanakhanti). 'Soracca' es la condición de ser apacible en las acciones del cuerpo y del habla mediante el estado de poseer una buena conducta moral.

๑๖๗. จตุตฺเถ สาขลฺยนฺติ สณฺหวาจาวเสน สมฺโมทมานภาโว. ปฏิสนฺถาโรติ อามิเสน วา ธมฺเมน วา ปฏิสนฺถรณํ.

167. En el cuarto sutta, 'sākhalyam' es el estado de regocijarse mediante el poder del habla amable. 'Paṭisanthāro' es el acto de acogida u hospitalidad mediante cosas materiales o mediante el Dhamma.

๑๖๘. ปญฺจเม อวิหึสาติ กรุณาปุพฺพภาโค. โสเจยฺยนฺติ สีลวเสน สุจิภาโว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

168. En el quinto sutta, 'avihiṃsā' es la etapa preliminar de la compasión. 'Soceyyam' es el estado de pureza mediante el poder de la virtud. El sexto y séptimo suttas tienen significados evidentes.

๑๗๑. อฏฺฐเม ปฏิสงฺขานพลนฺติ ปจฺจเวกฺขณพลํ.

171. En el octavo sutta, 'paṭisaṅkhānabala' es el poder de la reflexión.

๑๗๒. นวเม มุฏฺฐสฺสจฺเจ อกมฺปเนน สติเยว สติพลํ. อุทฺธจฺเจ อกมฺปเนน สมาธิเยว สมาธิพลํ.

172. En el noveno sutta, debido a la ausencia de vacilación por la falta de atención, la atención misma es el 'poder de la atención' (satibala). Debido a la ausencia de vacilación por la agitación, la concentración misma es el 'poder de la concentración' (samādhibala).

๑๗๓. ทสเม สมโถติ จิตฺเตกคฺคตา. วิปสฺสนาติ สงฺขารปริคฺคาหกญฺญาณํ.

173. En el décimo sutta, 'samatha' es la unificación de la mente. 'Vipassanā' es el conocimiento que comprende los procesos condicionados (saṅkhāra).

๑๗๔. เอกาทสเม [Pg.63] สีลวิปตฺตีติ ทุสฺสีลฺยํ. ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

174. En el undécimo sutta, 'sīlavipatti' es la inmoralidad. 'Diṭṭhivipatti' es la visión incorrecta.

๑๗๕. ทฺวาทสเม สีลสมฺปทาติ ปริปุณฺณสีลตา. ทิฏฺฐิสมฺปทาติ สมฺมาทิฏฺฐิกภาโว. เตน กมฺมสฺสกตสมฺมาทิฏฺฐิ, ฌานสมฺมาทิฏฺฐิ, วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ, มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ, ผลสมฺมาทิฏฺฐีติ สพฺพาปิ ปญฺจวิธา สมฺมาทิฏฺฐิ สงฺคหิตา โหติ.

175. En el duodécimo sutta, 'sīlasampadā' es la perfección de la virtud. 'Diṭṭhisampadā' es el estado de poseer la visión correcta. Mediante ese término de 'perfección de la visión' se incluyen los cinco tipos de visión correcta: la visión correcta de que el kamma es propiedad de uno, la visión correcta del jhana, la visión correcta de la introspección, la visión correcta del sendero y la visión correcta del fruto.

๑๗๖. เตรสเม สีลวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปกํ สีลํ. ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปิกา จตุมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ, ปญฺจวิธาปิ วา สมฺมาทิฏฺฐิ.

176. En el decimotercero sutta, 'sīlavisuddhi' es la virtud que conduce a la pureza. 'Diṭṭhivisuddhi' es la visión correcta de los cuatro senderos que conduce a la pureza del Nibbana, o bien los cinco tipos de visión correcta.

๑๗๗. จุทฺทสเม ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปิกา สมฺมาทิฏฺฐิเยว. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ เหฏฺฐิมมคฺคสมฺปยุตฺตํ วีริยํ. ตญฺหิ ตสฺสา ทิฏฺฐิยา อนุรูปตฺตา ‘‘ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธาน’’นฺติ วุตฺตํ.

177. En el decimocuarto sutta, 'diṭṭhivisuddhi' es la visión correcta misma que conduce a la pureza. 'Yathādiṭṭhissa ca padhāna' es el esfuerzo asociado con los senderos inferiores. En efecto, se denomina 'esfuerzo acorde con la visión' porque es apropiado para esa visión correcta del sendero inferior.

๑๗๘. ปนฺนรสเม อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อญฺญตฺร อรหตฺตมคฺคา กุสเลสุ ธมฺเมสุ อสนฺตุฏฺฐิภาโว.

178. En el decimoquinto sutta, 'falta de satisfacción en los estados saludables' (asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesu) es el estado de no estar satisfecho con los estados saludables, exceptuando el sendero de la santidad (arahattamagga).

๑๗๙. โสฬสเม มุฏฺฐสฺสจฺจนฺติ มุฏฺฐสฺสติภาโว. อสมฺปชญฺญนฺติ อญฺญาณภาโว.

179. En el decimosexto sutta, 'muṭṭhassacca' es el estado de pérdida de la atención. 'Asampajañña' es el estado de ignorancia.

๑๘๐. สตฺตรสเม อปิลาปนลกฺขณา สติ. สมฺมา ปชานนลกฺขณํ สมฺปชญฺญนฺติ.

180. En el decimoséptimo sutta, la atención (sati) tiene la característica de no flotar superficialmente. El conocimiento claro (sampajañña) tiene la característica de conocer rectamente. Así termina el comentario al decimoséptimo sutta.

สมาปตฺติวคฺโค ปญฺจโม. ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

El quinto vagga es el Samāpatti Vagga. El tercer Paṇṇāsaka ha concluido.

๑. โกธเปยฺยาลํ

1. Kodha Peyyāla

๑๘๑. อิโต [Pg.64] ปเรสุ กุชฺฌนลกฺขโณ โกโธ. อุปนนฺธนลกฺขโณ อุปนาโห. สุกตกรณมกฺขนลกฺขโณ มกฺโข. ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปลาโส. อุสูยนลกฺขณา อิสฺสา. ปญฺจมจฺเฉรภาโว มจฺฉริยํ. ตํ สพฺพมฺปิ มจฺฉรายนลกฺขณํ. กตปฏิจฺฉาทนลกฺขณา มายา. เกราฏิกลกฺขณํ สาเฐยฺยํ. อลชฺชนากาโร อหิริกํ. อุปวาทโต อภายนากาโร อโนตฺตปฺปํ. อกฺโกธาทโย เตสํ ปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา.

181. A partir de aquí, en los siguientes: la 'ira' (kodho) tiene la característica de enojarse. La 'malicia' (upanāho) tiene la característica de guardar rencor. El 'desprecio' (makkho) tiene la característica de borrar el bien recibido. La 'rivalidad' (palāso) tiene la característica de igualarse con otros. La 'envidia' (issā) tiene la característica de celar la prosperidad ajena. El 'egoísmo' (macchariyaṃ) es el estado de poseer las cinco mezquindades; todo ello tiene la característica de ocultar la propia fortuna. El 'engaño' (māyā) tiene la característica de encubrir las propias faltas. La 'hipocresía' (sāṭheyyaṃ) tiene la característica de ser astuto y fraudulento. La 'falta de vergüenza' (ahirikam) es el modo de no avergonzarse de las malas acciones. La 'falta de temor moral' (anottappam) es el modo de no temer el reproche ajeno. La ausencia de ira (akkodha) y demás deben entenderse por medio de sus respectivos opuestos.

๑๘๕. เสกฺขสฺส ภิกฺขุโนติ สตฺตวิธสฺสาปิ เสกฺขสฺส อุปริอุปริคุเณหิ ปริหานาย สํวตฺตนฺติ, ปุถุชฺชนสฺส ปน ปฐมตรํเยว ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา. อปริหานายาติ อุปริอุปริคุเณหิ อปริหานตฺถาย.

185. Respecto a 'para el monje aprendiz' (sekkhassa bhikkhuno), debe entenderse que para los siete tipos de aprendices, estas cosas conducen a la disminución de las cualidades superiores; pero para la persona mundana (puthujjana), conducen a la disminución incluso antes. 'Para la no disminución' (aparihānāya) significa con el propósito de no disminuir de las cualidades superiores.

๑๘๗. ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาเนตฺวา นิกฺขิตฺโต, เอวํ นิรเย ปติฏฺฐิโต วาติ เวทิตพฺโพ.

187. 'Depositado según fue traído' significa que debe entenderse como si hubiera sido traído y colocado, así queda establecido en el infierno.

๑๙๐. เอกจฺโจติ ยสฺเสเต โกธาทโย อตฺถิ, โส เอกจฺโจ นาม.

190. 'Cierto individuo' (ekacco) se refiere a aquel que posee estas cualidades como la ira y otras.

โกธเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

El Kodha Peyyāla ha concluido.

๒. อกุสลเปยฺยาลํ

2. Akusala Peyyāla

๑๙๑-๒๐๐. สาวชฺชาติ สโทสา. อนวชฺชาติ นิทฺโทสา. ทุกฺขุทฺรยาติ ทุกฺขวฑฺฒิกา. สุขุทฺริยาติ สุขวฑฺฒิกา. สพฺยาพชฺฌาติ สทุกฺขา. อพฺยาพชฺฌาติ นิทฺทุกฺขา. เอตฺตาวตา วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

191-200. 'Sāvajjā' significa con falta. 'Anavajjā' significa sin falta. 'Dukkhudrayā' significa que aumenta el sufrimiento. 'Sukhudrayā' significa que aumenta la felicidad. 'Sabyābajjhā' significa con aflicción. 'Abyābajjhā' significa sin aflicción. Con esta extensión de palabras, se ha expuesto únicamente el ciclo (vaṭṭa) y la cesación del ciclo (vivaṭṭa).

อกุสลเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

El Akusala Peyyāla ha concluido.

๓. วินยเปยฺยาลํ

3. Vinaya Peyyāla

๒๐๑. ทฺเวเม[Pg.65], ภิกฺขเว, อตฺถวเส ปฏิจฺจาติ, ภิกฺขเว, ทฺเว อตฺเถ นิสฺสาย ทฺเว การณานิ สนฺธาย. สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ สิกฺขาโกฏฺฐาโส ฐปิโต. สงฺฆสุฏฺฐุตายาติ สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาวาย, ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา สมฺปฏิจฺฉนตฺถายาติ อตฺโถ. สงฺฆผาสุตายาติ สงฺฆสฺส ผาสุวิหารตฺถาย. ทุมฺมงฺกูนนฺติ ทุสฺสีลานํ. เปสลานนฺติ ปียสีลานํ. ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วีติกฺกมปจฺจยา ปฏิลทฺธพฺพานํ วธพนฺธนาทิทุกฺขธมฺมสงฺขาตานํ อาสวานํ. สํวรายาติ ปิทหนตฺถาย. สมฺปรายิกานนฺติ ตถารูปานํเยว อปายทุกฺขสงฺขาตานํ สมฺปราเย อุปฺปชฺชนกอาสวานํ. ปฏิฆาตายาติ ปฏิเสธนตฺถาย. เวรานนฺติ อกุสลเวรานมฺปิ ปุคฺคลเวรานมฺปิ. วชฺชานนฺติ โทสานํ. เต เอว วา ทุกฺขธมฺมา วชฺชนียตฺตา อิธ วชฺชาติ อธิปฺเปตา. ภยานนฺติ จิตฺตุตฺราสภยานมฺปิ ภยเหตูนํ เตสํเยว ทุกฺขธมฺมานมฺปิ. อกุสลานนฺติ อกฺขมฏฺเฐน อกุสลสงฺขาตานํ ทุกฺขธมฺมานํ. คิหีนํ อนุกมฺปายาติ คิหีสุ อุชฺฌายนฺเตสุ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ คิหีนํ อนุกมฺปาย ปญฺญตฺตํ นาม. ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทายาติ ปาปิจฺฉา ปกฺขํ นิสฺสาย สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุนฺติ เตสํ ปกฺขุปจฺเฉทนตฺถาย. อปฺปสนฺนานํ ปสาทายาติ ปุพฺเพ อปฺปสนฺนานมฺปิ ปณฺฑิตมนุสฺสานํ สิกฺขาปทปญฺญตฺติสมฺปทํ ทิสฺวา ปสาทุปฺปตฺติอตฺถาย. ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวายาติ ปสนฺนานํ อุปรูปริปสาทภาวาย. สทฺธมฺมฏฺฐิติยาติ สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํ. วินยานุคฺคหายาติ ปญฺจวิธสฺสาปิ วินยสฺส อนุคฺคณฺหนตฺถาย.

201. "Monjes, basándose en estos dos beneficios" (dveme bhikkhave atthavase paṭicca): oh monjes, dependiendo de dos provechos y con referencia a dos causas. "Se ha establecido la regla de entrenamiento" (sikkhāpadaṃ paññattaṃ): se ha fijado el conjunto de normas de entrenamiento. "Para la excelencia de la Comunidad" (saṅghasuṭṭhutāyā): por el buen estado de la Comunidad; el significado es con el propósito de la aceptación tras haber dicho: "Está bien, venerable señor". "Para el bienestar de la Comunidad" (saṅghaphāsutāyā): para que la Comunidad more en confort. "Para [el control de] los de mala conducta" (dummaṅkūnaṃ): para las personas de conducta inmoral. "Para [el apoyo de] los amantes de la virtud" (pesalānaṃ): para las personas de conducta amable y virtuosa. "Para [el control de] las corrupciones en la vida presente" (diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ): para las corrupciones que se manifiestan en esta misma existencia, refiriéndose a los peligros llamados naturalezas de sufrimiento como la ejecución o el encarcelamiento que se reciben debido a las transgresiones. "Para su restricción" (saṃvarāyā): con el propósito de cerrarlos u obstruirlos. "Para [la eliminación de] las de vidas futuras" (samparāyikānaṃ): para las corrupciones de tal tipo que habrán de surgir en el más allá, llamadas el sufrimiento de los estados de privación (apāya). "Para su eliminación" (paṭighātāyā): con el propósito de prohibirlas o prevenirlas. "Respecto a las enemistades" (verānaṃ): tanto para las enemistades de acciones insalubres como para las enemistades personales. "Respecto a las faltas" (vajjānaṃ): respecto a los defectos; alternativamente, esas mismas naturalezas de sufrimiento son llamadas aquí "faltas" porque deben ser evitadas. "Respecto a los miedos" (bhayānaṃ): tanto para los miedos del terror mental como para las mismas naturalezas de sufrimiento que son causas de miedo. "Respecto a lo insalubre" (akusalānaṃ): para las naturalezas de sufrimiento llamadas insalubres en el sentido de ser difíciles de soportar. "Por compasión hacia los laicos" (gihīnaṃ anukampāyā): cuando los laicos critican, la regla de entrenamiento establecida se dice que ha sido promulgada por compasión hacia ellos. "Para cortar las facciones de quienes tienen malos deseos" (pāpicchānaṃ pakkhupacchedāyā): para que los monjes de malos deseos, apoyándose en su grupo, no dividan a la Comunidad; con el propósito de cortar sus facciones. "Para la fe de los que no tienen fe" (appasannānaṃ pasādāyā): para que surja la fe en las personas sabias que antes no la tenían, tras ver la perfección del establecimiento de las reglas de entrenamiento. "Para el incremento de los que ya tienen fe" (pasannānaṃ bhiyyobhāvāyā): para el desarrollo de una fe cada vez más profunda en quienes ya creen. "Para la estabilidad del Verdadero Dharma" (saddhammaṭṭhitiyā): para que el Dharma de los virtuosos perdure por mucho tiempo. "Para el apoyo del Vinaya" (vinayānuggahāyā): para favorecer los cinco tipos de disciplina.

๒๐๒-๒๓๐. ปาติโมกฺขํ ปญฺญตฺตนฺติ ภิกฺขุปาติโมกฺขํ ภิกฺขุนิปาติโมกฺขนฺติ ทุวิธํ ปาติโมกฺขํ ปญฺญตฺตํ. ปาติโมกฺขุทฺเทโสติ ภิกฺขูนํ ปญฺจ, ภิกฺขุนีนํ จตฺตาโรติ นว ปาติโมกฺขุทฺเทสา ปญฺญตฺตา. ปาติโมกฺขฏฺฐปนนฺติ อุโปสถฏฺฐปนํ. ปวารณา ปญฺญตฺตาติ จาตุทฺทสิกา ปนฺนรสิกาติ ทฺเว ปวารณา ปญฺญตฺตา. ปวารณฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตนฺติ สาปตฺติกสฺส ภิกฺขุโน ปวารณา อุตฺติยา วตฺตมานาย ปวารณฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตํ. ตชฺชนียกมฺมาทีสุ [Pg.66] ภิกฺขู วาจาสตฺตีหิ วิตุทนฺตานํ ปณฺฑุกโลหิตกานํ ภิกฺขูนํ ตชฺชนียกมฺมํ (จูฬว. ๑ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส เสยฺยสกสฺส ภิกฺขุโน นิยสฺสกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. กุลทูสเก อสฺสชิปุนพฺพสุเก ภิกฺขู อารพฺภ ปพฺพาชนียกมฺมํ (จูฬว. ๒๑ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. คิหีนํ อกฺโกสกสฺส สุธมฺมตฺเถรสฺส ปฏิสารณียกมฺมํ (จูฬว. ๓๓ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. อาปตฺติยา อทสฺสนาทีสุ อุกฺเขปนียกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ครุกาปตฺตึ อาปนฺนสฺส ปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา ปริวาสทานํ ปญฺญตฺตํ. ปริวาเส อนฺตราปตฺตึ อาปนฺนสฺส มูลาย ปฏิกสฺสนํ ปญฺญตฺตํ. ปฏิจฺฉนฺนายปิ อปฺปฏิจฺฉนฺนายปิ อาปตฺติยา มานตฺตทานํ ปญฺญตฺตํ. จิณฺณมานตฺตสฺส อพฺภานํ ปญฺญตฺตํ. สมฺมา วตฺตนฺตสฺส โอสารณียํ ปญฺญตฺตํ. อสมฺมาวตฺตนาทีสุ นิสฺสารณียํ ปญฺญตฺตํ.

202-230. "Se ha establecido el Pātimokkha" (pātimokkhaṃ paññattaṃ): se ha promulgado el Pātimokkha de los monjes y el Pātimokkha de las monjas, estableciéndose así de dos formas. "Recitación del Pātimokkha" (pātimokkhuddeso): se han establecido nueve tipos de recitación, cinco para los monjes y cuatro para las monjas. "Suspensión del Pātimokkha" (pātimokkhaṭṭhapanaṃ): se refiere a la suspensión del Uposatha. "Se han establecido las Pavāraṇā" (pavāraṇā paññattā): se han establecido dos tipos de ceremonias de invitación (pavāraṇā), la del día catorce y la del día quince. "Se ha establecido la suspensión de la Pavāraṇā" (pavāraṇāṭṭhapanaṃ paññattaṃ): se ha establecido suspender la ceremonia cuando se presenta la moción de invitación contra un monje que tiene una ofensa. Entre los actos disciplinarios: se estableció el acto de censura (tajjanīyakamma) para los monjes Paṇḍuka y Lohitaka, quienes herían a otros monjes con dardos de palabras. Se estableció el acto de subordinación (nissayakamma) para el monje Seyyasaka, quien era necio e ignorante. Se estableció el acto de expulsión (pabbājanīyakamma) con referencia a los monjes Assaji y Punabbasu, quienes corrompían a las familias [con conducta inapropiada]. Se estableció el acto de reconciliación (paṭisāraṇīyakamma) para el anciano Sudhamma, quien insultó a los laicos. Se estableció el acto de suspensión (ukkhepanīyakamma) por no reconocer una ofensa y otros motivos. Se estableció otorgar el periodo de prueba (parivāsa) para el monje que ha cometido una ofensa grave (garukāpatti) de forma oculta. Se estableció el retorno al inicio (mūlāyapaṭikassanaṃ) para el monje que comete otra ofensa durante el periodo de prueba. Se estableció otorgar el acto de disciplina (mānatta) por ofensas ocultas o no ocultas. Se estableció la rehabilitación (abbhānaṃ) para el monje que ha completado el mānatta. Se estableció la reintegración (osāraṇīyaṃ) para quien se comporta correctamente. Se estableció la exclusión (nissāraṇīyaṃ) por comportamiento incorrecto y otras causas.

เอหิภิกฺขูปสมฺปทา สรณคมนูปสมฺปทา โอวาทูปสมฺปทา ปญฺหาพฺยากรณูปสมฺปทา ญตฺติจตุตฺถกมฺมูปสมฺปทา ครุธมฺมูปสมฺปทา อุภโตสงฺเฆ อุปสมฺปทา ทูเตน อุปสมฺปทาติ อฏฺฐวิธา อุปสมฺปทา ปญฺญตฺตา. ญตฺติกมฺมํ นว ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ นวฏฺฐานิกํ ญตฺติกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ญตฺติทุติยกมฺมํ สตฺต ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ สตฺตฏฺฐานิกเมว ญตฺติทุติยกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ สตฺต ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ สตฺตฏฺฐานิกเมว ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ปฐมปาราชิกาทีนํ ปฐมปญฺญตฺติ อปญฺญตฺเต ปญฺญตฺตํ. เตสํเยว อนุปญฺญตฺติ ปญฺญตฺเต อนุปญฺญตฺตํ. ธมฺมสมฺมุขตา วินยสมฺมุขตา สงฺฆสมฺมุขตา ปุคฺคลสมฺมุขตาติ อิมสฺส จตุพฺพิธสฺส สมฺมุขีภาวสฺส วเสน สมฺมุขาวินโย ปญฺญตฺโต. สติเวปุลฺลปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส อโจทนตฺถาย สติวินโย ปญฺญตฺโต. อุมฺมตฺตกสฺส ภิกฺขุโน อมูฬฺหวินโย ปญฺญตฺโต. อปฺปฏิญฺญาย จุทิตกสฺส อาปตฺติยา อตรณตฺถํ ปฏิญฺญาตกรณํ ปญฺญตฺตํ. พหุตรานํ ธมฺมวาทีนํ ลทฺธึ คเหตฺวา อธิกรณวูปสมนตฺถํ. เยภุยฺยสิกา ปญฺญตฺตา. ปาปุสฺสนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส นิคฺคณฺหนตฺถํ ตสฺสปาปิยสิกา ปญฺญตฺตา. ภณฺฑนาทิวเสน พหุํ อสฺสามณกํ กตฺวา อาปตฺตึ อาปนฺนานํ ภิกฺขูนํ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ ฐเปตฺวา คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ อวเสสาปตฺตีนํ วูปสมนตฺถาย ติณวตฺถารโก ปญฺญตฺโต.

Se han establecido ocho tipos de ordenación: la ordenación por la invitación "Ven, monje" (ehibhikkhūpasampadā), la ordenación por ir a los refugios, la ordenación por recibir instrucción, la ordenación por responder preguntas, la ordenación por un acto formal de moción y tres proclamaciones, la ordenación por aceptar los ocho principios estrictos, la ordenación ante ambos Sanghas y la ordenación por medio de un mensajero. El acto formal de moción (ñattikamma) se ha establecido en nueve instancias. El acto formal con una moción y una proclamación (ñattidutiyakamma) se ha establecido en siete instancias. El acto formal con una moción y tres proclamaciones (ñatticatutthakamma) se ha establecido en siete instancias. La regulación original (paṭhamapaññatti) de la primera Pārājika y otras se estableció cuando no existía regla previa. La regulación subsiguiente (anupaññatti) de las mismas se estableció después de la regla original. El Vinaya por confrontación (sammukhāvinayo) se estableció mediante la presencia cuádruple: presencia del Dharma, del Vinaya, de la Comunidad y de los individuos. El Vinaya por memoria (sativinayo) se estableció para que no se acuse a un Arahant que posee plena memoria. El Vinaya por demencia (amūḷhavinayo) se estableció para el monje que está demente. El procedimiento de declaración de reconocimiento (paṭiññātakaraṇaṃ) se estableció para que un acusado no sea sancionado sin su admisión de la ofensa. El procedimiento por mayoría (yebhuyyasikā) se estableció para resolver una disputa adoptando la visión de la mayoría de quienes hablan conforme al Dharma. El procedimiento por conducta perversa (tassapāpiyasikā) se estableció para reprender a una persona de naturaleza malvada. El procedimiento de cubrir con paja (tiṇavatthārako) se estableció para resolver las ofensas de monjes que han cometido muchos actos inapropiados debido a disputas, excluyendo las ofensas graves (pārājika y saṅghādisesa) y aquellas relacionadas con los laicos.

วินยเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

Aquí termina el resumen del Vinaya.

๔. ราคเปยฺยาลํ

4. Resumen sobre el deseo.

๒๓๑. ราคสฺส[Pg.67], ภิกฺขเว, อภิญฺญายาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส อภิชานนตฺถํ ปจฺจกฺขกรณตฺถํ. ปริญฺญายาติ ปริชานนตฺถํ. ปริกฺขยายาติ ปริกฺขยคมนตฺถํ. ปหานายาติ ปชหนตฺถํ. ขยาย วยายาติ ขยวยคมนตฺถํ. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถํ. นิโรธายาติ นิรุชฺฌนตฺถํ. จาคายาติ จชนตฺถํ. ปฏินิสฺสคฺคายาติ ปฏินิสฺสชฺชนตฺถํ.

231. Rāgassa bhikkhave abhiññāyāti: 'Para el conocimiento superior de la pasión, monjes', significa con el propósito de conocer distintamente y con el propósito de realizar directamente la pasión que tiene como objeto los cinco placeres sensoriales. Pariññāyāti: 'Para el pleno entendimiento', significa con el propósito de conocer discriminadamente. Parikkhayāyāti: 'Para la extinción total', significa con el propósito de alcanzar la extinción. Pahānāyāti: 'Para el abandono', significa con el propósito de renunciar. Khayāya vayāyāti: 'Para el agotamiento y la desaparición', significa con el propósito de alcanzar el agotamiento y la destrucción. Virāgāyāti: 'Para el desapego', significa con el propósito del desapasionamiento. Nirodhāyāti: 'Para el cese', significa con el propósito de la cesación. Cāgāyāti: 'Para la renuncia', significa con el propósito de entregar. Paṭinissaggāyāti: 'Para el desprendimiento', significa con el propósito de renunciar por completo.

๒๓๒-๒๔๖. ถมฺภสฺสาติ โกธมานวเสน ถทฺธภาวสฺส. สารพฺภสฺสาติ การณุตฺตริยลกฺขณสฺส สารพฺภสฺส. มานสฺสาติ นววิธมานสฺส. อติมานสฺสาติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญนมานสฺส. มทสฺสาติ มชฺชนาการมทสฺส. ปมาทสฺสาติ สติวิปฺปวาสสฺส, ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺคสฺส. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

232-246. Thambhassāti: 'Para la terquedad', se refiere al estado de rigidez mediante el poder de la ira y el orgullo. Sārambhassāti: 'Para la impetuosidad', se refiere a la agresividad que tiene la característica de actuar en exceso. Mānassāti: 'Para el orgullo', se refiere a los nueve tipos de orgullo. Atimānassāti: 'Para la arrogancia', se refiere al orgullo de considerarse superior después de haber sobrepasado a otros. Madassāti: 'Para la vanidad', se refiere al orgullo que se manifiesta en forma de embriaguez. Pamādassāti: 'Para la negligencia', se refiere a la pérdida de la atención y a la relajación de la mente en los cinco placeres sensoriales. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti: El resto tiene un significado evidente en todos los casos. Así termina la explicación del décimo sutta.

ราคเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

La serie repetitiva sobre la pasión (Rāgapeyyālaṃ) ha terminado.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

En el Manorathapūraṇī, el comentario del Aṅguttaranikāya,

ทุกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha terminado la explicación del Libro de los Pares (Dukanipāta). El segundo volumen del Comentario al Aṅguttaranikāya (primera parte) ha finalizado.

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. Homenaje a aquel Bendito, el Noble, el plenamente Iluminado por sí mismo.

องฺคุตฺตรนิกาเย

En el Aṅguttaranikāya,

ติกนิปาต-อฏฺฐกถา

Comentario al Libro de los Tríos (Tikanipāta).

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. Los primeros cincuenta (Paṭhamapaṇṇāsakaṃ).

๑. พาลวคฺโค

1. Capítulo de los Necios (Bālavaggo).

๑. ภยสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Sutta sobre los Peligros (Bhayasuttavaṇṇanā).

๑. ติกนิปาตสฺส [Pg.69] ปฐเม ภยานีติอาทีสุ ภยนฺติ จิตฺตุตฺราโส. อุปทฺทโวติ อเนกคฺคตากาโร. อุปสคฺโคติ อุปสฏฺฐากาโร ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนากาโร.

1. 1. En el primer sutta del Libro de los Tríos, respecto a términos como bhayāni ('peligros'), bhayanti ('peligro') significa terror mental. Upaddavoti ('aflicción') significa un estado de falta de concentración (dispersión). Upasaggoti ('infortunio') significa un estado de estar agobiado o de apegarse a diversos objetos aquí y allá.

เตสํ เอวํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ – ปพฺพตวิสมนิสฺสิตา โจรา ชนปทวาสีนํ เปเสนฺติ – ‘‘มยํ อสุกทิวเส นาม ตุมฺหากํ คามํ ปหริสฺสามา’’ติ. เต ตํ ปวตฺตึ สุตกาลโต ปฏฺฐาย ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ. อยํ จิตฺตุตฺราโส นาม. ‘‘ยถา โน เต โจรา กุปิตา อนตฺถมฺปิ อาวเหยฺยุ’’นฺติ หตฺถสารํ คเหตฺวา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ สทฺธึ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภูมิยํ นิปชฺชนฺติ ฑํสมกสาทีหิ ขชฺชมานา, คุมฺพนฺตรานิ ปวิสนฺตา ขาณุกณฺฏเก มทฺทนฺติ. เตสํ เอวํ วิจรนฺตานํ วิกฺขิตฺตภาโว อเนกคฺคตากาโร นาม. ตโต โจเรสุ ยถาวุตฺเต ทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสุ ‘‘ตุจฺฉกสาสนํ ภวิสฺสติ, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ สปริกฺขารา คามํ ปวิสนฺติ. อถ เตสํ ปวิฏฺฐภาวํ ญตฺวา คามํ ปริวาเรตฺวา ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวา มนุสฺเส ฆาเตตฺวา โจรา สพฺพํ วิภวํ วิลุมฺปิตฺวา คจฺฉนฺติ. เตสุ ฆาติตาวเสสา อคฺคึ นิพฺพาเปตฺวา โกฏฺฐกจฺฉายาภิตฺติจฺฉายาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคิตฺวา นิสีทนฺติ นฏฺฐํ อนุโสจมานา. อยํ อุปสฏฺฐากาโร ลคฺคนากาโร นาม.

La diferencia entre ellos debe entenderse de esta manera: unos bandidos que dependen de lugares irregulares como montañas envían un mensaje a los habitantes de una región diciendo: 'En tal día, atacaremos vuestra aldea'. A partir del momento en que escuchan esa noticia, los aldeanos caen en el miedo y el terror; esto se llama 'terror mental' (cittutrāsa). Pensando: 'Para que esos bandidos no se enfurezcan con nosotros y nos causen daño', toman sus posesiones valiosas y, junto con sus animales de dos y cuatro patas, entran en el bosque y se acuestan en diversos lugares en la tierra; siendo picados por tábanos, mosquitos y otros insectos, y entrando entre los matorrales, pisan tocones y espinas. El estado de dispersión de quienes vagan de tal forma se llama 'falta de concentración' (anekaggatākāra). Luego, cuando los bandidos no llegan en el día mencionado, pensando: 'Habrá sido una noticia falsa, regresemos a la aldea', vuelven a la aldea con sus pertenencias. Entonces, al saber que han regresado, los bandidos rodean la aldea, prenden fuego a las puertas, matan a la gente, saquean todas las riquezas y se marchan. Entre ellos, los supervivientes de la matanza apagan el fuego y se sientan aquí y allá en las sombras de los graneros o de los muros, lamentando repetidamente sus bienes perdidos. Esto es lo que se llama 'estado de estar agobiado' o 'estado de apego' (lagganākāra).

นฬาคาราติ นเฬหิ ฉนฺนปฏิจฺฉนฺนอคารา. เสสสมฺภารา ปเนตฺถ รุกฺขมยา โหนฺติ. ติณาคาเรปิ เอเสว นโย. กูฏาคารานีติ กูฏสงฺคหิตานิ อคารานิ. อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานีติ อนฺโต จ พหิ จ ลิตฺตานิ. นิวาตานีติ นิวาริตวาตปฺปเวสานิ. ผุสิตคฺคฬานีติ เฉเกหิ วฑฺฒกีหิ กตตฺตา [Pg.70] ปิฏฺฐสงฺฆาฏมฺหิ สุฏฺฐุ ผุสิตกวาฏานิ. ปิหิตวาตปานานีติ ยุตฺตวาตปานานิ. อิมินา ปททฺวเยน กวาฏวาตปานานํ นิจฺจปิหิตตํ อกเถตฺวา สมฺปตฺติเยว กถิตา. อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ปน ตานิ ปิธียนฺติ จ วิวรียนฺติ จ.

Naḷāgārāti: se refiere a las casas techadas y protegidas con cañas. En este contexto, el resto de los materiales de construcción son de madera. Tiṇāgārepi: en las casas de paja, el método de interpretación es el mismo. Kūṭāgārānīti: son casas que poseen una cúspide o techo puntiagudo. Ullittāvalittānīti: enlucidas tanto por dentro como por fuera. Nivātānīti: aquellas donde se ha impedido la entrada del viento. Phusitaggaḷānīti: aquellas que tienen puertas que ajustan perfectamente en sus marcos por haber sido hechas por carpinteros expertos. Pihitavātapānānīti: aquellas con ventanas bien acopladas. Con estas dos palabras ('phusitaggaḷā' y 'pihitavātapānā'), sin decir que las puertas y ventanas están cerradas permanentemente, se describe su perfección técnica. No obstante, en cualquier momento en que se desee, dichas puertas y ventanas pueden cerrarse o abrirse.

พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ พาลเมว นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. พาโล หิ อปณฺฑิตปุริโส รชฺชํ วา โอปรชฺชํ วา อญฺญํ วา ปน มหนฺตํ ฐานํ ปตฺเถนฺโต กติปเย อตฺตนา สทิเส วิธวปุตฺเต มหาธุตฺเต คเหตฺวา ‘‘เอถ อหํ ตุมฺเห อิสฺสเร กริสฺสามี’’ติ ปพฺพตคหนาทีนิ นิสฺสาย อนฺตมนฺเต คาเม ปหรนฺโต ทามริกภาวํ ชานาเปตฺวา อนุปุพฺเพน นิคเมปิ ชนปเทปิ ปหรติ. มนุสฺสา เคหานิ ฉฑฺเฑตฺวา เขมฏฺฐานํ ปตฺถยมานา ปกฺกมนฺติ. เต นิสฺสาย วสนฺตา ภิกฺขูปิ ภิกฺขุนิโยปิ อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานานิ ปหาย ปกฺกมนฺติ. คตคตฏฺฐาเน ภิกฺขาปิ เสนาสนมฺปิ ทุลฺลภํ โหติ. เอวํ จตุนฺนมฺปิ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหติ. ปพฺพชฺชิเตสุปิ ทฺเว พาลา ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ วิวาทํ ปฏฺฐเปตฺวา โจทนํ อารภนฺติ. อิติ โกสมฺพิวาสิกานํ วิย มหากลโห อุปฺปชฺชติ. จตุนฺนํ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหตีติ เอวํ ยานิ กานิจิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

Bālato uppajjantīti: significa que los peligros surgen dependiendo únicamente del necio. Pues un hombre necio y falto de sabiduría, deseando el reinado, el virreinato u otro cargo importante, toma consigo a unos pocos hombres vulgares y grandes rufianes similares a él, y diciendo: 'Venid, yo os haré señores', se refugia en montañas y bosques espesos, y atacando al menos las aldeas, da a conocer su condición de bandido rebelde, y gradualmente ataca también pueblos y regiones. Los hombres, abandonando sus casas y buscando un lugar seguro, huyen. Los monjes y monjas que viven dependiendo de ellos, abandonando sus respectivos lugares de residencia, también se marchan. En cada lugar a donde van, tanto la limosna como el alojamiento se vuelven difíciles de obtener. Así, el peligro llega ciertamente a las cuatro asambleas. Incluso entre los que han renunciado al mundo, dos monjes necios, iniciando una disputa entre sí, comienzan a acusarse mutuamente. Así surge una gran contienda como la de los habitantes de Kosambī. El peligro llega ciertamente a las cuatro asambleas. De esta manera, cualesquiera peligros que surgen, todos ellos surgen debido al necio; así concluyó la enseñanza de acuerdo con la conexión del tema.

๒. ลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

2. 2. Explicación del Lakkhaṇa Sutta (Sutta sobre las Características).

๒. ทุติเย กายทฺวาราทิปวตฺตํ กมฺมํ ลกฺขณํ สญฺชานนการณํ อสฺสาติ กมฺมลกฺขโณ. อปทานโสภนี ปญฺญาติ ยา ปญฺญา นาม อปทาเนน โสภติ, พาลา จ ปณฺฑิตา จ อตฺตโน อตฺตโน จริเตเนว ปากฏา โหนฺตีติ อตฺโถ. พาเลน หิ คตมคฺโค รุกฺขคจฺฉคามนิคมาทีนิ ฌาเปตฺวา คจฺฉนฺตสฺส อินฺทคฺคิโน คตมคฺโค วิย โหติ, ฌามฏฺฐานมตฺตเมว องฺคารมสิฉาริกาสมากุลํ ปญฺญายติ. ปณฺฑิเตน คตมคฺโค กุโสพฺภาทโย ปูเรตฺวา วิวิธสสฺสสมฺปทํ อาวหมาเนน จตุทีปิกเมเฆน คตมคฺโค วิย โหติ. ยถา เตน คตมคฺเค อุทกปูรานิ เจว วิวิธสสฺสผลาผลานิ จ ตานิ ตานิ ฐานานิ ปญฺญายนฺติ, เอวํ ปณฺฑิเตน คตมคฺเค สมฺปตฺติโยว ปญฺญายนฺติ โน วิปตฺติโยติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

2. 2. En el segundo sutta, la acción manifestada a través de las puertas del cuerpo y demás es el signo o la causa para reconocer a un necio o a un sabio; por tanto, se dice que 'tienen la acción como característica'. Apadānasobhanī paññāti: significa que la sabiduría brilla mediante la conducta (el esfuerzo por conocer las faltas). Tanto el necio como el sabio se hacen evidentes únicamente por su propio comportamiento. En efecto, el camino recorrido por el necio es como el camino de un incendio forestal que avanza quemando árboles, matorrales, aldeas y pueblos; solo se percibe el lugar quemado, lleno de carbón, hollín y cenizas. El camino recorrido por el sabio es como el camino de una gran nube que llueve sobre los cuatro continentes, llenando estanques y trayendo la abundancia de diversos cultivos. Así como en el camino de esa gran nube se perciben lugares llenos de agua y diversos frutos y granos, del mismo modo, en el camino recorrido por el sabio solo se perciben prosperidades y no ruinas. El resto en este segundo sutta tiene un significado claro.

๓. จินฺตีสุตฺตวณฺณนา

3. 3. Explicación del Cintī Sutta.

๓. ตติเย [Pg.71] พาลลกฺขณานีติ ‘‘พาโล อย’’นฺติ เอเตหิ ลกฺขียติ ญายตีติ พาลลกฺขณานิ. ตาเนวสฺส สญฺชานนการณานีติ พาลนิมิตฺตานิ. พาลาปทานานีติ พาลสฺส อปทานานิ. ทุจฺจินฺติตจินฺตีติ จินฺตยนฺโต อภิชฺฌาพฺยาปาทมิจฺฉาทสฺสนวเสน ทุจฺจินฺติตเมว จินฺเตติ. ทุพฺภาสิตภาสีติ ภาสมาโนปิ มุสาวาทาทิเภทํ ทุพฺภาสิตเมว ภาสติ. ทุกฺกฏกมฺมการีติ กโรนฺโตปิ ปาณาติปาตาทิวเสน ทุกฺกฏกมฺมเมว กโรติ. ปณฺฑิตลกฺขณานีติอาทิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. สุจินฺติตจินฺตีติอาทีนิ เจตฺถ มโนสุจริตาทีนํ วเสน โยเชตพฺพานิ.

3. En el tercer sutra, respecto a 'características de un necio' (bālalakkhaṇāni): mediante estas cosas como tener malos pensamientos, se reconoce o se sabe que 'este es un necio'; por lo tanto, se llaman características de un necio. Esas mismas son las causas para reconocerlo, por lo cual se denominan 'señales de un necio' (bālanimittāni). 'Conductas de un necio' (bālāpadānāni) se refiere a las acciones o el comportamiento de un necio. 'Pensador de malos pensamientos' (duccintitacintī) significa que al pensar, piensa únicamente lo que es mal pensado mediante la codicia, la malevolencia y la visión errónea. 'Hablante de malas palabras' (dubbhāsitabhāsī) significa que incluso al hablar, solo pronuncia palabras mal dichas que consisten en falso testimonio y otras faltas. 'Hacedor de malas acciones' (dukkaṭakammakārī) significa que incluso al actuar, solo realiza acciones mal hechas mediante el acto de quitar la vida y otros pecados. 'Características de un sabio' (paṇḍitalakkhaṇāni), etc., debe entenderse siguiendo el mismo método de lo ya expuesto. 'Pensador de buenos pensamientos' (sucintitacintī), etc., debe aplicarse aquí mediante la buena conducta mental y las demás virtudes.

๔. อจฺจยสุตฺตวณฺณนา

4. 4. Comentario al Accayasutta

๔. จตุตฺเถ อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสตีติ อตฺตโน อปราธํ อปราธโต น ปสฺสติ. อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ นปฺปฏิกโรตีติ ‘‘อปรทฺธํ มยา’’ติ ญตฺวาปิ โย ธมฺโม, ตํ น กโรติ, ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา อจฺจยํ น เทเสติ นกฺขมาเปติ. อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาตีติ ปรสฺส ‘‘วิรทฺธํ มยา’’ติ ญตฺวา ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ขมาเปนฺตสฺส นกฺขมติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขโต เวทิตพฺโพ.

4. En el cuarto sutra, 'no ve una transgresión como una transgresión' significa que no ve su propia falta como una falta. 'Habiéndola visto como una transgresión, no la remedia según el Dhamma' significa que, aunque sepa que 'he cometido un error', no realiza lo que el Dhamma establece; no cumple con la penalidad, no confiesa su falta ni pide perdón. 'No acepta la confesión de una transgresión según el Dhamma' significa que cuando otro, reconociendo que 'he errado', cumple con la penalidad y busca perdón, él no lo perdona. El lado brillante (sukkapakkho, las cualidades del sabio) debe entenderse por oposición a lo que se ha expuesto.

๕. อโยนิโสสุตฺตวณฺณนา

5. 5. Comentario al Ayonisosutta

๕. ปญฺจเม อโยนิโส ปญฺหํ กตฺตา โหตีติ ‘‘กติ นุ โข, อุทายิ, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ วุตฺเต ‘‘ปุพฺเพนิวาโส อนุสฺสติฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ลาฬุทายิตฺเถโร วิย อนุปายจินฺตาย อปญฺหเมว ปญฺหนฺติ กตฺตา โหติ. อโยนิโส ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตา โหตีติ เอวํ จินฺติตํ ปน ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโตปิ ‘‘อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ, เอกมฺปิ ชาติ’’นฺติอาทินา นเยน โสเยว เถโร วิย อโยนิโส วิสฺสชฺเชตา โหติ, อปญฺหเมว ปญฺหนฺติ กเถติ. ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหีติ เอตฺถ ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต ปทพฺยญฺชนํ. ตํ อกฺขรปาริปูรึ กตฺวา ทสวิธํ พฺยญฺชนพุทฺธึ อปริหาเปตฺวา [Pg.72] วุตฺตํ ปริมณฺฑลํ นาม โหติ, เอวรูเปหิ ปทพฺยญฺชเนหีติ อตฺโถ. สิลิฏฺเฐหีติ ปทสิลิฏฺฐตาย สิลิฏฺเฐหิ. อุปคเตหีติ อตฺถญฺจ การณญฺจ อุปคเตหิ. นาพฺภนุโมทิตาติ เอวํ โยนิโส สพฺพํ การณสมฺปนฺนํ กตฺวาปิ วิสฺสชฺชิตํ ปรสฺส ปญฺหํ นาภินุโมทติ นาภินนฺทติ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปญฺหํ ลาฬุทายิตฺเถโร วิย. ยถาห –

5. En el quinto sutra, 'es un formulador de preguntas de manera inadecuada' (ayoniso pañhaṃ kattā) significa que, al decirse: 'Udāyi, ¿cuántas son las estaciones de la recordación?', él piensa: 'el recuerdo de vidas pasadas será una estación de la recordación'; y así, pensando sin el método correcto, al igual que el anciano Lāḷudāyī, convierte lo que no es una pregunta adecuada en una pregunta. 'Es un respondedor de preguntas de manera inadecuada' significa que, al responder a una pregunta así concebida, lo hace de manera inapropiada, como el mismo anciano, diciendo: 'Aquí, venerable señor, un monje recuerda sus diversas vidas pasadas, a saber, una existencia...', etc., hablando de lo que no es una respuesta válida como si lo fuera. En la frase 'con palabras y sílabas bien redondeadas' (parimaṇḍalehi padabyañjanehi), 'palabra-sílaba' (padabyañjana) se refiere a la palabra misma porque manifiesta el significado; cuando se dice completando la forma de las letras y sin omitir los diez tipos de conciencia fonética, se llama 'bien redondeado'. 'Con palabras tersas' (siliṭṭhehi) significa palabras suaves y fluidas. 'Con palabras pertinentes' (upagatehi) significa que se ajustan tanto al significado como a la razón. 'No se regocija' (nābbanumoditā) significa que incluso cuando otro responde una pregunta de manera adecuada y dotada de razón, él no se alegra ni se complace, tal como el anciano Lāḷudāyī no se regocijaba con la respuesta del anciano Sāriputta. Como se ha dicho:

‘‘อฏฺฐานํ โข เอตํ, อาวุโส สาริปุตฺต, อนวกาโส, ยํ โส อติกฺกมฺเมว กพฬีการาหารภกฺขานํ เทวานํ สหพฺยตํ อญฺญตรํ มโนมยํ กายํ อุปปนฺโน สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺเชยฺยาปิ วุฏฺฐเหยฺยาปิ, นตฺเถตํ ฐาน’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๑๖๖).

«Es imposible, amigo Sāriputta, no hay oportunidad de que un individuo que ha trascendido la compañía de los devas que se alimentan de comida sólida y ha renacido en cierto cuerpo hecho por la mente (en las esferas inmateriales), pueda entrar o salir del cese de la percepción y la sensación; tal situación no existe».

โยนิโส ปญฺหํ กตฺตาติอาทีสุ อานนฺทตฺเถโร วิย โยนิโสว ปญฺหํ จินฺเตตฺวา โยนิโส วิสฺสชฺชิตา โหติ. เถโร หิ ‘‘กติ นุ โข, อานนฺท, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ ปุจฺฉิโต ‘‘อยํ ปญฺโห ภวิสฺสตี’’ติ โยนิโส จินฺเตตฺวา โยนิโส วิสฺสชฺเชนฺโต อาห – ‘‘อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… จตุตฺถชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานํ เอวํภาวิตํ เอวํพหุลีกตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตตี’’ติ. อพฺภนุโมทิตา โหตีติ ตถาคโต วิย โยนิโส อพฺภนุโมทิตา โหติ. ตถาคโต หิ อานนฺทตฺเถเรน ปญฺเห วิสฺสชฺชิเต ‘‘สาธุ สาธุ, อานนฺท, เตน หิ ตฺวํ, อานนฺท, อิมมฺปิ ฉฏฺฐํ อนุสฺสติฏฺฐานํ ธาเรหิ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ สโตว อภิกฺกมติ สโตว ปฏิกฺกมตี’’ติอาทิมาห. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

En los pasajes como 'formulador de preguntas de manera adecuada' (yoniso pañhaṃ kattā), significa que, al igual que el anciano Ānanda, tras reflexionar sabiamente sobre la pregunta, la responde de manera adecuada. Pues el anciano, al ser preguntado: 'Ānanda, ¿cuántas son las estaciones de la recordación?', reflexionó sabiamente: 'esta será la pregunta', y respondiendo adecuadamente dijo: 'Aquí, venerable señor, un monje, alejado de los placeres sensoriales... entra y permanece en el cuarto jhana. Esta estación de la recordación, venerable señor, así desarrollada y cultivada, conduce al morar feliz en esta misma vida'. 'Es uno que se regocija' (abbhanumoditā hotī) significa que, al igual que el Tathāgata, se regocija de manera adecuada. Pues el Tathāgata, cuando el anciano Ānanda respondió a la pregunta, dijo: '¡Bien, bien, Ānanda! Por lo tanto, Ānanda, recuerda también esta sexta estación de la recordación. Aquí, Ānanda, un monje avanza con plena atención y retrocede con plena atención', etc. El sexto sutra y los siguientes tienen significados evidentes.

๙. ขตสุตฺตวณฺณนา

9. 9. Comentario al Khatasutta

๙. นวเม สุกฺกปกฺโข ปุพฺพภาเค ทสหิปิ กุสลกมฺมปเถหิ ปริจฺฉินฺโน, อุปริ ยาว อรหตฺตมคฺคา ลพฺภติ. พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวตีติ เอตฺถ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกปุญฺญํ กถิตํ.

9. En el noveno sutra, el 'lado brillante' (sukkapakkho) se define en su etapa inicial por los diez senderos de la acción saludable, y en su etapa superior se extiende hasta el camino del Arhat. En la frase 'produce mucho mérito', se refiere al mérito que mezcla lo mundano y lo supramundano.

๑๐. มลสุตฺตวณฺณนา

10. 10. Comentario al Malasutta

๑๐. ทสเม ทุสฺสีลภาโว ทุสฺสีลฺยํ, ทุสฺสีลฺยเมว มลํ ทุสฺสีลฺยมลํ. เกนฏฺเฐน มลนฺติ? อนุทหนฏฺเฐน ทุคฺคนฺธฏฺเฐน กิลิฏฺฐกรณฏฺเฐน จ. ตญฺหิ นิรยาทีสุ อปาเยสุ อนุทหตีติ อนุทหนฏฺเฐนปิ มลํ. เตน สมนฺนาคโต [Pg.73] ปุคฺคโล มาตาปิตูนมฺปิ สนฺติเก ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ อนฺตเร โพธิเจติยฏฺฐาเนสุปิ ชิคุจฺฉนีโย โหติ, สพฺพทิสาสุ จสฺส ‘‘เอวรูปํ กิร เตน ปาปกมฺมํ กต’’นฺติ อวณฺณคนฺโธ วายตีติ ทุคฺคนฺธฏฺเฐนปิ มลํ. เตน จ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล คตคตฏฺฐาเน อุปตาปญฺเจว ลภติ, กายกมฺมาทีนิ จสฺส อสุจีนิ โหนฺติ อปภสฺสรานีติ กิลิฏฺฐกรณฏฺเฐนปิ มลํ. อปิจ ตํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺติโย เจว นิพฺพานสมฺปตฺติญฺจ มิลาเปตีติ มิลาปนฏฺเฐนปิ มลนฺติ เวทิตพฺพํ. อิสฺสามลมจฺเฉรมเลสุปิ เอเสว นโย.

10. En el décimo sutra, la condición de ser inmoral es 'inmoralidad' (dussīlya); la inmoralidad misma es una 'mancha' (mala), de ahí 'la mancha de la inmoralidad'. ¿En qué sentido es una mancha? En el sentido de que quema, en el sentido de que huele mal y en el sentido de que causa impureza. Se llama mancha porque quema a la persona en los estados de privación como el infierno. La persona dotada de esa mancha es detestable incluso ante sus padres, en medio de la comunidad de monjes y en los lugares del árbol Bodhi y las estupas; y en todas las direcciones se difunde el mal olor de su mala fama: 'se dice que tal acción malvada fue cometida por él'. También es una mancha porque quien la posee sufre remordimiento en cualquier lugar al que vaya, y sus acciones corporales y demás son impuras y carentes de brillo. Además, debe entenderse que es una mancha porque hace marchitar tanto la felicidad de los devas y humanos como la felicidad del Nibbāna. El mismo método se aplica a la mancha de la envidia (issāmala) y a la mancha de la tacañería (maccheramala).

พาลวคฺโค ปฐโม.

Primero: El Grupo de los Necios (Bālavagga).

๒. รถการวคฺโค

2. 2. Rathakāravagga (El Grupo del Fabricante de Carros)

๑. ญาตสุตฺตวณฺณนา

1. 1. Comentario al Ñātasutta

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม ญาโตติ ปญฺญาโต ปากโฏ. อนนุโลมิเกติ สาสนสฺส น อนุโลเมตีติ อนนุโลมิกํ, ตสฺมึ อนนุโลมิเก. กายกมฺเมติ ปาณาติปาตาทิมฺหิ กายทุจฺจริเต. โอฬาริกํ วา เอตํ, น เอวรูเป สมาทเปตุํ สกฺโกติ. ทิสา นมสฺสิตุํ วฏฺฏติ, ภูตพลึ กาตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูเป สมาทเปติ คณฺหาเปติ. วจีกมฺเมปิ มุสาวาทาทีนิ โอฬาริกานิ, อตฺตโน สนฺตกํ ปรสฺส อทาตุกาเมน ‘‘นตฺถี’’ติ อยํ วญฺจนมุสาวาโท นาม วตฺตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูเป สมาทเปติ. มโนกมฺเมปิ อภิชฺฌาทโย โอฬาริกา, กมฺมฏฺฐานํ วิสํวาเทตฺวา กเถนฺโต ปน อนนุโลมิเกสุ ธมฺเมสุ สมาทเปติ นาม ทกฺขิณวิหารวาสิตฺเถโร วิย. ตํ กิร เถรํ เอโก อุปฏฺฐาโก อมจฺจปุตฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘เมตฺตายนฺเตน ปฐมํ กีทิเส ปุคฺคเล เมตฺตายิตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิ. เถโร สภาควิสภาคํ อนาจิกฺขิตฺวา ‘‘ปิยปุคฺคเล’’ติ อาห. ตสฺส จ ภริยา ปิยา โหติ มนาปา, โส ตํ อารพฺภ เมตฺตายนฺโต อุมฺมาทํ ปาปุณิ. กถํ ปเนส พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหตีติ? เอวรูปสฺส หิ สทฺธิวิหาริกาทโย เจว อุปฏฺฐากาทโย จ เตสํ อารกฺขเทวตา อาทึ กตฺวา ตาสํ ตาสํ มิตฺตภูตา ยาว พฺรหฺมโลกา [Pg.74] เสสเทวตา จ ‘‘อยํ ภิกฺขุ น อชานิตฺวา กริสฺสตี’’ติ เตน กตเมว กโรนฺติ, เอวเมส พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ.

11. En el primer sutta del segundo vagga, 'conocido' (ñāto) significa comprendido o manifiesto. Respecto a 'no conforme' (ananulomike), se refiere a aquello que no está en armonía con la Enseñanza (Sāsana), por lo tanto es no conforme. 'En la acción corporal' (kāyakamme) se refiere a la mala conducta corporal, como la destrucción de la vida y otros actos similares. O bien, si tal acto es grosero, uno no puede inducir a otros a establecerse en él; sin embargo, en acciones de esta naturaleza, como decir que es apropiado adorar las direcciones o realizar ofrendas a los espíritus (bhūtabali), uno induce y hace que otros las acepten. En la acción verbal, mentiras y otras faltas son groseras; pero cuando alguien, por no querer dar sus pertenencias a otros, dice 'no tengo', a esto se le llama 'falsedad por engaño', y se induce a otros a establecerse en tales actos verbales. En la acción mental, la codicia y otros estados son groseros; pero quien habla desvirtuando el objeto de meditación (kammaṭṭhāna), se dice que induce a otros en estados no conformes, como el caso del anciano residente de Dakkhiṇavihāra. Se cuenta que el hijo de un ministro, quien era su seguidor, se le acercó y le preguntó: '¿Hacia qué tipo de persona debe alguien que practica el amor universal (mettā) dirigir su amor primero?'. El anciano, sin explicar la distinción entre personas compatibles e incompatibles, dijo: 'Hacia una persona querida'. Como la esposa de aquel hombre era su persona querida y amada, al meditar en ella con amor, el hombre llegó a la locura. ¿Cómo es que tal persona actúa para el perjuicio de muchos? Para tal persona, sus discípulos, seguidores y otros, al igual que sus deidades protectoras y las deidades amigas de estas hasta el mundo de Brahma, pensando: 'Este monje no actuaría sin conocimiento', imitan exactamente lo que él hace. De esta manera, tal persona actúa para el perjuicio de muchos.

สุกฺกปกฺเข ปาณาติปาตา เวรมณิอาทีนํเยว วเสน กายกมฺมวจีกมฺมานิ เวทิตพฺพานิ. กมฺมฏฺฐานํ ปน อวิสํวาเทตฺวา กเถนฺโต อนุโลมิเกสุ ธมฺเมสุ สมาทเปติ นาม โกฬิตวิหารวาสี จตุนิกายิกติสฺสตฺเถโร วิย. ตสฺส กิร เชฏฺฐภาตา นนฺทาภยตฺเถโร นาม โปตลิยวิหาเร วสนฺโต เอกสฺมึ โรเค สมุฏฺฐิเต กนิฏฺฐํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘อาวุโส, มยฺหํ สลฺลหุกํ กตฺวา เอกํ กมฺมฏฺฐานํ กเถหี’’ติ. กึ, ภนฺเต, อญฺเญน กมฺมฏฺฐาเนน, กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหิตุํ วฏฺฏตีติ? กิมตฺถิโก เอส, อาวุโสติ? ภนฺเต, กพฬีการาหาโร อุปาทารูปํ, เอกสฺมิญฺจ อุปาทารูเป ทิฏฺเฐ เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปากฏานิ โหนฺตีติ. โส ‘‘วฏฺฏิสฺสติ, อาวุโส, เอตฺตก’’นฺติ ตํ อุยฺโยเชตฺวา กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อุปาทารูปํ สลฺลกฺเขตฺวา วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อถ นํ เถรํ พหิวิหารา อนิกฺขนฺตเมว ปกฺโกสิตฺวา, ‘‘อาวุโส, มหาอวสฺสโยสิ มยฺหํ ชาโต’’ติ กนิฏฺฐตฺเถรสฺส อตฺตนา ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจสิ. พหุชนหิตายาติ เอตสฺสปิ หิ สทฺธิวิหาริกาทโย ‘‘อยํ น อชานิตฺวา กริสฺสตี’’ติ เตน กตเมว กโรนฺตีติ พหุชนหิตาย ปฏิปนฺโน นาม โหตีติ.

En la parte blanca (favorable), las acciones corporales y verbales deben entenderse mediante la abstención de la destrucción de la vida y otras virtudes similares. Por otro lado, quien enseña el objeto de meditación sin desvirtuarlo, se dice que induce en estados conformes a la Enseñanza, como el anciano Tissa, conocedor de los cuatro Nikāyas y residente del monasterio Koḷita. Se dice que su hermano mayor, llamado el anciano Nandābhaya, que residía en el monasterio Potaliya (según el Nissaya, Mahīlāya), al surgirle un deseo apasionado (rāga), mandó llamar a su hermano menor y le dijo: 'Amigo, dame un objeto de meditación sencillo'. El hermano respondió: 'Venerable, ¿qué necesidad hay de otro objeto? Conviene discernir el nutrimento físico (kabaḷīkārāhāra)'. Cuando se le preguntó: 'Amigo, ¿cuál es el propósito de esto?', él respondió: 'Venerable, el nutrimento físico es materia derivada (upādārūpa), y al ver una forma de materia derivada, las otras veintitrés formas de materia derivada se hacen evidentes'. El hermano mayor dijo: 'Amigo, este objeto del nutrimento físico será suficiente', y tras despedir al hermano menor, discernió el nutrimento físico, notó la materia derivada, desarrolló la visión profunda y alcanzó el estado de Arahat. Entonces, llamando al hermano menor antes de que este hubiera salido del monasterio, le dijo: 'Amigo, te has convertido en mi gran refugio', y le informó sobre la cualidad espiritual que había alcanzado. Respecto a 'para el beneficio de muchos', en este caso también, sus discípulos y otros, pensando: 'Él no actuaría sin conocimiento', imitan lo que él hace, y así se dice que actúa para el beneficio de muchos.

๒. สารณียสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Sutta Sāraṇīya

๑๒. ทุติเย ขตฺติยสฺสาติ ชาติยา ขตฺติยสฺส. มุทฺธาวสิตฺตสฺสาติ ราชาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺตสฺส. สารณียานิ ภวนฺตีติ สริตพฺพานิ อสมฺมุสฺสนียานิ โหนฺติ. ชาโตติ นิพฺพตฺโต. ยาวชีวํ สารณียนฺติ ทหรกาเล ชานิตุมฺปิ น สกฺกา, อปรภาเค ปน มาตาปิตุอาทีหิ ญาตเกหิ วา ทาสาทีหิ วา ‘‘ตฺวํ อสุกชนปเท อสุกนคเร อสุกทิวเส อสุกนกฺขตฺเต ชาโต’’ติ อาจิกฺขิเต สุตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ สรติ น สมฺมุสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยาวชีวํ สารณียํ โหตี’’ติ.

12. En el segundo sutta, 'de un noble' (khattiyassa) significa noble por nacimiento. 'Consagrado' (muddhāvasittassa) significa ungido en la coronación real sobre su cabeza. 'Son memorables' (sāraṇīyāni hont) significa que deben ser recordados y no olvidados. 'Nacido' (jāto) significa que ha venido al mundo. Sobre 'memorable de por vida' (yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ): aunque en la infancia no sea posible conocer los detalles, posteriormente, cuando los padres, parientes o sirvientes le informan diciendo: 'Naciste en tal región, en tal ciudad, en tal día y bajo tal constelación', tras escucharlo, desde ese momento lo recuerda por el resto de su vida y no lo olvida. Por eso se dice que 'es memorable de por vida'.

อิทํ[Pg.75], ภิกฺขเว, ทุติยนฺติ อภิเสกฏฺฐานํ นาม รญฺโญ พลวตุฏฺฐิกรํ โหติ, เตนสฺส ตํ ยาวชีวํ สารณียํ. สงฺคามวิชยฏฺฐาเนปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน สงฺคามนฺติ ยุทฺธํ. อภิวิชินิตฺวาติ ชินิตฺวา สตฺตุมทฺทนํ กตฺวา. ตเมว สงฺคามสีสนฺติ ตเมว สงฺคามฏฺฐานํ. อชฺฌาวสตีติ อภิภวิตฺวา อาวสติ.

'Esto, monjes, es lo segundo' se refiere al lugar de la consagración, el cual produce una intensa alegría al rey; por lo tanto, es digno de ser recordado por él toda su vida. Lo mismo se aplica al lugar de la victoria en la batalla. Aquí, 'batalla' (saṅgāmaṃ) significa guerra. 'Habiendo vencido' (abhivijinitvā) significa habiendo triunfado tras someter a los enemigos. 'A la vanguardia de la batalla' se refiere al lugar mismo del combate. 'Reside' (ajjhāvasati) significa que habita en el lugar tras haberlo conquistado.

อิทานิ ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส รญฺโญ ชาติฏฺฐานาทีหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถิ, อิมสฺมึ ปน สาสเน ตปฺปฏิภาเค ตโย ปุคฺคเล ทสฺเสตุํ อิทํ การณํ อาภตํ, ตสฺมา เต ทสฺเสนฺโต เอวเมว โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหตีติ เอตฺถ จตุปาริสุทฺธิสีลมฺปิ ปพฺพชฺชานิสฺสิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. สารณียํ โหตีติ ‘‘อหํ อสุกรฏฺเฐ อสุกชนปเท อสุกวิหาเร อสุกมาฬเก อสุกทิวาฏฺฐาเน อสุกจงฺกเม อสุกรุกฺขมูเล ปพฺพชิโต’’ติ เอวํ ยาวชีวํ สริตพฺพเมว โหติ น สมฺมุสฺสิตพฺพํ.

Ahora bien, dado que el Buda Completamente Iluminado no tiene necesidad de los deberes relacionados con lugares de nacimiento real y otros similares, este tema se introduce para mostrar a tres personas en esta Enseñanza que son análogas a las del rey. Por ello, para mostrarlas, dijo: 'De la misma manera, monjes', etc. Allí, en la frase 'se ha ordenado en la vida sin hogar', debe entenderse que incluso la moralidad de la cuádruple pureza (catupārisuddhisīla) depende de la ordenación. 'Es memorable' significa que debe recordarse de por vida y no olvidarse: 'Me ordené en tal país, en tal región, en tal monasterio, en tal recinto, en tal lugar de estancia diurna, en tal sendero de caminata, al pie de tal árbol'.

อิทํ ทุกฺขนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขํ อตฺถิ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ เอตฺตโก ทุกฺขสมุทโย, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขสมุทโย อตฺถีติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอวเมตฺถ จตูหิ สจฺเจหิ โสตาปตฺติมคฺโค กถิโต. กสิณปริกมฺมวิปสฺสนาญาณานิ ปน มคฺคสนฺนิสฺสิตาเนว โหนฺติ. สารณียํ โหตีติ ‘‘อหํ อสุกรฏฺเฐ…เป… อสุกรุกฺขมูเล โสตาปนฺโน ชาโต’’ติ ยาวชีวํ สารณียํ โหติ อสมฺมุสฺสนียํ.

'Esto es el sufrimiento' significa que el sufrimiento es solo esto; no hay sufrimiento más allá de este mundo de los tres planos. 'Este es el origen del sufrimiento' significa que el origen es solo este, no hay origen más allá de esta sed (taṇhā). El mismo método se aplica a los dos términos restantes. Así, en este sutta se explica el sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimagga) mediante las cuatro verdades. Sin embargo, los preparativos de los kasiṇas y el conocimiento de la visión profunda (vipassanā) están vinculados al sendero. 'Es memorable' significa que es digno de ser recordado por el resto de la vida y no olvidado: 'Entré en la corriente (sotāpanno) en tal país... al pie de tal árbol'.

อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ ขเยน. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลปญฺญํ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาว อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ ปฏิลภิตฺวา วิหรติ. สารณียนฺติ ‘‘มยา อสุกรฏฺเฐ…เป… อสุกรุกฺขมูเล อรหตฺตํ ปตฺต’’นฺติ อตฺตโน อรหตฺตปตฺติฏฺฐานํ นาม ยาวชีวํ สารณียํ โหติ อสมฺมุสฺสนียนฺติ ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

‘Āsavānaṃ khayā’ significa mediante la destrucción de los taints (asavas). ‘Cetovimuttiṃ’ se refiere al samādhi asociado con el fruto (phalasamādhi). ‘Paññāvimuttiṃ’ se refiere a la sabiduría asociada con el fruto (phalapaññā). ‘Sayaṃ abhiññā sacchikatvā’ significa habiéndolo realizado directamente por sí mismo mediante una sabiduría distinguida. ‘Upasampajja viharati’ significa que habiéndolo alcanzado, permanece en ello. ‘Sāraṇīyaṃ’ significa que lo siguiente: ‘En tal región... en tal pie de árbol, alcancé el estado de Arahant’, se convierte para él en algo memorable y que no debe olvidarse mientras dure su vida. Así, el Maestro concluyó la enseñanza siguiendo la conexión de los temas.

๓. อาสํสสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Āsaṃsa Sutta

๑๓. ตติเย สนฺโตติ อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. สํวิชฺชมานาติ ตสฺเสว เววจนํ. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. นิราโสติ อนาโส อปตฺถโน. อาสํโสติ [Pg.76] อาสํสมาโน ปตฺถยมาโน. วิคตาโสติ อปคตาโส. จณฺฑาลกุเลติ จณฺฑาลานํ กุเล. เวนกุเลติ วิลีวการกุเล. เนสาทกุเลติ มิคลุทฺทกานํ กุเล. รถการกุเลติ จมฺมการกุเล. ปุกฺกุสกุเลติ ปุปฺผจฺฉฑฺฑกกุเล.

13. En el tercer sutta, ‘santo’ significa que existen o se encuentran. ‘Saṃvijjamānā’ es un sinónimo del mismo término. ‘Lokasmiṃ’ significa en el mundo de los seres (sattaloka). ‘Nirāso’ se refiere a quien carece de expectativas (anāso) o de anhelos (apatthano). ‘Āsaṃso’ es quien espera o anhela. ‘Vigatāso’ es aquel cuyas expectativas han desaparecido. ‘Caṇḍālakuleti’ significa en el linaje de los parias (caṇḍālas). ‘Venakuleti’ significa en el linaje de los tejedores de bambú. ‘Nesādakuleti’ significa en el linaje de los cazadores de animales. ‘Rathakārakuleti’ significa en el linaje de los curtidores de cuero. ‘Pukkusakuleti’ significa en el linaje de los recolectores de flores desechadas.

เอตฺตาวตา กุลวิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา นีจกุเล ชาโตปิ เอกจฺโจ อฑฺโฒ โหติ มหทฺธโน, อยํ ปน น ตาทิโส, ตสฺมาสฺส โภควิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ทลิทฺเทติอาทิมาห. ตตฺถ ทลิทฺเทติ ทาลิทฺทิเยน สมนฺนาคเต. อปฺปนฺนปานโภชเนติ ปริตฺตกอนฺนปานโภชเน. กสิรวุตฺติเกติ ทุกฺขชีวิเก, ยตฺถ วายาเมน ปโยเคน ชีวิตวุตฺตึ สาเธนฺติ, ตถารูเปติ อตฺโถ. ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภตีติ ยสฺมึ กุเล ทุกฺเขน ยาคุภตฺตฆาโส จ โกปีนมตฺตํ อจฺฉาทนญฺจ ลพฺภติ.

Habiendo mostrado así la desgracia del linaje, ahora, dado que alguien nacido en un linaje bajo podría ser rico o poseer grandes riquezas, pero este individuo no es así; por lo tanto, para mostrar su infortunio respecto a las posesiones, se dice ‘dalidde’ (pobre), etc. Allí, ‘dalidde’ significa dotado de pobreza. ‘Appannapānabhojane’ significa que posee poca comida, bebida y sustento. ‘Kasiravuttike’ se refiere a una vida difícil, donde el sustento se obtiene mediante un esfuerzo extenuante; tal es el significado. ‘Donde con dificultad se obtiene comida y vestido’ significa en aquel linaje donde apenas se consigue comida como gachas de arroz y una vestimenta mínima para cubrir la desnudez.

อิทานิ ยสฺมา เอกจฺโจ นีจกุเล ชาโตปิ อุปธิสมฺปนฺโน โหติ อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ฐิโต, อยญฺจ น ตาทิโส, ตสฺมาสฺส สรีรวิปตฺติมฺปิ ทสฺเสตุํ โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณติอาทิมาห. ตตฺถ ทุพฺพณฺโณติ ปํสุปิสาจโก วิย ฌามขาณุวณฺโณ. ทุทฺทสิโกติ วิชาตมาตุยาปิ อมนาปทสฺสโน. โอโกฏิมโกติ ลกุณฺฑโก. กาโณติ เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา. กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา. ขญฺโชติ เอกปาทขญฺโช วา อุภยปาทขญฺโช วา. ปกฺขหโตติ หตปกฺโข ปีฐสปฺปี. ปทีเปยฺยสฺสาติ วฏฺฏิเตลกปลฺลกาทิโน ปทีปอุปกรณสฺส. ตสฺส น เอวํ โหตีติ. กสฺมา น โหติ? นีจกุเล ชาตตฺตา.

Ahora, dado que alguien nacido en un linaje bajo podría estar dotado de perfección física o establecido en la prosperidad de su forma corporal, pero este individuo no es así; por lo tanto, para mostrar también su infortunio físico, se dice ‘él es de mal aspecto’, etc. Allí, ‘dubbaṇṇo’ (de mal aspecto) significa que tiene el color de un tronco quemado, como un duende del polvo. ‘Duddasiko’ significa que su apariencia no es grata ni siquiera para su propia madre. ‘Okoṭimako’ significa que es enano, como una tinaja de agua. ‘Kāṇo’ significa ciego de un ojo o de ambos. ‘Kuṇī’ significa con una mano o ambas manos torcidas. ‘Khañjo’ significa cojo de un pie o de ambos. ‘Pakkhahato’ significa paralítico de un lado, que se desplaza sobre un pequeño taburete. ‘Padīpeyyassa’ se refiere a los utensilios de iluminación, como mechas, aceite y recipientes. ‘Él no tiene tal expectativa’: ¿Por qué no la tiene? Debido a haber nacido en un linaje bajo.

เชฏฺโฐติ อญฺญสฺมึ เชฏฺเฐ สติ กนิฏฺโฐ อาสํ น กโรติ, ตสฺมา เชฏฺโฐติ อาห. อาภิเสโกติ เชฏฺโฐปิ น อภิเสการโห อาสํ น กโรติ, ตสฺมา อาภิเสโกติ อาห. อนภิสิตฺโตติ อภิเสการโหปิ กาณกุณิอาทิโทสรหิโต สกึ อภิสิตฺโต ปุน อภิเสเก อาสํ น กโรติ, ตสฺมา อนภิสิตฺโตติ อาห[Pg.77]. อจลปฺปตฺโตติ เชฏฺโฐปิ อาภิเสโก อนภิสิตฺโต มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก, โสปิ อภิเสเก อาสํ น กโรติ. โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก ปน ปญฺญายมานมสฺสุเภโท อจลปฺปตฺโต นาม โหติ, มหนฺตมฺปิ รชฺชํ วิจาเรตุํ สมตฺโถ, ตสฺมา ‘‘อจลปฺปตฺโต’’ติ อาห. ตสฺส เอวํ โหตีติ กสฺมา โหติ? มหาชาติตาย.

‘Jeṭṭho’ (el mayor): cuando existe otro hermano mayor, el menor no tiene la expectativa de la consagración; por eso se dice ‘si es el mayor’. ‘Ābhiseko’ (apto para la consagración): incluso siendo el mayor, si no es digno de ser consagrado, no tiene esa expectativa. ‘Anabhisitto’ (no consagrado): incluso siendo digno y estando libre de defectos como la ceguera, si ya ha sido consagrado una vez, no tiene de nuevo la expectativa de la consagración. ‘Acalappatto’ (que ha alcanzado estabilidad): aunque sea el mayor y digno, si es un infante débil que solo yace de espaldas, tampoco tiene la expectativa. Pero aquel que tiene unos dieciséis años y cuya barba ya es visible, se denomina ‘estable’ y es capaz de administrar un gran reino; por eso se dice ‘acalappatto’. ‘Él tiene tal expectativa’: ¿Por qué la tiene? Debido a la nobleza de su linaje.

ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อสุจีติ อสุจีหิ กายกมฺมาทีหิ สมนฺนาคโต. สงฺกสฺสรสมาจาโรติ สงฺกาหิ สริตพฺพสมาจาโร, กิญฺจิเทว อสารุปฺปํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ อิมินา กตํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปเรสํ อาสงฺกนียสมาจาโร, อตฺตนาเยว วา สงฺกาหิ สริตพฺพสมาจาโร, สาสงฺกสมาจาโรติ อตฺโถ. ตสฺส หิ ทิวาฏฺฐานาทีสุ สนฺนิปติตฺวา กิญฺจิเทว มนฺตยนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อิเม เอกโต หุตฺวา มนฺเตนฺติ, กจฺจิ นุ โข มยา กตกมฺมํ ชานิตฺวา มนฺเตนฺตี’’ติ เอวํ สาสงฺกสมาจาโร โหติ. ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโตติ ปฏิจฺฉาเทตพฺพยุตฺตเกน ปาปกมฺเมน สมนฺนาคโต. อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญติ อสฺสมโณ หุตฺวาว สมณปติรูปกตาย ‘‘สมโณ อห’’นฺติ เอวํ ปฏิญฺโญ. อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ อญฺเญ พฺรหฺมจาริโน สุนิวตฺเถ สุปารุเต สุมฺภกปตฺตธเร คามนิคมราชธานีสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺเต ทิสฺวา สยมฺปิ ตาทิเสน อากาเรน ตถา ปฏิปชฺชนโต ‘‘อหํ พฺรหฺมจารี’’ติ ปฏิญฺญํ เทนฺโต วิย โหติ. ‘‘อหํ ภิกฺขู’’ติ วตฺวา อุโปสถคฺคาทีนิ ปวิสนฺโต ปน พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ โหติเยว, ตถา สงฺฆิกํ ลาภํ คณฺหนฺโต. อนฺโตปูตีติ ปูตินา กมฺเมน อนฺโต อนุปวิฏฺโฐ. อวสฺสุโตติ ราคาทีหิ ตินฺโต. กสมฺพุชาโตติ สญฺชาตราคาทิกจวโร. ตสฺส น เอวํ โหตีติ. กสฺมา น โหติ? โลกุตฺตรธมฺมอุปนิสฺสยสฺส นตฺถิตาย. ตสฺส เอวํ โหตีติ. กสฺมา โหติ? มหาสีลสฺมึ ปริปูรการิตาย.

‘Dussīlo’ significa carente de virtud. ‘Pāpadhammo’ significa de naturaleza vil. ‘Asucī’ significa dotado de acciones corporales impuras, etc. ‘Saṅkassarasamācāro’ se refiere a una conducta que se recuerda con sospecha; por ejemplo, al ver a otros monjes hablar en secreto, piensa: ‘Seguramente están hablando de lo que yo hice’, teniendo así una conducta que genera sospecha en los demás, o bien él mismo recuerda sus actos con desconfianza. ‘Paṭicchannakammanto’ significa dotado de malas acciones que deben ser ocultadas. ‘Assamaṇo samaṇapaṭiñño’ es aquel que no es un monje pero afirma serlo debido a su apariencia externa. ‘Abrahmacārī brahmacāripaṭiñño’ es aquel que no vive la vida santa pero pretende hacerlo al ver a otros monjes bien vestidos y portando sus cuencos en las ciudades; al actuar como ellos, es como si diera la promesa de que vive la vida santa. Al entrar en el recinto de Uposatha diciendo ‘soy un monje’, ciertamente está pretendiendo vivir la vida santa, así como al aceptar las ganancias de la Sangha. ‘Antopūti’ significa que está podrido por dentro debido a sus actos. ‘Avassuto’ significa empapado por la lujuria y demás pasiones. ‘Kasambujāto’ significa convertido en basura debido al surgimiento de la lujuria. ‘Él no tiene tal expectativa’: ¿Por qué no? Por la ausencia de la condición necesaria para los estados supramundanos. ‘Él tiene tal expectativa’: ¿Por qué la tiene? Por el cumplimiento de la gran virtud.

๔. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Cakkavatti Sutta

๑๔. จตุตฺเถ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ชนํ รญฺเชตีติ ราชา. จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี. วตฺติตํ วา อเนน จกฺกนฺติ จกฺกวตฺตี. ธมฺโม อสฺส [Pg.78] อตฺถีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมเนว ทสวิเธน จกฺกวตฺติวตฺเตน ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. โสปิ น อราชกนฺติ โสปิ อญฺญํ นิสฺสยราชานํ อลภิตฺวา จกฺกํ นาม วตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. อิติ สตฺถา เทสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ยถานุสนฺธึ อปาเปตฺวาว ตุณฺหี อโหสิ. กสฺมา? อนุสนฺธิกุสลา อุฏฺฐหิตฺวา อนุสนฺธึ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, พหู หิ อิมสฺมึ ฐาเน ตถารูปา ภิกฺขู, อถาหํ เตหิ ปุฏฺโฐ เทสนํ วฑฺเฒสฺสามีติ. อเถโก อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ ภควนฺตํ ปุจฺฉนฺโต โก ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ภควาปิสฺส พฺยากโรนฺโต ธมฺโม ภิกฺขูติอาทิมาห.

14. En el cuarto [sutra]: se le llama «rājā» (rey) porque deleita (rañjeti) a la gente mediante las cuatro bases de la simpatía (saṅgahavatthu). Se le llama «cakkavattī» (monarca universal) porque hace girar la rueda (cakkaṃ vatteti). O bien, se le llama «cakkavattī» porque la rueda ha sido puesta en movimiento por él. Se le llama «dhammiko» (virtuoso) porque posee los diez principios reales (dhamma). Se le llama «dhammarājā» (rey del Dhamma) porque ha surgido como rey mediante el Dhamma, específicamente mediante el cumplimiento de los diez deberes del monarca universal. La expresión «sopi na arājakaṃ» significa que incluso él no hace girar la rueda sin depender de otro rey superior [el Dhamma]. Así, el Maestro, tras haber iniciado la enseñanza y sin haber llegado aún a la conclusión de la secuencia (yathānusandhiṃ), permaneció en silencio. ¿Por qué razón? Pensando: «Los monjes expertos en la secuencia del discurso se levantarán y preguntarán sobre la conexión; en este lugar hay muchos monjes con tal capacidad, y entonces, interrogado por ellos, ampliaré la enseñanza». Acto seguido, un monje experto en la secuencia, interrogando al Bendito, dijo las palabras: «Pero, ¿quién [es el rey del monarca universal], Señor?». El Bendito, para responder a ese monje, pronunció las palabras: «Es el Dhamma, monjes», y así sucesivamente.

ตตฺถ ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺโม. ธมฺมนฺติ ตเมว วุตฺตปฺปการํ ธมฺมํ. นิสฺสายาติ ตทธิฏฺฐาเนน เจตสา ตเมว นิสฺสยํ กตฺวา. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติ ยถา กโต โส ธมฺโม สุฏฺฐุ กโต โหติ, เอวเมตํ กโรนฺโต. ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโตติ ตสฺมึ คารวุปฺปตฺติยา ตํ ครุกโรนฺโต. ธมฺมํ อปจายมาโนติ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อญฺชลิกรณาทีหิ นีจวุตฺติตํ กโรนฺโต. ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตูติ ตํ ธมฺมํ ธชมิว ปุรกฺขตฺวา เกตุมิว อุกฺขิปิตฺวา ปวตฺติยา ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ จ หุตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมาธิปเตยฺโยติ ธมฺมาธิปติภูตาคตภาเวน ธมฺมวเสเนว จ สพฺพกิริยานํ กรเณน ธมฺมาธิปเตยฺโย หุตฺวา. ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหตีติ ธมฺโม อสฺสา อตฺถีติ ธมฺมิกา, รกฺขา จ อาวรณญฺจ คุตฺติ จ รกฺขาวรณคุตฺติ. ตตฺถ ‘‘ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขตี’’ติ วจนโต ขนฺติอาทโย รกฺขา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขติ. ขนฺติยา อวิหึสาย เมตฺตจิตฺตตาย อนุทฺทยายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๘๕). นิวาสนปารุปนเคหาทีนิ อาวรณํ. โจราทิอุปทฺทวนิวารณตฺถํ โคปายนา คุตฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ สุฏฺฐุ วิทหติ ปวตฺเตติ ฐเปตีติ อตฺโถ.

En dicho pasaje, «dhammo» se refiere a la doctrina de los diez senderos de acción saludable (dasakusalakammapathadhammo). «Dhammaṃ» se refiere a ese mismo Dhamma anteriormente mencionado. «Nissāya» significa que, con una mente establecida en él, lo toma como su único fundamento. «Dhammaṃ sakkaronto» significa que actúa de tal modo que dicho Dhamma sea debidamente honrado. «Dhammaṃ garuṃ karonto» significa que lo trata con estima debido al surgimiento de respeto hacia él. «Dhammaṃ apacāyamāno» significa que muestra humildad hacia ese mismo Dhamma mediante gestos como la salutación con las manos juntas (añjali). «Dhammaddhajo dhammaketū» significa que tiene al Dhamma como su estandarte y como su insignia, en el sentido de que vive habiendo colocado al Dhamma al frente como un estandarte y habiéndolo alzado como una insignia. «Dhammādhipateyyo» significa ser aquel para quien el Dhamma es soberano, tanto por haber surgido de un Dhamma que se ha convertido en su guía, como por realizar todas sus acciones bajo el poder del Dhamma. En la frase «dhammaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati» (dispone una protección, amparo y resguardo justos), se dice «dhammikā» porque en dicha protección reside el Dhamma; «rakkhā» es la protección, «āvaraṇaṃ» es el amparo y «gutti» es el resguardo. Entre estos tres, basándose en la enseñanza: «protegiendo a los demás, uno se protege a sí mismo», cualidades como la paciencia y otras constituyen la «protección» (rakkhā). Pues así ha sido dicho por el Bendito: «¿Y cómo, monjes, protegiendo a los demás uno se protege a sí mismo? Mediante la paciencia, la no violencia, la mente de amor benevolente y la compasión». «Āvaraṇaṃ» (amparo) se refiere a las vestimentas, túnicas, casas y demás. «Gutti» (resguardo) es la vigilancia con el fin de evitar peligros como los ladrones y otros riesgos. El significado es que él dispone, establece y mantiene todo esto de manera excelente.

อิทานิ ยตฺถ สา สํวิทหิตพฺพา, ตํ ทสฺเสนฺโต อนฺโตชนสฺมินฺติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – อนฺโตชนสงฺขาตํ ปุตฺตทารํ สีลสํวเร ปติฏฺฐาเปนฺโต วตฺถคนฺธมาลาทีนิ จสฺส ททมาโน สพฺโพปทฺทเว จสฺส นิวารยมาโน ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ นาม. ขตฺติยาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – อภิสิตฺตขตฺติยา ภทฺรอสฺสาชานียาทิรตนสมฺปทาเนนปิ [Pg.79] อุปคณฺหิตพฺพา, อนุยนฺตา ขตฺติยา เตสํ อนุรูปยานวาหนสมฺปทาเนนปิ ปริโตเสตพฺพา, พลกาโย กาลํ อนติกฺกเมตฺวา ภตฺตเวตนสมฺปทาเนนปิ อนุคฺคเหตพฺโพ, พฺราหฺมณา อนฺนปานวตฺถาทินา เทยฺยธมฺเมน, คหปติกา ภตฺตพีชนงฺคลพลิพทฺทาทิสมฺปทาเนน, ตถา นิคมวาสิโน เนคมา ชนปทวาสิโน จ ชานปทา. สมิตปาปพาหิตปาปา ปน สมณพฺราหฺมณา สมณปริกฺขารสมฺปทาเนน สกฺกาตพฺพา, มิคปกฺขิโน อภยทาเนน สมสฺสาเสตพฺพา.

Ahora, para mostrar a quiénes debe proveerse dicha protección, el Bendito dijo: «antojanasmiṃ» (para los de su propia casa), etc. Aquí el significado resumido es el siguiente: cuando el rey establece a los miembros de su hogar —esposa e hijos— en la restricción de la virtud (sīlasaṃvara), les provee de telas, perfumes, guirnaldas y demás, y les evita todo tipo de desgracias, se dice que dispone una protección, amparo y resguardo justos. Este mismo método se aplica a los nobles y demás grupos. Sin embargo, existe esta distinción: los nobles consagrados (abhisittakhattiyā) deben ser favorecidos incluso con la entrega de tesoros como caballos nobles de pura raza; los nobles seguidores deben ser complacidos incluso con la provisión de vehículos y transportes adecuados para ellos; las tropas (balakāyo) deben ser asistidas sin dejar pasar el tiempo mediante la provisión de alimento y salarios; los brahmanes, mediante objetos donables como comida, bebida y vestiduras; los jefes de hogar, mediante la entrega de sustento, semillas, arados y bueyes; y de igual modo los habitantes de los pueblos (negamā) y de las provincias (jānapadā). Por otro lado, los ascetas y brahmanes que han calmado y expulsado el mal deben ser venerados mediante la provisión de los requisitos monásticos; y a los animales y aves se les debe dar alivio mediante la concesión de seguridad (abhaya).

ธมฺเมเนว จกฺกํ วตฺเตตีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเมเนว จกฺกํ ปวตฺเตติ. ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ตํ เตน เอวํ ปวตฺติตํ อาณาจกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ โหติ. เกนจิ มนุสฺสภูเตนาติ เทวตา นาม อตฺตนา อิจฺฉิติจฺฉิตเมว กโรนฺติ, ตสฺมา ตา อคฺคณฺหิตฺวา ‘‘มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจตฺถิเกนาติ ปฏิอตฺถิเกน, ปฏิสตฺตุนาติ อตฺโถ. ธมฺมิโกติ จกฺกวตฺตี ทสกุสลกมฺมปถวเสน ธมฺมิโก, ตถาคโต ปน นวโลกุตฺตรธมฺมวเสน. ธมฺมราชาติ นวหิ โลกุตฺตรธมฺเมหิ มหาชนํ รญฺเชตีติ ธมฺมราชา. ธมฺมํเยวาติ นวโลกุตฺตรธมฺมเมว นิสฺสาย ตเมว สกฺกโรนฺโต ตํ ครุกโรนฺโต ตํ อปจายมาโน. โสวสฺส ธมฺโม อพฺภุคฺคตฏฺเฐน ธโชติ ธมฺมทฺธโช. โสวสฺส เกตูติ ธมฺมเกตุ. ตเมว อธิปตึ เชฏฺฐกํ กตฺวา วิหรตีติ ธมฺมาธิปเตยฺโย. ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตินฺติ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมทายิกรกฺขญฺจ อาวรณญฺจ คุตฺติญฺจ. สํวิทหตีติ ฐเปติ ปญฺญเปติ. เอวรูปนฺติ ติวิธํ กายทุจฺจริตํ น เสวิตพฺพํ, สุจริตํ เสวิตพฺพนฺติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สํวิทหิตฺวาติ ฐเปตฺวา กเถตฺวา. ธมฺเมเนว อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ นวโลกุตฺตรธมฺเมเนว อสทิสํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ. ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ตํ เอวํ ปวตฺติตํ ธมฺมจกฺกํ เอเตสุ สมณาทีสุ เอเกนปิ ปฏิวตฺเตตุํ ปฏิพาหิตุํ น สกฺกา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

«Dhammeneva cakkaṃ vatteti» significa que hace girar la rueda exclusivamente mediante el Dhamma de los diez senderos de acción saludable. «Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ» significa que esa rueda de autoridad así puesta en movimiento por él no puede ser revertida por nadie. Con «kenaci manussabhūtena» (por ningún ser humano), se especifica así porque las deidades (devatā) actúan según su propio deseo; por lo tanto, excluyéndolas, el Bendito dijo «por un ser humano». «Paccatthikena» significa un adversario o enemigo. «Dhammiko»: el monarca universal es virtuoso por el poder de los diez senderos de acción saludable; el Tathāgata, en cambio, lo es por el poder de los nueve estados supramundanos (navalokuttaradhamma). «Dhammarājā»: se le llama así porque deleita a la gran multitud mediante los nueve estados supramundanos. «Dhammaṃyeva» significa que, dependiendo únicamente de los nueve estados supramundanos, los honra, los estima y los venera. Ese mismo Dhamma es su estandarte (dhajo) por su naturaleza elevada; por eso es «dhammaddhajo». Ese mismo Dhamma es su insignia (ketu); por eso es «dhammaketū». Es «dhammādhipateyyo» porque vive habiendo hecho de ese mismo Dhamma su soberano y guía. «Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ» se refiere a la protección, amparo y resguardo que otorgan los estados mundanos y supramundanos. «Saṃvidahati» significa que establece y prescribe. «Evarūpaṃ» indica que debe entenderse el sentido en todos los casos: «no se debe practicar tal tipo de triple mala conducta corporal, y se debe practicar la buena conducta». «Saṃvidahitvā» significa habiendo establecido y expuesto. «Dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ vatteti» significa que hace girar la incomparable Rueda del Dhamma exclusivamente mediante los nueve estados supramundanos. «Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ» significa que la Rueda del Dhamma así puesta en movimiento no puede ser revertida ni detenida por ninguno de esos seres, ya sean ascetas u otros. Lo restante en todo el texto es de significado evidente.

๕. สเจตนสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Sacetana Sutta

๑๕. ปญฺจเม อิสิปตเนติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสงฺขาตานํ อิสีนํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถาย เจว อุโปสถกรณตฺถาย จ อาคนฺตฺวา ปตเน, สนฺนิปาตฏฺฐาเนติ อตฺโถ. ปทเนติปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ. มิคทาเยติ [Pg.80] มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺเน. ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหีติ โส กิร รญฺญา อาณตฺตทิวเสเยว สพฺพูปกรณานิ สชฺเชตฺวา อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา คามทฺวารคามมชฺฌเทวกุลสุสานาทีสุ ฐิตรุกฺเข เจว ฌามปติตสุกฺขรุกฺเข จ วิวชฺเชตฺวา สมฺปนฺนปเทเส ฐิเต สพฺพโทสวิวชฺชิเต นาภิอรเนมีนํ อนุรูเป รุกฺเข คเหตฺวา ตํ จกฺกํ อกาสิ. ตสฺส รุกฺเข วิจินิตฺวา คณฺหนฺตสฺส เจว กโรนฺตสฺส จ เอตฺตโก กาโล วีติวตฺโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหี’’ติ. นานากรณนฺติ นานตฺตํ. เนสนฺติ น เอสํ. อตฺเถสนฺติ อตฺถิ เอสํ. อภิสงฺขารสฺส คตีติ ปโยคสฺส คมนํ. จิงฺคุลายิตฺวาติ ปริพฺภมิตฺวา. อกฺขาหตํ มญฺเญติ อกฺเข ปเวเสตฺวา ฐปิตมิว.

15. En el quinto (discurso), con respecto a 'Isipatana': significa el lugar de descenso o reunión donde los sabios (isī) —es decir, los Buddhas y Paccekabuddhas— llegan con el propósito de poner en movimiento la Rueda del Dhamma y realizar el Uposatha. También existe la variante 'Padana', con el mismo significado mencionado. 'Migadāya' se refiere al lugar otorgado para la seguridad de los ciervos. 'Chahi māsehi chārattūnehi' (seis meses menos seis noches) se dice porque aquel carretero, el mismo día que el rey se lo ordenó, preparó todas las herramientas y entró al bosque con sus aprendices; allí, evitando los árboles situados en entradas de aldeas, en el centro de aldeas, en santuarios o cementerios, así como los árboles quemados, caídos o secos, seleccionó en un lugar próspero árboles libres de todo defecto y adecuados para fabricar la maza, los radios y la llanta, y con ellos fabricó la rueda. El tiempo transcurrido para seleccionar la madera y fabricar la rueda fue exactamente ese periodo. Por eso se dice: 'seis meses menos seis noches'. 'Nānākaraṇa' significa diferencia. 'Nesant' es 'na esaṃ' (no para estos). 'Atthesant' es 'atthi esaṃ' (hay para estos). 'Abhisaṅkhārassa gati' se refiere al curso o progreso del esfuerzo de preparación. 'Ciṅgulāyitvā' significa habiendo girado o dado vueltas. 'Akkhāhataṃ maññe' significa 'considero que es como si hubiera sido colocado fijamente en el eje'.

สโทสาติ สคณฺฑา อุณฺณโตณตฏฺฐานยุตฺตา. สกสาวาติ ปูติสาเรน เจว เผคฺคุนา จ ยุตฺตา. กายวงฺกาติอาทีนิ กายทุจฺจริตาทีนํ นามานิ. เอวํ ปปติตาติ เอวํ คุณปตเนน ปติตา. เอวํ ปติฏฺฐิตาติ เอวํ คุเณหิ ปติฏฺฐิตา. ตตฺถ โลกิยมหาชนา ปปติตา นาม, โสตาปนฺนาทโย ปติฏฺฐิตา นาม. เตสุปิ ปุริมา ตโย กิเลสานํ สมุทาจารกฺขเณ ปปติตา นาม, ขีณาสวา ปน เอกนฺเตเนว ปติฏฺฐิตา นาม. ตสฺมาติ ยสฺมา อปฺปหีนกายวงฺกาทโย ปปตนฺติ, ปหีนกายวงฺกาทโย ปติฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา. กายวงฺกาทีนํ ปน เอวํ ปหานํ เวทิตพฺพํ – ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ มิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณาวาจา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิเม ตาว ฉ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, ผรุสาวาจา พฺยาปาโทติ ทฺเว อนาคามิมคฺเคน, อภิชฺฌา สมฺผปฺปลาโปติ ทฺเว อรหตฺตมคฺเคนาติ.

'Sadosa' (con defectos) significa con nudos e irregularidades, con partes altas y bajas. 'Sakasāva' (con impurezas) significa que posee madera podrida y albura. 'Kāyavaṅka' (torcido de cuerpo) y otros términos son nombres de las malas conductas corporales y demás. 'Evaṃ papatitā' significa caídos de esta manera por la pérdida de las virtudes. 'Evaṃ patiṭṭhitā' significa establecidos de esta manera por las virtudes. Entre ellos, el común de la gente mundana (lokiya-mahājana) es llamada 'caída', mientras que los Sotāpannas y otros nobles son llamados 'establecidos'. Incluso entre los nobles, los tres primeros se denominan 'caídos' en el momento en que se manifiestan las impurezas (kilesas), pero los Arahants (khīṇāsava) son llamados 'establecidos' de manera absoluta. 'Tasmā' (por lo tanto) significa: porque aquellos que no han abandonado la torpeza corporal y demás caen, mientras que los que la han abandonado permanecen firmes. El abandono de la torpeza corporal y demás debe entenderse así: el matar, el tomar lo no dado, la conducta sexual incorrecta, la mentira, el habla maliciosa y la visión errónea —estos seis primero— se abandonan mediante el Sendero de la Entrada en la Corriente (Sotāpatti-magga); el habla áspera y la mala voluntad, estos dos, mediante el Sendero del No Retorno (Anāgāmi-magga); la codicia y la charla frívola, estos dos, mediante el Sendero del Arahant (Arahattamagga).

๖. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Apaṇṇaka Sutta

๑๖. ฉฏฺเฐ อปณฺณกปฏิปทนฺติ อวิรทฺธปฏิปทํ เอกํสปฏิปทํ นิยฺยานิกปฏิปทํ การณปฏิปทํ สารปฏิปทํ มณฺฑปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ, น ตกฺกคฺคาเหน วา นยคฺคาเหน วา. เอวํ คเหตฺวา ปฏิปนฺโน หิ ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา มนุสฺสเทวนิพฺพานสมฺปตฺตีหิ หายติ ปริหายติ, อปณฺณกปฏิปทํ [Pg.81] ปฏิปนฺโน ปน ตาหิ สมฺปตฺตีหิ น ปริหายติ. อตีเต กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺเนสุ ทฺวีสุ สตฺถวาเหสุ ยกฺขสฺส วจนํ คเหตฺวา พาลสตฺถวาโห สทฺธึ สตฺเถน อนยพฺยสนํ ปตฺโต, ยกฺขสฺส วจนํ อคฺคเหตฺวา ‘‘อุทกทิฏฺฐฏฺฐาเน อุทกํ ฉฑฺเฑสฺสามา’’ติ สตฺถเก สญฺญาเปตฺวา มคฺคํ ปฏิปนฺโน ปณฺฑิตสตฺถวาโห วิย. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

16. En el sexto (discurso), 'apaṇṇakapaṭipada' se refiere a la práctica que es infalible, definitiva, conducente a la liberación, basada en la razón, esencial, pura, no antagonista, conforme y de acuerdo con el Dhamma; uno la practica no mediante conjeturas lógicas ni inferencias. Pues un monje, monja, laico o laica que practica basándose en tales conjeturas decae y pierde las bendiciones humanas, celestiales y del Nibbana; pero quien sigue la práctica infalible no pierde dichas bendiciones. Es como en el pasado, entre dos jefes de caravana que cruzaban un desierto: el jefe necio (la encarnación anterior de Devadatta) creyó las palabras de un yakkha y pereció junto con su caravana; mientras que el jefe sabio (el Bodhisatta) no creyó las palabras del yakkha, advirtió a su gente diciendo: 'solo desecharemos el agua cuando realmente la veamos', y cruzó el camino a salvo. Refiriéndose a esto, el Bienaventurado dijo:

‘‘อปณฺณกํ ฐานเมเก, ทุติยํ อาหุ ตกฺกิกา;

เอตทญฺญาย เมธาวี, ตํ คณฺเห ยทปณฺณก’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๑);

'Algunos adoptaron la posición infalible, los lógicos hablaron de una segunda (falible). Habiendo comprendido esto, el sabio debe adoptar aquello que es infalible'.

โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ เอตฺถ โยนีติ ขนฺธโกฏฺฐาสสฺสปิ การณสฺสปิ ปสฺสาวมคฺคสฺสปิ นามํ. ‘‘จตสฺโส โข อิมา, สาริปุตฺต, โยนิโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๒) หิ ขนฺธโกฏฺฐาโส โยนิ นาม. ‘‘โยนิ เหสา ภูมิช ผลสฺส อธิคมายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๒๖) การณํ. ‘‘น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ, โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๔๕๗; ธ. ป. ๓๙๖) จ ‘‘ตเมนํ กมฺมชวาตา นิวตฺติตฺวา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ สมฺปริวตฺเตตฺวา มาตุ โยนิมุเข สมฺปฏิปาเทนฺตี’’ติ จ อาทีสุ ปสฺสาวมคฺโค. อิธ ปน การณํ อธิปฺเปตํ. อารทฺธาติ ปคฺคหิตา ปริปุณฺณา.

En la frase 'yoni cassa āraddhā hoti', el término 'yoni' es un nombre tanto para el grupo de agregados como para la causa y para el canal de nacimiento. En pasajes como 'Sāriputta, existen estas cuatro matrices (yoniyo)', 'yoni' significa los grupos de agregados. En pasajes como 'Esta es la causa (yoni), Bhūmija, para alcanzar el fruto', significa causa. En pasajes como 'No llamo brahmán a quien ha nacido de una matriz (yonija)...' y 'los vientos del kamma lo voltean... hacia la boca de la matriz materna', se refiere al canal de nacimiento. Sin embargo, en este contexto se refiere a la causa. 'Āraddhā' significa emprendida con firmeza y perfeccionada mediante el desarrollo constante.

อาสวานํ ขยายาติ เอตฺถ อาสวนฺตีติ อาสวา, จกฺขุโตปิ…เป… มนโตปิ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมโต ยาว โคตฺรภุ, โอกาสโต ยาว ภวคฺคา สวนฺตีติ วา อาสวา, เอเต ธมฺเม เอตญฺจ โอกาสํ อนฺโตกริตฺวา ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อนฺโตกรณตฺโถ หิ อยํ อากาโร. จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทิราทโย อาสวา, อาสวา วิยาติปิ อาสวา. โลกสฺมิมฺปิ หิ จิรปาริวาสิกา มทิราทโย อาสวาติ วุจฺจนฺติ, ยทิ จ จิรปาริวาสิยฏฺเฐน อาสวา, เอเตเยว ภวิตุมรหนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย, อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). อายตํ วา สํสารทุกฺขํ สวนฺติ ปสวนฺตีติปิ อาสวา. ปุริมานิ เจตฺถ นิพฺพจนานิ ยตฺถ กิเลสา อาสวาติ อาคจฺฉนฺติ, ตตฺถ ยุชฺชนฺติ, ปจฺฉิมํ กมฺเมปิ. น เกวลญฺจ กมฺมกิเลสาเยว อาสวา, อปิจ โข นานปฺปการา อุปทฺทวาปิ. สุตฺเตสุ หิ ‘‘นาหํ, จุนฺท, ทิฏฺฐธมฺมิกานํเยว อาสวานํ สํวราย ธมฺมํ [Pg.82] เทเสมี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๒) เอตฺถ วิวาทมูลภูตา กิเลสา อาสวาติ อาคตา.

En 'para la extinción de los influjos (āsavānaṃ khayāya)', se llaman 'āsavas' porque fluyen; esto es, fluyen o surgen desde la puerta del ojo... hasta la puerta de la mente. O bien, se llaman āsavas porque fluyen desde los fenómenos hasta el gotrabhū, y en el espacio hasta la cima de la existencia (bhavagga); el significado es que surgen tras ser contenidos internamente, pues el prefijo 'ā' denota contención interna. Debido a que son fermentados por largo tiempo, los licores y similares se llaman āsavas; estos estados mentales también se llaman āsavas por ser como ellos. En el mundo, se dice que los licores fermentados por mucho tiempo son āsavas; si se definen por la fermentación prolongada, solo la codicia, la visión y la ignorancia calificarían, pues se ha dicho: 'Monjes, no se percibe un punto inicial para la ignorancia'. También se llaman āsavas porque hacen fluir o producen el largo sufrimiento del saṃsāra. Entre estas definiciones, las primeras se aplican donde los āsavas se refieren a las impurezas (kilesas) en los Suttas y el Abhidhamma, mientras que la última también se aplica al kamma. Y no solo el kamma y las impurezas son āsavas, sino también diversos tipos de peligros. En los Suttas, como en: 'Cunda, no enseño el Dhamma solo para la restricción de los influjos visibles en esta vida', los āsavas mencionados son las impurezas que sirven de raíz a las disputas.

‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม;

ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺยํ, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช;

เต มยฺหํ อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖) –

«Aquellas [impurezas] por las cuales podría haber renacido como un deva, o como un gandhabba que viaja por el aire, o por las cuales podría haber llegado a la condición de yakkha, o entrado en la condición humana; esos efluvios (āsavas) han sido extinguidos en mí, destruidos y eliminados por completo».

เอตฺถ เตภูมกํ จ กมฺมํ อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมา. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ (ปารา. ๓๙; อ. นิ. ๒.๒๐๒-๒๓๐) เอตฺถ ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธาทโย เจว อปายทุกฺขภูตา จ นานปฺปการา อุปทฺทวา.

En este contexto, [los efluvios] se refieren al kamma de los tres planos de existencia y a los restantes estados perjudiciales (akusalā dhammā). En el pasaje: «Para el control de los efluvios pertenecientes a la vida presente, para la eliminación de los efluvios pertenecientes a las vidas futuras», el término se refiere tanto a peligros tales como el reproche ajeno, el remordimiento, la ejecución y el encarcelamiento, como a las diversas clases de peligros que constituyen el sufrimiento de los estados de miseria.

เต ปเนเต อาสวา ยตฺถ ยถา อาคตา, ตตฺถ ตถา เวทิตพฺพา. เอเต หิ วินเย ตาว ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ (ปารา. ๓๙; อ. นิ. ๒.๒๐๒-๒๓๐) ทฺเวธา อาคตา. สฬายตเน ‘‘ตโย เม, อาวุโส, อาสวา กามาสโว ภวาสโว อวิชฺชาสโว’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๑) ติธา อาคตา. อญฺเญสุ จ สุตฺตนฺเตสุ (จูฬนิ. ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๖๙; ปฏิ. ม. ๑.๑๐๗) อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๑๐๒-๑๑๐๖; วิภ. ๙๓๗) จ เตเยว ทิฏฺฐาสเวน สห จตุธา อาคตา. นิพฺเพธิกปริยาเยน ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา นิรยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา ติรจฺฉานโยนิคามินิยา, อตฺถิ อาสวา เปตฺติวิสยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา มนุสฺสโลกคามินิยา, อตฺถิ อาสวา เทวโลกคามินิยา’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๓) ปญฺจธา อาคตา. กมฺมเมว เจตฺถ อาสวาติ วุตฺตํ. ฉกฺกนิปาเต ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา สํวราปหาตพฺพา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๖.๕๘) นเยน ฉธา อาคตา. สพฺพาสวปริยาเย (ม. นิ. ๑.๑๔ อาทโย) เตเยว ทสฺสเนน ปหาตพฺเพหิ สทฺธึ สตฺตธา อาคตา. อิธ ปน อภิธมฺมนเยน จตฺตาโร อาสวา อธิปฺเปตาติ เวทิตพฺพา.

Estos efluvios deben entenderse tal como aparecen en sus respectivos contextos. En el Vinaya aparecen de dos formas: «para el control de los efluvios de la vida presente, para la eliminación de los efluvios de las vidas futuras». En el Saḷāyatana [Saṃyutta] aparecen de tres formas: «monjes, existen estos tres efluvios: el efluvio del deseo sensorial, el efluvio de la existencia y el efluvio de la ignorancia». En otros Suttas y en el Abhidhamma, estos mismos, junto con el efluvio de las opiniones erróneas (diṭṭhāsava), aparecen de cuatro formas. En el Nibbedhika-pariyāya aparecen de cinco formas: «monjes, existen efluvios que conducen al infierno, efluvios que conducen al reino animal, efluvios que conducen al reino de los espíritus hambrientos, efluvios que conducen al mundo humano y efluvios que conducen al mundo de los devas»; en este pasaje, se describe específicamente al kamma como efluvio. En el Chakka-nipāta, aparecen de seis formas mediante el método de «monjes, existen efluvios que deben ser abandonados mediante el control», etc. En el Sabbāsava-pariyāya aparecen de siete formas, incluyendo aquellos que deben ser abandonados mediante la visión. Sin embargo, en este contexto, de acuerdo con el método del Abhidhamma, debe entenderse que se refiere a los cuatro efluvios.

ขยายาติ เอตฺถ ปน อาสวานํ สรสเภโทปิ ขีณากาโรปิ มคฺคผลนิพฺพานานิปิ ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โย อาสวานํ ขโย วโย เภโท ปริเภโท อนิจฺจตา อนฺตรธาน’’นฺติ เอตฺถ หิ อาสวานํ สรสเภโท ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. ‘‘ชานโต อหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต [Pg.83] อาสวานํ ขยํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕; สํ. นิ. ๒.๒๓; อิติวุ. ๑๐๒) เอตฺถ อาสวปฺปหานํ อาสวานํ อจฺจนฺตกฺขโย อสมุปฺปาโท ขีณากาโร นตฺถิภาโว ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต.

Respecto al término «khayāya» (para la extinción), la expresión «extinción de los efluvios» (āsavakkhayo) se refiere tanto a la destrucción de su propia naturaleza como al estado de extinción total, y también al Sendero, al Fruto y al Nibbāna. En efecto, en el pasaje: «aquello que es la extinción, el cese, la ruptura, la disolución, la impermanencia, la desaparición de los efluvios», se utiliza «extinción de los efluvios» para referirse a la destrucción de su propia naturaleza. En el pasaje: «Monjes, digo que la extinción de los efluvios es para quien conoce y para quien ve», se refiere al abandono de los efluvios, a su extinción absoluta, a su no surgimiento, al estado de estar extinguidos y a su inexistencia.

‘‘เสขสฺส สิกฺขมานสฺส, อุชุมคฺคานุสาริโน;

ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ, ตโต อญฺญา อนนฺตรา’’ติ. (อิติวุ. ๖๒) –

«Para el aprendiz (sekha) que se entrena y sigue el sendero recto, primero surge el conocimiento en la extinción [el Sendero] y, a continuación, el conocimiento final (aññā) inmediatamente después».

เอตฺถ มคฺโค ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) เอตฺถ ผลํ.

En este pasaje, el Sendero es llamado «extinción de los efluvios». En la frase: «Por la extinción de los efluvios uno es un asceta», se refiere al Fruto.

‘‘ปรวชฺชานุปสฺสิสฺส, นิจฺจํ อุชฺฌานสญฺญิโน;

อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๕๓) –

«Para aquel que observa las faltas ajenas y vive siempre predispuesto a la crítica, sus efluvios aumentan; él está lejos de la extinción de los efluvios [el Nibbāna]».

เอตฺถ นิพฺพานํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ผลํ สนฺธาย ‘‘อาสวานํ ขยายา’’ติ อาห, อรหตฺตผลตฺถายาติ อตฺโถ.

En este contexto, se refiere al Nibbāna. Sin embargo, en este sutta se dice «para la extinción de los efluvios» en referencia al Fruto; el sentido es: para el propósito de alcanzar el Fruto de la Santidad (arahattaphala).

อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโรติ มนจฺฉฏฺเฐสุ อินฺทฺริเยสุ ปิหิตทฺวาโร. โภชเน มตฺตญฺญูติ โภชนสฺมึ ปมาณญฺญู, ปฏิคฺคหณปริโภคปจฺจเวกฺขณมตฺตํ ชานาติ ปชานาตีติ อตฺโถ. ชาคริยํ อนุยุตฺโตติ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ ชาครณภาวํ อนุยุตฺโต, ชาครเณเยว ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ.

«Con las puertas de los sentidos protegidas» (indriyesu guttadvāro) significa con las puertas cerradas en las facultades, siendo la mente la sexta. «Moderado en la comida» (bhojane mattaññū) significa que conoce la medida en el alimento; es decir, que conoce la medida en la recepción, el consumo y la reflexión sobre el mismo. «Dedicado a la vigilia» (jāgariyaṃ anuyutto) significa que, tras dividir el día y la noche en seis partes, se dedica a la práctica de la vigilia en cinco de ellas; el sentido es que está plenamente comprometido con permanecer despierto.

เอวํ มาติกํ ฐเปตฺวา อิทานิ ตเมว ฐปิตปฏิปาฏิยา วิภชนฺโต กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๕) วิตฺถาริโต, ตถา ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ เนว ทวายาติอาทีนํ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๘). อาวรณีเยหิ ธมฺเมหีติ ปญฺจหิ นีวรเณหิ ธมฺเมหิ. นีวรณานิ หิ จิตฺตํ อาวริตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา อาวรณียา ธมฺมาติ วุจฺจนฺติ. สีหเสยฺยํ กปฺเปตีติ สีโห วิย เสยฺยํ กปฺเปติ. ปาเท ปาทํ อจฺจาธายาติ วามปาทํ ทกฺขิณปาเท อติอาธาย. สมํ ฐปิเต หิ ปาเท ชาณุเกน ชาณุกํ โคปฺผเกน จ โคปฺผกํ ฆฏียติ, ตโต เวทนา อุฏฺฐหนฺติ. ตสฺมา ตสฺส โทสสฺส ปริวชฺชนตฺถํ โถกํ อติกฺกมิตฺวา เอส ปาทํ ฐเปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปาเท ปาทํ อจฺจาธายา’’ติ.

Habiendo establecido así la matriz (mātika), y deseando ahora analizarla según el orden establecido, el Buddha dijo: «¿Y cómo, monjes, un monje...?», etc. En este pasaje, el significado de frases como «habiendo visto una forma con el ojo» ha sido detallado en el Visuddhimagga; igualmente el de «reflexionando sabiamente, consume alimento, no para la diversión», etc. «Por estados que obstruyen» (āvaraṇīyehi dhammehi) se refiere a los cinco obstáculos (nīvaraṇas), pues estos permanecen obstruyendo la mente; por ello se llaman estados obstructores. «Adopta la postura del león» (sīhaseyyaṃ kappeti) significa que duerme como un león. «Colocando un pie sobre el otro» (pāde pādaṃ accādhāya) significa colocando el pie izquierdo sobre el derecho. En efecto, si los pies se colocan exactamente parejos, la rodilla presiona contra la rodilla y el tobillo contra el tobillo, lo cual genera sensaciones de dolor. Por lo tanto, para evitar ese inconveniente, el practicante coloca el pie un poco desplazado. Por eso se dice: «colocando un pie sobre el otro».

สโต [Pg.84] สมฺปชาโนติ สติยา เจว สมฺปชญฺเญน จ สมนฺนาคโต. กถํ ปเนส นิทฺทายนฺโต สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ? ปุริมปฺปวตฺติวเสน. อยํ หิ จงฺกเม จงฺกมนฺโต นิทฺทาย โอกฺกมนภาวํ ญตฺวา ปวตฺตมานํ กมฺมฏฺฐานํ ฐเปตฺวา มญฺเจ วา ผลเก วา นิปนฺโน นิทฺทํ อุปคนฺตฺวา ปุน ปพุชฺฌมาโน กมฺมฏฺฐานํ ฐิตฏฺฐาเน คณฺหนฺโตเยว ปพุชฺฌติ. ตสฺมา นิทฺทายนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหติ. อยํ ตาว มูลกมฺมฏฺฐาเน นโยว. ปริคฺคหกมฺมฏฺฐานวเสนาปิ ปเนส สโต สมฺปชาโน นาม โหติ. กถํ? อยํ หิ จงฺกมนฺโต นิทฺทาย โอกฺกมนภาวํ ญตฺวา ปาสาณผลเก วา มญฺเจ วา ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปชฺชิตฺวา ปจฺจเวกฺขติ – ‘‘อเจตโน กาโย อเจตเน มญฺเจ ปติฏฺฐิโต, อเจตโน มญฺโจ อเจตนาย ปถวิยา, อเจตนา ปถวี อเจตเน อุทเก, อเจตนํ อุทกํ อเจตเน วาเต, อเจตโน วาโต อเจตเน อากาเส ปติฏฺฐิโต. ตตฺถ อากาสมฺปิ ‘อหํ วาตํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิต’นฺติ น ชานาติ, วาโตปิ ‘อหํ อากาเส ปติฏฺฐิโต’ติ น ชานาติ. ตถา วาโต น ชานาติ. ‘อหํ อุทกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต’ติ…เป… มญฺโจ น ชานาติ, ‘อหํ กายํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต’ติ, กาโย น ชานาติ ‘อหํ มญฺเจ ปติฏฺฐิโต’ติ. น หิ เตสํ อญฺญมญฺญํ อาโภโค วา สมนฺนาหาโร วา มนสิกาโร วา เจตนา วา ปตฺถนา วา อตฺถี’’ติ. ตสฺส เอวํ ปจฺจเวกฺขโต ตํ ปจฺจเวกฺขณจิตฺตํ ภวงฺเค โอตรติ. เอวํ นิทฺทายนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ.

«Sato sampajāno» significa estar dotado de atención plena (sati) y clara comprensión (sampajañña). ¿Pero cómo se dice que este yogui es atento y claramente comprensivo mientras duerme? Es por el poder de la práctica previa. Pues este yogui, mientras camina en su meditación ambulatoria, reconoce el estado de somnolencia que se aproxima, mantiene el objeto de meditación que ha estado desarrollando y, tras recostarse en su lecho o en un banco y entrar en el sueño, al despertar de nuevo, despierta retomando el objeto de meditación exactamente donde lo dejó. Por lo tanto, incluso mientras duerme, se le llama atento y claramente comprensivo. Este es el método inicial referente al objeto de meditación fundamental. Además, también es atento y claramente comprensivo por el poder del objeto de meditación de aprehensión [en el momento de dormir]. ¿Cómo es esto? Pues este monje, al caminar y notar el advenimiento del sueño, se recuesta sobre su costado derecho en un banco de piedra o en un lecho y reflexiona así: «El cuerpo, carente de consciencia, descansa sobre el lecho, que carece de consciencia; el lecho, carente de consciencia, descansa sobre la tierra, que carece de consciencia; la tierra, carente de consciencia, descansa sobre el agua, que carece de consciencia; el agua, carente de consciencia, descansa sobre el aire, que carece de consciencia; el aire, carente de consciencia, descansa sobre el espacio, que carece de consciencia. En ese estado, ni el espacio sabe: 'Yo sostengo al aire', ni el aire sabe: 'Yo descanso en el espacio'. Del mismo modo, el aire no sabe: 'Yo sostengo al agua'... [y así sucesivamente]... el lecho no sabe: 'Yo sostengo al cuerpo', ni el cuerpo sabe: 'Yo descanso sobre el lecho'. Pues no existe entre ellos inclinación mental, aplicación, atención, volición ni anhelo mutuo». Mientras reflexiona de este modo, ese pensamiento de reflexión desciende hacia el continuo vital (bhavaṅga). Así, debe entenderse que incluso durmiendo, se le llama atento y claramente comprensivo.

อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวาติ ‘‘เอตฺตกํ ฐานํ คเต จนฺเท วา ตารกาย วา อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อุฏฺฐานกาลปริจฺเฉทิกํ สญฺญํ มนสิกริตฺวา, จิตฺเต ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ กริตฺวา สยิโต หิ ยถาปริจฺฉินฺเนเยว กาเล อุฏฺฐหติ.

«Uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā» significa establecer en la mente la percepción del momento de levantarse, pensando: «Me levantaré cuando la luna o las estrellas alcancen tal posición», fijando así en el corazón el límite del tiempo para despertar. Pues quien se duerme habiendo hecho esto, se levanta precisamente en el tiempo determinado.

๗. อตฺตพฺยาพาธสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Attabyābādha Sutta

๑๗. สตฺตเม อตฺตพฺยาพาธายาติ อตฺตทุกฺขาย. ปรพฺยาพาธายาติ ปรทุกฺขาย. กายสุจริตนฺติอาทีนิ ปุพฺพภาเค ทสกุสลกมฺมปถวเสน อาคตานิ, อุปริ ปน ยาว อรหตฺตา อวาริตาเนว.

17. En el séptimo sutta, «attabyābādhāya» significa para el propio sufrimiento. «Parabyābādhāya» significa para el sufrimiento de otros. Los términos que comienzan con «kāyasucaritaṃ» (buena conducta corporal) aparecen en la fase previa en términos de los diez senderos de acción meritoria; sin embargo, más adelante, se presentan sin restricción hasta alcanzar el estado de Arahat.

๘. เทวโลกสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Devaloka Sutta

๑๘. อฏฺฐเม [Pg.85] อฏฺฏีเยยฺยาถาติ อฏฺฏา ปีฬิตา ภเวยฺยาถ. หราเยยฺยาถาติ ลชฺเชยฺยาถ. ชิคุจฺเฉยฺยาถาติ คูเถ วิย ตสฺมึ วจเน สญฺชาตชิคุจฺฉา ภเวยฺยาถ. อิติ กิราติ เอตฺถ อิตีติ ปทสนฺธิพฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา, กิราติ อนุสฺสวตฺเถ นิปาโต. ทิพฺเพน กิร อายุนา อฏฺฏียถาติ เอวมสฺส สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปเคว โข ปนาติ ปฐมตรํเยว.

18. En el octavo sutta, «aṭṭīyeyyātha» significa que estaríais angustiados u oprimidos. «Harāyeyyātha» significa que os avergonzaríais. «Jiguccheyyāthāti» significa que sentiríais repugnancia ante tales palabras, como si se tratara de excremento. En la expresión «iti kira», «iti» es una partícula utilizada para la conexión de palabras y la fluidez silábica; «kira» es una partícula que denota un informe o tradición. La conexión debe entenderse así: «Se dice (kira) que estaríais angustiados por la vida divina». «Pageva kho pana» significa con mayor razón o mucho antes.

๙. ปฐมปาปณิกสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Primer Pāpaṇika Sutta

๑๙. นวเม ปาปณิโกติ อาปณิโก, อาปณํ อุคฺฆาเฏตฺวา ภณฺฑวิกฺกายกสฺส วาณิชสฺเสตํ อธิวจนํ. อภพฺโพติ อภาชนภูโต. น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาตีติ ยถา อธิฏฺฐิตํ สุอธิฏฺฐิตํ โหติ, เอวํ สยํ อตฺตปจฺจกฺขํ กโรนฺโต นาธิฏฺฐาติ. ตตฺถ ปจฺจูสกาเล ปทสทฺเทน อุฏฺฐาย ทีปํ ชาเลตฺวา ภณฺฑํ ปสาเรตฺวา อนิสีทนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. อยํ หิ ยํ โจรา รตฺตึ ภณฺฑํ หริตฺวา ‘‘อิทํ อมฺหากํ หตฺถโต วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ อาปณํ คนฺตฺวา อปฺเปน อคฺเฆน เทนฺติ, ยมฺปิ พหุเวริโน มนุสฺสา รตฺตึ นคเร วสิตฺวา ปาโตว อาปณํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ คณฺหนฺติ, ยํ วา ปน ชนปทํ คนฺตุกามา มนุสฺสา ปาโตว อาปณํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ กิณนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ.

19. En el noveno sutta, «pāpaṇiko» significa el tendero; es un nombre para el comerciante que abre su tienda para vender mercancías. «Abhabbo» significa aquel que es incapaz o no apto. «Na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti» significa que no dirige sus asuntos personalmente de modo que, habiendo sido establecidos, estén bien establecidos. En ese contexto, si al amanecer no se levanta al oír los pasos de otros, no enciende la lámpara ni expone sus bienes y permanece ocioso, se dice que no dirige sus asuntos con diligencia durante la mañana. Pues no será dueño de la ganancia que proviene de cuando los ladrones, habiendo robado bienes por la noche, acuden a la tienda para deshacerse de ellos a bajo precio; ni de la que proviene de los enemigos que, habiendo pasado la noche en la ciudad, acuden temprano a la tienda para comprar; ni de la que proviene de las personas que desean partir hacia el campo y compran temprano.

อญฺเญสํ โภชนเวลาย ปน ภุญฺชิตุํ อาคนฺตฺวา ปาโตว ภณฺฑํ ปฏิสาเมตฺวา ฆรํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา นิทฺทายิตฺวา สายํ ปุน อาปณํ อาคจฺฉนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. โส หิ ยํ โจรา ปาโตว วิสฺสชฺเชตุํ น สมฺปาปุณึสุ, ทิวากาเล ปน ปเรสํ อสญฺจารกฺขเณ อาปณํ คนฺตฺวา อปฺปคฺเฆน เทนฺติ, ยญฺจ โภชนเวลาย ปุญฺญวนฺโต อิสฺสรา ‘‘อาปณโต อิทญฺจิทญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ ปหิณิตฺวา อาหราเปนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ.

Además, aquel tendero perezoso que, cuando es el tiempo de comer de otros, se retira temprano para guardar su mercancía, va a su casa, come, duerme y regresa a la tienda solo por la tarde, se dice que no dirige sus asuntos con diligencia al mediodía. Pues no será dueño de la ganancia que proviene de aquellos ladrones que no llegaron temprano para vender pero que acuden al mediodía cuando otros están descuidados, ni de la ganancia de personas poderosas y meritorias que, en el tiempo de la comida, envían a buscar tal o cual artículo diciendo: «Es necesario conseguir esto de la tienda».

ยาว ยามเภรินิกฺขมนา ปน อนฺโตอาปเณ ทีปํ ชาลาเปตฺวา อนิสีทนฺโต สายนฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. โส หิ ยํ [Pg.86] โจรา ปาโตปิ ทิวาปิ วิสฺสชฺเชตุํ น สมฺปาปุณึสุ, สายํ ปน อาปณํ คนฺตฺวา อปฺปคฺเฆน เทนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ.

Asimismo, aquel tendero que no enciende la lámpara ni permanece en la tienda hasta el toque del tambor del turno nocturno, se dice que no dirige sus asuntos con diligencia por la tarde. Pues no será dueño de la ganancia de aquellos ladrones que no pudieron vender ni por la mañana ni durante el día, pero que acuden a la tienda por la noche para ofrecer bienes a bajo precio.

น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ สกฺกจฺจกิริยาย สมาธึ น สมาปชฺชติ. เอตฺถ จ ปาโตว เจติยงฺคณโพธิยงฺคเณสุ วตฺตํ กตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา อนิสีทนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. ปจฺฉาภตฺตํ ปน ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา ยาว สายนฺหสมยา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา อนิสีทนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. สายํ ปน เจติยํ วนฺทิตฺวา เถรูปฏฺฐานํ กตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ปฐมยามํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อนิสีทนฺโต สายนฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยเนว เวทิตพฺโพ. อปิเจตฺถ ‘‘สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน สมาปตฺติยา อสติ วิปสฺสนาปิ วฏฺฏติ, สมาธินิมิตฺตนฺติ จ สมาธิอารมฺมณมฺปิ วฏฺฏติเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘สมาธิปิ สมาธินิมิตฺตํ, สมาธารมฺมณมฺปิ สมาธินิมิตฺต’’นฺติ.

La frase 'no se aplica con cuidado al signo de la concentración' significa que no entra en concentración con una acción cuidadosa. En este contexto, si un monje, habiendo cumplido temprano por la mañana sus deberes en el patio de la estupa y en el patio del árbol Bodhi, entra en su alojamiento y no se sienta para alcanzar una absorción hasta la hora de la colecta de limosnas, se dice que 'no se aplica con cuidado al signo de la concentración durante la mañana'. Asimismo, después de la comida, tras regresar de la colecta de limosnas y entrar en su lugar de estancia diurna o nocturna, si no se sienta para alcanzar una absorción hasta la tarde, se dice que 'no se aplica con cuidado al signo de la concentración durante el mediodía'. Además, por la tarde, después de venerar la estupa y atender a los ancianos, tras entrar en su alojamiento, si no se sienta para alcanzar una absorción durante la primera vigilia, se dice que 'no se aplica con cuidado al signo de la concentración durante la tarde'. El lado positivo (sukkapakkho) debe entenderse precisamente por el método opuesto al mencionado. Además, donde se dice 'habiendo alcanzado una absorción', en ausencia de esta, la visión cabal (vipassanā) también es válida; y respecto al 'signo de la concentración', el objeto de la concentración también es ciertamente válido. Pues se ha dicho esto: 'Tanto la concentración es el signo de la concentración, como el objeto de la concentración es el signo de la concentración'.

๑๐. ทุติยปาปณิกสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Segundo Discurso sobre el Comerciante (Dutiyapāpaṇikasutta).

๒๐. ทสเม จกฺขุมาติ ปญฺญาจกฺขุนา จกฺขุมา โหติ. วิธุโรติ วิสิฏฺฐธุโร อุตฺตมธุโร ญาณสมฺปยุตฺเตน วีริเยน สมนฺนาคโต. นิสฺสยสมฺปนฺโนติ อวสฺสยสมฺปนฺโน ปติฏฺฐานสมฺปนฺโน. ปณิยนฺติ วิกฺกายิกภณฺฑํ. เอตฺตกํ มูลํ ภวิสฺสติ เอตฺตโก อุทโยติ ตสฺมึ ‘‘เอวํ กีตํ เอวํ วิกฺกายมาน’’นฺติ วุตฺตปณิเย เยน กเยน ตํ กีตํ, ตํ กยสงฺขาตํ มูลํ เอตฺตกํ ภวิสฺสติ. โย จ ตสฺมึ วิกฺกยมาเน วิกฺกโย, ตสฺมึ วิกฺกเย เอตฺตโก อุทโย ภวิสฺสติ, เอตฺติกา วฑฺฒีติ อตฺโถ.

20. En el décimo discurso, 'dotado de visión' (cakkhumā) significa que tiene visión a través del ojo de la sabiduría. 'Capaz' (vidhuro) significa que posee un esfuerzo superior o excelente, dotado de una energía asociada con el conocimiento. 'Dotado de recursos' (nissayasampanno) significa dotado de apoyos o fundamentos. 'Mercancía' (paṇiyaṃ) se refiere a los bienes destinados a la venta. La expresión 'tanto será el capital, tanto será el beneficio' se refiere a la mercancía mencionada: 'así se compró y así se vende'; el capital conocido como el costo de compra será tal cantidad. Y respecto a esa mercancía que se venderá, el beneficio que se obtenga en esa venta será de tal magnitud; ese es el significado de 'tal será la ganancia'.

กุสโล โหติ ปณิยํ เกตุญฺจ วิกฺเกตุญฺจาติ สุลภฏฺฐานํ คนฺตฺวา กิณนฺโต ทุลฺลภฏฺฐานํ คนฺตฺวา วิกฺกิณนฺโต จ เอตฺถ กุสโล นาม โหติ, ทสคุณมฺปิ วีสติคุณมฺปิ ลาภํ ลภติ.

'Es experto en comprar y vender mercancía' significa que es experto en este proceso de compra y venta, ya sea yendo a comprar a un lugar donde los bienes son fáciles de obtener o yendo a vender a un lugar donde son difíciles de conseguir; así obtiene una ganancia de diez o incluso veinte veces más.

อฑฺฒาติ [Pg.87] อิสฺสรา พหุนา นิกฺขิตฺตธเนน สมนฺนาคตา. มหทฺธนาติ วฬญฺชนกวเสน มหทฺธนา. มหาโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺเฑน มหาโภคา. ปฏิพโลติ กายพเลน เจว ญาณพเลน จ สมนฺนาคตตฺตา สมตฺโถ. อมฺหากญฺจ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุนฺติ อมฺหากญฺจ คหิตธนมูลิกํ วฑฺฒึ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุํ. นิปตนฺตีติ นิมนฺเตนฺติ. นิปาเตนฺตีติปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ.

'Ricos' (aḍḍhā) significa que son poderosos y poseen mucha riqueza enterrada. 'De gran riqueza' (mahaddhanā) significa que poseen mucha riqueza en términos de lo que usan diariamente. 'De grandes posesiones' (mahābhogā) significa que tienen muchos bienes de uso y disfrute. 'Capaz' (paṭibalo) significa que es competente debido a que posee tanto fuerza física como fuerza de sabiduría. 'Para darnos de vez en cuando' significa para darnos periódicamente el incremento del capital que les fue tomado en préstamo. 'Acuden' (nipatanti) significa que lo invitan. También existe la lectura 'nipātentīti', pero el significado es el mismo.

กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทายาติ กุสลธมฺมานํ สมฺปาทนตฺถาย ปฏิลาภตฺถาย. ถามวาติ ญาณถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิเรน ญาณปรกฺกเมน สมนฺนาคโต. อนิกฺขิตฺตธุโรติ ‘‘อคฺคมคฺคํ อปาปุณิตฺวา อิมํ วีริยธุรํ น ฐเปสฺสามี’’ติ เอวํ อฏฺฐปิตธุโร.

'Para el logro de los estados sanos' significa para la realización y obtención de los estados sanos. 'Fuerte' (thāmavā) significa dotado de la fuerza de la sabiduría. 'De esfuerzo firme' (daḷhaparakkamo) significa dotado de un esfuerzo persistente unido a la sabiduría. 'Que no abandona la carga' (anikkhittadhuro) significa aquel que no ha soltado su responsabilidad, pensando: 'No dejaré esta carga de energía sin haber alcanzado la senda suprema (del Arahant)'.

พหุสฺสุตาติ เอกนิกายาทิวเสน พหุ พุทฺธวจนํ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. อาคตาคมาติ เอโก นิกาโย เอโก อาคโม นาม, ทฺเว นิกายา ทฺเว อาคมา นาม, ปญฺจ นิกายา ปญฺจ อาคมา นาม, เอเตสุ อาคเมสุ เยสํ เอโกปิ อาคโม อาคโต ปคุโณ ปวตฺติโต, เต อาคตาคมา นาม. ธมฺมธราติ สุตฺตนฺตปิฏกธรา. วินยธราติ วินยปิฏกธรา. มาติกาธราติ ทฺเวมาติกาธรา. ปริปุจฺฉตีติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ ปุจฺฉติ. ปริปญฺหตีติ ‘‘อิมํ นาม ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ อญฺญาติ ตุเลติ ปริคฺคณฺหาติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

'Eruditos' (bahussutā) significa que estas personas han escuchado mucho de la palabra del Buda, ya sea por medio de un Nikāya o más. 'A quienes les ha llegado la tradición' (āgatāgamā) significa: un Nikāya se llama un Āgama, dos Nikāyas se llaman dos Āgamas, cinco Nikāyas se llaman cinco Āgamas; entre estos Āgamas, aquellos para quienes al menos un Āgama ha llegado, ha sido dominado y recitado, se llaman 'āgatāgamā'. 'Sostenedores del Dhamma' (dhammadharā) son los que memorizan el Suttanta Piṭaka. 'Sostenedores del Vinaya' (vinayadharā) son los que memorizan el Vinaya Piṭaka. 'Sostenedores de las Matikas' (mātikādharā) son los que memorizan las dos Matikas. 'Inquirir' (paripucchati) significa preguntar sobre lo que es beneficioso o no, y sobre lo que es causa o no. 'Examinar' (paripañhati) significa que sabe, compara e investiga pensando: 'preguntaré sobre tal punto'. El resto en este discurso tiene un significado evidente.

อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ปฐมํ ปญฺญา อาคตา, ปจฺฉา วีริยญฺจ กลฺยาณมิตฺตเสวนา จ. ตตฺถ ปฐมํ อรหตฺตํ ปตฺวา ปจฺฉา วีริยํ กตฺวา กลฺยาณมิตฺตา เสวิตพฺพาติ น เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, เทสนาย นาม เหฏฺฐิเมน วา ปริจฺเฉโท โหติ อุปริเมน วา ทฺวีหิปิ วา โกฏีหิ. อิธ ปน อุปริเมน ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. ตสฺมา กเถนฺเตน ปฐมํ กลฺยาณมิตฺตอุปนิสฺสยํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ วีริยํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อรหตฺตํ กเถตพฺพนฺติ.

Sin embargo, en este discurso, primero se menciona la sabiduría, y después el esfuerzo y la asociación con buenos amigos. Allí, el significado no debe entenderse como que primero se debe alcanzar el estado de Arahant y después realizar el esfuerzo y asociarse con buenos amigos. En una enseñanza, la definición puede darse por lo que está abajo, por lo que está arriba, o por ambos extremos. Pero aquí, la definición debe entenderse por lo superior (el resultado final). Por lo tanto, al explicarlo, se debe hablar primero mostrando el apoyo de los buenos amigos, en el medio mostrando el esfuerzo, y al final mencionando el estado de Arahant.

รถการวคฺโค ทุติโย.

El segundo capítulo es el de los Fabricantes de Carros (Rathakāravagga).

๓. ปุคฺคลวคฺโค

3. Capítulo sobre las Personas (Puggalavagga).

๑. สมิทฺธสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Discurso de Samiddhi (Samiddhasutta).

๒๑. ตติยสฺส [Pg.88] ปฐเม ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขิ. ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. ขมตีติ รุจฺจติ. อภิกฺกนฺตตโรติ อติสุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อติปณีตตโร. สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตีติ สมิทฺธตฺเถรสฺส กิร อรหตฺตมคฺคกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ, เสสานิ จตฺตาริ สหชาตินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. อิติ เถโร อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคํ กเถนฺโต เอวมาห. มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส ปน อรหตฺตมคฺคกฺขเณ สมาธินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ, เสสานิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. ตสฺมา โสปิ สมาธินฺทฺริยํ อธิมตฺตนฺติ กเถนฺโต อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคเมว กเถสิ. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปน อรหตฺตมคฺคกฺขเณ ปญฺญินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ. เสสานิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. ตสฺมา โสปิ ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตนฺติ กเถนฺโต อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคเมว กเถสิ.

21. En el primer sutta del tercer vagga, se denomina 'testigo corporal' (kāyasakkhi) a quien primero experimenta el contacto de las absorciones (jhānaphassa) y posteriormente realiza el Nirvana (nirodha nibbāna), la cesación. Se denomina 'el que ha alcanzado la visión' (diṭṭhippatto) a quien ha llegado al final del sendero de la entrada en la corriente (sotāpatti-magga) viendo el Nirvana. Se denomina 'liberado por la fe' (saddhāvimutto) a quien se libera de las impurezas mediante la fe. 'Khamati' significa que le complace o agrada. 'Abhikkantataro' significa especialmente excelente o bello. 'Paṇītataro' significa sumamente sublime o superior. Respecto a la frase 'la facultad de la fe es predominante' (saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti), se dice que para el Venerable Samiddha, en el momento del sendero del Arhat (arahattamaggakkhaṇe), la facultad de la fe fue la principal (dhura), mientras que las otras cuatro facultades conascientes fueron sus acompañantes; así, el Venerable habló de esta manera al describir el sendero penetrado por él mismo. Para el Venerable Mahākoṭṭhika, sin embargo, en el momento del sendero del Arhat, la facultad de la concentración (samādhindriya) fue la principal y las otras cuatro facultades fueron sus acompañantes; por lo tanto, él también habló del sendero penetrado por sí mismo al decir que la facultad de la concentración era la predominante. Para el Venerable Sāriputta, en el momento del sendero del Arhat, la facultad de la sabiduría (paññindriya) fue la principal y las otras cuatro facultades fueron sus acompañantes; por lo tanto, él también habló del sendero penetrado por sí mismo al decir que la facultad de la sabiduría era la predominante.

น ขฺเวตฺถาติ น โข เอตฺถ. เอกํเสน พฺยากาตุนฺติ เอกนฺเตน พฺยากริตุํ. อรหตฺตาย ปฏิปนฺโนติ อรหตฺตมคฺคสมงฺคึ ทสฺเสติ. เอวเมตสฺมึ สุตฺเต ตีหิปิ เถเรหิ อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺโคว กถิโต, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน ภุมฺมนฺตเรเนว กเถสิ.

'Na khvettha' debe entenderse como 'na kho ettha'. 'Ekaṃsena byākātuṃ' significa responder o explicar con absoluta certeza. Con la expresión 'el que practica para el Arhatado' (arahattāya paṭipanno), se muestra a la persona que posee el sendero del Arhat (arahattamaggasamaṅgī). De este modo, en este sutta, los tres Venerables hablaron únicamente sobre el sendero penetrado por ellos mismos, mientras que el Buda Perfectamente Iluminado habló de acuerdo con la distinción de los planos de existencia (bhummantareneva).

๒. คิลานสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Gilāna Sutta (Discurso sobre el Enfermo)

๒๒. ทุติเย สปฺปายานีติ หิตานิ วุทฺธิกรานิ. ปติรูปนฺติ อนุจฺฉวิกํ. เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธาติ อิมินา อเตกิจฺเฉน วาตาปมาราทินา โรเคน สมนฺนาคโต นิฏฺฐาปตฺตคิลาโน กถิโต. วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธาติ อิมินา ขิปิตกกจฺฉุติณปุปฺผกชราทิเภโท อปฺปมตฺตอาพาโธ กถิโต. ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโตติ อิมินา ปน เยสํ ปฏิชคฺคเนน ผาสุกํ โหติ, สพฺเพปิ เต อาพาธา กถิตา. เอตฺถ จ ปติรูโป อุปฏฺฐาโก นาม คิลานุปฏฺฐากองฺเคหิ สมนฺนาคโต ปณฺฑิโต ทกฺโข อนลโส เวทิตพฺโพ. คิลานุปฏฺฐาโก อนุญฺญาโตติ ภิกฺขุสงฺเฆน ทาตพฺโพติ อนุญฺญาโต. ตสฺมิญฺหิ คิลาเน อตฺตโน ธมฺมตาย ยาเปตุํ อสกฺโกนฺเต ภิกฺขุสงฺเฆน [Pg.89] ตสฺส ภิกฺขุโน เอโก ภิกฺขุ จ สามเณโร จ ‘‘อิมํ ปฏิชคฺคถา’’ติ อปโลเกตฺวา ทาตพฺพา. ยาว ปน เต ตํ ปฏิชคฺคนฺติ, ตาว คิลานสฺส จ เตสญฺจ ทฺวินฺนํ เยนตฺโถ, สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว ภาโร.

22. En el segundo sutta, 'sappāyāni' significa beneficiosos o que conducen al crecimiento. 'Patirūpaṃ' significa adecuado o apropiado. Con la frase 'no se recupera de esa enfermedad' (neva vuṭṭhāti tamhā ābādhā), se refiere al enfermo terminal o incurable que padece dolencias como trastornos del viento o epilepsia. Con la frase 'se recupera de esa enfermedad' (vuṭṭhāti tamhā ābādhā), se refiere a dolencias menores como estornudos, vómitos, sarna, eccemas o malestares ligeros causados por el viento. Sin embargo, con la frase 'ya sea obteniendo alimentos adecuados o no' (labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhanto), se refiere a todas aquellas enfermedades que pueden aliviarse mediante el cuidado médico. En este contexto, un 'cuidador adecuado' (patirūpo upaṭṭhāko) debe entenderse como alguien sabio, hábil y diligente, dotado de las cualidades de un enfermero de enfermos. 'Un cuidador es autorizado' significa que debe ser designado por la comunidad de monjes (bhikkhusaṅgha). Ciertamente, cuando un monje enfermo no es capaz de sostenerse por sus propios medios, la comunidad de monjes, tras consultarlo, debe asignar a un monje y a un novicio diciendo: 'Cuiden de este enfermo'. Mientras ellos lo cuiden, todo lo que sea necesario tanto para el enfermo como para los dos cuidadores es responsabilidad (carga) exclusiva de la comunidad de monjes.

อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพาติ อิตเรปิ ทฺเว คิลานา อุปฏฺฐาเปตพฺพา. กึ การณา? โยปิ หิ นิฏฺฐปตฺตคิลาโน, โส อนุปฏฺฐิยมาโน ‘‘สเจ มํ ปฏิชคฺเคยฺยุํ, ผาสุกํ เม ภเวยฺย. น โข ปน มํ ปฏิชคฺคนฺตี’’ติ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺย. ปฏิชคฺคิยมานสฺส ปนสฺส เอวํ โหติ ‘‘ภิกฺขุสงฺเฆน ยํ กาตพฺพํ, ตํ กตํ. มยฺหํ ปน กมฺมวิปาโก อีทิโส’’ติ. โส ภิกฺขุสงฺเฆ เมตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติสฺสติ. โย ปน อปฺปมตฺตเกน พฺยาธินา สมนฺนาคโต ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ วุฏฺฐาติเยว, ตสฺส วินาปิ เภสชฺเชน วูปสมนพฺยาธิ เภสชฺเช กเต ขิปฺปตรํ วูปสมฺมติ. โส ตโต พุทฺธวจนํ วา อุคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสติ, สมณธมฺมํ วา กาตุํ สกฺขิสฺสติ. อิมินา การเณน ‘‘อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพา’’ติ วุตฺตํ.

La frase 'otros enfermos también deben ser atendidos' (aññepi gilānā upaṭṭhātabbā) indica que los otros dos tipos de enfermos también deben recibir cuidados. ¿Por qué razón? Porque incluso aquel que tiene una enfermedad terminal, si no es atendido, podría generar resentimiento mental pensando: 'Si me cuidaran, estaría cómodo, pero no me cuidan', y debido a ese rencor podría renacer en un estado de sufrimiento. En cambio, si es atendido, piensa: 'La comunidad de monjes ha hecho lo que debía hacerse; este padecimiento es simplemente el resultado de mi propio kamma'. Al establecer metta (amor benevolente) hacia la comunidad de monjes, renacerá en los cielos. Por otro lado, aquel que padece una dolencia leve y se recuperaría de todos modos con o sin lo necesario, si recibe tratamiento médico, su dolencia cesará mucho más rápido. Gracias a ello, podrá ser capaz de estudiar la palabra del Buda o de practicar el Dhamma del monje (samaṇadhamma). Por esta razón se dijo: 'otros enfermos también deben ser atendidos'.

เนว โอกฺกมตีติ เนว ปวิสติ. นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ มคฺคนิยามสงฺขาตํ สมฺมตฺตํ. อิมินา ปทปรโม ปุคฺคโล กถิโต. ทุติยวาเรน อุคฺฆฏิตญฺญู คหิโต สาสเน นาลกตฺเถรสทิโส พุทฺธนฺตเร เอกวารํ ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก โอวาทํ ลภิตฺวา ปฏิวิทฺธปจฺเจกโพธิญาโณ จ. ตติยวาเรน วิปญฺจิตญฺญู ปุคฺคโล กถิโต, เนยฺโย ปน ตนฺนิสฺสิโตว โหติ.

'Neva okkamati' significa que no entra. 'Niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ' se refiere a la rectitud denominada el Sendero (magga-niyāma) entre los estados mayoristas. Con esto se describe a la persona de 'palabra máxima' (padaparamo). En el segundo turno, se incluye a la persona que 'comprende instantáneamente' (ugghaṭitaññū), como el Venerable Nālaka en la Dispensación, o aquel que alcanza el conocimiento de un Buda Solitario (paccekabodhiñāṇo) tras recibir una sola vez una instrucción ante los Budas Solitarios durante un intermedio entre Budas. En el tercer turno se describe a la persona que 'comprende tras una explicación detallada' (vipañcitaññū), mientras que el que 'requiere guía' (neyyo) depende de este último.

ธมฺมเทสนา อนุญฺญาตาติ มาสสฺส อฏฺฐ วาเร ธมฺมกถา อนุญฺญาตา. อญฺเญสมฺปิ ธมฺโม เทเสตพฺโพติ อิตเรสมฺปิ ธมฺโม กเถตพฺโพ. กึ การณา? ปทปรมสฺส หิ อิมสฺมึ อตฺตภาเว ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺตสฺสาปิ อนาคเต ปจฺจโย ภวิสฺสติ. โย ปน ตถาคตสฺส รูปทสฺสนํ ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ ธมฺมวินยญฺจ สวนาย ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ ธมฺมํ อภิสเมติ, โส อลภนฺโต ตาว อภิสเมติ. ลภนฺโต ปน ขิปฺปเมว อภิสเมสฺสตีติ อิมินา การเณน [Pg.90] เตสํ ธมฺโม เทเสตพฺโพ. ตติยสฺส ปน ปุนปฺปุนํ เทเสตพฺโพว.

'La enseñanza del Dhamma está autorizada' significa que se autoriza la plática del Dhamma ocho veces al mes. 'El Dhamma debe enseñarse también a otros' significa que debe predicarse a los demás tipos de personas. ¿Por qué razón? Porque para la persona de 'palabra máxima' (padaparamo), aunque no sea capaz de penetrar el Dhamma en esta existencia actual, la enseñanza servirá como una condición (paccaya) para el futuro. Por otro lado, aquel que penetra el Dhamma ya sea que logre ver la forma física del Tathāgata o no, y ya sea que logre escuchar el Dhamma-Vinaya o no, si no obtiene estas oportunidades, penetrará el Dhamma de todos modos, pero si las obtiene, lo penetrará con mayor rapidez. Por esta razón, el Dhamma debe serles enseñado. Para la tercera persona, el Dhamma debe enseñarse repetidamente.

๓. สงฺขารสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Saṅkhāra Sutta

๒๓. ตติเย สพฺยาพชฺฌนฺติ สทุกฺขํ. กายสงฺขารนฺติ กายทฺวาเร เจตนาราสึ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ ราสึ กโรติ ปิณฺฑํ กโรติ. วจีมโนทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺตีติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา ผุสนฺติ. สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยตีติ สทุกฺขํ วิปากเวทนํ เวทิยติ, สาพาธํ นิรสฺสาทนฺติ อตฺโถ. เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกาติ ยถา นิรเย นิพฺพตฺตสตฺตา เอกนฺตทุกฺขํ เวทนํ เวทิยนฺติ, เอวํ เวทิยตีติ อตฺโถ. กึ ปน ตตฺถ อุเปกฺขาเวทนา นตฺถีติ? อตฺถิ, ทุกฺขเวทนาย ปน พลวภาเวน สา อพฺโพหาริกฏฺฐาเน ฐิตา. อิติ นิรโยว นิรยสฺส อุปมํ กตฺวา อาหโฏ. ตตฺร ปฏิภาคอุปมา นาม กิร เอสา.

23. En el tercer sutta, la palabra 'sabyābajjhaṃ' significa con sufrimiento. 'Kāyasaṅkhāraṃ' se refiere a la acumulación de la voluntad en la puerta del cuerpo. 'Abhisaṅkharoti' significa que se esfuerza, amontona o reúne. Este mismo método se aplica también a las puertas del habla y de la mente. 'Sabyābajjhaṃ lokaṃ' se refiere al mundo que conlleva sufrimiento. 'Sabyābajjhā phassā phusanti' significa que los contactos resultantes (vipākaphassa), que están acompañados de sufrimiento, acontecen. 'Sabyābajjhaṃ vedanaṃ vediyati' significa que experimenta una sensación resultante acompañada de dolor, aflicción y carente de deleite; este es el significado. 'Seyyathāpi sattā nerayikā' se refiere a que, así como los seres nacidos en los infiernos experimentan sensaciones de sufrimiento absoluto, así también se experimentan aquí; este es el sentido. ¿Acaso no existe allí la sensación de ecuanimidad (upekkhā)? Existe, pero debido a la intensidad de la sensación de sufrimiento, dicha ecuanimidad se encuentra en un estado insignificante o inapreciable. Así, se presenta el infierno mismo como una comparación para el infierno. En este contexto, se dice que esta es una 'comparación por analogía' (paṭibhāgaupamā).

เสยฺยถาปิ เทวา สุภกิณฺหาติ อิธาปิ เทวโลโกว เทวโลกสฺส อุปมํ กตฺวา อาหโฏ. ยสฺมา ปน เหฏฺฐิเมสุ พฺรหฺมโลเกสุ สปฺปีติกชฺฌานวิปาโก วตฺตติ, สุภกิณฺเหสุ นิปฺปีติโก เอกนฺตสุโขว, ตสฺมา เต อคฺคเหตฺวา สุภกิณฺหาว กถิตา. อิติ อยมฺปิ ตตฺร ปฏิภาคอุปมา นามาติ เวทิตพฺพา.

En la frase 'seyyathāpi devā subhakiṇhā', también se presenta el mundo de los devas como una comparación para el propio mundo de los devas. Sin embargo, dado que en los mundos de Brahma inferiores ocurre el resultado de los jhanas acompañados de alegría (pīti), mientras que en los mundos Subhakiṇhā el resultado de los jhanas no tiene alegría y es de felicidad absoluta, se mencionan los Subhakiṇhā excluyendo a los anteriores. Así, debe entenderse que esto también es una 'comparación por analogía'.

โวกิณฺณสุขทุกฺขนฺติ โวมิสฺสกสุขทุกฺขํ. เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ มนุสฺสานํ หิ กาเลน สุขํ โหติ, กาเลน ทุกฺขํ. เอกจฺเจ จ เทวาติ กามาวจรเทวา. เตสมฺปิ กาเลน สุขํ โหติ, กาเลน ทุกฺขํ. เตสํ หิ หีนตรานํ มเหสกฺขตรา เทวตา ทิสฺวา อาสนา วุฏฺฐาตพฺพํ โหติ, มคฺคา อุกฺกมิตพฺพํ, ปารุตวตฺถํ อปเนตพฺพํ, อญฺชลิกมฺมํ กาตพฺพนฺติ ตํ สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ นาม โหติ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ เวมานิกเปตา. เต หิ กาเลน สมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ กาเลน กมฺมนฺติ โวกิณฺณสุขทุกฺขาว โหนฺติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ สุจริตานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

'Vokiṇṇasukhadukkhaṃ' significa placer y dolor mezclados. En cuanto a 'seyyathāpi manussā', se refiere a que para los seres humanos a veces hay felicidad y a veces hay sufrimiento. 'Ekacce ca devā' se refiere a los devas del ámbito de los sentidos (kāmāvacara); para ellos también, a veces hay felicidad y a veces hay sufrimiento. Pues cuando los devas de menor rango ven a deidades de gran poder, deben levantarse de sus asientos, ceder el camino, quitarse el manto exterior y mostrar reverencia con las manos unidas; todo esto se considera sufrimiento. 'Ekacce ca vinipātikā' se refiere a los seres hambrientos con palacios (vemānikapeta); ellos experimentan prosperidad en ciertos momentos y los resultados de sus malas acciones en otros, poseyendo así placer y dolor mezclados. Debe entenderse que en este sutta se exponen los tres tipos de buena conducta, mezclando lo mundano y lo supramundano.

๔. พหุการสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Bahukāra Sutta (Discurso sobre el de Gran Ayuda).

๒๔. จตุตฺเถ [Pg.91] ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลาติ ตโย อาจริยปุคฺคลา. ปุคฺคลสฺส พหุการาติ อนฺเตวาสิกปุคฺคลสฺส พหูปการา. พุทฺธนฺติ สพฺพญฺญุพุทฺธํ. สรณํ คโต โหตีติ อวสฺสยํ คโต โหติ. ธมฺมนฺติ สตนฺติกํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ. สงฺฆนฺติ อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูหํ. อิทญฺจ ปน สรณคมนํ อคฺคหิตสรณปุพฺพสฺส อกตาภินิเวสสฺส วเสน วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สรณทายโก โสตาปตฺติมคฺคสมฺปาปโก อรหตฺตมคฺคสมฺปาปโกติ ตโย อาจริยา พหุการาติ อาคตา, ปพฺพชฺชาทายโก พุทฺธวจนทายโก กมฺมวาจาจริโย สกทาคามิมคฺคสมฺปาปโก อนาคามิมคฺคสมฺปาปโกติ อิเม อาจริยา น อาคตา, กึ เอเต น พหุการาติ? โน, น พหุการา. อยํ ปน เทสนา ทุวิเธน ปริจฺฉินฺนา. ตสฺมา สพฺเพเปเต พหุการา. เตสุ สรณคมนสฺมึเยว อกตาภินิเวโส วฏฺฏติ, จตุปาริสุทฺธิสีลกสิณปริกมฺมวิปสฺสนาญาณานิ ปน ปฐมมคฺคสนฺนิสฺสิตานิ โหนฺติ, อุปริ ทฺเว มคฺคา จ ผลานิ จ อรหตฺตมคฺคสนฺนิสฺสิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

24. En el cuarto sutta, 'tayome bhikkhave puggalā' se refiere a tres tipos de maestros. 'Puggalassa bahukārā' significa que son de gran ayuda para el pupilo. 'Buddhanti' se refiere al Buda Omnisciente. 'Saraṇaṃ gato hotīti' significa que ha acudido a él como refugio para liberarse del sufrimiento de la existencia. 'Dhammanti' se refiere a los nueve estados supramundanos junto con la enseñanza de los textos (pariyatti). 'Saṅghanti' se refiere a la comunidad de los ocho tipos de personas nobles. Esta toma de refugio se menciona con respecto a quien no lo ha tomado antes y no ha establecido aún tal determinación. En este sutta, se presentan tres maestros de gran ayuda: el que otorga los refugios, el que conduce al sendero de la entrada en la corriente (sotāpatti) y el que conduce al sendero de la santidad (arahatta). Otros maestros, como el que otorga la ordenación, el que enseña las palabras del Buda, el maestro del ritual (kammavācācariya), o los que conducen a los senderos intermedios, no se mencionan explícitamente aquí. ¿Acaso no son ellos de gran ayuda? No es que no lo sean, sino que esta enseñanza se ha delimitado en estas dos categorías (inicio y fin). Por lo tanto, todos ellos son de gran ayuda. Entre ellos, la determinación firme es necesaria en la toma de refugio. Debe entenderse que la moralidad de pureza cuádruple, los preliminares de los kasiṇas y el conocimiento de la visión cabal (vipassanā) dependen del primer sendero, mientras que los dos senderos superiores y sus frutos dependen del sendero de la santidad.

อิมินา ปุคฺคเลนาติ อิมินา อนฺเตวาสิกปุคฺคเลน. น สุปฺปติการํ วทามีติ ปติการํ กาตุํ น สุกรนฺติ วทามิ. อภิวาทนาทีสุ อเนกสตวารํ อเนกสหสฺสวารมฺปิ หิ ปญฺจปติฏฺฐิเตน นิปติตฺวา วนฺทนฺโต อาสนา วุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโต ทิฏฺฐทิฏฺฐกฺขเณ อญฺชลึ ปคฺคณฺหนฺโต อนุจฺฉวิกํ สามีจิกมฺมํ กโรนฺโต ทิวเส ทิวเส จีวรสตํ จีวรสหสฺสํ ปิณฺฑปาตสตํ ปิณฺฑปาตสหสฺสํ ททมาโน จกฺกวาฬปริยนฺเตน สพฺพรตนมยํ อาวาสํ กโรนฺโต สปฺปินวนีตาทินานปฺปการํ เภสชฺชํ อนุปฺปทชฺชมาโน เนว สกฺโกติ อาจริเยน กตสฺส ปติการํ นาม กาตุนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

'Iminā puggalenāti' se refiere a este pupilo. 'Na suppatikāraṃ vadāmīti' significa que digo que no es fácil compensar o retribuir el beneficio recibido. Aunque uno rinda homenaje cientos o miles de veces postrándose con las cinco extremidades, se levante del asiento para recibir al maestro, junte las manos en señal de respeto cada vez que lo vea, realice actos apropiados de cortesía, ofrezca diariamente cientos o miles de mantos y cuencos de comida, construya un monasterio hecho de joyas que abarque hasta el límite del universo, o proporcione medicinas de diversos tipos como mantequilla clarificada o fresca, no sería capaz de retribuir el favor hecho por el maestro; así debe entenderse el significado.

๕. วชิรูปมสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Vajirūpama Sutta (Discurso sobre el Símil del Diamante).

๒๕. ปญฺจเม อรุกูปมจิตฺโตติ ปุราณวณสทิสจิตฺโต. วิชฺชูปมจิตฺโตติ อิตฺตรกาโลภาสเนน วิชฺชุสทิสจิตฺโต. วชิรูปมจิตฺโตติ กิเลสานํ [Pg.92] มูลฆาตกรณสมตฺถตาย วชิเรน สทิสจิตฺโต. อภิสชฺชตีติ ลคฺคติ. กุปฺปตีติ โกปวเสน กุปฺปติ. พฺยาปชฺชตีติ ปกติภาวํ ปชหติ, ปูติโก โหติ. ปติตฺถียตีติ ถินภาวํ ถทฺธภาวํ อาปชฺชติ. โกปนฺติ ทุพฺพลโกธํ. โทสนฺติ ทุสฺสนวเสน ตโต พลวตรํ. อปฺปจฺจยนฺติ อตุฏฺฐาการํ โทมนสฺสํ. ทุฏฺฐารุโกติ ปุราณวโณ. กฏฺเฐนาติ ทณฺฑกโกฏิยา. กฐเลนาติ กปาเลน. อาสวํ เทตีติ อปราปรํ สวติ. ปุราณวโณ หิ อตฺตโน ธมฺมตาเยว ปุพฺพํ โลหิตํ ยูสนฺติ อิมานิ ตีณิ สวติ, ฆฏฺฏิโต ปน ตานิ อธิกตรํ สวติ.

25. En el quinto sutta, 'arukūpamacitto' es aquel cuya mente es similar a una llaga vieja. 'Vijjūpamacitto' es aquel cuya mente es como un relámpago debido a que su iluminación es de corta duración. 'Vajirūpamacitto' es aquel cuya mente es similar a un diamante (o rayo) por ser capaz de destruir de raíz las impurezas (kilesas). 'Abhisajjatīti' significa que se apega por medio del odio. 'Kuppatīti' significa que se altera por el poder del enojo. 'Byāpajjatīti' significa que abandona su estado natural y se vuelve corrupto. 'Patitthīyatīti' significa que cae en un estado de dureza u obstinación. 'Kopaṃ' se refiere a un enojo débil. 'Dosaṃ' se refiere a un odio más fuerte que el anterior por su capacidad de dañar. 'Appaccayaṃ' se refiere a un estado de insatisfacción o infelicidad mental. 'Duṭṭhāruko' es la llaga vieja. 'Kaṭṭhenā' significa con la punta de un palo. 'Kaṭhalenā' significa con un trozo de vasija rota. 'Āsavaṃ detīti' significa que segrega pus, sangre o fluidos repetidamente. En efecto, una llaga vieja por su propia naturaleza segrega pus, sangre y fluidos, pero si es golpeada por un palo o similar, los segrega en mayor exceso.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ทุฏฺฐารุโก วิย หิ โกธนปุคฺคโล, ตสฺส อตฺตโน ธมฺมตาย สวนํ วิย โกธนสฺสปิ อตฺตโน ธมฺมตาย อุทฺธุมาตสฺส วิย จณฺฑิกตสฺส จรณํ, กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏนํ วิย อปฺปมตฺตํ วจนํ, ภิยฺโยโสมตฺตาย สวนํ วิย ‘‘มาทิสํ นาม เอส เอวํ วทตี’’ติ ภิยฺโยโสมตฺตาย อุทฺธุมายนภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

En la frase 'evameva khoti', se presenta la correspondencia del símil: debe verse a la persona irascible como la llaga vieja. El comportamiento de la persona colérica, que por su propia naturaleza es ruda y se inflama de ira, es como la secreción natural de la llaga. Una palabra insignificante debe verse como el golpe de un palo o un tiesto. El estado de agitación excesiva, pensando: '¡Esa persona me ha dicho tal cosa a alguien como yo!', debe verse como la secreción en exceso de la llaga tras ser golpeada.

รตฺตนฺธการติมิสายนฺติ รตฺตึ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารเณน อนฺธภาวกรเณ พหลตเม. วิชฺชนฺตริกายาติ วิชฺชุปฺปตฺติกฺขเณ. อิธาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – จกฺขุมา ปุริโส วิย หิ โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ, อนฺธการํ วิย โสตาปตฺติมคฺควชฺฌา กิเลสา, วิชฺชุสญฺจรณํ วิย โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อุปฺปตฺติกาโล, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ, ปุน อนฺธการาวตฺถรณํ วิย สกทาคามิมคฺควชฺฌา กิเลสา, ปุน วิชฺชุสญฺจรณํ วิย สกทาคามิมคฺคญาณสฺส อุปฺปาโท, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย สกทาคามิมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ, ปุน อนฺธการาวตฺถรณํ วิย อนาคามิมคฺควชฺฌา กิเลสา, ปุน วิชฺชุสญฺจรณํ วิย อนาคามิมคฺคญาณสฺส อุปฺปาโท, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย อนาคามิมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ เวทิตพฺพํ.

La expresión 'en la densa oscuridad de la noche' significa que en el tiempo de la noche, mediante la creación de un estado de ceguera al impedir el surgimiento de la conciencia visual, hay una oscuridad muy profunda. 'En el intervalo de un relámpago' se refiere al momento en que surge el relámpago. Aquí también se presenta la siguiente comparación: el practicante (yogāvacaro) debe ser visto como un hombre con visión; las impurezas (kilesā) que deben ser eliminadas por el sendero de entrada en la corriente (sotāpattimagga) deben ser vistas como la oscuridad; el momento del surgimiento del conocimiento del sendero de entrada en la corriente debe ser visto como el destello de un relámpago; la visión del Nibbāna en el momento del sendero de entrada en la corriente debe conocerse como la visión de las formas alrededor de un hombre con visión en el intervalo de un relámpago. De nuevo, las impurezas que deben ser eliminadas por el sendero del que regresa una sola vez (sakadāgāmimagga) deben ser vistas como el retorno de la oscuridad; de nuevo, el surgimiento del conocimiento del sendero del que regresa una sola vez debe ser visto como el destello de un relámpago; la visión del Nibbāna en el momento del sendero del que regresa una sola vez debe conocerse como la visión de las formas alrededor de un hombre con visión en el intervalo de un relámpago. De nuevo, las impurezas que deben ser eliminadas por el sendero del que no regresa (anāgāmimagga) deben ser vistas como el retorno de la oscuridad; de nuevo, el surgimiento del conocimiento del sendero del que no regresa debe conocerse como el destello de un relámpago; la visión del Nibbāna en el momento del sendero del que no regresa debe conocerse como la visión de las formas alrededor de un hombre con visión en el intervalo de un relámpago.

วชิรูปมจิตฺตตายปิ [Pg.93] อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – วชิรํ วิย หิ อรหตฺตมคฺคญาณํ ทฏฺฐพฺพํ, มณิคณฺฐิปาสาณคณฺฐิ วิย อรหตฺตมคฺควชฺฌา กิเลสา, วชิรสฺส มณิคณฺฐิมฺปิ วา ปาสาณคณฺฐิมฺปิ วา วินิวิชฺฌิตฺวา อคมนภาวสฺส นตฺถิตา วิย อรหตฺตมคฺคญาเณน อจฺเฉชฺชานํ กิเลสานํ นตฺถิภาโว, วชิเรน นิพฺพิทฺธเวธสฺส ปุน อปติปูรณํ วิย อรหตฺตมคฺเคน ฉินฺนานํ กิเลสานํ ปุน อนุปฺปาโท ทฏฺฐพฺโพติ.

Respecto a la mente similar al diamante (vajirūpamacittatā), esta es la comparación: el conocimiento del sendero de la santidad (arahattamaggañāṇa) debe ser visto como un diamante; las impurezas que deben ser eliminadas por el sendero de la santidad deben ser vistas como un nudo en una gema o un nudo en una piedra; así como para el diamante no existe la imposibilidad de atravesar y pasar a través de un nudo de gema o de piedra, debe verse la inexistencia de impurezas que el conocimiento del sendero de la santidad no haya podido destruir; así como el agujero perforado por un diamante no se vuelve a llenar, debe verse el no surgimiento de las impurezas que han sido cortadas por el sendero de la santidad. Esto concluye el comentario al quinto sutta.

๖. เสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

6. 6. Comentario al Sevitabba Sutta

๒๖. ฉฏฺเฐ เสวิตพฺโพติ อุปสงฺกมิตพฺโพ. ภชิตพฺโพติ อลฺลียิตพฺโพ. ปยิรุปาสิตพฺโพติ สนฺติเก นิสีทนวเสน ปุนปฺปุนํ อุปาสิตพฺโพ. สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวาติ สกฺการญฺเจว ครุการญฺจ กตฺวา. หีโน โหติ สีเลนาติอาทีสุ อุปาทายุปาทาย หีนตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ โย หิ ปญฺจ สีลานิ รกฺขติ, โส ทส สีลานิ รกฺขนฺเตน น เสวิตพฺโพ. โย ทส สีลานิ รกฺขติ, โส จตุปาริสุทฺธิสีลํ รกฺขนฺเตน น เสวิตพฺโพ. อญฺญตฺร อนุทฺทยา อญฺญตฺร อนุกมฺปาติ ฐเปตฺวา อนุทฺทยญฺจ อนุกมฺปญฺจ. อตฺตโน อตฺถาเยว หิ เอวรูโป ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ, อนุทฺทยานุกมฺปาวเสน ปน ตํ อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏติ.

26. En el sexto [sutta], 'debe ser frecuentado' (sevitabbo) significa que debe ser abordado. 'Debe ser asociado' (bhajitabbo) significa que uno debe vincularse a él. 'Debe ser servido' (payirupāsitabbo) significa que debe ser atendido repetidamente sentándose cerca de él. 'Habiendo honrado y respetado' significa habiendo mostrado consideración y reverencia. En las frases 'es inferior en virtud', etc., la inferioridad debe entenderse comparativamente. En ese contexto, aquel que guarda los cinco preceptos no debe ser frecuentado por aquel que guarda los diez preceptos. Aquel que guarda los diez preceptos no debe ser frecuentado por aquel que guarda la virtud de la purificación cuádruple (catupārisuddhisīla). 'Excepto por compasión, excepto por piedad' significa dejando a un lado la compasión y la piedad. Pues, para el propio beneficio, tal tipo de persona no debe ser frecuentada; sin embargo, por razones de compasión y piedad, es apropiado abordarla.

สีลสามญฺญคตานํ สตนฺติ สีเลน สมานภาวํ คตานํ สนฺตานํ. สีลกถา จ โน ภวิสฺสตีติ เอวํ สมานสีลานํ อมฺหากํ สีลเมว อารพฺภ กถา ภวิสฺสติ. สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสตีติ สา จ อมฺหากํ กถา ทิวสมฺปิ กเถนฺตานํ ปวตฺติสฺสติ น ปฏิหญฺญิสฺสติ. สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสตีติ สา จ ทิวสมฺปิ ปวตฺตมานา สีลกถา อมฺหากํ ผาสุวิหาโร สุขวิหาโร ภวิสฺสติ. สมาธิปญฺญากถาสุปิ เอเสว นโย.

'A aquellos que han alcanzado la igualdad en la virtud' significa a aquellos que han llegado a un estado igual en cuanto a la virtud. 'Y habrá conversación sobre la virtud para nosotros' significa que, para nosotros que poseemos la misma virtud, habrá conversación precisamente sobre la virtud. 'Y ella será fluida para nosotros' significa que esa conversación nuestra continuará sin ser interrumpida incluso si hablamos durante todo el día. 'Y ella será placentera para nosotros' significa que esa conversación sobre la virtud, al desarrollarse durante todo el día, será para nosotros una morada de bienestar y una morada de felicidad. El mismo método se aplica a las conversaciones sobre la concentración y la sabiduría.

สีลกฺขนฺธนฺติ สีลราสึ. ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ เอตฺถ สีลสฺส อสปฺปาเย อนุปการธมฺเม วชฺเชตฺวา สปฺปาเย อุปการธมฺเม เสวนฺโต ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน สีลกฺขนฺธํ ปญฺญาย อนุคฺคณฺหาติ นาม. สมาธิปญฺญากฺขนฺเธสุปิ เอเสว นโย. นิหียตีติ อตฺตโน หีนตรํ ปุคฺคลํ เสวนฺโต ขารปริสฺสาวเน อาสิตฺตอุทกํ วิย สตตํ สมิตํ หายติ ปริหายติ. ตุลฺยเสวีติ อตฺตนา สมานเสวี. เสฏฺฐมุปนมนฺติ เสฏฺฐํ [Pg.94] ปุคฺคลํ โอณมนฺโต. อุเทติ ขิปฺปนฺติ ขิปฺปเมว วฑฺฒติ. ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรึ ภเชถาติ ยสฺมา เสฏฺฐํ ปุคฺคลํ อุปนมนฺโต อุเทติ ขิปฺปํ, ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตริตรํ วิสิฏฺฐตรํ ภเชถ.

'El agregado de la virtud' (sīlakkhandhaṃ) se refiere a la masa de virtudes. En la frase 'lo sostendré con sabiduría aquí y allá', aquel que evita los estados perjudiciales y no beneficiosos para la virtud, y cultiva los estados beneficiosos y adecuados, se dice que sostiene el agregado de la virtud con sabiduría en tales y tales aspectos. El mismo método se aplica a los agregados de la concentración y de la sabiduría. 'Declina' (nihīyatīti) significa que aquel que frecuenta a una persona más inferior que sí mismo declina constante y continuamente, como el agua vertida en un filtro de lejía. 'Quien frecuenta a iguales' (tulyasevī) es aquel que suele asociarse con sus iguales. 'Se inclinan ante lo superior' (seṭṭhamupanamanti) se refiere a quien se inclina ante una persona superior. 'Surge pronto' (udeti khippanti) significa que crece rápidamente. Por lo tanto, 'uno debe asociarse con quien es superior a uno mismo' significa que, dado que quien se inclina ante una persona superior crece rápidamente, uno debe asociarse con alguien que sea más excelente y distinguido que uno mismo.

๗. ชิคุจฺฉิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

7. 7. Comentario al Jigucchitabba Sutta

๒๗. สตฺตเม ชิคุจฺฉิตพฺโพติ คูถํ วิย ชิคุจฺฉิตพฺโพ. อถ โข นนฺติ อถ โข อสฺส. กิตฺติสทฺโทติ กถาสทฺโท. เอวเมว โขติ เอตฺถ คูถกูโป วิย ทุสฺสีลฺยํ ทฏฺฐพฺพํ. คูถกูเป ปติตฺวา ฐิโต ธมฺมนิอหิ วิย ทุสฺสีลปุคฺคโล. คูถกูปโต อุทฺธริยมาเนน เตน อหินา ปุริสสฺส สรีรํ อารุฬฺเหนาปิ อทฏฺฐภาโว วิย ทุสฺสีลํ เสวมานสฺสาปิ ตสฺส กิริยาย อกรณภาโว. สรีรํ คูเถน มกฺเขตฺวา อหินา คตกาโล วิย ทุสฺสีลํ เสวมานสฺส ปาปกิตฺติสทฺทอพฺภุคฺคมนกาโล เวทิตพฺโพ.

27. En el séptimo [sutta], 'debe ser detestado' (jigucchitabboti) significa que debe ser aborrecido como el excremento. 'Entonces a él' (atha kho naṃ) significa entonces para ese individuo. 'El sonido de su fama' (kittisaddoti) significa el sonido de los comentarios. En la frase 'de igual manera', la falta de virtud debe verse como un pozo de excremento. Una persona sin virtud debe verse como una culebra de agua (dhammaniahi) que ha caído y permanece en un pozo de excremento. Así como una culebra que es sacada de un pozo de excremento no muerde incluso si sube al cuerpo de un hombre, así debe verse el hecho de no adoptar las acciones de una persona inmoral a pesar de frecuentarla. El momento en que se difunde la mala fama de quien frecuenta a una persona inmoral debe conocerse como el momento en que un hombre queda manchado con excremento tras agarrar a la culebra.

ตินฺทุกาลาตนฺติ ตินฺทุกรุกฺขอลาตํ. ภิยฺโยโสมตฺตาย จิจฺจิฏายตีติ ตํ หิ ฌายมานํ ปกติยาปิ ปปฏิกาโย มุญฺจนฺตํ จิจฺจิฏาติ ‘‘จิฏิจิฏา’’ติ สทฺทํ กโรติ, ฆฏฺฏิตํ ปน อธิมตฺตํ กโรตีติ อตฺโถ. เอวเมว โขติ เอวเมวํ โกธโน อตฺตโน ธมฺมตายปิ อุทฺธโต จณฺฑิกโต หุตฺวา จรติ, อปฺปมตฺตกํ ปน วจนํ สุตกาเล ‘‘มาทิสํ นาม เอวํ วทติ เอวํ วทตี’’ติ อติเรกตรํ อุทฺธโต จณฺฑิกโต หุตฺวา จรติ. คูถกูโปติ คูถปุณฺณกูโป, คูถราสิเยว วา. โอปมฺมสํสนฺทนํ ปเนตฺถ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพติ ยสฺมา โกธโน อติเสวิยมาโน อติอุปสงฺกมิยมาโนปิ กุชฺฌติเยว, ‘‘กึ อิมินา’’ติ ปฏิกฺกมนฺเตปิ กุชฺฌติเยว. ตสฺมา ปลาลคฺคิ วิย อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? โย หิ ปลาลคฺคึ อติอุปสงฺกมิตฺวา ตปฺปติ, ตสฺส สรีรํ ฌายติ. โย อติปฏิกฺกมิตฺวา ตปฺปติ, ตสฺส สีตํ น วูปสมฺมติ. อนุปสงฺกมิตฺวา อปฏิกฺกมิตฺวา ปน มชฺฌตฺตภาเวน ตปฺปนฺตสฺส สีตํ วูปสมฺมติ, ตสฺมา ปลาลคฺคิ วิย โกธโน ปุคฺคโล มชฺฌตฺตภาเวน [Pg.95] อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ, น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ.

"Tindukālātanti" se refiere a un tizón de madera de tinduka (ébano). En cuanto a la expresión "bhiyyoso mattāya cicciṭāyatīti", significa que, al arder, ese tizón de tinduka naturalmente emite chispas y hace el sonido "ciṭiciṭā"; sin embargo, cuando se le golpea, produce ese sonido en exceso. Este es el significado. De la misma manera ("evameva khoti"), una persona colérica, por su propia naturaleza, anda agitada y enfurecida; pero al escuchar siquiera una pequeña palabra, se vuelve excesivamente agitada y furiosa, pensando: "¿Cómo se atreve a hablarme así a alguien como yo?". "Gūthakūpo" significa un pozo lleno de excrementos o simplemente un montón de estiércol. En este séptimo sutta, la comparación debe entenderse según el método mencionado anteriormente. Por lo tanto, tal persona debe ser mirada con indiferencia (ecuanimidad) y no debe ser frecuentada; porque la persona colérica se enfurece si se la frecuenta o se le acerca demasiado, y también se enfurece si uno se aleja pensando "¿qué gano con esta persona?". Por eso, como un fuego de paja ("palālaggiviya"), debe ser tratada con indiferencia y no debe ser frecuentada ni asociada. ¿Qué es lo que se quiere decir? Quien se acerca demasiado a un fuego de paja para calentarse, se quema el cuerpo. Quien se aleja demasiado, no alivia su frío. Pero quien se calienta manteniendo una posición intermedia (ni muy cerca ni muy lejos), alivia su frío. Por lo tanto, la persona colérica, como el fuego de paja, debe ser mirada con indiferencia desde una posición intermedia, sin frecuentarla, asociarse ni rendirle honores.

กลฺยาณมิตฺโตติ สุจิมิตฺโต. กลฺยาณสหาโยติ สุจิสหาโย. สหายา นาม สหคามิโน สทฺธึจรา. กลฺยาณสมฺปวงฺโกติ กลฺยาเณสุ สุจิปุคฺคเลสุ สมฺปวงฺโก, ตนฺนินฺนตปฺโปณตปฺปพฺภารมานโสติ อตฺโถ.

"Kalyāṇamitto" significa un amigo puro. "Kalyāṇasahāyo" significa un compañero puro. Los llamados "compañeros" (sahāyā) son aquellos que caminan juntos y se mueven juntos. "Kalyāṇasampavaṅko" significa alguien inclinado hacia las personas nobles y puras; el significado es tener una mente que tiende, se inclina y se dirige totalmente hacia esas personas admirables.

๘. คูถภาณีสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Gūthabhāṇī Sutta

๒๘. อฏฺฐเม คูถภาณีติ โย คูถํ วิย ทุคฺคนฺธกถํ กเถติ. ปุปฺผภาณีติ โย ปุปฺผานิ วิย สุคนฺธกถํ กเถติ. มธุภาณีติ โย มธุ วิย มธุรกถํ กเถติ. สภคฺคโตติ สภาย ฐิโต. ปริสคฺคโตติ คามปริสาย ฐิโต. ญาติมชฺฌคโตติ ญาตีนํ มชฺเฌ ฐิโต. ปูคมชฺฌคโตติ เสณีนํ มชฺเฌ ฐิโต. ราชกุลมชฺฌคโตติ ราชกุลสฺส มชฺเฌ มหาวินิจฺฉเย ฐิโต. อภินีโตติ ปุจฺฉนตฺถายานีโต. สกฺขิปุฏฺโฐติ สกฺขึ กตฺวา ปุจฺฉิโต. เอหมฺโภ ปุริสาติ อาลปนเมตํ. อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วาติ อตฺตโน วา ปรสฺส วา หตฺถปาทาทิเหตุ วา ธนเหตุ วา. อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วาติ เอตฺถ อามิสนฺติ ลญฺโช อธิปฺเปโต. กิญฺจิกฺขนฺติ ยํ วา ตํ วา อปฺปมตฺตกํ อนฺตมโส ติตฺติริยวฏฺฏกสปฺปิปิณฺฑนวนีตปิณฺฑาทิมตฺตกสฺส ลญฺชสฺส เหตูติ อตฺโถ. สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหตีติ ชานนฺโตเยว มุสาวาทํ กตฺตา โหติ.

28. En el octavo sutta, "gūthabhāṇī" es quien dice palabras malolientes como el excremento. "Pupphabhāṇī" es quien dice palabras fragantes como las flores. "Madhubhāṇī" es quien dice palabras dulces como la miel. "Sabhaggato" significa estar presente en una asamblea. "Parisaggato" significa estar en una asamblea de aldeanos. "Ñātimajjhagato" significa estar en medio de los parientes. "Pūgamajjhagato" significa estar en medio de gremios o asociaciones. "Rājakulamajjhagato" significa estar en medio de la corte real, presente en un gran tribunal de justicia. "Abhinīto" significa ser llevado con el propósito de ser interrogado. "Sakkhipuṭṭho" significa ser interrogado habiendo sido puesto como testigo. "Ehambho purisa" es un vocativo o interpelación ("Ven, buen hombre"). "Attahetu vā parahetu vā" significa por causa de uno mismo o de otro, ya sea por integridad física o por riquezas. "Āmisakiñcikkhahetu vāti": aquí, por "āmisa" se entiende un soborno. Por "kiñcikkha" se entiende cualquier cosa pequeña o insignificante, incluso un soborno tan mínimo como una porción de perdiz, codorniz, mantequilla clarificada o aceite. "Sampajānamusā bhāsitā hotīti" significa que miente deliberadamente, siendo plenamente consciente de la falsedad.

เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺส เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ (อุทา. ๖๕) เอตฺถ วุตฺตสีลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ อปฺปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร สํวฑฺฒนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติ นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ[Pg.96], ปิติมตฺตํ ปิตาติ, มาติมตฺตํ มาตาติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุโน ชนสฺส มนาปา จิตฺตวุทฺธิกราติ พหุชนมนาปา.

En el término "nelā", a la falta se le llama "ela"; puesto que sus palabras no tienen falta (nāssa elaṃ), se llaman "nelā", que significa impecables. Es como la virtud (sīla) mencionada en el pasaje "nelaṅgo setapacchādo". "Kaṇṇasukhā" significa que son agradables al oído debido a la dulzura de su sonido; no causan dolor de oído como si fueran pinchados por una aguja. "Pemanīyā" significa que engendran amor (pema) sin provocar ira en todo el cuerpo debido a la dulzura de su significado. "Hadayaṅgamā" significa que llegan al corazón; entran fácilmente en la mente sin encontrar resistencia. "Porī" significa que es propia de la ciudad (urbana) debido a su plenitud de cualidades. Se dice "porī" porque es refinada como una mujer criada en la ciudad. El significado de "purassa esā" es que es el habla de los habitantes de la ciudad. Los habitantes de la ciudad poseen un habla apropiada: llaman "padre" a quien tiene la edad de un padre, "madre" a quien tiene la edad de una madre y "hermano" a quien tiene la edad de un hermano. Tal conversación es "bahujanakantā", es decir, amada por mucha gente. Por ser amable, es "bahujanamanāpā", pues deleita y hace prosperar el corazón de muchas personas.

๙. อนฺธสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Andha Sutta

๒๙. นวเม จกฺขุ น โหตีติ ปญฺญาจกฺขุ น โหติ. ผาตึ กเรยฺยาติ ผีตํ วฑฺฒิตํ กเรยฺย. สาวชฺชานวชฺเชติ สโทสนิทฺโทเส. หีนปฺปณีเตติ อธมุตฺตเม. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเคติ กณฺหสุกฺกาเยว อญฺญมญฺญํ ปฏิพาหนโต ปฏิปกฺขวเสน สปฺปฏิภาคาติ วุจฺจนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – กุสเล ธมฺเม ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ ชาเนยฺย, อกุสเล ธมฺเม ‘‘อกุสลา ธมฺมา’’ติ ชาเนยฺย. สาวชฺชาทีสุปิ เอเสว นโย. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเคสุ ปน กณฺหธมฺเม ‘‘สุกฺกสปฺปฏิภาคา’’ติ ชาเนยฺย, สุกฺกธมฺเม ‘‘กณฺหสปฺปฏิภาคา’’ติ เยน ปญฺญาจกฺขุนา ชาเนยฺย, ตถารูปมฺปิสฺส จกฺขุ น โหตีติ. อิมินา นเยน เสสวาเรสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

29. En el noveno sutta, "no tiene ojo" significa que no posee el ojo de la sabiduría (paññācakkhu). "Phātiṃ kareyya" significa que lo haría prosperar o aumentar. "Sāvajjānavajje" significa estados con falta y sin falta. "Hīnappaṇīte" significa estados inferiores y superiores. "Kaṇhasukkasappaṭibhāge" se refiere a los estados oscuros y brillantes que se oponen entre sí por ser antagónicos. En resumen: debería reconocer los estados beneficiosos (kusala) como "estados beneficiosos" y los perjudiciales (akusala) como "estados perjudiciales". El mismo método aplica para los estados con falta, etc. Sin embargo, en cuanto a los estados oscuros y brillantes, si alguien no poseyera el ojo de la sabiduría con el cual reconocer los estados oscuros como tales o los brillantes como tales, se dice que no tiene tal ojo. De esta manera debe entenderse el significado en los casos restantes.

น เจว โภคา ตถารูปาติ ตถาชาติกา โภคาปิสฺส น โหนฺติ. น จ ปุญฺญานิ กุพฺพตีติ ปุญฺญานิ จ น กโรติ. เอตฺตาวตา โภคุปฺปาทนจกฺขุโน จ ปุญฺญกรณจกฺขุโน จ อภาโว วุตฺโต. อุภยตฺถ กลิคฺคาโหติ อิธโลเก จ ปรโลเก จาติ อุภยสฺมิมฺปิ อปรทฺธคฺคาโห, ปราชยคฺคาโห โหตีติ อตฺโถ. อถ วา อุภยตฺถ กลิคฺคาโหติ อุภเยสมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ อตฺถานํ กลิคฺคาโห, ปราชยคฺคาโหติ อตฺโถ. ธมฺมาธมฺเมนาติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเมนปิ ทสอกุสลกมฺมปถอธมฺเมนปิ. สโฐติ เกราฏิโก. โภคานิ ปริเยสตีติ โภเค คเวสติ. เถยฺเยน กูฏกมฺเมน, มุสาวาเทน จูภยนฺติ เถยฺยาทีสุ อุภเยน ปริเยสตีติ อตฺโถ. กถํ? เถยฺเยน กูฏกมฺเมน จ ปริเยสติ, เถยฺเยน มุสาวาเทน จ ปริเยสติ, กูฏกมฺเมน มุสาวาเทน จ ปริเยสติ. สงฺฆาตุนฺติ สงฺฆริตุํ. ธมฺมลทฺเธหีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ อโกเปตฺวา ลทฺเธหิ. อุฏฺฐานาธิคตนฺติ วีริเยน [Pg.97] อธิคตํ. อพฺยคฺฆมานโสติ นิพฺพิจิกิจฺฉจิตฺโต. ภทฺทกํ ฐานนฺติ เสฏฺฐํ เทวฏฺฐานํ. น โสจตีติ ยสฺมึ ฐาเน อนฺโตโสเกน น โสจติ.

'Na ceva bhogā tathārūpā' significa que tales tipos de riquezas no surgen para esa persona. 'Na ca puññāni kubbatīti' significa que no realiza actos meritorios. Por esto, se indica la ausencia tanto del ojo para producir riqueza como del ojo para realizar méritos. 'Ubhayattha kaliggāho' significa que obtiene una pérdida o derrota tanto en este mundo como en el siguiente; este es el sentido. Alternativamente, 'ubhayattha kaliggāho' significa la pérdida o derrota de los beneficios tanto presentes como futuros. 'Dhammādhammena' se refiere tanto a través del Dhamma de los diez caminos de acción saludables como del no-Dhamma de los diez caminos de acción no saludables. 'Saṭho' significa engañoso. 'Bhogāni pariyesatīti' significa que busca riquezas. 'Theyyena kūṭakammena, musāvādena cūbhayaṃ' significa que busca mediante ambos medios, como el robo y otros similares. ¿Cómo? Busca mediante el robo y el fraude, busca mediante el robo y el falso testimonio, y busca mediante el fraude y el falso testimonio. 'Saṅghātuṃ' significa para acumular. 'Dhammaladdhehīti' significa lo obtenido sin violar el Dhamma de los diez caminos de acción saludables. 'Uṭṭhānādhigatanti' significa lo obtenido mediante el esfuerzo. 'Abyagghamānaso' significa con una mente libre de dudas. 'Bhaddakaṃ ṭhānaṃ' significa el lugar excelente, el reino celestial. 'Na socati' significa que no se aflige con pesar interno en ese lugar.

๑๐. อวกุชฺชสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Avakujja Sutta (Discurso sobre el [Pote] Boca Abajo).

๓๐. ทสเม อวกุชฺชปญฺโญติ อโธมุขปญฺโญ. อุจฺฉงฺคปญฺโญติ อุจฺฉงฺคสทิสปญฺโญ. ปุถุปญฺโญติ วิตฺถาริกปญฺโญ. อาทิกลฺยาณนฺติอาทีสุ อาทีติ ปุพฺพปฏฺฐปนา. มชฺฌนฺติ กถาเวมชฺฌํ. ปริโยสานนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ. อิติสฺส เต ธมฺมํ กเถนฺตา ปุพฺพปฏฺฐปเนปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กเถนฺติ, เวมชฺเฌปิ ปริโยสาเนปิ. เอตฺถ จ อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานานิ, อตฺถิ สาสนสฺส. ตตฺถ เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกคาถาย ปฐมปทํ อาทิ, ทฺเว ปทานิ มชฺฌํ, อวสานปทํ ปริโยสานํ. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ อาทิ, อนุสนฺธิ มชฺฌํ, อิทมโวจาติ อปฺปนา ปริโยสานํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส ปฐโม อนุสนฺธิ อาทิ, ตโต ปรํ เอโก วา อเนเก วา มชฺฌํ, ปจฺฉิโม ปริโยสานํ. อยํ ตาว เทสนาย นโย. สาสนสฺส ปน สีลํ อาทิ, สมาธิ มชฺฌํ, วิปสฺสนา ปริโยสานํ. สมาธิ วา อาทิ, วิปสฺสนา มชฺฌํ, มคฺโค ปริโยสานํ. วิปสฺสนา วา อาทิ, มคฺโค มชฺฌํ, ผลํ ปริโยสานํ. มคฺโค วา อาทิ, ผลํ มชฺฌํ, นิพฺพานํ ปริโยสานํ. ทฺเว ทฺเว วา กยิรมาเน สีลสมาธโย อาทิ, วิปสฺสนามคฺคา มชฺฌํ, ผลนิพฺพานานิ ปริโยสานํ.

30. En el décimo discurso, 'avakujjapañño' se refiere a quien tiene una sabiduría volcada hacia abajo. 'Ucchaṅgapañño' es quien tiene una sabiduría similar a un regazo. 'Puthupañño' es quien posee una sabiduría amplia. En 'bueno al principio' y otros términos, 'principio' significa el establecimiento inicial. 'Medio' significa la parte intermedia del discurso. 'Final' significa la conclusión. Así, quienes enseñan el Dhamma hablan de lo que es bueno, excelente e intachable al inicio, en el medio y al final. Aquí, el principio, el medio y el final se encuentran tanto en la enseñanza (desanā) como en la religión (sāsana). En la enseñanza, para una estrofa de cuatro versos, el primer verso es el principio, los dos siguientes son el medio y el último es el final. Para un sutta de una sola conexión, la introducción es el principio, la conexión es el medio y 'esto dijo [el Bendito]' es la conclusión. Para un sutta de múltiples conexiones, la primera conexión es el principio, las intermedias son el medio y la última es el final. Este es el método para la enseñanza. Respecto a la religión (sāsana), la moralidad es el principio, la concentración es el medio y la visión cabal es el final. O bien, la concentración es el principio, la visión cabal es el medio y el sendero es el final. O bien, la visión cabal es el principio, el sendero es el medio y el fruto es el final. O bien, el sendero es el principio, el fruto es el medio y el Nibbāna es el final. Si se consideran de dos en dos, la moralidad y la concentración son el principio, la visión cabal y el sendero son el medio, y el fruto y el Nibbāna son el final.

สาตฺถนฺติ สาตฺถกํ กตฺวา เทเสนฺติ. สพฺยญฺชนนฺติ อกฺขรปาริปูรึ กตฺวา เทเสนฺติ. เกวลปริปุณฺณนฺติ สกลปริปุณฺณํ อนูนํ กตฺวา เทเสนฺติ. ปริสุทฺธนฺติ ปริสุทฺธํ นิชฺชฏํ นิคฺคณฺฐึ กตฺวา เทเสนฺติ. พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺตีติ เอวํ เทเสนฺตา จ เสฏฺฐจริยภูตํ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ปกาเสนฺติ. เนว อาทึ มนสิ กโรตีติ เนว ปุพฺพปฏฺฐปนํ มนสิ กโรติ.

'Sātthaṃ' significa que enseñan habiéndolo hecho significativo. 'Sabyañjanaṃ' significa que enseñan habiendo completado la letra (la fonética). 'Kevalaparipuṇṇaṃ' significa que enseñan habiéndolo hecho totalmente completo, sin omisiones. 'Parisuddhanti' significa que enseñan habiéndolo hecho purificado y sin enredos. 'Brahmacariyaṃ pakāsentīti' significa que, al enseñar de este modo, manifiestan la vida noble, que consiste en el noble sendero octuple, comprendido en los tres entrenamientos. 'Neva ādiṃ manasi karotīti' significa que ni siquiera presta atención al inicio de la enseñanza.

กุมฺโภติ ฆโฏ. นิกุชฺโชติ อโธมุโข ฐปิโต. เอวเมว โขติ เอตฺถ กุมฺโภ นิกุชฺโช วิย อวกุชฺชปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, อุทกาสิญฺจนกาโล [Pg.98] วิย ธมฺมเทสนาย ลทฺธกาโล, อุทกสฺส วิวฏฺฏนกาโล วิย ตสฺมึ อาสเน นิสินฺนสฺส อุคฺคเหตุํ อสมตฺถกาโล, อุทกสฺส อสณฺฐานกาโล วิย วุฏฺฐหิตฺวา อสลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ.

'Kumbho' es una vasija. 'Nikujjo' significa colocado boca abajo. En 'evameva kho', el individuo de sabiduría volcada hacia abajo debe ser visto como la vasija boca abajo. El momento de la enseñanza del Dhamma es como el momento de verter agua. El momento en que la persona sentada en su asiento es incapaz de aprender es como el momento en que el agua se derrama. El momento de no retener lo escuchado después de levantarse debe entenderse como el momento en que el agua no permanece.

อากิณฺณานีติ ปกฺขิตฺตานิ. สติสมฺโมสาย ปกิเรยฺยาติ มุฏฺฐสฺสติตาย วิกิเรยฺย. เอวเมว โขติ เอตฺถ อุจฺฉงฺโค วิย อุจฺฉงฺคปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, นานาขชฺชกานิ วิย นานปฺปการํ พุทฺธวจนํ, อุจฺฉงฺเค นานาขชฺชกานิ ขาทนฺตสฺส นิสินฺนกาโล วิย ตสฺมึ อาสเน นิสินฺนสฺส อุคฺคณฺหนกาโล, วุฏฺฐหนฺตสฺส สติสมฺโมสา ปกิรณกาโล วิย ตสฺมา อาสนา วุฏฺฐาย คจฺฉนฺตสฺส อสลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ.

'Ākiṇṇāni' significa depositados. 'Satisammosāya pakireyya' significa que podría dispersarlos debido al olvido. En 'evameva kho', el individuo de sabiduría de regazo debe ser visto como un regazo. La palabra de Buda de diversos tipos es como los diversos manjares. El tiempo de aprendizaje mientras se está sentado es como el tiempo de comer diversos manjares en el regazo. El momento de no recordar al levantarse e irse de su asiento debe entenderse como el momento de dispersar los manjares por falta de memoria al ponerse de pie.

อุกฺกุชฺโชติ อุปริมุโข ฐปิโต. สณฺฐาตีติ ปติฏฺฐหติ. เอวเมว โขติ เอตฺถ อุปริมุโข ฐปิโต กุมฺโภ วิย ปุถุปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, อุทกสฺส อาสิตฺตกาโล วิย เทสนาย ลทฺธกาโล, อุทกสฺส สณฺฐานกาโล วิย ตตฺถ นิสินฺนสฺส อุคฺคณฺหนกาโล, โน วิวฏฺฏนกาโล วิย วุฏฺฐาย คจฺฉนฺตสฺส สลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ.

'Ukkujjo' significa colocado boca arriba. 'Saṇṭhāti' significa que permanece. En 'evameva kho', el individuo de sabiduría amplia debe ser visto como una vasija colocada boca arriba. El momento de recibir la enseñanza es como el momento de verter agua. El momento de aprender de quien está sentado es como el tiempo en que el agua permanece allí. El momento de recordar al levantarse e irse debe entenderse como el momento en que el agua no se derrama.

ทุมฺเมโธติ นิปฺปญฺโญ. อวิจกฺขโณติ สํวิทหนปญฺญาย รหิโต. คนฺตาติ คมนสีโล. เสยฺโย เอเตน วุจฺจตีติ เอตสฺมา ปุคฺคลา อุตฺตริตโรติ วุจฺจติ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุธมฺมํ สห สีเลน ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปฏิปนฺโน. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกโร สิยาติ โกฏิกโร ปริจฺเฉทกโร ปริวฏุมกโร ภเวยฺยาติ.

'Dummedho' significa carente de sabiduría. 'Avicakkhaṇo' significa falto de discernimiento analítico. 'Gantā' es aquel que tiene el hábito de ir. 'Seyyo etena vuccatīti' significa que se dice que esta persona es superior a la anterior. 'Dhammānudhammappaṭipanno' es aquel que practica el camino preliminar, junto con la moralidad, que es conforme al Dhamma de los nueve estados supramundanos. 'Dukkhassā' se refiere al sufrimiento del ciclo de renacimientos. 'Antakaro siyā' significa que podría ser aquel que pone fin, que delimita o que termina con el sufrimiento.

ปุคฺคลวคฺโค ตติโย.

Tercer grupo (Vagga) sobre los individuos.

๔. เทวทูตวคฺโค

4. Capítulo de los Mensajeros Divinos (Devadūtavaggo).

๑. สพฺรหฺมกสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Sabrahmaka Sutta.

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อชฺฌาคาเรติ สเก ฆเร. ปูชิตา โหนฺตีติ ยํ ฆเร อตฺถิ, เตน ปฏิชคฺคิตา โคปิตา โหนฺติ. อิติ มาตาปิตุปูชกานิ กุลานิ มาตาปิตูหิ สพฺรหฺมกานีติ ปกาเสตฺวา อิทานิ เนสํ [Pg.99] สปุพฺพาจริยกาทิภาวํ ปกาเสนฺโต สปุพฺพาจริยกานีติอาทิมาห. ตตฺถ พฺรหฺมาติอาทีนิ เตสํ พฺรหฺมาทิภาวสาธนตฺถํ วุตฺตานิ. พหุการาติ ปุตฺตานํ พหูปการา. อาปาทกาติ ชีวิตสฺส อาปาทกา. ปุตฺตกานํ หิ มาตาปิตูหิ ชีวิตํ อาปาทิตํ ปาลิตํ ฆฏิตํ อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติตํ. โปสกาติ หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา หทยโลหิตํ ปาเยตฺวา โปเสตาโร. อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโรติ ปุตฺตานํ หิ อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณสฺส ทสฺสนํ นาม มาตาปิตโร นิสฺสาย ชาตนฺติ อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร นาม.

31. En el primer sutta del cuarto vago, respecto a la expresión 'en la propia casa' (ajjhāgāreti sake ghare): 'Son honrados' (pūjitā hontīti) significa que cualquier objeto que exista en el hogar es cuidado y protegido mediante la atención a los padres. Al declarar que 'tales familias poseen a Brahma' (sabrahmakāni) debido a la adoración a la madre y al padre, ahora, deseando mostrar que ellos poseen la condición de ser los primeros maestros y demás, el Buddha pronunció las palabras que comienzan con 'son los primeros maestros' (sapubbācariyakānīti). Allí, los términos que comienzan con 'Brahma' se mencionan con el fin de establecer su condición de Brahma y otros atributos. 'De gran ayuda' (bahukārā) significa que son de gran beneficio para los hijos. 'Dadores de vida' (āpādakā) significa que son los generadores de la vida; pues la vida de los hijos es producida, protegida, sostenida y mantenida en continuidad por la madre y el padre. 'Cuidadores' (posakā) significa que son quienes crían a los hijos, haciendo crecer sus miembros y alimentándolos con la leche de su pecho (la sangre de su corazón). En la frase 'quienes muestran este mundo' (imassa lokassa dassetāro), se explica que el ver los objetos agradables y desagradables en este mundo ocurre dependiendo de la madre y el padre; por lo tanto, se dice que son quienes muestran este mundo.

พฺรหฺมาติ มาตาปิตโรติ เสฏฺฐาธิวจนํ. ยถา พฺรหฺมุโน จตสฺโส ภาวนา อวิชหิตา โหนฺติ เมตฺตา กรุณา มุทิตา อุเปกฺขาติ, เอวเมว มาตาปิตูนํ ปุตฺตเกสุ จตสฺโส ภาวนา อวิชหิตา โหนฺติ. ตา ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล เวทิตพฺพา – กุจฺฉิคตสฺมึ หิ ทารเก ‘‘กทา นุ โข ปุตฺตกํ อโรคํ ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺคํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ มาตาปิตูนํ เมตฺตจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปเนส มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก อูกาหิ วา มงฺกุลาทีหิ ปาณเกหิ ทฏฺโฐ ทุกฺขเสยฺยาย วา ปน ปีฬิโต ปโรทติ วิรวติ, ตทาสฺส สทฺทํ สุตฺวา มาตาปิตูนํ การุญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อาธาวิตฺวา วิธาวิตฺวา กีฬนกาเล ปน โลภนียวยสฺมึ วา ฐิตกาเล ทารกํ โอโลเกตฺวา มาตาปิตูนํ จิตฺตํ สปฺปิมณฺเฑ ปกฺขิตฺตสตวิหตกปฺปาสปิจุปฏลํ วิย มุทุกํ โหติ อาโมทิตํ ปโมทิตํ, ตทา เตสํ มุทิตา ลพฺภติ. ยทา ปเนส ปุตฺโต ทาราภรณํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ปาฏิเยกฺกํ อคารํ อชฺฌาวสติ, ตทา มาตาปิตูนํ ‘‘สกฺโกติ ทานิ โน ปุตฺตโก อตฺตโน ธมฺมตาย ยาเปตุ’’นฺติ มชฺฌตฺตภาโว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ กาเล อุเปกฺขา ลพฺภตีติ อิมินา การเณน ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร’’ติ วุตฺตํ.

En la frase 'Brahma es un nombre para la madre y el padre' (brahmāti mātāpitaro), el término 'Brahma' es una designación para lo supremo. Así como los Brahmas no abandonan las cuatro moradas divinas —amor universal (mettā), compasión (karuṇā), alegría empática (muditā) y ecuanimidad (upekkhā)—, del mismo modo, la madre y el padre no abandonan estas cuatro moradas hacia sus hijos. Estas deben conocerse según cada momento oportuno: cuando el niño está en el vientre materno, surge en los padres el pensamiento de amor (metta): '¿Cuándo veremos al hijo sano y con todos sus miembros y facultades completos?'. Cuando el niño es pequeño y yace boca arriba, incapaz de valerse, y llora o grita al ser picado por piojos, chinches u otros insectos, o al ser afligido por una cama incómoda, al oír su llanto surge en los padres la compasión (karuṇā). Cuando el niño corre de aquí para allá y juega, o cuando está en una edad encantadora, al observar al hijo, el corazón de los padres se vuelve tierno y se llena de regocijo y alegría, como un copo de algodón procesado cien veces y sumergido en mantequilla clarificada; en ese momento, se manifiesta en ellos la alegría empática (muditā). Cuando el hijo, tras formar su propia familia, reside en una casa independiente, surge en los padres la ecuanimidad (upekkhā), pensando: 'Ahora nuestro hijo es capaz de vivir por sus propios medios según su propia naturaleza'. Por esta razón se dice que 'Brahma es un nombre para la madre y el padre'.

ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเรติ มาตาปิตโร หิ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ‘‘เอวํ นิสีท, เอวํ ติฏฺฐ, เอวํ คจฺฉ, เอวํ สย, เอวํ ขาท, เอวํ ภุญฺช, อยํ เต, ตาตาติ วตฺตพฺโพ, อยํ ภาติกาติ, อยํ ภคินีติ, อิทํ นาม กาตุํ วฏฺฏติ, อิทํ น วฏฺฏติ, อสุกํ นาม อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏติ, อสุกํ น วฏฺฏตี’’ติ คาหาเปนฺติ สิกฺขาเปนฺติ. อถาปรภาเค อญฺเญ อาจริยา หตฺถิสิปฺปอสฺสสิปฺปรถสิปฺปธนุสิปฺปถรุสิปฺปมุทฺทาคณนาทีนิ สิกฺขาเปนฺติ. อญฺโญ [Pg.100] สรณานิ เทติ, อญฺโญ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปติ, อญฺโญ ปพฺพาเชติ, อญฺโญ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหาเปติ, อญฺโญ อุปสมฺปาเทติ, อญฺโญ โสตาปตฺติมคฺคาทีนิ ปาเปติ. อิติ สพฺเพปิ เต ปจฺฉาจริยา นาม โหนฺติ, มาตาปิตโร ปน สพฺพปฐมา, เตนาห – ‘‘ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร’’ติ. ตตฺถ วุจฺจเรติ วุจฺจนฺติ กถิยนฺติ. อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานนฺติ ปุตฺตานํ อาหุตํ ปาหุตํ อภิสงฺขตํ อนฺนปานาทึ อรหนฺติ, อนุจฺฉวิกา ตํ ปฏิคฺคเหตุํ. ตสฺมา ‘‘อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปชาย อนุกมฺปกาติ ปเรสํ ปาเณ อจฺฉินฺทิตฺวาปิ อตฺตโน ปชํ ปฏิชคฺคนฺติ โคปายนฺติ. ตสฺมา ‘‘ปชาย อนุกมฺปกา’’ติ วุตฺตํ.

En la frase 'son llamados primeros maestros' (pubbācariyāti vuccare): desde el momento del nacimiento, los padres enseñan y guían diciendo: 'siéntate así, párate así, camina así, duerme así, mastica así, come así; a este debes llamarlo padre, a este hermano, a esta hermana; esto es adecuado de hacer, esto no es adecuado; a tal persona es apropiado acercarse, a tal otra no es apropiado'. Posteriormente, otros maestros enseñan artes como el manejo de elefantes, caballos, carros, el arco, la espada, los cálculos y la aritmética. Otro maestro da los refugios, otro establece en la virtud, otro ordena como novicio, otro enseña la palabra del Buddha, otro otorga la ordenación superior (upasampadā) y otro guía hacia los senderos de la liberación como el de entrar en la corriente (sotāpatti). Todos estos son llamados 'maestros posteriores' (pacchācariyā), pero la madre y el padre son los primerísimos de todos los maestros; por ello se dice: 'son llamados primeros maestros'. 'Son llamados' (vuccare) significa que son denominados o descritos así. 'Dignos de ofrendas de los hijos' (āhuneyyā ca puttānaṃ) significa que merecen la comida, bebida y otros dones traídos de lejos o preparados especialmente por los hijos, pues son dignos de recibirlos. 'Compasivos con su progenie' (pajāya anukampakā) significa que cuidan y protegen a sus hijos incluso a costa de grandes sacrificios; por ello se dice que son compasivos con su descendencia.

นมสฺเสยฺยาติ นโม กเรยฺย. สกฺกเรยฺยาติ สกฺกาเรน ปฏิมาเนยฺย. อิทานิ ตํ สกฺการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนฺเนนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนฺเนนาติ ยาคุภตฺตขาทนีเยน. ปาเนนาติ อฏฺฐวิธปาเนน. วตฺเถนาติ นิวาสนปารุปนเกน วตฺเถน. สยเนนาติ มญฺจปีฐานุปฺปทาเนน. อุจฺฉาทเนนาติ ทุคฺคนฺธํ ปฏิวิโนเทตฺวา สุคนฺธกรณุจฺฉาทเนน. นฺหาปเนนาติ สีเต อุณฺโหทเกน, อุณฺเห สีโตทเกน คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา นฺหาปเนน. ปาทานํ โธวเนนาติ อุณฺโหทกสีโตทเกหิ ปาทโธวเนน เจว เตลมกฺขเนน จ. เปจฺจาติ ปรโลกํ คนฺตฺวา. สคฺเค ปโมทตีติ อิธ ตาว มาตาปิตูสุ ปาริจริยํ ทิสฺวา ปาริจริยการณา ตํ ปณฺฑิตมนุสฺสา อิเธว ปสํสนฺติ, ปรโลกํ ปน คนฺตฺวา สคฺเค ฐิโต โส มาตาปิตุอุปฏฺฐาโก ทิพฺพสมฺปตฺตีหิ อาโมทติ ปโมทตีติ.

'Debe rendir homenaje' (namasseyyā) significa que debe realizar actos de reverencia. 'Debe honrar' (sakkareyyā) significa que debe venerar con respeto. Ahora, para mostrar ese honor, se mencionan palabras como 'con comida' (annenā). Allí, 'con comida' se refiere a gachas, arroz y alimentos sólidos. 'Con bebida' (pānenā) se refiere a las ocho clases de bebidas permitidas. 'Con ropa' (vatthenā) se refiere a las vestiduras para cubrirse y envolverse. 'Con alojamiento' (sayanenā) se refiere a proveer cama y asiento. 'Con masajes' (ucchādanena) se refiere a ungir el cuerpo para eliminar el mal olor y proporcionar fragancia. 'Con baños' (nhāpanena) se refiere a bañar el cuerpo vertiendo agua tibia en tiempo frío o agua fresca en tiempo caluroso. 'Con el lavado de pies' (pādānaṃ dhovanena) se refiere tanto al lavado de pies con agua tibia o fresca como a la unción con aceite. 'Habiendo partido' (pecca) significa tras haber ido al otro mundo. 'Se regocija en el cielo' (sagge pamodati) significa que, en primer lugar, en esta vida presente, los sabios alaban a quien sirve a sus padres al ver tal devoción; y tras partir al otro mundo, establecido en el cielo, aquel que cuidó de sus padres se deleita y regocija plenamente con las riquezas divinas. Aquí concluye el comentario al primer sutta.

๒. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Ananda Sutta

๓๒. ทุติเย ตถารูโปติ ตถาชาติโก. สมาธิปฏิลาโภติ จิตฺเตกคฺคตาลาโภ. อิมสฺมึ จ สวิญฺญาณเกติ เอตฺถ อตฺตโน จ ปรสฺส จาติ อุภเยสมฺปิ กาโย สวิญฺญาณกฏฺเฐน เอกโต กตฺวา อิมสฺมินฺติ วุตฺโต. อหงฺการมมงฺการมานานุสยาติ อหงฺการทิฏฺฐิ จ มมงฺการตณฺหา จ มานานุสโย จาติ อตฺตโน จ ปรสฺส [Pg.101] จ กิเลสา. นาสฺสูติ น ภเวยฺยุํ. พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตสูติ รูปนิมิตฺตํ, สทฺทนิมิตฺตํ, คนฺธนิมิตฺตํ, รสนิมิตฺตํ, โผฏฺฐพฺพนิมิตฺตํ, สสฺสตาทินิมิตฺตํ, ปุคฺคลนิมิตฺตํ ธมฺมนิมิตฺตนฺติ เอวรูเปสุ จ พหิทฺธา สพฺพนิมิตฺเตสุ. เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธิญฺเจว ผลญาณญฺจ. สิยาติ ภเวยฺย.

32. En el segundo sutta, 'de tal naturaleza' (tathārūpo) significa de esa misma clase. 'Logro de la concentración' (samādhipaṭilābhō) significa la obtención de la unificación de la mente. En la frase 'en este cuerpo consciente' (imasmiṃ ca saviññāṇake), se refiere tanto al propio cuerpo como al ajeno, agrupándolos bajo el término 'este' por su naturaleza de poseer conciencia. 'Las tendencias latentes del egoísmo, la posesividad y el orgullo' (ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā) se refiere a la visión errónea del 'yo', la sed del 'mío' y la tendencia al orgullo, que son las impurezas propias y ajenas. 'Para que no existan' (nāssu) significa que no deben surgir. 'En todos los signos externos' (bahiddhā ca sabbanimittesu) se refiere a los signos de las formas, sonidos, olores, sabores, contactos táctiles, así como los signos de permanencia, de persona y de fenómenos externos de tal naturaleza. 'Liberación de la mente y liberación por la sabiduría' se refiere a la concentración y al conocimiento del fruto (phala). 'Pueda ser' (siyā) significa que deba ocurrir.

อิธานนฺท, ภิกฺขุโนติ, อานนฺท, อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุโน. เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ นิพฺพานํ ทสฺเสนฺโต อาห. นิพฺพานํ หิ กิเลสานํ สนฺตตาย สนฺตํ นาม, นิพฺพานํ สนฺตนฺติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวาว ทิวสมฺปิ นิสินฺนสฺส จิตฺตุปฺปาโท สนฺตนฺเตว ปวตฺตตีติปิ สนฺตํ. ปณีตนฺติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺสาปิ จิตฺตุปฺปาโท ปณีตนฺเตว ปวตฺตตีติ นิพฺพานํ ปณีตํ นาม. สพฺพสงฺขารสมโถติอาทีนิปิ ตสฺเสว เววจนานิ. ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส หิ ทิวสภาคมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท สพฺพสงฺขารสมโถเตว ปวตฺตติ…เป… ตถา ตีสุ ภเวสุ วานสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาเวน นิพฺพานนฺติ ลทฺธนาเม ตสฺมึ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส จิตฺตุปฺปาโท นิพฺพานํ นิพฺพานนฺเตว ปวตฺตตีติ สพฺพสงฺขารสมโถติอาทีนิ นามานิ ลภติ. อิมสฺมึ ปน อฏฺฐวิเธ อาโภคสมนฺนาหาเร อิมสฺมึ ฐาเน เอโกปิ ลพฺภติ, ทฺเวปิ สพฺเพปิ ลพฺภนฺเตว.

Idhānanda, bhikkhuno: esto significa, Ānanda, para un monje en esta Dispensación. Al decir 'esto es pacífico, esto es sublime', se refiere a mostrar el Nibbāna. Ciertamente, el Nibbāna se llama 'pacífico' (santa) debido al apaciguamiento de las impurezas (kilesas). Se dice 'pacífico' porque el surgimiento de la conciencia (cittuppāda) de quien permanece sentado todo el día habiendo entrado en el logro de la absorción (samāpatti) ocurre únicamente como algo pacífico. Se llama 'sublime' (paṇīta) porque el surgimiento de la conciencia de quien permanece sentado habiendo entrado en el logro de la absorción ocurre únicamente como algo sublime; por lo tanto, el Nibbāna se denomina 'sublime'. Términos como 'el apaciguamiento de todas las formaciones' (sabbasaṅkhārasamatho) son sinónimos del mismo Nibbāna. De hecho, para quien permanece sentado habiendo entrado en el logro de la absorción, incluso durante parte del día, el surgimiento de la conciencia ocurre únicamente como 'el apaciguamiento de todas las formaciones'... etc... Del mismo modo, debido a la inexistencia de la sed (taṇhā) llamada 'vāna' en los tres tipos de existencia, el Nibbāna recibe ese nombre; para quien permanece sentado habiendo entrado en el logro de la absorción en él, el surgimiento de la conciencia ocurre únicamente como Nibbāna. Por lo tanto, recibe nombres como 'el apaciguamiento de todas las formaciones'. Sin embargo, en este lugar, respecto a esta atención u orientación mental óctuple, se puede obtener una sola, dos o incluso todas ellas.

สงฺขายาติ ญาเณน ชานิตฺวา. ปโรปรานีติ ปรานิ จ โอปรานิ จ. ปรอตฺตภาวสกอตฺตภาวานิ หิ ปรานิ จ โอปรานิ จาติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺสาติ ยสฺส อรหโต. อิญฺชิตนฺติ ราคิญฺชิตํ โทสโมหมานทิฏฺฐิกิเลสทุจฺจริติญฺชิตนฺติ อิมานิ สตฺต อิญฺชิตานิ จลิตานิ ผนฺทิตานิ. นตฺถิ กุหิญฺจีติ กตฺถจิ เอการมฺมเณปิ นตฺถิ. สนฺโตติ ปจฺจนีกกิเลสานํ สนฺตตาย สนฺโต. วิธูโมติ กายทุจฺจริตาทิธูมวิรหิโต. อนีโฆติ ราคาทิอีฆวิรหิโต. นิราโสติ นิตฺตณฺโห. อตารีติ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ สมติกฺกนฺโต. โสติ โส อรหํ ขีณาสโว. ชาติชรนฺติ เอตฺถ ชาติชราคหเณเนว พฺยาธิมรณมฺปิ คหิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. อิติ สุตฺตนฺเตปิ คาถายปิ อรหตฺตผลสมาปตฺติเยว กถิตาติ.

Saṅkhāya: habiendo comprendido con el conocimiento (ñāṇa). Paroparāni: lo ajeno y lo propio. Se refiere a los agregados personales (attabhāva) ajenos y a los propios. Yassa: para aquel Arahant. Iñjitaṃ: las siete clases de agitación o vacilación, a saber, la agitación por la lujuria, el odio, el engaño, el orgullo, los puntos de vista, las impurezas y la mala conducta; estas son las agitaciones, movimientos y vacilaciones. Natthi kuhiñci: no existen en modo alguno, ni siquiera en un solo objeto mental. Santo: pacificado debido al apaciguamiento de las impurezas opuestas. Vidhūmo: libre del humo de la mala conducta corporal, etc. Anīgho: libre del sufrimiento (īgha) de la lujuria, etc. Nirāso: sin anhelo (taṇhā). Atāri: ha cruzado, ha trascendido completamente. So: aquel Arahant que ha destruido las impurezas (khīṇāsavo). Jātijaraṃ: en este contexto, mediante la mención de 'nacimiento y vejez', debe entenderse que también se incluyen la enfermedad y la muerte. Así, tanto en el Sutta como en los versos, se describe únicamente el logro del fruto de la condición de Arahant (arahattaphalasamāpatti).

๓. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Sāriputta Sutta

๓๓. ตติเย [Pg.102] สํขิตฺเตนาติ มาติกาฐปเนน. วิตฺถาเรนาติ ฐปิตมาติกาวิภชเนน. สํขิตฺตวิตฺถาเรนาติ กาเล สํขิตฺเตน กาเล วิตฺถาเรน. อญฺญาตาโร จ ทุลฺลภาติ ปฏิวิชฺฌนกปุคฺคลา ปน ทุลฺลภา. อิทํ ภควา ‘‘สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ญาณํ ฆฏฺเฏมี’’ติ อธิปฺปาเยน กเถสิ. ตํ สุตฺวา เถโร กิญฺจาปิ ‘‘อหํ, ภนฺเต, อาชานิสฺสามี’’ติ น วทติ, อธิปฺปาเยน ปน ‘‘วิสฺสตฺถา ตุมฺเห, ภนฺเต, เทเสถ, อหํ ตุมฺเหหิ เทสิตํ ธมฺมํ นยสเตน นยสหสฺเสน ปฏิวิชฺฌิสฺสามิ, มเมส ภาโร โหตู’’ติ สตฺถารํ เทสนาย อุสฺสาเหนฺโต เอตสฺส ภควา กาโลติอาทิมาห.

33. En el tercer sutta, saṃkhittena: mediante la exposición de un resumen (mātikā). Vitthārena: mediante el análisis del resumen expuesto. Saṃkhittavitthārena: a veces de forma breve y a veces de forma detallada. Aññātāro ca dullabhā: las personas que penetran [las verdades] son ciertamente difíciles de encontrar. El Bienaventurado dijo esto con la intención de 'poner a prueba el conocimiento del venerable Sāriputta'. Al escuchar esto, el Thera, aunque no dijo explícitamente: 'Señor, yo lo comprenderé', sin embargo, con esa intención dijo: 'Señor, enseñe usted con confianza; yo penetraré el Dhamma enseñado por usted a través de cientos y miles de métodos. Que esta sea mi responsabilidad', instando así al Maestro a enseñar mediante las palabras: 'Este es el momento, Bienaventurado', etc.

อถสฺส สตฺถา ตสฺมาติหาติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อิมสฺมิญฺจ สวิญฺญาณเกติอาทิ วุตฺตนยเมว. อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ มคฺคญาณสตฺเถน ตณฺหํ ฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ สมูลกํ อุพฺพตฺเตตฺวา ฉฑฺเฑสิ. สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ สมฺมา อุปาเยน สมฺมา ปฏิปตฺติยา นววิธสฺส มานสฺส ปหานาภิสมเยน วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตมกาสิ. อิทญฺจ ปน เมตํ, สาริปุตฺต, สนฺธาย ภาสิตนฺติ, สาริปุตฺต, มยา ปารายเน อุทยปญฺเห อิทํ ผลสมาปตฺติเมว สนฺธาย เอตํ ภาสิตํ.

Entonces el Maestro comenzó la enseñanza con 'Tasmātiha'. En ella, 'en este [cuerpo] dotado de conciencia', etc., sigue el método ya explicado. Acchecchi taṇhaṃ: cortó la sed con el arma del conocimiento del Sendero (maggañāṇa). Vivattayi saṃyojanaṃ: habiendo arrancado de raíz los diez tipos de grilletes (saṃyojana), los desechó. Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā: mediante el método correcto y la práctica adecuada, a través de la plena comprensión que consiste en el abandono de los nueve tipos de orgullo (māna), puso fin al sufrimiento del ciclo de renacimientos (vaṭṭadukkha). 'Y esto, Sāriputta, fue dicho con referencia a...': Sāriputta, en el Pārāyana, en las preguntas de Udaya (Udayapañha), dije esto refiriéndome precisamente a este logro del fruto (phalasamāpatti).

อิทานิ ยํ ตํ ภควตา ภาสิตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ปหานํ กามสญฺญานนฺติอาทิ อารทฺธํ. อุทยปญฺเห จ เอตํ ปทํ ‘‘ปหานํ กามจฺฉนฺทาน’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๑๑๒; จูฬนิ. อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๗๕) อาคตํ, อิธ ปน องฺคุตฺตรภาณเกหิ ‘‘กามสญฺญาน’’นฺติ อาโรปิตํ. ตตฺถ พฺยญฺชนเมว นานํ, อตฺโถ ปน เอโกเยว. กามสญฺญานนฺติ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญานํ, อฏฺฐหิ วา โลภสหคตจิตฺเตหิ สหชาตสญฺญานํ. โทมนสฺสาน จูภยนฺติ เอตาสญฺจ กามสญฺญานํ เจตสิกโทมนสฺสานญฺจาติ อุภินฺนมฺปิ ปหานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปหานสงฺขาตํ อรหตฺตผลํ อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมีติ อตฺโถ. นิทฺเทเส ปน ‘‘กามจฺฉนฺทสฺส จ โทมนสฺสสฺส จ อุภินฺนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพาน’’นฺติ (จูฬนิ. อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๗๕) วุตฺตํ, ตํ อตฺถุทฺธารวเสน วุตฺตํ. ปหานนฺติ หิ ขีณาการสงฺขาโต วูปสโมปิ วุจฺจติ, กิเลเส ปฏินิสฺสชฺชนฺโต มคฺโคปิ, กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิสงฺขาตํ ผลมฺปิ[Pg.103], ยํ อาคมฺม กิเลสา ปหียนฺติ, ตํ อมตํ นิพฺพานมฺปิ. ตสฺมา ตตฺถ ตานิ ปทานิ อาคตานิ. ‘‘อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมี’’ติ วจนโต ปน อรหตฺตผลเมว อธิปฺเปตํ. ถินสฺส จ ปนูทนนฺติปิ ถินสฺส จ ปนูทนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อรหตฺตผลเมว อธิปฺเปตํ. กุกฺกุจฺจานํ นิวารณนฺติ กุกฺกุจฺจนิวารณสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรํ อุปฺปนฺนตฺตา ผลเมว อธิปฺเปตํ.

Ahora, para mostrar aquello que fue dicho por el Bienaventurado, comenzó con 'el abandono de las percepciones sensuales' (pahānaṃ kāmasaññānaṃ), etc. En el Udayapañha, este pasaje aparece como 'el abandono de los deseos sensuales' (pahānaṃ kāmacchandānaṃ); sin embargo, aquí los recitadores del Aṅguttara han establecido 'kāmasaññānaṃ'. En esto, solo el fraseo es diferente, pero el significado es el mismo. Kāmasaññānaṃ: las percepciones surgidas con respecto a los placeres sensuales, o bien las percepciones que surgen junto con los ocho tipos de conciencia acompañados de codicia. Domanassāna cūbhayaṃ: el abandono de ambos, tanto de estas percepciones sensuales como del pesar mental (domanassa). Esto se refiere al fruto de la condición de Arahant (arahattaphala), denominado 'liberación por el conocimiento superior' (aññāvimokkha), que consiste en el abandono por tranquilidad. Este es el significado. En el Niddesa, sin embargo, se dice: 'el abandono, el apaciguamiento, la renuncia, la tranquilidad, lo inmortal, el Nibbāna de ambos: del deseo sensual y del pesar'. Eso se dijo en términos de la elucidación del significado. Ciertamente, 'abandono' (pahāna) se refiere tanto al Sendero que renuncia a las impurezas como al fruto (phala) que consiste en la tranquilidad de las impurezas, el cual se denomina 'apaciguamiento' (vūpasama). También el Nibbāna inmortal, en dependencia del cual se abandonan las impurezas, se llama 'apaciguamiento'. Por lo tanto, esos términos aparecen allí. No obstante, debido a la expresión 'declaro la liberación por el conocimiento superior', se refiere específicamente al fruto de la condición de Arahant. Asimismo, mediante 'la eliminación de la pereza' (thinassa ca panūdanaṃ), se entiende el fruto de la condición de Arahant, por haber surgido al término de la eliminación [realizada por el Sendero]. 'La restricción del remordimiento' (kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ) también se refiere al fruto, por haber surgido inmediatamente después del Sendero que restringe el remordimiento.

อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ จตุตฺถชฺฌานิเก ผเล อุปฺปนฺนาย อุเปกฺขาย จ สติยา จ สํสุทฺธํ. ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ ธมฺมตกฺโก วุจฺจติ สมฺมาสงฺกปฺโป, โส อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ ธมฺมตกฺกปุเรชโว. ตํ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ. อญฺญาวิโมกฺขนฺติ อญฺญินฺทฺริยปริโยสาเน อุปฺปนฺนํ วิโมกฺขํ, อญฺญาย วา วิโมกฺขํ อญฺญาวิโมกฺขํ, ปญฺญาวิมุตฺตนฺติ อตฺโถ. อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ อวิชฺชาย ปเภทนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา, อวิชฺชาย ปเภทนสงฺขาตํ วา นิพฺพานํ อารพฺภ อุปฺปนฺนตฺตา เอวํลทฺธนามํ อรหตฺตผลเมว. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปหานนฺติอาทีหิ ปเทหิ อรหตฺตผลเมว ปกาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

"Purificado por la ecuanimidad y la atención plena" se refiere a lo que está purificado por la ecuanimidad y la atención plena surgidas en el fruto correspondiente al cuarto jhana. En la expresión "precedido por el pensamiento del Dhamma", se llama pensamiento del Dhamma al pensamiento correcto (sammā-saṅkappa); este se encuentra al inicio, está delante y es el precursor de la liberación mediante el conocimiento final; por lo tanto, se dice "precedido por el pensamiento del Dhamma". A esa [vía] precedida por el pensamiento del Dhamma se le llama "liberación mediante el conocimiento final", que es la liberación surgida al término de la facultad del conocimiento final (aññindriya); o bien, es la liberación a través del conocimiento [del camino del primer fruto], es decir, la liberación por la sabiduría. "La destrucción de la ignorancia" significa que, por haber surgido al final del camino del Arahant que destruye la ignorancia, o por haber surgido tomando el Nibbāna como objeto —recibiendo así el nombre de destrucción de la ignorancia— se refiere exclusivamente al fruto del Arahantship (arahattaphala). Así, debe entenderse que mediante todos estos términos como "abandono", etc., se manifiesta únicamente el fruto del Arahantship.

๔. นิทานสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Nidāna Sutta

๓๔. จตุตฺเถ นิทานานีติ การณานิ. กมฺมานนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมานํ. โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายาติ ลุพฺภนปลุพฺภนสภาโว โลโภ วฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยาย ปิณฺฑกรณตฺถาย นิทานํ การณํ ปจฺจโยติ อตฺโถ. โทโสติ ทุสฺสนปทุสฺสนสภาโว โทโส. โมโหติ มุยฺหนปมุยฺหนสภาโว โมโห.

34. En el cuarto sutta, "causas" (nidānāni) significa motivos. "Acciones" (kammānaṃ) se refiere a las acciones que conducen al ciclo de renacimientos. "La codicia es la causa para el surgimiento de las acciones" significa que la codicia, cuya naturaleza es apegarse y desear intensamente, es la causa, el motivo y la condición para el surgimiento y la acumulación de las acciones que conducen al ciclo de renacimientos. "Odio" es el odio que tiene la naturaleza de irritarse y corromperse. "Engaño" es el engaño que tiene la naturaleza de confundirse y cegarse.

โลภปกตนฺติ โลเภน ปกตํ, โลภาภิภูเตน ลุทฺเธน หุตฺวา กตกมฺมนฺติ อตฺโถ. โลภโต ชาตนฺติ โลภชํ. โลโภ นิทานมสฺสาติ โลภนิทานํ. โลโภ สมุทโย อสฺสาติ โลภสมุทยํ. สมุทโยติ ปจฺจโย, โลภปจฺจยนฺติ อตฺโถ. ยตฺถสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตตีติ ยสฺมึ ฐาเน อสฺส โลภชกมฺมวโต ปุคฺคลสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตติ, ขนฺธา ปาตุภวนฺติ. ตตฺถ ตํ กมฺมํ วิปจฺจตีติ เตสุ ขนฺเธสุ ตํ กมฺมํ วิปจฺจติ. ทิฏฺเฐ วา ธมฺเมติอาทิ ยสฺมา ตํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา โหติ อุปปชฺชเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา, ตสฺมา ตํ ปเภทํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

"Hecho por la codicia" significa realizado a través de la codicia, es decir, la acción realizada por alguien que, subyugado por la codicia, se ha vuelto codicioso. "Nacido de la codicia" significa surgido de la codicia. "Que tiene a la codicia como causa" es lobhanidāna. "Que tiene a la codicia como origen" es lobhasamudaya. "Origen" significa condición, por lo que el sentido es "condicionado por la codicia". "Dondequiera que se produzca su existencia" significa en cualquier lugar donde se produzca la existencia o aparezcan los agregados de aquella persona que posee acciones nacidas de la codicia. "Allí esa acción madura" significa que en esos agregados esa acción produce su fruto. La expresión "ya sea en esta vida", etc., se dice para mostrar las divisiones de esa acción, puesto que tal acción puede ser de maduración en la vida presente, de maduración en la vida siguiente o de maduración en vidas sucesivas. El mismo método se aplica a los otros dos tipos de acciones [las nacidas del odio y del engaño].

อขณฺฑานีติ [Pg.104] อภินฺนานิ. อปูตีนีติ ปูติภาเวน อพีชตฺตํ อปฺปตฺตานิ. อวาตาตปหตานีติ น วาเตน น จ อาตเปน หตานิ. สาราทานีติ คหิตสารานิ สารวนฺตานิ น นิสฺสารานิ. สุขสยิตานีติ สนฺนิจยภาเวน สุขํ สยิตานิ. สุเขตฺเตติ มณฺฑเขตฺเต. สุปริกมฺมกตาย ภูมิยาติ นงฺคลกสเนน เจว อฏฺฐทนฺตเกน จ สุฏฺฐุ ปริกมฺมกตาย เขตฺตภูมิยา. นิกฺขิตฺตานีติ ฐปิตานิ โรปิตานิ. อนุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ อนุปฺปเวเสยฺย. วุทฺธินฺติอาทีสุ อุทฺธคฺคมเนน วุทฺธึ, เหฏฺฐา มูลปฺปติฏฺฐาเนน วิรูฬฺหึ, สมนฺตา วิตฺถาริกภาเวน เวปุลฺลํ.

"Íntegras" (akhaṇḍāni) significa no rotas. "No podridas" (apūtīnīti) significa que, por no estar en estado de putrefacción, no han perdido su capacidad de ser semillas. "No dañadas por el viento o el calor" significa no destruidas ni por el viento ni por el calor del sol. "Con esencia" (sārādānīti) significa que poseen su núcleo, que son sustanciales y no carentes de esencia. "Bien preservadas" (sukhasayitānīti) significa bien guardadas mediante el almacenamiento. "En un buen campo" significa en un campo fértil. "En suelo bien preparado" significa en la tierra de un campo que ha sido bien trabajada tanto por el arado como por el rastrillo de ocho dientes. "Depositadas" (nikkhittānīti) significa colocadas o sembradas. "Vertiera" (anuppaveccheyyā) significa que hiciera entrar [agua]. En términos como "crecimiento", etc.: "crecimiento" (vuddhi) es por subir hacia arriba; "incremento" (virūḷhi) es por el establecimiento de las raíces abajo; "abundancia" (vepulla) es por el estado de expansión en todas direcciones.

ยํ ปเนตฺถ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเมติอาทิ วุตฺตํ, ตตฺถ อสมฺโมหตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน กมฺมวิภตฺติ นาม กเถตพฺพา. สุตฺตนฺติกปริยาเยน หิ เอกาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. เสยฺยถิทํ – ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยายเวทนียํ, ยคฺครุกํ ยพฺพหุลํ ยทาสนฺนํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ, ชนกํ อุปตฺถมฺภกํ อุปปีฬกํ อุปฆาตกนฺติ. ตตฺถ เอกชวนวีถิยํ สตฺตสุ จิตฺเตสุ กุสลา วา อกุสลา วา ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ กากวฬิยปุณฺณเสฏฺฐีนํ วิย กุสลํ, นนฺทยกฺขนนฺทมาณวกนนฺทโคฆาตกโกกาลิยสุปฺปพุทฺธเทวทตฺตจิญฺจมาณวิกานํ วิย จ อกุสลํ. ตถา อสกฺโกนฺตํ ปน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ, อวิปากํ สมฺปชฺชติ. ตํ มิคลุทฺทโกปมาย สาเธตพฺพํ. ยถา หิ มิคลุทฺทเกน มิคํ ทิสฺวา ธนุํ อากฑฺฒิตฺวา ขิตฺโต สโร สเจ น วิรชฺฌติ, ตํ มิคํ ตตฺเถว ปาเตติ, อถ นํ มิคลุทฺทโก นิจฺจมฺมํ กตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ เฉตฺวา มํสํ อาทาย ปุตฺตทารํ โตเสนฺโต คจฺฉติ. สเจ ปน วิรชฺฌติ, มิโค ปลายิตฺวา ปุน ตํ ทิสํ น โอโลเกติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. สรสฺส อวิรชฺฌิตฺวา มิควิชฺฌนํ วิย หิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส กมฺมสฺส วิปากวารปฏิลาโภ, อวิชฺฌนํ วิย อวิปากภาวาย สมฺปชฺชนนฺติ.

En relación con lo que se dijo sobre "ya sea en esta vida", etc., para evitar la confusión en este punto, debe explicarse la clasificación de las acciones (kamma-vibhatti). Según el método de los Suttas, las acciones se dividen en once tipos, a saber: de maduración en la vida presente, de maduración en la vida siguiente, de maduración en vidas sucesivas; la acción pesada (garuka), la habitual (bahula), la próxima a la muerte (āsanna), la acción realizada anteriormente (kaṭattā); la productora (janaka), la sostenedora (upatthambhaka), la opresiva (upapīḷaka) y la destructiva (upaghātaka). Entre ellas, en una sola serie de procesos de impulsos (javana-vīthi), la voluntad del primer impulso de entre los siete momentos de conciencia, ya sea saludable o no saludable, se llama acción de maduración en la vida presente. Esta da su fruto solo en esta misma existencia, como la acción saludable de los tesoreros Kākavaḷiya y Puṇṇa, o la acción no saludable del demonio Nanda, el joven Nanda, el matador de vacas Nanda, Kokāliya, Suppabuddha, Devadatta y la joven Ciñcamāṇavikā. Sin embargo, si no puede dar fruto, se convierte en "acción pasada" (ahosi-kamma), resultando en la ausencia de fruto. Esto debe ilustrarse con la parábola del cazador de ciervos: así como cuando un cazador ve un ciervo, tensa su arco y dispara una flecha, si no falla, derriba al ciervo allí mismo, y luego el cazador lo desuella, lo corta en pedazos y se lleva la carne para regocijar a su familia; pero si falla, el ciervo huye y no vuelve a mirar en esa dirección. Del mismo modo debe verse el cumplimiento de esta analogía: el logro del turno de maduración de la acción en la vida presente es como el impacto de la flecha en el ciervo al no fallar, y el convertirse en ausencia de fruto es como el fallo del disparo.

อตฺถสาธิกา ปน สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตํ ปเนตํ กุสลปกฺเข อฏฺฐสมาปตฺติวเสน, อกุสลปกฺเข ปญฺจานนฺตริยกมฺมวเสน เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี เอกาย สมาปตฺติยา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. ปญฺจนฺนมฺปิ อานนฺตริยานํ กตฺตา เอเกน กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตติ, เสสสมาปตฺติโย [Pg.105] จ กมฺมานิ จ อโหสิกมฺมภาวํเยว อาปชฺชนฺติ, อวิปากานิ โหนฺติ. อยมฺปิ อตฺโถ ปุริมอุปมายเยว ทีเปตพฺโพ.

Por otro lado, la voluntad del séptimo impulso que completa la acción se llama acción de maduración en la vida siguiente. Esta da su fruto en la existencia inmediatamente posterior. Esto debe entenderse, en el lado saludable, mediante las ocho absorciones (samāpatti) y, en el lado no saludable, mediante las cinco acciones de consecuencia inmediata (ānantariya-kamma). Entre ellas, quien obtiene las ocho absorciones renace en el mundo de Brahma por medio de una sola absorción. El autor de las cinco acciones de consecuencia inmediata renace en el infierno por medio de una sola acción; las absorciones y acciones restantes se convierten simplemente en "acciones pasadas" (ahosi-kamma) y no dan fruto. Este significado también debe aclararse mediante la analogía anterior.

อุภินฺนํ อนฺตเร ปน ปญฺจชวนเจตนา อปรปริยายเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนาคเต ยทา โอกาสํ ลภติ, ตทา วิปากํ เทติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมํ นาม น โหติ. ตํ สพฺพํ สุนขลุทฺทเกน ทีเปตพฺพํ. ยถา หิ สุนขลุทฺทเกน มิคํ ทิสฺวา สุนโข วิสฺสชฺชิโต มิคํ อนุพนฺธิตฺวา ยสฺมึ ฐาเน ปาปุณาติ, ตสฺมึ เยว ฑํสติ; เอวเมวํ อิทํ กมฺมํ ยสฺมึ ฐาเน โอกาสํ ลภติ, ตสฺมึเยว วิปากํ เทติ, เตน มุตฺโต สตฺโต นาม นตฺถิ.

Por otro lado, la intención de las cinco etapas del proceso de impulsos (javana) situadas entre la primera y la séptima se denomina kamma de maduración sucesiva (aparapariyāyavedanīyakamma). Este da su fruto en el futuro en cualquier momento en que encuentre la oportunidad. Mientras continúe el ciclo del saṃsāra, este kamma nunca se convierte en kamma caduco (ahosikamma). Todo esto debe ilustrarse mediante el ejemplo del cazador de perros. Así como un perro soltado por un cazador tras ver a su presa la persigue y la muerde en cualquier lugar donde la alcance; de la misma manera, este kamma da su fruto en cualquier lugar donde encuentre la oportunidad, y no existe ningún ser que pueda librarse de él.

กุสลากุสเลสุ ปน ครุกาครุเกสุ ยํ ครุกํ โหติ, ตํ ยคฺครุกํ นาม. ตเทตํ กุสลปกฺเข มหคฺคตกมฺมํ, อกุสลปกฺเข ปญฺจานนฺตริยกมฺมํ เวทิตพฺพํ. ตสฺมึ สติ เสสานิ กุสลานิ วา อกุสลานิ วา วิปจฺจิตุํ น สกฺโกนฺติ, ตเทว ทุวิธมฺปิ ปฏิสนฺธึ เทติ. ยถา หิ สาสปปฺปมาณาปิ สกฺขรา วา อยคุฬิกา วา อุทกรหเท ปกฺขิตฺตา อุทกปิฏฺเฐ อุปฺลวิตุํ น สกฺโกติ, เหฏฺฐาว ปวิสติ; เอวเมว กุสเลปิ อกุสเลปิ ยํ ครุกํ, ตเทว คณฺหิตฺวา คจฺฉติ.

Entre las acciones sanas e insanas, aquello que es pesado se denomina kamma pesado (garukakamma). En el lado de lo sano, debe entenderse como el kamma de naturaleza sublime (mahaggata); en el lado de lo insano, como los cinco kammas de retribución inmediata (ānantariyakamma). Cuando existe tal kamma, las demás acciones sanas o insanas no pueden producir sus frutos; solo ese kamma, en sus dos formas, otorga el renacimiento (paṭisandhi). Así como una piedra o una bola de hierro, aunque sea del tamaño de un grano de mostaza, al ser lanzada a un estanque no puede flotar en la superficie, sino que se hunde directamente hacia el fondo; del mismo modo, ya sea en lo sano o en lo insano, aquello que es pesado es lo que prevalece y guía el renacimiento.

กุสลากุสเลสุ ปน ยํ พหุลํ โหติ, ตํ ยพฺพหุลํ นาม. ตํ ทีฆรตฺตํ ลทฺธาเสวนวเสน เวทิตพฺพํ. ยํ วา พลวกุสลกมฺเมสุ โสมนสฺสกรํ, อกุสลกมฺเมสุ สนฺตาปกรํ, เอตํ ยพฺพหุลํ นาม. ตเทตํ ยถา นาม ทฺวีสุ มลฺเลสุ ยุทฺธภูมึ โอติณฺเณสุ โย พลวา, โส อิตรํ ปาเตตฺวา คจฺฉติ; เอวเมว อิตรํ ทุพฺพลกมฺมํ อวตฺถริตฺวา ยํ อาเสวนวเสน วา พหุลํ, อาสนฺนวเสน วา พลวํ, ตํ วิปากํ เทติ, ทุฏฺฐคามณิอภยรญฺโญ กมฺมํ วิย.

Por otra parte, entre las acciones sanas e insanas, aquella que se realiza frecuentemente se denomina kamma habitual (bahulakamma). Este debe entenderse como aquel que se ha cultivado a través de la repetición constante (āsevana) durante mucho tiempo. O bien, entre las acciones sanas poderosas, aquella que produce alegría (somanassa), y entre las insanas, aquella que produce remordimiento (santāpa), se llama kamma habitual. Esto es como cuando dos luchadores entran al campo de batalla: el que es más fuerte derriba al otro y prevalece; del mismo modo, superando a la otra acción más débil, aquella que es habitual por repetición o poderosa por su proximidad al momento de la muerte, es la que otorga su fruto, tal como el kamma del rey Duṭṭhagāmaṇi Abhaya.

โส กิร จูฬงฺคณิยยุทฺเธ ปราชิโต วฬวํ อารุยฺห ปลายิ. ตสฺส จูฬุปฏฺฐาโก ติสฺสามจฺโจ นาม เอกโกว ปจฺฉโต อโหสิ. โส เอกํ อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน ชิฆจฺฉาย พาธยมานาย – ‘‘ภาติก ติสฺส, อติวิย โน ชิฆจฺฉา พาธติ, กึ กริสฺสามา’’ติ อาห[Pg.106]. อตฺถิ, เทว, มยา สาฏกนฺตเร ฐเปตฺวา เอกํ สุวณฺณสรกภตฺตํ อาภตนฺติ. เตน หิ อาหราติ. โส นีหริตฺวา รญฺโญ ปุรโต ฐเปสิ. ราชา ทิสฺวา, ‘‘ตาต, จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กโรหี’’ติ อาห. มยํ ตโย ชนา, กสฺมา เทโว จตฺตาโร โกฏฺฐาเส การยตีติ? ภาติก ติสฺส, ยโต ปฏฺฐาย อหํ อตฺตานํ สรามิ, น เม อยฺยานํ อทตฺวา อาหาโร ปริภุตฺตปุพฺโพ อตฺถิ, สฺวาหํ อชฺชปิ อทตฺวา น ปริภุญฺชิสฺสามีติ. โส จตฺตาโร โกฏฺฐาเส อกาสิ. ราชา ‘‘กาลํ โฆเสหี’’ติ อาห. ฉฑฺฑิตารญฺเญ กุโต, อยฺเย, ลภิสฺสาม เทวาติ. ‘‘นายํ ตว ภาโร. สเจ มม สทฺธา อตฺถิ, อยฺเย, ลภิสฺสาม, วิสฺสตฺโถ กาลํ โฆเสหี’’ติ อาห. โส ‘‘กาโล, ภนฺเต, กาโล, ภนฺเต’’ติ ติกฺขตฺตุํ โฆเสสิ.

Se dice que él, tras ser derrotado en la batalla de Cūḷaṅgaṇiya, huyó montado en una yegua. Solo su joven servidor, un ministro llamado Tissa, lo seguía por detrás. Al entrar en un bosque y sentarse, siendo oprimido por el hambre, el rey dijo: 'Hermano Tissa, el hambre nos oprime demasiado, ¿qué haremos?'. El ministro respondió: 'Señor, traigo una porción de comida en un cuenco de oro que guardé entre mis vestiduras'. El rey dijo: 'Entonces, tráela'. Él la sacó y la puso ante el rey. Al verla, el rey dijo: 'Amigo, divídela en cuatro partes'. Tissa preguntó: 'Señor, somos tres personas, ¿por qué ordena hacer cuatro partes?'. El rey respondió: 'Hermano Tissa, desde que tengo memoria de mí mismo, nunca he consumido alimento sin haber dado antes a los Nobles (monjes). Por lo tanto, hoy tampoco comeré sin haber dado antes'. Él hizo las cuatro partes. El rey dijo: 'Anuncia la hora de la comida'. Tissa respondió: 'Señor, en este bosque desierto, ¿de dónde obtendremos a un Noble?'. El rey dijo: 'Esa no es tu carga. Si mi fe (saddhā) es genuina, encontraremos a un Noble; anuncia la hora con confianza'. Él gritó tres veces: '¡Es la hora, venerables señores! ¡Es la hora!'.

อถสฺส โพธิมาตุมหาติสฺสตฺเถโร ตํ สทฺทํ ทิพฺพาย โสตธาตุยา สุตฺวา ‘กตฺถายํ สทฺโท’ติ ตํ อาวชฺเชนฺโต ‘‘อชฺช ทุฏฺฐคามณิอภยมหาราชา ยุทฺธปราชิโต อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน เอกํ สรกภตฺตํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กาเรตฺวา ‘เอกโกว น ปริภุญฺชิสฺสามี’ติ กาลํ โฆสาเปสี’’ติ ญตฺวา ‘‘อชฺช มยา รญฺโญ สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ มโนคติยา อาคนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต อฏฺฐาสิ. ราชา ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘ปสฺส, ภาติก, ติสฺสา’’ติ วตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ปตฺตํ, ภนฺเต, เทถา’’ติ อาห. เถโร ปตฺตํ นีหริ. ราชา อตฺตโน โกฏฺฐาเสน สทฺธึ เถรสฺส โกฏฺฐาสํ ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อาหารปริสฺสโย นาม มา กทาจิ โหตู’’ติ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ติสฺสามจฺโจปิ ‘‘มม อยฺยปุตฺเต ปสฺสนฺเต ภุญฺชิตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ อตฺตโน โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ปตฺเต อากิริ. วฬวาปิ จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหมฺปิ โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ราชา วฬวํ โอโลเกตฺวา ‘‘อยมฺปิ อตฺตโน โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ปตฺเต ปกฺขิปนํ ปจฺจาสีสตี’’ติ ญตฺวา ตมฺปิ ตตฺเถว ปกฺขิปิตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. เถโร ตํ ภตฺตํ อาทาย คนฺตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโลปสงฺเขเปน อทาสิ.

Entonces, el Venerable Mahā Tissa de Godhiyamālaka, escuchando aquel grito con su oído divino y reflexionando sobre de quién era esa voz, comprendió: 'Hoy el Gran Rey Duṭṭhagāmaṇi Abhaya, derrotado en la guerra, ha entrado en el bosque y, habiendo dividido una porción de comida en cuatro partes, ha hecho anunciar la hora pensando: No comeré solo'. Sabiendo esto, pensó: 'Hoy debo favorecer al rey', y llegó mediante el poder de su mente, deteniéndose ante el rey. Al verlo, el rey con el corazón lleno de fe dijo: '¡Mira, hermano Tissa!', y tras saludar al anciano, dijo: 'Señor, por favor, entregue su cuenco'. El anciano sacó su cuenco. El rey, junto con su propia porción, puso la porción del anciano en el cuenco y, tras pedir el deseo de que nunca más sufriera por falta de alimento, se quedó de pie tras saludarlo. El ministro Tissa también pensó: 'No podré comer mientras mi señor me observa', y virtió su propia porción en el cuenco del anciano. Incluso la yegua pensó: 'También debo dar mi porción al anciano'. El rey, mirando a la yegua y comprendiendo que ella también deseaba ofrecer su parte, la puso en el cuenco, saludó al anciano y lo despidió. El anciano tomó la comida y, tras repartirla en pequeños bocados, la ofreció a la comunidad de monjes.

ราชาปิ จินฺเตสิ – ‘‘อติวิยมฺหา ชิฆจฺฉิตา, สาธุ วตสฺส สเจ อติเรกภตฺตสิตฺถานิ ปหิเณยฺยา’’ติ. เถโร รญฺโญ จิตฺตํ ญตฺวา อติเรกภตฺตํ [Pg.107] เอเตสํ ยาปนมตฺตํ กตฺวา ปตฺตํ อากาเส ขิปิ, ปตฺโต อาคนฺตฺวา รญฺโญ หตฺเถ ปติฏฺฐาสิ. ภตฺตํ ติณฺณมฺปิ ชนานํ ยาวทตฺถํ อโหสิ. อถ ราชา ปตฺตํ โธวิตฺวา ‘‘ตุจฺฉปตฺตํ น เปสิสฺสามี’’ติ อุตฺตริสาฏกํ โมเจตฺวา อุทกํ ปุญฺฉิตฺวา สาฏกํ ปตฺเต ฐเปตฺวา ‘‘ปตฺโต คนฺตฺวา มม อยฺยสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาตู’’ติ อากาเส ขิปิ. ปตฺโต คนฺตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาสิ.

El rey pensó: 'Estamos muy hambrientos, sería bueno que él enviara los restos de la comida'. El anciano, conociendo el pensamiento del rey, convirtió los restos de la comida en la medida justa para el sustento de ellos y lanzó el cuenco al aire; el cuenco regresó y se posó en la mano del rey. Hubo suficiente comida para las tres personas según su necesidad. Entonces el rey, tras lavar el cuenco y pensando: 'No enviaré el cuenco vacío', se quitó su manto superior y, tras usarlo para secar el cuenco, puso el manto dentro de él e hizo el voto: 'Que este cuenco vaya y se pose en la mano de mi señor'. Lo lanzó al aire y el cuenco fue y se posó en la mano del anciano.

อปรภาเค รญฺโญ ตถาคตสฺส สรีรธาตูนํ อฏฺฐมภาคํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วีสรตนสติกํ มหาเจติยํ กาเรนฺตสฺส อปรินิฏฺฐิเตเยว เจติเย กาลกิริยาสมโย อนุปฺปตฺโต. อถสฺส มหาเจติยสฺส ทกฺขิณปสฺเส นิปนฺนสฺส ปญฺจนิกายวเสน ภิกฺขุสงฺเฆ สชฺฌายํ กโรนฺเต ฉหิ เทวโลเกหิ ฉ รถา อาคนฺตฺวา ปุรโต อากาเส อฏฺฐํสุ. ราชา ‘‘ปุญฺญโปตฺถกํ อาหรถา’’ติ อาทิโต ปฏฺฐาย ปุญฺญโปตฺถกํ วาจาเปสิ. อถ นํ กิญฺจิ กมฺมํ น ปริโตเสสิ. โส ‘‘ปรโต วาเจถา’’ติ อาห. โปตฺถกวาจโก ‘‘จูฬงฺคณิยยุทฺเธ ปราชิเตน เต เทว อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺเนน เอกํ สรกภตฺตํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กาเรตฺวา โพธิมาตุมหาติสฺสตฺเถรสฺส ภิกฺขา ทินฺนา’’ติ อาห. ราชา ‘‘ฐเปหี’’ติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ, ‘‘ภนฺเต, กตโร เทวโลโก รมณีโย’’ติ? สพฺพโพธิสตฺตานํ วสนฏฺฐานํ ตุสิตภวนํ มหาราชาติ. ราชา กาลํ กตฺวา ตุสิตภวนโต อาคตรเถว ปติฏฺฐาย ตุสิตภวนํ อคมาสิ. อิทํ พลวกมฺมสฺส วิปากทาเน วตฺถุ.

Posteriormente, mientras el rey hacía construir la gran estupa (Mahācetiya) de ciento veinte codos de altura, habiendo depositado en ella una octava parte de las reliquias corporales del Tathāgata, le llegó el momento de la muerte antes de que la estupa estuviera terminada. Entonces, mientras él yacía en el lado sur de la gran estupa y la comunidad de monjes realizaba la recitación de los cinco Nikayas, seis carros procedentes de los seis mundos celestiales llegaron y se detuvieron frente a él en el espacio. El rey dijo: "Traed el libro de los méritos", e hizo que se leyera el libro de los méritos desde el principio. Sin embargo, ninguna acción le complacía. Él dijo: "Leed más adelante". El lector del libro dijo: "Oh gran rey, cuando fuiste derrotado en la batalla de Cūḷaṅgaṇiya y entraste en la selva, dividiste una porción de comida en cuatro partes y la ofreciste como limosna al Venerable Godhiya Māla Mahā Tissa". El rey dijo: "Detente ahí", y preguntó a la comunidad de monjes: "Venerables señores, ¿qué mundo celestial es el más placentero?". "El reino de Tusita, gran rey, es la morada de todos los Bodhisattas". El rey, tras fallecer, se estableció en el carro que había venido del reino de Tusita y partió hacia el reino de Tusita. Este es un relato sobre la maduración de un kamma fuerte (balavakamma).

ยํ ปน กุสลากุสเลสุ อาสนฺนมรเณ อนุสฺสริตุํ สกฺโกติ, ตํ ยทาสนฺนํ นาม. ตเทตํ ยถา นาม โคคณปริปุณฺณสฺส วชสฺส ทฺวาเร วิวเฏ ปรภาเค ทมฺมควพลวคเวสุ สนฺเตสุปิ โย วชทฺวารสฺส อาสนฺโน โหติ อนฺตมโส ทุพฺพลชรคฺคโวปิ, โส เอว ปฐมตรํ นิกฺขมติ, เอวเมว อญฺเญสุ กุสลากุสเลสุ สนฺเตสุปิ มรณกาลสฺส อาสนฺนตฺตา วิปากํ เทติ.

Por otro lado, aquel kamma entre los actos meritorios o demeritorios que uno es capaz de recordar en el momento cercano a la muerte, se denomina kamma próximo (āsanna). Esto es comparable a un corral lleno de ganado: cuando se abre la puerta, aunque haya bueyes jóvenes y fuertes en la parte posterior, aquel que esté más cerca de la puerta del corral, aunque sea un buey viejo y débil, sale primero. De la misma manera, aunque existan otros kammas meritorios o demeritorios, el kamma próximo da su fruto debido a su cercanía al momento de la muerte.

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – มธุองฺคณคาเม กิร เอโก ทมิฬโทวาริโก ปาโตว พฬิสํ อาทาย คนฺตฺวา มจฺเฉ วธิตฺวา ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา [Pg.108] เอเกน ตณฺฑุลํ คณฺหาติ, เอเกน ทธึ, เอกํ ปจติ. อิมินา นีหาเรน ปญฺญาส วสฺสานิ ปาณาติปาตกมฺมํ กตฺวา อปรภาเค มหลฺลโก อนุฏฺฐานเสยฺยํ อุปคจฺฉติ. ตสฺมึ ขเณ คิริวิหารวาสี จูฬปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถโร ‘‘มา อยํ สตฺโต มยิ ปสฺสนฺเต นสฺสตู’’ติ คนฺตฺวา ตสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. อถสฺส ภริยา, ‘‘สามิ, เถโร อาคโต’’ติ อาโรเจสิ. อหํ ปญฺญาส วสฺสานิ เถรสฺส สนฺติกํ น คตปุพฺโพ, กตเรน เม คุเณน เถโร อาคมิสฺสติ, คจฺฉาติ นํ วทถาติ. สา ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ‘‘อุปาสกสฺส กา สรีรปฺปวตฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. ทุพฺพโล, ภนฺเตติ. เถโร ฆรํ ปวิสิตฺวา สตึ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘สีลํ คณฺหิสฺสสี’’ติ อาห. อาม, ภนฺเต, เทถาติ. เถโร ตีณิ สรณานิ ทตฺวา ปญฺจ สีลานิ ทาตุํ อารภิ. ตสฺส ปญฺจ สีลานีติ วจนกาเลเยว ชิวฺหา ปปติ. เถโร ‘‘วฏฺฏิสฺสติ เอตฺตก’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา คโต. โสปิ กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิกภวเน นิพฺพตฺติ. นิพฺพตฺตกฺขเณเยว จ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา มยา อิทํ ลทฺธ’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต เถรํ นิสฺสาย ลทฺธภาวํ ญตฺวา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ‘‘โก เอโส’’ติ จ วุตฺเต ‘‘อหํ, ภนฺเต, ทมิฬโทวาริโก’’ติ อาห. กุหึ นิพฺพตฺโตสีติ? จาตุมหาราชิเกสุ, ภนฺเต, สเจ เม อยฺโย ปญฺจ สีลานิ อทสฺส, อุปริ เทวโลเก นิพฺพตฺโต อสฺสํ. อหํ กึ กริสฺสามิ, ตฺวํ คณฺหิตุํ นาสกฺขิ, ปุตฺตกาติ. โส เถรํ วนฺทิตฺวา เทวโลกเมว คโต. อิทํ ตาว กุสลกมฺเม วตฺถุ.

He aquí los relatos al respecto: se dice que en la aldea de Madhuaṅgaṇa vivía un portero tamil. Cada mañana temprano, tomando un anzuelo, iba a matar peces; dividía la pesca en tres partes: con una parte obtenía arroz, con otra cuajada y la otra la cocinaba. Siguiendo este modo de vida, cometió actos de matar seres vivos durante cincuenta años. Posteriormente, al envejecer, quedó postrado en cama. En ese momento, el Venerable Cūḷapiṇḍapātika Tissa, que residía en Girivihāra, pensando: "Que este ser no perezca mientras yo lo observo", fue y se detuvo a la puerta de su casa. Su esposa le informó: "Esposo mío, el Venerable ha llegado". Él respondió: "En cincuenta años nunca me acerqué al Venerable. ¿Por qué virtud mía vendría él? Id y decidle que siga su camino". Ella dijo: "Prosiga su camino, Venerable". El Venerable preguntó: "¿Cómo se encuentra la salud del devoto?". Ella respondió: "Está débil, Venerable". El Venerable entró en la casa, despertó su atención (sati) y dijo: "¿Recibirás los preceptos?". Él respondió: "Sí, Venerable, démelos". El Venerable le otorgó los tres refugios y comenzó a darle los cinco preceptos. En el mismo instante en que pronunciaba "cinco preceptos", su lengua se paralizó. El Venerable pensó: "Esto será suficiente", y se marchó. Él, tras fallecer, renació en el reino de los Cuatro Grandes Reyes (Cātumahārājika). Inmediatamente después de renacer, reflexionando: "¿Qué kamma habré realizado para obtener esto?", comprendió que fue gracias al Venerable. Vino desde el mundo celestial, rindió homenaje al Venerable y se detuvo a un lado. Cuando se le preguntó: "¿Quién es este?", respondió: "Venerable, yo soy el portero tamil". El Venerable preguntó: "¿Dónde has renacido?". Él dijo: "Venerable, en el reino de los Cuatro Grandes Reyes. Si el noble señor me hubiera dado los cinco preceptos completos, habría renacido en un mundo celestial superior". El Venerable dijo: "¿Qué podía hacer yo, hijo mío? Tú no fuiste capaz de recibirlos". Él, tras rendir homenaje al Venerable, regresó al mundo celestial. Este es un relato sobre un kamma meritorio.

อนฺตรคงฺคาย ปน มหาวาจกาลอุปาสโก นาม อโหสิ. โส ตึส วสฺสานิ โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายิตฺวา ‘‘อหํ เอวํ ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายนฺโต โอภาสมตฺตมฺปิ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขึ, พุทฺธสาสนํ อนิยฺยานิกํ ภวิสฺสตี’’ติ ทิฏฺฐิวิปลฺลาสํ ปตฺวา กาลกิริยํ กตฺวา มหาคงฺคาย นวอุสภิโก สุสุมารเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เอกํ สมยํ กจฺฉกติตฺเถน สฏฺฐิ ปาสาณตฺถมฺภสกฏานิ อคมํสุ. โส สพฺเพปิ เต โคเณ จ ปาสาเณ จ ขาทิ. อิทํ อกุสลกมฺเม วตฺถุ.

Por otro lado, entre los ríos Ganges vivía un devoto llamado Mahāvācakāla. Durante treinta años recitó las treinta y dos partes del cuerpo con el fin de alcanzar el camino de la entrada en la corriente (sotāpatti-magga). Al no ser capaz de producir ni siquiera un destello de luz mediante tal recitación, cayó en el error de percepción (diṭṭhi-vipallāsa) pensando: "La enseñanza del Buddha no conduce a la liberación". Tras morir, renació en el gran río Ganges como un peta-cocodrilo de nueve usabhas de longitud. En una ocasión, por el vado de Kacchaka, pasaban sesenta carretas cargadas con pilares de piedra; él devoró tanto a todos los bueyes como a las piedras. Este es un relato sobre un kamma demeritorio.

เอเตหิ [Pg.109] ปน ตีหิ มุตฺตํ อญฺญาณวเสน กตํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ นาม. ตํ ยถา นาม อุมฺมตฺตเกน ขิตฺตทณฺฑํ ยตฺถ วา ตตฺถ วา คจฺฉติ, เอวเมว เตสํ อภาเว ยตฺถ กตฺถจิ วิปากํ เทติ.

Por otra parte, aquel acto realizado por ignorancia que está libre de estos tres tipos de kamma mencionados, se denomina kamma por el mero hecho de haber sido realizado (kaṭattā). Así como un palo lanzado por un demente cae en cualquier lugar, de la misma manera, ante la ausencia de los otros kammas, este da su fruto en cualquier lugar.

ชนกํ นาม เอกํ ปฏิสนฺธึ ชเนตฺวา ปวตฺตึ น ชเนติ, ปวตฺเต อญฺญํ กมฺมํ วิปากํ นิพฺพตฺเตติ. ยถา หิ มาตา ชเนติเยว, ธาติเยว ปน ชคฺคติ; เอวเมวํ มาตา วิย ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกํ ชนกกมฺมํ, ธาติ วิย ปวตฺเต สมฺปตฺตกมฺมํ. อุปตฺถมฺภกํ นาม กุสเลปิ ลพฺภติ อกุสเลปิ. เอกจฺโจ หิ กุสลํ กตฺวา สุคติภเว นิพฺพตฺตติ. โส ตตฺถ ฐิโต ปุนปฺปุนํ กุสลํ กตฺวา ตํ กมฺมํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อเนกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ สุคติภวสฺมึเยว วิจรติ. เอกจฺโจ อกุสลํ กตฺวา ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตติ. โส ตตฺถ ฐิโต ปุนปฺปุนํ อกุสลํ กตฺวา ตํ กมฺมํ อุปตฺถมฺเภตฺวา พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ ทุคฺคติภวสฺมึเยว วิจรติ.

El llamado kamma generador (janaka) produce el renacimiento, pero no produce los efectos durante el transcurso de la vida; durante la vida, otro kamma hace madurar el fruto. Pues así como la madre simplemente da a luz, pero la nodriza es quien cuida y protege, de igual modo, el kamma generador es como la madre que produce el renacimiento, mientras que el kamma realizado durante la vida es como la nodriza. El kamma de apoyo (upatthambhaka) se encuentra tanto en lo meritorio como en lo demeritorio. Pues una persona, habiendo realizado actos meritorios, renace en un estado de felicidad. Allí establecido, realiza actos meritorios una y otra vez, apoyando así aquel kamma inicial, y transita solo por estados de felicidad durante muchos cientos de miles de años. Otra persona, habiendo realizado actos demeritorios, renace en un estado de sufrimiento. Allí establecida, realiza actos demeritorios una y otra vez, apoyando así aquel kamma inicial, y transita solo por estados de sufrimiento durante muchos cientos de miles de años.

อปโร นโย – ชนกํ นาม กุสลมฺปิ โหติ อกุสลมฺปิ. ตํ ปฏิสนฺธิยมฺปิ ปวตฺเตปิ รูปารูปวิปากกฺขนฺเธ ชเนติ. อุปตฺถมฺภกํ ปน วิปากํ ชเนตุํ น สกฺโกติ, อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ อุปตฺถมฺเภติ, อทฺธานํ ปวตฺเตติ. อุปปีฬกํ นาม อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ ปีเฬติ พาเธติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทติ. ตตฺรายํ นโย – กุสลกมฺเม วิปจฺจมาเน อกุสลกมฺมํ อุปปีฬกํ หุตฺวา ตสฺส วิปจฺจิตุํ น เทติ. อกุสลกมฺเม วิปจฺจมาเน กุสลกมฺมํ อุปปีฬกํ หุตฺวา ตสฺส วิปจฺจิตุํ น เทติ. ยถา วฑฺฒมานกํ รุกฺขํ วา คจฺฉํ วา ลตํ วา โกจิเทว ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ภินฺเทยฺย วา ฉินฺเทยฺย วา, อถ โส รุกฺโข วา คจฺโฉ วา ลตา วา วฑฺฒิตุํ น สกฺกุเณยฺย; เอวเมวํ กุสลํ วิปจฺจมานํ อกุสเลน อุปปีฬิตํ, อกุสลํ วา ปน วิปจฺจมานํ กุสเลน อุปปีฬิตํ วิปจฺจิตุํ น สกฺโกติ. ตตฺถ สุนกฺขตฺตสฺส อกุสลกมฺมํ กุสลํ อุปปีเฬสิ, โจรฆาตกสฺส กุสลกมฺมํ อกุสลํ อุปปีเฬสิ.

Otro método: el llamado kamma productor (janaka) puede ser tanto saludable como no saludable. Este genera los agregados resultantes (vipākakkhandha) materiales e inmateriales, tanto en el momento del renacimiento (paṭisandhi) como durante el transcurso de la vida (pavatti). Por su parte, el kamma sustentador (upatthambhaka) no puede generar por sí mismo un resultado, sino que sostiene el placer o el dolor que surge en el resultado ya generado por un renacimiento dado por otro kamma, y lo hace perdurar por largo tiempo. El llamado kamma opresor (upapīḷaka) oprime y obstruye el placer o el dolor que surge en el resultado generado por el renacimiento dado por otro kamma, y no permite que continúe por largo tiempo. En este sentido, este es el método: cuando un kamma saludable está madurando, un kamma no saludable actúa como opresor y no permite que aquel dé su fruto; cuando un kamma no saludable está madurando, un kamma saludable actúa como opresor y no permite que aquel dé su fruto. Así como si alguien golpeara con un palo o cortara con un arma un árbol, arbusto o enredadera en crecimiento, y entonces ese árbol, arbusto o enredadera no pudiera seguir creciendo; de la misma manera, lo saludable que está madurando, al ser oprimido por lo no saludable, o lo no saludable que está madurando, al ser oprimido por lo saludable, no puede fructificar. En este contexto, el kamma no saludable de Sunakkhatta oprimió a su kamma saludable, y el kamma saludable del verdugo oprimió a su kamma no saludable.

ราชคเห กิร วาตกาฬโก ปญฺญาส วสฺสานิ โจรฆาตกมฺมํ อกาสิ. อถ นํ รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘เทว, วาตกาฬโก มหลฺลโก โจเร ฆาเตตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ‘‘อปเนถ นํ ตสฺมา [Pg.110] ฐานนฺตราติ. อมจฺจา นํ อปเนตฺวา อญฺญํ ตสฺมึ ฐาเน ฐปยึสุ. วาตกาฬโกปิ ยาว ตํ กมฺมํ อกาสิ, ตาว อหตวตฺถานิ วา อจฺฉาทิตุํ สุรภิปุปฺผานิ วา ปิฬนฺธิตุํ ปายาสํ วา ภุญฺชิตุํ อุจฺฉาทนนฺหาปนํ วา ปจฺจนุโภตุํ นาลตฺถ. โส ‘‘ทีฆรตฺตํ เม กิลิฏฺฐเวเสน จริต’’นฺติ ‘‘ปายาสํ เม ปจาหี’’ติ ภริยํ อาณาเปตฺวา นฺหานียสมฺภารานิ คาหาเปตฺวา นฺหานติตฺถํ คนฺตฺวา สีสํ นฺหตฺวา อหตวตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา คนฺเธ วิลิมฺปิตฺวา ปุปฺผานิ ปิฬนฺธิตฺวา ฆรํ อาคจฺฉนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรํ ทิสฺวา ‘‘สํกิลิฏฺฐกมฺมโต จมฺหิ อปคโต, อยฺโย จ เม ทิฏฺโฐ’’ติ ตุฏฺฐมานโส เถรํ ฆรํ เนตฺวา นวสปฺปิสกฺกรจุณฺณาภิสงฺขเตน ปายาเสน ปริวิสิ. เถโร ตสฺส อนุโมทนมกาสิ. โส อนุโมทนํ สุตฺวา อนุโลมิกขนฺตึ ปฏิลภิตฺวา เถรํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺตมาโน อนฺตรามคฺเค ตรุณวจฺฉาย คาวิยา มทฺทิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาปิโต คนฺตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ภิกฺขู ตถาคตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ภนฺเต, โจรฆาตโก อชฺเชว กิลิฏฺฐกมฺมโต อปนีโต, อชฺเชว กาลงฺกโต, กหํ นุ โข นิพฺพตฺโต’’ติ? ตาวตึสภวเน, ภิกฺขเวติ. ภนฺเต, โจรฆาตโก ทีฆรตฺตํ ปุริเส ฆาเตสิ, ตุมฺเห จ เอวํ วเทถ, นตฺถิ นุ โข ปาปกมฺมสฺส ผลนฺติ. มา, ภิกฺขเว, เอวํ อวจุตฺถ, พลวกลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา ธมฺมเสนาปติสฺส ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา อนุโมทนํ สุตฺวา อนุโลมิกขนฺตึ ปฏิลภิตฺวา โส ตตฺถ นิพฺพตฺโตติ.

Se relata que en Rājagaha, un hombre llamado Vātakāḷaka ejerció el oficio de verdugo de criminales durante cincuenta años. Entonces, informaron al rey: «Majestad, Vātakāḷaka es anciano y ya no puede ejecutar a los criminales». El rey ordenó: «Destitúyanlo de ese cargo». Los ministros lo destituyeron y pusieron a otro en su lugar. Mientras Vātakāḷaka realizó ese oficio, no tuvo la oportunidad de vestir ropas nuevas, ni de usar flores fragantes, ni de comer arroz con leche (pāyāsa), ni de disfrutar de ungüentos y baños aromáticos. Él pensó: «Durante mucho tiempo he vivido con una apariencia impura», y por ello ordenó a su esposa: «Cocina para mí arroz con leche». Habiendo hecho preparar los implementos para el baño, fue al lugar de baño, se lavó la cabeza, se vistió con ropas nuevas, se ungió con perfumes y se adornó con flores. Mientras regresaba a casa, vio al Venerable Sāriputta y, con el corazón lleno de alegría, pensó: «Me he alejado de mi oficio impuro y además he visto al noble maestro». Llevó al anciano a su casa y lo sirvió con arroz con leche preparado con mantequilla fresca y azúcar fina. El anciano pronunció una plática de regocijo (anumodanā). Al escucharla, Vātakāḷaka obtuvo la paciencia conforme (anulomika-khanti) y, tras acompañar al anciano y disponerse a regresar, fue embestido por una vaca con un ternero joven en el camino, perdiendo la vida; tras morir, renació en el reino de Tāvatiṃsa. Los monjes preguntaron al Tathāgata: «Señor, el verdugo fue destituido hoy de su oficio impuro y hoy mismo ha fallecido. ¿Dónde ha renacido?». El Buda respondió: «En el reino de Tāvatiṃsa, monjes». Los monjes dijeron: «Señor, durante mucho tiempo ese verdugo mató hombres; ¿acaso el kamma malvado no tiene fruto, para que usted diga eso?». El Buda dijo: «Monjes, no habléis así. Habiendo obtenido el apoyo de un gran amigo noble (kalyāṇamitta), habiendo dado limosna al General del Dhamma (Sāriputta) y escuchado su plática, y habiendo obtenido la paciencia conforme, él ha renacido allí».

‘‘สุภาสิตํ สุณิตฺวาน, นาคริโย โจรฆาตโก;

อนุโลมขนฺตึ ลทฺธาน, โมทตี ติทิวํ คโต’’ติ.

«Habiendo escuchado el Dhamma bien hablado, el verdugo de la ciudad, tras obtener la paciencia conforme y partir al tercer cielo (Tidiva), allí se regocija».

อุปฆาตกํ ปน สยํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ สมานํ อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ ฆาเตตฺวา ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ. เอวํ ปน กมฺเมน กเต โอกาเส ตํ วิปากํ อุปฺปนฺนํ นาม วุจฺจติ. อุปจฺเฉทกนฺติปิ เอตสฺเสว นามํ. ตตฺรายํ นโย – กุสลกมฺมสฺส วิปจฺจนกาเล เอกํ อกุสลกมฺมํ อุฏฺฐาย ตํ กมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ปาเตติ. อกุสลกมฺมสฺสปิ วิปจฺจนกาเล เอกํ กุสลกมฺมํ อุฏฺฐาย ตํ กมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ปาเตติ. อิทํ อุปจฺเฉทกํ นาม. ตตฺถ อชาตสตฺตุโน กมฺมํ กุสลจฺเฉทกํ [Pg.111] อโหสิ, องฺคุลิมาลตฺเถรสฺส อกุสลจฺเฉทกนฺติ. เอวํ สุตฺตนฺติกปริยาเยน เอกาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ.

Por otro lado, el kamma destructivo (upaghātaka), siendo él mismo saludable o no saludable, destruye a otro kamma más débil, impide su resultado y crea la oportunidad para su propio resultado. De este modo, cuando el kamma ha creado la oportunidad, se dice que ese resultado es 'surgido'. 'Interceptivo' (upacchedaka) es también un nombre para este mismo kamma destructivo. En este sentido, este es el método: en el momento en que un kamma saludable va a dar fruto, surge un kamma no saludable que corta ese kamma y lo hace caer. Asimismo, cuando un kamma no saludable va a dar fruto, surge un kamma saludable que corta ese kamma y lo hace caer. Esto se llama kamma interceptivo. En este contexto, el kamma de Ajātasattu fue interceptor de lo saludable, y el del Venerable Aṅgulimāla fue interceptor de lo no saludable. Así, mediante el método de los Suttas, se han clasificado once tipos de kammas.

อภิธมฺมปริยาเยน ปน โสฬส กมฺมานิ วิภตฺตานิ, เสยฺยถิทํ – ‘‘อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ อุปธิสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ กาลสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ, อุปธิวิปตฺตึ, กาลวิปตฺตึ, ปโยควิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ กลฺยาณานิ กมฺมสมาทานานิ คติวิปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อุปธิวิปตฺติ, กาลวิปตฺติ, ปโยควิปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ กลฺยาณานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ, อุปธิสมฺปตฺตึ, กาลสมฺปตฺตึ, ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺตี’’ติ (วิภ. ๘๑๐).

Sin embargo, según el método del Abhidhamma, se clasifican dieciséis tipos de kamma, a saber: «Existen ciertas acciones impuras emprendidas que, debido a la perfección del destino (gatisampatti), no fructifican; existen ciertas acciones impuras emprendidas que, debido a la perfección de la constitución física (upadhisampatti), no fructifican; existen ciertas acciones impuras emprendidas que, debido a la perfección de la época (kālasampatti), no fructifican; existen ciertas acciones impuras emprendidas que, debido a la perfección del esfuerzo (payogasampatti), no fructifican. Existen ciertas acciones impuras emprendidas que fructifican debido a la falla del destino (gativipatti), a la falla de la constitución física, a la falla de la época o a la falla del esfuerzo. Existen ciertas acciones nobles emprendidas que, debido a la falla del destino, no fructifican, ni fructifican por la falla de la constitución física, de la época o del esfuerzo. Existen ciertas acciones nobles emprendidas que fructifican debido a la perfección del destino, a la perfección de la constitución física, a la perfección de la época o a la perfección del esfuerzo».

ตตฺถ ปาปกานีติ ลามกานิ. กมฺมสมาทานานีติ กมฺมคฺคหณานิ. คหิตสมาทินฺนานํ กมฺมานเมตํ อธิวจนํ. คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺตีติอาทีสุ อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนารเห กมฺเม วิชฺชมาเนเยว สุคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ตํ กมฺมํ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. คติสมฺปตฺติยา ปติพาหิตํ หุตฺวา น วิปจฺจตีติ อตฺโถ. โย ปน ปาปกมฺเมน ทาสิยา วา กมฺมการิยา วา กุจฺฉิยํ นิพฺพตฺติตฺวา อุปธิสมฺปนฺโน โหติ, อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ติฏฺฐติ. อถสฺส สามิกา ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘นายํ กิลิฏฺฐกมฺมสฺสานุจฺฉวิโก’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อตฺตโน ชาตปุตฺตํ วิย ภณฺฑาคาริกาทิฏฺฐาเนสุ ฐเปตฺวา สมฺปตฺตึ โยเชตฺวา ปริหรนฺติ. เอวรูปสฺส กมฺมํ อุปธิสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปฐมกปฺปิกกาลสทิเส สุลภสมฺปนฺนรสโภชเน สุภิกฺขกาเล นิพฺพตฺตติ, ตสฺส วิชฺชมานมฺปิ ปาปกมฺมํ กาลสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน สมฺมาปโยคํ นิสฺสาย ชีวติ, อุปสงฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล อุปสงฺกมติ, ปฏิกฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล ปฏิกฺกมติ, ปลายิตพฺพยุตฺตกาเล ปลายติ. ลญฺชทานยุตฺตกาเล ลญฺชํ เทติ, โจริกยุตฺตกาเล โจริกํ [Pg.112] กโรติ, เอวรูปสฺส ปาปกมฺมํ ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม.

Allí, en el pasaje que comienza con 'pāpakāni kammasamādānāni', 'pāpakāni' significa despreciables (lāmakāni). 'Kammasamādānāni' significa la adquisición de kamma; este es un nombre para las acciones ya emprendidas y aceptadas. En los pasajes que comienzan con 'obstruidas por la perfección del destino no maduran', se refiere a que, existiendo un kamma capaz de producir una experiencia sensorial indeseable, si uno renace en un estado de destino feliz (sugati), ese kamma desfavorable no madura al estar obstruido por la perfección del destino (gatisampatti). El sentido es que, habiendo sido impedido por la perfección del destino, no llega a dar fruto. Por otro lado, alguien nacido por un kamma desfavorable en el vientre de una esclava o sirvienta, si posee perfección física (upadhi-sampatti), se establece en la plenitud de su forma corporal. Entonces, sus amos, al ver la perfección de su belleza, piensan: 'Este no es apto para labores degradantes' (como cuidar elefantes o caballos) y, tratándolo como a su propio hijo, lo colocan en cargos como el de tesorero y le otorgan prosperidad. Para tal persona, el kamma desfavorable no madura al estar obstruido por la perfección física. Asimismo, quien nace en una época de abundancia y alimentos exquisitos, similar a los tiempos del inicio del eón, su kamma desfavorable, aunque exista, no madura al estar obstruido por la perfección del tiempo (kālasampatti). Y quien vive apoyándose en el esfuerzo correcto (payoga-sampatti), sabiendo cuándo acercarse, cuándo retirarse, cuándo huir, cuándo dar sobornos o incluso cuándo cometer un hurto en el momento oportuno, para tal persona su kamma desfavorable no madura al estar obstruido por la perfección del esfuerzo.

ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ปน ปาปกมฺมํ คติวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทาสิยา วา กมฺมการิยา วา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโต ทุพฺพณฺโณ โหติ ทุสฺสณฺฐาโน, ‘‘ยกฺโข นุ โข มนุสฺโส นุ โข’’ติ วิมตึ อุปฺปาเทติ. โส สเจ ปุริโส โหติ, อถ นํ ‘‘นายํ อญฺญสฺส กมฺมสฺส อนุจฺฉวิโก’’ติ หตฺถึ วา รกฺขาเปนฺติ อสฺสํ วา โคเณ วา, ติณกฏฺฐาทีนิ วา อาหราเปนฺติ, เขฬสรกํ วา คณฺหาเปนฺติ. สเจ อิตฺถี โหติ, อถ นํ หตฺถิอสฺสาทีนํ ภตฺตมาสาทีนิ วา ปจาเปนฺติ, กจวรํ วา ฉฑฺฑาเปนฺติ, อญฺญํ วา ปน ชิคุจฺฉนียกมฺมํ กาเรนฺติ. เอวรูปสฺส ปาปกมฺมํ อุปธิวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทุพฺภิกฺขกาเล วา ปริหีนสมฺปตฺติกาเล วา อนฺตรกปฺเป วา นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ปาปกมฺมํ กาลวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปโยคํ สมฺปาเทตุํ น ชานาติ, อุปสงฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล อุปสงฺกมิตุํ น ชานาติ…เป… โจริกยุตฺตกาเล โจริกํ กาตุํ น ชานาติ, ตสฺส ปาปกมฺมํ ปโยควิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม.

Para quien renace en un estado de desdicha (duggati), el kamma desfavorable madura debido a la deficiencia del destino (gativipatti). Asimismo, si alguien nace del vientre de una esclava o sirvienta con una apariencia desagradable y deforme, provocando la duda de si es un espíritu (yakkha) o un ser humano, si es hombre, sus amos pensarán que no es apto para otro trabajo y lo pondrán a cuidar elefantes, caballos o bueyes, a traer hierba y leña, o a cargar escupideras. Si es mujer, la pondrán a cocinar arroz y legumbres para los animales, a tirar la basura o a realizar otras labores repugnantes. Para tal persona, el kamma desfavorable madura debido a la deficiencia física (upadhivipatti). Quien nace en tiempos de hambruna, en un periodo de decadencia o en un intervalo de destrucción del eón, su kamma desfavorable madura debido a la deficiencia del tiempo (kālavipatti). Y quien no sabe aplicar el esfuerzo, no sabe cuándo acercarse en el momento oportuno... o no sabe cuándo cometer un hurto, su kamma desfavorable madura debido a la deficiencia del esfuerzo (payogavipatti).

โย ปน อิฏฺฐารมฺมณานุภวนารเห กมฺเม วิชฺชมาเนเยว คนฺตฺวา ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ตํ กมฺมํ คติวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปุญฺญานุภาเวน ราชราชมหามตฺตาทีนํ เคเห นิพฺพตฺติตฺวา กาโณ วา โหติ กุณี วา ขญฺโช วา ปกฺขหโต วา, ตสฺส โอปรชฺชเสนาปติภณฺฑาคาริกฏฺฐานาทีนิ น อนุจฺฉวิกานีติ น เทนฺติ. อิจฺจสฺส ตํ ปุญฺญํ อุปธิวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทุพฺภิกฺขกาเล วา ปริหีนสมฺปตฺติกาเล วา อนฺตรกปฺเป วา มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ตํ กลฺยาณกมฺมํ กาลวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ปโยคํ สมฺปาเทตุํ น ชานาติ, ตสฺส กลฺยาณกมฺมํ ปโยควิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม.

Por otro lado, si alguien, poseyendo un kamma capaz de producir experiencias sensoriales deseables, renace en un estado de desdicha, su kamma meritorio no madura al estar obstruido por la deficiencia del destino (gativipatti). Asimismo, si por el poder del mérito alguien nace en el hogar de reyes o grandes ministros, pero nace ciego, lisiado, jorobado o paralítico, no se le otorgarán cargos como el de virrey, general o tesorero por no ser apto. Por lo tanto, su mérito no madura al estar obstruido por la deficiencia física (upadhivipatti). Quien nace entre los seres humanos en tiempos de hambruna, en un periodo de decadencia o en un intervalo de destrucción del eón, su kamma meritorio no madura al estar obstruido por la deficiencia del tiempo (kālavipatti). Y quien, según el método antes mencionado, no sabe aplicar el esfuerzo, su kamma meritorio no madura al estar obstruido por la deficiencia del esfuerzo (payogavipatti).

กลฺยาณกมฺเมน ปน สุคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ตํ กมฺมํ คติสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. ราชราชมหามตฺตาทีนํ กุเล นิพฺพตฺติตฺวา อุปธิสมฺปตฺตึ ปตฺตสฺส [Pg.113] อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ฐิตสฺส เทวนคเร สมุสฺสิตรตนโตรณสทิสํ อตฺตภาวํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส โอปรชฺชเสนาปติภณฺฑาคาริกฏฺฐานาทีนิ อนุจฺฉวิกานี’’ติ ทหรสฺเสว สโต ตานิ ฐานนฺตรานิ เทนฺติ, เอวรูปสฺส กลฺยาณกมฺมํ อุปธิสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปฐมกปฺปิเกสุ วา สุลภนฺนปานกาเล วา นิพฺพตฺตติ, ตสฺส กลฺยาณกมฺมํ กาลสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย วุตฺตนเยเนว ปโยคํ สมฺปาเทตุํ ชานาติ, ตสฺส กมฺมํ ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. เอวํ อภิธมฺมปริยาเยน โสฬส กมฺมานิ วิภตฺตานิ.

Para quien renace en un estado feliz debido a un kamma meritorio, ese kamma madura debido a la perfección del destino (gatisampatti). Quien nace en el clan de reyes o grandes ministros y posee perfección física, al ver su presencia física comparable a una columna de joyas erigida en la ciudad de los dioses, se le otorgan cargos de virrey, general o tesorero desde su juventud. Para tal persona, el kamma meritorio madura debido a la perfección física (upadhisampatti). Quien nace en los tiempos de los primeros seres del eón o en épocas de abundancia, su kamma meritorio madura debido a la perfección del tiempo (kālasampatti). Y quien sabe aplicar el esfuerzo de la manera antes descrita, su kamma madura debido a la perfección del esfuerzo (payogasampatti). De esta manera, se han clasificado dieciséis tipos de kamma según el método del Abhidhamma.

อปรานิปิ ปฏิสมฺภิทามคฺคปริยาเยน ทฺวาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. เสยฺยถิทํ – ‘‘อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔).

Además, se clasifican otros doce tipos de kamma según el método del Paṭisambhidāmagga, a saber: 'Hubo kamma y hubo maduración del kamma; hubo kamma y no hubo maduración del kamma; hubo kamma y hay maduración del kamma; hubo kamma y no hay maduración del kamma; hubo kamma y habrá maduración del kamma; hubo kamma y no habrá maduración del kamma. Hay kamma y hay maduración del kamma; hay kamma y no hay maduración del kamma; hay kamma y habrá maduración del kamma; hay kamma y no habrá maduración del kamma. Habrá kamma y habrá maduración del kamma; habrá kamma y no habrá maduración del kamma'.

ตตฺถ ยํ กมฺมํ อตีเต อายูหิตํ อตีเตเยว วิปากวารํ ลภิ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ ชเนสิ, รูปชนกํ รูปํ, ตํ อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ นาสกฺขิ, ตํ อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน อตีเต อายูหิตํ เอตรหิ ลทฺธวิปากวารํ ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ ชเนตฺวา รูปชนกํ รูปํ ชเนตฺวา ฐิตํ, ตํ อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ อลทฺธวิปากวารํ ปฏิสนฺธิชนกํ วา ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ นาสกฺขิ, ตํ อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน อตีเต อายูหิตํ อนาคเต วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ อนาคเต วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ น สกฺขิสฺสติ, ตํ อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ.

Entre esos doce tipos de kamma, se dice: 'Hubo kamma y hubo maduración del kamma' respecto a aquel kamma acumulado en el pasado que obtuvo su turno de maduración precisamente en el pasado, el cual, siendo productor del renacimiento, generó el renacimiento, y siendo productor de la forma material, generó la forma material. Se dice: 'Hubo kamma y no hubo maduración del kamma' respecto a aquel que no obtuvo su turno de maduración, de modo que el kamma productor del renacimiento no pudo generar el renacimiento, ni el productor de la forma material pudo generar la forma material. Se dice: 'Hubo kamma y existe maduración del kamma' respecto a aquel kamma acumulado en el pasado que ha obtenido su turno de maduración en el presente, habiendo generado el renacimiento y habiendo generado la forma material. Se dice: 'Hubo kamma y no existe maduración del kamma' respecto a aquel que no obtuvo su turno de maduración, no habiendo podido generar el renacimiento ni la forma material. Se dice: 'Hubo kamma y habrá maduración del kamma' respecto a aquel kamma acumulado en el pasado que obtendrá su turno de maduración en el futuro, siendo capaz de generar el renacimiento y la forma material. Se dice: 'Hubo kamma y no habrá maduración del kamma' respecto a aquel que no obtendrá su turno de maduración en el futuro, no siendo capaz de generar el renacimiento ni la forma material.

ยํ [Pg.114] ปน เอตรหิ อายูหิตํ เอตรหิเยว วิปากวารํ ลภติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน เอตรหิ วิปากวารํ น ลภติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน เอตรหิ อายูหิตํ อนาคเต วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ.

Respecto a aquel kamma acumulado ahora, en el presente, que obtiene su turno de maduración en este mismo presente, se dice: 'Existe kamma y existe maduración del kamma'. Respecto a aquel que en el presente no obtiene su turno de maduración, se dice: 'Existe kamma y no existe maduración del kamma'. Respecto a aquel kamma acumulado en el presente que obtendrá su turno de maduración en el futuro, siendo capaz de generar el renacimiento y la forma material, se dice: 'Existe kamma y habrá maduración del kamma'. Respecto a aquel que no obtendrá su turno de maduración, no siendo capaz de generar el renacimiento ni la forma material, se dice: 'Existe kamma y no habrá maduración del kamma'.

ยํ ปนานาคเต อายูหิสฺสติ, อนาคเตเยว วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนสฺสติ, ตํ ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ น สกฺขิสฺสติ, ตํ ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปริยาเยน ทฺวาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ.

Respecto a aquel kamma que será acumulado en el futuro y que obtendrá su turno de maduración precisamente en el futuro, generando el renacimiento o la forma material, se dice: 'Habrá kamma y habrá maduración del kamma'. Respecto a aquel que no obtendrá su turno de maduración, no siendo capaz de generar el renacimiento ni la forma material, se dice: 'Habrá kamma y no habrá maduración del kamma'. De esta manera, se han clasificado doce kammas según el método del Paṭisambhidāmagga.

อิติ อิมานิ เจว ทฺวาทส อภิธมฺมปริยาเยน วิภตฺตานิ จ โสฬส กมฺมานิ อตฺตโน ฐานา โอสกฺกิตฺวา สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺตานิ เอกาทส กมฺมานิเยว ภวนฺติ. ตานิปิ ตโต โอสกฺกิตฺวา ตีณิเยว กมฺมานิ โหนฺติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ, อุปปชฺชเวทนียํ, อปรปริยายเวทนียนฺติ. เตสํ สงฺกมนํ นตฺถิ, ยถาฐาเนเยว ติฏฺฐนฺติ. ยทิ หิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม’’ติ สตฺถา น วเทยฺย. สเจปิ อุปปชฺชเวทนียํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘อุปปชฺช วา’’ติ สตฺถา น วเทยฺย. อถาปิ อปรปริยายเวทนียํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา อุปปชฺชเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘อปเร วา ปริยาเย’’ติ สตฺถา น วเทยฺย.

Así, estos doce kammas y los dieciséis clasificados según el método del Abhidhamma, al descender de sus respectivas posiciones, resultan ser los mismos once kammas expuestos según el método de los Suttas. Estos mismos, al descender de allí, se convierten en solo tres tipos de kammas: kamma de maduración en esta misma vida (diṭṭhadhammavedanīya), kamma de maduración en la siguiente vida (upapajjavedanīya) y kamma de maduración en vidas subsiguientes (aparapariyāyavedanīya). No existe traslape entre ellos; permanecen exactamente en sus propias categorías. Pues, si el kamma de maduración en esta vida pudiera ser de maduración en la siguiente o en vidas subsiguientes, el Maestro no diría 'en esta misma vida'. Si el de maduración en la siguiente vida pudiera ser de maduración en esta o en vidas subsiguientes, el Maestro no diría 'en la siguiente'. Y si el de maduración en vidas subsiguientes pudiera ser de maduración en esta o en la siguiente vida, el Maestro no diría 'en otras etapas'.

สุกฺกปกฺเขปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ ปน โลเภ วิคเตติ โลเภ อปคเต นิรุทฺเธ. ตาลวตฺถุกตนฺติ ตาลวตฺถุ วิย กตํ, มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย ปุน อวิรุฬฺหิสภาวํ กตนฺติ อตฺโถ. อนภาวํ กตนฺติ อนุอภาวํ กตํ, ยถา ปุน นุปฺปชฺชติ, เอวํ กตนฺติ อตฺโถ. เอวสฺสูติ เอวํ ภเวยฺยุํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ พีชานิ วิย กุสลากุสลํ [Pg.115] กมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ, ตานิ อคฺคินา ฑหนปุริโส วิย โยคาวจโร, อคฺคิ วิย มคฺคญาณํ, อคฺคึ ทตฺวา พีชานํ ฑหนกาโล วิย มคฺคญาเณน กิเลสานํ ทฑฺฒกาโล, มสิกตกาโล วิย ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ฉินฺนมูลเก กตฺวา ฐปิตกาโล, มหาวาเต โอปุนิตฺวา นทิยา วา ปวาเหตฺวา อปฺปวตฺติกตกาโล วิย อุปาทินฺนกสนฺตานสฺส นิโรเธน ฉินฺนมูลกานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกภาเวน นิรุชฺฌิตฺวา ปุน ภวสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคหิตกาโล เวทิตพฺโพ.

En el aspecto de la purificación (sukkapakkhe) también debe entenderse el significado por este mismo método. Aquí, 'al extinguirse la codicia' (lobhe vigate) significa cuando la codicia es eliminada y cesada por el conocimiento del sendero del Arhat. 'Hecho como el tocón de una palmera' (tālāvatthukataṃ) significa hecho como el sitio donde estuvo una palmera; el significado es que se ha hecho de tal naturaleza que no puede volver a crecer, como una palmera a la que se le ha cortado la cabeza. 'Hecho inexistente' (anabhāvaṃ kataṃ) significa hecho para no volver a ser; el significado es que se ha hecho de tal manera que no surja de nuevo. 'Que así sean' (evassū) significa que así lleguen a ser. 'Exactamente así' (evameva kho): aquí, el kamma saludable y no saludable debe verse como las semillas; el practicante (yogāvacaro) como el hombre que quema las semillas con fuego; el conocimiento del sendero (maggañāṇa) como el fuego. El momento de destruir las impurezas (kilesas) con el conocimiento del sendero debe verse como el momento de quemar las semillas tras aplicarles fuego. El momento en que los cinco agregados se mantienen habiendo cortado su raíz (las impurezas) debe verse como el momento en que se han convertido en ceniza (tinta). Y el momento en que ya no se toma un nuevo renacimiento en una vida futura, habiendo cesado los cinco agregados cuyas raíces fueron cortadas debido al cese de la continuidad de los agregados condicionados, debe entenderse como el momento en que las semillas son aventadas al gran viento o arrastradas por un río, haciendo que no vuelvan a surgir.

โมหชญฺจาปวิทฺทสูติ โมหชญฺจาปิ อวิทฺทสุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ โส อวิทู อนฺธพาโล โลภชญฺจ โทสชญฺจ โมหชญฺจาติ กมฺมํ กโรติ, เอวํ กโรนฺเตน ยํ เตน ปกตํ กมฺมํ อปฺปํ วา ยทิ วา พหุํ. อิเธว ตํ เวทนิยนฺติ ตํ กมฺมํ เตน พาเลน อิธ สเก อตฺตภาเวเยว เวทนียํ, ตสฺเสว ตํ อตฺตภาเว วิปจฺจตีติ อตฺโถ. วตฺถุํ อญฺญํ น วิชฺชตีติ ตสฺส กมฺมสฺส วิปจฺจนตฺถาย อญฺญํ วตฺถุ นตฺถิ. น หิ อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺญสฺส อตฺตภาเว วิปจฺจติ. ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจ, โมหชญฺจาปิ วิทฺทสูติ ตสฺมา โย วิทู เมธาวี ปณฺฑิโต ตํ โลภชาทิเภทํ กมฺมํ น กโรติ, โส วิชฺชํ อุปฺปาทยํ ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห, อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ วา ปน วิชฺชํ อุปฺปาเทนฺโต สพฺพา ทุคฺคติโย ชหติ. เทสนาสีสเมเวตํ, สุคติโยปิ ปน โส ขีณาสโว ชหติเยว. ยมฺปิ เจตํ ‘‘ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจา’’ติ วุตฺตํ, เอตฺถาปิ โลภโทสสีเสน โลภชญฺจ โทสชญฺจ กมฺมเมว นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ สุตฺตนฺเตสุปิ คาถายปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

La frase 'mohajañcāpaviddasū' se refiere a aquel que ignora el kamma perjudicial nacido del engaño. Lo que se quiere decir es esto: cualquier kamma que una persona ignorante y necia realice por codicia, odio o engaño, ya sea poco o mucho, ese kamma debe ser experimentado por ese necio aquí mismo, en su propia existencia actual; el significado es que el kamma madura solo en su propia existencia. 'No existe otra base' significa que no hay otra causa para la maduración de ese kamma, pues el kamma realizado por uno no madura en la existencia de otro. Por lo tanto, 'el que conoce [abandona] lo nacido de la codicia, el odio y el engaño' significa que el sabio que comprende no realiza tales kammas. Ese monje que desarrolla el conocimiento del camino de la santidad (arahattamagga-vijja) abandona todos los estados de sufrimiento. Esto se dice como una enseñanza principal, pues en realidad, ese Arhat también abandona los estados de felicidad. Donde se dice 'por lo tanto, codicia y odio', debe entenderse que se señalan específicamente los kammas nacidos de la codicia y el odio como temas predominantes. Así, tanto en los discursos como en los versos, se enseña sobre el ciclo del sufrimiento (vatta) y su cesación (vivatta).

๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Hatthaka Sutta

๓๕. ปญฺจเม อาฬวิยนฺติ อาฬวิรฏฺเฐ. โคมคฺเคติ คุนฺนํ คมนมคฺเค. ปณฺณสนฺถเรติ สยํ ปติตปณฺณสนฺถเร. อถาติ เอวํ คุนฺนํ คมนมคฺคํ อุชุํ มหาปถํ นิสฺสาย สึสปาวเน สยํ ปติตปณฺณานิ สงฺกฑฺฒิตฺวา กตสนฺถเร สุคตมหาจีวรํ ปตฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺเน ตถาคเต. หตฺถโก อาฬวโกติ หตฺถโต หตฺถํ คตตฺตา เอวํลทฺธนาโม อาฬวโก ราชปุตฺโต. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต[Pg.116], ภควา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. กสฺมา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตํ ฐานํ คนฺตฺวา นิสินฺโน, กสฺมา ราชกุมาโร ตตฺถ คโตติ? สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตาว อฏฺฐุปฺปตฺติกาย ธมฺมเทสนาย สมุฏฺฐานํ ทิสฺวา ตตฺถ นิสินฺโน, ราชกุมาโรปิ ปาโตว อุฏฺฐาย ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต พุทฺธุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต มหามคฺคา โอกฺกมฺม โคปถํ คเหตฺวา ‘‘พุทฺธานํ ปูชนตฺถาย มิสฺสกมาลํ โอจินิสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต สตฺถารํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอวํ โส ตตฺถ คโตติ. สุขมสยิตฺถาติ สุขํ สยิตฺถ.

35. En el quinto discurso, 'en Āḷavī' significa en el reino de Āḷavī. 'En un camino de vacas' significa en el sendero por donde transita el ganado. 'En un lecho de hojas' significa en un lecho de hojas caídas por sí mismas. 'Entonces' significa que el Tathāgata estaba sentado en postura de loto después de extender su gran manto sobre un lecho de hojas caídas recolectadas en el bosque de Siṃsapā, cerca del camino principal por donde pasan las vacas. 'Hatthaka Āḷavaka' es el príncipe Āḷavaka, quien recibió este nombre por haber pasado de mano en mano. 'Dijo esto' se refiere a las palabras: '¿Venerable señor, acaso el Bienaventurado durmió bien?'. ¿Por qué el Buda se sentó en ese lugar y por qué el príncipe fue allí? El Buda se sentó allí al prever la ocasión para dar una enseñanza de Dhamma. El príncipe, habiéndose levantado temprano y rodeado por quinientos seguidores laicos, se dirigía a servir al Buda; se desvió del camino principal, tomó el sendero de las vacas pensando: 'Recogeré flores variadas para adorar a los Budas', y al ver al Maestro, se acercó, le rindió homenaje y se sentó a un lado. Así fue como él llegó allí. '¿Durmió usted bien?' significa ¿descansó placenteramente?

อนฺตรฏฺฐโกติ มาฆผคฺคุณานํ อนฺตเร อฏฺฐทิวสปริมาโณ กาโล. มาฆสฺส หิ อวสาเน จตฺตาโร ทิวสา, ผคฺคุณสฺส อาทิมฺหิ จตฺตาโรติ อยํ ‘‘อนฺตรฏฺฐโก’’ติ วุจฺจติ. หิมปาตสมโยติ หิมสฺส ปตนสมโย. ขราติ ผรุสา กกฺขฬา วา. โคกณฺฏกหตาติ นววุฏฺเฐ เทเว คาวีนํ อกฺกนฺตกฺกนฺตฏฺฐาเน ขุรนฺตเรหิ กทฺทโม อุคฺคนฺตฺวา ติฏฺฐติ, โส วาตาตเปน สุกฺโข กกจทนฺตสทิโส โหติ ทุกฺขสมฺผสฺโส. ตํ สนฺธายาห – ‘‘โคกณฺฏกหตา ภูมี’’ติ. คุนฺนํ ขุรนฺตเรหิ ฉินฺนาติปิ อตฺโถ. เวรมฺโภ วาโต วายตีติ จตูหิ ทิสาหิ วายนฺโต วาโต วายติ. เอกาย ทิสาย วา ทฺวีหิ วา ทิสาหิ ตีหิ วา ทิสาหิ วายนฺโต วาโต เวรมฺโภติ น วุจฺจติ.

'Antaraṭṭhaka' es el período de ocho días entre los meses de Māgha y Phagguṇa. Los últimos cuatro días de Māgha y los primeros cuatro de Phagguṇa se llaman 'Antaraṭṭhaka'. 'Época de nevadas' es el tiempo en que cae la escarcha de forma intensa. 'Ásperos' significa rudos o duros. 'Pisoteado por pezuñas de vaca' se refiere a que, cuando recién ha llovido, el lodo sube entre las pezuñas de las vacas en los lugares donde pisan; este lodo, al secarse por el viento y el sol, se vuelve como los dientes de una sierra y es doloroso al tacto. Refiriéndose a esto, el Bienaventurado dijo: 'El suelo está marcado por las pezuñas de las vacas'. También significa cortado por los espacios entre las pezuñas del ganado. 'Sopla el viento Verambha' significa que el viento sopla desde las cuatro direcciones simultáneamente. Un viento que sopla desde una, dos o tres direcciones no se llama 'Verambha'.

เตน หิ ราชกุมาราติ อิทํ สตฺถา ‘‘อยํ ราชกุมาโร โลกสฺมึ เนว สุขวาสิโน, น ทุกฺขวาสิโน ชานาติ, ชานาเปสฺสามิ น’’นฺติ อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต อาห. ตตฺถ ยถา เต ขเมยฺยาติ ยถา ตุยฺหํ รุจฺเจยฺย. อิธสฺสาติ อิมสฺมึ โลเก อสฺส. โคนกตฺถโตติ จตุรงฺคุลาธิกโลเมน กาฬโกชเวน อตฺถโต. ปฏิกตฺถโตติ อุณฺณามเยน เสตตฺถรเณน อตฺถโต. ปฏลิกตฺถโตติ ฆนปุปฺเผน อุณฺณามยอตฺถรเณน อตฺถโต. กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรโณติ กทลิมิคจมฺมมเยน อุตฺตมปจฺจตฺถรเณน อตฺถโต. ตํ กิร ปจฺจตฺถรณํ เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลิมิคจมฺมํ อตฺถริตฺวา สิพฺพิตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉโทติ สห อุตฺตรจฺฉเทน, อุปริ พทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ. อุภโตโลหิตกูปธาโนติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ ปลฺลงฺกสฺส อุภโต ฐปิตโลหิตกูปธาโน. ปชาปติโยติ ภริยาโย. มนาเปน [Pg.117] ปจฺจุปฏฺฐิตา อสฺสูติ มนาเปน อุปฏฺฐานวิธาเนน ปจฺจุปฏฺฐิตา ภเวยฺยุํ.

'Entonces, príncipe' es lo que el Maestro dijo con la intención de expandir la enseñanza, pensando: 'Este príncipe no sabe quiénes en el mundo viven felices ni quiénes viven infelices; haré que lo sepa'. 'Como te parezca' significa como a ti te agrade. 'Aquí hubiera' significa que en este mundo hubiera alguien. 'Cubierto con una alfombra de lana de pelo largo' significa cubierto con una alfombra negra cuyo pelo tiene más de cuatro pulgadas de largo. 'Cubierto con una manta blanca' significa cubierto con una tela de lana blanca. 'Cubierto con una manta bordada de flores' significa cubierto con una manta de lana de denso tejido floral. 'Cubierto con una piel de antílope Kadali' significa cubierto con una colcha excelente hecha de piel de antílope Kadali. Se dice que esa colcha se fabrica cosiendo la piel de antílope Kadali sobre una tela blanca. 'Con un dosel' significa con un pabellón; el significado es junto con un dosel rojo atado arriba. 'Con almohadas rojas a ambos lados' significa que el sofá tiene almohadas rojas colocadas a ambos extremos, para la cabeza y para los pies. 'Esposas' se refiere a las mujeres del hogar. 'Fueran atendidos de manera placentera' significa que estuvieran presentes con una disposición de servicio agradable.

กายิกาติ ปญฺจทฺวารกายํ โขภยมานา. เจตสิกาติ มโนทฺวารํ โขภยมานา. โส ราโค ตถาคตสฺส ปหีโนติ ตถารูโป ราโค ตถาคตสฺส ปหีโนติ อตฺโถ. โย ปน ตสฺส ราโค, น โส ตถาคตสฺส ปหีโน นาม. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย.

'Corporales' se refiere a aquello que perturba el grupo de los cinco sentidos. 'Mentales' se refiere a aquello que perturba la puerta de la mente. 'Esa codicia ha sido abandonada por el Tathāgata' significa que tal tipo de codicia ha sido erradicada por el Tathāgata. Sin embargo, la codicia que pertenece a esa persona [el joven de familia] no es lo que se denomina 'abandonada por el Tathāgata'. El mismo principio se aplica al odio y al engaño.

พฺราหฺมโณติ พาหิตปาโป ขีณาสวพฺราหฺมโณ. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. น ลิมฺปติ กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ จ กิเลสกาเมสุ จ ตณฺหาทิฏฺฐิเลเปหิ น ลิมฺปติ. สีติภูโตติ อพฺภนฺตเร ตาปนกิเลสานํ อภาเวน สีติภูโต. นิรูปธีติ กิเลสูปธีนํ อภาเวน นิรูปธิ. สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวาติ อาสตฺติโย วุจฺจนฺติ ตณฺหาโย, ตา สพฺพาปิ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อาสตฺตวิสตฺตา อาสตฺติโย ฉินฺทิตฺวา. วิเนยฺย หทเย ทรนฺติ หทยนิสฺสิตํ ทรถํ วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา. สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโสติ จิตฺตสฺส กิเลสนิพฺพานํ ปาปุณิตฺวา. กรณวจนํ วา เอตํ ‘‘สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา’’ติอาทีสุ วิย, เจตสา นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวาติ อตฺโถ.

«Brāhmaṇo» se refiere a aquel que ha expulsado el mal, el brāhmaṇa que ha destruido las impurezas (arahant). «Parinibbuto» significa extinguido por la extinción de las impurezas (kilesas). «No se mancha con los deseos» significa que no se mancha ni con los objetos del deseo ni con los deseos mentales a través de las manchas del deseo ardiente (taṇhā) y de los puntos de vista (diṭṭhi). «Sītibhūto» significa refrescado por la ausencia en su interior de las impurezas que causan ardor. «Nirūpadhi» significa sin sustratos debido a la ausencia de los sustratos de las impurezas. «Habiendo cortado todos los apegos» se refiere a las ansias (taṇhā); habiendo cortado todas esas ansias que se adhieren y se prenden a los objetos como las formas, etc. «Eliminando la angustia en el corazón» significa habiendo removido y apaciguado el sufrimiento o aflicción que reside en el corazón. «Habiendo alcanzado la paz de la mente» significa habiendo alcanzado la extinción de las impurezas de la mente; o bien, dado que «cetaso» puede ser un caso instrumental, significa habiendo alcanzado el Nibbāna con la mente.

๖. เทวทูตสุตฺตวณฺณนา

6. 6. Comentario al Devadūta Sutta (Discurso sobre los Mensajeros Divinos)

๓๖. ฉฏฺเฐ เทวทูตานีติ เทวทูตา. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – เทโวติ มจฺจุ, ตสฺส ทูตาติ เทวทูตา. ชิณฺณพฺยาธิมตา หิ สํเวคชนนฏฺเฐน ‘‘อิทานิ เต มจฺจุสมีปํ คนฺตพฺพ’’นฺติ โจเทนฺติ วิย, ตสฺมา เทวทูตาติ วุจฺจนฺติ. เทวา วิย ทูตาติปิ เทวทูตา. ยถา หิ อลงฺกตปฏิยตฺตาย เทวตาย อากาเส ฐตฺวา ‘‘ตฺวํ อสุกทิวเส มริสฺสสี’’ติ วุตฺเต ตสฺสา วจนํ สทฺธาตพฺพํ โหติ; เอวเมวํ ชิณฺณพฺยาธิมตาปิ ทิสฺสมานา ‘‘ตฺวมฺปิ เอวํธมฺโม’’ติ โจเทนฺติ วิย, เตสญฺจ ตํ วจนํ อนญฺญถาภาวิตาย เทวตาย พฺยากรณสทิสเมว โหตีติ เทวา วิย ทูตาติ เทวทูตา. วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. สพฺพโพธิสตฺตา หิ ชิณฺณพฺยาธิมตปพฺพชิเต ทิสฺวาว สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชึสุ. เอวํ วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. อิธ ปน ลิงฺควิปลฺลาเสน ‘‘เทวทูตานี’’ติ วุตฺตํ.

36. En el sexto discurso, «devadūtāni» se refiere a los mensajeros divinos. Aquí se explica el significado de los términos: «devo» es la muerte, y sus mensajeros son los mensajeros divinos. Pues los ancianos, los enfermos y los muertos, por el hecho de generar una profunda sensación de urgencia (saṃvega), parecen advertir: «Ahora debes ir a la presencia de la muerte»; por eso se llaman mensajeros divinos. También se llaman así por ser mensajeros similares a los dioses. Pues así como las palabras de una deidad bellamente ataviada que se encuentra en el espacio diciendo: «Morirás en tal día», deben ser creídas; del mismo modo, al ver a los ancianos, los enfermos y los muertos, es como si advirtieran: «Tú también tienes esta naturaleza», y como sus palabras son irrefutables, son como la declaración de una deidad. También son mensajeros divinos por ser mensajeros de los dioses de pureza (visuddhideva, es decir, los Budas). Pues todos los Bodhisattas, al ver a un anciano, un enfermo, un muerto y un renunciante (que actúan como mensajeros de los dioses de pureza), sintieron urgencia, renunciaron a la vida mundana y se ordenaron. Así, se les llama mensajeros divinos. Aquí, sin embargo, se usa el término «devadūtāni» con un cambio de género gramatical (del masculino al neutro).

กาเยน [Pg.118] ทุจฺจริตนฺติอาทิ กสฺมา อารทฺธํ? เทวทูตานุยุญฺชนฏฺฐานุปกฺกมกมฺมทสฺสนตฺถํ. อิมินา หิ กมฺเมน อยํ สตฺโต นิรเย นิพฺพตฺตติ, อถ นํ ตตฺถ ยโม ราชา เทวทูเต สมนุยุญฺชติ. ตตฺถ กาเยน ทุจฺจริตํ จรตีติ กายทฺวาเรน ติวิธํ ทุจฺจริตํ จรติ. วาจายาติ วจีทฺวาเรน จตุพฺพิธํ ทุจฺจริตํ จรติ. มนสาติ มโนทฺวาเรน ติวิธํ ทุจฺจริตํ จรติ.

¿Por qué comenzó el Bendito con las palabras «conducta incorrecta con el cuerpo», etc.? Para mostrar las acciones (kamma) que son la causa de ser interrogado por los mensajeros divinos. Pues debido a esta acción malvada, este ser nace en el infierno, y luego el rey Yama lo interroga allí sobre los mensajeros divinos. Allí, «practica conducta incorrecta con el cuerpo» significa que practica los tres tipos de conducta incorrecta a través de la puerta del cuerpo. «Con el habla» significa que practica los cuatro tipos de conducta incorrecta a través de la puerta del habla. «Con la mente» significa que practica los tres tipos de conducta incorrecta a través de la puerta de la mente.

ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลาติ เอตฺถ เอกจฺเจ เถรา ‘‘นิรยปาลา นาม นตฺถิ, ยนฺตรูปํ วิย กมฺมเมว การณํ กาเรตี’’ติ วทนฺติ. ตํ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลาติ, อามนฺตา. อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖) ปฏิเสธิตเมว. ยถา หิ มนุสฺสโลเก กมฺมการณการกา อตฺถิ, เอวเมว นิรเย นิรยปาลา อตฺถีติ. ยมสฺส รญฺโญติ ยมราชา นาม เวมานิกเปตราชา. เอกสฺมึ กาเล ทิพฺพวิมาเน ทิพฺพกปฺปรุกฺขทิพฺพอุยฺยานทิพฺพนาฏกาทิสพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวติ, เอกสฺมึ กาเล กมฺมวิปากํ, ธมฺมิโก ราชา, น เจส เอโกว โหติ, จตูสุ ปน ทฺวาเรสุ จตฺตาโร ชนา โหนฺติ. อมตฺเตยฺโยติ มาตุ หิโต มตฺเตยฺโย, มาตริ สมฺมา ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. น มตฺเตยฺโยติ อมตฺเตยฺโย, มาตริ มิจฺฉา ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อพฺรหฺมญฺโญติ เอตฺถ จ ขีณาสวา พฺราหฺมณา นาม, เตสุ มิจฺฉา ปฏิปนฺโน อพฺรหฺมญฺโญ นาม.

En el pasaje «A él, monjes, los guardianes del infierno...», algunos ancianos dicen: «No existen guardianes del infierno como tales; solo el kamma mismo, como un mecanismo, ejecuta el castigo». Esto es refutado en el Abhidhamma con el método: «¿Hay guardianes en el infierno? Sí, los hay. Y hay torturadores». Así como en el mundo humano existen verdugos y torturadores de prisioneros, del mismo modo debe entenderse que en el infierno existen guardianes del infierno. Respecto a «del rey Yama», el llamado rey Yama es un rey de los fantasmas con mansión (vemānikapeta). En un momento dado, disfruta de toda la prosperidad en una mansión divina, con árboles celestiales, jardines y danzas divinas; y en otro momento, experimenta el resultado de sus acciones insalubres. Es un rey justo que gobierna según la ley. Y no es uno solo; hay cuatro reyes Yama en las cuatro puertas. «Amatteyyo» significa aquel que es beneficioso para su madre; es decir, que actúa correctamente hacia ella. «Amatteyyo» (con el prefijo privativo 'a-') significa aquel que no es beneficioso para su madre; es decir, que actúa incorrectamente hacia ella. El mismo método se aplica a los términos restantes como «apetteyyo». «Abrahmañño» se refiere aquí a los brāhmaṇas que han destruido las impurezas (arahants); quien actúa incorrectamente hacia ellos se llama «abrahmañño».

สมนุยุญฺชตีติ อนุโยควตฺตํ อาโรเปนฺโต ปุจฺฉติ, ลทฺธึ ปติฏฺฐาเปนฺโต ปน สมนุคฺคาหติ นาม, การณํ ปุจฺฉนฺโต สมนุภาสติ นาม. นาทฺทสนฺติ อตฺตโน สนฺติเก ปหิตสฺส กสฺสจิ เทวทูตสฺส อภาวํ สนฺธาย เอวํ วทติ.

«Interroga» significa que pregunta imponiendo el deber de responder a la indagación. «Escruta» significa hacer que uno se reafirme en su propia postura. «Cuestiona» significa preguntar por la razón o causa adecuada. La frase «no vieron» se dice en referencia a que la persona no reconoció la ausencia de cualquier mensajero divino enviado ante ella.

อถ นํ ยโม ‘‘นายํ ภาสิตสฺส อตฺถํ สลฺลกฺเขตี’’ติ ญตฺวา อตฺถํ สลฺลกฺขาเปตุกาโม อมฺโภติอาทิมาห. ตตฺถ ชิณฺณนฺติ ชราชิณฺณํ. โคปานสิวงฺกนฺติ โคปานสี วิย วงฺกํ. โภคฺคนฺติ ภคฺคํ. อิมินาปิสฺส วงฺกภาวเมว ทีเปติ. ทณฺฑปรายณนฺติ ทณฺฑปฏิสรณํ ทณฺฑทุติยํ. ปเวธมานนฺติ กมฺปมานํ. อาตุรนฺติ ชราตุรํ. ขณฺฑทนฺตนฺติ ชรานุภาเวน ขณฺฑิตทนฺตํ. ปลิตเกสนฺติ ปณฺฑรเกสํ. วิลูนนฺติ ลุญฺจิตฺวา คหิตเกสํ วิย [Pg.119] ขลฺลาฏํ. ขลิตสิรนฺติ มหาขลฺลาฏสีสํ. วลิตนฺติ สญฺชาตวลึ. ติลกาหตคตฺตนฺติ เสตติลกกาฬติลเกหิ วิกิณฺณสรีรํ. ชราธมฺโมติ ชราสภาโว, อปริมุตฺโต ชราย, ชรา นาม มยฺหํ อพฺภนฺตเรเยว ปวตฺตตีติ. ปรโต พฺยาธิธมฺโม มรณธมฺโมติ ปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

Entonces Yama, sabiendo que «este ser no percibe el significado de lo dicho», y deseando que comprenda el sentido, dijo las palabras que comienzan con «¡Eh, hombre!». Allí, «envejecido» significa decrépito por la vejez. «Encorvado como un cabrio» significa torcido como la viga de un techo. «Doblado» significa quebrantado; con este término también muestra su estado encorvado. «Apoyado en un bastón» significa que tiene el bastón como apoyo o como su único compañero al caminar o estar de pie. «Tembloroso» significa que se sacude. «Afligido» significa dolido por la decrepitud. «Con dientes rotos» significa que tiene los dientes quebrados por el poder de la vejez. «Con cabellos canosos» significa con cabellos blancos o grisáceos. «Ralo» significa con el cabello como si hubiera sido arrancado, casi calvo. «Con la cabeza calva» significa tener la cabeza totalmente sin pelo. «Arrugado» significa con la piel llena de pliegues. «Con el cuerpo manchado» significa con el cuerpo cubierto de pecas o manchas blancas y negras. «Sujeto a la vejez» significa que tiene la naturaleza de envejecer y que no está libre de ella, reconociendo: «La vejez ocurre ciertamente dentro de mí». El mismo método se aplica a los dos términos siguientes: «sujeto a la enfermedad» y «sujeto a la muerte».

ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชิตฺวาติ เอตฺถ ชราชิณฺณสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย ตรุโณ อโหสึ อูรุพลี พาหุพลี ชวสมฺปนฺโน, ตสฺส เม ตา พลชวสมฺปตฺติโย อนฺตรหิตา, วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, ชรายมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ ชราย อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชรา อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเวส เทวทูโต นาม ชาโต. อาพาธิกนฺติ พาธิกํ. ทุกฺขิตนฺติ ทุกฺขปฺปตฺตํ. พาฬฺหคิลานนฺติ อธิมตฺตคิลานํ.

En el pasaje 'habiendo interrogado al primer mensajero divino', un ser debilitado por la vejez dice en esencia esto: 'Mirad, señores, yo también fui joven como vosotros, con fuerza en los muslos y en los brazos, dotado de rapidez. Esas perfecciones de fuerza y rapidez han desaparecido de mí; aunque tengo manos y pies, no cumplen sus funciones. He llegado a este estado por no estar liberado de la vejez. No soy solo yo; vosotros tampoco estáis liberados de la vejez. Así como ha venido a mí, así también vendrá a vosotros la vejez. Por lo tanto, antes de que llegue, haced el bien (kalyāṇa)'. Por esta razón, este es llamado un mensajero divino. 'Ābādhika' significa enfermo. 'Dukkhita' significa aquel que ha alcanzado el sufrimiento. 'Bāḷhagilāna' significa extremadamente enfermo.

ทุติยํ เทวทูตนฺติ เอตฺถปิ คิลานสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย นิโรโค อโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ พฺยาธินา อภิหโต, สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน, อุฏฺฐาตุมฺปิ น สกฺโกมิ. วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, พฺยาธิโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ พฺยาธิโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ พฺยาธิ อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเวส เทวทูโต นาม ชาโต.

Respecto al 'segundo mensajero divino', aquí también un ser enfermo dice en esencia esto: 'Mirad, señores, yo también estuve libre de enfermedad como vosotros. Ahora estoy afligido por la enfermedad, sumergido en mi propio orín y excremento, e incapaz incluso de levantarme. Aunque mis manos y pies existen, no cumplen sus funciones. He llegado a este estado por no estar liberado de la enfermedad. No soy solo yo; vosotros tampoco estáis liberados de la enfermedad. Así como ha venido a mí, así también vendrá a vosotros la enfermedad. Por lo tanto, antes de que llegue, haced el bien'. Por esta razón, este es llamado un mensajero divino.

เอกาหมตนฺติอาทีสุ เอกาหํ มตสฺส อสฺสาติ เอกาหมโต, ตํ เอกาหมตํ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ภสฺตา วิย วายุนา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ยถากฺกมํ สมุคฺคเตน สูนภาเวน อุทฺธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตกํ. วินีโล วุจฺจติ วิปริภินฺนวณฺโณ, วินีโลว วินีลโก, ตํ วินีลกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วินีลนฺติ วินีลกํ. วิปุพฺพกนฺติ วิสฺสนฺทมานปุพฺพกํ, ปริภินฺนฏฺฐาเน หิ ปคฺฆริเตน ปุพฺเพน ปลิมกฺขิตนฺติ อตฺโถ.

En las palabras 'muerto hace un día', etc., 'ekāhamato' se refiere a aquel que lleva un día muerto. El mismo método se aplica a los dos términos siguientes (muerto hace dos o tres días). Se llama 'uddhumātaka' (hinchado) a aquello que, tras el fin de la vida, se infla gradualmente debido al estado de hinchazón, como un fuelle lleno de aire. Se llama 'vinīla' a un color alterado y descompuesto (como azul o negro); 'vinīlako' es lo mismo que 'vinīla'. O bien, se llama 'vinīlaka' a un color descompuesto y detestable debido a su naturaleza repugnante. 'Vipubbaka' significa que supura pus; el significado es que está manchado por el pus que fluye de las partes abiertas.

ตติยํ [Pg.120] เทวทูตนฺติ เอตฺถ มตกสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, มํ อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตํ อุทฺธุมาตกาทิภาวปฺปตฺตํ, มรณโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ มรณโต อปริมุตฺตา. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ มรณํ อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนวสฺส เทวทูโต นาม ชาโต.

Respecto al 'tercer mensajero divino', aquí un ser muerto dice en esencia esto: 'Miradme, señores, abandonado en el cementerio, habiendo alcanzado el estado de hinchazón, etc. He llegado a este estado por no estar liberado de la muerte. No soy solo yo; vosotros tampoco estáis liberados de la muerte. Así como ha venido a mí, así también vendrá a vosotros la muerte. Por lo tanto, antes de que llegue, haced el bien'. Por esta razón, este es llamado un mensajero divino.

อิมํ ปน เทวทูตานุโยคํ โก ลภติ, โก น ลภติ? เยน ตาว พหุํ ปาปํ กตํ, โส คนฺตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติเยว. เยน ปน ปริตฺตํ ปาปํ กตํ, โส ลภติ. ยถา หิ สภณฺฑํ โจรํ คเหตฺวา กตฺตพฺพเมว กโรนฺติ น วินิจฺฉินนฺติ. อนุวิชฺชิตฺวา คหิตํ ปน วินิจฺฉยฏฺฐานํ นยนฺติ, โส วินิจฺฉยํ ลภติ. เอวํสมฺปทเมตํ. ปริตฺตปาปกมฺมา หิ อตฺตโน ธมฺมตายปิ สรนฺติ, สารียมานาปิ สรนฺติ.

Pero, ¿quién recibe este interrogatorio sobre los mensajeros divinos y quién no? Aquel que ha cometido mucho mal renace directamente en el infierno. Sin embargo, aquel que ha cometido poco mal, lo recibe. Pues, así como a un ladrón capturado con los bienes robados se le impone el castigo sin juicio, pero a quien es capturado para ser investigado se le lleva al tribunal y recibe un juicio, así debe entenderse esta comparación. Pues aquellos con poco karma demeritante recuerdan sus méritos por su propia naturaleza, o los recuerdan cuando se les hace recordar.

ตตฺถ ทีฆชยนฺตทมิโฬ นาม อตฺตโน ธมฺมตาย สริ. โส กิร ทมิโฬ สุมนคิริมหาวิหาเร อากาสเจติยํ รตฺตปเฏน ปูเชสิ, อถ นิรเย อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต อคฺคิชาลสทฺทํ สุตฺวาว อตฺตนา ปูชิตปฏํ อนุสฺสริ, โส คนฺตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. อปโรปิ ปุตฺตสฺส ทหรภิกฺขุโน ขลิสาฏกํ เทนฺโต ปาทมูเล ฐเปสิ, มรณกาลมฺหิ ปฏปฏาติ สทฺเท นิมิตฺตํ คณฺหิ, โสปิ อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต ชาลสทฺเทน ตํ สาฏกํ อนุสฺสริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. เอวํ ตาว อตฺตโน ธมฺมตาย กุสลํ กมฺมํ สริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตตีติ.

Entre ellos, un hombre tamil llamado Dīghajayanta recordó por su propia naturaleza. Se dice que ese tamil adoró la Ākāsacetiya en el gran monasterio de Sumanagiri con un paño rojo; luego, habiendo renacido en las cercanías del infierno Ussada, al oír el sonido de las llamas de fuego, recordó el paño que él mismo había ofrecido y, partiendo de allí, renació en el cielo. Otro hombre, al dar un paño de lino a su hijo, un joven monje, lo colocó a sus pies; en el momento de la muerte, tomó como señal el sonido del paño. Él también, habiendo renacido en las cercanías del infierno Ussada, recordó aquel paño por el sonido de las llamas y renació en el cielo. De esta manera, habiendo recordado una acción meritoria por su propia naturaleza, uno renace en el cielo.

อตฺตโน ธมฺมตาย อสรนฺเต ปน ตโย เทวทูเต ปุจฺฉติ. ตตฺถ โกจิ ปฐเมน เทวทูเตน สรติ, โกจิ ทุติยตติเยหิ, โกจิ ตีหิปิ นสฺสรติ. ตํ ยโม ราชา ทิสฺวา สยํ สาเรติ. เอโก กิร อมจฺโจ สุมนปุปฺผกุมฺเภน มหาเจติยํ ปูเชตฺวา ยมสฺส ปตฺตึ อทาสิ, ตํ อกุสลกมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตํ ยมสฺส สนฺติกํ นยึสุ. ตสฺมึ ตีหิปิ เทวทูเตหิ กุสลํ อสรนฺเต ยโม สยํ โอโลเกนฺโต ทิสฺวา – ‘‘นนุ ตฺวํ มหาเจติยํ สุมนปุปฺผกุมฺเภน ปูเชตฺวา มยฺหํ ปตฺตึ อทาสี’’ติ สาเรสิ, โส ตสฺมึ กาเล สริตฺวา เทวโลกํ คโต[Pg.121]. ยโม ปน สยํ โอโลเกตฺวาปิ อปสฺสนฺโต – ‘‘มหาทุกฺขํ นาม อนุภวิสฺสติ อยํ สตฺโต’’ติ ตุณฺหี อโหสิ.

A quienes no pueden recordar por su propia naturaleza, se les pregunta sobre los tres mensajeros divinos. Entre ellos, algunos recuerdan con el primer mensajero, otros con el segundo o el tercero, y otros no recuerdan ni con los tres. El rey Yama, al ver esto, les hace recordar por sí mismo. Se dice que un ministro, habiendo adorado la gran estupa con una vasija de flores de jazmín, compartió el mérito con Yama. Debido a un karma perjudicial, renació en el infierno y fue llevado ante Yama. Cuando este no pudo recordar ninguna acción meritoria ni siquiera con los tres mensajeros divinos, Yama mismo, al observar y ver, le recordó diciendo: '¿Acaso no adoraste la gran estupa con una vasija de flores de jazmín y me diste una parte del mérito?'. En ese momento, él recordó y fue al mundo celestial. Pero Yama, si incluso después de observar por sí mismo no ve nada, guarda silencio pensando: 'Este ser experimentará un gran sufrimiento'.

ตตฺตํ อโยขิลนฺติ ติคาวุตํ อตฺตภาวํ สมฺปชฺชลิตาย โลหปถวิยา อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา ทกฺขิณหตฺเถ ตาลปฺปมาณํ อยสูลํ ปเวเสนฺติ, ตถา วามหตฺถาทีสุ. ยถา จ ตํ อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา, เอวํ อุเรนปิ วามปสฺเสนปิ ทกฺขิณปสฺเสนปิ นิปชฺชาเปตฺวา เต ตํ กมฺมการณํ กโรนฺติเยว. สํเวเสตฺวาติ ชลิตาย โลหปถวิยา ติคาวุตํ อตฺตภาวํ นิปชฺชาเปตฺวา. กุฐารีหีติ มหตีหิ เคหสฺส เอกปกฺขจฺฉทนมตฺตาหิ กุฐารีหิ ตจฺฉนฺติ, โลหิตํ นที หุตฺวา สนฺทติ, โลหปถวิโต ชาลา อุฏฺฐหิตฺวา ตจฺฉิตฏฺฐานํ คณฺหาติ, มหาทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. ตจฺฉนฺตา ปน สุตฺตาหตํ กริตฺวา ทารุํ วิย อฏฺฐํสมฺปิ ฉฬํสมฺปิ กโรนฺติ. วาสีหีติ มหาสุปฺปปฺปมาณาหิ วาสีหิ. รเถ โยเชตฺวาติ สทฺธึ ยุคโยตฺตปกฺขรถจกฺกกุพฺพรปาชเนหิ สพฺพโต ปชฺชลิเต รเถ โยเชตฺวา. มหนฺตนฺติ มหากูฏาคารปฺปมาณํ. อาโรเปนฺตีติ สมฺปชฺชลิเตหิ อยมุคฺคเรหิ โปเถนฺตา อาโรเปนฺติ. สกิมฺปิ อุทฺธนฺติ สุปกฺกุถิตาย อุกฺขลิยา ปกฺขิตฺตตณฺฑุลา วิย อุทฺธมโธติริยญฺจ คจฺฉติ. มหานิรเยติ อวีจิมหานิรยมฺหิ.

Sobre la expresión 'tattaṃ ayokhilaṃ' (estaca de hierro ardiente): se refiere a que, habiendo hecho acostar boca arriba el cuerpo de tres gavutas de longitud sobre el suelo de hierro incandescente, introducen una estaca de hierro del tamaño de un tronco de palma en la mano derecha, e igualmente en la mano izquierda y demás miembros. Así como lo hacen tras acostarlo boca arriba, los guardianes del infierno realizan ese mismo castigo acostándolo también sobre el pecho, sobre el costado izquierdo y sobre el costado derecho. 'Saṃvesetvā' significa habiéndolo acostado sobre el suelo de hierro ardiente con su cuerpo de tres gavutas. 'Kuṭhārīhi' significa que lo tallan con grandes hachas del tamaño del techo de una sección de una casa; la sangre fluye convirtiéndose en un río, y del suelo de hierro se levantan llamas que abrasan el lugar tallado, surgiendo así un gran sufrimiento. Al tallar, después de marcarlo con un cordel como si fuera madera, lo hacen de ocho o seis lados. 'Vāsīhi' se refiere a azuelas del tamaño de un gran aventador. 'Rathe yojetvā' significa unciéndolo a un carro ardiente por todas partes junto con el yugo, las cuerdas, las llantas, las ruedas, los ejes y los aguijones. 'Mahantaṃ' se refiere al tamaño de un gran pabellón. 'Āropentī' significa que lo suben golpeándolo con mazas de hierro incandescentes. 'Sakimpi uddhaṃ' indica que, al igual que el arroz echado en una olla que hierve intensamente, el ser va hacia arriba, hacia abajo y hacia los lados. 'Mahāniraye' se refiere al gran infierno Avīci.

ภาคโส มิโตติ ภาเค ฐเปตฺวา วิภตฺโต. ปริยนฺโตติ ปริกฺขิตฺโต. อยสาติ อุปริ อยปฏฺเฏน ฉาทิโต. สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ เอวํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ, ยถา ตํ สมนฺตา โยชนสเต ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส อกฺขีนิ ยมกโคฬกา วิย นิกฺขมนฺติ.

'Bhāgaso mito' significa que está dividido y dispuesto en secciones. 'Pariyanto' significa que está rodeado o cercado. 'Ayasā' significa que está cubierto por encima con una plancha de hierro. 'Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhati' significa que permanece extendiéndose cien yojanas a la redonda, de tal manera que a quien lo mirase desde esa distancia de cien yojanas, los ojos se le saldrían como un par de bolas de frutos yamakagoḷaka.

หีนกายูปคาติ หีนํ กายํ อุปคตา หุตฺวา. อุปาทาเนติ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคหเณ. ชาติมรณสมฺภเวติ ชาติยา จ มรณสฺส จ การณภูเต. อนุปาทาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยิตฺวา. ชาติมรณสงฺขเยติ ชาติมรณสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุจฺจนฺติ. ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สพฺพกิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตา. สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลวฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา.

'Hīnakāyūpagā' significa habiendo renacido en un grupo de seres inferiores. 'Upādāne' se refiere al aferramiento mediante el deseo y los puntos de vista (taṇhā y diṭṭhi). 'Jātimaraṇasabhave' significa en aquello que es la causa del nacimiento y de la muerte. 'Anupādā' significa sin aferrarse mediante los cuatro tipos de clímax (upādāna). 'Jātimaraṇasaṅkhaye' significa que se liberan en el Nibbāna, conocido como la destrucción del nacimiento y la muerte. 'Diṭṭhadhammābhinibbutā' significa que, en esta misma existencia presente, se han extinguido (alcanzado la paz) mediante la extinción de todas las impurezas (kilesas). 'Sabbadukkhaṃ upaccaguṃ' significa que han trascendido la totalidad del sufrimiento del ciclo de renacimientos.

๗. จตุมหาราชสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Catumahārāja Sutta

๓๗. สตฺตเม [Pg.122] อมจฺจา ปาริสชฺชาติ ปริจาริกเทวตา. อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตีติ อฏฺฐมีทิวเส กิร สกฺโก เทวราชา จตฺตาโร มหาราชาโน อาณาเปติ – ‘‘ตาตา, อชฺช อฏฺฐมีทิวเส มนุสฺสโลกํ อนุวิจริตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺตานํ นามโคตฺตํ อุคฺคณฺหิตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ. เต คนฺตฺวา อตฺตโน ปริจารเก เปเสนฺติ – ‘‘คจฺฉถ, ตาตา, มนุสฺสโลกํ วิจริตฺวา ปุญฺญการกานํ นามโคตฺตานิ สุวณฺณปฏฺเฏ ลิขิตฺวา อาเนถา’’ติ. เต ตถา กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตี’’ติ. กจฺจิ พหูติอาทิ เตสํ อุปปริกฺขาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอวํ อุปปริกฺขนฺตา หิ เต อนุวิจรนฺติ. ตตฺถ อุโปสถํ อุปวสนฺตีติ มาสสฺส อฏฺฐวาเร อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐหนฺติ. ปฏิชาคโรนฺตีติ ปฏิชาครอุโปสถกมฺมํ นาม กโรนฺติ. ตํ กโรนฺตา เอกสฺมึ อทฺธมาเส จตุนฺนํ อุโปสถทิวสานํ ปจฺจุคฺคมนานุคฺคมนวเสน กโรนฺติ. ปญฺจมีอุโปสถํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา จตุตฺถิยํ อุโปสถิกา โหนฺติ, อนุคจฺฉนฺตา ฉฏฺฐิยํ. อฏฺฐมีอุโปสถํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา สตฺตมิยํ, อนุคจฺฉนฺตา นวมิยํ. จาตุทฺทสึ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา เตรสิยํ, ปนฺนรสีอุโปสถํ อนุคจฺฉนฺตา ปาฏิปเท อุโปสถิกา โหนฺติ. ปุญฺญานิ กโรนฺตีติ สรณคมนนิจฺจสีลปุปฺผปูชาธมฺมสฺสวนปทีปสหสฺสอาโรปนวิหารกรณาทีนิ นานปฺปการานิ ปุญฺญานิ กโรนฺติ. เต เอวํ อนุวิจริตฺวา ปุญฺญกมฺมการกานํ นามโคตฺตานิ โสวณฺณมเย ปฏฺเฏ ลิขิตฺวา อาหริตฺวา จตุนฺนํ มหาราชานํ เทนฺติ. ปุตฺตา อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตีติ จตูหิ มหาราเชหิ ปุริมนเยเนว ปหิตตฺตา อนุวิจรนฺติ. ตทหูติ ตํทิวสํ. อุโปสเถติ อุโปสถทิวเส.

37. En el séptimo (sutta), 'amaccā pārisajjā' se refiere a los devas que forman parte de su séquito. 'Imaṃ lokaṃ anuvicarantī' significa que en el octavo día, según se dice, Sakka, el rey de los devas, ordena a los Cuatro Grandes Reyes: 'Queridos, recorred hoy, en el octavo día, el mundo de los hombres y regresad tras registrar los nombres y linajes de quienes realizan actos meritorios'. Ellos van y envían a sus propios seguidores: 'Id, queridos, recorred el mundo de los hombres y traed escritos en láminas de oro los nombres y linajes de quienes hacen méritos'. Ellos lo hacen así; por ello el Bendito dijo: 'recorren este mundo'. La expresión 'kacci bahū', etc., se dice con el fin de mostrar su modo de investigación. Pues ellos recorren el mundo investigando de esta manera. Al respecto, 'uposathaṃ upavasanti' significa que ocho veces al mes observan los factores del Uposatha. 'Paṭijāgaronti' significa que realizan la práctica del Uposatha de vigilia. Al realizarla, en una quincena, observan los cuatro días de Uposatha mediante la recepción y el acompañamiento (días previos y posteriores). Quienes reciben el Uposatha del quinto día, son observantes en el cuarto día; quienes lo acompañan, en el sexto. Quienes reciben el del octavo día, lo son en el séptimo; quienes lo acompañan, en el noveno. Quienes reciben el del decimocuarto, en el decimotercero; y quienes acompañan el Uposatha del decimoquinto, son observantes en el primer día de la quincena siguiente. 'Puññāni karonti' significa que realizan diversos actos meritorios como tomar los refugios, observar los preceptos permanentes, ofrendar flores, escuchar el Dhamma, encender mil lámparas, construir monasterios, etc. Ellos, habiendo recorrido el mundo así, escriben los nombres y linajes de quienes realizan méritos en láminas de oro y se los entregan a los Cuatro Grandes Reyes. 'Puttā imaṃ lokaṃ anuvicarantī' significa que los hijos de los Reyes recorren el mundo de la misma manera ya mencionada, al ser enviados por los Cuatro Grandes Reyes. 'Tadahū' significa en aquel día. 'Uposathe' significa en el día de Uposatha.

สเจ, ภิกฺขเว, อปฺปกา โหนฺตีติ จตุนฺนํ มหาราชานํ อมจฺจา ปาริสชฺชา ตา ตา คามนิคมราชธานิโย อุปสงฺกมนฺติ, ตโต ตํ อุปนิสฺสาย อธิวตฺถา เทวตา ‘‘มหาราชานํ อมจฺจา อาคตา’’ติ ปณฺณาการํ คเหตฺวา เตสํ สนฺติกํ คจฺฉนฺติ. เต ปณฺณาการํ คเหตฺวา ‘‘กจฺจิ นุ โข มาริสา พหู มนุสฺสา มตฺเตยฺยา’’ติ วุตฺตนเยน มนุสฺสานํ ปุญฺญปฏิปตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, มาริส, อิมสฺมึ คาเม อสุโก จ อสุโก จ ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ วุตฺเต เตสํ นามโคตฺตํ ลิขิตฺวา อญฺญตฺถ [Pg.123] คจฺฉนฺติ. อถ จาตุทฺทสิยํ จตุนฺนํ มหาราชานํ ปุตฺตาปิ ตเมว สุวณฺณปฏฺฏํ คเหตฺวา เตเนว นเยน อนุวิจรนฺตา นามโคตฺตานิ ลิขนฺติ. ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส จตฺตาโรปิ มหาราชาโน เตเนว นเยน ตสฺมึเยว สุวณฺณปฏฺเฏ นามโคตฺตานิ ลิขนฺติ. เต สุวณฺณปฏฺฏปริมาเณเนว – ‘‘อิมสฺมึ กาเล มนุสฺสา อปฺปกา, อิมสฺมึ กาเล พหุกา’’ติ ชานนฺติ. ตํ สนฺธาย ‘‘สเจ, ภิกฺขเว, อปฺปกา โหนฺติ มนุสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เทวานํ ตาวตึสานนฺติ ปฐมํ อภินิพฺพตฺเต เตตฺตึส เทวปุตฺเต อุปาทาย เอวํลทฺธนามานํ. เตสํ ปน อุปฺปตฺติกถา ทีฆนิกาเย สกฺกปญฺหสุตฺตวณฺณนาย วิตฺถาริตา. เตนาติ เตน อาโรจเนน, เตน วา ปุญฺญการกานํ อปฺปกภาเวน. ทิพฺพา วต, โภ, กายา ปริหายิสฺสนฺตีติ นวนวานํ เทวปุตฺตานํ อปาตุภาเวน เทวกายา ปริหายิสฺสนฺติ, รมณียํ ทสโยชนสหสฺสํ เทวนครํ สุญฺญํ ภวิสฺสติ. ปริปูริสฺสนฺติ อสุรกายาติ จตฺตาโร อปายา ปริปูริสฺสนฺติ. อิมินา ‘‘มยํ ปริปุณฺเณ เทวนคเร เทวสงฺฆมชฺเฌ นกฺขตฺตํ กีฬิตุํ น ลภิสฺสามา’’ติ อนตฺตมนา โหนฺติ. สุกฺกปกฺเขปิ อิมินาว อุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

"Si, monjes, hay pocos", significa que los ministros y el séquito de los Cuatro Grandes Reyes se acercan a las diversas aldeas, pueblos y capitales reales. Luego, las deidades que residen en dependencia de esos lugares, pensando: "Han llegado los ministros de los Cuatro Grandes Reyes", toman ofrendas y se dirigen a su presencia. Tras recibir las ofrendas, les preguntan sobre la práctica meritoria de los seres humanos de la manera mencionada: "¿Acaso, señores, son muchos los humanos que honran a sus madres?". Cuando se les responde: "Sí, señor, en esta aldea tal y tal persona realizan méritos", escriben sus nombres y clanes en una lámina de oro y parten hacia otro lugar. Luego, en el día decimocuarto, los hijos de los Cuatro Grandes Reyes toman esa misma lámina de oro y, de la misma manera, recorren los lugares registrando los nombres y clanes. En el día de Uposatha del decimoquinto, los propios Cuatro Grandes Reyes, siguiendo el mismo método, escriben los nombres y clanes en esa misma lámina de oro. Basándose en la cantidad escrita en la lámina de oro, ellos saben: "En este momento los humanos que hacen méritos son pocos, o en este momento son muchos". Refiriéndose a este conocimiento, el Bienaventurado dijo: "Si, monjes, los humanos son pocos", etc. "De los dioses de Tāvatiṃsa" se refiere a aquellos que obtuvieron este nombre a partir de los treinta y tres hijos de dioses que renacieron primero. La historia de su origen se detalla en el comentario al Sakkapañha Sutta del Dīgha Nikāya. "Por eso" significa debido a ese anuncio o por la escasez de quienes realizan méritos. "¡Ay, señores! Las huestes celestiales disminuirán" significa que, debido a la no apariciñ de nuevos hijos de dioses, los grupos celestiales decrecerán; la encantadora ciudad celestial de diez mil leguas quedará vacía. "Las huestes de asuras se llenarán" significa que los cuatro estados de privación (apāyas) se colmarán. Debido a este vaciamiento de la ciudad celestial y al llenado de los estados de privación, los dioses se entristecen pensando: "No podremos disfrutar de los festivales en medio de la asamblea de dioses en una ciudad celestial completa". En el lado de la luz (cuando los humanos son muchos), el significado debe entenderse de la misma manera.

ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโทติ อตฺตโน สกฺกเทวราชกาลํ สนฺธาย กเถติ. เอกสฺส วา สกฺกสฺส อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตีติ วุตฺตํ. อนุนยมาโนติ อนุโพธยมาโน. ตายํ เวลายนฺติ ตสฺมึ กาเล.

"En el pasado, monjes, Sakka, señor de los dioses...", el Buda dice esto refiriéndose a su propio tiempo como el rey de los dioses Sakka, o se dice que lo expresa tomando la intención de un determinado Sakka. "Exhortando" (anunayamāno) significa haciendo comprender adecuadamente. "En aquella ocasión" (tāyaṃ velāyaṃ) significa en aquel momento.

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ เอตฺถ ปาฏิหาริยปกฺโข นาม อนฺโตวสฺเส เตมาสํ นิพทฺธุโปสโถ, ตํ อสกฺโกนฺตสฺส ทฺวินฺนํ ปวารณานํ อนฺตเร เอกมาสํ นิพทฺธุโปสโถ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตสฺส ปฐมปวารณโต ปฏฺฐาย เอโก อทฺธมาโส ปาฏิหาริยปกฺโขเยว นาม. อฏฺฐงฺคสุสมาคตนฺติ อฏฺฐหิ คุณงฺเคหิ สมนฺนาคตํ. โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส ภเวยฺย. สกฺโกปิ กิร วุตฺตปฺปการสฺส อุโปสถกมฺมสฺส คุณํ ชานิตฺวา ทฺเว เทวโลกสมฺปตฺติโย ปหาย มาสสฺส อฏฺฐ วาเร อุโปสถํ อุปวสติ. ตสฺมา เอวมาห. อปโร นโย – โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส อสฺส, มยา ปตฺตํ [Pg.124] สมฺปตฺตึ ปาปุณิตุํ อิจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. สกฺกา หิ เอวรูเปน อุโปสถกมฺเมน สกฺกสมฺปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

"Y el período extraordinario" (pāṭihāriyapakkhañca): en este pasaje, el llamado "pāṭihāriyapakkha" es el Uposatha observado continuamente durante los tres meses de la residencia de lluvia (vassa). Para quien no puede hacer eso, es el Uposatha continuo durante un mes entre las dos ceremonias de Pavāraṇā. Para quien tampoco puede hacer eso, se denomina "pāṭihāriyapakkha" a la quincena que comienza desde la primera Pavāraṇā. "Dotado de los ocho factores" significa poseer los ocho miembros de la virtud. "Incluso un hombre como yo": se refiere a cualquier ser que sea como Sakka. Se dice que incluso Sakka, conociendo el valor del acto del Uposatha, deja de lado los placeres del mundo celestial y observa el Uposatha ocho días al mes; por eso dijo esto. Otro método de interpretación es: "Cualquier ser que sea como yo y desee alcanzar la gran prosperidad que yo he alcanzado". El sentido aquí es que ciertamente es posible alcanzar la gloria de Sakka mediante un acto de Uposatha de tal naturaleza; esta es la intención de Sakka.

วุสิตวาติ วุตฺถวาโส. กตกรณีโยติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ฐิโต. โอหิตภาโรติ ขนฺธภารกิเลสภารอภิสงฺขารภาเร โอตาเรตฺวา ฐิโต. อนุปฺปตฺตสทตฺโถติ สทตฺโถ วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํ อนุปฺปตฺโต. ปริกฺขีณภวสํโยชโนติ เยน สํโยชเนน พทฺโธ ภเวสุ อากฑฺฒียติ, ตสฺส ขีณตฺตา ปริกฺขีณภวสํโยชโน. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ เหตุนา นเยน การเณน ชานิตฺวา วิมุตฺโต. กลฺลํ วจนายาติ ยุตฺตํ วตฺตุํ.

"Vusitavā" significa aquel que ha vivido la vida santa (ha completado la práctica del sendero). "Katakaraṇīyo" significa aquel que permanece habiendo realizado lo que debía hacerse mediante los cuatro senderos nobles. "Ohitabhāro" significa aquel que permanece habiendo descargado el fardo de los agregados, el fardo de las impurezas y el fardo de las formaciones volitivas (karmas). "Anuppattasadattho": se llama "sadattha" al estado de Arahant; significa que ha alcanzado ese beneficio propio. "Parikkhīṇabhavasaṃyojano": debido a la extinción de los grilletes por los cuales uno es arrastrado y atado a las existencias, se dice que tiene los grilletes de la existencia destruidos. "Sammadaññā vimutto" significa liberado tras conocer mediante el método correcto y la causalidad. "Kallaṃ vacanāya" significa que es apropiado decirlo.

โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ มาทิโส ขีณาสโว อสฺส, โสปิ เอวรูปํ อุโปสถํ อุปวเสยฺยาติ อุโปสถกมฺมสฺส คุณํ ชานนฺโต เอวํ วเทยฺย. อปโร นโย โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส อสฺส, มยา ปตฺตํ สมฺปตฺตึ ปาปุณิตุํ อิจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. สกฺกา หิ เอวรูเปน อุโปสถกมฺเมน ขีณาสวสมฺปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว.

"Incluso un hombre como yo": cualquier ser que sea un Arahant (khīṇāsavo) como yo, también debería observar tal Uposatha; conociendo el valor del acto del Uposatha, así lo diría. Otro método es: "Cualquier ser que sea como yo y desee alcanzar la gran prosperidad (del estado de Arahant)"; este es el significado. Pues ciertamente es posible alcanzar la perfección de un Arahant mediante un acto de Uposatha de tal naturaleza; esta es la intención en este pasaje respecto a los Arahants. El octavo sutta tiene un significado evidente.

๙. สุขุมาลสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Sukhumāla Sutta

๓๙. นวเม สุขุมาโลติ นิทฺทุกฺโข. ปรมสุขุมาโลติ ปรมนิทฺทุกฺโข. อจฺจนฺตสุขุมาโลติ สตตนิทฺทุกฺโข. อิมํ ภควา กปิลปุเร นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย นิทฺทุกฺขภาวํ คเหตฺวา อาห, จริยกาเล ปน เตน อนุภูตทุกฺขสฺส อนฺโต นตฺถีติ. เอกตฺถาติ เอกิสฺสา โปกฺขรณิยา. อุปฺปลํ วปฺปตีติ อุปฺปลํ โรเปติ. สา นีลุปฺปลวนสญฺฉนฺนา โหติ. ปทุมนฺติ ปณฺฑรปทุมํ. ปุณฺฑรีกนฺติ รตฺตปทุมํ. เอวํ อิตราปิ ทฺเว ปทุมปุณฺฑรีกวเนหิ สญฺฉนฺนา โหนฺติ. โพธิสตฺตสฺส กิร สตฺตฏฺฐวสฺสิกกาเล ราชา อมจฺเจ ปุจฺฉิ – ‘‘ตรุณทารกา กตรกีฬิกํ ปิยายนฺตี’’ติ? อุทกกีฬิกํ เทวาติ. ตโต ราชา กุทฺทาลกมฺมการเก สนฺนิปาเตตฺวา โปกฺขรณิฏฺฐานานิ คณฺหาเปสิ. อถ สกฺโก เทวราชา อาวชฺเชนฺโต ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา – ‘‘น ยุตฺโต มหาสตฺตสฺส มานุสกปริโภโค, ทิพฺพปริโภโค ยุตฺโต’’ติ วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตตฺวา – ‘‘คจฺฉ, ตาต, มหาสตฺตสฺส กีฬาภูมิยํ โปกฺขรณิโย มาเปหี’’ติ อาห. กีทิสา โหนฺตุ[Pg.125], เทวาติ? อปคตกลลกทฺทมา โหนฺตุ วิปฺปกิณฺณมณิมุตฺตปวาฬิกา สตฺตรตนมยปาการปริกฺขิตฺตา ปวาฬมยอุณฺหีเสหิ มณิมยโสปานพาหุเกหิ สุวณฺณรชตมณิมยผลเกหิ โสปาเนหิ สมนฺนาคตา. สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยา เจตฺถ นาวา โหนฺตุ, สุวณฺณนาวาย รชตปลฺลงฺโก โหตุ, รชตนาวาย สุวณฺณปลฺลงฺโก, มณินาวาย ปวาฬปลฺลงฺโก, ปวาฬนาวาย มณิปลฺลงฺโก, สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยาว อุทกเสจนนาฬิกา โหนฺตุ, ปญฺจวณฺเณหิ จ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนา โหนฺตูติ. ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต สกฺกสฺส ปฏิสฺสุตฺวา รตฺติภาเค โอตริตฺวา รญฺโญ คาหาปิตโปกฺขรณิฏฺฐาเนสุเยว เตเนว นิยาเมน โปกฺขรณิโย มาเปสิ.

39. En el noveno sutta, 'sukhumālo' significa estar libre del sufrimiento del cuerpo y de la mente. 'Paramasukhumālo' significa supremamente libre del sufrimiento del cuerpo y de la mente. 'Accantasukhumālo' significa constantemente libre del sufrimiento del cuerpo y de la mente. El Bendito dijo esto refiriéndose al estado de estar libre de sufrimiento desde el momento de su nacimiento en la ciudad de Kapilavatthu; sin embargo, debe entenderse que durante su tiempo como Bodhisatta cumpliendo las perfecciones, no hubo fin al sufrimiento que experimentó. 'Ekatthā' se refiere a un solo estanque de lotos. 'Uppalaṃ vappatīti' significa que se plantan lotos azules; dicho estanque queda cubierto por un bosque de lotos azules. 'Paduma' se refiere al loto blanco (paṇḍarapaduma) y 'puṇḍarīka' se refiere al loto rojo (rattapaduma). Del mismo modo, debe entenderse que los otros dos estanques estaban cubiertos por bosques de lotos blancos y rojos respectivamente. Se dice que cuando el Bodhisatta tenía siete u ocho años, el rey preguntó a sus ministros: '¿Qué tipo de juego disfrutan los niños pequeños?'. Ellos respondieron: 'Majestad, disfrutan del juego en el agua'. Entonces el rey reunió a los trabajadores de la azada e hizo que prepararan los sitios para los estanques de lotos. Entonces Sakka, el rey de los devas, al reflexionar y conocer este hecho, pensó: 'No es apropiado que el Gran Ser use objetos humanos; el uso de objetos celestiales es lo adecuado'. Llamando a Vissakamma, le dijo: 'Ve, querido, y crea estanques de lotos en el terreno de juegos del Gran Ser'. Vissakamma preguntó: 'Majestad, ¿cómo deben ser?'. Sakka respondió: 'Que estén libres de lodo negro y fango, que tengan esparcidas gemas, perlas y corales, y que estén rodeados por muros hechos de los siete tipos de joyas. Que posean escaleras con pasamanos de rubíes, con peldaños de oro, plata y rubíes, y con remates de coral. Que en estos estanques haya botes hechos de oro, plata, rubíes y coral; en el bote de oro que haya un trono de plata, en el de plata un trono de oro, en el de rubíes un trono de coral, y en el de coral un trono de rubíes. Que haya vasijas para rociar agua hechas también de oro, plata, rubíes y coral, y que los estanques estén cubiertos por lotos de cinco colores'. Vissakamma, el hijo de los devas, asintió diciendo: 'Está bien, Majestad', y descendiendo durante la noche, creó los estanques exactamente en los lugares elegidos por el rey y de la misma manera que se le ordenó.

นนุ เจตา อปคตกลลกทฺทมา, กถเมตฺถ ปทุมานิ ปุปฺผึสูติ? โส กิร ตาสุ โปกฺขรณีสุ ตตฺถ ตตฺถ สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยา ขุทฺทกนาวาโย มาเปตฺวา ‘‘เอตา กลลกทฺทมปูริตา จ โหนฺตุ, ปญฺจวณฺณานิ เจตฺถ ปทุมานิ ปุปฺผนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. เอวํ ปญฺจวณฺณานิ ปทุมานิ ปุปฺผึสุ, เรณุวฏฺฏิโย อุคฺคนฺตฺวา อุทกปิฏฺฐํ อชฺโฌตฺถริตฺวา วิจรนฺติ. ปญฺจวิธา ภมรคณา อุปกูชนฺตา วิจรนฺติ. เอวํ ตา มาเปตฺวา วิสฺสกมฺโม เทวปุรเมว คโต. ตโต วิภาตาย รตฺติยา มหาชโน ทิสฺวา ‘‘มหาปุริสฺสสฺส มาปิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา มหาชนปริวาโร คนฺตฺวา โปกฺขรณิโย ทิสฺวา ‘‘มม ปุตฺตสฺส ปุญฺญิทฺธิยา เทวตาหิ มาปิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ อตฺตมโน อโหสิ. ตโต ปฏฺฐาย มหาปุริโส อุทกกีฬิกํ อคมาสิ.

¿No es cierto que estos estanques carecían de lodo negro? Entonces, ¿cómo florecieron allí los lotos? Esta es la pregunta. Se dice que Vissakamma creó en esos estanques, aquí y allá, pequeños botes hechos de oro, plata, rubíes y coral, y determinó: 'Que estos botes se llenen de fango y lodo, y que en ellos florezcan lotos de cinco colores'. Debido a esta determinación, los lotos de cinco colores florecieron; las masas de polen se elevaron y cubrieron la superficie del agua. Enjambres de abejas de cinco clases revoloteaban zumbando. Después de crear esto, Vissakamma regresó a la ciudad de los devas. Al amanecer, la gente, al verlos, pensó: 'Estos deben haber sido creados para el Gran Ser', y fueron a informar al rey. El rey, rodeado por una gran multitud, fue, vio los estanques y se regocijó pensando: 'Han sido creados por el poder del mérito de mi hijo'. A partir de entonces, el Gran Ser acudía a jugar en el agua.

ยาวเทว มมตฺถายาติ เอตฺถ ยาวเทวาติ ปโยชนาวธินิยามวจนํ, ยาว มเมว อตฺถาย, นตฺเถตฺถ อญฺญํ การณนฺติ อตฺโถ. น โข ปนสฺสาหนฺติ น โข ปนสฺส อหํ. อกาสิกํ จนฺทนนฺติ อสณฺหํ จนฺทนํ. กาสิกํ, ภิกฺขเว, สุ เม ตํ เวฐนนฺติ, ภิกฺขเว, เวฐนมฺปิ เม กาสิกํ โหติ. เอตฺถ หิ สุอิติ จ ตนฺติ จ นิปาตมตฺตํ, เมติ สามิวจนํ. เวฐนมฺปิ เม สณฺหเมว โหตีติ ทสฺเสติ. กาสิกา กญฺจุกาติ ปารุปนกญฺจุโกปิ สณฺหกญฺจุโกว. เสตจฺฉตฺตํ ธารียตีติ มานุสกเสตจฺฉตฺตมฺปิ ทิพฺพเสตจฺฉตฺตมฺปิ อุปริธาริตเมว โหติ. มา นํ ผุสิ สีตํ วาติ [Pg.126] มา เอตํ โพธิสตฺตํ สีตํ วา อุณฺหาทีสุ วา อญฺญตรํ ผุสตูติ อตฺโถ.

En la frase 'yāvadeva mamatthāya', el término 'yāvadeva' se utiliza para delimitar el propósito; significa 'únicamente para mi beneficio', indicando que no hay otra razón para la creación de los estanques y el cultivo de los lotos. 'Na kho panassāhaṃ' debe dividirse como 'na kho pana assa ahaṃ'. 'Kāsikaṃ candanaṃ' se refiere al sándalo de la región de Kāsī, que es extremadamente fino y suave. En 'kāsikaṃ, bhikkhave, su me taṃ veṭhanaṃ', significa: 'Monjes, mi turbante también es de Kāsī'. Aquí, 'su' y 'taṃ' son meras partículas, y 'me' es el caso genitivo. Esto muestra que 'incluso mi turbante era muy delicado'. 'Kāsikā kañcukā' significa que incluso la túnica exterior era una túnica de tela fina de Kāsī. 'Setacchattaṃ dhārīyati' significa que se sostenía sobre él tanto una sombrilla blanca humana como una sombrilla blanca celestial. 'Mā naṃ phusi sītaṃ vā' significa 'que ni el frío ni el calor ni ninguna otra inclemencia afecten a este Bodhisatta'.

ตโย ปาสาทา อเหสุนฺติ โพธิสตฺเต กิร โสฬสวสฺสุทฺเทสิเก ชาเต สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘ปุตฺตสฺส วสนกปาสาเท กาเรสฺสามี’’ติ วฑฺฒกิโน สนฺนิปาตาเปตฺวา ภทฺทเกน นกฺขตฺตมุหุตฺเตน นวภูมิกตปริกมฺมํ กาเรตฺวา ตโย ปาสาเท การาเปสิ. เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เหมนฺติโกติอาทีสุ ยตฺถ สุขํ เหมนฺเต วสิตุํ, อยํ เหมนฺติโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – เหมนฺเต วาโส เหมนฺตํ, เหมนฺตํ อรหตีติ เหมนฺติโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย.

'Tayo pāsādā ahesuṃ' significa que cuando el Bodhisatta cumplió dieciséis años, el gran rey Suddhodana, pensando 'haré construir palacios para que mi hijo viva', reunió a los carpinteros y, en un momento astrológico favorable, hizo preparar el terreno y construir tres palacios. El Bendito dijo esto refiriéndose a esos palacios. En términos como 'hemantiko' (invernal), se refiere al palacio donde es placentero vivir durante la estación fría. El mismo principio se aplica a los demás términos (veraniego y de la estación de lluvias). El significado gramatical de 'hemantiko' es: una morada para el invierno, o lo que es adecuado para el invierno. El mismo método de interpretación se aplica a los otros términos.

ตตฺถ เหมนฺติโก ปาสาโท นวภูมโก อโหสิ, ภูมิโย ปนสฺส อุณฺหอุตุคฺคาหาปนตฺถาย นีจา อเหสุํ. ตตฺถ ทฺวารวาตปานานิ สุผุสิตกวาฏานิ อเหสุํ นิพฺพิวรานิ. จิตฺตกมฺมมฺปิ กโรนฺตา ตตฺถ ตตฺถ ปชฺชลิเต อคฺคิกฺขนฺเธเยว อกํสุ. ภูมตฺถรณํ ปเนตฺถ กมฺพลมยํ, ตถา สาณิวิตานนิวาสนปารุปนเวฐนานิ. วาตปานานิ อุณฺหคฺคาหาปนตฺถํ ทิวา วิวฏานิ รตฺตึ ปิหิตานิ โหนฺติ.

Entre ellos, el palacio invernal tenía nueve niveles, y sus techos eran bajos para retener el calor. Allí, las puertas y ventanas tenían paneles que encajaban perfectamente, sin grietas. Los artistas que realizaban las pinturas decorativas representaron en diversos lugares imágenes de hogueras ardientes. Las alfombras en este palacio eran de lana; del mismo modo, las cortinas, los doseles, las vestiduras interiores, los mantos y los turbantes eran de lana. Las ventanas se mantenían abiertas durante el día para dejar entrar el calor y se cerraban durante la noche.

คิมฺหิโก ปน ปญฺจภูมโก อโหสิ. สีตอุตุคฺคาหาปนตฺถํ ปเนตฺถ ภูมิโย อุจฺจา อสมฺพาธา อเหสุํ. ทฺวารวาตปานานิ นาติผุสิตานิ สวิวรานิ สชาลานิ อเหสุํ. จิตฺตกมฺเม อุปฺปลานิ ปทุมานิ ปุณฺฑรีกานิเยว อกํสุ. ภูมตฺถรณํ ปเนตฺถ ทุกูลมยํ, ตถา สาณิวิตานนิวาสนปารุปนเวฐนานิ. วาตปานสมีเปสุ เจตฺถ นว จาฏิโย ฐเปตฺวา อุทกสฺส ปูเรตฺวา นีลุปฺปลาทีหิ สญฺฉาเทนฺติ. เตสุ เตสุ ปเทเสสุ อุทกยนฺตานิ กโรนฺติ, เยหิ เทเว วสฺสนฺเต วิย อุทกธารา นิกฺขมนฺติ. อนฺโตปาสาเท ตตฺถ ตตฺถ กลลปูรา โทณิโย ฐเปตฺวา ปญฺจวณฺณานิ ปทุมานิ โรปยึสุ. ปาสาทมตฺถเก สุกฺขมหึสจมฺมํ พนฺธิตฺวา ยนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา ยาว ฉทนปิฏฺฐิยา ปาสาเณ อาโรเปตฺวา ตสฺมึ วิสฺสชฺเชนฺติ. เตสํ จมฺเม ปวฏฺฏนฺตานํ สทฺโท เมฆคชฺชิตํ วิย โหติ. ทฺวารวาตปานานิ ปเนตฺถ ทิวา ปิหิตานิ โหนฺติ รตฺตึ วิวฏานิ.

El palacio para el verano, por su parte, tenía cinco pisos. En este palacio, para permitir la captación del aire fresco, los pisos eran elevados y espaciosos. Las puertas y ventanas no estaban demasiado ajustadas, sino que tenían aberturas y estaban provistas de celosías. En las pinturas ornamentales, representaron únicamente diversas clases de lotuses: rojos, azules y blancos. Las alfombras eran de fina tela blanca, al igual que las cortinas, los toldos, las vestiduras y los turbantes. Cerca de las ventanas de este palacio colocaron nueve grandes vasijas nuevas llenas de agua y las cubrieron con lotuses azules y otras flores. En diversos lugares instalaron mecanismos de agua de los cuales brotaban chorros de agua como si estuviera lloviendo. En el interior del palacio, en varios puntos, colocaron artesas llenas de lodo donde plantaron lotuses de cinco colores. En la parte superior del palacio, fijaron una piel seca de búfalo y, haciendo girar un mecanismo, subieron piedras hasta el borde del tejado y las soltaron sobre dicha piel. El sonido de las piedras rodando sobre la piel era como el fragor del trueno. En este palacio, las puertas y ventanas permanecían cerradas durante el día y se abrían por la noche.

วสฺสิโก [Pg.127] สตฺตภูมโก อโหสิ. ภูมิโย ปเนตฺถ ทฺวินฺนมฺปิ อุตูนํ คาหาปนตฺถาย นาติอุจฺจา นาตินีจา อกํสุ. เอกจฺจานิ ทฺวารวาตปานานิ สุผุสิตานิ, เอกจฺจานิ สวิวรานิ. ตตฺถ จิตฺตกมฺมมฺปิ เกสุจิ ฐาเนสุ ปชฺชลิตอคฺคิกฺขนฺธวเสน, เกสุจิ ชาตสฺสรวเสน กตํ. ภูมตฺถรณาทีนิ ปเนตฺถ กมฺพลทุกูลวเสน อุภยมิสฺสกานิ. เอกจฺเจ ทฺวารวาตปานา รตฺตึ วิวฏา ทิวา ปิหิตา, เอกจฺเจ ทิวา วิวฏา รตฺตึ ปิหิตา. ตโยปิ ปาสาทา อุพฺเพเธน สมปฺปมาณา. ภูมิกาสุ ปน นานตฺตํ อโหสิ.

El palacio para la estación de las lluvias tenía siete pisos. En este palacio, los pisos se construyeron de una altura media, ni muy altos ni muy bajos, para adecuarse al clima. Algunas puertas y ventanas estaban bien ajustadas, mientras que otras tenían aberturas. Las pinturas ornamentales en algunos lugares representaban grandes hogueras ardientes y, en otros, escenas de lagos naturales con sus lotuses. Las alfombras y demás tejidos estaban hechos de una mezcla de lana y fina tela blanca. Algunas puertas y ventanas se abrían de noche y se cerraban de día, mientras que otras se abrían de día y se cerraban de noche. Los tres palacios eran de la misma altura total, aunque diferían en el número de pisos.

เอวํ นิฏฺฐิเตสุ ปาสาเทสุ ราชา จินฺเตสิ – ‘‘ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต, ฉตฺตมสฺส อุสฺสาเปตฺวา รชฺชสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ. โส สากิยานํ ปณฺณานิ ปหิณิ – ‘‘ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต, รชฺเช นํ ปติฏฺฐาเปสฺสามิ, สพฺเพ อตฺตโน อตฺตโน เคเหสุ วยปฺปตฺตา, ทาริกา อิมํ เคหํ เปเสนฺตู’’ติ. เต สาสนํ สุตฺวา – ‘‘กุมาโร เกวลํ ทสฺสนกฺขโม รูปสมฺปนฺโน, น กิญฺจิ สิปฺปํ ชานาติ, ทารภรณํ กาตุํ น สกฺขิสฺสติ, น มยํ ธีตโร ทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปุตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจสิ. โพธิสตฺโต ‘‘กึ สิปฺปํ ทสฺเสตุํ วฏฺฏติ, ตาตา’’ติ อาห. สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตุํ วฏฺฏติ, ตาตาติ. เตน หิ อาหราเปถาติ. ราชา อาหราเปตฺวา อทาสิ. ธนุํ ปุริสสหสฺสํ อาโรเปติ, ปุริสสหสฺสํ โอโรเปติ. มหาปุริโส ธนุํ อาหราเปตฺวา ปลฺลงฺเก นิสินฺโนว ชิยํ ปาทงฺคุฏฺฐเก เวเฐตฺวา กฑฺฒนฺโต ปาทงฺคุฏฺฐเกเนว ธนุํ อาโรเปตฺวา วาเมน หตฺเถน ทณฺเฑ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน กฑฺฒิตฺวา ชิยํ โปเถสิ. สกลนครํ อุปฺปตนาการปฺปตฺตํ อโหสิ. ‘‘กึ สทฺโท เอโส’’ติ จ วุตฺเต ‘‘เทโว คชฺชตี’’ติ อาหํสุ. อถญฺเญ ‘‘ตุมฺเห น ชานาถ, น เทโว คชฺชติ, องฺคีรสสฺส กุมารสฺส สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตฺวา ชิยํ โปเถนฺตสฺส ชิยปฺปหารสทฺโท เอโส’’ติ อาหํสุ. สากิยา ตาวตเกเนว อารทฺธจิตฺตา อเหสุํ.

Una vez terminados los palacios, el rey Sudhodana pensó: «Mi hijo ha alcanzado la madurez; tras coronarlo con el parasol real, contemplaré su esplendor monárquico». Envió mensajes a los Sakyas diciendo: «Mi hijo ha llegado a la mayoría de edad; lo estableceré en el trono. Que todos envíen a las hijas que en sus casas hayan alcanzado la madurez a este palacio de mi hijo». Al oír el mensaje, los Sakyas dijeron: «El príncipe es meramente apuesto y dotado de gran belleza, pero no conoce arte alguno; no será capaz de mantener a una esposa. No le daremos a nuestras hijas». El rey, al escuchar esto, fue ante su hijo y se lo comunicó. El Bodhisatta preguntó: «¿Qué arte conviene que demuestre, padre?». El rey respondió: «Conviene tensar el arco que requiere la fuerza de mil hombres, hijo mío». Él dijo: «Entonces, que lo traigan». El rey lo mandó traer y se lo entregó. Mil hombres eran necesarios para tensar ese arco. El Gran Hombre mandó traer el arco y, sentado en su trono, enrolló la cuerda en su dedo pulgar del pie y, tirando de ella, tensó el arco usando solo el pulgar; sosteniendo el arco con la mano izquierda y tirando de la cuerda con la derecha, hizo vibrar la cuerda. Toda la ciudad de Kapilavatthu pareció estremecerse. Al preguntar «¿Qué es ese sonido?», algunos decían: «Es el trueno». Otros respondieron: «No sabéis nada; no es el trueno. Es el sonido de la cuerda del arco al ser pulsada por el príncipe Angirasa, quien ha tensado el arco de mil hombres». Solo con esto, los Sakyas quedaron complacidos en sus corazones.

มหาปุริโส ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. อฏฺฐงฺคุลมตฺตพหลํ อโยปฏฺฏํ กณฺเฑน วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. จตุรงฺคุลพหลํ อสนผลกํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. วิทตฺถิพหลํ อุทุมฺพรผลกํ วินิวิชฺฌิตุํ [Pg.128] วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ยนฺเต พทฺธํ ผลกสตํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. สฏฺฐิปฏลํ สุกฺขมหึสจมฺมํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ตโต วาลิกสกฏาทีนิ อาจิกฺขึสุ. มหาสตฺโต วาลิกสกฏมฺปิ ปลาลสกฏมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา อุทเก เอกุสภปฺปมาณํ กณฺฑํ เปเสสิ, ถเล อฏฺฐอุสภปฺปมาณํ. อถ นํ ‘‘อิทานิ วาติงฺคณสญฺญาย วาลํ วิชฺฌิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. เตน หิ พนฺธาเปถาติ. สทฺทนฺตเร พชฺฌตุ, ตาตาติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ, คาวุตนฺตเร พนฺธนฺตูติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ, อทฺธโยชเน พนฺธนฺตูติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ โยชเน พนฺธนฺตูติ. พนฺธาเปถ, ตาตาติ โยชนมตฺถเก วาติงฺคณสญฺญาย วาลํ พนฺธาเปตฺวา รตฺตนฺธกาเร เมฆปฏลจฺฉนฺนาสุ ทิสาสุ กณฺฑํ ขิปิ, ตํ คนฺตฺวา โยชนมตฺถเก วาลํ ผาเลตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. น เกวลญฺจ เอตฺตกเมว, ตํ ทิวสํ ปน มหาสตฺโต โลเก วตฺตมานสิปฺปํ สพฺพเมว สนฺทสฺเสสิ. สกฺยราชาโน อตฺตโน อตฺตโน ธีตโร อลงฺกริตฺวา เปสยึสุ, จตฺตาลีสสหสฺสนาฏกิตฺถิโย อเหสุํ. มหาปุริโส ตีสุ ปาสาเทสุ เทโว มญฺเญ ปริจาเรนฺโต มหาสมฺปตฺตึ อนุภวติ.

El Gran Hombre preguntó: «¿Qué otra cosa conviene hacer?». Dijeron: «Conviene atravesar con una flecha una plancha de hierro de ocho dedos de espesor». Tras atravesarla, preguntó: «¿Qué más conviene hacer?». Dijeron: «Atravesar un tablón de madera de Asana de cuatro dedos de espesor». Después de atravesarlo, preguntó: «¿Qué más?». Dijeron: «Atravesar un tablón de madera de higuera de un palmo de espesor». Tras atravesarlo, preguntó: «¿Qué más?». Dijeron: «Atravesar cien tablones atados a un mecanismo». Al atravesarlos, preguntó: «¿Qué más?». Dijeron: «Atravesar sesenta capas de piel seca de búfalo». También atravesó eso y preguntó: «¿Qué más?». Entonces le indicaron carros de arena y de paja. El Gran Ser, tras atravesar tanto el carro de arena como el de paja, disparó una flecha que recorrió una distancia de un usabha en el agua y de ocho usabhas en tierra firme. Entonces le dijeron: «Ahora conviene acertar a un pelo teniendo como blanco una berenjena». Él dijo: «Entonces, que lo aten». Al preguntar a qué distancia, dijeron: «A la distancia de un grito, hijo». Él dijo: «Que vayan más allá y lo aten a un cuarto de legua (gāvuta)». Luego: «Que vayan más allá y lo aten a media legua». Y finalmente: «Que lo aten a una legua». Habiendo hecho atar el pelo a una legua de distancia con una berenjena como referencia, en la oscuridad de la noche y en una dirección cubierta por nubes, disparó la flecha; esta voló, partió el pelo a la distancia de una legua y se hundió en la tierra. No solo mostró esto, sino que aquel día el Gran Ser demostró todas las artes existentes en el mundo. Los reyes Sakyas enviaron a sus propias hijas debidamente adornadas, y hubo cuarenta mil bailarinas. El Gran Hombre disfrutaba de su gran prosperidad en los tres palacios, cual si fuera un dios.

นิปฺปุริเสหีติ ปุริสวิรหิเตหิ. น เกวลํ เจตฺถ ตูริยาเนว นิปฺปุริสานิ, สพฺพฏฺฐานานิปิ นิปฺปุริสาเนว. โทวาริกาปิ อิตฺถิโยว, นฺหาปนาทิปริกมฺมกราปิ อิตฺถิโยว. ราชา กิร ‘‘ตถารูปํ อิสฺสริยสุขสมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ปุริสํ ทิสฺวา ปริสงฺกา อุปฺปชฺชติ, สา เม ปุตฺตสฺส มา อโหสี’’ติ สพฺพกิจฺเจสุ อิตฺถิโยว ฐเปสิ. ปริจารยมาโนติ โมทมาโน. น เหฏฺฐาปาสาทํ โอโรหามีติ ปาสาทโต เหฏฺฐา น โอตรามิ. อิติ มํ จตฺตาโร มาเส อญฺโญ สิขาพทฺโธ ปุริโส นาม ปสฺสิตุํ นาลตฺถ. ยถาติ เยน นิยาเมน. ทาสกมฺมกรโปริสสฺสาติ ทาสานญฺเจว เทวสิกภตฺตเวตนาภตานํ กมฺมกรานญฺจ นิสฺสาย ชีวมานปุริสานญฺจ. กณาชกนฺติ สกุณฺฑกภตฺตํ. พิลงฺคทุติยนฺติ กญฺชิกทุติยํ.

"Sin hombres" (nippurisehi) significa desprovisto de hombres. En este palacio, no solo los instrumentos musicales carecían de hombres, sino que todos los lugares estaban sin hombres. Incluso las porteras eran únicamente mujeres, y quienes realizaban servicios como el baño eran únicamente mujeres. Se dice que el Rey (Suddhodana) pensó: "Al ver a un hombre mientras experimenta tal éxito de soberanía y felicidad, podría surgir una sospecha; que eso no le ocurra a mi hijo", por lo que empleó solo mujeres en todas las tareas. "Deleitándose" (paricārayamāno) significa regocijándose. "No bajé del palacio" significa que no descendía de la planta superior. Así, durante cuatro meses, ningún otro hombre con el cabello recogido pudo verme. "De la manera" (yathā) significa según el modo. "Para los esclavos y trabajadores" se refiere a los esclavos y a los jornaleros que viven de su ración diaria de comida y salario. "Arroz con salvado" (kaṇājaka) es arroz mezclado con salvado. "Con vinagre" (bilaṅgadutiya) se refiere a tener gachas fermentadas como acompañamiento.

เอวรูปาย อิทฺธิยาติ เอวํชาติกาย ปุญฺญิทฺธิยา สมนฺนาคตสฺส. เอวรูเปน จ สุขุมาเลนาติ เอวํชาติเกน จ นิทฺทุกฺขภาเวน. โสขุมาเลนาติปิ [Pg.129] ปาโฐ. เอวํ ตถาคโต เอตฺตเกน ฐาเนน อตฺตโน สิริสมฺปตฺตึ กเถสิ. กเถนฺโต จ น อุปฺปิลาวิตภาวตฺถํ กเถสิ, ‘‘เอวรูปายปิ ปน สมฺปตฺติยา ฐิโต ปมาทํ อกตฺวา อปฺปมตฺโตว อโหสิ’’นฺติ อปฺปมาทลกฺขณสฺเสว ทีปนตฺถํ กเถสิ. เตเนว อสฺสุตวา โข ปุถุชฺชโนติอาทิมาห. ตตฺถ ปรนฺติ ปรปุคฺคลํ. ชิณฺณนฺติ ชราชิณฺณํ. อฏฺฏียตีติ อฏฺโฏ ปีฬิโต โหติ. หรายตีติ หิรึ กโรติ ลชฺชติ. ชิคุจฺฉตีติ อสุจึ วิย ทิสฺวา ชิคุจฺฉํ อุปฺปาเทติ. อตฺตานํเยว อติสิตฺวาติ ชราธมฺมมฺปิ สมานํ อตฺตานํ อติกฺกมิตฺวา อฏฺฏียติ หรายตีติ อตฺโถ. ชราธมฺโมติ ชราสภาโว. ชรํ อนตีโตติ ชรํ อนติกฺกนฺโต, อนฺโต ชราย วตฺตามิ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขโตติ เอวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส. โยพฺพนมโทติ โยพฺพนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. สพฺพโส ปหียีติ สพฺพากาเรน ปหีโน. มคฺเคน ปหีนสทิโส กตฺวา ทสฺสิโต. น ปเนส มคฺเคน ปหีโน, ปฏิสงฺขาเนน ปหีโนว กถิโตติ เวทิตพฺโพ. โพธิสตฺตสฺส หิ เทวตา ชราปตฺตํ ทสฺเสสุํ. ตโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตา อนฺตรา มหาสตฺตสฺส โยพฺพนมโท นาม น อุปฺปชฺชติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน อาโรคฺยมโทติ อหํ นิโรโคติ อาโรคฺยํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. ชีวิตมโทติ อหํ จิรํ ชีวีติ ตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. สิกฺขํ ปจฺจกฺขายาติ สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. หีนายาวตฺตตีติ หีนาย ลามกาย คิหิภาวาย อาวตฺตติ.

"Con tal éxito" (evarūpāya iddhiyā) se refiere a estar dotado de tal poder de mérito. "Con tal delicadeza" (evarūpena sukhumālena) significa con tal estado libre de sufrimiento; también existe la variante de lectura "sokhumālena". El Tathāgata describió su propia prosperidad de gloria hasta este punto. Al hablar, no lo hizo para jactarse, sino que habló para mostrar la característica de la diligencia (appamāda), diciendo: "Incluso estando en tal prosperidad, no fui negligente sino que permanecí diligente". Por esa razón dijo: "Un hombre común no instruido...", etc. En ese pasaje, "otro" (para) significa otra persona. "Envejecido" (jiṇṇa) significa decrépito por la vejez. "Se aflige" (aṭṭīyati) significa estar atribulado o presionado. "Siente vergüenza" (harāyati) significa tener pudor o timidez. "Siente asco" (jigucchati) significa generar repugnancia, viéndolo como algo impuro. "Afligiéndose de sí mismo" (attānaṃyeva atisitvā) significa que, aun estando sujeto a la vejez, trasciende su propia condición y se aflige y avergüenza; este es el significado. "Sujeto a la vejez" (jarādhamma) es la naturaleza de envejecer. "No ha superado la vejez" (jaraṃ anatīto) significa que no ha trascendido la vejez, que se encuentra dentro de ella. "Reflexionando así" (iti paṭisañcikkhato) se refiere a quien contempla de esta manera. "La intoxicación de la juventud" (yobbanamado) es la embriaguez del orgullo que surge basada en la juventud. "Abandonado por completo" (sabbaso pahīyi) significa eliminado en todos sus aspectos; se muestra como si fuera abandonado por el Sendero, pero debe entenderse que se refiere al abandono mediante la reflexión sabia. Las deidades mostraron al Bodhisatta a un ser que había alcanzado la vejez. Desde ese momento hasta alcanzar el estado de Arhat, la intoxicación de la juventud no volvió a surgir en el Gran Ser. El mismo principio se aplica a los otros dos términos. Aquí, "la intoxicación de la salud" (ārogyamado) es el orgullo que surge basado en la ausencia de enfermedad. "La intoxicación de la vida" (jīvitamado) es el orgullo basado en la longevidad. "Rechazando el entrenamiento" (sikkhaṃ paccakkhāya) significa renunciar a los preceptos. "Regresa a lo inferior" (hīnāyāvattati) significa volver a la condición baja de la vida laica.

ยถาธมฺมาติ พฺยาธิอาทีหิ ยถาสภาวา. ตถาสนฺตาติ ยถา สนฺตา เอว อวิปรีตพฺยาธิอาทิสภาวาว หุตฺวาติ อตฺโถ. ชิคุจฺฉนฺตีติ ปรปุคฺคลํ ชิคุจฺฉนฺติ. มม เอวํ วิหาริโนติ มยฺหํ เอวํ ชิคุจฺฉาวิหาเรน วิหรนฺตสฺส เอวํ ชิคุจฺฉนํ นปฺปติรูปํ ภเวยฺย นานุจฺฉวิกํ. โสหํ เอวํ วิหรนฺโตติ โส อหํ เอวํ ปรํ ชิคุจฺฉมาโน วิหรนฺโต, เอวํ วา อิมินา ปฏิสงฺขานวิหาเรน วิหรนฺโต. ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธินฺติ สพฺพูปธิวิรหิตํ นิพฺพานธมฺมํ ญตฺวา. สพฺเพ มเท อภิโภสฺมีติ สพฺเพ ตโยปิ มเท อภิภวึ สมติกฺกมึ. เนกฺขมฺเม ทฏฺฐุ เขมตนฺติ นิพฺพาเน เขมภาวํ ทิสฺวา. เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโตติปิ ปาโฐ, นิพฺพานํ เขมโต ทิสฺวาติ อตฺโถ. ตสฺส [Pg.130] เม อหุ อุสฺสาโหติ ตสฺส มยฺหํ ตํ เนกฺขมฺมสงฺขาตํ นิพฺพานํ อภิปสฺสนฺตสฺส อุสฺสาโห อหุ, วายาโม อโหสีติ อตฺโถ. นาหํ ภพฺโพ เอตรหิ, กามานิ ปฏิเสวิตุนฺติ อหํ ทานิ ทุวิเธปิ กาเม ปฏิเสวิตุํ อภพฺโพ. อนิวตฺติ ภวิสฺสามีติ ปพฺพชฺชโต จ สพฺพญฺญุตญฺญาณโต จ น นิวตฺติสฺสามิ, อนิวตฺตโก ภวิสฺสามิ. พฺรหฺมจริยปรายโณติ มคฺคพฺรหฺมจริยปรายโณ ชาโตสฺมีติ อตฺโถ. อิติ อิมาหิ คาถาหิ มหาโพธิปลฺลงฺเก อตฺตโน อาคมนียวีริยํ กเถสิ.

"Según su naturaleza" (yathādhammā) se refiere a su estado natural debido a la enfermedad y otros factores. "Tal como son" (tathāsantā) significa permanecer exactamente en su naturaleza inalterable de enfermedad y vejez; este es el significado. "Sienten asco" (jigucchanti) significa que desprecian a otras personas. "Para mí, que vivo así" (mama evaṃ vihārino) significa que para mí, que vivo con tal reflexión sobre el asco, este desprecio no sería apropiado ni conveniente. "Yo, que vivo así" (so haṃ evaṃ viharanto) se refiere a aquel que vive despreciando a otros, o bien, que vive con esta reflexión sabia. "Habiendo conocido el Dhamma libre de sustratos" (ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ) significa habiendo comprendido la naturaleza del Nibbāna, que carece de todo apego. "Superé todas las intoxicaciones" (sabbe made abhibhosmi) significa que trascendí las tres formas de embriaguez del orgullo. "Viendo la seguridad en la renuncia" (nekkhamme daṭṭhu khematan) significa habiendo percibido el estado libre de peligros en el Nibbāna. También existe la variante de lectura "nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti", que significa ver el Nibbāna como seguridad. "Tuve esfuerzo" (tassa me ahu ussāho) significa que para mí, al contemplar ese Nibbāna definido como la liberación del ciclo de sufrimientos, surgió el esfuerzo o la energía. "No soy capaz ahora de disfrutar de los placeres sensuales" significa que ahora no soy apto para entregarme a las dos clases de deseos. "No retrocederé" (anivatti bhavissāmi) significa que no me desviaré de la vida monástica ni del conocimiento de la omnisciencia; seré alguien que no retrocede. "Dedicado a la vida santa" (brahmacariyaparāyaṇo) significa que estoy entregado a la práctica noble del Sendero. Con estos versos, el Buda describió su energía perseverante en el trono de la Gran Iluminación.

๑๐. อาธิปเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Discurso sobre la Supremacía

๔๐. ทสเม อาธิปเตยฺยานีติ เชฏฺฐกการณโต นิพฺพตฺตานิ. อตฺตาธิปเตยฺยนฺติอาทีสุ อตฺตานํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ คุณชาตํ อตฺตาธิปเตยฺยํ. โลกํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ โลกาธิปเตยฺยํ. นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ ธมฺมาธิปเตยฺยํ. น อิติ ภวาภวเหตูติ อิติ ภโว, อิติ ภโวติ เอวํ อายตึ, น ตสฺส ตสฺส สมฺปตฺติภวสฺส เหตุ. โอติณฺโณติ อนุปวิฏฺโฐ. ยสฺส หิ ชาติ อนฺโตปวิฏฺฐา, โส ชาติยา โอติณฺโณ นาม. ชราทีสุปิ เอเสว นโย. เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขราสิสฺส. อนฺตกิริยา ปญฺญาเยถาติ อนฺตกรณํ ปริจฺเฉทปริวฏุมกรณํ ปญฺญาเยยฺย. โอหายาติ ปหาย. ปาปิฏฺฐตเรติ ลามกตเร. อารทฺธนฺติ ปคฺคหิตํ ปริปุณฺณํ, อารทฺธตฺตาว อสลฺลีนํ. อุปฏฺฐิตาติ จตุสติปฏฺฐานวเสน อุปฏฺฐิตา. อุปฏฺฐิตตฺตาว อสมฺมุฏฺฐา. ปสฺสทฺโธ กาโยติ นามกาโย จ กรชกาโย จ ปสฺสทฺโธ วูปสนฺตทรโถ. ปสฺสทฺธตฺตาว อสารทฺโธ. สมาหิตํ จิตฺตนฺติ อารมฺมเณ จิตฺตํ สมฺมา อาหิตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ. สมฺมา อาหิตตฺตาว เอกคฺคํ. อธิปตึ กริตฺวาติ เชฏฺฐกํ กตฺวา. สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตีติ สุทฺธํ นิมฺมลํ กตฺวา อตฺตานํ ปริหรติ ปฏิชคฺคติ, โคปายตีติ อตฺโถ. อยญฺจ ยาว อรหตฺตมคฺคา ปริยาเยน สุทฺธมตฺตานํ ปริหรติ นาม, ผลปฺปตฺโตว ปน นิปฺปริยาเยน สุทฺธมตฺตานํ ปริหรติ.

40. En el décimo sutta, 'ādhipateyyāni' se refiere a aquellas cualidades que surgen por ser la causa principal o dominante. En pasajes como 'attādhipateyya', se refiere al conjunto de virtudes surgidas al tomarse a uno mismo como lo principal. 'Lokādhipateyya' es lo surgido al tomar al mundo de los seres como lo principal. 'Dhammādhipateyya' es lo surgido al tomar al Dhamma supramundano de nueve tipos como lo principal. 'Na iti bhavābhavahetū' significa que uno no se ha ordenado como monje por causa de la prosperidad en tal o cual existencia futura, pensando: 'así será mi éxito, así será mi riqueza'. 'Otiṇṇo' significa sumergido o entrado; pues aquel en cuyo interior ha penetrado el nacimiento se dice que está sumergido en el nacimiento. Lo mismo se aplica a la vejez y demás sufrimientos. 'Kevalassa dukkhakkhandhassa' se refiere a la totalidad de la masa de sufrimiento del ciclo de renacimientos. 'Antakiriyā paññāyetha' significa que se manifieste el poner fin, es decir, el acto de establecer un límite o término al sufrimiento. 'Ohāya' significa habiendo abandonado. 'Pāpiṭṭhatare' significa los más viles. 'Āraddha' significa sostenido y pleno; por el hecho mismo de estar sostenido, el esfuerzo no decae. 'Upaṭṭhitā' significa establecida por el poder de los cuatro fundamentos de la atención. Por estar establecida, la atención no se pierde. 'Passaddho kāyo' significa que tanto el cuerpo mental como el cuerpo físico están en calma, con la agitación apaciguada. Por estar en calma, no hay perturbación. 'Samāhitaṃ cittaṃ' significa la mente bien situada en el objeto. Por estar bien situada, es unificada. 'Adhipatiṃ karitvā' significa habiendo hecho de ello lo principal. 'Suddhaṃ attānaṃ pariharati' significa que uno se preserva, se cuida y se protege a sí mismo manteniéndose puro y libre de impurezas como la codicia. Esto significa que un monje, hasta el camino del Arhat, se preserva puro de manera figurada (pariyāyena), pero solo quien ha alcanzado el fruto (phalappatto) se preserva puro de manera absoluta (nippariyāyena).

สฺวากฺขาโตติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๗) วิตฺถาริตานิ. ชานํ ปสฺสํ วิหรนฺตีติ ตํ ธมฺมํ ชานนฺตา ปสฺสนฺตา วิหรนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อาธิปเตยฺยานีติ [Pg.131] เอตฺตาวตา ตีณิ อาธิปเตยฺยานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานิ.

Los términos como 'svākkhāto' han sido detallados en el Visuddhimagga. 'Jānaṃ passaṃ viharanti' significa que viven conociendo y viendo ese Dhamma. En la expresión 'Imāni kho, bhikkhave, tīṇi ādhipateyyāni', se exponen estas tres supremacías como una combinación de factores mundanos y supramundanos.

ปกุพฺพโตติ กโรนฺตสฺส. อตฺตา เต ปุริส ชานาติ, สจฺจํ วา ยทิ วา มุสาติ ยํ ตฺวํ กโรสิ, ตํ ยทิ วา ยถาสภาวํ ยทิ วา โน ยถาสภาวนฺติ ตว อตฺตาว ชานาติ. อิมินา จ การเณน เวทิตพฺพํ ‘‘ปาปกมฺมํ กโรนฺตสฺส โลเก ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ. กลฺยาณนฺติ สุนฺทรํ. อติมญฺญสีติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญสิ. อตฺตานํ ปริคูหสีติ ยถา เม อตฺตาปิ น ชานาติ, เอวํ นํ ปริคูหามีติ วายมสิ. อตฺตาธิปเตยฺยโกติ อตฺตเชฏฺฐโก. โลกาธิโปติ โลกเชฏฺฐโก. นิปโกติ ปญฺญวา. ฌายีติ ฌายนฺโต. ธมฺมาธิโปติ ธมฺมเชฏฺฐโก. สจฺจปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม ภูตปรกฺกโม. ปสยฺห มารนฺติ มารํ ปสหิตฺวา. อภิภุยฺย อนฺตกนฺติ อิทํ ตสฺเสว เววจนํ. โย จ ผุสี ชาติกฺขยํ ปธานวาติ โย ฌายี ปธานวา มารํ อภิภวิตฺวา ชาติกฺขยํ อรหตฺตํ ผุสิ. โส ตาทิโสติ โส ตถาวิโธ ตถาสณฺฐิโต. โลกวิทูติ ตโย โลเก วิทิเต ปากเฏ กตฺวา ฐิโต. สุเมโธติ สุปญฺโญ. สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อตมฺมโย มุนีติ สพฺเพ เตภูมกธมฺเม ตณฺหาสงฺขาตาย ตมฺมยตาย อภาเวน อตมฺมโย ขีณาสวมุนิ กทาจิ กตฺถจิ น หียติ น ปริหียตีติ วุตฺตํ โหตีติ.

'Pakubbato' significa de quien realiza. 'Attā te purisa jānāti, saccaṃ vā yadi vā musā' significa que tu propio ser, oh hombre, sabe si lo que haces es veraz o falso. Por esta razón, debe entenderse que para aquel que comete una mala acción, no existe en el mundo un lugar que permanezca oculto. 'Kalyāṇaṃ' significa excelente. 'Atimaññasi' significa que desprecias o ignoras. 'Attānaṃ parigūhasi' significa que te esfuerzas por ocultar la maldad pensando: 'que ni mi propio ser lo sepa'. 'Attādhipateyyako' significa tenerse a uno mismo como jefe. 'Lokādhipo' significa tener al mundo de los seres como lo principal. 'Nipako' significa sabio. 'Jhāyī' significa el que medita quemando las impurezas. 'Dhammādhipo' significa tener al Dhamma como lo principal. 'Saccaparakkamo' significa aquel que posee un esfuerzo veraz y firme. 'Pasayha māraṃ' significa habiendo sometido a Mara. 'Abhibhuyya antakaṃ' es un sinónimo de la frase anterior. 'Yo ca phusi jātikkhayaṃ padhānavā' se refiere al meditador esforzado que, habiendo vencido a Mara, alcanzó el estado de Arhat, que es la extinción del nacimiento. 'So tādiso' significa que él es de tal naturaleza y condición. 'Lokavidū' significa que permanece habiendo comprendido claramente los tres mundos. 'Sumedho' significa de excelente sabiduría. 'Sabbesu dhammesu atammayo munī' significa que el sabio que ha agotado las contaminaciones no se identifica con ninguno de los fenómenos de los tres planos de existencia; debido a la ausencia de 'tammayatā' (el estado de estar hecho de eso), que es el deseo, no es afectado por él, por lo que se dice que nunca decae en ningún aspecto ni lugar.

เทวทูตวคฺโค จตุตฺโถ.

El cuarto capítulo es el de los Mensajeros Divinos (Devadūtavagga).

๕. จูฬวคฺโค

5. Cūḷavagga (El Capítulo Menor)

๑. สมฺมุขีภาวสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Sammukhībhāva Sutta

๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมฺมุขีภาวาติ สมฺมุขีภาเวน, วิชฺชมานตายาติ อตฺโถ. ปสวตีติ ปฏิลภติ. สทฺธาย สมฺมุขีภาวาติ ยทิ หิ สทฺธา น ภเวยฺย, เทยฺยธมฺโม น ภเวยฺย, ทกฺขิเณยฺยสงฺขาตา ปฏิคฺคาหกปุคฺคลา น ภเวยฺยุํ, กถํ ปุญฺญกมฺมํ กเรยฺย. เตสํ ปน สมฺมุขีภาเวน สกฺกา กาตุนฺติ ตสฺมา ‘‘สทฺธาย สมฺมุขีภาวา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ ทฺเว [Pg.132] ธมฺมา สุลภา เทยฺยธมฺมา เจว ทกฺขิเณยฺยา จ, สทฺธา ปน ทุลฺลภา. ปุถุชฺชนสฺส หิ สทฺธา อถาวรา ปทวาเรน นานา โหติ, เตเนว มหาโมคฺคลฺลานสทิโสปิ อคฺคสาวโก ปาฏิโภโค ภวิตุํ อสกฺโกนฺโต อาห – ‘‘ทฺวินฺนํ โข เต อหํ, อาวุโส, ธมฺมานํ ปาฏิโภโค โภคานญฺจ ชีวิตสฺส จ, สทฺธาย ปน ตฺวํเยว ปาฏิโภโค’’ติ (อุทา. ๑๘).

41. En el primer sutta del quinto capítulo, 'sammukhībhāvā' significa por la presencia o existencia manifiesta. 'Pasavati' significa obtiene. Sobre 'saddhāya sammukhībhāvā', se explica: si no hubiera fe, si no hubiera objetos para donar, y si no hubiera receptores dignos de ofrendas, ¿cómo se podría realizar un acto de mérito? Gracias a la presencia de estos factores, es posible realizar actos meritorios. Entre estos, los objetos para donar y los receptores dignos son fáciles de encontrar, pero la fe es difícil de obtener. Pues la fe de un individuo común es inestable y varía constantemente. Por ello, incluso un discípulo principal como Mahāmoggallāna, siendo incapaz de garantizar la fe ajena, dijo: 'Amigo, yo puedo ser el garante de estas dos cosas para ti: de tu vida y de tu riqueza; pero de la fe, solo tú mismo puedes ser el garante'.

๒. ติฐานสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Tiṭhāna Sutta

๔๒. ทุติเย วิคตมลมจฺเฉเรนาติ วิคตมจฺฉริยมเลน. มุตฺตจาโคติ วิสฺสฏฺฐจาโค. ปยตปาณีติ โธตหตฺโถ. อสฺสทฺโธ หิ สตกฺขตฺตุํ หตฺเถ โธวิตฺวาปิ มลินหตฺโถว โหติ, สทฺโธ ปน ทานาภิรตตฺตา มลินหตฺโถปิ โธตหตฺโถว. โวสฺสคฺครโตติ โวสฺสคฺคสงฺขาเต ทาเน รโต. ยาจโยโคติ ยาจิตุํ ยุตฺโต, ยาจเกหิ วา โยโค อสฺสาติปิ ยาจโยโค. ทานสํวิภาครโตติ ทานํ ททนฺโต สํวิภาคญฺจ กโรนฺโต ทานสํวิภาครโต นาม โหติ.

42. En el segundo sutta, 'vigatamalamaccherena' significa con la mancha de la tacañería eliminada. 'Muttacāgo' significa alguien que practica la generosidad con desprendimiento. 'Payatapāṇi' significa de manos lavadas. En verdad, una persona sin fe, aunque se lave las manos cien veces, sigue teniendo las manos sucias de impurezas; pero una persona con fe, por su deleite en dar, se considera que tiene las manos limpias incluso si estuvieran manchadas. 'Vossaggarato' significa deleitarse en el acto de dar, que es el desprendimiento. 'Yācayogo' significa alguien a quien es apropiado pedirle, o alguien que es accesible para los mendicantes. 'Dānasaṃvibhāgarato' significa que quien entrega objetos y practica la distribución de los mismos se llama 'alguien que se deleita en dar y compartir'.

ทสฺสนกาโม สีลวตนฺติ ทสปิ โยชนานิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ โยชนสตมฺปิ คนฺตฺวา สีลสมฺปนฺเน ทฏฺฐุกาโม โหติ ปาฏลิปุตฺตกพฺราหฺมโณ วิย สทฺธาติสฺสมหาราชา วิย จ. ปาฏลิปุตฺตสฺส กิร นครทฺวาเร สาลาย นิสินฺนา ทฺเว พฺราหฺมณา กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสิมหานาคตฺเถรสฺส คุณกถํ สุตฺวา ‘‘อมฺเหหิ ตํ ภิกฺขุํ ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ ทฺเวปิ ชนา นิกฺขมึสุ. เอโก อนฺตรามคฺเค กาลมกาสิ. เอโก สมุทฺทตีรํ ปตฺวา นาวาย มหาติตฺถปฏฺฏเน โอรุยฺห อนุราธปุรํ อาคนฺตฺวา ‘‘กาฬวลฺลิมณฺฑโป กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิ. โรหณชนปเทติ. โส อนุปุพฺเพน เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา จูฬนครคาเม ธุรฆเร นิวาสํ คเหตฺวา เถรสฺส อาหารํ สมฺปาเทตฺวา ปาโตว วุฏฺฐาย เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา ชนปริยนฺเต ฐิโต เถรํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สกึ ตตฺเถว ฐิโต วนฺทิตฺวา ปุน อุปสงฺกมิตฺวา โคปฺผเกสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา วนฺทนฺโต ‘‘อุจฺจา, ภนฺเต, ตุมฺเห’’ติ อาห. เถโร จ นาติอุจฺโจ นาติรสฺโส ปมาณยุตฺโตว, เตน นํ ปุน อาห – ‘‘นาติอุจฺจา ตุมฺเห, ตุมฺหากํ [Pg.133] ปน คุณา เมจกวณฺณสฺส สมุทฺทสฺส มตฺถเกน คนฺตฺวา สกลชมฺพุทีปตลํ อชฺโฌตฺถริตฺวา คตา, อหมฺปิ ปาฏลิปุตฺตนครทฺวาเร นิสินฺโน ตุมฺหากํ คุณกถํ อสฺโสสิ’’นฺติ. โส เถรสฺส ภิกฺขาหารํ ทตฺวา อตฺตโน ติจีวรํ ปฏิยาเทตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตสฺโสวาเท ปติฏฺฐาย กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ.

El deseo de ver a los virtuosos (dassanakāmo sīlavataṃ) significa que alguien desea ver a quienes están dotados de virtud, viajando incluso diez, veinte, treinta o hasta cien yojanas, tal como los dos brahmanes de Pāṭaliputta y el gran rey Saddhātissa. Se cuenta que dos brahmanes sentados en la sala de la puerta de la ciudad de Pāṭaliputta, al oír el relato de las cualidades del Venerable Mahānāga, quien residía en Kāḷavallimaṇḍapa, pensaron: «Debemos ver a ese monje», y ambos partieron. Uno falleció en el camino. El otro llegó a la costa del mar, descendió de un barco en el puerto de Mahātittha, fue a Anurādhapura y preguntó: «¿Dónde está Kāḷavallimaṇḍapa?». Le dijeron: «Está en la región de Rohaṇa». Siguiendo su camino, llegó al lugar de residencia del Thera, se alojó en la casa principal de la aldea de Cūḷanagara, preparó comida para el Thera y, muy temprano por la mañana, tras preguntar por su ubicación, fue allí. Parado en el límite del asentamiento, vio al Thera acercarse desde lejos; se postró una vez allí mismo, luego se acercó, sostuvo firmemente los tobillos del Thera y, mientras se postraba, dijo: «Señor, usted es muy alto». El Thera no era ni muy alto ni muy bajo, sino de estatura proporcionada; por eso, el brahmán le dijo de nuevo: «Señor, usted no es tan alto por su cuerpo, pero sus virtudes han cruzado sobre la superficie del océano de color oscuro, cubriendo y extendiéndose por toda la tierra de Jambudīpa. Yo mismo, sentado a las puertas de la ciudad de Pāṭaliputta, escuché el relato de sus virtudes». Él entregó la limosna de comida al Thera, preparó su propio juego de tres hábitos, se ordenó en presencia del Thera y, estableciéndose en sus instrucciones, alcanzó el estado de Arahant en pocos días.

สทฺธาติสฺสมหาราชาปิ, ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ วนฺทิตพฺพยุตฺตกํ เอกํ อยฺยํ อาจิกฺขถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู ‘‘มงฺคลวาสี กุฏฺฏติสฺสตฺเถโร’’ติ อาหํสุ. ราชา มหาปริวาเรน ปญฺจโยชนมคฺคํ อคมาสิ. เถโร ‘‘กึ สทฺโท เอโส, อาวุโส’’ติ ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ. ‘‘ราชา, ภนฺเต, ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อาคโต’’ติ. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘กึ มยฺหํ มหลฺลกกาเล ราชเคเห กมฺม’’นฺติ ทิวาฏฺฐาเน มญฺเจ นิปชฺชิตฺวา ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺโต อจฺฉิ. ราชา ‘‘กหํ เถโร’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทิวาฏฺฐาเน’’ติ สุตฺวา ตตฺถ คจฺฉนฺโต เถรํ ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ขีณาสวสฺส นาม หตฺถกุกฺกุจฺจํ นตฺถิ, นายํ ขีณาสโว’’ติ อวนฺทิตฺวาว นิวตฺติ. ภิกฺขุสงฺโฆ เถรํ อาห – ‘‘ภนฺเต, เอวํวิธสฺส สทฺธสฺส ปสนฺนสฺส รญฺโญ กสฺมา วิปฺปฏิสารํ กริตฺถา’’ติ. ‘‘อาวุโส, รญฺโญ ปสาทรกฺขนํ น ตุมฺหากํ ภาโร, มหลฺลกตฺเถรสฺส ภาโร’’ติ วตฺวา อปรภาเค อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ อาห – ‘‘มยฺหํ กูฏาคารมฺหิ อญฺญมฺปิ ปลฺลงฺกํ อตฺถรถา’’ติ. ตสฺมึ อตฺถเต เถโร – ‘‘อิทํ กูฏาคารํ อนฺตเร อปฺปติฏฺฐหิตฺวา รญฺญา ทิฏฺฐกาเลเยว ภูมิยํ ปติฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปรินิพฺพายิ. กูฏาคารํ ปญฺจโยชนมคฺคํ อากาเสน อคมาสิ. ปญฺจโยชนมคฺเค ธชํ ธาเรตุํ สมตฺถา รุกฺขา ธชปคฺคหิตาว อเหสุํ. คจฺฉาปิ คุมฺพาปิ สพฺเพ กูฏาคาราภิมุขา หุตฺวา อฏฺฐํสุ.

El gran rey Saddhātissa también preguntó: «Señores, indicadme un venerable que sea digno de mi veneración». Los monjes respondieron: «El Venerable Kuṭṭatissa, que reside en Maṅgala». El rey partió con un gran séquito en un viaje de cinco yojanas. El Thera preguntó a la asamblea de monjes: «Amigos, ¿qué es ese ruido?». «Señor, el rey ha venido para veros». El Thera pensó: «¿Qué provecho tengo yo, en mi vejez, con los asuntos del palacio real?». Entonces se acostó en un camastro en su lugar de descanso diurno y se quedó trazando marcas en el suelo. Cuando el rey preguntó: «¿Dónde está el Thera?» y escuchó: «En su estancia diurna», fue allí y vio al Thera trazando marcas en el suelo. Pensó: «Un Arahant no posee inquietud en las manos (hatthakukkucca); este hombre no es un Arahant», y se retiró sin postrarse. La comunidad de monjes le dijo al Thera: «Señor, ¿por qué habéis causado tal pesadumbre a un rey tan lleno de fe?». Él respondió: «Amigos, proteger la fe del rey no es carga vuestra, sino responsabilidad del anciano Thera». Más tarde, al momento de alcanzar el Parinibbāna en el elemento del Nibbāna sin remanente (anupādisesa-nibbānadhātu), dijo a la comunidad de monjes: «Extended otro lecho en mi pabellón funerario (kūṭāgāra)». Cuando estuvo preparado, el Thera determinó: «Que este pabellón no se asiente en el camino, sino que se pose en la tierra justo cuando el rey lo vea», y falleció. El pabellón viajó cinco yojanas a través del aire. En ese trayecto, los árboles capaces de sostener estandartes quedaron como si los estuvieran alzando. Incluso los arbustos y matorrales se inclinaron hacia el pabellón.

รญฺโญปิ ปณฺณํ ปหิณึสุ ‘‘เถโร ปรินิพฺพุโต, กูฏาคารํ อากาเสน อาคจฺฉตี’’ติ. ราชา น สทฺทหิ. กูฏาคารํ อากาเสน คนฺตฺวา ถูปารามํ ปทกฺขิณํ กตฺวา สิลาเจติยฏฺฐานํ อคมาสิ. เจติยํ สห วตฺถุนา อุปฺปติตฺวา กูฏาคารมตฺถเก อฏฺฐาสิ, สาธุการสหสฺสานิ ปวตฺตึสุ. ตสฺมึ ขเณ มหาพฺยคฺฆตฺเถโร นาม โลหปาสาเท สตฺตมกูฏาคาเร นิสินฺโน ภิกฺขูนํ วินยกมฺมํ กโรนฺโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กึ สทฺโท [Pg.134] เอโส’’ติ ปฏิปุจฺฉิ. ภนฺเต, มงฺคลวาสี กุฏฺฏติสฺสตฺเถโร ปรินิพฺพุโต, กูฏาคารํ ปญฺจโยชนมคฺคํ อากาเสน อาคตํ, ตตฺถ โส สาธุการสทฺโทติ. อาวุโส, ปุญฺญวนฺเต นิสฺสาย สกฺการํ ลภิสฺสามาติ อนฺเตวาสิเก ขมาเปตฺวา อากาเสเนว อาคนฺตฺวา ตํ กูฏาคารํ ปวิสิตฺวา ทุติยมญฺเจ นิสีทิตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. ราชา คนฺธปุปฺผจุณฺณานิ อาทาย คนฺตฺวา อากาเส ฐิตํ กูฏาคารํ ทิสฺวา กูฏาคารํ ปูเชสิ. ตสฺมึ ขเณ กูฏาคารํ โอตริตฺวา ปถวิยํ ปติฏฺฐิตํ. ราชา มหาสกฺกาเรน สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ อกาสิ. เอวรูปา สีลวนฺตานํ ทสฺสนกามา นาม โหนฺติ.

También enviaron un mensaje al rey diciendo: «El Thera ha fallecido; su pabellón funerario viene por el aire». El rey no lo creyó. El pabellón, viajando por el aire, rodeó la estupa de Thūpārāma por la derecha y se dirigió al lugar de la Silācetiya. La estupa se elevó junto con su terreno y se situó sobre la cima del pabellón; miles de aclamaciones de «¡Sādhu!» resonaron. En ese momento, un monje llamado el Venerable Mahābyaggha, sentado en el séptimo nivel de un pabellón del Palacio de Bronce (Lohapāsāda) mientras realizaba actos del Vinaya para los monjes, oyó aquel sonido y preguntó: «¿Qué es ese ruido?». Le respondieron: «Señor, el Venerable Kuṭṭatissa de Maṅgala ha fallecido y su pabellón ha llegado por el aire tras recorrer cinco yojanas; ese es el sonido de las aclamaciones». Él dijo: «Amigos, gracias a quienes poseen gran mérito, nosotros también recibiremos honores». Tras pedir perdón a sus discípulos, llegó por el aire, entró en aquel pabellón, se sentó en el segundo lecho y alcanzó el Parinibbāna en el elemento del Nibbāna sin remanente. El rey, llevando polvos de incienso y flores, fue y vio el pabellón suspendido en el aire y le rindió homenaje. En ese instante, el pabellón descendió y se asentó sobre la tierra. El rey, habiendo realizado las ceremonias fúnebres con gran honor, tomó las reliquias y construyó una estupa. Tales son los ejemplos de quienes desean ver a los virtuosos.

สทฺธมฺมํ โสตุมิจฺฉตีติ ตถาคตปฺปเวทิตํ สทฺธมฺมํ โสตุกาโม โหติ ปิณฺฑปาติกตฺเถราทโย วิย. คงฺคาวนวาลิองฺคณมฺหิ กิร ตึส ภิกฺขู วสฺสํ อุปคตา อนฺวทฺธมาสํ อุโปสถทิวเส จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมหาอริยวํสญฺจ (อ. นิ. ๔.๒๘) กเถนฺติ. เอโก ปิณฺฑปาติกตฺเถโร ปจฺฉาภาเคน อาคนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน นิสีทิ. อถ นํ เอโก โคนโส ชงฺฆปิณฺฑิมํสํ สณฺฑาเสน คณฺหนฺโต วิย ฑํสิ. เถโร โอโลเกนฺโต โคนสํ ทิสฺวา ‘‘อชฺช ธมฺมสฺสวนนฺตรายํ น กริสฺสามี’’ติ โคนสํ คเหตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา ถวิกามุขํ พนฺธิตฺวา อวิทูเร ฐาเน ฐเปตฺวา ธมฺมํ สุณนฺโตว นิสีทิ. อรุณุคฺคมนญฺจ วิสํ วิกฺขมฺเภตฺวา เถรสฺส ติณฺณํ ผลานํ ปาปุณนญฺจ วิสสฺส ทฏฺฐฏฺฐาเนเนว โอตริตฺวา ปถวิปวิสนญฺจ ธมฺมกถิกตฺเถรสฺส ธมฺมกถานิฏฺฐาปนญฺจ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. ตโต เถโร อาห – ‘‘อาวุโส เอโก เม โจโร คหิโต’’ติ ถวิกํ มุญฺจิตฺวา โคนสํ วิสฺสชฺเชสิ. ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘กาย เวลาย ทฏฺฐตฺถ, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉึสุ. หิยฺโย สายนฺหสมเย, อาวุโสติ. กสฺมา, ภนฺเต, เอวํ ภาริยํ กมฺมํ กริตฺถาติ. อาวุโส, สจาหํ ทีฆชาติเกน ทฏฺโฐติ วเทยฺยํ, นยิมํ เอตฺตกํ อานิสํสํ ลเภยฺยนฺติ. อิทํ ตาว ปิณฺฑปาติกตฺเถรสฺส วตฺถุ.

«Desea escuchar el Saddhamma» significa que desea escuchar el verdadero Dhamma proclamado por el Tathāgata, tal como el anciano Piṇḍapātika y otros. Se dice que en el recinto de Gaṅgāvanavāli, treinta monjes pasaron el retiro de las lluvias y cada quince días, en el día de Uposatha, predicaban el Mahā-Ariyavaṃsa (el Gran Linaje de los Nobles), que consiste en el contento con los cuatro requisitos y el deleite en la meditación. Un anciano Piṇḍapātika llegó tarde y se sentó en un lugar oculto. Entonces, una víbora lo mordió en la pantorrilla, como si la apretara con unas tenazas. Al mirar, el anciano vio a la víbora y pensó: «Hoy no crearé un obstáculo para escuchar el Dhamma»; tomó a la víbora, la puso en una bolsa, ató su abertura y, tras dejarla en un lugar no muy lejano, permaneció sentado escuchando el Dhamma. Al amanecer, ocurrieron simultáneamente cuatro hechos: el veneno fue neutralizado por el poder de su visión cabal, el anciano alcanzó los tres frutos inferiores, el veneno salió por el mismo lugar de la picadura y entró en la tierra, y el monje predicador concluyó su sermón. Luego, el anciano dijo: «Amigos, he atrapado a un ladrón», y desatando la bolsa, soltó a la víbora. Los monjes, al ver esto, preguntaron: «Venerable, ¿a qué hora le mordió?». Él respondió: «Ayer por la tarde, amigos». Ellos exclamaron: «Venerable, ¿por qué realizó una acción tan difícil?». Él dijo: «Amigos, si hubiera dicho que una serpiente me había mordido, no habría obtenido estos beneficios». Esta es la historia del anciano Piṇḍapātika.

ทีฆวาปิยมฺปิ ‘‘มหาชาตกภาณกตฺเถโร คาถาสหสฺสํ มหาเวสฺสนฺตรํ กเถสฺสตี’’ติ ติสฺสมหาคาเม ติสฺสมหาวิหารวาสี เอโก [Pg.135] ทหโร สุตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา เอกาเหเนว นวโยชนมคฺคํ อาคโต. ตสฺมึเยว ขเณ เถโร ธมฺมกถํ อารภิ. ทหโร ทูรมคฺคาคมเนน สญฺชาตกายทรถตฺตา ปฏฺฐานคาถาย สทฺธึ อวสานคาถํเยว ววตฺถเปสิ. ตโต เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ วตฺวา อุฏฺฐาย คมนกาเล ‘‘มยฺหํ อาคมนกมฺมํ โมฆํ ชาต’’นฺติ โรทมาโน อฏฺฐาสิ. เอโก มนุสฺโส ตํ กถํ สุตฺวา คนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ, ‘‘ภนฺเต, ‘ตุมฺหากํ ธมฺมกถํ โสสฺสามี’ติ เอโก ทหรภิกฺขุ ติสฺสมหาวิหารา อาคโต, โส ‘กายทรถภาเวน เม อาคมนํ โมฆํ ชาต’นฺติ โรทมาโน ฐิโต’’ติ. คจฺฉถ สญฺญาเปถ นํ ‘‘ปุน สฺเว กเถสฺสามา’’ติ. โส ปุนทิวเส เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ.

También en Dīghavāpi, un joven monje que residía en el gran monasterio de Tissa escuchó que el anciano recitador del Mahājātaka predicaría el Mahāvessantara, que consta de mil versos. Salió de allí y recorrió una distancia de nueve yojanas en un solo día. En ese mismo instante, el anciano comenzó la charla del Dhamma. Debido al agotamiento físico causado por el largo viaje, el joven solo pudo retener el primer verso y el verso final. Cuando el anciano terminó diciendo «Esto dijo el Señor» y se levantó para irse, el joven se quedó llorando, pensando: «Mi esfuerzo por venir ha sido en vano». Un hombre escuchó su llanto y fue a informar al anciano: «Venerable, un joven monje ha venido del gran monasterio de Tissa para escuchar su charla, pero está llorando porque su venida ha sido en vano por su agotamiento físico». El anciano dijo: «Vayan y háganle saber que mañana predicaré de nuevo». Al día siguiente, el joven escuchó la charla del Dhamma del anciano y alcanzó el fruto de la entrada en la corriente.

อปราปิ อุลฺลโกลิกณฺณิวาสิกา เอกา อิตฺถี ปุตฺตกํ ปายมานา ‘‘ทีฆภาณกมหาอภยตฺเถโร นาม อริยวํสปฏิปทํ กเถตี’’ติ สุตฺวา ปญฺจโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ทิวากถิกตฺเถรสฺส นิสินฺนกาเลเยว วิหารํ ปวิสิตฺวา ภูมิยํ ปุตฺตํ นิปชฺชาเปตฺวา ทิวากถิกตฺเถรสฺส ฐิตกาว ธมฺมํ อสฺโสสิ. สรภาณเก เถเร อุฏฺฐิเต ทีฆภาณกมหาอภยตฺเถโร จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมหาอริยวํสํ อารภิ. สา ฐิตกาว ปคฺคณฺหาติ. เถโร ตโย เอว ปจฺจเย กเถตฺวา อุฏฺฐานาการํ อกาสิ. สา อุปาสิกา อาห – ‘‘อยฺโย, ‘อริยวํสํ กเถสฺสามี’ติ สินิทฺธโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มธุรปานกํ ปิวิตฺวา ยฏฺฐิมธุกเตลาทีหิ เภสชฺชํ กตฺวา กเถตุํ ยุตฺตฏฺฐาเนเยว อุฏฺฐหตี’’ติ. เถโร ‘‘สาธุ, ภคินี’’ติ วตฺวา อุปริ ภาวนารามํ ปฏฺฐเปสิ. อรุณุคฺคมนญฺจ เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ วจนญฺจ อุปาสิกาย โสตาปตฺติผลุปฺปตฺติ จ เอกกฺขเณเยว อโหสิ.

Otra mujer, residente en Ullakolikaṇṇi, mientras amamantaba a su hijo, escuchó que el anciano Mahā-Abhaya, recitador del Dīgha Nikāya, estaba predicando sobre la práctica del Ariyavaṃsa. Recorrió una distancia de cinco yojanas y entró al monasterio mientras el monje predicador estaba sentado durante el día; acostó a su hijo en el suelo y escuchó el Dhamma de pie. Cuando los monjes recitadores de los textos en pali se levantaron, el anciano Mahā-Abhaya comenzó el Mahā-Ariyavaṃsa sobre el contento con los cuatro requisitos y el deleite en la meditación. Ella permaneció de pie escuchando atentamente. El anciano, tras predicar sobre solo tres de los requisitos, hizo el gesto de levantarse. La seguidora laica dijo: «Venerable, habiendo tomado comida deliciosa, bebido bebidas dulces y usado medicinas con miel y aceite para estar en condiciones de predicar, usted se levanta justo cuando correspondía predicar el Ariyavaṃsa completo». El anciano dijo: «Está bien, hermana», y prosiguió con el tema del deleite en la meditación. Al amanecer, la conclusión del sermón y el logro del fruto de la entrada en la corriente por parte de la seguidora laica ocurrieron en el mismo instante.

อปราปิ กฬมฺปรวาสิกา อิตฺถี องฺเกน ปุตฺตํ อาทาย ‘‘ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ จิตฺตลปพฺพตํ คนฺตฺวา เอกํ รุกฺขํ นิสฺสาย ทารกํ นิปชฺชาเปตฺวา สยํ ฐิตกาว ธมฺมํ สุณาติ. รตฺติภาคสมนนฺตเร เอโก ทีฆชาติโก ตสฺสา [Pg.136] ปสฺสนฺติยาเยว สมีเป นิปนฺนทารกํ จตูหิ ทาฐาหิ ฑํสิตฺวา อคมาสิ. สา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ ‘ปุตฺโต เม สปฺเปน ทฏฺโฐ’ติ วกฺขามิ, ธมฺมสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสติ. อเนกกฺขตฺตุํ โข ปน เม อยํ สํสารวฏฺเฏ วฏฺฏนฺติยา ปุตฺโต อโหสิ, ธมฺมเมว จริสฺสามี’’ติ ติยามรตฺตึ ฐิตกาว ธมฺมํ ปคฺคณฺหิตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อรุเณ อุคฺคเต สจฺจกิริยาย ปุตฺตสฺส วิสํ นิมฺมเถตฺวา ปุตฺตํ คเหตฺวา คตา. เอวรูปา ปุคฺคลา ธมฺมํ โสตุกามา นาม โหนฺติ.

Otra mujer, residente en Kaḷampara, llevando a su hijo en brazos, fue a la montaña Cittalapabbata con la intención de escuchar el Dhamma. Se apoyó en un árbol, acostó al niño y escuchó el Dhamma de pie. Al finalizar la noche, una serpiente, ante su propia vista, mordió al niño que yacía cerca con sus cuatro colmillos y se alejó. Ella reflexionó: «Si digo que una serpiente ha mordido a mi hijo, habrá un obstáculo para el Dhamma. En el pasado, este niño ha sido mi hijo muchas veces en el ciclo de renacimientos; ahora practicaré solo el Dhamma». Así, permaneció de pie durante las tres vigilias de la noche escuchando atentamente el Dhamma y se estableció en el fruto de la entrada en la corriente. Al salir el sol, mediante un acto de verdad, neutralizó el veneno de su hijo y, tomándolo, se marchó. Tales personas son las que verdaderamente se dice que desean escuchar el Dhamma.

๓. อตฺถวสสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Atthavasasutta

๔๓. ตติเย ตโย, ภิกฺขเว, อตฺถวเส สมฺปสฺสมาเนนาติ ตโย อตฺเถ ตีณิ การณานิ ปสฺสนฺเตน. อลเมวาติ ยุตฺตเมว. โย ธมฺมํ เทเสตีติ โย ปุคฺคโล จตุสจฺจธมฺมํ ปกาเสติ. อตฺถปฺปฏิสํเวทีติ อฏฺฐกถํ ญาเณน ปฏิสํเวที. ธมฺมปฺปฏิสํเวทีติ ปาฬิธมฺมํ ปฏิสํเวที.

43. En el tercer sutta, «viendo tres beneficios, monjes» significa viendo tres propósitos o causas. «Es ciertamente adecuado» significa que es apropiado. «Quien enseña el Dhamma» se refiere a la persona que proclama el Dhamma de las Cuatro Nobles Verdades. «Quien experimenta el significado» significa que experimenta el comentario (Atthakatha) mediante el conocimiento. «Quien experimenta el Dhamma» significa que experimenta el texto original en pali (Pāli-dhamma).

๔. กถาปวตฺติสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Kathāpavattisutta

๔๔. จตุตฺเถ ฐาเนหีติ การเณหิ. ปวตฺตินีติ อปฺปฏิหตา นิยฺยานิกา.

44. En el cuarto sutta, «por medio de estados» significa por medio de causas. «Fluida» significa sin obstáculos y que conduce a la liberación del ciclo de sufrimientos.

๕. ปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Paṇḍitasutta

๔๕. ปญฺจเม ปณฺฑิตปญฺญตฺตานีติ ปณฺฑิเตหิ ปญฺญตฺตานิ กถิตานิ ปสตฺถานิ. สปฺปุริสปญฺญตฺตานีติ สปฺปุริเสหิ มหาปุริเสหิ ปญฺญตฺตานิ กถิตานิ ปสตฺถานิ. อหึสาติ กรุณา เจว กรุณาปุพฺพภาโค จ. สํยโมติ สีลสํยโม. ทโมติ อินฺทฺริยสํวโร, อุโปสถวเสน วา อตฺตทมนํ, ปุณฺโณวาเท (ม. นิ. ๓.๓๙๕ อาทโย; สํ. นิ. ๔.๘๘ อาทโย) ทโมติ วุตฺตา ขนฺติปิ อาฬวเก (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๓ อาทโย) วุตฺตา ปญฺญาปิ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏติเยว. มาตาปิตุ อุปฏฺฐานนฺติ มาตาปิตูนํ รกฺขนํ โคปนํ ปฏิชคฺคนํ. สนฺตานนฺติ อญฺญตฺถ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกา สนฺโต นาม, อิธ ปน มาตาปิตุอุปฏฺฐากา อธิปฺเปตา. ตสฺมา อุตฺตมฏฺเฐน สนฺตานํ[Pg.137], เสฏฺฐจริยฏฺเฐน พฺรหฺมจารีนํ. อิทํ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ สพฺภิ อุปญฺญาตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สตํ เอตานิ ฐานานีติ สนฺตานํ อุตฺตมปุริสานํ เอตานิ ฐานานิ การณานิ. อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโนติ อิธ อิเมสํเยว ติณฺณํ ฐานานํ การเณน อริโย เจว ทสฺสนสมฺปนฺโน จ เวทิตพฺโพ, น พุทฺธาทโย น โสตาปนฺนา. อถ วา สตํ เอตานิ ฐานานีติ มาตุปฏฺฐานํ ปิตุปฏฺฐานนฺติ เอตานิ ฐานานิ สนฺตานํ อุตฺตมปุริสานํ การณานีติ เอวํ มาตาปิตุอุปฏฺฐากวเสน อิมิสฺสา คาถาย อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มาตาปิตุอุปฏฺฐาโกเยว หิ อิธ ‘‘อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโน’’ติ วุตฺโต. ส โลกํ ภชเต สิวนฺติ โส เขมํ เทวโลกํ คจฺฉตีติ.

45. En el quinto sutta, 'paṇḍitapaññattāni' significa aquello instituido por los sabios; es decir, cosas declaradas, enseñadas y elogiadas por los sabios. 'Sappurisapaññattāni' significa aquello instituido por personas íntegras; es decir, cosas declaradas, enseñadas y elogiadas por grandes hombres de bien. 'Ahiṃsā' se refiere tanto a la compasión (karuṇā) como a las etapas preliminares de la compasión. 'Saṃyamo' se refiere a la restricción moral (sīlasaṃyamo). 'Damo' se refiere al control de las facultades sensoriales (indriyasaṃvaro); o bien, al dominio de sí mismo mediante la observancia del uposatha. En el Puṇṇovāda Sutta, el término 'damo' se utiliza para referirse a la paciencia (khanti), y en el Āḷavaka Sutta se utiliza para referirse a la sabiduría (paññā); ambos significados son también aplicables en este sutta. 'Mātāpitu upaṭṭhānaṃ' significa el cuidado de los padres, lo cual incluye protegerlos, custodiarlos y atender sus necesidades. En cuanto a 'santānaṃ' (de los seres nobles/pacíficos), en otros contextos se refiere a los Budas, Paccekabuddhas y nobles discípulos (ariyasāvakas); sin embargo, en este sutta se refiere específicamente a aquellos que cuidan de sus padres. Por lo tanto, en un sentido supremo, son 'santos' (seres pacíficos), y debido a su conducta excelente se les llama 'brahmacārīs'. Se debe entender que este cuidado de los padres ha sido instituido por los virtuosos (sabbhi). 'Sataṃ etāni ṭhānānīti' significa que estos factores son las causas o fundamentos de los seres pacíficos y hombres superiores. 'Ariyo dassanasampanno' indica que en este contexto, debido a la práctica de estos tres factores, uno debe ser reconocido como noble y dotado de visión correcta; no se refiere aquí a los Budas ni a los Sotāpannas específicamente. Alternativamente, la frase 'sataṃ etāni ṭhānāni' implica que el cuidado de la madre y el cuidado del padre son las causas de los hombres superiores y pacíficos; así debe entenderse el significado de este verso en relación con el servidor de sus padres. De hecho, en este sutta, a quien cuida de sus padres se le llama 'noble y dotado de visión'. 'Sa lokaṃ bhajate sivaṃ' significa que dicha persona va hacia el seguro mundo celestial.

๖. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Sīlavanta Sutta.

๔๖. ฉฏฺเฐ ตีหิ ฐาเนหีติ ตีหิ การเณหิ. กาเยนาติอาทีสุ ภิกฺขู อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตา คจฺฉนฺเต อนุคจฺฉนฺตา อาสนสาลาย สมฺมชฺชนอุปเลปนาทีนิ กโรนฺตา อาสนานิ ปญฺญาเปนฺตา ปานียํ ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺตา กาเยน ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ภิกฺขุสงฺฆํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ยาคุํ เทถ, ภตฺตํ เทถ, สปฺปินวนีตาทีนิ เทถ, คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชถ, อุโปสถํ อุปวสถ, ธมฺมํ สุณาถ, เจติยํ วนฺทถา’’ติอาทีนิ วทนฺตา วาจาย ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ภิกฺขู ปิณฺฑาย จรนฺเต ทิสฺวา ‘‘ลภนฺตู’’ติ จินฺเตนฺตา มนสา ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ปสวนฺตีติ ปฏิลภนฺติ. ปุญฺญํ ปเนตฺถ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ กถิตํ.

46. En el sexto sutta, 'tīhi ṭhānehīti' significa por tres causas o medios. Respecto a 'kāyena' (por el cuerpo) y demás: se dice que generan mérito mediante el cuerpo quienes, al ver llegar a los monjes, salen a recibirlos; quienes los acompañan cuando se marchan; quienes limpian o preparan el salón de comida (aplicando estiércol de vaca o barriendo); quienes preparan los asientos o suministran agua para beber. Quienes, al ver a la asamblea de monjes en su ronda de limosnas, dicen: 'Ofreced gachas, ofreced comida, ofreced mantequilla clarificada, mantequilla fresca y demás; honradlos con fragancias y flores; observad el uposatha, escuchad el Dhamma, postraos ante la estupa', etc., se dice que generan mérito mediante la palabra (vācāya). Quienes, al ver a los monjes en su ronda de limosnas, piensan: '¡Que reciban sus limosnas!', se dice que generan mérito mediante la mente (manasā). 'Pasavantī' significa que obtienen o acumulan. Aquí, el mérito (puñña) se describe como una mezcla de lo mundano (lokiya) y lo supramundano (lokuttara).

๗. สงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Saṅkhatalakkhaṇa Sutta.

๔๗. สตฺตเม สงฺขตสฺสาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตสฺส. สงฺขตลกฺขณานีติ สงฺขตํ เอตนฺติ สญฺชานนการณานิ นิมิตฺตานิ. อุปฺปาโทติ ชาติ. วโยติ เภโท. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ นาม ชรา. ตตฺถ สงฺขตนฺติ เตภูมกา ธมฺมา. มคฺคผลานิ ปน อสมฺมสนูปคตฺตา อิธ น กถียนฺติ. อุปฺปาทาทโย สงฺขตลกฺขณา นาม. เตสุ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาโท, ฐานกฺขเณ ชรา, เภทกฺขเณ วโย. ลกฺขณํ น สงฺขตํ, สงฺขตํ น ลกฺขณํ[Pg.138], ลกฺขเณน ปน สงฺขตํ ปริจฺฉินฺนํ. ยถา หตฺถิอสฺสโคมหึสาทีนํ สตฺติสูลาทีนิ สญฺชานนลกฺขณานิ น หตฺถิอาทโย, นปิ หตฺถิอาทโย ลกฺขณาเนว, ลกฺขเณหิ ปน เต ‘‘อสุกสฺส หตฺถี, อสุกสฺส อสฺโส, อสุกหตฺถี, อสุกอสฺโส’’ติ วา ปญฺญายนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

47. En el séptimo sutta, 'saṅkhatassa' significa aquello que ha sido producido mediante la conjunción de causas. 'Saṅkhatalakkhaṇāni' son las señales o causas de reconocimiento que permiten identificar algo como 'condicionado'. 'Uppādo' es el surgimiento o nacimiento (jāti). 'Vayo' es la disolución o cese (bhedo). 'Ṭhitassa aññathattaṃ' (la alteración de lo que permanece) es la vejez o decaimiento (jarā). En este pasaje, 'saṅkhataṃ' se refiere a los fenómenos pertenecientes a los tres planos de existencia; sin embargo, los Senderos y Frutos (maggaphala) no se mencionan aquí como 'condicionados' porque no están sujetos a la contemplación de las tres características (de transitoriedad, etc.). El surgimiento y demás se denominan características de lo condicionado. Entre ellas, el surgimiento es la característica en el momento del surgimiento (uppādakkhaṇa), la vejez es la característica en el momento de la permanencia (ṭhānakkhaṇa), y el cese es la característica en el momento de la disolución (bhaṅgakkhaṇa). La característica en sí no es lo condicionado, ni lo condicionado es la característica; no obstante, lo condicionado se define y distingue a través de sus características. Al igual que las marcas en elefantes, caballos, bueyes o búfalos (como lanzas o picas) son las señales para reconocerlos, pero las marcas no son los animales ni los animales son las marcas; sin embargo, mediante tales marcas se reconoce: 'Este es el elefante de tal persona, este es el caballo de tal persona', así debe entenderse esta analogía en su plenitud.

๘. อสงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Asaṅkhatalakkhaṇa Sutta.

๔๘. อฏฺฐเม อสงฺขตสฺสาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา อกตสฺส. อสงฺขตลกฺขณานีติ อสงฺขตํ เอตนฺติ สญฺชานนการณานิ นิมิตฺตานิ. น อุปฺปาโท ปญฺญายตีติอาทีหิ อุปฺปาทชราภงฺคานํ อภาโว วุตฺโต. อุปฺปาทาทีนญฺหิ อภาเวน อสงฺขตนฺติ ปญฺญายติ.

48. En el octavo sutta, 'asaṅkhatassa' significa aquello que no ha sido producido por la conjunción de causas. 'Asaṅkhatalakkhaṇāni' son las señales o medios de reconocimiento de que algo es lo incondicionado. Mediante frases como 'no se percibe surgimiento' (na uppādo paññāyati), se declara la ausencia de surgimiento, vejez y disolución. En efecto, debido a la ausencia de surgimiento y demás, se reconoce como 'lo incondicionado' (asaṅkhata).

๙. ปพฺพตราชสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Pabbatarāja Sutta.

๔๙. นวเม มหาสาลาติ มหารุกฺขา. กุลปตินฺติ กุลเชฏฺฐกํ. เสโลติ สิลามโย. อรญฺญสฺมินฺติ อคามกฏฺฐาเน. พฺรหฺมาติ มหนฺโต. วเนติ อฏวิยํ. วนปฺปตีติ วนเชฏฺฐกา. อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, มคฺคํ สุคติคามินนฺติ สุคติคามิกมคฺคสงฺขาตํ ธมฺมํ จริตฺวา.

49. En el noveno sutta, 'mahāsālā' son los grandes árboles. 'Kulapatiṃ' es el jefe o líder de la familia. 'Selo' significa hecho de roca o piedra. 'Araññasmiṃ' significa en un lugar donde no hay aldeas. 'Brahā' significa grande. 'Vaneti' significa en la espesura del bosque. 'Vanappatī' son los señores del bosque. 'Idha dhammaṃ caritvāna, maggaṃ sugatigāminaṃ' significa habiendo practicado en este mundo la conducta del Dhamma, que se define como el sendero que conduce a los estados felices de existencia.

๑๐. อาตปฺปกรณียสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Ātappakaraṇīya Sutta.

๕๐. ทสเม อาตปฺปํ กรณียนฺติ วีริยํ กาตุํ ยุตฺตํ. อนุปฺปาทายาติ อนุปฺปาทตฺถาย, อนุปฺปาทํ สาเธสฺสามีติ อิมินา การเณน กตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปรโตปิ เอเสว นโย. สารีริกานนฺติ สรีรสมฺภวานํ. ทุกฺขานนฺติ ทุกฺขมานํ. ติพฺพานนฺติ พหลานํ, ตาปนวเสน วา ติพฺพานํ. ขรานนฺติ ผรุสานํ. กฏุกานนฺติ ติขิณานํ. อสาตานนฺติ อมธุรานํ. อมนาปานนฺติ มนํ วฑฺเฒตุํ อสมตฺถานํ. ปาณหรานนฺติ ชีวิตหรานํ. อธิวาสนายาติ อธิวาสนตฺถาย สหนตฺถาย ขมนตฺถาย.

50. En el décimo sutta, 'ātappaṃ karaṇīyaṃ' significa que es apropiado aplicar esfuerzo (vīriya). 'Anuppādāya' significa con el fin de que no surjan; es decir, debe hacerse con el propósito de 'no permitir que surjan los estados perjudiciales'. El mismo principio se aplica a los términos siguientes. 'Sārīrikānaṃ' se refiere a aquello que se origina en el cuerpo. 'Dukkhānaṃ' se refiere a las sensaciones dolorosas difíciles de soportar. 'Tibbānaṃ' significa intensas o densas; o bien, severas debido a su capacidad de atormentar. 'Kharānaṃ' significa ásperas o rudas. 'Kaṭukānaṃ' significa agudas o penetrantes. 'Asātānaṃ' significa no placenteras o amargas. 'Amanāpānanti' significa incapaces de deleitar la mente. 'Pāṇaharānanti' significa que quitan la vida. 'Adhivāsanāyā' significa con el propósito de soportar, tolerar y aguantar pacientemente.

เอตฺตเก [Pg.139] ฐาเน สตฺถา อาณาเปตฺวา อาณตฺตึ ปวตฺเตตฺวา อิทานิ สมาทเปนฺโต ยโต โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ ยทา. อาตาปีติ วีริยวา. นิปโกติ สปฺปญฺโญ. สโตติ สติยา สมนฺนาคโต. ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริจฺเฉทปริวฏุมกิริยาย. อิเม จ ปน อาตาปาทโย ตโยปิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา.

Habiendo el Maestro dado la orden e instrucciones en este punto, ahora, deseando exhortar, dijo: 'Yato kho, bhikkhave' (Cuando, monjes), etc. Allí, 'yato' significa cuando. 'Ātāpī' significa poseedor de esfuerzo. 'Nipako' significa sabio. 'Sato' significa dotado de atención plena. 'Dukkhassa antakiriyāya' significa para poner fin al sufrimiento del ciclo de renacimientos (vaṭṭadukkha) mediante su delimitación y terminación. Además, estos tres términos —esfuerzo, sabiduría y atención— se exponen aquí como una mezcla de factores mundanos y supramundanos.

๑๑. มหาโจรสุตฺตวณฺณนา

11. Comentario al Mahācora Sutta.

๕๑. เอกาทสเม มหาโจโรติ มหนฺโต พลวโจโร. สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว เคหํ ปริวาเรตฺวา วิลุมฺปนํ. ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐตีติ ปนฺถทูหนกมฺมํ กโรติ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทีนํ ทุคฺคมฏฺฐานํ อนฺตรทีปกํ, ยตฺถ สกฺกา โหติ ทฺวีหิปิ ตีหิปิ ชงฺฆสหสฺเสหิ สทฺธึ นิลียิตุํ. ปพฺพตวิสมนฺติ ปพฺพตานํ วิสมฏฺฐานํ ปพฺพตนฺตรํ, ยตฺถ สกฺกา โหติ สตฺตหิ วา อฏฺฐหิ วา ชงฺฆสหสฺเสหิ สทฺธึ นิลียิตุํ. ติณคหนนฺติ ติเณน วฑฺฒิตฺวา สญฺฉนฺนํ ทฺวตฺติโยชนฏฺฐานํ. โรธนฺติ ฆนํ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐสาขํ เอกาพทฺธํ มหาวนสณฺฑํ. ปริโยธาย อตฺถํ ภณิสฺสนฺตีติ ปริโยทหิตฺวา ตํ ตํ การณํ ปกฺขิปิตฺวา อตฺถํ กถยิสฺสนฺติ. ตฺยาสฺสาติ เต อสฺส. ปริโยธาย อตฺถํ ภณนฺตีติ กิสฺมิญฺจิ กิญฺจิ วตฺตุํ อารทฺเธเยว ‘‘มา เอวํ อวจุตฺถ, มยํ เอตํ กุลปรมฺปราย ชานาม, น เอส เอวรูปํ กริสฺสตี’’ติ ตํ ตํ การณํ ปกฺขิปิตฺวา มหนฺตมฺปิ โทสํ หรนฺตา อตฺถํ ภณนฺติ. อถ วา ปริโยธายาติ ปฏิจฺฉาเทตฺวาติปิ อตฺโถ. เต หิ ตสฺสปิ โทสํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อตฺถํ ภณนฺติ. ขตํ อุปหตนฺติ คุณขนเนน ขตํ, คุณุปฆาเตน อุปหตํ. วิสเมน กายกมฺเมนาติ สมฺปกฺขลนฏฺเฐน วิสเมน กายทฺวาริกกมฺเมน. วจีมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. อนฺตคฺคาหิกายาติ ทสวตฺถุกาย อนฺตํ คเหตฺวา ฐิตทิฏฺฐิยา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

51. En el undécimo sutta (Mahācora Sutta): 'Mahācoro' significa un ladrón grande y poderoso. 'Sandhi' se refiere a una brecha en la estructura de una casa (para robar). 'Nillopa' significa un gran saqueo o pillaje. 'Ekāgārika' se refiere a rodear y saquear una sola casa. 'Paripanthepi tiṭṭhati' significa que comete actos de bandolerismo en los caminos (salteador de caminos). 'Nadīvidugga' se refiere a una isla en medio de un río que sirve como un lugar de difícil acceso, donde es posible esconderse junto con dos mil o tres mil hombres. 'Pabbatavisama' se refiere a un lugar accidentado entre las montañas donde es posible esconderse con siete mil u ocho mil hombres. 'Tiṇagahana' se refiere a un lugar cubierto por densa hierba crecida, que abarca de dos a tres yojanas. 'Rodha' se refiere a un espeso bosque de árboles cuyas ramas están entrelazadas y unidas. 'Pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantīti' significa que hablarán en beneficio de alguien tras haber presentado diversas razones o méritos. 'Tyāssā' es la elisión de 'te assa'. 'Pariyodhāya atthaṃ bhaṇantī' se explica así: cuando alguien intenta señalar una falta a ese gran ladrón, ellos (reyes o ministros) intervienen diciendo: 'No habléis así; conocemos a este hombre por linaje familiar, él no cometería tal acto'. De este modo, presentan diversas razones para excusar incluso una falta grave y hablan en su beneficio. Alternativamente, 'pariyodhāya' también significa ocultando o cubriendo; es decir, ocultan la falta del ladrón y hablan en su favor. 'Khataṃ upahataṃ' significa cavado o destruido mediante la excavación de las virtudes, y arruinado por la destrucción de las mismas. 'Visamena kāyakammena' se refiere a acciones corporales desiguales (conducta errónea) por su naturaleza desviada. Lo mismo se aplica a las acciones de palabra y de mente. 'Antaggāhikāya' se refiere a la visión falsa que se aferra a uno de los extremos basada en diez puntos. El resto, en todas partes, es de significado claro.

จูฬวคฺโค ปญฺจโม.

El quinto capítulo, Cūḷavaggo (Capítulo Pequeño).

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

Aquí concluye el Paṭhamapaṇṇāsaka (Los primeros cincuenta suttas).

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. Dutiyapaṇṇāsaka (Los segundos cincuenta suttas).

(๖) ๑. พฺราหฺมณวคฺโค

(6) 1. Brāhmaṇavaggo (Capítulo de los Brahmanes).

๑. ปฐมทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario a los dos primeros Suttas de los Brahmanes.

๕๒. พฺราหฺมณวคฺคสฺส [Pg.140] ปฐเม ชิณฺณาติ ชราชิณฺณา. วุทฺธาติ วโยวุทฺธา. มหลฺลกาติ ชาติมหลฺลกา. อทฺธคตาติ ตโย อทฺเธ อติกฺกนฺตา. วโยอนุปฺปตฺตาติ ตติยํ วยํ อนุปฺปตฺตา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ ปุตฺตทาเร อตฺตโน วจนํ อกโรนฺเต ทิสฺวา ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นิยฺยานิกมคฺคํ คเวสิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมึสุ. มยมสฺสุ, โภ โคตม, พฺราหฺมณาติ; โภ โคตม, มยํ พฺราหฺมณา น ขตฺติยา นามจฺจา น คหปติกาติ พฺราหฺมณภาวํ ชานาเปตฺวา ชิณฺณาติอาทิมาหํสุ. อกตภีรุตฺตาณาติ อกตภยปริตฺตาณา. อวสฺสยภูตํ ปติฏฺฐากมฺมํ อมฺเหหิ น กตนฺติ ทสฺเสนฺติ. ตคฺฆาติ เอกํสตฺเถ นิปาโต, สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ วา. เอกนฺเตน ตุมฺเห เอวรูปา, อหมฺปิ โข เอตํ สมฺปฏิจฺฉามีติ จ ทสฺเสติ. อุปนียตีติ อุปสํหรียติ. อยํ หิ ชาติยา ชรํ อุปนียติ, ชราย พฺยาธึ, พฺยาธินา มรณํ, มรเณน ปุน ชาตึ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปนียตี’’ติ.

52. En el primer sutta del Brāhmaṇavagga: 'Jiṇṇā' significa decrépitos por la vejez. 'Vuddhā' significa avanzados en años. 'Mahallakā' significa ancianos por nacimiento. 'Addhagatā' significa que han atravesado las tres etapas de la vida (primera, media y última). 'Vayoanuppattā' significa que han alcanzado la última etapa de la vida. 'Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu': se acercaron al Bendito tras ver que sus hijos y esposas ya no seguían sus palabras, pensando: 'Iremos ante el asceta Gotama para buscar el camino que conduce a la liberación (niyyānikamagga)'. 'Mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā': con estas palabras hicieron saber su condición de brahmanes, aclarando que no eran kshatriyas, ni ministros, ni jefes de familia, y luego pronunciaron las palabras que comienzan con 'jiṇṇā'. 'Akatabhīruttāṇā' significa que no han realizado actos meritorios que protejan contra el temor de los estados de sufrimiento; muestran que 'nosotros no hemos realizado acciones que sirvan de apoyo y fundamento (para una buena existencia)'. 'Tagghā' es una partícula que denota certeza o asentimiento; significa que 'ciertamente vosotros sois así, y yo también lo reconozco'. 'Upanīyati' significa ser conducido o llevado hacia. En efecto, por el nacimiento se es llevado a la vejez, por la vejez a la enfermedad, por la enfermedad a la muerte, y por la muerte de nuevo al nacimiento. Por eso se dice 'upanīyati' (la vida es arrastrada).

อิทานิ ยสฺมา เต พฺราหฺมณา มหลฺลกตฺตา ปพฺพชิตฺวาปิ วตฺตํ ปูเรตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ, ตสฺมา เน ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปนฺโต ภควา โยธ กาเยน สํยโมติอาทิมาห. ตตฺถ กาเยน สํยโมติ กายทฺวาเรน สํวโร. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตํ ตสฺส เปตสฺสาติ ตํ ปุญฺญํ ตสฺส ปรโลกํ คตสฺส ตายนฏฺเฐน ตาณํ, นิลียนฏฺเฐน เลณํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน ทีโป, อวสฺสยนฏฺเฐน สรณํ, อุตฺตมคติวเสน ปรายณญฺจ โหตีติ ทสฺเสติ. คาถา อุตฺตานตฺถาเยว. เอวํ เต พฺราหฺมณา ตถาคเตน ปญฺจสุ สีเลสุ สมาทปิตา ยาวชีวํ ปญฺจ สีลานิ รกฺขิตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตึสุ.

Ahora, dado que esos brahmanes, por su avanzada edad, no podrían cumplir con los deberes monásticos incluso si se ordenaran, el Bendito, con el fin de establecerlos en los cinco preceptos, pronunció las palabras que comienzan con 'yodha kāyena saṃyamo'. Allí, 'kāyena saṃyamo' significa restricción a través de la puerta del cuerpo. Lo mismo se aplica a los demás términos. 'Taṃ tassa petassa' muestra que ese mérito sirve como protección (tāṇaṃ), refugio (leṇaṃ), isla (dīpo), amparo (saraṇaṃ) y destino supremo (parāyanaṃ) para aquel que ha partido al más allá. Los versos son de significado evidente. Así, esos brahmanes, habiendo sido establecidos en los cinco preceptos por el Tathāgata, los protegieron por el resto de sus vidas y renacieron en el mundo celestial.

๒. ทุติยทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario a los dos segundos Suttas de los Brahmanes.

๕๓. ทุติเย [Pg.141] ภาชนนฺติ ยํกิญฺจิ ภณฺฑกํ. เสสํ ปฐเม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

53. En el segundo sutta: 'Bhājana' significa cualquier tipo de bienes o mercancías. El resto debe entenderse de la misma manera que se explicó en el primer sutta.

๓. อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Sutta de un Cierto Brahmán.

๕๔. ตติเย สมฺโมทนียนฺติ สมฺโมทชนนึ. สารณียนฺติ สริตพฺพยุตฺตกํ. วีติสาเรตฺวาติ ปริโยสาเปตฺวา. กิตฺตาวตาติ กิตฺตเกน. สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหตีติ สามํ ปสฺสิตพฺโพ โหติ. อกาลิโกติ น กาลนฺตเร ผลทายโก. เอหิปสฺสิโกติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ทสฺเสตุํ สกฺกาติ อาคมนียปฏิปทํ ปุจฺฉติ. โอปเนยฺยิโกติ อตฺตโน จิตฺตํ อุปเนตพฺโพ. ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพติ สามํเยว ชานิตพฺโพ. วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ. ปริยาทินฺนจิตฺโตติ อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา. เจเตตีติ จินฺเตติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต พฺราหฺมเณน โลกุตฺตรมคฺโค ปุจฺฉิโต, สตฺถาราปิ โสเยว กถิโต. โส หิ สามํ ปสฺสิตพฺพตฺตา สนฺทิฏฺฐิโก นามาติ.

54. En el tercer sutta: 'Sammodanīya' significa aquello que genera alegría. 'Sāraṇīya' significa digno de ser recordado. 'Vītisāretvā' significa habiendo concluido la conversación. 'Kittāvatā' significa ¿en qué medida?. 'Sandiṭṭhiko dhammo hoti' significa que el Dhamma debe ser visto por uno mismo. 'Akāliko' significa que no da frutos en un tiempo posterior (sino de forma inmediata). 'Ehipassiko' significa que es posible invitar diciendo 'ven y mira', preguntando así sobre la práctica que conduce al logro. 'Opaneyyiko' significa que debe ser traído hacia el propio corazón/mente. 'Paccattaṃ veditabbo' significa que debe ser conocido por uno mismo. 'Viññūhī' se refiere a los sabios (nobles). 'Pariyādinnacitto' significa tener una mente que ha sido subyugada por el apego o los conceptos erróneos. 'Ceteti' significa que piensa o reflexiona. El resto es de significado claro. En este sutta, el brahmán preguntó por el sendero supramundano (lokuttaramagga) y el Maestro explicó ese mismo sendero. Se llama 'sandiṭṭhika' porque debe ser visto por uno mismo.

๔. ปริพฺพาชกสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Paribbājaka Sutta (Sutta del Vagabundo).

๕๕. จตุตฺเถ พฺราหฺมณปริพฺพาชโกติ พฺราหฺมณชาติโก ปริพฺพาชโก, น ขตฺติยาทิชาติโก. อตฺตตฺถมฺปีติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ อตฺตโน อตฺถํ.

55. En el cuarto sutta: 'Brāhmaṇaparibbājako' se refiere a un vagabundo de casta brahmánica, no de casta kshatriya u otras. 'Attatthampī' se refiere al propio beneficio, que incluye lo mundano, lo supramundano y lo relativo tanto a esta vida como a la futura.

๕. นิพฺพุตสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Nibbuta Sutta (Sutta de la Extinción).

๕๖. ปญฺจเม อกาลิกนฺติ น กาลนฺตเร ปตฺตพฺพํ. โอปเนยฺยิกนฺติ ปฏิปตฺติยา อุปคนฺตพฺพํ.

56. En el quinto sutta: 'Akālika' significa que no se alcanza en un tiempo posterior. 'Opaneyyika' significa que debe ser alcanzado mediante la práctica.

๖. ปโลกสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Paraloka Sutta (Sutta del Otro Mundo).

๕๗. ฉฏฺเฐ อาจริยปาจริยานนฺติ อาจริยานญฺเจว อาจริยาจริยานญฺจ. อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ อโหสีติ ยถา อวีจิ มหานิรโย นิรนฺตรผุโฏ เนรยิกสตฺเตหิ ปริปุณฺโณ, มนุสฺเสหิ เอวํ ปริปุณฺโณ โหติ. กุกฺกุฏสํปาติกาติ เอกคามสฺส ฉทนปิฏฺฐิโต อุปฺปติตฺวา อิตรคามสฺส [Pg.142] ฉทนปิฏฺเฐ ปตนสงฺขาโต กุกฺกุฏสํปาโต เอตาสุ อตฺถีติ กุกฺกุฏสํปาติกา. กุกฺกุฏสํปาทิกาติปิ ปาโฐ, คามนฺตรโต คามนฺตรํ กุกฺกุฏานํ ปทสา คมนสงฺขาโต กุกฺกุฏสํปาโท เอตาสุ อตฺถีติ อตฺโถ. อุภยมฺเปตํ ฆนนิวาสตํเยว ทีเปติ. อธมฺมราครตฺตาติ ราโค นาม เอกนฺเตเนว อธมฺโม, อตฺตโน ปริกฺขาเรสุ ปน อุปฺปชฺชมาโน น อธมฺมราโคติ อธิปฺเปโต, ปรปริกฺขาเรสุ อุปฺปชฺชมาโนว อธมฺมราโคติ. วิสมโลภาภิภูตาติ โลภสฺส สมกาโล นาม นตฺถิ, เอกนฺตํ วิสโมว เอส. อตฺตนา ปริคฺคหิตวตฺถุมฺหิ ปน อุปฺปชฺชมาโน สมโลโภ นาม, ปรปริคฺคหิตวตฺถุมฺหิ อุปฺปชฺชมาโนว วิสโมติ อธิปฺเปโต. มิจฺฉาธมฺมปเรตาติ อวตฺถุปฏิเสวนสงฺขาเตน มิจฺฉาธมฺเมน สมนฺนาคตา. เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉตีติ วสฺสิตพฺพยุตฺเต กาเล วสฺสํ น วสฺสติ. ทุพฺภิกฺขนฺติ ทุลฺลภภิกฺขํ. ทุสฺสสฺสนฺติ วิวิธสสฺสานํ อสมฺปชฺชเนน ทุสฺสสฺสํ. เสตฏฺฐิกนฺติ สสฺเส สมฺปชฺชมาเน ปาณกา ปตนฺติ, เตหิ ทฏฺฐตฺตา นิกฺขนฺตนิกฺขนฺตานิ สาลิสีสานิ เสตวณฺณานิ โหนฺติ นิสฺสารานิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เสตฏฺฐิก’’นฺติ. สลากาวุตฺตนฺติ วปิตํ วปิตํ สสฺสํ สลากามตฺตเมว สมฺปชฺชติ, ผลํ น เทตีติ อตฺโถ. ยกฺขาติ ยกฺขาธิปติโน. วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺตีติ จณฺฑยกฺเข มนุสฺสปเถ วิสฺสชฺเชนฺติ, เต ลทฺโธกาสา มหาชนํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ.

57. En el sexto sutta: 'ācariyapācariyānaṃ' se refiere tanto a los primeros maestros como a los maestros de los maestros. 'Avīci maññe phuṭo ahosī' significa que, así como el gran infierno Avici está continuamente atestado y lleno de seres infernales, del mismo modo [el mundo] estará lleno de seres humanos. 'Kukkuṭasaṃpātikā' significa que en esas aldeas, pueblos y capitales, la cercanía es tal que existe el 'vuelo del gallo', entendiéndose como la acción de volar desde el borde del techo de una aldea y caer en el borde del techo de otra. También existe la lectura 'kukkuṭasaṃpādikā', que significa que existe el 'paso del gallo', es decir, que los gallos pueden ir de una aldea a otra caminando. Ambas versiones indican una extrema densidad de viviendas. En 'adhammarāgarattā', la pasión (rāga) es intrínsecamente ilícita (adhamma); sin embargo, aquí no se refiere a la pasión que surge por las propias pertenencias, sino específicamente a la pasión por las pertenencias ajenas. En 'visamalobhābhibhūtā', se señala que no existe tal cosa como una codicia equilibrada, pues esta es siempre injusta. No obstante, la codicia que surge por los objetos que uno ya posee se denomina 'codicia equitativa' (samalobha), mientras que la codicia por lo que otros poseen es la que se entiende aquí como 'injusta' (visama). 'Micchādhammaparetā' significa estar dotado de una naturaleza desviada, consistente en entregarse a lo que no es apropiado. 'Devo na sammā dhāraṃ anuppavecchati' significa que la lluvia no caerá en el momento oportuno en que debería llover. 'Dubbhikkha' significa donde es difícil obtener alimento. 'Dussassa' significa malas cosechas debido a que diversos cultivos no se desarrollan plenamente. 'Setaṭṭhika' (añublo blanco) se refiere a que, cuando los cultivos están madurando, caen insectos que, al morderlos, hacen que las espigas de arroz emerjan blancas, sin esencia y sin grano. 'Salākāvutta' significa que cada vez que se siembra, el cultivo solo alcanza el tamaño de un tallo delgado y no produce fruto. 'Yakkhā' se refiere a los jefes de los demonios. 'Vāḷe amanusse ossajjanti' significa que liberan yakkhas feroces en los caminos de los hombres; estos, al encontrar la oportunidad, provocan la muerte de la multitud.

๗. วจฺฉโคตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Vacchagotta Sutta.

๕๘. สตฺตเม มหปฺผลนฺติ มหาวิปากํ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ เอตฺถ ธมฺโม นาม กถิตกถา, อนุธมฺโม นาม กถิตสฺส ปฏิกถนํ. สหธมฺมิโกติ สการโณ สเหตุโก. วาทานุปาโตติ วาทสฺส อนุปาโต, อนุปตนํ ปวตฺตีติ อตฺโถ. คารยฺหํ ฐานนฺติ ครหิตพฺพยุตฺตํ การณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โภตา โคตเมน วุตฺตา สการณา วาทปฺปวตฺติ กิญฺจิปิ คารยฺหํ การณํ น อาคจฺฉตีติ. อถ วา เตหิ ปเรหิ วุตฺตา สการณา วาทปฺปวตฺติ กิญฺจิ คารยฺหํ การณํ น อาคจฺฉตีติ ปุจฺฉติ.

58. En el séptimo sutta: 'mahapphala' significa de gran resultado. En 'dhammassa cānudhammaṃ byākaronti', 'dhamma' se refiere a las palabras enseñadas por el Venerable Gotama, y 'anudhamma' se refiere a hablar en conformidad con lo enseñado. 'Sahadhammiko' significa con razones y causas. 'Vādānupāto' significa el seguimiento, la consecuencia o el curso de lo que se ha dicho. 'Gārayhaṃ ṭhānaṃ' es un motivo de reproche o una causa digna de censura. El sentido es: la exposición razonada hecha por el Venerable Gotama no da lugar a ningún motivo de reproche. O bien, pregunta si la exposición razonada hecha por otros no da lugar a ningún motivo de reproche.

อนฺตรายกโร [Pg.143] โหตีติ อนฺตรายํ วินาสํ กิจฺฉลาภกํ วิโลมกํ กโรติ. ปาริปนฺถิโกติ ปนฺถทูหนโจโร. ขโต จ โหตีติ คุณขนเนน ขโต โหติ. อุปหโตติ คุณุปฆาเตเนว อุปหโต.

'Antarāyakaro hoti' significa que causa impedimento, destrucción, dificultad para obtener lo necesario y oposición. 'Pāripanthiko' es un bandido que acecha en el camino. 'Khato ca hoti' significa que es socavado por la destrucción de sus propias virtudes. 'Upahato' significa dañado precisamente por la destrucción de sus méritos.

จนฺทนิกายาติ อสุจิกลลกูเป. โอลิคลฺเลติ นิทฺธมนกลเล. โส จาติ โส สีลวาติ วุตฺตขีณาสโว. สีลกฺขนฺเธนาติ สีลราสินา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ วุจฺจติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ตํ อเสกฺขสฺส ปวตฺตตฺตา อเสกฺขนฺติ วุตฺตํ. อิตรานิ สิกฺขาปริโยสานปฺปตฺตตาย สยมฺปิ อเสกฺขาเนว. ตานิ จ ปน โลกุตฺตรานิ, ปจฺจเวกฺขณญาณํ โลกิยํ.

'Candanikāyā' se refiere a un pozo de lodo e inmundicia. 'Oligalleti' se refiere al lodo de un desagüe. 'So ca' se refiere a aquel poseedor de virtud, el Arahant mencionado. 'Sīlakkhandhena' significa por la masa de virtudes. El mismo método se aplica a los términos restantes. Aquí, 'vimuttiñāṇadassana' se denomina conocimiento de revisión (paccavekkhaṇañāṇa); debido a que ocurre en un Asekha (quien ya no necesita entrenamiento), se le llama 'asekha'. Los otros conjuntos (virtud, etc.), por haber alcanzado el final del entrenamiento, son también intrínsecamente 'asekha'. Además, estos son supramundanos, mientras que el conocimiento de revisión es mundano.

โรหิณีสูติ รตฺตวณฺณาสุ. สรูปาสูติ อตฺตโน วจฺฉเกหิ สมานรูปาสุ. ปาเรวตาสูติ กโปตวณฺณาสุ. ทนฺโตติ นิพฺพิเสวโน. ปุงฺคโวติ อุสโภ. โธรยฺโหติ ธุรวาโห. กลฺยาณชวนิกฺกโมติ กลฺยาเณน อุชุนา ชเวน คนฺตา. นาสฺส วณฺณํ ปริกฺขเรติ อสฺส โคณสฺส สรีรวณฺณํ น อุปปริกฺขนฺติ, ธุรวหนกมฺมเมว ปน อุปปริกฺขนฺติ. ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ชาติเยติ ยตฺถ กตฺถจิ กุลชาเต. ยาสุ กาสุจิ เอตาสูติ เอตาสุ ขตฺติยาทิปฺปเภทาสุ ยาสุ กาสุจิ ชาตีสุ.

'Rohiṇīsū' significa entre las de color rojizo. 'Sarūpāsū' significa entre las que tienen un color similar al de sus propios terneros. 'Pārevatāsū' significa entre las de color de paloma. 'Danto' significa domesticado, sin resistencia. 'Puṅgavo' es un toro. 'Dhorayho' es el buey que lleva la carga. 'Kalyāṇajavanikkamo' significa el que se mueve con una velocidad noble y directa. 'Nāssa vaṇṇaṃ parikkhareti' significa que no examinan el color del cuerpo del buey, sino que consideran únicamente su capacidad para llevar la carga. 'Yasmiṃ kasmiñci jātiye' significa en cualquier casta o linaje en que se haya nacido. 'Yāsu kāsuci etāsu' significa entre cualquiera de estas clases, ya sean guerreros (khattiya), u otras.

พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ พฺรหฺมจริยสฺส เกวเลน สมนฺนาคโต, ปริปุณฺณภาเวน ยุตฺโตติ อตฺโถ. ขีณาสโว หิ สกลพฺรหฺมจารี นาม โหติ. เตเนตํ วุตฺตํ. ปนฺนภาโรติ โอโรปิตภาโร, ขนฺธภารํ กิเลสภารํ กามคุณภารญฺจ โอโรเปตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. กตกิจฺโจติ จตูหิ มคฺเคหิ กิจฺจํ กตฺวา ฐิโต. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺพธมฺมา วุจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย, เตสํ สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาปารํ, ปริญฺญาปารํ, ปหานปารํ, ภาวนาปารํ, สจฺฉิกิริยาปารํ, สมาปตฺติปารญฺจาติ ฉพฺพิธํ ปารํ คตตฺตา ปารคู. อนุปาทายาติ อคฺคเหตฺวา. นิพฺพุโตติ กิเลสสนฺตาปรหิโต. วิรเชติ ราคโทสโมหรชรหิเต.

'Brahmacariyassa kevalī' significa dotado de la totalidad de la vida santa, es decir, unido a la perfección. Pues un Arahant es llamado poseedor de la vida santa completa. Por eso se dice esto. 'Pannabhāro' significa que ha soltado la carga; se refiere a quien permanece habiendo dejado atrás la carga de los agregados, la carga de las impurezas y la carga de los placeres sensoriales. 'Katakicco' significa quien permanece habiendo realizado las tareas mediante los cuatro senderos. En 'pāragū sabbadhammānaṃ', 'todos los fenómenos' se refiere a los cinco agregados, las doce bases y los dieciocho elementos; es un 'Pāragū' (el que ha ido al más allá) por haber alcanzado los seis tipos de orillas: la del conocimiento directo, la del conocimiento pleno, la del abandono, la del desarrollo, la de la realización y la de la entrada en el logro. 'Anupādāyā' significa sin aferrarse. 'Nibbuto' significa libre del tormento de las impurezas. 'Virajeti' significa libre del polvo de la pasión, el odio y el engaño.

อวิชานนฺตาติ [Pg.144] เขตฺตํ อชานนฺตา. ทุมฺเมธาติ นิปฺปญฺญา. อสฺสุตาวิโนติ เขตฺตวินิจฺฉยสวเนน รหิตา. พหิทฺธาติ อิมมฺหา สาสนา พหิทฺธา. น หิ สนฺเต อุปาสเรติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสเว อุตฺตมปุริเส น อุปสงฺกมนฺติ. ธีรสมฺมเตติ ปณฺฑิเตหิ สมฺมเต สมฺภาวิเต. มูลชาตา ปติฏฺฐิตาติ อิมินา โสตาปนฺนสฺส สทฺธํ ทสฺเสติ. กุเล วา อิธ ชายเรติ อิธ วา มนุสฺสโลเก ขตฺติยพฺราหฺมณเวสฺสกุเล ชายนฺติ. อยเมว หิ ติวิธา กุลสมฺปตฺติ นาม. อนุปุพฺเพน นิพฺพานํ, อธิคจฺฉนฺตีติ สีลสมาธิปญฺญาติ อิเม คุเณ ปูเรตฺวา อนุกฺกเมน นิพฺพานํ อธิคจฺฉนฺตีติ.

"No conocedores" significa que no conocen el campo (el destinatario de las ofrendas). "Los de poca sabiduría" significa sin sabiduría. "Los no instruidos" significa aquellos desprovistos de escuchar el discernimiento sobre el campo (los Arahants). "Fuera" significa fuera de esta Dispensación. "No sirven a los virtuosos" significa que no se acercan a los seres supremos como los Budas, Paccekabuddhas y Arahants. "Considerados sabios" significa reconocidos y elogiados por los sabios. Con la frase "con raíces establecidas", se muestra la fe de un Sotāpanna. "O nacen en este linaje" significa que nacen en este mundo humano en los clanes de chatrias, brahmanes o vaisias. Esta es, ciertamente, la triple prosperidad de linaje. "Gradualmente alcanzan el Nibbāna" significa que después de perfeccionar estas cualidades de virtud, concentración y sabiduría, alcanzan el Nibbāna de manera progresiva.

๘. ติกณฺณสุตฺตวณฺณนา

8. 8- Comentario al Tikaṇṇa Sutta

๕๙. อฏฺฐเม ติกณฺโณติ ตสฺส นามํ. อุปสงฺกมีติ ‘‘สมโณ กิร โคตโม ปณฺฑิโต, คจฺฉิสฺสามิ ตสฺส สนฺติก’’นฺติ จินฺเตตฺวา ภุตฺตปาตราโส มหาชนปริวุโต อุปสงฺกมิ. ภควโต สมฺมุขาติ ทสพลสฺส ปุรโต นิสีทิตฺวา. วณฺณํ ภาสตีติ กสฺมา ภาสติ? โส กิร อิโต ปุพฺเพ ตถาคตสฺส สนฺติกํ อคตปุพฺโพ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘พุทฺธา นาม ทุราสทา, มยิ ปฐมตรํ อกเถนฺเต กเถยฺย วา น วา. สเจ น กเถสฺสติ, อถ มํ สมาคมฏฺฐาเน กเถนฺตํ เอวํ วกฺขนฺติ ‘ตฺวํ อิธ กสฺมา กเถสิ, เยน เต สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วจนมตฺตมฺปิ น ลทฺธ’นฺติ. ตสฺมา ‘เอวํ เม อยํ ครหา มุจฺจิสฺสตี’’’ติ มญฺญมาโน ภาสติ. กิญฺจาปิ พฺราหฺมณานํ วณฺณํ ภาสติ, ตถาคตสฺส ปน ญาณํ ฆฏฺเฏสฺสามีติ อธิปฺปาเยเนว ภาสติ. เอวมฺปิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณาติ เตวิชฺชกพฺราหฺมณา เอวํปณฺฑิตา เอวํธีรา เอวํพฺยตฺตา เอวํพหุสฺสุตา เอวํวาทิโน, เอวํสมฺมตาติ อตฺโถ. อิติปีติ อิมินา เตสํ ปณฺฑิตาทิอาการปริจฺเฉทํ ทสฺเสติ. เอตฺตเกน การเณน ปณฺฑิตา…เป… เอตฺตเกน การเณน สมฺมตาติ อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ.

59. En el octavo (sutta), "Tikaṇṇa" es el nombre de ese brahmán. "Se acercó" significa que, pensando "se dice que el asceta Gotama es sabio, iré a su presencia", tras haber desayunado y rodeado de una gran multitud, se acercó. "Frente al Bendito" significa sentado ante el que posee las Diez Fuerzas. "¿Por qué proclama su alabanza?" Se dice que antes de esto, nunca había ido a la presencia del Tathāgata. Entonces pensó: "Los Budas son difíciles de abordar; si yo no hablo primero, él podría hablar o no. Si no habla, entonces en el lugar de reunión me dirán: '¿Por qué fuiste allí si no recibiste ni siquiera una palabra del asceta Gotama?'. Por tanto, pensando 'así me libraré de este reproche', habla. Aunque proclama la alabanza de los brahmanes, lo hace con la intención de poner a prueba el conocimiento del Tathāgata. "Así son los brahmanes de las tres ciencias" significa que los brahmanes versados en las tres ciencias son así de sabios, así de firmes, así de hábiles, así de eruditos, tales oradores y así de respetados. Con la expresión "itipī", muestra la distinción de sus cualidades, como la sabiduría y otras. "Por tal razón son sabios... por tal razón son respetados", este es el significado aquí.

ยถา กถํ ปน พฺราหฺมณาติ เอตฺถ ยถาติ การณวจนํ, กถํ ปนาติ ปุจฺฉาวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กถํ ปน, พฺราหฺมณ, พฺราหฺมณา เตวิชฺชํ [Pg.145] ปญฺญาเปนฺติ. ยถา เอวํ สกฺกา โหติ ชานิตุํ, ตํ การณํ วเทหีติ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ชานนฏฺฐาเนเยว มํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปุจฺฉิ, โน อชานนฏฺฐาเน’’ติ อตฺตมโน หุตฺวา อิธ, โภ โคตมาติอาทิมาห. ตตฺถ อุภโตติ ทฺวีหิปิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ ยสฺส มาตา พฺราหฺมณี, มาตุ มาตา พฺราหฺมณี, ตสฺสาปิ มาตา พฺราหฺมณี. ปิตา พฺราหฺมโณ, ปิตุ ปิตา พฺราหฺมโณ, ตสฺสาปิ ปิตา พฺราหฺมโณ, โส อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ ยสฺส สํสุทฺธา มาตุ คหณี, กุจฺฉีติ อตฺโถ. ‘‘สมเวปากินิยา คหณิยา’’ติ ปน เอตฺถ กมฺมชเตโชธาตุ คหณีติ วุจฺจติ.

En el pasaje "Yathā kathaṃ pana brāhmaṇa", "yathā" es un término que indica la razón, y "kathaṃ pana" es una expresión de interrogación. Lo que se quiere decir es: "Brahmane, ¿cómo designan los brahmanes las tres ciencias? Dime la razón por la cual sea posible conocer esto". Al escuchar esto, el brahmán, complacido pensando: "El Buda me ha preguntado sobre lo que conozco y no sobre lo que ignoro", dijo "Aquí, señor Gotama", etc. En ese pasaje, "de ambas partes" significa por ambos lados. "Por parte de madre y por parte de padre" se refiere a aquel cuya madre es brahmana, la madre de la madre es brahmana y su madre también; el padre es brahmán, el padre del padre es brahmán y su padre también; así, es de buen nacimiento por ambas partes, madre y padre. "De matriz purificada" significa aquel cuya matriz materna es pura (sin relación con otros hombres); este es el significado de vientre. Sin embargo, en "samavepākiniyā gahaṇiyā", "gahaṇī" se refiere al elemento fuego nacido del kamma (el calor digestivo).

ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุ ปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ, อตฺถโต ปน ปิตามโหเยว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว สํสุทฺธคหณิโก, อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสติ. อกฺขิตฺโตติ ‘‘อปเนถ เอตํ, กึ อิมินา’’ติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกฺกุฏฺโฐติ น อุปกฺกุฏฺโฐ, น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ปตฺตปุพฺโพ. เกน การเณนาติ? ชาติวาเทน. ‘‘อิติปิ หีนชาติโก เอโส’’ติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ.

En el pasaje "hasta la séptima generación de abuelos", el padre del padre es el abuelo; la generación del abuelo es "pitāmahayuga". "Yuga" se refiere a la medida de la vida. Es solo una expresión, pero en significado, el abuelo mismo es la generación del abuelo. A partir de ahí, todos los ancestros son incluidos bajo el término "abuelo". Así, hasta la séptima generación, es de matriz purificada; o bien, muestra que no es rechazado ni reprochado por motivos de linaje. "No rechazado" significa no ser descartado diciendo "quiten a este, ¿de qué sirve?". "No reprochado" significa que no ha sido objeto de insultos ni de censura previa. ¿Por qué razón? Por motivos de linaje. El significado es que nunca ha recibido palabras tales como "este es de baja casta".

อชฺฌายโกติ อิทํ ‘‘น ทานิเม ฌายนฺติ, น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข, วาเสฏฺฐ, อชฺฌายกา อชฺฌายกาเตว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๓๒) เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ อุปฺปนฺนํ. อิทานิ ปน ตํ อชฺฌายตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺติ. มนฺเต ธาเรตีติ มนฺตธโร.

"Recitador" (ajjhāyaka): al principio de este ciclo del mundo, surgió este término de reproche para los brahmanes que no meditaban: "Vāseṭṭha, ahora estos no meditan, ahora estos no meditan", por lo que se añadió la tercera sílaba "ajjhāyaka". Pero ahora, se usa como una palabra de alabanza con el significado de "aquel que estudia o recita los mantras". "Mantadharo" es aquel que memoriza los mantras.

ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุพฺเพทยชุพฺเพทสามพฺเพทานํ. โอฏฺฐปหตกรณวเสน ปารํ คโตติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ. นิฆณฺฑูติ นามนิฆณฺฑุรุกฺขาทีนํ เววจนปกาสกสตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาย สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน [Pg.146] สากฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา อิติห อาส, อิติห อาสาติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต ขตฺตวิชฺชาสงฺขาโต วา อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา. เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทานํ.

"De los tres Vedas" se refiere al Rigveda, Yajurveda y Samaveda. "Aquel que ha llegado a la otra orilla" (pāragū) es quien los domina mediante la articulación fonética correcta. "Con el Nighaṇḍu y el Keṭubha": el Nighaṇḍu es el tratado que explica los sinónimos de árboles y otros términos; el Keṭubha es el tratado sobre los rituales y sus variaciones, de gran ayuda para los poetas. "Con el Akkharappabheda": este incluye la Sikkhā (fonética) y la Nirutti (etimología). "Con las historias como quinta" (itihāsapañcamānaṃ): considerando el Atharvaveda como el cuarto, se refiere a la historia antigua ("así fue") como la quinta, vinculada a relatos antiguos o a la ciencia de los chatrias. De esos Vedas que tienen a las historias como quinta.

ปทํ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธียติ เวเทติ จาติ ปทโก เวยฺยากรโณ. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปมาณํ สตฺถํ, ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปทปริมาณา พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ, เยสํ วเสน ‘‘อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา, ทฺเว อคฺคสาวกา, อสีติ มหาสาวกา, พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐากา, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ อยํ วิเสโส ญายติ. อนวโยติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูโน ปริปูรการี, อวโย น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อวโย นาม โย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อถ วา อนวโยติ อนุ อวโย, สนฺธิวเสน อุการโลโป. อนุ อวโย ปริปุณฺณสิปฺโปติ อตฺโถ.

Se denomina 'Padako' (experto en palabras) y 'Veyyākaraṇo' (gramático) a quien estudia y conoce el significado de los términos y el resto de la gramática. El 'Lokāyata' se refiere al tratado de sofística que agita el corazón de los sabios. Las 'Marcas del Gran Hombre' (Mahāpurisalakkhaṇa) es un tratado de doce mil volúmenes que describe las marcas de los grandes seres, como los Buddhas y otros; en él se encuentran dieciséis mil estrofas llamadas 'Buddhamantā', mediante las cuales se conoce esta distinción: 'Con tales marcas, existen los Buddhas; con tales, los Paccekabuddhas, los dos discípulos principales, los ochenta grandes discípulos, la madre del Buddha, el padre del Buddha, el asistente principal, la asistente principal y el Rey Cakkavatti'. 'Anavayo' significa que no es deficiente, sino que es plenamente competente en estos tratados de Lokāyata y Mahāpurisalakkhaṇa; no es alguien incapaz (avayo). 'Incapaz' es aquel que no puede retener adecuadamente dichos tratados tanto en su significado como en su texto. Alternativamente, el término 'anavayo' debe dividirse en 'anu' y 'avayo', observándose la elisión de la vocal 'u' por las reglas de sandhi. Significa aquel que posee una destreza completa y constante.

เตน หีติ อิทํ ภควา นํ อายาจนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิทานิสฺส ปญฺหํ กเถตุํ กาโล’’ติ ญตฺวา อาห. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา มํ อายาจสิ, ตสฺมา สุณาหีติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๗๐) วิตฺถาริตเมว. อิธ ปเนตํ ติสฺสนฺนํ วิชฺชานํ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ทฺวินฺนํ วิชฺชานํ อนุปทวณฺณนา เจว ภาวนานโย จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๒ อาทโย) วิตฺถาริโตว.

El Sublime pronunció las palabras 'Tena hi' (Pues bien) al ver que el brahmán Tikaṇṇa le suplicaba, sabiendo que: 'Ahora es el momento de responder a su pregunta'. Su significado es: 'Puesto que me lo pides, escucha'. Las palabras 'Apartado de los placeres sensoriales' (vivicceva kāmehi), etc., ya han sido detalladas extensamente en el Visuddhimagga. Sin embargo, debe entenderse que aquí se mencionan para mostrar la práctica preliminar de los dos conocimientos superiores (vijjā). En este contexto, tanto la explicación sucesiva de los términos de los dos conocimientos como el método de desarrollo (bhāvanā) ya han sido detallados en el Visuddhimagga.

ปฐมา วิชฺชาติ ปฐมํ อุปฺปนฺนาติ ปฐมา, วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา. กึ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาสํ. อวิชฺชาติ ตสฺเสว ปุพฺเพนิวาสสฺส อวิทิตกรณฏฺเฐน ตปฺปฏิจฺฉาทโก โมโห วุจฺจติ. ตโมติ สฺเวว โมโห ปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโมติ วุจฺจติ. อาโลโกติ สาเยว วิชฺชา โอภาสกรณฏฺเฐน อาโลโกติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ วิชฺชา อธิคตาติ อยํ อตฺโถ[Pg.147]. เสสํ ปสํสาวจนํ. โยชนา ปเนตฺถ อยมสฺส วิชฺชา อธิคตา, อถสฺส อธิคตวิชฺชสฺส อวิชฺชา วิหตา วินฏฺฐาติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา. อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเย เอเสว นโย. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ยถาติ โอปมฺมํ, ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. สติยา อวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺตสฺส. วีริยาตาเปน อาตาปิโน. กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย ปหิตตฺตสฺส. เปสิตตฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิชฺชา วิหญฺเญยฺย, วิชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย. ตโม วิหญฺเญยฺย, อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺย, เอวเมว ตสฺส อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา. ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน. เอตสฺส เตน ปธานานุโยคสฺส อนุรูปเมว ผลํ ลทฺธนฺติ.

'El primer conocimiento' (paṭhamā vijjā) se denomina así porque surge primero; es 'conocimiento' (vijjā) en el sentido de hacer que algo sea conocido. ¿Qué hace conocido? El recuerdo de las vidas pasadas (pubbenivāsa). La 'ignorancia' (avijjā) se refiere a la delusión (moha) que oculta precisamente esas vidas pasadas, en el sentido de no permitir que sean conocidas. 'Oscuridad' (tamo) es esa misma delusión en el sentido de encubrir. 'Luz' (āloko) es ese mismo conocimiento en el sentido de iluminar. En este pasaje, 'se ha alcanzado el conocimiento' es el significado esencial; el resto son palabras de elogio. La construcción del significado es: este conocimiento de vidas pasadas fue alcanzado por el yogui, y por efecto de ese conocimiento alcanzado, la ignorancia fue destruida y pereció. ¿Por qué? Porque el conocimiento surgió. El mismo principio se aplica a los otros dos pares de términos (oscuridad/luz). En 'yathā taṃ', 'yathā' es una comparación y 'taṃ' es una partícula. 'Diligente' (appamattassa) significa por no estar separado de la atención. 'Ardiente' (ātāpino) significa poseer el esfuerzo que consume las impurezas. 'Resuelto' (pahitattassa) significa haber enviado la mente hacia el Nibbāna sin apego al cuerpo ni a la vida. Lo que se quiere decir es: así como para quien vive diligente, ardiente y resuelto, la ignorancia se disiparía y el conocimiento surgiría, la oscuridad se disiparía y la luz surgiría; de la misma manera, para él la ignorancia ha sido destruida y el conocimiento ha surgido, la oscuridad ha sido destruida y la luz ha surgido. Debe entenderse que ha obtenido un fruto que es precisamente conforme a su aplicación al esfuerzo.

จุตูปปาตกถายํ วิชฺชาติ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

En la explicación sobre el fallecimiento y el renacimiento (cutūpapāta), 'conocimiento' (vijjā) se refiere al conocimiento del ojo divino (dibbacakkhuñāṇa). 'Ignorancia' (avijjā) es la delusión que oculta el fallecimiento y el renacimiento de los seres. El resto sigue el método ya explicado.

ตติยวิชฺชาย โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเตติ วิปสฺสนาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ เวทิตพฺพํ. อาสวานํ ขยญาณายาติ อรหตฺตมคฺคญาณตฺถาย. อรหตฺตมคฺโค หิ อาสววินาสนโต อาสวานํ ขโยติ วุจฺจติ, ตตฺร เจตํ ญาณํ ตตฺถ ปริยาปนฺนตฺตาติ. จิตฺตํ อภินินฺนาเมตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ อภินีหรติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติ เอวมาทีสุ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต ภิยฺโยติ สพฺพมฺปิ ทุกฺขสจฺจํ สรสลกฺขณปฺปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาติ ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺส จ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติกํ ตณฺหํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ, ตทุภยมฺปิ ยํ ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ, ตํ เตสํ อปวตฺตึ นิพฺพานํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ. ตสฺส จ สมฺปาปกํ อริยมคฺคํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ สรสลกฺขณปฺปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Respecto al tercer conocimiento, en la frase 'con la mente así concentrada' (so evaṃ samāhite citte), debe entenderse la mente del cuarto jhāna que sirve como base para la visión cabal (vipassanā). 'Para el conocimiento de la destrucción de las impurezas' (āsavānaṃ khayañāṇāya) significa para el propósito del conocimiento del sendero de la santidad (arahattamaggañāṇa). En efecto, el sendero del arahant se llama 'destrucción de las impurezas' porque elimina las impurezas, y este conocimiento se produce allí por estar incluido en dicho sendero. 'Dirige su mente' (cittaṃ abhininnāmetīti) significa que orienta la mente de vipassanā. En 'él [comprende]: esto es el sufrimiento', etc., comprende y penetra según la realidad mediante la penetración de la característica intrínseca todo el espectro de la verdad del sufrimiento: 'tanto es el sufrimiento, no hay más que este'. Y respecto a la sed (taṇhā) que produce ese sufrimiento, comprende: 'este es el origen del sufrimiento'. Y respecto al Nibbāna donde ambos (sufrimiento y origen) cesan, es decir, el cese de su continuidad, comprende: 'este es el cese del sufrimiento'. Y respecto al noble sendero que conduce a ese Nibbāna, comprende y penetra según la realidad mediante la penetración de la característica intrínseca: 'este es el sendero que conduce al cese del sufrimiento'. Así debe entenderse el significado.

เอวํ สรูปโต สจฺจานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กิเลสวเสน ปริยายโต ทสฺเสนฺโต อิเม อาสวาติอาทิมาห. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโตติ ตสฺส ภิกฺขุโน เอวํ ชานนฺตสฺส เอวํ ปสฺสนฺตสฺส. สห วิปสฺสนาย โกฏิปฺปตฺตํ มคฺคํ กเถสิ. กามาสวาติ กามาสวโต. วิมุจฺจตีติ อิมินา มคฺคกฺขณํ ทสฺเสติ. มคฺคกฺขเณ หิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ผลกฺขเณ [Pg.148] วิมุตฺตํ โหติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณนฺติ อิมินา ปจฺจเวกฺขณญาณํ ทสฺเสติ. ขีณา ชาตีติอาทีหิ ตสฺส ภูมึ. เตน หิ ญาเณน โส ปจฺจเวกฺขนฺโต ขีณา ชาตีติอาทีนิ ปชานาติ. กตมา ปนสฺส ชาติ ขีณา, กถญฺจ นํ ปชานาตีติ? น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา ปุพฺเพว ขีณตฺตา, น อนาคตา, อนาคเต วายามาภาวโต, น ปจฺจุปฺปนฺนา, วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายติอปฺปฏิสนฺธิกํ โหตีติ ชานนฺโต ปชานาติ.

Habiendo mostrado las verdades en su forma propia, ahora, para mostrarlas indirectamente a través de las impurezas (kilesa), dice: 'estas son las impurezas' (ime āsavā), etc. 'Para él, que así conoce y así ve' (tassa evaṃ jānato evaṃ passatoto) se refiere al monje que practica; se describe el sendero que ha alcanzado su cúspide junto con la visión cabal. Con la expresión 'se libera de la impureza del deseo', muestra el momento del sendero (maggakkhaṇa). En efecto, en el momento del sendero la mente se está liberando; en el momento del fruto (phalakkhaṇa), está liberada. Con la frase 'en la liberación surge el conocimiento: [está] liberada', muestra el conocimiento de revisión (paccavekkhaṇañāṇa). Con 'el nacimiento ha sido destruido', etc., muestra el ámbito de ese conocimiento, pues con él el arahant comprende que el renacimiento ha cesado. ¿Qué nacimiento ha sido destruido para él? No el pasado, pues ya cesó; ni el futuro, pues en el futuro no hay esfuerzo; ni el presente, pues está ocurriendo ahora. En realidad, aquel nacimiento que habría de surgir en los diversos planos de existencia (de uno, cuatro o cinco agregados) debido a la falta de desarrollo del sendero, ese nacimiento, al haber alcanzado la naturaleza de no volver a surgir por el desarrollo del sendero, ha sido destruido. Él, habiendo revisado las impurezas abandonadas mediante el desarrollo del sendero, comprende que al no haber impurezas, incluso las acciones (kamma) presentes ya no pueden producir un renacimiento futuro.

วุสิตนฺติ วุตฺถํ ปริวุตฺถํ, กตํ จริตํ นิฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณเกน หิ สทฺธึ สตฺต เสกฺขา พฺรหฺมจริยวาสํ วสนฺติ นาม, ขีณาสโว วุตฺถวาโส. ตสฺมา โส อตฺตโน พฺรหฺมจริยวาสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘วุสิตํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ ปชานาติ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน โสฬสวิธมฺปิ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโย หิ ตํ กิจฺจํ กโรนฺติ, ขีณาสโว กตกรณีโย. ตสฺมา โส อตฺตโน กรณียํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘กตํ กรณีย’’นฺติ ปชานาติ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปุน อิตฺถภาวาย, เอวํ โสฬสวิธกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยาย วา มคฺคภาวนากิจฺจํ เม นตฺถีติ ปชานาติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต, อิมสฺมา เอวํ ปการา อิทานิ วตฺตมานกฺขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ มยฺหํ นตฺถิ, อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา รุกฺขา วิย. เต จริมกวิญฺญาณนิโรเธน อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท นิพฺพายิสฺสนฺตีติ ปชานาติ. อิธ วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺคญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

"Vusita" significa vivido, practicado, cumplido o llevado a su fin. "Brahmacariya" se refiere a la vida santa del sendero. Pues junto con el buen buscador mundano (puthujjanakalyāṇaka), los siete tipos de aprendices (sekkhā) viven lo que se denomina la vida santa; pero el Arahant (khīṇāsavo) es quien ha completado la vida santa. Por lo tanto, al reflexionar sobre su propia vida santa, él comprende: "La vida santa ha sido vivida". "Kataṃ karaṇīyaṃ" significa que la tarea de dieciséis aspectos —mediante la comprensión plena, el abandono, la realización y el desarrollo de las cuatro verdades nobles a través de los cuatro senderos— ha sido concluida. Los buscadores mundanos y otros aún realizan esa tarea, pero el Arahant es "katakaraṇīyo" (uno que ha hecho lo que debía hacerse). Así, al reflexionar sobre su deber, comprende: "Hecho está lo que debía hacerse". "Nāparaṃ itthattāyā" significa que comprende: "Para este estado de ser nuevamente, es decir, para el estado de la tarea de dieciséis aspectos o para la destrucción de las impurezas, ya no tengo más tarea de desarrollar el sendero". O bien, "itthattāyā" significa que después de este estado actual de continuidad de los agregados, no habrá más continuidad de agregados para mí; estos cinco agregados permanecen plenamente comprendidos, como árboles cuyas raíces han sido cortadas. Con el cese de la conciencia final, se extinguirán como un fuego sin combustible. Aquí, "vijjā" es el conocimiento del sendero del Arahant. "Avijjā" es la ignorancia que oculta las cuatro verdades nobles. El resto es según lo explicado anteriormente.

อนุจฺจาวจสีลสฺสาติ ยสฺส สีลํ กาเลน หายติ, กาเลน วฑฺฒติ, โส อุจฺจาวจสีโล นาม โหติ. ขีณาสวสฺส ปน สีลํ เอกนฺตวฑฺฒิตเมว. ตสฺมา โส อนุจฺจาวจสีโล นาม โหติ. วสีภูตนฺติ [Pg.149] วสิปฺปตฺตํ. สุสมาหิตนฺติ สุฏฺฐุ สมาหิตํ, อารมฺมณมฺหิ สุฏฺฐปิตํ. ธีรนฺติ ธิติสมฺปนฺนํ. มจฺจุหายินนฺติ มจฺจุํ ชหิตฺวา ฐิตํ. สพฺพปฺปหายินนฺติ สพฺเพ ปาปธมฺเม ปชหิตฺวา ฐิตํ. พุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. อนฺติมเทหินนฺติ สพฺพปจฺฉิมสรีรธารินํ. ตํ นมสฺสนฺติ โคตมนฺติ ตํ โคตมโคตฺตํ พุทฺธสาวกา นมสฺสนฺติ. อถ วา โคตมพุทฺธสฺส สาวโกปิ โคตโม, ตํ โคตมํ เทวมนุสฺสา นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ.

"Anuccāvacasīla" se refiere a aquel cuya moralidad no fluctúa. Si la moralidad de alguien disminuye a veces y aumenta en otras, se le llama "uccāvacasīla" (de moralidad fluctuante). Sin embargo, la moralidad del Arahant es exclusivamente perfecta; por lo tanto, él es "anuccāvacasīlo". "Vasībhūta" significa que ha alcanzado la maestría. "Susamāhita" significa bien concentrado, firmemente establecido en el objeto de meditación. "Dhīra" significa dotado de firmeza. "Maccuhāyina" significa que permanece habiendo abandonado a la muerte. "Sabbappahāyina" significa que permanece habiendo abandonado todos los estados perjudiciales. "Buddha" significa que conoce las cuatro verdades nobles. "Antimadehina" significa que porta su último cuerpo físico. "A ese Gotama adoran" significa que los discípulos del Buda adoran a aquel del linaje de Gotama. O bien, un discípulo del Buda Gotama también es llamado "Gotama", y los seres celestiales y humanos adoran a ese discípulo Gotama; este es el significado.

ปุพฺเพนิวาสนฺติ ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธปรมฺปรํ. โยเวตีติ โย อเวติ อวคจฺฉติ. โยเวทีติปิ ปาโฐ. โย อเวทิ, วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. สคฺคาปายญฺจ ปสฺสตีติ ฉ กามาวจเร นว พฺรหฺมโลเก จตฺตาโร จ อปาเย ปสฺสติ. ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต. อภิญฺญาโวสิโตติ ชานิตฺวา กิจฺจโวสาเนน โวสิโต. มุนีติ โมเนยฺเยน สมนฺนาคโต ขีณาสวมุนิ. เอตาหีติ เหฏฺฐา นิทฺทิฏฺฐาหิ ปุพฺเพนิวาสญาณาทีหิ. นาญฺญํ ลปิตลาปนนฺติ โย ปนญฺโญ เตวิชฺโชติ อญฺเญหิ ลปิตวจนมตฺตเมว ลปติ, ตมหํ เตวิชฺโชติ น วทามิ, อตฺตปจฺจกฺขโต ญตฺวา ปรสฺสปิ ติสฺโส วิชฺชา กเถนฺตเมวาหํ เตวิชฺโชติ วทามีติ อตฺโถ. กลนฺติ โกฏฺฐาสํ. นาคฺฆตีติ น ปาปุณาติ. อิทานิ พฺราหฺมโณ ภควโต กถาย ปสนฺโน ปสนฺนาการํ กโรนฺโต อภิกฺกนฺตนฺติอาทิมาห.

"Pubbenivāsa" se refiere a la sucesión de agregados habitados anteriormente. "Yoveti" significa quien conoce o comprende. También existe la lectura "yovedī", que significa quien conoció y permanece habiéndolo hecho evidente y claro. "Ve el cielo y los estados de privación" significa que ve los seis mundos celestiales del sentido, los nueve mundos de Brahma y los cuatro estados de miseria. "Llegado al fin del nacimiento" significa que ha alcanzado el estado de Arahant. "Perfeccionado por el conocimiento superior" significa que, habiendo conocido, ha llegado a la conclusión de sus deberes. "Muni" se refiere al sabio Arahant dotado de la cualidad de sabio (moneyya). "Con estos" se refiere a los conocimientos de las vidas pasadas y demás mencionados anteriormente. "No repite lo que otros dicen" significa que si alguien es llamado "tevijja" (poseedor del triple conocimiento) solo porque repite las palabras de otros, a ese no lo llamo poseedor del triple conocimiento; solo a aquel que, habiendo conocido por experiencia directa, puede explicar los tres conocimientos a otros, a ese llamo "tevijja". "Kala" significa una parte o fracción. "Nāgghati" significa que no es igual. Ahora, el brahmán, complacido con el discurso del Bienaventurado y mostrando signos de devoción, dijo: "¡Excelente!", y así sucesivamente.

๙. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

9. Explicación del Jāṇussoṇi Sutta

๖๐. นวเม ยสฺสสฺสูติ ยสฺส ภเวยฺยุํ. ยญฺโญติอาทีสุ ยชิตพฺโพติ ยญฺโญ, เทยฺยธมฺมสฺเสตํ นามํ. สทฺธนฺติ มตกภตฺตํ. ถาลิปาโกติ วรปุริสานํ ทาตพฺพยุตฺตํ ภตฺตํ. เทยฺยธมฺมนฺติ วุตฺตาวเสสํ ยํกิญฺจิ เทยฺยธมฺมํ นาม. เตวิชฺเชสุ พฺราหฺมเณสุ ทานํ ทเทยฺยาติ สพฺพเมตํ ทานํ เตวิชฺเชสุ ทเทยฺย, เตวิชฺชา พฺราหฺมณาว ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตาติ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ.

60. En el noveno sutta, "yassassu" significa "a quien le pertenezcan". En pasajes como "yañño", se llama "yañño" porque debe ser ofrecido; es un nombre para el objeto que se va a donar. "Saddha" es la comida ofrecida a los difuntos. "Thālipāka" es comida cocinada apta para ser entregada a hombres eminentes. "Deyyadhamma" se refiere a cualquier otro objeto de donación que no haya sido mencionado. "Debería dar una ofrenda a los brahmanes poseedores del triple conocimiento" indica que toda esa donación debe darse a los poseedores del triple conocimiento, mostrando que solo los brahmanes con el triple conocimiento son dignos de recibirla. El resto en este sutta es según el método explicado anteriormente.

๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

10. Explicación del Saṅgārava Sutta

๖๑. ทสเม สงฺคารโวติ เอวํนามโก ราชคหนคเร ชิณฺณปฏิสงฺขรณการโก อายุตฺตกพฺราหฺมโณ. อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา มหาชนปริวุโต อุปสงฺกมิ. มยมสฺสูติ เอตฺถ อสฺสูติ [Pg.150] นิปาตมตฺตํ, มยํ, โภ โคตม, พฺราหฺมณา นามาติ อิทเมว อตฺถปทํ. ยญฺญํ ยชามาติ พาหิรสมเย สพฺพจตุกฺเกน สพฺพฏฺฐเกน สพฺพโสฬสเกน สพฺพทฺวตฺตึสาย สพฺพจตุสฏฺฐิยา สพฺพสเตน สพฺพปญฺจสเตนาติ จ เอวํ ปาณฆาตปฏิสํยุตฺโต ยญฺโญ นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยวมาห. อเนกสารีริกนฺติ อเนกสรีรสมฺภวํ. ยทิทนฺติ ยา เอสา. ยญฺญาธิกรณนฺติ ยชนการณา เจว ยาชนการณา จาติ อตฺโถ. เอกสฺมิญฺหิ พหูนํ ททนฺเตปิ ทาเปนฺเตปิ พหูสุปิ พหูนํ เทนฺเตสุปิ ทาเปนฺเตสุปิ ปุญฺญปฏิปทา อเนกสารีริกา นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ตุยฺหญฺจ ตุยฺหญฺจ ยชามีติ วทนฺตสฺสาปิ ตฺวญฺจ ตฺวญฺจ ยชาหีติ อาณาเปนฺตสฺสาปิ จ อเนกสารีริกาว โหติ. ตมฺปิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยสฺส วา ตสฺส วาติ ยสฺมา วา ตสฺมา วา. เอกมตฺตานํ ทเมตีติ อตฺตโน อินฺทฺริยทมนวเสน เอกํ อตฺตานเมว ทเมติ. เอกมตฺตานํ สเมตีติ อตฺตโน ราคาทิสมนวเสน เอกํ อตฺตานเมว สเมติ. ปรินิพฺพาเปตีติ ราคาทิปรินิพฺพาเนเนว ปรินิพฺพาเปติ. เอวมสฺสายนฺติ เอวํ สนฺเตปิ อยํ.

61. En el décimo sutta, "Saṅgārava" es el nombre de un brahmán oficial encargado de la reparación de establos deteriorados en la ciudad de Rājagaha. "Se acercó" significa que, habiendo desayunado y rodeado de una gran multitud, se acercó al Buda. En "mayamassu", la palabra "assu" es solo una partícula; el significado reside en "nosotros, oh Gotama, los llamados brahmanes". "Ofrecemos un sacrificio" se refiere a que en las tradiciones externas existe lo que se llama sacrificio que implica la matanza de seres vivos, en grupos de cuatro, ocho, dieciséis, treinta y dos, sesenta y cuatro, cien o quinientos de cada clase. El brahmán dijo esto refiriéndose a tal sacrificio. "Anekasārīrika" significa originado en muchos cuerpos. "Yadidaṃ" significa "esto que es". "Yaññādhikaraṇaṃ" significa que tiene como motivo tanto el ofrecer el sacrificio uno mismo como el hacer que otros lo ofrezcan. Pues, ya sea que una persona dé o haga dar a muchos, o que muchos den o hagan dar a muchos, la práctica del mérito se llama "anékasārīrikā" (de múltiples cuerpos). Con esto en mente se dijo aquello. También para quien dice "ofrezco para ti y para ti" o para quien ordena "ofrece tú y tú", la práctica del mérito es ciertamente de múltiples cuerpos. Refiriéndose a esto se dijo aquello. "Yassa vā tassa vā" significa "de quien sea o para quien sea". "Doma a un solo yo" significa que doma solo a su propio ser mediante el control de las facultades sensoriales. "Calma a un solo yo" significa que calma solo a su propio ser mediante la pacificación de las pasiones. "Extingue" significa que alcanza la extinción final a través de la extinción de las impurezas. "Evamassāyaṃ" significa "aun siendo así, esto".

เอวมิทํ พฺราหฺมณสฺส กถํ สุตฺวา สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปสุฆาตกสํยุตฺตํ มหายญฺญํ อเนกสารีริกํ ปุญฺญปฏิปทํ วเทติ, ปพฺพชฺชามูลกํ ปน ปุญฺญุปฺปตฺติปฏิปทํ เอกสารีริกนฺติ วเทติ. เนวายํ เอกสารีริกํ ชานาติ, น อเนกสารีริกํ, หนฺทสฺส เอกสารีริกญฺจ อเนกสารีริกญฺจ ปฏิปทํ เทเสสฺสามี’’ติ อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต เตน หิ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ ยถา เต ขเมยฺยาติ ยถา ตุยฺหํ รุจฺเจยฺย. อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตีติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. เอถายํ มคฺโคติ เอถ ตุมฺเห, อหมนุสาสามิ, อยํ มคฺโค. อยํ ปฏิปทาติ ตสฺเสว เววจนํ. ยถา ปฏิปนฺโนติ เยน มคฺเคน ปฏิปนฺโน. อนุตฺตรํ พฺรหฺมจริโยคธนฺติ อรหตฺตมคฺคสงฺขาตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส อนุตฺตรํ โอคธํ อุตฺตมปติฏฺฐาภูตํ นิพฺพานํ. อิจฺจายนฺติ อิติ อยํ.

Al oír estas palabras del brahmán Saṅgārava, el Maestro pensó: «Este brahmán habla de la gran ofrenda que conlleva la matanza de animales —una práctica de mérito que involucra a muchos cuerpos—, pero a la práctica de la plenitud del mérito basada en la renuncia la llama una práctica de un solo cuerpo. Él no conoce ni la práctica de un solo cuerpo ni la de muchos cuerpos. Ahora le enseñaré a este brahmán llamado Saṅgārava tanto la práctica de un solo cuerpo como la de muchos cuerpos». Pensando así y deseando expandir la enseñanza, pronunció las palabras que comienzan con «Por lo tanto, brahmán». Allí, «como te plazca» significa según lo que te sea grato o aceptable. El pasaje «Aquí, un Tathāgata aparece en el mundo» y siguientes se detallan en el Visuddhimagga. «Ven, este es el camino» significa: venid vosotros, yo os instruiré, esta es la práctica que constituye la causa. «Esta es la práctica» es simplemente un sinónimo de la frase anterior. «Tal como se ha practicado» se refiere al camino por el cual se ha avanzado. «El fundamento supremo de la vida santa» se refiere al Nibbāna, que es el fundamento supremo y el apoyo excelente de la vida santa conocida como el camino del Arhat. «Iccāyaṃ» es la combinación de las palabras «iti ayaṃ».

อปฺปฏฺฐตราติ ยตฺถ พหูหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ วา อุปกรเณหิ วา อตฺโถ นตฺถิ. อปฺปสมารมฺภตราติ ยตฺถ พหูนํ กมฺมจฺเฉทวเสน ปีฬาสงฺขาโต [Pg.151] สมารมฺโภ นตฺถิ. เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม, ภวํ จานนฺโท, เอเต เม ปุชฺชาติ ยถา ภวํ โคตโม, ภวญฺจานนฺโท, เอวรูปา มม ปูชิตา, ตุมฺเหเยว ทฺเว ชนา มยฺหํ ปุชฺชา จ ปาสํสา จาติ อิมมตฺถํ สนฺธาเยตํ วทติ. ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ – ‘‘อานนฺทตฺเถโร มํเยว อิมํ ปญฺหํ กถาเปตุกาโม, อตฺตโน โข ปน วณฺเณ วุตฺเต ปทุสฺสนโก นาม นตฺถี’’ติ. ตสฺมา ปญฺหํ อกเถตุกาโม วณฺณภณเนน วิกฺเขปํ กโรนฺโต เอวมาห.

«Menos oneroso» significa que en esa práctica de mérito no hay necesidad de muchos asistentes o de diversos utensilios. «De menor esfuerzo» significa que en esa práctica no existe el esfuerzo que implica la opresión de muchos mediante la interrupción de su trabajo. El pasaje «Así como el venerable Gotama y el venerable Ānanda son dignos de mi adoración» significa que así como el venerable Gotama y el venerable Ānanda son adorados, tales personas son adoradas por mí. El brahmán dice esto refiriéndose al sentido de: «Ustedes dos son para mí tanto objetos de adoración como de alabanza». Se dice que el brahmán tuvo este pensamiento: «El venerable Ānanda desea hacerme responder a esta pregunta. Sin duda, no hay nadie a quien no le agrade que se mencionen sus virtudes». Por lo tanto, al no querer responder la pregunta y buscando causar una distracción mediante la alabanza de sus virtudes, habló de esa manera.

น โข ตฺยาหนฺติ น โข เต อหํ. เถโรปิ กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปญฺหํ อกเถตุกาโม ปริวตฺตติ, อิมํ ปญฺหํ เอตํเยว กถาเปสฺสามี’’ติ. ตสฺมา นํ เอวมาห.

«Na kho tyāhaṃ» se debe analizar como «na kho te ahaṃ» (No es que yo a ti...). El Venerable Ānanda también pensó: «Este brahmán da vueltas para evitar responder la pregunta. Haré que este mismo brahmán responda esta pregunta». Por eso le habló de esa manera.

สหธมฺมิกนฺติ สการณํ. สํสาเทตีติ สํสีทาเปติ. โน วิสฺสชฺเชตีติ น กเถติ. ยํนูนาหํ ปริโมเจยฺยนฺติ ยํนูนาหํ อุโภเปเต วิเหสโต ปริโมเจยฺยํ. พฺราหฺมโณ หิ อานนฺเทน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ อกเถนฺโต วิเหเสติ, อานนฺโทปิ พฺราหฺมณํ อกเถนฺตํ กถาเปนฺโต. อิติ อุโภเปเต วิเหสโต โมเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. กา นฺวชฺชาติ กา นุ อชฺช. อนฺตรากถา อุทปาทีติ อญฺญิสฺสา กถาย อนฺตรนฺตเร กตรา กถา อุปฺปชฺชีติ ปุจฺฉติ. ตทา กิร ราชนฺเตปุเร ตีณิ ปาฏิหาริยานิ อารพฺภ กถา อุทปาทิ, ตํ ปุจฺฉามีติ สตฺถา เอวมาห. อถ พฺราหฺมโณ ‘‘อิทานิ วตฺตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ ราชนฺเตปุเร อุปฺปนฺนํ กถํ อาโรเจนฺโต อยํ ขฺวชฺช, โภ โคตมาติอาทิมาห. ตตฺถ อยํ ขฺวชฺชาติ อยํ โข อชฺช. ปุพฺเพ สุทนฺติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อุตฺตริ มนุสฺสธมฺมาติ ทสกุสลกมฺมปถสงฺขาตา มนุสฺสธมฺมา อุตฺตรึ. อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา อากาเสเนว คมึสุ เจว อาคมึสุ จาติ เอวํ ปุพฺเพ ปวตฺตํ อากาสคมนํ สนฺธาเยวมาห. เอตรหิ ปน พหุตรา จ ภิกฺขูติ อิทํ โส พฺราหฺมโณ ‘‘ปุพฺเพ ภิกฺขู ‘จตฺตาโร ปจฺจเย อุปฺปาเทสฺสามา’ติ มญฺเญ เอวมกํสุ, อิทานิ ปจฺจยานํ อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา โสปฺเปน เจว ปมาเทน จ วีตินาเมนฺตี’’ติ ลทฺธิยา เอวมาห.

«Sahadhammikaṃ» significa con fundamento o con razón. «Saṃsādeti» significa que le hace retroceder o decaer. «No responde» significa que no habla o no contesta. «¿Y si yo los liberara?» significa: «¿Y si yo liberara a ambos de esta fatiga?». Pues el brahmán fatiga a Ānanda al no responder la pregunta planteada, y Ānanda fatiga al brahmán al intentar que responda. Pensando: «Liberaré a ambos de tal molestia», el Maestro habló así. «¿Qué hoy?» significa: «¿Qué tipo de conversación ha surgido hoy?». «¿Surgió una conversación intermedia?» pregunta qué tipo de charla surgió entre otras conversaciones previas. En aquel tiempo, se dice que en el palacio real surgió una conversación acerca de tres tipos de milagros. Con la intención de preguntar sobre eso, el Maestro habló así. Entonces el brahmán pensó: «Ahora podré responder», y deseando informar sobre la charla surgida en el palacio real, dijo las palabras que comienzan con «Esto hoy, venerable Gotama». Allí, «ayaṃ khvajjā» es «ayaṃ kho ajja». En la frase «pubbe sudaṃ», «sudaṃ» es solo una partícula. «Superior a los estados humanos» se refiere a aquello que es superior a los estados humanos conocidos como los diez caminos de la acción saludable. «Mostraron milagros de poder» se refiere a que, en el pasado, los monjes iban y venían por el aire cuando salían a pedir limosna; el brahmán dijo esto refiriéndose a esa capacidad de volar por el aire que ocurría antes. «Pero ahora hay más monjes» fue dicho por el brahmán con la opinión de que: «En el pasado, creo que los monjes actuaban así pensando: 'produciré los cuatro requisitos'. Ahora, sabiendo que los requisitos abundan, pasan el tiempo durmiendo y con negligencia».

ปาฏิหาริยานีติ [Pg.152] ปจฺจนีกปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยานิ. อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ อิชฺฌนวเสน อิทฺธิ, ปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยํ, อิทฺธิเยว ปาฏิหาริยํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธนฺติอาทีนํ อตฺโถ เจว ภาวนานโย จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕) วิตฺถาริโตว.

«Milagros» (pāṭihāriyāni) se llaman así por su capacidad de eliminar o contrarrestar los puntos de vista erróneos opuestos. «Milagro de poder» (iddhipāṭihāriya): se llama «iddhi» por el modo en que se cumple o perfecciona, y «pāṭihāriya» por el modo en que elimina lo opuesto; el poder mismo es un milagro. El mismo método de interpretación se aplica a los otros términos. El significado y el método de desarrollo de los diversos tipos de poderes se han detallado en el Visuddhimagga.

นิมิตฺเตน อาทิสตีติ อาคตนิมิตฺเตน วา คตนิมิตฺเตน วา ฐิตนิมิตฺเตน วา ‘‘อิทํ นาม ภวิสฺสตี’’ติ กเถติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ราชา ติสฺโส มุตฺตา คเหตฺวา ปุโรหิตํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ เม, อาจริย, หตฺเถ’’ติ. โส อิโต จิโต จ โอโลเกสิ, เตน จ สมเยน เอกา สรพู ‘‘มกฺขิกํ คเหสฺสามี’’ติ ปกฺขนฺตา, คหณกาเล มกฺขิกา ปลาตา. โส มกฺขิกาย มุตฺตตฺตา ‘‘มุตฺตา มหาราชา’’ติ อาห. มุตฺตา ตาว โหนฺตุ, กติ มุตฺตาติ. โส ปุน นิมิตฺตํ โอโลเกสิ. อถาวิทูเร กุกฺกุโฏ ติกฺขตฺตุํ สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. พฺราหฺมโณ ‘‘ติสฺโส มหาราชา’’ติ อาห. เอวํ เอกจฺโจ อาคตนิมิตฺเตน กเถติ. เอเตนุปาเยน คตฐิตนิมิตฺเตหิปิ กถนํ เวทิตพฺพํ. เอวมฺปิ เต มโนติ เอวํ ตว มโน โสมนสฺสิโต วา โทมนสฺสิโต วา กามวิตกฺกาทิสํยุตฺโต วาติ. ทุติยํ ตสฺเสว เววจนํ. อิติปิ เต จิตฺตนฺติ อิติปิ ตว จิตฺตํ, อิมญฺจ อิมญฺจ อตฺถํ จินฺตยมานํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. พหุํ เจปิ อาทิสตีติ พหุํ เจปิ กเถติ. ตเถว ตํ โหตีติ ยถา กถิตํ, ตเถว โหติ.

«Señala por medio de un signo» significa que predice: «Esto sucederá» observando señales de llegada, de partida o de permanencia. He aquí un relato al respecto: se cuenta que un rey tomó tres perlas y preguntó al capellán: «Maestro, ¿qué hay en mi mano?». Él miró a un lado y a otro. En ese momento, un lagarto saltó con la intención de atrapar una mosca. Al intentar atraparla, la mosca escapó. Debido a que la mosca se liberó (muttā), el capellán dijo: «Gran rey, son perlas (muttā)». El rey dijo: «Sean perlas, pero ¿cuántas son?». Él volvió a observar un signo. Cerca de allí, un gallo cantó tres veces. El brahmán dijo: «Tres, gran rey». Así, se debe entender que algunos predicen mediante signos de llegada. Del mismo modo, se debe conocer la predicción por signos de partida o permanencia. «Así es tu mente» significa que tu mente se encuentra en tal estado, ya sea alegre, pesarosa o asociada con pensamientos de deseo sensorial. La segunda frase es un sinónimo de la anterior. «Incluso así es tu pensamiento» significa que tu pensamiento ocurre reflexionando sobre este o aquel asunto. «Aunque señale mucho» significa aunque hable extensamente. «Así mismo sucede» significa que ocurre exactamente tal como se predijo.

อมนุสฺสานนฺติ ยกฺขปิสาจาทีนํ. เทวตานนฺติ จาตุมหาราชิกาทีนํ. สทฺทํ สุตฺวาติ อญฺญสฺส จิตฺตํ ญตฺวา กเถนฺตานํ สุตฺวา. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทนฺติ วิตกฺกวิปฺผารวเสน อุปฺปนฺนํ วิปฺปลปนฺตานํ สุตฺตปฺปมตฺตาทีนํ สทฺทํ. สุตฺวาติ ตํ สุตฺวา. ยํ วิตกฺกยโต ตสฺส โส สทฺโท อุปฺปนฺโน, ตสฺส วเสน ‘‘เอวมฺปิ เต มโน’’ติอาทิสติ.

"Amanussānaṃ" se refiere a los yakkhas, pisācas, etc. "Devatānaṃ" se refiere a los devas de los Cuatro Reyes Reales (Cātumahārājika), etc. "Saddaṃ sutvā" significa habiendo escuchado a otros que hablan tras haber conocido los pensamientos de otra persona. "Vitakkavipphārasaddaṃ" es el sonido que surge por el poder de la expansión del pensamiento de aquellos que están delirando, durmiendo o descuidados. "Sutvā" significa escuchando eso. Para quien está pensando de tal manera, ese sonido surge; por medio de ese proceso, el Buda indica: "así también es tu mente".

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – เอโก กิร มนุสฺโส ‘‘อฏฺฏํ กริสฺสามี’’ติ คามา นครํ คจฺฉนฺโต นิกฺขนฺตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ‘‘วินิจฺฉยสภายํ รญฺโญ จ ราชมหามตฺตานญฺจ อิทํ กเถสฺสามิ อิทํ กเถสฺสามี’’ติ วิตกฺเกนฺโต ราชกุลํ คโต วิย รญฺโญ ปุรโต ฐิโต วิย อฏฺฏการเกน สทฺธึ [Pg.153] กเถนฺโต วิย จ อโหสิ, ตสฺส ตํ วิตกฺกวิปฺผารวเสน นิจฺฉรนฺตํ สทฺทํ สุตฺวา เอโก ปุริโส ‘‘เกนฏฺเฐน คจฺฉสี’’ติ อาห. อฏฺฏกมฺเมนาติ. คจฺฉ, ชโย เต ภวิสฺสตีติ. โส คนฺตฺวา อฏฺฏํ กตฺวา ชยเมว ปาปุณิ.

Sobre esto, he aquí los relatos: Se dice que un hombre, con el pensamiento "presentaré una demanda", iba de su aldea a la ciudad. Desde el lugar de su partida, pensaba: "En la sala de juicios, ante el rey y ante los ministros reales, diré esto, diré aquello". Mientras pensaba, era como si ya hubiera llegado a la corte real, como si estuviera frente al rey, o como si estuviera hablando con su oponente legal. Debido a la expansión de su pensamiento, emitió ese sonido, y un hombre, habiéndolo escuchado, le preguntó: "¿Por qué asunto vienes?". Él respondió: "Por un asunto legal". El hombre le dijo: "Ve, tendrás la victoria". Él fue, presentó su demanda y obtuvo la victoria.

อปโรปิ เถโร โมฬิยคาเม ปิณฺฑาย จริ. อถ นํ นิกฺขมนฺตํ เอกา ทาริกา อญฺญวิหิตา น อทฺทส. โส คามทฺวาเร ฐตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกตฺวา ตํ ทิสฺวา วิตกฺเกนฺโต อคมาสิ. คจฺฉนฺโตเยว จ ‘‘กึ นุ โข กุรุมานา ทาริกา น อทฺทสา’’ติ วจีเภทํ อกาสิ. ปสฺเส ฐิโต เอโก ปุริโส สุตฺวา ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, โมฬิยคาเม จริตฺถา’’ติ อาห.

Otro anciano (thero) que residía en Moḷiya andaba mendigando comida en la aldea. Entonces, una joven que estaba distraída no lo vio mientras él salía de la aldea. El anciano, deteniéndose en la puerta de la aldea, se dio la vuelta, miró, la vio y se fue pensando. Mientras caminaba, expresó sus pensamientos en voz alta: "¿Qué estaría haciendo esa joven que no me vio?". Un hombre que estaba cerca lo escuchó y le dijo: "Venerable señor, usted ha andado por la aldea de Moḷiya".

มโนสงฺขารา ปณิหิตาติ จิตฺตสงฺขารา สุฏฺฐปิตา. วิตกฺเกสฺสตีติ วิตกฺกยิสฺสติ ปวตฺตยิสฺสตีติ ปชานาติ. ปชานนฺโต จ อาคมเนน ชานาติ, ปุพฺพภาเคน ชานาติ, อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ อปโลเกตฺวา ชานาติ. อาคมเนน ชานาติ นาม กสิณปริกมฺมกาเลเยว ‘‘เยนากาเรเนส กสิณภาวนํ อารทฺโธ ปฐมชฺฌานํ วา…เป… จตุตฺถชฺฌานํ วา อฏฺฐ วา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. ปุพฺพภาเคน ชานาติ นาม ปฐมวิปสฺสนาย อารทฺธายเยว ชานาติ, ‘‘เยนากาเรน เอส วิปสฺสนํ อารทฺโธ โสตาปตฺติมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสติ…เป… อรหตฺตมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ นาม – ‘‘เยนากาเรน อิมสฺส มโนสงฺขารา สุฏฺฐปิตา, อิมสฺส นาม จิตฺตสฺส อนนฺตรา อิมํ นาม วิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสติ, อิโต วุฏฺฐิตสฺส เอตสฺส หานภาคิโย วา สมาธิ ภวิสฺสติ ฐิติภาคิโย วา วิเสสภาคิโย วา นิพฺเพธภาคิโย วา, อภิญฺญาโย วา นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. ตตฺถ ปุถุชฺชโน เจโตปริยญาณลาภี ปุถุชฺชนานํเยว จิตฺตํ ชานาติ, น อริยานํ. อริเยสุปิ เหฏฺฐิโม อุปริมสฺส จิตฺตํ น ชานาติ, อุปริโม ปน เหฏฺฐิมสฺส ชานาติ. เอเตสุ จ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ…เป… อรหา อรหตฺตผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อุปริโม เหฏฺฐิมํ น สมาปชฺชติ. เตสญฺหิ เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา สมาปตฺติ ตตฺรวตฺติเยว โหติ. ตเถว ตํ [Pg.154] โหตีติ เอตํ เอกํเสน ตเถว โหติ. เจโตปริยญาณวเสน ญาตญฺหิ อญฺญถาภาวิ นาม นตฺถิ.

"Manosaṅkhārā paṇihitā" significa que las formaciones mentales están bien dirigidas. "Vitakkessati" significa que comprenderá lo que la persona pensará o hará surgir. Al comprender, lo conoce por el modo de llegada, por la etapa previa, o al observar la mente dentro de un logro meditativo (samāpatti). Conocer por la llegada significa que ya en el tiempo de la práctica preliminar (parikamma) del kasiṇa, sabe: "por tal modo este individuo ha comenzado el cultivo del kasiṇa, y alcanzará el primer jhāna... o el cuarto jhāna, o los ocho logros". Conocer por la etapa previa significa que lo conoce ya al inicio de la visión cabal (vipassanā): "por tal modo este ha comenzado la visión cabal, y alcanzará el camino de la entrada en la corriente... o el camino del arhat". Conocer observando la mente dentro de un logro significa: "por tal modo las formaciones mentales de este están bien dirigidas; inmediatamente después de este pensamiento, pensará tal pensamiento; para este que ha salido de este logro, el samādhi será de naturaleza de declive, de estabilidad, de distinción o de penetración, o producirá los conocimientos directos (abhiññā)". En esto, un mundano (puthujjana) que posee el conocimiento de la lectura de mentes conoce la mente de otros mundanos, no de los nobles (ariya). Incluso entre los nobles, el de nivel inferior no conoce la mente del superior, pero el superior conoce la del inferior. Y entre estos nobles, el que entra en la corriente alcanza el logro del fruto de la entrada en la corriente... el arhat alcanza el logro del fruto del arhat. El superior no entra en el logro inferior. Pues para ellos, el logro inferior solo ocurre en aquel nivel respectivo. "Tatheva taṃ hoti" significa que esto sucede ciertamente de esa manera. Pues lo que se conoce por el poder del conocimiento de la lectura de mentes no puede ser de otra manera.

เอวํ วิตกฺเกถาติ เอวํ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา วิตกฺเกถ. มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถาติ เอวํ กามวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา มา วิตกฺกยิตฺถ. เอวํ มนสิ กโรถาติ เอวํ อนิจฺจสญฺญเมว, ทุกฺขสญฺญาทีสุ วา อญฺญตรํ มนสิ กโรถ. มา เอวนฺติ นิจฺจนฺติอาทินา นเยน มา มนสา กริตฺถ. อิทนฺติ อิทํ ปญฺจกามคุณราคํ ปชหถ. อิทญฺจ อุปสมฺปชฺชาติ อิทํ จตุมคฺคผลปฺปเภทํ โลกุตฺตรธมฺมเมว อุปสมฺปชฺช ปาปุณิตฺวา นิปฺผาเทตฺวา วิหรถ.

"Evaṃ vitakketha" significa pensad de esta manera, haciendo surgir pensamientos de renuncia (nekkhammavitakka), etc. "Mā evaṃ vitakkayittha" significa no penséis de esta manera, haciendo surgir pensamientos de deseo sensorial (kāmavitakka), etc. "Evaṃ manasi karotha" significa prestad atención de esta manera a la percepción de la impermanencia (aniccasaññā), o a alguna otra entre la percepción del sufrimiento, etc. "Mā evaṃ" significa no lo hagáis mentalmente con el enfoque de "permanente", etc. "Idaṃ" significa abandonad este apego a los cinco hilos de los placeres sensoriales. "Idañca upasampajja" significa alcanzad, habiendo llegado y perfeccionado, este Dhamma supramundano que se divide en los cuatro caminos y frutos, y permaneced en él.

มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายตีติ มายาย สมานการณชาติกํ วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. มายากาโรปิ หิ อุทกํ คเหตฺวา เตลํ กโรติ, เตลํ คเหตฺวา อุทกนฺติ เอวํ อเนกรูปํ มายํ ทสฺเสติ. อิทมฺปิ ปาฏิหาริยํ ตถารูปเมวาติ. อิทมฺปิ เม, โภ โคตม, ปาฏิหาริยํ มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายตีติ จินฺตามณิกวิชฺชาสริกฺขกตํ สนฺธาย เอวํ อาห. จินฺตามณิกวิชฺชํ ชานนฺตาปิ หิ อาคจฺฉนฺตเมว ทิสฺวา ‘‘อยํ อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต อาคจฺฉตี’’ติ ชานนฺติ. ตถา ‘‘อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต ฐิโต, อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต นิสินฺโน, อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต นิปนฺโน’’ติ ชานนฺติ.

"Māyāsahadhammarūpaṃ viya khāyati" significa que se presenta como si tuviera una naturaleza de causa similar a la magia. Pues un mago, tomando agua, la convierte en aceite; tomando aceite, lo convierte en agua; así muestra una magia de múltiples formas. "Idampi pāṭihāriyaṃ tathārūpamevāti" significa: "Venerable Gautama, este milagro (de la lectura de mentes) también me parece que tiene una naturaleza similar a la magia", refiriéndose a su similitud con la ciencia mágica de cintāmaṇi. Pues quienes conocen la ciencia de cintāmaṇi, al ver a alguien que viene, saben: "este viene pensando tal cosa". Del mismo modo, saben: "está de pie pensando esto, está sentado pensando esto, está acostado pensando esto".

อภิกฺกนฺตตรนฺติ สุนฺทรตรํ. ปณีตตรนฺติ อุตฺตมตรํ. ภวญฺหิ โคตโม อวิตกฺกํ อวิจารนฺติ อิธ พฺราหฺมโณ อวเสสํ อาเทสนาปาฏิหาริยํ พาหิรกนฺติ น คณฺหิ. อิทญฺจ ปน สพฺพํ โส พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส วณฺณํ กเถนฺโตเยว อาห. อทฺธา โข ตฺยายนฺติ เอกํเสเนว ตยา อยํ. อาสชฺช อุปนีย วาจา ภาสิตาติ มม คุเณ ฆฏฺเฏตฺวา มเมว คุณานํ สนฺติกํ อุปนีตา วาจา ภาสิตา. อปิจ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามีติ อปิจ เต อหเมว กเถสฺสามีติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

"Abhikkantataraṃ" significa más excelente. "Paṇītataraṃ" significa más sublime. En la frase "Bhavañhi gotamo avitakkaṃ avicāraṃ", el brahmán no consideró el resto del milagro de la enseñanza (ādesanāpāṭihāriya) como algo externo a la enseñanza. Y todo esto lo dijo el brahmán Saṅgārava solo con la intención de alabar las virtudes del Tathāgata. "Addhā kho tyāhaṃ" significa ciertamente por ti, a mí. "Āsajja upanīya vācā bhāsitā" significa que se ha pronunciado una palabra que, tras tocar mis cualidades, se ha dirigido hacia mis propias cualidades. "Apica tyāhaṃ byākarissāmi" significa que ciertamente yo mismo te lo explicaré. El resto tiene un significado evidente. Aquí termina el comentario del décimo sutta.

พฺราหฺมณวคฺโค ปฐโม.

El primer capítulo de los brahmanes (Brāhmaṇavaggo).

(๗) ๒. มหาวคฺโค

(7) 2. El Gran Capítulo (Mahāvaggo).

๑. ติตฺถายตนสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario del Titthāyatana Sutta.

๖๒. ทุติยสฺส [Pg.155] ปฐเม ติตฺถายตนานีติ ติตฺถภูตานิ อายตนานิ, ติตฺถิยานํ วา อายตนานิ. ตตฺถ ติตฺถํ ชานิตพฺพํ, ติตฺถกรา ชานิตพฺพา, ติตฺถิยา ชานิตพฺพา, ติตฺถิยสาวกา ชานิตพฺพา. ติตฺถํ นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย. ติตฺถิกรา นาม ตาสํ ทิฏฺฐีนํ อุปฺปาทกา. ติตฺถิยา นาม เยสํ ตา ทิฏฺฐิโย รุจฺจนฺติ ขมนฺติ. ติตฺถิยสาวกา นาม เตสํ ปจฺจยทายกา. อายตนนฺติ ‘‘กมฺโพโช อสฺสานํ อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ อายตน’’นฺติ เอตฺถ สญฺชาติฏฺฐานํ อายตนํ นาม.

62. En el primer sutta del segundo vagga, 'titthāyatanāni' significa bases que son como vados o puntos de entrada, o bien las bases de los heréticos. En ese contexto, se debe comprender el vado, se deben comprender los creadores de vados, se deben comprender los heréticos y se deben comprender los discípulos de los heréticos. El 'vado' se refiere a las sesenta y dos clases de visiones erróneas. Los 'creadores de vados' son los originadores de dichas visiones, tales como Pūraṇa Kassapa y otros. Los 'heréticos' son aquellos a quienes les agradan y aceptan tales visiones. Los 'discípulos de los heréticos' son sus proveedores de los requisitos necesarios. 'Āyatana', como en la expresión 'Kamboja es el lugar de origen (āyatana) de los caballos, Dakkhiṇāpatha es el lugar de origen de los bueyes', se refiere al lugar de nacimiento o procedencia.

‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา;

ฉายํ ฉายตฺถิโน ยนฺติ, ผลตฺถํ ผลโภชิโน’’ติ. (อ. นิ. ๕.๓๘) –

'En una morada encantadora, las aves la frecuentan; quienes buscan sombra acuden por su sombra, y quienes buscan frutos, por sus frutos'.

เอตฺถ สโมสรณฏฺฐานํ. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, วิมุตฺตายตนานี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๖) เอตฺถ การณํ. ตํ อิธ สพฺพมฺปิ ลพฺภติ. สพฺเพปิ หิ ทิฏฺฐิคติกา สญฺชายมานา อิเมสุเยว ตีสุ ฐาเนสุ สญฺชายนฺติ, สโมสรณมานาปิ เอเตสุเยว ตีสุ ฐาเนสุ สโมสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ, ทิฏฺฐิคติกภาเว จ เนสํ เอตาเนว ตีณิ การณานีติ ติตฺถภูตานิ สญฺชาติอาทินา อตฺเถน อายตนานีติปิ ติตฺถายตนานิ. เตเนวตฺเถน ติตฺถิยานํ อายตนานีติปิ ติตฺถายตนานิ. สมนุยุญฺชิยมานานีติ กา นาเมตา ทิฏฺฐิโยติ เอวํ ปุจฺฉิยมานานิ. สมนุคาหิยมานานีติ กึการณา เอตา ทิฏฺฐิโย อุปฺปนฺนาติ เอวํ สมฺมา อนุคฺคาหิยมานานิ. สมนุภาสิยมานานีติ ปฏินิสฺสชฺเชถ เอตานิ ปาปกานิ ทิฏฺฐิคตานีติ เอวํ สมฺมา อนุสาสิยมานานิ. อปิจ ตีณิปิ เอตานิ อนุโยคปุจฺฉาเววจนาเนว. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ – ‘‘สมนุยุญฺชตีติ วา สมนุคฺคาหตีติ วา สมนุภาสตีติ วา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวา’’ติ.

Aquí (en el verso anterior), 'āyatana' significa lugar de reunión. En el pasaje 'monjes, existen estas cinco bases de liberación (vimuttāyatanāni)', significa causa. Todos estos significados se aplican aquí en el término 'titthāyatanāni'. En efecto, cuando surgen todos aquellos que poseen visiones erróneas, lo hacen únicamente en estas tres bases; cuando se reúnen, se congregan y convergen únicamente en estas tres bases; y estas tres son las causas de su condición de seguidores de visiones erróneas. Por lo tanto, se denominan 'titthāyatanāni' por ser bases (āyatanāni) que actúan como vados (titthabhūtāni) en el sentido de lugares de origen, etc. Por ese mismo sentido de ser bases para los heréticos, se llaman 'titthāyatanāni'. 'Samanuyuñjiyamānāni' significa ser interrogados: '¿Qué son exactamente estas visiones?'. 'Samanugāhiyamānāni' significa ser debidamente investigados en sus causas: '¿Por qué razón han surgido estas visiones?'. 'Samanubhāsiyamānāni' significa ser debidamente exhortados: 'Abandonad estas visiones erróneas y perversas'. Además, estos tres términos son sinónimos del acto de indagar mediante el interrogatorio. Por ello se dice en el Comentario: 'Samanuyuñjati, samanuggāhati o samanubhāsati; todos estos términos tienen el mismo significado, son iguales, equivalentes, de la misma clase y se refieren a lo mismo'.

ปรมฺปิ คนฺตฺวาติ อาจริยปรมฺปรา ลทฺธิปรมฺปรา อตฺตภาวปรมฺปราติ เอเตสุ ยํกิญฺจิ ปรมฺปรํ คนฺตฺวาปิ. อกิริยาย สณฺฐหนฺตีติ อกิริยมตฺเต สํติฏฺฐนฺติ. ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ปุพฺเพกตวาที, อมฺหากํ ปาจริโย ปุพฺเพกตวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย ปุพฺเพกตวาที. อมฺหากํ อาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที[Pg.156], อมฺหากํ ปาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที. อมฺหากํ อาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที, อมฺหากํ ปาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ หิ เอตานิ อาจริยปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ปุพฺเพกตลทฺธิโก, อมฺหากํ ปาจริโย…เป… อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อเหตุอปจฺจยลทฺธิโก’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ ลทฺธิปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. ‘‘อมฺหากํ อาจริยสฺส อตฺตภาโว ปุพฺเพกตเหตุ, อมฺหากํ ปาจริยสฺส…เป… อมฺหากํ อาจริยปาจริยสฺส อตฺตภาโว อเหตุ อปจฺจโย’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ อตฺตภาวปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. เอวํ ปน สุวิทูรมฺปิ คจฺฉนฺตานิ อกิริยมตฺเตเยว สณฺฐหนฺติ, เอโกปิ เอเตสํ ทิฏฺฐิคติกานํ กตฺตา วา กาเรตา วา น ปญฺญายติ.

'Incluso retrocediendo más allá' se refiere a remontarse a cualquier sucesión, ya sea la sucesión de maestros, la sucesión de doctrinas o la sucesión de existencias. 'Se establecen en la inacción' significa que permanecen únicamente en la mera inacción. Pues, al proceder de esta manera: 'Nuestro maestro era un proponente de que todo es causado por actos pasados (pubbekatavādī), el maestro de nuestro maestro era un proponente de actos pasados, el maestro del maestro de nuestro maestro era un proponente de actos pasados; nuestro maestro era un proponente de la creación por un señor supremo (issaranimmānavādī)... nuestro maestro era un proponente de la ausencia de causa y condición (ahetuapaccayavādī)...', se dice que avanzan a través de una sucesión de maestros. Al proceder así: 'Nuestro maestro sostenía la doctrina de los actos pasados... el maestro de nuestro maestro sostenía la doctrina de la ausencia de causa y condición', se dice que avanzan a través de una sucesión de doctrinas. Al proceder así: 'La existencia de nuestro maestro fue por causa de actos pasados... la existencia del maestro del maestro de nuestro maestro fue sin causa ni condición', se dice que avanzan a través de una sucesión de existencias. Sin embargo, aunque retrocedan hasta lo más remoto de esta manera, se establecen únicamente en la mera inacción; no se percibe ni un solo individuo entre estos seguidores de visiones erróneas que sea el autor o el instigador de la acción.

ปุริสปุคฺคโลติ สตฺโต. กามญฺจ ปุริโสติปิ วุตฺเต ปุคฺคโลติปิ วุตฺเต สตฺโตเยว วุตฺโต โหติ, อยํ ปน สมฺมุติกถา นาม โย ยถา ชานาติ, ตสฺส ตถา วุจฺจติ. ปฏิสํเวเทตีติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนํ ชานาติ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ, อนุภวติ วา. ปุพฺเพกตเหตูติ ปุพฺเพกตการณา, ปุพฺเพกตกมฺมปจฺจเยเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อิมินา กมฺมเวทนญฺจ กิริยเวทนญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เย วา อิเม ปิตฺตสมุฏฺฐานา อาพาธา เสมฺหสมุฏฺฐานา วาตสมุฏฺฐานา สนฺนิปาติกา อุตุปริณามชา วิสมปริหารชา โอปกฺกมิกา อาพาธา กมฺมวิปากชา อาพาธาติ อฏฺฐ โรคา วุตฺตา, เตสุ สตฺต ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยายเวทนียนฺติ ตโย กมฺมราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา เอกํ อปรปริยายกมฺมํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม ทิฏฺฐธมฺมเวทนีโย วิปาโก อุปปชฺชเวทนีโย อปรปริยายเวทนีโยติ ตโย วิปากราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา เอกํ อปรปริยายวิปากเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม กุสลเจตนา อกุสลเจตนา วิปากเจตนา กิริยเจตนาติ จตฺตาโร เจตนาราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ตโย ปฏิพาหิตฺวา เอกํ วิปากเจตนํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ.

'Purisapuggala' (individuo humano) se refiere a un ser. Aunque se diga 'purisa' (persona) o 'puggala' (individuo), se designa simplemente a un ser; no obstante, esto pertenece al lenguaje convencional donde se llama a alguien según el modo en que es conocido. 'Paṭisaṃvedeti' significa que conoce lo que ha surgido en su propia continuidad, lo hace manifiesto o lo experimenta. 'Pubbekatahetū' significa por causa de lo realizado en el pasado; el sentido es que experimenta sensaciones únicamente debido a la condición de las acciones pasadas. Con esta afirmación, rechazan las sensaciones asociadas a la acción (kammavedana) y las sensaciones funcionales (kiriyavedana), admitiendo únicamente la sensación resultante (vipākavedana). Asimismo, de las ocho clases de enfermedades mencionadas —originadas por la bilis, por la flema, por el viento, por la combinación de humores, por cambios climáticos, por descuido, por causas externas o por el resultado del kamma—, rechazan siete y admiten únicamente la sensación proveniente del resultado del kamma. De los tres grupos de acciones —acciones que maduran en esta vida, en la siguiente o en vidas sucesivas—, excluyen dos y aceptan únicamente la acción de vidas sucesivas. De los tres grupos de resultados —maduración en esta vida, en la siguiente o en vidas sucesivas—, excluyen dos y aceptan únicamente el resultado de vidas sucesivas. De los cuatro grupos de voliciones —volición saludable, volición insalubre, volición resultante y volición funcional—, excluyen tres y aceptan únicamente la volición resultante (vipākacetana).

อิสฺสรนิมฺมานเหตูติ อิสฺสรนิมฺมานการณา, อิสฺสเรน นิมฺมิตตฺตา ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยํ หิ เตสํ อธิปฺปาโย – อิมา ติสฺโส เวทนา [Pg.157] ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตนา กตมูลเกน วา อาณตฺติมูลเกน วา ปุพฺเพกเตน วา อเหตุอปจฺจยา วา ปฏิสํเวทิตุํ นาม น สกฺกา, อิสฺสรนิมฺมานการณาเยว ปน อิมา ปฏิสํเวเทตีติ. เอวํวาทิโน ปเนเต เหฏฺฐา วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ โรเคสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺเพ ปฏิพาหนฺติ, เหฏฺฐา วุตฺเตสุ จ ตีสุ กมฺมราสีสุ ตีสุ วิปากราสีสุ จตูสุ เจตนาราสีสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺเพปิ ปฏิพาหนฺติ.

"Issaranimmānahetūti" significa debido a la causa de la creación por un señor supremo; el sentido es que uno experimenta sensaciones porque han sido creadas por un señor supremo (Issara). Esta es su intención: que estas tres sensaciones no pueden ser experimentadas en el presente por una causa originada por uno mismo, ni por una causa originada por una orden a terceros, ni por lo hecho en el pasado, ni por la ausencia de causa y condición; sino que uno experimenta estas sensaciones únicamente debido a la causa de la creación por un señor supremo. Aquellos que sostienen tal doctrina, sin aceptar ni una sola de las ocho clases de aflicciones mencionadas anteriormente, las rechazan todas; y sin aceptar ni uno solo de los tres grupos de kamma, los tres grupos de resultados (vipāka) y los cuatro grupos de voliciones (cetanā) mencionados anteriormente, los rechazan todos.

อเหตุอปจฺจยาติ เหตุญฺจ ปจฺจยญฺจ วินา, อการเณเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยญฺหิ เนสํ อธิปฺปาโย – อิมา ติสฺโส เวทนา ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตนา กตมูลเกน วา อาณตฺติมูลเกน วา ปุพฺเพกเตน วา อิสฺสรนิมฺมานเหตุนา วา ปฏิสํเวทิตุํ นาม น สกฺกา, อเหตุอปจฺจยาเยว ปน อิมา ปฏิสํเวเทตีติ. เอวํวาทิโน ปเนเต เหฏฺฐา วุตฺเตสุ โรคาทีสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปฏิพาหนฺติ.

"Ahetuapaccayā" significa sin causa y sin condición; el sentido es que uno experimenta sensaciones precisamente sin motivo alguno. Pues esta es su intención: que estas tres sensaciones no pueden ser experimentadas en el presente por una causa originada por uno mismo, ni por una causa originada por una orden, ni por lo hecho en el pasado, ni por la causa de la creación por un señor supremo; sino que uno experimenta estas sensaciones únicamente sin causa ni condición. Aquellos que sostienen tal doctrina, sin aceptar ni una sola de las aflicciones y enfermedades mencionadas anteriormente, las rechazan todas.

เอวํ สตฺถา มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ วทามีติ ลทฺธิปติฏฺฐาปนตฺถํ เอวํ วทามีติ ทสฺเสติ. ลทฺธิญฺหิ อปฺปติฏฺฐาเปตฺวา นิคฺคยฺหมานา ลทฺธิโต ลทฺธึ สงฺกมนฺติ, โภ โคตม, น มยํ ปุพฺเพกตวาทํ วทามาติอาทีนิ วทนฺติ. ลทฺธิยา ปน ปติฏฺฐาปิตาย สงฺกมิตุํ อลภนฺตา สุนิคฺคหิตา โหนฺติ, อิติ เนสํ ลทฺธิปติฏฺฐาปนตฺถํ เอวํ วทามีติ อาห. เตนหายสฺมนฺโตติ เตน หิ อายสฺมนฺโต. กึ วุตฺตํ โหติ – ยทิ เอตํ สจฺจํ, เอวํ สนฺเต เตน ตุมฺหากํ วาเทน. ปาณาติปาติโน ภวิสฺสนฺติ ปุพฺเพกตเหตูติ เย เกจิ โลเก ปาณํ อติปาเตนฺติ, สพฺเพ เต ปุพฺเพกตเหตุ ปาณาติปาติโน ภวิสฺสนฺติ. กึการณา? น หิ ปาณาติปาตกมฺมํ อตฺตนา กตมูลเกน น อาณตฺติมูลเกน น อิสฺสรนิมฺมานเหตุนา น อเหตุอปจฺจยา สกฺกา ปฏิสํเวเทตุํ, ปุพฺเพกตเหตุเยว ปฏิสํเวเทตีติ อยํ โว ลทฺธิ. ยถา จ ปาณาติปาติโน, เอวํ ปาณาติปาตา วิรมนฺตาปิ ปุพฺเพกตเหตุเยว วิรมิสฺสนฺตีติ. อิติ ภควา เตสํเยว ลทฺธึ คเหตฺวา เตสํ นิคฺคหํ อาโรเปติ. อิมินา นเยน อทินฺนาทายิโนติอาทีสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา.

De esta manera, el Maestro, tras exponer la matriz (mātika), dijo "tatra, bhikkhave" y demás para mostrarla ahora detalladamente. Allí, con la expresión "así lo digo" (evaṃ vadāmi), muestra que habla para establecer su propia doctrina. Pues, si no se establece firmemente la doctrina, al ser refutados, los oponentes pasan de una doctrina a otra diciendo: "Noble Gotama, nosotros no sostenemos la doctrina de la acción pasada (pubbekatavāda)", y cosas similares. Pero cuando su doctrina ha sido establecida, al no poder retractarse, quedan debidamente refutados; por eso dijo "así lo digo", para fijar la postura de ellos. "Tenahāyasmantoti" significa "por lo tanto, venerables". Lo que se quiere decir es: si esto es verdad, siendo así, según vuestra doctrina, debido a lo hecho en el pasado se convertirán en quienes quitan la vida; es decir, todos aquellos que en el mundo matan a los seres, lo harán debido a la causa de lo hecho en el pasado. ¿Por qué razón? Porque vuestra doctrina es que el acto de quitar la vida no puede experimentarse por una causa propia presente, ni por una orden, ni por creación divina, ni por azar, sino que se experimenta solo por la causa de lo hecho en el pasado. Y así como habría quienes matan, del mismo modo, quienes se abstienen de matar se abstendrían solo por la causa de lo hecho en el pasado. Así, el Bienaventurado, tomando la propia doctrina de ellos, les impone la refutación. Por este mismo método debe entenderse la aplicación en casos como "quienes toman lo ajeno" y demás.

สารโต [Pg.158] ปจฺจาคจฺฉตนฺติ สารภาเวน คณฺหนฺตานํ. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. อิทํ วา กรณียํ อิทํ วา อกรณียนฺติ เอตฺถ อยํ อธิปฺปาโย – อิทํ วา กรณียนฺติ กตฺตพฺพสฺส กรณตฺถาย, อิทํ วา อกรณียนฺติ อกตฺตพฺพสฺส อกรณตฺถาย กตฺตุกมฺยตา วา ปจฺจตฺตปุริสกาโร วา น โหติ. ฉนฺทวายาเมสุ วา อสนฺเตสุ ‘‘อิทํ กตฺตพฺพ’’นฺติปิ ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติปิ น โหติ. อิติ กรณียากรณีเย โข ปน สจฺจโต เถตโต อนุปลพฺภิยมาเนติ เอวํ กตฺตพฺเพ จ อกตฺตพฺเพ จ ภูตโต ถิรโต อปญฺญายมาเน อลพฺภมาเน. ยทิ หิ กตฺตพฺพํ กาตุํ อกตฺตพฺพโต จ วิรมิตุํ ลเภยฺย, กรณียากรณียํ สจฺจโต เถตโต อุปลพฺเภยฺย. ยสฺมา ปน อุภยมฺปิ ตํ เอส นุปลพฺภติ, ตสฺมา ตํ สจฺจโต เถตโต น อุปลพฺภติ, เอวํ ตสฺมึ จ อนุปลพฺภิยมาเนติ อตฺโถ. มุฏฺฐสฺสตีนนฺติ นฏฺฐสฺสตีนํ วิสฺสฏฺฐสฺสตีนํ. อนารกฺขานํ วิหรตนฺติ ฉสุ ทฺวาเรสุ นิรารกฺขานํ วิหรนฺตานํ. น โหติ ปจฺจตฺตํ สหธมฺมิโก สมณวาโทติ เอวํ ภูตานํ ตุมฺหากํ วา อญฺเญสํ วา มยํ สมณาติ ปจฺจตฺตํ สการโณ สมณวาโท น โหติ น อิชฺฌติ. สมณาปิ หิ ปุพฺเพกตการณาเยว โหนฺติ, อสฺสมณาปิ ปุพฺเพกตการณาเยวาติ. สหธมฺมิโกติ สการโณ. นิคฺคโห โหตีติ มม นิคฺคโห โหติ, เต ปน นิคฺคหิตา โหนฺตีติ.

"Sārato paccāgacchatanti" se refiere a quienes lo toman como algo sustancial. "Chandoti" es el deseo de actuar (kattukamyatāchanda). En la frase "esto debe hacerse o esto no debe hacerse", la intención es esta: no existe ni el deseo de actuar ni el esfuerzo personal individual para realizar lo que debe hacerse con el fin de ejecutarlo, ni para evitar lo que no debe hacerse con el fin de omitirlo. Y cuando no existen el deseo ni el esfuerzo, no surge el pensamiento de "esto debe hacerse" ni de "esto no debe hacerse". "Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāne" significa que, de esta manera, cuando lo que es obligatorio y lo que está prohibido no se perciben ni se encuentran como algo real y estable. Pues si se pudiera realizar lo que debe hacerse y abstenerse de lo prohibido, lo obligatorio y lo prohibido se encontrarían de manera real y firme. Pero como ese individuo no encuentra ninguna de las dos cosas, entonces no se hallan de manera real ni firme; ese es el sentido de "cuando aquello no se percibe". "Muṭṭhassatīnanti" se refiere a aquellos cuya atención se ha perdido o disipado. "Anārakkhānaṃ viharatanti" significa que viven sin protección en las seis puertas de los sentidos. "Na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādo" significa que para quienes son así, ya sean ustedes u otros, la declaración individual y razonada de ser un asceta no es válida ni se cumple. Pues, según vuestra postura, los ascetas lo serían solo por la acción pasada, y los que no lo son también lo serían solo por la acción pasada. "Sahadhammikoti" significa con fundamento racional. "Niggaho hotīti" significa que mi refutación tiene lugar, y ellos quedan refutados.

เอวํ ปุพฺเพกตวาทิโน นิคฺคเหตฺวา อิทานิ อิสฺสรนิมฺมานวาทิโน นิคฺคเหตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพกตวาเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, ตถา อเหตุกวาเทปิ.

Habiendo refutado así a los que sostienen la doctrina de la acción pasada, para refutar ahora a los que sostienen la doctrina de la creación por un señor supremo, dijo "tatra, bhikkhave" y demás. Su significado debe entenderse por el mismo método explicado para la doctrina de la acción pasada; lo mismo se aplica a la doctrina de la falta de causa (ahetukavāda).

เอวํ อิเมสํ ติตฺถายตนานํ ปรมฺปิ คนฺตฺวา อกิริยาย สณฺฐหนภาเวน ตุจฺฉภาวํ อนิยฺยานิกภาวํ, อสารภาเวน ถุสโกฏฺฏนสทิสตํ อาปชฺชนภาเวน อคฺคิสญฺญาย ธมมานขชฺชุปนกสริกฺขตํ ตํทิฏฺฐิกานํ ปุริมสฺสปิ มชฺฌิมสฺสปิ ปจฺฉิมสฺสปิ อตฺถทสฺสนตาย อภาเวน อนฺธเวณูปมตํ สทฺทมตฺเตเนว ตานิ คเหตฺวา สารทิฏฺฐิกานํ ปถวิยํ ปติตสฺส เพลุวปกฺกสฺส ททฺทภายิตสทฺทํ สุตฺวา ‘‘ปถวี สํวฏฺฏมานา อาคจฺฉตี’’ติ สญฺญาย ปลายนฺเตน สสเกน สริกฺขภาวญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตนา เทสิตสฺส ธมฺมสฺส สารภาวญฺเจว นิยฺยานิกภาวญฺจ ทสฺเสตุํ อยํ [Pg.159] โข ปน, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อนิคฺคหิโตติ อญฺเญหิ อนิคฺคหิโต นิคฺคเหตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อสํกิลิฏฺโฐติ นิกฺกิเลโส ปริสุทฺโธ, ‘‘สํกิลิฏฺฐํ นํ กริสฺสามา’’ติ ปวตฺเตหิปิ ตถา กาตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อนุปวชฺโชติ อุปวาทวินิมุตฺโต. อปฺปฏิกุฏฺโฐติ ‘‘กึ อิมินา หรถ น’’นฺติ เอวํ อปฺปฏิพาหิโต, อนุปกฺกุฏฺโฐ วา. วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ. อปณฺฑิตานญฺหิ อชานิตฺวา กเถนฺตานํ วจนํ อปฺปมาณํ. ตสฺมา วิญฺญูหีติ อาห.

Así, habiendo llegado incluso a las consecuencias finales de estos fundamentos de las sectas [puntos de vista erróneos], por el hecho de establecerse en la inacción, el Buddha mostró su vacuidad, su naturaleza de no conducir a la liberación y, por carecer de esencia, su similitud con el acto de machacar cáscaras de grano; además, por el hecho de caer en el error, mostró su semejanza con una luciérnaga que sopla con la percepción de que es fuego; y debido a la ausencia de visión del significado tanto para los seguidores antiguos como para los posteriores de esos puntos de vista, mostró su similitud con una fila de ciegos. Habiendo mostrado también que aquellos ascetas y brahmanes que sostienen que hay una esencia, tomando estos fundamentos basándose únicamente en el sonido, son similares a un conejo que huye con la percepción de que 'la tierra se está derrumbando' tras oír el sonido 'daddura' de una fruta de membrillo al caer al suelo; ahora, para mostrar la esencia y el carácter liberador del Dhamma enseñado por él mismo, dijo: 'Esto en verdad, monjes', etc. En ese pasaje, 'no reprendido' (aniggahito) significa que no puede ser refutado por otros. 'No manchado' (asaṃkiliṭṭho) significa sin impurezas, puro; incluso si alguien intentara decir 'haremos que esto sea impuro', no sería capaz de hacerlo de esa manera. 'Libre de reproche' (anupavajjo) significa exento de censura. 'No rechazado' (appaṭikuṭṭho) significa no resistido con expresiones como '¿qué beneficio hay en esto? quítenlo', o bien significa no insultado. 'Por los sabios' (viññūhīti) se refiere a los eruditos. Pues las palabras de los necios que hablan sin conocimiento no tienen peso. Por eso dijo 'por los sabios'.

อิทานิ ตสฺส ธมฺมสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว’’ติ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมา ฉ ธาตุโย’’ติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา ยถาปฏิปาฏิยา วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุน อิมา ฉ ธาตุโยติอาทิมาห. ตตฺถ ธาตุโยติ สภาวา. นิชฺชีวนิสฺสตฺตภาวปฺปกาสโก หิ สภาวฏฺโฐ ธาตฺวฏฺโฐ นาม. ผสฺสายตนานีติ วิปากผสฺสานํ อากรฏฺเฐน อายตนานิ. มโนปวิจาราติ วิตกฺกวิจารปาเทหิ อฏฺฐารสสุ ฐาเนสุ มนสฺส อุปวิจารา.

Ahora, para mostrar ese Dhamma, después de plantear la pregunta '¿Y cuál es, monjes?', y tras establecer la matriz de la enseñanza (mātika) mediante el método que comienza con 'estos seis elementos', clasificándolos y mostrándolos según el orden, dijo de nuevo: 'Estos seis elementos', etc. En esa matriz, 'elementos' (dhātuyo) significa naturalezas intrínsecas. Pues el significado de elemento es el sentido de naturaleza intrínseca que revela la ausencia de un alma (jiva) y la ausencia de un ser (satta). 'Bases del contacto' (phassāyatanānīti) son bases en el sentido de ser el lugar de origen de los contactos resultantes (vipāka-phassa). 'Exploraciones mentales' (manopavicārāti) son las incursiones de la mente en dieciocho estados a través de los pies del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido (vitakka-vicāra).

ปถวีธาตูติ ปติฏฺฐาธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตุ. วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุ. เอวมิทํ ธาตุกมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ โข ปเนตํ สงฺเขปโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. วิตฺถารโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโต กเถตุํ น วฏฺฏติ, วิตฺถารโตว วฏฺฏติ. อิมสฺมึ ปน ติตฺถายตนสุตฺเต อิทํ สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ อุภยถาปิ กเถตุํ วฏฺฏติ.

El elemento tierra (pathavīdhātu) es el elemento de soporte. El elemento agua (āpodhātu) es el elemento de cohesión. El elemento fuego (tejodhātu) es el elemento de maduración. El elemento aire (vāyodhātu) es el elemento de distensión. El elemento espacio (ākāsadhātu) es el elemento de no-contacto [donde las partículas de materia no se tocan]. El elemento conciencia (viññāṇadhātu) es el elemento de cognición. Así se presenta este tema de meditación (kammaṭṭhāna) sobre los elementos. Ciertamente, cuando este tema de meditación se presenta de forma resumida, es apropiado explicarlo tanto de forma resumida como detallada. Cuando se presenta de forma detallada, no es apropiado explicarlo de forma resumida, sino solo detallada. Sin embargo, en este Titthāyatana Sutta, este tema de meditación se presenta de forma resumida a través de los seis elementos. Por lo tanto, es apropiado explicarlo de ambas maneras.

สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคณฺหนฺโตปิ เอวํ ปริคฺคณฺหาติ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ อิมานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ, อากาสธาตุ อุปาทารูปํ. เอกสฺมึ จ อุปาทารูเป ทิฏฺเฐ เสสานิ เตวีสติ ทิฏฺฐาเนวาติ สลฺลกฺเขตพฺพานิ. วิญฺญาณธาตูติ จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, เตน สหชาตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, ผสฺโส จ เจตนา จ สงฺขารกฺขนฺโธติ อิเม จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา นาม. จตฺตาริ ปน มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทารูปํ [Pg.160] รูปกฺขนฺโธ นาม. ตตฺถ จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา นามํ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเวเยว ธมฺมา โหนฺติ, ตโต อุทฺธํ สตฺโต วา ชีโว วา นตฺถีติ เอวํ เอกสฺส ภิกฺขุโน สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

Quien emprende el tema de meditación en resumen a través de los seis elementos, lo discierne de esta manera: el elemento tierra, el elemento agua, el elemento fuego y el elemento aire son los cuatro grandes elementos (mahābhūta), y el elemento espacio es materia derivada (upādārūpa). Debe notarse que cuando se ve un solo tipo de materia derivada, los otros veintitrés tipos de materia derivada se consideran también vistos. El elemento conciencia es la mente, que es el agregado de la conciencia (viññāṇakkhandha); la sensación que nace junto con ella es el agregado de la sensación (vedanākkhandha); la percepción es el agregado de la percepción (saññākkhandha); y el contacto y la voluntad son el agregado de las formaciones (saṅkhārakkhandha). Estos cuatro son llamados los agregados inmateriales (arūpakkhandha). Por otra parte, los cuatro grandes elementos y la materia derivada de esos cuatro grandes elementos se llaman el agregado de la materia (rūpakkhandha). Allí, los cuatro agregados inmateriales son el 'nombre' (nāma) y el agregado de la materia es la 'forma' (rūpa); así, solo existen estos dos fenómenos de nombre y forma. Más allá de esto, no existe ningún 'ser' o 'alma'. De esta manera, debe entenderse el tema de meditación que conduce al logro del estado de Arahant para un monje a través de los seis elementos de forma resumida.

วิตฺถารโต ปริคฺคณฺหนฺโต ปน จตฺตาริ มหาภูตานิ ปริคฺคณฺหิตฺวา อากาสธาตุปริคฺคหานุสาเรน เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปริคฺคณฺหาติ. อถ เนสํ ปจฺจยํ อุปปริกฺขนฺโต ปุน จตฺตาเรว มหาภูตานิ ทิสฺวา เตสุ ปถวีธาตุ วีสติโกฏฺฐาสา, อาโปธาตุ ทฺวาทส, เตโชธาตุ จตฺตาโร, วาโยธาตุ ฉโกฏฺฐาสาติ โกฏฺฐาสวเสน สโมธาเนตฺวา ทฺวาจตฺตาลีส มหาภูตานิ จ ววตฺถเปตฺวา เตสุ เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปกฺขิปิตฺวา ปญฺจสฏฺฐิ รูปานิ ววตฺถเปติ. ตานิ จ วตฺถุรูเปน สทฺธึ ฉสฏฺฐิ โหนฺตีติ ฉสฏฺฐิ รูปานิ ปสฺสติ. วิญฺญาณธาตุ ปน โลกิยจิตฺตวเสน เอกาสีติ จิตฺตานิ. ตานิ สพฺพานิปิ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นาม โหติ. เตหิ สหชาตา เวทนาทโยปิ ตตฺตกาเยวาติ เอกาสีติ เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, เอกาสีติ สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, เอกาสีติ เจตนา สงฺขารกฺขนฺโธติ อิเม จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา เตภูมกวเสน คยฺหมานา จตุวีสาธิกานิ ตีณิ ธมฺมสตานิ โหนฺตีติ อิติ อิเม จ อรูปธมฺมา ฉสฏฺฐิ จ รูปธมฺมาติ สพฺเพปิ สโมธาเนตฺวา นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเวว ธมฺมา โหนฺติ, ตโต อุทฺธํ สตฺโต วา ชีโว วา นตฺถีติ นามรูปวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ ววตฺถเปตฺวา เตสํ ปจฺจยํ ปริเยสนฺโต อวิชฺชาปจฺจยา ตณฺหาปจฺจยา กมฺมปจฺจยา อาหารปจฺจยาติ เอวํ ปจฺจยํ ทิสฺวา ‘‘อตีเตปิ อิเมหิ ปจฺจเยหิ อิทํ วฏฺฏํ ปวตฺติตฺถ, อนาคเตปิ เอเตหิ ปจฺจเยหิ ปวตฺติสฺสติ, เอตรหิปิ เอเตหิเยว ปวตฺตตี’’ติ ตีสุ กาเลสุ กงฺขํ วิตริตฺวา อนุกฺกเมน ปฏิปชฺชมาโน อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เอวํ วิตฺถารโตปิ ฉธาตุวเสน อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

Al discernir detalladamente, habiendo discernido los cuatro grandes elementos, uno discierne veintitrés tipos de materia derivada de acuerdo con el discernimiento del elemento espacio. Luego, al investigar sus causas, viendo de nuevo los cuatro grandes elementos, y reuniéndolos por medio de sus partes (el elemento tierra consta de veinte partes, el elemento agua de doce, el elemento fuego de cuatro y el elemento aire de seis), uno define los cuarenta y dos grandes elementos. Incluyendo los veintitrés tipos de materia derivada, se definen sesenta y cinco tipos de materia. Junto con la materia del corazón (vatthurūpa), se perciben sesenta y seis tipos de materia. El elemento conciencia, en términos de la mente mundana, consta de ochenta y un tipos de conciencia. Todos ellos constituyen el agregado de la conciencia. Los sentimientos y otros estados asociados con ellos son de igual número; así, ochenta y un sentimientos son el agregado del sentimiento, ochenta y un percepciones son el agregado de la percepción, y ochenta y un voliciones son el agregado de las formaciones. Estos cuatro agregados inmateriales, cuando se consideran en los tres planos de existencia, suman trescientos veinticuatro fenómenos mentales. Reuniendo todos estos fenómenos inmateriales y los sesenta y seis fenómenos materiales, solo existen estos dos: nombre y forma. Más allá de esto, no existe un ser (satta) ni un alma (jīva). Habiendo definido los cinco agregados como nombre y forma, y buscando sus causas: por la ignorancia, por el deseo, por el kamma y por el alimento [se originan el nombre y la forma]. Habiendo visto las causas de esta manera: 'En el pasado este ciclo existió debido a estas causas, en el futuro existirá por estas causas, y ahora mismo existe por estas mismas causas', superando la duda en los tres tiempos y practicando gradualmente, se alcanza el estado de Arahat. De esta manera, incluso detalladamente, debe entenderse el objeto de meditación que conduce al Arhatship a través de los seis elementos.

จกฺขุ ผสฺสายตนนฺติ สุวณฺณาทีนํ สุวณฺณาทิอากโร วิย ทฺเว จกฺขุวิญฺญาณานิ ทฺเว สมฺปฏิจฺฉนานิ ตีณิ สนฺตีรณานีติ อิเมหิ สตฺตหิ วิญฺญาเณหิ สหชาตานํ สตฺตนฺนํ ผสฺสานํ สมุฏฺฐานฏฺเฐน อากโรติ อายตนํ. โสตํ ผสฺสายตนนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. มโน ผสฺสายตนนฺติ [Pg.161] เอตฺถ ปน ทฺวาวีสติ วิปากผสฺสา โยเชตพฺพา. อิติ หิทํ ฉผสฺสายตนานํ วเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตพฺพํ. สงฺเขปโต ตาว – เอตฺถ หิ ปุริมานิ ปญฺจ อายตนานิ อุปาทารูปํ, เตสุ ทิฏฺเฐสุ อวเสสํ อุปาทารูปํ ทิฏฺฐเมว โหติ. ฉฏฺฐํ อายตนํ จิตฺตํ, ตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, เตน สหชาตา เวทนาทโย เสสา ตโย อรูปกฺขนฺธาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

En cuanto a 'la base del contacto visual' (cakkhu phassāyatana), así como el oro es la forma para el oro y similares, se refiere al lugar de origen de los siete tipos de contacto que surgen junto con estas siete conciencias: las dos conciencias visuales, las dos conciencias receptoras y las tres conciencias investigadoras; por eso se llama 'base' (āyatana). Lo mismo se aplica a 'la base del contacto auditivo', etc. En 'la base del contacto mental', deben unirse los veintidós contactos resultantes (vipāka). Así, este objeto de meditación se presenta por medio de las seis bases de contacto. Debe explicarse tanto de forma breve como detallada. Primero, brevemente: aquí, las primeras cinco bases son materia derivada; cuando estas se ven, el resto de la materia derivada se considera vista. La sexta base es la mente, que es el agregado de la conciencia; los sentimientos y otros asociados con ella son los tres agregados inmateriales restantes. Siguiendo el mismo método mencionado anteriormente, debe entenderse el objeto de meditación que conduce al Arhatship, tanto breve como detalladamente.

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ปสฺสิตฺวา. โสมนสฺสฏฺฐานิยนฺติ โสมนสฺสสฺส การณภูตํ. อุปวิจรตีติ ตตฺถ มนํ จาเรนฺโต อุปวิจรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ อิฏฺฐํ วา โหตุ อนิฏฺฐํ วา, ยํ รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตํ โสมนสฺสฏฺฐานิยํ นาม. ยํ ทิสฺวา โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตํ โทมนสฺสฏฺฐานิยํ นาม. ยํ ทิสฺวา อุเปกฺขา อุปฺปชฺชติ, ตํ อุเปกฺขาฏฺฐานิยํ นามาติ เวทิตพฺพํ. สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ อิทํ สงฺเขปโต กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ โข ปเนตํ สงฺเขปโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. วิตฺถารโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโต กเถตุํ น วฏฺฏติ. อิมสฺมึ ปน ติตฺถายตนสุตฺเต อิทํ สงฺเขปโต อฏฺฐารสมโนปวิจารวเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ.

'Habiendo visto una forma con el ojo' significa habiendo percibido una forma con la conciencia visual. 'Base para el placer' (somanassaṭṭhāniya) significa aquello que es causa de placer. 'Explora' (upavicarati) significa que hace que la mente se mueva hacia ese objeto. El mismo método se aplica a los demás términos. Aquí, sea un objeto deseable o indeseable, aquella forma que al verse genera placer se llama 'base para el placer'. Aquella que al verse genera dolor se llama 'base para el dolor'. Aquella que al verse genera ecuanimidad se llama 'base para la ecuanimidad'. Lo mismo se aplica al sonido, etc. Así, este objeto de meditación se presenta de forma breve. No obstante, cuando se presenta brevemente, es apropiado explicarlo tanto breve como detalladamente. Pero cuando se presenta detalladamente, no es apropiado explicarlo solo brevemente. En este Titthāyatana Sutta, este objeto de meditación se presenta de forma breve por medio de las dieciocho exploraciones mentales. Es apropiado explicarlo tanto breve como detalladamente.

ตตฺถ สงฺเขปโต ตาว – จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย, รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโสติ อิมานิ นว อุปาทารูปานิ, เตสุ ทิฏฺเฐสุ เสสํ อุปาทารูปํ ทิฏฺฐเมว โหติ. โผฏฺฐพฺพํ ตีณิ มหาภูตานิ, เตหิ ทิฏฺเฐหิ จตุตฺถํ ทิฏฺฐเมว โหติ. มโน วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เตน สหชาตา เวทนาทโย ตโย อรูปกฺขนฺธาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

En cuanto a eso, brevemente: el ojo, el oído, la nariz, la lengua, el cuerpo, la forma, el sonido, el olor y el sabor son estos nueve tipos de materia derivada. Cuando estos se ven, el resto de la materia derivada se considera vista. El objeto tangible consiste en tres grandes elementos; cuando estos se ven, el cuarto [elemento agua] se considera visto. La mente es el agregado de la conciencia, y los tres estados que surgen con ella, como el sentimiento y otros, son los agregados inmateriales. Siguiendo el mismo método mencionado anteriormente, debe entenderse el objeto de meditación que conduce al Arhatship, tanto breve como detalladamente.

อริยสจฺจานีติ อริยภาวกรานิ, อริยปฏิวิทฺธานิ วา สจฺจานิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ ปทํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๒๙) ปกาสิตํ. ฉนฺนํ, ภิกฺขเว, ธาตูนนฺติ อิทํ กิมตฺถํ อารทฺธํ? สุขาวโพธนตฺถํ. ยสฺส หิ ตถาคโต ทฺวาทสปทํ ปจฺจยาวฏฺฏํ กเถตุกาโม โหติ, ตสฺส คพฺภาวกฺกนฺติ วฏฺฏํ ทสฺเสติ. คพฺภาวกฺกนฺติ วฏฺฏสฺมึ หิ ทสฺสิเต กเถตุมฺปิ สุขํ โหติ [Pg.162] ปรํ อวโพเธ อุตุมฺปีติ สุขาวโพธนตฺถํ อิทมารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ฉนฺนํ ธาตูนนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตานํเยว ปถวีธาตุอาทีนํ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. เอเตน ปจฺจยมตฺตํ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ฉธาตุปจฺจยา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหตี’’ติ. กสฺส ฉนฺนํ ธาตูนํ ปจฺจเยน, กึ มาตุ, อุทาหุ ปิตูติ? น มาตุ น ปิตุ, ปฏิสนฺธิคฺคณฺหนกสตฺตสฺเสว ปน ฉนฺนํ ธาตูนํ ปจฺจเยน คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ นาม โหติ. คพฺโภ จ นาเมส นิรยคพฺโภ ติรจฺฉานโยนิคพฺโภ เปตฺติวิสยคพฺโภ มนุสฺสคพฺโภ เทวคพฺโภติ นานปฺปกาโร โหติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน มนุสฺสคพฺโภ อธิปฺเปโต. อวกฺกนฺติ โหตีติ โอกฺกนฺติ นิพฺพตฺติ ปาตุภาโว โหติ, กถํ โหตีติ? ติณฺณํ สนฺนิปาเตน. วุตฺตญฺเหตํ –

Las Nobles Verdades (Ariyasaccāni) son las verdades que producen el estado de un Noble (ariya) o, alternativamente, son las verdades penetradas por los Nobles. Este es el resumen aquí; sin embargo, este término ha sido explicado detalladamente por mí en el Visuddhimagga. ¿Con qué propósito se inició esta enseñanza sobre los seis elementos (dhātūnanti), monjes? Con el propósito de una fácil comprensión. Pues para aquel a quien el Tathāgata desea enseñar el ciclo de las condiciones de doce factores (paticcasamuppāda), le muestra el ciclo del descenso al vientre (concepción). Pues una vez mostrado el ciclo del descenso al vientre, es fácil de enseñar y fácil de comprender para otros; por lo tanto, debe entenderse que esto se inició con el propósito de una fácil comprensión. Allí, 'de los seis elementos' se refiere a los elementos de tierra y demás ya mencionados anteriormente. 'En dependencia de' (upādāya) significa 'debido a'; con esto, muestra la mera condición. Lo que se quiere decir es esto: 'Debido a la condición de los seis elementos, ocurre el descenso al vientre'. ¿Debido a la condición de qué seis elementos ocurre: de la madre o del padre? Ni de la madre ni del padre, sino que debido a la condición de los seis elementos del propio ser que toma el renacimiento, ocurre lo que se llama el descenso al vientre. Y este descenso al vientre es de diversos tipos: concepción en el infierno, concepción en el reino animal, concepción en el reino de los seres hambrientos (petas), concepción humana y concepción de los devas. Pero en este lugar, se refiere a la concepción humana. 'Ocurre el descenso' (avakkanti hoti) significa que ocurre la entrada, el nacimiento o la manifestación. ¿Cómo ocurre? Por la confluencia de tres factores. Como se ha dicho:

‘‘ติณฺณํ โข ปน, ภิกฺขเว, สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. กตเมสํ ติณฺณํ? อิธ มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ น อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ น ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ. เนว ตาว คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. อิธ มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ น ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ, เนว ตาว คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ. เอวํ ติณฺณํ สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๘).

“Monjes, por la confluencia de tres condiciones se produce el descenso al vientre. ¿De qué tres? Aquí, los padres se unen, pero la madre no está en su período fértil y el ser que va a renacer (gandhabbo) no está presente; de ese modo, no hay descenso al vientre. Aquí, los padres se unen, la madre está en su período fértil, pero el ser que va a renacer no está presente; de ese modo, no hay descenso al vientre. Pero cuando, monjes, los padres se unen, la madre está en su período fértil y el ser que va a renacer está presente; así, por la confluencia de estos tres, se produce el descenso al vientre”.

โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปนฺติ ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน วตฺถุทสกํ กายทสกํ ภาวทสกํ ตโย อรูปิโน ขนฺธาติ เตตฺตึส ธมฺมา คหิตา, อิมสฺมึ ปน ‘‘โอกฺกนฺติยา สติ นามรูป’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน วิญฺญาณกฺขนฺธมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา คพฺภเสยฺยกานํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ จตุตฺตึส ธมฺมา คหิตาติ เวทิตพฺพา. นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติอาทีหิ ยเถว โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปปาตุภาโว ทสฺสิโต, เอวํ นามรูเป สติ สฬายตนปาตุภาโว, สฬายตเน สติ ผสฺสปาตุภาโว, ผสฺเส สติ เวทนาปาตุภาโว ทสฺสิโต.

En el pasaje 'cuando hay descenso al vientre, hay nombre y forma' (okkantiyā sati nāmarūpaṃ): en el contexto donde se enseña 'condicionado por la conciencia, el nombre y la forma' (viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ), se consideran treinta y tres fenómenos: la década de la base (vatthudasaka), la década del cuerpo (kāyadasaka), la década del género (bhāvadasaka) y los tres agregados inmateriales; sin embargo, en este pasaje que dice 'cuando hay descenso al vientre, hay nombre y forma', debe entenderse que se toman treinta y cuatro fenómenos, incluyendo también el agregado de la conciencia, en el momento del renacimiento de los seres que se gestan en el vientre. Así como mediante 'condicionado por el nombre y la forma, las seis bases de los sentidos' y demás se muestra la manifestación del nombre y la forma cuando hay descenso al vientre, del mismo modo se muestra la manifestación de las seis bases de los sentidos cuando hay nombre y forma, la manifestación del contacto cuando hay las seis bases de los sentidos, y la manifestación de la sensación cuando hay contacto.

เวทิยมานสฺสาติ [Pg.163] เอตฺถ เวทนํ อนุภวนฺโตปิ เวทิยมาโนติ วุจฺจติ ชานนฺโตปิ. ‘‘เวทิยามหํ, ภนฺเต, เวทิยตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตู’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) เอตฺถ หิ อนุภวนฺโต เวทิยมาโน นาม, ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๑๓; ที. นิ. ๒.๓๘๐; วิภ. ๓๖๓) เอตฺถ ชานนฺโต. อิธาปิ ชานนฺโตว อธิปฺเปโต. อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมีติ เอวํ ชานนฺตสฺส สตฺตสฺส ‘‘อิทํ ทุกฺขํ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, นตฺถิ อิโต อุทฺธํ ทุกฺข’’นฺติ ปญฺญเปมิ โพเธมิ ชานาเปมิ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

En la expresión 'para quien experimenta' (vediyamānassāti), se llama 'quien experimenta' tanto al que siente la sensación como al que la conoce. En el pasaje 'Venerable Señor, yo experimento, que la Sangha me considere como alguien que experimenta', el término 'quien experimenta' se refiere a quien siente. En el pasaje 'quien experimenta una sensación placentera, comprende: experimento una sensación placentera', se refiere a quien conoce. Aquí también se refiere únicamente a quien conoce. 'Hago saber: Esto es el sufrimiento' significa que para tal ser que conoce, le hago saber, le despierto e informo: 'Esto es el sufrimiento, esta es la medida del sufrimiento, no hay sufrimiento más allá de esto'. El mismo método se aplica a 'Este es el origen del sufrimiento' y demás frases similares.

ตตฺถ ทุกฺขาทีสุ อยํ สนฺนิฏฺฐานกถา – ฐเปตฺวา หิ ตณฺหํ เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ นาม, ตสฺเสว ปภาวิกา ปุพฺพตณฺหา ทุกฺขสมุทโย นาม, เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ สจฺจานํ อนุปฺปตฺตินิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ นาม, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา นาม. อิติ ภควา โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปนฺติ กเถนฺโตปิ เวทิยมานสฺส ชานมานสฺเสว กเถสิ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ กเถนฺโตปิ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโสติ กเถนฺโตปิ, ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ กเถนฺโตปิ, เวทิยมานสฺส โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมีติ กเถนฺโตปิ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ปญฺญเปมีติ กเถนฺโตปิ เวทิยมานสฺส ชานมานสฺเสว กเถสิ.

Con respecto al sufrimiento y las demás verdades, esta es la conclusión definitiva: excluyendo el anhelo (taṇhaṃ), los cinco agregados pertenecientes a los tres planos de existencia se denominan 'sufrimiento'. El anhelo previo, que es la causa productora de ese mismo sufrimiento, se denomina 'origen del sufrimiento'. La cesación sin resurgimiento de ambas verdades se denomina 'cesación del sufrimiento'. El noble camino óctuple se denomina 'el sendero que conduce a la cesación del sufrimiento'. Así, el Bienaventurado, aunque decía 'cuando hay descenso al vientre, hay nombre y forma', lo decía para alguien que experimenta, es decir, para alguien que conoce. Aunque decía 'condicionado por el nombre y la forma, las seis bases de los sentidos', 'condicionado por las seis bases de los sentidos, el contacto', 'condicionado por el contacto, la sensación', y aunque decía 'Monjes, para quien experimenta, hago saber: esto es el sufrimiento', y 'hago saber: este es el origen del sufrimiento, esta es la cesación del sufrimiento, este es el sendero que conduce a la cesación del sufrimiento', lo decía exclusivamente para alguien que experimenta, es decir, para aquel que conoce.

อิทานิ ตานิ ปฏิปาฏิยา ฐปิตานิ สจฺจานิ วิตฺถาเรนฺโต กตมญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตํ สพฺพํ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๓๗) วิตฺถาริตเมว. ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ‘‘ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๓; ที. นิ. ๒.๔๐๐; วิภ. ๒๐๓) อิมาย ตนฺติยา อาคตํ, อิธ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ ปจฺจยาการวเสน. ตตฺถ จ ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ ‘‘โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๔; ที. นิ. ๒.๔๐๑; วิภ. ๒๐๔) อิมาย ตนฺติยา อาคตํ, อิธ ‘‘อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา’’ติ ปจฺจยาการนิโรธวเสน.

Ahora, detallando esas verdades puestas en orden, dijo: '¿Y qué, monjes...?' y demás. Todo eso ha sido detallado en todos sus aspectos por mí en el Visuddhimagga. Debe entenderse de acuerdo con el método allí expuesto. Sin embargo, esta es la distinción: allí (en el Visuddhimagga), la noble verdad del origen del sufrimiento se presenta según el texto: 'este anhelo que conduce a un nuevo renacimiento' (yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā); aquí aparece bajo el aspecto de las condiciones como: 'condicionado por la ignorancia, las formaciones volitivas'. Y allí, la noble verdad de la cesación del sufrimiento aparece según el texto: 'aquella que es la cesación y el desapego total de ese mismo anhelo'; aquí aparece bajo el aspecto de la cesación de las condiciones como: 'precisamente por la cesación y el desapego total de la ignorancia'.

ตตฺถ อเสสวิราคนิโรธาติ อเสสวิราเคน จ อเสสนิโรเธน จ. อุภยมฺเปตํ อญฺญมญฺญเววจนเมว. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปตฺตินิโรโธ [Pg.164] โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิเมหิ ปน ปเทหิ ยํ อาคมฺม อวิชฺชาทโย นิรุชฺฌนฺติ, อตฺถโต ตํ นิพฺพานํ ทีปิตํ โหติ. นิพฺพานญฺหิ อวิชฺชานิโรโธติปิ สงฺขารนิโรโธติปิ เอวํ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ นิโรธนาเมน กถียติ. เกวลสฺสาติ สกลสฺส. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อปฺปวตฺติ โหติ. ตตฺถ ยสฺมา อวิชฺชาทีนํ นิโรโธ นาม ขีณากาโรปิ วุจฺจติ อรหตฺตมฺปิ นิพฺพานมฺปิ, ตสฺมา อิธ ขีณาการทสฺสนวเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ, ทฺวาทสสุเยว นิพฺพานํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทํ วุจฺจตีติ เอตฺถ นิพฺพานเมว สนฺธาย อิทนฺติ วุตฺตํ. อฏฺฐงฺคิโกติ น อฏฺฐหิ องฺเคหิ วินิมุตฺโต อญฺโญ มคฺโค นาม อตฺถิ. ยถา ปน ปญฺจงฺคิกํ ตูริยนฺติ วุตฺเต ปญฺจงฺคมตฺตเมว ตูริยนฺติ วุตฺตํ โหติ, เอวมิธาปิ อฏฺฐงฺคิกมตฺตเมว มคฺโค โหตีติ เวทิตพฺโพ. อนิคฺคหิโตติ น นิคฺคหิโต. นิคฺคณฺหนฺโต หิ หาเปตฺวา วา ทสฺเสติ วฑฺเฒตฺวา วา ตํ ปริวตฺเตตฺวา วา. ตตฺถ ยสฺมา จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ‘‘น อิมานิ จตฺตาริ, ทฺเว วา ตีณิ วา’’ติ เอวํ หาเปตฺวาปิ ‘‘ปญฺจ วา ฉ วา’’ติ เอวํ วฑฺเฒตฺวาปิ ‘‘น อิมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, อญฺญาเนว จตฺตาริ อริยสจฺจานี’’ติ ทสฺเสตุํ น สกฺกา. ตสฺมา อยํ ธมฺโม อนิคฺคหิโต นาม. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

En ese pasaje, con respecto a 'asesavirāganirodhā' (por el desvanecimiento y cese completo), se refiere tanto al desvanecimiento completo como al cese completo. Ambos términos son simplemente sinónimos entre sí. 'Saṅkhāranirodha' (el cese de las formaciones) significa la cesación en el sentido de que no vuelvan a surgir las formaciones. Este mismo principio se aplica a los términos restantes, como la cesación de la conciencia, etc. Sin embargo, a través de estos términos, aquello basándose en lo cual la ignorancia y demás factores cesan, es en realidad el Nibbāna, el cual se describe aquí. Ciertamente, el Nibbāna se denomina con el nombre de 'cese' de esos respectivos fenómenos, ya sea como 'el cese de la ignorancia' o 'el cese de las formaciones'. 'Kevalassa' significa de todo. 'Dukkhakkhandhassa' significa del cúmulo de sufrimiento del ciclo de renacimientos. 'Nirodho hoti' significa que no hay más surgimiento. Allí, dado que el término 'cese' de la ignorancia y demás factores se usa para referirse tanto al aspecto de su extinción, como al estado de Arahat y al Nibbāna; por lo tanto, en esta enseñanza sobre el origen dependiente, debe entenderse que en doce lugares se ha hablado del estado de Arahat mediante la exhibición del aspecto de extinción, y en esos mismos doce lugares se ha hablado del Nibbāna. En la expresión 'idaṃ vuccati', se dice 'idaṃ' (esto) refiriéndose exclusivamente al Nibbāna. 'Aṭṭhaṅgiko' (óctuple) significa que no existe otro camino fuera de estos ocho factores. Así como cuando se dice 'música de cinco factores' (pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ) se refiere simplemente a la música que consta de cinco factores, del mismo modo aquí debe entenderse que el camino consiste meramente en estos ocho factores. 'Aniggahito' significa que no puede ser refutado ni alterado. Alguien que intenta refutar algo, lo muestra disminuyéndolo, aumentándolo o invirtiéndolo. Sin embargo, dado que no es posible mostrar que las Cuatro Nobles Verdades no sean estas cuatro, sino dos o tres (disminuyéndolas), o que sean cinco o seis (aumentándolas), ni es posible decir que no son estas cuatro, sino otras cuatro diferentes (invirtiéndolas); por lo tanto, este Dhamma se denomina 'no refutado'. El resto es claro en todo su contexto. Así termina el comentario al primer sutta.

๒. ภยสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Bhaya Sutta

๖๓. ทุติเย อมาตาปุตฺติกานีติ มาตา จ ปุตฺโต จ มาตาปุตฺตํ, ปริตฺตาตุํ สมตฺถภาเวน นตฺถิ เอตฺถ มาตาปุตฺตนฺติ อมาตาปุตฺติกานิ. ยนฺติ ยสฺมึ สมเย. ตตฺถ มาตาปิ ปุตฺตํ นปฺปฏิลภตีติ ตสฺมึ อคฺคิภเย อุปฺปนฺเน มาตาปิ ปุตฺตํ ปสฺสิตุํ น ลภติ, ปุตฺโตปิ มาตรํ ปสฺสิตุํ น ลภตีติ อตฺโถ. ภยํ โหตีติ จิตฺตุตฺราสภยํ โหติ. อฏวิสงฺโกโปติ อฏวิยา สงฺโกโป. อฏวีติ เจตฺถ อฏวิวาสิโน โจรา เวทิตพฺพา. ยทา หิ เต อฏวิโต ชนปทํ โอตริตฺวา คามนิคมราชธานิโย ปหริตฺวา วิลุมฺปนฺติ, ตทา อฏวิสงฺโกโป นาม โหติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จกฺกสมารูฬฺหาติ เอตฺถ อิริยาปถจกฺกมฺปิ วฏฺฏติ ยานจกฺกมฺปิ. ภยสฺมึ หิ สมฺปตฺเต เยสํ ยานกานิ อตฺถิ, เต อตฺตโน ปริกฺขารภณฺฑํ เตสุ อาโรเปตฺวา ปลายนฺติ. เยสํ นตฺถิ[Pg.165], เต กาเชน วา อาทาย สีเสน วา อุกฺขิปิตฺวา ปลายนฺติเยว. เต จกฺกสมารูฬฺหา นาม โหนฺติ. ปริยายนฺตีติ อิโต จิโต จ คจฺฉนฺติ. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิเทว กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภตีติ อาคจฺฉนฺตํ วา คจฺฉนฺตํ วา เอกสฺมึ ฐาเน นิลีนํ วา ปสฺสิตุํ ลภติ. อุทกวาหโกติ นทีปูโร. มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภตีติ กุลฺเล วา อุฬุมฺเป วา มตฺติกาภาชเน วา ทารุกฺขณฺเฑ วา ลคฺคํ วุยฺหมานํ ปสฺสิตุํ ปฏิลภติ, โสตฺถินา วา ปุน อุตฺตริตฺวา คาเม วา อรญฺเญ วา ฐิตํ ปสฺสิตุํ ลภตีติ.

63. En el segundo sutta, 'amātāputtikāni' (peligros donde la madre y el hijo no se encuentran) significa que la madre y el hijo no están presentes para protegerse mutuamente debido a la falta de capacidad para hacerlo; por eso se llaman peligros en los que no hay madre ni hijo. 'Yanti' significa en el momento en que. 'Tattha mātāpi puttaṃ nappaṭilabhatīti' significa que cuando surge ese peligro de incendio, la madre no puede ver al hijo, ni el hijo puede ver a la madre; este es el significado. 'Bhayaṃ hotīti' significa que hay un miedo de agitación mental. 'Aṭavisaṅkopoti' es la agitación causada por el bosque. Aquí, por 'aṭavī' (bosque) debe entenderse los bandidos que habitan en los bosques. Ciertamente, cuando ellos, bajando del bosque hacia el campo habitado, atacan y saquean aldeas, pueblos y capitales reales, entonces ocurre lo que se llama agitación del bosque; refiriéndose a esto se ha dicho tal expresión. 'Cakkasamārūḷhā' en este contexto es aplicable tanto al círculo de las posturas físicas como a las ruedas de los vehículos. Pues, cuando llega el miedo, aquellos que tienen carruajes cargan sus pertenencias en ellos y huyen. Aquellos que no los tienen, huyen llevando sus cargas sobre los hombros o sobre la cabeza. A ellos se les llama 'embarcados en las ruedas'. 'Pariyāyantīti' significa que van de aquí para allá. 'Kadācī' significa en algún momento determinado. 'Karahacī' es un sinónimo de ese mismo término. 'Mātāpi puttaṃ paṭilabhatīti' significa que puede ver al hijo que viene hacia ella, o que se aleja, o que está escondido en algún lugar. 'Udakavāhakoti' se refiere a la crecida de un río. 'Mātāpi puttaṃ paṭilabhatīti' significa que puede ver al hijo que es arrastrado mientras está aferrado a una balsa de juncos, a un flotador de madera, a un gran jarrón de arcilla o a un tronco de árbol; o bien, puede verlo a salvo después de haber cruzado y estar en una aldea o en el bosque.

เอวํ ปริยายโต อมาตาปุตฺติกานิ ภยานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิปฺปริยาเยน ทสฺเสนฺโต ตีณิมานีติอาทิมาห. ตตฺถ ชราภยนฺติ ชรํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ชรํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุตฺราโส. พฺยาธึ ปฏิจฺจ, มรณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุตฺราโส’’ติ (วิภ. ๙๒๑). เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Habiendo mostrado así los peligros denominados 'amātāputtikāni' de manera figurada o indirecta, ahora, para mostrarlos de manera directa o literal, dijo 'tīṇimānīti', etc. En ese pasaje, 'jarābhayaṃ' es el miedo que surge basándose en la vejez. Lo mismo se aplica a los otros casos. Así se ha dicho: 'Basándose en la vejez surge el miedo, el espanto, el estremecimiento, la horripilación y la agitación mental. Basándose en la enfermedad y en la muerte... surge la agitación'. El resto es claro en todo su contexto. Así termina el comentario al segundo sutta.

๓. เวนาคปุรสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Venāgapura Sutta

๖๔. ตติเย โกสเลสูติ เอวํนามเก ชนปเท. จาริกํ จรมาโนติ อทฺธานคมนํ คจฺฉนฺโต. จาริกา จ นาเมสา ภควโต ทุวิธา โหติ ตุริตจาริกา จ อตุริตจาริกา จาติ. ตตฺถ ทูเรปิ โพธเนยฺยปุคฺคลํ ทิสฺวา ตสฺส โพธนตฺถาย สหสา คมนํ ตุริตจาริกา นาม. สา มหากสฺสปปจฺจุคฺคมนาทีสุ ทฏฺฐพฺพา. ยํ ปน คามนิคมปฏิปาฏิยา เทวสิกํ โยชนอทฺธโยชนวเสน ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ โลกํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส คมนํ, อยํ อตุริตจาริกา นาม. อิมํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘จาริกํ จรมาโน’’ติ. วิตฺถาเรน ปน จาริกากถา สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๕๔) วุตฺตา. พฺราหฺมณคาโมติ พฺราหฺมณานํ สโมสรณคาโมปิ พฺราหฺมณคาโมติ วุจฺจติ, พฺราหฺมณานํ โภคคาโมปิ. อิธ สโมสรณคาโม พฺราหฺมณวสนคาโมติ อธิปฺเปโต. ตทวสรีติ ตตฺถ อวสริ, สมฺปตฺโตติ อตฺโถ. วิหาโร ปเนตฺถ อนิยามิโต. ตสฺมา ตสฺส อวิทูเร พุทฺธานํ [Pg.166] อนุจฺฉวิโก เอโก วนสณฺโฑ อตฺถิ, สตฺถา ตํ วนสณฺฑํ คโตติ เวทิตพฺโพ.

64. En el tercer sutta, 'kosalesūti' significa en la provincia de ese nombre. 'Cārikaṃ caramānoti' significa yendo en un viaje de larga distancia. Se dice que el viaje del Bienaventurado es de dos tipos: el viaje apresurado (turitacārikā) y el viaje no apresurado (aturitacārikā). Entre ellos, el viaje realizado con prontitud para iluminar a una persona que es capaz de comprender las verdades, incluso si está lejos, se llama viaje apresurado. Este puede observarse en casos como el encuentro con el venerable Mahākassapa. Por otro lado, el viaje del Bienaventurado en el que favorece al mundo mediante la práctica de mendigar comida, etc., yendo de aldea en aldea y de pueblo en pueblo, cubriendo diariamente una distancia de una o media yojana, se llama viaje no apresurado. Refiriéndose a esto se dijo 'viajando en peregrinaje'. La explicación detallada sobre los viajes se encuentra en el Comentario al Ambaṭṭha Sutta del Dīgha Nikāya, llamado Sumaṅgalavilāsinī. 'Brāhmaṇagāmo' se dice tanto de una aldea donde se congregan los brahmanes como de una aldea otorgada como beneficio a los brahmanes. Aquí se refiere a una aldea que es lugar de reunión y vivienda de los brahmanes. 'Tadavasarīti' significa que llegó allí, a esa aldea de brahmanes. Pero aquí no se especifica un monasterio. Por lo tanto, debe entenderse que cerca de esa aldea había un bosque adecuado para los Budas, y el Maestro se dirigió a ese bosque.

อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ อุปลภึสุ, โสตทฺวารสมฺปตฺตวจนนิคฺโฆสานุสาเรน ชานึสุ. โขติ อวธารณตฺเถ, ปทปูรณมตฺเต วา นิปาโต. ตตฺถ อวธารณตฺเถน ‘‘อสฺโสสุํ เอว, น เตสํ โกจิ สวนนฺตราโย อโหสี’’ติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปทปูรเณน พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตามตฺตเมว.

'Assosuṃ' significa que escucharon y percibieron, conociendo según el sonido de las palabras que alcanzaron el sentido del oído. 'Kho' es una partícula que se usa para dar énfasis o para completar el verso. En su sentido enfático, debe entenderse como: 'Ciertamente escucharon; no hubo ningún obstáculo para su audición'. Cuando se usa para completar el verso, solo sirve para la elegancia de la expresión.

อิทานิ ยมตฺถํ อสฺโสสุํ, ตํ ปกาเสตุํ สมโณ ขลุ, โภ, โคตโมติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมิตปาปตฺตา สมโณติ เวทิตพฺโพ. ขลูติ อนุสฺสวตฺเถ นิปาโต. โภติ เตสํ อญฺญมญฺญํ อาลปนมตฺตํ. โคตโมติ ภควโต โคตฺตวเสน ปริทีปนํ, ตสฺมา ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม’’ติ เอตฺถ สมโณ กิร, โภ, โคตมโคตฺโตติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สกฺยปุตฺโตติ อิทํ ปน ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ สทฺธาปพฺพชิตภาวปริทีปนํ, เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูโต อปริกฺขีณํเยว ตํ กุลํ ปหาย สทฺธาย ปพฺพชิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตํ โข ปนาติ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ, ตสฺส โข ปน โภโต โคตมสฺสาติ อตฺโถ. กลฺยาโณติ กลฺยาณคุณสมนฺนาคโต, เสฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเยว, ถุติโฆโส วา. อพฺภุคฺคโตติ สเทวกํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อุคฺคโต. กินฺติ? อิติปิ โส ภควา…เป… พุทฺโธ ภควาติ. ตตฺรายํ ปทสมฺพนฺโธ – โส ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควาติ. อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ.

Ahora, para revelar lo que escucharon, se dice 'samaṇo khalu, bho, gotamo' y así sucesivamente. Allí, 'samaṇo' debe entenderse como aquel que ha calmado el mal. 'Khalu' es una partícula que indica informe o tradición oral. 'Bho' es un mero vocativo entre ellos. 'Gotamo' es la designación del Bienaventurado según su linaje; por lo tanto, en la frase 'samaṇo khalu, bho, gotamo', el significado debe verse así: 'Amigos, se dice que viene el asceta del linaje Gotama'. 'Sakyaputto' indica el alto linaje del Bienaventurado. 'Sakyakulā pabbajito' señala que renunció por fe; significa que renunció por fe abandonando a ese clan Sakya que no estaba disminuido ni afectado por ninguna desgracia. 'Taṃ kho pana' es un uso gramatical para describir una cualidad; el significado es 'de ese venerable Gotama'. 'Kalyāṇo' significa dotado de cualidades sublimes o excelente. 'Kittisaddo' es la fama misma o el sonido de la alabanza. 'Abbhuggato' significa que ha surgido y se ha difundido, superando el mundo con sus devas. ¿Cómo? [Se responde con]: 'Tal es el Bienaventurado... hasta... el Bienaventurado Buda'. Aquí, la conexión de las palabras es: 'El Bienaventurado es un Arahant por esta y esta razón, es un Sammasambuddha por esta y esta razón... hasta... es un Bienaventurado por esta y esta razón'. Significa que se dice así por tal y cual motivo.

ตตฺถ ‘‘อารกตฺตา, อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ เวทิตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา สพฺพาเนว เอตานิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๕-๑๒๗) พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานีติ ตโต เนสํ วิตฺถาโร คเหตพฺโพ.

Allí, se debe entender que 'El Bienaventurado es un Arahant por estas razones: por estar distante de las impurezas, por haber destruido a los enemigos [las impurezas] y los radios [de la rueda del renacimiento], por ser digno de los requisitos, y por la ausencia de secretos en la realización del mal', y así sucesivamente. Habiendo establecido este resumen, todos estos términos han sido explicados por mí extensamente en el Visuddhimagga, en la sección sobre la recordación del Buda (Buddhānussati); por lo tanto, su explicación detallada debe tomarse de allí.

โส [Pg.167] อิมํ โลกนฺติ โส ภวํ โคตโม อิมํ โลกํ, อิทานิ วตฺตพฺพํ นิทสฺเสติ. สเทวกนฺติ สห เทเวหิ สเทวกํ. เอวํ สห มาเรน สมารกํ. สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกํ. สห สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณึ. ปชาตตฺตา ปชา, ตํ ปชํ. สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสํ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ, สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ, สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ, ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ, สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโกว คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

'So imaṃ lokaṃ': ese venerable Gotama señala este mundo que ahora se describirá. 'Sadevakaṃ' significa junto con los devas. 'Samārakaṃ' significa junto con Mara. 'Sabrahmakaṃ' significa junto con Brahma. 'Sassamaṇabrāhmaṇiṃ' significa junto con ascetas y brahmanes. 'Pajā' es la generación de seres, a esa generación. 'Sadevamanussaṃ' significa junto con devas y humanos. Allí, por el término 'sadevaka', debe entenderse la inclusión de los cinco cielos de la esfera de los sentidos; por 'samāraka', el sexto cielo de la esfera de los sentidos; por 'sabrahmaka', la inclusión de los Brahmas pertenecientes a la hueste de Brahma y otros. Por 'sassamaṇabrāhmaṇiṃ', debe entenderse la inclusión tanto de los ascetas y brahmanes que son oponentes de la Enseñanza como de los ascetas y brahmanes que han calmado y eliminado el mal. Por 'pajā', debe entenderse el mundo de los seres (sattaloka); por 'sadevamanussa', la inclusión de los reyes (devas por convención) y el resto de los seres humanos. Así, debe entenderse que con tres términos se abarca el mundo de los seres junto con el mundo como espacio (okāsaloka), y con dos términos se abarca solo el mundo de los seres en cuanto a su generación.

อปโร นโย – สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรโลโก คหิโต, สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก, สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปีพฺรหฺมโลโก, สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปริสวเสน, สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก, อวเสสสพฺพสตฺตโลโก วา. โปราณา ปนาหุ – สเทวกนฺติ เทวตาหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. สมารกนฺติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกํ. สพฺรหฺมกนฺติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีหากาเรหิ ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตฺวา ปุน ทฺวีหิ ปเทหิ ปริยาทาตุํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสนฺติ วุตฺตํ. เอวํ ปญฺจหิ ปเทหิ เตน เตนากาเรน เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนนฺติ.

Otro método: por la inclusión de 'sadevaka' se toma el mundo de la esfera inmaterial (arūpāvacara); por 'samāraka', el mundo de los seis cielos de los sentidos; por 'sabrahmaka', el mundo de Brahma con forma (rūpī); por 'sassamaṇabrāhmaṇa', etc., se incluye el mundo humano junto con los devas por convención, según las cuatro asambleas, o todo el resto del mundo de los seres. Sin embargo, los antiguos dicen: 'sadevaka' significa el resto del mundo de los seres junto con las deidades; 'samāraka' significa el resto del mundo de los seres junto con Mara; 'sabrahmaka' significa el resto del mundo junto con los Brahmas. Así, habiendo incluido a todos los seres que entran en los tres planos de existencia mediante estas tres formas en tres términos, se dice 'sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ' para agotarlos nuevamente con dos términos. De este modo, se dice que con estos cinco términos se agota la totalidad de los tres planos de existencia de diversas maneras.

สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ สยนฺติ สามํ, อปรเนยฺโย หุตฺวา. อภิญฺญาติ อภิญฺญาย, อธิเกน ญาเณน ญตฺวาติ อตฺโถ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา, เอเตน อนุมานาทิปฏิกฺเขโป กโต. ปเวเทตีติ โพเธติ ญาเปติ ปกาเสติ.

'Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti': 'sayanti' significa por sí mismo, sin ser guiado por otros. 'Abhiññā' significa habiendo conocido con un conocimiento superior o especial. 'Sacchikatvā' significa habiendo realizado directamente; con esto se rechaza el conocimiento por inferencia u otros medios. 'Pavedeti' significa que hace comprender, hace saber o manifiesta.

โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริโยสานกลฺยาณนฺติ โส ภควา สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ [Pg.168] เทเสติ. ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว เทเสติ, อาทิมฺหิปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสติ, มชฺเฌปิ, ปริโยสาเนปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสตีติ วุตฺตํ โหติ.

'So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ...': ese Bienaventurado, movido por la compasión hacia los seres, incluso renunciando a la suprema felicidad de la reclusión, enseña el Dhamma. Y ya sea que enseñe poco o mucho, lo hace de tal manera que es excelente en el inicio, etc. Significa que enseña haciendo que sea sublime, beneficioso y libre de falta tanto en el comienzo, como en el medio y en el final.

ตตฺถ อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ, อตฺถิ สาสนสฺส. เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปฐมปาโท อาทิ นาม, ตโต ทฺเว มชฺฌํ นาม, อนฺเต เอโก ปริโยสานํ นาม. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ อาทิ, อิทมโวจาติ ปริโยสานํ, อุภินฺนํ อนฺตรา มชฺฌํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส ปฐมานุสนฺธิ อาทิ, อนฺเต อนุสนฺธิ ปริโยสานํ, มชฺเฌ เอโก วา ทฺเว วา พหู วา มชฺฌเมว.

Allí, existe un inicio, medio y fin tanto para la enseñanza como para la dispensación. Primero, respecto a la enseñanza: incluso en un verso de cuatro líneas, la primera línea es el inicio, las dos siguientes son el medio y la última es el final. En un Sutta de una sola conexión (ekānusandhika), la introducción (nidāna) es el inicio, la frase 'esto dijo el Bienaventurado' (idamavoca) es el final, y lo que está entre ambos es el medio. En un Sutta de múltiples conexiones (anekānusandhika), la primera conexión es el inicio, la última conexión es el final, y una, dos o muchas conexiones en el medio constituyen el medio.

สาสนสฺส สีลสมาธิวิปสฺสนา อาทิ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ วุตฺโต ปน อริยมคฺโค มชฺฌํ นาม. ผลญฺเจว นิพฺพานญฺจ ปริโยสานํ นาม. ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยํ เอตํปารํ เอตํปริโยสาน’’นฺติ เอตฺถ ผลํ ปริโยสนนฺติ วุตฺตํ. ‘‘นิพฺพาโนคธญฺหิ, อาวุโส วิสาข, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ นิพฺพานปรายณํ นิพฺพานปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๖๖) เอตฺถ นิพฺพานํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. อิธ ปน เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปตํ. ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ มคฺคํ ปริโยสาเน นิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณ’’นฺติ. ตสฺมา อญฺโญปิ ธมฺมกถิโก ธมฺมํ กเถนฺโต –

La virtud, la concentración y la visión cabal se denominan el comienzo de la Enseñanza (sāsana). Pues también se ha dicho esto: '¿Y cuál es el comienzo de los estados saludables? La virtud bien purificada y la visión recta'. El Noble Camino, así mencionado como 'monjes, existe un camino medio descubierto por el Tathāgata', se denomina el 'medio'. El Fruto y el Nibbāna se denominan el 'final'. En el pasaje 'por lo tanto, oh brāhmaṇa, esta vida santa tiene a ese [fruto] como su orilla y a ese como su final', se dice que el Fruto es el final. En el pasaje 'pues, amigo Visākha, la vida santa se vive sumergiéndose en el Nibbāna, teniendo al Nibbāna como destino y al Nibbāna como final', se dice que el Nibbāna es el final. Pero aquí, se refiere al comienzo, medio y final de la exposición doctrinal. Pues el Bienaventurado, al exponer el Dhamma, muestra la virtud al principio, el Camino en el medio y el Nibbāna al final. Por ello se ha dicho: 'Él enseña el Dhamma, excelente al principio, excelente en el medio y excelente al final'. Por lo tanto, cualquier otro exponente del Dhamma, al predicar el Dhamma, debe hacerlo así:

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสยฺย, มชฺเฌ มคฺคํ วิภาวเย;

ปริโยสานมฺหิ นิพฺพานํ, เอสา กถิกสณฺฐิตี’’ติ.

«Debe mostrar la virtud al principio, esclarecer el Camino en el medio y el Nibbāna al final; esta es la estructura correcta de un exponente [del Dhamma]».

สาตฺถํ สพฺยญฺชนนฺติ ยสฺส หิ ยาคุภตฺตอิตฺถิปุริสาทิวณฺณนานิสฺสิตา เทสนา โหติ, น โส สาตฺถํ เทเสติ. ภควา ปน ตถารูปํ เทสนํ ปหาย จตุสติปฏฺฐานาทินิสฺสิตํ เทสนํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สาตฺถํ เทเสตี’’ติ [Pg.169] วุจฺจติ. ยสฺส ปน เทสนา เอกพฺยญฺชนาทิยุตฺตา วา สพฺพนิโรฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพวิสฺสฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพนิคฺคหิตพฺยญฺชนา วา, ตสฺส ทมิฬกิราตยวนาทิมิลกฺขานํ ภาสา วิย พฺยญฺชนปาริปูริยา อภาวโต อพฺยญฺชนา นาม เทสนา โหติ. ภควา ปน –

Respecto a 'con sentido y con forma fonética' (sātthaṃ sabyañjanaṃ): aquel cuya exposición se basa en descripciones de gachas, arroz, mujeres, hombres, etc., no enseña con sentido. El Bienaventurado, en cambio, dejando de lado tal tipo de exposición, enseña una doctrina basada en los cuatro fundamentos de la atención y demás; por eso se dice que 'enseña con sentido'. Por otra parte, si la exposición de alguien está compuesta por una sola articulación fonética, o sin sonidos labiales, o con sonidos totalmente liberados, o solo con sonidos nasales, su exposición carecería de una forma fonética completa, como las lenguas de los bárbaros (milakkha) tales como los Damiḷa, Kirāta o Yavana. Pero el Bienaventurado:

‘‘สิถิลํ ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ลหุกํ ครุกญฺจ นิคฺคหีตํ;

สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ. –

«Lo suave y lo fuerte, lo largo y lo corto, lo ligero y lo pesado, lo nasalizado, lo ligado, lo delimitado y lo liberado: así de diez maneras se divide el intelecto de la articulación fonética».

เอวํ วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนํ อมกฺเขตฺวา ปริปุณฺณพฺยญฺชนเมว กตฺวา ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สพฺยญฺชนํ กตฺวา เทเสตี’’ติ วุจฺจติ. เกวลปริปุณฺณนฺติ เอตฺถ เกวลนฺติ สกลาธิวจนํ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนาธิกวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สกลปริปุณฺณเมว เทเสติ, เอกเทสนาปิ อปริปุณฺณา นตฺถีติ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. โย หิ ‘‘อิมํ ธมฺมเทสนํ นิสฺสาย ลาภํ วา สกฺการํ วา ลภิสฺสามี’’ติ เทเสติ, ตสฺส อปริสุทฺธา เทสนา นาม โหติ. ภควา ปน โลกามิสนิรเปกฺโข หิตผรเณเนว เมตฺตาภาวนาย มุทุหทโย อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตน จิตฺเตน เทเสติ. ตสฺมา ปริสุทฺธํ เทเสตีติ วุจฺจติ. พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอตฺถ พฺรหฺมจริยนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลํ สาสนํ. ตสฺมา พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริสุทฺธํ, เอวํ เทเสนฺโต จ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลสาสนพฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูตํ จริยํ, พฺรหฺมภูตานํ วา พุทฺธาทีนํ จริยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

Sin corromper estas diez clases de articulación así descritas, [el Bienaventurado] enseña el Dhamma empleando únicamente una fonética perfecta; por eso se dice que 'enseña con forma fonética'. En cuanto a 'totalmente completo' (kevalaparipuṇṇaṃ), 'kevala' es un término para 'todo' o 'entero', y 'paripuṇṇa' significa 'sin deficiencia ni exceso'. Esto es lo que se quiere decir: Él enseña una doctrina totalmente completa; no hay ni una sola exposición que sea incompleta. 'Puro' (parisuddhaṃ) significa sin mácula. Pues si alguien enseña pensando: 'obtendré ganancias u honores mediante esta enseñanza del Dhamma', su exposición se denomina impura. El Bienaventurado, por el contrario, desapegado de los beneficios mundanos, con el corazón suavizado únicamente por el desarrollo del amor benevolente y la difusión del bienestar, enseña con una mente establecida en la naturaleza de elevar [a los seres de la rueda del sufrimiento]. Por eso se dice que enseña de forma pura. 'Manifiesta la vida santa' (brahmacariyaṃ pakāseti): aquí 'vida santa' se refiere a toda la Enseñanza comprendida en los tres entrenamientos (sīla, samādhi, paññā). Por lo tanto, al decir que manifiesta la vida santa, debe entenderse que el Bienaventurado enseña el Dhamma excelente al principio... hasta... puro, y al enseñar de ese modo, manifiesta la vida santa de toda la Enseñanza comprendida en los tres entrenamientos. Este es el significado que debe verse aquí. 'Brahmacariya' significa la conducta que es noble por su excelencia, o la conducta de los seres nobles como los Budas y demás.

สาธุ โข ปนาติ สุนฺทรํ โข ปน, อตฺถาวหํ สุขาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถารูปานํ อรหตนฺติ ยถารูโป โส ภวํ โคตโม, เอวรูปานํ อเนเกหิปิ กปฺปโกฏิสตสหสฺเสหิ ทุลฺลภทสฺสนานํ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺเตหิ อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิเตหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวเรหิ สมากิณฺณมโนรมสรีรานํ อนปฺปกทสฺสนานํ อติมธุรธมฺมนิคฺโฆสานํ ยถาภูตคุณาธิคเมน โลเก อรหนฺโตติ ลทฺธสทฺทานํ อรหตํ. ทสฺสนํ โหตีติ ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหติ. สเจ ปน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน พฺรหฺมสฺสเรน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส เอกปทมฺปิ โสตุํ ลภิสฺสาม, สาธุตรํเยว ภวิสฺสตีติ [Pg.170] เอวํ อชฺฌาสยํ กตฺวา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สพฺพกิจฺจานิ ปหาย ตุฏฺฐมานสา อคมํสุ. อญฺชลึ ปณาเมตฺวาติ เอเต อุภโตปกฺขิกา, เต เอวํ จินฺเตสุํ – ‘‘สเจ โน มิจฺฉาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ ‘กสฺมา ตุมฺเห สมณํ โคตมํ วนฺทิตฺถา’ติ, เตสํ ‘กึ อญฺชลิกรณมตฺเตนาปิ วนฺทิตํ โหตี’ติ วกฺขาม. สเจ โน สมฺมาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ ‘กสฺมา ภควนฺตํ น วนฺทิตฺถา’ติ, ‘กึ สีเสน ภูมึ ปหรนฺเตเนว วนฺทิตํ โหติ. นนุ อญฺชลิกมฺมมฺปิ วนฺทนา เอวา’ติ วกฺขามา’’ติ.

«Es ciertamente bueno» (sādhu kho pana) significa que es excelente, que trae bienestar y felicidad. «De tales Arahants» significa de personas como el venerable Gotama, que poseen tales cualidades como el estado de Arahant y el de Buda perfectamente iluminado, cuya visión es difícil de obtener incluso en cientos de miles de diez millones de eones; sus cuerpos, que deleitan el corazón, están adornados con las treinta y dos marcas del gran hombre y con las ochenta características menores, rodeados por un aura de un brazo de extensión; poseen una voz extremadamente dulce al proclamar el Dhamma y han obtenido renombre en el mundo como 'Arahants' por el logro de sus cualidades reales. «Obtener su visión» (dassanaṃ hotīti) significa que incluso el mero hecho de verlos, abriendo los ojos claros y serenos, es algo bueno [que trae bienestar]. Además, pensaron: «Si logramos escuchar siquiera una sola palabra del Bienaventurado mientras enseña el Dhamma con su voz de Brahma dotada de ocho cualidades, será todavía mejor». Con esta aspiración, «se acercaron a donde estaba el Bienaventurado», dejando de lado todos sus asuntos y con mentes regocijadas. «Habiendo hecho el saludo reverencial» (añjaliṃ paṇāmetvā): estos eran de ambos bandos [creyentes y no creyentes], y pensaron así: «Si los que tienen visión errónea nos reprochan diciendo: '¿por qué saludaron al asceta Gotama?', les diremos: '¿acaso se considera un saludo por el mero hecho de juntar las manos?'. Pero si los que tienen visión recta nos reprochan diciendo: '¿por qué no saludaron al Bienaventurado?', les diremos: '¿acaso solo se considera saludo golpear el suelo con la cabeza? ¿Acaso el acto de juntar las manos no es también un saludo?'».

นามโคตฺตนฺติ, ‘‘โภ โคตม, อหํ อสุกสฺส ปุตฺโต ทตฺโต นาม มิตฺโต นาม อิธาคโต’’ติ วทนฺตา นามํ สาเวนฺติ นาม. ‘‘โภ โคตม, อหํ วาเสฏฺโฐ นาม กจฺจาโน นาม อิธาคโต’’ติ วทนฺตา โคตฺตํ สาเวนฺติ นาม. เอเต กิร ทลิทฺทา ชิณฺณกุลปุตฺตา ‘‘ปริสมชฺเฌ นามโคตฺตวเสน ปากฏา ภวิสฺสามา’’ติ เอวํ อกํสุ. เย ปน ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ, เต เกราฏิกา เจว อนฺธพาลา จ. ตตฺถ เกราฏิกา ‘‘เอกํ ทฺเว กถาสลฺลาเป กโรนฺเต วิสฺสาสิโก โหติ, อถ วิสฺสาเส สติ เอกํ ทฺเว ภิกฺขา อทาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ตโต อตฺตานํ โมเจนฺตา ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ. อนฺธพาลา อญฺญาณตาเยว อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺฑา วิย ยตฺถ กตฺถจิ ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ.

Sobre «nombre y clan» (nāmagotta): Aquellos que dicen: «Venerable Gotama, soy hijo de tal persona, me llamo Datta, me llamo Mitta, y he venido aquí», están dando a conocer su nombre. Aquellos que dicen: «Venerable Gotama, soy de los Vāseṭṭha, soy de los Kaccāna, y he venido aquí», están dando a conocer su clan. Se dice que estas personas son pobres o hijos de familias empobrecidas que actuaron así pensando: «En medio de la asamblea, nos haremos conocidos mediante nuestro nombre y nuestro clan». Por otro lado, aquellos que se sentaron en silencio son astutos o sumamente necios. Entre ellos, los astutos pensaron: «Al entablar una conversación, uno se vuelve familiar; y habiendo confianza, no sería apropiado no ofrecer una o dos porciones de comida de limosna». Así, para liberarse de tal compromiso, se sientan en silencio. Los sumamente necios, debido a su propia ignorancia, se sientan en silencio en cualquier lugar, como trozos de arcilla arrojados al suelo.

เวนาคปุริโกติ เวนาคปุรวาสี. เอตทโวจาติ ปาทนฺตโต ปฏฺฐาย ยาว เกสคฺคา ตถาคตสฺส สรีรํ โอโลเกนฺโต อสีติอนุพฺยญฺชนสมุชฺชเลหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ ปฏิมณฺฑิตํ สรีรา นิกฺขมิตฺวา สมนฺตโต อสีติหตฺถปฺปเทสํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาหิ ฉพฺพณฺณาหิ ฆนพุทฺธรํสีหิ สมฺปริวาริตํ ตถาคตสฺส สรีรํ ทิสฺวา สญฺชาตวิมฺหโย วณฺณํ ภณนฺโต เอตํ ‘‘อจฺฉริยํ, โภ โคตมา’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

«Venāgapurika» significa un habitante de la aldea llamada Venāgapura. «Dijo esto» (etadavoca): habiendo observado el cuerpo del Tathāgata desde la punta de los pies hasta la punta del cabello, viendo el cuerpo del Tathāgata adornado con las treinta y dos marcas del Gran Hombre, resplandeciente con las ochenta marcas menores, y rodeado por los densos rayos de seis colores del Buddha que se extendían y envolvían un área de ochenta codos a su alrededor, se llenó de asombro y, deseando alabar sus cualidades, pronunció estas palabras: «Es prodigioso, venerable Gotama», y así sucesivamente.

ตตฺถ ยาวญฺจิทนฺติ อธิมตฺตปฺปมาณปริจฺเฉทวจนเมตํ. ตสฺส วิปฺปสนฺนปเทน สทฺธึ สมฺพนฺโธ. ยาวญฺจ วิปฺปสนฺนานิ อธิมตฺตวิปฺปสนฺนานีติ อตฺโถ. อินฺทฺริยานีติ จกฺขาทีนิ ฉ อินฺทฺริยานิ. ตสฺส หิ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปติฏฺฐิโตกาสสฺส วิปฺปสนฺนตํ ทิสฺวา เตสํ วิปฺปสนฺนตา ปากฏา อโหสิ. ยสฺมา ปน สา มเน วิปฺปสนฺเนเยว โหติ, อวิปฺปสนฺนจิตฺตานญฺหิ อินฺทฺริยปฺปสาโท นาม นตฺถิ, ตสฺมาสฺส มนินฺทฺริยปฺปสาโทปิ ปากโฏ อโหสิ. ตํ เอส วิปฺปสนฺนตํ [Pg.171] คเหตฺวา ‘‘วิปฺปสนฺนานิ อินฺทฺริยานี’’ติ อาห. ปริสุทฺโธติ นิมฺมโล. ปริโยทาโตติ ปภสฺสโร. สารทํ พทรปณฺฑุนฺติ สรทกาเล ชาตํ นาติสุปริปกฺกํ พทรํ. ตญฺหิ ปริสุทฺธญฺเจว โหติ ปริโยทาตญฺจ. ตาลปกฺกนฺติ สุปริปกฺกตาลผลํ. สมฺปติ พนฺธนา ปมุตฺตนฺติ ตํขณญฺเญว พนฺธนา ปมุตฺตํ. ตสฺส หิ พนฺธนมูลํ อปเนตฺวา ปรมุขํ กตฺวา ผลเก ฐปิตสฺส จตุรงฺคุลมตฺตํ ฐานํ โอโลเกนฺตานํ ปริสุทฺธํ ปริโยทาตํ หุตฺวา ขายติ. ตํ สนฺธาเยวมาห. เนกฺขํ ชมฺโพนทนฺติ สุรตฺตวณฺณสฺส ชมฺโพนทสุวณฺณสฺส ฆฏิกา. ทกฺขกมฺมารปุตฺตสุปริกมฺมกตนฺติ ทกฺเขน สุวณฺณการปุตฺเตน สุฏฺฐุ กตปริกมฺมํ. อุกฺกามุเข สุกุสลสมฺปหฏฺฐนฺติ สุวณฺณการอุทฺธเน ปจิตฺวา สุกุสเลน สุวณฺณกาเรน ฆฏฺฏนปริมชฺชนหํสเนน สุฏฺฐุ ปหฏฺฐํ สุปริมทฺทิตนฺติ อตฺโถ. ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตนฺติ อคฺคินา ปจิตฺวา ทีปิทาฐาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา รตฺตกมฺพเล ฐปิตํ. ภาสเตติ สญฺชาตโอภาสตาย ภาสเต. ตปเตติ อนฺธการวิทฺธํสนตาย ตปเต. วิโรจตีติ วิชฺโชตมานํ หุตฺวา วิโรจติ, โสภตีติ อตฺโถ.

En el pasaje «yāvañcidaṃ», esta es una expresión que indica una medida extrema. Debe conectarse con la palabra «vippasannāni» (serenos/claros). Su significado es: «son sumamente claros o extraordinariamente serenos». «Facultades» (indriyāni) se refiere a las seis facultades, comenzando con el ojo. Al observar la pureza de las zonas donde se asientan las cinco facultades del brahmán Vacchagotta, la serenidad de dichas facultades se le hizo evidente. Además, puesto que la facultad de la mente solo es serena si las demás lo son —pues no existe la claridad de las facultades en quienes tienen una mente turbia—, la serenidad de su facultad mental también se le hizo manifiesta. Tomando esa claridad de las facultades, él dijo: «Serenas son sus facultades». «Puro» (parisuddha) significa sin mancha. «Radiante» (pariyodāta) significa brillante. «Un fruto de azufaifa maduro de otoño» (sāradaṃ badarapaṇḍuṃ) es un fruto de azufaifa nacido en la estación otoñal, bien maduro, que es a la vez puro y brillante. «Un fruto de palma maduro» (tālapakkaṃ) es el fruto de la palma completamente maduro. «Recién desprendido de su tallo» (sampati bandhanā pamuttaṃ) significa desprendido de su unión en ese mismo instante. Al quitarle la base del tallo y colocarlo boca arriba sobre una tabla, la zona de unos cuatro dedos de ancho que se observa aparece pura y radiante; refiriéndose a esto, dijo tales palabras. «Un adorno de oro de Jambonada» (nekkhaṃ jambonadaṃ) es una pieza de oro de Jambonada de color rojo intenso. «Bien labrada por un experto hijo de orfebre» (dakkhakammāraputtasuparikammakataṃ) significa con un acabado perfecto realizado por un hábil hijo de orfebre. «Bien refinada en el crisol» (ukkāmukhe sukusalasampahaṭṭhaṃ) significa fundida en el horno de un orfebre y perfectamente pulida, frotada y abrillantada por un orfebre muy experto. «Puesta sobre un paño carmesí» (paṇḍukambale nikkhittaṃ) significa que, tras ser refinada al fuego y pulida con piedra, habiendo recibido el tratamiento de acabado, se coloca sobre una manta de lana roja. «Resplandece» (bhāsate) debido a su brillo innato. «Brilla» (tapate) por su capacidad de disipar la oscuridad. «Es centelleante» (virocati) significa que destaca por ser luminoso y espléndido.

อุจฺจาสยนมหาสยนานีติ เอตฺถ อติกฺกนฺตปฺปมาณํ อุจฺจาสยนํ นาม, อายตวิตฺถตํ อกปฺปิยภณฺฑํ มหาสยนํ นาม. อิทานิ ตานิ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถิทํ, อาสนฺทีติอาทิมาห. ตตฺถ อาสนฺทีติ อติกฺกนฺตปฺปมาณํ อาสนํ. ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต. โคนโกติ ทีฆโลมโก มหาโกชโว. จตุรงฺคุลาธิกานิ กิร ตสฺส โลมานิ. จิตฺตโกติ วานจิตฺตํ อุณฺณามยตฺถรณํ. ปฏิกาติ อุณฺณามโย เสตตฺถรโก. ปฏลิกาติ ฆนปุปฺโผ อุณฺณามยตฺถรโก, โย อามลกปฏฺโฏติปิ วุจฺจติ. ตูลิกาติ ติณฺณํ ตูลานํ อญฺญตรปุณฺณา ตูลิกา. วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิรูปวิจิตฺโร อุณฺณามยตฺถรโก. อุทฺทโลมีติ อุภโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เกจิ เอกโต อุคฺคตปุปฺผนฺติ วทนฺติ. เอกนฺตโลมีติ เอกโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เกจิ อุภโต อุคฺคตปุปฺผนฺติ วทนฺติ. กฏฺฏิสฺสนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยํ ปจฺจตฺถรณํ. โกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพิตเมว โกสิยสุตฺตมยํ ปจฺจตฺถรณํ. กุตฺตกนฺติ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจนโยคฺคํ อุณฺณามยตฺถรณํ. หตฺถตฺถราทโย หตฺถิปิฏฺฐาทีสุ อตฺถรณกอตฺถรกา เจว [Pg.172] หตฺถิรูปาทีนิ ทสฺเสตฺวา กตอตฺถรกา จ. อชินปฺปเวณีติ อชินจมฺเมหิ มญฺจปฺปมาเณน สิพฺพิตฺวา กตปฺปเวณี. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

En cuanto a «lechos altos y grandes» (uccāsayanamahāsayanāni), se llama «lecho alto» al que excede las medidas permitidas, y «lecho grande» a los artículos de descanso extensos que son indebidos. Ahora, para mostrarlos, dice «a saber: un diván largo», etc. Allí, «diván largo» (āsandī) es un asiento que excede la medida reglamentaria. «Trono» (pallaṅko) es un lecho fabricado con figuras de animales feroces en sus patas. «Gonaka» es una alfombra de lana de pelo largo; se dice que sus pelos tienen más de cuatro dedos de longitud. «Cittaka» es una cubierta de lana bordada con joyas. «Paṭikā» es una cubierta de lana blanca. «Paṭalikā» es una cubierta de lana con un diseño denso de flores, también llamada āmalakapaṭṭa. «Tūlikā» es un colchón relleno de uno de los tres tipos de algodón (de árbol, de enredadera o de hierba). «Vikatikā» es una cubierta de lana decorada con figuras de leones, tigres, etc. «Uddalomī» es una cubierta de lana con flecos en ambos lados; algunos maestros dicen que tiene flores que sobresalen por un solo lado. «Ekantalomi» es una cubierta de lana con flecos en un solo lado; otros maestros dicen que tiene flores que sobresalen por ambos lados. «Kaṭṭissa» es un cobertor de seda bordado con joyas. «Koseyya» es un cobertor hecho de hilos de seda, también bordado con joyas. «Kuttaka» es una alfombra de lana lo suficientemente grande como para que dieciséis bailarinas bailen sobre ella. Los «tapices de elefante» y otros similares son alfombras que se colocan sobre los lomos de elefantes y otros animales, o alfombras fabricadas mostrando figuras de elefantes y otros. «Alfombra de piel de antílope» (ajinappaveṇī) es una cubierta hecha cosiendo pieles de antílope negro del tamaño de un lecho. El resto de las palabras tienen el mismo significado que ya se ha explicado anteriormente.

นิกามลาภีติ อติกามลาภี อิจฺฉิติจฺฉิตลาภี. อกิจฺฉลาภีติ อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี มหนฺตลาภี, อุฬารุฬาราเนว ลภติ มญฺเญติ สนฺธาย วทติ. อยํ กิร พฺราหฺมโณ สยนครุโก, โส ภควโต วิปฺปสนฺนินฺทฺริยาทิตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา เอส เอวรูเปสุ อุจฺจาสยนมหาสยเนสุ นิสีทติ เจว นิปชฺชติ จ. เตนสฺส วิปฺปสนฺนานิ อินฺทฺริยานิ, ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ ปริโยทาโต’’ติ มญฺญมาโน อิมํ เสนาสนวณฺณํ กเถสิ.

"Nikāmalābhī" significa que obtiene lo que desea excesivamente o según su voluntad. "Akicchalābhī" significa que lo obtiene sin sufrimiento. "Akasiralābhī" significa que obtiene lo que es abundante y grande; se dice con la intención de que obtiene únicamente lechos y asientos muy excelentes. Al parecer, este brahmán valoraba mucho los lechos; al observar la serenidad de las facultades del Bienaventurado, pensó: "Ciertamente, este Gautama se sienta y se acuesta en tales lechos elevados y grandes. Debido a ello, sus facultades están serenas, y su complexión cutánea es pura, limpia y radiante", y con este pensamiento, elogió las virtudes de este lugar de residencia.

ลทฺธา จ ปน น กปฺปนฺตีติ เอตฺถ กิญฺจิ กิญฺจิ กปฺปติ. สุทฺธโกเสยฺยญฺหิ มญฺเจปิ อตฺถริตุํ วฏฺฏติ, โคนกาทโย จ ภูมตฺถรณปริโภเคน, อาสนฺทิยา ปาเท ฉินฺทิตฺวา, ปลฺลงฺกสฺส วาเฬ ภินฺทิตฺวา, ตูลิกํ วิชเฏตฺวา ‘‘พิมฺโพหนญฺจ กาตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๙๗) วจนโต อิมานิปิ เอเกน วิธาเนน กปฺปนฺติ. อกปฺปิยํ ปน อุปาทาย สพฺพาเนว น กปฺปนฺตีติ วุตฺตานิ.

Respecto a la frase "aunque se obtengan, no son permitidos", aquí algunas cosas sí son permitidas. De hecho, es lícito extender seda pura incluso sobre un lecho, y las alfombras grandes y similares son permitidas como cubiertas para el suelo. Según lo declarado: "cortando las patas de un asiento largo, rompiendo los soportes de un diván, o deshaciendo el acolchado para hacer una almohada", estas cosas también son permitidas mediante un procedimiento específico. Sin embargo, refiriéndose a lo que no es lícito, se dice que todos ellos no son permitidos.

วนนฺตญฺเญว ปวิสามีติ อรญฺญํเยว ปวิสามิ. ยเทวาติ ยานิเยว. ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทนฺโต อุชุํ กายํ ฐเปตฺวา. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐเปตฺวา, ปริคฺคหิตนิยฺยานํ วา กตฺวาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔). อุปสมฺปชฺช วิหรามีติ ปฏิลภิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา วิหรามิ. เอวํภูโตติ เอวํ ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรสมงฺคี หุตฺวา. ทิพฺโพ เม เอโส ตสฺมึ สมเย จงฺกโม โหตีติ จตฺตาริ หิ รูปชฺฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา จงฺกมนฺตสฺส จงฺกโม ทิพฺพจงฺกโม นาม โหติ, สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย จงฺกมนฺตสฺสาปิ จงฺกโม ทิพฺพจงฺกโมเยว. ฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. ตถา อิตเรสุ ทฺวีสุ วิหาเรสุ.

"Entro en la espesura del bosque" significa que entro en el bosque mismo. "Yadevā" significa precisamente lo que sea. "Habiendo cruzado las piernas" significa habiendo formado un asiento con los muslos entrelazados. "Manteniendo el cuerpo erguido" significa colocando el cuerpo derecho, alineando las dieciocho vértebras de la columna punta con punta. "Estableciendo la atención al frente" significa estableciendo la atención hacia el objeto de meditación, habiéndola fijado como el medio de liberación. Pues se ha dicho: "'Pari' tiene el sentido de abarcar, 'mukha' tiene el sentido de liberación, 'sati' tiene el sentido de establecimiento; por eso se dice 'estableciendo la atención al frente'". "Habiendo alcanzado, moro" significa que, habiéndolo obtenido y realizado, permanezco allí. "Siendo así" significa habiendo llegado a poseer alguno de los primeros jhanas, etc. "Esa es para mí una caminata divina en ese momento": para quien camina habiendo entrado en los cuatro jhanas de la forma, su caminata se denomina caminata divina; incluso para quien camina tras haber salido de la absorción, su caminata es también una caminata divina. El mismo método se aplica al estar de pie y en otras posturas. Lo mismo ocurre con las otras dos moradas (la morada de Brahma y la morada noble).

โส [Pg.173] เอวํ ปชานามิ ‘‘ราโค เม ปหีโน’’ติ มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺเคน ปหีนราคเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘โส เอวํ ปชานามิ ราโค เม ปหีโน’’ติ อาห. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิมินา ปน กึ กถิตํ โหตีติ? ปจฺจเวกฺขณา กถิตา, ปจฺจเวกฺขณาย ผลสมาปตฺติ กถิตา. ผลสมาปตฺติญฺหิ สมาปนฺนสฺสปิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺสาปิ จงฺกมาทโย อริยจงฺกมาทโย โหนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

"Así comprendo: 'la pasión ha sido abandonada por mí'", se dice con el fin de mostrar la pasión que fue abandonada mediante el camino de la santidad (arahattamagga) en el trono del Gran Despertar. Lo mismo se aplica a los términos restantes. ¿Qué se quiere decir con esto? Se describe el conocimiento de revisión (paccavekkhaṇā), y a través de dicha revisión se describe el logro del fruto (phalasamāpatti). Pues tanto para quien ha entrado en el logro del fruto como para quien ha salido de él, su caminata y demás actos son considerados caminatas nobles, etc. El resto en este pasaje tiene un significado evidente.

๔. สรภสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Sarabha Sutta

๖๕. จตุตฺเถ ราชคเหติ เอวํนามเก นคเร. คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเตติ คิชฺฌสทิสานิสฺส กูฏานิ, คิชฺฌา วา ตสฺส กูเฏสุ วสนฺตีติ คิชฺฌกูโฏ, ตสฺมึ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. เอเตนสฺส ราชคหํ โคจรคามํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส วสนฏฺฐานํ ทสฺสิตํ. คิชฺฌกูฏสฺมิญฺหิ ตถาคตํ อุทฺทิสฺส วิหาโร การิโต, คิชฺฌกูฏวิหาโรตฺเววสฺส นามํ. ตตฺถายํ ตสฺมึ สมเย วิหรตีติ. สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหตีติ สรโภติ เอวํนามโก ปริพฺพาชโก อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา นจิรสฺเสว ปกฺกนฺโต โหติ, อธุนา วิพฺภนฺโตติ อตฺโถ. สมฺมาสมฺพุทฺเธ หิ โลเก อุปฺปนฺเน ติตฺถิยา นฏฺฐลาภสกฺการา อเหสุํ, ติณฺณํ รตนานํ มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ. ยถาห –

65. En el cuarto sutta, "en Rājagaha" se refiere a la ciudad de ese nombre. "En la montaña Gijjhakūṭa": se llama Gijjhakūṭa porque sus picos se asemejan a buitres o porque los buitres habitan en sus picos. Con esto se indica el lugar de residencia del Bienaventurado mientras moraba allí, haciendo de Rājagaha su aldea para la colecta de limosnas. De hecho, se construyó un monasterio dedicado al Tathāgata en el Gijjhakūṭa, y su nombre era precisamente Monasterio de Gijjhakūṭa. Allí moraba el Bienaventurado en aquel tiempo. "Un paria errante llamado Sarabha se había marchado recientemente" significa que un errante de ese nombre, habiéndose ordenado en esta enseñanza, se marchó al poco tiempo; el significado es que ahora ha regresado a la vida laica. Pues cuando el Buda Perfectamente Iluminado apareció en el mundo, los ascetas de otras escuelas perdieron sus ganancias y honores, y surgieron grandes ganancias y honores para las Tres Joyas. Como se dice:

‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต ลาภี จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ. อญฺญติตฺถิยา ปน ปริพฺพาชกา อสกฺกตา โหนฺติ อครุกตา อมานิตา อปูชิตา น ลาภิโน จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ (อุทา.๑๔; สํ.นิ.๑.๒.๗๐).

"En aquel tiempo, el Bienaventurado era honrado, respetado, estimado, venerado y reverenciado, y obtenía mantos, comida de limosna, lechos y asientos, y medicinas y requisitos para los enfermos. Pero los errantes de otras escuelas no eran honrados, ni respetados, ni estimados, ni venerados, y no obtenían mantos, comida de limosna, lechos y asientos, ni medicinas y requisitos para los enfermos".

เต เอวํ ปริหีนลาภสกฺการา ปญฺจสตมตฺตา เอกสฺมึ ปริพฺพาชการาเม สนฺนิปติตฺวา สมฺมนฺตยึสุ – ‘‘โภ, มยํ สมณสฺส โคตมสฺส อุปฺปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย หตลาภสกฺการา ชาตา, สมณสฺส โคตมสฺส สาวกานญฺจสฺส เอกํ อวณฺณํ อุปธาเรถ, อวณฺณํ ปตฺถริตฺวา เอตสฺส [Pg.174] สาสนํ ครหิตฺวา อมฺหากํ ลาภสกฺการํ อุปฺปาเทสฺสามา’’ติ. เต วชฺชํ โอโลเกนฺตา – ‘‘ตีสุ ทฺวาเรสุ อาชีเว จาติ จตูสุปิ ฐาเนสุ สมณสฺส โคตมสฺส วชฺชํ ปสฺสิตุํ น สกฺกา, อิมานิ จตฺตาริ ฐานานิ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ โอโลเกถา’’ติ อาหํสุ. อถ เนสํ อนฺตเร เอโก เอวมาห – ‘‘อหํ อญฺญํ น ปสฺสามิ, อิเม อนฺวฑฺฒมาสํ สนฺนิปติตฺวา ทฺวารวาตปานานิ ปิธาย สามเณรานมฺปิ ปเวสนํ น เทนฺติ. ชีวิตสทิสาปิ อุปฏฺฐากา ทฏฺฐุํ น ลภนฺติ, อาวฏฺฏนิมายํ โอสาเรตฺวา โอสาเรตฺวา ชนํ อาวฏฺเฏตฺวา อาวฏฺเฏตฺวา ขาทนฺติ. สเจ ตํ มยํ อาหริตุํ สกฺขิสฺสาม, เอวํ โน ลาภสกฺการอุฬาโร ภวิสฺสตี’’ติ. อปโรปิ เอวเมว วทนฺโต อุฏฺฐาสิ. สพฺเพ เอกวาทา อเหสุํ. ตโต อาหํสุ – ‘‘โย ตํ อาหริตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ มยํ อมฺหากํ สมเย เชฏฺฐกํ กริสฺสามา’’ติ.

Ellos, habiendo perdido así sus ganancias y honores, siendo unos quinientos en total, se reunieron en un parque de errantes y deliberaron: "Amigos, desde que apareció el asceta Gautama, hemos perdido nuestras ganancias y honores. Busquemos algún defecto en el asceta Gautama y sus discípulos; difundiendo ese defecto y censurando esta enseñanza, recuperaremos nuestras ganancias y honores". Al buscar una falta, dijeron: "En las tres puertas y en el sustento, en estos cuatro aspectos, no es posible encontrar falta alguna en el asceta Gautama. Dejen estos cuatro aspectos y busquen en otra parte". Entonces, uno de ellos dijo: "Yo no veo otra cosa sino que estos monjes se reúnen cada medio mes, cierran las puertas y ventanas, y no permiten la entrada ni siquiera a los novicios. Incluso los seguidores que son como su propia vida no pueden verlos. Practican repetidamente la magia de persuasión para atraer a la gente y así viven. Si somos capaces de obtener esa magia, nuestras ganancias y honores serán grandiosos". Otro se levantó expresando lo mismo. Todos estuvieron de acuerdo. Entonces dijeron: "A aquel que sea capaz de obtener eso, lo haremos el líder de nuestra escuela".

ตโต โกฏิโต ปฏฺฐาย ‘‘ตฺวํ สกฺขิสฺสสิ, ตฺวํ สกฺขิสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อหํ น สกฺขิสฺสามิ, อหํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ พหูหิ วุตฺเต สรภํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตฺวํ สกฺขิสฺสสิ อาจริยา’’ติ. โส อาห – ‘‘อครุ เอตํ อาหริตุํ, สเจ ตุมฺเห อตฺตโน กถาย ฐตฺวา มํ เชฏฺฐกํ กริสฺสถา’’ติ. อครุ เอตมาจริย อาหร, ตฺวํ กโตเยวาสิ อมฺเหหิ เชฏฺฐโกติ. โส อาห – ‘‘ตํ อาหรนฺเตน เถเนตฺวา วา วิลุมฺปิตฺวา วา อาหริตุํ น สกฺกา, สมณสฺส ปน โคตมสฺส สาวกสทิเสน หุตฺวา ตสฺส สาวเก วนฺทิตฺวา วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา เตสํ ปตฺเต ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา อาหริตุํ สกฺกา. รุจฺจติ โว เอตสฺส เอตฺตกสฺส กิริยา’’ติ. ยํกิญฺจิ กตฺวา อาหริตฺวา จ โน เทหีติ. เตน หิ มํ ทิสฺวา อปสฺสนฺตา วิย ภเวยฺยาถาติ ปริพฺพาชกานํ สญฺญํ ทตฺวา ทุติยทิวเส ปาโตว อุฏฺฐาย คิชฺฌกูฏมหาวิหารํ คนฺตฺวา ทิฏฺฐทิฏฺฐานํ ภิกฺขูนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ปาเท วนฺทิ. ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘อญฺเญ ปริพฺพาชกา จณฺฑา ผรุสา, อยํ ปน สทฺโธ ภวิสฺสติ ปสนฺโน’’ติ. ภนฺเต, ตุมฺเห ญตฺวา ยุตฺตฏฺฐานสฺมึเยว ปพฺพชิตา, มยํ ปน อนุปธาเรตฺวา อติตฺเถเนว ปกฺขนฺตา อนิยฺยานิกมคฺเค วิจรามาติ. โส เอวํ วตฺวา ทิฏฺเฐ ทิฏฺเฐ ภิกฺขู ปุนปฺปุนํ วนฺทติ, นฺหาโนทกาทีนิ ปฏิยาเทติ, ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ กโรติ, ปาเท โธวติ มกฺเขติ, อติเรกภตฺตํ ลภิตฺวา ภุญฺชติ.

A partir de ese momento, comenzando desde el último en rango, les preguntaron: «¿Serás capaz tú?, ¿serás capaz tú?». Habiendo dicho muchos: «Yo no seré capaz, yo no seré capaz», le preguntaron al paribrayaka llamado Sarabha: «Maestro, ¿serás capaz tú?». Él respondió: «No es difícil obtener ese arte de la persuasión si ustedes, manteniéndose firmes en su palabra, me nombran su líder». Ellos dijeron: «Maestro, no es difícil nombrarte líder; trae ese arte, por ese mismo hecho serás nuestro superior sobre todos nosotros». Él dijo: «Quien intente obtener ese arte de la persuasión no puede conseguirlo robando ni saqueando; más bien, haciéndose pasar por un discípulo del asceta Gotama, rindiendo homenaje a sus discípulos, cumpliendo con los deberes y obligaciones, y comiendo el alimento de sus cuencos, es posible obtenerlo. ¿Les parece bien este proceder para tal fin?». Ellos dijeron: «Haz lo que sea necesario y, tras obtenerlo, dánoslo». Él les dio una señal a los paribrayakas diciendo: «Entonces, cuando me vean, actúen como si no me vieran». Al día siguiente, habiéndose levantado temprano, fue al Gran Monasterio del Pico de los Buitres y, a cada monje que veía, le rendía homenaje en sus pies con la postración de los cinco puntos. Los monjes dijeron: «Otros paribrayakas son rudos y ásperos, pero este parece ser alguien con fe y devoción». Él les dijo: «Venerables señores, ustedes se han ordenado con conocimiento en el lugar adecuado, pero nosotros, sin investigar, hemos caído en un puerto falso y vagamos por un camino que no conduce a la liberación». Habiendo dicho esto, rendía homenaje una y otra vez a cada monje que encontraba, preparaba el agua para el baño y otros servicios, disponía los palillos de dientes permitidos, lavaba y ungía sus pies, y comía las sobras de comida que recibía».

ตํ [Pg.175] อิมินา นีหาเรน วสนฺตํ เอโก มหาเถโร ทิสฺวา, ‘‘ปริพฺพาชก, ตฺวํ สทฺโธ ปสนฺโน, กึ น ปพฺพชสี’’ติ. โก มํ, ภนฺเต, ปพฺพาเชสฺสติ. มยญฺหิ จิรกาลํ ภทนฺตานํ ปจฺจตฺถิกา หุตฺวา วิจริมฺหาติ. เถโร ‘‘สเจ ตฺวํ ปพฺพชิตุกาโม, อหํ ตํ ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ วตฺวา ปพฺพาเชสิ. โส ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย นิรนฺตรํ วตฺตปฏิวตฺตมกาสิ. อถ นํ เถโร วตฺเต ปสีทิตฺวา นจิรสฺเสว อุปสมฺปาเทสิ. โส อุโปสถทิวเส ภิกฺขูหิ สทฺธึ อุโปสถคฺคํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขู มหนฺเตน อุสฺสาเหน ปาติโมกฺขํ ปคฺคณฺหนฺเต ทิสฺวา ‘‘อิมินา นีหาเรน โอสาเรตฺวา โอสาเรตฺวา โลกํ ขาทนฺติ, กติปาเหน หริสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. โส ปริเวณํ คนฺตฺวา อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, โก นาโม อยํ ธมฺโม’’ติ ปุจฺฉิ. ปาติโมกฺโข นาม, อาวุโสติ. อุตฺตมธมฺโม เอส, ภนฺเต, ภวิสฺสตีติ. อาม, อาวุโส, สกลสาสนธารณี อยํ สิกฺขาติ. ภนฺเต, สเจ เอส สิกฺขาธมฺโม อุตฺตโม, อิมเมว ปฐมํ คณฺหามีติ. คณฺหาวุโสติ เถโร สมฺปฏิจฺฉิ. โส คณฺหนฺโต ปริพฺพาชเก ปสฺสิตฺวา ‘‘กีทิสํ อาจริยา’’ติ ปุจฺฉิโต, ‘‘อาวุโส, มา จินฺตยิตฺถ, กติปาเหน อาหริสฺสามี’’ติ วตฺวา นจิรสฺเสว อุคฺคณฺหิตฺวา อุปชฺฌายํ อาห – ‘‘เอตฺตกเมว, ภนฺเต, อุทาหุ อญฺญมฺปิ อตฺถี’’ติ. เอตฺตกเมว, อาวุโสติ.

Un gran anciano, al verlo vivir de esa manera, le dijo: «Paribrayaka, tienes fe y devoción, ¿por qué no te ordenas?». Él respondió: «Venerable señor, ¿quién me ordenaría? Pues durante mucho tiempo hemos vivido siendo enemigos de ustedes». El anciano dijo: «Si deseas ordenarte, yo te ordenaré», y habiendo dicho esto, lo ordenó como novicio. Desde el momento de su ordenación, cumplió continuamente con los deberes y obligaciones. Entonces, el anciano, complacido por su conducta, no mucho después le confirió la ordenación superior. En el día de Uposatha, habiendo entrado en la sala de Uposatha junto con los monjes, al ver a los monjes recitando el Patimokkha con gran determinación, pensó: «Con este método, recitándolo una y otra vez, viven a expensas del mundo; lo obtendré en unos pocos días». Fue a su preceptor, le rindió homenaje y preguntó: «Venerable señor, ¿cómo se llama esta enseñanza?». «Se llama Patimokkha, seguidor», respondió. «Venerable señor, esta debe ser una enseñanza suprema», dijo él. «Así es, seguidor, esta disciplina es lo que sostiene toda la Dispensación», respondió el anciano. Él dijo: «Venerable señor, si esta enseñanza de la disciplina es suprema, la aprenderé primero». «Apréndela, seguidor», aceptó el anciano y comenzó a enseñarle. Mientras la aprendía, al ver a los paribrayakas y ser preguntado: «Maestro, ¿cómo va el asunto?», él respondió: «Seguidores, no se preocupen, lo traeré en unos pocos días». Habiéndola aprendido en poco tiempo, le dijo a su preceptor: «¿Es solo esto, venerable señor, o hay algo más?». «Es solo esto, seguidor», respondió el anciano».

โส ปุนทิวเส ยถานิวตฺถปารุโตว คหิตนีหาเรเนว ปตฺตํ คเหตฺวา คิชฺฌกูฏา นิกฺขมฺม ปริพฺพาชการามํ อคมาสิ. ปริพฺพาชกา ทิสฺวา ‘‘กีทิสํ, อาจริย, นาสกฺขิตฺถ มญฺเญ อาวฏฺฏนิมายํ อาหริตุ’’นฺติ ตํ ปริวารยึสุ. มา จินฺตยิตฺถ, อาวุโส, อาหฏา เม อาวฏฺฏนิมายา, อิโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ ลาภสกฺกาโร มหา ภวิสฺสติ. ตุมฺเห อญฺญมญฺญํ สมคฺคา โหถ, มา วิวาทํ อกตฺถาติ. สเจ เต, อาจริย, สุคฺคหิตา, อมฺเหปิ นํ วาเจหีติ. โส อาทิโต ปฏฺฐาย ปาติโมกฺขํ โอสาเรสิ. อถ เต สพฺเพปิ – ‘‘เอถ, โภ, นคเร วิจรนฺตา สมณสฺส โคตมสฺส อวณฺณํ กเถสฺสามา’’ติ อนุคฺฆาฏิเตสุเยว นครทฺวาเรสุ ทฺวารสมีปํ คนฺตฺวา วิวเฏน ทฺวาเรน สพฺพปฐมํ ปวิสึสุ. เอวํ สลิงฺเคเนว อปกฺกนฺตํ ตํ ปริพฺพาชกํ สนฺธาย – ‘‘สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหตี’’ติ วุตฺตํ.

Al día siguiente, tal como estaba vestido y cubierto, conservando la apariencia de monje, tomó su cuenco, salió del Pico de los Buitres y fue al parque de los paribrayakas. Los paribrayakas, al verlo, lo rodearon diciendo: «Maestro, ¿cómo te fue? Seguramente pudiste obtener el arte de la persuasión». Él les dijo: «No se preocupen, seguidores, he traído el arte de la persuasión; a partir de hoy, nuestras ganancias y honores serán grandes. Manténganse en armonía unos con otros y no tengan disputas». Ellos dijeron: «Maestro, si lo has aprendido bien, enséñanoslo también a nosotros». Él recitó el Patimokkha desde el principio. Entonces todos ellos dijeron: «Vengan, amigos, recorramos la ciudad y hablemos mal del asceta Gotama». Antes de que se abrieran las puertas de la ciudad, fueron cerca de las puertas y, en cuanto se abrieron, entraron los primeros de todos. Refiriéndose a ese paribrayaka que se marchó conservando sus atributos monásticos, se dijo: «El paribrayaka llamado Sarabha se ha marchado recientemente de la Orden».

ตํ [Pg.176] ทิวสํ ปน ภควา ปจฺจูสสมเย โลกํ โอโลเกนฺโต อิทํ อทฺทส – ‘‘อชฺช สรโภ ปริพฺพาชโก นคเร วิจริตฺวา ปกาสนียกมฺมํ กริสฺสติ, ติณฺณํ รตนานํ อวณฺณํ กเถนฺโต วิสํ สิญฺจิตฺวา ปริพฺพาชการามํ คมิสฺสติ, อหมฺปิ ตตฺเถว คมิสฺสามิ, จตสฺโสปิ ปริสา ตตฺเถว โอสริสฺสนฺติ. ตสฺมึ สมาคเม จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต ‘‘ตสฺส โอกาโส โหตุ, ยถารุจิยา อวณฺณํ ปตฺถรตู’’ติ จินฺเตตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อานนฺท, อฏฺฐารสสุ มหาวิหาเรสุ ภิกฺขุสงฺฆสฺส มยา สทฺธึเยว ปิณฺฑาย จริตุํ อาโรเจหี’’ติ. เถโร ตถา อกาสิ. ภิกฺขู ปตฺตจีวรมาทาย สตฺถารเมว ปริวารยึสุ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย ทฺวารคามสมีเปเยว ปิณฺฑาย จริ. สรโภปิ ปริพฺพาชเกหิ สทฺธึ นครํ ปวิฏฺโฐ ตตฺถ ตตฺถ ปริสมชฺเฌ ราชทฺวารวีถิจตุกฺกาทีสุ จ คนฺตฺวา ‘‘อญฺญาโต มยา สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ อภาสิ. ตํ สนฺธาย โส ราชคเห ปริสติ เอวํ วาจํ ภาสตีติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญาโตติ ญาโต อวพุทฺโธ, ปากฏํ กตฺวา อุคฺคหิโตติ ทีเปติ. อญฺญายาติ ชานิตฺวา. อปกฺกนฺโตติ สลิงฺเคเนว อปกฺกนฺโต. สเจ หิ สมณสฺส โคตมสฺส สาสเน โกจิ สาโร อภวิสฺส, นาหํ อปกฺกมิสฺสํ. ตสฺส ปน สาสนํ อสารํ นิสฺสารํ, อาวฏฺฏนิมายํ โอสาเรตฺวา สมณา โลกํ ขาทนฺตีติ เอวมตฺถํ ทีเปนฺโต เอวมาห.

Aquel día, el Bienaventurado, observando el mundo al amanecer, vio esto: “Hoy el parivrajaka Sarabha, tras recorrer la ciudad, realizará un acto de difamación pública; hablando mal de las Tres Joyas, derramará el veneno de sus calumnias y luego regresará al monasterio de los parivrajakas. Yo también iré allí mismo; las cuatro asambleas también se reunirán en ese lugar. En esa congregación, ochenta y cuatro mil seres beberán el néctar de la inmortalidad del Nibbana”. Entonces, pensando: “Que tenga su oportunidad, que difunda la calumnia según su deseo”, se dirigió al venerable Ananda: “Ananda, anuncia a la comunidad de monjes en los dieciocho grandes monasterios que deben salir a pedir limosna solo junto conmigo”. El anciano así lo hizo. Los monjes, tomando sus cuencos y mantos, rodearon al Maestro. El Maestro, con la comunidad de monjes, recorrió en busca de limosna solo el pueblo cercano a la puerta de la ciudad. El parivrajaka Sarabha también, habiendo entrado en la ciudad con otros parivrajakas, yendo aquí y allá en medio de la multitud, en las puertas de los palacios reales, calles y cruces de caminos, declaró: “He comprendido el Dhamma de los ascetas hijos de los Sakyas”, y otras cosas similares. Con referencia a esto se dijo: “Él, en Rajagaha, en medio de la asamblea, habla de esta manera”, etc. Allí, “aññāto” significa conocido, comprendido; indica que ha sido aprendido haciéndolo manifiesto. “Aññāyā” significa habiendo conocido. “Apakkanto” significa que se marchó conservando sus propios atributos de asceta. “Pues si hubiera alguna esencia o virtud como la moralidad y la concentración en la enseñanza del asceta Gotama, yo no me habría marchado. Pero su enseñanza carece de esencia, es vana; habiendo desplegado un truco engañoso llamado āvaṭṭanimāyā para atraer a la gente, los ascetas consumen el mundo”, así lo dijo para mostrar este significado.

อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขูติ อถ เอวํ ตสฺมึ ปริพฺพาชเก ภาสมาเน อรญฺญวาสิโน ปญฺจสตา ภิกฺขู ‘‘อสุกฏฺฐานํ นาม สตฺถา ปิณฺฑาย จริตุํ คโต’’ติ อชานนฺตา ภิกฺขาจารเวลายํ ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ ‘‘อิมํ การณํ ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามา’’ติ อุปสงฺกมึสุ.

“Entonces muchos monjes”: esto significa que mientras aquel parivrajaka hablaba de esa manera, quinientos monjes que moraban en el bosque, desconociendo que el Maestro había ido a ese lugar a pedir limosna, entraron en Rajagaha para recolectar limosna a la hora acostumbrada. Refiriéndose a ellos se dijo esto. “Assosuṃ” significa que oyeron. “Se acercaron a donde estaba el Bienaventurado” significa que se acercaron con el pensamiento: “Informaremos de este asunto al Poseedor de las Diez Fuerzas”.

สิปฺปินิกาตีรนฺติ สิปฺปินิกาติ เอวํนามิกาย นทิยา ตีรํ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนาติ กายงฺควาจงฺคานิ อโจเปตฺวา อพฺภนฺตเร ขนฺตึ ธาเรตฺวา จิตฺเตเนว อธิวาเสสีติ อตฺโถ. เอวํ อธิวาเสตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘กึ นุ โข อชฺช มยา สรภสฺส วาทํ มทฺทิตุํ คจฺฉนฺเตน เอกเกน คนฺตพฺพํ[Pg.177], อุทาหุ ภิกฺขุสงฺฆปริวุเตนา’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – สจาหํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คมิสฺสามิ, มหาชโน เอวํ จินฺเตสฺสติ – ‘‘สมโณ โคตโม วาทุปฺปตฺติฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต ปกฺขํ อุกฺขิปิตฺวา คนฺตฺวา ปริสพเลน อุปฺปนฺนํ วาทํ มทฺทติ, ปรวาทีนํ สีสํ อุกฺขิปิตุํ น เทตี’’ติ. น โข ปน มยฺหํ อุปฺปนฺเน วาเท ปรํ คเหตฺวา มทฺทนกิจฺจํ อตฺถิ, อหเมว คนฺตฺวา มทฺทิสฺสามิ. อนจฺฉริยํ เจตํ ยฺวาหํ อิทานิ พุทฺธภูโต อตฺตโน อุปฺปนฺนํ วาทํ มทฺเทยฺยํ, จริยํ จรณกาเล อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺเตนาปิ หิ มยา วหิตพฺพํ ธุรํ อญฺโญ วหิตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. อิมสฺส ปนตฺถสฺส สาธนตฺถํ –

“La orilla del Sippinika” se refiere a la orilla del río de ese nombre. “El Bienaventurado lo aceptó con silencio” significa que, sin mover los miembros del cuerpo ni los órganos del habla, manteniendo la paciencia en su interior, lo aceptó solo con la mente. Habiendo aceptado así, reflexionó de nuevo: “¿Debería ir hoy solo para aplastar la doctrina de Sarabha, o debería ir rodeado por la comunidad de monjes?”. Entonces pensó: “Si voy rodeado por la comunidad de monjes, la gente pensará: ‘El asceta Gotama, al ir al lugar donde surge la disputa, toma a sus seguidores y, yendo con el poder de su asamblea, aplasta la doctrina surgida; no permite que los oponentes levanten la cabeza’. Sin embargo, no tengo necesidad de tomar a otros como apoyo para aplastar una doctrina ajena; yo mismo iré y la aplastaré”. No es sorprendente que yo, siendo ahora un Buda, aplaste una doctrina que ha surgido contra mí; pues incluso cuando renací en un estado de existencia animal sin raíces mientras practicaba las perfecciones, no hubo otro capaz de llevar la carga que yo debía llevar. Para probar este punto de que nadie más puede llevar la carga del Bodhisatta:

‘‘ยโต ยโต ครุ ธุรํ, ยโต คมฺภีรวตฺตนี;

ตทาสฺสุ กณฺหํ ยุญฺเชนฺติ, สฺวาสฺสุ ตํ วหเต ธุร’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๒๙) –

“Dondequiera que la carga sea pesada, dondequiera que el camino sea profundo y difícil; entonces uncen al buey negro, y él lleva esa carga”.

อิทํ กณฺหชาตกํ อาหริตพฺพํ. อตีเต กิร เอโก สตฺถวาโห เอกิสฺสา มหลฺลิกาย เคเห นิวาสํ คณฺหิ. อถสฺส เอกิสฺสา เธนุยา รตฺติภาคสมนนฺตเร คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. สา เอกํ วจฺฉกํ วิชายิ. มหลฺลิกาย วจฺฉกํ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปุตฺตสิเนโห อุทปาทิ. ปุนทิวเส สตฺถวาหปุตฺโต – ‘‘ตว เคหเวตนํ คณฺหาหี’’ติ อาห. มหลฺลิกา ‘‘มยฺหํ อญฺเญน กิจฺจํ น อตฺถิ, อิมเมว วจฺฉกํ เทหี’’ติ อาห. คณฺห, อมฺมาติ. สา ตํ คณฺหิตฺวา ขีรํ ปาเยตฺวา ยาคุภตฺตติณาทีนิ ททมานา โปเสสิ. โส วุทฺธิมนฺวาย ปริปุณฺณรูโป พลวีริยสมฺปนฺโน อโหสิ สมฺปนฺนาจาโร, กาฬโก นาม นาเมน. อเถกสฺส สตฺถวาหสฺส ปญฺจหิ สกฏสเตหิ อาคจฺฉนฺตสฺส อุทกภินฺนฏฺฐาเน สกฏจกฺกํ ลคฺคิ. โส ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ โยเชตฺวา นีหราเปตุํ อสกฺโกนฺโต กาฬกํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘ตาต, ตว เวตนํ ทสฺสามิ, สกฏํ เม อุกฺขิปิตฺวา เทหี’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ตํ อาทาย – ‘‘อญฺโญ อิมินา สทฺธึ ธุรํ วหิตุํ สมตฺโถ นตฺถี’’ติ ธุรสกเฏ โยตฺตํ พนฺธิตฺวา ตํ เอกกํเยว โยเชสิ. โส ตํ สกฏํ อุกฺขิปิตฺวา ถเล ปติฏฺฐาเปตฺวา เอเตเนว นิหาเรน ปญฺจ สกฏสตานิ นีหริ. โส สพฺพปจฺฉิมสกฏํ นีหริตฺวา โมจิยมาโน ‘‘สุ’’นฺติ กตฺวา สีสํ อุกฺขิปิ.

Debe citarse este Kanha Jataka. Se dice que en el pasado, un líder de caravana se hospedó en la casa de una anciana. Poco después, al amanecer, una de sus vacas dio a luz. Ella parió un ternero. Desde el momento en que la anciana vio al ternero, surgió en ella un afecto como por un hijo. Al día siguiente, el hijo del líder de la caravana dijo: “Toma el pago por el alojamiento de tu casa”. La anciana respondió: “No tengo necesidad de otro oro o plata; dame solo a este ternero”. “Tómalo, madre”, le dijo. Ella lo tomó, lo alimentó con leche y lo crió dándole gachas, arroz, hierba, etc. Al crecer, tuvo una forma perfecta, dotado de fuerza y energía, y de excelente conducta; se llamaba Kanha por nombre. Entonces, cuando un líder de caravana que venía con quinientos carros quedó atrapado en un lugar donde el camino estaba destruido por el agua, la rueda de un carro se hundió. Incapaz de sacarlo incluso tras uncir diez, veinte o treinta bueyes, se acercó a Kanha y le dijo: “Hijo, te daré una recompensa; saca mi carro por mí”. Tras decir esto, llevándolo y pensando: “No hay otro buey capaz de llevar esta carga junto con él”, ató la soga al yugo del carro y lo unció a él solo. Él, levantando el carro y colocándolo en tierra firme, sacó los quinientos carros de la misma manera. Tras sacar el último de todos los carros, cuando estaba siendo desatado, hizo un sonido de resoplido y levantó la cabeza.

สตฺถวาโห [Pg.178] ‘‘อยํ เอตฺตกานิ สกฏานิ อุกฺขิปนฺโต เอวํ น อกาสิ, เวตนตฺถํ มญฺเญ กโรตี’’ติ สกฏคณนาย กหาปเณ คเหตฺวา ปญฺจสตภณฺฑิกํ ตสฺส คีวาย พนฺธาเปสิ. โส อญฺเญสํ อตฺตโน สนฺติกํ อลฺลียิตุํ อเทนฺโต อุชุกํ เคหเมว อคมาสิ. มหลฺลิกา ทิสฺวา โมเจตฺวา กหาปณภาวํ ญตฺวา ‘‘กสฺมา, ปุตฺต, เอวมกาสิ, มา ตฺวํ ‘มยา กมฺมํ กตฺวา อาภเตน อยํ ชีวิสฺสตี’ติ สญฺญมกาสี’’ติ วตฺวา โคณํ อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา เตเลน อพฺภญฺชิตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ปุน มา เอวมกาสี’’ติ โอวทิ. เอวํ สตฺถา ‘‘จริยํ จรณกาเล อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺเตนาปิ หิ มยา วหิตพฺพธุรํ อญฺโญ วหิตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสี’’ติ จินฺเตตฺวา เอกโกว อคมาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติอาทิ วุตฺตํ.

El líder de la caravana pensó: “Este buey negro, al tirar de tantas carretas, no actuó de esta manera anteriormente; supongo que lo hace ahora por la recompensa”. Tomando monedas (kahāpaṇas) según el número de carretas, ató una bolsa de quinientas monedas al cuello del buey. Este, sin permitir que nadie más se le acercara, se dirigió directamente a su hogar. La anciana dueña de casa, al verlo, lo desató y, al percatarse de la presencia de las monedas, le dijo: “Hijo mío, ¿por qué has hecho esto? No pienses: ‘Gracias al trabajo que he realizado y al sustento que he traído, esta anciana vivirá’”. Tras decir esto, bañó al buey con agua tibia, lo ungió con aceite y lo amonestó: “De ahora en adelante, no vuelvas a hacer algo así”. Del mismo modo, el Maestro, reflexionando: “Incluso cuando renací en una existencia sin causa (ahetuka-paṭisandhi) mientras practicaba la conducta de un Bodhisattva, no hubo nadie más capaz de llevar la carga que yo llevaba”, partió completamente solo. Para demostrar este hecho, se dice: “Entonces, el Bienaventurado, habiéndose levantado de su reclusión al atardecer”, etc.

ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ ปุถุตฺตารมฺมเณหิ จิตฺตํ ปฏิสํหริตฺวา สลฺลานโต, ผลสมาปตฺติโตติ อตฺโถ. เตนุปสงฺกมีติ ปริพฺพาชเกสุ สกลนคเร ปกาสนียกมฺมํ กตฺวา นครา นิกฺขมฺม ปริพฺพาชการาเม สนฺนิปติตฺวา ‘‘สเจ, อาวุโส สรภ, สมโณ โคตโม อาคมิสฺสติ, กึ กริสฺสสี’’ติ. สมเณ โคตเม เอกํ กโรนฺเต อหํ ทฺเว กริสฺสามิ, ทฺเว กโรนฺเต จตฺตาริ, จตฺตาริ กโรนฺเต ปญฺจ, ปญฺจ กโรนฺเต ทส, ทส กโรนฺเต วีสติ, วีสติ กโรนฺเต ตึสํ, ตึสํ กโรนฺเต จตฺตาลีสํ, จตฺตาลีสํ กโรนฺเต ปญฺญาสํ, ปญฺญาสํ กโรนฺเต สตํ, สตํ กโรนฺเต สหสฺสํ กริสฺสามีติ เอวํ อญฺญมญฺญํ สีหนาทกถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา นิสินฺเนสุ อุปสงฺกมิ.

En ese pasaje, “paṭisallānā” (reclusión) significa retirar la mente de la multiplicidad de objetos de los seres y las formaciones, permaneciendo en el logro del fruto (phala-samāpatti); este es el significado. En cuanto a “se acercó a ese lugar” (tenupasaṅkamī), se refiere a que los ascetas errantes (paribbājakas), tras haber realizado una proclama pública por toda la ciudad y haber salido de ella, se reunieron en su propio monasterio y preguntaron: “Amigo Sarabha, si el asceta Gotama viniera, ¿qué harías?”. Él respondió: “Si el asceta Gotama dice una palabra, yo diré dos; si dice dos, diré cuatro; si dice cuatro, diré diez; si dice diez, diré veinte; si dice veinte, diré treinta; si dice treinta, diré cuarenta; si dice cuarenta, diré cincuenta; si dice cincuenta, diré cien; y si dice cien, diré mil”. Habiendo entablado así una conversación llena de rugidos de león entre ellos, el Buda se les acercó mientras estaban sentados.

อุปสงฺกมนฺโต ปน ยสฺมา ปริพฺพาชการามสฺส นครมชฺเฌเนว มคฺโค, ตสฺมา สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา สุคตมหาจีวรํ ปารุปิตฺวา วิสฺสฏฺฐพโล ราชา วิย เอกโกว นครมชฺเฌน อคมาสิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ทิสฺวา ‘‘ปริพฺพาชกา สมณสฺส โคตมสฺส ปกาสนียกมฺมํ กโรนฺตา อวณฺณํ ปตฺถรึสุ, โส เอเต อนุวตฺติตฺวา สญฺญาเปตุํ คจฺฉติ มญฺเญ’’ติ อนุพนฺธึสุ. สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปตฺตจีวรํ อาทาย เอกโกว นิกฺขนฺโต, อชฺช สรเภน สทฺธึ มหาธมฺมสงฺคาโม ภวิสฺสติ. มยมฺปิ ตสฺมึ สมาคเม กายสกฺขิโน ภวิสฺสามา’’ติ อนุพนฺธึสุ. สตฺถา ปสฺสนฺตสฺเสว มหาชนสฺส ปริพฺพาชการามํ อุปสงฺกมิ.

Al acercarse, puesto que el camino hacia el monasterio de los ascetas errantes pasaba por el centro de la ciudad, el Bienaventurado se vistió debidamente con su manto interior de doble capa y se cubrió con el gran manto exterior del Sugata, y partió solo por medio de la ciudad, semejante a un rey que ha prescindido de su escolta. Aquellos de visión errónea, al verlo, pensaron: “Los ascetas errantes han difamado al asceta Gotama mediante sus proclamas; supongo que él va hacia ellos para someterse y tratar de convencerlos”, y lo siguieron. Por otro lado, los de visión correcta pensaron: “El Buda Completamente Iluminado ha salido solo con su cuenco y sus mantos; hoy habrá una gran batalla del Dhamma contra Sarabha. Nosotros también seremos testigos presenciales (kāyasakkhino) en esa asamblea”, y también lo siguieron. El Maestro se acercó al monasterio de los ascetas errantes mientras la gran multitud lo observaba.

ปริพฺพาชกา [Pg.179] รุกฺขานํ ขนฺธวิฏปสาขนฺตเรหิ สมุคฺคจฺฉนฺตา ฉพฺพณฺณฆนพุทฺธรสฺมิโย ทิสฺวา ‘‘อญฺญทา เอวรูโป โอภาโส นาม นตฺถิ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ อุลฺโลเกตฺวา ‘‘สมโณ โคตโม อาคจฺฉตี’’ติ อาหํสุ. ตํ สุตฺวาว สรโภ ชาณุกนฺตเร สีสํ ฐเปตฺวา อโธมุโข นิสีทิ. เอวํ ตสฺมึ สมเย ภควา ตํ อารามํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ตถาคโต หิ ชมฺพุทีปตเล อคฺคกุเล ชาตตฺตา อคฺคาสนารโหติสฺส สพฺพตฺถ อาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. เอวํ ปญฺญตฺเต มหารเห พุทฺธาสเน นิสีทิ.

Los ascetas errantes, al ver los densos rayos de luz de seis colores del Buda que emanaban de entre los troncos, ramas y follaje de los árboles, exclamaron: “Nunca antes se ha visto un resplandor de tal naturaleza, ¿qué podrá ser esto?”, y al observar detenidamente, dijeron: “El asceta Gotama se acerca”. Al escuchar esto, Sarabha colocó su cabeza entre las rodillas y permaneció sentado con la mirada baja. En ese momento, el Bienaventurado, tras haber entrado en aquel monasterio, se sentó en el asiento preparado. Ciertamente, debido a que el Tathāgata nació en el linaje más noble de Jambudīpa, es digno del asiento principal; por lo tanto, en todo lugar, siempre hay un asiento preparado para él. Así, se sentó en el asiento de Buda, un asiento de gran valor y honor.

เต ปริพฺพาชกา สรภํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจุนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ กิร สรเภน สทฺธึ เอตฺตกํ กเถนฺเตเยว ภิกฺขุสงฺโฆ สตฺถุ ปทานุปทิโก หุตฺวา ปริพฺพาชการามํ สมฺปาปุณิ, จตสฺโสปิ ปริสา ปริพฺพาชการาเมเยว โอสรึสุ. ตโต เต ปริพฺพาชกา ‘‘อจฺฉริยํ สมณสฺส โคตมสฺส กมฺมํ, สกลนครํ วิจริตฺวา อวณฺณํ ปตฺถริตฺวา ปกาสนียกมฺมํ กตฺวา อาคตานํ เวรีนํ ปฏิสตฺตูนํ ปจฺจามิตฺตานํ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา โถกมฺปิ วิคฺคาหิกกถํ น กเถสิ, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย สตปากเตเลน มกฺเขนฺโต วิย อมตปานํ ปาเยนฺโต วิย มธุรกถํ กเถตี’’ติ สพฺเพปิ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อนุวตฺตนฺตา เอตทโวจุํ.

El pasaje “Aquellos ascetas errantes le dijeron esto al asceta errante Sarabha” se refiere a que, mientras el Buda Completamente Iluminado hablaba con Sarabha estas palabras, la asamblea de monjes llegó al monasterio siguiendo las huellas del Maestro, y las cuatro asambleas de seguidores se congregaron allí mismo. Entonces, aquellos ascetas errantes pensaron: “Es admirable la conducta del asceta Gotama. A pesar de haber llegado ante sus enemigos y adversarios, quienes habían recorrido toda la ciudad difundiendo difamaciones y realizando actos públicos contra él, no pronuncia ni una sola palabra de confrontación o disputa. Desde el momento de su llegada, habla con palabras dulces, como si estuviera ungiendo con un aceite refinado cien veces o dando a beber el néctar de la inmortalidad (amata)”. Así, todos ellos, siguiendo al Buda Completamente Iluminado, le dijeron esas palabras (a Sarabha).

ยาเจยฺยาสีติ อายาเจยฺยาสิ ปตฺเถยฺยาสิ ปิเหยฺยาสิ. ตุณฺหีภูโตติ ตุณฺหีภาวํ อุปคโต. มงฺกุภูโตติ นิตฺเตชตํ อาปนฺโน. ปตฺตกฺขนฺโธติ โอนตคีโว. อโธมุโขติ เหฏฺฐามุโข. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺเพ ธมฺมา มยา อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ปฏิชานโต ตว. อนภิสมฺพุทฺธาติ อิเม นาม ธมฺมา ตยา อนภิสมฺพุทฺธา. ตตฺถาติ เตสุ อนภิสมฺพุทฺธาติ เอวํ ทสฺสิตธมฺเมสุ. อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสตีติ อญฺเญน วา วจเนน อญฺญํ วจนํ ปฏิจฺฉาเทสฺสติ, อญฺญํ ปุจฺฉิโต อญฺญํ กเถสฺสตีติ อธิปฺปาโย. พหิทฺธา กถํ อปนาเมสฺสตีติ พหิทฺธา อญฺญํ อาคนฺตุกกถํ อาหรนฺโต ปุริมกถํ อปนาเมสฺสติ. อปฺปจฺจยนฺติ อนภิรทฺธึ อตุฏฺฐาการํ ปาตุกริสฺสตีติ ปากฏํ กริสฺสติ. เอตฺถ จ อปฺปจฺจเยน โทมนสฺสํ วุตฺตํ, ปุริเมหิ ทฺวีหิ มนฺทพลวเภโท โกโธเยว.

“Yāceyyāsi” significa que deberías suplicar, desear o anhelar. “Tuṇhībhūto” significa que ha caído en el silencio. “Maṅkubhūto” significa que ha perdido su esplendor o energía. “Pattakkhandho” significa con el cuello inclinado. “Adhomukho” significa con el rostro hacia abajo. “Sammāsambuddhassa te paṭijānato” se refiere a ti, que afirmas: “Yo soy el Completamente Iluminado, todas las verdades han sido comprendidas por mí”. “Anabhisambuddhā” significa que estas verdades no han sido comprendidas por ti. “Tattha” se refiere a aquellas verdades señaladas como no comprendidas. “Aññena vā aññaṃ paṭicarissatīti” significa que encubrirá una declaración con otra; el sentido es que, al ser preguntado por una cosa, responderá con otra diferente. “Bahiddhā kathaṃ apanāmessatīti” significa que, introduciendo una conversación ajena o irrelevante, desviará el tema original. “Appaccayaṃ” significa manifestar desagrado o una actitud de insatisfacción; es decir, lo hará evidente. Además, en este contexto, con el término “appaccaya” se describe la aflicción mental (domanassa), mientras que con los dos términos anteriores, “kopa” y “dosa”, se describe la ira en sus grados de intensidad débil y fuerte.

เอวํ [Pg.180] ภควา ปฐมเวสารชฺเชน สีหนาทํ นทิตฺวา ปุน ทุติยาทีหิ นทนฺโต โย โข มํ ปริพฺพาชกาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโตติ ยสฺส มคฺคสฺส วา ผลสฺส วา อตฺถาย ตยา จตุสจฺจธมฺโม เทสิโต. โส น นิยฺยาตีติ โส ธมฺโม น นิยฺยาติ น นิคฺคจฺฉติ, น ตํ อตฺถํ สาเธตีติ วุตฺตํ โหติ. ตกฺกรสฺสาติ โย นํ กโรติ, ตสฺส ปฏิปตฺติปูรกสฺส ปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ. สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เหตุนา นเยน การเณน สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส ขยาย. อถ วา ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโตติ ยสฺส เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต. เสยฺยถิทํ – ราคปฏิฆาตตฺถาย อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสปฏิฆาตตฺถาย เมตฺตาภาวนา, โมหปฏิฆาตตฺถาย ปญฺจ ธมฺมา, วิตกฺกุปจฺเฉทาย อานาปานสฺสติ. โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ โส ธมฺโม โย นํ ยถาเทสิตํ กโรติ, ตสฺส ตกฺกรสฺส สมฺมา เหตุนา นเยน การเณน วฏฺฏทุกฺขกฺขยาย น นิยฺยาติ น นิคฺคจฺฉติ, ตํ อตฺถํ น สาเธตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เสยฺยถาปิ สรโภ ปริพฺพาชโกติ ยถา อยํ สรโภ ปริพฺพาชโก ปชฺฌายนฺโต อปฺปฏิภาโน นิสินฺโน, เอวํ นิสีทิสฺสตีติ.

Así, habiendo emitido el rugido del león mediante el primer conocimiento de intrepidez (vesārajja), el Bienaventurado, deseando rugir de nuevo con el segundo y los demás conocimientos de intrepidez, pronunció las palabras que comienzan con 'Quienquiera que a mí, ascetas errantes'. En ese contexto, 'para qué propósito te ha sido enseñado el Dhamma' se refiere al propósito de aquel Sendero o aquel Fruto para el cual has enseñado el Dhamma de las Cuatro Nobles Verdades. 'Este no conduce a la salida' significa que este Dhamma no guía hacia fuera ni libera; se refiere a que no logra ese propósito (del Sendero y el Fruto). 'Para quien lo practica' (takkarassa) significa para aquella persona que cumple con la práctica; este es el significado. 'Para el correcto cese del sufrimiento' significa para el fin de todo el sufrimiento del ciclo de renacimientos por medio del método de la causalidad adecuada. Alternativamente, 'para qué propósito te ha sido enseñado el Dhamma' significa para el propósito de abandonar el deseo sensual, etc., para lo cual enseñaste el Dhamma. A saber: el desarrollo de la meditación sobre lo impuro (asubha) para contrarrestar el deseo, la meditación de la benevolencia (metta) para contrarrestar el odio, las cinco prácticas de estudio y reflexión para contrarrestar el engaño, y la atención plena en la respiración para cortar los pensamientos discursivos. 'Este no conduce a la salida para quien lo practica, para el correcto cese del sufrimiento' significa que este Dhamma de práctica, para quien lo realiza tal como fue enseñado, cumpliendo con dicho Dhamma de manera correcta, a través del método causal apropiado, no conduce a la salida ni libera del ciclo de sufrimientos, es decir, no logra el propósito del fin del sufrimiento; este es el significado aquí. 'Tal como el asceta Sarabha' significa que, así como este asceta errante Sarabha se encuentra sentado meditabundo y sin elocuencia, de la misma manera permanecerá.

เอวํ ตีหิ ปเทหิ สีหนาทํ นทิตฺวา เทสนํ นิวตฺเตนฺตสฺเสว ตถาคตสฺส ตสฺมึ ฐาเน สนฺนิปติตา จตุราสีติปาณสหสฺสปริมาณา ปริสา อมตปานํ ปิวิ, สตฺถา ปริสาย อมตปานสฺส ปีตภาวํ ญตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปกฺกามิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อถ โข ภควาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สีหนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ อปฺปฏินาทํ. เวหาสํ ปกฺกามีติ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน อากาสํ ปกฺขนฺทิ. เอวํ ปกฺขนฺโท จ ปน ตํขณญฺเญว คิชฺฌกูฏมหาวิหาเร ปติฏฺฐาสิ.

Habiendo emitido así el rugido del león con estas tres frases, mientras el Tathāgata concluía su enseñanza, la asamblea de ochenta y cuatro mil seres congregados en ese lugar bebió el néctar de la inmortalidad (Nibbāna). El Maestro, sabiendo que la asamblea había bebido el néctar de la inmortalidad, se elevó por los aires y partió. Para mostrar ese hecho, se dijeron las palabras que comienzan con 'Entonces el Bienaventurado'. Allí, 'rugido del león' significa un rugido noble, un rugido intrépido, un rugido sin rival. 'Partió por los aires' significa que, habiendo entrado en el cuarto Jhana que sirve de base para los conocimientos directos, tras emerger y realizar una resolución, voló hacia el firmamento junto con la comunidad de monjes. Y habiendo volado así, en ese mismo instante, se estableció en el gran monasterio del Monte Gijjhakūṭa.

วาจาย สนฺนิโตทเกนาติ วจนปโตเทน. สญฺชมฺภริมกํสูติ สมฺภริตํ นิรนฺตรผุฏํ อกํสุ, อุปริ วิชฺฌึสูติ วุตฺตํ โหติ. พฺรหารญฺเญติ มหารญฺเญ. สีหนาทํ นทิสฺสามีติ สีหสฺส นทโต อาการํ ทิสฺวา ‘‘อยมฺปิ ติรจฺฉานคโต, อหมฺปิ, อิมสฺส จตฺตาโร ปาทา, มยฺหมฺปิ, อหมฺปิ เอวเมว สีหนาทํ นทิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. โส สีหสฺส สมฺมุขา นทิตุํ อสกฺโกนฺโต [Pg.181] ตสฺมึ โคจราย ปกฺกนฺเต เอกโก นทิตุํ อารภิ. อถสฺส สิงฺคาลสทฺโทเยว นิจฺฉริ. เตน วุตฺตํ – สิงฺคาลกํเยว นทตีติ. เภรณฺฑกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อปิจ ภินฺนสฺสรํ อมนาปสทฺทํ นทตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมว โข ตฺวนฺติ อิมินา โอปมฺเมน ปริพฺพาชกา ตถาคตํ สีหสทิสํ กตฺวา สรภํ สิงฺคาลสทิสํ อกํสุ. อมฺพุกสญฺจรีติ ขุทฺทกกุกฺกุฏิกา. ปุริสกรวิตํ รวิสฺสามีติ มหากุกฺกุฏํ รวนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺสปิ ทฺเว ปาทา ทฺเว ปกฺขา, มยฺหมฺปิ ตเถว, อหมฺปิ เอวรูปํ รวิตํ รวิสฺสามี’’ติ สา ตสฺส สมฺมุขา รวิตุํ อสกฺโกนฺตี ตสฺมึ ปกฺกนฺเต รวมานา กุกฺกุฏิการวํเยว รวิ. เตน วุตฺตํ – อมฺพุกสญฺจริรวิตํเยว รวตีติ. อุสโภติ โคโณ. สุญฺญายาติ ตุจฺฉาย เชฏฺฐกวสเภหิ วิรหิตาย. คมฺภีรํ นทิตพฺพํ มญฺญตีติ เชฏฺฐกวสภสฺส นาทสทิสํ คมฺภีรนาทํ นทิตพฺพํ มญฺญติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

66. ‘Con el aguijón de las palabras’ significa con el aguijón del lenguaje. ‘Lo llenaron por completo’ (sañjambharimakaṃsu) significa que lo hicieron rebosante, impregnado sin interrupción; se dice que lo golpearon desde arriba. ‘En el gran bosque’ significa en la selva extensa. ‘Emitiré el rugido del león’ indica que (un viejo chacal), al ver la postura de un león rugiendo, pensó: ‘Este también es un animal, y yo también; él tiene cuatro patas y yo también; yo también emitiré el rugido del león de la misma manera’. Siendo incapaz de rugir frente al león, cuando este se marchó a otro lugar para buscar alimento, comenzó a intentar rugir estando solo. Entonces, solo el sonido de un chacal salió de él. Por eso se dice: ‘Ruge solo como un chacal’. ‘Bheraṇḍaka’ es simplemente un sinónimo de lo mismo. Además, se dice que emite un sonido roto y desagradable. ‘De la misma manera tú’: con esta analogía, los ascetas errantes compararon al Tathāgata con un león y al asceta Sarabha con un chacal. ‘Ambukasañcarī’ se refiere a una gallina pequeña. ‘Emitiré el canto de un karavika macho’: al ver a un gran gallo cantando, pensó: ‘Este también tiene dos patas y dos alas, y yo también soy igual; yo también emitiré un canto de tal naturaleza’. Ella, siendo incapaz de cantar frente al gallo, cuando este se marchó, mientras intentaba cantar, solo emitió el cacareo de una gallina. Por eso se dice: ‘Canta solo el canto de una ambukasañcarī’. ‘Usabho’ es un buey. ‘En la vacía’ significa en una vacía de bueyes líderes (vasabha). ‘Piensa que debe rugir profundamente’ significa que cree que debe emitir un rugido profundo similar al de un buey líder. El resto de las palabras en todos los casos tiene un significado evidente.

๕. เกสมุตฺติสุตฺตวณฺณนา

5. Crónica del Kesamutti Sutta.

๖๖. ปญฺจเม กาลามานํ นิคโมติ กาลามา นาม ขตฺติยา, เตสํ นิคโม. เกสมุตฺติยาติ เกสมุตฺตนิคมวาสิโน. อุปสงฺกมึสูติ สปฺปินวนีตาทิเภสชฺชานิ เจว อฏฺฐวิธปานกานิ จ คาหาเปตฺวา อุปสงฺกมึสุ. สกํเยว วาทํ ทีเปนฺตีติ อตฺตโนเยว ลทฺธึ กเถนฺติ. โชเตนฺตีติ ปกาเสนฺติ. ขุํเสนฺตีติ ฆฏฺเฏนฺติ. วมฺเภนฺตีติ อวชานนฺติ. ปริภวนฺตีติ ลามกํ กโรนฺติ. โอมกฺขึ กโรนฺตีติ อุกฺขิตฺตกํ กโรนฺติ, อุกฺขิปิตฺวา ฉฑฺเฑนฺติ. อปเรปิ, ภนฺเตติ โส กิร อฏวิมุเข คาโม, ตสฺมา ตตฺถ อฏวึ อติกฺกนฺตา จ อติกฺกมิตุกามา จ วาสํ กปฺเปนฺติ. เตสุปิ ปฐมํ อาคตา อตฺตโน ลทฺธึ ทีเปตฺวา ปกฺกมึสุ, ปจฺฉา อาคตา ‘‘กึ เต ชานนฺติ, อมฺหากํ อนฺเตวาสิกา เต, อมฺหากํ สนฺติเก กิญฺจิ กิญฺจิ สิปฺปํ อุคฺคณฺหึสู’’ติ อตฺตโน ลทฺธึ ทีเปตฺวา ปกฺกมึสุ. กาลามา เอกลทฺธิยมฺปิ สณฺฐหิตุํ น สกฺขึสุ. เต เอตมตฺถํ ทีเปตฺวา ภควโต เอวมาโรเจตฺวา เตสํ โน, ภนฺเตติอาทิมาหํสุ. ตตฺถ โหเตว กงฺขาติ โหติเยว กงฺขา. วิจิกิจฺฉาติ ตสฺเสว เววจนํ. อลนฺติ ยุตฺตํ.

En el quinto sutta, 'la aldea de los Kalamas' se refiere a los nobles (khattiyas) llamados Kalamas; es su población. 'De Kesamutti' significa los habitantes de la aldea de Kesamutti. 'Se acercaron' significa que se aproximaron habiendo traído medicinas como mantequilla clarificada y mantequilla fresca, así como las ocho clases de bebidas. 'Exponen solo su propia doctrina' significa que hablan solo de su propia creencia. 'La glorifican' significa que la manifiestan. 'La desprecian' (khuṃsenti) significa que la atacan. 'La denigran' significa que la miran con desdén. 'La humillan' significa que la consideran inferior. 'La rebajan' (omakkhiṃ karonti) significa que la tratan como algo desechado, como si la levantaran para tirarla. 'También otros, Señor' se refiere a que, según se dice, esa aldea estaba a la entrada de un gran bosque; por lo tanto, allí se alojaban tanto los que habían cruzado el bosque como los que deseaban cruzarlo. Entre ellos, los que llegaban primero partían después de exponer su propia creencia. Los que llegaban después partían tras exponer su propia creencia diciendo: '¿Qué saben aquellos? Ellos son nuestros discípulos; aprendieron un poco de arte de nosotros'. Los Kalamas no podían establecerse en ninguna creencia única. Habiendo expuesto este asunto e informando así al Bienaventurado, dijeron las palabras que comienzan con 'Para nosotros, Señor'.

มา [Pg.182] อนุสฺสเวนาติ อนุสฺสวกถายปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ปรมฺปรายาติ ปรมฺปรกถายปิ มา คณฺหิตฺถ. มา อิติกิรายาติ เอวํ กิร เอตนฺติ มา คณฺหิตฺถ. มา ปิฏกสมฺปทาเนนาติ อมฺหากํ ปิฏกตนฺติยา สทฺธึ สเมตีติ มา คณฺหิตฺถ. มา ตกฺกเหตูติ ตกฺกคฺคาเหนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา นยเหตูติ นยคฺคาเหนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา อาการปริวิตกฺเกนาติ สุนฺทรมิทํ การณนฺติ เอวํ การณปริวิตกฺเกนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยาติ อมฺหากํ นิชฺฌายิตฺวา ขมิตฺวา คหิตทิฏฺฐิยา สทฺธึ สเมตีติปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ภพฺพรูปตายาติ อยํ ภิกฺขุ ภพฺพรูโป, อิมสฺส กถํ คเหตุํ ยุตฺตนฺติปิ มา คณฺหิตฺถ. มา สมโณ โน ครูติ อยํ สมโณ อมฺหากํ ครุ, อิมสฺส กถํ คเหตุํ ยุตฺตนฺติปิ มา คณฺหิตฺถ. สมตฺตาติ ปริปุณฺณา. สมาทินฺนาติ คหิตา ปรามฏฺฐา. ยํส โหตีติ ยํ การณํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส โหติ. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. วิคตาภิชฺโฌติอาทีหิ เมตฺตาย ปุพฺพภาโค กถิโต.

«Mā anussavenāti» significa que no deben aceptarlo basándose únicamente en la tradición oral. «Mā paramparāyāti» significa que no deben aceptarlo basándose únicamente en una línea de transmisión sucesiva. «Mā itikirāyāti» significa que no deben aceptarlo pensando: «Se dice que esto es así». «Mā piṭakasampadānenāti» significa que no deben aceptarlo pensando: «Esto concuerda con nuestra tradición de las escrituras de los Piṭakas». «Mā takkahetūti» significa que no deben aceptarlo basándose solo en el razonamiento lógico. «Mā nayahetūti» significa que no deben aceptarlo basándose solo en el método de inferencia. «Mā ākāraparivitakkenāti» significa que no deben aceptarlo simplemente reflexionando sobre las razones y pensando: «Este argumento es bueno». «Mā diṭṭhinijjhānakkhantiyāti» significa que no deben aceptarlo pensando: «Esto concuerda con la visión que hemos aceptado tras haberla examinado y aprobado». «Mā bhabbarūpatāyāti» significa que no deben aceptarlo pensando: «Este monje parece competente; es apropiado aceptar sus palabras». «Mā samaṇo no garūti» significa que no deben aceptarlo pensando: «Este asceta es nuestro maestro; es apropiado aceptar sus palabras». «Samattāti» significa completas o plenas. «Samādinnāti» significa adoptadas o tomadas erróneamente. «Yaṃsa hotīti» se refiere a la causa que se presenta ante esa persona. Los estados de no codicia y otros deben entenderse como los opuestos a la codicia, etc. Con las palabras «libre de codicia», etc., se describe la fase preliminar de la meditación de amor universal (mettā).

อิทานิ เมตฺตาทิกํ กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต เมตฺตาสหคเตนาติอาทิมาห. ตตฺถ กมฺมฏฺฐานกถาย วา ภาวนานเย วา ปาฬิวณฺณนาย วา ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔๐) วุตฺตเมว. เอวํ อเวรจิตฺโตติ เอวํ อกุสลเวรสฺส จ ปุคฺคลเวริโน จ นตฺถิตาย อเวรจิตฺโต. อพฺยาพชฺฌจิตฺโตติ โกธจิตฺตสฺส อภาเวน นิทฺทุกฺขจิตฺโต. อสํกิลิฏฺฐจิตฺโตติ กิเลสสฺส นตฺถิตาย อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต. วิสุทฺธจิตฺโตติ กิเลสมลาภาเวน วิสุทฺธจิตฺโต โหตีติ อตฺโถ. ตสฺสาติ ตสฺส เอวรูปสฺส อริยสาวกสฺส. อสฺสาสาติ อวสฺสยา ปติฏฺฐา. สเจ โข ปน อตฺถิ ปโร โลโกติ ยทิ อิมมฺหา โลกา ปรโลโก นาม อตฺถิ. อถาหํ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา…เป… อุปปชฺชิสฺสามีติ อตฺเถตํ การณํ, เยนาหํ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามีติ เอวํ สพฺพตฺถ นโย เวทิตพฺโพ. อนีฆนฺติ นิทฺทุกฺขํ. สุขินฺติ สุขิตํ. อุภเยเนว วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามีติ ยญฺจ ปาปํ น กโรมิ, ยญฺจ กโรโตปิ น กรียติ, อิมินา อุภเยนาปิ วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

Ahora, deseando enseñar el tema de meditación (kammaṭṭhāna) que comienza con mettā, el Buda dijo: «con el corazón lleno de amor universal», etc. Al respecto, lo que deba decirse sobre el tema de meditación, sobre el método de desarrollo (bhāvanā) o sobre la explicación de las palabras del Canon, todo ello ya fue expuesto en el Visuddhimagga. «Evaṃ averacittoti» significa así, con el corazón libre de odio debido a la ausencia tanto de la enemistad de lo inhábil (akusala) como de la enemistad hacia las personas. «Abyābajjhacittoti» significa con el corazón libre de malevolencia, lo que implica un corazón sin sufrimiento por la ausencia de enojo. «Asaṃkiliṭṭhacittoti» significa con el corazón no afligido debido a la ausencia de las impurezas (kilesas). «Visuddhacittoti» significa que tiene el corazón puro por la ausencia de la mancha de las impurezas. «Tassāti» se refiere a ese noble discípulo de tal naturaleza. «Assāsāti» significa refugios o fundamentos. «Sace kho pana atthi paro lokoti» significa si acaso existe el llamado mundo futuro después de este mundo actual. «Athāhaṃ kāyassa bhedā... pe... upapajjissāmīti» significa: existe esta razón por la cual, tras la disolución del cuerpo después de la muerte, renaceré en un buen destino, en un mundo celestial. Este método debe aplicarse en todas las frases. «Anīghanti» significa libre de sufrimiento. «Sukhinti» significa feliz o dotado de felicidad. «Ubhayeneva visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmīti» significa: me veo a mí mismo perfectamente puro por ambas razones: tanto porque no realizo el mal como porque no se me puede atribuir mal alguno. El resto tiene un significado evidente en todas partes.

๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Sāḷha Sutta

๖๗. ฉฏฺเฐ [Pg.183] มิคารนตฺตาติ มิคารเสฏฺฐิโน นตฺตา. เสขุนิยนตฺตาติ เสขุนิยเสฏฺฐิโน นตฺตา. อุปสงฺกมึสูติ ภุตฺตปาตราสา ทาสกมฺมกรปริวุตา อุปสงฺกมึสุ. เตสํ กิร ปุเรภตฺเต ปุพฺพณฺหสมเยเยว เคเห เอโก ปญฺโห สมุฏฺฐิโต, ตํ ปน กเถตุํ โอกาโส นาโหสิ. เต ‘‘ตํ ปญฺหํ โสสฺสามา’’ติ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ตุณฺหี นิสีทึสุ. เถโร ‘‘คาเม ตํ สมุฏฺฐิตํ ปญฺหํ โสตุํ อาคตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ เตสํ มนํ ญตฺวา ตเมว ปญฺหํ อารภนฺโต เอถ ตุมฺเห สาฬฺหาติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺถิ โลโภติ ลุพฺภนสภาโว โลโภ นาม อตฺถีติ ปุจฺฉติ. อภิชฺฌาติ โข อหํ สาฬฺหา เอตมตฺถํ วทามีติ เอตํ โลภสงฺขาตํ อตฺถํ อหํ ‘‘อภิชฺฌา’’ติ วทามิ, ‘‘ตณฺหา’’ติ วทามีติ สมุฏฺฐิตปญฺหสฺส อตฺถํ ทีเปนฺโต อาห. เอวํ สพฺพวาเรสุ นโย เนตพฺโพ.

67. En el sexto discurso, «migāranattāti» significa el nieto del banquero Migāra. «Sekhuniyanattāti» significa el nieto del banquero Sekhuniya. «Upasaṅkamiṃsūti» significa que se acercaron después de haber desayunado, acompañados por sus sirvientes y trabajadores. Se dice que en su casa, por la mañana antes de la comida, surgió una pregunta, pero no hubo oportunidad de resolverla. Pensando: «Escucharemos la resolución de esa pregunta», acudieron ante el Venerable (Nanda), le rindieron homenaje y se sentaron en silencio. El anciano, conociendo sus mentes y pensando: «Han venido para escuchar la pregunta surgida en la aldea», y deseando abordar esa misma cuestión, dijo: «Vengan, Sāḷha», etc. Allí, con «atthi lobhoti», pregunta: «¿Existe lo que se llama codicia, cuya naturaleza es el anhelo?». «Abhijjhāti kho ahaṃ sāḷhā etamatthaṃ vadāmīti» significa: a ese significado conocido como codicia (lobha), yo lo llamo «codicia» (abhijjhā) y «anhelo» (taṇhā). Esto lo dijo para aclarar el sentido de la pregunta surgida. Así debe aplicarse el método en todas las secciones.

โส เอวํ ปชานาตีติ โส จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา ฐิโต อริยสาวโก สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนํ อารภนฺโต เอวํ ปชานาติ. อตฺถิ อิทนฺติ อตฺถิ ทุกฺขสจฺจสงฺขาตํ ขนฺธปญฺจกํ นามรูปวเสน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปชานนฺโต เอส ‘‘เอวํ ปชานาติ อตฺถิ อิท’’นฺติ วุตฺโต. หีนนฺติ สมุทยสจฺจํ. ปณีตนฺติ มคฺคสจฺจํ. อิมสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณนฺติ อิมสฺส วิปสฺสนาสญฺญาสงฺขาตสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณํ นาม นิพฺพานํ, ตมตฺถีติ อิมินา นิโรธสจฺจํ ทสฺเสติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณนฺติ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ กถิตํ. อหุ ปุพฺเพ โลโภติ ปุพฺเพ เม โลโภ อโหสิ. ตทหุ อกุสลนฺติ ตํ อกุสลํ นาม อโหสิ, ตทา วา อกุสลํ นาม อโหสิ. อิจฺเจตํ กุสลนฺติ อิติ เอตํ กุสลํ, ตสฺเสว อกุสลสฺส นตฺถิภาวํ กุสลํ เขมนฺติ สนฺธาย วทติ. นิจฺฉาโตติ นิตฺตณฺโห. นิพฺพุโตติ อพฺภนฺตเร สนฺตาปกรานํ กิเลสานํ อภาเวน นิพฺพุโต. สีติภูโตติ สีตลีภูโต. สุขปฺปฏิสํเวทีติ กายิกเจตสิกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวทิตา. พฺรหฺมภูเตนาติ เสฏฺฐภูเตน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

«So evaṃ pajānātīti» se refiere a ese noble discípulo que, tras haber desarrollado las cuatro moradas divinas, surge de la absorción meditativa e inicia la visión clara (vipassanā), comprendiendo de esta manera. «Atthi idanti» significa: «esto existe», refiriéndose a los cinco agregados conocidos como la verdad del sufrimiento, tras haberlos delimitado mediante la mente y la materia (nāmarūpa); de él se dice que «comprende así: esto existe». «Hīnanti» se refiere a la verdad del origen (samudayasacca). «Paṇītanti» se refiere a la verdad del camino (maggasacca). En la frase «imassa saññāgatassa uttari nissaraṇanti», el término «nissaraṇa» se refiere al Nibbāna, que es la salida superior a este estado de percepción de la visión clara; al decir que «eso existe», muestra la verdad del cese (nirodhasacca). Con la frase «vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇanti» se describe el conocimiento de revisión (paccavekkhaṇañāṇa) de diecinueve tipos. «Ahu pubbe lobhoti» significa: antes hubo codicia en mí. «Tadahu akusalanti» significa: aquello era lo que se llama inhábil (akusala). «Iccetaṃ kusalanti» se dice refiriéndose a la ausencia de ese mismo estado inhábil como un estado de bienestar (khema) y de habilidad (kusala). «Nicchātoti» significa sin anhelo (taṇhā). «Nibbutoti» significa extinguido o en paz debido a la ausencia de las impurezas que causan tormento interno. «Sītibhūtoti» significa que se ha vuelto fresco. «Sukhappatisaṃvedīti» significa que experimenta felicidad tanto física como mental. «Brahmabhūtenāti» significa que se ha vuelto excelente o noble. El resto tiene un significado claro en todas partes.

๗. กถาวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Kathāvatthu Sutta

๖๘. สตฺตเม [Pg.184] กถาวตฺถูนีติ กถาการณานิ, กถาย ภูมิโย ปติฏฺฐาโยติ อตฺโถ. อตีตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานนฺติ อตีตมทฺธานํ นาม กาโลปิ วฏฺฏติ ขนฺธาปิ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อตีเต กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ, ตสฺส กิกี นาม กาสิกราชา อคฺคุปฏฺฐาโก อโหสิ, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ อายุ อโหสีติ อิมินา นเยน กเถนฺโต อตีตํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม. อนาคเต เมตฺเตยฺโย นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตสฺส สงฺโข นาม ราชา อคฺคุปฏฺฐาโก ภวิสฺสติ, อสีติ วสฺสสหสฺสานิ อายุ ภวิสฺสตีติ อิมินา นเยน กเถนฺโต อนาคตํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม. เอตรหิ อสุโก นาม ราชา ธมฺมิโกติ อิมินา นเยน กเถนฺโต ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม.

68. En el séptimo [sutra], 'temas de conversación' (kathāvatthūni) significa las causas del discurso, los terrenos del discurso, las bases; este es el significado. 'Pasado o, monjes, tiempo' (atītaṃ vā bhikkhave addhānaṃ), en este pasaje, el llamado tiempo pasado se aplica tanto al tiempo cronológico como a los agregados. El mismo método se aplica al futuro y al presente. Allí, en el tiempo pasado, hubo un Buda perfectamente iluminado llamado Kassapa; su servidor principal fue el rey de Kasi llamado Kiki; su vida duró veinte mil años; hablando de esta manera, se dice que habla refiriéndose al pasado. En el futuro, habrá un Buda llamado Metteyya; su servidor principal será el rey llamado Sankha; su vida durará ochenta mil años; hablando de esta manera, se dice que habla refiriéndose al futuro. 'En la actualidad, el rey de tal nombre es virtuoso'; hablando de esta manera, se dice que habla refiriéndose al presente.

กถาสมฺปโยเคนาติ กถาสมาคเมน. กจฺโฉติ กเถตุํ ยุตฺโต. อกจฺโฉติ กเถตุํ น ยุตฺโต. เอกํสพฺยากรณียํ ปญฺหนฺติอาทีสุ, ‘‘จกฺขุ, อนิจฺจ’’นฺติ ปุฏฺเฐน, ‘‘อาม, อนิจฺจ’’นฺติ เอกํเสเนว พฺยากาตพฺพํ. เอเสว นโย โสตาทีสุ. อยํ เอกํสพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘อนิจฺจํ นาม จกฺขู’’ติ ปุฏฺเฐน ปน ‘‘น จกฺขุเมว, โสตมฺปิ อนิจฺจํ, ฆานมฺปิ อนิจฺจ’’นฺติ เอวํ วิภชิตฺวา พฺยากาตพฺพํ. อยํ วิภชฺชพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘ยถา จกฺขุ, ตถา โสตํ. ยถา โสตํ, ตถา จกฺขู’’ติ ปุฏฺเฐน ‘‘เกนฏฺเฐน ปุจฺฉสี’’ติ ปฏิปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทสฺสนฏฺเฐน ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺเต ‘‘น หี’’ติ พฺยากาตพฺพํ. ‘‘อนิจฺจฏฺเฐน ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อามา’’ติ พฺยากาตพฺพํ. อยํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติอาทีนิ ปุฏฺเฐน ปน ‘‘อพฺยากตเมตํ ภควตา’’ติ ฐเปตพฺโพ, เอส ปญฺโห น พฺยากาตพฺโพ. อยํ ฐปนีโย ปญฺโห.

Por 'conjunción de conversación' (kathāsampayogenā) se entiende el encuentro para conversar. 'Kaccho' es aquel con quien es apropiado conversar. 'Akaccho' es aquel con quien no es apropiado conversar. En pasajes como 'una pregunta que debe responderse categóricamente' (ekaṃsabyākaraṇīyaṃ pañhaṃ), cuando alguien pregunta: '¿Es el ojo impermanente?', debe responderse categóricamente: 'Sí, es impermanente'. El mismo método se aplica al oído y demás facultades. Esta es una pregunta que debe responderse categóricamente. Pero cuando se pregunta: '¿Es lo impermanente el ojo?', debe responderse mediante el análisis: 'No solo el ojo; el oído también es impermanente, el olfato también es impermanente'. Esta es una pregunta que debe responderse mediante el análisis. Cuando se pregunta: 'Como es el ojo, así es el oído; como es el oído, así es el ojo', se debe contra-preguntar: '¿En qué sentido preguntas?'. Si dice: 'Pregunto en el sentido de la visión', se debe responder: 'No es así'. Si dice: 'Pregunto en el sentido de la impermanencia', se debe responder: 'Sí'. Esta es una pregunta que debe responderse mediante una contra-pregunta. Pero ante preguntas como '¿Es el alma lo mismo que el cuerpo?', se debe dejar de lado diciendo: 'Esto no ha sido declarado por el Bienaventurado'; esta pregunta no debe ser respondida. Esta es una pregunta que debe dejarse de lado.

ฐานาฐาเน น สณฺฐาตีติ การณาการเณ น สณฺฐาติ. ตตฺรายํ นโย – สสฺสตวาที ยุตฺเตน การเณน ปโหติ อุจฺเฉทวาทึ นิคฺคเหตุํ, อุจฺเฉทวาที เตน นิคฺคยฺหมาโน ‘‘กึ ปนาหํ อุจฺเฉทํ วทามี’’ติ สสฺสตวาทิภาวเมว ทีเปติ, อตฺตโน วาเท ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. เอวํ อุจฺเฉทวาทิมฺหิ ปโหนฺเต สสฺสตวาที, ปุคฺคลวาทิมฺหิ ปโหนฺเต สุญฺญตวาที, สุญฺญตวาทิมฺหิ ปโหนฺเต ปุคฺคลวาทีติ เอวํ ฐานาฐาเน น สณฺฐาติ นาม.

'No se mantiene en lo que es base y lo que no lo es' (ṭhānāṭhāne na saṇṭhāti) significa que no permanece firme en lo que es causa y lo que no es causa. En este punto, este es el método: un partidario del eternalismo (sassatavādī) puede, con una causa válida, refutar a un partidario del aniquilacionismo (ucchedavādī); el aniquilacionista, al ser refutado por aquel, pensando: '¿Por qué hablo del aniquilamiento?', muestra su misma condición de eternalista; no puede sostenerse en su propia doctrina. Del mismo modo, si el aniquilacionista prevalece, el eternalista no se sostiene; si el que sostiene la doctrina del individuo prevalece, el que sostiene el vacío no se sostiene; si el que sostiene el vacío prevalece, el que sostiene la doctrina del individuo no se sostiene. Así se dice que no se mantiene en lo que es base y lo que no lo es.

ปริกปฺเป [Pg.185] น สณฺฐาตีติ อิทํ ปญฺหปุจฺฉเนปิ ปญฺหกถเนปิ ลพฺภติ. กถํ? เอกจฺโจ หิ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ กณฺฐํ โสเธติ, โส อิตเรน ‘‘อิทํ นาม ตฺวํ ปุจฺฉิสฺสสี’’ติ วุตฺโต ญาตภาวํ ญตฺวา ‘‘น เอตํ, อญฺญํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วทติ. ปญฺหํ ปุฏฺโฐปิ ‘‘ปญฺหํ กเถสฺสามี’’ติ หนุํ สํโสเธติ, โส อิตเรน ‘‘อิทํ นาม กเถสฺสสี’’ติ วุตฺโต ญาตภาวํ ญตฺวา ‘‘น เอตํ, อญฺญํ กเถสฺสามี’’ติ วทติ. เอวํ ปริกปฺเป น สณฺฐาติ นาม.

'No se mantiene en la suposición' (parikappe na saṇṭhāti): esto ocurre tanto al preguntar como al responder una pregunta. ¿Cómo? Cierta persona, pensando 'preguntaré una cuestión', se aclara la garganta; cuando el otro le dice 'tú preguntarás tal cuestión', al darse cuenta de que ha sido descubierto, dice: 'No es esa, preguntaré otra'. También el que es consultado, pensando 'responderé la cuestión', se arregla la mandíbula; cuando el otro le dice 'tú responderás de tal manera', al darse cuenta de que ha sido descubierto, dice: 'No es eso, responderé de otra manera'. Así se dice que no se mantiene en la suposición.

อญฺญาตวาเท น สณฺฐาตีติ อญฺญาตวาเท ชานิตวาเท น สณฺฐาติ. กถํ? เอกจฺโจ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, ตํ อิตโร ‘‘มนาโป ตยา ปญฺโห ปุจฺฉิโต, กหํ เต เอส อุคฺคหิโต’’ติ วทติ. อิตโร ปุจฺฉิตพฺพนิยาเมเนว ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวาปิ ตสฺส กถาย ‘‘อปญฺหํ นุ โข ปุจฺฉิต’’นฺติ วิมตึ กโรติ. อปโร ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถติ, ตมญฺโญ ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห กถิโต, กตฺถ เต อุคฺคหิโต, ปญฺหํ กเถนฺเตน นาม เอวํ กเถตพฺโพ’’ติ วทติ. อิตโร กเถตพฺพนิยาเมเนว ปญฺหํ กเถตฺวาปิ ตสฺส กถาย ‘‘อปญฺโห นุ โข มยา กถิโต’’ติ วิมตึ กโรติ.

'No se mantiene en el curso de lo desconocido' (aññātavāde na saṇṭhāti) significa que no se mantiene firme cuando algo debe ser conocido. ¿Cómo? Cierta persona hace una pregunta; el otro le dice: 'Tu pregunta es agradable, ¿dónde la aprendiste?'. El primero, aunque haya preguntado según las reglas de cómo se debe preguntar, debido a las palabras del otro, duda pensando: '¿Habré preguntado algo que no es una verdadera cuestión?'. Otro, al ser consultado, responde; alguien le dice: 'Tu respuesta ha sido excelente, ¿dónde la aprendiste? Quien responde a una pregunta debe hacerlo así'. El que respondió, aunque lo hizo según las reglas de cómo se debe responder, debido a las palabras del otro, duda pensando: '¿Habré respondido algo que no es una verdadera respuesta?'.

ปฏิปทาย น สณฺฐาตีติ ปฏิปตฺติยํ น ติฏฺฐติ, วตฺตํ อชานิตฺวา อปุจฺฉิตพฺพฏฺฐาเน ปุจฺฉตีติ อตฺโถ. อยํ ปญฺโห นาม เจติยงฺคเณ ปุจฺฉิเตน น กเถตพฺโพ, ตถา ภิกฺขาจารมคฺเค คามํ ปิณฺฑาย จรณกาเล. อาสนสาลาย นิสินฺนกาเล ยาคุํ วา ภตฺตํ วา คเหตฺวา นิสินฺนกาเล ปริภุญฺชิตฺวา นิสินฺนกาเล ทิวาวิหารฏฺฐานคมนกาเลปิ. ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนกาเล ปน โอกาสํ กาเรตฺวาว ปุจฺฉนฺตสฺส กเถตพฺโพ, อกาเรตฺวา ปุจฺฉนฺตสฺส น กเถตพฺโพ. อิทํ วตฺตํ อชานิตฺวา ปุจฺฉนฺโต ปฏิปทาย น สณฺฐาติ นาม. เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหตีติ, ภิกฺขเว, เอตํ อิมสฺมึ จ การเณ สติ อยํ ปุคฺคโล น กเถตุํ ยุตฺโต นาม โหติ.

'No se mantiene en la conducta' (paṭipadāya na saṇṭhāti) significa que no permanece en la práctica adecuada; el significado es que, por desconocer el protocolo, pregunta en lugares donde no se debe preguntar. Una cuestión de este tipo no debe ser respondida por quien es consultado en el recinto de una estupa, ni en el camino de la colecta de limosnas mientras se recorre la aldea por comida, ni en el salón de reuniones mientras se está sentado, ni cuando se ha tomado gachas o comida y se está sentado, ni mientras se está sentado después de haber comido, ni al momento de ir al lugar de retiro diurno. En cambio, cuando se está sentado en el lugar de retiro diurno, se debe responder a quien pregunta habiendo solicitado permiso previamente; no debe responderse a quien pregunta sin haber solicitado permiso. Quien pregunta desconociendo este protocolo, se dice que no se mantiene en la conducta. 'En tal caso, monjes, la persona no es apta para conversar' significa: monjes, cuando existe esta situación y esta causa, tal persona no es apropiada para dialogar.

ฐานาฐาเน สณฺฐาตีติ สสฺสตวาที ยุตฺเตน การเณน ปโหติ อุจฺเฉทวาทึ นิคฺคเหตุํ, อุจฺเฉทวาที เตน นิคฺคยฺหมาโนปิ ‘‘อหํ ตยา สตกฺขตฺตุํ นิคฺคยฺหมาโนปิ อุจฺเฉทวาทีเยวา’’ติ วทติ. อิมินา นเยน สสฺสตปุคฺคลสุญฺญตวาทาทีสุปิ นโย เนตพฺโพ. เอวํ ฐานาฐาเน สณฺฐาติ [Pg.186] นาม. ปริกปฺเป สณฺฐาตีติ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ กณฺฐํ โสเธนฺโต ‘‘ตฺวํ อิมํ นาม ปุจฺฉิสฺสสี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, เอตํเยว ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วทติ. ปญฺหํ กเถสฺสามีติ หนุํ สํโสเธนฺโตปิ ‘‘ตฺวํ อิมํ นาม กเถสฺสสี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, เอตํเยว กเถสฺสามี’’ติ วทติ. เอวํ ปริกปฺเป สณฺฐาติ นาม.

'Se mantiene en lo que es base y lo que no lo es' (ṭhānāṭhāne saṇṭhāti) significa que un partidario del eternalismo puede, con una causa válida, refutar a un partidario del aniquilacionismo; el aniquilacionista, aunque sea refutado por aquel, dice: 'Aunque sea refutado por ti cien veces, sigo siendo un partidario del aniquilamiento'. Este mismo método debe aplicarse a los partidarios del eternalismo, del individuo, del vacío, etc. Así se dice que se mantiene en lo que es base y lo que no lo es. 'Se mantiene en la suposición' (parikappe saṇṭhāti) significa que, al aclararse la garganta pensando 'preguntaré una cuestión', cuando se le dice 'tú preguntarás tal cosa', responde: 'Sí, precisamente eso preguntaré'. Incluso el que se arregla la mandíbula pensando 'responderé la cuestión', cuando se le dice 'tú responderás de tal manera', responde: 'Sí, precisamente eso responderé'. Así se dice que se mantiene en la suposición.

อญฺญาตวาเท สณฺฐาตีติ อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห ปุจฺฉิโต, ปุจฺฉนฺเตน นาม เอวํ ปุจฺฉิตพฺพ’’นฺติ วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉติ, วิมตึ น อุปฺปาเทติ. ปญฺหํ กเถตฺวาปิ ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห กถิโต, กเถนฺเตน นาม เอวํ กเถตพฺพ’’นฺติ วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉติ, วิมตึ น อุปฺปาเทติ. ปฏิปทาย สณฺฐาตีติ เคเห นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา ยาว ภตฺตํ นิฏฺฐาติ, ตสฺมึ อนฺตเร นิสินฺโน ปญฺหํ ปุจฺฉติ. สปฺปิอาทีนิ เภสชฺชานิ อฏฺฐวิธานิ ปานกานิ วตฺถจฺฉาทนมาลาคนฺธาทีนิ วา อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ตานิ ทตฺวา ทิวาฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ. เอวญฺหิ วตฺตํ ญตฺวา ปุจฺฉนฺโต ปฏิปทาย สณฺฐาติ นาม. ตสฺส ปญฺหํ กเถตุํ วฏฺฏติ.

«Se establece en lo comprendido» significa que, tras haber formulado una pregunta y serle dicho: «Has preguntado bien; quien pregunta debe hacerlo de esta manera», acepta la indicación y no genera dudas. Incluso después de haber respondido a una pregunta, si se le dice: «Has respondido bien; quien responde debe hacerlo de esta manera», acepta y no genera dudas. «Se establece en la práctica» significa que invita a alguien a sentarse en su casa, le ofrece gachas, alimentos sólidos, etc., y mientras concluye la comida, permanece sentado formulando preguntas. O bien, habiendo tomado medicinas como mantequilla clarificada, los ocho tipos de bebidas, o vestimentas, guirnaldas y perfumes, acude al monasterio, los ofrece, entra en el lugar de descanso diurno y, tras solicitar permiso, formula preguntas. En efecto, quien pregunta conociendo la conducta apropiada para un interrogador se dice que «se establece en la práctica». A tal persona es adecuado responderle la pregunta.

อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรตีติ อญฺเญน วจเนน อญฺญํ ปฏิจฺฉาเทติ, อญฺญํ วา ปุจฺฉิโต อญฺญํ กเถติ. พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ อาคนฺตุกกถํ โอตาเรนฺโต ปุริมกถํ พหิทฺธา อปนาเมติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – ภิกฺขู กิร สนฺนิปติตฺวา เอกํ ทหรํ, ‘‘อาวุโส, ตฺวํ อิมญฺจิมญฺจ อาปตฺตึ อาปนฺโน’’ติ อาหํสุ. โส อาห – ‘‘ภนฺเต, นาคทีปํ คโตมฺหี’’ติ. อาวุโส, น มยํ ตว นาคทีปคมเนน อตฺถิกา, อาปตฺตึ ปน อาปนฺโนติ ปุจฺฉามาติ. ภนฺเต, นาคทีปํ คนฺตฺวา มจฺเฉ ขาทินฺติ. อาวุโส, ตว มจฺฉขาทเนน กมฺมํ นตฺถิ, อาปตฺตึ กิรสิ อาปนฺโนติ. โส ‘‘นาติสุปกฺโก มจฺโฉ มยฺหํ อผาสุกมกาสิ, ภนฺเต’’ติ. อาวุโส, ตุยฺหํ ผาสุเกน วา อผาสุเกน วา กมฺมํ นตฺถิ, อาปตฺตึ อาปนฺโนสีติ. ภนฺเต, ยาว ตตฺถ วสึ, ตาว เม อผาสุกเมว ชาตนฺติ. เอวํ อาคนฺตุกกถาวเสน พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ เวทิตพฺพํ.

«Evade un asunto con otro» significa que oculta una declaración con otras palabras o, habiéndosele preguntado una cosa, responde otra diferente. «Desvía la conversación hacia afuera» significa que, introduciendo una conversación ajena al tema, aparta el asunto original. Sobre esto, he aquí una historia: Se dice que unos monjes se reunieron y le dijeron a un monje joven: «Amigo, has incurrido en tal y tal ofensa». Él respondió: «Sacerdotes, he ido a Nagadīpa». Ellos dijeron: «Amigo, no nos interesa tu viaje a Nagadīpa; te preguntamos si has incurrido en una ofensa». Él dijo: «Sacerdotes, tras ir a Nagadīpa, comí pescado». Ellos dijeron: «Amigo, tu acto de comer pescado no es el asunto; te preguntamos si has incurrido en una ofensa». Él respondió: «Sacerdotes, el pescado no estaba bien cocido y me causó malestar». Ellos dijeron: «Amigo, no es asunto nuestro si tuviste bienestar o malestar; te preguntamos si has incurrido en una ofensa». Él dijo: «Sacerdotes, mientras estuve allí, solo sentí malestar». De esta manera, mediante una conversación ajena, se debe entender cómo alguien «desvía la conversación hacia afuera».

อภิหรตีติ อิโต จิโต จ สุตฺตํ อาหริตฺวา อวตฺถรติ. เตปิฏกติสฺสตฺเถโร วิย. ปุพฺเพ กิร ภิกฺขู มหาเจติยงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา สงฺฆกิจฺจํ กตฺวา ภิกฺขูนํ โอวาทํ ทตฺวา อญฺญมญฺญํ ปญฺหสากจฺฉํ กโรนฺติ. ตตฺถายํ เถโร ตีหิ ปิฏเกหิ ตโต ตโต สุตฺตํ อาหริตฺวา ทิวสภาเค เอกมฺปิ ปญฺหํ นิฏฺฐาเปตุํ น เทติ. อภิมทฺทตีติ การณํ [Pg.187] อาหริตฺวา มทฺทติ. อนุปชคฺฆตีติ ปเรน ปญฺเห ปุจฺฉิเตปิ กถิเตปิ ปาณึ ปหริตฺวา มหาหสิตํ หสติ, เยน ปรสฺส ‘‘อปุจฺฉิตพฺพํ นุ โข ปุจฺฉึ, อกเถตพฺพํ นุ โข กเถสิ’’นฺติ วิมติ อุปฺปชฺชติ. ขลิตํ คณฺหาตีติ อปฺปมตฺตกํ มุขโทสมตฺตํ คณฺหาติ, อกฺขเร วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา ทุรุตฺเต ‘‘เอวํ นาเมตํ วตฺตพฺพ’’นฺติ อุชฺฌายมาโน วิจรติ. สอุปนิโสติ สอุปนิสฺสโย สปจฺจโย.

«Abruma» significa que trae pasajes de las escrituras de aquí y de allá para imponerse, tal como el anciano Tepiṭakatissa. Se cuenta que antiguamente los monjes se reunían en el recinto de la Gran Estupa y, tras realizar los deberes de la comunidad y dar consejos a los monjes, entablaban discusiones sobre preguntas mutuas. Allí, este anciano traía pasajes de los tres Pitakas de diversos lugares y no permitía que se concluyera ni una sola pregunta en todo el día. «Somete» significa que oprime al otro mediante el uso de argumentos. «Se burla» significa que, ya sea que el otro pregunte o responda, golpea sus manos y ríe estrepitosamente, de modo que en el otro surge la duda: «¿Habré preguntado algo que no debía preguntarse o habré respondido algo que no debía responderse?». «Busca fallas» significa que se aferra a errores verbales insignificantes; si un fonema, una palabra o una frase se pronuncia incorrectamente, anda criticando: «Eso debería decirse de tal manera». «Con fundamento» significa con apoyo o con causa.

โอหิตโสโตติ ฐปิตโสโต. อภิชานาติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ กุสลธมฺมํ อภิชานาติ อริยมคฺคํ. ปริชานาติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ ทุกฺขสจฺจธมฺมํ ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ. ปชหติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ สพฺพากุสลธมฺมํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ. สจฺฉิกโรติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ อรหตฺตผลธมฺมํ นิโรธเมว วา ปจฺจกฺขํ กโรติ. สมฺมาวิมุตฺตึ ผุสตีติ สมฺมา เหตุนา นเยน การเณน อรหตฺตผลวิโมกฺขํ ญาณผสฺเสน ผุสติ.

«Con el oído atento» significa con el oído dispuesto. «Comprende una cosa» significa que comprende mediante el conocimiento superior un estado saludable o el Camino Noble. «Conoce plenamente una cosa» significa que conoce plenamente la verdad del sufrimiento mediante el conocimiento de la examinación. «Abandona una cosa» significa que abandona, disipa y elimina todos los estados perjudiciales. «Realiza una cosa» significa que experimenta directamente el fruto del Arhat o la cesación misma. «Alcanza la liberación plena» significa que alcanza la liberación del fruto del Arhat mediante la causa, el método y la razón correcta, a través del contacto del conocimiento.

เอตทตฺถา, ภิกฺขเว, กถาติ, ภิกฺขเว, ยา เอสา กถาสมฺปโยเคนาติ กถา ทสฺสิตา, สา เอตทตฺถา, อยํ ตสฺสา กถาย ภูมิ ปติฏฺฐา. อิทํ วตฺถุ ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ เอวํ สพฺพปเทสุ โยชนา เวทิตพฺพา. เอตทตฺถา มนฺตนาติ ยา อยํ กจฺฉากจฺเฉสุ ปุคฺคเลสุ กจฺเฉน สทฺธึ มนฺตนา, สาปิ เอตทตฺถาเยว. เอตทตฺถา อุปนิสาติ โอหิตโสโต สอุปนิโสติ เอวํ วุตฺตา อุปนิสาปิ เอตทตฺถาเยว. เอตทตฺถํ โสตาวธานนฺติ ตสฺสา อุปนิสาย โสตาวธานํ, ตมฺปิ เอตทตฺถเมว. อนุปาทาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อคฺคเหตฺวา. จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ อรหตฺตผลวิโมกฺโข. อรหตฺตผลตฺถาย หิ สพฺพเมตนฺติ สุตฺตนฺตํ วินิวตฺเตตฺวา อุปริ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต เย วิรุทฺธาติอาทิมาห.

«Este es el propósito de la conversación, monjes» se refiere a que la conversación que se ha mostrado mediante el intercambio dialéctico tiene este fin: el fruto del Arhat es su terreno y su fundamento. Esta liberación de la mente sin apego es el objeto; así debe entenderse la conexión en todos los términos. «Este es el propósito de la consulta» significa que la consulta realizada con personas aptas para el diálogo tiene este mismo propósito. «Este es el propósito del fundamento» significa que el fundamento mencionado como el oído atento y con causa también tiene este propósito. «Este es el propósito de prestar atención» significa que el acto de prestar atención de ese fundamento tiene este mismo fin. «Sin apego» significa sin aferrarse mediante los cuatro tipos de apego. «Liberación de la mente» se refiere a la liberación del fruto del Arhat. En verdad, todo esto se dice con el fin del fruto del Arhat; así, habiendo concluido el discurso sutta, el Maestro, culminando con estrofas sobre las condiciones de apoyo, pronunció los versos que comienzan con «Aquellos que son hostiles».

ตตฺถ วิรุทฺธาติ วิโรธสงฺขาเตน โกเปน วิรุทฺธา. สลฺลปนฺตีติ สลฺลาปํ กโรนฺติ. วินิวิฏฺฐาติ อภินิวิฏฺฐา หุตฺวา. สมุสฺสิตาติ มานุสฺสเยน สุฏฺฐุ อุสฺสิตา. อนริยคุณมาสชฺชาติ อนริยคุณกถํ คุณมาสชฺช กเถนฺติ. คุณํ ฆฏฺเฏตฺวา กถา หิ อนริยกถา นาม, น อริยกถา, ตํ [Pg.188] กเถนฺตีติ อตฺโถ. อญฺโญญฺญวิวเรสิโนติ อญฺญมญฺญสฺส ฉิทฺทํ อปราธํ คเวสมานา. ทุพฺภาสิตนฺติ ทุกฺกถิตํ. วิกฺขลิตนฺติ อปฺปมตฺตกํ มุขโทสขลิตํ. สมฺปโมหํ ปราชยนฺติ อญฺญมญฺญสฺส อปฺปมตฺเตน มุขโทเสน สมฺปโมหญฺจ ปราชยญฺจ. อภินนฺทนฺตีติ ตุสฺสนฺติ. นาจเรติ น จรติ น กเถติ. ธมฺมฏฺฐปฏิสํยุตฺตาติ ยา จ ธมฺเม ฐิเตน กถิตกถา, สา ธมฺมฏฺฐา เจว โหติ เตน จ ธมฺเมน ปฏิสํยุตฺตาติ ธมฺมฏฺฐปฏิสํยุตฺตา. อนุนฺนเตน มนสาติ อนุทฺธเตน เจตสา. อปฬาโสติ ยุคคฺคาหปฬาสวเสน อปฬาโส หุตฺวา. อสาหโสติ ราคโทสโมหสาหสานํ วเสน อสาหโส หุตฺวา.

Allí, 'opuestos' significa opuestos por la ira, conocida como hostilidad. 'Conversan' significa que entablan una conversación. 'Establecidos' significa habiéndose vuelto firmes en su postura. 'Exaltados' significa elevados intensamente por la tendencia subyacente del orgullo. 'Atacando las virtudes de los no nobles' significa que hablan atacando las cualidades de los no nobles; pues un discurso que desprecia las virtudes de uno se llama discurso no noble, no discurso noble; el sentido es que dicen tales cosas. 'Buscadores de las fallas mutuas' significa que buscan los defectos y transgresiones de los demás. 'Lo mal dicho' significa lo que está mal expresado. 'El desliz' significa un error menor o desliz de la lengua. 'Se deleitan en la confusión y la derrota' significa que se regocijan en la confusión y la derrota mutua causada por un error menor de lenguaje. 'No habla' significa que no se expresa. 'Vinculado a lo establecido en el Dhamma' significa que el discurso pronunciado por alguien establecido en el Dhamma es tanto firme en el Dhamma como vinculado a ese Dhamma. 'Con una mente no exaltada' significa con una mente que no está agitada. 'Sin hipocresía' significa habiéndose vuelto libre de la hipocresía en el sentido de rivalidad. 'Sin violencia' significa habiéndose vuelto libre de violencia por el poder de la lujuria, el odio y la delusión.

อนุสูยายมาโนติ น อุสูยมาโน. ทุพฺภฏฺเฐ นาปสาทเยติ ทุกฺกถิตสฺมึ น อปสาเทยฺย. อุปารมฺภํ น สิกฺเขยฺยาติ การณุตฺตริยลกฺขณํ อุปารมฺภํ น สิกฺเขยฺย. ขลิตญฺจ น คาหเยติ อปฺปมตฺตกํ มุขขลิตํ ‘‘อยํ เต โทโส’’ติ น คาหเยยฺย. นาภิหเรติ นาวตฺถเรยฺย. นาภิมทฺเทติ เอกํ การณํ อาหริตฺวา น มทฺเทยฺย. น วาจํ ปยุตํ ภเณติ สจฺจาลิกปฏิสํยุตฺตํ วาจํ น ภเณยฺย. อญฺญาตตฺถนฺติ ชานนตฺถํ. ปสาทตฺถนฺติ ปสาทชนนตฺถํ. น สมุสฺเสยฺย มนฺตเยติ น มานุสฺสเยน สมุสฺสิโต ภเวยฺย. น หิ มานุสฺสิตา หุตฺวา ปณฺฑิตา กถยนฺติ, มาเนน ปน อนุสฺสิโตว หุตฺวา มนฺตเย กเถยฺย ภาเสยฺยาติ.

'Sin envidiar' significa no ser envidioso. 'No debería menospreciar lo que está mal dicho' significa que no debería mostrar desprecio ante un discurso mal expresado. 'No debería aprender a buscar faltas' significa que no debería aprender la crítica que busca superar a otros mediante argumentos capciosos. 'Y no debería aferrarse al desliz' significa que no debería señalar un desliz menor de la lengua diciendo: 'Esta es tu falta'. 'No debería abrumar' significa que no debería tratar de imponerse. 'No debería oprimir' significa que no debería oprimir a otro presentando un solo argumento. 'No debería pronunciar palabras empleadas engañosamente' significa que no debería decir palabras vinculadas a la falsedad. 'Con el fin de comprender' significa con el propósito de conocer. 'Con el fin de inspirar confianza' significa con el propósito de generar fe. 'No debería consultar exaltadamente' significa que no debería estar exaltado por el orgullo. En efecto, los sabios no hablan habiéndose vuelto orgullosos; más bien, uno debería consultar y hablar estando libre de la exaltación del orgullo.

๘. อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Discurso sobre los Seguidores de Otras Sectas.

๖๙. อฏฺฐเม ภควํมูลกาติ ภควา มูลํ เอเตสนฺติ ภควํมูลกา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม, ภนฺเต, อมฺหากํ ธมฺมา ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน อุปฺปาทิตา, ตสฺมึ ปรินิพฺพุเต เอกํ พุทฺธนฺตรํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิเม ธมฺเม อุปฺปาเทตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ, ภควโต ปน โน อิเม ธมฺมา อุปฺปาทิตา. ภควนฺตญฺหิ นิสฺสาย มยํ อิเม ธมฺเม อาชานาม ปฏิวิชฺฌามาติ เอวํ ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมาติ. ภควํเนตฺติกาติ ภควา ธมฺมานํ เนตา วิเนตา อนุเนตา ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คเหตฺวาว ทสฺเสตาติ ธมฺมา ภควํเนตฺติกา นาม [Pg.189] โหนฺติ. ภควํปฏิสรณาติ จตุภูมกธมฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉมานา ภควติ ปฏิสรนฺติ นามาติ ภควํปฏิสรณา. ปฏิสรนฺตีติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ. อปิจ มหาโพธิมณฺเฑ นิสินฺนสฺส ภควโต ปฏิเวธวเสน ผสฺโส อาคจฺฉติ – ‘‘อหํ ภควา กินฺนาโม’’ติ. ตฺวํ ผุสนฏฺเฐน ผสฺโส นาม. เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ อาคจฺฉติ – ‘‘อหํ ภควา กินฺนาม’’นฺติ. ตฺวํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ นามาติ. เอวํ จตุภูมกธมฺมานํ ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คณฺหนฺโต ภควา ธมฺเม ปฏิสรตีติ ภควํปฏิสรณา. ภควนฺตํเยว ปฏิภาตูติ ภควโตว เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ อุปฏฺฐาตุ, ตุมฺเหเยว โน กเถตฺวา เทถาติ อตฺโถ.

69. En el octavo, 'tienen al Bienaventurado como su raíz' significa que el Bienaventurado es la raíz de estas enseñanzas. Esto es lo que se quiere decir: 'Venerable Señor, estas enseñanzas nuestras fueron originadas previamente por el Buda Kassapa, el Completamente Iluminado; tras su parinibbāna, durante el intervalo entre dos Budas, ningún otro asceta o brahmán fue capaz de originar estas enseñanzas. Pero por el Bienaventurado estas enseñanzas han sido originadas para nosotros. Pues dependiendo del Bienaventurado es como conocemos y penetramos estas enseñanzas'. 'Tienen al Bienaventurado como su guía' significa que el Bienaventurado es el conductor, el entrenador y el guía de las enseñanzas; habiendo tomado cada nombre individualmente según su naturaleza intrínseca, Él los muestra. 'Tienen al Bienaventurado como su refugio' significa que cuando los fenómenos de los cuatro planos aparecen en el campo del conocimiento omnisciente, se dirigen al Bienaventurado. 'Recurren' significa que se dirigen o se reúnen allí. Además, para el Bienaventurado sentado en el trono de la Gran Iluminación, por medio de su penetración, el contacto surge preguntando: 'Bienaventurado, ¿cuál es mi nombre?'. 'Tú, por el sentido de contactar, te llamas contacto'. La sensación, la percepción, las formaciones y la conciencia surgen: 'Bienaventurado, ¿cuál es mi nombre?'. 'Tú, por el sentido de conocer, te llamas conciencia'. De esta manera, al asignar cada nombre individualmente según la naturaleza de los fenómenos de los cuatro planos, el Bienaventurado penetra las enseñanzas. 'Que sea aclarado por el mismo Bienaventurado' significa que el sentido de lo dicho por el Bienaventurado se presente ante el conocimiento; el sentido es: 'Usted mismo explíquenoslo'.

ราโค โขติ รชฺชนวเสน ปวตฺตราโค. อปฺปสาวชฺโชติ โลกวชฺชวเสนปิ วิปากวชฺชวเสนปีติ ทฺวีหิปิ วชฺเชหิ อปฺปสาวชฺโช, อปฺปโทโสติ อตฺโถ. กถํ? มาตาปิตโร หิ ภาติภคินิอาทโย จ ปุตฺตภาติกานํ อาวาหวิวาหมงฺคลํ นาม กาเรนฺติ. เอวํ ตาเวโส โลกวชฺชวเสน อปฺปสาวชฺโช. สทารสนฺโตสมูลิกา ปน อปาเย ปฏิสนฺธิ นาม น โหตีติ เอวํ วิปากวชฺชวเสน อปฺปสาวชฺโช. ทนฺธวิราคีติ วิรชฺชมาโน ปเนส สณิกํ วิรชฺชติ, น สีฆํ มุจฺจติ. เตลมสิราโค วิย จิรํ อนุพนฺธติ, ทฺเว ตีณิ ภวนฺตรานิ คนฺตฺวาปิ นาปคจฺฉตีติ ทนฺธวิราคี.

'La lujuria' es la pasión que se manifiesta por el acto de apegarse. 'De poca falta' significa que tiene poco defecto tanto por la reprobación social como por las consecuencias kármicas. ¿Cómo? Los padres y hermanos hacen que se celebren matrimonios para sus hijos y hermanos; así, esta lujuria es de poca falta socialmente. Pero la lujuria basada en la satisfacción con la propia esposa no causa renacimiento en estados de privación; así es de poca falta kármicamente. 'De desvanecimiento lento' significa que esta pasión se desvanece despacio; no se libera pronto. Como una mancha de aceite y hollín, persiste mucho tiempo, y aunque pase por dos o tres vidas, no desaparece.

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ปุริโส ภาตุ ชายาย มิจฺฉาจารํ จรติ. ตสฺสาปิ อิตฺถิยา อตฺตโน สามิกโต โสเยว ปิยตโร อโหสิ. สา ตมาห – ‘‘อิมสฺมึ การเณ ปากเฏ ชาเต มหตี ครหา ภวิสฺสติ, ตว ภาติกํ ฆาเตหี’’ติ. โส ‘‘นสฺส, วสลิ, มา เอวํ ปุน อวจา’’ติ อปสาเทสิ. สา ตุณฺหี หุตฺวา กติปาหจฺจเยน ปุน กเถสิ, ตสฺส จิตฺตํ ทฺวชฺฌภาวํ อคมาสิ. ตโต ตติยวารํ กถิโต ‘‘กินฺติ กตฺวา โอกาสํ ลภิสฺสามี’’ติ อาห. อถสฺส สา อุปายํ กเถนฺตี ‘‘ตฺวํ มยา วุตฺตเมว กโรหิ, อสุกฏฺฐาเน มหากกุธสมีเป ติตฺถํ อตฺถิ, ตตฺถ ติขิณํ ทณฺฑกวาสึ คเหตฺวา ติฏฺฐาหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. เชฏฺฐภาตาปิสฺส อรญฺเญ กมฺมํ กตฺวา ฆรํ อาคโต. สา ตสฺมึ มุทุจิตฺตา วิย หุตฺวา ‘‘เอหิ [Pg.190] สามิ, สีเส เต โอลิขิสฺสามี’’ติ โอลิขนฺตี ‘‘อุปกฺกิลิฏฺฐํ เต สีส’’นฺติ อามลกปิณฺฑํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉ อสุกฏฺฐาเน สีสํ โธวิตฺวา อาคจฺฉาหี’’ติ เปเสสิ. โส ตาย วุตฺตติตฺถเมว คนฺตฺวา อามลกกกฺเกน สีสํ มกฺเขตฺวา อุทกํ โอรุยฺห โอนมิตฺวา สีสํ โธวิ. อถ นํ อิตโร รุกฺขนฺตรโต นิกฺขมิตฺวา ขนฺธฏฺฐิเก ปหริตฺวา ชีวิตา โวโรเปตฺวา เคหํ อคมาสิ.

En este asunto, he aquí la historia: se dice que un hombre cometió adulterio con la esposa de su hermano. Para esa mujer, este hombre era incluso más querido que su propio esposo. Ella le dijo: "Si este asunto se hace público, habrá un gran reproche. Mata a tu hermano". Él la reprendió diciendo: "¡Maldita seas, mujer baja! No vuelvas a decir tal cosa". Ella guardó silencio, pero después de unos días volvió a decírselo. El corazón de él se dividió en dos. Cuando ella habló por tercera vez, él dijo: "¿Cómo puedo actuar para encontrar la oportunidad [de matarlo]?". Entonces ella, explicándole el plan, dijo: "Haz exactamente lo que te he dicho. En tal lugar, cerca de un gran árbol de kakudha, hay un lugar de baño; quédate allí con un hacha de mango largo afilada". Él así lo hizo. El hermano mayor, habiendo trabajado en el bosque, regresó a casa. Ella, actuando como si tuviera un corazón tierno hacia él, dijo: "Ven, esposo mío, te peinaré la cabeza". Mientras lo peinaba, dijo: "Tu cabeza está sucia", le dio una bola de amla (āmalaka) y lo envió diciendo: "Ve a tal lugar, lávate la cabeza y regresa". Él fue al lugar indicado por ella, se frotó la cabeza con la pasta de amla, bajó al agua y se inclinó para lavarse la cabeza. Entonces el otro, saliendo de entre los árboles, lo golpeó en el cuello, quitándole la vida, y regresó a casa.

อิตโร ภริยาย สิเนหํ ปริจฺจชิตุมสกฺโกนฺโต ตสฺมึเยว เคเห มหาธมฺมนิ หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ตสฺสา ฐิตายปิ นิสินฺนายปิ คนฺตฺวา สรีเร ปตติ. อถ นํ สา ‘‘โสเยว อยํ ภวิสฺสตี’’ติ ฆาตาเปสิ. โส ปุน ตสฺสา สิเนเหน ตสฺมึเยว เคเห กุกฺกุโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปทสา คมนกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺสา ปจฺฉโต ปจฺฉโต จรติ. อรญฺญํ คจฺฉนฺติยาปิ สทฺธึเยว คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘นิกฺขนฺโต สุนขลุทฺทโก, กตรฏฺฐานํ คมิสฺสตี’’ติ อุปฺปณฺเฑนฺติ. สา ปุน ตํ ฆาตาเปสิ.

El otro, incapaz de abandonar el afecto por su esposa, renació en esa misma casa como una gran culebra. Cuando ella estaba de pie o sentada, la culebra iba y se posaba sobre su cuerpo. Entonces ella, pensando: "Este debe ser aquel mismo [esposo]", hizo que lo mataran. Él, de nuevo por el afecto hacia ella, renació en esa misma casa como un perro. Desde el momento en que pudo caminar, la seguía a todas partes. Incluso cuando ella iba al bosque, él iba junto a ella. Al ver esto, la gente se burlaba diciendo: "Ha salido la cazadora de perros, ¿a dónde irá?". Ella hizo que mataran al perro de nuevo.

โสปิ ปุน ตสฺมึเยว เคเห วจฺฉโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตเถว ตสฺสา ปจฺฉโต ปจฺฉโต จรติ. ตทาปิ นํ มนุสฺสา ทิสฺวา ‘‘นิกฺขนฺโต โคปาลโก, กตฺถ คาวิโย จริสฺสนฺตี’’ติ อุปฺปณฺเฑนฺติ. สา ตสฺมิมฺปิ ฐาเน ตํ ฆาตาเปสิ. โส ตทาปิ ตสฺสา อุปริ สิเนหํ ฉินฺทิตุํ อสกฺโกนฺโต จตุตฺเถ วาเร ตสฺสาเยว กุจฺฉิยํ ชาติสฺสโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปฏิปาฏิยา จตูสุ อตฺตภาเวสุ ตาย ฆาติตภาวํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปาย นาม ปจฺจตฺถิกาย กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโตสฺมี’’ติ ตโต ปฏฺฐาย ตสฺสา หตฺเถน อตฺตานํ ผุสิตุํ น เทติ. สเจ นํ สา ผุสติ, กนฺทติ โรทติ. อถ นํ อยฺยโกว ปฏิชคฺคติ. ตํ อปรภาเค วุทฺธิปฺปตฺตํ อยฺยโก อาห – ‘‘ตาต, กสฺมา ตฺวํ มาตุ หตฺเถน อตฺตานํ ผุสิตุํ น เทสิ. สเจปิ ตํ ผุสติ, มหาสทฺเทน โรทสิ กนฺทสี’’ติ. อยฺยเกน ปุฏฺโฐ ‘‘น เอสา มยฺหํ มาตา, ปจฺจามิตฺตา เอสา’’ติ ตํ ปวตฺตึ สพฺพํ อาโรเจสิ. โส ตํ อาลิงฺคิตฺวา โรทิตฺวา ‘‘เอหิ, ตาต, กึ อมฺหากํ อีทิเส ฐาเน นิวาสกิจฺจ’’นฺติ ตํ อาทาย นิกฺขมิตฺวา เอกํ วิหารํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุโภปิ ตตฺถ วสนฺตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.

Él también renació de nuevo en esa misma casa como un ternero. Del mismo modo, la seguía a todas partes. También entonces, la gente, al verlo, se burlaba diciendo: "Ha salido el pastor, ¿a dónde llevará a pastar a las vacas?". Ella también hizo que lo mataran en ese lugar. Él, siendo aún incapaz de cortar el afecto por ella, en la cuarta vez renació en el vientre de ella misma con el recuerdo de sus vidas pasadas. Al ver que ella lo había matado en cuatro existencias sucesivas, pensó: "He renacido en el vientre de tal enemiga". A partir de entonces, no permitía que ella lo tocara con la mano. Si ella lo tocaba, él gritaba y lloraba. Entonces, solo su abuelo lo cuidaba. Más tarde, cuando el niño creció, el abuelo le dijo: "Hijo mío, ¿por qué no dejas que tu madre te toque con la mano? Si ella te toca, lloras y gritas con gran estruendo". Preguntado por su abuelo, respondió: "Ella no es mi madre, es mi enemiga", y le relató toda la historia. El abuelo lo abrazó, lloró y dijo: "Ven, hijo mío, ¿qué necesidad tenemos de vivir en un lugar así?". Llevándoselo, se marcharon, fueron a un monasterio y se ordenaron. Viviendo ambos allí, alcanzaron el estado de Arahant.

มหาสาวชฺโชติ [Pg.191] โลกวชฺชวเสนปิ วิปากวชฺชวเสนปีติ ทฺวีหิปิ การเณหิ มหาสาวชฺโช. กถํ? โทเสน หิ ทุฏฺโฐ หุตฺวา มาตริปิ อปรชฺฌติ, ปิตริปิ ภาติภคินิอาทีสุปิ ปพฺพชิเตสุปิ. โส คตคตฏฺฐาเนสุ ‘‘อยํ ปุคฺคโล มาตาปิตูสุปิ อปรชฺฌติ, ภาติภคินิอาทีสุปิ, ปพฺพชิเตสุปี’’ติ มหตึ ครหํ ลภติ. เอวํ ตาว โลกวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. โทสวเสน ปน กเตน อานนฺตริยกมฺเมน กปฺปํ นิรเย ปจฺจติ. เอวํ วิปากวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. ขิปฺปวิราคีติ ขิปฺปํ วิรชฺชติ. โทเสน หิ ทุฏฺโฐ มาตาปิตูสุปิ เจติเยปิ โพธิมฺหิปิ ปพฺพชิเตสุปิ อปรชฺฌิตฺวา ‘‘มยฺหํ ขมถา’’ติ. อจฺจยํ เทเสติ. ตสฺส สห ขมาปเนน ตํ กมฺมํ ปากติกเมว โหติ.

"De gran culpa" (mahāsāvajjo) significa que es de gran culpa por dos razones: por la culpa mundana (lokavajja) y por la culpa del resultado (vipākavajja). ¿Cómo? Pues alguien corrompido por el odio falta al respeto incluso a su madre, a su padre, a sus hermanos y hermanas, o a los que han renunciado. En cada lugar al que va, recibe un gran reproche: "Esta persona falta al respeto incluso a sus padres, a sus hermanos y hermanas, y a los que han renunciado". Así es como, primeramente, es de gran culpa por la culpa mundana. Pero además, por un acto de consecuencia inmediata (ānantariyakamma) cometido bajo el poder del odio, uno se cocina en el infierno por un eon (kappa). Así es como es de gran culpa por la culpa del resultado. "De rápido desvanecimiento" (khippavirāgī) significa que el odio se desvanece pronto. Pues alguien corrompido por el odio, tras haber faltado al respeto a sus padres, a una estupa, a un árbol Bodhi o a los que han renunciado, dice: "Perdónenme" y confiesa su falta. Al pedir perdón, ese kamma vuelve a su estado normal.

โมโหปิ ทฺวีเหว การเณหิ มหาสาวชฺโช. โมเหน หิ มูฬฺโห หุตฺวา มาตาปิตูสุปิ เจติเยปิ โพธิมฺหิปิ ปพฺพชิเตสุปิ อปรชฺฌิตฺวา คตคตฏฺฐาเน ครหํ ลภติ. เอวํ ตาว โลกวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. โมหวเสน ปน กเตน อานนฺตริยกมฺเมน กปฺปํ นิรเย ปจฺจติ. เอวํ วิปากวชฺชวเสนปิ มหาสาวชฺโช. ทนฺธวิราคีติ สณิกํ วิรชฺชติ. โมเหน มูฬฺเหน หิ กตกมฺมํ สณิกํ มุจฺจติ. ยถา หิ อจฺฉจมฺมํ สตกฺขตฺตุมฺปิ โธวิยมานํ น ปณฺฑรํ โหติ, เอวเมว โมเหน มูฬฺเหน กตกมฺมํ สีฆํ น มุจฺจติ, สณิกเมว มุจฺจตีติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

La delusión (moha) también es de gran culpa por solo dos razones. Al estar confundido por la delusión, uno falta al respeto a sus padres, a una estupa, a un árbol Bodhi o a los que han renunciado, y recibe reproches en cada lugar al que va. Así es como es de gran culpa por la culpa mundana. Pero además, por un acto de consecuencia inmediata cometido por la delusión, uno se cocina en el infierno por un eon. Así es como es de gran culpa por la culpa del resultado. "De lento desvanecimiento" (dandhavirāgī) significa que se desvanece lentamente. Pues el kamma realizado por alguien confundido por la delusión se libera lentamente. Así como la piel de un oso, aunque se lave cien veces, no se vuelve blanca; del mismo modo, el kamma realizado por alguien confundido por la delusión no se libera rápidamente, sino que se libera lentamente. Esto es lo que debe entenderse. El resto en este pasaje es evidente. Aquí termina el comentario del octavo sutta.

๙. อกุสลมูลสุตฺตวณฺณนา

9. 9. Comentario al Akusalamūla Sutta

๗๐. นวเม อกุสลมูลานีติ อกุสลานํ มูลานิ, อกุสลานิ จ ตานิ มูลานิ จาติ วา อกุสลมูลานิ. ยทปิ, ภิกฺขเว, โลโภติ โยปิ, ภิกฺขเว, โลโภ. ตทปิ อกุสลมูลนฺติ โสปิ อกุสลมูลํ. อกุสลมูลํ วา สนฺธาย อิธ ตมฺปีติ อตฺโถ วฏฺฏติเยว. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ นโย เนตพฺโพ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ ราสึ กโรติ. อสตา ทุกฺขํ อุปฺปาทยตีติ อภูเตน อวิชฺชมาเนน ยํกิญฺจิ ตสฺส อภูตํ โทสํ วตฺวา ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ. วเธน วาติอาทิ เยนากาเรน ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ชานิยาติ ธนชานิยา. ปพฺพาชนายาติ คามโต วา รฏฺฐโต วา ปพฺพาชนียกมฺเมน[Pg.192]. พลวมฺหีติ อหมสฺมิ พลวา. พลตฺโถ อิติปีติ พเลน เม อตฺโถ อิติปิ, พเล วา ฐิโตมฺหีติปิ วทติ.

70. 70. En el noveno sutta, 'akusalamūlānīti' (raíces de lo perjudicial) significa las raíces de los estados perjudiciales. O bien, aquellos estados que son perjudiciales y que también actúan como raíces son 'akusalamūlāni'. 'Yadapi, bhikkhave, lobhoti' (cualquier cosa que sea, monjes, la codicia) significa: monjes, esa codicia que existe. 'Tadapi akusalamūlanti' (eso también es una raíz perjudicial) significa que esa codicia también es una raíz de lo perjudicial. O, refiriéndose al término 'raíz perjudicial' (akusalamūla), el significado de 'idatampīti' (eso también) es ciertamente apropiado. Por este método, se debe aplicar el mismo principio en todos los casos (como en el odio y el engaño). 'Abhisaṅkharotīti' (acumula) significa que se esfuerza, reúne y amontona (acciones kármicas). 'Asatā dukkhaṃ uppādayatīti' (causa sufrimiento mediante la falsedad) significa que a través de lo que es falso e inexistente, al atribuir cualquier falta falsa a otro, le causa sufrimiento. 'Vadhena vātiādi' (mediante el asesinato, etc.) se dice para mostrar la forma en que se provoca el sufrimiento. En ese contexto, 'jāniyāti' (pérdida) significa pérdida de riqueza. 'Pabbājanāyāti' (mediante el destierro) significa mediante el acto de expulsión de la aldea o del país. 'Balavamhīti' (soy fuerte) significa 'yo soy poderoso'. 'Balattho itipīti' (tengo fuerza) significa 'tengo uso para la fuerza' o también se dice 'estoy establecido en la fuerza'.

อกาลวาทีติ กาลสฺมึ น วทติ, อกาลสฺมึ วทติ นาม. อภูตวาทีติ ภูตํ น วทติ, อภูตํ วทติ นาม. อนตฺถวาทีติ อตฺถํ น วทติ, อนตฺถํ วทติ นาม. อธมฺมวาทีติ ธมฺมํ น วทติ, อธมฺมํ วทติ นาม. อวินยวาทีติ วินยํ น วทติ, อวินยํ วทติ นาม.

'Akālavādīti' (el que habla a destiempo) significa que no habla en el momento oportuno; se dice que habla en el momento inadecuado. 'Abhūtavādīti' (el que habla falsedades) significa que no habla lo que es verdad; se dice que habla lo que es falso. 'Anatthavādīti' (el que habla lo que no es beneficioso) significa que no habla sobre el bienestar; se dice que habla sobre lo que es perjudicial. 'Adhammavādīti' (el que habla en contra del Dhamma) significa que no habla de acuerdo con la doctrina; se dice que habla lo que no es doctrina. 'Avinayavādīti' (el que habla en contra de la Disciplina) significa que no habla de acuerdo con el Vinaya; se dice que habla lo que no es Vinaya.

ตถา หายนฺติ ตถา หิ อยํ. น อาตปฺปํ กโรติ ตสฺส นิพฺเพฐนายาติ ตสฺส อภูตสฺส นิพฺเพฐนตฺถาย วีริยํ น กโรติ. อิติเปตํ อตจฺฉนฺติ อิมินาปิ การเณน เอตํ อตจฺฉํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ.

'Tathā hāyanti' (así declina) debe entenderse analíticamente como 'tathā hi ayaṃ'. 'Na ātappaṃ karoti tassa nibbeṭhanāyāti' (no se esfuerza para desenredarlo) significa que no realiza el esfuerzo necesario para deshacer esa condición de codicia (o falsedad). 'Itipetaṃ atacchanti' (por lo tanto, esto es falso) significa que por esta razón también esto no es verdad. El término siguiente ('itipetaṃ abhūtaṃ') es simplemente un sinónimo de este mismo término.

ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขาติ นิรยาทิกา ทุคฺคติ อิจฺฉิตพฺพา, สา อสฺส อวสฺสภาวินี, ตตฺถาเนน นิพฺพตฺติตพฺพนฺติ อตฺโถ. อุทฺธสฺโตติ อุปริ ธํสิโต. ปริโยนทฺโธติ สมนฺตา โอนทฺโธ. อนยํ อาปชฺชตีติ อวุฑฺฒึ อาปชฺชติ. พฺยสนํ อาปชฺชตีติ วินาสํ อาปชฺชติ. คิมฺหกาลสฺมิญฺหิ มาลุวาสิปาฏิกาย ผลิตาย พีชานิ อุปฺปติตฺวา วฏรุกฺขาทีนํ มูเล ปตนฺติ. ตตฺถ ยสฺส รุกฺขสฺส มูเล ตีสุ ทิสาสุ ตีณิ พีชานิ ปติตานิ โหนฺติ, ตสฺมึ รุกฺเข ปาวุสฺสเกน เมเฆน อภิวฏฺเฐ ตีหิ พีเชหิ ตโย องฺกุรา อุฏฺฐหิตฺวา ตํ รุกฺขํ อลฺลียนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย รุกฺขเทวตาโย สกภาเวน สณฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. เตปิ องฺกุรา วฑฺฒมานา ลตาภาวํ อาปชฺชิตฺวา ตํ รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา สพฺพวิฏปสาขาปสาขา สํสิพฺพิตฺวา ตํ รุกฺขํ อุปริ ปริโยนนฺธนฺติ. โส มาลุวาลตาหิ สํสิพฺพิโต ฆเนหิ มหนฺเตหิ มาลุวาปตฺเตหิ สญฺฉนฺโน เทเว วา วสฺสนฺเต วาเต วา วายนฺเต ตตฺถ ตตฺถ ปลุชฺชิตฺวา ขาณุมตฺตเมว อวสิสฺสติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

'Duggati pāṭikaṅkhāti' (debe esperarse un destino infeliz) significa que se debe prever un destino de sufrimiento como el infierno, etc.; ese destino es inevitable para él, el significado es que nacerá allí. 'Uddhastoti' significa destruido desde arriba. 'Pariyonaddhoti' significa completamente envuelto. 'Anayaṃ āpajjatīti' significa que cae en la falta de prosperidad. 'Byasanaṃ āpajjatīti' significa que llega a la ruina. Ciertamente, en la estación calurosa, cuando la vaina de la enredadera māluvā estalla, las semillas caen y aterrizan al pie de árboles como el baniano. Allí, si tres semillas caen en tres direcciones en la base de un árbol, cuando ese árbol es empapado por la gran lluvia de la temporada, tres brotes surgen de las tres semillas y se aferran al árbol. A partir de ese momento, las deidades del árbol ya no pueden permanecer en su propio estado. Esos brotes, al crecer, se convierten en enredaderas, suben al árbol, entrelazan todas las ramas y ramificaciones, y cubren el árbol desde arriba. Así, entrelazado por las enredaderas māluvā y cubierto por sus densas y grandes hojas, cuando llueve o sopla el viento, el árbol se quiebra en diversos lugares hasta que solo queda un tronco. Refiriéndose a esto, el Bienaventurado dijo estas palabras.

เอวเมว โขติ เอตฺถ ปน อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลาทีสุ อญฺญตรรุกฺโข วิย หิ อยํ สตฺโต ทฏฺฐพฺโพ, ติสฺโส มาลุวาลตา วิย ตีณิ อกุสลมูลานิ, ยาว รุกฺขสาขา อสมฺปตฺตา, ตาว ตาสํ ลตานํ อุชุกํ รุกฺขาโรหนํ วิย โลภาทีนํ ทฺวารํ อสมฺปตฺตกาโล, สาขานุสาเรน [Pg.193] คมนกาโล วิย ทฺวารวเสน คมนกาโล, ปริโยนทฺธกาโล วิย โลภาทีหิ ปริยุฏฺฐิตกาโล, ขุทฺทกสาขานํ ปลุชฺชนกาโล วิย ทฺวารปฺปตฺตานํ กิเลสานํ วเสน ขุทฺทานุขุทฺทกา อาปตฺติโย อาปนฺนกาโล, มหาสาขานํ ปลุชฺชนกาโล วิย ครุกาปตฺตึ อาปนฺนกาโล, ลตานุสาเรน โอติณฺเณน อุทเกน มูเลสุ ตินฺเตสุ รุกฺขสฺส ภูมิยํ ปตนกาโล วิย กเมน จตฺตาริ ปาราชิกานิ อาปชฺชิตฺวา จตูสุ อปาเยสุ นิพฺพตฺตนกาโล ทฏฺฐพฺโพ.

'Evameva khoti' (así mismo): aquí se presenta la correspondencia de la analogía: este ser debe verse como uno de los árboles (como el árbol sāla, etc.); las tres raíces perjudiciales son como las tres enredaderas māluvā. El período en que la codicia y los demás venenos aún no han llegado a las puertas de los sentidos es como el tiempo en que las enredaderas aún no han alcanzado las ramas del árbol y suben rectas. El tiempo de actuar a través de las puertas de los sentidos es como el tiempo en que la enredadera avanza siguiendo las ramas. El tiempo de estar abrumado por la codicia, etc., es como el tiempo en que el árbol está totalmente envuelto. El tiempo de cometer ofensas menores y muy pequeñas por el poder de las impurezas que han llegado a las puertas de los sentidos es como el tiempo en que las ramas pequeñas se rompen. El tiempo de cometer una ofensa grave (garukāpatti) es como el tiempo en que las ramas grandes se rompen. Finalmente, el tiempo de renacer en los cuatro estados de privación tras haber cometido las cuatro ofensas de expulsión (pārājika) es como el momento en que el árbol cae al suelo debido a que sus raíces se pudrieron por el agua que descendió siguiendo la enredadera.

สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. เอวเมว โขติ เอตฺถ ปน อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลาทีสุ อญฺญตรรุกฺโข วิย อยํ สตฺโต ทฏฺฐพฺโพ, ติสฺโส มาลุวาลตา วิย ตีณิ อกุสลมูลานิ, ตาสํ อปฺปวตฺตึ กาตุํ อาคตปุริโส วิย โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ปญฺญา, กุทฺทาลปิฏกํ วิย สทฺธาปิฏกํ, ปลิขนนขณิตฺติ วิย วิปสฺสนาปญฺญา, ขณิตฺติยา มูลจฺเฉทนํ วิย วิปสฺสนาญาเณน อวิชฺชามูลสฺส ฉินฺทนกาโล, ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทนกาโล วิย ขนฺธวเสน ทิฏฺฐกาโล, ผาลนกาโล วิย มคฺคญาเณน กิเลสานํ สมุคฺฆาติตกาโล, มสิกรณกาโล วิย ธรมานกปญฺจกฺขนฺธกาโล, มหาวาเต โอปุณิตฺวา อปฺปวตฺตนกาโล วิย อุปาทินฺนกกฺขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกนิโรเธน นิรุชฺฌิตฺวา ปุนพฺภเว ปฏิสนฺธิอคฺคหณกาโล ทฏฺฐพฺโพติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

El lado de lo puro (sukkapakkho) debe entenderse por la inversión de lo anteriormente dicho. 'Evameva khoti' (así mismo): aquí se presenta la correspondencia de la analogía: el ser debe verse como el árbol; las tres raíces perjudiciales son como las tres enredaderas māluvā; el practicante (yogāvacaro) es como el hombre que viene a impedir su crecimiento; la sabiduría es como la azada; la fe es como el canasto de la azada; la sabiduría de la visión cabal (vipassanāpaññā) es como el pico de excavar. El tiempo de cortar la raíz de la ignorancia con el conocimiento de la visión cabal es como el corte de la raíz con el pico. El tiempo de ver la realidad mediante los agregados (khandha) es como cortar en pedazos. El tiempo de erradicar las impurezas con el conocimiento del sendero (maggañāṇa) es como el momento de partir la madera. El tiempo en que los cinco agregados aún persisten es como el tiempo de hacer carbón. El tiempo en que no se vuelve a tomar un renacimiento en una existencia futura, tras la cesación final sin reconexión de los agregados condicionados, es como el momento en que las cenizas son aventadas en un gran viento para que no vuelvan a aparecer. En este sutta se han expuesto tanto el ciclo de sufrimientos (vaṭṭa) como la liberación del ciclo (vivaṭṭa).

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Uposatha Sutta

๗๑. ทสเม ตทหุโปสเถติ ตสฺมึ อหุ อุโปสเถ ตํ ทิวสํ อุโปสเถ, ปนฺนรสิกอุโปสถทิวเสติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมีติ อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย คนฺธมาลาทิหตฺถา อุปสงฺกมิ. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา นาม มชฺฌนฺโห, อิมสฺมึ ฐิเต มชฺฌนฺหิเก กาเลติ อตฺโถ. กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสีติ กึ กโรนฺตี วิจรสีติ ปุจฺฉติ. โคปาลกุโปสโถติ โคปาลเกหิ สทฺธึ อุปวสนอุโปสโถ. นิคณฺฐุโปสโถติ นิคณฺฐานํ อุปวสนอุโปสโถ. อริยุโปสโถติ อริยานํ อุปวสนอุโปสโถ. เสยฺยถาปิ วิสาเขติ ยถา นาม, วิสาเข. สายนฺหสมเย [Pg.194] สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวาติ โคปาลกา หิ เทวสิกเวตเนน วา ปญฺจาหทสาหอทฺธมาสมาสฉมาสสํวจฺฉรปริจฺเฉเทน วา คาโว คเหตฺวา รกฺขนฺติ. อิธ ปน เทวสิกเวตเนน รกฺขนฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – นิยฺยาเตตฺวาติ ปฏิจฺฉาเปตฺวา ‘‘เอตา โว คาโว’’ติ ทตฺวา. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา มญฺเจ นิปนฺโน เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. อภิชฺฌาสหคเตนาติ ตณฺหาย สมฺปยุตฺเตน. เอวํ โข, วิสาเข, โคปาลกุโปสโถ โหตีติ อริยุโปสโถว อยํ, อปริสุทฺธวิตกฺกตาย ปน โคปาลกอุโปสถฏฺฐาเน ฐิโต. น มหปฺผโลติ วิปากผเลน น มหปฺผโล. น มหานิสํโสติ วิปากานิสํเสน น มหานิสํโส. น มหาชุติโกติ วิปาโกภาเสน น มหาโอภาโส. น มหาวิปฺผาโรติ วิปากวิปฺผารสฺส อมหนฺตตาย น มหาวิปฺผาโร.

71. En el décimo sutta, 'tadahuposathe' significa en aquel día de Uposatha, específicamente el decimoquinto día de Uposatha. 'Upasaṅkamī' indica que se acercó tras haber emprendido los factores del Uposatha, llevando en sus manos incienso, flores y otros objetos. 'Handa' es una partícula empleada en el sentido de renuncia o abandono (vossagga). 'Divā divassa' se refiere al mediodía (majjhanho), es decir, en el momento en que el sol está en el cenit. 'Kuto nu tvaṃ āgacchasi' es una pregunta que inquiere: '¿Qué estás haciendo que andas deambulando?'. 'Gopālakuposatha' es el Uposatha comparado con el de los pastores de vacas. 'Nigaṇṭhuposatha' es el Uposatha observado por los nigaṇṭhas (jainas). 'Ariyuposatha' es el Uposatha practicado por los Nobles (Ariyas). 'Seyyathāpi visākheti' es una comparación dirigida a Visākha. 'Sāyanhasamaye sāmikānaṃ gāvo niyyātetvā' alude a que los pastores cuidan el ganado por un salario diario o por periodos establecidos (quince días, un mes, etc.) y lo devuelven al atardecer diciendo: 'Estas son vuestras vacas'. 'Iti paṭisañcikkhati' significa que, tras regresar a casa y comer, reflexiona mientras descansa en su lecho. 'Abhijjhāsahagatenāti' significa acompañado de codicia o deseo (taṇhā). 'Evaṃ kho visākhe gopālakuposatho hoti' señala que, aunque sea un Uposatha de los Nobles, se considera un Uposatha de pastor debido a la presencia de pensamientos impuros. 'Na mahapphalo' significa que no produce un gran fruto como resultado (vipāka). 'Na mahānisaṃso' significa que no genera grandes beneficios secundarios. 'Na mahājutiko' significa que no posee un gran resplandor. 'Na mahāvipphāro' significa que no tiene un gran alcance o difusión debido a la pequeñez de su resultado.

สมณชาติกาติ สมณาเยว. ปรํ โยชนสตนฺติ โยชนสตํ อติกฺกมิตฺวา ตโต ปรํ. เตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิปาหีติ เตสุ โยชนสตโต ปรภาเคสุ ฐิเตสุ สตฺเตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิป, นิกฺขิตฺตทณฺโฑ โหหิ. นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อหํ กตฺถจิ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนตสฺมึ น โหมิ. กิญฺจนํ วุจฺจติ ปลิโพโธ, ปลิโพโธ น โหมีติ วุตฺตํ โหติ. น จ มม กฺวจนิ กตฺถจิ กิญฺจนตตฺถีติ มมาปิ กฺวจนิ อนฺโต วา พหิทฺธา วา กตฺถจิ เอกปริกฺขาเรปิ กิญฺจนตา นตฺถิ, ปลิโพโธ นตฺถิ, ฉินฺนปลิโพโธหมสฺมีติ วุตฺตํ โหติ. โภเคติ มญฺจปีฐยาคุภตฺตาทโย. อทินฺนํเยว ปริภุญฺชตีติ ปุนทิวเส มญฺเจ นิปชฺชนฺโตปิ ปีเฐ นิสีทนฺโตปิ ยาคุํ ปิวนฺโตปิ ภตฺตํ ภุญฺชนฺโตปิ เต โภเค อทินฺเนเยว ปริภุญฺชติ. น มหปฺผโลติ นิปฺผโล. พฺยญฺชนเมว หิ เอตฺถ สาวเสสํ, อตฺโถ ปน นิรวเสโส. เอวํ อุปวุตฺถสฺส หิ อุโปสถสฺส อปฺปมตฺตกมฺปิ วิปากผลํ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา นิปฺผโลตฺเวว เวทิตพฺโพ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

'Samaṇajātikā' se refiere estrictamente a los ascetas. 'Paraṃ yojanasataṃ' significa más allá de una distancia de cien yojanas. 'Tesu daṇḍaṃ nikkhipāhi' significa dejar de lado la violencia hacia los seres que habitan en esos lugares remotos. 'Nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasminti' significa: 'Yo no soy nada en ningún lugar para nadie'; aquí 'kiñcana' se define como impedimento o aflicción (palibodho). 'Na ca mama...' expresa que no existe sentido de posesión ni preocupación, interna o externa, sobre ningún requisito; indica que se han cortado los vínculos de apego. 'Bhogeti' se refiere a posesiones como lechos, asientos, gachas y arroz. 'Adinnaṃyeva paribhuñjatīti' significa que, al día siguiente, la persona hace uso de estos bienes (lecho, comida, etc.) sin que le hayan sido otorgados formalmente por un dueño. 'Na mahapphalo' significa infructuoso. En este contexto, las palabras son limitadas pero el significado es absoluto: para un Uposatha practicado de tal modo, no existe ni el más mínimo resultado deseable o placentero. Por lo tanto, debe considerarse nulo. El mismo principio se aplica a los términos restantes.

อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺสาติ อิทํ กสฺมา อาห? สํกิลิฏฺเฐน หิ จิตฺเตน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ น มหปฺผโล โหตีติ ทสฺสิตตฺตา วิสุทฺเธน จิตฺเตน อุปวุตฺถสฺส มหปฺผลตา อนุญฺญาตา โหติ. ตสฺมา เยน กมฺมฏฺฐาเนน จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, ตํ จิตฺตวิโสธนกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ อิทมาห[Pg.195]. ตตฺถ อุปกฺกเมนาติ ปจฺจตฺตปุริสกาเรน, อุปาเยน วา. ตถาคตํ อนุสฺสรตีติ อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคตคุเณ อนุสฺสรติ. เอตฺถ หิ อิติปิ โส ภควาติ โส ภควา อิติปิ สีเลน, อิติปิ สมาธินาติ สพฺเพ โลกิยโลกุตฺตรา พุทฺธคุณา สงฺคหิตา. อรหนฺติอาทีหิ ปาฏิเยกฺกคุณาว นิทฺทิฏฺฐา. ตถาคตํ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทตีติ โลกิยโลกุตฺตเร ตถาคตคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโท ปสนฺโน โหติ.

¿Por qué se dice 'upakkiliṭṭhassa cittassāti' (de la mente impura)? Porque al mostrar que un Uposatha practicado con una mente afligida por impurezas no tiene gran fruto, se sobrentiende que aquel practicado con una mente pura sí lo tiene. Por tanto, para presentar el objeto de meditación (kammaṭṭhāna) que purifica la mente, se dice esto. En ese pasaje, 'upakkamenā' significa mediante el esfuerzo individual o el método adecuado. 'Tathāgataṃ anussaratīti' significa que rememora las virtudes del Tathāgata a través de ocho aspectos. En la fórmula 'itipi so bhagavā', se engloban todas las cualidades búdicas, tanto mundanas como supramundanas (como la virtud y la concentración). Con términos como 'Arahaṃ', se especifican cualidades individuales. 'Tathāgataṃ anussarato cittaṃ pasīdatīti' indica que, al rememorar las perfecciones del Tathāgata, surge un estado mental de claridad, fe y serenidad.

จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสาติ ปญฺจ นีวรณา. กกฺกนฺติ อามลกกกฺกํ. ตชฺชํ วายามนฺติ ตชฺชาติกํ ตทนุจฺฉวิกํ กกฺเกน มกฺขนฆํสนโธวนวายามํ. ปริโยทปนา โหตีติ สุทฺธภาวกรณํ โหติ. กิลิฏฺฐสฺมึ หิ สีเส ปสาธนํ ปสาเธตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬมาโน น โสภติ, ปริสุทฺเธ ปน ตสฺมึ ปสาธนํ ปสาเธตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬมาโน โสภติ, เอวเมว กิลิฏฺฐจิตฺเตน อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย อุโปสโถ อุปวุตฺโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺเธน ปน จิตฺเตน อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย อุปวุตฺโถ อุโปสโถ มหปฺผโล โหตีติ อธิปฺปาเยน เอวมาห. พฺรหฺมุโปสถํ อุปวสตีติ พฺรหฺมา วุจฺจติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺส คุณานุสฺสรณวเสน อยํ อุโปสโถ พฺรหฺมุโปสโถ นาม, ตํ อุปวสติ. พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํวสตีติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน สทฺธึ สํวสติ. พฺรหฺมญฺจสฺส อารพฺภาติ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อารพฺภ.

'Cittassa upakkilesā' se refiere a los cinco obstáculos mentales (nīvaraṇas). 'Kakka' es el polvo de la fruta ámalaka. 'Tajjaṃ vāyāmaṃ' se refiere al esfuerzo pertinente para la purificación, como la aplicación, el frotamiento y el lavado. 'Pariyodapanā' es el acto de limpiar profundamente. Así como un adorno en una cabeza sucia no luce, pero en una cabeza limpia resplandece, del mismo modo, el Uposatha emprendido con una mente impura carece de gran fruto, mientras que con una mente pura es de gran beneficio; con esta intención se dice esto. 'Brahmuposathaṃ upavasatīti': aquí 'Brahmā' designa al Buda Perfectamente Iluminado; este Uposatha se denomina Brahmuposatha porque se observa mediante la rememoración de Sus cualidades. 'Brahmunā saddhiṃ saṃvasatīti' significa que uno habita espiritualmente junto al Buda. 'Brahmañcassa ārabbhāti' significa que se realiza tomando al Buda como objeto de referencia.

ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ สหตนฺติกํ โลกุตฺตรธมฺมํ อนุสฺสรติ. โสตฺตินฺติ กุรุวินฺทกโสตฺตึ. กุรุวินฺทกปาสาณจุณฺเณน หิ สทฺธึ ลาขํ โยเชตฺวา มณิเก กตฺวา วิชฺฌิตฺวา สุตฺเตน อาวุณิตฺวา ตํ มณิ กลาปปนฺตึ อุภโต คเหตฺวา ปิฏฺฐึ ฆํเสนฺติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘โสตฺติญฺจ ปฏิจฺจา’’ติ. จุณฺณนฺติ นฺหานียจุณฺณํ. ตชฺชํ วายามนฺติ อุพฺพฏฺฏนฆํสนโธวนาทิกํ ตทนุรูปวายามํ. ธมฺมุโปสถนฺติ สหตนฺติกํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ อารพฺภ อุปวุตฺถตฺตา อยํ อุโปสโถ ‘‘ธมฺมุโปสโถ’’ติ วุตฺโต. อิธาปิ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา ปุริมนเยเนว โยชนา กาตพฺพา.

'Rememora el Dhamma' significa que recuerda el Dhamma supramundano junto con sus textos sagrados. 'Sotti' se refiere a un compuesto de pulido hecho con polvo de rubí y laca. Pues, en verdad, tras mezclar polvo de piedra de rubí con laca, habiendo dado forma a las gemas, perforándolas y ensartándolas con un hilo, sostienen esa sarta de gemas por ambos extremos y frotan su superficie; en referencia a ese acto de frotar se ha dicho: 'basado en el pulidor (sotti)'. 'Polvo' se refiere al polvo para el baño. 'El esfuerzo apropiado' se refiere al esfuerzo conforme a ello, como el masaje, el frotado y el lavado. 'El Uposatha del Dhamma' se denomina así porque es el Uposatha observado basándose en los nueve Dhammas supramundanos junto con sus textos. También aquí, partiendo del término 'purificación', la conexión del significado debe realizarse de la misma manera que el método anterior.

สงฺฆํ อนุสฺสรตีติ อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ คุเณ อนุสฺสรติ. อุสฺมญฺจ ปฏิจฺจาติ ทฺเว ตโย วาเร คาหาปิตํ อุสุมํ ปฏิจฺจ. อุสญฺจาติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ[Pg.196]. ขารนฺติ ฉาริกํ. โคมยนฺติ โคมุตฺตํ วา อชลณฺฑิกา วา. ปริโยทปนาติ อิธาปิ ปุริมนเยเนว โยชนา กาตพฺพา. สงฺฆุโปสถนฺติ อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ คุเณ อารพฺภ อุปวุตฺถตฺตา อยํ อุโปสโถ ‘‘สงฺฆุโปสโถ’’ติ วุตฺโต.

'Rememora el Sangha' significa que recuerda las cualidades de las ocho personas nobles. 'Basado en el calor' se refiere a basarse en el vapor o calor producido dos o tres veces. Existe también la lectura 'usañca', que tiene el mismo significado. 'Álcali' se refiere a la ceniza. 'Productos de la vaca' se refiere a la orina de vaca o al estiércol de cabra. También en este pasaje sobre la 'purificación', la conexión debe realizarse según el método anterior. 'El Uposatha del Sangha' se denomina así por haber sido observado basándose en las virtudes de las ocho personas nobles.

สีลานีติ คหฏฺโฐ คหฏฺฐสีลานิ, ปพฺพชิโต ปพฺพชิตสีลานิ. อขณฺฑานีติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๑) วิตฺถาริโตว. วาลณฺฑุปกนฺติ อสฺสวาเลหิ วา มกจิวาลาทีหิ วา กตํ อณฺฑุปกํ. ตชฺชํ วายามนฺติ เตเลน เตเมตฺวา มลสฺส ตินฺตภาวํ ญตฺวา ฉาริกํ ปกฺขิปิตฺวา วาลณฺฑุปเกน ฆํสนวายาโม. อิธ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา เอวํ โยชนา กาตพฺพา กิลิฏฺฐสฺมิญฺหิ อาทาเส มณฺฑิตปสาธิโตปิ อตฺตภาโว โอโลกิยมาโน น โสภติ, ปริสุทฺเธ โสภติ. เอวเมว กิลิฏฺเฐน จิตฺเตน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺเธน ปน มหปฺผโล โหตีติ. สีลุโปสถนฺติ อตฺตโน สีลานุสฺสรณวเสน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ สีลุโปสโถ นาม. สีเลน สทฺธินฺติ อตฺตโน ปญฺจสีลทสสีเลน สทฺธึ. สีลญฺจสฺส อารพฺภาติ ปญฺจสีลํ ทสสีลญฺจ อารพฺภ.

'Virtudes' se refiere a las virtudes de los laicos para el laico, y a las virtudes de los monjes para el monje. El significado de términos como 'no rotas' (akhaṇḍāni) ha sido detallado por mí en el Visuddhimagga. 'Vālaṇḍupaka' es una almohadilla o cepillo hecho de crines de caballo o de fibras de cáñamo y similares. 'El esfuerzo apropiado' se refiere al esfuerzo de frotar con el cepillo de crines tras haber untado con aceite para humedecer la suciedad y tras aplicar ceniza. Aquí, partiendo del término 'purificación', debe realizarse la siguiente conexión: así como un cuerpo, aunque esté adornado y embellecido, no luce bien cuando se mira en un espejo sucio, pero sí luce bien en uno limpio; de la misma manera, el Uposatha observado con una mente manchada no tiene gran fruto, pero con una mente pura, tiene gran fruto. 'El Uposatha de la virtud' es el nombre del Uposatha observado mediante la rememoración de la propia virtud. 'Con la virtud' significa junto con sus propios cinco o diez preceptos. 'Basándose en su virtud' significa basándose en los cinco o diez preceptos.

เทวตา อนุสฺสรตีติ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน สทฺธาทิคุเณ อนุสฺสรติ. อุกฺกนฺติ อุทฺธนํ. โลณนฺติ โลณมตฺติกา. เครุกนฺติ เครุกจุณฺณํ. นาฬิกสณฺฑาสนฺติ ธมนนาฬิกญฺเจว ปริวตฺตนสณฺฑาสญฺจ. ตชฺชํ วายามนฺติ อุทฺธเน ปกฺขิปนธมนปริวตฺตนาทิกํ อนุรูปํ วายามํ. อิธ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา – สํกิลิฏฺฐสุวณฺณมเยน หิ ปสาธนภณฺเฑน ปสาธิตา นกฺขตฺตํ กีฬมานา น โสภนฺติ, ปริสุทฺธสุวณฺณมเยน โสภนฺติ. เอวเมว สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส อุโปสโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺธจิตฺตสฺส มหปฺผโล. เทวตุโปสถนฺติ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน คุเณ อนุสฺสรนฺเตน อุปวุตฺถอุโปสโถ เทวตุโปสโถ นาม. เสสํ อิเมสุ พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓ อาทโย) วุตฺตเมว.

'Rememora a las deidades' significa que recuerda sus propias virtudes, como la fe y otras, poniendo a las deidades como testigos. 'Ukka' significa horno. 'Sal' se refiere a la tierra salina. 'Geruka' se refiere al polvo de ocre rojo. 'Nāḷikasaṇḍāsa' se refiere tanto al tubo de soplado como a las tenazas para girar el metal. 'El esfuerzo apropiado' se refiere al esfuerzo adecuado en el horno, como introducir, soplar y girar el metal. Aquí, partiendo del término 'purificación', debe entenderse la conexión de esta manera: quienes se adornan con objetos hechos de oro impuro no lucen bien mientras celebran un festival, pero lucen bien con oro puro. De la misma manera, el Uposatha de una persona con la mente manchada no tiene gran fruto; el de una persona con la mente pura tiene gran fruto. 'El Uposatha de las deidades' es el nombre del Uposatha observado por quien recuerda sus propias virtudes poniendo a las deidades como testigos. Todo lo demás que deba decirse sobre estos temas de meditación, como la rememoración del Buda y otros, ya ha sido dicho por mí en el Visuddhimagga.

ปาณาติปาตนฺติ [Pg.197] ปาณวธํ. ปหายาติ ตํ ปาณาติปาตเจตนาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ ปชหิตฺวา. ปฏิวิรตาติ ปหีนกาลโต ปฏฺฐาย ตโต ทุสฺสีลฺยโต โอรตา วิรตาว. นิหิตทณฺฑา นิหิตสตฺถาติ ปรูปฆาตตฺถาย ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อาทาย อวตฺตนโต นิกฺขิตฺตทณฺฑา เจว นิกฺขิตฺตสตฺถา จาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา ทณฺฑํ สพฺพมฺปิ อวเสสํ อุปกรณํ สตฺตานํ วิหึสนภาวโต สตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ภิกฺขู กตฺตรทณฺฑํ วา ทนฺตกฏฺฐวาสึ วา ปิปฺผลกํ วา คเหตฺวา วิจรนฺติ, น ตํ ปรูปฆาตตฺถาย. ตสฺมา นิหิตทณฺฑา นิหิตสตฺถาตฺเวว สงฺขํ คจฺฉนฺติ. ลชฺชีติ ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมนฺนาคตา. ทยาปนฺนาติ ทยํ เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺนา. สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ สพฺเพ ปาณภูเต หิเตน อนุกมฺปกา, ตาย เอว ทยาปนฺนตาย สพฺเพสํ ปาณภูตานํ หิตจิตฺตกาติ อตฺโถ. อหมฺปชฺชาติ อหมฺปิ อชฺช. อิมินาปิ องฺเคนาติ อิมินาปิ คุณงฺเคน. อรหตํ อนุกโรมีติ ยถา ปุรโต คจฺฉนฺตํ ปจฺฉโต คจฺฉนฺโต อนุคจฺฉติ นาม, เอวํ อหมฺปิ อรหนฺเตหิ ปฐมํ กตํ อิมํ คุณํ ปจฺฉา กโรนฺโต เตสํ อรหนฺตานํ อนุกโรมิ. อุโปสโถ จ เม อุปวุตฺโถ ภวิสฺสตีติ เอวํ กโรนฺเตน มยา อรหตญฺจ อนุกตํ ภวิสฺสติ, อุโปสโถ จ อุปวุตฺโถ ภวิสฺสติ.

'Destruir la vida' se refiere a la matanza de seres vivos. 'Habiendo abandonado' significa habiendo renunciado a esa inmoralidad consistente en la intención de destruir la vida. 'Abstenidos' significa que, desde el momento del abandono, se mantienen alejados y apartados de dicha inmoralidad. 'Habiendo depuesto el palo y el arma' significa que viven habiendo dejado de lado el bastón y el arma por no usarlos para dañar a otros. Y aquí, debe entenderse que, a excepción del bastón de caminante, cualquier otro instrumento se considera 'arma' por su capacidad de destruir a los seres. Sin embargo, cuando los monjes andan con un bastón de apoyo, un cuchillo para palillos de dientes o un cortaplumas, no es con el fin de dañar a otros; por lo tanto, se consideran personas que han 'depuesto el palo y el arma'. 'Pudoroso' significa dotado de vergüenza, que tiene como característica el aborrecimiento del mal. 'Llenos de compasión' significa que viven habiendo alcanzado un estado mental de benevolencia. 'Compasivos por el bienestar de todos los seres' significa que se compadecen de todos los seres vivos mediante actos de beneficio; por esa misma compasión, tienen un pensamiento orientado al bienestar de todos los seres. 'Yo también hoy' (ahampajjāti) debe desglosarse como 'ahampi ajja'. 'Incluso con este factor' significa con este factor de virtud. 'Imito a los Arahants' significa que, así como quien va detrás sigue a quien va delante, de la misma manera yo, realizando después esta virtud realizada primero por los Arahants, imito a esos Arahants. 'Y el Uposatha será observado por mí' significa que, al actuar así, habré imitado a los Arahants y el Uposatha habrá sido observado.

อทินฺนาทานนฺติ อทินฺนสฺส ปรปริคฺคหิตสฺส อาทานํ, เถยฺยํ โจริกนฺติ อตฺโถ. ทินฺนเมว อาทิยนฺตีติ ทินฺนาทายี. จิตฺเตนปิ ทินฺนเมว ปฏิกงฺขนฺตีติ ทินฺนปาฏิกงฺขี. เถเนตีติ เถโน, น เถเนน อเถเนน. อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน. อตฺตนาติ อตฺตภาเวน, อเถนํ สุจิภูตํ อตฺตภาวํ กตฺวา วิหรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

'Tomar lo que no ha sido dado' significa tomar lo ajeno que no ha sido entregado; significa robo o latrocinio. 'Toman solo lo que se les da', por lo tanto son 'tomadores de lo dado'. 'Desean incluso mentalmente solo lo que se les da', por lo tanto son 'deseosos de lo dado'. 'El que roba' es un ladrón; no por robo, sino 'sin robo'. Por el mismo hecho de no robar, se es puro. 'Por sí mismos' (attanā) significa a través de su propio ser; se dice que viven habiendo hecho de su propio ser alguien que no roba y que es puro.

อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ. พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ อาจารํ จรนฺตีติ พฺรหฺมจารี. อาราจารีติ อพฺรหฺมจริยโต ทูราจารี. เมถุนาติ ราคปริยุฏฺฐานวเสน สทิสตฺตา เมถุนกาติ ลทฺธโวหาเรหิ ปฏิเสวิตพฺพโต เมถุโนติ สงฺขํ คตา อสทฺธมฺมา. คามธมฺมาติ คามวาสีนํ ธมฺมา.

"Abrahmacariya" significa conducta innoble. Se llama "brahmacārī" a quien practica la conducta noble y excelente. "Ārācārī" se refiere a aquel que vive alejado de la conducta innoble. "Methuna" (relación sexual) se refiere a la práctica de los innobles (asaddhamma), llamada así porque es realizada por personas que han recibido el nombre de "parejas" (methunaka) debido a que son similares en ser dominados por el impulso de la lujuria; también se denomina "gāmadhamma" por ser la práctica propia de los habitantes de las aldeas (gente común).

มุสาวาทาติ อลิกวจนา ตุจฺฉวจนา. สจฺจํ วทนฺตีติ สจฺจวาที. สจฺเจน สจฺจํ สํทหนฺติ ฆฏฺเฏนฺตีติ สจฺจสนฺธา, น อนฺตรนฺตรา มุสา วทนฺตีติ อตฺโถ[Pg.198]. โย หิ ปุริโส กทาจิ มุสาวาทํ วทติ, กทาจิ สจฺจํ. ตสฺส มุสาวาเทน อนฺตริตตฺตา สจฺจํ สจฺเจน น ฆฏียติ. ตสฺมา น โส สจฺจสนฺโธ. อิเม ปน น ตาทิสา, ชีวิตเหตุปิ มุสา อวตฺวา สจฺเจน สจฺจํ สํทหนฺติเยวาติ สจฺจสนฺธา. เถตาติ ถิรา, ฐิตกถาติ อตฺโถ. เอโก ปุคฺคโล หลิทฺทิราโค วิย ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย อสฺสปิฏฺเฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑมิว จ น ฐิตกโถ โหติ. เอโก ปาสาณเลขา วิย อินฺทขีโล วิย จ ฐิตกโถ โหติ, อสินา สีสํ ฉินฺทนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถติ. อยํ วุจฺจติ เถโต. ปจฺจยิกาติ ปตฺติยายิตพฺพกา, สทฺธายิกาติ อตฺโถ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล น ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกน นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘มา ตสฺส วจนํ สทฺทหถา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอโก ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘ยทิ เตน วุตฺตํ, อิทเมว ปมาณํ, อิทานิ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ นตฺถิ, เอวเมวํ อิท’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ ปจฺจยิโก. อวิสํวาทกา โลกสฺสาติ ตาย สจฺจวาทิตาย โลกํ น วิสํวาเทนฺตีติ อตฺโถ.

"Musāvāda" se refiere a las palabras falsas y vanas. "Saccavādī" es quien dice la verdad. "Saccasandhā" significa que vinculan la verdad con la verdad, es decir, que no mienten entre medio. Un hombre que a veces miente y a veces dice la verdad no es "saccasandha" porque su palabra verdadera queda interrumpida por la mentira y no se conecta con la siguiente verdad. Estos [los Nobles], sin embargo, no son así; incluso a costa de su propia vida no mienten, vinculando siempre la verdad con la verdad. "Theto" significa firmes, con palabras estables. Una persona no es estable en su palabra si esta es voluble como el tinte de cúrcuma, o insegura como una estaca clavada en un montón de paja, o como una calabaza puesta sobre el lomo de un caballo. Es estable (theto) si su palabra es como una inscripción grabada en piedra o como un pilar de ciudad (indakhīla); incluso si le cortaran la cabeza con una espada, no diría dos versiones distintas. "Paccayikā" significa que sus palabras son dignas de crédito y confianza. Si alguien no es digno de confianza, al preguntar "¿quién dijo esto?", su palabra es puesta en duda; pero si es "paccayikā", su palabra se acepta como autoridad indiscutible. "Avisaṃvādakā lokassa" significa que, debido a su hábito de veracidad, no engañan al mundo.

สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ สุราเมรยมชฺชานํ ปานเจตนาสงฺขาตํ ปมาทการณํ. เอกภตฺติกาติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ. เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโตอรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมานาปิ เอกภตฺติกาว โหนฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘เอกภตฺติกา’’ติ. รตฺติโภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรตาติ รตฺตูปรตา. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม, ตโต วิรตตฺตา วิรตา วิกาลโภชนา.

"Surāmerayamajjapamādaṭṭhāna" es la causa de la negligencia, consistente en la intención de beber licores y fermentos embriagadores. "Ekabhattikā" se refiere a tener una sola comida; existen dos horarios de comida: el de la mañana (limitado por el mediodía) y el de la tarde/noche (desde el mediodía hasta el amanecer). Se considera "ekabhattikā" a quien come dentro del límite del mediodía, incluso si come varias veces en ese periodo. "Rattūparatā" significa que se abstienen de comer por la noche. La comida tomada desde que pasa el mediodía hasta la puesta del sol se llama "vikālabhojana" (comida fuera de hora), y ellos se abstienen de tal práctica.

สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา วิสูกํ ปฏาณิภูตํ ทสฺสนนฺติ วิสูกทสฺสนํ, อตฺตนา นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสน นจฺจญฺจ คีตญฺจ วาทิตญฺจ, อนฺตมโส มยูรนจฺจนาทิวเสนาปิ ปวตฺตานํ นจฺจาทีนํ วิสูกภูตํ ทสฺสนญฺจาติ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนํ. นจฺจาทีนิ หิ อตฺตนา ปโยเชตุํ วา ปเรหิ ปโยชาเปตุํ วา ปยุตฺตานิ ปสฺสิตุํ วา เนว ภิกฺขูนํ, น ภิกฺขุนีนํ วฏฺฏนฺติ.

"Visūkadassana" es el espectáculo que resulta contrario y espinoso para la enseñanza (Sāsana). "Naccagītavāditavisūkadassana" incluye el baile, el canto, la música y el observar espectáculos, ya sea realizándolos uno mismo, haciendo que otros los realicen, o incluso observando movimientos como el baile de un pavo real. A los monjes y monjas no les está permitido realizar, inducir a otros a realizar o asistir a mirar tales espectáculos de danza, canto y música.

มาลาทีสุ [Pg.199] มาลาติ ยํกิญฺจิ ปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ คนฺธชาตํ. วิเลปนนฺติ ฉวิราคกรณํ. ตตฺถ ปิฬนฺธนฺโต ธาเรติ นาม, อูนฏฺฐานํ ปูเรนฺโต มณฺเฑติ นาม, คนฺธวเสน ฉวิราควเสน จ สาทิยนฺโต วิภูเสติ นาม. ฐานํ วุจฺจติ การณํ, ตสฺมา ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย ตานิ มาลาธารณาทีนิ มหาชโน กโรติ, ตโต ปฏิวิรตาติ อตฺโถ. อุจฺจาสยนํ วุจฺจติ ปมาณาติกฺกนฺตํ, มหาสยนํ อกปฺปิยตฺถรณํ, ตโต ปฏิวิรตาติ อตฺโถ.

En el término "mālādisu", "mālā" se refiere a cualquier tipo de flor; "gandha" a cualquier fragancia; "vilepana" a ungüentos cosméticos para la piel. Se dice que uno "lleva" (dhāreti) cuando se coloca flores, "adorna" (maṇḍeti) cuando rellena imperfecciones, y "embellece" (vibhūseti) cuando busca el deleite en la fragancia o el color de la piel. Se abstienen de la intención inmoral con la que la gente común usa tales adornos. "Uccāsayana" se refiere a lechos o asientos que exceden las medidas permitidas; "mahāsayana" se refiere a lechos con coberturas no permitidas [como pieles de animales salvajes]. Se abstienen de ambos.

กีวมหปฺผโลติ กิตฺตกํ มหปฺผโล. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปหูตรตฺตรตนานนฺติ ปหูเตน รตฺตสงฺขาเตน รตเนน สมนฺนาคตานํ, สกลชมฺพุทีปตลํ เภริตลสทิสํ กตฺวา กฏิปฺปมาเณหิ สตฺตหิ รตเนหิ ปูริตานนฺติ อตฺโถ. อิสฺสริยาธิปจฺจนฺติ อิสฺสรภาเวน วา อิสฺสริยเมว วา อาธิปจฺจํ, น เอตฺถ สาหสิกกมฺมนฺติปิ อิสฺสริยาธิปจฺจํ. รชฺชํ กาเรยฺยาติ เอวรูปํ จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรยฺย. องฺคานนฺติอาทีนิ เตสํ ชนปทานํ นามานิ. กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ เอกํ อโหรตฺตํ อุปวุตฺถอุโปสเถ ปุญฺญํ โสฬสภาเค กตฺวา ตโต เอกํ ภาคญฺจ น อคฺฆติ. เอกรตฺตุโปสถสฺส โสฬสิยา กลาย ยํ วิปากผลํ, ตํเยว ตโต พหุตรํ โหตีติ อตฺโถ. กปณนฺติ ปริตฺตกํ.

"Kīvamahapphalo" significa cuán grande es el fruto. "Pahūtarattaratanānaṃ" se refiere a estar provisto de abundantes gemas preciosas; el sentido es llenar toda la superficie de Jambudīpa con las siete joyas hasta la altura de la cintura. "Issariyādhipaccaṃ" es la soberanía o autoridad suprema que no se basa en actos de violencia. "Rajjaṃ kāreyya" significa ejercer el reinado de un monarca universal (cakkavatti). "Aṅgā" y los demás son nombres de dichas provincias o reinos. "Kalaṃ nāgghati soḷasiṃ" significa que el mérito de observar el Uposatha durante un día y una noche es tan inmenso que incluso una decimosexta parte de su fruto es superior a toda la riqueza y soberanía de los dieciséis reinos de Jambudīpa. "Kapaṇa" significa insignificante.

อพฺรหฺมจริยาติ อเสฏฺฐจริยโต. รตฺตึ น ภุญฺเชยฺย วิกาลโภชนนฺติ อุโปสถํ อุปวสนฺโต รตฺติโภชนญฺจ ทิวาวิกาลโภชนญฺจ น ภุญฺเชยฺย. มญฺเจ ฉมายํว สเยถ สนฺถเตติ มุฏฺฐิหตฺถปาทเก กปฺปิยมญฺเจ วา สุธาทิปริกมฺมกตาย ภูมิยํ วา ติณปณฺณปลาลาทีนิ สนฺถริตฺวา กเต สนฺถเต วา สเยถาติ อตฺโถ. เอตํ หิ อฏฺฐงฺคิกมาหุโปสถนฺติ เอวํ ปาณาติปาตาทีนิ อสมาจรนฺเตน อุปวุตฺถํ อุโปสถํ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา อฏฺฐงฺคิกนฺติ วทนฺติ. ตํ ปน อุปวสนฺเตน ‘‘สฺเว อุโปสถิโก ภวิสฺสามี’’ติ อชฺเชว ‘‘อิทญฺจ อิทญฺจ กเรยฺยาถา’’ติ อาหาราทิวิธานํ วิจาเรตพฺพํ. อุโปสถทิวเส ปาโตว ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ทสสีลลกฺขณญฺญุโน อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา สนฺติเก วาจํ ภินฺทิตฺวา [Pg.200] อุโปสถงฺคานิ สมาทาตพฺพานิ. ปาฬึ อชานนฺเตน ปน ‘‘พุทฺธปญฺญตฺตํ อุโปสถํ อธิฏฺฐามี’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญํ อลภนฺเตน อตฺตนาปิ อธิฏฺฐาตพฺพํ, วจีเภโท ปน กาตพฺโพเยว. อุโปสถํ อุปวสนฺเตน ปรูปโรธปฏิสํยุตฺตา กมฺมนฺตา น วิจาเรตพฺพา, อายวยคณนํ กโรนฺเตน น วีตินาเมตพฺพํ, เคเห ปน อาหารํ ลภิตฺวา นิจฺจภตฺติกภิกฺขุนา วิย ปริภุญฺชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺโม วา โสตพฺโพ, อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ อญฺญตรํ วา มนสิกาตพฺพํ.

"Abrahmacariyā" se refiere a una conducta que no es noble (aseṭṭhacariyato). En cuanto a "rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojananti", aquel que observa el Uposatha no debe ingerir alimentos por la noche (rattibhojana) ni en el tiempo inapropiado durante el día (vikālabhojana), después del mediodía. Con respecto a "mañce chamāyaṃva sayetha santhate", se refiere a dormir en un lecho permitido (kappiyamañca) que tenga patas de un codo y un puño de altura, o en el suelo que ha sido preparado con materiales como mortero, o sobre un lecho (santhate) hecho tras haber extendido hierba, hojas o paja; este es el significado de "sayethā". La frase "etaṃ hi aṭṭhaṅgikamāhuposathanti" indica que a aquel Uposatha observado por quien se abstiene de matar seres vivos y demás acciones, se le denomina "aṭṭhaṅgika" (de ocho factores) por estar dotado de estos ocho componentes. Además, quien lo observa debe considerar los preparativos de comida y otros desde el día anterior, pensando: "Mañana seré observador del Uposatha; haced esto y aquello". En el día del Uposatha, temprano por la mañana, se deben asumir los factores del Uposatha expresando el compromiso ante un monje, una monja, o un laico o laica que conozca las características de los diez preceptos. Sin embargo, aquel que no conozca las palabras en Pāli debe realizar la determinación pensando: "Asumo el Uposatha prescrito por el Buddha" (buddhapaññattaṃ uposathaṃ adhiṭṭhāmī). Si no encuentra a otra persona ante quien tomarlos, puede determinarlos por sí mismo, pero debe realizar la expresión verbal (vacībheda). Quien observa el Uposatha no debe ocuparse de asuntos que impliquen oprimir a otros, ni pasar el tiempo realizando cálculos de ingresos y gastos; por el contrario, habiendo obtenido alimento en su hogar, como un monje que recibe comida regular, debe ir al monasterio para escuchar el Dhamma o meditar en alguno de los treinta y ocho objetos de meditación.

สุทสฺสนาติ สุนฺทรทสฺสนา. โอภาสยนฺติ โอภาสยมานา. อนุปริยนฺตีติ วิจรนฺติ. ยาวตาติ ยตฺตกํ ฐานํ. อนฺตลิกฺขคาติ อากาสงฺคมา. ปภาสนฺตีติ โชตนฺติ ปภา มุญฺจนฺติ. ทิสาวิโรจนาติ สพฺพทิสาสุ วิโรจมานา. อถ วา ปภาสนฺตีติ ทิสาหิ ทิสา โอภาสนฺติ. วิโรจนาติ วิโรจมานา. เวฬุริยนฺติ มณีติ วตฺวาปิ อิมินา ชาติมณิภาวํ ทสฺเสติ. เอกวสฺสิกเวฬุวณฺณญฺหิ เวฬุริยํ ชาติมณิ นาม. ตํ สนฺธาเยวมาห. ภทฺทกนฺติ ลทฺธกํ. สิงฺคีสุวณฺณนฺติ โคสิงฺคสทิสํ หุตฺวา อุปฺปนฺนตฺตา เอวํ นามกํ สุวณฺณํ. กญฺจนนฺติ ปพฺพเตยฺยํ ปพฺพเต ชาตสุวณฺณํ. ชาตรูปนฺติ สตฺถุวณฺณสุวณฺณํ. หฏกนฺติ กิปิลฺลิกาหิ นีหฏสุวณฺณํ. นานุภวนฺตีติ น ปาปุณนฺติ. จนฺทปฺปภาติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตํ, จนฺทปฺปภายาติ อตฺโถ. อุปวสฺสุโปสถนฺติ อุปวสิตฺวา อุโปสถํ. สุขุทฺรยานีติ สุขผลานิ สุขเวทนียานิ. สคฺคมุเปนฺติ ฐานนฺติ สคฺคสงฺขาตํ ฐานํ อุปคจฺฉนฺติ, เกนจิ อนินฺทิตา หุตฺวา เทวโลเก อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ยํ อนฺตรนฺตรา น วุตฺตํ, ตํ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพนฺติ.

"Sudassanā" significa de bella visión o apariencia. "Obhāsayanti" significa iluminando. "Anupariyantī" significa que circulan o recorren. "Yāvatā" se refiere a la extensión del lugar. "Antalikkhagā" significa que se desplazan por el cielo. "Pabhāsantī" significa que brillan o emiten luz. "Disāvirocanā" significa que resplandecen en todas las direcciones. Alternativamente, "pabhāsantī" significa que iluminan las direcciones desde otras direcciones, y "virocanā" significa resplandecientes. Con el término "veḷuriyaṃ", tras haber mencionado "maṇi" (gema), se muestra su naturaleza de gema auténtica; pues el berilo (veḷuriya) que tiene el color de un bambú de un año de antigüedad es llamado gema auténtica. Refiriéndose a esto, se dijo de esa manera. "Bhaddakaṃ" significa de buena calidad o excelente. "Siṅgīsuvaṇṇaṃ" es el oro llamado así por haber surgido con una forma similar a un cuerno de buey. "Kañcanaṃ" se refiere al oro de montaña, aquel nacido en las montañas. "Jātarūpaṃ" se refiere al oro que tiene el color del Maestro (el Buddha). "Haṭakaṃ" es el oro extraído por las hormigas. "Nānubhavantī" significa que no alcanzan o no igualan. "Candappabhā" es un término en caso nominativo con sentido de genitivo, significando "el resplandor de la luna". "Upavassuposathaṃ" significa habiendo observado el Uposatha. "Sukhudrayāni" significa que tienen resultados felices o que producen sensaciones placenteras. "Saggamupenti ṭhānaṃ" significa que se dirigen al lugar conocido como el cielo; el significado es que nacen en el mundo celestial sin ser reprochados por nadie. Lo que no se ha mencionado aquí entre líneas debe entenderse siguiendo el método ya explicado.

มหาวคฺโค ทุติโย.

Fin del Segundo Gran Vagga (Mahāvaggo).

(๘) ๓. อานนฺทวคฺโค

(8) 3. Vagga de Ānanda

๑. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Channa Sutta

๗๒. ตติยสฺส ปฐเม ฉนฺโนติ เอวํนามโก ฉนฺนปริพฺพาชโก. ตุมฺเหปิ, อาวุโสติ, อาวุโส, ยถา มยํ ราคาทีนํ ปหานํ ปญฺญาเปม, กึ เอวํ ตุมฺเหปิ ปญฺญาเปถาติ ปุจฺฉติ. ตโต เถโร ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก อมฺเห ราคาทีนํ ปหานํ ปญฺญาเปมาติ วทติ, นตฺถิ ปเนตํ [Pg.201] พาหิรสมเย’’ติ ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต มยํ โข, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ โขติ อวธารณตฺเถ นิปาโต, มยเมว ปญฺญาเปมาติ อตฺโถ. ตโต ปริพฺพาชโก จินฺเตสิ ‘‘อยํ เถโร พาหิรสมยํ ลุญฺจิตฺวา หรนฺโต ‘มยเมวา’ติ อาห. กึ นุ โข อาทีนวํ ทิสฺวา เอเต เอเตสํ ปหานํ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ. อถ เถรํ ปุจฺฉนฺโต กึ ปน ตุมฺเหติอาทิมาห. เถโร ตสฺส พฺยากโรนฺโต รตฺโต โขติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ โลกิยโลกุตฺตรํ อตฺตโน อตฺถํ. ปรตฺถอุภยตฺเถสุปิ เอเสว นโย.

72. En el primer sutta del tercer vagga, "channo" es el nombre de un asceta errante (paribbājaka) llamado Channa. Con las palabras "tumhepi, āvusoti", él pregunta: "Amigo Ānanda, así como nosotros proclamamos el abandono del deseo y demás impurezas, ¿acaso vosotros también proclamáis lo mismo?". Entonces, el venerable thero, pensando: "Este asceta dice que nosotros proclamamos el abandono del deseo, pero tal enseñanza no existe en las doctrinas externas", rechaza esa idea y dice: "mayaṃ kho, āvusoti..." (Nosotros ciertamente, amigo...). Allí, la partícula "kho" se usa con sentido enfático (avadhāraṇa), significando "solo nosotros proclamamos". Luego, el asceta errante pensó: "Este thero, descartando las doctrinas externas, dice 'solo nosotros'. ¿Qué peligro habrán visto para proclamar el abandono de estas impurezas?". Entonces, preguntando al thero, dijo "kiṃ pana tumhe..." (¿Y qué es lo que vosotros...?). El thero, respondiéndole, dijo "ratto kho..." (Ciertamente, el que está apasionado...). En ese contexto, "attatthaṃ" se refiere al propio beneficio, ya sea el de la vida presente, el de la futura, el mundano o el supramundano. El mismo método se aplica para el beneficio de otros (parattha) y el de ambos (ubhayattha).

อนฺธกรโณติอาทีสุ ยสฺส ราโค อุปฺปชฺชติ, ตํ ยถาภูตทสฺสนนิวารเณน อนฺธํ กโรตีติ อนฺธกรโณ. ปญฺญาจกฺขุํ น กโรตีติ อจกฺขุกรโณ. ญาณํ น กโรตีติ อญฺญาณกรโณ. กมฺมสฺสกตปญฺญา ฌานปญฺญา วิปสฺสนาปญฺญาติ อิมา ติสฺโส ปญฺญา อปฺปวตฺติกรเณน นิโรเธตีติ ปญฺญานิโรธิโก. อนิฏฺฐผลทายกตฺตา ทุกฺขสงฺขาตสฺส วิฆาตสฺเสว ปกฺเข วตฺตตีติ วิฆาตปกฺขิโก. กิเลสนิพฺพานํ น สํวตฺเตตีติ อนิพฺพานสํวตฺตนิโก. อลญฺจ ปนาวุโส อานนฺท, อปฺปมาทายาติ, อาวุโส อานนฺท, สเจ เอวรูปา ปฏิปทา อตฺถิ, อลํ ตุมฺหากํ อปฺปมาทาย ยุตฺตํ อนุจฺฉวิกํ, อปฺปมาทํ กโรถ, อาวุโสติ เถรสฺส วจนํ อนุโมทิตฺวา ปกฺกามิ. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยมคฺโค โลกุตฺตรมิสฺสโก กถิโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

En las expresiones como "andhakaraṇo", se explica que aquel en quien surge el deseo (rāga), este lo vuelve ciego al impedirle ver las cosas tal como son; por eso se llama "generador de ceguera". No produce el ojo de la sabiduría, por lo que es "creador de falta de visión". No produce conocimiento, por lo que es "creador de ignorancia". Al impedir el surgimiento de estas tres sabidurías —la sabiduría sobre la propiedad de las acciones (kammassakatā), la sabiduría de los jhanas y la sabiduría de la visión cabal (vipassanā)— se dice que "hace cesar la sabiduría" (paññānirodhiko). Debido a que otorga resultados indeseados, se sitúa del lado de la aflicción misma, entendida como sufrimiento; por eso es "partidario de la aflicción". No conduce al cese de las impurezas (Kilesanibbāna), por lo que "no conduce al Nirvana". Tras escuchar las palabras del thero: "Ciertamente, amigo Ānanda, esto es suficiente para la diligencia; es adecuado y apropiado para vosotros; practicad la diligencia, amigo", el asceta se regocijó y se marchó. En este sutta se ha expuesto el noble camino (ariyamagga) mezclado con lo supramundano. El resto del texto tiene un significado evidente.

๒. อาชีวกสุตฺตวณฺณนา

2. Explicación del Ājīvaka Sutta

๗๓. ทุติเย เตน หิ คหปตีติ เถโร กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ อิธ อาคจฺฉนฺโต น อญฺญาตุกาโม หุตฺวา อาคมิ, ปริคฺคณฺหนตฺถํ ปน อาคโต. อิมินา ปุจฺฉิตปญฺหํ อิมินาว กถาเปสฺสามี’’ติ. อิติ ตํเยว กถํ กถาเปตุกาโม เตน หีติอาทิมาห. ตตฺถ เตน หีติ การณาปเทโส. ยสฺมา ตฺวํ เอวํ ปุจฺฉสิ, ตสฺมา ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉามีติ. เกสํ โนติ กตเมสํ นุ. สธมฺมุกฺกํสนาติ อตฺตโน ลทฺธิยา อุกฺขิปิตฺวา ฐปนา. ปรธมฺมาปสาทนาติ ปเรสํ ลทฺธิยา ฆฏฺฏนา วมฺภนา อวกฺขิปนา. อายตเนว ธมฺมเทสนาติ การณสฺมึเยว ธมฺมเทสนา. อตฺโถ จ วุตฺโตติ มยา ปุจฺฉิตปญฺหาย อตฺโถ จ ปกาสิโต[Pg.202]. อตฺตา จ อนุปนีโตติ อมฺเห เอวรูปาติ เอวํ อตฺตา จ น อุปนีโต. นุปนีโตติปิ ปาโฐ.

73. En el segundo sutta, con respecto a 'tena hi gahapati', se dice que el Thero (Ananda) pensó: 'Este padre de familia, discípulo de los Ajivakas, al venir aquí no lo hace con el deseo de conocer, sino que ha venido para poner a prueba mi sabiduría. Haré que él mismo responda a la pregunta que ha planteado'. Pensando así, y deseando que él mismo hablara, pronunció las palabras 'tena hi', etc. Allí, 'tena hi' es una designación de causa: 'Puesto que tú preguntas así, por lo tanto, yo te repreguntaré en este asunto'. 'Kesaṃ nu' significa de quiénes exactamente. 'Sadhammukkaṃsanā' es el acto de ensalzar y establecer la propia creencia. 'Paradhammāpasādanā' es el acto de rebajar, despreciar y denigrar la doctrina de otros. 'Āyatanneva dhammadesanā' es la enseñanza del Dhamma basada únicamente en la razón o causa adecuada. 'Attho ca vutto' significa que el sentido de la pregunta planteada ha sido aclarado por mí. 'Attā ca anupanīto' significa que no nos hemos exaltado a nosotros mismos diciendo 'nosotros somos de tal naturaleza'. También existe la variante de lectura 'nupanīto'.

๓. มหานามสกฺกสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Mahānāmasakka Sutta.

๗๔. ตติเย คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโต. เคลญฺญาติ คิลานภาวโต. อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส มาลาคนฺธาทีนิ อาทาย มหาปริวารปริวุโต อุปสงฺกมิ. พาหายํ คเหตฺวาติ น พาหายํ คเหตฺวา อากฑฺฒิ, นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐาย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ทกฺขิณพาหายํ องฺคุฏฺฐเกน สญฺญํ ทตฺวา เอกมนฺตํ อปเนสีติ เวทิตพฺโพ. อถสฺส ‘‘เสขมฺปิ โข, มหานาม, สีล’’นฺติอาทินา นเยน สตฺตนฺนํ เสขานํ สีลญฺจ สมาธิญฺจ ปญฺญญฺจ กเถตฺวา อุปริ อรหตฺตผลวเสน อเสขา สีลสมาธิปญฺญาโย กเถนฺโต – ‘‘เสขสมาธิโต เสขํ วิปสฺสนาญาณํ อเสขญฺจ ผลญาณํ ปจฺฉา, เสขวิปสฺสนาญาณโต จ อเสขผลสมาธิ ปจฺฉา อุปฺปชฺชตี’’ติ ทีเปสิ. ยานิ ปน สมฺปยุตฺตานิ สมาธิญาณานิ, เตสํ อปจฺฉา อปุเร อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ.

74. En el tercer sutta, 'gilānā vuṭṭhito' significa levantado tras haber estado enfermo. 'Gelaññā' significa debido al estado de enfermedad. 'Upasaṅkamī' significa que, habiendo desayunado, tomó flores, perfumes, etc., y se acercó rodeado de un gran séquito. 'Bāhāyaṃ gahetvā' debe entenderse no como que lo arrastró tomándolo del brazo, sino que, levantándose de su asiento y acercándose a aquel Mahanama el Sakyan, le dio una señal con el pulgar en el brazo derecho y lo llevó a un lado. Entonces, para él, mediante el método que comienza con 'Incluso la virtud de un estudiante (sekha), Mahanama', explicó la virtud, la concentración y la sabiduría de los siete tipos de estudiantes (sekhā), y luego, mediante el fruto del Arhatship, explicó la virtud, la concentración y la sabiduría de los no-estudiantes (asekhā). El Buda mostró que: 'Después de la concentración del estudiante, surge el conocimiento de visión cabal (vipassanā) del estudiante y el conocimiento del fruto del no-estudiante; y después del conocimiento de visión cabal del estudiante, surge la concentración del fruto del no-estudiante'. No obstante, debe entenderse que el surgimiento de los conocimientos de concentración que están asociados (sampayutta) ocurre sin distinción de antes o después.

๔. นิคณฺฐสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Nigaṇṭha Sutta.

๗๕. จตุตฺเถ กูฏาคารสาลายนฺติ ทฺเว กณฺณิกา คเหตฺวา หํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนน กตาย คนฺธกุฏิยา. อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาตีติ อปฺปมตฺตกมฺปิ อเสเสตฺวา สพฺพํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ. สตตํ สมิตนฺติ สพฺพกาลํ นิรนฺตรํ. ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ มยฺหํ อุปฏฺฐิตเมวาติ ทสฺเสติ. ปุราณานํ กมฺมานนฺติ อายูหิตกมฺมานํ. ตปสา พฺยนฺตีภาวนฺติ ทุกฺกรตเปน วิคตนฺตกรณํ. นวานํ กมฺมานนฺติ อิทานิ อายูหิตพฺพกมฺมานํ. อกรณาติ อนายูหเนน. เสตุฆาตนฺติ ปทฆาตํ ปจฺจยฆาตํ กเถติ. กมฺมกฺขยา ทุกฺขกฺขโยติ กมฺมวฏฺฏกฺขเยน ทุกฺขกฺขโย. ทุกฺขกฺขยา เวทนากฺขโยติ ทุกฺขวฏฺฏกฺขเยน เวทนากฺขโย. ทุกฺขวฏฺฏสฺมิญฺหิ ขีเณ เวทนาวฏฺฏมฺปิ ขีณเมว โหติ. เวทนากฺขยา สพฺพํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ ภวิสฺสตีติ เวทนากฺขเยน ปน สกลวฏฺฏทุกฺขํ นิชฺชิณฺณเมว ภวิสฺสติ. สนฺทิฏฺฐิกายาติ สามํ ปสฺสิตพฺพาย ปจฺจกฺขาย. นิชฺชราย วิสุทฺธิยาติ [Pg.203] กิเลสชีรณกปฏิปทาย กิเลเส วา นิชฺชีรณโต นิชฺชราย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา. สมติกฺกโม โหตีติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส อติกฺกโม โหติ. อิธ, ภนฺเต, ภควา กิมาหาติ, ภนฺเต, ภควา อิมาย ปฏิปตฺติยา กิมาห, กึ เอตํเยว กิเลสนิชฺชีรณกปฏิปทํ ปญฺญเปติ, อุทาหุ อญฺญนฺติ ปุจฺฉติ.

75. En el cuarto sutta, 'kūṭāgārasālāyanti' se refiere a la Gandhakuṭi (Cámara Perfumada) construida con dos vigas de cumbrera y techada con un diseño de cisnes. 'Aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti' significa que declara poseer un conocimiento y visión completos, sin dejar fuera ni lo más mínimo. 'Satataṃ samitaṃ' significa en todo momento, continuamente. 'Ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ' muestra que 'el conocimiento de la omnisciencia está siempre presente para mí'. 'Purāṇānaṃ kammānaṃ' se refiere a los karmas acumulados en el pasado. 'Tapasā byantībhāvaṃ' es poner fin a los karmas mediante austeridades difíciles de realizar. 'Navānaṃ kammānaṃ' se refiere a los karmas que podrían acumularse en el presente. 'Akaraṇā' significa por no acumularlos. Con la palabra 'setughātaṃ', se refiere a la destrucción de las causas. 'Kammakkhayā dukkhakkhayo' es el fin del sufrimiento mediante el fin del ciclo de los karmas. 'Dukkhakkhayā vedanākkhayo' es el fin de las sensaciones mediante el fin del ciclo del sufrimiento; pues cuando el ciclo del sufrimiento termina, el ciclo de las sensaciones también termina. 'Vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissati' significa que, con el fin de las sensaciones, todo el sufrimiento del ciclo del renacimiento será desgastado. 'Sandiṭṭhikāyā' significa que debe ser visto por uno mismo, directamente. 'Nijjarā visuddhiyā' se refiere a la práctica que desgasta las impurezas (kilesas), o a la purificación de los seres mediante el desgaste de las impurezas. 'Samatikkamo hoti' significa la trascendencia de todo el sufrimiento del ciclo. '¿Qué dijo aquí el Bendito?' es una pregunta sobre si el Bendito enseñó esta misma práctica de desgaste de las impurezas u otra diferente.

ชานตาติ อนาวรณญาเณน ชานนฺเตน. ปสฺสตาติ สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสนฺเตน. วิสุทฺธิยาติ วิสุทฺธิสมฺปาปนตฺถาย. สมติกฺกมายาติ สมติกฺกมนตฺถาย. อตฺถงฺคมายาติ อตฺถํ คมนตฺถาย. ญายสฺส อธิคมายาติ สห วิปสฺสนาย มคฺคสฺส อธิคมนตฺถาย. นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายาติ อปจฺจยนิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย. นวญฺจ กมฺมํ น กโรตีติ นวํ กมฺมํ นายูหติ. ปุราณญฺจ กมฺมนฺติ ปุพฺเพ อายูหิตกมฺมํ. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตี กโรตีติ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา วิคตนฺตํ กโรติ, วิปากผสฺสํ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ตํ กมฺมํ เขเปตีติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิกาติ สามํ ปสฺสิตพฺพา. อกาลิกาติ น กาลนฺตเร กิจฺจการิกา. เอหิปสฺสิกาติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ทสฺเสตุํ ยุตฺตา. โอปเนยฺยิกาติ อุปนเย ยุตฺตา อลฺลียิตพฺพยุตฺตา. ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ อตฺตโน อตฺตโน สนฺตาเนเยว ชานิตพฺพา, พาเลหิ ปน ทุชฺชานา. อิติ สีลวเสน ทฺเว มคฺคา, ทฺเว จ ผลานิ กถิตานิ. โสตาปนฺนสกทาคามิโน หิ สีเลสุ ปริปูรการิโนติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิกาย ปน สมาธิสมฺปทาย ตโย มคฺคา, ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. อนาคามี อริยสาวโก หิ สมาธิมฺหิ ปริปูรการีติ วุตฺโต. อาสวานํ ขยาติอาทีหิ อรหตฺตผลํ กถิตํ. เกจิ ปน สีลสมาธโยปิ อรหตฺตผลสมฺปยุตฺตาว อิธ อธิปฺเปตา. เอเกกสฺส ปน วเสน ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ วิสุํ วิสุํ ตนฺติ อาโรปิตาติ.

'Jānatā' significa por aquel que conoce con conocimiento sin obstrucciones. 'Passatā' significa por aquel que ve con el ojo universal. 'Visuddhiyā' significa para el logro de la purificación. 'Samatikkamāya' significa con el propósito de trascender. 'Atthaṅgamāya' significa con el propósito de la cesación. 'Ñāyassa adhigamāya' significa para el logro del Sendero mediante la concentración y la visión cabal. 'Nibbānassa sacchikiriyāyā' significa para la realización del Nibbana, que carece de causas. 'Navañca kammaṃ na karoti' significa que no acumula nuevo karma. 'Purāṇañca kammaṃ' es el karma acumulado anteriormente. 'Phussa phussa byantī karoti' significa que, habiéndolo experimentado una y otra vez, le pone fin; o bien, habiendo experimentado el contacto resultante (vipāka-phassa), agota ese karma. 'Sandiṭṭhikā' significa que deben ser vistos por uno mismo. 'Akālikā' significa que no actúan para dar fruto en un tiempo posterior. 'Ehipassikā' significa que son dignos de ser mostrados diciendo 'ven y mira'. 'Opaneyyikā' significa dignos de ser aplicados a uno mismo y seguidos. 'Paccattaṃ veditabbā viññūhī' significa que deben ser conocidos por los sabios en sus propios corazones; para los necios son difíciles de conocer. Así, en términos de virtud (sīla), se exponen dos senderos y dos frutos, pues se dice que los Sotāpanna y Sakadāgāmī cumplen plenamente con la virtud. Sin embargo, mediante la perfección de la concentración descrita como 'alejado de los placeres sensoriales', se exponen tres senderos y tres frutos, pues se dice que el noble discípulo Anāgāmī cumple plenamente con la concentración. Con pasajes como 'mediante la destrucción de las impurezas', se expone el fruto del Arhatship. No obstante, algunos maestros dicen que aquí la virtud y la concentración se refieren únicamente a aquellas asociadas con el fruto del Arhatship. Se han establecido estos textos por separado para mostrar la práctica según cada persona noble individualmente.

๕. นิเวสกสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Nivesaka Sutta.

๗๖. ปญฺจเม อมจฺจาติ สุหชฺชา. ญาตีติ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. สาโลหิตาติ สมานโลหิตา ภาติภคินิอาทโย. อเวจฺจปฺปสาเทติ คุเณ อเวจฺจ ชานิตฺวา อุปฺปนฺเน อจลปฺปสาเท. อญฺญถตฺตนฺติ ภาวญฺญถตฺตํ[Pg.204]. ปถวีธาตุยาติอาทีสุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการภูตาย ปถวีธาตุยา, ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ ยูสคตาย อาพนฺธนภูตาย อาโปธาตุยา, จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนภูตาย เตโชธาตุยา, ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนภูตาย วาโยธาตุยา สิยา อญฺญถตฺตํ. น ตฺเววาติ อิเมสํ หิ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญภาวูปคมเนน สิยา อญฺญถตฺตํ, อริยสาวกสฺส ปน น ตฺเวว สิยาติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ อญฺญถตฺตนฺติ ปสาทญฺญถตฺตญฺจ คติอญฺญถตฺตญฺจ. ตญฺหิ ตสฺส น โหติ, ภาวญฺญถตฺตํ ปน โหติ. อริยสาวโก หิ มนุสฺโส หุตฺวา เทโวปิ โหติ พฺรหฺมาปิ. ปสาโท ปนสฺส ภวนฺตเรปิ น วิคจฺฉติ, น จ อปายคติสงฺขาตํ คติอญฺญถตฺตํ ปาปุณาติ. สตฺถาปิ ตเทว ทสฺเสนฺโต ตตฺริทํ อญฺญถตฺตนฺติอาทิมาห. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

76. En el quinto discurso, 'amaccā' significa amigos íntimos. 'Ñātī' se refiere a los parientes por parte de los suegros. 'Sālohitā' significa parientes de la misma sangre, tales como hermanos, hermanas y otros. 'Aveccappasāde' se refiere a la confianza inamovible que surge tras conocer los méritos mediante el discernimiento. 'Aññathattaṃ' significa una alteración en el estado de ser. En pasajes como 'pathavīdhātuyā', podría ocurrir una alteración en el elemento tierra, que se manifiesta como dureza en sus veinte partes; en el elemento agua, que actúa como cohesión o savia en sus doce partes; en el elemento fuego, que actúa como maduración en sus cuatro partes; o en el elemento aire, que actúa como distensión en sus seis partes. Sin embargo, en la frase 'na tvevāti', el autor muestra que, aunque podría haber una alteración en estos cuatro grandes elementos debido a su transformación mutua, tal alteración nunca ocurrirá en el noble discípulo (ariyasāvaka). Aquí, 'aññathattaṃ' se refiere tanto a una alteración en la confianza como a una alteración en el destino (gati). Ciertamente, eso no le sucede a él, aunque sí ocurre una alteración en su estado de existencia, pues un noble discípulo, habiendo sido humano, puede llegar a ser un deva o un brahma. No obstante, su confianza no desaparece ni siquiera en otra existencia, ni alcanza una alteración de destino que consista en caer en los estados de privación (apāya). El Maestro, para mostrar esto mismo, dijo: 'tatridaṃ aññathattaṃ', etc. El resto en este pasaje es de significado evidente.

๖. ปฐมภวสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al primer discurso sobre la existencia (Paṭhamabhavasuttavaṇṇanā)

๗๗. ฉฏฺเฐ กามธาตุเวปกฺกนฺติ กามธาตุยา วิปจฺจนกํ. กามภโวติ กามธาตุยํ อุปปตฺติภโว. กมฺมํ เขตฺตนฺติ กุสลากุสลกมฺมํ วิรุหนฏฺฐานฏฺเฐน เขตฺตํ. วิญฺญาณํ พีชนฺติ สหชาตํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ วิรุหนฏฺเฐน พีชํ. ตณฺหา สฺเนโหติ ปคฺคณฺหนานุพฺรูหนวเสน ตณฺหา อุทกํ นาม. อวิชฺชานีวรณานนฺติ อวิชฺชาย อาวริตานํ. ตณฺหาสํโยชนานนฺติ ตณฺหาพนฺธเนน พทฺธานํ. หีนาย ธาตุยาติ กามธาตุยา. วิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตํ. มชฺฌิมาย ธาตุยาติ รูปธาตุยา. ปณีตาย ธาตุยาติ อรูปธาตุยา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

77. En el sexto discurso, 'kāmadhātuvepakkaṃ' significa aquello que madura en el reino de los sentidos. 'Kāmabhavo' es la existencia por renacimiento en el reino de los sentidos. 'Kammaṃ khettaṃ' significa que el kamma saludable y no saludable es el campo, en el sentido de ser el lugar donde algo germina. 'Viññāṇaṃ bījaṃ' se refiere a la conciencia reconstructora (abhisaṅkhāraviññāṇa) como la semilla, en el sentido de crecimiento. 'Taṇhā sneho' significa que el deseo es la humedad (el agua), por su función de nutrir y fomentar. 'Avijjānīvaraṇānaṃ' se refiere a quienes están obstruidos por la ignorancia. 'Taṇhāsaṃyojanānaṃ' se refiere a quienes están atados por el vínculo del deseo. 'Hīnāya dhātuyā' se refiere al reino de los sentidos. 'Viññāṇaṃ patiṭṭhitaṃ' significa que la conciencia reconstructora se establece. 'Majjhimāya dhātuyā' se refiere al reino de la forma (rūpadhātu). 'Paṇītāya dhātuyā' se refiere al reino sin forma (arūpadhātu). El resto en este pasaje es de significado evidente.

๗. ทุติยภวสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al segundo discurso sobre la existencia (Dutiyabhavasuttavaṇṇanā)

๗๘. สตฺตเม เจตนาติ กมฺมเจตนา. ปตฺถนาปิ กมฺมปตฺถนาว. เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.

78. En el séptimo discurso, 'cetanā' es la voluntad del kamma. 'Patthanā' es también la aspiración del kamma. El resto es igual a lo anterior.

๘. สีลพฺพตสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al discurso sobre los preceptos y votos (Sīlabbatasuttavaṇṇanā)

๗๙. อฏฺฐเม สีลพฺพตนฺติ สีลญฺเจว วตญฺจ. ชีวิตนฺติ ทุกฺกรการิกานุโยโค. พฺรหฺมจริยนฺติ พฺรหฺมจริยวาโส. อุปฏฺฐานสารนฺติ อุปฏฺฐาเนน สารํ[Pg.205], ‘‘อิทํ วรํ อิทํ นิฏฺฐา’’ติ เอวํ อุปฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. สผลนฺติ สอุทฺรยํ สวฑฺฒิกํ โหตีติ ปุจฺฉติ. น ขฺเวตฺถ, ภนฺเต, เอกํเสนาติ, ภนฺเต, น โข เอตฺถ เอกํเสน พฺยากาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อุปฏฺฐานสารํ เสวโตติ อิทํ สารํ วรํ นิฏฺฐาติ เอวํ อุปฏฺฐิตํ เสวมานสฺส. อผลนฺติ อิฏฺฐผเลน อผลํ. เอตฺตาวตา กมฺมวาทิกิริยวาทีนํ ปพฺพชฺชํ ฐเปตฺวา เสโส สพฺโพปิ พาหิรกสมโย คหิโต โหติ. สผลนฺติ อิฏฺฐผเลน สผลํ สอุทฺรยํ. เอตฺตาวตา อิมํ สาสนํ อาทึ กตฺวา สพฺพาปิ กมฺมวาทิกิริยวาทีนํ ปพฺพชฺชา คหิตา. น จ ปนสฺส สุลภรูโป สมสโม ปญฺญายาติ เอวํ เสกฺขภูมิยํ ฐตฺวา ปญฺหํ กเถนฺโต อสฺส อานนฺทสฺส ปญฺญาย สมสโม น สุลโภติ ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต เสกฺขภูมิ นาม กถิตาติ.

79. En el octavo discurso, 'sīlabbataṃ' se refiere tanto a los preceptos como a los votos. 'Jīvitaṃ' es la dedicación a la práctica de austeridades difíciles. 'Brahmacariyaṃ' es la vida santa. 'Upaṭṭhānasāraṃ' significa la esencia establecida mediante la atención; el sentido es aquello que se establece como 'esto es lo mejor, este es el fin'. Con 'saphalanti', se pregunta si es algo que produce frutos y beneficios. 'Na khvettha, bhante, ekaṃsenāti' significa: 'Señor, esto no debe responderse de manera categórica'. 'Upaṭṭhānasāraṃ sevatoto' se refiere a quien cultiva lo que se ha establecido como la esencia, lo mejor y el fin. 'Aphalaṃ' significa sin el fruto deseado. Con esto, excluyendo la ordenación de los defensores del kamma y la acción, se incluyen todas las demás doctrinas externas. 'Saphalaṃ' significa con el fruto deseado y provecho. Con esto, comenzando por esta Dispensación, se incluye toda ordenación de los defensores del kamma y la acción. Con el pasaje 'na ca panassa sulabharūpo samasamo paññāyā', muestra que no es fácil encontrar a alguien igual en sabiduría a Venerable Ānanda, quien responde a la pregunta situándose en el nivel de un aprendiz (sekkhabhūmi). En este sutta, se explica lo que se conoce como el nivel de un aprendiz.

๙. คนฺธชาตสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al discurso sobre los tipos de fragancias (Gandhajātasuttavaṇṇanā)

๘๐. นวเม เอตทโวจาติ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ทสพลสฺส วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน ทิวาวิหารฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘อิมสฺมึ โลเก มูลคนฺโธ นาม อตฺถิ, สารคนฺโธ นาม อตฺถิ, ปุปฺผคนฺโธ นาม อตฺถิ. อิเม ปน ตโยปิ คนฺธา อนุวาตํเยว คจฺฉนฺติ, น ปฏิวาตํ. อตฺถิ นุ โข กิญฺจิ, ยสฺส ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ จินฺเตตฺวา อฏฺฐนฺนํ วรานํ คหณกาเลเยว กงฺขุปฺปตฺติสมเย อุปสงฺกมนวรสฺส คหิตตฺตา ตกฺขณํเยว ทิวาฏฺฐานโต วุฏฺฐาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อุปฺปนฺนาย กงฺขาย วิโนทนตฺถํ เอตํ ‘‘ตีณิมานิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ คนฺธชาตานีติ คนฺธชาติโย. มูลคนฺโธติ มูลวตฺถุโก คนฺโธ, คนฺธสมฺปนฺนํ วา มูลเมว มูลคนฺโธ. ตสฺส หิ คนฺโธ อนุวาตํ คจฺฉติ. คนฺธสฺส ปน คนฺโธ นาม นตฺถิ. สารคนฺธปุปฺผคนฺเธสุปิ เอเสว นโย. อตฺถานนฺท, กิญฺจิ คนฺธชาตนฺติ เอตฺถ สรณคมนาทโย คุณวณฺณภาสนวเสน ทิสาคามิตาย คนฺธสทิสตฺตา คนฺธา, เตสํ วตฺถุภูโต ปุคฺคโล คนฺธชาตํ นาม. คนฺโธ คจฺฉตีติ วณฺณภาสนวเสน คจฺฉติ. สีลวาติ ปญฺจสีเลน วา ทสสีเลน วา สีลวา. กลฺยาณธมฺโมติ เตเนว สีลธมฺเมน กลฺยาณธมฺโม สุนฺทรธมฺโม. วิคตมลมจฺเฉเรนาติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๖๐) วิตฺถาริโตว. ทิสาสูติ จตูสุ ทิสาสุ จตูสุ อนุทิสาสุ[Pg.206]. สมณพฺราหฺมณาติ สมิตปาปพาหิตปาปา สมณพฺราหฺมณา.

80. En el noveno discurso, 'etadavoca' se refiere a lo que dijo después de la comida, tras regresar de la colecta de limosnas, después de haber cumplido con sus deberes hacia el Poseedor de los Diez Poderes y haberse retirado a su lugar de descanso diurno. Pensó: 'En este mundo existen la fragancia de la raíz, la fragancia del duramen y la fragancia de la flor. Pero estas tres fragancias solo viajan a favor del viento, no en contra. ¿Habrá algo cuya fragancia viaje también en contra del viento?'. Habiendo reflexionado así, y debido a que ya había obtenido el favor de acercarse al Maestro en momentos de duda cuando recibió sus ocho votos, se levantó de su lugar de descanso en ese mismo instante y fue ante el Maestro. Tras saludarlo y sentarse a un lado, dijo 'tīṇimāni, bhante', etc., con el fin de disipar la duda que había surgido. Allí, 'gandhajātānī' se refiere a las variedades de fragancias. 'Mūlagandho' es la fragancia que tiene su origen en la raíz, o bien la raíz misma dotada de fragancia es 'mūlagandho'. Ciertamente, su aroma viaja a favor del viento; no existe una fragancia de la fragancia misma. Lo mismo se aplica a la fragancia del duramen y de la flor. En 'atthānanda, kiñci gandhajātaṃ', las virtudes como el ir a refugio se llaman 'fragancias' porque llegan a las diez direcciones mediante la difusión de sus méritos, asemejándose así al perfume; la persona que es la base de tales virtudes se llama 'gandhajāta'. 'Gandho gacchati' significa que llega a través de la proclamación de sus méritos. 'Sīlavā' es quien posee los cinco o los diez preceptos. 'Kalyāṇadhammo' es quien tiene una naturaleza noble por esas mismas virtudes. El significado de términos como 'vigatamalamaccherena' ya ha sido detallado por mí en el Visuddhimagga. 'Disāsū' se refiere tanto a las cuatro direcciones cardinales como a las cuatro direcciones intermedias. 'Samaṇabrāhmaṇā' se refiere a los ascetas que han apaciguado el mal y a los brahmanes que han expulsado el mal.

น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ วสฺสิกปุปฺผาทีนํ คนฺโธ ปฏิวาตํ น คจฺฉติ. น จนฺทนํ ตครมลฺลิกา วาติ จนฺทนตครมลฺลิกานมฺปิ คนฺโธ ปฏิวาตํ น คจฺฉตีติ อตฺโถ. เทวโลเกปิ ผุฏสุมนา นาม โหติ, ตสฺสา ปุปฺผิตทิวเส คนฺโธ โยชนสตํ อชฺโฌตฺถรติ. โสปิ ปฏิวาตํ วิทตฺถิมตฺตมฺปิ รตนมตฺตมฺปิ คนฺตุํ น สกฺโกตีติ วทนฺติ. สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ สตญฺจ ปณฺฑิตานํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธปุตฺตานํ สีลาทิคุณคนฺโธ ปฏิวาตํ คจฺฉติ. สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายตีติ สปฺปุริโส ปณฺฑิโต สีลาทิคุณคนฺเธน สพฺพา ทิสา ปวายติ, สพฺพา ทิสา คนฺเธน อวตฺถรตีติ อตฺโถ.

La frase 'Na pupphagandho paṭivātametīti' significa que el aroma de las flores, como el jazmín y otras similares, no viaja en contra del viento. La frase 'Na candanaṃ tagaramallikā vāti' significa que el aroma del sándalo, del incienso de madera o del jazmín tampoco va en contra del viento. Se dice que incluso en el mundo de los devas existe una flor llamada Sumanā; en el día en que florece, su aroma se extiende por cien yojanas. Sin embargo, se dice que incluso esa flor de Sumanā del mundo celestial no puede viajar contra el viento ni siquiera la distancia de un palmo o de un codo. La frase 'Satañca gandho paṭivātametīti' significa que el aroma de las virtudes de los seres íntegros —los sabios, los Budas, los Paccekabuddhas y los hijos de los Budas— sí viaja contra el viento. 'Sabbā disā sappuriso pavāyatīti' significa que la persona íntegra y sabia, a través del aroma de virtudes como la moralidad (sīla), impregna todas las diez direcciones; es decir, envuelve todas las direcciones con su fragancia.

๑๐. จูฬนิกาสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Cūḷanikāsutta

๘๑. ทสมสฺส ทุวิโธ นิกฺเขโป อตฺถุปฺปตฺติโกปิ ปุจฺฉาวสิโกปิ. กตรอตฺถุปฺปตฺติยํ กสฺส ปุจฺฉาย กถิตนฺติ เจ? อรุณวติสุตฺตนฺตอตฺถุปฺปตฺติยํ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕ อาทโย) อานนฺทตฺเถรสฺส ปุจฺฉาย กถิตํ. อรุณวติสุตฺตนฺโต เกน กถิโตติ? ทฺวีหิ พุทฺเธหิ กถิโต สิขินา จ ภควตา อมฺหากญฺจ สตฺถารา. อิมสฺมา หิ กปฺปา เอกตึสกปฺปมตฺถเก อรุณวตินคเร อรุณวโต รญฺโญ ปภาวติยา นาม มเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ปริปกฺเก ญาเณ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา สิขี ภควา โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อรุณวตึ นิสฺสาย วิหรนฺโต เอกทิวสํ ปาโตว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ‘‘อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา วิหารทฺวารโกฏฺฐกสมีเป ฐิโต อภิภุํ นาม อคฺคสาวกํ อามนฺเตสิ – ‘‘อติปฺปโค โข, ภิกฺขุ, อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิตุํ, เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก เตนุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ. ยถาห –

81. La introducción al décimo sutta es de dos tipos: por el surgimiento de una causa y por el poder de una pregunta. Si se pregunta: '¿Debido a qué causa y por la pregunta de quién fue enseñado?', se debe responder: 'Fue enseñado debido a la causa del Aruṇavatīsuttanta y por la pregunta del venerable Ānanda'. Si se pregunta: '¿Quién enseñó el Aruṇavatīsuttanta?', se responde: 'Fue enseñado por dos Budas: por el Bienaventurado Sikhī y por nuestro propio Maestro'. Treinta y un eones atrás, en la ciudad de Aruṇavatī, el Buda Sikhī nació en el vientre de la reina Pabhāvatī, consorte del rey Aruṇavat. Cuando su conocimiento hubo madurado, partió en la gran renuncia; alcanzó la omnisciencia en el Bodhimaṇḍa, puso en movimiento la noble Rueda del Dhamma y residió cerca de la ciudad de Aruṇavatī. Un día, temprano en la mañana, después de realizar su aseo personal y estando rodeado por una gran comunidad de monjes, con la intención de entrar en Aruṇavatī para recolectar limosnas, se detuvo cerca del pórtico de la entrada del monasterio y llamó al venerable Abhibhū, su principal discípulo: 'Monje, es demasiado temprano todavía para entrar en Aruṇavatī por limosnas; vayamos a cierto mundo de Brahma'. Tal como se dice:

‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘อายาม, พฺราหฺมณ, เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก [Pg.207] เตนุปสงฺกมิสฺสาม, น ตาว ภตฺตกาโล ภวิสฺสตี’ติ. ‘เอวํ, ภนฺเต’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภู จ ภิกฺขุ เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก เตนุปสงฺกมึสู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕).

'Entonces, monjes, el Bienaventurado Sikhī, el Arahat, el Buda Perfectamente Iluminado, se dirigió al monje Abhibhū: «Ven, brāhmaṇa, vayamos a cierto mundo de Brahma mientras aún no es la hora de la comida». El monje Abhibhū respondió al Bienaventurado Sikhī: «Así sea, Venerable Señor». Entonces, monjes, el Bienaventurado Sikhī y el monje Abhibhū se dirigieron hacia aquel mundo de Brahma'.

ตตฺถ มหาพฺรหฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อตฺตมโน ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา พฺรหฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ, เถรสฺสาปิ อนุจฺฉวิกํ อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน, เถโรปิ อตฺตโน ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. มหาพฺรหฺมาปิ ทสพลํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

Allí, el Gran Brahma, al ver al Buda Perfectamente Iluminado, con el corazón complacido, salió a recibirlo y le ofreció un asiento noble que había preparado. También prepararon un asiento apropiado para el monje Abhibhū. El Bienaventurado se sentó en el asiento preparado, y el venerable también se sentó en el asiento dispuesto para él. El Gran Brahma, tras rendir homenaje al que posee las diez fuerzas (el Buda), se sentó a un lado.

อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘ปฏิภาตุ ตํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมีกถาติ. ‘เอวํ, ภนฺเต’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมึ กถํ กเถสิ. เถเร ธมฺมํ กเถนฺเต พฺรหฺมคณา อุชฺฌายึสุ – ‘‘จิรสฺสญฺจ มยํ สตฺถุ พฺรหฺมโลกาคมนํ ลภิมฺห, อยญฺจ ภิกฺขุ ฐเปตฺวา สตฺถารํ สยํ ธมฺมกถํ อารภี’’ติ.

Entonces, monjes, el Bienaventurado Sikhī se dirigió al monje Abhibhū: 'Brāhmaṇa, que te surja una plática sobre el Dhamma para el Gran Brahma, para su asamblea y para sus ministros'. El monje Abhibhū, aceptando las palabras del Bienaventurado Sikhī, pronunció un discurso sobre el Dhamma para el Gran Brahma y su séquito. Mientras el venerable enseñaba el Dhamma, la multitud de Brahmas se quejó: 'Después de mucho tiempo hemos obtenido la llegada del Maestro al mundo de Brahma, ¡y este monje, dejando de lado al Maestro, se pone a enseñar el Dhamma por sí mismo!'.

สตฺถา เตสํ อนตฺตมนภาวํ ญตฺวา อภิภุํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อุชฺฌายนฺติ โข เต, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมา จ พฺรหฺมปริสา จ พฺรหฺมปาริสชฺชา จ. เตน หิ ตฺวํ – พฺราหฺมณ, ภิยฺโยโสมตฺตาย สํเวเชหี’’ติ. เถโร สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กตฺวา สหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปนฺโต ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕) คาถาทฺวยํ อภาสิ. กึ ปน กตฺวา เถโร สหสฺสิโลกธาตุํ วิญฺญาเปสีติ? นีลกสิณํ ตาว สมาปชฺชิตฺวา สพฺพตฺถ อนฺธการํ ผริ, ตโต ‘‘กิมิทํ อนฺธการ’’นฺติ สตฺตานํ อาโภเค อุปฺปนฺเน อาโลกํ ทสฺเสสิ. ‘‘กึ อาโลโก อย’’นฺติ วิจินนฺตานํ อตฺตานํ ทสฺเสสิ, สหสฺสจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสา อญฺชลึ ปคฺคณฺหิตฺวา ปคฺคณฺหิตฺวา เถรํเยว นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. เถโร ‘‘มหาชโน มยฺหํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส สรํ สุณาตู’’ติ อิมา [Pg.208] คาถา อภาสิ. สพฺเพ โอสฏาย ปริสาย มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส วิย สทฺทํ อสฺโสสุํ. อตฺโถปิ เนสํ ปากโฏ อโหสิ.

El Maestro, conociendo el descontento de ellos, dijo al monje Abhibhū: 'Brāhmaṇa, el Brahma, su asamblea y sus ministros te están criticando. Por lo tanto, brāhmaṇa, inspírales un asombro aún mayor'. El venerable, aceptando la palabra del Maestro, realizó diversas transformaciones psíquicas y, haciendo que su voz se oyera en mil sistemas de mundos, recitó los dos versos: '¡Comenzad! ¡Esforzaos!'. ¿Cómo hizo el venerable para que su voz se oyera en mil sistemas de mundos? Primero, entró en la meditación del kasiṇa azul y extendió la oscuridad por todas partes. Luego, cuando surgió en los seres el pensamiento de '¿qué es esta oscuridad?', mostró una luz. A quienes investigaban '¿qué es esta luz?', se les mostró a sí mismo. En los mil sistemas de mundos, los devas y humanos se pusieron de pie rindiendo homenaje con las palmas unidas hacia el venerable. El venerable, con el deseo de que la gran multitud escuchara su voz mientras enseñaba el Dhamma, recitó estos versos. Todos los presentes escucharon su voz como si estuviera sentado en medio de la asamblea enseñando el Dhamma. Y el significado de las palabras también se volvió evidente para ellos.

อถ โข ภควา สทฺธึ เถเรน อรุณวตึ ปจฺจาคนฺตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ – ‘‘อสฺสุตฺถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อภิภุสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมโลเก ฐิตสฺส คาถาโย ภาสมานสฺสา’’ติ. เต ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ ปฏิชานิตฺวา สุตภาวํ อาวิกโรนฺตา ตเทว คาถาทฺวยํ อุทาหรึสุ. สตฺถา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สาธุการํ ทตฺวา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. เอวํ ตาว อิทํ สุตฺตํ อิโต เอกตึสกปฺปมตฺถเก สิขินา ภควตา กถิตํ.

Entonces, el Bienaventurado, habiendo regresado a la ciudad de Aruṇavatī junto con el anciano, después de caminar por limosnas y tras regresar de la ronda de limosnas después de la comida, preguntó a la asamblea de monjes: «Monjes, ¿oyeron ustedes los versos del monje Abhibhū mientras estaba en el mundo de Brahma y los recitaba?». Ellos, confirmando con un «Sí, Venerable Señor» y manifestando el hecho de haberlos escuchado, recitaron esos mismos dos versos. El Maestro, dando su aprobación con un «¡Excelente, excelente!», concluyó la enseñanza. Así, en primer lugar, este sutta fue pronunciado por el Bienaventurado Sikhī hace treinta y un eones a partir de este.

อมฺหากํ ปน ภควา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก สาวตฺถึ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรนฺโต เชฏฺฐมูลมาสปุณฺณมทิวเส ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา อิมํ อรุณวติสุตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อานนฺทตฺเถโร พีชนึ คเหตฺวา พีชยมาโน ฐิตโกว อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา เอกพฺยญฺชนมฺปิ อหาเปตฺวา สกลสุตฺตํ อุคฺคณฺหิ. โส ปุนทิวเส ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ทสพลสฺส วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน ทิวาวิหารฏฺฐานํ คนฺตฺวา สทฺธิวิหาริกนฺเตวาสิเกสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปกฺกนฺเตสุ หิยฺโย กถิตํ อรุณวติสุตฺตํ อาวชฺเชนฺโต นิสีทิ. อถสฺส สพฺพํ สุตฺตํ วิภูตํ อุปฏฺฐาสิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สิขิสฺส ภควโต อคฺคสาวโก พฺรหฺมโลเก ฐตฺวา จกฺกวาฬสหสฺเส อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน สทฺทํ สาเวนฺโต ธมฺมกถํ กเถสีติ หิยฺโย สตฺถารา กถิตํ, สาวกสฺส ตาว วิสโย เอวรูโป, ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ กิตฺตกํ ฐานํ สเรน วิญฺญาเปยฺยา’’ติ. โส เอวํ อุปฺปนฺนาย วิมติยา วิโนทนตฺถํ ตงฺขเณเยว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อถ โข อายสฺมา อานนฺโทติ วุตฺตํ.

Pero nuestro Bienaventurado, habiendo alcanzado la omnisciencia y puesto en movimiento la Noble Rueda del Dhamma, mientras residía en el Bosque de Jeta cerca de Sāvatthī, en el día de luna llena del mes de Jeṭṭhamūla, se dirigió a los monjes e inició este Aruṇavatī Sutta. El anciano Ānanda, sosteniendo un abanico y abanicando, permaneciendo de pie, aprendió todo el sutta desde el principio hasta el final sin omitir ni una sola sílaba. Al día siguiente, tras regresar de la ronda de limosnas y cumplir sus deberes hacia el Poseedor de los Diez Poderes, fue a su lugar de descanso diurno; una vez cumplidos sus deberes hacia sus compañeros y alumnos y después de que estos se hubieran retirado, se sentó reflexionando sobre el Aruṇavatī Sutta pronunciado el día anterior. Entonces, todo el sutta se le hizo manifiesto en su mente. Él pensó: «Ayer el Maestro dijo que el principal discípulo del Bienaventurado Sikhī, permaneciendo en el mundo de Brahma, disipando la oscuridad en mil sistemas de mundos, mostrando el resplandor de su cuerpo y haciendo oír su voz, dio una plática de Dhamma. Si tal es el alcance de un discípulo, ¿hasta qué punto podría un Buda Perfectamente Iluminado, habiendo cumplido las diez perfecciones y alcanzado la omnisciencia, hacer oír su voz?». Con el fin de disipar la duda que así había surgido, en ese mismo instante se acercó al Bienaventurado y le preguntó sobre ese asunto. Para mostrar este punto, se dice: «Entonces el Venerable Ānanda...».

ตตฺถ สมฺมุขาติ สมฺมุขีภูเตน มยา เอตํ สุตํ, น อนุสฺสเวน, น ทูตปรมฺปรายาติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. กีวตกํ ปโหติ สเรน วิญฺญาเปตุนฺติ กิตฺตกํ ฐานํ สรีโรภาเสน วิหตนฺธการํ กตฺวา สเรน วิญฺญาเปตุํ สกฺโกติ. สาวโก โส, อานนฺท, อปฺปเมยฺยา ตถาคตาติ [Pg.209] อิทํ ภควา อิมินา อธิปฺปาเยนาห – อานนฺท, ตฺวํ กึ วเทสิ, โส ปเทสญาเณ ฐิโต สาวโก. ตถาคตา ปน ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺตา อปฺปเมยฺยา. โส ตฺวํ นขสิขาย ปํสุํ คเหตฺวา มหาปถวิปํสุนา สทฺธึ อุปเมนฺโต วิย กึ นาเมตํ วเทสิ. อญฺโญ หิ สาวกานํ วิสโย, อญฺโญ พุทฺธานํ. อญฺโญ สาวกานํ โคจโร, อญฺโญ พุทฺธานํ. อญฺญํ สาวกานํ พลํ, อญฺญํ พุทฺธานนฺติ. อิติ ภควา อิมินา อธิปฺปาเยน อปฺปเมยฺยภาวํ วตฺวา ตุณฺหี อโหสิ.

Allí, «cara a cara» (sammukhā) significa: «esto fue oído por mí estando presente en persona», no por tradición oral ni por una sucesión de mensajeros; con esta intención habló así. «Hasta qué punto es capaz de hacer saber con su voz» significa hasta qué extensión de lugar puede, habiendo disipado la oscuridad con el resplandor de su cuerpo, hacerlo saber con su voz. «Él era un discípulo, Ānanda; los Tathāgatas son inconmensurables» —esto lo dijo el Bienaventurado con esta intención: «Ānanda, ¿qué estás diciendo? Él era un discípulo establecido en un conocimiento parcial. Pero los Tathāgatas, habiendo cumplido las diez perfecciones y alcanzado el conocimiento de la omnisciencia, son inconmensurables. Tú, como quien compara una mota de polvo tomada con la punta de la uña con el polvo de la gran tierra, ¿por qué dices tal cosa? Pues uno es el alcance de los discípulos y otro el de los Budas. Uno es el dominio de los discípulos y otro el de los Budas. Una es la fuerza de los discípulos y otra la de los Budas». Así, el Bienaventurado, habiendo hablado de su naturaleza inconmensurable, permaneció en silencio.

เถโร ทุติยมฺปิ ปุจฺฉิ. สตฺถา, ‘‘อานนฺท, ตฺวํ ตาฬจฺฉิทฺทํ คเหตฺวา อนนฺตากาเสน อุปเมนฺโต วิย, จาตกสกุณํ คเหตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติเกน สุปณฺณราเชน อุปเมนฺโต วิย, หตฺถิโสณฺฑาย อุทกํ คเหตฺวา มหาคงฺคาย อุปเมนฺโต วิย, จตุรตนิเก อาวาเฏ อุทกํ คเหตฺวา สตฺตหิ สเรหิ อุปเมนฺโต วิย, นาฬิโกทนมตฺตลาภึ มนุสฺสํ คเหตฺวา จกฺกวตฺติรญฺญา อุปเมนฺโต วิย, ปํสุปิสาจกํ คเหตฺวา สกฺเกน เทวรญฺญา อุปเมนฺโต วิย, ขชฺโชปนกปฺปภํ คเหตฺวา สูริยปฺปภาย อุปเมนฺโต วิย กึ นาเมตํ วเทสีติ ทีเปนฺโต ทุติยมฺปิ อปฺปเมยฺยภาวเมว วตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. ตโต เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา มยา ปุจฺฉิโต น ตาว กเถสิ, หนฺท นํ ยาวตติยํ ยาจิตฺวา พุทฺธสีหนาทํ นทาเปสฺสามี’’ติ. โส ตติยมฺปิ ยาจิ. ตํ ทสฺเสตุํ ตติยมฺปิ โขติอาทิ วุตฺตํ. อถสฺส ภควา พฺยากโรนฺโต สุตา เต อานนฺทาติอาทิมาห. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา เม ‘สุตา เต, อานนฺท, สหสฺสี จูฬนิกา โลกธาตู’ติ เอตฺตกเมว วตฺวา ตุณฺหี ชาโต, อิทานิ พุทฺธสีหนาทํ นทิสฺสตี’’ติ โส สตฺถารํ ยาจนฺโต เอตสฺส ภควา กาโลติอาทิมาห.

El anciano preguntó por segunda vez. El Maestro, ilustrándolo al decir: «Ānanda, como quien compara el agujero de una cerradura con el espacio infinito; como quien compara un pájaro cātaka con el rey de las aves (supaṇṇa) que mide ciento cincuenta yojanas; como quien compara el agua en la trompa de un elefante con el gran Ganges; como quien compara el agua en un hoyo de cuatro codos con los siete grandes lagos; como quien compara a un hombre que solo obtiene una ración de arroz con un monarca universal; como quien compara a un espíritu de la tierra con Sakka, el rey de los dioses; como quien compara el brillo de una luciérnaga con el resplandor del sol, ¿por qué dices tal cosa?», y habiendo hablado por segunda vez únicamente de la naturaleza inconmensurable, permaneció en silencio. Entonces el anciano pensó: «El Maestro, aunque se lo he preguntado, aún no me ha respondido; bien, le rogaré hasta por tercera vez y haré que emita el rugido de león del Buda». Rogó por tercera vez. Para mostrar esto, se dijo «Por tercera vez...», etc. Entonces el Bienaventurado, respondiéndole, dijo: «¿Has oído, Ānanda...», etc. El anciano pensó: «El Maestro, habiéndome dicho solo “¿Has oído, Ānanda, sobre el sistema de mundos menor de mil elementos?”, se ha quedado en silencio; ahora emitirá el rugido de león del Buda». Él, rogando al Maestro, dijo: «Este es el momento, Bienaventurado...», etc.

ภควาปิสฺส วิตฺถารกถํ กเถตุํ เตน หานนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ ยาวตาติ ยตฺตกํ ฐานํ. จนฺทิมสูริยาติ จนฺทิมา จ สูริโย จ. ปริหรนฺตีติ วิจรนฺติ. ทิสา ภนฺตีติ สพฺพทิสา โอภาสนฺติ. วิโรจนาติ วิโรจมานา. เอตฺตาวตา เอกจกฺกวาฬํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. อิทานิ ตํ สหสฺสคุณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ตาว สหสฺสธา โลโกติ อาห. ตสฺมึ สหสฺสธา โลเกติ ตสฺมึ สหสฺสจกฺกวาเฬ. สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานนฺติ [Pg.210] สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ เทวโลกานํ. ยสฺมา ปน เอเกกสฺมึ จกฺกวาเฬ จตฺตาโร จตฺตาโร มหาราชาโน, ตสฺมา จตฺตาริ มหาราชสหสฺสานีติ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จูฬนิกาติ ขุทฺทิกา. อยํ สาวกานํ วิสโย. กสฺมา ปเนสา อานีตาติ? มชฺฌิมิกาย โลกธาตุยา ปริจฺเฉททสฺสนตฺถํ.

Y el Bienaventurado, para darle una explicación detallada, dijo: «Por lo tanto, Ānanda...», etc. Allí, «hasta donde» (yāvatā) significa «hasta cualquier extensión de lugar». «Lunas y soles» se refiere tanto a las lunas como a los soles. «Giran» significa que se mueven o circulan. «Las direcciones brillan» significa que todas las direcciones se iluminan. «Radiantes» significa resplandecientes. Con esto, se define y muestra un solo sistema de mundos. Ahora, mostrándolo multiplicado por mil, dijo: «un sistema de mundos de mil elementos». «En ese sistema de mundos de mil elementos» significa en esos mil sistemas de mundos. «Mil [reinos] de los Cuatro Grandes Reyes» significa mil reinos celestiales de los Cuatro Grandes Reyes. Dado que en cada sistema de mundos hay cuatro grandes reyes, se dice «cuatro mil grandes reyes». Por este método, debe entenderse el significado en todas partes. «Menor» significa pequeño. Este es el alcance de los discípulos. Pero, ¿por qué se menciona este sistema de mil elementos? Con el propósito de mostrar la definición del sistema de mundos mediano.

ยาวตาติ ยตฺตกา. ตาว สหสฺสธาติ ตาว สหสฺสภาเคน. ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา โลกธาตูติ อยํ สหสฺสจกฺกวาฬานิ สหสฺสภาเคน คเณตฺวา ทสสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณา ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา นาม โลกธาตุ. อยํ สาวกานํ อวิสโย, พุทฺธานเมว วิสโย. เอตฺตเกปิ หิ ฐาเน ตถาคตา อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา สเรน วิญฺญาเปตุํ สกฺโกนฺตีติ ทีเปติ. เอตฺตเกน พุทฺธานํ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสฺสิตํ. โพธิสตฺตานญฺหิ ปจฺฉิมภเว เทวโลกโต จวิตฺวา มาตุกุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธิคฺคหณทิวเส จ กุจฺฉิโต นิกฺขมนทิวเส จ มหาภินิกฺขมนทิวเส จ สมฺโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนอายุสงฺขารโวสฺสชฺชนปรินิพฺพานทิวเสสุ จ เอตฺตกํ ฐานํ กมฺปติ.

"Yāvatā" significa "tanto como". "Tāva sahassadhā" significa "por esa milésima parte". El "sistema de mundos mediano de dos mil" se refiere al sistema que consta de un millón de universos (diez veces cien mil), calculado multiplicando el sistema de mil universos por mil. Esta extensión no es el dominio de los discípulos, sino exclusivamente el dominio de los Budas. Se explica que incluso en tal espacio, los Tathāgatas pueden disipar la oscuridad, mostrar el resplandor de sus cuerpos y hacerse oír con su voz. Con esto, se describe lo que se llama el "campo de nacimiento" (jātikkhetta) de los Budas. Ciertamente, en la última existencia de los Bodhisattas, cuando descienden del mundo de los devalokas para entrar en el vientre materno, en el día de su concepción, en el día de su nacimiento, en el día de su gran renuncia, en el día de su iluminación, en el giro de la rueda del Dhamma, en la renuncia a su proceso vital y en el día de su Parinibbāna, esta extensión de diez mil universos se estremece.

ติสหสฺสี มหาสหสฺสีติ สหสฺสิโต ปฏฺฐาย ตติยาติ ติสหสฺสี, สหสฺสํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตํ มชฺฌิมิกํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตตฺตา มหนฺเตหิ สหสฺเสหิ คณิตาติ มหาสหสฺสี. เอตฺตาวตา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาโณ โลโก ทสฺสิโต โหติ. ภควา อากงฺขมาโน เอตฺตเก ฐาเน อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา สเรน วิญฺญาเปยฺยาติ. คณกปุตฺตติสฺสตฺเถโร ปน เอวมาห – ‘‘น ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุยา เอวํ ปริมาณํ. อิทญฺหิ อาจริยานํ สชฺฌายมุฬฺหกํ วาจาย ปริหีนฏฺฐานํ, ทสโกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณํ ปน ฐานํ ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุ นามา’’ติ. เอตฺตาวตา หิ ภควตา อาณากฺเขตฺตํ นาม ทสฺสิตํ. เอตสฺมิญฺหิ อนฺตเร อาฏานาฏิยปริตฺตอิสิคิลิปริตฺตธชคฺคปริตฺตโพชฺฌงฺคปริตฺตขนฺธปริตฺต- โมรปริตฺตเมตฺตปริตฺตรตนปริตฺตานํ อาณา ผรติ. ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยาติ ยตฺตกํ ฐานํ อิจฺเฉยฺย, อิมินา วิสยกฺเขตฺตํ [Pg.211] ทสฺเสติ. พุทฺธานญฺหิ วิสยกฺเขตฺตสฺส ปมาณปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ, นตฺถิกภาเว จสฺส อิมํ โอปมฺมํ อาหรนฺติ – โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬมฺหิ ยาว พฺรหฺมโลกา สาสเปหิ ปูเรตฺวา สเจ โกจิ ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกจกฺกวาเฬ เอกํ สาสปํ ปกฺขิปนฺโต อาคจฺเฉยฺย, สพฺเพปิ เต สาสปา ปริกฺขยํ คจฺเฉยฺยุํ, น ตฺเวว ปุรตฺถิมาย ทิสาย จกฺกวาฬานิ. ทกฺขิณาทีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ พุทฺธานํ อวิสโย นาม นตฺถิ.

El "gran sistema de mundos de tres mil" se denomina así porque, comenzando desde mil, se multiplica por mil por tercera vez; al ser calculado multiplicando el sistema mediano por mil, se llama "gran sistema de mil" debido a los millares inmensos que se cuentan. Con esto, se describe el mundo con una extensión de cien mil koṭis de universos. El Bendito, si así lo desea, puede disipar la oscuridad en tal extensión, mostrar el resplandor de su cuerpo y hacerse oír con su voz. Sin embargo, el Venerable Gaṇakaputta Tissa dijo: "Esta no es la medida del gran sistema de mundos de tres mil. Este es un punto donde la tradición de los maestros recitadores ha flaqueado en su transmisión oral; el gran sistema de mundos de tres mil es en realidad el área de diez millones de cien mil koṭis de universos". Con esto, el Bendito muestra el "campo de autoridad" (āṇākkhetta). En este intervalo se extiende el poder de las protecciones como el Āṭānāṭiya Paritta, Isigili, Dhajagga, Bojjhaṅga, Khandha, Mora, Mettā y Ratana Paritta. La frase "tanto como desee" indica el "campo de dominio" (visayakkhetta). Pues para el campo de dominio de los Budas no existe límite alguno, y para ilustrar esta infinitud ofrecen este símil: si se llenara el espacio de cien mil koṭis de universos hasta el mundo de Brahma con semillas de mostaza, y alguien fuera arrojando una semilla en cada universo hacia el este, todas las semillas se agotarían antes de que se terminaran los universos en esa dirección. Lo mismo ocurre en el sur y demás direcciones. En ese campo, no hay nada que sea ajeno al dominio de los Budas.

เอวํ วุตฺเต เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา เอวมาห – ‘อากงฺขมาโน, อานนฺท, ตถาคโต ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปยฺย, ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยา’ติ. วิสโม โข ปนายํ โลโก, อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ, เอกสฺมึ ฐาเน สูริโย อุคฺคโต โหติ, เอกสฺมึ ฐาเน มชฺเฌ ฐิโต, เอกสฺมึ ฐาเน อตฺถงฺคโต. เอกสฺมึ ฐาเน ปฐมยาโม โหติ, เอกสฺมึ ฐาเน มชฺฌิมยาโม, เอกสฺมึ ฐาเน ปจฺฉิมยาโม. สตฺตาปิ กมฺมปฺปสุตา, ขิฑฺฑาปสุตา, อาหารปฺปสุตาติ เอวํ เตหิ เตหิ การเณหิ วิกฺขิตฺตา จ ปมตฺตา จ โหนฺติ. กถํ นุ โข เต สตฺถา สเรน วิญฺญาเปยฺยา’’ติ. โส เอวํ จินฺเตตฺวา วิมติจฺเฉทนตฺถํ ตถาคตํ ปุจฺฉนฺโต ยถา กถํ ปนาติอาทิมาห.

Cuando esto fue dicho, el Venerable pensó: "El Maestro ha dicho: 'Ānanda, si el Tathāgata lo desea, puede hacerse oír con su voz en el gran sistema de mundos de tres mil, o tan lejos como él quiera'. Pero este mundo es irregular y los universos son infinitos; en un lugar el sol está saliendo, en otro está en el cenit y en otro se está poniendo. En un lugar es la primera vigilia, en otro la vigilia media y en otro la vigilia última. Además, los seres están absortos en sus acciones, en sus diversiones o en la búsqueda de alimento; así, por diversas causas, están distraídos y negligentes. ¿Cómo podrá el Maestro hacerse oír por ellos con su voz?". Habiendo reflexionado así, para disipar su duda, preguntó al Tathāgata comenzando con las palabras: "¿Pero de qué manera, Señor?".

อถสฺส สตฺถา พฺยากโรนฺโต อิธานนฺท, ตถาคโตติอาทิมาห. ตตฺถ โอภาเสน ผเรยฺยาติ สรีโรภาเสน ผเรยฺย. ผรมาโน ปเนส กึ กเรยฺยาติ? ยสฺมึ ฐาเน สูริโย ปญฺญายติ, ตตฺถ นํ อตฺตโน อานุภาเวน อตฺถํ คเมยฺย. ยตฺถ ปน น ปญฺญายติ, ตตฺถ นํ อุฏฺฐาเปตฺวา มชฺเฌ ฐเปยฺย. ตโต ยตฺถ สูริโย ปญฺญายติ, ตตฺถ มนุสฺสา ‘‘อธุนาว สูริโย ปญฺญายิตฺถ, โส อิทาเนว อตฺถงฺคมิโต, นาคาวฏฺโฏ นุ โข อยํ, ภูตาวฏฺฏยกฺขาวฏฺฏเทวตาวฏฺฏานํ อญฺญตโร’’ติ วิตฺตกฺกํ อุปฺปาเทยฺยุํ. ยตฺถ ปน น ปญฺญายติ, ตตฺถ มนุสฺสา ‘‘อธุนาว สูริโย อตฺถงฺคมิโต, สฺวายํ อิทาเนว อุฏฺฐิโต, กึ นุ โข อยํ นาคาวฏฺฏภูตาวฏฺฏยกฺขาวฏฺฏเทวตาวฏฺฏานํ อญฺญตโร’’ติ วิตกฺกํ อุปฺปาเทยฺยุํ. ตโต เตสุ มนุสฺเสสุ อาโลกญฺจ อนฺธการญฺจ อาวชฺชิตฺวา ‘‘กึ ปจฺจยา นุ โข อิท’’นฺติ ปริเยสมาเนสุ สตฺถา นีลกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา [Pg.212] พหลนฺธการํ ปตฺถเรยฺย. กสฺมา? เตสํ กมฺมาทิปฺปสุตานํ สตฺตานํ สนฺตาสชนนตฺถํ. อถ เนสํ สนฺตาสํ อาปนฺนภาวํ ญตฺวา โอทาตกสิณสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปณฺฑรํ ฆนพุทฺธรสฺมึ วิสฺสชฺเชนฺโต จนฺทสหสฺสสูริยสหสฺสอุฏฺฐานกาโล วิย เอกปฺปหาเรเนว สพฺพํ เอกาโลกํ กเรยฺย. ตญฺจ โข ติลพีชมตฺเตน กายปฺปเทเสน โอภาสํ มุญฺจนฺโต. โย หิ จกฺกวาฬปถวึ ทีปกปลฺลกํ กตฺวา มหาสมุทฺเท อุทกํ เตลํ กตฺวา สิเนรุํ วฏฺฏึ กตฺวา อญฺญสฺมึ สิเนรุมุทฺธนิ ฐเปตฺวา ชาเลยฺย, โส เอกจกฺกวาเฬเยว อาโลกํ กเรยฺย. ตโต ปรํ วิทตฺถิมฺปิ โอภาเสตุํ น สกฺกุเณยฺย. ตถาคโต ปน ติลผลปฺปมาเณน สรีรปฺปเทเสน โอภาสํ มุญฺจิตฺวา ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ เอโกภาสํ กเรยฺย ตโต วา ปน ภิยฺโย. เอวํ มหนฺตา หิ พุทฺธคุณาติ.

Entonces, el Maestro, deseando responder, dijo las palabras que comienzan con "Aquí, Ānanda, el Tathāgata... ". En ese pasaje, "difundiría con resplandor" (obhāsena phareyya) significa que difundiría con el resplandor de su propio cuerpo. Pero, al difundirlo, ¿qué haría? En el lugar donde el sol es visible, lo haría ponerse mediante su propio poder. Donde el sol no es visible, lo haría aparecer y permanecer en medio. Entonces, donde el sol es visible, los hombres pensarían: "Hace un momento el sol era visible, ahora se ha puesto para nosotros. ¿Es esto un giro de los Nagas, o tal vez uno de los giros de los Bhutas, de los Yakshas o de las deidades?"; así generarían tal pensamiento. Donde no era visible, los hombres pensarían: "Hace un momento el sol se había puesto, y ahora mismo ha salido. ¿Es esto un giro de los Nagas, o tal vez uno de los giros de los Bhutas, de los Yakshas o de las deidades?"; así generarían tal pensamiento. Entonces, al contemplar la luz y la oscuridad y buscar la causa diciendo: "¿Debido a qué razón ha surgido esto?", el Maestro entraría en la meditación del kasina azul y extendería una densa oscuridad. ¿Por qué la extendería? Para generar temor en aquellos seres entregados a sus tareas mundanas. Luego, conociendo que han caído en el temor, entraría en la meditación del kasina blanco y, emitiendo densos y puros rayos de Buda, haría que todo se iluminara de golpe como si mil lunas y mil soles salieran al mismo tiempo. Y mostraría ese resplandor emitiéndolo incluso desde una parte del cuerpo del tamaño de una semilla de sésamo. Ciertamente, si alguien convirtiera la tierra de un universo en una lámpara, el agua del gran océano en aceite, el monte Sineru en una mecha, y lo encendiera colocándolo sobre la cima de otro Sineru, solo iluminaría un único universo; no podría iluminar más allá de un palmo. Pero el Tathāgata, emitiendo resplandor desde una parte del cuerpo del tamaño de un fruto de sésamo, puede iluminar el sistema de tres mil grandes mil mundos o incluso más que eso. Pues, en verdad, las cualidades del Buda son así de grandes.

ตํ อาโลกํ สญฺชาเนยฺยุนฺติ ตํ อาโลกํ ทิสฺวา ‘‘เยน สูริโย อตฺถญฺเจว คมิโต อุฏฺฐาปิโต จ, พหลนฺธการญฺจ วิสฺสฏฺฐํ, เอส โส ปุริโส อิทานิ อาโลกํ กตฺวา ฐิโต, อโห อจฺฉริยปุริโส’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา นิสีเทยฺยุํ. สทฺทมนุสฺสาเวยฺยาติ ธมฺมกถาสทฺทมนุสฺสาเวยฺย. โย หิ เอกํ จกฺกวาฬปพฺพตํ เภรึ กตฺวา มหาปถวึ เภริจมฺมํ กตฺวา สิเนรุํ ทณฺฑํ กตฺวา อญฺญสฺมึ สิเนรุมตฺถเก ฐเปตฺวา อาโกเฏยฺย, โส เอกจกฺกวาเฬเยว ตํ สทฺทํ สาเวยฺย, ปรโต วิทตฺถิมฺปิ อติกฺกาเมตุํ น สกฺกุเณยฺย. ตถาคโต ปน ปลฺลงฺเก วา ปีเฐ วา นิสีทิตฺวา ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปติ, ตโต วา ปน ภิยฺโย, เอวํ มหานุภาวา ตถาคตาติ. อิติ ภควา อิมินา เอตฺตเกน วิสยกฺเขตฺตเมว ทสฺเสติ.

"Reconocerían esa luz" significa que, al ver esa luz, dirían: "Aquel por quien el sol se puso y salió, y por quien la densa oscuridad fue enviada, ese es el hombre que ahora permanece habiendo creado esta luz; ¡oh, qué hombre tan asombroso!", y se quedarían saludando con las manos en añjali. "Haría oír el sonido" significa que haría oír el sonido de un discurso del Dhamma. Pues si alguien hiciera de una montaña de un universo un tambor, de la gran tierra el cuero del tambor, del monte Sineru el mazo, y lo golpeara tras colocarlo sobre la cima de otro Sineru, solo podría hacerse oír en un solo universo; no podría pasar más allá de un palmo. Pero el Tathāgata, sentado en un trono o en un asiento, hace que su voz se entienda en el sistema de tres mil grandes mil mundos, o incluso más allá de eso; tal es el gran poder de los Tathāgatas. Así, el Bendito, con estas palabras, muestra únicamente su campo de alcance (visayakkhetta).

อิมญฺจ ปน พุทฺธสีหนาทํ สุตฺวา เถรสฺส อพฺภนฺตเร พลวปีติ อุปฺปนฺนา, โส ปีติวเสน อุทานํ อุทาเนนฺโต ลาภา วต เมติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺส เม สตฺถา เอวํมหิทฺธิโกติ ยสฺส มยฺหํ สตฺถา เอวํมหิทฺธิโก, ตสฺส มยฺหํ เอวํมหิทฺธิกสฺส สตฺถุ ปฏิลาโภ ลาภา เจว สุลทฺธญฺจาติ อตฺโถ. อถ วา ยฺวาหํ เอวรูปสฺส สตฺถุโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิจริตุํ, ปาทปริกมฺมํ ปิฏฺฐิปริกมฺมํ กาตุํ, มุขโธวนอุทกนฺหาโนทกานิ ทาตุํ, คนฺธกุฏิปริเวณํ สมฺมชฺชิตุํ, อุปฺปนฺนาย กงฺขาย ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ, มธุรธมฺมกถญฺจ [Pg.213] โสตุํ ลภามิ, เอเต สพฺเพปิ มยฺหํ ลาภา เจว สุลทฺธญฺจาติปิ สนฺธาย เอวมาห. เอตฺถ จ ภควโต อนฺธการาโลกสทฺทสวนสงฺขาตานํ อิทฺธีนํ มหนฺตตาย มหิทฺธิกตา, ตาสํเยว อนุผรเณน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา. อุทายีติ ลาฬุทายิตฺเถโร. โส กิร ปุพฺเพ อุปฏฺฐากตฺเถเร อาฆาตํ พนฺธิตฺวา จรติ. ตสฺมา อิทานิ โอกาสํ ลภิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธสีหนาทปริโยสาเน ชลมานํ ทีปสิขํ นิพฺพาเปนฺโต วิย จรนฺตสฺส โคณสฺส ตุณฺเฑ ปหารํ เทนฺโต วิย ภตฺตภริตํ ปาตึ อวกุชฺชนฺโต วิย เถรสฺส ปสาทภงฺคํ กโรนฺโต เอวมาห.

Al escuchar este rugido de león del Buda, surgió una poderosa alegría en el interior del Thera. Él, expresando su regocijo debido al poder de esa alegría, dijo las palabras que comienzan con "Es una gran ganancia para mí...". Allí, "Aquel para quien mi Maestro posee tal gran poder" significa: "Mi Maestro posee tal gran poder; es una ganancia y una gran bendición para mí tener a tal Maestro de gran poder". O bien: "Yo, que tengo la oportunidad de llevar el cuenco y el manto de tal Maestro, de realizar el servicio de masajear sus pies y su espalda, de ofrecerle agua para lavar su rostro y agua para su baño, de barrer el recinto de la Cámara Perfumada, de preguntar dudas ante las incertidumbres surgidas y de escuchar el dulce discurso del Dhamma; todas estas son ganancias y bendiciones bien obtenidas para mí"; refiriéndose a esto, dijo tales palabras. En este punto, por la magnitud de los poderes del Bendito consistentes en crear oscuridad, luz y hacer oír su voz, se debe entender su condición de poseedor de grandes poderes; y por la difusión de esos mismos poderes, su condición de poseedor de gran majestad. "Udāyī" se refiere al Thera Lāḷudāyī. Se dice que él anteriormente solía andar albergando rencor hacia el Thera que era el asistente (Ānanda). Por lo tanto, ahora, habiendo encontrado la oportunidad al final de este rugido de león del Buda, queriendo perturbar la alegría del Thera, dijo tales palabras, como si apagara la llama de una lámpara brillante, como si diera un golpe en el hocico de un buey que camina, o como si volcara un plato lleno de comida.

เอวํ วุตฺเต ภควาติ เอวํ อุทายิตฺเถเรน วุตฺเต ภควา ยถา นาม ปปาตตเฏ ฐตฺวา ปเวธมานํ ปุริสํ เอกมนฺเต ฐิโต หิเตสี ปุริโส ‘‘อิโต เอหิ อิโต เอหี’’ติ ปุนปฺปุนํ วเทยฺย, เอวเมวํ อุทายิตฺเถรํ ตสฺมา วจนา นิวาเรนฺโต มา เหวํ อุทายิ, มา เหวํ อุทายีติ อาห. ตตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, มา เอวํ อวจาติ อตฺโถ. มหารชฺชนฺติ จกฺกวตฺติรชฺชํ. นนุ จ สตฺถา เอกสฺส สาวกสฺส ธมฺมเทสนาย อุปฺปนฺนปสาทสฺส มหานิสํสํ อปริจฺฉินฺนํ อกาสิ, โส กสฺมา อิมสฺส พุทฺธสีหนาทํ อารพฺภ อุปฺปนฺนสฺส ปสาทสฺส อานิสํสํ ปริจฺฉินฺทตีติ? อริยสาวกสฺส เอตฺตกอตฺตภาวปริมาณตฺตา. ทนฺธปญฺโญปิ หิ โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ อตฺตภาวํ ปฏิลภติ, เตนสฺส คตึ ปริจฺฉินฺทนฺโต เอวมาห. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ฐตฺวา. ปรินิพฺพายิสฺสตีติ อปฺปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายิสฺสติ. อิติ นิพฺพาเนน กูฏํ คณฺหนฺโต อิมํ สีหนาทสุตฺตํ นิฏฺฐาเปสีติ.

Sobre la expresión 'Cuando se dijo esto' (Evaṃ vutte bhagavāti): se refiere a cuando el venerable Udāyī habló así. El Bendito, tal como un hombre benevolente que, estando de pie a un lado, viera a un hombre temblando al borde de un precipicio y le gritara repetidamente: «¡Ven aquí, ven aquí!», de la misma manera, para apartar al venerable Udāyī de aquellas palabras, dijo: «No digas eso, Udāyī; no hables así, Udāyī». En ese pasaje, 'hī' es una mera partícula, y el sentido es 'no hables así'. 'Mahārajjaṃ' se refiere al reinado de un monarca universal (Cakkavatti). Se plantea la siguiente objeción: ¿No es cierto que el Maestro elogió los beneficios ilimitados de la fe surgida tras un discurso de un discípulo? ¿Por qué entonces limita los beneficios de la fe de este monje, que surgió a raíz del rugido de león del Buddha? La respuesta es: Porque para un noble discípulo (ariyasāvaka), la medida de sus existencias futuras está limitada. Pues incluso un Sotāpanna de sabiduría lenta renace a lo sumo siete veces entre los dioses y los seres humanos; por lo tanto, definiendo su destino, el Buddha habló así. 'En esta misma vida' (diṭṭheva dhamme) significa permaneciendo en esta misma existencia. 'Alcanzará el Nibbāna final' (parinibbāyissatīti) significa que alcanzará el Nibbāna sin condiciones restantes para el renacimiento. De este modo, tomando el Nibbāna como la cumbre, concluyó este Sīhanāda Sutta.

อานนฺทวคฺโค ตติโย.

El tercer capítulo, el Ānandavagga.

(๙) ๔. สมณวคฺโค

(9) 4. El Capítulo sobre los Ascetas (Samaṇavagga).

๑. สมณสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Samaṇa Sutta.

๘๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม สมณิยานีติ สมณสนฺตกานิ. สมณกรณียานีติ สมเณน กตฺตพฺพกิจฺจานิ. อธิสีลสิกฺขาสมาทานนฺติอาทีสุ สมาทานํ วุจฺจติ คหณํ, อธิสีลสิกฺขาย สมาทานํ คหณํ ปูรณํ [Pg.214] อธิสีลสิกฺขาสมาทานํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ สีลํ อธิสีลํ, จิตฺตํ อธิจิตฺตํ, ปญฺญา อธิปญฺญาติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ปญฺจสีลํ สีลํ นาม, ตํ อุปาทาย ทสสีลํ อธิสีลํ นาม, ตมฺปิ อุปาทาย จตุปาริสุทฺธิสีลํ อธิสีลํ นาม. อปิจ สพฺพมฺปิ โลกิยสีลํ สีลํ นาม, โลกุตฺตรสีลํ อธิสีลํ, ตเทว สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขาติ วุจฺจติ. กามาวจรจิตฺตํ ปน จิตฺตํ นาม, ตํ อุปาทาย รูปาวจรํ อธิจิตฺตํ นาม, ตมฺปิ อุปาทาย อรูปาวจรํ อธิจิตฺตํ นาม. อปิจ สพฺพมฺปิ โลกิยจิตฺตํ จิตฺตเมว, โลกุตฺตรํ อธิจิตฺตํ. ปญฺญายปิ เอเสว นโย. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ตีณิ สมณกรณียานิ, ตสฺมา. ติพฺโพติ พหโล. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. อิติ อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต ติสฺโส สิกฺขา โลกิยโลกุตฺตรา กถิตาติ.

82. En el primer sutta del cuarto capítulo: 'Samaṇiyāni' significa las pertenencias de un asceta. 'Samaṇakaraṇīyāni' son los deberes que debe realizar un asceta. En expresiones como 'asumir el entrenamiento en la virtud superior' (adhisīlasikkhāsamādānaṃ), se llama 'samādāna' al acto de aceptar o tomar; así, aceptar y cumplir el entrenamiento en la virtud superior es 'adhisīlasikkhāsamādāna'. En los otros dos términos se aplica el mismo método. Aquí debe entenderse la siguiente distinción: virtud (sīla) y virtud superior (adhisīla); mente (citta) y mente superior (adhicitta); sabiduría (paññā) y sabiduría superior (adhipaññā). Entre ellas, los cinco preceptos se denominan 'sīla', y en comparación con estos, los diez preceptos se denominan 'adhisīla'; e incluso comparada con estos, la virtud de la pureza cuádruple es 'adhisīla'. Además, toda virtud mundana es 'sīla', y la virtud supramundana es 'adhisīla'; esta última se llama 'entrenamiento' (sikkhā) porque debe ser practicada. La mente del reino de los sentidos (kāmāvacara) es 'citta', mientras que en relación con ella, la mente del reino de la forma (rūpāvacara) es 'adhicitta', y la mente del reino sin forma (arūpāvacara) es también 'adhicitta'. Además, toda mente mundana es simplemente 'citta', y la supramundana es 'adhicitta'. Con la sabiduría se sigue el mismo método. 'Tasmā' (por lo tanto) significa que porque existen estos tres deberes del asceta. 'Tibba' significa intenso o denso. 'Chanda' es el deseo saludable de querer actuar. Así, en este sutta, se explican los tres entrenamientos tanto en su aspecto mundano como supramundano.

๒. คทฺรภสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Gadrabha Sutta (Sutta del Burro).

๘๓. ทุติเย ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโตติ ปจฺฉโต ปจฺฉโต. อหมฺปิ ทมฺโม อหมฺปิ ทมฺโมติ อหมฺปิ ‘‘ทมฺโม ทมฺมมาโน’’ติ วทมาโน คาวีติ. เสยฺยถาปิ คุนฺนนฺติ ยถา คาวีนํ. คาโว หิ กาฬาปิ รตฺตาปิ เสตาทิวณฺณาปิ โหนฺติ, คทฺรภสฺส ปน ตาทิโส วณฺโณ นาม นตฺถิ. ยถา จ วณฺโณ, เอวํ สโรปิ ปทมฺปิ อญฺญาทิสเมว. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตาติ.

83. En el segundo sutta: 'Detrás, detrás' (piṭṭhito piṭṭhito) significa siguiéndole los pasos. 'Yo también soy un buey entrenado' (ahampi dammo) se refiere a cuando el burro dice eso siguiendo a las vacas. 'Como el ganado' (seyyathāpi gunnaṃ) significa como sucede con las vacas. Pues las vacas pueden ser negras, rojas o de color blanco, pero el burro no posee tales colores. Así como el color, también su sonido y su paso son totalmente distintos. El resto es de significado claro. En este sutta también se enseñan los tres entrenamientos de forma mixta (mundanos y supramundanos).

๓. เขตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Khetta Sutta (Sutta del Campo).

๘๔. ตติเย ปฏิกจฺเจวาติ ปฐมเมว. สุกฏฺฐํ กโรตีติ นงฺคเลน สุกฏฺฐํ กโรติ. สุมติกตนฺติ มติยา สุฏฺฐุ สมีกตํ. กาเลนาติ วปิตพฺพยุตฺตกาเลน. เสสํ อุตฺตานเมว. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

84. En el tercero: 'De antemano' (paṭikacceva) significa en primer lugar. 'Lo ara bien' (sukaṭṭhaṃ karoti) significa que ara bien con el arado. 'Bien nivelado' (sumatikatanti) significa que la tierra ha sido bien igualada por la inteligencia [del agricultor]. 'A su tiempo' (kālenā) se refiere al momento oportuno para la siembra. El resto es de significado claro. Aquí también se exponen los tres entrenamientos de forma mixta.

๔. วชฺชิปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Vajjiputta Sutta.

๘๕. จตุตฺเถ [Pg.215] วชฺชิปุตฺตโกติ วชฺชิราชกุลสฺส ปุตฺโต. ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตนฺติ ปณฺณาสาธิกํ สิกฺขาปทสตํ. ตสฺมึ สมเย ปญฺญตฺตานิ สิกฺขาปทาเนว สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. โส กิร ภิกฺขุ อชฺชวสมฺปนฺโน อุชุชาติโก อวงฺโก อกุฏิโล, ตสฺมา ‘‘อหํ เอตฺตกานิ สิกฺขาปทานิ รกฺขิตุํ สกฺกุเณยฺยํ วา น วา’’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถุ อาโรเจสิ. สกฺโกมหนฺติ สกฺโกมิ อหํ. โส กิร ‘‘เอตฺตเกสุ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขนฺตสฺส อครุ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขิตุ’’นฺติ มญฺญมาโน เอวมาห. อถ ภควา ยถา นาม ปญฺญาส ติณกลาปิโย อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส กลาปิยสตํ พนฺธิตฺวา สีเส ฐเปยฺย, เอวเมว เอกิสฺสาปิ สิกฺขาย สิกฺขิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส อปรา ทฺเวปิ สิกฺขา อุปริ ปกฺขิปนฺโต ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขูติอาทิมาห. สุขุมาโล กิร อุตฺตโร นาม ชานปทมนุสฺโส โลหปาสาทวิหาเร วสติ. อถ นํ ทหรภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘อุตฺตร, อคฺคิสาลา โอวสฺสติ, ติณํ กปฺปิยํ กตฺวา เทหี’’ติ. ตํ อาทาย อฏวึ คนฺตฺวา เตน ลายิตํ ติณํเยว กรเฬ พนฺธิตฺวา ‘‘ปญฺญาส กรเฬ คเหตุํ สกฺขิสฺสสิ อุตฺตรา’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘น สกฺขิสฺสามี’’ติ อาห. อสีตึ ปน สกฺขิสฺสสีติ? น สกฺขิสฺสามิ, ภนฺเตติ. เอกํ กรฬสตํ สกฺขิสฺสสีติ? อาม, ภนฺเต, คณฺหิสฺสามีติ. ทหรภิกฺขู กรฬสตํ พนฺธิตฺวา ตสฺส สีเส ฐปยึสุ. โส อุกฺขิปิตฺวา นิตฺถุนนฺโต คนฺตฺวา อคฺคิสาลาย สมีเป ปาเตสิ. อถ นํ ภิกฺขู ‘‘กิลนฺตรูโปสิ อุตฺตรา’’ติ อาหํสุ. อาม, ภนฺเต, ทหรา ภิกฺขู มํ วญฺเจสุํ, อิมํ เอกมฺปิ กรฬสตํ อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตํ มํ ‘‘ปณฺณาส กรเฬ อุกฺขิปาหี’’ติ วทึสุ. อาม, อุตฺตร, วญฺจยึสุ ตนฺติ. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

85. En el cuarto sutta: 'Vajjiputtako' es un hijo de la familia real de los Vajji. 'Más de ciento cincuenta reglas de entrenamiento' se refiere a los preceptos que estaban promulgados en aquel tiempo. Se dice que aquel monje era poseedor de honestidad, de naturaleza recta, sin dobleces ni astucias; por ello, pensando «¿seré capaz o no de guardar tantos preceptos?», se lo informó al Maestro. 'Soy capaz' (sakkomahanti) significa «yo puedo». Se dice que pensó: «Para quien se entrena en tantos preceptos, no es gravoso entrenarse en los tres entrenamientos superiores», y por eso habló así. Entonces el Bendito, tal como si a alguien incapaz de cargar cincuenta fardos de hierba se le ataran cien y se le pusieran sobre la cabeza, de la misma manera, queriendo añadir los otros dos entrenamientos a quien no podía entrenarse ni en uno solo, dijo: «Por lo tanto, monje...», etc. Se cuenta que un hombre de campo llamado Uttara, de naturaleza delicada, vivía en el monasterio Lohapāsāda. Unos monjes jóvenes le dijeron: «Uttara, el salón del fuego tiene goteras, danos hierba adecuada tras procesarla». Lo llevaron al bosque y, atando en fardos la misma hierba que él había segado, le preguntaron: «¿Podrás cargar cincuenta fardos, Uttara?». Él dijo: «No podré». «¿Podrás ochenta?». «No podré, señores». «¿Podrás un centenar de fardos?». «Sí, señores, los cargaré». Los monjes jóvenes ataron los cien fardos y se los pusieron sobre la cabeza. Él los cargó y, gimiendo por el esfuerzo, fue y los dejó cerca del salón del fuego. Entonces los monjes le preguntaron: «¿Pareces fatigado, Uttara?». Él respondió: «Sí, señores, los monjes jóvenes me engañaron; a mí, que no podía cargar ni uno solo de estos fardos de cien, me decían 'carga cincuenta fardos' [para hacerme creer que el total era inalcanzable]». Los monjes dijeron: «Sí, Uttara, te engañaron». De esta manera debe entenderse la aplicación de esta analogía. Aquí también se enseñan los tres entrenamientos de forma mixta.

๕. เสกฺขสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Sekkha Sutta.

๘๖. ปญฺจเม อุชุมคฺคานุสาริโนติ อุชุมคฺโค วุจฺจติ อริยมคฺโค, ตํ อนุสฺสรนฺตสฺส ปฏิปนฺนกสฺสาติ อตฺโถ. ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณนฺติ ปฐมเมว มคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ. มคฺโค หิ กิเลสานํ เขปนโต ขโย นาม, ตํสมฺปยุตฺตํ [Pg.216] ญาณํ ขยสฺมึ ญาณํ นาม. ตโต อญฺญา อนนฺตราติ ตโต จตุตฺถมคฺคญาณโต อนนฺตรา อญฺญา อุปฺปชฺชติ, อรหตฺตผลํ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. อญฺญาวิมุตฺตสฺสาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา วิมุตฺตสฺส. ญาณํ เว โหตีติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ โหติ. อิติ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ สตฺต เสขา กถิตา. อวสาเน ปน ขีณาสโว ทสฺสิโตติ.

86. En el quinto (discurso), 'ujumaggānusārino' significa que el Noble Sendero se llama el sendero recto; el sentido es el de aquel que sigue o reflexiona sobre dicho sendero recto. 'Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ' significa que primero surge el conocimiento del sendero. En efecto, el sendero se denomina 'khaya' (agotamiento) porque causa la eliminación de las impurezas; el conocimiento asociado con eso se llama conocimiento respecto al agotamiento. 'Tato aññā anantarā' significa que inmediatamente después de ese conocimiento del cuarto sendero surge el 'aññā' (el conocimiento supremo), es decir, surge el fruto del estado de Arahant. 'Aññāvimuttassā' significa aquel liberado por la liberación del fruto del estado de Arahant. 'Ñāṇaṃ ve hoti' significa que ocurre el conocimiento de revisión (paccavekkhaṇañāṇa). Así, tanto en el sutta como en los versos, se mencionan siete tipos de aprendices (sekhā). Al final, sin embargo, se muestra al que ha destruido las impurezas (khīṇāsavo).

๖. ปฐมสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Primer Discurso sobre el Entrenamiento (Sikkhā).

๘๗. ฉฏฺเฐ อตฺตกามาติ อตฺตโน หิตกามา. ยตฺเถตํ สพฺพํ สโมธานํ คจฺฉตีติ ยาสุ สิกฺขาสุ สพฺพเมตํ ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ สงฺคหํ คจฺฉติ. ปริปูรการี โหตีติ สมตฺตการี โหติ. มตฺตโส การีติ ปมาเณน การโก, สพฺเพน สพฺพํ กาตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. ขุทฺทานุขุทฺทกานีติ จตฺตาริ ปาราชิกานิ ฐเปตฺวา เสสสิกฺขาปทานิ. ตตฺราปิ สงฺฆาทิเสสํ ขุทฺทกํ, ถุลฺลจฺจยํ อนุขุทฺทกํ นาม. ถุลฺลจฺจยญฺจ ขุทฺทกํ, ปาจิตฺติยํ อนุขุทฺทกํ นาม, ปาจิตฺติยญฺจ ขุทฺทกํ, ปาฏิเทสนิยทุกฺกฏทุพฺภาสิตานิ อนุขุทฺทกานิ นาม. อิเม ปน องฺคุตฺตรมหานิกายวฬญฺชนกอาจริยา ‘‘จตฺตาริ ปาราชิกานิ ฐเปตฺวา เสสานิ สพฺพานิปิ ขุทฺทานุขุทฺทกานี’’ติ วทนฺติ. ตานิ อาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปีติ เอตฺถ ปน ขีณาสโว ตาว โลกวชฺชํ นาปชฺชติ, ปณฺณตฺติวชฺชเมว อาปชฺชติ. อาปชฺชนฺโต จ กาเยนปิ วาจายปิ จิตฺเตนปิ อาปชฺชติ. กาเยน อาปชฺชนฺโต กุฏิการสหเสยฺยาทีนิ อาปชฺชติ, วาจาย อาปชฺชนฺโต สญฺจริตฺตปทโสธมฺมาทีนิ, จิตฺเตน อาปชฺชนฺโต รูปิยปฏิคฺคหณํ อาปชฺชติ. เสกฺเขสุปิ เอเสว นโย. น หิ เมตฺถ, ภิกฺขเว, อภพฺพตา วุตฺตาติ, ภิกฺขเว, น หิ มยา เอตฺถ เอวรูปํ อาปตฺตึ อาปชฺชเน จ วุฏฺฐาเน จ อริยปุคฺคลสฺส อภพฺพตา กถิตา. อาทิพฺรหฺมจริยกานีติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานิ จตฺตาริ มหาสีลสิกฺขาปทานิ. พฺรหฺมจริยสารุปฺปานีติ ตานิเยว จตุมคฺคพฺรหฺมจริยสฺส สารุปฺปานิ อนุจฺฉวิกานิ. ตตฺถาติ เตสุ สิกฺขาปเทสุ. ธุวสีโลติ นิพทฺธสีโล. ฐิตสีโลติ ปติฏฺฐิตสีโล. โสตาปนฺโนติ โสตสงฺขาเตน มคฺเคน ผลํ [Pg.217] อาปนฺโน. อวินิปาตธมฺโมติ จตูสุ อปาเยสุ อปตนสภาโว. นิยโตติ โสตาปตฺติมคฺคนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโณติ อุปริมคฺคตฺตยสมฺโพธิปรายโณ.

87. En el sexto (discurso), 'attakāmā' significa aquellos que desean su propio bienestar. 'Yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati' se refiere a los entrenamientos en los cuales se incluyen la totalidad de estos ciento cincuenta preceptos de entrenamiento. 'Paripūrakārī hoti' significa que es un cumplidor total. 'Mattaso kārī' significa un ejecutor en medida; el sentido es que no es capaz de realizarlo todo en su totalidad. 'Khuddānukhuddakānī' se refiere a los restantes preceptos de entrenamiento exceptuando los cuatro Pārājikas. Entre ellos, el Saṅghādisesa es menor (khuddaka), y el Thullaccaya es inferior (anukhuddaka). Asimismo, el Thullaccaya es menor y el Pācittiya es inferior; el Pācittiya es menor y los Pāṭidesanīya, Dukkaṭa y Dubbhāsita son inferiores. Sin embargo, estos maestros que custodian el Aṅguttara Mahānikāya dicen: 'Exceptuando los cuatro Pārājikas, todos los demás son menores e inferiores (khuddānukhuddaka)'. Respecto a 'tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi', un Khīṇāsavo (Arahant) en primer lugar no comete ofensas censuradas por el mundo (lokavajja), solo comete aquellas prescritas por la regla (paṇṇattivajja). Y al cometerlas, lo hace mediante el cuerpo, el habla o la mente. Cometiéndolas por el cuerpo, incurre en reglas como la construcción de una choza (kuṭikāra) o dormir juntos (sahaseyya); por el habla, incurre en reglas como la mediación (sañcaritta) o enseñar palabra por palabra (padesodhamma); por la mente, incurre en la aceptación de dinero (rūpiyapaṭiggahaṇa). Este mismo método se aplica también a los aprendices (sekkha). 'Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā' significa: Monjes, no he declarado que sea imposible para un Noble Personaje incurrir en tal ofensa o rehabilitarse de ella. 'Ādibrahmacariyakānī' son los cuatro preceptos de la gran virtud (mahāsīla) que son el inicio de la vida santa del sendero. 'Brahmacariyasāruppānī' significa que esos mismos son adecuados y apropiados para la vida santa de los cuatro senderos. 'Tattha' significa en esos preceptos de entrenamiento. 'Dhuvasīlo' significa de virtud constante. 'Ṭhitasīlo' significa de virtud establecida. 'Sotāpanno' significa aquel que ha alcanzado el fruto mediante el sendero llamado corriente (sota). 'Avinipātadhammo' significa que por naturaleza no cae en los cuatro reinos de sufrimiento. 'Niyato' significa que es firme por la certeza del sendero de entrada en la corriente. 'Sambodhiparāyaṇo' significa que tiene como destino final la iluminación de los tres senderos superiores.

ตนุตฺตาติ ตนุภาโว. สกทาคามิโน หิ ราคาทโย อพฺภปฏลํ วิย มจฺฉิกาปตฺตํ วิย จ ตนุกา โหนฺติ, น พหลา. โอรมฺภาคิยานนฺติ เหฏฺฐาภาคิยานํ. สํโยชนานนฺติ พนฺธนานํ. ปริกฺขยาติ ปริกฺขเยน. โอปปาติโก โหตีติ อุปฺปนฺนโก โหติ. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ เหฏฺฐา อโนตริตฺวา อุปริเยว ปรินิพฺพานธมฺโม. อนาวตฺติธมฺโมติ โยนิคติวเสน อนาคมนธมฺโม.

'Tanuttā' significa el estado de debilitamiento. Pues para un Una-Vez-Retornante (sakadāgāmin), la lujuria y demás impurezas se vuelven delgadas como una capa de nubes o como el ala de una mosca; no son densas. 'Orambhāgiyānaṃ' se refiere a los que pertenecen a la parte inferior (el reino del deseo). 'Saṃyojanānaṃ' se refiere a los grilletes. 'Parikkhayā' significa por el total agotamiento. 'Opapātiko hoti' significa que es de nacimiento espontáneo. 'Tattha parinibbāyī' significa aquel que tiene la naturaleza de alcanzar el nibbāna final allí mismo (en los reinos superiores), sin descender a la parte inferior. 'Anāvattidhammo' significa que tiene la naturaleza de no regresar al reino inferior por vía de su destino de nacimiento.

ปเทสํ ปเทสการีติอาทีสุ ปเทสการี ปุคฺคโล นาม โสตาปนฺโน จ สกทาคามี จ อนาคามี จ, โส ปเทสเมว สมฺปาเทติ. ปริปูรการี นาม อรหา, โส ปริปูรเมว สมฺปาเทติ. อวญฺฌานีติ อตุจฺฉานิ สผลานิ สอุทฺรยานีติ อตฺโถ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสกาว กถิตา.

En frases como 'padesaṃ padesakārī', una persona llamada 'padesakārī' (practicante parcial) es el Entrante en la corriente, el Una-Vez-Retornante y el No-Retornante; él cumple solo una parte. El llamado 'paripūrakārī' (cumplidor total) es el Arahant; él cumple la totalidad. 'Avañjhānī' significa que no son vacíos, sino fructíferos y con beneficios adicionales. Aquí también, los tres entrenamientos se enseñan de manera combinada.

๗. ทุติยสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Segundo Discurso sobre el Entrenamiento (Sikkhā).

๘๘. สตฺตเม โกลํโกโลติ กุลา กุลํ คมนโก. กุลนฺติ เจตฺถ ภโว อธิปฺเปโต, ตสฺมา ‘‘ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานี’’ติ เอตฺถปิ ทฺเว วา ตโย วา ภเวติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยญฺหิ ทฺเว วา ภเว สนฺธาวติ ตโย วา, อุตฺตมโกฏิยา ฉ วา. ตสฺมา ทฺเว วา ตีณิ วา จตฺตาริ วา ปญฺจ วา ฉ วาติ เอวเมตฺถ วิกปฺโป ทฏฺฐพฺโพ. เอกพีชีติ เอกสฺเสว ภวสฺส พีชํ เอตสฺส อตฺถีติ เอกพีชี. อุทฺธํโสโตติอาทีสุ อตฺถิ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี. ตตฺถ โย อิธ อนาคามิผลํ ปตฺวา อวิหาทีสุ นิพฺพตฺโต ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อุปรูปริ นิพฺพตฺติตฺวา อกนิฏฺฐํ ปาปุณาติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ นิพฺพตฺโต ตตฺเถว อปรินิพฺพายิตฺวา อกนิฏฺฐมฺปิ อปฺปตฺวา อุปริมพฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อิโต จวิตฺวา [Pg.218] อกนิฏฺเฐเยว นิพฺพตฺตติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ จตูสุ อญฺญตรสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม.

88. En el séptimo (discurso), 'kolaṃkolo' significa aquel que va de una existencia a otra. Aquí, con la palabra 'kula' se refiere a la existencia (bhava); por lo tanto, en 'dos o tres familias', el sentido debe entenderse como dos o tres existencias. Pues este vaga por dos o tres existencias, o en el límite máximo, seis. Por lo tanto, se deben observar las variantes de 'dos, tres, cuatro, cinco o seis'. 'Ekabījī' significa que tiene la semilla para una sola existencia más. En 'uddhaṃsoto', etc., existe el que va corriente arriba hacia el reino Akaniṭṭha, el que va corriente arriba pero no al reino Akaniṭṭha, el que no va corriente arriba pero llega al reino Akaniṭṭha, y el que ni va corriente arriba ni llega al reino Akaniṭṭha. De ellos, aquel que alcanzando el fruto de No-Retornante aquí nace en reinos como Avihā, permanece allí hasta el fin de su vida y, naciendo sucesivamente en reinos Brahma superiores, llega al Akaniṭṭha, se denomina 'uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī'. Por otro lado, aquel que nace en Avihā y reinos similares, y allí mismo alcanza el nibbāna final sin llegar al Akaniṭṭha, sino en un mundo Brahma superior, se denomina 'uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī'. Aquel que fallece de aquí y nace directamente en el Akaniṭṭha, se denomina 'na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī'. Y aquel que habiendo nacido en cualquiera de los cuatro reinos como Avihā, alcanza el nibbāna final allí mismo, se denomina 'na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī'.

ยตฺถ กตฺถจิ อุปฺปนฺโน ปน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน อรหตฺตํ ปตฺโต สสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน ปตฺโต อสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. โย ปน กปฺปสหสฺสายุเกสุ อวิเหสุ นิพฺพตฺติตฺวา ปญฺจมํ กปฺปสตํ อติกฺกมิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, อยํ อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม. อตปฺปาทีสุปิ เอเสว นโย. อนฺตราปรินิพฺพายีติ โย อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา ปรินิพฺพายติ, โส ติวิโธ โหติ. กปฺปสหสฺสายุเกสุ ตาว อวิเหสุ นิพฺพตฺติตฺวา เอโก นิพฺพตฺตทิวเสเยว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. โน เจ นิพฺพตฺตทิวเส ปาปุณาติ, ปฐมสฺส ปน กปฺปสตสฺส มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ปฐโม อนฺตราปรินิพฺพายี. อปโร เอวํ อสกฺโกนฺโต ทฺวินฺนํ กปฺปสตานํ มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ทุติโย. อปโร เอวมฺปิ อสกฺโกนฺโต จตุนฺนํ กปฺปสตานํ มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ตติโย อนฺตราปรินิพฺพายี. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Quienquiera que, habiendo nacido en cualquier lugar, alcanza el estado de Arahant con esfuerzo (sasaṅkhāra) o mediante una aplicación diligente, se llama 'sasaṅkhāra-parinibbāyī' (el que alcanza el parinibbāna con esfuerzo). Aquel que lo alcanza sin esfuerzo o aplicación diligente se llama 'asaṅkhāra-parinibbāyī' (el que alcanza el parinibbāna sin esfuerzo). Además, aquel que nace en los mundos Aviha, donde la vida dura mil eones, y alcanza el estado de Arahant tras haber superado la mitad de su esperanza de vida, es decir, quinientos eones, se llama 'upahaccaparinibbāyī' (el que alcanza el parinibbāna tras haber transcurrido la mitad de su vida). Este mismo método se aplica también a los mundos Atappa y otros. El término 'antarāparinibbāyī' se refiere a aquel que alcanza el parinibbāna sin haber superado la mitad de su vida; este es de tres tipos. Habiendo nacido en los mundos Aviha con una vida de mil eones, un individuo alcanza el estado de Arahant el mismo día de su nacimiento. Si no lo alcanza ese día, lo alcanza al cabo de los primeros cien eones; este es el primer tipo de 'antarāparinibbāyī'. Otro, incapaz de lograrlo de esa manera, lo alcanza al cabo de doscientos eones; este es el segundo. Otro, incapaz de lograrlo incluso así, lo alcanza al cabo de cuatrocientos eones; este es el tercer 'antarāparinibbāyī'. El resto sigue el método ya descrito.

อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา จตุวีสติ โสตาปนฺนา, ทฺวาทส สกทาคามิโน, อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน, ทฺวาทส จ อรหนฺโต กเถตพฺพา. อิมสฺมึ หิ สาสเน สทฺธาธุรํ ปญฺญาธุรนฺติ ทฺเว ธุรานิ, ทุกฺขปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทโย จตสฺโส ปฏิปทา. ตตฺเถโก สทฺธาธุเรน อภินิวิสิตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา เอกเมว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยเมโก เอกพีชี. โส ปฏิปทาวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ยถา เจส, เอวํ ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐปีติ อฏฺฐ เอกพีชิโน. ตถา โกลํโกลา สตฺตกฺขตฺตุปรมา จาติ อิเม จตุวีสติ โสตาปนฺนา นาม. ตีสุ ปน วิโมกฺเขสุ สุญฺญตวิโมกฺเขน สกทาคามิภูมึ ปตฺตา จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตฺตาโร สกทาคามิโน, ตถา อนิมิตฺตวิโมกฺเขน ปตฺตา จตฺตาโร, อปฺปณิหิตวิโมกฺเขน ปตฺตา จตฺตาโรติ อิเม ทฺวาทส สกทาคามิโน. อวิเหสุ ปน ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ อนาคามิโน, เต อสงฺขารปรินิพฺพายิโน ปญฺจ, สสงฺขารปรินิพฺพายิโน ปญฺจาติ ทส โหนฺติ, ตถา อตปฺปาทีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถิ[Pg.219], ตสฺมา ตตฺถ จตฺตาโร สสงฺขารปรินิพฺพายี, จตฺตาโร อสงฺขารปรินิพฺพายีติ อฏฺฐ, อิเม อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน. ยถา ปน สกทาคามิโน, ตเถว อรหนฺโตปิ ทฺวาทส เวทิตพฺพา. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

En este punto, deben explicarse las veinticuatro clases de 'sotāpanna' (los que han entrado en la corriente), las doce de 'sakadāgāmī' (los que retornan una sola vez), las cuarenta y ocho de 'anāgāmī' (los que no retornan) y las doce de 'arahant'. Pues en esta dispensación existen dos facultades predominantes: la fe (saddhā) y la sabiduría (paññā); y existen cuatro modos de práctica, tales como la práctica dolorosa con intuición lenta (dukkhapaṭipadā dandhābhiññā), etc. Entre ellos, un individuo que se establece a través de la fe, alcanza el fruto de la entrada en la corriente y renace solo una vez más para poner fin al sufrimiento, se conoce como un tipo de 'ekabījī'. Este es de cuatro tipos según el modo de práctica. Así como este es de cuatro tipos, también lo es aquel que se establece a través de la sabiduría; por lo tanto, hay ocho tipos de 'ekabījī'. Del mismo modo, hay ocho de tipo 'kolaṅkola' y ocho de tipo 'sattakkhattuparama'. Estos constituyen los veinticuatro 'sotāpanna'. Respecto a los 'sakadāgāmī', aquellos que alcanzan el estado de sakadāgāmī a través de la liberación de la vacuidad (suññata-vimokkha) son cuatro según los cuatro modos de práctica. Del mismo modo, hay cuatro que lo alcanzan a través de la liberación de lo incondicionado (animitta-vimokkha) y cuatro a través de la liberación del deseo (appaṇihita-vimokkha). Estos son los doce 'sakadāgāmī'. En los mundos Aviha, hay cinco tipos de 'anāgāmī': tres 'antarāparinibbāyino', un 'upahaccaparinibbāyī' y un 'uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī'. Estos diez tipos se dividen en cinco 'asaṅkhāra-parinibbāyī' (que alcanzan el parinibbāna sin esfuerzo) y cinco 'sasaṅkhāra-parinibbāyī' (que lo alcanzan con esfuerzo); así ocurre también en los mundos Atappa y otros. Sin embargo, en los mundos Akaniṭṭha no existe el tipo 'uddhaṃsoto'; por lo tanto, allí hay ocho: cuatro 'sasaṅkhāra-parinibbāyī' y cuatro 'asaṅkhāra-parinibbāyī'. Estos forman los cuarenta y ocho 'anāgāmī'. Así como se han explicado los doce 'sakadāgāmī', de la misma manera debe entenderse que existen doce tipos de 'arahant'. También en este discurso se exponen los tres tipos de entrenamiento mezclados (mundanos y supramundanos).

๘. ตติยสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Tercer Discurso sobre el Entrenamiento.

๘๙. อฏฺฐเม ตํ วา ปน อนภิสมฺภวํ อปฺปฏิวิชฺฌนฺติ ตํ อรหตฺตํ อปาปุณนฺโต อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต. อิมินา นเยน สพฺพฏฺฐาเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา. นวมํ อุตฺตานตฺถเมว. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

89. En el octavo discurso, la frase 'o si no logran comprenderlo plenamente' significa no alcanzar o no penetrar ese estado de Arahant. El significado debe entenderse de esta manera en todos los casos. También aquí se exponen los tres tipos de entrenamiento mezclados. El noveno discurso tiene un significado evidente. También en él se exponen los tres entrenamientos mezclados.

๑๐. ทุติยสิกฺขตฺตยสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Segundo Discurso sobre el Triple Entrenamiento.

๙๑. ทสเม อาสวานํ ขยาติ เอตฺถ อรหตฺตมคฺโค อธิปญฺญาสิกฺขา นาม. ผลํ ปน สิกฺขิตสิกฺขสฺส อุปฺปชฺชนโต สิกฺขาติ น วตฺตพฺพํ.

91. En el décimo discurso, respecto a 'la extinción de las impurezas' (āsavānaṃ khayā), el sendero de la santidad (arahattamagga) se denomina 'entrenamiento en la sabiduría superior' (adhipaññāsikkhā). Sin embargo, el fruto (phala) no debe llamarse 'entrenamiento', ya que surge en quien ya ha completado su entrenamiento.

ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉาติ ยถา ปฐมํ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขติ, ปจฺฉา ตเถว สิกฺขตีติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ยถา อโธ ตถา อุทฺธนฺติ ยถา เหฏฺฐิมกายํ อสุภวเสน ปสฺสติ, อุปริมกายมฺปิ ตเถว ผรติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขติ, รตฺติมฺปิ ตเถว สิกฺขตีติ อตฺโถ. อภิภุยฺย ทิสา สพฺพาติ สพฺพา ทิสา อารมฺมณวเสน อภิภวิตฺวา. อปฺปมาณสมาธินาติ อรหตฺตมคฺคสมาธินา.

‘Como antes, así después’ significa que así como se entrena primero en los tres entrenamientos, se entrena de la misma manera después. El mismo método se aplica a la segunda parte. ‘Como abajo, así arriba’ significa que así como observa el cuerpo inferior bajo el aspecto de lo impuro (asubhavasena), del mismo modo impregna el cuerpo superior. En la segunda parte también se sigue este método. ‘Como de día, así de noche’ significa que así como se entrena en los tres entrenamientos durante el día, se entrena del mismo modo durante la noche. ‘Habiendo superado todas las direcciones’ significa habiéndolas trascendido mediante el objeto de meditación. ‘Mediante una concentración inconmensurable’ se refiere a la concentración asociada con el sendero de la santidad.

เสกฺขนฺติ สิกฺขมานํ สกรณียํ. ปฏิปทนฺติ ปฏิปนฺนกํ. สํสุทฺธจาริยนฺติ สํสุทฺธจรณํ ปริสุทฺธสีลํ. สมฺพุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. ธีรํ ปฏิปทนฺตคุนฺติ ขนฺธธีรอายตนธีรวเสน ธีรํ ธิติสมฺปนฺนํ ปฏิปตฺติยา อนฺตํ คตํ. วิญฺญาณสฺสาติ จริมกวิญฺญาณสฺส. ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโนติ ตณฺหากฺขยวิมุตฺติสงฺขาตาย อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคตสฺส. ปชฺโชตสฺเสว นิพฺพานนฺติ ปทีปนิพฺพานํ วิย. วิโมกฺโข โหติ เจตโสติ จิตฺตสฺส วิมุตฺติ วิมุจฺจนา อปฺปวตฺติภาโว โหติ. ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโน หิ ขีณาสวสฺส จริมกวิญฺญาณนิโรเธน [Pg.220] ปรินิพฺพานํ วิย เจตโส วิโมกฺโข โหติ, น คตฏฺฐานํ ปญฺญายติ, อปณฺณตฺติกภาวูปคโมเยว โหตีติ อตฺโถ.

‘Sekkha’ (el que se entrena) se refiere a aquel que todavía está entrenando y tiene deberes por cumplir. ‘Paṭipadā’ se refiere a la persona que practica. ‘Saṃsuddhacāriya’ significa aquel de conducta pura y moralidad inmaculada. ‘Sambuddha’ es aquel que ha comprendido las cuatro nobles verdades. ‘Dhīraṃ paṭipadantagu’ significa el sabio que posee firmeza en cuanto a los agregados, bases y elementos, dotado de resolución y que ha llegado al final de la práctica. ‘Viññāṇassa’ se refiere a la última conciencia. ‘Taṇhākkhayavimuttino’ se refiere a aquel que posee la liberación del fruto de la santidad, conocida como la liberación por la extinción del deseo. ‘Como la extinción de una lámpara’ es como el apagarse de una luz. ‘La liberación de la mente’ significa la liberación, el desprendimiento y el estado de no recurrencia de la conciencia. Pues para aquel que ha destruido las impurezas y está liberado por la extinción del deseo, con el cese de la última conciencia, ocurre la liberación de la mente similar al parinibbāna; no se percibe un lugar a donde haya ido, sino que simplemente alcanza el estado de lo inefable.

๑๑. สงฺกวาสุตฺตวณฺณนา

11. Comentario al Discurso de Saṅkava.

๙๒. เอกาทสเม สงฺกวา นาม โกสลานํ นิคโมติ สงฺกวาติ เอวํนามโก โกสลรฏฺเฐ นิคโม. อาวาสิโกติ ภารหาโร นเว อาวาเส สมุฏฺฐาเปติ, ปุราเณ ปฏิชคฺคติ. สิกฺขาปทปฏิสํยุตฺตายาติ สิกฺขาสงฺขาเตหิ ปเทหิ ปฏิสํยุตฺตาย, ตีหิ สิกฺขาหิ สมนฺนาคตายาติ อตฺโถ. สนฺทสฺเสตีติ สมฺมุเข วิย กตฺวา ทสฺเสติ. สมาทเปตีติ คณฺหาเปติ. สมุตฺเตเชตีติ สมุสฺสาเหติ. สมฺปหํเสตีติ ปฏิลทฺธคุเณหิ วณฺณํ กเถนฺโต โวทาเปติ. อธิสลฺลิขเตติ อติวิย สลฺลิขติ, อติวิย สลฺลิขิตํ กตฺวา สณฺหํ สณฺหํ กเถตีติ อตฺโถ.

92. En el undécimo sutta: con respecto a 'Saṅkavā nāma kosalānaṃ nigamo', Saṅkavā es el nombre de una aldea (nigamo) en el reino de Kosala. 'Āvāsiko' (residente) se refiere a quien asume la carga de las tareas relacionadas con el monasterio; él establece nuevas residencias y cuida de las antiguas. 'Sikkhāpadapaṭisaṃyuttāyāti' significa aquello que está relacionado con los términos conocidos como preceptos de entrenamiento; el significado es que está dotado de las tres formas de entrenamiento (sikkhā). 'Sandassetīti' significa que muestra las enseñanzas como si las pusiera frente a uno. 'Samādapetīti' significa que hace que otros las asuman. 'Samuttejetīti' significa que anima y estimula el esfuerzo. 'Sampahaṃsetīti' significa que purifica el ánimo hablando en alabanza de las virtudes obtenidas. 'Adhisallikhateti' significa que pule o talla intensamente; el significado es que habla de manera muy refinada y suave tras haber refinado sus palabras.

อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อธิภวิตฺวา ปวตฺโต. อหุเทว อกฺขนฺตีติ อโหสิเยว อนธิวาสนา. อหุ อปฺปจฺจโยติ อโหสิ อตุฏฺฐากาโร. ปฏิคฺคณฺหาตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรตฺถาย, ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส โทสสฺส ขลิตสฺส วา อกรณตฺถายาติ อตฺโถ. ตคฺฆาติ เอกํเสน. ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตถา กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุทฺธิเหสา, กสฺสป, อริยสฺส วินเยติ เอสา กสฺสป พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุทฺธิ นาม. กตมา? ยายํ อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา. เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต ‘‘โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อาห. น สิกฺขากาโมติ ติสฺโส สิกฺขา น กาเมติ น ปตฺเถติ น ปิเหติ. สิกฺขาสมาทานสฺสาติ สิกฺขาปริปูรณสฺส. น วณฺณวาทีติ คุณํ น กเถติ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเลน. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'Accayo' significa una falta o transgresión. 'Maṃ accagamā' significa que me sobrepasó, habiéndome abrumado. 'Ahudeva akkhantī' significa que ciertamente hubo una falta de paciencia o tolerancia. 'Ahu appaccayo' significa que hubo un estado de insatisfacción. 'Paṭiggaṇhātū' significa que por favor perdone. 'Āyatiṃ saṃvarāya' significa para el propósito de restringirse en el futuro, con el fin de no volver a cometer tal falta, error o desliz. 'Tagghāti' significa ciertamente. 'Yathādhammaṃ paṭikarosī' significa que actúas según lo establecido en el Dhamma; esto quiere decir que pides perdón. 'Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma' significa que perdonamos esa falta tuya. 'Vuddhihesā, kassapa, ariyassa vinaye' significa: Kassapa, esto se llama crecimiento en la enseñanza del Bendito Buda. ¿Cuál es ese crecimiento? Es cuando uno ve una falta como tal, la repara de acuerdo con el Dhamma y practica la moderación en el futuro. Sin embargo, al exponer la enseñanza basándose en la persona, el Buda dijo: «quien ve una falta como tal, la repara de acuerdo con el Dhamma y practica la moderación en el futuro». 'Na sikkhākāmo' significa que no desea, no anhela ni aspira a los tres entrenamientos. 'Sikkhāsamādānassa' se refiere a quien cumple plenamente con el entrenamiento. 'Na vaṇṇavādī' significa que no habla en alabanza de las virtudes. 'Kālenā' significa en el momento apropiado y oportuno. El resto de este sutta tiene un significado claro.

สมณวคฺโค จตุตฺโถ.

El cuarto capítulo: Samaṇavagga (Capítulo de los Ascetas).

(๑๐) ๕. โลณกปลฺลวคฺโค

(10) 5. Loṇakapallavagga

๑. อจฺจายิกสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Accāyika Sutta

๙๓. ปญฺจมสฺส [Pg.221] ปฐเม อจฺจายิกานีติ อติปาติกานิ. กรณียานีติ อวสฺสกิจฺจานิ. ยญฺหิ น อวสฺสํ กาตพฺพํ, ตํ กิจฺจนฺติ วุจฺจติ. อวสฺสํ กาตพฺพํ กรณียํ นาม. สีฆํ สีฆนฺติ เวเคน เวเคน. ตสฺส โข ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. นตฺถิ สา อิทฺธิ วา อานุภาโว วาติ สา วา อิทฺธิ โส วา อานุภาโว นตฺถิ. อุตฺตรสฺเวติ ตติยทิวเส. อุตุปริณามินีติ ลทฺธอุตุปริณามานิ หุตฺวา. ชายนฺติปีติ ตติยทิวเส นิกฺขนฺตเสตงฺกุรานิ โหนฺติ, สตฺตาเห ปตฺเต นีลงฺกุรานิ โหนฺติ. คพฺภีนิปิ โหนฺตีติ ทิยฑฺฒมาสํ ปตฺวา คหิตคพฺภานิ โหนฺติ. ปจฺจนฺติปีติ ตโย มาเส ปตฺวา ปจฺจนฺติ. อิทานิ ยสฺมา พุทฺธานํ คหปติเกน วา สสฺเสหิ วา อตฺโถ นตฺถิ, สาสเน ปน ตปฺปฏิรูปกํ ปุคฺคลํ วา อตฺถํ วา ทสฺเสตุํ ตํ ตํ โอปมฺมํ อาหรนฺติ. ตสฺมา ยมตฺถํ ทสฺเสตุกาเมน เอตํ อาภตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวเมว โขติอาทิมาห. ตํ อตฺถโต อุตฺตานเมว. สิกฺขา ปน อิธาปิ มิสฺสิกา เอว กถิตา.

93. En el primer sutta del quinto capítulo: 'Accāyikāni' significa aquellas cosas que deben hacerse con suma urgencia. 'Karaṇīyānīti' significa deberes obligatorios. Ciertamente, lo que no es obligatorio hacer se llama 'kicca' (tarea), mientras que lo que debe hacerse sin falta se llama 'karaṇīya' (deber). 'Sīghaṃ sīghaṃ' significa con mucha rapidez. En la frase 'tassa kho taṃ', la palabra 'taṃ' es solo una partícula. 'Natthi sā iddhi vā ānubhāvo vā' significa que no existe tal poder sobrenatural ni tal influencia [para hacer que el grano brote instantáneamente]. 'Uttarasve' significa al tercer día. 'Utupariṇāminī' significa que se desarrollan mediante el cambio de las condiciones climáticas. 'Jāyantipi' significa que al tercer día aparecen brotes blancos, y al llegar a los siete días, los brotes se vuelven verdes. 'Gabbhīnipi hontī' significa que al llegar al mes y medio, las plantas quedan preñadas (se llenan de grano). 'Paccantipi' significa que al llegar a los tres meses, maduran. Ahora bien, puesto que los Budas no tienen necesidad de granjeros ni de granos, utilizan esta parábola para mostrar a la persona o el significado correspondiente dentro de la Dispensación. Por lo tanto, el Buda expuso esto con el deseo de mostrar dicho significado, diciendo 'evameva kho', etc. El sentido de esto es evidente. En cuanto a 'sikkhā' (entrenamiento), aquí también se explican de forma combinada el entrenamiento mundano y el supramundano.

๒. ปวิเวกสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Paviveka Sutta

๙๔. ทุติเย จีวรปวิเวกนฺติ จีวรํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกกิเลเสหิ วิวิตฺตภาวํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สาณานีติ สาณวากเจลานิ. มสาณานีติ มิสฺสกเจลานิ. ฉวทุสฺสานีติ มตสรีรโต ฉฑฺฑิตวตฺถานิ, เอรกติณาทีนิ วา คนฺเถตฺวา กตนิวาสนานิ. ปํสุกูลานีติ ปถวิยํ ฉฑฺฑิตนนฺตกานิ. ติรีฏานีติ รุกฺขตจวตฺถานิ. อชินานีติ อชินมิคจมฺมานิ. อชินกฺขิปนฺติ ตเทว มชฺเฌ ผาลิตํ, สหขุรกนฺติปิ วทนฺติ. กุสจีรนฺติ กุสติณานิ คนฺเถตฺวา กตจีรํ. วากจีรผลกจีเรสุปิ เอเสว นโย. เกสกมฺพลนฺติ มนุสฺสเกเสหิ กตกมฺพลํ. วาลกมฺพลนฺติ อสฺสวาลาทีหิ กตกมฺพลํ. อุลูกปกฺขิกนฺติ อุลูกปตฺตานิ คนฺเถตฺวา กตนิวาสนํ.

94. En el segundo sutta: 'cīvarapavivekaṃ' significa el estado de estar libre de las impurezas que surgen en dependencia de los mantos. El mismo método se aplica a los otros dos términos (alimento y alojamiento). 'Sāṇānī' son telas hechas de fibras de cáñamo. 'Masāṇānī' son telas de tejidos mixtos. 'Chavadussānī' son vestiduras desechadas de cadáveres, o bien vestiduras hechas entretejiendo hierba eraka y otras similares. 'Paṃsukūlānī' son trapos desechados en el suelo. 'Tirīṭānī' son vestiduras hechas de corteza de árbol. 'Ajinānī' son pieles de antílope negro. 'Ajinakkhipa' es la misma piel de antílope negro rasgada por la mitad; algunos dicen que incluye las pezuñas. 'Kusacīraṃ' es un manto hecho entretejiendo hierba kusa. El mismo método se aplica a los mantos de fibras de corteza y de tablillas de madera. 'Kesakambalaṃ' es una manta hecha de cabello humano. 'Vālakambalaṃ' es una manta hecha de crines de caballo y similares. 'Ulūkapakkhikaṃ' es una vestidura hecha entretejiendo plumas de búho.

สากภกฺขาติ [Pg.222] อลฺลสากภกฺขา. สามากภกฺขาติ สามากตณฺฑุลภกฺขา. นีวาราทีสุ นีวารา นาม อรญฺเญ สยํ ชาตวีหิชาติ. ททฺทุลนฺติ จมฺมกาเรหิ จมฺมํ ลิขิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ. หฏํ วุจฺจติ สิเลโสปิ เสวาโลปิ กณิการาทิรุกฺขนิยฺยาโสปิ. กณนฺติ กุณฺฑกํ. อาจาโมติ ภตฺตอุกฺขลิกาย ลคฺโค ฌามโอทโน. ตํ ฉฑฺฑิตฏฺฐาเน คเหตฺวา ขาทนฺติ, โอทนกญฺชิยนฺติปิ วทนฺติ. ปิญฺญากาทโย ปากฏาว. ปวตฺตผลโภชีติ ปติตผลโภชี. ภุสาคารนฺติ ขลสาลํ.

'Sākabhakkhā' son aquellos que se alimentan de vegetales frescos. 'Sāmākabhakkhā' son aquellos que se alimentan de mijo. Entre los granos como el nīvāra, este se refiere a una variedad de arroz que crece por sí solo en el bosque. 'Daddulaṃ' son los restos de cuero raspados y desechados por los curtidores. Se llama 'haṭaṃ' a la resina, al musgo o a la secreción de árboles como el kaṇikāra. 'Kaṇaṃ' es el salvado de arroz. 'Ācāmo' es la costra de arroz quemado que queda pegada a la olla; la recogen de donde ha sido desechada para comerla. También la llaman agua de arroz fermentada. El término 'piññākādayo' (quienes comen pasta de sésamo, etc.) se refiere a los ascetas de otras sectas, lo cual es bien conocido. 'Pavattaphalabhojī' son los que se alimentan de frutas caídas. 'Bhusāgāraṃ' es un cobertizo construido en la era de trillar.

สีลวาติ จตุปาริสุทฺธิสีเลน สมนฺนาคโต. ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ โหตีติ ปญฺจ ทุสฺสีลฺยานิ ปหีนานิ โหนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิโกติ ยาถาวทิฏฺฐิโก. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อยาถาวทิฏฺฐิ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา. อคฺคปฺปตฺโตติ สีลคฺคปฺปตฺโต. สารปฺปตฺโตติ สีลสารํ ปตฺโต. สุทฺโธติ ปริสุทฺโธ. สาเร ปติฏฺฐิโตติ สีลสมาธิปญฺญาสาเร ปติฏฺฐิโต.

'Sīlavā' es aquel que está dotado de la moralidad de pureza cuádruple. 'Dussīlyaṃ cassapahīnaṃ hoti' significa que las cinco formas de inmoralidad han sido abandonadas. 'Sammādiṭṭhiko' es quien tiene una visión correcta de la realidad. 'Micchādiṭṭhī' es la visión errónea o distorsionada. 'Āsavā' son los cuatro efluvios. 'Aggappatto' significa haber alcanzado la excelencia en la virtud. 'Sārappatto' significa haber llegado a la esencia de la virtud. 'Suddho' significa purificado. 'Sāre patiṭṭhito' significa estar establecido en la esencia de la virtud, la concentración y la sabiduría.

เสยฺยถาปีติ ยถา นาม. สมฺปนฺนนฺติ ปริปุณฺณํ ปริปกฺกสาลิภริตํ. สงฺฆราเปยฺยาติ สงฺกฑฺฒาเปยฺย. อุพฺพหาเปยฺยาติ ขลฏฺฐานํ อาหราเปยฺย. ภุสิกนฺติ ภุสํ. โกฏฺฏาเปยฺยาติ อุทุกฺขเล ปกฺขิปาเปตฺวา มุสเลหิ ปหราเปยฺย. อคฺคปฺปตฺตานีติ ตณฺฑุลคฺคํ ปตฺตานิ. สารปฺปตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสํ อุตฺตานเมว. ยํ ปเนตฺถ ‘‘ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ จสฺส ปหีนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหีนภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

"Seyyathāpi" significa 'justo como'. "Sampanna" significa completo, lleno de arroz de colina totalmente maduro. "Saṅgharāpeyya" significa que debería hacer que se recolectara. "Ubbahāpeyya" significa que debería hacer que se llevara al lugar de la trilla. "Bhusika" es el tamo o la cáscara. "Koṭṭāpeyya" significa que, tras haberlo puesto en un mortero, debería hacer que se golpeara con mazos. "Aggappattāni" significa que han alcanzado la excelencia del grano de arroz. En cuanto a "sārappatta" (alcanzar la esencia) y otros términos, se aplica el mismo método. El resto es evidente por sí mismo. En este pasaje, lo que se dice: "su inmoralidad es abandonada y su visión errónea es abandonada", se debe entender que se dice en referencia al estado de abandono mediante el Sendero de la Entrada en la Corriente (sotāpattimagga).

๓. สรทสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario sobre el Sarada Sutta

๙๕. ตติเย วิทฺเธติ วลาหกวิคเมน ทูรีภูเต. เทเวติ อากาเส. อภิวิหจฺจาติ อภิวิหนิตฺวา. ยโตติ ยสฺมึ กาเล. วิรชนฺติ ราครชาทิรหิตํ. เตสํเยว มลานํ วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ จตุสจฺจธมฺมปริคฺคาหกํ โสตาปตฺติมคฺคจกฺขุํ. นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ ทุวิธเมวสฺส สํโยชนํ นตฺถิ, อิตรมฺปิ ปน ปุน อิมํ โลกํ อาเนตุํ อสมตฺถตาย นตฺถีติ วุตฺตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต ฌานานาคามี นาม กถิโตติ.

95. En el tercer sutta, "viddhe" significa que se ha vuelto distante debido a la desaparición de las nubes. "Deve" significa en el cielo o espacio. "Abhivihacca" significa habiendo golpeado o destruido. "Yato" significa en el momento en que. "Virajaṃ" significa libre del polvo de la lujuria y otros contaminantes. "Vītamalaṃ" significa libre de impurezas debido a la desaparición de esas mismas manchas. "Dhammacakkhu" es el ojo del Sendero de la Entrada en la Corriente, el cual comprende la doctrina de las cuatro nobles verdades. "Natthi taṃ saṃyojanaṃ" significa que para tal persona no existen los dos tipos de grilletes (inferiores y superiores); o bien, se dice que "no existen" debido a la incapacidad de estos para traerlo de vuelta a este mundo (kāmaloka). En este sutta, se describe a quien se denomina un 'No-retornante por Jhana' (jhānānāgāmī).

๔. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario sobre el Parisā Sutta

๙๖. จตุตฺเถ น พาหุลิกา โหนฺตีติ ปจฺจยพาหุลฺลิกา น โหนฺติ. น สาถลิกาติ ติสฺโส สิกฺขา สิถิลํ กตฺวา น คณฺหนฺติ. โอกฺกมเน นิกฺขิตฺตธุราติ [Pg.223] โอกฺกมนํ วุจฺจติ อวคมนฏฺเฐน ปญฺจ นีวรณานิ, เตสุ นิกฺขิตฺตธุรา. ปวิเวเก ปุพฺพงฺคมาติ กายจิตฺตอุปธิวิเวกสงฺขาเต ติวิเธปิ วิเวเก ปุพฺพงฺคมา. วีริยํ อารภนฺตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ ปคฺคณฺหนฺติ. อปฺปตฺตสฺสาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลสงฺขาตสฺส อปฺปตฺตวิเสสสฺส. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปจฺฉิมา ชนตาติ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกาทโย. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชตีติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ กตํ อนุกโรติ. ยํ ตาย ชนตาย อาจริยุปชฺฌาเยสุ ทิฏฺฐํ, ตสฺส อนุคตึ อาปชฺชติ นาม. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อคฺควตี ปริสาติ, ภิกฺขเว, อยํ ปริสา อคฺคปุคฺคลวตี นาม วุจฺจติ.

96. En el cuarto sutta, "na bāhulikā honti" significa que no practican para obtener una abundancia de requisitos. "Na sāthalikā" significa que no toman los tres entrenamientos (sikkhā) de manera relajada o laxa. En la expresión "okkamane nikkhittadhurā", se llama "okkamana" (descenso) a los cinco obstáculos (nīvaraṇa) debido a su naturaleza de conducir hacia abajo; en ellos, han dejado de lado la carga. "Paviveke pubbaṅgamā" significa que son precursores o líderes en los tres tipos de reclusión, conocidos como reclusión corporal, mental y de los sustratos de la existencia. "Vīriyaṃ ārabhanti" significa que mantienen y exaltan los dos tipos de energía. "Appattassa" se refiere a los logros especiales aún no alcanzados, conocidos como jhana, introspección (vipassanā), el sendero (magga) y el fruto (phala). En los dos términos restantes, se aplica el mismo método. "Pacchimā janatā" se refiere a los seguidores, como los co-residentes y los alumnos. "Diṭṭhānugatiṃ āpajjati" significa que imitan las acciones realizadas por los maestros y preceptores. Cualquier acción que esa generación haya visto en sus maestros y preceptores, se dice que siguen el ejemplo de dicha conducta. "Ayaṃ vuccati, bhikkhave, aggavatī parisā" significa: monjes, a esta asamblea se le llama una asamblea que posee individuos supremos.

ภณฺฑนชาตาติ ชาตภณฺฑนา. กลหชาตาติ ชาตกลหา. ภณฺฑนนฺติ เจตฺถ กลหสฺส ปุพฺพภาโค, หตฺถปรามาสาทิวเสน วีติกฺกโม กลโห นาม. วิวาทาปนฺนาติ วิรุทฺธวาทํ อาปนฺนา. มุขสตฺตีหีติ คุณวิชฺฌนฏฺเฐน ผรุสา วาจา ‘‘มุขสตฺติโย’’ติ วุจฺจนฺติ, ตาหิ มุขสตฺตีหิ. วิตุทนฺตา วิหรนฺตีติ วิชฺฌนฺตา วิจรนฺติ.

"Bhaṇḍanajātā" significa que han surgido disputas. "Kalahajātā" significa que han surgido riñas. Aquí, "bhaṇḍana" es la etapa preliminar de una riña; la transgresión mediante el agarre de las manos y otras acciones similares se denomina "kalaha" (riña). "Vivādāpannā" significa que han caído en un discurso contradictorio u opuesto. "Mukhasattīhi" se refiere a las palabras ásperas, llamadas 'lanzas bucales' por su capacidad de atravesar las virtudes de los demás; con esas lanzas bucales. "Vitudantā viharanti" significa que andan hiriéndose o punzándose unos a otros.

สมคฺคาติ สหิตา. สมฺโมทมานาติ สมปฺปวตฺตโมทา. ขีโรทกีภูตาติ ขีโรทกํ วิย ภูตา. ปิยจกฺขูหีติ อุปสนฺเตหิ เมตฺตจกฺขูหิ. ปีติ ชายตีติ ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชติ. กาโย ปสฺสมฺภตีติ นามกาโยปิ รูปกาโยปิ วิคตทรโถ โหติ. ปสฺสทฺธกาโยติ อสารทฺธกาโย. สุขํ เวทิยตีติ กายิกเจตสิกสุขํ เวทิยติ. สมาธิยตีติ อารมฺมเณ สมฺมา ฐปียติ.

"Samaggā" significa unidos (en cuerpo y mente). "Sammodamānā" significa que poseen una alegría que fluye por igual. "Khīrodakībhūtā" significa que se han vuelto como el agua mezclada con la leche. "Piyacakkhūhi" significa con ojos pacíficos precedidos por el amor universal (mettā). "Pīti jāyati" significa que surge la alegría en sus cinco variedades. "Kāyo passambhati" significa que tanto el cuerpo mental (nāmakāya) como el cuerpo físico (rūpakāya) se vuelven libres de la angustia de los contaminantes. "Passaddhakāyo" es aquel que posee un cuerpo libre de agitación. "Sukhaṃ vediyati" significa que experimenta felicidad tanto física como mental. "Samādhiyati" significa que la mente se establece correctamente en el objeto de meditación.

ถุลฺลผุสิตเกติ มหาผุสิตเก. ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาติ เอตฺถ กนฺทโร นาม ‘‘ก’’นฺติ ลทฺธนาเมน อุทเกน ทาริโต อุทกภินฺโน ปพฺพตปฺปเทโส, โย ‘‘นิตมฺโภ’’ติปิ ‘‘นทิกุญฺโช’’ติปิ วุจฺจติ. ปทรํ นาม อฏฺฐ มาเส เทเว อวสฺสนฺเต ผลิโต ภูมิปฺปเทโส. สาขาติ กุโสพฺภคามินิโย ขุทฺทกมาติกาโย. กุโสพฺภาติ ขุทฺทกอาวาฏา. มหาโสพฺภาติ มหาอาวาฏา. กุนฺนทิโยติ ขุทฺทกนทิโย. มหานทิโยติ คงฺคายมุนาทิกา มหาสริตา.

"Thullaphusitake" significa con grandes gotas de lluvia. En la expresión "pabbatakandarapadarasākhā", un "kandara" (hendidura) es una región montañosa partida o fragmentada por el agua, la cual recibe el nombre de 'ka'; también se le llama ladera o recodo del río. Un "padara" (fisura) es una zona del suelo agrietada cuando no ha llovido durante ocho meses. "Sākhā" son pequeños canales o zanjas que desembocan en pequeños pozos. "Kusobbhā" son pozas pequeñas. "Mahāsobbhā" son pozas grandes. "Kunnadiyo" son ríos pequeños o riachuelos. "Mahānadiyo" son los grandes ríos como el Ganges y el Yamuna.

๕-๗. ปฐมอาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา

5-7. Comentario sobre el primer Ājānīya Sutta y otros

๙๗-๙๙. ปญฺจเม [Pg.224] องฺเคหีติ คุณงฺเคหิ. ราชารโหติ รญฺโญ อรโห อนุจฺฉวิโก. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภคภูโต. รญฺโญ องฺคนฺติ รญฺโญ หตฺถปาทาทิองฺคสมตาย องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉติ. วณฺณสมฺปนฺโนติ สรีรวณฺเณน สมฺปนฺโน. พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมฺปนฺโน. อาหุเนยฺโยติ อาหุติสงฺขาตํ ปิณฺฑปาตํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโต. ปาหุเนยฺโยติ ปาหุนกภตฺตสฺส อนุจฺฉวิโก. ทกฺขิเณยฺโยติ ทสวิธทานวตฺถุปริจฺจาควเสน สทฺธาทานสงฺขาตาย ทกฺขิณาย อนุจฺฉวิโก. อญฺชลิกรณีโยติ อญฺชลิปคฺคหณสฺส อนุจฺฉวิโก. อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ สพฺพโลกสฺส อสทิสํ ปุญฺญวิรุหนฏฺฐานํ.

97-99. En el quinto sutta, "aṅgehi" significa con los factores de las virtudes. "Rājāraho" significa digno de un rey, adecuado para él. "Rājabhoggo" significa destinado al uso o disfrute del rey. "Rañño aṅgaṃ" significa que se considera un miembro del rey por su similitud con los miembros reales como las manos y los pies. "Vaṇṇasampanno" significa dotado de belleza corporal. "Balasampanno" significa dotado de fuerza física. "Āhuneyyo" significa apto para recibir limosnas traídas de lejos, llamadas 'ofrendas'. "Pāhuneyyo" significa adecuado para la comida ofrecida a los huéspedes queridos. "Dakkhiṇeyyo" significa adecuado para la ofrenda denominada 'donación por fe', mediante el desprendimiento de diez tipos de objetos de donación. "Añjalikaraṇīyo" significa digno de recibir el saludo con las manos juntas. "Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa" significa que es el lugar inigualable donde brota la semilla del mérito para todo el mundo.

วณฺณสมฺปนฺโนติ คุณวณฺเณน สมฺปนฺโน. พลสมฺปนฺโนติ วีริยพเลน สมฺปนฺโน. ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมฺปนฺโน. ถามวาติ ญาณถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม. อนิกฺขิตฺตธุโรติ อฏฺฐปิตธุโร ปคฺคหิตธุโร, อคฺคผลํ อรหตฺตํ อปฺปตฺวา วีริยธุรํ น นิกฺขิปิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปนฺโน. อิมสฺมึ สุตฺเต จตุสจฺจวเสน โสตาปตฺติมคฺโค, โสตาปตฺติมคฺเคน จ ญาณชวสมฺปนฺนตา กถิตาติ. ฉฏฺเฐ ตีณิ จ มคฺคานิ ตีณิ จ ผลานิ, ตีหิ มคฺคผเลหิ จ ญาณชวสมฺปนฺนตา กถิตา. สตฺตเม อรหตฺตผลํ, อรหตฺตผเลเนว จ มคฺคกิจฺจํ กถิตํ. ผลํ ปน ชวิตชเวน อุปฺปชฺชนโต ชโวติ จ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

"Vaṇṇasampanno" significa dotado de la belleza de las virtudes. "Balasampanno" significa dotado de la fuerza de la energía (vīriya). "Javasampanno" significa dotado de la rapidez de la sabiduría. "Thāmavā" significa poseedor del poder de la sabiduría. "Daḷhaparakkamo" significa poseedor de un esfuerzo firme y constante. "Anikkhittadhuro" significa que no ha dejado de lado su carga, sino que la mantiene en alto, practicando con esta determinación: 'No abandonaré la carga de la energía hasta no haber alcanzado el fruto supremo de la condición de Arahant'. En este quinto sutta, se explica el Sendero de la Entrada en la Corriente mediante las cuatro verdades, y cómo la rapidez de la sabiduría se perfecciona precisamente a través de dicho sendero. En el sexto sutta, se explica el perfeccionamiento de la rapidez de la sabiduría mediante los tres senderos y los tres frutos. En el séptimo sutta, se explica el fruto de la condición de Arahant y el cumplimiento de la función del sendero mediante el fruto del Arahant mismo. El Fruto, por su parte, debido a que surge mediante un javana veloz, es apropiado llamarlo 'rapidez' (java).

๘. โปตฺถกสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario sobre el Potthaka Sutta

๑๐๐. อฏฺฐเม นโวติ กรณํ อุปาทาย วุจฺจติ. โปตฺถโกติ วากมยวตฺถํ. มชฺฌิโมติ ปริโภคมชฺฌิโม. ชิณฺโณติ ปริโภคชิณฺโณ. อุกฺขลิปริมชฺชนนฺติ อุกฺขลิปริปุญฺฉนํ ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ทุพฺพณฺณตายาติ คุณวณฺณาภาเวน ทุพฺพณฺณตาย. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺตีติ เตน กตํ อนุกโรนฺติ. น มหปฺผลํ โหตีติ วิปากผเลน มหปฺผลํ น โหติ. น มหานิสํสนฺติ วิปากานิสํเสเนว น มหานิสํสํ. อปฺปคฺฆตายาติ [Pg.225] วิปากคฺเฆน อปฺปคฺฆตาย. กาสิกํ วตฺถนฺติ ตีหิ กปฺปาสอํสูหิ สุตฺตํ กนฺติตฺวา กตวตฺถํ, ตญฺจ โข กาสิรฏฺเฐเยว อุฏฺฐิตํ. เสสํ อุตฺตานเมว. สีลํ ปเนตฺถ มิสฺสกํ กถิตนฺติ.

100. En el octavo sutta, el término 'nuevo' (navo) se dice en relación con el acto de fabricación. 'Potthako' se refiere a una vestimenta hecha de fibras vegetales o cáñamo. 'Majjhimo' (medio) significa de uso intermedio. 'Jiṇṇo' significa desgastado por el uso continuo. 'Ukkhaliparimajjananti' se refiere a la acción de limpiar o fregar la olla de arroz. 'Dussīlo' significa carente de virtud (nissīlo). 'Dubbaṇṇatāyā' se refiere a la ausencia del color de las cualidades meritorias o a poseer una apariencia alterada. 'Diṭṭhānugatiṃ āpajjantī' significa que otros imitan las acciones realizadas por esa persona inmoral. 'No tiene gran fruto' (na mahapphalaṃ) significa que no produce un fruto de maduración (vipāka) de gran magnitud. 'No tiene gran beneficio' significa que carece de grandes consecuencias beneficiosas adicionales. 'Appagghatāyā' significa de escaso valor, considerando el precio de su resultado. 'Kāsikaṃ vatthaṃ' es una tela confeccionada hilando tres tipos de hebras de algodón, producida específicamente en el reino de Kasi. El resto del texto es de significado evidente. En este sutta, se ha expuesto la virtud (sīla) como una mezcla de lo mundano (lokiya) y lo supramundano (lokuttara).

๙. โลณกปลฺลสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Loṇakapalla Sutta.

๑๐๑. นวเม ยถา ยถายนฺติ ยถา ยถา อยํ. ตถา ตถา ตนฺติ ตถา ตถา ตํ กมฺมํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘ยถา ยถา กมฺมํ กโรติ, ตถา ตถาสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยเตว. น หิ สกฺกา กตสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ปฏิเสเธตุํ. ตสฺมา ยตฺตกํ กมฺมํ กโรติ, ตตฺตกสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยเตวา’’ติ. เอวํ สนฺตนฺติ เอวํ สนฺเต. พฺรหฺมจริยวาโส น โหตีติ ยํ มคฺคภาวนโต ปุพฺเพ อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ กตํ, ตสฺส อวสฺสํ ปฏิสํเวทนียตฺตา พฺรหฺมจริยํ วุตฺถมฺปิ อวุตฺถเมว โหติ. โอกาโส น ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ ยสฺมา จ เอวํ สนฺเต เตน กมฺมายูหนญฺเจว วิปากานุภวนา จ โหติ, ตสฺมา เหตุนา นเยน วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย โอกาโส น ปญฺญายติ นาม.

101. En el noveno sutta, 'yathā yathāyan' debe dividirse gramaticalmente como 'yathā yathā ayaṃ'. 'Tathā tathā taṃ' se refiere a esa acción específica (kamma). El significado es el siguiente: si alguien dijera: 'De la misma manera que este hombre realiza una acción, de esa misma manera experimenta su resultado'. Dado que no sería posible evitar el resultado de una acción ya realizada, tendría que experimentar exactamente la misma medida de su consecuencia. Si esto fuera así (evaṃ sante), la vida santa (brahmacariya) no tendría propósito, pues incluso habiendo desarrollado el Sendero, las acciones que deben experimentarse en la existencia inmediata (upapajjavedanīya kamma) tendrían que ser experimentadas inevitablemente, haciendo que la práctica del Sendero parezca en vano. 'No se percibiría oportunidad para poner fin correctamente al sufrimiento' significa que, bajo esa premisa, existiría tanto la acumulación de acciones como la experimentación forzosa de sus resultados, por lo que no habría un método lógico para finalizar el sufrimiento de la ronda de renacimientos (vaṭṭadukkha).

ยถา ยถา เวทนียนฺติ เยน เยนากาเรน เวทิตพฺพํ. ตถา ตถาสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยตีติ เตน เตนากาเรน อสฺส วิปากํ ปจฺจนุโภติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยเทตํ สตฺตสุ ชวเนสุ ปฐมชวนกมฺมํ สติ ปจฺจเย วิปากวารํ ลภนฺตเมว ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ, อสติ อโหสิกมฺมํ นาม. ยญฺจ สตฺตมชวนกมฺมํ สติ ปจฺจเย อุปปชฺชเวทนียํ โหติ, อสติ อโหสิกมฺมํ นาม. ยญฺจ มชฺเฌ ปญฺจชวนกมฺมํ ยาว สํสารปฺปวตฺติ, ตาว อปรปริยายเวทนียํ นาม โหติ. เอเตสุ อากาเรสุ เยน เยนากาเรน เวทิตพฺพํ กมฺมํ อยํ ปุริโส กโรติ, เตน เตเนวสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยติ นาม. อฏฺฐกถายญฺหิ ลทฺธวิปากวารเมว กมฺมํ ยถาเวทนียํ กมฺมํ นามาติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺตํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยวาโส โหตีติ กมฺมกฺขยกรสฺส พฺรหฺมจริยสฺส เขเปตพฺพกมฺมสมฺภวโต วาโส นาม โหติ, วุตฺถํ สุวุตฺถเมว โหตีติ [Pg.226] อตฺโถ. โอกาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ ยสฺมา เอวํ สนฺเต เตน เตน มคฺเคน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เตสุ เตสุ ภเวสุ อายตึ วฏฺฏทุกฺขํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา โอกาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย.

'Yathā yathā vedanīyaṃ' significa según la forma o modalidad en que debe ser experimentado. 'Experimenta su resultado de esa misma manera' significa que percibe la maduración de dicha acción según su naturaleza específica. El significado es: entre los siete impulsos (javana), la acción del primer impulso, si existen las condiciones, madura en esta misma vida (diṭṭhadhammavedanīya); de lo contrario, se convierte en una acción ineficaz (ahosikamma). La acción del séptimo impulso, si existen las condiciones, madura en la siguiente existencia (upapajjavedanīya); de lo contrario, es ineficaz. Las cinco acciones de los impulsos intermedios actúan como acciones que se experimentan en vidas subsiguientes (aparāpariyāyavedanīya) mientras continúe el proceso del saṃsāra. En el Gran Comentario (Aṭṭhakathā), se denomina 'acción según debe ser sentida' (yathāvedanīya kamma) solo a aquella acción que ha obtenido su turno para dar fruto. 'Entonces, monjes, hay vida santa' significa que existe la posibilidad de practicar el Sendero que agota las acciones pasadas. 'Se percibe la oportunidad para poner fin al sufrimiento' significa que al cesar la conciencia constructora de renacimiento (abhisaṅkhāraviññāṇa) mediante dicho Sendero, el sufrimiento de la ronda ya no surge en futuras existencias.

อิทานิ ตํ ยถาเวทนียกมฺมสภาวํ ทสฺเสนฺโต อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺจสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปมตฺตกนฺติ ปริตฺตํ โถกํ มนฺทํ ลามกํ. ตาทิสํเยวาติ ตํสริกฺขกเมว. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ ตสฺมึ กมฺเมเยว ทิฏฺฐธมฺเม วิปจฺจิตพฺพํ วิปากวารํ ลภนฺตํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ. นาณุปิ ขายตีติ ทุติเย อตฺตภาเว อณุปิ น ขายติ, อณุมตฺตมฺปิ ทุติเย อตฺตภาเว วิปากํ น เทตีติ อตฺโถ. พหุเทวาติ พหุกํ ปน วิปากํ กิเมว ทสฺสตีติ อธิปฺปาโย. อภาวิตกาโยติอาทีหิ กายภาวนารหิโต วฏฺฏคามี ปุถุชฺชโน ทสฺสิโต. ปริตฺโตติ ปริตฺตคุโณ. อปฺปาตุโมติ อาตุมา วุจฺจติ อตฺตภาโว, ตสฺมึ มหนฺเตปิ คุณปริตฺตตาย อปฺปาตุโมเยว. อปฺปทุกฺขวิหารีติ อปฺปเกนปิ ปาเปน ทุกฺขวิหารี. ภาวิตกาโยติอาทีหิ ขีณาสโว ทสฺสิโต. โส หิ กายานุปสฺสนาสงฺขาตาย กายภาวนาย ภาวิตกาโย นาม. กายสฺส วา วฑฺฒิตตฺตา ภาวิตกาโย. ภาวิตสีโลติ วฑฺฒิตสีโล. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปญฺจทฺวารภาวนาย วา ภาวิตกาโย. เอเตน อินฺทฺริยสํวรสีลํ วุตฺตํ, ภาวิตสีโลติ อิมินา เสสานิ ตีณิ สีลานิ. อปริตฺโตติ น ปริตฺตคุโณ. มหตฺโตติ อตฺตภาเว ปริตฺเตปิ คุณมหนฺตตาย มหตฺโต. อปฺปมาณวิหารีติ ขีณาสวสฺเสตํ นามเมว. โส หิ ปมาณกรานํ ราคาทีนํ อภาเวน อปฺปมาณวิหารี นาม.

Ahora, para mostrar la naturaleza de dicha acción que debe ser experimentada, se dice: 'Aquí, monjes, en el caso de cierta persona...'. Allí, 'appamattakaṃ' significa pequeño, escaso, débil o insignificante. 'De tal tipo' (tādisaṃyeva) significa similar a esa acción. 'Experimentado en esta vida' se refiere a la acción que obtiene su turno de maduración en la existencia presente. 'Ni un átomo se percibe' significa que no se manifiesta ni el más mínimo resultado en una segunda existencia. 'Bahudeva' plantea: ¿cómo podría dar entonces un resultado abundante? Con los términos 'cuerpo no desarrollado' (abhāvitakāyo), etc., se señala al individuo mundano (puthujjana) que carece de desarrollo meditativo y está ligado a la ronda de renacimientos. 'Paritto' significa de escasa virtud. 'Appātumo' se refiere al ser (attabhāva); aunque sea grande físicamente, se considera pequeño debido a la pequeñez de sus cualidades. 'Quien vive con poco sufrimiento' es aquel que sufre incluso por una mala acción mínima. Con 'cuerpo desarrollado', etc., se describe al Arahant (khīṇāsavo). Él posee un cuerpo desarrollado mediante la contemplación del cuerpo (kāyānupassanā), o se dice que es desarrollado por el crecimiento de sus facultades. 'Sīla desarrollado' significa virtud incrementada. El mismo principio se aplica a los otros términos. 'Cuerpo desarrollado' también puede referirse al desarrollo mediante las cinco puertas de los sentidos, indicando la virtud de la restricción de las facultades (indriyasaṃvarasīla). 'Aparitto' significa que no es de escasa virtud. 'Mahatto' significa que, aunque el cuerpo sea pequeño, es grande por la inmensidad de sus cualidades. 'Morador en lo inconmensurable' (appamāṇavihārī) es un epíteto exclusivo del Arahant, debido a la ausencia de pasiones como el apego que imponen límites.

ปริตฺเตติ ขุทฺทเก. อุทกมลฺลเกติ อุทกสราเว. โอรพฺภิโกติ อุรพฺภสามิโก. อุรพฺภฆาตโกติ สูนกาโร. ชาเปตุํ วาติ ธนชานิยา ชาเปตุํ. ฌาเปตุนฺติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ยถาปจฺจยํ วา กาตุนฺติ ยถา อิจฺฉติ, ตถา กาตุํ. อุรพฺภธนนฺติ เอฬกอคฺฆนกมูลํ. โส ปนสฺส สเจ อิจฺฉติ, เทติ. โน เจ อิจฺฉติ, คีวายํ คเหตฺวา [Pg.227] นิกฺกฑฺฒาเปติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

'Paritte' significa pequeño. 'Udakamallake' significa en un cuenco de agua. 'Orabbhiko' es el dueño de cabras o quien vive de su matanza. 'Urabbhaghātako' es un carnicero. 'Para hacerlo perder' (jāpetuṃ) se refiere a la pérdida de riqueza. Existe también la variante 'jhāpetuṃ', pero el sentido es el mismo. 'Actuar según su voluntad' significa proceder como uno desee. 'Urabbhadhananti' es el valor monetario de la cabra. Si el oficial del rey lo desea, paga al carnicero; si no, lo toma por el cuello y lo expulsa. El resto debe entenderse por el método ya explicado. En este sutta, se ha expuesto tanto la ronda de sufrimientos (vaṭṭa) como la liberación de la ronda (vivaṭṭa).

๑๐. ปํสุโธวกสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Paṃsudhovaka Sutta.

๑๐๒. ทสเม โธวตีติ วิกฺขาเลติ. สนฺโธวตีติ สุฏฺฐุ โธวติ, ปุนปฺปุนํ โธวติ. นิทฺโธวตีติ นิคฺคณฺหิตฺวา โธวติ. อนิทฺธนฺตกสาวนฺติ อนีหตโทสํ อนปนีตกสาวํ. ปภงฺคูติ ปภิชฺชนสภาวํ, อธิกรณียํ ฐเปตฺวา มุฏฺฐิกาย ปหฏมตฺตํ ภิชฺชติ. ปฏฺฏิกายาติ สุวณฺณปฏฺฏกาย. คีเวยฺยเกติ คีวาลงฺกาเร.

102. En el décimo [sutta], 'lava' significa limpia. 'Lava bien' significa lava correctamente o lava repetidamente. 'Lava frotando' significa lava presionando. 'Con impurezas no eliminadas' significa que posee la falta de una suciedad sutil no removida. 'Quebradizo' significa de naturaleza frágil; habiéndolo colocado sobre un yunque, se rompe con solo ser golpeado por un martillo. 'Con una banda' significa con una lámina de oro. 'Con un collar' significa con un adorno para el cuello.

อธิจิตฺตนฺติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตํ. อนุยุตฺตสฺสาติ ภาเวนฺตสฺส. สเจตโสติ จิตฺตสมฺปนฺโน. ทพฺพชาติโกติ ปณฺฑิตชาติโก. กามวิตกฺกาทีสุ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก กามวิตกฺโก. พฺยาปาทวิหึสสมฺปยุตฺตา วิตกฺกา พฺยาปาทวิหึสวิตกฺกา นาม. ญาติวิตกฺกาทีสุ ‘‘อมฺหากํ ญาตกา พหู ปุญฺญวนฺตา’’ติอาทินา นเยน ญาตเก อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก ญาติวิตกฺโก. ‘‘อสุโก ชนปโท เขโม สุภิกฺโข’’ติอาทินา นเยน ชนปทมารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก ชนปทวิตกฺโก. ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุ’’นฺติ เอวํ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก นาม. ธมฺมวิตกฺกาวสิสฺสนฺตีติ ธมฺมวิตกฺกา นาม ทสวิปสฺสนุปกฺกิเลสวิตกฺกา. โส โหติ สมาธิ น เจว สนฺโตติ โส อวสิฏฺฐธมฺมวิตกฺโก วิปสฺสนาสมาธิ อวูปสนฺตกิเลสตฺตา สนฺโต น โหติ. น ปณีโตติ น อตปฺปโก. นปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธติ น กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺโธ. น เอโกทิภาวาธิคโตติ น เอกคฺคภาวปฺปตฺโต. สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโตติ สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา วาริโต, น กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโน, กิเลเส ปน วาเรตฺวา อุปฺปนฺโน.

'Mente superior' (adhicitta) se refiere a la mente de calma y visión cabal (samatha-vipassanā). 'De aquel dedicado' significa de quien la cultiva. 'Con mente' significa dotado de conciencia. 'De naturaleza capaz' significa de naturaleza sabia. Entre los pensamientos sensuales y otros, el pensamiento surgido basado en los placeres sensuales es el 'pensamiento sensual'. Los pensamientos asociados con la mala voluntad y la crueldad se llaman 'pensamientos de mala voluntad y crueldad'. Entre los pensamientos sobre parientes y otros, el pensamiento surgido basado en los parientes, con el método 'nuestros parientes son muchos y meritorios', es el 'pensamiento sobre parientes'. El pensamiento surgido basado en el país, con el método 'tal país es seguro y próspero', es el 'pensamiento sobre el país'. El pensamiento surgido así: '¡Oh, que otros no me desprecien!', se llama 'pensamiento relacionado con el deseo de no ser despreciado'. 'Los pensamientos sobre el Dhamma permanecerán' significa que los llamados pensamientos sobre el Dhamma son los diez pensamientos de las imperfecciones de la visión cabal (vipassanupakkilesa). 'Esa concentración no es pacífica' significa que esa concentración de la visión cabal, con los pensamientos sobre el Dhamma restantes, no es pacífica debido a que las impurezas no han sido calmadas. 'No es sublime' significa que no es plena. 'No se obtiene mediante la tranquilidad' significa que no se obtiene por la tranquilidad de las impurezas. 'No ha alcanzado la unificación' significa que no ha llegado al estado de unificación (ekaggatā). 'Se mantiene suprimiendo las impurezas con esfuerzo' significa que es retenida suprimiendo y frenando las impurezas con instigación y esfuerzo; no surge al final de la destrucción de las impurezas, sino que surge frenando las impurezas.

โหติ [Pg.228] โส, ภิกฺขเว, สมโยติ เอตฺถ สมโย นาม อุตุสปฺปายํ อาหารสปฺปายํ เสนาสนสปฺปายํ ปุคฺคลสปฺปายํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายนฺติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ สปฺปายานํ ปฏิลาภกาโล. ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย ตํ วิปสฺสนาจิตฺตํ. อชฺฌตฺตํเยว สนฺติฏฺฐตีติ อตฺตนิเยว ติฏฺฐติ. นิยกชฺฌตฺตญฺหิ อิธ อชฺฌตฺตํ นาม. โคจรชฺฌตฺตมฺปิ วฏฺฏติ. ปุถุตฺตารมฺมณํ ปหาย เอกสฺมึ นิพฺพานโคจเรเยว ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ โหติ. สนฺนิสีทตีติ สุฏฺฐุ นิสีทติ. เอโกทิ โหตีติ เอกคฺคํ โหติ. สมาธิยตีติ สมฺมา อาธิยติ. สนฺโตติอาทีสุ ปจฺจนีกกิเลสวูปสเมน สนฺโต. อตปฺปกฏฺเฐน ปณีโต. กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธลทฺโธ. เอกคฺคภาวํ คตตฺตา เอโกทิภาวาธิคโต. กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา น สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา วาริโตติ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. เอตฺตาวตา อยํ ภิกฺขุ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต นาม โหติ.

'Llega un momento, monjes', aquí 'momento' es el tiempo de obtener estos cinco factores adecuados: clima adecuado, comida adecuada, morada adecuada, persona adecuada y escucha del Dhamma adecuada. 'Aquella mente' se refiere a la mente de la visión cabal en ese momento. 'Se establece internamente' significa que permanece en uno mismo; pues aquí 'interno' significa lo propio interno. También es aceptable como el objeto interno. Significa que, habiendo abandonado la diversidad de objetos, permanece solo en el objeto del Nibbāna. 'Se asienta' significa que se asienta bien. 'Se unifica' significa que se vuelve unificada. 'Se concentra' significa que se establece correctamente. En 'pacífica', etc., es 'pacífica' por la calma de las impurezas opuestas. Es 'sublime' en el sentido de ser plena. 'Obtenida mediante la tranquilidad' por haber sido obtenida mediante la tranquilidad de las impurezas. 'Que ha alcanzado la unificación' por haber llegado al estado de unificación. Debido a que surge al final de la destrucción de las impurezas, no es el caso de ser retenida suprimiendo y frenando las impurezas con esfuerzo, por lo tanto, 'no es mantenida suprimiendo las impurezas con esfuerzo'. Con esto, se dice que este monje, habiendo detenido el ciclo, ha alcanzado el estado de Arahant.

อิทานิ ขีณาสวสฺส สโต อภิญฺญาปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห. ตตฺถ อภิญฺญา สจฺฉิกรณียสฺสาติ อภิชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กาตพฺพสฺส. สติ สติอายตเนติ ปุพฺพเหตุสงฺขาเต เจว อิทานิ จ ปฏิลทฺธพฺเพ อภิญฺญาปาทกชฺฌานาทิเภเท จ สติ สติการเณ. วิตฺถารโต ปน อยํ อภิญฺญากถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อาสวานํ ขยาติอาทิ เจตฺถ ผลสมาปตฺติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Ahora, para mostrar el camino de los conocimientos directos (abhiññā) de aquel que tiene las impurezas extinguidas, se dice 'de aquel que, cualquiera que sea', etc. Allí, 'de lo que debe ser realizado por conocimiento directo' significa lo que debe ser hecho evidente tras conocerlo con un conocimiento especial. 'Existiendo la base' significa existiendo la causa, tanto la causa previa como las causas que deben obtenerse ahora, como los tipos de jhanas que son base para los conocimientos directos. En detalle, esta explicación de los conocimientos directos debe entenderse según el método expuesto en el Visuddhimagga. 'Debido a la extinción de las impurezas', etc., debe entenderse que se dice aquí por medio del logro del fruto (phalasamāpatti).

๑๑. นิมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

11. Comentario al Nimitta Sutta.

๑๐๓. เอกาทสเมปิ อธิจิตฺตํ สมถวิปสฺสนาจิตฺตเมว. ตีณิ นิมิตฺตานีติ ตีณิ การณานิ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล, ยุตฺตกาเลติ อตฺโถ. กาเลน กาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพนฺติอาทีสุ ตํ ตํ กาลํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกคฺคตาย ยุตฺตกาเล เอกคฺคตา มนสิกาตพฺพา. เอกคฺคตา หิ อิธ สมาธินิมิตฺตนฺติ วุตฺตา. ตตฺร วจนตฺโถ – สมาธิเยว นิมิตฺตํ สมาธินิมิตฺตํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปคฺคโหติ ปน วีริยสฺส นามํ, อุเปกฺขาติ มชฺฌตฺตภาวสฺส. ตสฺมา [Pg.229] วีริยสฺส ยุตฺตกาเล วีริยํ มนสิกาตพฺพํ, มชฺฌตฺตภาวสฺส ยุตฺตกาเล มชฺฌตฺตภาเว ฐาตพฺพนฺติ. ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺยาติ การณํ วิชฺชติ เยน ตํ จิตฺตํ โกสชฺชภาเว ติฏฺเฐยฺย. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อุเปกฺขานิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺยาติ เอตฺถ จ ญาณชวํ อุเปกฺเขยฺยาติ อยมตฺโถ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย.

103. En el undécimo también, 'mente superior' es solo la mente de calma y visión cabal. 'Tres signos' significa tres causas. 'De vez en cuando' significa en cada momento, en el momento oportuno. En 'se debe prestar atención de vez en cuando al signo de la concentración', etc., habiendo notado cada momento respectivo, se debe prestar atención a la unificación en el momento adecuado para la unificación. Pues aquí la unificación se llama 'signo de la concentración'. El significado de la palabra es: la concentración misma es el signo, de ahí 'signo de la concentración'. Este mismo método se aplica a los otros dos términos. 'Esfuerzo' (paggaha) es un nombre para la energía (vīriya), 'ecuanimidad' es un nombre para el estado de neutralidad. Por lo tanto, se debe prestar atención a la energía en el momento adecuado para la energía, y se debe permanecer en el estado de neutralidad en el momento adecuado para el estado de neutralidad. 'Existe la posibilidad de que esa mente tienda a la pereza' significa que existe la causa por la cual esa mente permanecería en un estado de pereza. En los otros casos, el método es el mismo. En 'debe prestar atención solo al signo de la ecuanimidad', el significado es que debe ser ecuánime ante el flujo del conocimiento. 'Para la extinción de las impurezas' significa por el bien del fruto del estado de Arahant.

อุกฺกํ พนฺเธยฺยาติ องฺคารกปลฺลํ สชฺเชยฺย. อาลิมฺเปยฺยาติ ตตฺถ องฺคาเร ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ ทตฺวา นาฬิกาย ธมนฺโต อคฺคึ คาหาเปยฺย. อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยาติ องฺคาเร วิยูหิตฺวา องฺคารมตฺถเก วา ฐเปยฺย, มูสาย วา ปกฺขิเปยฺย. อชฺฌุเปกฺขตีติ ปกฺกาปกฺกภาวํ อุปธาเรติ.

'Prepararía el crisol' significa que prepararía un recipiente para las brasas. 'Lo encendería' significa que, habiendo puesto brasas allí y prendido fuego, haría que el fuego prendiera soplando con un tubo. 'Lo pondría en la boca del crisol' significa que, habiendo esparcido las brasas, lo colocaría sobre las brasas o lo pondría en un crisol. 'Lo observa' significa que supervisa si está cocido o no.

สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย สมฺมา ฐปียติ. เอตฺตาวตา หิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตปฺปตฺโต ภิกฺขุ ทสฺสิโต. อิทานิ ตสฺส ขีณาสวสฺส อภิญฺญาย ปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

'Se concentra correctamente para la extinción de las impurezas' significa que se establece correctamente por el bien del fruto del estado de Arahant. Con esto, se muestra al monje que ha alcanzado el estado de Arahant tras haber cultivado la visión cabal. Ahora, para mostrar el camino hacia el conocimiento directo de ese que ha extinguido las impurezas, se dice 'de aquel que, cualquiera que sea', etc. Esto debe entenderse según el método ya explicado anteriormente.

โลณกปลฺลวคฺโค ปญฺจโม.

El quinto capítulo, Loṇakapallavagga.

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

El segundo grupo de cincuenta (Dutiyapaṇṇāsaka) ha terminado.

๓. ตติยปณฺณาสกํ

3. El tercer grupo de cincuenta (Tatiyapaṇṇāsaka).

(๑๑) ๑. สมฺโพธวคฺโค

(11) 1. El capítulo Sambodha (Sambodhavagga).

๑. ปุพฺเพวสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Pubbevasambodha Sutta.

๑๐๔. ตติยสฺส [Pg.230] ปฐเม ปุพฺเพว สมฺโพธาติ สมฺโพธิโต ปุพฺเพว, อริยมคฺคปฺปตฺติโต อปรภาเคเยวาติ วุตฺตํ โหติ. อนภิสมฺพุทฺธสฺสาติ อปฺปฏิวิทฺธจตุสจฺจสฺส. โพธิสตฺตสฺเสว สโตติ พุชฺฌนกสตฺตสฺเสว สโต, สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตุํ อารภนฺตสฺเสว สโต, สมฺโพธิยา วา สตฺตสฺเสว ลคฺคสฺเสว สโต. ทีปงฺกรสฺส หิ ภควโต ปาทมูเล อฏฺฐธมฺมสโมธาเนน อภินีหารสมิทฺธิโต ปภุติ ตถาคโต สมฺมาสมฺโพธึ สตฺโต ลคฺโค ‘‘ปตฺตพฺพา มยา เอสา’’ติ ตทธิคมาย ปรกฺกมํ อมุญฺจนฺโตเยว อาคโต, ตสฺมา โพธิสตฺโตติ วุจฺจติ. โก นุ โขติ กตโม นุ โข. โลโกติ สงฺขารโลโก. อสฺสาโทติ มธุรากาโร. อาทีนโวติ อนภินนฺทิตพฺพากาโร. ตสฺส มยฺหนฺติ ตสฺส เอวํ โพธิสตฺตสฺเสว สโต มยฺหํ. ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ นิพฺพานํ อาคมฺม อารพฺภ ปฏิจฺจ ฉนฺทราโค วินยํ คจฺฉติ ปหียติ, ตสฺมา นิพฺพานํ ‘‘ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหาน’’นฺติ วุจฺจติ. อิทํ โลกนิสฺสรณนฺติ อิทํ นิพฺพานํ โลกโต นิสฺสฏตฺตา โลกนิสฺสรณนฺติ วุจฺจติ. ยาวกีวนฺติ ยตฺตกํ ปมาณํ กาลํ. อพฺภญฺญาสินฺติ อภิวิสิฏฺเฐน อริยมคฺคญาเณน อญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนนฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ ปจฺจเวกฺขณญาณํ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

104. En el primer sutta de la tercera sección, sobre las palabras 'antes del despertar' (pubbeva sambodhā), se refiere al periodo previo al conocimiento de las Cuatro Nobles Verdades, es decir, antes de alcanzar el Sendero Noble. 'Al que no ha despertado plenamente' (anabhisambuddhassa) significa aquel que no ha penetrado las Cuatro Nobles Verdades. 'Siendo un Bodhisatta' (bodhisattasseva sato) se refiere a un ser que va a despertar, o a alguien que se esfuerza por alcanzar la Omnisciencia (sammāsambodhi), o a quien está plenamente dedicado al despertar. Desde el momento en que se cumplió la resolución ante los pies del Buda Dīpaṅkara mediante la combinación de los ocho factores, el Tathāgata se mantuvo dedicado a la Omnisciencia con el pensamiento 'debo alcanzarla', y llegó hasta ella sin abandonar su esfuerzo supremo; por eso se le llama 'Bodhisatta'. '¿Cuál, pues?' (ko nu kho) significa '¿qué tipo?'. 'Mundo' (loko) se refiere al mundo de las formaciones (saṅkhāraloka). 'Deleite' (assādo) es el aspecto de dulzura y gratificación. 'Desventaja' (ādīnavo) es el aspecto que no debe ser celebrado o disfrutado. 'Para mí' (tassa mayhaṃ) significa para mí, siendo tal Bodhisatta. 'La eliminación del deseo y la pasión' (chandarāgavinayo) se refiere al Nibbāna, pues al tomarlo como objeto y depender de él, el deseo y la pasión se eliminan y abandonan; por ello, el Nibbāna se llama 'eliminación del deseo y la pasión'. 'Esta es la salida del mundo' (idaṃ lokanissaraṇaṃ) se refiere al Nibbāna, llamado así por ser la liberación del mundo de las formaciones. 'Conocí plenamente' (abbhaññāsiṃ) significa que conoció mediante el conocimiento superior del Sendero Noble. Con las dos palabras 'mi conocimiento y visión' (ñāṇañca pana me dassanaṃ) se hace referencia al conocimiento de revisión (paccavekkhaṇañāṇa). El resto de este sutta es claro.

๒. ปฐมอสฺสาทสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Paṭhamaassāda Sutta.

๑๐๕. ทุติเย อสฺสาทปริเยสนํ อจรินฺติ อสฺสาทปริเยสนตฺถาย อจรึ. กุโต ปฏฺฐายาติ? สุเมธกาลโต ปฏฺฐาย. ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. สุทิฏฺโฐติ สุปฺปฏิวิทฺโธ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตติยํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

105. En el segundo sutta, 'practiqué la búsqueda del deleite' (assādapariyesanaṃ acariṃ) significa que actuó con el fin de buscar la felicidad placentera. '¿Desde cuándo?' (kuto paṭṭhāya) significa desde el tiempo del asceta Sumedha. 'Con sabiduría' (paññāya) significa junto con la sabiduría del Sendero y la visión cabal (vipassanā). 'Bien visto' (sudiṭṭho) significa bien penetrado. Mediante este método debe entenderse el significado en todos los casos. El tercer sutta es claro en todo su contenido.

๔. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Samaṇabrāhmaṇa Sutta.

๑๐๗. จตุตฺเถ [Pg.231] สามญฺญตฺถนฺติ จตุพฺพิธํ อริยผลํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สามญฺญตฺเถน วา จตฺตาโร มคฺคา, พฺรหฺมญฺญตฺเถน จตฺตาริ ผลานิ. อิเมสุ ปน จตูสุปิ สุตฺเตสุ ขนฺธโลโกว กถิโต.

107. En el cuarto sutta, 'el beneficio de la vida ascética' (sāmaññattha) se refiere a los cuatro frutos de la nobleza. El otro término (brahmaññattha) es simplemente un sinónimo. O bien, con 'sāmaññattha' se explican los cuatro Senderos, y con 'brahmaññattha' los cuatro Frutos. En estos cuatro suttas, se ha hablado específicamente del mundo de los agregados (khandhaloka).

๕. รุณฺณสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Ruṇṇa Sutta.

๑๐๘. ปญฺจมํ อตฺถุปฺปตฺติยา นิกฺขิตฺตํ. กตราย อตฺถุปฺปตฺติยา? ฉพฺพคฺคิยานํ อนาจาเร. เต กิร คายนฺตา นจฺจนฺตา หสนฺตา วิจรึสุ. ภิกฺขู ทสพลสฺส อาโรจยึสุ. สตฺถา เต ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ โอวาทตฺถาย อิทํ สุตฺตํ อารภิ. ตตฺถ รุณฺณนฺติ โรทิตํ. อุมฺมตฺตกนฺติ อุมฺมตฺตกกิริยา. โกมารกนฺติ กุมารเกหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ. ทนฺตวิทํสกหสิตนฺติ ทนฺเต ทสฺเสตฺวา ปาณึ ปหรนฺตานํ มหาสทฺเทน หสิตํ. เสตุฆาโต คีเตติ คีเต โว ปจฺจยฆาโต โหตุ, สเหตุกํ คีตํ ปชหถาติ ทีเปติ. นจฺเจปิ เอเสว นโย. อลนฺติ ยุตฺตํ. ธมฺมปฺปโมทิตานํ สตนฺติ เอตฺถ ธมฺโม วุจฺจติ การณํ, เกนจิเทว การเณน ปมุทิตานํ สนฺตานํ. สิตํ สิตมตฺตายาติ ตสฺมึ สิตการเณ สติ ยํ สิตํ กโรถ, ตํ โว สิตมตฺตาย อคฺคทนฺเต ทสฺเสตฺวา ปหฏฺฐาการมตฺตทสฺสนายเยว ยุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

108. El quinto sutta fue expuesto debido a una circunstancia particular (atthuppatti). ¿Debido a qué circunstancia? Debido a la conducta inapropiada de los seis monjes (chabbaggiya). Se dice que ellos andaban cantando, bailando y riendo. Los monjes informaron de esto al Buda (Dasabala). El Maestro, tras mandarlos llamar, inició este discurso con el fin de instruirlos. Allí, 'llanto' (ruṇṇaṃ) significa sollozar. 'Locura' (ummattakaṃ) se refiere al comportamiento de los locos. 'Cosa de niños' (komārakaṃ) es lo que hacen los niños pequeños. 'Reír mostrando los dientes' (dantavidaṃsakahasitaṃ) se refiere a reír a carcajadas mostrando los dientes y batiendo las manos. 'El canto es la destrucción del fundamento' (setughāto gīte) significa: 'que para vosotros sea destruida la causa del canto; abandonad el canto junto con sus causas'. Este es el significado que muestra. El mismo método se aplica al baile. 'Es suficiente' (alaṃ) significa que es apropiado. En la frase 'para los que se regocijan en el Dhamma' (dhammappamoditānaṃ sataṃ), 'Dhamma' significa causa; se refiere a quienes están alegres por alguna causa específica. 'Una sonrisa es solo una sonrisa' (sitaṃ sitamattāya) significa que cuando existe una razón para sonreír, la sonrisa que hagáis es apropiada si es solo una sonrisa moderada, mostrando apenas las puntas de los dientes para manifestar un estado de alegría.

๖. อติตฺติสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Atitti Sutta.

๑๐๙. ฉฏฺเฐ โสปฺปสฺสาติ นิทฺทาย. ปฏิเสวนาย นตฺถิ ติตฺตีติ ยถา ยถา ปฏิเสวติ, ตถา ตถา รุจฺจติเยวาติ ติตฺติ นาม นตฺถิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. สเจ หิ มหาสมุทฺเท อุทกํ สุรา ภเวยฺย, สุราโสณฺโฑ จ มจฺโฉ หุตฺวา นิพฺพตฺเตยฺย, ตสฺส ตตฺถ จรนฺตสฺสปิ สยนฺตสฺสปิ ติตฺติ นาม น ภเวยฺย. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

109. En el sexto sutta, 'del sueño' (soppassa) se refiere a dormir. 'No hay saciedad en el disfrute' (paṭisevanāya natthi tittī) significa que cuanto más se disfruta, más se desea, por lo que no existe la satisfacción (titti). El mismo método se aplica a los otros dos términos. Ciertamente, si el agua del gran océano fuera licor y un borracho renaciera allí como un pez, no tendría saciedad ni al nadar ni al dormir allí. En este sutta se ha hablado exclusivamente del ciclo de sufrimientos (vaṭṭa).

๗. อรกฺขิตสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Arakkhita Sutta.

๑๑๐. สตฺตเม อวสฺสุตํ โหตีติ ตินฺตํ โหติ. น ภทฺทกํ มรณํ โหตีติ อปาเย ปฏิสนฺธิปจฺจยตาย น ลทฺธกํ โหติ. กาลกิริยาติ ตสฺเสว เววจนํ. สุกฺกปกฺเข สคฺเค ปฏิสนฺธิปจฺจยตาย ภทฺทกํ โหติ [Pg.232] ลทฺธกํ. ตํ ปน เอกนฺเตน โสตาปนฺนาทีนํ ติณฺณํ อริยสาวกานํเยว วฏฺฏติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

110. En el séptimo sutta, 'está empapado' (avassutaṃ hoti) significa que está mojado por la lluvia de las impurezas (kilesa). 'No es una muerte afortunada' (na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti) significa que no es beneficiosa por ser la causa del renacimiento en los estados de privación (apāya). 'Kālakiriyā' (fallecimiento) es un sinónimo de muerte. En el lado luminoso (sukkapakkha), es 'afortunada' por ser la causa del renacimiento en los reinos celestiales. No obstante, esa ausencia de corrupción y esa muerte afortunada corresponden estrictamente a los tres tipos de nobles discípulos, como el Sotāpanna. El resto de este sutta es claro.

๘. พฺยาปนฺนสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Byāpanna Sutta.

๑๑๑. อฏฺฐเม พฺยาปนฺนนฺติ ปกติภาวํ ชหิตฺวา ฐิตํ. เสสํ ปุริมสุตฺเต วุตฺตนยเมว.

111. En el octavo, 'corrompido' (byāpannaṃ) significa que ha abandonado su estado natural. El resto sigue el mismo método explicado en el sutta anterior.

๙. ปฐมนิทานสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Paṭhamanidāna Sutta.

๑๑๒. นวเม นิทานานีติ การณานิ. กมฺมานํ สมุทยายาติ วฏฺฏคามิกมฺมานํ ปิณฺฑกรณตฺถาย. โลภปกตนฺติ โลเภน ปกตํ. สาวชฺชนฺติ สโทสํ. ตํ กมฺมํ กมฺมสมุทยาย สํวตฺตตีติ ตํ กมฺมํ อญฺเญสมฺปิ วฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยาย ปิณฺฑกรณตฺถาย สํวตฺตติ. น ตํ กมฺมํ กมฺมนิโรธายาติ ตํ ปน กมฺมํ วฏฺฏคามิกมฺมานํ นิโรธตฺถาย น สํวตฺตติ. สุกฺกปกฺเข กมฺมานํ สมุทยายาติ วิวฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยตฺถาย. อิมินา นเยน สพฺพํ อตฺถโต เวทิตพฺพํ.

112. En el noveno, 'causas' (nidānāni) significa motivos. 'Para el surgimiento de las acciones' (kammānaṃ samudayāya) significa para la acumulación de acciones que conducen al ciclo de renacimientos. 'Hecho con codicia' (lobhappakataṃ) significa realizado bajo la influencia de la codicia. 'Culpable' (sāvajjaṃ) significa con falta o defecto. 'Esa acción conduce al surgimiento de la acción' significa que esa acción contribuye a la formación de otras acciones que perpetúan el ciclo. 'Esa acción no conduce al cese de la acción' significa que no sirve para extinguir las acciones del ciclo. En el lado luminoso, 'para el surgimiento de las acciones' se refiere a las acciones que conducen a la liberación del ciclo (vivaṭṭagāmi). De esta manera debe entenderse todo el significado.

๑๐. ทุติยนิทานสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Dutiyanidāna Sutta.

๑๑๓. ทสเม กมฺมานนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมานเมว. ฉนฺทราคฏฺฐานิเยติ ฉนฺทราคสฺส การณภูเต. อารพฺภาติ อาคมฺม สนฺธาย ปฏิจฺจ. ฉนฺโทติ ตณฺหาฉนฺโท. โย เจตโส สาราโคติ โย จิตฺตสฺส ราโค รชฺชนา รชฺชิตตฺตํ, เอตมหํ สํโยชนํ วทามิ, พนฺธนํ วทามีติ อตฺโถ. สุกฺกปกฺเข กมฺมานนฺติ วิวฏฺฏคามิกมฺมานํ. ตทภินิวตฺเตตีติ ตํ อภินิวตฺเตติ. ยทา วา เตน วิปาโก ญาโต โหติ วิทิโต, ตทา เต เจว ธมฺเม ตญฺจ วิปากํ อภินิวตฺเตติ. อิมินา จ ปเทน วิปสฺสนา กถิตา, ตทภินิวตฺเตตฺวาติ อิมินา มคฺโค. เจตสา อภินิวิชฺฌิตฺวาติ อิมินา จ มคฺโคว. ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย นิพฺพิชฺฌิตฺวา ปสฺสติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

113. En el décimo [discurso], con respecto a 'kammānaṃ', se refiere únicamente a las acciones que conducen al ciclo de renacimientos (vaṭṭa). 'Chandarāgaṭṭhāniye' significa aquello que se ha convertido en la causa del deseo y la lujuria. 'Ārabbha' significa en virtud de, refiriéndose a, o debido a. 'Chando' es el deseo de la avidez (taṇhā-chanda). 'Yo cetaso sārāgo' se refiere a la lujuria, el apasionamiento o el estado de estar apasionado de la mente; de esto digo que es una 'atadura' (saṃyojana) y una 'ligadura' (bandhana), este es el significado. En la sección pura (sukkapakkha), 'kammānaṃ' se refiere a las acciones que conducen al cese del ciclo (vivaṭṭa). 'Tadabhinivattetīti' significa que hace que ese [fruto futuro] se produzca. O bien, cuando el fruto futuro es conocido y comprendido por esa persona, entonces hace que se manifiesten tanto esos estados [causas de deseo] como ese fruto. Con este término se explica la visión profunda (vipassanā). Con 'tadabhinivattetvā' se explica el Sendero (maggo). Con 'cetasā abhinivijjhitvā' también se explica únicamente el Sendero. 'Paññāya ativijjha passatīti' significa que ve habiendo penetrado [las impurezas] con la sabiduría del Sendero junto con la visión profunda. De esta manera, debe entenderse el significado en todas partes. En este discurso, se explica el ciclo de renacimientos y su cese (vaṭṭavivaṭṭa).

สมฺโพธวคฺโค ปฐโม.

El primer capítulo, Sambodhavaggo.

(๑๒) ๒. อาปายิกวคฺโค

(12) 2. Capítulo sobre los Estados de Miseria (Āpāyikavaggo).

๑. อาปายิกสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario del Discurso sobre los Estados de Miseria (Āpāyikasutta).

๑๑๔. ทุติยสฺส [Pg.233] ปฐเม อปายํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ อาปายิกา. นิรยํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ เนรยิกา. อิทมปฺปหายาติ อิทํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญตาทึ ปาปธมฺมตฺตยํ อวิชหิตฺวา. พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ พฺรหฺมจาริปฏิรูปโก, เตสํ วา อากปฺปํ อวิชหเนน ‘‘อหมฺปิ พฺรหฺมจารี’’ติ เอวํปฏิญฺโญ. อนุทฺธํเสตีติ อกฺโกสติ ปริภาสติ โจเทติ. นตฺถิ กาเมสุ โทโสติ กิเลสกาเมน วตฺถุกาเม เสวนฺตสฺส นตฺถิ โทโส. ปาตพฺยตนฺติ ปิวิตพฺพตํ ปริภุญฺชิตพฺพตํ นิราสงฺเกน จิตฺเตน ปิปาสิตสฺส ปานียปิวนสทิสํ ปริภุญฺชิตพฺพตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

114. En el primer discurso del segundo [capítulo], 'āpāyikā' son aquellos que irán a los estados de privación (apāya). 'Nerayikā' son aquellos que irán al infierno (niraya). 'Idamappahāyā' significa sin haber abandonado esta tríada de estados malvados, como el pretender llevar una vida santa. 'Brahmacāripaṭiñño' es quien aparenta llevar una vida santa o quien, sin abandonar la apariencia externa de tales personas, afirma: 'yo también llevo una vida santa'. 'Anuddhaṃsetīti' significa que insulta, intimida con peligros o acusa. 'Natthi kāmesu doso' es la visión errónea de que no hay falta para quien se entrega a los placeres sensoriales (vatthukāma) con deseo impuro (kilesakāma). 'Pātabyataṃ' significa el estado de ser bebido o consumido; se refiere a disfrutar de los placeres con una mente libre de temor, como alguien sediento que bebe agua. En este discurso, se explica únicamente el ciclo de renacimientos (vaṭṭa).

๒. ทุลฺลภสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario del Discurso sobre lo Difícil de Obtener (Dullabhasutta).

๑๑๕. ทุติเย กตญฺญู กตเวทีติ ‘‘อิมินา มยฺหํ กต’’นฺติ เตน กตกมฺมํ ญตฺวา วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ปฏิกรณกปุคฺคโล.

115. En el segundo [discurso], 'kataññū katavedī' se refiere a la persona recíproca que, sabiendo y haciendo manifiesto que 'esta [acción] fue hecha por él para mí', reconoce la acción realizada.

๓. อปฺปเมยฺยสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario del Discurso sobre lo Inconmensurable (Appameyyasutta).

๑๑๖. ตติเย สุเขน เมตพฺโพติ สุปฺปเมยฺโย. ทุกฺเขน เมตพฺโพติ ทุปฺปเมยฺโย. ปเมตุํ น สกฺโกตีติ อปฺปเมยฺโย. อุนฺนโฬติ อุคฺคตนโฬ, ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. จปโลติ ปตฺตมณฺฑนาทินา จาปลฺเลน สมนฺนาคโต. มุขโรติ มุขขโร. วิกิณฺณวาโจติ อสญฺญตวจโน. อสมาหิโตติ จิตฺเตกคฺคตารหิโต. วิพฺภนฺตจิตฺโตติ ภนฺตจิตฺโต ภนฺตคาวิภนฺตมิคสปฺปฏิภาโค. ปากตินฺทฺริโยติ วิวฏินฺทฺริโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

116. En el tercero, 'suppameyyo' es aquello que es fácil de medir. 'Duppameyyo' es aquello que es difícil de medir. 'Appameyyo' es aquello que no se puede medir. 'Unnaḷo' es alguien con un orgullo elevado, como un junco que crece hacia arriba; el significado es que se mantiene sosteniendo un orgullo vacío. 'Capalo' es aquel que posee la inconstancia propia de los frívolos, como el adornar excesivamente el cuenco, etc. 'Mukharo' es el de habla áspera. 'Vikiṇṇavāco' es aquel de palabras no controladas. 'Asamāhito' es quien carece de la unificación de la mente. 'Vibbhantacitto' es el de mente agitada, comparable a una vaca errante o a un ciervo del bosque asustado. 'Pākatindriyo' es aquel que tiene los sentidos (como la vista, etc.) abiertos y sin restricción. El resto en este discurso es de significado evidente.

๔. อาเนญฺชสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario del Discurso sobre lo Imperturbable (Āneñjasutta).

๑๑๗. จตุตฺเถ ตทสฺสาเทตีติ ตํ ฌานํ อสฺสาเทติ. ตํ นิกาเมตีติ ตเทว ปตฺเถติ. เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชตีติ เตน ฌาเนน ตุฏฺฐึ อาปชฺชติ. ตตฺร ฐิโตติ ตสฺมึ ฌาเน ฐิโต. ตทธิมุตฺโตติ ตตฺเถว อธิมุตฺโต. ตพฺพหุลวิหารีติ เตน พหุลํ วิหรนฺโต. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ อุปปชฺชติ, ตสฺมึ เทวโลเก นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ[Pg.234]. นิรยมฺปิ คจฺฉตีติอาทิ นิรยาทีหิ อวิปฺปมุตฺตตฺตา อปรปริยายวเสน ตตฺถ คมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ ตสฺส อุปจารชฺฌานโต พลวตรํ อกุสลํ อตฺถิ, เยน อนนฺตรํ อปาเย นิพฺพตฺเตยฺย. ภควโต ปน สาวโกติ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ อญฺญตโร. ตสฺมึเยว ภเวติ ตตฺเถว อรูปภเว. ปรินิพฺพายตีติ อปฺปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ. อธิปฺปยาโสติ อธิกปฺปโยโค. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ปุถุชฺชนสฺส อุปปตฺติชฺฌานํ กถิตํ, อริยสาวกสฺส ตเทว อุปปตฺติชฺฌานญฺจ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานญฺจ กถิตํ.

117. En el cuarto, 'tadassādeti' significa que se deleita en ese jhana [de la esfera del espacio infinito]. 'Taṃ nikāmetīti' significa que anhela ese mismo jhana. 'Tena ca vittiṃ āpajjatīti' significa que alcanza la satisfacción a través de ese jhana. 'Tatra ṭhito' es aquel establecido en ese jhana. 'Tadadhimutto' significa que está inclinado únicamente hacia eso. 'Tabbahulavihārī' significa que reside frecuentemente en ese jhana. 'Sahabyataṃ upapajjatīti' significa que renace en compañía [de los devas], es decir, que nace en ese mundo de los devas (plano de Brahma). 'Nirayampi gacchatītiādi' se dice porque, al no estar liberado del infierno y otros estados, puede ir allí por el poder de un kamma que da resultados en vidas subsiguientes (aparāpariyāya). Pues no existe para él un kamma malsano más fuerte que el kamma meritorio del sentido de la esfera de los sentidos cercano al jhana (upacārajjhāna), que pudiera causarle renacer inmediatamente en un estado de miseria. 'Bhagavato pana sāvakoti' se refiere a cualquiera de los que han entrado en la corriente, los que retornan una vez o los que no retornan. 'Tasmiṃyeva bhave' significa precisamente en ese plano inmaterial. 'Parinibbāyatīti' significa que alcanza el parinibbāna mediante la extinción final sin condiciones remanentes. 'Adhippayāso' es un esfuerzo excesivo. El resto debe entenderse según el método ya mencionado. En este discurso se explica el jhana que produce el renacimiento para un individuo común (puthujjana), y para el noble discípulo, se explica tanto ese mismo jhana de renacimiento como el jhana que sirve de base para la visión profunda.

๕. วิปตฺติสมฺปทาสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario del Discurso sobre los Fracasos y los Logros (Vipattisampadāsutta).

๑๑๘. ปญฺจเม สีลวิปตฺตีติ สีลสฺส วิปนฺนากาโร. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธาย วทติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหาโยโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต. ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกตานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ, นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสาปิ ปรโลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปฺปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถีติ วทติ. สมฺปทาติ ปาริปูริโย. สีลสมฺปทาติ สีลสฺส ปริปุณฺณอเวกลฺลภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน คเหตพฺพํ.

118. En el quinto, 'sīlavipatti' es el estado de deterioro de la moralidad. En los otros dos términos el método es el mismo. 'Natthi dinnaṃ' se dice con referencia a la ausencia de frutos de lo que se ha dado. 'Yiṭṭhaṃ' se refiere a una gran ofrenda o sacrificio. Con 'hutaṃ' se refiere a la hospitalidad u ofrendas preparadas para los huéspedes. Ambos se rechazan refiriéndose únicamente a la supuesta falta de resultados. 'Sukaṭadukkaṭānanti' significa de las acciones meritorias y demeritorias, es decir, de lo sano y lo insano. 'Phalaṃ vipākoti' significa que no existe aquello que se llama fruto o maduración de la acción. 'Natthi ayaṃ loko' significa que para alguien en el otro mundo, este mundo no existe; 'natthi paro loko' significa que para alguien en este mundo, el otro mundo no existe; muestra la visión de que todos los seres se aniquilan en sus respectivos lugares de nacimiento. 'Natthi mātā natthi pitā' se dice basándose en la supuesta inexistencia de frutos por la conducta correcta o incorrecta hacia los padres. 'Natthi sattā opapātikā' afirma que no existen seres que renazcan espontáneamente después de morir. 'Sampadā' significa plenitud o cumplimiento. 'Sīlasampadā' es el estado de integridad y perfección de la moralidad. En los otros dos términos el método es el mismo. 'Atthi dinnaṃ', etc., debe entenderse por el método opuesto a lo ya mencionado.

๖. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario del Discurso sobre lo Inequívoco (Apaṇṇakasutta).

๑๑๙. ฉฏฺเฐ อปณฺณโก มณีติ ฉหิ ตเลหิ สมนฺนาคโต ปาสโก. สุคตึ สคฺคนฺติ จาตุมหาราชิกาทีสุ อญฺญตรํ สคฺคํ โลกํ. อิมสฺมึ สุตฺเต สีลญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิ จาติ อุภยมฺปิ มิสฺสกํ กถิตํ. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

119. En el sexto, 'apaṇṇako maṇī' se refiere a un dado que posee seis caras. 'Sugatiṃ sagganti' se refiere a uno de los mundos celestiales, como el de los Cuatro Grandes Reyes. En este discurso se explican ambos estados, la moralidad y la visión correcta, de forma combinada. El séptimo es de significado evidente.

๘. ปฐมโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario del primer Discurso sobre la Pureza (Paṭhamasoceyyasutta).

๑๒๑. อฏฺฐเม [Pg.235] โสเจยฺยานีติ สุจิภาวา. กายโสเจยฺยนฺติ กายทฺวาเร สุจิภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเมสุ ปน ปฏิปาฏิยา จตูสุ สุตฺเตสุ อคาริกปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ.

121. En el octavo (sutta), 'soceyyāni' se refiere a los estados de pureza. 'Kāyasoceyya' es la pureza en la puerta del cuerpo. El mismo método se aplica a los otros dos (palabra y mente). En estos cuatro suttas seguidos, se describe la práctica de los laicos; la cual también es adecuada para los Sotāpannas y los Sakadāgāmīs.

๙. ทุติยโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al segundo sutta sobre la pureza.

๑๒๒. นวเม อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตํ. กามจฺฉนฺทนฺติ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. พฺยาปาทาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. คาถาย ปน กายสุจินฺติ กายทฺวาเร สุจึ, กาเยน วา สุจึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. นินฺหาตปาปกนฺติ สพฺเพ ปาเป นินฺหาเปตฺวา โธวิตฺวา ฐิตํ. อิมินา สุตฺเตนปิ คาถายปิ ขีณาสโวว กถิโตติ.

122. En el noveno (sutta), 'ajjhatta' significa lo interno a uno mismo. 'Kāmacchanda' es el obstáculo del deseo sensorial. El mismo método se aplica a la mala voluntad y demás. El resto aquí es tal como se explicó anteriormente. En el verso, 'kāyasucim' significa pureza en la puerta del cuerpo o pureza mediante el cuerpo. El mismo método se aplica a los otros dos. 'Ninhātapāpaka' significa alguien que permanece habiendo lavado y eliminado todos los males. Tanto mediante este sutta como mediante el verso, se describe exclusivamente a aquel que ha destruido las contaminaciones (Arahant).

๑๐. โมเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al sutta sobre la sabiduría (Moneyya).

๑๒๓. ทสเม โมเนยฺยานีติ มุนิภาวา. กายโมเนยฺยนฺติ กายทฺวาเร มุนิภาโว สาธุภาโว ปณฺฑิตภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กายโมเนยฺยนฺติ อิทํ ติวิธกายทุจฺจริตปฺปหานํ กายโมเนยฺยํ นาม. อปิจ ติวิธํ กายสุจริตมฺปิ กายโมเนยฺยํ, ตถา กายารมฺมณํ ญาณํ กายโมเนยฺยํ, กายปริญฺญา กายโมเนยฺยํ, ปริญฺญาสหคโต มคฺโค กายโมเนยฺยํ, กาเย ฉนฺทราคสฺส ปหานํ กายโมเนยฺยํ, กายสงฺขารนิโรโธ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กายโมเนยฺยํ. วจีโมเนยฺเยปิ เอเสว นโย.

123. En el décimo (sutta), 'moneyyāni' significa los estados de un sabio. 'Kāyamoneyya' es el estado de sabiduría, de bondad y de inteligencia en la puerta del cuerpo. El mismo método se aplica a los otros dos. La frase 'esto, monjes, se llama sabiduría corporal' se refiere al abandono de los tres tipos de mala conducta corporal. Además, los tres tipos de buena conducta corporal también son sabiduría corporal; así como el conocimiento que tiene el cuerpo físico (cabellos, etc.) como objeto, la comprensión plena del cuerpo físico, el Sendero acompañado de la comprensión plena, el abandono del deseo y el apego por el cuerpo físico, y el logro del cuarto jhāna, que es el cese de las formaciones corporales. Lo mismo se aplica a la sabiduría verbal.

อยํ ปเนตฺถ วิเสโส – ยถา อิธ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ, เอวํ ตตฺถ วจีสงฺขารนิโรโธ ทุติยชฺฌานสมาปตฺติ วจีโมเนยฺยนฺติ เวทิตพฺพา. มโนโมเนยฺยมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺถํ ญตฺวา จิตฺตสงฺขารนิโรโธ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ มโนโมเนยฺยนฺติ เวทิตพฺพา. กายมุนินฺติ กายทฺวาเร มุนึ อุตฺตมํ ปริสุทฺธํ, กาเยน วา มุนึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สพฺพปฺปหายินนฺติ ขีณาสวํ. ขีณาสโว หิ สพฺพปฺปหายี นามาติ.

Aquí hay una distinción: así como aquí (en la corporal) es el logro del cuarto jhāna, allí, en la sabiduría verbal, debe entenderse que el logro del segundo jhāna es el cese de las formaciones verbales. Del mismo modo, con respecto a la sabiduría mental, habiendo comprendido el significado por este mismo método, debe entenderse que el logro del cese de la percepción y la sensación es el cese de las formaciones mentales. 'Kāyamuni' se refiere a un sabio supremo y puro en la puerta del cuerpo, o un sabio mediante el cuerpo físico. El mismo método se aplica a los otros dos. 'Sabbappahāyinaṃ' se refiere a aquel que ha destruido las contaminaciones (Arahant), pues el Arahant es llamado 'el que ha abandonado todo'.

อาปายิกวคฺโค ทุติโย.

El Capítulo sobre los Reinos de Sufrimiento (Āpāyika) es el segundo.

(๑๓) ๓. กุสินารวคฺโค

(13) 3. Capítulo de Kusināra

๑. กุสินารสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al sutta de Kusināra.

๑๒๔. ตติยสฺส [Pg.236] ปฐเม กุสินารายนฺติ เอวํนามเก นคเร. พลิหรเณ วนสณฺเฑติ เอวํนามเก วนสณฺเฑ. ตตฺถ กิร ภูตพลิกรณตฺถํ พลึ หรนฺติ, ตสฺมา พลิหรณนฺติ วุจฺจติ. อากงฺขมาโนติ อิจฺฉมาโน. สหตฺถาติ สหตฺเถน. สมฺปวาเรตีติ อลํ อลนฺติ วาจาย เจว หตฺถวิกาเรน จ ปฏิกฺขิปาเปติ. สาธุ วต มายนฺติ สาธุ วต มํ อยํ. คถิโตติ ตณฺหาเคเธน คถิโต. มุจฺฉิโตติ ตณฺหามุจฺฉนายเยว มุจฺฉิโต. อชฺโฌปนฺโนติ ตณฺหาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ปวตฺโต. อนิสฺสรณปญฺโญติ ฉนฺทราคํ ปหาย สํกฑฺฒิตฺวา ปริภุญฺชนฺโต นิสฺสรณปญฺโญ นาม โหติ, อยํ น ตาทิโส, สจฺฉนฺทราโค ปริภุญฺชตีติ อนิสฺสรณปญฺโญ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย ปเนตฺถ มิสฺสกา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

124. En el primer sutta del tercer capítulo, 'Kusinārāyaṃ' significa en la ciudad de ese nombre. 'Baliharaṇe vanasaṇḍe' significa en la arboleda de ese nombre. Se dice que allí llevaban ofrendas con el propósito de hacer sacrificios a los espíritus; por eso se llama Baliharaṇa. 'Ākaṅkhamāno' significa deseando. 'Sahatthā' significa con la propia mano. 'Sampavāreti' significa que hace que se rechace diciendo '¡basta, basta!' tanto con la voz como con un gesto de la mano. En 'sādhu vata māyaṃ', debe hacerse la separación de términos como 'sādhu vata me ayaṃ'. 'Gathito' significa atado por la codicia del deseo. 'Mucchito' significa obnubilado por la fascinación del deseo mismo. 'Ajjhopanno' significa que procede habiendo sido devorado y consumido por el deseo. 'Anissaraṇapañño': el monje que consume tras haber abandonado y extraído el deseo se llama 'nissaraṇapañño' (con sabiduría para la liberación); este monje no es así, pues consume con deseo y apego, por lo tanto es 'anissaraṇapañño'. El lado positivo debe entenderse de manera inversa a lo expuesto. Además, debe entenderse que aquí se enseñan pensamientos de renuncia y otros de manera mixta.

๒. ภณฺฑนสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al sutta sobre las disputas (Bhaṇḍana).

๑๒๕. ทุติเย ปชหึสูติ ปชหนฺติ. พหุลมกํสูติ ปุนปฺปุนํ กโรนฺติ. อิธาปิ ตโย วิตกฺกา มิสฺสกาว กถิตา.

125. En el segundo (sutta), 'pajahiṃsu' significa que abandonan. 'Bahulamakaṃsu' significa que lo hacen repetidamente. Aquí también se exponen los tres tipos de pensamientos de forma mixta.

๓. โคตมกเจติยสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al sutta del santuario de Gotamaka.

๑๒๖. ตติเย โคตมเก เจติเยติ โคตมกยกฺขสฺส ภวเน. ตถาคโต หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ กทาจิ จาปาเล เจติเย, กทาจิ สารนฺทเท, กทาจิ พหุปุตฺเต, กทาจิ โคตมเกติ เอวํ เยภุยฺเยน เทวกุเลสุเยว วิหาสิ. อิมสฺมึ ปน กาเล เวสาลึ อุปนิสฺสาย โคตมกสฺส ยกฺขสฺส ภวนฏฺฐาเน วิหาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โคตมเก เจติเย’’ติ. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อภิญฺญายาห’’นฺติอาทิกํ สุตฺตํ อโวจ.

126. En el tercero, 'Gotamake cetiye' se refiere a la morada del yakkha Gotamaka. En efecto, durante los primeros veinte años tras su iluminación, el Tathāgata residió frecuentemente en santuarios de deidades, tales como el santuario de Cāpāla, el de Sārandada, el de Bahuputta y el de Gotamaka. En esta ocasión, residía en el lugar de la morada del yakkha Gotamaka, en las cercanías de Vesālī. Por eso se dice: 'en el santuario de Gotamaka'. 'Etadavoca' significa que pronunció este sutta que comienza con 'Habiendo conocido por conocimiento directo...'.

อิทญฺจ ภควตา สุตฺตํ อตฺถุปฺปตฺติยํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. กตรอตฺถุปฺปตฺติยนฺติ? มูลปริยายอตฺถุปฺปตฺติยํ (ม. นิ. ๑.๑ อาทโย). สมฺพหุลา กิร พฺราหฺมณปพฺพชิตา อตฺตนา [Pg.237] อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ นิสฺสาย ชานนมทํ อุปฺปาเทตฺวา ธมฺมสฺสวนคฺคํ น คจฺฉนฺติ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กเถนฺโต อมฺเหหิ ญาตเมว กเถสฺสติ, โน อญฺญาต’’นฺติ. ภิกฺขู ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ. สตฺถา เต ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา มุขปฏิญฺญํ คเหตฺวา มูลปริยายํ เทเสสิ. เต ภิกฺขู เทสนาย เนว อาคตฏฺฐานํ, น คตฏฺฐานํ อทฺทสํสุ. อปสฺสนฺตา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ‘มยฺหํ กถา นิยฺยาตี’ติ มุขสมฺปตฺตเมว กเถตี’’ติ จินฺตยึสุ. สตฺถา เตสํ มนํ ชานิตฺวา อิมํ สุตฺตนฺตํ อารภิ.

Debe entenderse que el Bienaventurado enseñó este sutta debido a una circunstancia originaria. ¿Debido a qué circunstancia? A la del Mūlapariyāya Sutta. Se dice que muchos monjes de origen brahmán, basándose en su propio aprendizaje de las palabras del Buda, desarrollaron orgullo por su conocimiento y no asistieron a la sala de enseñanza, pensando: 'Cuando el Perfecto Iluminado hable, solo dirá lo que ya conocemos, nada desconocido'. Los monjes informaron de esto al Tathāgata. El Maestro hizo llamar a esos monjes y, tras obtener de ellos una declaración verbal, enseñó el Mūlapariyāya Sutta. Esos monjes no percibieron en la enseñanza ni su origen ni su conclusión. Al no verlo, pensaron: 'El Perfecto Iluminado dice que su discurso conduce a la liberación, pero solo dice lo que le viene a la boca'. El Maestro, conociendo sus pensamientos, comenzó este suttanta.

ตตฺถ อภิญฺญายาติ ‘‘อิเม ปญฺจกฺขนฺธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, พาวีสตินฺทฺริยานิ, จตฺตาริ สจฺจานิ, นว เหตู, สตฺต ผสฺสา, สตฺต เวทนา, สตฺต เจตนา, สตฺต สญฺญา, สตฺต จิตฺตานี’’ติ ชานิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา, ตถา – ‘‘อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา นเยน เต เต ธมฺเม ชานิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขเมว กตฺวาติ อตฺโถ. สนิทานนฺติ สปฺปจฺจยเมว กตฺวา กเถมิ, โน อปฺปจฺจยํ. สปฺปาฏิหาริยนฺติ ปจฺจนีกปฏิหรเณน สปฺปาฏิหาริยเมว กตฺวา กเถมิ, โน อปฺปาฏิหาริยํ. อลญฺจ ปน โวติ ยุตฺตญฺจ ปน ตุมฺหากํ. ตุฏฺฐิยาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ตีณิ รตนานิ คุณโต อนุสฺสรนฺตานํ ตุมฺหากํ ยุตฺตเมว ตุฏฺฐึ กาตุนฺติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

En este contexto, 'abhiññāyā' (con conocimiento directo) significa habiendo conocido, penetrado y realizado directamente lo siguiente: 'estos son los cinco agregados, las doce bases, los dieciocho elementos, las veintidós facultades, las cuatro nobles verdades, las nueve causas, los siete contactos, las siete sensaciones, las siete voliciones, las siete percepciones, las siete consciencias'; y de la misma manera: 'estos son los cuatro fundamentos de la atención plena', y así sucesivamente, habiendo conocido, penetrado y realizado directamente esos diversos fenómenos. 'Sanidānaṃ' significa que el Buda enseña la doctrina con una causa o condición subyacente, no sin causa. 'Sappāṭihāriyaṃ' significa que enseña habiendo hecho que la enseñanza esté acompañada por la eliminación de los estados opuestos (como la pasión, etc.), no sin dicha eliminación. 'Alañca pana vo' significa que es ciertamente apropiado para vuestra satisfacción. El sentido es que es plenamente adecuado para que ustedes, quienes recuerdan las cualidades de las tres joyas: 'El Bienaventurado es el Buda perfectamente iluminado, el Dhamma está bien expuesto, el Sangha ha practicado bien', sientan satisfacción. En los dos términos restantes se aplica este mismo método.

อกมฺปิตฺถาติ ฉหิ อากาเรหิ อกมฺปิตฺถ. เอวรูโป หิ ปถวิกมฺโป โพธิมณฺเฑปิ อโหสิ. โพธิสตฺเต กิร ทกฺขิณทิสาภาเคน โพธิมณฺฑํ อภิรุฬฺเห ทกฺขิณทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย อโหสิ, อุตฺตรภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ปจฺฉิมทิสํ คเต ปจฺฉิมภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย อโหสิ, ปาจีนภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. อุตฺตรทิสํ คเต อุตฺตรทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, ทกฺขิณทิสาภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ปาจีนทิสํ คเต ปาจีนทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, ปจฺฉิมภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. โพธิรุกฺโขปิ สกึ เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, สกึ อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ตสฺมิมฺปิ ทิวเส เอวํ ฉหิ อากาเรหิ จกฺกวาฬสหสฺสี มหาปถวี อกมฺปิตฺถ.

'Akampittha' (tembló) significa que la tierra tembló de seis maneras. Ciertamente, tal terremoto ocurrió también en el Bodhimaṇḍa. Se dice que cuando el Bodhisattva ascendió al Bodhimaṇḍa por el lado sur, la parte sur parecía descender hasta el infierno Avīci, mientras que la parte norte parecía elevarse hasta la cumbre del devenir (bhavagga). Cuando fue hacia el oeste, la parte oeste parecía descender al Avīci y la parte este parecía elevarse hasta el bhavagga. Cuando fue hacia el norte, la parte norte parecía descender al Avīci y la parte sur parecía elevarse hasta el bhavagga. Cuando fue hacia el este, la parte este parecía descender al Avīci y la parte oeste parecía elevarse hasta el bhavagga. El mismo árbol Bodhi parecía descender una vez hasta el Avīci y elevarse otra vez hasta el bhavagga. También en aquel día de la enseñanza de este sutta, la gran tierra de los mil sistemas de mundos tembló de estas seis maneras.

๔. ภรณฺฑุกาลามสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Bharaṇḍukālāma Sutta

๑๒๗. จตุตฺเถ [Pg.238] เกวลกปฺปนฺติ สกลกปฺปํ. อนฺวาหิณฺฑนฺโตติ วิจรนฺโต. นาทฺทสาติ กึ การณา น อทฺทส? อยํ กิร ภรณฺฑุ กาลาโม สกฺยานํ อคฺคปิณฺฑํ ขาทนฺโต วิจรติ. ตสฺส วสนฏฺฐานํ สมฺปตฺตกาเล เอกา ธมฺมเทสนา สมุฏฺฐหิสฺสตีติ ญตฺวา ภควา เอวํ อธิฏฺฐาสิ, ยถา อญฺโญ อาวสโถ น ปญฺญายิตฺถ. ตสฺมา น อทฺทส. ปุราณสพฺรหฺมจารีติ โปราณโก สพฺรหฺมจารี. โส กิร อาฬารกาลามกาเล ตสฺมึเยว อสฺสเม อโหสิ, ตํ สนฺธาเยวมาห. สนฺถรํ ปญฺญาเปหีติ สนฺถริตพฺพํ สนฺถราหีติ อตฺโถ. สนฺถรํ ปญฺญาเปตฺวาติ กปฺปิยมญฺจเก ปจฺจตฺถรณํ ปญฺญาเปตฺวา. กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปตีติ เอตฺถ ปริญฺญา นาม สมติกฺกโม, ตสฺมา กามานํ สมติกฺกมํ ปฐมชฺฌานํ ปญฺญาเปติ. น รูปานํ ปริญฺญนฺติ รูปานํ สมติกฺกมภูตํ อรูปาวจรสมาปตฺตึ น ปญฺญาเปติ. น เวทนานํ ปริญฺญนฺติ เวทนานํ สมติกฺกมํ นิพฺพานํ น ปญฺญาเปติ. นิฏฺฐาติ คติ นิปฺผตฺติ. อุทาหุ ปุถูติ อุทาหุ นานา.

127. En el cuarto sutta, 'kevalakappaṃ' significa todo el lugar. 'Anvāhiṇḍanto' significa deambulando o vagando. Sobre 'nāddasā' (no vio): ¿por qué razón no lo vio? Se dice que este Bharaṇḍu Kālāma vagaba consumiendo las mejores ofrendas de comida de los Sakyas. Sabiendo que, al llegar el Buda a su lugar de residencia, surgiría una enseñanza del Dhamma, el Bienaventurado hizo una determinación tal que no se percibiera ningún otro alojamiento. Por eso no lo vio. 'Purāṇasabrahmacārī' significa antiguo compañero en la vida santa. Se dice que él estuvo en ese mismo eremitorio en el tiempo de Āḷāra Kālāma; refiriéndose a eso, dijo tal cosa. 'Santharaṃ paññāpehi' significa 'extiende lo que debe ser extendido' (un asiento). 'Santharaṃ paññāpetvā' significa habiendo extendido una manta sobre un lecho apropiado. En la frase 'kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti', 'pariññā' (conocimiento pleno) significa superación; por lo tanto, declara el primer jhāna como la superación de los deseos sensoriales. 'Na rūpānaṃ pariññaṃ' significa que no declara el logro inmaterial (arūpāvacarasamāpatti) que es la superación de las formas. 'Na vedanānaṃ pariññaṃ' significa que no declara el Nibbāna que es la superación de las sensaciones. 'Niṭṭhā' significa destino o consumación. 'Udāhu puthū' significa 'o bien, son diversos'.

๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Hatthaka Sutta

๑๒๘. ปญฺจเม อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

128. En el quinto sutta, en la expresión 'abhikkantāya rattiyā', el término 'abhikkanta' se observa en los sentidos de agotamiento (khaya), excelencia (sundara), apariencia hermosa (abhirūpa) y aprobación gozosa (abbhanumodana), entre otros. Entre ellos, se ve en el sentido de agotamiento (paso del tiempo) en pasajes como: 'Señor, la noche ha avanzado (abhikkantā), la primera vigilia ha pasado, la asamblea de monjes ha estado sentada por mucho tiempo; Señor, que el Bienaventurado recite el Pātimokkha a los monjes'. Se ve en el sentido de excelencia en pasajes como: 'Esta es, de entre estas cuatro personas, la más excelente (abhikkantataro) y la más sublime'.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗) –

'¿Quién postra sus pies ante mí, brillando con poder y gloria, con una apariencia hermosa (abhikkantena vaṇṇena), iluminando todas las direcciones?'.

เอวมาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน สุนฺทเร. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ. อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อิธ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป, วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ [Pg.239] เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕) กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธตฺเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยา ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปจฺฉวิ, อิฏฺฐวณฺณา มนาปวณฺณาติ วุตฺตํ โหติ.

En tales pasajes, tiene el sentido de apariencia hermosa. En '¡Excelente (abhikkantaṃ), venerable Gotama!', tiene el sentido de aprobación gozosa. Sin embargo, aquí tiene el sentido de excelencia. Por lo tanto, con 'abhikkantāya rattiyā' se quiere decir en una noche deseable, agradable y placentera. En 'abhikkantavaṇṇā', aquí el término 'abhikkanta' significa apariencia hermosa; por su parte, el término 'vaṇṇa' se observa en los sentidos de piel o tez (chavi), elogio (thuti), casta o clase social (kulavagga), causa (kāraṇa), forma o figura (saṇṭhāna), medida o tamaño (pamāṇa), y objeto visual (rūpāyatana), entre otros. De ellos, se ve en el sentido de piel en: 'El Bienaventurado es de color de oro (suvaṇṇavaṇṇo)'. En el sentido de elogio en: '¿Cuándo fueron compuestas estas alabanzas (vaṇṇā) al asceta Gotama, oh jefe de familia?'. En el sentido de casta en: 'Estas cuatro son las castas (vaṇṇā), oh venerable Gotama'. En el sentido de causa en: 'Entonces, ¿por qué causa (vaṇṇena) se le llama ladrón de fragancias?'. En el sentido de forma en: 'Habiendo creado una gran forma (vaṇṇaṃ) de rey serpiente'. En el sentido de medida en: 'Tres son las medidas (vaṇṇā) de un cuenco'. En el sentido de objeto visual en: 'Color (vaṇṇo), olor, sabor y esencia nutritiva'. Aquí debe entenderse en el sentido de piel. Por lo tanto, con 'abhikkantavaṇṇā' se quiere decir de piel hermosa, de color deseable y color placentero.

เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยาพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถวิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑) อนวเสสตา อตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๔๓) เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (วิภ. ๒๒๕) อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๒๔๔) อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต, ภนฺเต, อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๗) วิสํโยโค. อิธ ปน อนวเสสตา อตฺโถติ อธิปฺเปตา.

En el término 'kevalakappaṃ', la palabra 'kevala' posee múltiples significados: sin remanente (sin residuo), mayoritario (en gran medida), sin mezcla (puro), que no excede (justo lo necesario), firme (estable) y desapego (separación). Así, en pasajes como 'kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ' (una vida santa completamente perfecta y pura), el significado es 'sin remanente' (totalidad). En pasajes como 'Kevalakappā ca aṅgamagadhā... upasaṅkamissanti' (donde la gran mayoría de los habitantes de Anga y Magadha se acercarán con abundantes alimentos), el significado es 'mayoritario'. En pasajes como 'Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti' (surge el origen de toda esta masa de sufrimiento), el significado es 'sin mezcla' (puro sufrimiento, sin felicidad). En pasajes como 'Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā' (seguramente este venerable posee apenas una medida de fe pura), el significado es 'que no excede' (nada más que eso). En pasajes como 'kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito' (se mantuvo firmemente decidido a causar un cisma en la Sangha), el significado es 'firmeza'. En pasajes como 'Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccati' (aquel que posee el Nirvana, habiendo vivido la vida santa, es llamado el hombre supremo), el significado es 'desapego' (de los procesos condicionados). Sin embargo, en este contexto particular, se pretende el significado de 'sin remanente' (totalidad).

กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗, กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๖๑) ปญฺญตฺติ[Pg.240]. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘; วิ. ว. ๑๐๙๔) เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๔) สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ตสฺมา เกวลกปฺปํ เชตวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต เชตวนนฺติ อตฺโถ.

La palabra 'kappa' posee múltiples significados: fe, convención (uso de los monjes), tiempo, designación (nombre), corte, pensamiento (intención), indicio (mínimo rastro) y totalidad (completitud). Así, en pasajes como 'okappaniyametaṃ bhoto gotamassa' (esto debe ser creído del venerable Gotama), el significado es 'fe'. En 'pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ' (consumir frutas mediante las cinco convenciones permitidas para los ascetas), el significado es 'convención'. En 'yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmi' (con el cual permanezco durante todo el tiempo habitual), el significado es 'tiempo'. En 'iccāyasmā kappo' (así preguntó el venerable llamado Kappa), el significado es 'designación'. En 'alaṅkato kappitakesamassu' (adornado con el cabello y la barba cortados), el significado es 'corte'. En 'kappati dvaṅgulakappo' (la intención de comer después del mediodía cuando la sombra mide dos dedos es permitida), el significado es 'pensamiento'. En 'atthi kappo nipajjituṃ' (hay un mínimo rastro de espacio para recostarse), el significado es 'indicio'. En 'kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā' (habiendo iluminado todo el bosque de Veluvana a su alrededor), el significado es 'totalidad'. En este contexto, el significado pretendido para la palabra 'kappa' es 'totalidad' (completitud circular). Por lo tanto, en 'kevalakappaṃ jetavanaṃ', el significado es 'el monasterio de Jetavana en su totalidad, sin excepción, en todas sus direcciones'.

โอภาเสตฺวาติ อาภาย ผริตฺวา. วาลุกายาติ สณฺหาย วาลุกาย. น สณฺฐาตีติ น ปติฏฺฐาติ. โอฬาริกนฺติ พฺรหฺมเทวตาย หิ ปถวิยํ ปติฏฺฐานกาเล อตฺตภาโว โอฬาริโก มาเปตุํ วฏฺฏติ ปถวี วา, ตสฺมา เอวมาห. ธมฺมาติ อิมินา ปุพฺเพ อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ ทสฺเสติ. นปฺปวตฺติโน อเหสุนฺติ สชฺฌายมูฬฺหกา วาจา ปริหีนาเยว อเหสุํ. อปฺปฏิวาโนติ อนิวตฺโต อนุกฺกณฺฐิโต.

'Obhāsetvā' significa habiendo difundido su luz. 'Vālukāyā' se refiere a la arena fina. 'Na saṇṭhātī' significa que no se detiene o no permanece. Respecto a 'oḷārikaṃ' (grueso/vasto), el comentarista explica que cuando un Brahma se manifiesta en la tierra, su cuerpo debe volverse 'grueso' o material para poder sostenerse en el suelo; por eso se dice de esta manera. 'Dhammā' mediante este término muestra las palabras del Buda aprendidas en vidas anteriores. 'Nappavattino ahesuṃ' significa que las palabras basadas en la recitación simplemente se perdieron o declinaron. 'Appaṭivāno' significa aquel que no retrocede y no siente insatisfacción.

ทสฺสนสฺสาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทสฺสนสฺส. อุปฏฺฐานสฺสาติ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐานสฺส. อธิสีลนฺติ ทสวิธํ สีลํ. ตญฺหิ ปญฺจสีลํ อุปาทาย อธิสีลนฺติ วุจฺจติ. อวิหํ คโตติ อวิหพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโตสฺมีติ ทสฺเสติ.

'Dassanassā' se refiere a la visión a través de la conciencia visual. 'Upaṭṭhānassā' se refiere al servicio mediante los cuatro requisitos. 'Adhisīlaṃ' se refiere a la virtud de diez clases; en efecto, se denomina 'virtud superior' en relación con los cinco preceptos básicos. 'Avihaṃ gato' muestra la declaración: 'he nacido en el mundo Brahma de Aviha'.

๖. กฏุวิยสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Kaṭuviya Sutta.

๑๒๙. ฉฏฺเฐ โคโยคปิลกฺขสฺมินฺติ คาวีนํ วิกฺกยฏฺฐาเน อุฏฺฐิตปิลกฺขสฺส สนฺติเก. ริตฺตสฺสาทนฺติ ฌานสุขาภาเวน ริตฺตสฺสาทํ. พาหิรสฺสาทนฺติ กามคุณสุขวเสน พาหิรสฺสาทํ. กฏุวิยนฺติ อุจฺฉิฏฺฐํ. อามคนฺเธนาติ โกธสงฺขาเตน วิสฺสคนฺเธน. อวสฺสุตนฺติ ตินฺตํ. มกฺขิกาติ กิเลสมกฺขิกา. นานุปติสฺสนฺตีติ อุฏฺฐาย น อนุพนฺธิสฺสนฺติ. นานฺวาสฺสวิสฺสนฺตีติ อนุพนฺธิตฺวา น ขาทิสฺสนฺติ. สํเวคมาปาทีติ โสตาปนฺโน ชาโต.

129. En el sexto sutta, 'goyogapilakkhasmiṃ' significa cerca de un árbol Pilakkha situado en un lugar de compra y venta de vacas. 'Rittassādaṃ' significa que carece de deleite debido a la ausencia de la felicidad del Jhana. 'Bāhirassādaṃ' significa que posee un deleite externo debido al poder de los placeres de los hilos de los sentidos. 'Kaṭuviyaṃ' significa lo que es como sobras o impurezas. 'Āmagandhena' significa con un olor fétido, refiriéndose al veneno del odio. 'Avassutaṃ' significa empapado o filtrado. 'Makkhikā' se refiere a las moscas de las defilecciones. 'Nānupatissantī' significa que, tras levantarse, no las perseguirán. 'Nānvāssavissantī' significa que no las seguirán para morderlas. 'Saṃvegamāpādi' indica que se convirtió en un Sotapanna (alguien que ha alcanzado el sentido de urgencia espiritual).

กฏุวิยกโตติ อุจฺฉิฏฺฐกโต. อารกา โหตีติ ทูเร โหติ. วิฆาตสฺเสว ภาควาติ ทุกฺขสฺเสว ภาคี. จเรตีติ จรติ คจฺฉติ. ทุมฺเมโธติ ทุปฺปญฺโญ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ, คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. สตฺตเม วฏฺฏเมว ภาสิตํ.

'Kaṭuviyakatoti' significa convertido en sobras o desechos. 'Ārakā hotī' significa que está lejos. 'Vighātasseva bhāgavā' significa que es partícipe únicamente del sufrimiento. 'Caretī' significa que anda o va. 'Dummedho' significa alguien sin sabiduría. En este sexto sutta, se ha explicado únicamente el ciclo de renacimientos (vaṭṭa); en las estrofas, se explica tanto el ciclo como su cesación (vaṭṭavivaṭṭa). En el séptimo sutta, se ha hablado únicamente del ciclo de renacimientos.

๘. ทุติยอนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Segundo Anuruddha Sutta.

๑๓๑. อฏฺฐเม [Pg.241] อิทํ เต มานสฺมินฺติ อยํ เต นววิเธน วฑฺฒิตมาโนติ อตฺโถ. อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมินฺติ อิทํ ตว อุทฺธจฺจํ จิตฺตสฺส อุทฺธตภาโว. อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมินฺติ อิทํ ตว กุกฺกุจฺจํ.

131. En el octavo sutta, 'idaṃ te mānasminti' significa 'esta es tu presunción aumentada de nueve maneras'. 'Idaṃ te uddhaccasminti' se refiere a esta agitación tuya, al estado de inquietud de la mente. 'Idaṃ te kukkuccasminti' significa 'este es tu remordimiento o preocupación'.

๙. ปฏิจฺฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Paṭicchanna Sutta (El Sutta de lo Oculto).

๑๓๒. นวเม อาวหนฺตีติ นิยฺยนฺติ. ปฏิจฺฉนฺโน อาวหตีติ ปฏิจฺฉนฺโนว หุตฺวา นิยฺยาติ. วิวโฏ วิโรจตีติ เอตฺถ เอกโต อุภโต อตฺตโต สพฺพตฺถกโตติ จตุพฺพิธา วิวฏตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ เอกโต วิวฏํ นาม อสาธารณสิกฺขาปทํ. อุภโต วิวฏํ นาม สาธารณสิกฺขาปทํ. อตฺตโต วิวฏํ นาม ปฏิลทฺธธมฺมคุโณ. สพฺพตฺถกวิวฏํ นาม เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ.

132. En el noveno sutta, 'āvahantī' significa que conducen o llevan. 'Paṭicchanno āvahatī' significa que conduce permaneciendo oculto. En el pasaje 'vivaṭo virocatī', se debe entender la apertura de cuatro maneras: por un lado (ekato), por ambos lados (ubhato), por el significado (attato) y en todo sentido (sabbatthakato). De ellas, 'apertura por un lado' se refiere a las reglas de entrenamiento no compartidas (específicas). 'Apertura por ambos lados' se refiere a las reglas de entrenamiento compartidas. 'Apertura por el significado' se refiere a las cualidades del Dhamma obtenidas. 'Apertura en todo sentido' se refiere a las palabras del Buda contenidas en el Tipitaka.

๑๐. เลขสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Lekha Sutta (El Sutta de la Inscripción).

๑๓๓. ทสเม อภิณฺหนฺติ อภิกฺขณํ นิรนฺตรํ. อาคาฬฺเหนาติ คาฬฺเหน กกฺขเฬน. ผรุเสนาติ ผรุสวจเนน. คาฬฺหํ กตฺวา ผรุสํ กตฺวา วุจฺจมาโนปีติ อตฺโถ. อมนาเปนาติ มนํ อนลฺลียนฺเตน อวฑฺฒนฺเตน. สนฺธิยติเมวาติ ฆฏิยติเยว. สํสนฺทติเมวาติ นิรนฺตโรว โหติ. สมฺโมทติเมวาติ เอกีภาวเมว คจฺฉติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

133. En el décimo sutta, 'abhiṇhaṃ' significa constantemente, sin interrupción. 'Āgāḷhenā' significa con firmeza o dureza. 'Pharusenā' significa con palabras ásperas. El significado es que se dice algo haciéndolo firme y áspero. 'Amanāpenā' significa con aquello que no se adhiere ni complace a la mente. 'Sandhiyatimevā' significa que se une solo mediante el cuerpo. 'Saṃsandatimevā' significa que es continuo solo mediante la mente. 'Sammodatimevā' significa que llega a la unidad solo mediante el habla. El resto, en todo lugar, es de significado claro.

กุสินารวคฺโค ตติโย.

Kusināra Vagga, el tercero.

(๑๔) ๔. โยธาชีววคฺโค

(14) 4. Yodhājīva Vagga (Capítulo sobre los Guerreros).

๑. โยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Yodhājīva Sutta.

๑๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม ยุทฺธํ อุปชีวตีติ โยธาชีโว. ราชารโหติ รญฺโญ อนุจฺฉวิโก. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภคปริโภโค. องฺคนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ หตฺโถ วิย ปาโท วิย จ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพตฺตา องฺคนฺติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ทูเร ปาตี โหตีติ อุทเก อุสภมตฺตํ[Pg.242], ถเล อฏฺฐุสภมตฺตํ, ตโต วา อุตฺตรินฺติ ทูเร กณฺฑํ ปาเตติ. ทุฏฺฐคามณิอภยสฺส หิ โยธาชีโว นวอุสภมตฺตํ กณฺฑํ ปาเตสิ, ปจฺฉิมภเว โพธิสตฺโต โยชนปฺปมาณํ. อกฺขณเวธีติ อวิราธิตเวธี, อกฺขณํ วา วิชฺชุ วิชฺชนฺตริกาย วิชฺฌิตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. มหโต กายสฺส ปทาเลตาติ เอกโตพทฺธํ ผลกสตมฺปิ มหึสจมฺมสตมฺปิ องฺคุฏฺฐปมาณพหลํ โลหปฏฺฏมฺปิ จตุรงฺคุลพหลํ อสนปทรมฺปิ วิทตฺถิพหลํ อุทุมฺพรปทรมฺปิ ทีฆนฺเตน วาลิกสกฏมฺปิ วินิวิชฺฌิตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. เนตํ มมาติอาทิ ตณฺหามานทิฏฺฐิปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ สมฺมา เหตุนา การเณน สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสติ. ปทาเลตีติ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลติ.

134. En el primer sutta del cuarto varga, 'yodhājīvo' (guerrero) se refiere a quien se gana la vida dependiendo del combate (yuddhaṃ upajīvati). 'Rājāraho' significa adecuado para el rey (rañño anucchaviko). 'Rājabhoggo' significa una posesión o recurso para el uso y disfrute del rey. 'Aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati' (se considera un miembro) significa que llega a ser contado como un miembro (aṅga) porque es indispensablemente deseado, como una mano o un pie. 'Dūre pātī hotī' (disparador a larga distancia) significa que lanza una flecha a una distancia de un usabha en el agua, ocho usabhas en tierra, o incluso más allá de eso. Pues se cuenta que un guerrero del rey Duṭṭhagāmaṇi Abhaya lanzó una flecha a nueve usabhas, mientras que el Bodhisatta en su última existencia podía lanzarla a una yojana de distancia. 'Akkhaṇavedhī' significa un arquero que dispara sin fallar, o alguien capaz de disparar en el intervalo de un relámpago (vijju). 'Mahato kāyassa padāletā' (perforador de grandes masas) significa que es capaz de atravesar cien tablas de madera atadas juntas, cien pieles de búfalo, una placa de hierro de ocho dedos de grosor, una tabla de madera de Asana de cuatro dedos de grosor, una tabla de madera de Udumbara de un palmo de grosor, o incluso un carro lleno de paja a lo largo. Lo referente a 'yaṃ kiñci rūpaṃ', etc., ya ha sido detallado en el Visuddhimagga. 'Netaṃ mama', etc., se dice con el fin de contrarrestar el deseo, el orgullo y los puntos de vista erróneos. 'Sammappaññāya passati' (ve con sabiduría perfecta) significa que ve con la sabiduría del camino (maggapañña) junto con la visión cabal (vipassanā) de manera adecuada mediante causas y razones. 'Padāleti' (destruye) significa que destruye las impurezas mediante el camino del Arhat.

๒. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Parisā Sutta.

๑๓๕. ทุติเย อุกฺกาจิตวินีตาติ อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา วินีตา ทุพฺพินีตปริสา. ปฏิปุจฺฉาวินีตาติ ปุจฺฉิตฺวา วินีตา สุวินีตปริสา. ยาวตาวินีตาติ ปมาณวเสน วินีตา, ปมาณํ ญตฺวา วินีตปริสาติ อตฺโถ. ‘‘ยาวตชฺฌา’’ติ ปาฬิยา ปน ยาว อชฺฌาสยาติ อตฺโถ, อชฺฌาสยํ ญตฺวา วินีตปริสาติ วุตฺตํ โหติ. ตติยํ อุตฺตานเมว.

135. En el segundo, 'ukkācitavinītā' se refiere a una asamblea difícil de disciplinar que es instruida sin preguntar. 'Paṭipucchāvinītā' se refiere a una asamblea fácil de disciplinar que es instruida después de preguntar. 'Yāvatāvinītā' significa una asamblea disciplinada según la medida (pamāṇa), sabiendo la medida adecuada. En cuanto al texto de 'yāvatajjhā', significa 'hasta las inclinaciones' (ajjhāsaya), es decir, una asamblea disciplinada conociendo sus inclinaciones. El tercer sutta es de significado claro.

๔. อุปฺปาทาสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Uppāda Sutta.

๑๓๗. จตุตฺเถ ธมฺมฏฺฐิตตาติ สภาวฏฺฐิตตา. ธมฺมนิยามตาติ สภาวนิยามตา. สพฺเพ สงฺขาราติ จตุภูมกสงฺขารา. อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. ทุกฺขาติ สมฺปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺขา. อนตฺตาติ อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตา. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ ลกฺขณานิ มิสฺสกานิ กถิตานิ.

137. En el cuarto, 'dhammaṭṭhitatā' es la estabilidad en la naturaleza de las cosas. 'Dhammaniyāmatā' es la fijeza de la naturaleza (sabhāva). 'Sabbe saṅkhārā' se refiere a todas las formaciones en los cuatro planos de existencia. 'Aniccā' (impermanentes) significa que después de haber surgido, dejan de existir. 'Dukkhā' (sufrimiento) significa que son opresivas por su constante surgimiento y desaparición. 'Anattā' (no-yo) significa que no se someten al control de uno. Así, en este sutta, se exponen mezcladas las tres características.

๕. เกสกมฺพลสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Kesakambala Sutta.

๑๓๘. ปญฺจเม ตนฺตาวุตานํ วตฺถานนฺติ ปจฺจตฺเต สามิวจนํ, ตนฺเตหิ วายิตวตฺถานีติ อตฺโถ. เกสกมฺพโลติ มนุสฺสเกเสหิ วายิตกมฺพโล[Pg.243]. ปุถุสมณพฺราหฺมณวาทานนฺติ อิทมฺปิ ปจฺจตฺเต สามิวจนํ. ปฏิกิฏฺโฐติ ปจฺฉิมโก ลามโก. โมฆปุริโสติ ตุจฺฉปุริโส. ปฏิพาหตีติ ปฏิเสเธติ. ขิปฺปํ อุฑฺเฑยฺยาติ กุมินํ โอฑฺเฑยฺย. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

138. En el quinto, 'tantāvutānaṃ vatthānaṃ' es un uso del caso genitivo por el nominativo, significando 'ropas tejidas en telares'. 'Kesakambalo' es una manta tejida con cabellos humanos. 'Puthusamaṇabrāhmaṇavādānaṃ' también es un uso del genitivo por el nominativo. 'Paṭikiṭṭho' significa lo más bajo o vil. 'Moghapuriso' significa una persona vacía de los frutos del camino. 'Paṭibāhati' significa prohibir o impedir. 'Khippaṃ uḍḍeyya' significa que debería tender una trampa para peces (kuminaṃ). El sexto y séptimo suttas tienen un significado claro.

๘. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Assakhaḷuṅka Sutta.

๑๔๑. อฏฺฐเม อสฺสขฬุงฺโกติ อสฺสโปโต. อิทมสฺส ชวสฺมึ วทามีติ อยมสฺส ญาณชโวติ วทามิ. อิทมสฺส วณฺณสฺมึ วทามีติ อยมสฺส คุณวณฺโณติ วทามิ. อิทมสฺส อาโรหปริณาหสฺมินฺติ อยมสฺส อุจฺจภาโว ปริมณฺฑลภาโวติ วทามีติ.

141. En el octavo, 'assakhaḷuṅko' significa un potro. 'Idamassa javasmiṃ vadāmi' significa 'llamo a esto la rapidez de su conocimiento'. 'Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi' significa 'llamo a esto la belleza de sus cualidades'. 'Idamassa ārohapariṇāhasmiṃ' significa 'esto es su altura y plenitud', así lo digo.

๙. อสฺสปรสฺสสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Assaparassa Sutta.

๑๔๒. นวเม อสฺสปรสฺเสติ อสฺเสสุ ปรสฺเส. ปุริสปรสฺเสติ ปุริเสสุ ปรสฺเส, ปุริสปุริเสติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ มคฺคผลานิ กถิตานิ. ตตฺถ อยํ ตีหิ มคฺเคหิ ญาณชวสมฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ.

142. En el noveno, 'assaparasse' significa otros entre los caballos. 'Purisaparasse' significa otros entre los hombres (hombres semejantes a otros caballos), es decir, una serie de hombres. En este sutta se mencionan tres frutos del camino. Allí, se debe entender que este hombre posee la rapidez del conocimiento a través de tres caminos.

๑๐. อสฺสาชานียสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Assājānīya Sutta.

๑๔๓. ทสเม ภทฺเรติ ภทฺทเก. อสฺสาชานีเยติ การณาการณํ ชานนเก อสฺเส. ปุริสาชานีเยสุปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ สุตฺเต อรหตฺตผลํ กถิตํ. ตตฺรายํ อรหตฺตมคฺเคน ญาณชวสมฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ.

143. En el décimo, 'bhadre' significa buenos. 'Assājānīye' se refiere a los caballos que saben distinguir lo que es una causa de lo que no lo es. El mismo método se aplica a los hombres de raza noble (purisājānīya). En este sutta se menciona el fruto del Arhat. Allí, se debe entender que este hombre de raza noble posee la rapidez del conocimiento a través del camino del Arhat.

๑๑. ปฐมโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

11. Comentario al primer Moranivāpa Sutta.

๑๔๔. เอกาทสเม อจฺจนฺตนิฏฺโฐติ อนฺตํ อติกฺกนฺตนิฏฺโฐ, อกุปฺปนิฏฺโฐ ธุวนิฏฺโฐติ อตฺโถ. เสสํ สทิสเมว.

144. En el undécimo, 'accantaniṭṭho' significa que tiene un fin último que trasciende el límite, es decir, el Nibbāna, un fin que es inamovible y permanente. El resto es igual.

๑๒. ทุติยโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

12. Comentario al segundo Moranivāpa Sutta.

๑๔๕. ทฺวาทสเม อิทฺธิปาฏิหาริเยนาติ อิชฺฌนกปาฏิหาริเยน. อาเทสนาปาฏิหาริเยนาติ อาทิสิตฺวา อปทิสิตฺวา กถนอนุกถนกถาปาฏิหาริเยน.

145. En el duodécimo, 'iddhipāṭihāriyena' significa a través del milagro del poder psíquico que se cumple. 'Ādesanāpāṭihāriyena' significa a través del milagro de la instrucción, indicando y aconsejando mediante la enseñanza y la enseñanza subsiguiente.

๑๓. ตติยโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

13. Comentario al tercer Moranivāpa Sutta.

๑๔๖. เตรสเม [Pg.244] สมฺมาทิฏฺฐิยาติ ผลสมาปตฺตตฺถาย สมฺมาทิฏฺฐิยา. สมฺมาญาเณนาติ ผลญาเณน. สมฺมาวิมุตฺติยาติ เสเสหิ ผลสมาปตฺติธมฺเมหิ. อิเมสุ ตีสุปิ สุตฺเตสุ ขีณาสโวว กถิโตติ.

146. En el decimotercero, 'sammādiṭṭhiyā' se refiere a la Visión Correcta con el fin de alcanzar el logro del fruto. 'Sammāñāṇena' se refiere al conocimiento del fruto. 'Sammāvimuttiyā' se refiere a los estados restantes del logro del fruto. En estos tres suttas, se describe únicamente a los que han destruido las impurezas (Arhats).

โยธาชีววคฺโค จตุตฺโถ.

El cuarto capítulo es el Yodhājīva Vagga.

(๑๕) ๕. มงฺคลวคฺโค

(15) 5. Maṅgala Vagga.

๑-๙. อกุสลสุตฺตาทิวณฺณนา

1-9. Comentario al Akusala Sutta y otros.

๑๔๗-๑๕๕. ปญฺจมสฺส ปฐเม ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาเนตฺวา ฐปิโต. ทุติเย สาวชฺเชนาติ สโทเสน. ตติเย วิสเมนาติ สปกฺขลเนน. สเมนาติ อปกฺขลเนน. จตุตฺเถ อสุจินาติ คูถสทิเสน อปริสุทฺเธน อเมชฺเฌน. สุจินาติ ปริสุทฺเธน เมชฺเฌน. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานาเนว.

147-155. En el primer sutta del quinto varga, 'yathābhataṃ nikkhitto' significa como si hubiera sido traído y depositado. En el segundo, 'sāvajjenā' significa con falta o culpa. En el tercero, 'visamena' significa con irregularidad o error, mientras que 'samena' significa con rectitud o sin error. En el cuarto, 'asucinā' significa impuro, como el excremento, no limpio. 'Sucinā' significa puro y limpio. Desde el quinto sutta en adelante, el significado es claro.

๑๐. ปุพฺพณฺหสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Pubbaṇha Sutta.

๑๕๖. ทสเม สุนกฺขตฺตนฺติอาทีสุ ยสฺมึ ทิวเส ตโย สุจริตธมฺมา ปูริตา โหนฺติ, โส ทิวโส ลทฺธนกฺขตฺตโยโค นาม, เตนสฺส สทา สุนกฺขตฺตํ นาม โหตีติ วุจฺจติ. สฺเวว ทิวโส กตมงฺคโล นาม โหติ, เตนสฺส สทา สุมงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ปภาตมฺปิสฺส สทา สุปฺปภาตเมว, สยนโต อุฏฺฐานมฺปิ สุหุฏฺฐิตเมว, ขโณปิ สุกฺขโณว, มุหุตฺโตปิ สุมุหุตฺโตว. เอตฺถ จ ทสจฺฉรปมาโณ กาโล ขโณ นาม, เตน ขเณน ทสกฺขโณ กาโล ลโย นาม, เตน ลเยน จ ทสลโย กาโล ขณลโย นาม, เตน ทสคุโณ มุหุตฺโต นาม, เตน ทสคุโณ ขณมุหุตฺโต นามาติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. สุยิฏฺฐํ พฺรหฺมจาริสูติ ยสฺมึ ทิวเส ตีณิ สุจริตานิ ปูริตานิ, ตทาสฺส เสฏฺฐจารีสุ ทินฺนทานํ สุยิฏฺฐํ นาม โหติ[Pg.245]. ปทกฺขิณํ กายกมฺมนฺติ ตํ ทิวสํ เตน กตํ กายกมฺมํ วฑฺฒิกายกมฺมํ นาม โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปทกฺขิณานิ กตฺวานาติ วฑฺฒิยุตฺตานิ กายกมฺมาทีนิ กตฺวา. ลภนฺตตฺเถ ปทกฺขิเณติ ปทกฺขิเณ วฑฺฒิอตฺเถเยว ลภติ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

156. En el décimo sutta, con respecto a 'sunakkhatta' (buen auspicio), etc., el significado debe entenderse de la siguiente manera: En el día en que se cumplen las tres formas de conducta correcta (sucarita), ese día se denomina 'poseedor de una unión astral favorable'. Por ello, se dice que para esa persona siempre es un 'buen auspicio' (sunakkhatta). Ese mismo día es un 'buen augurio' (sumaṅgala); por lo tanto, se dice que en ese momento hay un gran auspicio para ella. Su amanecer es siempre un 'buen amanecer' (suppabhāta), su levantarse del lecho es un 'buen levantarse' (suhuṭṭhita), el instante es un 'buen instante' (sukkhaṇa) y el momento es un 'buen momento' (sumuhutta). Aquí, el tiempo equivalente a diez chasquidos de dedos se llama 'khaṇa' (instante); diez de estos instantes forman un 'laya'; diez layas forman un 'khaṇalaya'; diez de estos forman un 'layakhaṇa'; diez de estos forman un 'muhutta'; y diez muhuttas forman un 'khaṇamuhutta'. Así debe entenderse esta división. 'Bien ofrendado a los que viven la vida santa' (suyiṭṭhaṃ brahmacārīsūti) significa que en el día en que se completan las tres buenas conductas, la limosna dada a quienes practican la conducta suprema se denomina 'bien ofrendada'. 'Acción corporal auspiciosa' (padakkhiṇaṃ kāyakammaṃ) significa que la acción realizada ese día por esa persona es una acción que conduce al crecimiento (vaḍḍhi). El mismo método se aplica a los términos restantes. 'Habiendo realizado actos auspiciosos' (padakkhiṇāni katvāna) significa habiendo realizado acciones corporales, etc., asociadas con el crecimiento. 'Obtienen beneficios auspiciosos' (labhantatthe padakkhiṇe) significa que obtienen precisamente beneficios que conducen al progreso. El resto es evidente por sí mismo.

มงฺคลวคฺโค ปญฺจโม.

El quinto es el Vagga de los Auspicios (Maṅgalavagga).

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

Aquí concluye el tercer Paṇṇāsaka (conjunto de cincuenta suttas).

(๑๖) ๖. อเจลกวคฺควณฺณนา

(16) 6. Comentario al Vagga de los Ascetas Desnudos (Acelakavagga).

๑๕๗-๑๖๓. อิโต ปเรสุ อาคาฬฺหา ปฏิปทาติ คาฬฺหา กกฺขฬา โลภวเสน ถิรคฺคหณา. นิชฺฌามาติ อตฺตกิลมถานุโยควเสน สุฏฺฐุ ฌามา สนฺตตฺตา ปริตตฺตา. มชฺฌิมาติ เนว กกฺขฬา น ฌามา มชฺเฌ ภวา. อเจลโกติ นิจฺเจโล นคฺโค. มุตฺตาจาโรติ วิสฺสฏฺฐาจาโร, อุจฺจารกมฺมาทีสุ โลกิยกุลปุตฺตาจาเรน วิรหิโต ฐิตโกว อุจฺจารํ กโรติ, ปสฺสาวํ กโรติ, ขาทติ ภุญฺชติ. หตฺถาปเลขโนติ หตฺเถ ปิณฺฑมฺหิ นิฏฺฐิเต ชิวฺหาย หตฺถํ อปเลขติ, อุจฺจารมฺปิ กตฺวา หตฺถสฺมึเยว ทณฺฑกสญฺญี หุตฺวา หตฺเถน อปเลขติ. ภิกฺขาย คหณตฺถํ ‘‘เอหิ, ภทนฺเต’’ติ วุตฺโต น เอตีติ น เอหิภทนฺติโก. ‘‘เตน หิ ติฏฺฐ, ภนฺเต’’ติ วุตฺโตปิ น ติฏฺฐตีติ น ติฏฺฐภทนฺติโก. ตทุภยมฺปิ กิร โส ‘‘เอตสฺส วจนํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ น กโรติ. อภิหฏนฺติ ปุเรตรํ คเหตฺวา อาหฏภิกฺขํ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ อิทํ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กตนฺติ เอวมาโรจิตภิกฺขํ. นิมนฺตนนฺติ ‘‘อสุกํ นาม กุลํ วา วีถึ วา คามํ วา ปวิเสยฺยาถา’’ติ เอวํ นิมนฺติตภิกฺขมฺปิ น สาทิยติ น คณฺหาติ. น กุมฺภิมุขาติ กุมฺภิโต อุทฺธริตฺวา ทียมานํ ภิกฺขมฺปิ น คณฺหาติ. น กโฬปิมุขาติ กโฬปีติ อุกฺขลิ วา ปจฺฉิ วา, ตโตปิ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘กุมฺภิกโฬปิโย มํ นิสฺสาย กฏจฺฉุนา ปหารํ ลภนฺตี’’ติ. น เอฬกมนฺตรนฺติ อุมฺมารํ อนฺตรํ กตฺวา ทียมานํ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘อยํ มํ นิสฺสาย อนฺตรกรณํ ลภตี’’ติ. ทณฺฑมุสเลสุปิ เอเสว นโย. ทฺวินฺนนฺติ [Pg.246] ทฺวีสุ ภุญฺชมาเนสุ เอกสฺมึ อุฏฺฐาย เทนฺเต น คณฺหาติ. กสฺมา? กพฬนฺตราโย โหตีติ.

157-163. A partir de aquí, en los suttas siguientes, 'práctica severa' (āgāḷhā paṭipada) significa firme, dura, aferrada con fuerza debido al deseo. 'Abrasados' (nijjhāmā) significa totalmente quemados o atormentados debido a la práctica del auto-mortificación. 'Media' (majjhimā) significa ni muy dura ni abrasadora, situada en el medio. 'Acelaka' significa sin ropa, desnudo. 'Muttācāro' significa de conducta relajada; desprovisto de la conducta de la gente noble del mundo en actos como la defecación, etc., evacúa u orina permaneciendo de pie, y también come y bebe de esa forma. 'Hatthāpalekhano' significa que cuando termina de comer la bola de arroz de su mano, la lame con la lengua; o después de defecar, se limpia la mano con la otra como si fuera un palo. Se dice que es 'no-viene-señor' (na ehibhadantika) porque cuando se le llama para recibir limosna diciendo 'venga, señor', no viene. Se dice que es 'no-se-detiene-señor' (na tiṭṭhabhadantika) porque cuando se le dice 'entonces deténgase, señor', no se detiene. Se dice que no hace ambas cosas pensando: 'Estaría siguiendo las órdenes de esa persona'. 'Traído expresamente' (abhihata) se refiere a la limosna que se trae habiéndola tomado previamente. 'Hecho específicamente' (uddissakata) se refiere a la limosna que se le anuncia diciendo: 'Esto se ha hecho específicamente para usted'. 'Invitación' (nimantana) significa que no acepta ni recibe limosna cuando se le invita diciendo: 'Entre en tal familia, calle o aldea'. 'No de la boca de una olla' (na kumbhimukha) significa que no acepta limosna que se le ofrece sacándola de una olla. 'Na kaḷopimukha': 'kaḷopī' se refiere a una vasija de arroz o una cesta; tampoco acepta de ellas. ¿Por qué no acepta? Pensando: 'La olla o la cesta reciben golpes del cucharón por mi causa'. 'No a través del umbral' (na eḷakamantara) significa que no acepta limosna ofrecida poniendo el umbral de por medio. ¿Por qué? Pensando: 'Este umbral se interpone por mi causa'. El mismo método se aplica a los palos y morteros. 'De dos': cuando dos personas están comiendo, no acepta si una de ellas se levanta para darle comida. ¿Por qué? Porque se convierte en un obstáculo para el bocado de la otra persona.

น คพฺภินิยาติอาทีสุ ปน คพฺภินิยา กุจฺฉิยํ ทารโก กิลมติ, ปายนฺติยา ทารกสฺส ขีรนฺตราโย โหติ, ปุริสนฺตรคตาย รติอนฺตราโย โหตีติ น คณฺหาติ. น สงฺกิตฺตีสูติ สงฺกิตฺเตตฺวา กตภตฺเตสุ. ทุพฺภิกฺขสมเย กิร อเจลกสาวกา อเจลกานํ อตฺถาย ตโต ตโต ตณฺฑุลาทีนิ สมาทเปตฺวา ภตฺตํ ปจนฺติ, อุกฺกฏฺฐาเจลโก ตโต น ปฏิคฺคณฺหาติ. น ยตฺถ สาติ ยตฺถ สุนโข ‘‘ปิณฺฑํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปฏฺฐิโต โหติ, ตตฺถ ตสฺส อทตฺวา อาหฏํ น คณฺหาติ. กสฺมา? เอตสฺส ปิณฺฑนฺตราโย โหตีติ. สณฺฑสณฺฑจารินีติ สมูหสมูหจารินี. สเจ หิ อเจลกํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติ มนุสฺสา ภตฺตเคหํ ปวิสนฺติ, เตสุ จ ปวิสนฺเตสุ กโฬปิมุขาทีสุ นิลีนา มกฺขิกา อุปฺปติตฺวา สณฺฑสณฺฑา จรนฺติ, ตโต อาหฏํ ภิกฺขํ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘มํ นิสฺสาย มกฺขิกานํ โคจรนฺตราโย ชาโต’’ติ.

En cuanto a 'ni de una mujer embarazada', etc., no acepta porque el niño en el vientre de la mujer embarazada sufre; para la mujer que amamanta, hay un obstáculo para la leche del niño; y para la mujer que está con un hombre, hay un obstáculo para su placer. 'No de las colectas' (na saṅkittīsu) se refiere a comidas preparadas mediante anuncios públicos. Se dice que en tiempos de hambruna, los seguidores de los acelakas recolectan arroz, etc., de diversos lugares para los acelakas y cocinan la comida; el acelaka más estricto no la acepta de allí. 'No donde hay un perro' (na yattha sā) significa que donde un perro está presente esperando recibir comida, no acepta la limosna traída allí sin habérsela dado primero al perro. ¿Por qué? Porque sería un obstáculo para el alimento del perro. 'Saṇḍasaṇḍacārinī' significa que se mueven en grupos o enjambres. Ciertamente, si al ver al acelaka la gente entra en la cocina diciendo 'démosle limosna a este', y al entrar ellos, las moscas posadas en las ollas o cestas vuelan y se mueven en enjambres, él no acepta la limosna traída de allí. ¿Por qué? Pensando: 'Por mi causa se ha producido un obstáculo para el alimento de las moscas'.

ถุโสทกนฺติ สพฺพสสฺสสมฺภาเรหิ กตโสวีรกํ. เอตฺถ จ สุราปานเมว สาวชฺชํ, อยํ ปน สพฺเพสุ สาวชฺชสญฺญี. เอกาคาริโกติ โย เอกสฺมึเยว เคเห ภิกฺขํ ลภิตฺวา นิวตฺตติ. เอกาโลปิโกติ เอเกเนว อาโลเปน ยาเปติ. ทฺวาคาริกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอกิสฺสาปิ ทตฺติยาติ เอกาย ทตฺติยา. ทตฺติ นาม เอกา ขุทฺทกปาติ โหติ, ยตฺถ อคฺคภิกฺขํ ปกฺขิปิตฺวา ฐเปนฺติ. เอกาหิกนฺติ เอกทิวสนฺตริกํ. อทฺธมาสิกนฺติ อทฺธมาสนฺตริกํ. ปริยายภตฺตโภชนนฺติ วารภตฺตโภชนํ, เอกาหวาเรน ทฺวีหวาเรน สตฺตาหวาเรน อทฺธมาสวาเรนาติ เอวํ ทิวสวาเรน อาภตภตฺตโภชนํ. สากภกฺโขติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว.

‘Agua de salvado’ (thusodaka) es una bebida medicinal fermentada (sovīraka) hecha de diversos granos. Aquí, solo el consumo de alcohol es censurable, pero este acelaka percibe lo censurable en todos los líquidos medicinales. 'Ekāgārika' es aquel que se retira tras recibir limosna en una sola casa. 'Ekālopika' es aquel que subsiste con un solo bocado. El mismo método se aplica a 'de dos casas', etc. 'Incluso de una sola escudilla' (ekissāpi dattiyā) se refiere a una vasija llamada datti. Una 'datti' es un plato pequeño donde se coloca y guarda la limosna principal. 'Ekāhika' significa con el intervalo de un día. 'Addhamāsika' significa con el intervalo de medio mes. 'Comida por turnos' (pariyāyabhattabhojana) significa comer según una rotación, ya sea una vez cada día, cada dos días, cada siete días o cada medio mes; así es la comida traída según la rotación de días. Los términos como 'comedor de hierbas' (sākabhakkho), etc., tienen los significados ya explicados anteriormente.

อุพฺภฏฺฐโกติ อุทฺธํ ฐิตโก. อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโตติ อุกฺกุฏิกวีริยมนุยุตฺโต, คจฺฉนฺโตปิ อุกฺกุฏิโกว หุตฺวา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. กณฺฏกาปสฺสยิโกติ อยกณฺฏเก วา ปกติกณฺฏเก วา ภูมิยํ โกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ จมฺมํ อตฺถริตฺวา ฐานจงฺกมาทีนิ กโรติ. เสยฺยนฺติ [Pg.247] สยนฺโตปิ ตตฺเถว เสยฺยํ กปฺเปติ. สายํ ตติยมสฺสาติ สายตติยกํ. ปาโต มชฺฌนฺหิเก สายนฺติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ‘‘ปาปํ ปวาเหสฺสามี’’ติ อุทโกโรหนานุโยคํ อนุยุตฺโต วิหรติ.

"Ubbhaṭṭhako" se refiere a quien permanece de pie. "Ukkuṭikappadhānamanuyutto" significa aquel que está dedicado al esfuerzo de mantenerse en cuclillas; incluso cuando se desplaza, lo hace saltando repetidamente manteniendo esa misma posición. "Kaṇṭakāpassayiko" se refiere a quien clava espinas de hierro o espinas naturales en el suelo, extiende una piel sobre ellas y realiza allí sus actividades como estar de pie o caminar. "Seyyaṃ" indica que incluso al dormir, lo hace sobre esa misma piel extendida sobre las espinas. "Sāyaṃ tatiyamassa" significa que tiene un tercer descenso al agua por la tarde; así, con el pensamiento de "lavaré mis males tres veces al día", por la mañana, al mediodía y por la tarde, vive dedicado a la práctica de sumergirse en el agua.

กาเย กายานุปสฺสีติอาทีนิ เหฏฺฐา เอกกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทาติ, ภิกฺขเว, อยํ กามสุขลฺลิกานุโยคญฺจ อตฺตกิลมถานุโยคญฺจาติ ทฺเว อนฺเต อนุปคตา, สสฺสตุจฺเฉทนฺเตหิ วา วิมุตฺตา มชฺฌิมา ปฏิปทาติ เวทิตพฺพา.

Las expresiones que comienzan con "kāye kāyānupassī" (contemplando el cuerpo en el cuerpo) deben entenderse según el método ya explicado anteriormente en el comentario del Libro de los Unos (Ekakanipāta). En cuanto a "esta se llama, monjes, la vía media" (majjhimā paṭipadā), debe entenderse como el camino que no se acerca a los dos extremos, a saber: la entrega al placer sensorial y la entrega a la auto-mortificación; es la vía liberada de los extremos del eternalismo y el nihilismo.

อเจลกวคฺโค ฉฏฺโฐ.

Sexto capítulo: Acelakavaggo.

๑๗-๑๘. เปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา

17-18. Comentario al capítulo de las repeticiones (Peyyālavagga) y otros.

๑๖๔-๑๘๔. สมนุญฺโญติ สมานชฺฌาสโย. ราคสฺสาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส. อภิญฺญายาติ อภิชานนตฺถํ. สุญฺญโต สมาธีติอาทีหิ ตีหิปิ สมาธีหิ วิปสฺสนาว กถิตา. วิปสฺสนา หิ นิจฺจาภินิเวส-นิจฺจนิมิตฺต-นิจฺจปณิธิอาทีนํ อภาวา อิมานิ นามานิ ลภติ. ปริญฺญายาติ ปริชานนตฺถํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ.

164-184. "Samanuñño" significa que tiene una misma disposición o inclinación. "Rāgassāti" se refiere a la pasión por los cinco tipos de placeres sensoriales. "Abhiññāyāti" significa para conocer con sabiduría superior. Con las palabras "suññato samādhi" y otras, se indica únicamente la visión cabal (vipassanā) mediante los tres tipos de concentraciones. En efecto, la visión cabal recibe estos nombres debido a la ausencia de la percepción de permanencia (niccābhinivesa), del signo de permanencia (niccanimitta) y del anhelo de permanencia (niccapaṇidhi). "Pariññāyāti" significa para el pleno conocimiento. Este mismo método debe aplicarse a los términos restantes.

เปยฺยาลวคฺคาทิ นิฏฺฐิตา.

Finaliza el capítulo de las repeticiones y otros.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

En el Manorathapūraṇī, el comentario del Aṅguttaranikāya,

ติกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

finaliza la explicación del Libro de los Tres (Tikanipāta).

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. Homenaje a aquel Bienaventurado, el Arahat, el Buda perfectamente iluminado.

องฺคุตฺตรนิกาเย

En el Aṅguttaranikāya,

จตุกฺกนิปาต-อฏฺฐกถา

comentario del Libro de los Cuatros (Catukkanipāta).

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. Primer grupo de cincuenta sutras (Paṭhamapaṇṇāsaka).

๑. ภณฺฑคามวคฺโค

1. Capítulo de Bhaṇḍagāma (Bhaṇḍagāmavaggo).

๑. อนุพุทฺธสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Anubuddhasutta.

๑. จตุกฺกนิปาตสฺส [Pg.249] ปฐเม อนนุโพธาติ อพุชฺฌเนน อชานเนน. อปฺปฏิเวธาติ อปฺปฏิวิชฺฌเนน อปจฺจกฺขกิริยาย. ทีฆมทฺธานนฺติ จิรกาลํ. สนฺธาวิตนฺติ ภวโต ภวํ คมนวเสน สนฺธาวิตํ. สํสริตนฺติ ปุนปฺปุนํ คมนาคมนวเสน สํสริตํ. มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจาติ มยา จ ตุมฺเหหิ จ. อถ วา สนฺธาวิตํ สํสริตนฺติ สนฺธาวนํ สํสรณํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ อโหสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อริยสฺสาติ นิทฺโทสสฺส. สีลํ สมาธิ ปญฺญาติ อิเม ปน ตโย ธมฺมา มคฺคผลสมฺปยุตฺตาว เวทิตพฺพา, วิมุตฺตินาเมน ผลเมว นิทฺทิฏฺฐํ. ภวตณฺหาติ ภเวสุ ตณฺหา. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ. ตณฺหาย เอว เอตํ นามํ. ตาย หิ สตฺตา โคณา วิย คีวาย พนฺธิตฺวา ตํ ตํ ภวํ นียนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ.

1. En el primer sutra del Libro de los Cuatros, "ananubodhā" significa por no comprender, por no conocer. "Appaṭivedhā" significa por no penetrar, por no realizar directamente. "Dīghamaddhānaṃ" significa por un largo tiempo. "Sandhāvitaṃ" significa que se ha vagado de una existencia a otra. "Saṃsaritaṃ" significa que se ha transmigrado mediante el proceso repetido de ir y venir (muerte y renacimiento). "Mamañceva tumhākañcā" significa tanto por mí como por vosotros. O bien, en la frase "sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ", el sentido debe entenderse como: "el vagar y transmigrar nos ocurrió tanto a mí como a vosotros". "Ariyassā" significa de lo que es puro o libre de falta. "Sīlaṃ samādhi paññā": estos tres estados deben entenderse como asociados con el camino y el fruto (maggaphala); con el término "vimutti" (liberación) se señala específicamente al fruto. "Bhavataṇhā" es el deseo por las existencias. "Bhavanetti" es el lazo de la existencia; este es otro nombre para la misma avidez (taṇhā). En verdad, por medio de ella los seres son conducidos a diversas existencias, como bueyes atados por el cuello; por eso se llama "la guía o lazo de la existencia".

อนุตฺตราติ โลกุตฺตรา. ทุกฺขสฺสนฺตกโรติ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกโร. จกฺขุมาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. อิทมสฺส โพธิมณฺเฑ ปฐมปรินิพฺพานํ, ปจฺฉา ปน ยมกสาลานมนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุโตติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

"Anuttarā" significa supramundana. "Dukkhassantakaro" significa aquel que pone fin al sufrimiento de la ronda de renacimientos. "Cakkhumā" es aquel que posee los cinco ojos (tipos de visión). "Parinibbuto" significa que se ha extinguido mediante la extinción de las defilemientos (kilesaparinibbāna). Esta fue la primera extinción para nuestro Bienaventurado en el trono de la iluminación (bodhimaṇḍe); más tarde, entre los dos árboles sala, se extinguió por completo (parinibbuto) mediante el elemento del Nibbāna sin remanente de los agregados. Así, el Buda concluyó su enseñanza siguiendo la conexión de los hechos.

๒. ปปติตสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Papatitasutta.

๒. ทุติเย ปปติโตติ ปติโต จุโต. อปฺปปติโตติ อปติโต ปติฏฺฐิโต. ตตฺถ โลกิยมหาชโน ปติโตเยว นาม, โสตาปนฺนาทโย กิเลสุปฺปตฺติกฺขเณ ปติตา นาม, ขีณาสโว เอกนฺตปติฏฺฐิโต นาม.

2. En el segundo sutra, "papatito" significa caído o desviado. "Appapatito" significa no caído o establecido firmemente. En ese contexto, la gente común mundana se considera simplemente "caída". Los nobles, como los que han entrado en la corriente (sotāpanna) y otros, se consideran "caídos" solo en el momento en que surgen los defilemientos. Sin embargo, el Arahant (khīṇāsavo) se considera "absolutamente establecido".

จุตา [Pg.250] ปตนฺตีติ เย จุตา, เต ปตนฺติ นาม. ปติตาติ เย ปติตา, เต จุตา นาม. จุตตฺตา ปติตา, ปติตตฺตา จุตาติ อตฺโถ. คิทฺธาติ ราครตฺตา. ปุนราคตาติ ปุน ชาตึ ปุน ชรํ ปุน พฺยาธึ ปุน มรณํ อาคตา นาม โหนฺติ. กตํ กิจฺจนฺติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตํ. รตํ รมฺมนฺติ รมิตพฺพยุตฺตเก คุณชาเต รมิตํ. สุเขนานฺวาคตํ สุขนฺติ สุเขน สุขํ อนุอาคตํ สมฺปตฺตํ. มานุสกสุเขน ทิพฺพสุขํ, ฌานสุเขน วิปสฺสนาสุขํ, วิปสฺสนาสุเขน มคฺคสุขํ, มคฺคสุเขน ผลสุขํ, ผลสุเขน นิพฺพานสุขํ สมฺปตฺตํ อธิคตนฺติ อตฺโถ.

"Cutā patanti": los que mueren, se dice que caen. "Patitā": los que han caído, se dice que han muerto. El sentido es que caen porque mueren, y mueren porque han caído. "Giddhā" son los apasionados por el deseo. "Punarāgatā" significa que han regresado de nuevo al nacimiento, a la vejez, a la enfermedad y a la muerte. "Kataṃ kiccaṃ" significa que se ha cumplido con el deber que debe realizarse mediante los cuatro caminos. "Rataṃ rammaṃ" significa que se ha deleitado en el conjunto de virtudes que merecen deleite. "Sukhenānvāgataṃ sukhaṃ" significa que una felicidad ha seguido y alcanzado a otra felicidad; es decir, que a través de la felicidad humana se alcanza la felicidad celestial, a través de la felicidad de las absorciones (jhāna) se llega a la felicidad de la visión cabal (vipassanā), de esta a la felicidad del camino, de esta a la del fruto, y mediante la felicidad del fruto se alcanza y obtiene la felicidad del Nibbāna. Este es el significado.

๓. ปฐมขตสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Paṭhamakhatasutta.

๓. ตติยํ ทุกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตเมว. คาถาสุ ปน นินฺทิยนฺติ นินฺทิตพฺพยุตฺตกํ. นินฺทตีติ ครหติ. ปสํสิโยติ ปสํสิตพฺพยุตฺโต. วิจินาติ มุเขน โส กลินฺติ โย เอวํ ปวตฺโต, เตน มุเขน กลึ วิจินาติ นาม. กลินา เตน สุขํ น วินฺทตีติ เตน จ กลินา สุขํ น ปฏิลภติ. สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนาติ สพฺเพนปิ สเกน ธเนน เจว อตฺตนา จ สทฺธึ โย ปราชโย, โส อปฺปมตฺตโกว กลีติ อตฺโถ. โย สุคเตสูติ โย ปน สมฺมคฺคเตสุ ปุคฺคเลสุ จิตฺตํ ปทุสฺเสยฺย, อยํ จิตฺตปโทโสว ตโต กลิโต มหนฺตตโร กลิ. อิทานิ ตสฺส มหนฺตตรภาวํ ทสฺเสนฺโต สตํ สหสฺสานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สตํ สหสฺสานนฺติ นิรพฺพุทคณนาย สตสหสฺสํ. ฉตฺตึสตีติ อปรานิ จ ฉตฺตึสติ นิรพฺพุทานิ. ปญฺจ จาติ อพฺพุทคณนาย จ ปญฺจ อพฺพุทานิ. ยมริยครหีติ ยํ อริเย ครหนฺโต นิรยํ อุปปชฺชติ, ตตฺถ เอตฺตกํ อายุปฺปมาณนฺติ.

3. El tercer sutra ya ha sido explicado en el comentario del Libro de los Pares (Dukanipāta). En los versos, "ninditabbaṃ" se refiere a quien merece ser criticado. "Nindati" significa vitupera. "Pasaṃsiyo" es quien es digno de elogio. "Vicināti mukhena so kaliṃ" significa que quien actúa así, con esa boca acumula desgracia (kali). "Kalinā tena sukhaṃ na vindati" significa que debido a esa desgracia no obtiene felicidad. "Sabbassāpi sahāpi attanā" significa que cualquier pérdida que incluya toda la riqueza propia junto con la vida misma es una desgracia (kali) insignificante; este es el sentido. "Yo sugatesu" se refiere a quien corrompe su mente contra personas que han ido por el buen camino (nobles); esta corrupción mental es una desgracia mucho mayor que aquella pérdida previa. Ahora, para mostrar la magnitud de esa desgracia, se dice "sataṃ sahassānaṃ", etc. Allí, "sataṃ sahassānaṃ" significa cien mil según la cuenta de Nirabbuda. "Chattiṃsati" son otras treinta y seis unidades Nirabbuda, y "pañca ca" son cinco unidades Abbuda. "Yamariyagarahī" se refiere al infierno en el que renace quien critica a los nobles; allí, tal es la duración de su vida.

๔. ทุติยขตสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Dutiyakhatasutta.

๔. จตุตฺเถ มาตริ ปิตริ จาติอาทีสุ มิตฺตวินฺทโก มาตริ มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, อชาตสตฺตุ ปิตริ มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, เทวทตฺโต ตถาคเต มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, โกกาลิโก ตถาคตสาวเก มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม. พหุญฺจาติ พหุกเมว. ปสวตีติ ปฏิลภติ. ตายาติ ตาย มิจฺฉาปฏิปตฺติสงฺขาตาย อธมฺมจริยาย. เปจฺจาติ อิโต คนฺตฺวา. อปายํ คจฺฉตีติ นิรยาทีสุ อญฺญตรสฺมึ นิพฺพตฺตติ. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย.

4. En el cuarto sutta, en los términos "mātari pitari cā" y demás, se refiere a lo siguiente: Mittavindako es quien se comportó de manera incorrecta (micchāpaṭipanno) hacia su madre; Ajātasattu se comportó de manera incorrecta hacia su padre; Devadatta se comportó de manera incorrecta hacia el Tathāgata; y Kokālika se comportó de manera incorrecta hacia los discípulos del Tathāgata. La palabra "bahuñcāti" significa abundantemente. "Pasavatīti" significa que obtiene o acumula. "Tāyāti" se refiere a por medio de esa conducta injusta (adhammacariyā), conocida como práctica errónea. "Peccāti" significa habiendo partido de esta vida presente. "Apāyaṃ gacchatīti" significa que renace en uno de los estados de privación, como el infierno (niraya) y otros. En el lado brillante (sukkapakkha, la conducta correcta), el método de interpretación es el mismo.

๕. อนุโสตสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Anusota Sutta

๕. ปญฺจเม [Pg.251] อนุโสตํ คจฺฉตีติ อนุโสตคามี. กิเลสโสตสฺส ปจฺจนีกปฏิปตฺติยา ปฏิโสตํ คจฺฉตีติ ปฏิโสตคามี. ฐิตตฺโตติ ฐิตสภาโว. ติณฺโณติ โอฆํ ตริตฺวา ฐิโต. ปารงฺคโตติ ปรตีรํ คโต. ถเล ติฏฺฐตีติ นิพฺพานถเล ติฏฺฐติ. พฺราหฺมโณติ เสฏฺโฐ นิทฺโทโส. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. กาเม จ ปฏิเสวตีติ กิเลสกาเมหิ วตฺถุกาเม ปฏิเสวติ. ปาปญฺจ กมฺมํ กโรตีติ ปาปญฺจ ปาณาติปาตาทิกมฺมํ กโรติ. ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรตีติ ปญฺจเวรกมฺมํ น กโรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ฐิตตฺโตติ อยํ อนาคามี ปุคฺคโล ตสฺมา โลกา ปุน ปฏิสนฺธิวเสน อนาคมนโต ฐิตตฺโต นาม.

5. En el quinto sutta, se llama "anusotagāmī" a quien va a favor de la corriente del ciclo de renacimientos. Se llama "paṭisotagāmī" a quien va contra la corriente hacia el Nirvana mediante la práctica de la visión profunda (nibbiddānupassanāñāṇa) y otras, que son opuestas a la corriente de las impurezas (kilesasota). "Ṭhitattoti" se refiere a una persona de naturaleza estable. "Tiṇṇoti" significa aquel que permanece habiendo cruzado los cuatro torrentes (ogha). "Pāraṅgatoti" significa aquel que ha llegado a la otra orilla, el Nirvana. "Thale tiṭṭhatīti" significa que permanece en la tierra firme del Nirvana. "Brāhmaṇoti" se refiere al noble, aquel que está libre de faltas. "Idhāti" significa en este mundo. "Kāme ca paṭisevatīti" significa que disfruta de los objetos sensoriales (vatthukāma) a través de los deseos sensoriales (kilesakāma). "Pāpañca kammaṃ karotīti" significa que comete acciones malvadas como matar seres vivos y demás. "Pāpañca kammaṃ na karotīti" significa que no realiza las cinco acciones de enemistad (los cinco pecados). La frase "Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ṭhitatto" se refiere a una persona que no regresa (anāgāmī), quien es llamado de naturaleza estable porque no vuelve a este mundo mediante el renacimiento.

ตณฺหาธิปนฺนาติ ตณฺหาย อธิปนฺนา อชฺโฌตฺถฏา, ตณฺหํ วา อธิปนฺนา อชฺโฌคาฬฺหา. ปริปุณฺณเสโขติ สิกฺขาปาริปูริยา ฐิโต. อปริหานธมฺโมติ อปริหีนสภาโว. เจโตวสิปฺปตฺโตติ จิตฺตวสีภาวํ ปตฺโต. เอวรูโป ขีณาสโว โหติ, อิธ ปน อนาคามี กถิโต. สมาหิตินฺทฺริโยติ สมาหิตฉฬินฺทฺริโย. ปโรปราติ ปโรวรา อุตฺตมลามกา, กุสลากุสลาติ อตฺโถ. สเมจฺจาติ ญาเณน สมาคนฺตฺวา. วิธูปิตาติ วิทฺธํสิตา ฌาปิตา วา. วุสิตพฺรหฺมจริโยติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ วสิตฺวา ฐิโต. โลกนฺตคูติ ติวิธสฺสาปิ โลกสฺส อนฺตํ คโต. ปารคโตติ ฉหากาเรหิ ปารคโต. อิธ ขีณาสโวว กถิโต. อิติ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

"Taṇhādhipannāti" significa oprimido o dominado por el deseo (taṇhā), o bien, sumergido y entregado al deseo. "Paripuṇṇasekhoti" es aquel que se mantiene en la plenitud del entrenamiento (sikkhā). "Aparihānadhammoti" es aquel cuya naturaleza no declina. "Cetovasippattoti" es aquel que ha alcanzado el dominio sobre la mente. Tal persona es un Arahant (khīṇāsavo), aunque en este contexto se menciona al que no regresa (anāgāmī). "Samāhitindriyoti" se refiere a aquel que posee sus seis facultades bien compuestas. "Paroparāti" significa superior e inferior, excelente y bajo, o Kushala y Akushala (lo saludable y lo no saludable). "Sameccāti" significa habiendo comprendido plenamente mediante el conocimiento (ñāṇa). "Vidhūpitāti" significa destruidas o quemadas. "Vusitabrahmacariyoti" es quien permanece habiendo vivido la vida santa del Sendero. "Lokantagūti" es quien ha llegado al fin de los tres tipos de mundos. "Pāragato" significa que ha llegado a la otra orilla por las seis formas de conocimiento superior. Aquí se refiere específicamente a un Arahant (khīṇāsavo). Así, tanto en el sutta como en los versos, se habla únicamente del ciclo de sufrimiento (vaṭṭa) y de su cese (vivaṭṭa).

๖. อปฺปสฺสุตสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Appassuta Sutta

๖. ฉฏฺเฐ อนุปปนฺโนติ อนุปาคโต. สุตฺตนฺติอาทีสุ อุภโตวิภงฺคนิทฺเทสขนฺธกปริวารสุตฺตนิปาตมงฺคลสุตฺตรตนสุตฺต- นาฬกสุตฺตตุวฏกสุตฺตานิ, อญฺญมฺปิ จ สุตฺตนามกํ ตถาคตวจนํ สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพมฺปิ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยนฺติ เวทิตพฺพํ, วิเสเสน สํยุตฺตเก สกโลปิ สคาถาวคฺโค. สกลมฺปิ อภิธมฺมปิฏกํ, นิคฺคาถกสุตฺตํ, ยญฺจ อญฺญมฺปิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อสงฺคหิตํ พุทฺธวจนํ, ตํ เวยฺยากรณนฺติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมปท-เถรคาถา-เถริคาถา สุตฺตนิปาเต โนสุตฺตนามิกา สุทฺธิกคาถา [Pg.252] จ คาถาติ เวทิตพฺพา. โสมนสฺสญาณมยิกคาถาปฏิสํยุตฺตา ทฺเวอสีติ สุตฺตนฺตา อุทานนฺติ เวทิตพฺพา. ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา ทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา อิติวุตฺตกนฺติ เวทิตพฺพา. อปณฺณกชาตกาทีนิ ปญฺญาสาธิกานิ ปญฺจ ชาตกสตานิ ชาตกนฺติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา อานนฺเท’’ติอาทินยปฺปวตฺตา สพฺเพปิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺตา สุตฺตนฺตา อพฺภุตธมฺมนฺติ เวทิตพฺพา. จูฬเวทลฺลมหาเวทลฺลสมฺมาทิฏฺฐิสกฺกปญฺหสงฺขารภาชนิยมหาปุณฺณมสุตฺตาทโย สพฺเพปิ เวทญฺจ ตุฏฺฐิญฺจ ลทฺธา ลทฺธา ปุจฺฉิตา สุตฺตนฺตา เวทลฺลนฺติ เวทิตพฺพา. น อตฺถมญฺญาย น ธมฺมมญฺญายาติ อฏฺฐกถญฺจ ปาฬิญฺจ อชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุรูปธมฺมํ สหสีลํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ น ปฏิปนฺโน โหติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปฐมวาเร ปเนตฺถ อปฺปสฺสุตทุสฺสีโล กถิโต, ทุติเย อปฺปสฺสุตขีณาสโว, ตติเย พหุสฺสุตทุสฺสีโล, จตุตฺเถ พหุสฺสุตขีณาสโว.

6. En el sexto sutta, "anupapannoti" significa que no ha alcanzado. Con respecto a "sutta" y los demás términos, se debe entender lo siguiente: los dos Vibhaṅgas, el Niddesa, el Khandhaka, el Parivāra, el Suttanipāta, el Maṅgala Sutta, el Ratana Sutta, el Nāḷaka Sutta, el Tuvaṭaka Sutta y cualquier otra palabra del Tathāgata llamada sutta, deben conocerse como "Sutta". Todo sutta acompañado de versos debe conocerse como "Geyya", especialmente toda la sección Sagāthāvaggo del Saṃyutta Nikāya. Todo el Abhidhamma Piṭaka, los suttas sin versos y cualquier otra palabra de Buda no incluida en los otros ocho miembros, deben conocerse como "Veyyākaraṇa". El Dhammapada, el Theragāthā, el Therigāthā y los versos puros del Suttanipāta que no tienen el nombre de sutta deben conocerse como "Gāthā". Los ochenta y dos suttas relacionados con versos que surgen del conocimiento y la alegría deben conocerse como "Udāna". Los ciento diez suttas que comienzan con la forma "Vuttañhetaṃ bhagavatā" deben conocerse como "Itivuttaka". Las quinientas cincuenta historias de nacimientos, comenzando con el Apaṇṇaka Jātaka, deben conocerse como "Jātaka". Todos los suttas relacionados con cualidades maravillosas y asombrosas, como "Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande", deben conocerse como "Abbhutadhamma". Los suttas como Cūḷavedalla, Mahāvedalla, Sammādiṭṭhi, Sakkapañha, Saṅkhārabhājaniya y Mahāpuṇṇama, en los que se pregunta y se obtiene tanto conocimiento como satisfacción, deben conocerse como "Vedalla". "Na atthamaññāya na dhammamaññāyāti" significa sin conocer el comentario (Atthakathā) ni el texto original (Pāli). "Dhammānudhammappaṭipannoti" significa que no practica el sendero preliminar, que incluye la moralidad, adecuado para los nueve estados supramundanos. Mediante este método debe entenderse el significado en todos los casos. Aquí, en el primer caso se habla de alguien de poco aprendizaje e inmoral; en el segundo, de alguien de poco aprendizaje que es un Arahant; en el tercero, de alguien de mucho aprendizaje e inmoral; y en el cuarto, de alguien de mucho aprendizaje que es un Arahant.

สีเลสุ อสมาหิโตติ สีเลสุ อปริปูรการี. สีลโต จ สุเตน จาติ สีลภาเคน จ สุตภาเคน จ ‘‘อยํ ทุสฺสีโล อปฺปสฺสุโต’’ติ เอวํ ตํ ครหนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺส สมฺปชฺชเต สุตนฺติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ยสฺมา เตน สุเตน สุตกิจฺจํ กตํ, ตสฺมา ตสฺส สุตํ สมฺปชฺชติ นาม. นาสฺส สมฺปชฺชเตติ สุตกิจฺจสฺส อกตตฺตา น สมฺปชฺชติ. ธมฺมธรนฺติ สุตธมฺมานํ อาธารภูตํ. สปฺปญฺญนฺติ สุปญฺญํ. เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสวาติ ชมฺพุนทํ วุจฺจติ ชาติสุวณฺณํ, ตสฺส ชมฺพุนทสฺส เนกฺขํ วิย, ปญฺจสุวณฺณปริมาณํ สุวณฺณฆฏิกํ วิยาติ อตฺโถ.

"Sīlesu asamāhitoti" significa aquel que no cumple plenamente con los preceptos morales. La frase "Sīlato ca sutena cā" significa que otros critican a esa persona diciendo: "esta persona es inmoral y de poco aprendizaje", basándose tanto en su conducta moral como en su nivel de aprendizaje. "Tassa sampajjate sutanto" significa que para esa persona el aprendizaje es provechoso porque, mediante dicho aprendizaje, ha cumplido el propósito de aprender. "Nāssa sampajjateti" significa que el aprendizaje no es provechoso por no haber cumplido su propósito. "Dhammadharanti" es aquel que es el sostenedor de las enseñanzas escuchadas. "Sappaññanti" significa poseedor de una gran sabiduría. En el pasaje "Nekkhaṃ jambonadassevā", "jambunada" se refiere al oro puro; el significado es que es como una moneda de oro (nekkha) o como un lingote de oro de cinco suvaṇṇas de peso.

๗. โสภนสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Sobhana Sutta

๗. สตฺตเม วิยตฺตาติ ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคตา. วินีตาติ วินยํ อุเปตา สุวินีตา. วิสารทาติ เวสารชฺเชน โสมนสฺสสหคเตน ญาเณน สมนฺนาคตา. ธมฺมธราติ สุตธมฺมานํ อาธารภูตา. ภิกฺขุ จ สีลสมฺปนฺโนติ คาถาย กิญฺจาปิ เอเกกสฺเสว เอเกโก คุโณ กถิโต, สพฺเพสํ ปน สพฺเพปิ วฏฺฏนฺตีติ.

7. En el séptimo sutta, "viyattāti" significa aquellos dotados de la agudeza de la sabiduría capaz de penetrar las Cuatro Nobles Verdades. "Vinītāti" significa aquellos que han alcanzado la disciplina y están bien instruidos. "Visāradāti" significa aquellos dotados de la confianza que nace del conocimiento acompañado de alegría. "Dhammadharāti" son los que sirven de base para las enseñanzas escuchadas. En el verso "Bhikkhu ca sīlasampanno", aunque se mencione una cualidad específica para cada miembro de la asamblea, todas estas cualidades (moralidad, aprendizaje, fe, etc.) son aplicables a todos. Aquí termina el comentario al séptimo sutta.

๘. เวสารชฺชสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Vesārajja Sutta

๘. อฏฺฐเม [Pg.253] เวสารชฺชานีติ เอตฺถ สารชฺชปฏิปกฺโข เวสารชฺชํ, จตูสุ ฐาเนสุ สารชฺชาภาวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนโสมนสฺสมยญาณสฺเสตํ นามํ. อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ. อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา ววตฺถานํ. อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ. ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ. เอวํ ติฏฺฐมาโนว ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ, อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ.

8. En el octavo sutta, respecto a 'vesārajjāni': en este pasaje, aquello que es opuesto a la timidez o vacilación (sārajja) es la intrepidez (vesārajja). Este es el nombre del conocimiento compuesto por alegría (somanassa) que surge en el Buda al reflexionar sobre la ausencia de timidez en las cuatro áreas. 'Āsabhaṃ ṭhānaṃ' significa la posición suprema o el estado más excelente. Alternativamente, 'Āsabhā' se refiere a los Budas del pasado, como Vipassī y otros; 'tesaṃ ṭhānaṃ' significa que es la posición de esos Budas. Además, se dice que el toro que lidera a cien bueyes es un 'usabha', y el que lidera a mil es un 'vasabha'. O bien, el que lidera cien corrales es un 'usabha', y el que lidera mil corrales es un 'vasabha'. Pero aquel que es el más excelente de todos los bueyes, que soporta todos los peligros, que es blanco, majestuoso, capaz de cargar grandes pesos y que no se conmuta ni siquiera por el sonido de cien rayos, se llama 'nisabha'. En este contexto, ese 'nisabha' es lo que se entiende por 'usabha', pues este es también un sinónimo de aquel. Lo que pertenece al toro líder (usabha) es 'āsabha'. 'Ṭhāna' (posición) se refiere a la estabilidad inamovible tras presionar la tierra con las cuatro patas. Esta sabiduría de la omnisciencia es como ese estado taurino (āsabha). Así como el toro llamado nisabha permanece en una posición inamovible presionando la tierra con sus cuatro patas, del mismo modo el Tathāgata, con las cuatro patas de su conocimiento de intrepidez, presiona la tierra de las ocho asambleas y permanece inamovible ante cualquier adversario o enemigo en el mundo, incluyendo a los devas y Maras. Permaneciendo así, él reconoce, asume, no rechaza y atribuye a sí mismo esa posición suprema (āsabhaṃ ṭhānaṃ). Por ello se dice: 'reconoce la posición suprema'.

ปริสาสูติ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. อยมตฺโถ สีหนาทสุตฺเตน ทสฺเสตพฺโพ. ยถา วา สีโห สหนโต จ หนนโต จ สีโหติ วุจฺจติ, เอวํ ตถาคโต โลกธมฺมานํ สหนโต ปรปฺปวาทานญฺจ หนนโต สีโหติ วุจฺจติ. เอวํ วุตฺตสฺส สีหสฺส นาทํ สีหนาทํ. ตตฺถ ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส ‘‘อิติ รูป’’นฺติอาทินา นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

'Parisāsū' significa en las ocho asambleas. 'Sīhanādaṃ nadati' significa que emite un rugido supremo, un rugido valiente, o que emite un sonido similar al rugido de un león. Este significado debe mostrarse a través del Sīhanāda Sutta. O bien, así como un león es llamado 'sīha' porque resiste (sahanato) todos los peligros y destruye (hananato) a todos los enemigos, del mismo modo el Tathāgata es llamado 'sīha' porque resiste las ocho condiciones mundanas (lokadhamma) y destruye las doctrinas de otros. El sonido de tal Buda, semejante a un león, es el rugido de león (sīhanāda). En ese sentido, así como un león, dotado de fuerza leonina, siendo valiente en todo lugar y libre de erizamiento de vellos por temor, emite su rugido de león, del mismo modo el Buda-león, dotado de los poderes del Tathāgata, siendo valiente en las ocho asambleas y libre de temor, emite el rugido de león dotado de la belleza de diversas enseñanzas, mediante el método que comienza con 'así es la forma' (iti rūpaṃ). Por ello se dice: 'en las asambleas emite el rugido de león'.

พฺรหฺมจกฺกํ [Pg.254] ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ วิสุทฺธํ. จกฺกสทฺโท ปนายํ –

En el pasaje 'brahmacakkaṃ pavatteti', 'brahma' significa supremo, excelente y puro. En cuanto a la palabra 'cakka' (rueda), se explica lo siguiente:

‘‘สมฺปตฺติยํ ลกฺขเณ จ, รถงฺเค อิริยาปเถ;

ทาเน รตนธมฺมูร-จกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ;

ธมฺมจกฺเก อิธ มโต, ตญฺจ ทฺเวธา วิภาวเย’’.

«La palabra rueda se observa en el sentido de prosperidad, de marca física, de componente de un carro, de posturas corporales, de generosidad, de joyas reales, del Dhamma y de una rueda de navajas, entre otros. Aquí se entiende como la Rueda del Dhamma, la cual debe explicarse de dos maneras».

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๑) หิ อยํ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕) เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ (ธ. ป. ๑) เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๙) เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท, จกฺกํ วตฺตย สพฺพปาณิน’’นฺติ (ชา. ๑.๗.๑๔๙) เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๔๓; ม. นิ. ๓.๒๕๖) เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (สุ. นิ. ๕๖๒) เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ (ชา. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓) เอตฺถ อุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖) เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๖๑; สํ. นิ. ๒.๑๖๒) เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ ธมฺมจกฺเก มโต.

En pasajes como 'Monjes, existen estas cuatro ruedas (cakka) por las cuales los devas y humanos están dotados...' (A.N. 4.31), la palabra 'cakka' se ve en el sentido de prosperidad (sampatti). En 'en las plantas de los pies surgieron ruedas' (D.N. 2.35), se usa en el sentido de marca (lakkhaṇa). En 'la rueda sigue la huella del que tira' (Dhp. 1), se refiere al componente de un carro (rathaṅga). En 'de cuatro ruedas y nueve puertas' (S.N. 1.29), se refiere a las posturas (iriyāpatha). En 'da, disfruta y no seas negligente; haz girar la rueda para todos los seres' (Jāt. 1.7.149), se refiere a la generosidad (dāna). En 'apareció la divina joya de la rueda' (D.N. 2.243), se refiere a la rueda de joya (ratanacakka). En 'la rueda puesta en movimiento por mí' (Sn. 562), se refiere a la Rueda del Dhamma (dhammacakka). En 'sobre la cabeza del hombre herido por el deseo, gira una rueda de navajas' (Jāt. 1.1.104), se refiere a la rueda de navajas (uracakka/khuracakka). En 'aunque fuera con una rueda que corta como una navaja' (D.N. 1.166), se refiere a una rueda de asalto o arma (paharaṇacakka). En 'el círculo del rayo' (D.N. 3.61), se refiere al círculo del relámpago (asanimaṇḍale). Pero aquí, en este contexto, se entiende como la Rueda del Dhamma.

ตํ ปเนตํ ธมฺมจกฺกํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺจ เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต ปฏฺฐาย วา ยาว โพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ.

Esa Rueda del Dhamma es de dos tipos: el conocimiento de la penetración (paṭivedhañāṇa) y el conocimiento de la enseñanza (desanāñāṇa). Entre ellos, el conocimiento de la penetración es aquel imbuido de sabiduría que conduce al propio fruto noble (ariyaphala); el conocimiento de la enseñanza es aquel imbuido de compasión que conduce al fruto noble de los discípulos. El conocimiento de la penetración es de dos clases: el que está surgiendo y el que ya ha surgido. Desde la gran renuncia hasta el camino del Arhat (arahattamagga), se dice que está 'surgiendo'; en el momento del fruto (phala), se llama 'surgido'. O bien, desde el reino de Tusita hasta el camino del Arhat en el trono de la Gran Iluminación, se dice que está 'surgiendo', y en el momento del fruto, 'surgido'. O bien, comenzando desde el tiempo del Buda Dīpaṅkara hasta el camino del Arhat en el trono de la iluminación, se dice que está 'surgiendo', y en el momento del fruto, 'surgido'. El conocimiento de la enseñanza también es de dos tipos: el que se está poniendo en movimiento y el que ya ha sido puesto en movimiento. Mientras transcurre hasta el camino de la entrada en la corriente (sotāpattimagga) del venerable Aññā Koṇḍañña, se dice que se está 'poniendo en movimiento', y en el momento del fruto, se llama 'puesto en movimiento'. De estos, el conocimiento de la penetración es supramundano (lokuttara), mientras que el conocimiento de la enseñanza es mundano (lokiya). Sin embargo, ambos son exclusivos de los Budas y no son compartidos con otros; son el conocimiento intrínseco (orasañāṇa) exclusivo de los Iluminados.

สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺเพ ธมฺมา มยา อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ปฏิชานโต ตว. อนภิสมฺพุทฺธาติ อิเม นาม [Pg.255] ธมฺมา ตยา อนภิสมฺพุทฺธา. ตตฺร วตาติ เตสุ ‘‘อนภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ทสฺสิตธมฺเมสุ. สหธมฺเมนาติ สเหตุนา สการเณน วจเนน. นิมิตฺตเมตนฺติ เอตฺถ ปุคฺคโลปิ ธมฺโมปิ นิมิตฺตนฺติ อธิปฺเปโต. ตํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามิ, โย มํ ปฏิโจเทสฺสติ. ตํ ธมฺมํ น ปสฺสามิ, ยํ ทสฺเสตฺวา ‘‘อยํ นาม ธมฺโม ตยา อนภิสมฺพุทฺโธ’’ติ มํ ปฏิโจเทสฺสตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เขมปฺปตฺโตติ เขมํ ปตฺโต. เสสปททฺวยํ อิมสฺเสว เววจนํ. สพฺพมฺเปตํ เวสารชฺชญาณเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ทสพลสฺส หิ ‘‘อยํ นาม ธมฺโม ตยา อนภิสมฺพุทฺโธ’’ติ โจทกํ ปุคฺคลํ วา โจทนาการณํ อนภิสมฺพุทฺธธมฺมํ วา อปสฺสโต ‘‘สภาวพุทฺโธเยว วต สมาโน อหํ พุทฺโธสฺมีติ วทามี’’ติ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส พลวตรํ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, เตน สมฺปยุตฺตํ ญาณํ เวสารชฺชํ นาม. ตํ สนฺธาย ‘‘เขมปฺปตฺโต’’ติอาทิมาห. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

A ti que afirmas ser un Buda Perfectamente Iluminado (Sammāsambuddha), [diciendo]: 'Yo soy el Buda Perfectamente Iluminado, todas las cosas han sido plenamente comprendidas por mí'. 'No plenamente comprendidas' (anabhisambuddhā) significa que estas cosas nombradas no han sido plenamente comprendidas por ti. 'En ese respecto' (tatra vata) se refiere a aquellas cosas mostradas como 'no plenamente comprendidas'. 'Conforme al Dhamma' (sahadhammena) significa con una declaración razonada o con causa. En la frase 'este es el signo' (nimittapataṃ), por 'signo' se entiende tanto a una persona como a una cosa. 'No veo a ninguna persona que me reproche... no veo ninguna cosa... que mostrándola diga: «Esta cosa no ha sido plenamente comprendida por ti»'. Este es el significado aquí. 'Habiendo alcanzado la seguridad' (khemappatto) significa haber llegado a la seguridad. El par de términos restantes son sinónimos de este mismo. Todo esto se dice en referencia al conocimiento de la intrepidez (vesārajjañāṇa). Pues, para el Poseedor de los Diez Poderes (Dasabala), al no ver a una persona que lo acuse ni una causa de acusación sobre algo no comprendido, reflexionando: 'Siendo verdaderamente un Buda por naturaleza, afirmo que soy el Buda', surge un gozo muy poderoso; el conocimiento asociado con ese gozo se llama intrepidez (vesārajja). Refiriéndose a eso, dijo 'alcanzado la seguridad', etc. Así debe entenderse el significado en todas partes.

อนฺตรายิกา ธมฺมาติ เอตฺถ ปน อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา. เต อตฺถโต สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตา สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธา. สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตํ หิ อนฺตมโส ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมฺปิ มคฺคผลานํ อนฺตรายํ กโรติ. อิธ ปน เมถุนธมฺโม อธิปฺเปโต. เมถุนํ เสวโต หิ ยสฺส กสฺสจิ นิสฺสํสยเมว มคฺคผลานํ อนฺตราโย โหติ.

En cuanto a 'cosas obstructivas' (antarāyikā dhammā), aquí se llaman obstructivas porque crean un obstáculo (antarāya). En sentido técnico, se refieren a las siete clases de ofensas (āpattikkhandhā) transgredidas intencionalmente. Pues una ofensa transgredida intencionalmente, incluso si es mínima como un dukkaṭa o un dubbhāsita, crea un obstáculo para los Caminos y Frutos (maggaphala). Sin embargo, en este contexto, se refiere a la práctica sexual (methunadhamma). Pues para cualquiera que se entregue a la práctica sexual, surge sin duda un obstáculo para los Caminos y Frutos.

ยสฺส โข ปน เต อตฺถายาติ ราคกฺขยาทีสุ ยสฺส อตฺถาย. ธมฺโม เทสิโตติ อสุภภาวนาทิธมฺโม กถิโต. ตตฺร วต มนฺติ ตสฺมึ อนิยฺยานิกธมฺเม มํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

'Para el beneficio de aquel' (yassa kho pana te atthāya) significa para el beneficio de la extinción de la pasión, etc. 'El Dhamma ha sido enseñado' (dhammo desitā) se refiere a que se ha expuesto el Dhamma como la meditación sobre lo impuro (asubhabhāvanā), etc. 'En eso, ciertamente, para mí' (tatra vata maṃ) significa en ese Dhamma que no conduce a la liberación (aniyyānikadhamma). El resto debe entenderse según el método ya explicado en el Vinaya.

วาทปถาติ วาทาเยว. ปุถูติ พหู. สิตาติ อุปนิพทฺธา อภิสงฺขตา. อถ วา ปุถุสฺสิตาติ ปุถุภาวํ สิตา อุปคตา, ปุถูหิ วา สิตาติปิ ปุถุสฺสิตา. ยํ นิสฺสิตาติ เอตรหิปิ ยํ วาทปถํ นิสฺสิตา. น เต ภวนฺตีติ เต วาทปถา น ภวนฺติ ภิชฺชนฺติ วินสฺสนฺติ. ธมฺมจกฺกนฺติ เทสนาญาณสฺสปิ ปฏิเวธญาณสฺสปิ เอตํ นามํ. เตสุ เทสนาญาณํ โลกิยํ, ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ. เกวลีติ สกลคุณสมนฺนาคโต. ตาทิสนฺติ ตถาวิธํ.

'Caminos del habla' (vādapathā) son las doctrinas mismas. 'Muchos' (puthū) significa numerosos. 'Apegados' (sitā) significa vinculados o construidos. Alternativamente, puthussitā significa que han llegado a un estado de multiplicidad, o que están vinculados por muchos ascetas y brahmanes. 'A lo que se aferran' (yaṃ nissitā) se refiere a aquel camino del habla en el que se apoyan actualmente. 'Ellos no existen' (na te bhavanti) significa que esos caminos del habla no permanecen, se rompen y perecen. 'Rueda del Dhamma' (dhammacakka) es el nombre tanto para el conocimiento de la enseñanza (desanāñāṇa) como para el conocimiento de la penetración (paṭivedhañāṇa). Entre ellos, el conocimiento de la enseñanza es mundano (lokiya) y el conocimiento de la penetración es supramundano (lokuttara). 'Total' (kevalī) significa dotado de todas las cualidades. 'Tal' (tādisaṃ) significa de tal clase.

๙. ตณฺหุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Discurso sobre el Surgimiento de la Avidez (Taṇhuppādasutta).

๙. นวเม [Pg.256] อุปฺปชฺชติ เอเตสูติ อุปฺปาทา. กา อุปฺปชฺชติ? ตณฺหา. ตณฺหาย อุปฺปาทา ตณฺหุปฺปาทา, ตณฺหาวตฺถูนิ ตณฺหาการณานีติ อตฺโถ. จีวรเหตูติ ‘‘กตฺถ มนาปํ จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ จีวรการณา อุปฺปชฺชติ. อิติภวาภวเหตูติ เอตฺถ อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. ยถา จีวราทิเหตุ, เอวํ ภวาภวเหตุปีติ อตฺโถ. ภวาภโวติ เจตฺถ ปณีตตรานิ สปฺปินวนีตาทีนิ อธิปฺเปตานิ. สมฺปตฺติภเวสุ ปณีตตรปณีตตมภโวติปิ วทนฺติเยว.

9. En el noveno [discurso], 'surge en ellos' (uppajjati etesūti) se refiere a los surgimientos (uppādā). ¿Qué surge? La avidez (taṇhā). El significado es que por el surgimiento de la avidez son 'surgimientos de avidez', es decir, los objetos y causas de la avidez. 'Por causa de los mantos' (cīvarahetū) significa que la avidez surge debido a los mantos, pensando: '¿Dónde obtendré un manto agradable?'. En 'así, por causa de la existencia y la no existencia' (itibhavābhavahetū), la palabra 'iti' es una partícula empleada en el sentido de ilustración. El significado es: así como surge por causa de los mantos, etc., del mismo modo surge por causa de la existencia y la no existencia. En 'existencia y no existencia' (bhavābhava), se refiere aquí a cosas excelentes como el ghee y la mantequilla fresca. Respecto a las existencias prósperas, también se dice 'una existencia más excelente y la más excelente'.

ตณฺหาทุติโยติ อยญฺหิ สตฺโต อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ สํสรนฺโต น เอกโกว สํสรติ, ตณฺหํ ปน ทุติยิกํ ลภนฺโตว สํสรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาทุติโย’’ติ. อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ เอตฺถ อิตฺถภาโว นาม อยํ อตฺตภาโว, อญฺญถาภาโว นาม อนาคตตฺตภาโว. เอวรูโป วา อญฺโญปิ อตฺตภาโว อิตฺถภาโว นาม, น เอวรูโป อญฺญถาภาโว นาม. ตํ อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ. สํสารนฺติ ขนฺธธาตุอายตนานํ ปฏิปาฏึ. นาติวตฺตตีติ นาติกฺกมติ. เอวมาทีนวํ ญตฺวาติ เอวํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ขนฺเธสุ อาทีนวํ ชานิตฺวา. ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวนฺติ ตณฺหํ จ ‘‘อยํ วฏฺฏทุกฺขสมฺภูโต สภาโว การณ’’นฺติ เอวํ ชานิตฺวา. เอตฺตาวตา อิมสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตภาโว ทสฺสิโต. อิทานิ ตํ ขีณาสวํ โถเมนฺโต วีตตณฺโหติอาทิมาห. ตตฺถ อนาทาโนติ นิคฺคหโณ. สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ สติสมฺปชญฺเญ เวปุลฺลปฺปตฺโต ขีณาสโว ภิกฺขุ สโต สมฺปชาโน จเรยฺย วิหเรยฺยาติ อตฺโถ. อิติ สุตฺตนฺเต วฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

'Con la avidez como compañera' (taṇhādutiyo) significa que este ser, mientras transita por la rueda del saṃsāra cuyo comienzo es desconocido, no transita solo, sino que transita obteniendo a la avidez como su compañera. Por eso se dice 'con la avidez como compañera'. En 'el estado presente y el estado alterado' (itthabhāvaññathābhāvaṃ), 'estado presente' es esta existencia actual, y 'estado alterado' es la existencia futura. O bien, una existencia de este tipo es el 'estado presente', y una existencia que no es de este tipo es el 'estado alterado'. A ese estado presente y alterado. 'El ciclo' (saṃsāraṃ) es la continuidad de los agregados (khandha), elementos (dhātu) y bases (āyatana). 'No trasciende' (nātivattati) significa que no sobrepasa. 'Habiendo conocido así el peligro' (evamādīnavaṃ ñatvā) significa habiendo conocido el peligro en los agregados pasados, futuros y presentes. 'La avidez como origen del sufrimiento' (taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ) significa habiendo conocido a la avidez misma como: 'Esta es la naturaleza y la causa surgida del sufrimiento del ciclo'. Con esto, se muestra cómo este monje, tras desarrollar la visión cabal (vipassanā), alcanzó el estado de Arahant. Ahora, para alabarlo como aquel cuyas impurezas se han extinguido (khīṇāsava), dice 'libre de avidez' (vītataṇho), etc. Allí, 'sin apego' (anādāno) significa sin aferramiento. 'El monje atento debe vagar' (sato bhikkhu paribbaje) significa que el monje cuyas impurezas se han extinguido, habiendo alcanzado la plenitud de la atención y la clara comprensión, debe actuar y vivir siendo atento y plenamente consciente. Así, tras haber hablado del ciclo (vaṭṭa) en el cuerpo del discurso, en los versos se habla del ciclo y de la liberación del ciclo (vaṭṭavivaṭṭa).

๑๐. โยคสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Discurso sobre los Yugos (Yogasutta).

๑๐. ทสเม วฏฺฏสฺมึ โยเชนฺตีติ โยคา. กามโยโคติอาทีสุ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามโยโค. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ภวโยโค, ตถา ฌานนิกนฺติ. สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต จ ราโค ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย จ ทิฏฺฐิโยโค. จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ อวิชฺชาโยโค. กาเมสุ วา โยเชตีติ กามโยโค. ภเวสุ โยเชตีติ [Pg.257] ภวโยโค. ทิฏฺฐีสุ โยเชตีติ ทิฏฺฐิโยโค. อวิชฺชาย โยเชตีติ อวิชฺชาโยโคติ เหฏฺฐา วุตฺตธมฺมานํเยเวตํ อธิวจนํ.

10. En el décimo [discurso], 'los que uncen al ciclo' son los yugos (yogā). En 'yugo de los placeres sensoriales' (kāmayogo), etc., la pasión ligada a los cinco hilos de los placeres sensoriales es el yugo de los placeres sensoriales. El deseo y la pasión por las existencias de forma y sin forma es el yugo de la existencia (bhavayogo), así como el apego a las absorciones (jhāna). La pasión acompañada por la visión de la eternidad y las sesenta y dos visiones erróneas son el yugo de las visiones (diṭṭhiyogo). La falta de conocimiento respecto a las cuatro Verdades es el yugo de la ignorancia (avijjāyogo). O bien, se llama yugo de los placeres sensoriales porque unce a los placeres sensoriales; yugo de la existencia porque unce a las existencias; yugo de las visiones porque unce a las visiones; y yugo de la ignorancia porque unce a la ignorancia. Estos son términos para los mismos factores de pasión, etc., mencionados anteriormente.

อิทานิ เต วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต กตโม จ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สมุทยนฺติ อุปฺปตฺตึ. อตฺถงฺคมนฺติ เภทํ. อสฺสาทนฺติ มธุรภาวํ. อาทีนวนฺติ อมธุรภาวํ โทสํ. นิสฺสรณนฺติ นิสฺสฏภาวํ. กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ. กามราโคติ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนราโค. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อนุเสตีติ นิพฺพตฺตติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กามโยโคติ, ภิกฺขเว, อิทํ กาเมสุ โยชนการณํ พนฺธนการณํ วุจฺจตีติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Ahora, para mostrar estos términos en detalle, el Buddha dijo: '¿Y qué, monjes...?', etc. Allí, 'se originan' (samudayanti) significa su surgimiento. 'Cesan' (atthaṅgamanti) significa su disolución por el cese. 'Gratificación' (assādanti) significa su naturaleza dulce. 'Peligro' (ādīnavanti) significa su naturaleza no dulce o defecto. 'Escape' (nissaraṇanti) significa el estado de haber salido del ciclo de sufrimientos. 'En los placeres sensuales' (kāmesu) se refiere a los objetos de placer sensual. 'Deseo sensual' (kāmarāgo) es la pasión surgida con respecto a los placeres sensuales. El mismo método se aplica a los términos restantes. 'Persiste' (anusetīti) significa que surge o se manifiesta. 'Esto, monjes, se llama el vínculo con la sensualidad' significa, monjes, que esto se llama la causa de unión o causa de atadura a los placeres sensuales; así debe entenderse el significado en todas partes.

ผสฺสายตนานนฺติ จกฺขาทีนํ จกฺขุสมฺผสฺสาทิการณานํ. อวิชฺชา อญฺญาณนฺติ ญาณปฏิปกฺขภาเวน อญฺญาณสงฺขาตา อวิชฺชา. อิติ กามโยโคติ เอตฺถ อิติ สทฺโท จตูหิปิ โยเคหิ สทฺธึ โยเชตพฺโพ ‘‘เอวํ กามโยโค, เอวํ ภวโยโค’’ติ. สํยุตฺโตติ ปริวาริโต. ปาปเกหีติ ลามเกหิ. อกุสเลหีติ อโกสลฺลสมฺภูเตหิ. สํกิเลสิเกหีติ สํกิเลสนเกหิ, ปสนฺนสฺส จิตฺตสฺส ปสนฺนภาวทูสเกหีติ อตฺโถ. โปโนพฺภวิเกหีติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตเกหิ. สทเรหีติ สทรเถหิ. ทุกฺขวิปาเกหีติ วิปากกาเล ทุกฺขุปฺปาทเกหิ. อายตึ ชาติชรามรณิเกหีติ อนาคเต ปุนปฺปุนํ ชาติชรามรณนิพฺพตฺตเกหิ. ตสฺมา อโยคกฺเขมีติ วุจฺจตีติ ยสฺมา อปฺปหีนโยโค ปุคฺคโล เอเตหิ ธมฺเมหิ สมฺปยุตฺโต โหติ, ตสฺมา จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺพานํ อนธิคตตฺตา น โยคกฺเขมีติ วุจฺจติ.

'De las bases del contacto' (phassāyatanānaṃ) se refiere a la base del ojo, etc., que son las causas del contacto visual y otros. 'Ignorancia' (avijjā aññāṇanti) es la falta de conocimiento, llamada así por ser el estado opuesto a la sabiduría. En la frase 'así es el vínculo con la sensualidad' (iti kāmayogo), la palabra 'iti' debe vincularse con los cuatro tipos de vínculos de esta manera: 'así es el vínculo con la sensualidad, así es el vínculo con la existencia', etc. 'Vinculado' (saṃyutto) significa rodeado. 'Con cosas malas' (pāpakehi) significa con cosas inferiores. 'Con cosas no saludables' (akusalehi) significa surgidas de la falta de destreza espiritual. 'Con cosas que causan aflicción' (saṃkilesikehi) significa que causan tormento; el significado es que dañan el estado de pureza de una mente serena. 'Que conducen a una nueva existencia' (ponobbhavikehi) significa que causan el surgimiento de un nuevo renacimiento. 'Con angustia' (sadarehi) significa acompañados de tormento. 'Que tienen resultados dolorosos' (dukkhavipākehi) significa que producen sensaciones dolorosas en el momento de su maduración. 'Que traen nacimiento, vejez y muerte en el futuro' significa que causan repetidamente el nacimiento, la vejez y la muerte en el porvenir. Por ello, se dice 'no está a salvo de los vínculos' (ayogakkhemī); puesto que la persona que no ha abandonado los vínculos está unida a estos estados perjudiciales, debido a no haber alcanzado el Nibbāna, que es la seguridad ante los cuatro vínculos, se dice que no posee la seguridad ante los vínculos (na yogakkhemī).

วิสํโยโคติ วิสํโยชนการณานิ. กามโยควิสํโยโคติ กามโยคโต วิสํโยชนการณํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อสุภชฺฌานํ กามโยควิสํโยโค, ตํ ปาทกํ กตฺวา อธิคโต อนาคามิมคฺโค เอกนฺเตเนว กามโยควิสํโยโค นาม. อรหตฺตมคฺโค ภวโยควิสํโยโค นาม, โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐิโยควิสํโยโค [Pg.258] นาม, อรหตฺตมคฺโค อวิชฺชาโยควิสํโยโค นาม. อิทานิ เต วิตฺถารวเสน ทสฺเสนฺโต กตโม จ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

'Desconexión' (visaṃyogoti) se refiere a las causas de desvinculación. 'Desconexión del vínculo con la sensualidad' (kāmayogavisaṃyogoti) es la causa de desvinculación del vínculo con los placeres sensuales. El mismo método se aplica a los términos restantes. Allí, la absorción en lo desagradable (asubhajjhānaṃ) se llama desconexión del vínculo con la sensualidad; el sendero del que no regresa (anāgāmimaggo), alcanzado tomando esa absorción como base, es verdaderamente la desconexión del vínculo con la sensualidad. El sendero de la santidad (arahattamaggo) es la desconexión del vínculo con la existencia. El sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimaggo) es la desconexión del vínculo con los puntos de vista. El sendero de la santidad es la desconexión del vínculo con la ignorancia. Ahora, para mostrar estos términos extensamente, el Buddha dijo: '¿Y qué, monjes...?', etc. Su significado debe entenderse según el método ya mencionado.

ภวโยเคน จูภยนฺติ ภวโยเคน จ สํยุตฺตา, กิญฺจิ ภิยฺโย อุภเยนาปิ สมฺปยุตฺตา, เยน เกนจิ โยเคน สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. ปุรกฺขตาติ ปุรโต กตา, ปริวาริตา วา. กาเม ปริญฺญายาติ ทุวิเธปิ กาเม ปริชานิตฺวา. ภวโยคญฺจ สพฺพโสติ ภวโยคญฺจ สพฺพเมว ปริชานิตฺวา. สมูหจฺจาติ สมูหนิตฺวา. วิราชยนฺติ วิราเชนฺโต, วิราเชตฺวา วา. ‘‘วิราเชนฺโต’’ติ หิ วุตฺเต มคฺโค กถิโต โหติ, ‘‘วิราเชตฺวา’’ติ วุตฺเต ผลํ. มุนีติ ขีณาสวมุนิ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

'Y ambos con el vínculo con la existencia' (bhavayogena cūbhayaṃ) significa estar unidos al vínculo con la existencia y, además, estar vinculados con ambos placeres y existencias; el significado es poseer cualquier tipo de vínculo. 'Puestos al frente' (purakkhatā) significa colocados delante o rodeados. 'Habiendo comprendido los placeres' (kāme pariññāya) significa habiendo conocido plenamente ambos tipos de placeres sensuales. 'Y el vínculo con la existencia por completo' (bhavayogañca sabbaso) significa habiendo comprendido plenamente todo tipo de vínculo con la existencia. 'Habiendo erradicado' (samūhaccāti) significa habiendo arrancado por completo. 'Hacen que se desvanezca' (virājayanti) significa haciendo que se desvanezca o habiendo hecho que se desvanezca. Ciertamente, cuando se dice 'haciendo que se desvanezca', se habla del Sendero (magga); cuando se dice 'habiendo hecho que se desvanezca', se habla del Fruto (phala). 'Sabio' (munīti) se refiere al sabio con las impurezas destruidas (khīṇāsavamuni). Así, tanto en este sutta como en los versos, se ha expuesto únicamente el ciclo de renacimientos y su cesación (vaṭṭavivaṭṭa).

ภณฺฑคามวคฺโค ปฐโม.

El capítulo de Bhaṇḍagāma es el primero.

๒. จรวคฺโค

2. Capítulo sobre la Conducta (Caravaggo).

๑. จรสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Discurso sobre la Conducta (Carasutta).

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อธิวาเสตีติ จิตฺตํ อธิโรเปตฺวา วาเสติ. นปฺปชหตีติ น ปริจฺจชติ. น วิโนเทตีติ น นีหรติ. น พฺยนฺตีกโรตีติ น วิคตนฺตํ ปริจฺฉินฺนปริวฏุมํ กโรติ. น อนภาวํ คเมตีติ น อนุอภาวํ อวฑฺฒึ วินาสํ คเมติ. จรมฺปีติ จรนฺโตปิ. อนาตาปีติ นิพฺพีริโย. อโนตฺตาปีติ อุปวาทภยรหิโต. สตตนฺติ นิจฺจํ. สมิตนฺติ นิรนฺตรํ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺถํ ญตฺวา สุกฺกปกฺเข วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

11. En el primer sutta del segundo capítulo, 'tolera' (adhivāsetīti) significa que lo establece en la mente y lo deja morar allí. 'No lo abandona' (nappajahatīti) significa que no lo renuncia. 'No lo disipa' (na vinodetīti) significa que no lo expulsa. 'No le pone fin' (na byantīkarotīti) significa que no lo elimina, no lo restringe ni le pone término. 'No hace que deje de existir' (na anabhāvaṃ gametīti) significa que no lo conduce a la no-existencia, a la falta de crecimiento o a la destrucción. 'Incluso caminando' (carampīti) significa incluso mientras se desplaza. 'Sin ardor' (anātāpī) significa carente de esfuerzo o energía. 'Sin temor al reproche' (anottāpī) significa libre del miedo a la censura. 'Constantemente' (satatanti) significa siempre. 'Continuamente' (samitanti) significa sin interrupción. Habiendo entendido el significado así en todas partes, en el lado de lo puro (sukkapakkhe), el significado debe entenderse por lo opuesto a lo ya dicho.

คาถาสุ เคหนิสฺสิตนฺติ กิเลสนิสฺสิตํ. โมหเนยฺเยสูติ โมหชนเกสุ อารมฺมเณสุ. อภพฺโพติ อภาชนภูโต. ผุฏฺฐุํ สมฺโพธิมุตฺตมนฺติ อรหตฺตมคฺคสงฺขาตํ อุตฺตมญาณํ ผุสิตุํ.

En los versos, 'dependiente del hogar' (gehanissitanti) significa dependiente de las impurezas (kilesas). 'En las cosas que causan engaño' (mohaneyyesūti) significa en los objetos que generan confusión. 'Incapaz' (abhabboti) significa que no es un recipiente adecuado. 'Para alcanzar la suprema iluminación' (phuṭṭhuṃ sambodhimuttamanti) significa para alcanzar el conocimiento supremo conocido como el Sendero del Arahant.

๒. สีลสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Discurso sobre la Virtud (Sīlasutta).

๑๒. ทุติเย [Pg.259] สมฺปนฺนสีลาติ ปริปุณฺณสีลา. สมฺปนฺนปาติโมกฺขาติ ปริปุณฺณปาติโมกฺขา. ปาติโมกฺขสํวรสํวุตาติ ปาติโมกฺขสํวรสีเลน สํวุตา ปิหิตา อุเปตา หุตฺวา วิหรถ. อาจารโคจรสมฺปนฺนาติ อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺนา สมุปาคตา ภวถ. อณุมตฺเตสุ วชฺเชสูติ อณุปฺปมาเณสุ โทเสสุ. ภยทสฺสาวิโนติ ตานิ อณุมตฺตานิ วชฺชานิ ภยโต ทสฺสนสีลา. สมาทาย สิกฺขถ สิกฺขาปเทสูติ สพฺพสิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ สมาทาตพฺพํ สมาทาย คเหตฺวา สิกฺขถ. ‘‘สมฺปนฺนสีลานํ…เป… สิกฺขาปเทสู’’ติ เอตฺตเกน ธมฺมกฺขาเนน สิกฺขตฺตเย สมาทาเปตฺวา เจว ปฏิลทฺธคุเณสุ จ วณฺณํ กเถตฺวา อิทานิ อุตฺตริ กาตพฺพํ ทสฺเสนฺโต กิมสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ กิมสฺสาติ กึ ภเวยฺย.

12. En el segundo sutta, 'perfectos en virtud' (sampannasīlā) significa poseedores de una virtud completa. 'Perfectos en el Pātimokkha' (sampannapātimokkhā) significa poseedores de un Pātimokkha completo. 'Restringidos por la restricción del Pātimokkha' significa 'morad estando restringidos, protegidos y dotados de la virtud de la restricción del Pātimokkha'. 'Perfectos en conducta y lugar de recurso' (ācāragocarasampannā) significa que están dotados y han alcanzado la perfección tanto en la conducta moral como en el hábito de recolectar limosna en lugares apropiados. 'En las faltas más pequeñas' (aṇumattesu vajjesūti) significa en los defectos del tamaño de un átomo. 'Viendo el peligro' (bhayadassāvinoti) significa que tienen el hábito de ver como un peligro esas faltas diminutas. 'Entrenaos habiendo asumido las reglas de entrenamiento' (samādāya sikkhatha sikkhāpadesūti) significa que, habiendo asumido cada regla de entrenamiento que debe ser observada entre todas las categorías de entrenamiento, debéis practicarla. Con esta enseñanza del Dhamma: 'Perfectos en virtud... etc. ... en las reglas de entrenamiento', el Buddha, tras haberles exhortado en el triple entrenamiento y haber elogiado las cualidades obtenidas, ahora, para mostrar lo que debe hacerse más adelante, dijo: '¿Qué sería para él...?', etc. Allí, '¿Qué sería para él?' (kimassā) significa ¿cómo podría ser?

ยตํ จเรติ ยถา จรนฺโต ยโต โหติ สํยโต, เอวํ จเรยฺย. เอส นโย สพฺพตฺถ. อจฺเฉติ นิสีเทยฺย. ยตเมนํ ปสารเยติ ยํ องฺคปจฺจงฺคํ ปสาเรยฺย, ตํ ยตํ สํยตเมว กตฺวา ปสาเรยฺย. อุทฺธนฺติ อุปริ. ติริยนฺติ มชฺฌํ. อปาจีนนฺติ อโธ. เอตฺตาวตา อตีตา ปจฺจุปฺปนฺนา อนาคตา จ ปญฺจกฺขนฺธา กถิตา. ยาวตาติ ปริจฺเฉทวจนํ. ชคโต คตีติ โลกสฺส นิปฺผตฺติ. สมเวกฺขิตา จ ธมฺมานํ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยนฺติ เอเตสํ สพฺพโลเก อตีตาทิเภทานํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมานํ อุทยญฺจ วยญฺจ สมเวกฺขิตา. ‘‘ปญฺจกฺขนฺธานํ อุทยํ ปสฺสนฺโต ปญฺจวีสติ ลกฺขณานิ ปสฺสติ, วยํ ปสฺสนฺโต ปญฺจวีสติ ลกฺขณานิ ปสฺสตี’’ติ วุตฺเตหิ สมปญฺญาสาย ลกฺขเณหิ สมฺมา อเวกฺขิตา โหติ. เจโตสมถสามีจินฺติ จิตฺตสมถสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ. สิกฺขมานนฺติ ปฏิปชฺชมานํ, ปูรยมานนฺติ อตฺโถ. ปหิตตฺโตติ เปสิตตฺโต. อาหูติ กถยนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีลํ มิสฺสกํ กเถตฺวา คาถาสุ ขีณาสโว กถิโต.

"Yataṃ careti" significa que uno debe caminar de la misma manera que lo hace una persona que está libre de los obstáculos mentales (nīvaraṇa) y que posee autocontrol. Este principio se aplica a todas las posturas. "Accheti" significa que debería sentarse. "Yatamenaṃ pasārayeti" se refiere a que cualquier miembro que extienda, debería hacerlo manteniéndolo bien controlado y sereno. "Uddhaṃ" significa arriba. "Tiriyaṃ" significa en el medio. "Apācīnaṃ" significa abajo. Con estos términos se describen los cinco agregados (pañcakkhandhā) en el pasado, el presente y el futuro. "Yāvatā" es un término que denota delimitación. "Jagato gatī" se refiere a la culminación o el destino del mundo de los seres. "Samavekkhitā ca dhammānaṃ, khandhānaṃ udayabbayaṃ" significa contemplar el surgimiento y la cesación de los fenómenos de los cinco agregados en todo el mundo, distinguiendo sus variaciones temporales. Al observar el surgimiento de los cinco agregados, se ven veinticinco características, y al observar su cesación, se ven otras veinticinco; así, mediante estas cincuenta características mencionadas, se contempla correctamente. "Cetosamathasāmīciṃ" se refiere a la práctica adecuada para alcanzar la tranquilidad mental del camino del Arahant. "Sikkhamānaṃ" significa estar practicando o perfeccionando dicha senda. "Pahitatto" significa aquel que ha dirigido su mente hacia el Nibbāna. "Āhū" significa dicen. El resto de los términos son evidentes por sí mismos. En este discurso, tras explicar la virtud (sīla) tanto mundana como supramundana, en los versos se describe al Arahant (khīṇāsavo).

๓. ปธานสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Padhāna Sutta (Discurso sobre el Esfuerzo).

๑๓. ตติเย [Pg.260] สมฺมปฺปธานานีติ สุนฺทรปธานานิ อุตฺตมวีริยานิ. สมฺมปฺปธานาติ ปริปุณฺณวีริยา. มารเธยฺยาภิภูตาติ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตํ มารเธยฺยํ อภิภวิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา ฐิตา. เต อสิตาติ เต ขีณาสวา อนิสฺสิตา นาม. ชาติมรณภยสฺสาติ ชาติญฺจ มรณญฺจ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยสฺส, ชาติมรณสงฺขาตสฺเสว วา ภยสฺส. ปารคูติ ปารงฺคตา. เต ตุสิตาติ เต ขีณาสวา ตุฏฺฐา นาม. เชตฺวา มารํ สวาหินินฺติ สเสนกํ มารํ ชินิตฺวา ฐิตา. เต อเนชาติ เต ขีณาสวา ตณฺหาสงฺขาตาย เอชาย อเนชา นิจฺจลา นาม. นมุจิพลนฺติ มารพลํ. อุปาติวตฺตาติ อติกฺกนฺตา. เต สุขิตาติ เต ขีณาสวา โลกุตฺตรสุเขน สุขิตา นาม. เตเนวาห –

13. En el tercer discurso, "sammappadhānāni" se refiere a los esfuerzos excelentes o energías supremas. "Sammappadhānā" significa poseer una energía perfeccionada. "Māradheyyābhibhūtā" describe a quienes permanecen habiendo vencido y trascendido el dominio de Māra, que consiste en el ciclo de existencia en los tres planos. "Asitā" se refiere a los Arahants, quienes son llamados "no dependientes". "Jātimaraṇabhayassa" significa el peligro que surge a causa del nacimiento y la muerte, o el peligro que constituye el nacimiento y la muerte en sí mismos. "Pāragū" significa aquellos que han llegado a la otra orilla, el Nibbāna. "Tusitā" indica que los Arahants son llamados "satisfechos". "Jetvā māraṃ savāhiniṃ" significa que permanecen habiendo derrotado a Māra junto con su ejército. "Anejā" significa que los Arahants son llamados "inmóviles" porque carecen de la agitación conocida como deseo (taṇhā). "Namucibalaṃ" es el poder o ejército de Māra. "Upātivattā" significa haber trascendido. "Sukhitā" significa que los Arahants son llamados "felices" por poseer la felicidad supramundana. Por esta razón, el Bendito dijo:

‘‘สุขิตา วต อรหนฺโต, ตณฺหา เนสํ น วิชฺชติ;

อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโน, โมหชาลํ ปทาลิต’’นฺติ. (สํ. นิ. ๓.๗๖);

"¡Felices, en verdad, son los Arahants! En ellos no se encuentra el deseo; el orgullo 'yo soy' ha sido erradicado y la red del engaño ha sido destrozada".

๔. สํวรสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Saṃvara Sutta (Discurso sobre la Restricción).

๑๔. จตุตฺเถ ปธานานีติ วีริยานิ. สํวรปฺปธานนฺติ จกฺขาทีนิ สํวรนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ปหานปฺปธานนฺติ กามวิตกฺกาทโย ปชหนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ภาวนาปฺปธานนฺติ สมฺโพชฺฌงฺเค ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. อนุรกฺขณาปฺปธานนฺติ สมาธินิมิตฺตํ อนุรกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ.

14. En el cuarto discurso, "padhānāni" significa energías. "Saṃvarappadhānaṃ" es la energía que surge en aquel que restringe las facultades sensoriales como el ojo, etc. "Pahānappadhānaṃ" es la energía que surge en aquel que abandona los pensamientos de deseo sensorial (kāma-vitakka) y otros estados perjudiciales. "Bhāvanāppadhānaṃ" es la energía que surge en aquel que desarrolla los factores de iluminación (bojjhaṅga). "Anurakkhaṇāppadhānaṃ" es la energía que surge en aquel que protege el signo de la concentración (samādhinimitta).

วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ วิเวโก, วิราโค, นิโรโธติ ตีณิปิ นิพฺพานสฺส นามานิ. นิพฺพานํ หิ อุปธิวิเวกตฺตา วิเวโก, ตํ อาคมฺม ราคาทโย วิรชฺชนฺตีติ วิราโค, นิรุชฺฌนฺตีติ นิโรโธ. ตสฺมา วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ อารมฺมณวเสน วา อธิคนฺตพฺพวเสน วา นิพฺพานนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ.

En expresiones como "vivekanissitaṃ" (basado en el desapego), los tres términos "viveka" (reclusión), "virāga" (desapasionamiento) y "nirodha" (cesación) son nombres para el Nibbāna. Ciertamente, el Nibbāna es "viveka" porque está recluido de todos los sustratos de la existencia (upadhi); es "virāga" porque, al alcanzarlo, la pasión y otros estados se desvanecen; y es "nirodha" porque, al alcanzarlo, estos estados cesan. Por lo tanto, en "vivekanissitaṃ" y términos similares, el significado es "basado en el Nibbāna", ya sea en términos del objeto de meditación o en términos del logro alcanzado.

โวสฺสคฺคปริณามินฺติ เอตฺถ ทฺเว โวสฺสคฺคา – ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จ. ตตฺถ วิปสฺสนา ตทงฺควเสน กิเลเส จ ขนฺเธ จ ราคํ ปริจฺจชตีติ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค. มคฺโค อารมฺมณวเสน นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค. ตสฺมา โวสฺสคฺคปริณามินฺติ ยถา ภาวิยมาโน [Pg.261] สติสมฺโพชฺฌงฺโค โวสฺสคฺคตฺถาย ปริณมติ, วิปสฺสนาภาวญฺจ มคฺคภาวญฺจ ปาปุณาติ, เอวํ ตํ ภาเวตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ภทฺทกนฺติ ลทฺธกํ. สมาธินิมิตฺตํ วุจฺจติ อฏฺฐิกสญฺญาทิวเสน อธิคโต สมาธิเยว. อนุรกฺขตีติ สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเม ราคโทสโมเห โสเธนฺโต รกฺขติ. เอตฺถ จ อฏฺฐิกสญฺญาทิกา ปญฺเจว สญฺญา วุตฺตา, อิมสฺมึ ปน ฐาเน ทสปิ อสุภานิ วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพานิ. เตสํ วิตฺถาโร วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๐๒ อาทโย) วุตฺโตเยว. คาถาย สํวราทินิปฺผาทกํ วีริยเมว วุตฺตํ. ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณติ ทุกฺขกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปาปุเณยฺยาติ.

En la frase "vossaggapariṇāmiṃ", existen dos tipos de renuncia (vossagga): la renuncia como abandono (pariccāga) y la renuncia como lanzamiento hacia el Nibbāna (pakkhandana). En este contexto, la visión cabal (vipassanā) es "pariccāga-vossagga" porque abandona las impurezas y los agregados mediante el reemplazo por sus opuestos (tadaṅga). El camino (magga) es "pakkhandana-vossagga" porque se lanza hacia el Nibbāna como su objeto mental. Por lo tanto, el significado de "vossaggapariṇāmiṃ" es que, mientras se desarrolla el factor de iluminación de la atención (satisambojjhaṅga), este madura hacia el propósito de la renuncia y alcanza el estado de visión cabal y el estado del camino; así es como debe cultivarse. Este mismo método se aplica a los demás factores de iluminación. "Bhaddakaṃ" significa lo que se ha obtenido. Se denomina "samādhinimitta" a la concentración misma obtenida mediante prácticas como la percepción de los huesos (aṭṭhikasaññā). "Anurakkhati" significa que uno protege dicha concentración limpiando y eliminando la pasión, el odio y el engaño, que son obstáculos para la misma. Aunque aquí solo se mencionan cinco percepciones, en este punto deben explicarse detalladamente las diez formas de impureza (asubha), cuya explicación extensa ya he expuesto en el Visuddhimagga. En el verso, se menciona específicamente la energía que produce la restricción y otros estados. "Khayaṃ dukkhassa pāpuṇeti" significa que uno alcanzaría el estado de Arahant, que es el fin del sufrimiento. Con esto concluye la explicación del cuarto discurso.

๕. ปญฺญตฺติสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Paññatti Sutta (Discurso sobre las Designaciones).

๑๕. ปญฺจเม อคฺคปญฺญตฺติโยติ อุตฺตมปญฺญตฺติโย. อตฺตภาวีนนฺติ อตฺตภาววนฺตานํ. ยทิทํ ราหุ อสุรินฺโทติ โย เอส ราหุ อสุรินฺโท อยํ อคฺโคติ. เอตฺถ ราหุ กิร อสุรินฺโท จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ อุจฺโจ, พาหนฺตรมสฺส ทฺวาทสโยชนสตานิ, หตฺถตลปาทตลานํ ปุถุลตา ตีณิ โยชนสตานิ. องฺคุลิปพฺพานิ ปณฺณาส โยชนานิ, ภมุกนฺตรํ ปณฺณาสโยชนํ, นลาฏํ ติโยชนสตํ, สีสํ นวโยชนสตํ. กามโภคีนํ ยทิทํ ราชา มนฺธาตาติ โย เอส ราชา มนฺธาตา นาม, อยํ ทิพฺเพปิ มานุสเกปิ กาเม ปริภุญฺชนกานํ สตฺตานํ อคฺโค นาม. เอส หิ อสงฺเขยฺยายุเกสุ มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ หิรญฺญวสฺสํ วสฺสาเปนฺโต มานุสเก กาเม ทีฆรตฺตํ ปริภุญฺชิ. เทวโลเก ปน ยาว ฉตฺตึสาย อินฺทานํ อายุปฺปมาณํ, ตาว ปณีเต กาเม ปริภุญฺชีติ กามโภคีนํ อคฺโค นาม ชาโต. อาธิปเตยฺยานนฺติ อธิปติฏฺฐานํ เชฏฺฐกฏฺฐานํ กโรนฺตานํ. ตถาคโต อคฺคมกฺขายตีติ โลกิยโลกุตฺตเรหิ คุเณหิ ตถาคโต อคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตโม อกฺขายติ.

15. En el quinto (discurso), 'las designaciones supremas' (aggapaññattiyo) significa las designaciones excelentes. 'De los que poseen una existencia individual' (attabhāvīnaṃ) se refiere a quienes poseen un cuerpo o forma física. 'Esto es, Rahu el señor de los Asuras' indica que este Rahu, el señor de los asuras, es el supremo. Al respecto, se dice que Rahu mide cuatro mil ochocientas yojanas de altura; la distancia entre sus brazos es de mil doscientas yojanas, y la anchura de las palmas de sus manos y de las plantas de sus pies es de trescientas yojanas. Las falanges de sus dedos miden cincuenta yojanas; el espacio entre sus cejas, cincuenta yojanas; su frente, trescientas yojanas; y su cabeza, novecientas yojanas. 'Entre los que disfrutan de los placeres sensuales, como el rey Mandhata' se refiere a aquel llamado el rey Mandhata, quien es el supremo entre los seres que disfrutan de placeres sensuales tanto divinos como humanos. Pues él, habiendo nacido entre hombres de longevidad incalculable, disfrutó de placeres humanos por largo tiempo, haciendo llover oro y plata en el momento en que lo deseaba. En el mundo celestial, disfrutó de placeres excelentes durante el tiempo de vida de treinta y seis Indras; por lo tanto, se convirtió en el supremo entre los que disfrutan de placeres sensuales. 'De los que ejercen soberanía' (ādhipateyyānaṃ) se refiere a quienes ocupan una posición de liderazgo o autoridad superior. 'El Tathagata es declarado el supremo' significa que, por sus cualidades mundanas y supramundanas, el Tathagata es llamado el supremo, el más excelente y el superior.

อิทฺธิยา ยสสา ชลนฺติ ทิพฺพสมฺปตฺติสมิทฺธิยา จ ปริวารสงฺขาเตน ยสสา จ ชลนฺตานํ. อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนนฺติ อุปริ จ มชฺเฌ จ เหฏฺฐา จ. ยาวตา ชคโต คตีติ ยตฺตกา โลกนิปฺผตฺติ.

'Resplandecientes en poder y gloria' (iddhiyā yasasā jalanti) se refiere a quienes brillan con la plenitud de la prosperidad celestial y con la gloria que consiste en su séquito. 'Arriba, a los lados y abajo' (uddhaṃ tiriyaṃ apācīnaṃ) significa arriba, en el medio y abajo. 'Tanto como el alcance del mundo' (yāvatā jagato gatī) se refiere a toda la extensión de la manifestación del mundo de los seres y las formaciones.

๖. โสขุมฺมสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Discurso sobre la Sutileza

๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.262] โสขุมฺมานีติ สุขุมลกฺขณปฏิวิชฺฌนกานิ ญาณานิ. รูปโสขุมฺเมน สมนฺนาคโต โหตีติ รูเป สณฺหสุขุมลกฺขณปริคฺคาหเกน ญาเณน สมนฺนาคโต โหติ. ปรเมนาติ อุตฺตเมน. เตน จ รูปโสขุมฺเมนาติ เตน ยาว อนุโลมภาวํ ปตฺเตน สุขุมลกฺขณปริคฺคาหกญาเณน. น สมนุปสฺสตีติ นตฺถิภาเวเนว น ปสฺสติ. น ปตฺเถตีติ นตฺถิภาเวเนว น ปตฺเถติ. เวทนาโสขุมฺมาทีสุปิ เอเสว นโย.

16. En el sexto (discurso), 'sutilezas' (sokhummāni) se refiere a los conocimientos que penetran las características sutiles como la impermanencia. 'Está dotado de sutileza respecto a la forma' significa que posee el conocimiento que comprende las características finas y sutiles de la forma. 'Con la suprema' (paramena) significa con la más excelente. 'Y con esa sutileza respecto a la forma' se refiere a ese conocimiento que comprende las características sutiles y que ha alcanzado el estado de conocimiento de conformidad (anulomañāṇa). 'No observa' significa que no ve debido a la inexistencia de un ser real. 'No anhela' significa que no desea debido a la inexistencia. El mismo método se aplica a la sutileza de la sensación y de los demás agregados.

รูปโสขุมฺมตํ ญตฺวาติ รูปกฺขนฺธสฺส สณฺหสุขุมลกฺขณปริคฺคาหเกน ญาเณน สุขุมตํ ชานิตฺวา. เวทนานญฺจ สมฺภวนฺติ เวทนากฺขนฺธสฺส จ ปภวํ ชานิตฺวา. สญฺญา ยโต สมุเทตีติ ยสฺมา การณา สญฺญากฺขนฺโธ สมุเทติ นิพฺพตฺตติ, ตญฺจ ชานิตฺวา. อตฺถํ คจฺฉติ ยตฺถ จาติ ยสฺมึ ฐาเน นิรุชฺฌติ, ตญฺจ ชานิตฺวา. สงฺขาเร ปรโต ญตฺวาติ สงฺขารกฺขนฺธํ อนิจฺจตาย ลุชฺชนภาเวน ปรโต ชานิตฺวา. อิมินา หิ ปเทน อนิจฺจานุปสฺสนา กถิตา. ทุกฺขโต โน จ อตฺตโตติ อิมินา ทุกฺขานตฺตานุปสฺสนา. สนฺโตติ กิเลสสนฺตตาย สนฺโต. สนฺติปเท รโตติ นิพฺพาเน รโต. อิติ สุตฺตนฺเต จตูสุ ฐาเนสุ วิปสฺสนาว กถิตา, คาถาสุ โลกุตฺตรธมฺโมปีติ.

'Habiendo conocido la sutileza de la forma' significa haber conocido su naturaleza sutil a través del conocimiento que comprende las características finas y sutiles del agregado de la forma. 'Y el origen de las sensaciones' significa haber conocido la causa de surgimiento del agregado de la sensación. 'De dónde surge la percepción' significa haber conocido la causa por la cual el agregado de la percepción se origina o nace. 'Y dónde cesa' significa haber conocido el lugar de su cesación, es decir, el Nibbana. 'Habiendo conocido las formaciones como ajenas' (saṅkhāre parato ñatvā) significa haber conocido el agregado de las formaciones como algo externo o ajeno, debido a su naturaleza de desintegración e impermanencia. Con estas palabras se explica la contemplación de la impermanencia. Con las palabras 'como sufrimiento y no como un yo' se explica la contemplación del sufrimiento y del no-yo. 'Pacífico' (santo) significa calmado debido al apaciguamiento de las impurezas. 'Dedicado al estado de paz' (santipade rato) significa deleitarse en el Nibbana. Así, en este Sutta, se enseña la visión cabal (vipassanā) en cuatro puntos, y en los versos también se enseña el Dhamma supramundano.

๗. ปฐมอคติสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al primer discurso sobre los rumbos erróneos

๑๗-๑๙. สตฺตเม อคติคมนานีติ นคติคมนานิ. ฉนฺทาคตึ คจฺฉตีติ ฉนฺเทน อคตึ คจฺฉติ, อกตฺตพฺพํ กโรติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ฉนฺทา โทสา ภยา โมหาติ ฉนฺเทน, โทเสน, ภเยน, โมเหน. อติวตฺตตีติ อติกฺกมติ. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. นวเม ตถาพุชฺฌนกานํ วเสน ทฺวีหิปิ นเยหิ กถิตํ.

17-19. En el séptimo (discurso), 'los rumbos erróneos' (agatigamanāni) son caminos por los que no se debe transitar. 'Seguir el rumbo erróneo por deseo' significa ir por un mal camino debido al afecto, realizando lo que no debe hacerse. El mismo método se aplica a los términos restantes. 'Deseo, odio, miedo e ilusión' se refiere a actuar por afecto, por aversión, por temor o por ignorancia. 'Transgrede' significa sobrepasar. El octavo discurso es de significado evidente. En el noveno, se explica de dos maneras según las personas capaces de comprender las verdades.

๑๐. ภตฺตุทฺเทสกสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Discurso sobre el Distribuidor de Comida

๒๐. ทสเม ภตฺตุทฺเทสโกติ สลากภตฺตาทีนํ อุทฺเทสโก. กาเมสุ อสํยตาติ วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมหิ อสํยตา. ปริสากสโฏ [Pg.263] จ ปเนส วุจฺจตีติ อยญฺจ ปน โส เอวรูปา ปริสากจวโร นาม วุจฺจตีติ อตฺโถ. สมเณนาติ พุทฺธสมเณน. ปริสาย มณฺโฑ จ ปเนส วุจฺจตีติ อยํ เอวรูปา ปริสา วิปฺปสนฺเนน ปริสามณฺโฑติ วุจฺจตีติ.

20. En el décimo, 'distribuidor de comida' (bhattuddesako) es quien asigna las comidas por sorteo, etc. 'Descontrolados en los placeres sensuales' son aquellos que no se restringen con respecto a los objetos del deseo mediante las impurezas. 'Se dice que es la escoria de la asamblea' significa que tal persona es llamada el desecho de la congregación. 'Por un asceta' se refiere al Asceta Buda. 'Se dice que es la esencia de la asamblea' significa que tal persona es llamada la crema o la parte pura de la asamblea, debido a su claridad y pureza dentro de la congregación.

จรวคฺโค ทุติโย.

El Segundo Vagga: Caminar.

๓. อุรุเวลวคฺโค

3. Vagga sobre Uruvela

๑. ปฐมอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al primer discurso sobre Uruvela

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อุรุเวลายนฺติ เอตฺถ อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ. อถ วา อุรูติ วาลุกา วุจฺจติ, เวลาติ มริยาทา. เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ทสสหสฺสา กุลปุตฺตา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา เอกทิวสํ สนฺนิปติตฺวา กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘กายกมฺมวจีกมฺมานิ นาม ปเรสมฺปิ ปากฏานิ โหนฺติ, มโนกมฺมํ ปน อปากฏํ. ตสฺมา โย กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส อญฺโญ โจทโก นาม นตฺถิ. โส อตฺตนาว อตฺตานํ โจเทตฺวา ปตฺตปุเฏน วาลุกํ อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน อากิรตุ, อิทมสฺส ทณฺฑกมฺม’’นฺติ. ตโต ปฏฺฐาย โย ตาทิสํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, โส ตตฺถ ปตฺตปุเฏน วาลุกํ อากิรติ, เอวํ ตตฺถ อนุกฺกเมน มหาวาลุกราสิ ชาโต. ตโต นํ ปจฺฉิมา ชนตา ปริกฺขิปิตฺวา เจติยฏฺฐานมกาสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ’’ติ. ตเมว สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ วา อุรูติ วาลุกา วุจฺจติ, เวลาติ มริยาทา, เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

21. En el primer discurso del tercer vagga, 'en Uruvela' (uruvelāyaṃ); aquí 'Uruvela' significa un gran límite o una gran duna de arena. O bien, 'uru' significa arena y 'velā' significa límite. El significado debe entenderse como la arena traída debido a la transgresión de los límites de los preceptos. Se cuenta que en el pasado, antes de que apareciera un Buda, diez mil hijos de familia se ordenaron como ascetas y vivían en esa región. Un día se reunieron e hicieron este pacto: 'Las acciones corporales y verbales son evidentes para los demás, pero las acciones mentales no lo son. Por lo tanto, si alguien tiene pensamientos sensuales, de malevolencia o de crueldad, no hay nadie más que lo reprenda. Que él mismo se reprenda y, trayendo arena en sus manos unidas, la vierta en este lugar; que este sea su castigo'. A partir de entonces, quien tenía tales pensamientos vertía arena allí; así, gradualmente, se formó una gran duna de arena. Más tarde, la gente la rodeó y la convirtió en un lugar para un santuario. Refiriéndose a esto, se dice: 'Uruvela significa un gran límite o una gran duna de arena'. Con el mismo propósito se dice: 'O bien, uru significa arena y velā significa límite; uruvela es la arena traída por transgredir el límite'.

นชฺชา เนรญฺชราย ตีเรติ อุรุเวลคามํ นิสฺสาย เนรญฺชรานทีตีเร วิหรามีติ ทสฺเสติ. อชปาลนิคฺโรเธติ อชปาลกา ตสฺส นิคฺโรธสฺส [Pg.264] ฉายาย นิสีทนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปิ, ตสฺมา โส อชปาลนิคฺโรโธตฺเวว สงฺขํ คโต, ตสฺส เหฏฺฐาติ อตฺโถ. ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ สมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปฐมเมว. อุทปาทีติ อยํ วิตกฺโก ปญฺจเม สตฺตาเห อุทปาทิ. กสฺมา อุทปาทีติ? สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณตฺตา เจว ปุพฺพาเสวนตาย จ. ตตฺถ ปุพฺพาเสวนาย ปกาสนตฺถํ ติตฺติรชาตกํ อาหริตพฺพํ. หตฺถิวานรติตฺติรา กิร เอกสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา ‘‘โย อมฺหากํ มหลฺลโก, ตสฺมึ สคารวา วิหริสฺสามา’’ติ นิคฺโรธํ ทสฺเสตฺวา ‘‘โก นุ โข อมฺหากํ มหลฺลโก’’ติ วีมํสนฺตา ติตฺติรสฺส มหลฺลกภาวํ ญตฺวา ตสฺส เชฏฺฐาปจายนกมฺมํ กตฺวา อญฺญมญฺญํ สมคฺคา สมฺโมทมานา วิหริตฺวา สคฺคปรายณา อเหสุํ. ตํ การณํ ญตฺวา รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา อิมํ คาถมาห –

"En la orilla del río Nerañjarā" indica que el Buda moraba en la ribera del río Nerañjarā cerca de la aldea de Uruvelā. "Ajapālanigrodha" se refiere a que los pastores de cabras (ajapālaka) se sientan o permanecen bajo la sombra de esa higuera de Bengala; por lo tanto, se la conoce simplemente con el nombre de Ajapāla-nigrodha. El significado es que Él estaba bajo esa higuera. "Recién iluminado" (paṭhamābhisambuddho) significa que esto ocurrió justo después de haberse convertido en el Iluminado. "Surgió" (udapādi) se refiere a que este pensamiento surgió en la quinta semana después de la iluminación. ¿Por qué surgió? Surgió por ser la costumbre de todos los Budas y debido a la práctica en vidas pasadas. En este punto, para ilustrar la práctica en vidas pasadas, debe citarse el Tittira Jātaka. Se cuenta que un elefante, un mono y una perdiz vivían en un lugar del bosque y pensaron: "Viviremos mostrando respeto hacia aquel de nosotros que sea el mayor". Al ver una higuera de Bengala y preguntarse quién sería el mayor entre ellos, reconocieron la antigüedad de la perdiz. Habiéndole rendido el respeto debido a un superior, vivieron en armonía y alegría mutua, y al morir renacieron en los cielos. Al conocer ese motivo, la deidad que habitaba en el árbol recitó este verso:

‘‘เย วุฑฺฒมปจายนฺติ, นรา ธมฺมสฺส โกวิทา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, สมฺปราเย จ สุคฺคตี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๓๗);

"Aquellos hombres que son expertos en el Dhamma y respetan a los mayores, son dignos de elogio en esta vida y alcanzan un buen destino en la vida futura".

เอวํ อเหตุกติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺโตปิ ตถาคโต สคารววาสํ โรเจสิ, อิทานิ กสฺมา น โรเจสฺสตีติ. อคารโวติ อญฺญสฺมึ คารวรหิโต, กญฺจิ ครุฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. อปฺปติสฺโสติ ปติสฺสยรหิโต, กญฺจิ เชฏฺฐกฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ เอตฺถ สมิตปาปพาหิตปาปาเยว สมณพฺราหฺมณา อธิปฺเปตา. สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวาติ สกฺการญฺเจว กตฺวา ครุการญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา.

De este modo, incluso habiendo nacido en una matriz animal sin raíces morales (ahetuka), el Tathāgata se complacía en vivir con respeto; por lo tanto, ¿por qué no habría de hacerlo ahora que es Buda? "Sin respeto" (agāravo) significa carecer de reverencia hacia otros, no considerar a nadie digno de veneración. "Sin deferencia" (appatisso) significa carecer de obediencia, no situar a nadie en una posición de superioridad. En la frase "un asceta o un brahmán", se refiere específicamente a los ascetas y brahmanes que han apaciguado y expulsado el mal. "Habiendo honrado y respetado" significa habiendo realizado actos de veneración y establecido una actitud de profunda reverencia.

สเทวเก โลเกติอาทีสุ สทฺธึ เทเวหิ สเทวเก. เทวคฺคหเณน เจตฺถ มารพฺรหฺเมสุ คหิเตสุปิ มาโร นาม วสวตฺตี สพฺเพสํ อุปริ วสํ วตฺเตติ, พฺรหฺมา นาม มหานุภาโว, เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ ผรติ, ทฺวีหิ ทฺวีสุ, ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ. โส อิมินา สีลสมฺปนฺนตโรติ วตฺตุํ มา ลภนฺตูติ สมารเก สพฺรหฺมเกติ วิสุํ วุตฺตํ. ตถา สมณา นาม เอกนิกายาทิวเสน พหุสฺสุตา สีลวนฺโต ปณฺฑิตา, พฺราหฺมณาปิ วตฺถุวิชฺชาทิวเสน พหุสฺสุตา ปณฺฑิตา. เต อิมินา สมฺปนฺนตราติ วตฺตุํ [Pg.265] มา ลภนฺตูติ สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายาติ วุตฺตํ. สเทวมนุสฺสายาติ อิทํ ปน นิปฺปเทสโต ทสฺสนตฺถํ คหิตเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. อปิเจตฺถ ปุริมานิ ตีณิ ปทานิ โลกวเสน วุตฺตานิ, ปจฺฉิมานิ ทฺเว ปชาวเสน. สีลสมฺปนฺนตรนฺติ สีเลน สมฺปนฺนตรํ, อธิกตรนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สีลาทโย จตฺตาโร ธมฺมา โลกิยโลกุตฺตรา กถิตา, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ โลกิยเมว. ปจฺจเวกฺขณญาณเมว เหตํ. ปาตุรโหสีติ ‘‘อยํ สตฺถา อวีจิโต ยาว ภวคฺคา สีลาทีหิ อตฺตนา อธิกตรํ อปสฺสนฺโต ‘มยา ปฏิวิทฺธนวโลกุตฺตรธมฺมเมว สกฺกตฺวา อุปนิสฺสาย วิหริสฺสามี’ติ จินฺเตติ, การณํ ภควา จินฺเตติ, อตฺถํ วุฑฺฒึ วิเสสํ จินฺเตติ, คจฺฉามิสฺส อุสฺสาหํ ชเนสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุรโต ปากโฏ อโหสิ, อภิมุเข อฏฺฐาสีติ อตฺโถ.

En pasajes como "en el mundo con sus devas", la palabra "sadevake" significa junto con los devas. Aunque al mencionar a los devas se incluye también a los Māras y Brahmās, se dice que Māra es aquel que ejerce control sobre todos, mientras que Brahmā posee un gran poder; con un dedo puede iluminar un sistema de mil universos, con dos dedos dos sistemas, y con sus diez dedos puede difundir luz en diez mil sistemas de universos. Para que nadie pueda decir que este Māra o este Brahmā es superior al Buda en virtud (sīla), se mencionan por separado "con Māra y con Brahmā". Asimismo, los ascetas son muy instruidos en las colecciones (Nikāyas), virtuosos y sabios; los brahmanes también son muy instruidos en ciencias como la adivinación del terreno. Para que nadie pueda decir que ellos son más realizados que el Buda, se dice "con la generación de ascetas y brahmanes". "Con los devas y humanos" se menciona para mostrar la totalidad de los seres sin excepción. Además, en este sutta, las cuatro cualidades como la virtud (sīla) y demás se explican tanto en su aspecto mundano como supramundano; el conocimiento y visión de la liberación (vimuttiñāṇadassana) es únicamente mundano, tratándose del conocimiento de reflexión (paccavekkhaṇa). "Se le apareció" significa que este Maestro, no viendo a nadie superior a sí mismo en virtud y otras cualidades desde el infierno Avīci hasta el pico del devenir, pensó: "Moraré respetando y dependiendo solo del Dhamma supramundano de nueve factores que he penetrado". El Bendito reflexionó sobre la causa correcta, el beneficio, el bienestar y la excelencia. Entonces, Sahampati Brahmā pensó: "Iré y le daré aliento", y tras esto se hizo visible y permaneció frente a Él.

วิหํสุ วิหรนฺติ จาติ เอตฺถ โย วเทยฺย – ‘‘วิหรนฺตีติ วจนโต ปจฺจุปฺปนฺเนปิ พหู พุทฺธา’’ติ, โส ‘‘ภควาปิ ภนฺเต เอตรหิ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ อิมินา วจเนน ปฏิพาหิตพฺโพ.

En cuanto a la expresión "moraron y moran", si alguien dijera: "Debido al uso del plural 'moran', existen muchos Budas en el tiempo presente", tal persona debe ser refutada con las palabras: "Señor, también el Bendito es actualmente el Arahant, el Perfectamente Iluminado" [implicando que solo hay uno].

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ. (มหาว. ๑๑;

ม. นิ. ๒.๓๔๑) –

"No tengo maestro, no existe nadie igual a mí; en el mundo con sus devas, no tengo rival".

อาทีหิ จสฺส สุตฺเตหิ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาโว ทีเปตพฺโพ. ตสฺมาติ ยสฺมา สพฺเพปิ พุทฺธา สทฺธมฺมครุโน, ตสฺมา. มหตฺตมภิกงฺขตาติ มหนฺตภาวํ ปตฺถยมาเนน. สรํ พุทฺธาน สาสนนฺติ พุทฺธานํ สาสนํ สรนฺเตน.

Mediante este y otros suttas similares, se debe demostrar la inexistencia de otros Budas concurrentes. "Por lo tanto" (tasmā) significa que, puesto que todos los Budas respetan el Saddhamma, Él también lo hace. "Anhelando la grandeza" se refiere a aquel que desea el estado de grandeza. "Recordando la enseñanza de los Budas" se refiere a aquel que tiene presente la instrucción de los Iluminados.

ยโตติ ยสฺมึ กาเล. มหตฺเตน สมนฺนาคโตติ รตฺตญฺญุมหตฺตํ เวปุลฺลมหตฺตํ พฺรหฺมจริยมหตฺตํ ลาภคฺคมหตฺตนฺติ อิมินา จตุพฺพิเธน มหตฺเตน สมนฺนาคโต. อถ เม สงฺเฆปิ คารโวติ อถ มยฺหํ สงฺเฆปิ คารโว ชาโต. กิสฺมึ ปน กาเล ภควตา สงฺเฆ คารโว กโตติ? มหาปชาปติยา ทุสฺสยุคทานกาเล. ตทา หิ ภควา อตฺตโน อุปนีตํ ทุสฺสยุคํ ‘‘สงฺเฆ, โคตมิ, เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จา’’ติ วทนฺโต สงฺเฆ คารวํ อกาสิ นาม.

"Cuando" (yato) significa en el momento en que. "Dotado de grandeza" se refiere a estar dotado de la cuádruple grandeza: grandeza por antigüedad, grandeza por abundancia, grandeza por la vida santa y grandeza por la excelencia en las ganancias. "Luego, también tuve respeto por el Saṅgha" significa que entonces surgió en el Buda el respeto hacia la comunidad. ¿En qué momento el Bendito mostró respeto por el Saṅgha? Fue en el momento de la donación de un par de mantos por parte de Mahāpajāpati Gotamī. En aquel entonces, el Bendito, al referirse al par de mantos que le habían traído, dijo: "Gotamī, dalo al Saṅgha; al darlo al Saṅgha, yo seré honrado y el Saṅgha también". Al hablar así, se dice que mostró respeto hacia el Saṅgha.

๒. ทุติยอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Segundo Uruvelā Sutta

๒๒. ทุติเย [Pg.266] สมฺพหุลาติ พหุกา. พฺราหฺมณาติ หุหุกฺกชาติเกน พฺราหฺมเณน สทฺธึ อาคตา พฺราหฺมณา. ชิณฺณาติ ชราชิณฺณา. วุฑฺฒาติ วโยวุทฺธา. มหลฺลกาติ ชาติมหลฺลกา. อทฺธคตาติ ตโย วเย อทฺเธ อติกฺกนฺตา. สุตเมตนฺติ อมฺเหหิ สุตํ เอตํ. ตยิทํ โภ, โคตม, ตเถวาติ โภ, โคตม, เอตํ อมฺเหหิ สุตการณํ ตถา เอว. ตยิทํ โภ, โคตม, น สมฺปนฺนเมวาติ ตํ เอตํ อภิวาทนาทิอกรณํ อนนุจฺฉวิกเมว.

22. En el segundo sutta, "numerosos" (sambahulā) significa muchos. "Brahmanes" se refiere a los brahmanes que vinieron junto con el brahmán de naturaleza colérica. "Envejecidos" (jiṇṇā) significa decrépitos por la edad. "Ancianos" (vuḍḍhā) significa avanzados en años. "Mayores" (mahallakā) significa aquellos que reclaman superioridad por su nacimiento. "Que han recorrido el camino" (addhagatā) significa que han cruzado las tres etapas de la vida. "Hemos oído esto" significa que nosotros hemos escuchado estas palabras. "Es tal como dices, Gotama" significa que lo que hemos oído es exactamente de esa manera. "No es adecuado" (na sampannameva) significa que no realizar actos como el saludo respetuoso hacia los mayores es ciertamente inapropiado.

อกาลวาทีติอาทีสุ อกาเล วทตีติ อกาลวาที. อสภาวํ วทตีติ อภูตวาที. อนตฺถํ วทติ, โน อตฺถนฺติ อนตฺถวาที. อธมฺมํ วทติ, โน ธมฺมนฺติ อธมฺมวาที. อวินยํ วทติ, โน วินยนฺติ อวินยวาที. อนิธานวตึ วาจํ ภาสิตาติ น หทเย นิเธตพฺพยุตฺตกํ วาจํ ภาสิตา. อกาเลนาติ กเถตุํ อยุตฺตกาเลน. อนปเทสนฺติ อปเทสรหิตํ, สาปเทสํ สการณํ กตฺวา น กเถติ. อปริยนฺตวตินฺติ ปริยนฺตรหิตํ, น ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา กเถติ. อนตฺถสํหิตนฺติ น โลกิยโลกุตฺตรอตฺถนิสฺสิตํ กตฺวา กเถติ. พาโล เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตีติ อนฺธพาโล เถโรติ สงฺขํ คจฺฉติ.

En términos como 'akālavādī' (el que habla en el momento inoportuno) y otros, el significado debe entenderse de la siguiente manera: se le llama 'akālavādī' porque habla en un tiempo que no es el adecuado. Se le llama 'abhūtavādī' porque habla de lo que no es real (falso). Se le llama 'anatthavādī' porque habla de lo que no es provechoso y no habla de lo que es beneficioso. Se le llama 'adhammavādī' porque habla de lo que no es el Dhamma y no habla del Dhamma. Se le llama 'avinayavādī' porque habla de lo que no es la Disciplina (Vinaya) y no habla de la Disciplina. La expresión 'anidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā' significa que no pronuncia palabras que sean dignas de ser atesoradas y guardadas en el corazón. 'Akālena' significa en un momento que no es apropiado para conversar. 'Anapadesaṃ' significa carente de fundamento o referencia; es decir, que no habla basándose en razones o causas claras. 'Apariyantavatiṃ' significa carente de límites o distinciones; habla sin mostrar una delimitación precisa de los temas. 'Anatthasaṃhitaṃ' significa que no habla basándose en el beneficio relacionado con lo mundano o lo supramundano. Con la expresión 'bālo therotveva saṅkhaṃ gacchati' se indica que tal persona es contada o considerada simplemente como un 'anciano necio' o un 'anciano ciego y tonto'.

กาลวาทีติอาทีนิ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพานิ. ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตีติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตตฺตา ปณฺฑิโต, ถิรภาวปฺปตฺติยา เถโรติ สงฺขํ คจฺฉติ.

Los términos como 'kālavādī' (el que habla en el momento oportuno) y los siguientes deben entenderse por medio de la oposición a los significados ya explicados anteriormente. Respecto a 'paṇḍito therotveva saṅkhaṃ gacchati', se le llama 'sabio' (paṇḍita) por estar dotado de sabiduría, y es contado como un 'anciano' (thera) debido a que ha alcanzado un estado de firmeza y estabilidad.

พหุสฺสุโต โหตีติ พหุํ อสฺส สุตํ โหติ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ ปาฬิอนุสนฺธิปุพฺพาปรวเสน อุคฺคหิตํ โหตีติ อตฺโถ. สุตธโรติ สุตสฺส อาธารภูโต. ยสฺส หิ อิโต คหิตํ อิโต ปลายติ, ฉิทฺทฆเฏ อุทกํ วิย น ติฏฺฐติ, ปริสมชฺเฌ เอกสุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถตุํ วา วาเจตุํ วา น สกฺโกติ, อยํ น สุตธโร นาม. ยสฺส ปน อุคฺคหิตํ พุทฺธวจนํ อุคฺคหิตกาลสทิสเมว โหติ, ทสปิ วีสติปิ วสฺสานิ สชฺฌายํ อกโรนฺตสฺส เนว นสฺสติ, อยํ สุตธโร นาม. สุตสนฺนิจโยติ สุตสฺส สนฺนิจยภูโต. ยสฺส หิ สุตํ หทยมญฺชูสาย สนฺนิจิตํ สิลาย เลขา วิย สุวณฺณปตฺเต ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย [Pg.267] จ ติฏฺฐติ, อยํ สุตสนฺนิจโย นาม. ธาตาติ ธาตา ปคุณา. เอกจฺจสฺส หิ อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ ธาตํ ปคุณํ นิจฺจลิกํ น โหติ, ‘‘อสุกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหี’’ติ วุตฺเต ‘‘สชฺฌายิตฺวา สํสนฺทิตฺวา สมนุคฺคาหิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ วทติ. เอกจฺจสฺส ธาตํ ปคุณํ ภวงฺคโสตสทิสํ โหติ, ‘‘อสุกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหี’’ติ วุตฺเต อุทฺธริตฺวา ตเมว กเถติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ธาตา’’ติ. วจสา ปริจิตาติ สุตฺตทสก-วคฺคทสกปณฺณาสทสกวเสน วาจาย สชฺฌายิตา. มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน อนุเปกฺขิตา. ยสฺส วาจาย สชฺฌายิตํ พุทฺธวจนํ มนสา จินฺเตนฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ ปากฏํ โหติ, มหาทีปํ ชาเลตฺวา ฐิตสฺส รูปคตํ วิย ปญฺญายติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุปฺปฏิวิทฺธา.

La frase 'bahussuto hoti' significa que esa persona posee un gran conocimiento de lo que ha escuchado (pariyaṭṭi); es decir, ha aprendido la enseñanza del Maestro, compuesta por las nueve divisiones, de acuerdo con la secuencia de los textos en Pali y la conexión entre los significados precedentes y subsiguientes. 'Sutadharo' significa que es el soporte o depositario de lo escuchado. Pues, en verdad, si lo aprendido de un maestro se le escapa y no permanece, como el agua en un cántaro roto, y no es capaz de recitar ni enseñar siquiera un solo Sutta o un Jātaka en medio de una asamblea, a tal persona no se le llama 'sutadharo'. Por el contrario, a aquel para quien la palabra de Buda aprendida permanece tal como cuando la aprendió, y no se le olvida incluso si no la recita durante diez o veinte años, se le llama 'sutadharo'. 'Sutasannicayo' significa que es un acumulador de lo escuchado. En verdad, para tal persona, lo escuchado se encuentra acumulado en el cofre de su corazón y permanece allí como una inscripción en piedra o como el aceite de león vertido en un recipiente de oro; a tal persona se le llama 'sutasannicayo'. 'Dhātā' significa que las enseñanzas han sido retenidas y dominadas. Ciertamente, para algunos, la palabra de Buda aprendida no ha sido bien dominada y es inestable; cuando se les pide: 'recita tal Sutta o Jātaka', responden: 'lo sabré después de recitarlo para mis adentros, cotejarlo y examinarlo'. Para otros, lo aprendido ha sido bien retenido y dominado, fluyendo de manera natural como el continuo de la conciencia (bhavaṅgasota); cuando se les pide: 'recita tal Sutta o Jātaka', lo exponen y recitan inmediatamente. Refiriéndose a tal persona, se dice 'dhātā'. 'Vacasā paricitā' significa que las enseñanzas han sido recitadas verbalmente mediante grupos de diez suttas, diez secciones (vaggas) o grupos de cincuenta. 'Manasānupekkhitā' significa que han sido examinadas repetidamente por la mente. Para quien reflexiona mentalmente sobre la palabra de Buda que ha recitado verbalmente, el significado se le vuelve claro en cada punto; se le manifiesta como una figura en la mano de alguien que sostiene una gran lámpara encendida; a esto se refiere dicha expresión. 'Diṭṭhiyā suppaṭividdhā' significa que las enseñanzas han sido bien penetradas por la sabiduría, tanto en su significado esencial como en su causalidad.

อาภิเจตสิกานนฺติ อภิเจโตติ อภิกฺกนฺตํ วิสุทฺธํ จิตฺตํ วุจฺจติ, อธิจิตฺตํ วา, อภิเจตสิ ชาตานิ อาภิเจตสิกานิ, อภิเจโตสนฺนิสฺสิตานีติ วา อาภิเจตสิกานิ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม สุขวิหารานํ. ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว วุจฺจติ, ตตฺถ สุขวิหารภูตานนฺติ อตฺโถ. รูปาวจรชฺฌานานเมตํ อธิวจนํ. ตานิ หิ อปฺเปตฺวา นิสินฺนา ฌายิโน อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อสํกิลิฏฺฐเนกฺขมฺมสุขํ วินฺทนฺติ, ตสฺมา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานี’’ติ วุจฺจติ. นิกามลาภีติ นิกาเมน ลาภี, อตฺตโน อิจฺฉาวเสน ลาภี, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. อกิจฺฉลาภีติ สุเขเนว ปจฺจนีกธมฺเม วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปชฺชิตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. อกสิรลาภีติ อกสิรานํ ลาภี วิปุลานํ, ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. เอกจฺโจ หิ ลาภีเยว โหติ, น ปน อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สกฺโกติ สมาปชฺชิตุํ. เอกจฺโจ สกฺโกติ ตถาสมาปชฺชิตุํ, ปาริปนฺถิเก จ ปน กิจฺเฉน วิกฺขมฺเภติ. เอกจฺโจ ตถา จ สมาปชฺชติ, ปาริปนฺถิเก จ อกิจฺเฉเนว วิกฺขมฺเภติ, น สกฺโกติ นาฬิกยนฺตํ วิย ยถาปริจฺเฉเทเยว วุฏฺฐาตุํ. ยสฺส ปน อยํ ติวิธาปิ สมฺปทา อตฺถิ, โส ‘‘อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี’’ติ วุจฺจติ. อาสวานํ ขยาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. เอวมิธ สีลมฺปิ พาหุสจฺจมฺปิ ขีณาสวสฺเสว สีลํ พาหุสจฺจญฺจ, ฌานานิปิ ขีณาสวสฺเสว วฬญฺชนกชฺฌานานิ กถิตานิ. ‘‘อาสวานํ ขยา’’ติอาทีหิ [Pg.268] ปน อรหตฺตํ กถิตํ. ผเลน เจตฺถ มคฺคกิจฺจํ ปกาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

En el término 'ābhicetasikānaṃ', con la palabra 'abhiceto' se designa a la mente que es excelente y pura, superior a la mente ordinaria de la esfera de los sentidos; o bien, se refiere a la mente del samādhi superior (adhicitta). Aquello que surge en la mente superior de los Jānas de acceso se denomina 'ābhicetasika'; o bien, se llaman así por estar apoyados en dicha mente superior. 'Diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ' significa las moradas de felicidad en esta misma vida presente. Se llama 'diṭṭhadhamma' a la existencia o cuerpo físico que es evidente a los sentidos; el significado es: aquellos que constituyen moradas de felicidad en esta existencia actual. Este es un nombre para los Jānas de la esfera de la forma (rūpāvacarajjhāna). Pues, en verdad, los meditadores que permanecen sentados habiendo alcanzado estos Jānas experimentan en esta misma existencia la felicidad del renunciamiento (nekkhammasukha), la cual está libre de impurezas; por ello se les llama 'moradas de felicidad en la vida presente'. 'Nikāmalābhī' significa que obtiene a voluntad, es decir, que obtiene según su propio deseo; significa que es capaz de entrar en meditación en cualquier momento que lo desee. 'Akicchalābhī' significa que obtiene con facilidad, siendo capaz de entrar en meditación habiendo removido sin dificultad los estados adversos (obstáculos o nīvaraṇas). 'Akasiralābhī' significa que obtiene sin esfuerzo o penalidad los Jānas extensos; significa que es capaz de emerger de la meditación exactamente en el tiempo determinado. Ciertamente, una persona puede poseer el logro, pero no ser capaz de entrar en meditación en el preciso momento deseado. Otra puede ser capaz de entrar a voluntad, pero remueve los obstáculos con dificultad. Otra puede entrar a voluntad y remover los obstáculos sin dificultad, pero no es capaz de emerger exactamente en el tiempo fijado, como un mecanismo de relojería. Sin embargo, aquel para quien existe esta triple perfección es llamado 'akicchalābhī akasiralābhī'. Los términos como 'āsavānaṃ khayā' (por la destrucción de los taints) tienen los significados ya explicados anteriormente. Así, en este segundo Sutta, se habla de la virtud (sīla) y del gran conocimiento (bāhusacca) como la virtud y el conocimiento de un Arahat. Los Jānas también se mencionan como los Jānas que el Arahat utiliza mediante la absorción. Y con 'āsavānaṃ khayā' y otros términos, se describe el estado de Arahat (arahatta). Debe entenderse que aquí, mediante el fruto (phala), se manifiesta la función del camino (magga).

อุทฺธเตนาติ อุทฺธจฺจสหคเตน. สมฺผนฺติ ปลาปกถํ. อสมาหิตสงฺกปฺโปติ อฏฺฐปิตสงฺกปฺโป. มโคติ มคสทิโส. อาราติ ทูเร. ถาวเรยฺยมฺหาติ ถาวรภาวโต. ปาปทิฏฺฐีติ ลามกทิฏฺฐิ. อนาทโรติ อาทรรหิโต. สุตวาติ สุเตน อุปคโต. ปฏิภานวาติ ทุวิเธน ปฏิภาเนน สมนฺนาคโต. ปญฺญายตฺถํ วิปสฺสตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย จตุนฺนํ สจฺจานํ อตฺถํ วินิวิชฺฌิตฺวา ปสฺสติ. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธาทิธมฺมานํ ปารํ คโต, อภิญฺญาปารคู, ปริญฺญาปารคู, ปหานปารคู, ภาวนาปารคู, สจฺฉิกิริยาปารคู, สมาปตฺติปารคูติ เอวํ ฉพฺพิเธน ปารคมเนน สพฺพธมฺมานํ ปารํ ปริโยสานํ คโต. อขิโลติ ราคขิลาทิวิรหิโต. ปฏิภานวาติ ทุวิเธเนว ปฏิภาเนน สมนฺนาคโต. พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ สกลพฺรหฺมจริโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

"Uddhatenāti" significa acompañado de agitación (uddhaccasahagatena). "Samphaṃ" se refiere a la charla vana (palāpakatha). "Asamāhitasaṅkappo" es aquel cuyo pensamiento no está bien establecido (no concentrado). "Mago" significa semejante a un ciervo. "Ārā" significa lejos. "Thāvareyyamhā" significa del estado de permanencia (Nibbāna). "Pāpadiṭṭhī" es el que posee una visión malvada. "Anādaro" significa aquel que carece de respeto. "Sutavā" significa dotado de conocimiento aprendido. "Paṭibhānavā" significa dotado de una doble perspicacia. "Paññāyatthaṃ vipassati" significa que ve y penetra el significado de las cuatro nobles verdades mediante la sabiduría del camino junto con la visión cabal (vipassanā). "Pāragū sabbadhammānaṃ" significa que ha cruzado al otro lado de todos los fenómenos, como los agregados (khandhas), etc.; ha llegado al otro lado de seis maneras: mediante el conocimiento superior (abhiññā), el conocimiento pleno (pariññā), el abandono (pahāna), el desarrollo (bhāvanā), la realización (sacchikiriyā) y el logro (samāpatti); de este modo ha llegado al fin de todos los fenómenos. "Akhilo" significa libre de la dureza de la pasión (rāga), etc. "Paṭibhānavā" significa dotado de una doble perspicacia. "Brahmacariyassa kevalī" significa aquel que es completo en la vida santa. El resto aquí es evidente.

๓. โลกสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Loka Sutta (Discurso sobre el Mundo).

๒๓. ตติเย โลโกติ ทุกฺขสจฺจํ. อภิสมฺพุทฺโธติ ญาโต ปจฺจกฺโข กโต. โลกสฺมาติ ทุกฺขสจฺจโต. ปหีโนติ มหาโพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปหีโน. ตถาคตสฺส ภาวิตาติ ตถาคเตน ภาวิตา.

23. En el tercer discurso, "loko" se refiere a la noble verdad del sufrimiento. "Abhisambuddho" significa comprendido y hecho evidente por el conocimiento. "Lokasmā" significa de la verdad del sufrimiento. "Pahīno" significa abandonado en el recinto del gran Árbol Bodhi mediante el conocimiento del camino del arhatado. "Tathāgatassa bhāvitā" significa cultivado por el Tathāgata.

เอวํ เอตฺตเกน ฐาเนน จตูหิ สจฺเจหิ อตฺตโน พุทฺธภาวํ กเถตฺวา อิทานิ ตถาคตภาวํ กเถตุํ ยํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิ ธมฺมารมฺมณํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ.

Habiendo explicado así su condición de Buda a través de las cuatro verdades en este pasaje, ahora, para explicar su condición de Tathāgata, dijo: "Lo que, monjes...", etc. Allí, "diṭṭhaṃ" se refiere a la base de la forma (rūpāyatana). "Sutaṃ" se refiere a la base del sonido (saddāyatana). "Mutaṃ" se refiere a la base del olor, del sabor y de lo tangible, porque se captan al entrar en contacto. "Viññātaṃ" se refiere a los objetos mentales como el placer, el dolor, etc. "Pattaṃ" es el objeto obtenido, ya sea buscándolo o sin buscarlo. "Pariyesitaṃ" es el objeto buscado, haya sido alcanzado o no. "Anuvicaritaṃ manasā" es aquello que la mente ha recorrido repetidamente.

ตถาคเตน [Pg.269] อภิสมฺพุทฺธนฺติ อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส นีลํ ปีตกนฺติอาทิ รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโทติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลคนฺโธ ตจคนฺโธติอาทิ คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลรโส ขนฺธรโสติอาทิ รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, กกฺขฬํ มุทุกนฺติอาทิ ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขทุกฺขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวารสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม ธมฺมารมฺมณํ วิชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, อิเมสํ สพฺพสตฺตานํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ, ตตฺถ ตถาคเตน อทิฏฺฐํ วา อสุตํ วา อมุตํ วา อวิญฺญาตํ วา นตฺถิ, อิมสฺส ปน มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, สพฺพมฺปิ ตถาคตสฺส อปฺปตฺตํ นาม นตฺถิ ญาเณน อสจฺฉิกตํ.

Con la expresión "comprendido por el Tathāgata" se muestra esto: cualquier objeto visual, como azul, amarillo, etc., en los infinitos sistemas de mundos, que aparece en la puerta del ojo de este mundo con sus dioses, el Tathāgata comprende plenamente todo esto: "este ser, en este momento, habiendo visto este objeto visual, se ha vuelto alegre, triste o indiferente". Del mismo modo, cualquier objeto sonoro, como el sonido de un tambor, etc., en los infinitos sistemas de mundos; cualquier objeto olfativo, como el olor de las raíces o de la corteza; cualquier objeto gustativo, como el sabor de las raíces o del tronco; cualquier objeto tangible, diferenciado como el elemento tierra, fuego o aire, ya sea áspero o suave, en la puerta del cuerpo; el Tathāgata comprende plenamente todo esto: "este ser, en este momento, habiendo tocado este objeto tangible, se ha vuelto alegre, triste o indiferente". Asimismo, cualquier objeto mental, diferenciado como placer, dolor, etc., que aparece en la puerta de la mente, el Tathāgata comprende plenamente todo esto: "este ser, en este momento, habiendo conocido este objeto mental, se ha vuelto alegre, triste o indiferente". Pues ciertamente, monjes, de todo lo visto, oído, percibido o conocido por todos estos seres, no hay nada que no haya sido visto, oído, percibido o conocido por el Tathāgata. Para esta gran multitud, hay cosas no alcanzadas tras buscarlas o alcanzadas sin haberlas buscado; pero para el Tathāgata no existe nada que no haya sido alcanzado o que no haya sido realizado mediante su conocimiento.

ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ ยํ ยถา โลเกน คตํ, ตสฺส ตเถว คตตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อภิสมฺพุทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ คตสทฺเทน เอกตฺถํ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ ตถาคโตติ นิคมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตสฺส ยุตฺติ เอกปุคฺคลวณฺณนายํ ตถาคตสทฺทวิตฺถาเร วุตฺตาเยว. อปิเจตฺถ อญฺญทตฺถูติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ทกฺขตีติ ทโส. วสํ วตฺเตตีติ วสวตฺตี.

Por eso es llamado Tathāgata: debido a que lo que es conocido por el mundo es conocido exactamente de la misma manera por él, es llamado Tathāgata. En el texto Pali se dice "abhisambuddhaṃ", lo cual tiene el mismo significado que la palabra "gata". Por este método, debe entenderse el significado de la conclusión "Tathāgata" en todos los casos. Su justificación ya ha sido expuesta en la explicación detallada del término "Tathāgata" en el comentario a la sección sobre la Persona Única (Ekapuggala). Además, aquí, "aññadatthu" es una partícula que significa "ciertamente". "Daso" es el que ve. "Vasavattī" es el que ejerce dominio.

สพฺพํ โลกํ อภิญฺญาติ เตธาตุกํ โลกสนฺนิวาสํ ชานิตฺวา. สพฺพํ โลเก ยถาตถนฺติ ตสฺมึ เตธาตุกโลกสนฺนิวาเส ยํกิญฺจิ เนยฺยํ, สพฺพํ ตํ ยถาตถํ อวิปรีตํ ชานิตฺวา. วิสํยุตฺโตติ จตุนฺนํ [Pg.270] โยคานํ ปหาเนน วิสํยุตฺโต. อนูปโยติ ตณฺหาทิฏฺฐิอุปเยหิ วิรหิโต. สพฺพาภิภูติ รูปาทีนิ สพฺพารมฺมณานิ อภิภวิตฺวา ฐิโต. ธีโรติ ธิติสมฺปนฺโน. สพฺพคนฺถปฺปโมจโนติ สพฺเพ จตฺตาโรปิ คนฺเถ โมเจตฺวา ฐิโต. ผุฏฺฐสฺสาติ ผุฏฺฐา อสฺส. อิทญฺจ กรณตฺเถ สามิวจนํ. ปรมา สนฺตีติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ เตน ญาณผุสเนน ผุฏฺฐํ. เตเนวาห – นิพฺพานํ อกุโตภยนฺติ. อถ วา ปรมาสนฺตีติ อุตฺตมา สนฺติ. กตรา สาติ? นิพฺพานํ. ยสฺมา ปน นิพฺพาเน กุโตจิ ภยํ นตฺถิ, ตสฺมา ตํ อกุโตภยนฺติ วุจฺจติ. วิมุตฺโต อุปธิสงฺขเยติ อุปธิสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. สีโห อนุตฺตโรติ ปริสฺสยานํ สหนฏฺเฐน กิเลสานญฺจ หึสนฏฺเฐน ตถาคโต อนุตฺตโร สีโห นาม. พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ. อิตีติ เอวํ ตถาคตสฺส คุเณ ชานิตฺวา. สงฺคมฺมาติ สมาคนฺตฺวา. ตํ นมสฺสนฺตีติ ตํ ตถาคตํ เต สรณํ คตา นมสฺสนฺติ. อิทานิ ยํ วทนฺตา เต นมสฺสนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ทนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

Habiendo conocido todo el mundo [el Tathāgata] conoce la existencia del mundo de los tres reinos. 'Todo en el mundo tal como es' significa que en esa existencia del mundo de los tres reinos, cualquier cosa que deba ser conocida, él lo conoce todo tal como es, sin distorsión. 'Desapegado' significa desapegado por el abandono de los cuatro vínculos. 'Sin asideros' significa libre de los asideros de la avidez y los puntos de vista. 'Vencedor de todo' significa que permanece habiendo superado todos los objetos como las formas y demás. 'Sabio' significa dotado de firmeza. 'Liberador de todos los nudos' significa que permanece habiendo desatado los cuatro nudos. 'De quien ha alcanzado' significa que han sido alcanzadas por él; aquí el caso genitivo tiene el sentido de causa. 'Paz suprema' es el Nibbāna, pues este es alcanzado por el contacto con ese conocimiento. Por eso dijo: 'Nibbāna, el estado libre de temor'. O bien, 'Paz suprema' significa la paz excelente. ¿Qué es eso? El Nibbāna. Puesto que en el Nibbāna no hay temor de ninguna parte, por eso se llama 'libre de temor'. 'Liberado en la destrucción de los sustratos' significa liberado por la liberación del fruto que tiene como objeto el Nibbāna, conocido como la destrucción de los sustratos. 'León insuperable' significa que el Tathāgata es un león incomparable por su capacidad de soportar los peligros y por destruir las impurezas. 'Brahma' significa excelente. 'Así' significa habiendo conocido de este modo las cualidades del Tathāgata. 'Habiéndose reunido' significa habiéndose congregado. 'Le rinden homenaje' significa que aquellos que han ido por refugio rinden homenaje a ese Tathāgata. Ahora, para mostrar lo que dicen mientras le rinden homenaje, se dice 'Danto' (el domado), etc. Eso tiene un significado evidente.

๔. กาฬการามสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Kāḷakārāma Sutta.

๒๔. จตุตฺถํ อตฺถุปฺปตฺติยํ นิกฺขิตฺตํ. กตราย อตฺถุปฺปตฺติยนฺติ? ทสพลคุณกถาย. อนาถปิณฺฑิกสฺส กิร ธีตา จูฬสุภทฺทา ‘‘สาเกตนคเร กาฬกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส เคหํ คจฺฉิสฺสามี’’ติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อหํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกกุลํ คจฺฉามิ. สเจ ตตฺถ สกฺการํ ลภิสฺสามิ, เอกสฺมึ ปุริเส เปสิยมาเน ปปญฺโจ ภวิสฺสติ, มํ อาวชฺเชยฺยาถ ภควา’’ติ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อคมาสิ. เสฏฺฐิ ‘‘สุณิสา เม อาคตา’’ติ มงฺคลํ กโรนฺโตว พหุํ ขาทนียโภชนียํ ปฏิยาเทตฺวา ปญฺจ อเจลกสตานิ นิมนฺเตสิ. โส เตสุ นิสินฺเนสุ ‘‘ธีตา เม อาคนฺตฺวา อรหนฺเต วนฺทตู’’ติ จูฬสุภทฺทาย เปเสสิ. อาคตผลา อริยสาวิกา อรหนฺเตติ วุตฺตมตฺเตเยว ‘‘ลาภา วต เม’’ติ อุฏฺฐหิตฺวา คตา เต นิสฺสิริกทสฺสเน อเจลเก ทิสฺวาว ‘‘สมณา นาม น เอวรูปา โหนฺติ, ตาต, เยสํ เนว อชฺฌตฺตํ หิรี, น พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ อตฺถี’’ติ วตฺวา ‘‘น อิเม สมณา, ธีธี’’ติ เขฬํ ปาเตตฺวา นิวตฺติตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คตา.

24. El cuarto [Sutta] fue expuesto debido a una circunstancia originada. ¿Debido a qué circunstancia? Debido a la explicación de las cualidades del Poseedor de las Diez Fuerzas. Se dice que Cūḷasubhaddā, la hija de Anāthapiṇḍika, pensando: 'Iré a la casa del hijo del banquero Kāḷaka en la ciudad de Sāketa', se acercó al Maestro y dijo: 'Venerable Señor, voy a una familia de visión errónea. Si recibo honores allí, cuando se envíe a un solo hombre habrá demora; por favor, Señor, considéreme'. Habiendo recibido la promesa del Buda, se marchó. El banquero, pensando: 'Mi nuera ha llegado', realizó una ceremonia auspiciosa, preparó abundantes alimentos sólidos y blandos e invitó a quinientos ascetas desnudos. Cuando estos estaban sentados, envió a llamar a Cūḷasubhaddā diciendo: 'Que mi nuera venga y rinda homenaje a los Arahants'. La noble discípula, que había alcanzado el fruto de la entrada en la corriente, al solo oír la palabra 'Arahants', pensó: '¡Qué gran fortuna para mí!', y se levantó y fue. Pero al ver a esos ascetas desnudos de apariencia carente de gracia, dijo: 'Los ascetas no son de esta manera, padre; aquellos que no tienen vergüenza moral interna ni temor moral externo'. Habiendo dicho: 'Estos no son ascetas, ¡qué asco!', escupió, se dio la vuelta y regresó a su propio aposento.

ตโต [Pg.271] อเจลกา ‘‘มหาเสฏฺฐิ กุโต เต เอวรูปา กาลกณฺณี ลทฺธา, กึ สกลชมฺพุทีเป อญฺญา ทาริกา นตฺถี’’ติ เสฏฺฐึ ปริภาสึสุ. โส ‘‘อาจริยา ชานิตฺวา วา กตํ โหตุ อชานิตฺวา วา, อหเมตฺถ ชานิสฺสามี’’ติ อเจลเก อุยฺโยเชตฺวา สุภทฺทาย สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อมฺม, กสฺมา เอวรูปํ อกาสิ, กสฺมา อรหนฺเต ลชฺชาเปสี’’ติ อาห. ตาต, อรหนฺตา นาม เอวรูปา น โหนฺตีติ. อถ นํ โส อาห –

Entonces los ascetas desnudos reprocharon al banquero: 'Gran banquero, ¿de dónde has sacado a tal persona de mal augurio? ¿Acaso no hay otras muchachas en todo Jambudīpa?'. Él dijo: 'Maestros, ya sea que se haya hecho con conocimiento o sin él, yo lo investigaré'. Despidió a los ascetas desnudos, fue hacia Subhaddā y le dijo: 'Hija, ¿por qué hiciste tal cosa? ¿Por qué avergonzaste a los Arahants?'. [Ella respondió:] 'Padre, los llamados Arahants no son de esa manera'. Entonces él le dijo:

‘‘กีทิสา สมณา ตุยฺหํ, พาฬฺหํ โข เน ปสํสสิ;

กึสีลา กึสมาจารา, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา’’ติ.

¿Cómo son tus ascetas, a quienes tanto alabas? ¿Cuál es su virtud y cuál su conducta? Cuéntamelo, pues te lo pregunto'.

สา อาห –

Ella dijo:

‘‘สนฺตินฺทฺริยา สนฺตมนา, สนฺตเตชา คุณมคฺคสณฺฐิตา;

โอกฺขิตฺตจกฺขู มิตภาณี, ตาทิสา สมณา มม.

'De facultades pacíficas, de mente pacífica, de esplendor pacífico y establecidos en el camino de las virtudes; con la mirada baja y de hablar moderado, tales son mis ascetas.

‘‘วสนฺติ วนโมคยฺห, นาโค เฉตฺวาว พนฺธนํ;

เอกกิยา อทุติยา, ตาทิสา สมณา มมา’’ติ.

Viven habiéndose internado en el bosque, como un elefante que ha roto sus ataduras; solitarios y sin compañía, tales son mis ascetas'.

เอวญฺจ ปน วตฺวา เสฏฺฐิสฺส ปุเร ฐตฺวา ติณฺณํ รตนานํ คุณํ กเถสิ. เสฏฺฐิ ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ‘‘ยทิ เอวํ, ตว สมเณ อาเนตฺวา มงฺคลํ กโรมา’’ติ. สา ปุจฺฉิ ‘‘กทา กริสฺสถ, ตาตา’’ติ. เสฏฺฐิ จินฺเตสิ – ‘‘กติปาหจฺจเยนาติ วุตฺเต เปเสตฺวา ปกฺโกสาเปยฺยา’’ติ. อถ นํ ‘‘สฺเว อมฺมา’’ติ อาห. สา สายนฺหสมเย อุปริปาสาทํ อารุยฺห มหนฺตํ ปุปฺผสมุคฺคํ คเหตฺวา สตฺถุ คุเณ อนุสฺสริตฺวา อฏฺฐ ปุปฺผมุฏฺฐิโย ทสพลสฺส วิสฺสชฺเชตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ อวจ – ‘‘ภควา สฺเว ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ. ตานิ ปุปฺผานิ คนฺตฺวา ทสพลสฺส มตฺถเก วิตานํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ. สตฺถา อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ อทฺทส. ธมฺมเทสนาปริโยสาเน อนาถปิณฺฑิกมหาเสฏฺฐิ ทสพลํ วนฺทิตฺวา ‘‘สฺเว, ภนฺเต, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มม เคเห ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ อาห. จูฬสุภทฺทาย นิมนฺติตมฺห เสฏฺฐีติ. น, ภนฺเต, กญฺจิ อาคตํ ปสฺสามาติ. อาม, เสฏฺฐิ, สทฺธา ปน อุปาสิกา ทูเร โยชนสตมตฺถเกปิ โยชนสหสฺสมตฺถเกปิ ฐิตา หิมวนฺโต วิย ปญฺญายตีติ วตฺวา –

Habiendo dicho esto y permaneciendo ante el banquero, relató las cualidades de las Tres Joyas. El banquero, al oír sus palabras, dijo: 'Si es así, traigamos a tus ascetas y realicemos una ceremonia auspiciosa'. Ella preguntó: '¿Cuándo lo harán, padre?'. El banquero pensó: 'Si digo que en unos días, ella enviará a llamar'. Entonces le dijo: 'Mañana, hija'. Por la tarde, ella subió a lo alto del palacio, tomó una gran cesta de flores, recordó las cualidades del Maestro, lanzó ocho puñados de flores hacia el Poseedor de las Diez Fuerzas y permaneció rindiendo homenaje con las manos juntas. Y dijo así: 'Venerable Señor, acepte mañana mi limosna de comida junto con quinientos monjes'. Aquellas flores fueron y se situaron sobre la cabeza del Poseedor de las Diez Fuerzas formando un dosel. El Maestro, al reflexionar, vio el motivo de la invitación de Cūḷasubhaddā. Al final de la enseñanza del Dhamma, el gran banquero Anāthapiṇḍika, habiendo rendido homenaje al Poseedor de las Diez Fuerzas, dijo: 'Mañana, Venerable Señor, acepte la limosna de comida en mi casa junto con quinientos monjes'. [El Buda] dijo: 'Banquero, hemos sido invitados por Cūḷasubhaddā'. 'Señor, no veo que haya venido nadie'. 'Es cierto, banquero, pero una seguidora laica con fe es visible como el Himalaya, aunque esté a cien o mil leguas de distancia'. Habiendo dicho esto, [pronunció esta estrofa]:

‘‘ทูเร [Pg.272] สนฺโต ปกาเสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต;

อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๔) –

'Los buenos resplandecen desde lejos, como las montañas del Himalaya; los malos no son vistos aquí, como flechas lanzadas en la noche'. (Dhp. 304).

อิมํ คาถมาห. อนาถปิณฺฑิโก ‘‘ภนฺเต, มม, ธีตุ สงฺคหํ กโรถา’’ติ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ.

Dijo esta estrofa. Anāthapiṇḍika dijo: 'Venerable Señor, favorezca a mi hija [aceptando su invitación]', y tras rendirle homenaje, se marchó.

สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อหํ, อานนฺท, สาเกตํ คมิสฺสามิ, ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ สลากํ เทหิ. ททนฺโต จ ฉฬภิญฺญานํเยว ทเทยฺยาสี’’ติ. เถโร ตถา อกาสิ. จูฬสุภทฺทา รตฺติภาคสมนนฺตเร จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธา นาม พหุกิจฺจา พหุกรณียา, มํ สลฺลกฺเขยฺย วา น วา, กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ. ตสฺมึ ขเณ เวสฺสวโณ มหาราชา จูฬสุภทฺทาย กเถสิ – ‘‘ภทฺเท, มา โข ตฺวํ วิมนา อโหสิ, มา ทุมฺมนา. อธิวุตฺถํ เต ภควตา สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. สา ตุฏฺฐปหฏฺฐา ทานเมว สํวิทหิ. สกฺโกปิ โข เทวราชา วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตสิ – ‘‘ตาต, ทสพโล จูฬสุภทฺทาย สนฺติกํ สาเกตนครํ คจฺฉิสฺสติ, ปญฺจ กูฏาคารสตานิ มาเปหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. สตฺถา ปญฺจหิ ฉฬภิญฺญสเตหิ ปริวุโต กูฏาคารยาเนน มณิวณฺณํ อากาสํ วิลิขนฺโต วิย สาเกตนครํ อคมาสิ.

El Maestro se dirigió al venerable Ānanda: 'Ānanda, iré a la ciudad de Sāketa; entrega las fichas de invitación a quinientos monjes. Al entregarlas, dáselas solo a aquellos que poseen los seis conocimientos superiores'. El venerable así lo hizo. Cūḷasubhaddā, al final de la noche, pensó: 'Los Budas tienen muchos deberes y obligaciones; ¿se fijará en mí o no? ¿Qué debo hacer?'. En ese momento, el gran rey Vessavaṇa le dijo a Cūḷasubhaddā: 'Noble dama, no estés angustiada ni desanimada. El Bienaventurado, junto con la comunidad de monjes, ha aceptado tu comida para mañana'. Ella, llena de gozo y alegría, preparó la ofrenda. Sakka, el rey de los dioses, también se dirigió a Vissakamma: 'Querido, el Poseedor de las Diez Fuerzas irá a la ciudad de Sāketa, a la presencia de Cūḷasubhaddā; crea quinientos pabellones con techos puntiagudos'. Él así lo hizo. El Maestro, rodeado por quinientos monjes con los seis conocimientos superiores, partió hacia la ciudad de Sāketa en un vehículo de pabellón, como si rayara el cielo del color de las gemas.

สุภทฺทา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ สสุรปกฺโข มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, สาธุ เตสํ อนุจฺฉวิกธมฺมํ กเถถา’’ติ. สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. กาฬกเสฏฺฐิ โสตาปนฺโน หุตฺวา อตฺตโน อุยฺยานํ ทสพลสฺส อทาสิ. อเจลกา ‘‘อมฺหากํ ปฐมํ ทินฺน’’นฺติ นิกฺขมิตุํ น อิจฺฉนฺติ. ‘‘คจฺฉถ นีหริตพฺพนิยาเมน เต นีหรถา’’ติ สพฺเพ นีหราเปตฺวา ตตฺเถว สตฺถุ วิหารํ กาเรตฺวา พฺรหฺมเทยฺยํ กตฺวา อุทกํ ปาเตสิ. โส กาฬเกน การิตตาย กาฬการาโม นาม ชาโต. ภควา ตสฺมึ สมเย ตตฺถ วิหรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สาเกเต วิหรติ กาฬการาเม’’ติ.

Subhaddā, habiendo ofrecido una donación a la comunidad de monjes encabezada por el Buda y habiendo rendido homenaje al Maestro, dijo: 'Venerable señor, la familia de mi suegro tiene una visión errónea; le ruego que les enseñe el Dhamma adecuado para ellos'. El Maestro enseñó el Dhamma. El banquero Kāḷaka, tras convertirse en un seguidor de la corriente, ofreció su propio jardín al Poseedor de las Diez Fuerzas. Los ascetas desnudos, diciendo 'esto nos fue dado a nosotros primero', no querían irse. Diciendo 'váyanse' y desalojándolos según el procedimiento de expulsión, habiéndolos hecho salir a todos, allí mismo hizo construir un monasterio para el Maestro, realizó la donación suprema y vertió el agua ceremonial. Debido a que fue hecho construir por el banquero Kāḷaka, se conoció como Kāḷakārāma. El Bienaventurado residía allí en aquel tiempo. Por eso se dice: 'Residía en Sāketa, en el Kāḷakārāma'.

ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ปญฺจสเต ภิกฺขู อามนฺเตสิ. เต กิร สาเกตนครวาสิโน กุลปุตฺตา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อุปฏฺฐานสาลาย นิสินฺนา ‘‘อโห พุทฺธคุณา นาม มหนฺตา, เอวรูปํ นาม มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ กาฬกเสฏฺฐึ ทิฏฺฐิโต โมเจตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปาเปตฺวา [Pg.273] สกลนครํ สตฺถารา เทวโลกสทิสํ กต’’นฺติ ทสพลสฺส คุณํ กเถนฺติ. สตฺถา เตสํ คุณํ กเถนฺตานํ จิตฺตํ อุปปริกฺขิตฺวา – ‘‘มยิ คเต มหตี เทสนา สมุฏฺฐิสฺสติ, เทสนาปริโยสาเน จ อิเม ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ, มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา กมฺปิสฺสตี’’ติ ธมฺมสภํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน เต ภิกฺขู อาทึ กตฺวา ยํ, ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺสาติ อิมํ เทสนํ อารภิ. เอวมิทํ สุตฺตํ คุณกถาย นิกฺขิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

'Se dirigió a los monjes' significa que se dirigió a los quinientos monjes. Se dice que estos eran hijos de familias nobles residentes en la ciudad de Sāketa quienes, habiendo escuchado la enseñanza del Dhamma del Maestro, se ordenaron en su presencia. Sentados en la sala de reuniones, hablaban de las virtudes del Poseedor de las Diez Fuerzas: '¡Oh, cuán grandes son las virtudes de los Budas! Habiendo liberado de la visión errónea a un banquero como Kāḷaka, conduciéndolo al fruto de la entrada en la corriente, el Maestro ha transformado toda la ciudad en algo semejante al mundo de los devas'. El Maestro, examinando la mente de aquellos que alababan sus virtudes, pensó: 'Cuando yo vaya, surgirá una gran enseñanza, y al finalizar la enseñanza, estos quinientos monjes se establecerán en el estado de Arahant, y la gran tierra temblará hasta sus límites acuáticos'. Habiendo ido a la sala del Dhamma y sentado en el noble asiento de Buda preparado, comenzó esta enseñanza para esos monjes, empezando con: 'Monjes, lo que en el mundo con sus devas...'. Así, debe entenderse que este sutta fue expuesto debido a la conversación sobre sus virtudes.

ตตฺถ ‘‘ตมหํ ชานามี’’ติ ปทปริโยสาเน มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ. อพฺภญฺญาสินฺติ อภิอญฺญาสึ, ชานินฺติ อตฺโถ. วิทิตนฺติ ปากฏํ กตฺวา ญาตํ. อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – อญฺเญ ชานนฺติเยว, มยา ปน ปากฏํ กตฺวา วิทิตนฺติ. อิเมหิ ตีหิ ปเทหิ สพฺพญฺญุตภูมิ นาม กถิตา. ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสีติ ตํ ฉทฺวาริกํ อารมฺมณํ ตถาคโต ตณฺหาย วา ทิฏฺฐิยา วา น อุปฏฺฐาสิ น อุปคญฺฉิ. อยญฺหิ ปสฺสติ ภควา จกฺขุนา รูปํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต โส ภควา. สุณาติ ภควา โสเตน สทฺทํ. ฆายติ ภควา ฆาเนน คนฺธํ. สายติ ภควา ชิวฺหาย รสํ. ผุสติ ภควา กาเยน โผฏฺฐพฺพํ. วิชานาติ ภควา มนสา ธมฺมํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต โส ภควา. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสี’’ติ. อิมินา ปเทน ขีณาสวภูมิ กถิตาติ เวทิตพฺพา.

Allí, al finalizar las palabras 'Yo lo conozco', la gran tierra temblará hasta sus límites acuáticos. 'Abbhaññāsiṃ' significa 'conocí por conocimiento superior', ese es el significado. 'Viditaṃ' significa 'conocido habiéndolo hecho evidente'. Con esto muestra lo siguiente: otros ciertamente conocen, pero para mí es conocido habiéndolo hecho evidente. Con estas tres frases se describe lo que se llama el 'terreno de la omnisciencia'. 'El Tathāgata no se estableció en ello' significa que el Tathāgata no se estableció ni se acercó a ese objeto que surge en las seis puertas de los sentidos mediante el deseo o la visión errónea. Pues ciertamente, el Bienaventurado ve la forma con el ojo, pero no hay deseo ni apego en el Bienaventurado; él es aquel cuya mente está bien liberada. El Bienaventurado oye el sonido con el oído. El Bienaventurado huele el aroma con la nariz. El Bienaventurado saborea el gusto con la lengua. El Bienaventurado toca lo tangible con el cuerpo. El Bienaventurado conoce el fenómeno con la mente, pero no hay deseo ni apego en el Bienaventurado; él es aquel cuya mente está bien liberada. Por eso se dice: 'El Tathāgata no se estableció en ello'. Debe entenderse que con esta frase se describe el 'terreno de quien ha extinguido las impurezas' (khīṇāsavabhūmi).

ตํ มมสฺส มุสาติ ตํ เม วจนํ มุสาวาโท นาม ภเวยฺย. ตํ ปสฺส ตาทิสเมวาติ ตมฺปิ มุสาวาโท ภเวยฺย. ตํ มมสฺส กลีติ ตํ วจนํ มยฺหํ โทโส ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา สจฺจภูมิ นาม กถิตาติ เวทิตพฺพา.

'Eso sería para mí una falsedad' significa que esas palabras mías serían un falso discurso. 'Eso sería exactamente igual' significa que esas palabras también serían un falso discurso. 'Eso sería una mancha para mí' significa que esas palabras serían una falta para mí. Debe entenderse que, con todo esto, se describe el 'terreno de la verdad' (saccabhūmi).

ทฏฺฐา ทฏฺฐพฺพนฺติ ทิสฺวา ทฏฺฐพฺพํ. ทิฏฺฐํ น มญฺญตีติ ตํ ทิฏฺฐํ รูปายตนํ ‘‘อหํ มหาชเนน ทิฏฺฐเมว ปสฺสามี’’ติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ น มญฺญติ. อทิฏฺฐํ น มญฺญตีติ ‘‘อหํ มหาชเนน อทิฏฺฐเมว เอตํ ปสฺสามี’’ติ เอวมฺปิ ตณฺหาทีหิ มญฺญนาหิ น มญฺญติ. ทฏฺฐพฺพํ น มญฺญตีติ ‘‘มหาชเนน ทิฏฺฐํ ปสฺสามี’’ติ เอวมฺปิ ตาหิ มญฺญนาหิ น มญฺญติ. ทฏฺฐพฺพญฺหิ อทิฏฺฐมฺปิ โหติเยว. เอวรูปานิ หิ วจนานิ ตีสุปิ กาเลสุ ลพฺภนฺติ, เตนสฺส อตฺโถ วุตฺโต. ทฏฺฐารํ น มญฺญตีติ ปสฺสิตารํ [Pg.274] เอกสตฺตํ นาม ตาหิ มญฺญนาหิ น มญฺญตีติ อตฺโถ. เสสฏฺฐาเนสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน สุญฺญตาภูมิ นาม กถิตา.

'Lo que es visto es lo que debe verse' significa habiendo visto lo que es visible. En la frase 'no concibe lo visto', 'lo visto' es la base de la forma (rūpāyatana); uno no concibe mediante el deseo, el orgullo o la visión errónea: 'Yo veo lo mismo que es visto por la gran multitud'. 'No concibe lo no visto' significa que no concibe a través de concepciones como el deseo y demás: 'Yo veo esto mismo que no es visto por la gran multitud'. 'No concibe lo que debe verse' significa que no concibe con tales concepciones: 'Veo lo que es visto por la gran multitud'. Pues lo que debe verse puede ser también no visto. Tales palabras se encuentran en los tres tiempos; por eso se ha explicado su significado. 'No concibe al vidente' significa que no concibe a un ser individual que ve a través de tales concepciones. En los demás casos, el significado debe entenderse de la misma manera. Con esta sección, se describe el 'terreno de la vacuidad' (suññatābhūmi).

อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. ตาทีเยว ตาทีติ ตาทิตา นาม เอกสทิสตา. ตถาคโต จ ยาทิโส ลาภาทีสุ, ตาทิโสว อลาภาทีสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลาเภปิ ตาที, อลาเภปิ ตาที. ยเสปิ ตาที, อยเสปิ ตาที. นินฺทายปิ ตาที, ปสํสายปิ ตาที. สุเขปิ ตาที, ทุกฺเขปิ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘, ๑๙๒). อิมาย ตาทิตาย ตาที. ตมฺหา จ ปน ตาทิมฺหาติ ตโต ตถาคตตาทิโต อญฺโญ อุตฺตริตโร วา ปณีตตโร วา ตาที นตฺถีติ เอตฺตาวตา ตาทิภูมิ นาม กถิตา. อิมาหิ ปญฺจภูมีหิ เทสนํ นิฏฺฐาเปนฺตสฺส ปญฺจสุปิ ฐาเนสุ มหาปถวี สกฺขิภาเวน อกมฺปิตฺถ. เทสนาปริโยสาเน เต ปญฺจสเต อธุนาปพฺพชิเต กุลปุตฺเต อาทึ กตฺวา ตํ ฐานํ ปตฺตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสุ.

En la frase 'Iti kho bhikkhave', significa 'Así pues, monjes'. 'Tādī' se refiere a la inmutabilidad o igualdad constante. El Tathagata es el mismo tanto en la ganancia como en la pérdida. Por eso se dice: 'Inmutable en la ganancia, inmutable en la pérdida; inmutable en la fama, inmutable en la infamia; inmutable en el reproche, inmutable en el elogio; inmutable en el placer, inmutable en el dolor'. Debido a este estado de ecuanimidad, es llamado 'Inmutable' (Tādī). No existe nadie superior ni más noble que este estado de inmutabilidad del Tathagata; con esto se explica el plano de la inmutabilidad. Al concluir la enseñanza sobre estos cinco planos, la gran tierra tembló como testimonio de la veracidad del Bendito. Al final de la enseñanza, comenzando por los quinientos nobles hijos recientemente ordenados, ochenta y cuatro mil seres entre devas y humanos bebieron el néctar de la inmortalidad.

ภควาปิ สุตฺตํ นิฏฺฐาเปตฺวา คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต ยํกิญฺจีติอาทิมาห. ตตฺถ อชฺโฌสิตํ สจฺจมุตํ ปเรสนฺติ ปเรสํ สทฺธาย ปรปตฺติยายนาย สจฺจมุตนฺติ มญฺญิตฺวา อชฺโฌสิตํ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา คหิตํ. สยสํวุเตสูติ สยเมว สํวริตฺวา ปิยายิตฺวา คหิตคหเณสุ, ทิฏฺฐิคติเกสูติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิคติกา หิ สยํ สํวุตาติ วุจฺจนฺติ. สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ ทเหยฺยาติ เตสุ สยํ สํวุตสงฺขาเตสุ ทิฏฺฐิคติเกสุ ตถาคโต ตาที เตสํ เอกมฺปิ วจนํ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ เอวํ สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ อุตฺตมํ กตฺวา น โอทเหยฺย, น สทฺทเหยฺย, น ปตฺติยาเยยฺย. เอตญฺจ สลฺลนฺติ เอตํ ทิฏฺฐิสลฺลํ. ปฏิกจฺจ ทิสฺวาติ ปุเรตรํ โพธิมูเลเยว ทิสฺวา. วิสตฺตาติ ลคฺคา ลคิตา ปลิพุทฺธา. ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตนฺติ ยถายํ ปชา อชฺโฌสิตา คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา วิสตฺตา ลคฺคา ลคิตา, เอวํ อหมฺปิ ชานามิ ปสฺสามิ. ตถา เอวํ ยถา เอตาย ปชาย คหิตนฺติ เอวํ อชฺโฌสิตํ นตฺถิ ตถาคตานนฺติ อตฺโถ.

El Bendito, habiendo concluido el sutta y deseando culminar la enseñanza con versos, pronunció 'Yaṃ kiñci...'. En ese contexto, 'apegados a lo que otros consideran verdad' se refiere a aquellos que, basándose en la fe en otros y en la tradición ajena, consideran algo como verdad o error y se aferran firmemente a ello. 'Entre los auto-restringidos' se refiere a las personas con visiones erróneas que se han confinado en sus propias interpretaciones. El Tathagata permanece inmutable ante estos dogmáticos; Él no aceptaría, creería ni daría crédito a ninguna de sus afirmaciones de que 'solo esto es verdad y todo lo demás es falso'. 'Este dardo' se refiere al dardo de las visiones erróneas. 'Habiéndolo visto de antemano' significa haberlo comprendido previamente bajo el árbol Bodhi. 'Apegados' (visatta) significa estar adheridos, enredados y obstruidos. 'Lo conozco y lo veo tal como es' significa que yo comprendo y percibo cómo estos seres están consumidos por el apego; en los Tathagatas no existe tal forma de aferramiento. Este es el significado.

๕. พฺรหฺมจริยสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Brahmacariya Sutta

๒๕. ปญฺจเม [Pg.275] ชนกุหนตฺถนฺติ ตีหิ กุหนวตฺถูหิ ชนสฺส กุหนตฺถาย. น ชนลปนตฺถนฺติ น ชนสฺส อุปลาปนตฺถํ. น ลาภสกฺการสิโลกานิสํสตฺถนฺติ น จีวราทิถุติวจนตฺถํ. น อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสตฺถนฺติ น เตน เตน การเณน กตวาทานิสํสตฺถํ, น วาทสฺส ปโมกฺขานิสํสตฺถํ. น อิติ มํ ชโน ชานาตูติ น ‘‘เอวํ กิร เอส ภิกฺขุ, เอวํ กิร เอส ภิกฺขู’’ติ ชนสฺส ชานนตฺถาย. สํวรตฺถนฺติ ปญฺจหิ สํวเรหิ สํวรณตฺถาย. ปหานตฺถนฺติ ตีหิ ปหาเนหิ ปชหนตฺถาย. วิราคตฺถนฺติ ราคาทีนํ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธตฺถนฺติ เตสํเยว นิรุชฺฌนตฺถาย. อนีติหนฺติ อิติหปริวชฺชิตํ, อปรปตฺติยนฺติ อตฺโถ. นิพฺพาโนคธคามินนฺติ นิพฺพานสฺส อนฺโตคามินํ. มคฺคพฺรหฺมจริยญฺหิ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กริตฺวา นิพฺพานสฺส อนฺโตเยว วตฺตติ ปวตฺตติ. ปฏิปชฺชนฺตีติ ทุวิธมฺปิ ปฏิปชฺชนฺติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วิวฏฺฏเมว กถิตํ.

25. En el quinto sutta, 'con el fin de engañar a la gente' significa actuar para impresionar a los demás mediante las tres formas de fraude. 'No para lisonjear a la gente' significa no con el propósito de seducir o adular a las personas. 'No por el beneficio de ganancias, honor o fama' significa no para obtener túnicas ni elogios. 'No por el beneficio de ganar debates o liberarse de críticas' significa no para defender una postura mediante diversos argumentos ni para evadir reproches. 'No para que la gente me conozca' significa no para que piensen 'así es este monje' con el fin de ganar reputación. 'Para la restricción' significa para el control mediante los cinco tipos de restricción. 'Para el abandono' significa para renunciar mediante los tres tipos de abandono. 'Para el desapasionamiento' significa para la erradicación de la pasión y otros estados. 'Para el cese' significa para la extinción de esas mismas pasiones. 'Sin tradición oral' (anītiha) significa libre de dudas y sin depender de la fe en otros. 'Que se sumerge en el Nibbana' significa que conduce hacia el interior del Nibbana. Ciertamente, la vida santa del sendero, tomando al Nibbana como objeto, se desarrolla y acontece dentro del mismo Nibbana. 'Ellos practican' significa que lo hacen de ambas maneras. En este sutta, tras explicar el ciclo de la existencia (vatta), en los versos se expone únicamente el cese del ciclo (vivatta).

๖. กุหสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Kuha Sutta

๒๖. ฉฏฺเฐ กุหาติ กุหกา. ถทฺธาติ โกเธน จ มาเนน จ ถทฺธา. ลปาติ อุปลาปกา. สิงฺคีติ ‘‘ตตฺถ กตมํ สิงฺคํ, ยํ สิงฺคํ สิงฺคารตา จาตุรตา จาตุริยํ ปริกฺขตฺตตา ปาริกฺขตฺติย’’นฺติ (วิภ. ๘๕๒) เอวํ วุตฺเตหิ สิงฺคสทิเสหิ ปากฏกิเลเสหิ สมนฺนาคตา. อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตา. อสมาหิตาติ จิตฺเตกคฺคมตฺตสฺสาปิ อลาภิโน. น เม เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกาติ เต มยฺหํ ภิกฺขู มม สนฺตกา น โหนฺติ. ‘‘เต มยฺห’’นฺติ อิทํ ปน สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตตฺตา วุตฺตํ. เต โข เม, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกาติ อิธาปิ เมติ อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตตฺตา วทติ, สมฺมาปฏิปนฺนตฺตา ปน ‘‘มามกา’’ติ อาห. วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตีติ สีลาทีหิ คุเณหิ วฑฺฒนโต วุทฺธึ, นิจฺจลภาเวน วิรูฬฺหึ, สพฺพตฺถ ปตฺถฏตาย เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ. เต ปเนเต ยาว อรหตฺตมคฺคา วิรุหนฺติ, อรหตฺตผลํ ปตฺเต วิรูฬฺหา นาม โหนฺติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

26. En el sexto sutta, 'engañosos' (kuhā) se refiere a quienes intentan impresionar a los demás. 'Obstinados' (thaddhā) significa endurecidos por la ira y el orgullo. 'Charlatanes' (lapā) son quienes lisonjean a los donantes. 'Con cuernos' (siṅgī) se refiere a estar dotado de impurezas manifiestas que son como cuernos, tales como la elegancia fingida, la astucia y la presunción. 'Orgullosos' (unnaḷā) significa poseer un orgullo vacío que se eleva como una caña. 'Sin concentración' (asamāhitā) significa que no obtienen ni siquiera un momento de unificación mental. 'Esos monjes no son míos' significa que no me pertenecen. La frase 'esos son míos' se dice respecto al Maestro debido a haberse ordenado bajo su guía; sin embargo, en este pasaje se dice 'son míos' para referirse a quienes tienen una conducta correcta. 'Alcanzan crecimiento, maduración y expansión' significa que progresan mediante virtudes como la moralidad (sīla); 'crecimiento' por el aumento de méritos, 'maduración' por alcanzar el fruto inamovible del Arahant, y 'expansión' por difundirse en todas direcciones. Estos monjes están en proceso de maduración hasta alcanzar el sendero del Arahant, y una vez alcanzado el fruto del Arahant, se consideran plenamente maduros. Así, tanto en el sutta como en los versos, se explica el ciclo y el cese del ciclo.

๗. สนฺตุฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Santuṭṭhi Sutta

๒๗. สตฺตเม [Pg.276] อปฺปานีติ ปริตฺตานิ. สุลภานีติ สุเขน ลทฺธพฺพานิ, ยตฺถ กตฺถจิ สกฺกา โหนฺติ ลภิตุํ. อนวชฺชานีติ นิทฺโทสานิ. ปิณฺฑิยาโลปโภชนนฺติ ชงฺฆาปิณฺฑิยพเลน จริตฺวา อาโลปมตฺตํ ลทฺธํ โภชนํ. ปูติมุตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ มุตฺตํ. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโยติ วุจฺจติ, เอวํ อภินวมฺปิ มุตฺตํ ปูติมุตฺตเมว.

27. En el séptimo sutta, 'poco' (appāni) significa en cantidad mínima. 'Fácil de obtener' (sulabhāni) significa que se pueden conseguir sin dificultad en cualquier lugar donde sea posible obtenerlos. 'Irreprochables' (anavajjāni) significa que carecen de faltas. 'Comida de limosna' (piṇḍiyālopabhojanaṃ) se refiere al alimento obtenido mediante el esfuerzo de caminar para recoger trozos de comida. 'Orina rancia' (pūtimuttaṃ) se refiere a cualquier tipo de orina utilizada como medicina. Así como un cuerpo, aunque tenga una complexión dorada, se llama 'cuerpo impuro' (pūtikāya), de la misma manera, incluso la orina fresca se denomina 'orina rancia'.

วิฆาโตติ วิคตฆาโต, จิตฺตสฺส ทุกฺขํ น โหตีติ อตฺโถ. ทิสา นปฺปฏิหญฺญตีติ ยสฺส หิ ‘‘อสุกฏฺฐานํ นาม คโต จีวราทีนิ ลภิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ทิสา ปฏิหญฺญติ นาม. ยสฺส เอวํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺส นปฺปฏิหญฺญติ นาม. ธมฺมาติ ปฏิปตฺติธมฺมา. สามญฺญสฺสานุโลมิกาติ สมณธมฺมสฺส อนุโลมา. อธิคฺคหิตาติ สพฺเพเต ตุฏฺฐจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน อธิคฺคหิตา โหนฺติ อนฺโตคตา น ปริพาหิราติ.

"Vighāto" significa libre de angustia; el sentido es que no hay sufrimiento en la mente. "Las direcciones no son un obstáculo" significa que, si un monje piensa: "Si voy a tal lugar, no obtendré túnicas u otros requisitos", entonces las direcciones se vuelven un obstáculo para él. Pero para el monje a quien no le surgen tales pensamientos, no hay obstáculos en las direcciones. "Dhammā" se refiere a las prácticas del Dhamma. "Sāmaññassānulomikā" significa que están en conformidad con las prácticas del ascetismo como Samatha y Vipassanā. "Adhiggahitā" indica que todas estas cualidades son asimiladas por el monje de mente satisfecha, volviéndose internas y no permaneciendo externas.

๘. อริยวํสสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Ariyavaṃsa Sutta (Linajes de los Nobles)

๒๘. อฏฺฐมสฺส อชฺฌาสยิโก นิกฺเขโป. อิมํ กิร มหาอริยวํสสุตฺตนฺตํ ภควา เชตวนมหาวิหาเร ธมฺมสภายํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน อตฺตโนปิ ปรปุคฺคลานมฺปิ อชฺฌาสยวเสน ปริวาเรตฺวา นิสินฺนานิ จตฺตาลีส ภิกฺขุสหสฺสานิ, ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อามนฺเตตฺวา จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อริยวํสาติ อารภิ. ตตฺถ อริยวํสาติ อริยานํ วํสา. ยถา หิ ขตฺติยวํโส พฺราหฺมณวํโส เวสฺสวํโส สุทฺทวํโส สมณวํโส กุลวํโส ราชวํโส, เอวํ อยมฺปิ อฏฺฐโม อริยวํโส อริยตนฺติ อริยปเวณี นาม โหติ. โส โข ปนายํ อริยวํโส อิเมสํ วํสานํ มูลคนฺธาทีนํ กาฬานุสาริคนฺธาทโย วิย อคฺคมกฺขายติ.

28. El octavo sutta se presenta según la inclinación personal. Se dice que el Bienaventurado, sentado en el Gran Monasterio de Jetavana, en la asamblea del Dhamma sobre el excelente asiento de Buda preparado, se dirigió a los cuarenta mil monjes que lo rodeaban, tanto por su propia voluntad como por la de otros, diciendo: "Monjes, estos cuatro son los linajes de los nobles". Aquí, "Ariyavaṃsa" significa los linajes de los Nobles. Así como existen el linaje de los guerreros, el linaje de los brahmanes, el linaje de los comerciantes, el linaje de los trabajadores, el linaje de los ascetas, el linaje de los clanes y el linaje de los reyes, así también este octavo es el linaje de los nobles, conocido como la tradición de los nobles o la herencia de los nobles. Además, este linaje de los nobles se declara como el supremo entre todos estos linajes, al igual que la fragancia del sándalo negro es suprema entre las fragancias de las raíces y demás.

เก ปน เต อริยา, เยสํ เอเต วํสาติ? อริยา วุจฺจนฺติ พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ ตถาคตสาวกา จ, เอเตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อิโต ปุพฺเพ หิ สตสหสฺสกปฺปาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก ตณฺหงฺกโร, เมธงฺกโร, สรณงฺกโร, ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร [Pg.277] พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เต อริยา, เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. เตสํ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โกณฺฑญฺโญ นาม พุทฺโธ อุปฺปนฺโน…เป… อิมสฺมึ กปฺเป กกุสนฺโธ, โกณาคมโน, กสฺสโป, อมฺหากํ ภควา โคตโมติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อปิจ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพพุทฺธ-ปจฺเจกพุทฺธ-พุทฺธสาวกานํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา.

¿Quiénes son esos Nobles cuyos linajes son estos? Los Budas, los Paccekabuddhas y los discípulos del Tathāgata son llamados Nobles; sus linajes son los linajes de los nobles (Ariyavaṃsā). Antes de esto, hace cuatro asankhyeyyas y cien mil eones, aparecieron cuatro Budas: Taṇhaṅkara, Medhaṅkara, Saraṇaṅkara y Dīpaṅkara. Ellos son los Nobles, y su linaje es el Ariyavaṃsa. Después de su parinibbāna, transcurrido un asankhyeyya, apareció el Buda llamado Koṇḍañña... y así sucesivamente en este eón han aparecido cuatro Budas: Kakusandha, Koṇāgamana, Kassapa y nuestro Bienaventurado Gotama. Ellos son los Nobles, y su linaje es el Ariyavaṃsa. Además, se refiere al linaje de todos los Budas, Paccekabuddhas y discípulos de los Budas del pasado, futuro y presente.

เต โข ปเนเต อคฺคญฺญา อคฺคาติ ชานิตพฺพา, รตฺตญฺญา ทีฆรตฺตํ ปวตฺตาติ ชานิตพฺพา, วํสญฺญา วํสาติ ชานิตพฺพา. โปราณา น อธุนุปฺปตฺติกา. อสํกิณฺณา อวิกิณฺณา อนปนีตา. อสํกิณฺณปุพฺพา อตีตพุทฺเธหิปิ น สํกิณฺณปุพฺพา, ‘‘กิ อิเมหี’’ติ น อปนีตปุพฺพา. น สํกียนฺตีติ อิทานิปิ น อปนียนฺติ. น สํกียิสฺสนฺตีติ อนาคตพุทฺเธหิปิ น อปนียิสฺสนฺติ. เย โลเก วิญฺญู สมณพฺราหฺมณา, เตหิ อปฺปฏิกุฏฺฐา, สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ อนินฺทิตา อครหิตา.

Ciertamente, estos linajes deben conocerse como los más destacados y supremos; deben conocerse como antiguos, habiendo perdurado por un largo tiempo; y deben conocerse como linajes por ser la tradición de los nobles. Son antiguos y no de origen reciente. No están mezclados, no han sido abandonados ni eliminados. Nunca fueron abandonados por los Budas del pasado ni fueron descartados. "Na saṃkīyanti" significa que incluso ahora no son eliminados. "Na saṃkīyissantīti" significa que tampoco serán eliminados por los Budas del futuro. No son reprochados por los sabios del mundo, ya sean ascetas o brahmanes; no son criticados ni despreciados por los ascetas y brahmanes sabios.

สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ ปจฺจยสนฺโตสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. อิตรีตเรนาติ น ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน เกนจิ, อถ โข ยถาลทฺธาทีนํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. เตสํ วิตฺถารกถา ‘‘สนฺตุฏฺฐสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อิติ อิเม ตโย สนฺโตเส สนฺธาย ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, ยถาลทฺธาทีสุ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺโฐ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

"Está satisfecho" significa que está satisfecho mediante la satisfacción con los requisitos. "Con cualquier tipo" significa que no se trata de elegir entre túnicas gruesas, finas, bastas, excelentes, firmes o viejas, sino que se refiere a estar satisfecho con cualquier túnica que se obtenga. En las túnicas hay tres tipos de satisfacción: satisfacción con lo obtenido, satisfacción según la capacidad de uno y satisfacción con lo que es apropiado. Este mismo principio se aplica al alimento recibido en la limosna y demás. La explicación detallada de estas satisfacciones debe entenderse según el método expuesto en este octavo sutta: "Monjes, para aquel que está satisfecho, surgen estados mentales sanos que no habían surgido". Por lo tanto, refiriéndose a estos tres tipos de satisfacción, se dice: "Está satisfecho con cualquier tipo de túnica, satisfecho con cualquier túnica que obtenga".

เอตฺถ จ จีวรํ ชานิตพฺพํ, จีวรกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปํสุกูลํ ชานิตพฺพํ, จีวรสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, จีวรปฺปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ ชานิตพฺพานิ. ตตฺถ จีวรํ ชานิตพฺพนฺติ โขมาทีนิ ฉ จีวรานิ ทุกูลาทีนิ ฉ อนุโลมจีวรานิ ชานิตพฺพานิ. อิมานิ ทฺวาทส กปฺปิยจีวรานิ. กุสจีรํ, วากจีรํ, ผลกจีรํ, เกสกมฺพลํ, วาฬกมฺพลํ, โปตฺถโก, จมฺมํ, อุลูกปกฺขํ, รุกฺขทุสฺสํ, ลตาทุสฺสํ, เอรกทุสฺสํ, กทลิทุสฺสํ, เวฬุทุสฺสนฺติ เอวมาทีนิ ปน อกปฺปิยจีวรานิ.

En este contexto, se debe conocer la túnica, el campo de origen de la túnica, la túnica de trapos desechados, la satisfacción con la túnica y las prácticas ascéticas vinculadas a la túnica. Sobre conocer la túnica: se deben conocer las seis clases de túnicas de lino y similares, y las seis clases de túnicas semejantes como las de seda fina. Estas doce son las túnicas permitidas para los monjes. Sin embargo, túnicas hechas de hierba kusa, de corteza, de tablillas de madera, de pelo humano, de crines de animales, de tela de corteza, de piel, de plumas de búho, de fibras de árboles, de enredaderas, de fibras de juncos, de fibras de banano o de tiras de bambú, son túnicas no permitidas.

จีวรกฺเขตฺตนฺติ [Pg.278] ‘‘สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน, ปํสุกูลํ วา’’ติ เอวํ อุปฺปชฺชนโต ฉ เขตฺตานิ, อฏฺฐนฺนญฺจ มาติกานํ วเสน อฏฺฐ เขตฺตานิ ชานิตพฺพานิ.

"Campo de origen de la túnica" se refiere a los seis campos de donde surgen: de la Sangha, de un grupo de monjes, de los parientes, de los amigos, de la propia riqueza o de trapos de desecho. Además, según las ocho matrices (mātikā), se deben conocer ocho campos de origen de las túnicas.

ปํสุกูลนฺติ โสสานิกํ, ปาปณิกํ, รถิยํ, สงฺการกูฏกํ, โสตฺถิยํ, สินานํ, ติตฺถํ, คตปจฺจาคตํ, อคฺคิทฑฺฒํ, โคขายิตํ, อุปจิกขายิตํ, อุนฺทูรขายิตํ, อนฺตจฺฉินฺนํ, ทสจฺฉินฺนํ, ธชาหฏํ, ถูปํ, สมณจีวรํ, สามุทฺทิยํ, อาภิเสกิยํ, ปนฺถิกํ, วาตาหฏํ, อิทฺธิมยํ, เทวทตฺติยนฺติ เตวีสติ ปํสุกูลานิ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ จ โสตฺถิยนฺติ คพฺภมลหรณํ. คตปจฺจาคตนฺติ มตกสรีรํ ปารุปิตฺวา สุสานํ เนตฺวา อานีตจีวรํ. ธชาหฏนฺติ ธชํ อุสฺสาเปตฺวา ตโต อานีตํ. ถูปนฺติ วมฺมิเก ปูชิตจีวรํ. สามุทฺทิยนฺติ สมุทฺทวีจีหิ ถลํ ปาปิตํ. ปนฺถิกนฺติ ปนฺถํ คจฺฉนฺเตหิ โจรภเยน ปาสาเณหิ โกฏฺเฏตฺวา ปารุตจีวรํ. อิทฺธิมยนฺติ เอหิภิกฺขุจีวรํ. เสสํ ปากฏเมวาติ.

Se deben conocer veintitrés tipos de mantos de trapos desechados (paṃsukūla): el del cementerio, el de la tienda, el de la calle, el del montón de basura, el de los restos del parto, el del baño ritual, el del vado, el que ha ido y vuelto (del cementerio), el quemado por el fuego, el roído por bueyes, el roído por termitas, el roído por ratones, el cortado por los extremos, el cortado por los flecos, el usado como bandera, el de un hormiguero, el manto de un asceta, el del océano, el del rito de consagración, el del camino, el llevado por el viento, el creado por poder psíquico y el dado por los devas. Aquí, 'sotthiya' se refiere al manto para limpiar las impurezas del parto. 'Gatapaccāgata' es el manto que, tras haber cubierto un cadáver y haber sido llevado al cementerio, es traído de vuelta. 'Dhajāhaṭa' es el manto traído por el viento tras haber sido izado como bandera. 'Thūpa' es el manto ofrecido en un hormiguero. 'Sāmuddiya' es el manto arrojado a la orilla por las olas del océano. 'Panthika' es el manto que quienes viajan por el camino, por temor a los ladrones, golpean con piedras para que parezca viejo antes de vestirlo. 'Iddhimaya' se refiere al manto de la ordenación 'Ehi Bhikkhu'. El resto es de significado evidente.

จีวรสนฺโตโสติ วีสติ จีวรสนฺโตสา – จีวเร วิตกฺกสนฺโตโส, คมนสนฺโตโส, ปริเยสนสนฺโตโส, ปฏิลาภสนฺโตโส, มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส, โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส, ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโส, อุทกสนฺโตโส, โธวนสนฺโตโส, กรณสนฺโตโส, ปริมาณสนฺโตโส, สุตฺตสนฺโตโส, สิพฺพนสนฺโตโส, รชนสนฺโตโส, กปฺปสนฺโตโส, ปริโภคสนฺโตโส, สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส, วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ.

En cuanto a la satisfacción con los mantos (cīvarasantosa), existen veinte tipos: satisfacción en el pensamiento, satisfacción en el ir, satisfacción en la búsqueda, satisfacción en la obtención, satisfacción en la medida de lo recibido, satisfacción en evitar la codicia, satisfacción según lo obtenido, satisfacción según la propia fuerza, satisfacción según la idoneidad, satisfacción con el agua, satisfacción en el lavado, satisfacción en la confección, satisfacción en la medida, satisfacción con el hilo, satisfacción en la costura, satisfacción en el teñido, satisfacción en la marca de propiedad (kappabindu), satisfacción en el uso, satisfacción en evitar el almacenamiento y satisfacción en el desprendimiento.

ตตฺถ สาทกภิกฺขุนา เตมาสํ นิพทฺธวาสํ วสิตฺวา เอกมาสมตฺตํ วิตกฺเกตุํ วฏฺฏติ. โส หิ ปวาเรตฺวา จีวรมาเส จีวรํ กโรติ, ปํสุกูลิโก อฑฺฒมาเสเนว กโรติ. อิทํ มาสฑฺฒมาสมตฺตํ วิตกฺกนํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม. วิตกฺกสนฺโตเสน ปน สนฺตุฏฺเฐน ภิกฺขุนา ปาจีนขณฺฑราชิวาสิกปํสุกูลิกตฺเถรสทิเสน ภวิตพฺพํ.

Al respecto, a un monje que usa mantos donados, tras haber residido permanentemente durante los tres meses del retiro de lluvia, le es lícito reflexionar sobre la obtención de un manto durante aproximadamente un mes. Pues él, tras realizar la invitación (pavāraṇā), confecciona el manto en el mes dedicado a ello; en cambio, el que viste trapos desechados (paṃsukūliko) lo hace en solo medio mes. Esta reflexión durante un mes o medio mes se llama satisfacción en el pensamiento (vitakkasantosa). El monje que está satisfecho con esta reflexión debe ser como el anciano que vestía trapos desechados y residía en Pācīnakhaṇḍarāji.

เถโร กิร ‘‘เจติยปพฺพตวิหาเร เจติยํ วนฺทิสฺสามี’’ติ อาคโต เจติยํ วนฺทิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ จีวรํ ชิณฺณํ, พหูนํ วสนฏฺฐาเน ลภิสฺสามี’’ติ. โส มหาวิหารํ คนฺตฺวา สงฺฆตฺเถรํ ทิสฺวา วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ วุตฺโถ ปุนทิวเส จีวรํ อาทาย อาคนฺตฺวา เถรํ วนฺทิ. เถโร ‘‘กึ[Pg.279], อาวุโส’’ติ อาห. คามทฺวารํ, ภนฺเต, คมิสฺสามีติ. อหมฺปาวุโส, คมิสฺสามีติ. สาธุ, ภนฺเตติ คจฺฉนฺโต มหาโพธิทฺวารโกฏฺฐเก ฐตฺวา ‘‘ปุญฺญวนฺตานํ วสนฏฺฐาเน มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อปริสุทฺโธ เม วิตกฺโก’’ติ ตโตว ปฏินิวตฺติ. ปุนทิวเส อมฺพงฺคณสมีปโต, ปุนทิวเส มหาเจติยสฺส อุตฺตรทฺวารโต ตตฺเถว ปฏินิวตฺติตฺวา จตุตฺถทิวเส เถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. เถโร ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน วิตกฺโก น ปริสุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ จีวรํ คเหตฺวา เตน สทฺธึเยว ปญฺหํ ปุจฺฉมาโน คามํ ปาวิสิ. ตญฺจ รตฺตึ เอโก มนุสฺโส อุจฺจารปลิพุทฺโธ สาฏเกเยว วจฺจํ กตฺวา ตํ สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺเฑสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโร ตํ นีลมกฺขิกาหิ สมฺปริกิณฺณํ ทิสฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหสิ. มหาเถโร ‘‘กึ, อาวุโส, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหาสี’’ติ. นาหํ, ภนฺเต, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหามิ, มยฺหํ ปิตุ ทสพลสฺส ปคฺคณฺหามิ, ปุณฺณทาสิยา สรีรํ ปารุปิตฺวา ฉฑฺฑิตํ ปํสุกูลํ ตุมฺพมตฺเต ปาณเก วิธุนิตฺวา สุสานโต คณฺหนฺเตน ทุกฺกรตรํ กตํ, ภนฺเตติ. มหาเถโร ‘‘ปริสุทฺโธ วิตกฺโก ปํสุกูลิกสฺสา’’ติ จินฺเตสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโรปิ ตสฺมึเยว ฐาเน ฐิโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตีณิ ผลานิ ปตฺโต ตํ สาฏกํ คเหตฺวา จีวรํ กตฺวา ปารุปิตฺวา ปาจีนขณฺฑราชึ คนฺตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

Se cuenta que dicho anciano, pensando: 'Veneraré la estupa en el monasterio de Cetiyapabbata', llegó allí y, tras la veneración, reflexionó: 'Mi manto está gastado; en un lugar donde moren muchos, obtendré uno'. Fue al Mahāvihāra, vio al anciano de la comunidad y, tras preguntar por un lugar de estancia, residió allí. Al día siguiente, tomando sus materiales para el manto, fue y saludó al anciano. Este preguntó: '¿A dónde vas, hermano?'. Él respondió: 'Señor, iré a la puerta de la aldea'. El anciano dijo: 'Yo también iré, hermano'. 'Está bien, señor', asintió. Mientras iba, se detuvo en el portal de la Gran Bodhi y pensó: 'En el lugar donde viven personas meritorias obtendré algo agradable'; pero inmediatamente recapacitó: 'Mi pensamiento no es puro', y regresó desde allí mismo. Al día siguiente hizo lo mismo cerca de Ambaṅgaṇa, y al otro día desde la puerta norte de la Gran Estupa, regresando siempre al mismo lugar. Al cuarto día, fue ante el anciano. El anciano, pensando: 'El pensamiento de este monje no debe ser puro', tomó su manto y entró en la aldea con él, haciéndole preguntas. Esa noche, un hombre afectado por una urgencia intestinal defecó en su propia vestidura y la arrojó en un montón de basura. El monje paṃsukūlika, al verla cubierta de moscas azules, juntó sus manos en señal de respeto. El Gran Anciano le preguntó: '¿Por qué, hermano, saludas a un montón de basura?'. Él respondió: 'Señor, no saludo al montón de basura, sino a mi padre, el Poseedor de los Diez Poderes. Fue una tarea difícil para Él cuando, apartando insectos del tamaño de una medida tumba, tomaba trapos de los cementerios que habían sido arrojados tras cubrir el cuerpo de una esclava como Puṇṇā'. El Gran Anciano pensó: 'Puro es el pensamiento de este monje paṃsukūlika'. El anciano paṃsukūlika, permaneciendo en ese mismo lugar, desarrolló la visión cabal (vipassanā) y alcanzó los tres frutos; luego tomó ese trozo de tela, confeccionó su manto, se lo vistió y, al ir a Pācīnakhaṇḍarāji, alcanzó el fruto supremo del Arantado.

จีวรตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส ปน ‘‘กตฺถ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว คมนํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺตสฺส ปน เยน วา เตน วา สทฺธึ อปริเยสิตฺวา ลชฺชึ เปสลํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา ปริเยสนํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. เอวํ ปริเยสนฺตสฺส อาหริยมานํ จีวรํ ทูรโต ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ ภวิสฺสติ, เอตํ อมนาป’’นฺติ เอวํ อวิตกฺเกตฺวา ถูลสุขุมาทีสุ ยถาลทฺเธเนว สนฺตุสฺสนํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. เอวํ ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺสาปิ ‘‘เอตฺตกํ ทุปฏฺฏสฺส ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ เอกปฏฺฏสฺสา’’ติ อตฺตโน ปโหนกมตฺเตเนว สนฺตุสฺสนํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. จีวรํ ปริเยสนฺตสฺส ปน ‘‘อสุกสฺส ฆรทฺวาเร มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา จรณํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม.

Para quien va en busca de un manto, el ir con el tema de meditación como prioridad, sin pensar '¿dónde lo obtendré?', se llama satisfacción en el ir (gamanasantosa). Para quien lo busca, el no buscarlo junto con cualquiera, sino junto a un monje íntegro y modesto, se llama satisfacción en la búsqueda (pariyesanasantosa). Para quien busca de esta manera, el no reflexionar al ver desde lejos el manto que le traen: 'esto será agradable' o 'esto será desagradable', sino estar satisfecho con lo que sea que reciba, ya sea tosco o fino, se llama satisfacción en la obtención (paṭilābhasantosa). Incluso al recibir lo obtenido de esta forma, el estar satisfecho solo con lo necesario para uno mismo, pensando 'esto será para un manto de doble capa' o 'esto será para uno de una sola capa', se llama satisfacción en la medida de lo recibido (mattappaṭiggahana-santosa). Para quien busca un manto, el deambular por el orden de las casas sin pensar 'en la puerta de la casa de tal persona obtendré algo agradable', se llama satisfacción en evitar la codicia (loluppavivajjanasantosa).

ลูขปณีเตสุ เยน เกนจิ ยาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ยถาลทฺเธเนว ยาปนํ ยถาลาภสนฺโตโส นาม. อตฺตโน ถามํ ชานิตฺวา เยน ยาเปตุํ สกฺโกติ, เตน ยาปนํ ยถาพลสนฺโตโส นาม. มนาปํ อญฺญสฺส [Pg.280] ทตฺวา อตฺตนา เยน เกนจิ ยาปนํ ยถาสารุปฺปสนฺโตโส นาม.

Para aquel que es capaz de subsistir con cualquier cosa entre lo tosco y lo excelente, la subsistencia con lo que sea que haya obtenido se llama satisfacción según lo obtenido (yathālābhasantosa). El conocer la propia capacidad y subsistir con el manto con el que se es capaz de hacerlo se llama satisfacción según la propia fuerza (yathābalasantosa). El dar el manto agradable a otro y subsistir uno mismo con cualquier cosa se llama satisfacción según la idoneidad (yathāsāruppasantosa).

‘‘กตฺถ อุทกํ มนาปํ, กตฺถ อมนาป’’นฺติ อวิจาเรตฺวา เยน เกนจิ โธวนูปเคน อุทเกน โธวนํ อุทกสนฺโตโส นาม. ปณฺฑุมตฺติกเครุกปูติปณฺณรสกิลิฏฺฐานิ ปน อุทกานิ วชฺเชตุํ วฏฺฏติ. โธวนฺตสฺส ปน มุคฺคราทีหิ อปหริตฺวา หตฺเถหิ มทฺทิตฺวา โธวนํ โธวนสนฺโตโส นาม. ตถา อสุชฺฌนฺตํ ปณฺณานิ ปกฺขิปิตฺวา ตาปิตอุทเกนาปิ โธวิตุํ วฏฺฏติ. เอวํ โธวิตฺวา กโรนฺตสฺส ‘‘อิทํ ถูลํ, อิทํ สุขุม’’นฺติ อโกเปตฺวา ปโหนกนีหาเรเนว กรณํ กรณสนฺโตโส นาม. ติมณฺฑลปติจฺฉาทนมตฺตสฺเสว กรณํ ปริมาณสนฺโตโส นาม. จีวรกรณตฺถาย ปน มนาปํ สุตฺตํ ปริเยสิสฺสามีติ อวิจาเรตฺวา รถิกาทีสุ วา เทวฏฺฐาเน วา อาหริตฺวา ปาทมูเล วา ฐปิตํ ยํกิญฺจิเทว สุตฺตํ คเหตฺวา กรณํ สุตฺตสนฺโตโส นาม.

El llamado «contentamiento con el agua» (udakasantoso) consiste en lavar [los mantos] con cualquier agua apta para el lavado, sin andar examinando: «¿En qué lugar el agua es agradable? ¿En qué lugar es desagradable?». Sin embargo, se deben evitar las aguas que estén turbias o contaminadas con arcilla pálida, ocre, hojas podridas o residuos de follaje. Por otro lado, el «contentamiento con el lavado» (dhovanasantoso) consiste en que el monje lave frotando con las manos, sin golpear [la tela] con mazos u otros objetos similares. Asimismo, si un manto que no se limpia fácilmente lo requiere, es apropiado lavarlo añadiendo hojas [de jambo o mango] o incluso con agua caliente. Al monje que procede así tras el lavado, el hecho de confeccionar el manto de manera suficiente y adecuada, sin perturbar su contentamiento pensando: «este es grueso, aquel es fino», se le llama «contentamiento con la confección» (karaṇasantoso). Confeccionarlo solo con la medida suficiente para cubrir las tres áreas [las rodillas y el ombligo] es el «contentamiento con la medida» (parimāṇasantoso). Finalmente, el «contentamiento con el hilo» (suttasantoso) consiste en tomar cualquier hilo que se encuentre, ya sea recogido de los caminos o de los santuarios de deidades, o puesto a los pies de uno, para confeccionar el manto, sin andar buscando con el deseo de: «buscaré un hilo agradable».

กุสิพนฺธนกาเล ปน องฺคุลมตฺเต สตฺต วาเร น วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส หิ โย ภิกฺขุ สหาโย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโทปิ นตฺถิ. ติวงฺคุลมตฺเต ปน สตฺต วาเร วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส มคฺคปฺปฏิปนฺเนนาปิ สหาเยน ภวิตพฺพํ. โย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโท. อยํ สิพฺพนสนฺโตโส นาม. รชนฺเตน ปน กาฬกจฺฉกาทีนิ ปริเยสนฺเตน น จริตพฺพํ, โสมวกฺกลาทีสุ ยํ ลภติ, เตน รชิตพฺพํ. อลภนฺเตน ปน มนุสฺเสหิ อรญฺเญ วากํ คเหตฺวา ฉฑฺฑิตรชนํ วา ภิกฺขูหิ ปจิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ วา คเหตฺวา รชิตพฺพํ. อยํ รชนสนฺโตโส นาม. นีลกทฺทมกาฬสาเมสุ ยํกิญฺจิ คเหตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐ นิสินฺนสฺส ปญฺญายมานกปฺปกรณํ กปฺปสนฺโตโส นาม.

En el momento de coser los bordes del manto (kusibandhana), no se debe clavar la aguja siete veces en el espacio de un solo dedo. De hecho, para el monje que actúa así, si no cuenta con un compañero, no hay ruptura del deber (vattabheda). En cambio, se debe clavar la aguja siete veces en el espacio de tres dedos; para quien actúa así, incluso si está en camino, debe contar con un compañero. Si no lo tiene, hay ruptura del deber. Esto se denomina «contentamiento con la costura» (sibbanasantoso). Respecto al teñido, el monje no debe andar buscando tintes como el de la agalla negra (kāḷakacchaka), sino que debe teñir con lo que obtenga de la corteza de Somavakkala u otros similares. Si no lo obtiene, debe teñir usando el tinte desechado por los laicos que han tomado fibras en el bosque, o bien usando el residuo del tinte desechado tras haber sido cocido por otros monjes. Esto es el «contentamiento con el tinte» (rajanasantoso). El realizar la marca de decoloración (kappabindu) de un modo que sea claramente visible, utilizando cualquiera de los colores entre el azul oscuro, el barro o el negro grisáceo, de modo que sea perceptible incluso para alguien sentado sobre el lomo de un elefante, es el «contentamiento con la marca» (kappasantoso).

หิริโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตวเสน ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. ทุสฺสํ ปน ลภิตฺวา สุตฺตํ วา สูจึ วา การกํ วา อลภนฺเตน ฐเปตุํ วฏฺฏติ, ลภนฺเตน น วฏฺฏติ. กตมฺปิ สเจ อนฺเตวาสิกาทีนํ ทาตุกาโม โหติ, เต จ อสนฺนิหิตา, ยาว อาคมนา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อาคตมตฺเตสุ ทาตพฺพํ. ทาตุํ อสกฺโกนฺเตน อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญสฺมึ จีวเร สติ ปจฺจตฺถรณมฺปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ. อนธิฏฺฐิตเมว หิ สนฺนิธิ [Pg.281] โหติ, อธิฏฺฐิตํ น โหตีติ มหาสีวตฺเถโร อาห. อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. วิสฺสชฺเชนฺเตน ปน น มุขํ โอโลเกตฺวา ทาตพฺพํ, สารณียธมฺเม ฐตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺพนฺติ อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

El uso del manto basado únicamente en el propósito de cubrir las partes privadas por pudor es el «contentamiento con el uso» (paribhogasantoso). Por otro lado, si un monje obtiene tela pero no consigue hilo, aguja o a alguien que lo confeccione, es apropiado guardarla; pero si los consigue, no es apropiado guardarla [sin confeccionarla]. Incluso si ya está confeccionado, si desea darlo a sus discípulos u otros, y estos no están presentes, es apropiado guardarlo hasta que lleguen. Una vez que lleguen, debe entregarlo. Si no puede darlo, debe determinarlo (adhiṭṭhātabba). Si posee otro manto, es apropiado incluso determinarlo como cobertor de cama (paccattharaṇa). Pues, como dijo el Anciano Mahāsīva: «Solo lo que no ha sido determinado se considera almacenamiento acumulado (sannidhi); lo que ha sido determinado no lo es». Esto es el «contentamiento con la evitación del almacenamiento» (sannidhiparivajjanasantoso). Al renunciar o entregar algo, no debe hacerse mirando la cara [por favoritismo], sino que debe entregarse basándose en los principios de la vida comunitaria (sāraṇīyadhamma); esto es el «contentamiento con la entrega» (vissajjanasantoso).

จีวรปฺปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ นาม ปํสุกูลิกงฺคญฺเจว เตจีวริกงฺคญฺจ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔-๒๕) เวทิตพฺพา. อิติ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ทฺเว ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ.

Las prácticas ascéticas (dhutaṅga) vinculadas al manto son dos: la práctica de usar mantos de trapos desechados (paṃsukūlikaṅga) y la práctica de poseer solo los tres mantos (tecīvarikaṅga). La explicación detallada de estas debe conocerse en el Visuddhimagga. De este modo, el monje que perfecciona el Gran Noble Linaje del contentamiento con los mantos (cīvarasantosamahāariyavaṃsa) protege estas dos prácticas ascéticas. Al protegerlas, se le reconoce como alguien que vive satisfecho según el Gran Noble Linaje del contentamiento con los mantos.

วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ. เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก สนฺตุฏฺโฐ เจว โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ วุตฺตํ.

Respecto a «quien alaba [el contentamiento]» (vaṇṇavādī): un monje puede estar satisfecho personalmente pero no elogia las virtudes del contentamiento. Otro puede no estar satisfecho pero elogia sus virtudes. Un tercero no está satisfecho ni elogia sus virtudes. Y un cuarto monje está satisfecho personalmente y también elogia las virtudes del contentamiento. Para mostrar a este último, el Bienaventurado dijo: «está satisfecho con cualquier manto y además es alguien que alaba dicho contentamiento».

อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหินคมนานุโยคปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อปฺปติรูปนฺติ อยุตฺตํ. อลทฺธา จาติ อลภิตฺวา. ยถา เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสติ ปริตสฺสติ, สนฺตุฏฺโฐ ภิกฺขุ เอวํ อลทฺธา จีวรํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อคธิโตติ วิคตโลภคิทฺโธ. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อนาปนฺโน. อนชฺโฌปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโต อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ เคธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ วุตฺตํ นิสฺสรณเมว ปชานนฺโต.

«Búsqueda inapropiada» (anesana) se refiere a las diversas formas de medios de vida incorrectos, como actuar como mensajero o recadero. «Inadecuado» (appatirūpa) significa impropio. «Incluso al no obtener» (aladdhā ca) significa que, a diferencia de algunos que, al no conseguir un manto, se preguntan: «¿Cómo podré obtenerlo?», y recurriendo a monjes de gran mérito realizan actos de engaño o se angustian y ansían en todas direcciones, el monje satisfecho no se angustia aunque no obtenga el manto. «Y al obtener» (laddhā ca) significa conseguirlo de manera justa y equitativa. «Sin codicia» (agadhitoti) es estar libre de la avidez del apego. «Sin fascinación» (amucchitoti) es no caer en el aturdimiento por un deseo excesivo. «Sin obsesión» (anajjhopannoti) significa que no está dominado ni envuelto por la sed del deseo. «Viendo el peligro» (ādīnavadassāvī) significa que percibe las faltas tanto en las transgresiones por búsqueda inapropiada como en el uso apegado de las posesiones. «Con la sabiduría de la liberación» (nissaraṇapañño) significa que reconoce plenamente el propósito de uso como el medio para liberarse [de las sensaciones], tal como se ha dicho: «Solo para protegerse del frío».

อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยาติ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺฐิยา. เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อหํ ปํสุกูลิโก, มยา อุปสมฺปทมาเฬเยว ปํสุกูลิกงฺคํ คหิตํ, โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. โน ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู น ปํสุกูลิกา’’ติ วา, ‘‘ปํสุกูลิกงฺคมตฺตมฺปิ เอเตสํ นตฺถี’’ติ วา เอวํ ปรํ น วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโขติ โย ตสฺมึ จีวรสนฺโตเส วณฺณวาทาทีสุ วา ทกฺโข เฉโก [Pg.282] พฺยตฺโต. อนลโสติ สาตจฺจกิริยาย อาลสิยวิรหิโต. สมฺปชาโน ปฏิสฺสโตติ สมฺปชานปญฺญาย เจว สติยา จ ยุตฺโต. อริยวํเส ฐิโตติ อริยวํเส ปติฏฺฐิโต.

«Contentamiento con cualquier tipo de manto» se refiere a la satisfacción con cualquier prenda. «No se exalta a sí mismo» significa que no se vanagloria pensando: «Yo visto de trapos desechados, tomé esta práctica desde mi misma ordenación, ¿quién hay igual a mí?». «Ni desprecia a otros» significa que no denigra a los demás diciendo: «Estos otros monjes no usan mantos de trapos» o «Ni siquiera tienen una pizca de práctica ascética». «Quien es allí diligente» se refiere a quien es hábil, experto y sagaz en dicho contentamiento con los mantos y en el elogio de sus virtudes. «No perezoso» (analaso) significa que está libre de negligencia mediante la práctica persistente. «Plenamente consciente y atento» (sampajāno paṭissato) significa que posee tanto la sabiduría de la clara comprensión como la atención plena. «Establecido en el Noble Linaje» significa que está firmemente cimentado en la tradición de los Nobles (ariyavaṃsa).

อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน. เอตฺถาปิ ปิณฺฑปาโต ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปิณฺฑปาตสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตปฺปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ ปิณฺฑปาโตติ โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํสํ ขีรํ ทธิ สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ ยาคุ ขาทนียํ สายนียํ เลหนียนฺติ โสฬส ปิณฺฑปาตา.

‘Con cualquier alimento de limosna’ (itarītarena piṇḍapātena) significa con cualquier tipo de comida recibida por limosna. También en este punto, debe conocerse el alimento de limosna (piṇḍapāta), debe conocerse el campo del alimento de limosna (piṇḍapātakkhetta), debe conocerse el contento con el alimento de limosna (piṇḍapātasantoso), y deben conocerse las prácticas ascéticas (dhutaṅga) relacionadas con el alimento de limosna. Al respecto, el alimento de limosna (piṇḍapāta) consiste en: arroz cocido, pan de cebada (kummāso), harina de cereales (sattu), pescado, carne, leche, cuajada, mantequilla clarificada, mantequilla fresca, aceite, miel, melaza, gachas (yāgu), alimentos sólidos (khādanīya), alimentos semi-sólidos (sāyanīya) y alimentos líquidos (lehanīya); estos son los dieciséis tipos de alimento de limosna.

ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตนฺติ สงฺฆภตฺตํ อุทฺเทสภตฺตํ นิมนฺตนํ สลากภตฺตํ ปกฺขิกํ อุโปสถิกํ ปาฏิปทิกภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ คมิกภตฺตํ คิลานภตฺตํ คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ ธุรภตฺตํ กุฏิภตฺตํ วารภตฺตํ วิหารภตฺตนฺติ ปนฺนรส ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตานิ.

‘El campo del alimento de limosna’ (piṇḍapātakkhetta) comprende: comida ofrecida a la Orden (saṅghabhatta), comida ofrecida a monjes específicos (uddesabhatta), comida por invitación (nimantana), comida por sorteo (salākabhatta), comida de la quincena (pakkhika), comida del día de Uposatha (uposathika), comida del día posterior al Uposatha (pāṭipadikabhatta), comida para huéspedes (āgantukabhatta), comida para viajeros (gamikabhatta), comida para enfermos (gilānabhatta), comida para quienes cuidan enfermos (gilānupaṭṭhākabhatta), comida provista regularmente en una casa (dhurabhatta), comida para una cabaña específica (kuṭibhatta), comida por turnos (vārabhatta) y comida para el monasterio (vihārabhatta); estos son los quince campos del alimento de limosna.

ปิณฺฑปาตสนฺโตโสติ ปิณฺฑปาเต วิตกฺกสนฺโตโส คมนสนฺโตโส ปริเยสนสนฺโตโส ปฏิลาภสนฺโตโส ปฏิคฺคหณสนฺโตโส มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโส อุปการสนฺโตโส ปริมาณสนฺโตโส ปริโภคสนฺโตโส สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ ปนฺนรส สนฺโตสา.

‘El contento con el alimento de limosna’ (piṇḍapātasantoso) consiste en: el contento en el pensamiento (vitakkasantoso), el contento en el ir (gamanasantoso), el contento en la búsqueda (pariyesanasantoso), el contento en la obtención (paṭilābhasantoso), el contento en la recepción (paṭiggahaṇasantoso), el contento en la recepción moderada (mattapaṭiggahaṇasantoso), el contento al evitar la avidez (loluppavivajjanasantoso), el contento con lo que se obtenga (yathālābhasantoso), el contento según la propia fuerza (yathābalasantoso), el contento según lo que es apropiado (yathāsāruppasantoso), el contento por la utilidad (upakārasantoso), el contento en la cantidad (parimāṇasantoso), el contento en el consumo (paribhogasantoso), el contento al evitar el almacenamiento (sannidhiparivajjanasantoso) y el contento en la renuncia o distribución (vissajjanasantoso); estos son los quince tipos de contento.

ตตฺถ สาทโก ภิกฺขุ มุขํ โธวิตฺวา วิตกฺเกติ. ปิณฺฑปาติเกน ปน คเณน สทฺธึ จรตา สายํ เถรูปฏฺฐานกาเล ‘‘สฺเว กตฺถ ปิณฺฑาย จริสฺสามาติ? อสุกคาเม, ภนฺเต’’ติ เอตฺตกํ จินฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย น วิตกฺเกตพฺพํ. เอกจาริเกน วิตกฺกมาฬเก ฐตฺวา วิตกฺเกตพฺพํ. ตโต ปฏฺฐาย วิตกฺเกนฺโต อริยวํสา จุโต โหติ ปริพาหิโร. อยํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม.

Entre estos, el monje que se deleita [en este contento] se lava la boca y reflexiona. Para aquel que camina por limosna con un grupo, al momento de servir al monje mayor por la tarde, si el mayor pregunta: ‘¿Dónde iremos por limosna mañana?’, y él responde: ‘Venerable señor, iremos a tal aldea’, habiendo pensado solo esto, no debe reflexionar más sobre ello a partir de ese momento. El monje que camina solo debe reflexionar mientras está en su lugar de meditación (vitakkamāḷake). Si reflexiona más allá de ese punto, se desvía del Linaje de los Nobles (ariyavaṃsa) y queda fuera de él. Esto se denomina el contento en el pensamiento (vitakkasantoso).

ปิณฺฑาย ปวิสนฺเตน ‘‘กุหึ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน คนฺตพฺพํ. อยํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺเตน ยํ วา ตํ วา อคฺคเหตฺวา ลชฺชึ เปสลเมว คเหตฺวา ปริเยสิตพฺพํ. อยํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. ทูรโตว อาหริยมานํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ[Pg.283], เอตํ อมนาป’’นฺติ จิตฺตํ น อุปฺปาเทตพฺพํ. อยํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. ‘‘อิมํ มนาปํ คณฺหิสฺสามิ, อิมํ อมนาปํ น คณฺหิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ยํกิญฺจิ ยาปนมตฺตํ คเหตพฺพเมว. อยํ ปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม.

Al entrar en la aldea por limosna, debe ir sin pensar ‘¿dónde obtendré comida?’, manteniendo el tema de meditación (kammaṭṭhāna) como prioridad. Esto se denomina el contento en el ir (gamanasantoso). Al buscar limosna, no debe ir con cualquiera, sino que debe buscarla yendo solo con monjes que posean vergüenza moral y virtud. Esto se denomina el contento en la búsqueda (pariyesanasantoso). Al ver desde lejos que traen comida, no debe generar el pensamiento: ‘esta es apetecible’ o ‘esta no es apetecible’. Esto se denomina el contento en la obtención (paṭilābhasantoso). Sin pensar ‘recibiré esta comida agradable, no recibiré esta desagradable’, debe recibir cualquier cosa que sea suficiente para el sustento. Esto se denomina el contento en la recepción (paṭiggahaṇasantoso).

เอตฺถ ปน เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโมปิ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณเนว คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโกปิ อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโก ปน พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณน คเหตพฺพํ. ปฏิคฺคหณสฺมิญฺหิ มตฺตํ อชานนฺโต มนุสฺสานํ ปสาทํ มกฺเขติ, สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ, สาสนํ น กโรติ, วิชาตมาตุยาปิ จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. อิติ มตฺตํ ชานิตฺวาว ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ อยํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. อฑฺฒกุลานิเยว อคนฺตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา คนฺตพฺพํ. อยํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม. ยถาลาภสนฺโตสาทโย จีวเร วุตฺตนยา เอว.

Además, en este punto, si las ofrendas son muchas pero el donante desea dar poco, se debe recibir poco. Si las ofrendas son muchas y el donante desea dar mucho, se debe recibir solo con moderación. Si las ofrendas no son muchas y el donante desea dar poco, se debe recibir poco. Si las ofrendas no son muchas pero el donante desea dar mucho, se debe recibir con moderación. Pues el monje que no conoce la moderación al recibir empaña la fe de las personas, malogra lo que se da por fe, no sigue la enseñanza y no puede ganarse el corazón ni siquiera de su propia madre. Así, habiendo conocido la moderación, debe recibir; esto se denomina el contento en la recepción moderada (mattapaṭiggahaṇasantoso). No se debe ir solo a las casas de familias ricas, sino que se debe ir siguiendo el orden de las puertas. Esto se denomina el contento al evitar la avidez (loluppavivajjanasantoso). El contento con lo que se obtenga y los demás tipos se explican de la misma manera que en el caso de los mantos.

ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สมณธมฺมํ อนุปาเลสฺสามี’’ติ เอวํ อุปการํ ญตฺวา ปริภุญฺชนํ อุปการสนฺโตโส นาม. ปตฺตํ ปูเรตฺวา อานีตํ น ปฏิคฺคเหตพฺพํ. อนุปสมฺปนฺเน สติ เตน คาหาเปตพฺพํ, อสติ หราเปตฺวา ปฏิคฺคหณมตฺตํ คเหตพฺพํ. อยํ ปริมาณสนฺโตโส นาม. ‘‘ชิฆจฺฉาย ปฏิวิโนทนํ อิทเมตฺถ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. นิทหิตฺวา น ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. มุขํ อโนโลเกตฺวา สารณียธมฺเม ฐิเตน วิสฺสชฺเชตพฺพํ. อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

Consumir el alimento de limosna reconociendo su utilidad, pensando: ‘lo consumiré para mantener la práctica de monje’, se denomina el contento por la utilidad (upakārasantoso). Si traen un cuenco lleno de comida, no debe recibirse todo; si hay un novicio o laico presente, debe hacerse que él lo tome; si no hay nadie, debe hacerse llevar y recibirse solo lo necesario para la comida. Esto se denomina el contento en la cantidad (parimāṇasantoso). Consumir pensando: ‘esto es para disipar el hambre, este es el propósito aquí’, se denomina el contento en el consumo (paribhogasantoso). No se debe consumir almacenando la comida; esto se denomina el contento al evitar el almacenamiento (sannidhiparivajjanasantoso). Sin mirar la cara [del receptor] y establecido en las cualidades de la amabilidad (sāraṇīyadhamma), se debe compartir la comida. Esto se denomina el contento en la renuncia (vissajjanasantoso).

ปิณฺฑปาตปฺปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ ปิณฺฑปาติกงฺคํ สปทานจาริกงฺคํ เอกาสนิกงฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๖-๓๐) วุตฺตา. อิติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ, อิมานิ โคเปนฺโต ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. วณฺณวาทีติอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

Existen cinco prácticas ascéticas (dhutaṅga) relacionadas con el alimento de limosna: la práctica del que come solo comida de limosna (piṇḍapātikaṅga), la práctica del que va de casa en casa (sapadānacārikaṅga), la práctica del que come en una sola sesión (ekāsanikaṅga), la práctica del que come de un solo cuenco (pattapiṇḍikaṅga) y la práctica del que rechaza comida después de haber comenzado a comer (khalupacchābhattikaṅga). Su explicación detallada ha sido dada por mí en el Visuddhimagga. Así, el monje que cumple con el gran Linaje de los Nobles del contento con el alimento de limosna protege estas cinco prácticas ascéticas; al protegerlas, está satisfecho mediante el gran Linaje de los Nobles del contento con el alimento de limosna. Lo referente a ‘ser digno de elogio’ (vaṇṇavādī) y demás, debe entenderse según el método ya mencionado.

เสนาสเนนาติ อิธ เสนาสนํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, เสนาสนปฺปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ [Pg.284] ชานิตพฺพํ. ตตฺถ เสนาสนนฺติ มญฺโจ ปีฐํ ภิสิ พิมฺโพหนํ วิหาโร อฑฺฒโยโค ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา เลณํ อฏฺโฏ มาโฬ เวฬุคุมฺโพ รุกฺขมูลํ ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ อิมานิ ปนฺนรส เสนาสนานิ.

‘Con el alojamiento’ (senāsanena) significa que aquí se debe conocer el alojamiento (senāsana), se debe conocer el campo del alojamiento (senāsanakkhetta), se debe conocer el contento con el alojamiento (senāsanasantoso) y se debe conocer la práctica ascética (dhutaṅga) relacionada con el alojamiento. Al respecto, el alojamiento (senāsana) comprende: una cama, un banco, un colchón, una almohada, un monasterio (vihāra), un cobertizo de un solo lado (aḍḍhayogo), una mansión de varios pisos (pāsāda), una mansión de techo plano (hammiya), una cueva, un refugio en la roca, una torre (aṭṭo), una sala (māḷo), un matorral de bambú, la raíz de un árbol o cualquier lugar donde los monjes se retiren; estos son los quince tipos de alojamiento.

เสนาสนกฺเขตฺตนฺติ สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วาติ ฉ เขตฺตานิ.

‘El campo del alojamiento’ (senāsanakkhetta) comprende seis campos: aquello que surge de la Orden (saṅghato), de un grupo (gaṇato), de los parientes (ñātito), de los amigos (mittato), de la propia riqueza de uno (attano dhanena) o lo que se obtiene como material de desecho (paṃsukūla).

เสนาสนสนฺโตโสติ เสนาสเน วิตกฺกสนฺโตสาทโย ปนฺนรส สนฺโตสา. เต ปิณฺฑปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสนาสนปฺปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ อารญฺญิกงฺคํ รุกฺขมูลิกงฺคํ อพฺโภกาสิกงฺคํ โสสานิกงฺคํ ยถาสนฺถติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๑-๓๕) วุตฺตา. อิติ เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

En cuanto al contentamiento con el alojamiento (senāsanasantosa), existen quince tipos de contentamiento, tales como el contentamiento respecto a los pensamientos sobre el alojamiento. Estos deben entenderse de la misma manera que se explicó para la comida de limosna. En cuanto a las cinco prácticas ascéticas (dhutaṅga) relacionadas con el alojamiento, estas son: la práctica del morador del bosque (āraññikaṅga), la práctica del morador al pie de un árbol (rukkhamūlikaṅga), la práctica del morador a la intemperie (abbhokāsikaṅga), la práctica del morador en un cementerio (sosānikaṅga) y la práctica de aceptar cualquier asiento que se le asigne (yathāsanthatikaṅga). Su explicación detallada ha sido expuesta por mí en el Visuddhimagga. Así, el bhikkhu que cumple con el Gran Linaje de los Nobles del contentamiento con el alojamiento protege estas cinco prácticas ascéticas. Al protegerlas, vive satisfecho a través del Gran Linaje de los Nobles del contentamiento con el alojamiento.

คิลานปจฺจโย ปน ปิณฺฑปาเตเยว ปวิฏฺโฐ. ตตฺถ ยถาลาภยถาพลยถาสารุปฺปสนฺโตเสเนว สนฺตุสฺสิตพฺพํ. เนสชฺชิกงฺคํ ภาวนารามอริยวํสํ ภชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

En cuanto al requisito de medicinas para los enfermos (gilānapaccaya), este se incluye dentro de la categoría de comida de limosna. Respecto a dicho requisito, uno debe estar satisfecho únicamente con el contentamiento según lo obtenido (yathālābha), según la propia capacidad (yathābala) y según lo que es apropiado (yathāsāruppa). La práctica ascética del que no se recuesta (nesajjikaṅga) pertenece al Linaje de los Nobles del deleite en el cultivo mental (bhāvanārāma-ariyavaṃsa). También se ha dicho esto:

‘‘ปญฺจ เสนาสเน วุตฺตา, ปญฺจ อาหารนิสฺสิตา;

เอโก วีริยสํยุตฺโต, ทฺเว จ จีวรนิสฺสิตา’’ติ.

«Cinco [prácticas ascéticas] se mencionan respecto al alojamiento, cinco dependen de la comida; una está vinculada con el esfuerzo, y dos dependen de los mantos».

อิติ ภควา ปถวึ ปตฺถรมาโน วิย สาครกุจฺฉึ ปูรยมาโน วิย อากาสํ วิตฺถารยมาโน วิย จ ปฐมํ จีวรสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา จนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย สูริยํ อุลฺลงฺเฆนฺโต วิย จ ทุติยํ ปิณฺฑปาตสนฺโตสํ กเถตฺวา สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิย ตติยํ เสนาสนสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา อิทานิ สหสฺสนยปฏิมณฺฑิตํ จตุตฺถํ ภาวนารามํ อริยวํสํ กเถตุํ ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตีติ เทสนํ อารภิ.

Así, el Bienaventurado, como si extendiera la tierra, como si llenara las profundidades del océano y como si expandiera el espacio, tras haber expuesto primero el Linaje de los Nobles del contentamiento con los mantos; como si hiciera salir la luna y como si elevara el sol, tras haber expuesto el segundo, el contentamiento con la comida de limosna; como si levantara el monte Sineru, tras haber expuesto el tercero, el Linaje de los Nobles del contentamiento con el alojamiento; ahora, para exponer el cuarto Linaje de los Nobles, el deleite en el cultivo mental (bhāvanārāma), el cual está adornado con mil métodos, comenzó la enseñanza diciendo: «Además, monjes, un bhikkhu se deleita en el cultivo mental (bhāvanārāmo hoti)».

ตตฺถ อารมณํ อาราโม, อภิรตีติ อตฺโถ. ภาวนาย อาราโม อสฺสาติ ภาวนาราโม. ภาวนาย รโตติ ภาวนารโต. ปญฺจวิเธ ปหาเน อาราโม อสฺสาติ ปหานาราโม. อปิจ ภาเวนฺโต [Pg.285] รมตีติ ภาวนาราโม. ปชหนฺโต รมตีติ ปหานาราโมติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺหิ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวนฺโต รมติ, รตึ วินฺทตีติ อตฺโถ. ตถา จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน. จตฺตาโร อิทฺธิปาเท, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, สตฺต อนุปสฺสนา, อฏฺฐารส มหาวิปสฺสนา, สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺเม, อฏฺฐตึส อารมฺมณวิภตฺติโย ภาเวนฺโต รมติ, รตึ วินฺทติ. กามจฺฉนฺทาทโย ปน กิเลเส ปชหนฺโต รมติ, รตึ วินฺทติ.

En ese pasaje, el término 'ārāma' significa deleite, regocijo o satisfacción. Se llama 'bhāvanārāma' a aquel cuyo deleite se encuentra en el cultivo mental (bhāvanā). 'Bhāvanārato' es aquel que se regocija en el cultivo mental. 'Pahānārāma' es aquel cuyo deleite está en el abandono (pahāna) de cinco tipos. Además, otro método es: 'bhāvanārāmo' porque se deleita mientras cultiva, y 'pahānārāmo' porque se deleita mientras abandona; este es el significado que debe observarse aquí. Pues, en verdad, este bhikkhu se deleita cultivando los cuatro fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna), encontrando regocijo en ellos. Del mismo modo, cultiva los cuatro esfuerzos correctos (sammappadhāna), los cuatro senderos del éxito (iddhipāda), las cinco facultades (indriya), los cinco poderes (bala), los siete factores de iluminación (bojjhaṅga), las siete contemplaciones (anupassanā), las dieciocho visiones profundas (mahāvipassanā), los treinta y siete factores que conducen a la iluminación (bodhipakkhiyadhamma) y las treinta y ocho clasificaciones de los objetos de meditación; se deleita y encuentra regocijo cultivándolos. Por el contrario, se deleita y encuentra regocijo abandonando las impurezas (kilesa) como el deseo sensorial (kāmacchanda).

อิเมสุ ปน จตูสุ อริยวํเสสุ ปุริเมหิ ตีหิ เตรสนฺนํ ธุตงฺคานํ จตุปจฺจยสนฺโตสสฺส จ วเสน สกลํ วินยปิฏกํ กถิตํ โหติ, ภาวนาราเมน อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ. อิมํ ปน ภาวนารามํ อริยวํสํ กเถนฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ, ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ, มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ, อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ.

Entre estos cuatro Linajes de los Nobles, mediante los tres primeros se expone la totalidad del Vinaya Piṭaka, en virtud de las trece prácticas ascéticas y el contentamiento con los cuatro requisitos; mediante el deleite en el cultivo mental (bhāvanārāma), se exponen los otros dos Piṭakas restantes. Este Linaje de los Nobles del deleite en el cultivo mental debe ser explicado por un bhikkhu mediante el Nekkhammapāḷi del Paṭisambhidāmagga, mediante el método del Dasuttara Sutta en el Dīgha Nikāya, mediante el método del Satipaṭṭhāna Sutta en el Majjhima Nikāya, y mediante el método del Niddesa en el Abhidhamma.

ตตฺถ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยาติ –

Respecto a lo dicho sobre el Nekkhammapāḷi en el Paṭisambhidāmagga:

‘‘เนกฺขมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, กามจฺฉนฺทํ ปชหนฺโต รมติ. อพฺยาปาทํ, พฺยาปาทํ… อาโลกสญฺญํ… ถินมิทฺธํ… อวิกฺเขปํ, อุทฺธจฺจํ… ธมฺมววตฺถานํ… วิจิกิจฺฉํ… ญาณํ… อวิชฺชํ… ปาโมชฺชํ… อรตึ… ปฐมชฺฌานํ, ปญฺจ นีวรเณ… ทุติยชฺฌานํ… วิตกฺกวิจาเร… ตติยชฺฌานํ… ปีตึ… จตุตฺถชฺฌานํ… สุขทุกฺเข… อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, รูปสญฺญํ ปฏิฆสญฺญํ นานตฺตสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ.

«Se deleita cultivando la renuncia (nekkhamma), se deleita abandonando el deseo sensorial (kāmacchanda). [Se deleita cultivando] la no malevolencia, [abandonando] la malevolencia... la percepción de la luz, [abandonando] la pereza y el letargo... la calma mental, [abandonando] la agitación... la determinación de los fenómenos, [abandonando] la duda... el conocimiento, [abandonando] la ignorancia... el júbilo, [abandonando] el descontento... el primer jhāna, [abandonando] los cinco obstáculos... el segundo jhāna, [abandonando] el pensamiento aplicado y sostenido... el tercer jhāna, [abandonando] el arrobamiento... el cuarto jhāna, [abandonando] el placer y el dolor... Se deleita cultivando el logro de la base del espacio infinito, se deleita abandonando la percepción de la forma, la percepción de la resistencia y la percepción de la multiplicidad. [Se deleita cultivando] el logro de la base de la conciencia infinita... [hasta]... el logro de la base de ni percepción ni no percepción, se deleita abandonando la percepción de la base de la nada».

‘‘อนิจฺจานุปสฺสนํ ภาเวนฺโต รมติ, นิจฺจสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. ทุกฺขานุปสฺสนํ… สุขสญฺญํ… อนตฺตานุปสฺสนํ… อตฺตสญฺญํ… นิพฺพิทานุปสฺสนํ… นนฺทึ… วิราคานุปสฺสนํ… ราคํ… นิโรธานุปสฺสนํ… สมุทยํ… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนํ… อาทานํ… ขยานุปสฺสนํ … ฆนสญฺญํ… วยานุปสฺสนํ… อายูหนํ… วิปริณามานุปสฺสนํ… ธุวสญฺญํ… อนิมิตฺตานุปสฺสนํ [Pg.286]… นิมิตฺตํ… อปฺปณิหิตานุปสฺสนํ… ปณิธึ… สุญฺญตานุปสฺสนํ… อภินิเวสํ… อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนํ… สาราทานาภินิเวสํ… ยถาภูตญาณทสฺสนํ… สมฺโมหาภินิเวสํ… อาทีนวานุปสฺสนํ… อาลยาภินิเวสํ… ปฏิสงฺขานุปสฺสนํ… อปฺปฏิสงฺขํ… วิวฏฺฏานุปสฺสนํ… สํโยคาภินิเวสํ… โสตาปตฺติมคฺคํ… ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส… สกทาคามิมคฺคํ… โอฬาริเก กิเลเส… อนาคามิมคฺคํ… อนุสหคเต กิเลเส… อรหตฺตมคฺคํ ภาเวนฺโต รมติ, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต รมตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๑,๙๕).

«Se deleita cultivando la contemplación de la impermanencia (aniccānupassanā), se deleita abandonando la percepción de permanencia (niccasaññā). [Se deleita cultivando] la contemplación del sufrimiento, [abandonando] la percepción de felicidad... la contemplación del no-yo, [abandonando] la percepción de yo... la contemplación del desencanto, [abandonando] el deleite... la contemplación del desapasionamiento, [abandonando] la pasión... la contemplación de la cesación, [abandonando] el origen... la contemplación de la renuncia, [abandonando] el apego... la contemplación del agotamiento, [abandonando] la percepción de solidez... la contemplación de la disolución, [abandonando] la acumulación... la contemplación de la transformación, [abandonando] la percepción de estabilidad... la contemplación de lo inanimado (animitta), [abandonando] el signo (nimitta)... la contemplación de lo no deseado (appaṇihita), [abandonando] el deseo (paṇidhi)... la contemplación del vacío (suññatā), [abandonando] la interpretación errónea de la esencia... la visión profunda de los fenómenos mediante la sabiduría superior, [abandonando] la interpretación errónea de lo que carece de esencia como esencial... el conocimiento y visión según la realidad, [abandonando] la interpretación errónea basada en el engaño... la contemplación del peligro, [abandonando] la interpretación errónea basada en el apego... la contemplación de la reflexión, [abandonando] la falta de reflexión... la contemplación del desprendimiento (vivaṭṭa), [abandonando] la interpretación errónea basada en el vínculo... Se deleita cultivando el sendero de la entrada en la corriente (sotāpattimagga), [abandonando] las impurezas que se erradican con la visión; el sendero del que regresa una vez (sakadāgāmimagga), [abandonando] las impurezas densas; el sendero del que no regresa (anāgāmimagga), [abandonando] las impurezas sutiles; el sendero de la santidad (arahattamagga) y se deleita abandonando todas las impurezas».

เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ.

De esta manera debe explicarse según el Nekkhammapāḷi del Paṭisambhidāmagga.

ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ –

En cuanto al método del Dasuttara Suttanta en el Dīgha Nikāya:

‘‘เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ…เป… ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ, ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ? กายคตาสตึ สาตสหคตํ, อิมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ? อสฺมิมานํ, อิมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ. กตเม ทฺเว ธมฺเม…เป… กตเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ? ทส กสิณายตนานิ, อิเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ. กตเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ? ทส มิจฺฉตฺเต, อิเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๑-๓๖๐).

“Se deleita cultivando un factor, se deleita abandonando un factor... desarrolla diez factores, abandona diez factores. ¿Qué factor desarrolla deleitándose? La atención plena centrada en el cuerpo acompañada de gozo; este es el factor que desarrolla deleitándose. ¿Qué factor abandona deleitándose? El orgullo del 'yo' (asmimāna); este es el factor que abandona deleitándose. ¿Qué dos factores... qué diez factores desarrolla deleitándose? Los diez objetos de totalidad (kasiṇāyatana); estos son los diez factores que desarrolla deleitándose. ¿Qué diez factores abandona deleitándose? Las diez incorrecciones (micchatta); estos son los diez factores que abandona deleitándose. De este modo, monjes, el monje es uno que se deleita en el cultivo espiritual (bhāvanārāmo)”.

เอวํ ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ.

Así debe ser expuesto según el método del Dasuttara Suttanta en el Dīghanikāya.

มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ –

En el Majjhimanikāya, según el método del Satipaṭṭhānasuttanta:

‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค…เป… ยาวเทว ญาณมตฺตาย ปฏิสฺสติมตฺตาย. อนิสฺสิโต จ วิหรติ, น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. เอวมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหติ ภาวนารโต. ปหานาราโม โหติ ปหานรโต. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต วา คจฺฉามีติ ปชานาติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺย สรีรํ สิวถิกาย ฉฑฺฑิตํ…เป… ปูตีนิ จุณฺณกชาตานิ. โส อิมเมว กายํ [Pg.287] อุปสํหรติ ‘อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโต’ติ. อิติ อชฺฌตฺตํ วา กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ…เป… เอวมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๐๖ อาทโย).

“Monjes, este es el único camino... solo para el propósito de la medida del conocimiento y de la medida de la atención plena. Mora independiente y no se apega a nada en el mundo. Así también, monjes, el monje se deleita en el cultivo y es devoto al cultivo; se deleita en el abandono y es devoto al abandono. Además, monjes, al caminar, el monje comprende: ‘estoy caminando’... además, monjes, es como si un monje viera un cuerpo arrojado en un cementerio... convertido en polvo. Aplica esto a su propio cuerpo: ‘este cuerpo también es de tal naturaleza, llegará a ser así, no puede evitarlo’. Así mora contemplando el cuerpo en el cuerpo internamente... así, monjes, el monje se deleita en el cultivo espiritual”.

เอวํ มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ.

Así debe ser expuesto según el método del Satipaṭṭhānasuttanta en el Majjhimanikāya.

อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยนาติ สพฺเพปิ สงฺขเต ‘‘อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต …เป… สํกิเลสิกธมฺมโต ปสฺสนฺโต รมติ, เอวํ โข ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (มหานิ. ๑๓; จูฬนิ. อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๓๙, นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๕๑). เอวํ นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ.

En el Abhidhamma, según el método del Niddesa: “Se deleita viendo todas las formaciones condicionadas como impermanentes, como sufrimiento, como una enfermedad, como un tumor... como de naturaleza impura. Así el monje se deleita en el cultivo”. Así debe ser expuesto según el método del Niddesa.

เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อชฺช เม สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอวํ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. โน ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขนฺติ วิปสฺสนามตฺตกมฺปิ นตฺถิ, กึ อิเม วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานา จรนฺตี’’ติ เอวํ ปรวมฺภนํ น กโรติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘No se ensalza a sí mismo’: ‘Hoy se cumplen sesenta o setenta años desde que practico la meditación de visión profunda sobre la impermanencia, el sufrimiento y el no-yo; ¿quién es igual a mí?’. De este modo, no realiza el auto-ensalzamiento. ‘No desprecia a otros’: ‘Estos monjes no tienen ni siquiera un rastro de visión profunda sobre la impermanencia y el sufrimiento, ¿por qué deambulan habiendo abandonado la meditación?’. De este modo, no desprecia a los demás. El resto es según el método ya mencionado.

อิเม โข, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อริยวํสาติ, ภิกฺขเว, อิเม จตฺตาโร อริยวํสา อริยตนฺติโย อริยปเวณิโย อริยญฺชสา อริยวฏุมานีติ สุตฺตนฺตํ วินิวฏฺเฏตฺวา อิทานิ มหาอริยวํสปริปูรกสฺส ภิกฺขุโน วสนทิสา ทสฺเสนฺโต อิเมหิ จ ปน, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สฺเวว อรตึ สหตีติ โสเยว อรตึ อนภิรตึ อุกฺกณฺฐิตํ สหติ อภิภวติ. น ตํ อรติ สหตีติ ตํ ปน ภิกฺขุํ ยา เอสา ปนฺเตสุ เสนาสเนสุ อธิกุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อรติ นาม โหติ, สา สหิตุํ อธิภวิตุํ น สกฺโกติ. อรติรติสโหติ อรติญฺจ ปญฺจกามคุณรติญฺจ สหติ, อธิภวิตุํ สกฺโกติ.

‘Monjes, estos son los cuatro linajes de los nobles’: monjes, estos cuatro linajes de los nobles son las tradiciones de los nobles, las sucesiones de los nobles, los senderos de los nobles, los caminos de los nobles. Habiendo analizado este sutta, ahora, para mostrar la falta de esencia a través del monje que perfecciona el gran linaje de los nobles, dijo: ‘y con estos, monjes’, etc. Allí, ‘él mismo vence al descontento’: ese mismo monje establecido en el linaje soporta y supera el descontento, la falta de alegría y el aburrimiento. ‘El descontento no lo vence a él’: aquel descontento que surge en los alojamientos remotos o en el cultivo de estados mentales superiores, no puede someterlo ni vencerlo. ‘Vencedor del descontento y del placer’: puede soportar y vencer tanto el descontento como el placer de los cinco hilos de los deseos sensoriales.

อิทานิ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต นารตีติอาทิมาห. ตตฺถ ธีรนฺติ วีริยวนฺตํ. นารติ ธีรํ สหตีติ อิทํ ปุริมสฺเสว การณวจนํ. ยสฺมา สา ธีรํ น สหติ นปฺปโหติ ธีรํ สหิตุํ อธิภวิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา นารติ [Pg.288] สหติ ธีรํ. ธีโร หิ อรติสฺสโหติ อรติสหตฺตา หิ โส ธีโร นาม, ตสฺมา อรตึ สหตีติ อตฺโถ. สพฺพกมฺมวิหายีนนฺติ สพฺพํ เตภูมกกมฺมํ จชิตฺวา ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ กตฺวา ฐิตํ. ปนุณฺณํ โก นิวารเยติ กิเลเส ปนุทิตฺวา ฐิตํ โก นาม ราโค วา โทโส วา นิวาเรยฺย. เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, โก ตํ นินฺทิตุมรหตีติ ชมฺโพนทสงฺขาตสฺส ชาติรตฺตสุวณฺณสฺส นิกฺขสทิสํ ครหิตพฺพโทสวิมุตฺตํ โก ตํ ปุคฺคลํ นินฺทิตุํ อรหติ. พฺรหฺมุนาปิ ปสํสิโตติ มหาพฺรหฺมุนาปิ เอส ปุคฺคโล ปสํสิโตเยวาติ. เทสนาปริโยสาเน จตฺตาลีส ภิกฺขุสหสฺสานิ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ.

Ahora, alcanzando la culminación con los versos, dijo: ‘No hay descontento’, etc. Allí, ‘sabio’ (dhīra) se refiere a quien posee energía. ‘El descontento no vence al sabio’ es la explicación de la razón de lo dicho anteriormente. Debido a que el descontento no puede oprimir al sabio de firme energía, por eso se dice que ‘el descontento no vence al sabio’. ‘Pues el sabio es vencedor del descontento’: por ser capaz de soportar el descontento, se le llama sabio; este es el significado. ‘Quien ha abandonado todo karma’: aquel que ha abandonado y puesto fin a todo karma de los tres planos de existencia. ‘¿Quién podría detener a quien ha expulsado [las impurezas]?’: ¿quién, sea el deseo o el odio, podría detener a quien permanece habiendo destruido las impurezas? ‘Como una moneda de oro de Jambu, ¿quién podría censurarlo?’: a esa persona libre de faltas censurables, semejante a una moneda de oro puro de color rojo, ¿quién podría censurarla? ‘Incluso por Brahma es alabado’: esta persona es ciertamente alabada incluso por el Gran Brahma. Al concluir la enseñanza, cuarenta mil monjes se establecieron en el estado de Arhat.

๙. ธมฺมปทสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Dhammapada Sutta.

๒๙. นวเม ธมฺมปทานีติ ธมฺมโกฏฺฐาสา. อนภิชฺฌาติอาทีสุ อภิชฺฌาปฏิกฺเขเปน อนภิชฺฌา, พฺยาปาทปฏิกฺเขเปน อพฺยาปาโท, มิจฺฉาสติปฏิกฺเขเปน สมฺมาสติ, มิจฺฉาสมาธิปฏิกฺเขเปน สมฺมาสมาธิ เวทิตพฺโพ.

29. En el noveno, ‘dhammapadāni’ son grupos de factores del Dhamma. En ‘falta de codicia’, etc., debe entenderse la falta de codicia por el rechazo de la codicia; la benevolencia por el rechazo de la malevolencia; la atención plena correcta por el rechazo de la atención plena falsa; y la concentración correcta por el rechazo de la concentración falsa.

อนภิชฺฌาลูติ นิตฺตณฺโห หุตฺวา. อพฺยาปนฺเนน เจตสาติ สพฺพกาลํ ปกติภาวํ อวิชหนฺเตน จิตฺเตน. สโต เอกคฺคจิตฺตสฺสาติ สติยา สมนฺนาคโต อารมฺมเณ เอกคฺคจิตฺโต อสฺส. อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโตติ นิยกชฺฌตฺเต สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺโต อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถายปิ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

‘Sin codicia’ significa estar libre de sed de placeres. ‘Con mente benevolente’ significa con una mente que nunca abandona su estado natural de pureza. ‘Atento y con mente unificada’ significa poseedor de atención plena y con la mente concentrada en un objeto. ‘Bien concentrado internamente’ significa con la mente bien establecida en los fenómenos internos de uno mismo. Tanto en este sutta como en el verso se ha expuesto el ciclo de la existencia (vaṭṭa) y la liberación del ciclo (vivaṭṭa).

๑๐. ปริพฺพาชกสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Paribbājaka Sutta.

๓๐. ทสเม อภิญฺญาตาติ ญาตา ปากฏา. อนฺนภาโรติอาทีนิ เตสํ นามานิ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต. สา หิ อิธ ปฏิสลฺลานนฺติ อธิปฺเปตา. ปจฺจกฺขายาติ ปฏิกฺขิปิตฺวา. อภิชฺฌาลุนฺติ สตณฺหํ. กาเมสุ ติพฺพสาราคนฺติ วตฺถุกาเมสุ พหลราคํ. ตมหํ ตตฺถ เอวํ วเทยฺยนฺติ ตํ อหํ ตสฺมึ การเณ เอวํ วเทยฺยํ. ปฏิกฺโกสิตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ ปฏิกฺโกสิตพฺพานิ ปฏิพาหิตพฺพนิ วา มญฺเญยฺย. สหธมฺมิกาติ สการณา. วาทานุปาตาติ ธมฺมิกวาเท ฆฏฺฏยมานา อธมฺมิกวาทานุปาตา, วาทปฺปวตฺติโยติ อตฺโถ. คารยฺหา ฐานาติ ครหิตพฺพยุตฺตกา ปจฺจยา. อาคจฺฉนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ.

30. En el décimo sutta: 'conocidos' (abhiññātā) significa que son sabidos o manifiestos. 'Annabhāra', etc., son los nombres de esos ascetas errantes. 'Habiendo salido del retiro' (paṭisallānā vuṭṭhito) significa haber surgido del logro del fruto (phalasamāpatti); pues aquí, por 'retiro' (paṭisallāna) se entiende dicho logro. 'Habiendo rechazado' (paccakkhāya) significa habiendo repudiado. 'Codicioso' (abhijjhālu) significa con sed de deseo. 'Con intensa pasión por los placeres' (kāmesu tibbasārāgaṃ) significa con una densa pasión por los objetos de placer sensorial (vatthukāma). 'A ese, yo le diría esto allí' significa que le diría estas palabras ante tal circunstancia. 'Debe considerar que debe ser refutado' (paṭikkositabbaṃ maññeyya) significa que debe considerar que tales argumentos deben ser rechazados o repelidos. 'Conforme al Dhamma' (sahadhammikā) significa que poseen razones o fundamentos. 'Ataques doctrinales' (vādānupātā) se refiere a las expresiones de doctrinas contrarias al Dhamma que entran en conflicto con el discurso basado en el Dhamma; este es el significado de la continuidad del debate. 'Cuestiones censurables' (gārayhā ṭhānā) son condiciones o causas que merecen censura. 'Vienen' (āgacchanti) significa que se presentan o llegan.

อุกฺกลาติ [Pg.289] อุกฺกลชนปทวาสิโน. วสฺสภญฺญาติ วสฺโส จ ภญฺโญ จาติ ทฺเว ชนา. อเหตุกวาทาติ ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา’’ติเอวมาทิวาทิโน. อกิริยวาทาติ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ เอวํ กิริยปฏิกฺเขปวาทิโน. นตฺถิกวาทาติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวาทิโน. เต อิเมสุ ตีสุปิ ทสฺสเนสุ โอกฺกนฺตนิยามา อเหสุํ. กถํ ปน เตสุ นิยาโม โหตีติ? โย หิ เอวรูปํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ นิสินฺโน สชฺฌายติ วีมํสติ, ตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย กโรโต น กรียติ ปาปํ…เป… นตฺถิ ทินฺนํ…เป… กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ, สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺโฉ อนิวตฺติ อริฏฺฐกณฺฏกสทิโส โหติ. ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ, ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ, อภพฺโพ ตสฺส อตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ. วฏฺฏขาณุโก นาเมส สตฺโต ปถวิโคปโก, เยภุยฺเยน เอวรูปสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถิ. วสฺสภญฺญาปิ เอทิสา อเหสุํ. นินฺทาพฺยาโรสนอุปารมฺภภยาติ อตฺตโน นินฺทภเยน ฆฏฺฏนภเยน อุปวาทภเยน จาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาวินเย สิกฺขนฺติ อภิชฺฌาวินโย วุจฺจติ อรหตฺตํ, อรหตฺเต สิกฺขมาโน อปฺปมตฺโต นาม วุจฺจตีติ สุตฺตนฺเต วฏฺฏวิฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาย ผลสมาปตฺติ กถิตาติ.

Los de 'Ukkala' son los habitantes de la región de Ukkala. 'Vassabhaññā' se refiere a dos personas llamadas Vassa y Bhañña. 'Defensores de la no-causalidad' (ahetukavādā) son aquellos que sostienen que 'no hay causa ni condición para la purificación de los seres'. 'Defensores de la no-acción' (akiriyavādā) son quienes rechazan la eficacia de la acción diciendo: 'al que actúa, no se le imputa mal'. 'Nihilistas' (natthikavādā) son los que afirman: 'no existe lo dado' (la generosidad no tiene fruto), etc. Ellos cayeron en la certidumbre de estas tres visiones erróneas. ¿Cómo se produce esta certidumbre en ellos? Cualquiera que, habiendo adoptado tal visión, reflexiona y la examina sentado en sus lugares de descanso día y noche, establece una falsa atención (micchāsati) sobre ese objeto pensando: 'no hay causa ni condición, al que actúa no se le imputa mal... no existe lo dado... con la disolución del cuerpo, el ser se aniquila'. Su mente se unifica y sus impulsos (javanas) se activan. En el primer momento impulsivo (javana) es curable, así como en los siguientes; pero en el séptimo, es incurable incluso por los Budas, irreversible, como una espina de Ariṭṭha. Allí, algunos caen en una visión, otros en dos y otros en las tres. Se vuelven personas de visión errónea fija, alcanzando la obstrucción tanto del camino al cielo como del camino a la liberación, siendo incapaces de ir al cielo tras esa existencia, y mucho menos a la liberación. Tal ser es llamado un 'tocón del samsara' (vaṭṭakhāṇuko) y un 'guardián de la tierra'; generalmente, para tal persona no hay salida de la existencia mundana. Los Vassabhaññā también fueron así. 'Miedo a la censura, la hostilidad y el reproche' significa el temor a la propia censura, al conflicto o al reproche ajeno. En 'se entrenan en la disciplina de la codicia' (abhijjhāvinaye sikkhanti), se llama 'disciplina de la codicia' al Arhatado; quien se entrena para el Arhatado es llamado 'diligente'. Así, tras haber expuesto en el Sutta el ciclo (vaṭṭa) y su cesación (vivaṭṭa), en los versos se habla del logro del fruto (phalasamāpatti).

อุรุเวลวคฺโค ตติโย.

El Capítulo de Uruvela es el tercero.

๔. จกฺกวคฺโค

4. Capítulo de las Ruedas

๑. จกฺกสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Sutta de las Ruedas

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม จกฺกานีติ สมฺปตฺติโย. จตุจกฺกํ วตฺตตีติ จตฺตาริ สมฺปตฺติจกฺกานิ วตฺตนฺติ ฆฏิยนฺติเยวาติ อตฺโถ. ปติรูปเทสวาโสติ ยตฺถ จตสฺโส ปริสา สนฺทิสฺสนฺติ, เอวรูเป อนุจฺฉวิเก เทเส วาโส. สปฺปุริสาวสฺสโยติ พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ อวสฺสยนํ เสวนํ [Pg.290] ภชนํ, น ราชานํ. อตฺตสมฺมาปณิธีติ อตฺตโน สมฺมา ฐปนํ, สเจ ปุพฺเพ อสฺสทฺธาทีหิ สมนฺนาคโต โหติ, ตานิ ปหาย สทฺธาทีสุ ปติฏฺฐาปนํ. ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาติ ปุพฺเพ อุปจิตกุสลตา. อิทเมว เจตฺถ ปมาณํ. เยน หิ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน กุสลกมฺมํ กตํ โหติ, ตเทว กุสลํ ตํ ปุริสํ ปติรูปเทเส อุปเนติ, สปฺปุริเส ภชาเปติ, โส เอว จ ปุคฺคโล อตฺตานํ สมฺมา ฐเปติ. ปุญฺญกโตติ กตปุญฺโญ. สุขญฺเจตํธิวตฺตตีติ สุขญฺจ เอตํ ปุคฺคลํ อธิวตฺตติ, อวตฺถรตีติ อตฺโถ.

31. En el primer sutta del cuarto capítulo, 'ruedas' (cakkāni) significa prosperidades o logros (sampattiyo). 'Giran las cuatro ruedas' significa que las cuatro ruedas de la prosperidad se establecen y operan en conjunto. 'Vivir en un lugar adecuado' (patirūpadesavāso) es residir en un lugar apropiado donde se encuentren las cuatro asambleas (monjes, monjas, laicos y laicas). 'Depender de personas íntegras' (sappurisāvassayo) es apoyarse, servir y asociarse con personas de bien como el Buda y otros, no con reyes. 'El correcto establecimiento de uno mismo' (attasammāpaṇidhi) es situar correctamente la propia corriente mental; si anteriormente uno carecía de fe, etc., significa abandonar eso y establecerse en la fe y otras virtudes. 'Mérito realizado en el pasado' (pubbe ca katapuññatā) es la condición de poseer méritos acumulados previamente. Aquí, este último es el factor determinante. Pues, por aquel kamma saludable realizado con una mente dotada de sabiduría, ese mismo mérito conduce a la persona a un lugar adecuado, la hace asociarse con personas íntegras, y esa misma persona se establece correctamente a sí misma. 'Por el que ha hecho méritos' (puññakato) significa aquel que posee méritos realizados. 'La felicidad sobreviene a este' (sukhañcetaṃ adhivattati) significa que la felicidad alcanza e inunda a tal persona.

๒. สงฺคหสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Sutta de las Bases de la Solidaridad

๓๒. ทุติเย สงฺคหวตฺถูนีติ สงฺคณฺหนการณานิ. ทานญฺจาติอาทีสุ เอกจฺโจ หิ ทาเนเนว สงฺคณฺหิตพฺโพ โหติ, ตสฺส ทานเมว ทาตพฺพํ. เปยฺยวชฺชนฺติ ปิยวจนํ. เอกจฺโจ หิ ‘‘อยํ ทาตพฺพํ นาม เทติ, เอเกเกน ปน วจเนน สพฺพํ มกฺเขตฺวา นาเสติ, กึ ตสฺส ทาน’’นฺติ วตฺตา โหติ. เอกจฺโจ ‘‘อยํ กิญฺจาปิ ทานํ น เทติ, กเถนฺโต ปน เตเลน วิย มกฺเขติ. เอส เทตุ วา มา วา, วจนเมวสฺส สหสฺสํ อคฺฆตี’’ติ วตฺตา โหติ. เอวรูโป ปุคฺคโล ทานํ น ปจฺจาสีสติ, ปิยวจนเมว ปจฺจาสีสติ. ตสฺส ปิยวจนเมว วตฺตพฺพํ. อตฺถจริยาติ อตฺถวฑฺฒนกถา. เอกจฺโจ หิ เนว ทานํ, น ปิยวจนํ ปจฺจาสีสติ, อตฺตโน หิตกถํ วฑฺฒิกถเมว ปจฺจาสีสติ. เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘อิทํ เต กาตพฺพํ, อิทํ น กาตพฺพํ, เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ, เอวรูโป น เสวิตพฺโพ’’ติ เอวํ อตฺถจริยกถาว กเถตพฺพา. สมานตฺตตาติ สมานสุขทุกฺขภาโว. เอกจฺโจ หิ ทานาทีสุ เอกมฺปิ น ปจฺจาสีสติ, เอกาสเน นิสชฺชํ, เอกปลฺลงฺเก สยนํ, เอกโต โภชนนฺติ เอวํ สมานสุขทุกฺขตํ ปจฺจาสีสติ. โส สเจ คหฏฺฐสฺส ชาติยา ปพฺพชิตสฺส สีเลน สทิโส โหติ, ตสฺสายํ สมานตฺตตา กาตพฺพา. ตตฺถ ตตฺถ ยถารหนฺติ เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ยถานุจฺฉวิกํ สมานตฺตตาติ อตฺโถ. รถสฺสาณีว ยายโตติ ยถา รถสฺส คจฺฉโต อาณิ สงฺคโห นาม โหติ, สา รถํ สงฺคณฺหาติ, เอวมิเม สงฺคหา โลกํ สงฺคณฺหนฺติ. น มาตา ปุตฺตการณาติ ยทิ มาตา เอเต สงฺคเห ปุตฺตสฺส น กเรยฺย, ปุตฺตการณา มานํ วา ปูชํ วา น ลเภยฺย. สงฺคหา [Pg.291] เอเตติ อุปโยควจเน ปจฺจตฺตํ. สงฺคเห เอเตติ วา ปาโฐ. สมเวกฺขนฺตีติ สมฺมา เปกฺขนฺติ. ปาสํสา จ ภวนฺตีติ ปสํสนียา จ ภวนฺติ.

32. En el segundo [sutta], 'saṅgahavatthūni' significa las causas de la integración social. Con respecto a 'dānañcā', etc., ciertamente una persona debe ser acogida solo mediante la generosidad; a tal persona solo se le debe dar un regalo. 'Peyyavajja' significa habla amable. Pues una persona dice: 'Este da lo que se debe dar, pero con cada palabra lo arruina y destruye todo, ¿de qué sirve su regalo?'. Otra persona dice: 'Este, aunque no da nada, habla como si ungiera con aceite. Que dé o no dé, solo su palabra vale mil'. Tal persona no espera generosidad, solo espera habla amable. A esa persona solo se le debe hablar con palabras amables. 'Atthacariyā' significa hablar sobre el incremento del beneficio. Pues una persona no espera ni generosidad ni habla amable, solo espera hablar sobre su propio bienestar y crecimiento. A tal persona se le debe hablar de conducta beneficiosa: 'Debes hacer esto, no debes hacer aquello; se debe frecuentar a tal persona, no se debe frecuentar a tal otra'. 'Samānattatā' significa el estado de compartir las alegrías y los sufrimientos. Pues una persona no espera nada de la generosidad, etc., sino que espera sentarse en el mismo asiento, dormir en el mismo lecho y comer juntos; así espera la igualdad en la alegría y el sufrimiento. Si esa persona es igual en nacimiento para un laico o en virtud para un monje, se debe practicar con ella esta imparcialidad. 'Tattha tattha yathārahaṃ' significa la imparcialidad según sea apropiado en esos diversos estados. 'Rathassāṇīva yāyato' significa que así como el pasador del eje es el soporte del carro que avanza y sostiene al carro, así estos medios de integración sostienen al mundo. 'Na mātā puttakāraṇā' significa que si la madre no practicara estos medios de integración con su hijo, no recibiría honor ni veneración por causa del hijo. 'Saṅgahā ete' es un caso nominativo usado en sentido acusativo. También existe la lectura 'saṅgahe ete'. 'Samavekkhanti' significa que observan correctamente. 'Pāsaṃsā ca bhavanti' significa que se vuelven dignos de elogio.

๓. สีหสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Sīha Sutta.

๓๓. ตติเย สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, กาฬสีโห, ปณฺฑุสีโห, เกสรสีโหติ. เตสุ ติณสีโห กโปตวณฺณคาวิสทิโส ติณภกฺโข จ โหติ. กาฬสีโห กาฬคาวิสทิโส ติณภกฺโขเยว. ปณฺฑุสีโห ปณฺฑุปลาสวณฺณคาวิสทิโส มํสภกฺโข. เกสรสีโห ลาขาปริกมฺมกเตเนว มุเขน อคฺคนงฺคุฏฺเฐน จตูหิ จ ปาทปริยนฺเตหิ สมนฺนาคโต, มตฺถกโตปิสฺส ปฏฺฐาย ลาขาตูลิกาย กตา วิย ติสฺโส ราชิโย ปิฏฺฐิมชฺเฌน คนฺตฺวา อนฺตรสตฺถิมฺหิ ทกฺขิณาวตฺตา หุตฺวา ฐิตา. ขนฺเธ ปนสฺส สตสหสฺสคฺฆนิกกมฺพลปริกฺเขโป วิย เกสรภาโร โหติ, อวเสสฏฺฐานํ ปริสุทฺธสาลิปิณฺฑสงฺขจุณฺณปิณฺฑวณฺณํ โหติ. อิเมสุ จตูสุ สีเหสุ อยํ เกสรสีโห อิธ อธิปฺเปโต.

33. En el tercero, 'sīha' se refiere a cuatro tipos de leones: el león de hierba, el león negro, el león pálido y el león de melena (kesara). Entre ellos, el león de hierba es similar a una vaca de color paloma y se alimenta de hierba. El león negro es similar a una vaca negra y también se alimenta de hierba. El león pálido es similar a una vaca del color de una hoja marchita y se alimenta de carne. El león de melena tiene la boca, la punta de la cola y los extremos de las cuatro patas como si estuvieran tratados con laca roja; desde la coronilla, tres rayas recorren el centro de su espalda, y al llegar a los muslos, se curvan hacia la derecha. En sus hombros tiene una carga de melena que es como si estuviera cubierto por una manta valorada en cien mil; el resto de su cuerpo tiene el color de una bola de harina de arroz puro o de polvo de caracol. Entre estos cuatro tipos de leones, aquí se refiere al león de melena.

มิคราชาติ สพฺพมิคคณสฺส ราชา. อาสยาติ วสนฏฺฐานโต, สุวณฺณคุหโต วา รชตมณิผลิกมโนสิลาคุหโต วา นิกฺขมตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺขมมาโน ปเนส จตูหิ การเณหิ นิกฺขมติ อนฺธการปีฬิโต วา อาโลกตฺถาย, อุจฺจารปสฺสาวปีฬิโต วา เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถาย, ชิฆจฺฉาปีฬิโต วา โคจรตฺถาย, สมฺภวปีฬิโต วา อสฺสทฺธมฺมปฏิเสวนตฺถาย. อิธ ปน โคจรตฺถาย นิกฺขมนฺโต อธิปฺเปโต.

'Migarājā' significa el rey de toda la multitud de bestias. 'Āsayā' significa que sale de su lugar de residencia, ya sea de una cueva de oro o de una cueva de plata, gemas, cristal o cinabrio. Al salir, lo hace por cuatro razones: oprimido por la oscuridad para buscar luz, oprimido por la necesidad de defecar u orinar para aliviarse, oprimido por el hambre para buscar alimento, u oprimido por el deseo para practicar una conducta inapropiada. Pero aquí se refiere a aquel que sale para buscar alimento.

วิชมฺภตีติ สุวณฺณตเล วา รชตมณิผลิกมโนสิลาตลานํ วา อญฺญตรสฺมึ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท สมํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุริมปาเท ปุรโต ปสาเรตฺวา สรีรสฺส ปจฺฉาภาคํ อากฑฺฒิตฺวา ปุริมภาคํ อภิหริตฺวา ปิฏฺฐึ นาเมตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา อสนิสทฺทํ กโรนฺโต วิย นาสปุฏานิ โปเถตฺวา สรีรลคฺคํ รชํ วิธุนนฺโต วิชมฺภติ. วิชมฺภนภูมิยญฺจ ปน ตรุณวจฺฉโก วิย อปราปรํ ชวติ, ชวโต ปนสฺส สรีรํ อนฺธกาเร ปริพฺภมนฺตํ อลาตํ วิย ขายติ.

'Vijambhati' significa que sobre una superficie de oro o sobre una superficie de plata, gemas, cristal o cinabrio, tras apoyar firmemente sus dos patas traseras juntas y extender las delanteras hacia adelante, encoge la parte posterior de su cuerpo y estira la anterior, arquea la espalda, levanta el cuello y, como si emitiera el sonido de un trueno, resuella por las fosas nasales y se estira sacudiendo el polvo adherido a su cuerpo. Y en el lugar donde se estira, corre de un lado a otro como un ternero joven; mientras corre, su cuerpo en la oscuridad parece una antorcha giratoria.

อนุวิโลเกตีติ [Pg.292] กสฺมา อนุวิโลเกติ? ปรานุทฺทยตาย. ตสฺมึ กิร สีหนาทํ นทนฺเต ปปาตาวาฏาทีสุ วิสมฏฺฐาเนสุ จรนฺตา หตฺถิโคกณฺณมหึสาทโย ปาณา ปปาเตปิ อาวาเฏปิ ปตนฺติ, เตสํ อนุทฺทยาย อนุวิโลเกติ. กึ ปนสฺส ลุทฺทสฺส ปรมํสขาทิโน อนุทฺทยา นาม อตฺถีติ? อาม อตฺถิ. ตถา หิ ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาติเตหี’’ติ อตฺตโน โคจรตฺถายาปิ ขุทฺทเก ปาเณ น คณฺหาติ. เอวํ อนุทฺทยํ กโรติ, วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘มาหํ ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสิ’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๑).

'Anuviloketi': ¿por qué mira a su alrededor? Por compasión hacia otros seres. Se dice que cuando emite su rugido de león, los seres como elefantes, bueyes y búfalos que andan en lugares escabrosos, como precipicios o fosas, caen en ellos; por compasión hacia ellos, mira a su alrededor. ¿Pero acaso este ser feroz que se alimenta de la carne de otros tiene compasión? Sí, la tiene. Pues por eso mismo piensa: '¿De qué me sirven tantos seres muertos?', y no atrapa a los animales pequeños ni siquiera para alimentarse. Así muestra compasión, y esto también fue dicho por el Bendito: 'Que no cause yo la muerte de pequeños seres que se encuentran en lugares escabrosos'.

สีหนาทํ นทตีติ ติกฺขตฺตุํ ตาว อภีตนาทํ นทติ. เอวญฺจ ปนสฺส วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา นทนฺตสฺส สทฺโท สมนฺตา ติโยชนปเทสํ เอกนินฺนาทํ กโรติ, ตมสฺส นินฺนาทํ สุตฺวา ติโยชนพฺภนฺตรคตา ทฺวิปทจตุปฺปทคณา ยถาฐาเน ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. โคจราย ปกฺกมตีติ อาหารตฺถาย คจฺฉติ. กถํ? โส หิ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณโต วา วามโต วา อุปฺปตนฺโต อุสภมตฺตํ ฐานํ คณฺหาติ, อุทฺธํ อุปฺปตนฺโต จตฺตาริปิ อฏฺฐปิ อุสภฏฺฐานานิ อุปฺปตติ, สเม ฐาเน อุชุกํ ปกฺขนฺทนฺโต โสฬสอุสภมตฺตมฺปิ วีสติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, ถลา วา ปพฺพตา วา ปกฺขนฺทนฺโต สฏฺฐิอุสภมตฺตมฺปิ อสีติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, อนฺตรามคฺเค รุกฺขํ วา ปพฺพตํ วา ทิสฺวา ตํ ปริหรนฺโต วามโต วา ทกฺขิณโต วา อุทฺธํ วา อุสภมตฺตํ อปกฺกมติ. ตติยํ ปน สีหนาทํ นทิตฺวา เตเนว สทฺธึ ติโยชเน ฐาเน ปญฺญายติ, ติโยชนํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา ฐิโต อตฺตโนว นาทสฺส อนุนาทํ สุณาติ. เอวํ สีเฆน ชเวน ปกฺกมติ.

«Ruge el rugido del león» significa que ruge un sonido intrépido tres veces. Y cuando él ruge de este modo, parándose en su lugar de estiramiento (su cueva), su sonido resuena de forma única en un área de tres yojanas a la redonda. Al escuchar ese estruendo, los grupos de seres de dos y cuatro patas que se encuentran dentro de las tres yojanas no pueden permanecer en su lugar habitual. «Parte hacia su territorio de caza» significa que va en busca de alimento. ¿Cómo lo hace? Pues él, parándose en su lugar de estiramiento, al saltar hacia la derecha o hacia la izquierda, alcanza un espacio de un usabha; al saltar hacia arriba, salta cuatro u ocho espacios de un usabha; al lanzarse en línea recta sobre terreno llano, recorre dieciséis o veinte espacios de un usabha; y al saltar desde tierra firme o desde una montaña, recorre sesenta u ochenta espacios de un usabha. Si en medio del camino ve un árbol o una montaña, para evitarlo, se aparta un usabha hacia la izquierda, la derecha o hacia arriba. Tras haber rugido su tercer rugido de león, aparece en un lugar a tres yojanas de distancia junto con ese mismo sonido; habiendo recorrido tres yojanas, se detiene, se vuelve y escucha el eco de su propio rugido. Así parte con gran velocidad.

เยภุยฺเยนาติ ปาเยน. ภยํ สนฺตาสํ สํเวคนฺติ สพฺพํ จิตฺตุตฺราสสฺเสว นามํ. สีหสฺส หิ สทฺทํ สุตฺวา พหู ภายนฺติ, อปฺปกา น ภายนฺติ. เก ปน เตติ? สมสีโห หตฺถาชานีโย อสฺสาชานีโย อุสภาชานีโย ปุริสาชานีโย ขีณาสโวติ. กสฺมา ปเนเต น ภายนฺตีติ? สมสีโห ตาว ‘‘ชาติโคตฺตกุลสูรภาเวหิ สมาโนสฺมี’’ติ น ภายติ, หตฺถาชานียาทโย อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิพลวตาย น ภายนฺติ, ขีณาสโว สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา น ภายติ.

«Mayormente» significa generalmente. «Miedo, pavor y conmoción» son todos nombres para la agitación del corazón. Al escuchar el sonido del león, muchos temen, pero unos pocos no. ¿Quiénes son estos últimos? El león igual (en casta), el elefante de casta noble, el caballo de casta noble, el toro de casta noble, el hombre de casta noble y aquel que ha extinguido las impurezas (el arahant). ¿Y por qué estos no temen? El león igual no teme pensando: «Soy su igual en nacimiento, linaje, familia y valentía». El elefante noble y los demás no temen debido a la fuerza de su visión de identidad propia (sakkāyadiṭṭhi). El que ha extinguido las impurezas no teme porque ha abandonado por completo la visión de identidad propia.

พิลาสยาติ [Pg.293] พิเล สยนฺตา พิลวาสิโน อหินกุลโคธาทโย. อุทกาสยาติ อุทกวาสิโน มจฺฉกจฺฉปาทโย. วนาสยาติ วนวาสิโน หตฺถิอสฺสโคกณฺณมิคาทโย. ปวิสนฺตีติ ‘‘อิทานิ อาคนฺตฺวา คณฺหิสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกตฺวา ปวิสนฺติ. ทฬฺเหหีติ ถิเรหิ. วรตฺเตหีติ จมฺมรชฺชูหิ. มหิทฺธิโกติอาทีสุ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณปสฺสาทีหิ อุสภมตฺตํ, อุชุํ วีสติอุสภมตฺตาทิลงฺฆนวเสน มหิทฺธิกตา, เสสมิคานํ อธิปติภาเวน มเหสกฺขตา, สมนฺตา ติโยชนฏฺฐาเน สทฺทํ สุตฺวา ปลายนฺตานํ วเสน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา.

«Los que residen en madrigueras» son los que viven en agujeros, como serpientes, mangostas, lagartos y otros similares. «Los que residen en el agua» son los que viven en el agua, como peces, tortugas y otros. «Los que residen en el bosque» son los habitantes del bosque, como elefantes, caballos, bueyes, ciervos y otros. «Entran» significa que entran buscando el camino tras haber mirado, pensando: «Ahora vendrá y me atrapará». «Firmes» significa estables. «Correas» se refiere a cuerdas de cuero. En la expresión «de gran poder», etc., su condición de poseer gran poder debe entenderse por su capacidad de apartarse un usabha hacia los flancos desde su lugar de estiramiento o saltar veinte usabhas en línea recta; su gran gloria por ser el soberano de las otras bestias; y su gran autoridad por el hecho de que los seres huyen al oír su sonido a tres yojanas a la redonda.

เอวเมว โขติ ภควา เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ ตถา ตถา อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘สีโหติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๕.๙๙; ๑๐.๒๑) อิมสฺมึ ตาว สุตฺเต สีหสทิสํ อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๖๕) อิมสฺมึ เวชฺชสทิสํ, ‘‘พฺราหฺมโณติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕) อิมสฺมึ พฺราหฺมณสทิสํ, ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๔) อิมสฺมึ มคฺคเทสกปุริสสทิสํ, ‘‘ราชาหมสฺมิ, เสลา’’ติ (สุ. นิ. ๕๕๙; ม. นิ. ๒.๓๙๙) อิมสฺมึ ราชสทิสํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีหสทิสเมว กตฺวา อตฺตานํ กเถนฺโต เอวมาห.

«De la misma manera» indica que el Bendito se describió a sí mismo en diversos discursos de esa manera. «“León”, monjes, es un epíteto para el Tathāgata, el Arahant perfectamente iluminado»; en este discurso se llamó a sí mismo semejante a un león. «“Médico y cirujano”, Sunakkhatta, es un epíteto para el Tathāgata»; en este discurso se llamó a sí mismo semejante a un médico. «“Brahmán”, monjes, es un epíteto para el Tathāgata»; en este se llamó a sí mismo semejante a un brahmán. «“Un hombre experto en el camino”, Tissa, es un epíteto para el Tathāgata»; en este se llamó a sí mismo semejante a un guía. «“Soy un Rey, Sela”»; en este se llamó a sí mismo semejante a un rey. Pero en este discurso (el Sīhopama Sutta), presentándose a sí mismo solo como semejante al rey de los leones, dijo estas palabras.

ตตฺรายํ สทิสตา – สีหสฺส กญฺจนคุหาทีสุ วสนกาโล วิย หิ ตถาคตสฺส ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารสฺส อปริมิตกาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺฉิมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหเณน เจว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนน จ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา วุทฺธิมนฺวาย ทิพฺพสมฺปตฺติสทิสํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ตีสุ ปาสาเทสุ นิวาสกาโล ทฏฺฐพฺโพ. สีหสฺส กญฺจนคุหาทิโต นิกฺขนฺตกาโล วิย ตถาคตสฺส เอกูนตึสสํวจฺฉเร วิวเฏน ทฺวาเรน กณฺฑกํ อารุยฺห ฉนฺนสหายสฺส นิกฺขมิตฺวา ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมิตฺวา อโนมานทีตีเร พฺรหฺมุนา ทินฺนานิ กาสายานิ ปริทหิตฺวา ปพฺพชิตสฺส สตฺตเม ทิวเส ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ [Pg.294] ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวคิริปพฺภาเร กตภตฺตกิจฺจสฺส สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา ปฐมเมว มคธรฏฺฐํ อาคมนตฺถาย ยาว รญฺโญ ปฏิญฺญาทานกาโล.

He aquí la semejanza: así como el tiempo en que el león reside en cuevas doradas y otros lugares, debe considerarse el tiempo en que el Tathāgata habitó en los tres palacios, habiendo hecho su resolución formal a los pies de Dīpaṅkara, cumplido las perfecciones durante un tiempo inconmensurable, y en su última existencia, mediante la concepción y el nacimiento del vientre materno, habiendo hecho temblar el sistema de diez mil mundos, habiendo crecido y disfrutado de una prosperidad semejante a la fortuna celestial. Y así como el momento en que el león sale de la cueva dorada, debe entenderse el periodo del Tathāgata desde que, a los veintinueve años, salió por la puerta abierta (por los devas) montando a Kaṇṭhaka con Channa como compañero, cruzó tres reinos y se ordenó vistiendo los mantos azafrán entregados por el Brahma en la orilla del río Anomā; hasta cuando, en el séptimo día, fue a Rājagaha, mendigó comida, realizó sus deberes de alimentación en la ladera del monte Paṇḍava, alcanzó la Iluminación Suprema y dio su promesa al Rey de venir primero al reino de Magadha.

สีหสฺส วิชมฺภนกาโล วิย ตถาคตสฺส ทินฺนปฏิญฺญสฺส อาฬารกาลามอุปสงฺกมนํ อาทึ กตฺวา ยาว สุชาตาย ทินฺนปายาสสฺส เอกูนปณฺณาสาย ปิณฺเฑหิ ปริภุตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. สีหสฺส สรีรวิธุนนํ วิย สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ โถมิยมานสฺส คนฺธาทีหิ ปูชิยมานสฺส ติกฺขตฺตุํ โพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห จุทฺทสหตฺถุพฺเพเธ ฐาเน ติณสนฺถรํ อตฺถริตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย นิสินฺนสฺส ตํขณญฺเญว มารพลํ วิธเมตฺวา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชา วิโสเธตฺวา อนุโลมปฺปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทมหาสมุทฺทํ ยมกญาณมนฺถเนน มนฺเถนฺตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณ ปฏิวิทฺเธ ตทนุภาเวน ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ เวทิตพฺพํ.

Debe entenderse el tiempo de las visitas a Āḷāra Kālāma por parte del Tathāgata, quien había hecho su promesa, comenzando desde entonces hasta el momento en que consumió el arroz con leche ofrecido por Sujātā en cuarenta y nueve porciones, similar al momento en que un león se despereza. Como un león sacudiendo su cuerpo, debe entenderse el momento en que el Tathāgata tomó los ocho manojos de hierba ofrecidos por Sotthiya al atardecer; siendo alabado por las deidades de diez mil sistemas estelares y venerado con perfumes y demás ofrendas; después de rodear el árbol Bodhi tres veces por la derecha y ascender al trono de la iluminación (Bodhimaṇḍa), extendiendo el lecho de hierba en un lugar de catorce codos de altura; habiendo resuelto con energía de cuatro factores y derrotado al ejército de Māra en ese mismo instante; habiendo purificado las tres ciencias en las tres vigilias de la noche, y agitando el gran océano del origen dependiente en orden directo e inverso con el batidor del conocimiento doble; cuando alcanzó el conocimiento de la omnisciencia, por cuyo poder se produjo el temblor de los diez mil sistemas mundiales.

สีหสฺส จตุทิสาวิโลกนํ วิย ปฏิวิทฺธสพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ วิหริตฺวา ปริภุตฺตมธุปิณฺฑิกาหารสฺส อชปาลนิคฺโรธมูเล มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนายาจนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺถ วิหรนฺตสฺส เอกาทสเม ทิวเส ‘‘สฺเว อาสาฬฺหิปุณฺณมา ภวิสฺสตี’’ติ ปจฺจูสสมเย ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ อาฬารุทกานํ กาลกตภาวํ ญตฺวา ธมฺมเทสนตฺถาย ปญฺจวคฺคิยานํ โอโลกนํ ทฏฺฐพฺพํ. สีหสฺส โคจรตฺถาย ติโยชนํ คมนกาโล วิย อตฺตโน ปตฺตจีวรํ อาทาย ‘‘ปญฺจวคฺคิยานํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสฺสามี’’ติ ปจฺฉาภตฺเต อชปาลนิคฺโรธโต วุฏฺฐิตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คมนกาโล.

Como un león que mira hacia las cuatro direcciones, debe considerarse la mirada dirigida a los cinco monjes para la enseñanza del Dhamma por parte de aquel que ha penetrado el conocimiento de la omnisciencia, después de haber morado siete semanas en el Bodhimaṇḍa, habiendo consumido el alimento de bolas de miel, habiendo aceptado la petición del Gran Brahmā de enseñar el Dhamma bajo el árbol Ajapāla Nigrodha; morando allí, al undécimo día después de las siete semanas, pensando al amanecer: “Mañana será la luna llena de Āsāḷha”, y reflexionando: “¿A quién debería enseñar el Dhamma primero?”, al conocer el fallecimiento de Āḷāra y Uddaka. Como el tiempo en que un león recorre tres leguas en busca de alimento, se debe entender el tiempo del viaje por el camino de dieciocho leguas realizado por el Tathāgata, quien tomó su cuenco y mantos tras levantarse de bajo el árbol Ajapāla Nigrodha en la tarde, con la determinación: “Giraré la rueda del Dhamma para los cinco monjes”.

สีหสฺส สีหนาทกาโล วิย ตถาคตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ปญฺจวคฺคิเย สญฺญาเปตฺวา อจลปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติเตน เทวคเณน ปริวุตสฺส ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา’’ติอาทินา นเยน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ จ ปน ปเท เทสิยมาเน ตถาคตสีหสฺส ธมฺมโฆโส เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ คเหตฺวา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ปฏิจฺฉาเทสิ. สีหสฺส สทฺเทน ขุทฺทกปาณานํ สนฺตาสาปชฺชนกาโล [Pg.295] วิย ตถาคตสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ ทีเปตฺวา จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ วิภชิตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส ทีฆายุกานํ เทวานํ ญาณสนฺตาสสฺส อุปฺปตฺติกาโล เวทิตพฺโพ.

Como el momento del rugido de un león, debe entenderse el momento de poner en movimiento la rueda del Dhamma por parte del Tathāgata, quien, tras recorrer el camino de dieciocho leguas, habiendo hecho comprender a los cinco monjes su condición de Buda y sentado en el trono inamovible, rodeado por una multitud de deidades congregadas de diez mil sistemas estelares, enseñó bajo el método que comienza con: “Monjes, estos dos extremos no deben ser seguidos por quien ha renunciado”. Y mientras se exponía esta enseñanza, el sonido del Dhamma del león de los Tathāgatas, abarcando desde el infierno Avīci por abajo hasta la cima del devenir por arriba, impregnó los diez mil sistemas mundiales. Como el momento en que los seres pequeños se aterrorizan por el sonido de un león, debe entenderse el momento en que surgió el temor del conocimiento en los dioses de larga vida mientras el Tathāgata exponía el Dhamma, mostrando las tres características y analizando las cuatro verdades en dieciséis aspectos y sesenta mil métodos.

อปโร นโย – สีโห วิย สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ตถาคโต, อาสยภูตาย กนกคุหาย นิกฺขมนํ วิย คนฺธกุฏิโต นิกฺขมนกาโล, วิชมฺภนํ วิย ธมฺมสภํ อุปสงฺกมนกาโล, ทิสาวิโลกนํ วิย ปริสาวิโลกนํ, สีหนาทนทนํ วิย ธมฺมเทสนากาโล, โคจราย ปกฺกมนํ วิย ปรวาทนิมฺมทฺทนตฺถาย คมนํ.

Otro método: El Tathāgata, habiendo alcanzado la omnisciencia, es como un león. El momento de salir de la celda perfumada (Gandhakuṭi) debe entenderse como la salida de la cueva de oro que le sirve de morada; el momento de acercarse a la asamblea del Dhamma, como el desperezarse del león; la mirada a la congregación, como el mirar hacia las direcciones; el momento de la enseñanza del Dhamma, como el rugido del león; y el ir con el propósito de refutar las doctrinas ajenas, como el salir en busca de alimento.

อปโร นโย – สีโห วิย ตถาคโต, หิมวนฺตนิสฺสิตาย กญฺจนคุหาย นิกฺขมนํ วิย อารมฺมณวเสน นิพฺพานนิสฺสิตาย ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ, วิชมฺภนํ วิย ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ทิสาวิโลกนํ วิย เวเนยฺยสตฺตวิโลกนํ, สีหนาโท วิย สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมเทสนา, โคจราย ปกฺกมนํ วิย อสมฺปตฺตานํ เวเนยฺยสตฺตานํ สนฺติกูปสงฺกมนํ เวทิตพฺพํ.

Otro método: El Tathāgata es como un león. El surgimiento del logro del fruto (phalasamāpatti), que se apoya en el Nibbāna por vía del objeto, debe entenderse como el salir de la cueva de oro situada en el Himalaya; el conocimiento de revisión, como el desperezarse; la observación de los seres que pueden ser guiados, como el mirar hacia las direcciones; la enseñanza del Dhamma a la asamblea presente, como el rugido del león; y el acercarse a los seres que aún no han llegado para ser guiados, como el salir en busca de alimento.

ยทาติ ยสฺมึ กาเล. ตถาคโตติ เหฏฺฐา วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคโต. โลเกติ สตฺตโลเก. อุปฺปชฺชตีติ อภินีหารโต ปฏฺฐาย ยาว โพธิปลฺลงฺกา วา อรหตฺตมคฺคญาณา วา อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล ปน ปตฺเต อุปฺปนฺโน นาม. อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๔ อาทโย) พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานิ.

“Yadā” significa en aquel tiempo. “Tathāgato” se refiere al Tathāgata por las ocho razones mencionadas anteriormente. “Loke” significa en el mundo de los seres (sattaloke). “Uppajjati” significa que desde el momento de la resolución inicial hasta llegar al trono de la iluminación o al conocimiento del sendero del Arhat, se dice que está en proceso de aparecer; pero una vez alcanzado el fruto del Arhat, se dice que ha aparecido. Los términos “Arahaṃ Sammāsambuddho”, etc., se explican detalladamente en la sección de Buddhānussati del Visuddhimagga.

อิติ สกฺกาโยติ อยํ สกฺกาโย, เอตฺตโก สกฺกาโย, น อิโต ภิยฺโย สกฺกาโย อตฺถีติ. เอตฺตาวตา สภาวโต สรสโต ปริยนฺตโต ปริจฺเฉทโต ปริวฏุมโต สพฺเพปิ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺติ. อิติ สกฺกายสมุทโยติ อยํ สกฺกายสฺส สมุทโย นาม. เอตฺตาวตา ‘‘อาหารสมุทยา รูปสมุทโย’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโมติ อยํ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโม. อิมินาปิ ‘‘อาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ.

“Iti sakkāyo” significa: esta es la existencia individual (sakkāyo), la existencia individual es hasta este punto, no hay existencia individual más allá de estos cinco agregados del apego. Con esto, se muestran todos los cinco agregados del apego según su naturaleza propia, su función, su límite, su delimitación y su totalidad. “Iti sakkāyasamudayo” significa: esta causa, como el alimento y demás, es el origen de la existencia individual. Con esto, se muestra todo el origen, como el origen debido al alimento y el origen debido a la forma. “Iti sakkāyassa atthaṅgamo” significa: esta es la cesación de la existencia individual. Con esto, se muestra toda cesación, como la cesación de la forma por la cesación del alimento.

วณฺณวนฺโตติ [Pg.296] สรีรวณฺเณน วณฺณวนฺโต. ธมฺมเทสนํ สุตฺวาติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปณฺณาสลกฺขณปฺปฏิมณฺฑิตํ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา. เยภุยฺเยนาติ อิธ เก ฐเปติ? อริยสาวเก เทเว. เตสํ หิ ขีณาสวตฺตา จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, สํวิคฺคสฺส โยนิโส ปธาเนน ปตฺตพฺพํ ปตฺตตาย ญาณสํเวโคปิ. อิตราสํ ปน เทวตานํ ‘‘ตาโส เหโส, ภิกฺขเว, อนิจฺจ’’นฺติ มนสิกโรนฺตานํ จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ, พลววิปสฺสนากาเล ญาณภยมฺปิ อุปฺปชฺชติ. โภติ ธมฺมาลปนมตฺตเมตํ. สกฺกายปริยาปนฺนาติ ปญฺจกฺขนฺธปริยาปนฺนา. อิติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺเธ วฏฺฏโทสํ ทสฺเสตฺวา ติลกฺขณาหตํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺเต ญาณภยํ นาม โอกฺกมติ.

"Hermosos" (vaṇṇavanto) significa hermosos por la belleza física del cuerpo. "Habiendo escuchado la enseñanza del Dhamma" (dhammadesanaṃ sutvā) significa habiendo escuchado la enseñanza del Dhamma del Tathāgata sobre los cinco agregados, la cual está adornada con cincuenta características. "Principalmente" (yebhuyyena), ¿a quiénes se excluye aquí? A los devas que son nobles discípulos (ariyasāvaka). Pues en ellos, por haber destruido las impurezas (khīṇāsavattā), no surge el miedo por agitación mental (cittutrāsa), ni tampoco el temor del conocimiento (ñāṇasaṃvega), por haber alcanzado aquello que debe alcanzarse mediante el esfuerzo correcto y la atención sabia. Sin embargo, en las otras deidades, cuando reflexionan: 'esto, monjes, es terror, es impermanencia', surge tanto el miedo por agitación mental como el temor del conocimiento en el momento de la visión cabal intensa (balavavipassanā). 'Bho' es simplemente una forma de dirigirse a la enseñanza. 'Incluidos en la identidad' (sakkāyapariyāpannā) significa incluidos en los cinco agregados. Así, cuando el Perfectamente Iluminado les enseña el Dhamma, mostrando los defectos de la existencia cíclica (vaṭṭadosa) y caracterizándolo mediante las tres marcas (tilakkhaṇa), surge en ellos lo que se conoce como el temor del conocimiento (ñāṇabhaya).

อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺเปตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ ธมฺมเทสนาญาณํ คเหตพฺพํ. ตํ ปเนส ยาว อฏฺฐารสพฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ อญฺญาโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส โสตาปตฺติผลํ น อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺเตติ นาม. ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ เวทิตพฺพํ. อปฺปฏิปุคฺคโลติ สทิสปุคฺคลรหิโต. ยสสฺสิโนติ ปริวารสมฺปนฺนา. ตาทิโนติ ลาภาลาภาทีหิ เอกสทิสสฺส.

"Habiendo conocido por conocimiento superior" (abhiññāya) significa conociendo. "La Rueda del Dhamma" (dhammacakka) se refiere tanto al conocimiento de la penetración (paṭivedhañāṇa) como al conocimiento de la enseñanza (desanāñāṇa). El 'conocimiento de la penetración' es aquel conocimiento por el cual, sentado en el trono de la iluminación, penetró las cuatro nobles verdades en dieciséis formas y sesenta mil métodos. El 'conocimiento de la enseñanza' es aquel conocimiento por el cual puso en movimiento la Rueda del Dhamma con sus tres giros y doce modos. Ambos son conocimientos nacidos en el pecho de aquel que posee las diez fuerzas (dasabala). Entre ellos, debe tomarse el conocimiento de la enseñanza del Dhamma. Este se dice que está 'en movimiento' mientras el venerable Aññā Koṇḍañña, junto con dieciocho mil millones de Brahmas, aún no ha alcanzado el fruto de entrar en la corriente (sotāpattiphala); una vez que este ha surgido, se entiende que 'ha sido puesto en movimiento'. "Sin igual" (appaṭipuggalo) significa carente de una persona comparable. "Famosos" (yasassinoti) significa dotados de un séquito. "Ecuánimes" (tādinoti) significa que permanecen iguales ante las vicisitudes del mundo, como la ganancia y la pérdida.

๔. ปสาทสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Discurso sobre la Devoción (Pasāda Sutta)

๓๔. จตุตฺเถ อคฺเคสุ ปสาทา, อคฺคา วา ปสาทาติ อคฺคปฺปสาทา. ยาวตาติ ยตฺตกา. อปทาติ นิปฺปทา อหิมจฺฉาทโย. ทฺวิปทาติ มนุสฺสปกฺขิอาทโย. จตุปฺปทาติ หตฺถิอสฺสาทโย. พหุปฺปทาติ สตปทิอาทโย. เนวสญฺญินาสญฺญิโนติ ภวคฺเค นิพฺพตฺตสตฺตา. อคฺคมกฺขายตีติ คุเณหิ อคฺโค อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อกฺขายติ. อสงฺขตาติ นิพฺพานเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. วิราโคติอาทีนิ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. ตญฺหิ อาคมฺม สพฺพกิเลสา วิรชฺชนฺติ, สพฺเพ ราคมทาทโย มทา นิมฺมทา โหนฺติ, อภาวํ คจฺฉนฺติ, สพฺพา ปิปาสา วินยํ อุเปนฺติ, สพฺเพ อาลยา [Pg.297] สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, วฏฺฏานิ อุปจฺฉิชฺชนฺติ, ตณฺหา ขียนฺติ, วฏฺฏทุกฺขา นิรุชฺฌนฺติ, สพฺเพ ปริฬาหา นิพฺพายนฺติ. ตสฺมา เอตานิ นามานิ ลภติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

34. En el cuarto (discurso), "devoción por lo supremo" (aggappasādā) significa devociones hacia lo supremo, o devociones que son supremas en sí mismas. "En la medida que" (yāvatā) significa en cualquier cantidad. "Sin pies" (apadā) se refiere a seres sin pies, como serpientes, peces, etc. "De dos pies" (dvipadā) se refiere a seres como humanos, aves, etc. "De cuatro pies" (catuppadā) se refiere a elefantes, caballos, etc. "De muchos pies" (bahuppadā) se refiere a seres como ciempiés, etc. "Ni con percepción ni sin percepción" (nevasaññināsaññino) se refiere a los seres nacidos en la cima de la existencia (bhavagga). "Se dice que es el supremo" (aggamakkhāyati) significa que se declara como el más alto, excelente y superior debido a sus cualidades. "Incondicionado" (asaṅkhatā) se dice refiriéndose exclusivamente al Nibbāna. "Desapasionamiento" (virāga) y otros términos son nombres para el Nibbāna mismo. Pues al alcanzarlo, todos los vicios se desvanecen, todas las intoxicaciones como la embriaguez del deseo (rāgamada) desaparecen y llegan a la inexistencia, toda sed (pipāsā) es eliminada, todos los apegos (ālayā) son erradicados, los ciclos (vaṭṭā) se cortan, el anhelo (taṇhā) se agota, el sufrimiento del ciclo (vaṭṭadukkha) cesa y todos los fuegos de la pasión (pariḷāhā) se extinguen. Por lo tanto, recibe estos nombres. El resto en este pasaje tiene un significado evidente.

๕. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Discurso de Vassakāra (Vassakāra Sutta)

๓๕. ปญฺจเม อนุสฺสริตาติ อนุคนฺตฺวา สริตา, อปราปรํ สริตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. ทกฺโขติ เฉโก. ตตฺรุปายายาติ ‘‘อิมสฺมึ กาเล อิมํ นาม กตฺตพฺพ’’นฺติ เอวํ ตตฺถ ตตฺถ อุปายภูตาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต. อนุโมทิตพฺพนฺติ อภินนฺทิตพฺพํ. ปฏิกฺโกสิตพฺพนฺติ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. เนว โข ตฺยาหนฺติ เนว โข เต อหํ. กสฺมา ปเนตํ ภควา นาภินนฺทติ, นปฺปฏิกฺขิปตีติ? โลกิยตฺตา นาภินนฺทติ, โลกิยํ อตฺถํ คเหตฺวา ฐิตตฺตา นปฺปฏิกฺโกสติ. พหุสฺส ชนตาติ พหุ อสฺส ชนตา. อิทญฺจ กรณตฺเถ สามิวจนํ เวทิตพฺพํ. อริเย ญาเยติ สหวิปสฺสนเก มคฺเค. กลฺยาณธมฺมตา กุสลธมฺมตาติปิ ตสฺเสว นามานิ. ยํ วิตกฺกนฺติ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทีสุ อญฺญตรํ. น ตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกตีติ กามวิตกฺกาทีสุ เอกมฺปิ น วิตกฺเกติ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. วิตกฺกปเถติ เอตฺถ วิตกฺโกเยว วิตกฺกปโถ. อหญฺหิ พฺราหฺมณาติอาทีสุ ปฐมนเยน ขีณาสวสฺส สีลญฺเจว พาหุสจฺจญฺจ กถิตํ, ทุติยตติเยหิ ขีณาสวสฺส กิริยวิตกฺกานิ เจว กิริยชฺฌานานิ จ, จตุตฺเถน ขีณาสวภาโว กถิโตติ เวทิตพฺโพ.

35. En el quinto (discurso), "quien recuerda" (anussaritā) significa aquel que recuerda siguiendo la secuencia, capaz de recordar una y otra vez. "Hábil" (dakkho) significa experto. "Con los medios adecuados para ello" (tatrupāyāyā) significa dotado de la sabiduría que actúa como medio en diversas situaciones y momentos, pensando: 'en este momento, se debe hacer tal cosa'. "Debe ser aprobado" (anumoditabbaṃ) significa debe ser celebrado. "Debe ser rechazado" (paṭikkositabbaṃ) significa debe ser repudiado. ¿Por qué el Bienaventurado no aprobó ni rechazó estas palabras? No las aprobó por ser de naturaleza mundana (lokiya), y no las rechazó porque se sostenían sobre una verdad mundana. "Gran multitud de gente" (bahussa janatā) significa que tiene muchas personas bajo su cargo. Aquí, el caso genitivo (sāmivacana) debe entenderse en el sentido instrumental (karaṇattha). "En el noble método" (ariye ñāye) se refiere al Sendero junto con la visión cabal (vipassanā). "Bondad de naturaleza" (kalyāṇadhammatā) y "maestría de naturaleza" (kusaladhammatā) son también nombres para lo mismo. "Cualquier pensamiento" (yaṃ vitakkaṃ) se refiere a uno de los pensamientos como el de renuncia (nekkhammavitakka). "No piensa ese pensamiento" (na taṃ vitakkaṃ vitakketi) significa que no concibe ni un solo pensamiento de deseo sensorial (kāmavitakka), etc. El otro término es un sinónimo de lo mismo. En la expresión "sendero del pensamiento" (vitakkapatha), el pensamiento mismo es el sendero del pensamiento. En pasajes como 'Yo soy un brahmán...', mediante el primer método se describe la virtud (sīla) y el gran conocimiento (bāhusacca) de quien ha destruido las impurezas (khīṇāsava); mediante el segundo y el tercero, sus pensamientos funcionales (kiriyavitakka) y sus dhotis funcionales (kiriyajjhāna); y mediante el cuarto, se describe su estado de Arahant (khīṇāsavabhāvo).

มจฺจุปาสปฺปโมจนนฺติ มจฺจุปาสา ปโมจนกํ มคฺคํ. ญายํ ธมฺมนฺติ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ. ทิสฺวา จ สุตฺวา จาติ ญาเณเนว ปสฺสิตฺวา จ สุณิตฺวา จ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

"La liberación del lazo de la Muerte" (maccupāsappamocanaṃ) se refiere al Sendero que libera del lazo de la muerte, que es el anhelo (taṇhā). "El Dhamma del método" (ñāyaṃ dhammaṃ) se refiere al Sendero junto con la visión cabal. "Habiendo visto y habiendo escuchado" (disvā ca sutvā ca) significa habiendo visto y escuchado únicamente a través del conocimiento (ñāṇa). El resto en este pasaje es evidente.

๖. โทณสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Discurso de Doṇa (Doṇa Sutta)

๓๖. ฉฏฺเฐ อนฺตรา จ อุกฺกฏฺฐํ อนฺตรา จ เสตพฺยนฺติ เอตฺถ อุกฺกฏฺฐาติ อุกฺกาหิ ธารียมานาหิ มาปิตตฺตา เอวํลทฺธโวหารํ นครํ. เสตพฺยนฺติ อตีเต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ชาตนครํ. อนฺตราสทฺโท ปน การณขณจิตฺตเวมชฺฌวิวราทีสุ วตฺตติ. ‘‘ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคตา’’ติ [Pg.298] (อ. นิ. ๖.๔๔; ๑๐.๗๕) จ, ‘‘ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ จ อาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๒๘) การเณ. ‘‘อทฺทสา มํ, ภนฺเต, อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) ขเณ. ‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๐) จิตฺเต. ‘‘อนฺตราโวสานมาปาที’’ติอาทีสุ เวมชฺเฌ. ‘‘อปิจายํ ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๓๑) วิวเร. สฺวายมิธ วิวเร วตฺตติ. ตสฺมา อุกฺกฏฺฐาย จ เสตพฺยสฺส จ วิวเรติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนฺตราสทฺเทน ปน ยุตฺตตฺตา อุปโยควจนํ กตํ. อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ อกฺขรจินฺตกา ‘‘อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาตี’’ติ เอวํ เอกเมว อนฺตราสทฺทํ ปยุญฺชนฺติ, โส ทุติยปเทนปิ โยเชตพฺโพ โหติ, อโยชิยมาเน อุปโยควจนํ น ปาปุณาติ. อิธ ปน โยเชตฺวา เอว วุตฺโต.

36. En el sexto sutta, con respecto a la expresión 'entre Ukkaṭṭhā y entre Setabya' (antarā ca ukkaṭṭhaṃ antarā ca setabyaṃ): 'Ukkaṭṭhā' es una ciudad que recibió este nombre debido a que fue establecida mediante el uso de antorchas (ukkāhi). 'Setabya' es la ciudad donde nació el Buda Kassapa en el pasado. La palabra 'antara', por su parte, se emplea con los significados de causa (kāraṇa), momento (khaṇa), mente (citta), punto medio (vemajja), espacio o intervalo (vivara), entre otros. En versos como '¿quién podría conocer tal causa (tadantaraṃ) excepto un Tathāgata?', se usa en el sentido de causa. En pasajes como 'Venerable, una mujer me vio en el momento de un relámpago (vijjantarikāya) mientras lavaba una vasija', se usa en el sentido de momento. En 'aquel en cuyo interior (antarato) no existe la ira', se refiere a la mente. En 'llegó a un punto muerto en el medio (antarāvosānaṃ)', se refiere al punto medio. En 'esta Tapodā fluye a través del espacio (antarikāya) entre dos grandes infiernos', se refiere a un espacio o intervalo. Aquí, en este texto, se usa en el sentido de intervalo. Por lo tanto, el significado debe entenderse como 'en el intervalo entre Ukkaṭṭhā y Setabya'. Debido a su conexión con la palabra 'antara', se emplea el caso acusativo (upayogavacana). En tales contextos, los gramáticos (akkharacintakā) suelen emplear una sola vez la palabra 'antara', como en 'viaja entre la aldea y el río' (antarā gāmañca nadiñca yāti), la cual debe vincularse también con el segundo término, pues de lo contrario no se aplicaría el caso acusativo. Sin embargo, en este sutta, se ha expresado repitiendo el término.

อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหตีติ อทฺธานสงฺขาตํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน โหติ, ทีฆมคฺคนฺติ อตฺโถ. กสฺมา ปฏิปนฺโนติ? ตํ ทิวสํ กิร ภควา อิทํ อทฺทส ‘‘มยิ ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺเน โทโณ พฺราหฺมโณ มม ปทเจติยานิ ปสฺสิตฺวา ปทานุปทิโก หุตฺวา มม นิสินฺนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ. อถสฺสาหํ เอกํ สจฺจธมฺมํ เทเสสฺสามิ. พฺราหฺมโณ ตีณิ สามญฺญผลานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ทฺวาทสปทสหสฺสปริมาณํ โทณคชฺชิตํ นาม วณฺณํ วตฺวา มยิ ปรินิพฺพุเต สกลชมฺพุทีเป อุปฺปนฺนํ มหากลหํ วูปสเมตฺวา ธาตุโย ภาเชสฺสตี’’ติ. อิมินา การเณน ปฏิปนฺโน. โทโณปิ สุทํ พฺราหฺมโณติ โทโณ พฺราหฺมโณปิ ตโย เวเท ปคุเณ กตฺวา ปญฺจสเต มาณวเก สิปฺปํ วาเจนฺโต ตํทิวสํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สตคฺฆนกํ นิวาเสตฺวา ปญฺจสตคฺฆนกํ เอกํสวรคตํ กตฺวา อามุตฺตยญฺญสุตฺโต รตฺตวฏฺฏิกา อุปาหนา อาโรหิตฺวา ปญฺจสตมาณวกปริวาโร ตเมว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

'Se encontraba recorriendo un camino de larga distancia' (addhānamaggappaṭipanno hotīti) significa que se había puesto en marcha por una ruta extensa. ¿Por qué se puso en marcha? Se dice que aquel día el Exaltado previó lo siguiente: 'Mientras yo recorra este camino, el brahmán Dona verá mis huellas, seguirá mi rastro paso a paso, vendrá al lugar donde me encuentre sentado y me hará una pregunta. Entonces, le enseñaré la verdad de las Cuatro Nobles Verdades. El brahmán, tras penetrar los tres frutos de la vida ascética (sāmaññaphalāni) y recitar una alabanza llamada Doṇagajjita, de una extensión de doce mil versos, calmará un gran conflicto surgido en toda Jambudīpa tras mi Parinibbāna y distribuirá las reliquias'. Por esta razón se puso en camino. En cuanto a 'el brahmán Dona también' (doṇopi sudaṃ brāhmaṇoti): el brahmán Dona, habiendo dominado los tres Vedas y enseñando las artes a quinientos jóvenes discípulos, se levantó temprano ese día, realizó su aseo personal, se vistió con una túnica de cien monedas y se puso otra de quinientas sobre el hombro izquierdo; portando su cordón sacrificial, calzando sandalias rojas y rodeado por sus quinientos discípulos, emprendió el mismo camino que el Exaltado. A esto se refiere la declaración.

ปาเทสูติ ปาเทหิ อกฺกนฺตฏฺฐาเนสุ. จกฺกานีติ ลกฺขณจกฺกานิ. กึ ปน ภควโต คจฺฉนฺตสฺส อกฺกนฺตฏฺฐาเน ปทํ ปญฺญายตีติ? น ปญฺญายติ[Pg.299]. กสฺมา? สุขุมตฺตา มหาพลตฺตา มหาชนานุคฺคเหน จ. พุทฺธานญฺหิ สุขุมจฺฉวิตาย อกฺกนฺตฏฺฐานํ ตูลปิจุโน ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ วิย โหติ, ปทวฬญฺโช น ปญฺญายติ. ยถา จ พลวโต วาตชวสินฺธวสฺส ปทุมินิปตฺเตปิ อกฺกนฺตมตฺตเมว โหติ, เอวํ มหาพลตาย ตถาคเตน อกฺกนฺตฏฺฐานํ อกฺกนฺตมตฺตเมว โหติ, น ตตฺถ ปทวฬญฺโช ปญฺญายติ. พุทฺธานญฺจ อนุปทํ มหาชนกาโย คจฺฉติ, ตสฺส สตฺถุ ปทวฬญฺชํ ทิสฺวา มทฺทิตุํ อวิสหนฺตสฺส คมนวิจฺเฉโท ภเวยฺย. ตสฺมา อกฺกนฺตอกฺกนฺตฏฺฐาเน โยปิ ปทวฬญฺโช ภเวยฺย, โส อนฺตรธายเตว. โทโณ ปน พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส อธิฏฺฐานวเสน ปสฺสิ. ภควา หิ ยสฺส ปทเจติยํ ทสฺเสตุกาโม โหติ, ตํ อารพฺภ ‘‘อสุโก นาม ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐาติ. ตสฺมา มาคณฺฑิยพฺราหฺมโณ วิย อยมฺปิ พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส อธิฏฺฐานวเสน อทฺทส.

'En los pies' (pādesūti) se refiere a los lugares pisados por sus pies. 'Ruedas' (cakkānīti) se refiere a los signos de las ruedas característicos de un Gran Hombre. ¿Pero acaso se ven las huellas del Exaltado cuando camina? No se ven. ¿Por qué no? Debido a la sutileza de su cuerpo, a su gran poder y por compasión hacia las multitudes. Debido a la delicadeza de la piel de los Budas, el lugar que pisan es como si se posara un fardo de algodón; la marca del pie no aparece. Así como un veloz caballo de raza Sindhu, dotado de gran fuerza, apenas toca la superficie de una hoja de loto al pasar, de igual modo, por el gran poder del Tathāgata, el lugar pisado solo recibe un leve contacto y no se distingue la huella. Además, una gran multitud camina siguiendo los pasos de los Budas; si vieran la huella del Maestro, al no atreverse a pisarla, se interrumpiría su marcha. Por lo tanto, cualquier huella que pudiera quedar en cada lugar pisado, simplemente desaparece. Sin embargo, el brahmán Dona la vio por el poder de la determinación (adhiṭṭhāna) del Tathāgata. Pues el Exaltado, cuando desea mostrar la señal de su pie a alguien, determina: 'Que tal persona la vea'. Por eso, al igual que el brahmán Māgaṇḍiya, este brahmán también la vio por la determinación del Tathāgata.

ปาสาทิกนฺติ ปสาทชนกํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺตนฺติ เอตฺถ อุตฺตมทมโถ นาม อรหตฺตมคฺโค, อุตฺตมสมโถ นาม อรหตฺตมคฺคสมาธิ, ตทุภยํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ. คุตฺตนฺติ โคปิตํ. สํยตินฺทฺริยนฺติ รกฺขิตินฺทฺริยํ. นาคนฺติ ฉนฺทาทีหิ อคจฺฉนโต, ปหีนกิเลเส ปุน อนาคจฺฉนโต, อาคุํ อกรณโต, พลวนฺตฏฺเฐนาติ จตูหิ การเณหิ นาคํ.

'Inspirador' (pāsādikanti) significa que genera fe y serenidad. El término siguiente (pasādanīyaṃ) es un sinónimo del mismo. 'Que ha alcanzado el supremo dominio y la suprema calma' (uttamadamathasamathamanuppattantiettha): el 'supremo dominio' es el Sendero de la Arahatía (arahattamagga); la 'suprema calma' es la concentración asociada al Sendero de la Arahatía (arahattamaggasamādhi). Haber alcanzado ambos es el significado. 'Controlado' (dantanti) significa libre de perturbaciones tras haberlas abandonado mediante el desarrollo mental. 'Protegido' (guttanti) significa bien resguardado. 'Con las facultades refrenadas' (saṃyatindriyanti) significa con las facultades sensoriales protegidas. Se le llama 'Elefante' (nāga) por cuatro razones: por no dejarse llevar por el deseo, etc. (agacchanato); por no retornar a las impurezas ya eliminadas; por no cometer actos malvados (āguṃ akaraṇato) y por poseer una gran fortaleza espiritual.

เทโว โน ภวํ ภวิสฺสตีติ เอตฺถ ‘‘เทโว โน ภว’’นฺติ เอตฺตาวตาปิ ปุจฺฉา นิฏฺฐิตา ภเวยฺย, อยํ ปน พฺราหฺมโณ ‘‘อนาคเต มเหสกฺโข เอโก เทวราชา ภวิสฺสตี’’ติ อนาคตวเสน ปุจฺฉาสภาเคเนว กเถนฺโต เอวมาห. ภควาปิสฺส ปุจฺฉาสภาเคเนว กเถนฺโต น โข อหํ, พฺราหฺมณ, เทโว ภวิสฺสามีติ อาห. เอส นโย สพฺพตฺถ. อาสวานนฺติ กามาสวาทีนํ จตุนฺนํ. ปหีนาติ โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคเมเนว ปหีนา. อนุปลิตฺโต โลเกนาติ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ ปหีนตฺตา สงฺขารโลเกน อนุปลิตฺโต. พุทฺโธติ จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ อิติ มํ ธาเรหิ.

'¿Será su excelencia un deva para nosotros?' (devo no bhavaṃ bhavissatīti): aquí, la pregunta podría haber concluido con '¿es su excelencia un deva?'. No obstante, el brahmán, pensando que en el futuro podría ser un rey de los devas de gran poder, formuló la pregunta proyectándola hacia el futuro. El Exaltado, respondiendo en los mismos términos de la pregunta, dijo: 'Brahmán, no seré un deva'. Este mismo principio se aplica a todas las respuestas. 'De las impurezas' (āsavānanti) se refiere a las cuatro impurezas, como el deseo sensorial, etc. 'Eliminadas' (pahīnā) significa que fueron erradicadas en el trono de la Iluminación (bodhipallaṅke) mediante el logro del conocimiento de la omnisciencia. 'Incontaminado por el mundo' (anupalitto lokenāti) significa que, por haber eliminado el apego a la sed (taṇhā) y a los puntos de vista (diṭṭhi), no está manchado por el mundo de las formaciones (saṅkhāraloka). 'Buda' (buddhoti) es aquel que es llamado Buda por haber comprendido las cuatro Nobles Verdades. 'Reconóceme como tal'.

เยนาติ เยน อาสเวน. เทวูปปตฺยสฺสาติ เทวูปปตฺติ อสฺส มยฺหํ ภเวยฺย. วิหงฺคโมติ อากาสจโร คนฺธพฺพกายิกเทโว. วิทฺธสฺตาติ [Pg.300] วิธมิตา. วินฬีกตาติ วิคตนฬา วิคตพนฺธนา กตา. วคฺคูติ สุนฺทรํ. โตเยน นุปลิปฺปตีติ อุทกโต รตนมตฺตํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตํ สรํ โสภยมานํ ภมรคณํ หาสยมานํ โตเยน น ลิปฺปติ. ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณาติ เทสนาปริโยสาเน ตีณิ มคฺคผลานิ ปาปุณิตฺวา ทฺวาทสหิ ปทสหสฺเสหิ โทณคชฺชิตํ นาม วณฺณํ กเถสิ, ตถาคเต จ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีปตเล อุปฺปนฺนํ มหากลหํ วูปสเมตฺวา ธาตุโย ภาเชสีติ.

En el pasaje 'yenāti', 'yena' se refiere a aquel eflujo (āsava). 'Devūpapatyassāti' significa que el renacimiento como un ser celestial (deva) me ocurriría (bhaveyya). 'Vihaṅgamo' se refiere a un deva del grupo de los gandhabbas que se desplaza por el cielo. 'Viddhastā' significa que han sido destruidos. 'Vinaḷīkatā' significa que han sido convertidos en algo libre de ataduras o vínculos. 'Vaggū' significa hermoso. 'Toyena nupalippatīti' hace referencia a un loto blanco que, habiendo emergido del agua aproximadamente un codo y manteniéndose firme, embelleciendo el lago y regocijando al enjambre de abejas, no es manchado por el agua. Por lo tanto, [el Buda dijo]: 'Brahmane, yo soy el Buda'. Al finalizar la enseñanza, [el bráhmana Doṇa], habiendo alcanzado los tres frutos del camino, pronunció un elogio sobre la marcha [del Buda] llamado Doṇagajjita con doce mil términos; y cuando el Tathāgata hubo alcanzado el parinibbāna, apaciguó el gran conflicto surgido en la isla de Jambudīpa y distribuyó las reliquias.

๗. อปริหานิยสุตฺตวณฺณนา

7. Descripción del Aparihāniya Sutta.

๓๗. สตฺตเม นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ นิพฺพานสนฺติเกเยว จรติ. สีเล ปติฏฺฐิโตติ ปาติโมกฺขสีเล ปติฏฺฐิโต. เอวํ วิหารีติ เอวํ วิหรนฺโต. อาตาปีติ อาตาเปน วีริเยน สมนฺนาคโต. โยคกฺเขมสฺสาติ จตูหิ โยเคหิ เขมสฺส นิพฺพานสฺส. ปมาเท ภยทสฺสิวาติ ปมาทํ ภยโต ปสฺสนฺโต.

37. En el séptimo sutta, 'nibbānasseva santiketi' significa que se conduce precisamente cerca del Nibbāna. 'Sīle patiṭṭhitoti' significa establecido en la moralidad de restricción del Pātimokkha. 'Evaṃ vihārīti' significa viviendo de esa manera. 'Ātāpīti' significa dotado de la energía (vīriya) ardiente que consume las impurezas. 'Yogakkhemassāti' se refiere al Nibbāna, que es la seguridad frente a los cuatro vínculos (yogas). 'Pamāde bhayadassivāti' significa ver la negligencia como un peligro, tal como el peligro de renacer en los infiernos.

๘. ปติลีนสุตฺตวณฺณนา

8. Descripción del Patilīna Sutta.

๓๘. อฏฺฐเม ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจติ ‘‘อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ, อิทเมว สจฺจ’’นฺติ เอวํ ปาฏิเอกฺกํ คหิตตฺตา ปจฺเจกสงฺขาตานิ ทิฏฺฐิสจฺจานิ ปนุณฺณานิ นีหฏานิ ปหีนานิ อสฺสาติ ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจ. สมวยสฏฺเฐสโนติ เอตฺถ อวยาติ อนูนา, สฏฺฐาติ วิสฺสฏฺฐา, สมฺมา อวยา สฏฺฐา เอสนา อสฺสาติ สมวยสฏฺเฐสโน, สมฺมา วิสฺสฏฺฐสพฺพเอสโนติ อตฺโถ. ปติลีโนติ นิลีโน เอกีภาวํ อุปคโต. ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ พหูนํ สมณพฺราหฺมณานํ. เอตฺถ จ สมณาติ ปพฺพชฺชูปคตา, พฺราหฺมณาติ โภวาทิโน. ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ พหูนิ ปาเฏกฺกสจฺจานิ. นุณฺณานีติ นีหฏานิ. ปนุณฺณานีติ สุฏฺฐุ นีหฏานิ. จตฺตานีติ วิสฺสฏฺฐานิ. วนฺตานีติ วมิตานิ. มุตฺตานีติ ฉินฺนพนฺธนานิ กตานิ. ปหีนานีติ ปชหิตานิ. ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ยถา น ปุน จิตฺตํ อาโรหนฺติ, เอวํ ปฏินิสฺสชฺชิตานิ. สพฺพาเนเวตานิ คหิตคหณสฺส วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานิ.

38. En el octavo sutta, 'panuṇṇapaccekasacco' significa que para ese monje, las verdades de las visiones individuales —tomadas por separado bajo la forma 'esta visión es la única verdadera, esto es la verdad'— han sido rechazadas, eliminadas y abandonadas. En el pasaje 'samavayasaṭṭhesano', 'avaya' significa no disminuido, y 'saṭṭha' significa renunciado; para aquel monje que posee búsquedas correctamente no disminuidas y renunciadas, se le llama 'samavayasaṭṭhesano', que significa un monje que ha renunciado correctamente a todas las búsquedas. 'Paṭilīno' significa retirado, habiendo alcanzado un estado de soledad. 'Puthusamaṇabrāhmaṇānanti' se refiere a muchos ascetas y brahmanes. En este contexto, 'samaṇā' son los que han entrado en la vida monástica y 'brāhmaṇā' son los brahmanes que acostumbran a decir 'bho, bho'. 'Puthupaccekasaccānīti' se refiere a las múltiples verdades individuales. 'Nuṇṇānīti' significa eliminadas. 'Panuṇṇānīti' significa bien eliminadas. 'Cattānīti' significa renunciadas. 'Vantānīti' significa vomitadas. 'Muttānīti' significa convertidas en algo con las ataduras cortadas. 'Pahīnānīti' significa abandonadas. 'Paṭinissaṭṭhānīti' significa renunciadas de tal manera que no vuelven a surgir en la mente. Todos estos términos son sinónimos del estado de haber renunciado al aferramiento de lo que se había tomado [como visión].

กาเมสนา ปหีนา โหตีติ อนาคามิมคฺเคน ปหีนา. ภเวสนา ปน อรหตฺตมคฺเคน ปหียติ. ‘‘พฺรหฺมจริยํ เอสิสฺสามิ คเวสิสฺสามี’’ติ เอวํ [Pg.301] ปวตฺตชฺฌาสยสงฺขาตา พฺรหฺมจริเยสนาปิ อรหตฺตมคฺเคเนว ปฏิปฺปสฺสทฺธึ วูปสมํ คจฺฉติ. ทิฏฺฐิพฺรหฺมจริเยสนา ปน โสตาปตฺติมคฺเคเนว ปฏิปฺปสมฺภตีติ เวทิตพฺพา. เอวํ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ จตุตฺถชฺฌาเนน ปสฺสทฺธกายสงฺขาโร วูปสนฺตอสฺสาสปสฺสาโส นาม โหติ. อสฺมิมาโนติ อสฺมีติ อุปฺปชฺชนโก นววิธมาโน.

En 'kāmesanā pahīnā hotīti', se refiere a que la búsqueda de placeres sensoriales es abandonada mediante el camino del No-Retorno (Anāgāmi-magga). Sin embargo, la búsqueda de existencia (bhavesanā) se abandona mediante el camino del Arahant (Arahatta-magga). Incluso la búsqueda de la vida santa (brahmacariyesanā), descrita como el deseo surgido bajo la forma 'buscaré, iré tras la vida santa', llega a su cese y apaciguamiento únicamente mediante el camino del Arahant. Por otra parte, debe saberse que la búsqueda de la vida santa basada en visiones se apacigua únicamente mediante el camino de la Entrada en la Corriente (Sotāpatti-magga). 'Evaṃ kho, bhikkhave' significa que un monje cuyas formaciones corporales han sido tranquilizadas por el cuarto jhana es llamado alguien cuya inhalación y exhalación han cesado. 'Asmimāno' es el orgullo de nueve tipos que surge bajo la forma 'yo soy'.

คาถาสุ กาเมสนา ภเวสนาติ เอตา ทฺเว เอสนา, พฺรหฺมจริเยสนา สหาติ ตาหิเยว สห พฺรหฺมจริเยสนาติ ติสฺโสปิ เอตา. อิธ ฐตฺวา เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐาติ อิมินา ปเทน สทฺธึ โยชนา กาตพฺพา. อิติ สจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยาติ ‘‘อิติ สจฺจํ อิติ สจฺจ’’นฺติ คหณปรามาโส จ ทิฏฺฐิสงฺขาตาเยว ทิฏฺฐิฏฺฐานา จ เย สมุสฺสิตตฺตา อุคฺคนฺตฺวา ฐิตตฺตา สมุสฺสยาติ วุจฺจนฺติ, เต สพฺเพปิ. อิธ ฐตฺวา ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตาติ อิมินา ปเทน สทฺธึ โยชนา กาตพฺพา. กสฺส ปน เอตา เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา, เอเต จ ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตาติ? สพฺพราควิรตฺตสฺส ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโน. โย หิ สพฺพราเคหิปิ วิรตฺโต, ตณฺหากฺขเย จ นิพฺพาเน ปวตฺตาย อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต, เอตสฺส เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา, ทิฏฺฐิฏฺฐานา จ สมูหตา. ส เว สนฺโตติ โส เอวรูโป กิเลสสนฺตตาย สนฺโต. ปสฺสทฺโธติ ทฺวีหิ กายจิตฺตปสฺสทฺธีหิ ปสฺสทฺโธ. อปราชิโตติ สพฺพกิเลเส ชินิตฺวา ฐิตตฺตา เกนจิ อปราชิโต. มานาภิสมยาติ มานสฺส ปหานาภิสมเยน. พุทฺโธติ จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌิตฺวา ฐิโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ ขีณาสโวว กถิโตติ.

En los versos, 'kāmesanā' y 'bhavesanā' son estas dos búsquedas, y 'brahmacariyesanā sahā' significa junto con la búsqueda de la vida santa; estas tres deben conectarse aquí con el término 'esanā paṭinissaṭṭhā' (búsquedas renunciadas). 'Iti saccaparāmāso, diṭṭhiṭṭhānā samussayā' se refiere al aferramiento que surge como 'así es la verdad, así es la verdad' y a las bases de las visiones, que son causas de perjuicio y se llaman 'samussaya' por estar elevadas o establecidas firmemente; todas ellas deben conectarse aquí con el término 'diṭṭhiṭṭhānā samūhatā' (bases de visiones erradicadas). ¿Para quién han sido renunciadas estas búsquedas y erradicadas estas bases de visiones? Para aquel que está libre de pasión por todo deseo y existencia (sabbarāgavirattassa) y posee la liberación del fruto del Arahant en el Nibbāna, donde la sed se agota (taṇhākkhayavimuttino). 'Sa ve santo' significa que tal persona es verdaderamente pacífica debido a la calma de las impurezas. 'Passaddho' significa calmado por las dos tranquilidades, corporal y mental. 'Aparājito' significa que no puede ser vencido por ninguna impureza por haberlas derrotado todas. 'Mānābhisamayā' significa por la realización que abandona el orgullo. 'Buddho' significa aquel que se mantiene firme tras haber comprendido las cuatro verdades. Así, tanto en este sutta como en los versos, se habla únicamente del Arahant (khīṇāsava).

๙. อุชฺชยสุตฺตวณฺณนา

9. Descripción del Ujjaya Sutta.

๓๙. นวเม สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺตีติ วธํ มรณํ อาปชฺชนฺติ. นิจฺจทานนฺติ สลากภตฺตํ. อนุกุลยญฺญนฺติ อมฺหากํ ปิตูหิ ปิตามเหหิ ทินฺนตฺตา เอวํ กุลานุกุลวเสน ยชิตพฺพํ, ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อสฺสเมธนฺติอาทีสุ อสฺสเมตฺถ เมธนฺตีติ อสฺสเมโธ, ทฺวีหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส เอกวีสติยูปสฺส ฐเปตฺวา ภูมิญฺจ ปุริเส จ อวเสสสพฺพวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ปุริสเมตฺถ เมธนฺตีติ ปุริสเมโธ, จตูหิ [Pg.302] ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. สมฺมเมตฺถ ปาสนฺตีติ สมฺมาปาโส, ทิวเส ทิวเส สมฺมํ ขิปิตฺวา ตสฺส ปติโตกาเส เวทึ กตฺวา สํหาริเมหิ ยูปาทีหิ สรสฺสตินทิยา นิมุคฺโคกาสโต ปภุติ ปฏิโลมํ คจฺฉนฺเตน ยชิตพฺพสฺส สพฺพยาคสฺเสตํ อธิวจนํ. วาชเมตฺถ ปิวนฺตีติ วาชเปยฺยํ, เอเกน ปริยญฺเญน สตฺตรสหิ ปสูหิ ยชิตพฺพสฺส เพลุวยูปสฺส สตฺตรสกทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬ. นวหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา ปุริเสหิ จ อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส สพฺพเมธปริยายนามสฺส อสฺสเมธวิกปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ. มหารมฺภาติ มหากิจฺจา มหากรณียา. อปิจ ปาณาติปาตสมารมฺภสฺส มหนฺตตายปิ มหารมฺภาเยว. น เต โหนฺติ มหปฺผลาติ เอตฺถ นิรวเสสตฺเถ สาวเสสรูปนํ กตํ. ตสฺมา อิฏฺฐผเลน นิปฺผลาว โหนฺตีติ อตฺโถ. อิทญฺจ ปาณาติปาตสมารมฺภเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ยํ ปน ตตฺถ อนฺตรนฺตรา ทานํ ทิยฺยติ, ตํ อิมินา สมารมฺเภน อุปหตตฺตา มหปฺผลํ น โหติ, มนฺทผลํ โหตีติ อตฺโถ. หญฺญเรติ หญฺญนฺติ. ยชนฺติ อนุกุลํ สทาติ เย อญฺเญ อนุกุลํ ยชนฺติ, ปุพฺพปุริเสหิ ยิฏฺฐตฺตา ปจฺฉิมปุริสาปิ ยชนฺตีติ อตฺโถ. เสยฺโย โหตีติ วิเสโสว โหติ. น ปาปิโยติ ปาปํ กิญฺจิ น โหติ.

39. En el noveno sutta, 'saṅghātaṃ āpajjanti' significa que llegan a la destrucción y a la muerte. 'Niccadānaṃ' se refiere a la comida ofrecida mediante vales (salākabhatta). 'Anukulayañña' significa que es un sacrificio u ofrenda que debe ser realizado o entregado siguiendo la tradición del linaje, debido a que fue practicado por los padres y abuelos; es decir, según el orden de las generaciones familiares. En las expresiones como 'assamedha' y otras: 'Assamedha' es donde matan caballos en el sacrificio; este es el nombre de un sacrificio que cuenta con veintiún postes de sacrificio, donde, exceptuando la tierra y los seres humanos, se entregan todas las demás riquezas como donación. 'Purisamedha' es donde matan hombres en el sacrificio; este es el nombre del sacrificio realizado junto con la donación de la tierra y de las riquezas mencionadas en el Assamedha. 'Sammāpāsa' es donde lanzan un perno de yugo; se llama así porque cada día lanzan el perno del yugo y, en el lugar donde este cae, erigen un altar y realizan sacrificios con postes móviles y otros elementos en el río Sarasvatī, desde el punto donde el río desaparece avanzando a contracorriente. 'Vājapeyya' es donde beben una esencia de mantequilla y miel preparada con mantras para el beneficio del sacrificio; este es el nombre de un sacrificio realizado con diecisiete animales, que posee un poste de madera de beluva y donde se donan diecisiete grupos de objetos (como oro, plata, caballos, etc.). 'Niraggaḷa' significa 'sin cerrojos' (donde los almacenes y tesoros no tienen puertas cerradas); es el nombre de una variante del sacrificio de todos los seres (sabbamedha) realizado con nueve tipos de sacrificios circundantes, incluyendo tierras y hombres, tal como se mencionó en el Assamedha. 'Mahārambhā' significa que conllevan grandes tareas y grandes acciones; además, se denominan así por la magnitud del emprendimiento de la matanza de seres vivos. En la frase 'no son de gran fruto' (na te honti mahapphalā), se ha utilizado una expresión con resto para referirse a lo que no tiene resto; por lo tanto, el significado es que, respecto al fruto deseado, carecen totalmente de beneficio. Esto se dice refiriéndose específicamente al emprendimiento de la matanza de seres vivos. No obstante, si se entrega alguna donación entremedio de esos actos, dicha donación no es de gran fruto por estar manchada por la matanza, sino que es de fruto insignificante. 'Haññareti' significa que son matados o sacrificados. 'Realizan el sacrificio familiar siempre' (yajanti anukulaṃ sadā) significa que, debido a que fue ofrecido por los antepasados (padres y abuelos), los descendientes (hijos y nietos) también realizan el sacrificio. 'Seyyo hoti' significa que hay una excelencia o distinción. 'Na pāpiyo' significa que no ocurre maldad alguna.

๑๐. อุทายิสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Udāyisutta

๔๐. ทสเม อภิสงฺขตนฺติ ราสิกตํ. นิรารมฺภนฺติ ปาณสมารมฺภรหิตํ. ยญฺญนฺติ เทยฺยธมฺมํ. ตญฺหิ ยชิตพฺพตฺตา ยญฺญนฺติ วุจฺจติ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. อุปสํยนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. กุลํ คตินฺติ วฏฺฏกุลญฺเจว วฏฺฏคติญฺจ อติกฺกนฺตา. ยญฺญสฺส โกวิทาติ จตุภูมกยญฺเญ กุสลา. ยญฺเญติ ปกติทาเน. สทฺเธติ มตกทาเน. หพฺยํ กตฺวาติ หุนิตพฺพํ เทยฺยธมฺมํ อุปกปฺเปตฺวา. สุเขตฺเต พฺรหฺมจาริสูติ พฺรหฺมจาริสงฺขาเต สุเขตฺตมฺหีติ อตฺโถ. สุปฺปตฺตนฺติ สุฏฺฐุ ปตฺตํ. ทกฺขิเณยฺเยสุ ยํ กตนฺติ ยํ ทกฺขิณาย [Pg.303] อนุจฺฉวิเกสุ อุปกปฺปิตํ, ตํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ สุปฺปตฺตนฺติ อตฺโถ. สทฺโธติ พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณานํ สทฺทหนตาย สทฺโธ. มุตฺเตน เจตสาติ วิสฺสฏฺเฐน จิตฺเตน. อิมินาสฺส มุตฺตจาคํ ทีเปตีติ.

40. En el décimo, 'abhisaṅkhataṃ' significa lo que ha sido acumulado. 'Nirārambhaṃ' significa libre del emprendimiento de la matanza de seres. 'Yaññaṃ' se refiere al objeto que debe ser dado (deyyadhamma); en verdad, se llama 'yañña' porque es digno de ser ofrecido. 'Kālena' significa en el momento apropiado y oportuno. 'Upasaṃyanti' significa que se acercan. 'Kulaṃ gatiṃ' se refiere a haber trascendido tanto el linaje del ciclo como el destino del ciclo de renacimientos. 'Yaññassa kovidā' significa expertos en el mérito de los cuatro planos. 'Yaññe' se refiere a las donaciones ordinarias. 'Saddhe' se refiere a las ofrendas dadas en honor a los difuntos. 'Habyaṃ katvā' significa habiendo preparado el objeto de ofrenda que debe ser sacrificado. 'Sukhette brahmacārīsū' significa en el buen campo de cultivo que son los que practican la vida santa. 'Suppattaṃ' significa que ha llegado perfectamente. 'Dakkhiṇeyyesu yaṃ kataṃ' significa que aquello que se prepara para quienes son dignos de ofrendas es algo bien sacrificado, bien ofrecido y bien recibido. 'Saddho' es quien posee fe debido a su confianza en las cualidades del Buda, el Dhamma y el Saṅgha. 'Muttena cetasā' significa con una mente liberada [del apego y la tacañería]; con esta expresión se muestra su generosidad liberal (muttacāga). Así concluye la explicación del décimo sutta.

จกฺกวคฺโค จตุตฺโถ.

El cuarto es el Capítulo de la Rueda (Cakkavagga).

๕. โรหิตสฺสวคฺโค

5. Capítulo de Rohitassa

๑. สมาธิภาวนาสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Samādhibhāvanāsutta

๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภายาติ ทิพฺพจกฺขุญาณทสฺสนสฺส ปฏิลาภาย. ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาตีติ ทิวาติ เอวํ สญฺญํ อธิฏฺฐาติ. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา อาโลกสญฺญา มนสิ กตา, ตเถว ตํ รตฺติมฺปิ มนสิ กโรติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. สปฺปภาสนฺติ ทิพฺพจกฺขุญาโณภาเสน สโหภาสํ. กิญฺจาปิ อาโลกสทิสํ กตํ, อตฺโถ ปเนตฺถ น เอวํ สลฺลกฺเขตพฺโพ. ทิพฺพจกฺขุญาณาโลโก หิ อิธาธิปฺเปโต.

41. En el primer sutta del quinto capítulo, 'para la obtención del conocimiento y la visión' (ñāṇadassanappaṭilābhāya) significa para obtener la visión del conocimiento del ojo divino (dibbacakkhu). 'Determina la percepción de la luz del día' (divāsaññaṃ adhiṭṭhāti) significa que se establece en la percepción de que es de día. 'Como es de día, así es de noche' (yathā divā tathā rattiṃ) significa que así como se mantiene en la mente la percepción de la luz durante el día, de la misma manera se mantiene en la mente esa percepción de la luz durante la noche. En la segunda frase se aplica el mismo método. 'Con esplendor' (sappabhāsaṃ) significa con el resplandor que acompaña al conocimiento del ojo divino. Aunque se describe como algo similar a la luz del día, el significado aquí no debe tomarse simplemente como una luz física; lo que se pretende indicar es la luz del conocimiento del ojo divino.

วิทิตาติ ปากฏา หุตฺวา. กถํ ปน เวทนา วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ, วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตีติ? อิธ ภิกฺขุ วตฺถุํ ปริคฺคณฺหาติ, อารมฺมณํ ปริคฺคณฺหาติ. ตสฺส ปริคฺคหิตวตฺถารมฺมณตาย ตา เวทนา ‘‘เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา เอวํ ฐตฺวา เอวํ นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ, วิทิตา ติฏฺฐนฺติ, วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ นาม. สญฺญาวิตกฺเกสุปิ เอเสว นโย.

'Conocidos' (viditā) significa habiéndose vuelto manifiestos. ¿Pero cómo es que las sensaciones surgen siendo conocidas y desaparecen siendo conocidas? En la enseñanza de este Buda, el monje comprende la base física y comprende el objeto mental. Debido a que ha comprendido la base y el objeto, esas sensaciones surgen, permanecen y desaparecen siendo claramente conocidas como: 'así surgen, así permanecen y así cesan'. El mismo método se aplica a las percepciones (saññā) y a los pensamientos (vitakka).

อุทยพฺพยานุปสฺสีติ อุทยญฺจ วยญฺจ ปสฺสนฺโต. อิติ รูปนฺติ เอวํ รูปํ เอตฺตกํ รูปํ น อิโต ปรํ รูปํ อตฺถีติ. อิติ รูปสฺส สมุทโยติ เอวํ รูปสฺส อุปฺปาโท. อตฺถงฺคโมติ ปน เภโท อธิปฺเปโต. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. อิทญฺจ ปน เมตํ, ภิกฺขเว, สนฺธาย ภาสิตนฺติ, ภิกฺขเว, ยํ มยา เอตํ ปุณฺณกปญฺเห ‘‘สงฺขาย โลกสฺมิ’’นฺติอาทิ ภาสิตํ, ตํ อิทํ ผลสมาปตฺตึ สนฺธาย ภาสิตนฺติ อตฺโถ.

'Observador del surgimiento y la desaparición' (udayabbayānupassī) significa ver tanto el origen como la cesación de los fenómenos. 'Tal es la forma' (iti rūpaṃ) significa que esta es la forma en su extensión de veintiocho tipos y que no existe otra forma más allá de estos. 'Tal es el origen de la forma' (iti rūpassa samudayo) se refiere al surgimiento de la forma. Mediante el término 'desaparición' (atthaṅgamo) se entiende su disolución o destrucción. Lo mismo se aplica a las sensaciones y demás agregados. 'Esto fue dicho por Mí refiriéndose a esto, monjes' (idañca pana metaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsitaṃ) significa: 'Monjes, aquello que dije en las preguntas planteadas por el joven Puṇṇaka, empezando por 'habiendo discernido en el mundo', fue dicho refiriéndose a este logro del fruto (phalasamāpatti)'.

ตตฺถ สงฺขายาติ ญาเณน ชานิตฺวา. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. ปโรปรานีติ อุจฺจาวจานิ อุตฺตมาธมานิ. อิญฺชิตนฺติ จลิตํ. นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเกติ [Pg.304] โลกสฺมึ กตฺถจิ เอกกฺขนฺเธปิ เอกายตเนปิ เอกธาตุยาปิ เอการมฺมเณปิ นตฺถิ. สนฺโตติ ปจฺจนีกกิเลสวูปสเมน สนฺโต. วิธูโมติ โกธธูเมน วิคตธูโม. เอวเมตฺถ สุตฺตนฺเต มคฺเคกคฺคตมฺปิ กเถตฺวา คาถาย ผลสมาปตฺติเยว กถิตาติ.

En ese pasaje, 'saṅkhāya' significa habiendo conocido mediante el conocimiento (ñāṇa). 'Lokasmiṃ' se refiere al mundo de los seres. 'Paroparāni' significa lo alto y lo bajo, lo superior y lo inferior. 'Iñjitaṃ' se refiere a la oscilación o movimiento causado por el deseo y las opiniones. 'No hay nada en ninguna parte del mundo' (natthi kuhiñci loke) significa que no existe nada en ningún mundo, ni en un solo agregado, ni en una base (āyatana), ni en un elemento (dhātu), ni en un solo objeto. 'Santo' significa en paz debido al apaciguamiento de las impurezas opuestas. 'Vidhūmo' significa que carece del humo del enojo. Así, en este primer sutta, tras haber expuesto la unidireccionalidad mental (ekaggatā) asociada al Camino, en los versos se habla exclusivamente del logro del fruto (phalasamāpatti). Así concluye la explicación del primer sutta.

๒. ปญฺหพฺยากรณสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Pañhabyākaraṇasutta

๔๒. ทุติเย โย จ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ, ชานาติ อนุธมฺมตนฺติ โย เอเตสํ ปญฺหานํ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน พฺยากรณํ ชานาติ. จตุปญฺหสฺส กุสโล, อาหุ ภิกฺขุํ ตถาวิธนฺติ ตถาวิธํ ภิกฺขุํ เตสุ จตูสุ ปญฺเหสุ กุสโลติ เอวํ วทนฺติ. ทุราสโท ทุปฺปสโหติ ปเรหิ ฆฏฺเฏตุํ วา อภิภวิตุํ วา น สกฺกา. คมฺภีโรติ สตฺตสีทนฺตรมหาสมุทฺโท วิย คมฺภีโร. ทุปฺปธํสิโยติ ทุมฺโมจาปโย, คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. อตฺเถ อนตฺเถ จาติ วฑฺฒิยญฺจ อวฑฺฒิยญฺจ. อตฺถาภิสมยาติ อตฺถสมาคเมน. ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตีติ ธิติสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ‘‘ปณฺฑิโต อย’’นฺติ เอวํ ปวุจฺจติ.

42. En el segundo sutta, respecto a 'quien conoce estas preguntas en cada lugar según el Dhamma' (yo ca tesaṃ tattha tattha, jānāti anudhammatanti), se refiere a la persona que conoce la respuesta a estas preguntas en sus respectivos contextos. 'Llaman a un monje de tal clase experto en las cuatro preguntas' (catupañhassa kusalo, āhu bhikkhuṃ tathāvidhanti) significa que dicen de tal monje que es diestro en esas cuatro preguntas. 'Inaccesible e insuperable' (durāsado duppasahoti) indica que otros no pueden atacarlo ni someterlo. 'Profundo' (gambhīroti) significa profundo como el gran océano que se encuentra entre las siete cordilleras montañosas. 'Difícil de derribar' (duppadhaṃsiyoti) significa difícil de hacer desistir; el sentido es que no se puede obligar a tal persona a abandonar lo que ha comprendido. 'En lo provechoso y lo no provechoso' (atthe anatthe cāti) se refiere a la prosperidad y a la falta de ella. 'Por la realización del beneficio' (atthābhisamayāti) significa por la unión con el conocimiento del significado. 'Se le llama sabio y firme' (dhīro paṇḍitoti pavuccatīti) se refiere a que una persona dotada de firmeza es llamada 'un sabio'.

๓-๔. โกธครุสุตฺตทฺวยวณฺณนา

3-4. Comentario a los dos suttas sobre la prioridad de la ira.

๔๓-๔๔. ตติเย โกธครุ น สทฺธมฺมครูติ โกธํ คารเวน ครุํ กตฺวา คณฺหาติ, น สทฺธมฺมํ, สทฺธมฺมํ ปน อคารเวน ลามกํ กตฺวา คณฺหาติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

43-44. En el tercer sutta, 'prioriza la ira, no prioriza el verdadero Dhamma' (kodhagaru na saddhammagarūti) significa que toma la ira con respeto, dándole importancia, pero no así al verdadero Dhamma; al contrario, toma el verdadero Dhamma sin respeto, tratándolo como algo inferior. En los términos restantes se aplica este mismo método.

วิรูหนฺตีติ วฑฺฒนฺติ, สญฺชาตมูลาย วา สทฺธาย ปติฏฺฐหนฺติ อจลา ภวนฺติ. จตุตฺเถ โกธครุตาติ โกธมฺหิ สคารวตา. เอส นโย สพฺพตฺถ.

'Prosperan' (virūhantīti) significa que crecen; o bien, que se establecen firmemente y se vuelven inamovibles gracias a una fe que ha echado raíces. En el cuarto sutta, 'la cualidad de priorizar la ira' (kodhagarutāti) significa tener respeto por la ira. Este método debe observarse en todos los términos.

๕. โรหิตสฺสสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Discurso de Rohitassa.

๔๕. ปญฺจเม ยตฺถาติ จกฺกวาฬโลกสฺส เอโกกาเส ภุมฺมํ. น จวติ น อุปปชฺชตีติ อิทํ อปราปรํ จุติปฏิสนฺธิวเสน คหิตํ. คมเนนาติ ปทคมเนน. โลกสฺส อนฺตนฺติ สตฺถา สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ สนฺธาย วทติ. ญาเตยฺยนฺติอาทีสุ ญาตพฺพํ ทฏฺฐพฺพํ ปตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิติ เทวปุตฺเตน จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺโต ปุจฺฉิโต, สตฺถารา สงฺขารโลกสฺส กถิโต[Pg.305]. โส ปน ‘‘อตฺตโน ปญฺเหน สทฺธึ สตฺถุ พฺยากรณํ สเมตี’’ติ สญฺญาย สมฺปหํสนฺโต อจฺฉริยนฺติอาทิมาห.

45. En el quinto sutta, 'donde' (yatthāti) es un caso locativo que se refiere a un lugar específico en el mundo de los sistemas solares. 'No muere ni renace' (na cavati na upapajjatīti) se refiere a esto en el sentido del proceso continuo de muerte y renacimiento. 'Caminando' (gamanenāti) significa yendo a pie. Respecto a 'el fin del mundo' (lokassa antanti), el Maestro habla refiriéndose al fin del mundo de las formaciones (saṅkhāraloka). En términos como 'lo que debe ser conocido' (ñāteyyantiādīsu), el sentido es lo que debe ser conocido, visto y alcanzado. Así, el deva preguntó por el fin del mundo de los sistemas solares (un lugar físico), pero el Maestro le habló del fin del mundo de las formaciones. Sin embargo, aquel deva, al percibir que 'la respuesta del Maestro concuerda con mi propia pregunta', dijo con regocijo: '¡Es asombroso!', y así sucesivamente.

ทฬฺหธมฺมาติ ทฬฺหธนุ อุตฺตมปฺปมาเณน ธนุนา สมนฺนาคโต. ธนุคฺคโหติ ธนุอาจริโย. สิกฺขิโตติ ทฺวาทส วสฺสานิ ธนุสิปฺปํ สิกฺขิโต. กตหตฺโถติ อุสภปฺปมาเณปิ วาลคฺคํ วิชฺฌิตุํ สมตฺถภาเวน กตหตฺโถ. กตูปาสโนติ กตสรกฺเขโป ทสฺสิตสิปฺโป. อสเนนาติ กณฺเฑน. อติปาเตยฺยาติ อติกฺกเมยฺย. ยาวตา โส ตาลจฺฉาทึ อติกฺกเมยฺย, ตาวตา กาเลน เอกํ จกฺกวาฬํ อติกฺกมามีติ อตฺตโน ชวสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ.

'Arco firme' (daḷhadhammāti) significa alguien dotado de un arco sólido de dimensiones superiores. 'Arquero' (dhanuggahoti) es un maestro de arquería. 'Entrenado' (sikkhitoti) significa que ha practicado el arte de la arquería durante doce años. 'Diestro' (katahatthoti) significa alguien cuya mano está tan entrenada en la arquería que es capaz de atravesar la punta de un pelo incluso a una distancia de un usabha. 'Experto' (katūpāsanoti) significa alguien que ha disparado flechas y mostrado su arte en festivales. 'Con un disparo' (asanenāti) significa con una flecha. 'Cruzaría' (atipāteyyāti) significa que sobrepasaría. El deva muestra su propia rapidez diciendo que 'en el tiempo en que una flecha sobrepasa la sombra de una palmera, yo cruzo un sistema solar'.

ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิโมติ ยถา ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิมสมุทฺโท ทูเร, เอวํ เม ทูเร ปทวีติหาโร อโหสีติ วทติ. โส กิร ปาจีนจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ ฐิโต ปาทํ ปสาเรตฺวา ปจฺฉิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ อติกฺกมติ, ปุน ทุติยปาทํ ปสาเรตฺวา ปรจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ อติกฺกมติ. อิจฺฉาคตนฺติ อิจฺฉา เอว. อญฺญตฺเรวาติ นิปฺปปญฺจตํ ทสฺเสติ. ภิกฺขาจารกาเล กิเรส นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อโนตตฺเต มุขํ โธวิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต อุตฺตรกุรุมฺหิ ปิณฺฑาย จริตฺวา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ นิสินฺโน ภตฺตกิจฺจํ กโรติ, ตตฺถ มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา ปุน ชวติ. วสฺสสตายุโกติ ตทา ทีฆายุกกาโล โหติ, อยํ ปน วสฺสสตาวสิฏฺเฐ อายุมฺหิ คมนํ อารภิ. วสฺสสตชีวีติ ตํ วสฺสสตํ อนนฺตราเยน ชีวนฺโต. อนฺตราเยว กาลงฺกโตติ จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺตํ อปฺปตฺวา อนฺตราว มโต. โส ปน ตตฺถ กาลํ กตฺวาปิ อาคนฺตฺวา อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ นิพฺพตฺติ.

'Del océano oriental al occidental' (puratthimā samuddā pacchimoti) significa que dice: 'Así como el océano occidental está lejos del oriental, así de largo era mi paso'. Se cuenta que, estando de pie en el borde de un sistema solar oriental, extendía el pie y cruzaba hasta el borde del sistema solar occidental; luego, extendiendo el segundo pie, cruzaba el borde de otro sistema solar. 'Movido por el deseo' (icchāgatanti) significa simplemente por el deseo. Con la palabra 'en ninguna otra parte' (aññatrevāti) muestra la ausencia de demora. Se dice que este sabio, a la hora de buscar limosna, mascaba un palillo de dientes de enredadera nāgalatā, se lavaba la boca en el lago Anotatta y, cuando llegaba el momento, recorría Uttarakuru por limosna y comía sentado en el borde de un sistema solar; allí descansaba un momento y luego corría de nuevo. 'De cien años de vida' (vassasatāyukoti) significa que en aquel tiempo en que buscaba el fin del mundo, era una época de larga vida; no obstante, él comenzó su viaje cuando le restaban cien años de vida. 'Viviendo cien años' (vassasatajīvīti) significa que vivió esos cien años sin contratiempos. 'Murió en el camino' (antarāyeva kālaṅkatoti) significa que murió a mitad del trayecto sin haber alcanzado el fin del mundo de los sistemas solares. Sin embargo, incluso habiendo muerto allí, regresó y renació en este mismo sistema solar debido a su previo anhelo cultivado.

อปฺปตฺวาติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ อปฺปตฺวา. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกิริยนฺติ ปริยนฺตกรณํ. กเฬวเรติ อตฺตภาเว. สสญฺญิมฺหิ สมนเกติ สสญฺเญ สจิตฺตเก. โลกนฺติ ทุกฺขสจฺจํ. โลกสมุทยนฺติ สมุทยสจฺจํ. โลกนิโรธนฺติ นิโรธสจฺจํ. ปฏิปทนฺติ มคฺคสจฺจํ. อิติ ‘‘นาหํ, อาวุโส, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ ติณกฏฺฐาทีสุ ปญฺญเปมิ, อิมสฺมึ ปน จตุมหาภูติเก กายสฺมึเยว ปญฺญเปมี’’ติ ทสฺเสติ. สมิตาวีติ สมิตปาโป. นาสีสตีติ น ปตฺเถติ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'Sin haber llegado' (appatvāti) significa sin alcanzar el fin del mundo de las formaciones. 'Del sufrimiento' (dukkhassāti) se refiere al sufrimiento de la ronda de renacimientos. 'El fin' (antakiriyanti) significa poner un límite. 'En el cuerpo' (kaḷevareti) significa en la propia forma física. 'Dotado de percepción y mente' (sasaññimhi samanaketi) significa con percepción y con pensamiento. 'El mundo' (lokanti) se refiere a la verdad del sufrimiento; 'el origen del mundo' a la verdad del origen; 'el cese del mundo' a la verdad del cese; y 'el camino' a la verdad del sendero. Con esto muestra: 'Amigo, yo no declaro estas cuatro verdades en objetos inanimados como la hierba o la madera, sino que las declaro en este mismo cuerpo dotado de conciencia y compuesto por los cuatro grandes elementos'. 'Calmado' (samitāvīti) es quien ha apaciguado el mal. 'No anhela' (nāsīsatīti) significa que no desea. El sexto sutta es de significado evidente.

๗. สุวิทูรสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Discurso de lo Muy Lejano.

๔๗. สตฺตเม [Pg.306] สุวิทูรวิทูรานีติ เกนจิ ปริยาเยน อนาสนฺนานิ หุตฺวา สุวิทูราเนว วิทูรานิ. นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จาติ อากาสญฺจ มหาปถวี จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ปถวิโต อากาสํ นาม น ทูเร, ทฺวงฺคุลมตฺเตปิ โหติ. อญฺญมญฺญํ อลคฺคนฏฺเฐน ปน ‘‘สุวิทูรวิทูเร’’ติ วุตฺตํ. เวโรจโนติ สูริโย. สตญฺจ, ภิกฺขเว, ธมฺโมติ จตุสติปฏฺฐานาทิเภโท สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺโม. อสตญฺจ ธมฺโมติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตเภโท อสฺสทฺธมฺโม.

47. En el séptimo sutta, 'extremadamente distantes' (suvidūravidūrānīti) se refiere a cosas que, aunque no estén físicamente lejos bajo cierto aspecto, son lejanas por ser muy distantes en naturaleza. 'El cielo, monjes, y la tierra' (nabhañca, bhikkhave, pathavī cāti) se refiere a la atmósfera y a la gran tierra. Allí, aunque el cielo no está realmente lejos de la tierra (pues existe incluso a la distancia de dos pulgadas), se dice que son 'extremadamente distantes' por el hecho de no mezclarse ni tocarse entre sí. 'El resplandeciente' (verocanoti) es el sol. 'El Dhamma de los buenos' (satañca, bhikkhave, dhammoti) son los treinta y siete factores de la iluminación, divididos en los cuatro fundamentos de la atención y demás. 'El Dhamma de los malos' (asatañca dhammoti) es el falso dhamma que consiste en las sesenta y dos clases de visiones erróneas.

ปภงฺกโรติ อาโลกกโร. อพฺยายิโก โหตีติ อวิคจฺฉนสภาโว โหติ. สตํ สมาคโมติ ปณฺฑิตานํ มิตฺตสนฺถววเสน สมาคโม. ยาวาปิ ติฏฺเฐยฺยาติ ยตฺตกํ อทฺธานํ ติฏฺเฐยฺย. ตเถว โหตีติ ตาทิโสว โหติ, ปกตึ น ชหติ. ขิปฺปํ หิ เวตีติ สีฆํ วิคจฺฉติ.

'Creador de luz' (pabhaṅkaroti) es quien produce claridad. 'Es incesante' (abyāyiko hotīti) significa que es de una naturaleza que no desaparece. 'La asociación con los buenos' (sataṃ samāgamoti) es el encuentro con los sabios en virtud de la amistad y el compañerismo. 'Mientras permanezca' (yāvāpi tiṭṭheyyāti) significa por todo el tiempo que dure. 'Sigue siendo igual' (tatheva hotīti) significa que permanece de esa misma manera, sin abandonar su naturaleza original. 'Desaparece rápidamente' (khippaṃ hi vetīti) significa que se desvanece pronto.

๘. วิสาขสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Discurso de Visākha.

๔๘. อฏฺฐเม ปญฺจาลปุตฺโตติ ปญฺจาลพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. โปริยา วาจายาติ ปริปุณฺณวาจาย. วิสฺสฏฺฐายาติ อปลิพุทฺธาย. อเนลคลายาติ นิทฺโทสาย เจว อคฬิตาย จ อปติตปทพฺยญฺชนาย. ปริยาปนฺนายาติ วิวฏฺฏปริยาปนฺนาย. อนิสฺสิตายาติ วฏฺฏํ อนิสฺสิตาย. วิวฏฺฏนิสฺสิตเมว กตฺวา กเถติ, วฏฺฏนิสฺสิตํ กตฺวา น กเถตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

48. En el octavo [sutta], 'Pañcālaputta' se refiere al hijo de una mujer brāhmaṇa llamada Pañcālā. 'Poriyā vācāya' significa con un habla completa. 'Vissaṭṭhāya' significa sin obstrucciones. 'Aneḷagalāya' significa impecable, tanto por ser libre de errores como por no omitir palabras ni sílabas. 'Pariyāpannāya' significa incluido en lo que está libre del ciclo de nacimientos (vivaṭṭa). 'Anissitāya' significa que no depende del ciclo (vaṭṭa); enseña basándose únicamente en lo que es ajeno al ciclo, no basándose en lo que depende del ciclo. Este es el significado aquí.

นาภาสมานนฺติ น อกเถนฺตํ. อมตํ ปทนฺติ นิพฺพานปทํ. ภาสเยติ โอภาเสยฺย. โชตเยติ ตสฺเสว เววจนํ. ปคฺคณฺเห อิสินํ ธชนฺติ อพฺภุคฺคตฏฺเฐน นวโลกุตฺตรธมฺโม อิสีนํ ธโช นาม วุจฺจติ, ตเมว ปคฺคณฺเหยฺย อุกฺขิเปยฺย, อุจฺจํ กตฺวา กเถยฺยาติ อตฺโถ. นวโลกุตฺตรธมฺมทีปกํ สุภาสิตํ ธโช เอเตสนฺติ สุภาสิตธชา. อิสโยติ พุทฺธาทโย อริยา. ธมฺโม หิ อิสินํ ธโชติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว โลกุตฺตรธมฺโม อิสีนํ ธโช นามาติ.

'Nābhāsamānaṃ' significa a aquel que no habla. 'Amataṃ padaṃ' es el estado del Nibbāna. 'Bhāsaye' significa que debería iluminar. 'Jotaye' es un sinónimo de lo mismo. 'Paggaṇhe isīnaṃ dhajaṃ' significa que el Dhamma supramundano de nueve tipos se llama 'el estandarte de los sabios' (isīnaṃ dhaja) por ser elevado; debería sostener ese mismo [Dhamma], exaltarlo y enseñarlo enalteciéndolo. Aquellos para quienes el Dhamma bien hablado que manifiesta los nueve estados supramundanos es su estandarte, son llamados 'subhāsitadhajā'. 'Isayo' se refiere a los Nobles, comenzando por los Budas. 'Dhammo hi isīnaṃ dhajo': según el método mencionado anteriormente, el Dhamma supramundano es ciertamente el estandarte de los sabios.

๙. วิปลฺลาสสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Vipallāsa Sutta.

๔๙. นวเม [Pg.307] สญฺญาวิปลฺลาสาติ สญฺญาย วิปลฺลตฺถภาวา, จตสฺโส วิปรีตสญฺญาโยติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อนิจฺเจ, ภิกฺขเว, นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโสติ อนิจฺเจ วตฺถุสฺมึ ‘‘นิจฺจํ อิท’’นฺติ เอวํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชนกสญฺญา, สญฺญาวิปลฺลาโสติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

49. En el noveno [sutta], 'saññāvipallāsā' se refiere al estado distorsionado de la percepción, significando las cuatro percepciones erróneas. El mismo método se aplica a los otros dos términos [citta y diṭṭhi]. 'En lo impermanente, monjes, lo permanente es una distorsión de la percepción' significa la percepción que surge al tomar un objeto impermanente (los cinco agregados) y considerar: 'esto es permanente'. De esta manera debe entenderse el significado en todos los términos.

อนตฺตนิ จ อตฺตาติ อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ เอวํสญฺญิโนติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหตาติ น เกวลํ สญฺญิโนว, สญฺญาย วิย อุปฺปชฺชมานาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยาปิ หตา. ขิตฺตจิตฺตาติ เต สญฺญาทิฏฺฐิโย วิย อุปฺปชฺชมาเนน ขิตฺเตน จิตฺเตน สมนฺนาคตา. วิสญฺญิโนติ เทสนามตฺตเมตํ, วิปรีตสญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิโนติ อตฺโถ. เต โยคยุตฺตา มารสฺสาติ เต มารสฺส โยเค ยุตฺตา นาม โหนฺติ. อโยคกฺเขมิโนติ จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺพานํ อปฺปตฺตา. สตฺตาติ ปุคฺคลา. พุทฺธาติ จตุสจฺจพุทฺธา. อิมํ ธมฺมนฺติ จตุสจฺจธมฺมํ. สจิตฺตํ ปจฺจลทฺธาติ สกํ จิตฺตํ ปฏิลภิตฺวา. อนิจฺจโต ทกฺขุนฺติ อนิจฺจภาเวน อทฺทสํสุ. อสุภตทฺทสุนฺติ อสุภํ อสุภโตเยว อทฺทสํสุ. สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานาติ คหิตสมฺมาทสฺสนา. สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺตา.

'En lo que no es el ser, el ser' significa tener tal percepción de lo que no es el ser. 'Destruidos por el punto de vista erróneo' significa que no solo son afectados por la percepción, sino que también son destruidos por el punto de vista erróneo que surge de manera similar a la percepción. 'De mente perturbada' significa que poseen una mente agitada que surge al igual que la percepción y el punto de vista erróneos. 'Sin percepción' (visaññino) es meramente un modo de enseñanza, refiriéndose a quienes tienen percepciones, mente y puntos de vista distorsionados. 'Atados a los yugos de Māra' significa que están vinculados a los lazos de Māra. 'Sin seguridad frente a los yugos' significa que no han alcanzado el Nibbāna, que es la seguridad respecto a los cuatro yugos. 'Seres' se refiere a los individuos. 'Budas' son aquellos que comprenden las Cuatro Nobles Verdades. 'Este Dhamma' es el Dhamma de las Cuatro Nobles Verdades. 'Habiendo recobrado su propia mente' significa después de haber recuperado la claridad mental propia. 'Vieron como impermanente' significa que lo percibieron con la naturaleza de la impermanencia. 'Vieron lo desagradable' significa que lo vieron tal como es, como algo desagradable. 'Habiendo adoptado el punto de vista correcto' significa que han aceptado la visión correcta. 'Trascendieron todo sufrimiento' significa que superaron por completo todo el sufrimiento del ciclo de nacimientos.

๑๐. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Upakkilesa Sutta.

๕๐. ทสเม อุปกฺกิเลสาติ วิโรจิตุํ อทตฺวา อุปกฺกิลิฏฺฐภาวกรเณน อุปกฺกิเลสา. มหิกาติ หิมํ. ธูโม รโชติ ธูโม จ รโช จ. ราหูติ ปุริมา ตโย อสมฺปตฺตอุปกฺกิเลสา, ราหุ ปน สมฺปตฺตอุปกฺกิเลสวเสน กถิโตติ เวทิตพฺโพ. สมณพฺราหฺมณา น ตปนฺติ น ภาสนฺติ น วิโรจนฺตีติ คุณปฺปตาเปน น ตปนฺติ, คุโณภาเสน น ภาสนฺติ, คุณวิโรจเนน น วิโรจนฺติ. สุราเมรยปานา อปฺปฏิวิรตาติ ปญฺจวิธาย สุราย จตุพฺพิธสฺส เมรยสฺส จ ปานโต อวิรตา.

50. En el décimo [sutta], 'impurezas' (upakkilesā) se refiere a aquello que causa un estado de corrupción e impide el resplandor. 'Mahikā' es la escarcha. 'Humo y polvo' (dhūmo rajo) se refiere al humo y al polvo. 'Rāhu' se refiere a que, mientras las tres primeras son impurezas que no alcanzan al sol ni a la luna, Rāhu debe entenderse como una impureza que sí los alcanza. 'Los ascetas y brāhmaṇas no brillan, no resplandecen, no lucen' significa que no brillan con el poder de la virtud, no resplandecen con la luz de la virtud y no lucen con la belleza de la virtud. 'No se abstienen de beber licores y bebidas fermentadas' significa que no se apartan de beber los cinco tipos de licores (surā) y los cuatro tipos de bebidas fermentadas (meraya).

อวิชฺชานิวุตาติ [Pg.308] อวิชฺชาย นิวาริตา ปิหิตา. ปิยรูปาภินนฺทิโนติ ปิยรูปํ สาตรูปํ อภินนฺทมานา ตุสฺสมานา. สาทิยนฺตีติ คณฺหนฺติ. อวิทฺทสูติ อนฺธพาลา. สเนตฺติกาติ ตณฺหาโยตฺเตเนว สโยตฺตา. กฏสินฺติ อตฺตภาวํ. โฆรนฺติ กกฺขฬํ. อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

'Obstruidos por la ignorancia' significa cubiertos o impedidos por la ignorancia. 'Deleitándose en lo placentero' significa que se regocijan y encuentran placer en las formas agradables y satisfactorias. 'Aceptan' (sādiyanti) significa que las toman. 'Ignorantes' (aviddasū) se refiere a los necios ciegos. 'Con ataduras' (sanettikā) significa provistos de la cuerda del deseo. 'Cementerio' (kaṭasiṃ) se refiere a la existencia física. 'Terrible' (ghoraṃ) significa áspero o cruel. En este sutta, así como en los versos, se enseña exclusivamente sobre el ciclo de sufrimientos (vaṭṭa).

โรหิตสฺสวคฺโค ปญฺจโม.

El quinto capítulo, el Rohitassa Vagga.

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

Concluye el primer grupo de cincuenta (Paṭhamapaṇṇāsaka).

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. El segundo grupo de cincuenta (Dutiyapaṇṇāsaka).

(๖) ๑. ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

(6) 1. Capítulo sobre la efusión de mérito (Puññābhisanda Vagga).

๑. ปฐมปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al primer Puññābhisanda Sutta.

๕๑. ทุติยสฺส [Pg.309] ปฐเม ปุญฺญาภิสนฺทาติ ปุญฺญสฺส อภิสนฺทา, ปุญฺญปฺปตฺติโยติ อตฺโถ. กุสลาภิสนฺทาติ ตสฺเสว เววจนํ. เต ปเนเต สุขํ อาหรนฺตีติ สุขสฺสาหารา. สุฏฺฐุ อคฺคานํ รูปาทีนํ ทายกาติ โสวคฺคิกา. สุโข เนสํ วิปาโกติ สุขวิปากา. สคฺเค อุปปตฺติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตนฺตีติ สคฺคสํวตฺตนิกา. จีวรํ ปริภุญฺชมาโนติ จีวรตฺถาย วตฺถํ ลภิตฺวา สูจิสุตฺตาทีนํ อภาเวน ตํ นิกฺขิปนฺโตปิ กโรนฺโตปิ ปารุปนฺโตปิ ชิณฺณกาเล ปจฺจตฺถรณํ กโรนฺโตปิ ปจฺจตฺถริตุมฺปิ อสกฺกุเณยฺยํ ภูมตฺถรณํ กโรนฺโตปิ ภูมตฺถรณสฺส อนนุจฺฉวิกํ ผาเลตฺวา ปาทปุญฺฉนํ กโรนฺโตปิ ‘‘ปริภุญฺชมาโน’’ตฺเวว วุจฺจติ. ยทา ปน ‘‘ปาทปุญฺฉนมฺปิ น สกฺกา อิท’’นฺติ สมฺมชฺชิตฺวา ฉฑฺฑิตํ โหติ, ตทา ปริภุญฺชมาโน นาม น โหติ. อปฺปมาณํ เจโตสมาธินฺติ อรหตฺตผลสมาธึ. อปฺปมาโณ ตสฺส ปุญฺญาภิสนฺโทติ อิมินา ทายกสฺส ปุญฺญเจตนาย อปฺปมาณตํ กเถติ. ตสฺส หิ ‘‘ขีณาสโว เม จีวรํ ปริภุญฺชตี’’ติ ปุนปฺปุนํ อนุสฺสรณวเสน ปวตฺตา ปุญฺญเจตนา อปฺปมาณา โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ปิณฺฑปาตาทีสุ ปน โย ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา สตฺตาหมฺปิ เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปริภุญฺชติ, โส สตฺตาหมฺปิ ตํเยว ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ. เอกสฺมึ ปน เสนาสเน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีสุ จงฺกมนฺโตปิ ยาว ตํ เสนาสนํ ปหาย อญฺญํ น คณฺหาติ, ตาว ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ. เอเกน ปน เภสชฺเชน พฺยาธิมฺหิ วูปสนฺเต ยาว อญฺญํ เภสชฺชํ น ปริภุญฺชติ, ตาวเทว ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ.

51. En el primer sutta de la segunda [sección de cincuenta suttas], 'puññābhisandā' (flujos de mérito) significa las acumulaciones de mérito, o bien, la ocurrencia del mérito. 'Kusalābhisandā' es un sinónimo de ese mismo término. Estos flujos de mérito se denominan 'sukhassāhārā' porque traen felicidad. Se llaman 'sovaggikā' porque otorgan cosas excelentes como formas bellas y demás [conducentes al cielo]. 'Sukhavipākā' significa que su resultado es felicidad. 'Saggo' se refiere al renacimiento en el reino celestial; 'saggasaṃvattanikā' significa que conducen al cielo. Con respecto a 'cīvaraṃ paribhuñjamāno' (usando el manto), se dice que un monje está 'usando' el manto incluso si, tras recibir la tela para el manto, solo la guarda por falta de aguja, hilo, etc., o si la está confeccionando, o si la viste, o cuando está gastada la usa como cobertor de cama, o si al no poder usarse ya como cobertor la usa como alfombra de suelo, o si al no ser apta como alfombra de suelo la rasga y la convierte en un trapo para los pies; en todos estos casos se dice que la está 'utilizando'. Sin embargo, cuando piensa: 'Ya no es posible usar esto ni siquiera como trapo de pies', y tras barrer la desecha, entonces ya no se considera que la esté 'utilizando'. 'Appamāṇaṃ cetosamāadhiṃ' se refiere a la concentración del fruto del estado de Arahat. Con la frase 'appamāṇo tassa puññābhisando', se habla de la inconmensurabilidad de la intención meritoria del donante. En efecto, la intención meritoria que surge en el donante al recordar repetidamente: 'Un Arahat está utilizando mi manto', se vuelve inconmensurable. Refiriéndose a esto, el Bienaventurado dijo tales palabras. En cuanto a la limosna de comida (piṇḍapāta) y demás, si un monje come una limosna y subsiste con ella durante siete días sin comer otra cosa, se considera que está 'utilizando' esa misma limosna de comida durante esos siete días. Asimismo, mientras un monje camina en una vivienda [senāsana] en sus lugares de descanso nocturno o diurno, y no la abandona para tomar otra, se considera que la está 'utilizando'. De igual modo, cuando una enfermedad se calma con una medicina, mientras no utilice otra medicina, se considera que está 'utilizando' esa misma medicina.

พหุเภรวนฺติ พหูหิ เภรวารมฺมเณหิ สมนฺนาคตํ. รตนวรานนฺติ สตฺตนฺนมฺปิ วรรตนานํ. อาลยนฺติ นิวาสฏฺฐานํ. ปุถู สวนฺตีติ พหุกา หุตฺวา สนฺทมานา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

'Bahubheravaṃ' significa lleno de muchos objetos o visiones aterradoras. 'Ratanavarānaṃ' se refiere a las siete gemas preciosas. 'Ālayaṃ' significa lugar de residencia. 'Puthū savanti' significa que fluyen en abundancia. Lo demás en este sutta es evidente.

๒. ทุติยปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

2. Crónica del segundo sutta sobre los flujos de mérito.

๕๒. ทุติเย [Pg.310] อริยกนฺเตหีติ มคฺคผลสมฺปยุตฺเตหิ. ตานิ หิ อริยานํ กนฺตานิ โหนฺติ ปิยานิ มนาปานิ. เสสํ สุตฺตนฺเต ตาว ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๔ อาทโย) วุตฺตเมว.

52. En el segundo sutta, 'ariyakantehi' se refiere a los preceptos amados por los Nobles, aquellos asociados con el sendero y el fruto. En efecto, tales preceptos son amados, queridos y agradables para los Nobles. En cuanto al resto del sutta, lo que deba decirse ya ha sido expuesto por mí en el Visuddhimagga.

คาถาสุ ปน สทฺธาติ โสตาปนฺนสฺส สทฺธา อธิปฺเปตา. สีลมฺปิ โสตาปนฺนสฺส สีลเมว. อุชุภูตญฺจ ทสฺสนนฺติ กายวงฺกาทีนํ อภาเวน ขีณาสวสฺส ทสฺสนํ อุชุภูตทสฺสนํ นาม. อาหูติ กถยนฺติ. ปสาทนฺติ พุทฺธธมฺมสงฺเฆสุ ปสาทํ. ธมฺมทสฺสนนฺติ จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ.

En los versos, mediante el término 'saddhā' se refiere a la fe del que ha entrado en la corriente (sotāpanna). 'Sīla' es también la virtud del sotāpanna. 'Ujubhūtañca dassanaṃ' se refiere a la visión del Arahat como una 'visión recta', debido a la ausencia de torceduras corporales y demás. 'Āhū' significa que dicen o declaran. 'Pasādaṃ' es la confianza clara en el Buda, el Dhamma y el Saṅgha. 'Dhammadassananti' es la visión de la doctrina de las Cuatro Nobles Verdades.

๓. ปฐมสํวาสสุตฺตวณฺณนา

3. Crónica del primer sutta sobre la convivencia.

๕๓. ตติเย สมฺพหุลาปิ โข คหปตี จ คหปตานิโย จาติ พหุกา คหปตโย จ คหปตานิโย จ อาวาหวิวาหกรณตฺถาย คจฺฉนฺตา ตเมว มคฺคํ ปฏิปนฺนา โหนฺติ. สํวาสาติ สหวาสา เอกโตวาสา. ฉโว ฉวายาติ คุณมรเณน มตตฺตา ฉโว คุณมรเณเนว มตาย ฉวาย สทฺธึ. เทวิยา สทฺธินฺติ คุเณหิ เทวิภูตาย สทฺธึ. ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อกฺโกสกปริภาสโกติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโก, ภยํ ทสฺเสตฺวา สนฺตชฺชเนน ปริภาสโก. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

53. En el tercer sutta, 'sambulāpi kho gahapatī ca gahapatāniyo ca' significa que muchos jefes de familia y sus esposas, yendo con el fin de realizar arreglos matrimoniales (tomar o dar en matrimonio), seguían el mismo camino por el que iba el Bienaventurado. 'Saṃvāsā' significa vivir juntos, residir en un mismo lugar. 'Chavo chavāya' se refiere a un hombre muerto con una mujer muerta, en el sentido de estar 'muertos' por la pérdida de sus virtudes. 'Deviyā saddhiṃ' significa con una mujer que se ha convertido en una diosa por sus virtudes. 'Dussīlo' es aquel sin virtud. 'Pāpadhammo' es alguien de naturaleza malvada o vil. 'Akkosakaparibhāsako' es quien insulta mediante los diez modos de insulto y reprende mediante amenazas e intimidación. Así debe entenderse el significado en todos los términos.

กทริยาติ ถทฺธมจฺฉริโน. ชานิปตโยติ ชยมฺปติกา. วทญฺญูติ ยาจกานํ วจนสฺส อตฺถํ ชานนฺติ. สญฺญตาติ สีลสํยเมน สมนฺนาคตา. ธมฺมชีวิโนติ ธมฺเม ฐตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺตีติ ธมฺมชีวิโน. อตฺถาสํ ปจุรา โหนฺตีติ วฑฺฒิสงฺขาตา อตฺถา เอเตสํ พหู โหนฺติ. ผาสุกํ อุปชายตีติ อญฺญมญฺญํ ผาสุวิหาโร ชายติ. กามกามิโนติ กาเม กามยมานา.

'Kadariyā' significa tacaños y obstinados. 'Jānipatayo' se refiere a la esposa y al esposo. 'Vadaññū' significa que comprenden el significado de las palabras de los suplicantes. 'Saññatā' son aquellos dotados de autocontrol en la virtud. 'Dhammajīvino' son quienes se ganan la vida establecidos en el Dhamma; por eso se llaman así. 'Atthāsaṃ pacurā honti' significa que los beneficios, descritos como prosperidad, son abundantes para ellos. 'Phāsukaṃ upajāyati' significa que surge una convivencia cómoda y armoniosa entre ellos. 'Kāmakāminoti' son aquellos que desean los placeres de los sentidos.

๔. ทุติยสํวาสสุตฺตวณฺณนา

4. Crónica del segundo sutta sobre la convivencia.

๕๔. จตุตฺเถ กมฺมปถวเสน เทสนา ปวตฺติตา. เสสํ ตาทิสเมว. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ อคาริกปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ.

54. En el cuarto sutta, la enseñanza se presenta a través de los caminos de la acción (kamma-patha). El resto es igual al anterior. En estos dos suttas se describe la práctica de los laicos, la cual es también aplicable a los sotāpannas y sakadāgāmīs.

๕-๖. สมชีวีสุตฺตทฺวยวณฺณนา

5-6. Crónica de los dos suttas sobre la vida en armonía.

๕๕-๕๖. ปญฺจเม [Pg.311] เตนุปสงฺกมีติ กิมตฺถํ อุปสงฺกมิ? อนุคฺคณฺหนตฺถํ. ตถาคโต หิ ตํ รฏฺฐํ ปาปุณนฺโต อิเมสํเยว ทฺวินฺนํ สงฺคณฺหนตฺถาย ปาปุณาติ. นกุลปิตา กิร ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส ปิตา อโหสิ, ปญฺจ ชาติสตานิ มหาปิตา, ปญฺจ ชาติสตานิ จูฬปิตา. นกุลมาตาปิ ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส มาตา อโหสิ, ปญฺจ ชาติสตานิ มหามาตา, ปญฺจ ชาติสตานิ จูฬมาตา. เต สตฺถุ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘หนฺตาต, หนฺตาตา’’ติ วจฺฉกํ ทิสฺวา วจฺฉคิทฺธินี คาวี วิย วิรวมานา อุปสงฺกมิตฺวา ปฐมทสฺสเนเนว โสตาปนฺนา ชาตา. นิเวสเน ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ อาสนานิ สทา ปญฺญตฺตาเนว โหนฺติ. อิติ ภควา เตสํ อนุคฺคณฺหนตฺถาย อุปสงฺกมิ. อติจริตาติ อติกฺกมิตา. อภิสมฺปรายญฺจาติ ปรโลเก จ. สมสทฺธาติ สทฺธาย สมา เอกสทิสา. สีลาทีสุปิ เอเสว นโย. ฉฏฺฐํ เกวลํ ภิกฺขูนํ เทสิตํ. เสสเมตฺถ ตาทิสเมว.

55-56. En el quinto sutta, respecto a 'tenupasaṅkami' (se acercó a él): ¿con qué propósito se acercó? Se acercó para favorecerlos. De hecho, el Tathāgata, al llegar a esa región, lo hizo precisamente para favorecer a estos dos [Nakulapitā y Nakulamātā]. Se dice que Nakulapitā fue el padre del Tathāgata durante quinientas vidas, su tío abuelo (hermano mayor del padre) durante quinientas vidas y su tío (hermano menor del padre) durante quinientas vidas. Nakulamātā también fue la madre del Tathāgata durante quinientas vidas, su tía abuela durante quinientas vidas y su tía durante quinientas vidas. Ellos, desde el momento en que vieron al Maestro, recuperaron el afecto por un hijo y, llamándolo '¡Hijo, hijo!', se acercaron a Él clamando como una vaca que desea a su ternero al verlo; por ese primer encuentro se convirtieron en sotāpannas. En su casa, siempre había asientos preparados para quinientos monjes. Así, el Bienaventurado se acercó para favorecerlos. 'Aticaritā' significa aquellos que han transgredido [la fidelidad]. 'Abhisamparāyañca' significa también en el mundo del más allá. 'Samasaddhā' significa iguales o semejantes en su fe. El mismo método se aplica para la virtud y demás. El sexto sutta fue enseñado exclusivamente para los monjes. Lo demás aquí es similar al quinto.

๗. สุปฺปวาสาสุตฺตวณฺณนา

7. Crónica del sutta de Suppavāsā.

๕๗. สตฺตเม ปชฺชนิกนฺติ ตสฺส นิคมสฺส นามํ. โกลิยานนฺติ โกลราชกุลานํ. อายุํ โข ปน ทตฺวาติ อายุทานํ ทตฺวา. อายุสฺส ภาคินี โหตีติ อายุภาคปฏิลาภินี โหติ, อายุํ วา ภชนิกา โหติ, อายุปฺปฏิลาภินีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

57. En el séptimo [sutta], «Pajjanika» es el nombre de esa aldea (nigama). «Koliyānaṃ» se refiere a las familias reales de los Koliyas. «Habiendo dado vida» significa habiendo otorgado el regalo de la vida. «Se convierte en partícipe de la vida» significa que es alguien que obtiene una porción de vida, o bien, que es generadora de vida; el significado es que obtiene vida. En los demás términos, el método es el mismo.

รสสา อุเปตนฺติ รเสน อุเปตํ รสสมฺปนฺนํ. อุชฺชุคเตสูติ กายวงฺกาทิรหิตตฺตา อุชุกเมว คเตสุ ขีณาสเวสุ. จรณูปปนฺเนสูติ ปญฺจทสหิ จรณธมฺเมหิ สมนฺนาคเตสุ. มหคฺคเตสูติ มหตฺตํ คเตสุ. ขีณาสวานญฺเญเวตํ นามํ. ปุญฺเญน ปุญฺญํ สํสนฺทมานาติ ปุญฺเญน สทฺธึ ปุญฺญํ ฆฏยมานา. มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตาติ เอวรูปา ทานสงฺขาตา ทกฺขิณา ติวิธโลกํ วิทิตํ กตฺวา ฐิตตฺตา โลกวิทูนํ พุทฺธานํ วณฺณิตา, พุทฺเธหิ ปสตฺถาติ อตฺโถ. ยญฺญมนุสฺสรนฺตาติ ยญฺญํ ทานํ อนุสฺสรนฺตา. เวทชาตาติ ตุฏฺฐิชาตา.

«Dotado de sabor» significa provisto de sabor, excelente en sabor. «Hacia los que caminan rectamente» se refiere a los Arahants (liberados), quienes caminan con rectitud por estar libres de la tortuosidad del cuerpo, etc. «Dotados de conducta» significa provistos de las quince virtudes de conducta (caraṇa-dhamma). «Hacia los que han alcanzado la grandeza» se refiere a quienes han llegado a la nobleza; este es un nombre exclusivo de los Arahants. «Uniendo mérito con mérito» significa enlazar el mérito previo con el mérito posterior. «De gran fruto, alabada por los conocedores del mundo» significa que tal ofrenda (dakkhiṇā), conocida como generosidad, es alabada por los Buddhas, quienes son conocedores del mundo por haber comprendido los tres mundos; el significado es que es elogiada por los Buddhas. «Recordando el sacrificio» significa rememorando la ofrenda del regalo. «Nacidos de la alegría» significa aquellos en quienes ha surgido el regocijo.

๘. สุทตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Sudatta Sutta

๕๘. อฏฺฐเม [Pg.312] สญฺญตานนฺติ กายวาจาหิ สํยตานํ. ปรทตฺตโภชินนฺติ ปเรหิ ทินฺนเมว ภุญฺชิตฺวา ยาเปนฺตานํ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. สกฺกจฺจ ททาตีติ สหตฺถา สกฺการํ กตฺวา ททาติ. จตฺตาริ ฐานานิ อนุปฺปเวจฺฉตีติ จตฺตาริ การณานิ อนุปฺปเวเสติ ททาติ. ยสวา โหตีติ มหาปริวาโร โหติ. นวมํ เกวลํ ภิกฺขูนํ กถิตํ. เสสเมตฺถ ตาทิสเมว.

58. En el octavo [sutta], «de los autocontrolados» se refiere a quienes están restringidos en cuerpo y habla. «De los que se alimentan de lo dado por otros» se refiere a quienes subsisten consumiendo solo lo que otros les han ofrecido. «A tiempo» significa en el momento apropiado y oportuno. «Da con esmero» significa dar con las propias manos tras haber mostrado respeto. «Concede cuatro estados» significa que otorga cuatro beneficios. «Poseedor de fama» significa que tiene un gran séquito. El noveno [sutta] fue enseñado exclusivamente para los monjes. El resto aquí es igual a lo anterior.

๑๐. คิหิสามีจิสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Gihisāmīci Sutta

๖๐. ทสเม คิหิสามีจิปฏิปทนฺติ คิหีนํ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปตฺตึ. ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ อติหริตฺวา ทาตุกามตาย ปติอุปฏฺฐิโต โหติ อุปคโต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรํ เทตีติ อตฺโถ.

60. En el décimo [sutta], «la práctica apropiada para un laico» se refiere a la conducta adecuada para los laicos. «Está presente» significa que está dispuesto con el deseo de dar, habiéndose acercado; el significado es que ofrece mantos a la comunidad de monjes (Bhikkhu Saṅgha).

อุปฏฺฐิตาติ อุปฏฺฐายโก. เตสํ ทิวา จ รตฺโต จาติ เย เอวํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺติ, เตสํ ทิวา จ รตฺติญฺจ ปริจฺจาควเสน จ อนุสฺสรณวเสน จ สทา ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ. สคฺคญฺจ กมติฏฺฐานนฺติ ตาทิโส จ ภทฺทกํ กมฺมํ กตฺวา สคฺคฏฺฐานํ อุปคจฺฉติ. อิเมสุ จตูสุปิ สุตฺเตสุ อาคาริยปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ.

«Presentes» se refiere a los servidores o donantes. «De ellos, día y noche» significa que para aquellos que sirven mediante los cuatro requisitos, el mérito aumenta constantemente, tanto de día como de noche, en virtud de su generosidad y de su recordación. «Y se encamina a un lugar celestial» significa que tal persona, tras realizar una acción virtuosa, accede a la morada celestial. En estos cuatro suttas se describe la práctica de los laicos. Esto también es aplicable a los Sotāpannas (los que han entrado en la corriente) y a los Sakadāgāmīs (los que retornan una sola vez).

ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค ปฐโม.

Primer capítulo sobre el flujo del mérito.

(๗) ๒. ปตฺตกมฺมวคฺโค

(7) 2. Capítulo sobre las acciones apropiadas

๑. ปตฺตกมฺมสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Pattakamma Sutta

๖๑. ทุติยสฺส ปฐเม อนิฏฺฐปฏิกฺเขเปน อิฏฺฐา. มเน กมนฺติ ปวิสนฺตีติ กนฺตา. มนํ อปฺปายนฺติ ปวฑฺเฒนฺตีติ มนาปา. ทุลฺลภาติ ปรมทุลฺลภา. โภคาติ ภุญฺชิตพฺพา รูปาทโย วิสยา. สหธมฺเมนาติ ธมฺเมเนว สทฺธึ อุปฺปชฺชนฺตุ, มา ธมฺมูปฆาตํ กตฺวา อธมฺเมนาติ. อถวา สหธมฺเมนาติ สการเณน, เตน เตน เสนาปติเสฏฺฐิฏฺฐานาทิการเณน สทฺธึเยว อุปฺปชฺชนฺตูติ อตฺโถ. ยโสติ ปริวารสมฺปตฺติ. สห [Pg.313] ญาตีภีติ ญาตเกหิ สทฺธึ. สห อุปชฺฌาเยหีติ สุขทุกฺเขสุ อุปนิชฺฌายิตพฺพตฺตา อุปชฺฌายสงฺขาเตหิ สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺเตหิ สทฺธึ.

61. En el primero del segundo capítulo, «deseables» (iṭṭhā) por el rechazo de lo indeseable. «Encantadores» (kantā) porque entran en el corazón. «Agradables» (manāpā) porque deleitan y expanden la mente. «Difíciles de obtener» significa extremadamente raros. «Riquezas» (bhogā) se refiere a los objetos de los sentidos, como las formas, que deben ser disfrutados. «Con rectitud» significa que surjan junto con el Dhamma; que no surjan injustamente mediante la destrucción de la rectitud. O bien, «con rectitud» significa con una causa justa, es decir, junto con las causas de posición, como el cargo de general o de tesorero, etc. «Fama» es la prosperidad en el séquito. «Junto con los parientes» significa con los familiares. «Junto con los preceptores» significa con aquellos que deben ser consultados en la felicidad y en el dolor, conocidos como preceptores, y con los amigos íntimos y allegados.

อกิจฺจํ กโรตีติ อกาตพฺพํ กโรติ. กิจฺจํ อปราเธตีติ กตฺตพฺพยุตฺตกํ กิจฺจํ อกโรนฺโต ตํ อปราเธติ นาม. ธํสตีติ ปตติ ปริหายติ. อภิชฺฌาวิสมโลภนฺติ อภิชฺฌาสงฺขาตํ วิสมโลภํ. ปชหตีติ นุทติ นีหรติ. มหาปญฺโญติ มหนฺตปญฺโญ. ปุถุปญฺโญติ ปุถุลปญฺโญ. อาปาตทโสติ ตํ ตํ อตฺถํ อาปาเตติ ตเมว ปสฺสติ, สุขุมมฺปิสฺส อตฺถชาตํ อาปาตํ อาคจฺฉติเยวาติ อตฺโถ.

«Hace lo que no debe hacerse» significa realizar acciones indebidas. «Desatiende su deber» significa que, al no realizar la tarea que es su obligación, se dice que falla en su deber. «Declina» significa que cae o decae. «Codicia y codicia desmedida» se refiere a la codicia desequilibrada conocida como abhijjhā. «Abandona» significa que expulsa o elimina. «De gran sabiduría» significa que posee una sabiduría vasta. «De amplia sabiduría» significa que tiene una sabiduría extensa. «Que ve lo que se presenta» significa que percibe cada asunto como un objeto visible situado en el campo de la visión; el significado es que incluso los significados sutiles se le presentan con claridad.

อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหีติ อุฏฺฐานสงฺขาเตน วีริเยน อธิคเตหิ. พาหาพลปริจิเตหีติ พาหาพเลน ปริจิเตหิ วฑฺฒิเตหิ. เสทาวกฺขิตฺเตหีติ อวกฺขิตฺตเสเทหิ, เสทํ มุญฺจิตฺวา วายาเมน ปโยเคน สมธิคเตหีติ อตฺโถ. ธมฺมิเกหีติ ธมฺมยุตฺเตหิ. ธมฺมลทฺเธหีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเม อโกเปตฺวา ลทฺเธหิ. ปตฺตกมฺมานีติ ยุตฺตกมฺมานิ อนุจฺฉวิกกมฺมานิ. สุเขตีติ สุขิตํ กโรติ. ปีเณตีติ ปีณิตํ พลสมฺปนฺนํ กโรติ. ฐานคตํ โหตีติ การณคตํ โหติ. กึ ปน ตนฺติ? จตูสุ ปตฺตกมฺเมสุ เอกํ โภเคหิ กตฺตพฺพกมฺมํ โภคชาตเมว ฐานคตํ. ปตฺตคตนฺติ ยุตฺตปฺปตฺตฏฺฐานคตํ. อายตนโส ปริภุตฺตนฺติ การเณเนว ปริภุตฺตํ โภคชาตํ โหติ.

«Obtenidos mediante el esfuerzo y la energía» significa adquiridos a través de la energía conocida como iniciativa. «Acumulados por la fuerza del brazo» significa reunidos y aumentados por la fuerza física. «Ganados con el sudor» significa obtenidos mediante el esfuerzo y la aplicación tras haber derramado sudor; este es el significado. «Legítimos» significa asociados con la rectitud. «Obtenidos justamente» significa conseguidos sin violar los diez senderos de la acción saludable. «Acciones apropiadas» se refiere a los actos justos y adecuados. «Hace feliz» significa que produce bienestar. «Satisface» significa que hace que uno esté pleno y dotado de provecho. «Ha llegado a su lugar» significa que ha alcanzado su propósito legítimo. ¿Qué es eso? Entre las cuatro acciones apropiadas, el acto que debe realizarse con las riquezas es, en efecto, el uso de los bienes que ha llegado a su lugar. «Llegado a su lugar» significa que ha alcanzado la situación justa y apropiada. «Consumidos de manera adecuada» significa que los bienes son disfrutados precisamente con una causa justa.

ปริโยธาย สํวตฺตตีติ ปิทหิตฺวา วตฺตติ. ยถา อคฺคิอาทีหิ อุปฺปนฺนาสุ อาปทาสุ, เอวํ อาทิตฺตเคหนิพฺพาปนาทีนํ อตฺถาย ธนปริจฺจาคํ กตฺวา ตาสํ อาปทานํ มคฺคํ ปิทหติ นิวาเรติ. โสตฺถึ อตฺตานํ กโรตีติ นิรุปทฺทวํ เขมํ อตฺตานํ กโรติ. ญาติพลินฺติ ญาตกานํ พลึ. อติถิพลินฺติ อาคนฺตุกานํ พลึ. ปุพฺพเปตพลินฺติ ปรโลกคตานํ ญาตกานํ พลึ. ราชพลินฺติ รญฺโญ กตฺตพฺพยุตฺตกํ ราชพลึ. เทวตาพลินฺติ เทวตานํ กตฺตพฺพพลึ. สพฺพเมตํ เตสํ เตสํ ยถานุจฺฉวิกวเสน ทาตพฺพทานสฺส อธิวจนํ.

«Se encamina a la protección» significa que actúa cerrando o bloqueando el peligro. Así como ante peligros surgidos por el fuego, etc., se entrega parte de la riqueza para cerrar o bloquear el camino de tales desgracias, del mismo modo, con el fin de extinguir el incendio de una casa u otros percances, se entrega la riqueza para cerrar y prevenir el camino de esas adversidades. «Se procura bienestar a sí mismo» significa que se hace a sí mismo libre de peligros y seguro. «Ofrenda a los parientes» es la ofrenda a los familiares. «Ofrenda a los huéspedes» es la ofrenda a los visitantes. «Ofrenda a los difuntos» es la ofrenda a los parientes que han pasado al otro mundo. «Ofrenda al rey» es la ofrenda debida al monarca. «Ofrenda a las deidades» es la ofrenda que debe hacerse a los seres celestiales. Todo esto es un término para designar la entrega de dones que deben otorgarse según la idoneidad de cada uno de esos destinatarios.

ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺฐาติ อธิวาสนกฺขนฺติยญฺจ สุสีลตาย จ นิวิฏฺฐา. เอกมตฺตานํ ทเมนฺตีติ เอกํ อตฺตโนว อตฺตภาวํ อินฺทฺริยทเมน ทเมนฺติ. สเมนฺตีติ อตฺตโน จิตฺตํ กิเลสวูปสมเนน สเมนฺติ. ปรินิพฺพาเปนฺตีติ กิเลสปรินิพฺพาเนเนว [Pg.314] ปรินิพฺพาเปนฺติ. อุทฺธคฺคิกนฺติอาทีสุ อุปรูปริภูมีสุ ผลทานวเสน อุทฺธมคฺคมสฺสาติ อุทฺธคฺคิกา. สคฺคสฺส หิตาติ ตตฺรุปปตฺติชนนโต โสวคฺคิกา. นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน สุโขว วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากา. สุฏฺฐุ อคฺคานํ ทิพฺพวณฺณาทีนํ ทสนฺนํ วิเสสานํ นิพฺพตฺตนโต สคฺคสํวตฺตนิกา, เอวรูปํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ.

"Establecidos en la paciencia y la gentileza" significa establecidos en la paciencia de la tolerancia y en la buena conducta moral. "Domando a un solo ser" significa que doman solo su propio cuerpo mediante el control de las facultades sensoriales. "Apaciguando" significa que apaciguan su propia mente a través del cese de las impurezas (kilesas). "Extinguiendo" significa que logran la extinción total mediante la extinción de las impurezas. En "que asciende", etc., el significado debe entenderse así: debido al poder de otorgar frutos en los planos superiores, el fruto excelente que surge se dirige hacia arriba, por lo tanto, es "que asciende". "Beneficiosa para el cielo" significa que genera el renacimiento allí. "De maduración feliz" significa que tiene un resultado que es solo felicidad en cualquier lugar donde ocurra el renacimiento. "Que conduce al cielo" significa que produce diez tipos de excelencias especiales, como la belleza divina, etc. Establecer tal ofrenda (dakkhiṇa) es el significado.

อริยธมฺเม ฐิโตติ ปญฺจสีลธมฺเม ปติฏฺฐิโต. เปจฺจ สคฺเค ปโมทตีติ ปรโลกํ คนฺตฺวา ยตฺถ สคฺเค ปฏิสนฺธึ คณฺหาติ, ตตฺถ โมทติ. โสตาปนฺนสกทาคามิโน วา โหนฺตุ อนาคามี วา, สพฺเพสํ อยํ ปฏิปทา ลพฺภเตวาติ.

"Establecido en el Dhamma de los Nobles" significa establecido en la práctica de los cinco preceptos. "Habiendo partido, se regocija en el cielo" significa que, habiendo ido al otro mundo, se regocija en aquel plano celestial donde toma el renacimiento. Ya sea para un Sotāpanna, un Sakadāgāmi o un Anāgāmi, esta práctica se obtiene para el beneficio de todos.

๒. อานณฺยสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Discurso sobre la Ausencia de Deudas (Ānaṇya Sutta)

๖๒. ทุติเย อธิคมนียานีติ ปตฺตพฺพานิ. กามโภคินาติ วตฺถุกาเม จ กิเลสกาเม จ ปริภุญฺชนฺเตน. อตฺถิสุขาทีสุ อตฺถีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อตฺถิสุขํ นาม. โภเค ปริภุญฺชนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกสุขํ โภคสุขํ นาม. อนโณสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อานณฺยสุขํ นาม. นิทฺโทโส อนวชฺโชสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อนวชฺชสุขํ นาม.

62. En el segundo discurso, "que deben alcanzarse" significa que deben obtenerse. "Por quien disfruta de los placeres sensuales" se refiere a quien hace uso tanto de los objetos del deseo como de las impurezas del deseo. En cuanto a "la felicidad de poseer", etc., la felicidad que surge al pensar "tengo riquezas" se llama felicidad de poseer. La felicidad que surge al disfrutar de las riquezas se llama felicidad del disfrute. La felicidad que surge al pensar "estoy libre de deudas" se llama felicidad de la ausencia de deudas. La felicidad que surge al pensar "estoy libre de faltas, soy irreprochable" se llama felicidad de la irreprochabilidad.

ภุญฺชนฺติ ภุญฺชมาโน. ปญฺญา วิปสฺสตีติ ปญฺญาย วิปสฺสติ. อุโภ ภาเคติ ทฺเว โกฏฺฐาเส, เหฏฺฐิมานิ ตีณิ เอกํ โกฏฺฐาสํ, อนวชฺชสุขํ เอกํ โกฏฺฐาสนฺติ เอวํ ปญฺญาย ปสฺสมาโน ทฺเว โกฏฺฐาเส ชานาตีติ อตฺโถ. อนวชฺชสุขสฺเสตนฺติ เอตํ ติวิธมฺปิ สุขํ อนวชฺชสุขสฺส โสฬสึ กลํ นาคฺฆตีติ.

"Disfrutan" significa el que está disfrutando. "Ve con sabiduría" significa que observa con discernimiento. "Ambas partes" se refiere a dos porciones: las tres felicidades inferiores constituyen una porción, y la felicidad de la irreprochabilidad constituye la otra porción. Así, viendo con sabiduría, conoce las dos porciones; este es el significado. "De la felicidad de la irreprochabilidad" significa que toda esa felicidad triple no vale ni una decimosexta parte de la felicidad de la irreprochabilidad.

๓. พฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Discurso sobre Brahma (Brahma Sutta)

๖๓. ตติยํ ติกนิปาเต วณฺณิตเมว. สปุพฺพเทวตานีติ ปทมตฺตเมว เอตฺถ วิเสโสติ. จตุตฺเถ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว.

63. El tercer discurso ya ha sido explicado en el Tika Nipata. Solo el término "con las deidades primordiales" es una distinción aquí. En el cuarto discurso, todo tiene un significado evidente.

๕. รูปสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Discurso sobre la Forma (Rūpa Sutta)

๖๕. ปญฺจเม รูเป ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน รูปปฺปมาโณ นาม. รูปปฺปสนฺโนติ ตสฺเสว อตฺถวจนํ. โฆเส ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน โฆสปฺปมาโณ [Pg.315] นาม. จีวรลูขปตฺตลูเขสุ ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน ลูขปฺปมาโณ นาม. ธมฺเม ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน ธมฺมปฺปมาโณ นาม. อิตรานิ เตสํเยว อตฺถวจนานิ. สพฺพสตฺเต จ ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา ทฺเว โกฏฺฐาสา รูปปฺปมาณา, เอโก น รูปปฺปมาโณ. ปญฺจ โกฏฺฐาเส กตฺวา จตฺตาโร โกฏฺฐาสา โฆสปฺปมาณา, เอโก น โฆสปฺปมาโณ. ทส โกฏฺฐาเส กตฺวา นว โกฏฺฐาสา ลูขปฺปมาณา, เอโก น ลูขปฺปมาโณ. สตสหสฺสํ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปน เอโก โกฏฺฐาโสว ธมฺมปฺปมาโณ, เสสา น ธมฺมปฺปมาณาติ เวทิตพฺพา.

65. En el quinto discurso, quien se siente inspirado tomando la forma como medida se llama "medidor por la forma". "Inspirado por la forma" es solo una explicación del significado de ese mismo término. Quien se siente inspirado tomando la voz (fama) como medida se llama "medidor por la voz". Quien se siente inspirado tomando como medida la austeridad en los mantos y cuencos se llama "medidor por la austeridad". Quien se siente inspirado tomando el Dhamma (virtud, concentración, etc.) como medida se llama "medidor por el Dhamma". Los otros términos son solo explicaciones de esos mismos significados. Dividiendo a todos los seres en tres grupos, dos grupos se miden por la forma y uno no. Dividiéndolos en cinco grupos, cuatro se miden por la voz y uno no. Dividiéndolos en diez grupos, nueve se miden por la austeridad y uno no. Sin embargo, dividiéndolos en cien mil grupos, solo un grupo se mide por el Dhamma y los restantes no se miden por el Dhamma; así debe entenderse.

รูเป ปมาณึสูติ เย รูปํ ทิสฺวา ปสนฺนา, เต รูเป ปมาณึสุ นาม, ปสีทึสูติ อตฺโถ. โฆเสน อนฺวคูติ โฆเสน อนุคตา, โฆสปฺปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺนาติ อตฺโถ. ฉนฺทราควสูเปตาติ ฉนฺทสฺส จ ราคสฺส จ วสํ อุเปตา. อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาตีติ นิยกชฺฌตฺเต ตสฺส คุณํ น ชานาติ. พหิทฺธา จ น ปสฺสตีติ พหิทฺธาปิสฺส ปฏิปตฺตึ น ปสฺสติ. สมนฺตาวรโณติ สมนฺตโต อาวาริโต, สมนฺตา วา อาวรณมสฺสาติ สมนฺตาวรโณ. โฆเสน วุยฺหตีติ โฆเสน นิยติ, น คุเณน. อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ, พหิทฺธา จ วิปสฺสตีติ นิยกชฺฌตฺเต คุณํ น ชานาติ, พหิทฺธา ปนสฺส ปฏิปตฺตึ ปสฺสติ. พหิทฺธา ผลทสฺสาวีติ ตสฺส ปเรหิ กตํ พหิทฺธา สกฺการผลํ ปสฺสนฺโต. วินีวรณทสฺสาวีติ วิวฏทสฺสาวี. น โส โฆเสน วุยฺหตีติ โส โฆเสน น นียติ.

"Midieron por la forma" significa que aquellos seres que se inspiraron al ver la forma, se dice que midieron por la forma; se sintieron inspirados, es el significado. "Siguieron la voz" significa que se guiaron por el sonido de la fama; habiendo tomado la voz como medida, se sintieron inspirados. "Sometidos al deseo y la pasión" significa que han caído bajo el poder del deseo y la codicia. "No conoce lo interno" significa que no conoce la cualidad interna de esa persona. "Ni ve lo externo" significa que tampoco observa la conducta externa de esa persona. "Obstruido por todas partes" significa que está bloqueado por todos lados; o bien, para ese necio existe una obstrucción por todos los flancos, por eso es "obstruido por todas partes". "Es llevado por la voz" significa que es conducido por la fama, no por la cualidad. "No conoce lo interno, pero ve con claridad lo externo" significa que no conoce la cualidad interna, pero observa la conducta externa de esa persona. "Viendo el fruto externamente" significa que ve el fruto del honor externo rendido por otros a esa persona. "Viendo la eliminación de los obstáculos" significa que suele ver el Nibbāna, donde cesa el ciclo. "No es llevado por la voz" significa que esa persona no es conducida por la fama.

๖. สราคสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Discurso sobre el que tiene pasión (Sarāga Sutta)

๖๖. ฉฏฺเฐ โมหชํ จาปวิทฺทสูติ โมหชํ จาปิ อวิทฺทสู อปณฺฑิตา. สวิฆาตนฺติ สทุกฺขํ. ทุขุทฺรยนฺติ อายติญฺจ ทุกฺขวฑฺฒิทายกํ. อจกฺขุกาติ ปญฺญาจกฺขุรหิตา. ยถา ธมฺมา ตถา สนฺตาติ ยถา ราคาทโย ธมฺมา ฐิตา, ตถา สภาวาว หุตฺวา. น ตสฺเสวนฺติ มญฺญเรติ มยํ เอวํสนฺตา เอวํสภาวาติ ตสฺส น มญฺญเร, น มญฺญนฺตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏเมว กถิตํ.

66. En el sexto discurso, "ignorantes de lo que nace del engaño" significa que los necios ignoran incluso el mal nacido de la delusión. "Con aflicción" significa con sufrimiento. "Que resulta en dolor" significa que causa el aumento del sufrimiento en el futuro. "Ciegos" significa carentes del ojo de la sabiduría. "Tal como son los estados, así permanecen" significa que tal como existen los estados de pasión y otros, así permanecen siendo de esa naturaleza. "No piensan 'esto no es de él'" significa que no reflexionan: "Nosotros somos de tal naturaleza", no consideran su propia condición; este es el significado. En este sexto discurso, tanto en el texto como en los versos, se habla solo del ciclo de renacimientos (vaṭṭa).

๗. อหิราชสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Discurso sobre el Rey de las Serpientes (Ahirāja Sutta)

๖๗. สตฺตเม [Pg.316] อิมานิ จตฺตาริ อหิราชกุลานีติ อิทํ ทฏฺฐวิสาเนว สนฺธาย วุตฺตํ. เย หิ เกจิ ทฏฺฐวิสา, สพฺเพเต อิเมสํ จตุนฺนํ อหิราชกุลานํ อพฺภนฺตรคตาว โหนฺติ. อตฺตคุตฺติยาติ อตฺตโน คุตฺตตฺถาย. อตฺตรกฺขายาติ อตฺตโน รกฺขณตฺถาย. อตฺตปริตฺตายาติ อตฺตโน ปริตฺตาณตฺถาย. ปริตฺตํ นาม อนุชานามีติ อตฺโถ.

67. En el séptimo discurso, "estas cuatro familias de reyes serpientes" fue dicho por el Sublime refiriéndose solo a las serpientes cuyo veneno se transmite por la mordedura. Pues, en verdad, cualesquiera serpientes que muerdan, todas ellas están incluidas dentro de estas cuatro familias de reyes serpientes. "Para la autoprotección" significa para el propósito de asegurar el propio ser. "Para el autoresguardo" significa con el fin de protegerse a sí mismo. "Para la propia salvaguarda" significa para el propósito de que uno mismo tenga un refugio. "Permito una salvaguarda (paritta)" es el significado.

อิทานิ ยถา ตํ ปริตฺตํ กาตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต วิรูปกฺเขหิ เมติอาทิมาห. ตตฺถ วิรูปกฺเขหีติ วิรูปกฺขนาคกุเลหิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อปาทเกหีติ อปาทกสตฺเตหิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สพฺเพ สตฺตาติ อิโต ปุพฺเพ เอตฺตเกน ฐาเนน โอทิสฺสกเมตฺตํ กเถตฺวา อิทานิ อโนทิสฺสกเมตฺตํ กเถตุํ อิทมารทฺธํ. ตตฺถ สตฺตา ปาณา ภูตาติ สพฺพาเนตานิ ปุคฺคลเววจนาเนว. ภทฺรานิ ปสฺสนฺตูติ ภทฺรานิ อารมฺมณานิ ปสฺสนฺตุ. มา กญฺจิ ปาปมาคมาติ กญฺจิ สตฺตํ ปาปกํ ลามกํ มา อาคจฺฉตุ. อปฺปมาโณ พุทฺโธติ เอตฺถ พุทฺโธติ พุทฺธคุณา เวทิตพฺพา. เต หิ อปฺปมาณา นาม. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปมาณวนฺตานีติ คุณปฺปมาเณน ยุตฺตานิ. อุณฺณนาภีติ โลมสนาภิโก มกฺกฏโก. สรพูติ ฆรโคลิกา. กตา เม รกฺขา, กตา เม ปริตฺตาติ มยา เอตฺตกสฺส ชนสฺส รกฺขา จ ปริตฺตาณญฺจ กตํ. ปฏิกฺกมนฺตุ ภูตานีติ สพฺเพปิ เม กตปริตฺตาณา สตฺตา อปคจฺฉนฺตุ, มา มํ วิเหฐยึสูติ อตฺโถ.

Ahora, para mostrar cómo debe realizarse dicha protección (paritta), el Buda dijo las palabras que comienzan con 'virūpakkhehi me'. En ese pasaje, 'virūpakkhehīti' se refiere a los linajes de los Nagas Virūpakkha. Lo mismo se aplica a los términos restantes. 'Apādakehīti' se refiere a los seres sin pies. Lo mismo se aplica a los términos restantes. Con las palabras 'sabbe sattā', habiendo expuesto previamente la bondad amorosa específica (odissaka-metta) en relación a esos grupos mencionados, el Bendito comenzó este discurso para exponer ahora la bondad amorosa incondicional o general (anodissaka-metta). En este contexto, 'sattā pāṇā bhūtā' son todos sinónimos de 'persona' (puggala). 'Bhadrāni passantū' significa que puedan encontrar objetos o experiencias auspiciosas. 'Mā kañci pāpamāgamā' significa que ningún mal o bajeza llegue a ningún ser. En la frase 'appamāṇo buddho', con la palabra 'buddha' deben entenderse las cualidades del Buda; pues dichas cualidades son, en verdad, inconmensurables. Lo mismo se aplica a los dos términos siguientes (Dhamma y Saṅgha). 'Pamāṇavantānīti' se refiere a aquellos seres que poseen una medida limitada de cualidades. 'Uṇṇanābhī' es una araña. 'Sarabū' es la lagartija doméstica. 'Katā me rakkhā, katā me parittā' significa que yo he realizado la protección y el resguardo para este grupo de seres. 'Paṭikkamantu bhūtānīti' significa que todos los seres para quienes he realizado la protección se retiren y no me causen daño.

๘. เทวทตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Devadatta Sutta

๖๘. อฏฺฐเม อจิรปกฺกนฺเต เทวทตฺเตติ สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา นจิรปกฺกนฺเต. ปราภวายาติ อวฑฺฒิยา วินาสาย. อสฺสตรีติ วฬวาย กุจฺฉิสฺมึ คทฺรภสฺส ชาตา. อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาตีติ ตํ อสฺเสน สทฺธึ สมฺปโยเชนฺติ, สา คพฺภํ คณฺหิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต วิชายิตุํ นสกฺโกนฺตี ปาเทหิ ภูมึ ปหรนฺตี ติฏฺฐติ. อถสฺสา จตฺตาโร ปาเท จตูสุ ขาณูสุ พนฺธิตฺวา กุจฺฉึ ผาเลตฺวา โปตกํ นีหรนฺติ. สา ตตฺเถว มรติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

68. En el octavo sutta, 'acirapakkante devadatte' significa poco tiempo después de que Devadatta se marchara tras haber dividido la Orden. 'Parābhavāya' significa para su declive y destrucción. 'Assatarī' es una mula nacida en el vientre de una yegua engendrada por un asno. 'Attavadhāya gabbhaṃ gaṇhātīti' se refiere a que cuando la cruzan con un asno y ella concibe, al llegar el momento del parto no puede dar a luz y permanece golpeando el suelo con sus patas. Entonces, los dueños atan sus cuatro patas a cuatro estacas, le abren el vientre y extraen la cría. Ella muere allí mismo. Por esta razón, el Bendito dijo esto.

๙. ปธานสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Padhāna Sutta

๖๙. นวเม [Pg.317] กิเลสานํ สํวรตฺถาย ปเวสนทฺวารํ ปิทหนตฺถาย ปธานํ สํวรปฺปธานํ, ปชหนตฺถาย ปธานํ ปหานปฺปธานํ, กุสลานํ ธมฺมานํ พฺรูหนตฺถาย วฑฺฒนตฺถาย ปธานํ ภาวนาปฺปธานํ, เตสํเยว อนุรกฺขณตฺถาย ปธานํ อนุรกฺขณาปฺปธานํ.

69. En el noveno sutta, el esfuerzo para el control de las impurezas (kilesas) con el fin de cerrar las puertas de entrada de los sentidos es el 'esfuerzo de restricción' (saṃvarappadhāna). El esfuerzo para el abandono de las mismas es el 'esfuerzo de abandono' (pahānappadhāna). El esfuerzo para el incremento y desarrollo de los estados mentales saludables (kusalas) es el 'esfuerzo de cultivo' (bhāvanāppadhāna). El esfuerzo para la preservación de esos mismos estados es el 'esfuerzo de preservación' (anurakkhaṇāppadhāna).

๑๐. อธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Adhammika Sutta

๗๐. ทสเม อธมฺมิกา โหนฺตีติ โปราณกราชูหิ ฐปิตํ ทสภาคพลิญฺเจว อปราธานุรูปญฺจ ทณฺฑํ อคฺคเหตฺวา อติเรกพลิโน เจว อติเรกทณฺฑสฺส จ คหเณน อธมฺมิกา. ราชายุตฺตาติ รญฺโญ ชนปเทสุ กิจฺจสํวิธายกา อายุตฺตกปุริสา. พฺราหฺมณคหปติกาติ อนฺโตนครวาสิโน พฺราหฺมณคหปตโย. เนคมชานปทาติ นิคมวาสิโน เจว ชนปทวาสิโน จ. วิสมนฺติ วิสมา หุตฺวา, อสมเยน วายนฺตีติ อตฺโถ. วิสมาติ น สมา, อติถทฺธา วา อติมุทุกา วาติ อตฺโถ. อปญฺชสาติ มคฺคโต อปคตา, อุมฺมคฺคคามิโน หุตฺวา วายนฺตีติ อตฺโถ. เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺตีติ วาเตสุ หิ วิสเมสุ อปญฺชเสสุ วายนฺเตสุ รุกฺขา ภิชฺชนฺติ, วิมานานิ ภิชฺชนฺติ. ตสฺมา เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺติ, ตา เทวสฺส สมฺมา วสฺสิตุํ น เทนฺติ. เตน วุตฺตํ เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉตีติ. วิสมปากานิ สสฺสานิ ภวนฺตีติ เอกสฺมึ ฐาเน คพฺภีนิ โหนฺติ, เอกสฺมึ สญฺชาตขีรานิ, เอกํ ฐานํ ปจฺจตีติ เอวํ วิสมํ ปากานิ สสฺสานิ ภวนฺติ.

70. En el décimo sutta, 'adhammikā hontīti' significa que los reyes se vuelven injustos al no recaudar el diezmo establecido por los reyes antiguos ni las multas acordes a la falta, sino cobrando impuestos y multas excesivas. 'Rājāyuttā' son los funcionarios reales encargados de administrar los asuntos en las provincias. 'Brāhmaṇagahapatikā' son los brahmanes y jefes de familia que residen dentro de la ciudad. 'Negamajānapadā' son los habitantes de los pueblos y del campo. 'Visamanti' significa que los vientos soplan de manera irregular o fuera de tiempo. 'Visamā' significa que no son constantes, siendo o bien demasiado fuertes o demasiado suaves. 'Apañjasā' significa que se apartan de su curso natural, soplando por caminos desviados. 'Devatā parikupitā bhavantīti' significa que cuando los vientos soplan de forma irregular y desviada, los árboles y las mansiones celestiales se dañan, por lo cual las deidades se enfurecen y no permiten que la lluvia caiga adecuadamente. Por eso se dice: 'la lluvia no cae en torrentes de manera correcta'. 'Visamapākāni sassāni bhavantīti' significa que los cultivos maduran de manera desigual: en un lugar están brotando, en otro están en estado lechoso y en otro ya están maduros; así, los granos maduran de forma irregular.

สมํ นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานิ ปริวตฺตนฺตีติ ยถา กตฺติกปุณฺณมา กตฺติกนกฺขตฺตเมว ลภติ, มิคสิรปุณฺณมา มิคสิรนกฺขตฺตเมวาติ เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ มาเส สา สา ปุณฺณมา ตํ ตํ นกฺขตฺตเมว ลภติ, ตถา สมฺมา ปริวตฺตนฺติ. สมํ วาตา วายนฺตีติ อวิสมา หุตฺวา สมยสฺมึเยว วายนฺติ, ฉ มาเส อุตฺตรา วาตา, ฉ มาเสทกฺขิณาติ เอวํ เตสํ เตสํ ชนปทานํ อนุรูเป สมเย วายนฺติ. สมาติ สมปฺปวตฺติโน นาติถทฺธา นาติมุทู. ปญฺชสาติ มคฺคปฺปฏิปนฺนา, มคฺเคเนว วายนฺติ, โน อมคฺเคนาติ อตฺโถ.

'Samaṃ nakkhattāni tārakarūpāni parivattantīti' significa que, así como la luna llena de Kattika coincide precisamente con la constelación de Kattika, y la de Migasira con la de Migasira, así en cada mes respectivo, cada luna llena coincide con su constelación correspondiente, girando así de manera correcta y regular. 'Samaṃ vātā vāyantīti' significa que los vientos soplan sin irregularidad en su tiempo preciso; durante seis meses soplan los vientos del norte y durante seis meses los del sur, de acuerdo con la temporada apropiada para cada región. 'Samā' significa que fluyen de manera equilibrada, ni demasiado fuertes ni demasiado suaves. 'Pañjasā' significa que siguen el camino establecido, soplando únicamente por su curso natural y no por rutas desviadas.

ชิมฺหํ [Pg.318] คจฺฉตีติ กุฏิลํ คจฺฉติ, อติตฺถํ คณฺหาติ. เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สตีติ นยตีติ เนตฺตา. ตสฺมึ เนตฺเต ชิมฺหํ คเต กุฏิลํ คนฺตฺวา อติตฺถํ คณฺหนฺเต อิตราปิ อติตฺถเมว คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. เนเตติปิ ปาโฐ. ทุกฺขํ เสตีติ ทุกฺขํ สยติ, ทุกฺขิตํ โหตีติ อตฺโถ.

'Jimhaṃ gacchatīti' significa que camina torcidamente y toma un cruce inadecuado. En 'nette jimhaṃ gate satīti', 'nettar' se refiere al que guía. Cuando ese líder va torcidamente y toma un cruce inadecuado, los demás también toman el cruce incorrecto. También existe la variante 'niteti'. 'Dukkhaṃ setīti' significa que vive o permanece en el sufrimiento, es decir, que llega a estar afligido.

ปตฺตกมฺมวคฺโค ทุติโย.

El segundo capítulo es el Pattakammavagga.

(๘) ๓. อปณฺณกวคฺโค

(8) 3. Apaṇṇakavagga

๑. ปธานสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Padhāna Sutta

๗๑. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม อปณฺณกปฺปฏิปทนฺติ อวิรทฺธปฺปฏิปทํ. โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ การณญฺจสฺส ปริปุณฺณํ โหติ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตตฺถาย. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

71. En el primer sutta del tercer capítulo, 'apaṇṇakappaṭipadaṃ' significa la práctica inerrante o infalible. 'Yoni cassa āraddhā hotīti' significa que su causa o método está completo. 'Āsavānaṃ khayāyā' significa con el propósito de alcanzar el estado de Arahant. El segundo sutta es de significado evidente.

๓. สปฺปุริสสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Sappurisa Sutta

๗๓. ตติเย อวณฺโณติ อคุโณ. ปาตุ กโรตีติ กเถติ, ปากฏํ กโรติ. ปญฺหาภินีโตติ ปญฺหตฺถาย อภินีโต. อหาเปตฺวา อลมฺพิตฺวาติ อปริหีนํ อลมฺพิตํ กตฺวา. เอตฺถ จ อสปฺปุริโส ปาปิจฺฉตาย อตฺตโน อวณฺณํ ฉาเทติ, สปฺปุริโส ลชฺชิตาย อตฺตโน วณฺณํ. อิทานิ ยสฺมา อสปฺปุริโส หิโรตฺตปฺปรหิโต สํวาเสน อวชานาติ, สปฺปุริโส ปน หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต สํวาเสนาปิ นาวชานาติ. ตสฺมา อสปฺปุริสภาวสาธกํ อธุนาคตวธุโกปมฺมํ ทสฺเสตุํ เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, วธุกาติอาทิมาห. ตตฺถ วธุกาติ สุณิสา. ติพฺพนฺติ พหลํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

73. En el tercer [discurso], 'avaṇṇo' significa falta de mérito. 'Pātu karoti' significa relatar o manifestar. 'Pañhābhinīto' significa traído con el propósito de preguntar. 'Ahāpetvā alambitvā' significa hacer que no disminuya ni se desvanezca. Aquí, la persona innoble (asappuriso), debido a sus malos deseos, oculta su propio descrédito, mientras que la persona noble (sappuriso), debido a su modestia, oculta sus propias virtudes. Ahora bien, dado que la persona innoble carece de vergüenza y temor moral (hiri-ottappa) y llega a despreciar a los demás mediante la convivencia prolongada, mientras que la persona noble, al poseer vergüenza y temor moral, no desprecia a nadie ni siquiera a través de la convivencia; por lo tanto, para mostrar el ejemplo de la nuera recién llegada que ilustra la naturaleza de la persona innoble, se dijo: 'seyyathāpi, bhikkhave, vadhukā', etc. Allí, 'vadhukā' se refiere a la nuera. 'Tibbaṃ' significa espeso o intenso. El resto de este pasaje tiene un significado evidente.

๔-๕. อคฺคสุตฺตทฺวยวณฺณนา

4-5. Comentario a los dos Discursos sobre lo Supremo (Aggasutta).

๗๔-๗๕. จตุตฺเถ สีลคฺคนฺติ อคฺคปฺปตฺตํ อุตฺตมสีลํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. ปญฺจเม รูปคฺคนฺติ ยํ รูปํ สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อิทํ รูปคฺคํ นาม. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ภวคฺคนฺติ เอตฺถ ปน ยสฺมึ อตฺตภาเว ฐิโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, เอตํ ภวคฺคํ นามาติ.

74-75. En el cuarto, 'sīlagga' significa la moralidad suprema que ha alcanzado la cima. Este mismo método se aplica en todos los términos. En el quinto, 'rūpagga' se refiere a la forma contemplando la cual se alcanza el estado de Arahant; esto se llama 'rūpagga'. En los demás términos se sigue el mismo método. Pero en 'bhavagga', se refiere a la existencia (attabhāva) en la que uno se encuentra cuando alcanza el estado de Arahant; a esto se le llama 'bhavagga'.

๖. กุสินารสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Discurso sobre Kusinārā.

๗๖. ฉฏฺเฐ [Pg.319] อุปวตฺตเนติ ปาจีนคตาย สาลปนฺติยา อุตฺตเรน นิวตฺติตฺวา ฐิตาย เวมชฺฌฏฺฐาเน. อนฺตเรน ยมกสาลานนฺติ ทฺวินฺนํ สาลรุกฺขานํ อนฺตเร. กงฺขาติ ทฺเวฬฺหกํ. วิมตีติ วินิจฺฉิตุํ อสมตฺถตา. ‘‘พุทฺโธ นุ โข น พุทฺโธ นุ โข, ธมฺโม นุ โข น ธมฺโม นุ โข, สงฺโฆ นุ โข น สงฺโฆ นุ โข, มคฺโค นุ โข น มคฺโค นุ โข, ปฏิปทา นุ โข น ปฏิปทา นุ โข’’ติ ยสฺส สํสโย อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ โว วทามิ ปุจฺฉถ, ภิกฺขเวติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. สตฺถุคารเวนปิ น ปุจฺเฉยฺยาถาติ ‘‘มยํ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิมฺห, จตฺตาโร ปจฺจยาปิ โน สตฺถุ สนฺตกาว. เต มยํ เอตฺตกํ กาลํ กงฺขํ อกตฺวา น อรหาม อชฺช ปจฺฉิเม กาเล กงฺขํ กาตุ’’นฺติ สเจ เอวํ สตฺถริ คารเวน น ปุจฺฉถ. สหายโกปิ, ภิกฺขเว, สหายกสฺส อาโรเจตูติ ตุมฺหากํ โย ยสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต, โส ตสฺส อาโรเจตุ, อหํ เอกสฺส ภิกฺขุสฺส กเถสฺสามิ, ตสฺส กถํ สุตฺวา สพฺเพ นิกฺกงฺขา ภวถาติ ทสฺเสติ. เอวํ ปสนฺโนติ เอวํ สทฺทหามิ อหนฺติ อตฺโถ. ญาณเมวาติ นิกฺกงฺขภาวปจฺจกฺขกรณญาณํเยว เอตฺถ ตถาคตสฺส, น สทฺธามตฺตนฺติ อตฺโถ. อิเมสญฺหิ, อานนฺทาติ อิเมสํ อนฺโตสาณิยํ นิสินฺนานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ. โย ปจฺฉิมโกติ โย คุณวเสน ปจฺฉิมโก, อานนฺทตฺเถรํเยว สนฺธายาห.

76. En el sexto, 'upavattane' se refiere al lugar central de la arboleda de árboles sal que se extiende hacia el este y gira hacia el norte. 'Antarena yamakasālānaṃ' significa entre los dos árboles sal gemelos. 'Kaṅkhā' significa vacilación. 'Vimati' es la incapacidad de decidir. El significado resumido aquí es: si algún monje tuviera dudas tales como '¿Es realmente el Buda o no?', '¿Es el Dhamma o no?', '¿Es el Sangha o no?', '¿Es el Camino o no?', '¿Es la práctica o no?', os digo: 'Monjes, preguntad'. 'Satthugāravenapi na puccheyyātha' significa: si por respeto al Maestro no preguntáis, pensando: 'Nosotros nos ordenamos ante el Maestro, incluso nuestros cuatro requisitos pertenecen al Maestro. Por tanto, no es apropiado que, no habiendo expresado dudas durante tanto tiempo, las manifestemos hoy en sus momentos finales'. 'Sahāyakopi, bhikkhave, sahāyakassa ārocetu' muestra que aquel monje que sea amigo conocido o íntimo de otro monje, debe informarle; yo le responderé a un solo monje, y al escuchar su explicación, todos quedaréis libres de dudas. 'Evaṃ pasanno' significa 'así tengo fe'. 'Ñāṇameva' significa que aquí lo supremo es el conocimiento (del Tathāgata) que hace evidente la ausencia de duda, no meramente la fe. 'Imesañhi, ānandā' se refiere a estos quinientos monjes sentados dentro de la cortina. 'Yo pacchimako' se refiere a aquel que es el último en términos de cualidades, refiriéndose específicamente al Venerable Ānanda.

๗. อจินฺเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Discurso sobre lo Inconcebible (Acinteyyasutta).

๗๗. สตฺตเม อจินฺเตยฺยานีติ จินฺเตตุํ อยุตฺตานิ. น จินฺเตตพฺพานีติ อจินฺเตยฺยตฺตาเยว น จินฺเตตพฺพานิ. ยานิ จินฺเตนฺโตติ ยานิ การณานิ จินฺเตนฺโต. อุมฺมาทสฺสาติ อุมฺมตฺตกภาวสฺส. วิฆาตสฺสาติ ทุกฺขสฺส. พุทฺธวิสโยติ พุทฺธานํ วิสโย, สพฺพญฺญุตญฺญาณาทีนํ พุทฺธคุณานํ ปวตฺติ จ อานุภาโว จ. ฌานวิสโยติ อภิญฺญาฌานวิสโย. กมฺมวิปาโกติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนํ กมฺมานํ วิปาโก. โลกจินฺตาติ ‘‘เกน นุ โข จนฺทิมสูริยา กตา, เกน มหาปถวี, เกน มหาสมุทฺโท, เกน สตฺตา อุปฺปาทิตา, เกน ปพฺพตา, เกน อมฺพตาลนาฬิเกราทโย’’ติ เอวรูปา โลกจินฺตา.

77. En el séptimo, 'acinteyyāni' significa lo que no es apropiado pensar. 'Na cintetabbānīti' significa que no deben pensarse precisamente por ser inconcebibles. 'Yāni cintentoti' significa al considerar tales causas. 'Ummādassāti' significa de la locura. 'Vighātassāti' significa de la aflicción o el sufrimiento mental. 'Buddhavisayo' es el ámbito de los Budas: el funcionamiento y el poder de las cualidades búdicas, como el conocimiento omnisciente. 'Jhānavisayo' es el ámbito de los Jhanas y los conocimientos superiores (abhiññā). 'Kammavipāko' es el resultado de las acciones (kamma), como aquellas que se experimentan en esta misma vida. 'Lokacintā' es la especulación sobre el mundo: '¿Quién creó el sol y la luna? ¿Quién creó la gran tierra? ¿Quién creó el gran océano? ¿Quién produjo a los seres? ¿Quién creó las montañas, los mangos, las palmeras, los cocoteros, etc.?'. Tal es la naturaleza de la especulación sobre el mundo.

๘. ทกฺขิณสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Discurso sobre las Ofrendas (Dakkhiṇasutta).

๗๘. อฏฺฐเม [Pg.320] ทกฺขิณาวิสุทฺธิโยติ ทานสงฺขาตาย ทกฺขิณาย วิสุชฺฌนการณานิ. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ มหปฺผลภาเวน วิสุชฺฌติ, มหปฺผลา โหตีติ อตฺโถ. กลฺยาณธมฺโมติ สุจิธมฺโม. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ เวสฺสนฺตรมหาราชา กเถตพฺโพ. โส หิ ชูชกพฺราหฺมณสฺส ทารเก ทตฺวา มหาปถวึ กมฺเปสิ. ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ กลฺยาณีนทีมุขทฺวารวาสี เกวฏฺโฏ กเถตพฺโพ. โส กิร ทีฆสุมตฺเถรสฺส ติกฺขตฺตุํ ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา มรณมญฺเจ นิปนฺโน ‘‘อยฺยสฺส มํ ทีฆสุมตฺเถรสฺส ทินฺนปิณฺฑปาโต อุทฺธรตี’’ติ อาห. เนว ทายกโตติ เอตฺถ วฑฺฒมานวาสี ลุทฺทโก กเถตพฺโพ. โส กิร เปตทกฺขิณํ เทนฺโต เอกสฺส ทุสฺสีลสฺเสว ตโย วาเร อทาสิ. ตติยวาเร ‘‘อมนุสฺโส ทุสฺสีโล มํ วิลุมฺปตี’’ติ วิรวิ. เอกสฺส สีลวโต ภิกฺขุโน ทตฺวา ปาปิตกาเลเยวสฺส ปาปุณิ. ทายกโต เจว วิสุชฺฌติ ปฏิคฺคาหกโต จาติ เอตฺถ อสทิสทานํ กเถตพฺพนฺติ.

78. En el octavo, 'dakkhiṇāvisuddhiyo' son las purezas de la ofrenda conocida como dāna. 'Dāyakato visujjhati' significa que se purifica mediante el gran fruto que produce el donante; el sentido es que tiene un gran beneficio. 'Kalyāṇadhammo' es alguien de naturaleza pura. 'Pāpadhammo' es alguien de naturaleza vil. En 'dāyakato visujjhati', debe mencionarse al gran rey Vessantara. Él, al entregar a sus hijos al brahmán Jūjaka, hizo temblar la gran tierra. En 'paṭiggāhakato visujjhati', debe mencionarse al pescador que vivía cerca de la desembocadura del río Kalyāṇī. Se dice que él, tras ofrecer limosna de comida tres veces al Venerable Dīghasuma, dijo en su lecho de muerte: 'La limosna ofrecida al noble Venerable Dīghasuma me rescata [del renacimiento inferior]'. En 'neva dāyakato', debe mencionarse al cazador de Vaḍḍhamāna. Se dice que él, al ofrecer una ofrenda por los difuntos (peta-dakkhiṇā), la entregó tres veces a un monje inmoral. A la tercera vez, el espíritu gritó: '¡Este monje inmoral me está robando!'. Solo cuando se la dio a un monje virtuoso y compartió el mérito, este llegó al espíritu. En 'dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato ca', se debe considerar la 'ofrenda incomparable' (asadisa-dāna).

๙. วณิชฺชสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Discurso sobre el Comercio (Vaṇijjasutta).

๗๙. นวเม ตาทิสา วาติ ตํสทิสาว ตํสริกฺขกาว. เฉทคามินี โหตีติ เฉทํ คจฺฉติ. ยํ ปตฺถิตํ, ตํ สพฺพํ นสฺสตีติ อตฺโถ. น ยถาธิปฺปายา โหตีติ ยถาชฺฌาสยา น โหติ. ปราธิปฺปายา โหตีติ ปรชฺฌาสยา อชฺฌาสยโต อธิกตรผลา โหติ. สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ เอตฺถ สมิตปาปพาหิตปาปตาหิ สมณพฺราหฺมณตา เวทิตพฺพา. วทตุ, ภนฺเต, ปจฺจเยนาติ, ภนฺเต, จตุพฺพิเธน จีวราทินา ปจฺจเยน วเทยฺยาสีติ เอวํ ปวาเรติ นิมนฺเตติ. เยน ปวาเรตีติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ยตฺตเกน ปวาเรติ. ตํ น เทตีติ ตํ สพฺพโสว น เทติ. น ยถาธิปฺปายํ เทตีติ ยถา ตสฺส อชฺฌาสโย, เอวํ ทาตุํ น สกฺโกติ, หาเปตฺวา อปฺปกํ เทติ. ยถาธิปฺปายํ เทตีติ ยตฺตกํ โส อิจฺฉติ, ตตฺตกเมว เทติ. ปราธิปฺปายํ เทตีติ อปฺปกํ ปวาเรตฺวา อวตฺถริตฺวา พหุํ เทติ.

79. En el noveno sutta, 'tādisāva' significa igual a eso o similar a eso (en términos de no cumplirse el deseo). 'Chedagāminī hoti' significa que llega a la pérdida o corte (del capital y la ganancia). El sentido es que todo lo que se deseaba se pierde. 'Na yathādhippāyā hoti' significa que no ocurre según la intención o el deseo propio. 'Parādhippāyā hoti' significa que el resultado es superior o más abundante que el deseo inicial. En la frase 'samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā', la condición de asceta o brahmán debe entenderse por el hecho de haber calmado y eliminado las malas acciones. 'Vadatu, bhante, paccayena' significa 'Venerable señor, pida lo que necesite mediante los cuatro requisitos como túnicas, etc.'; de esta manera se invita u ofrece. 'Yena pavāreti' significa que especifica y ofrece con una cantidad determinada de requisitos. 'Taṃ na deti' significa que el donante no entrega la totalidad de aquello. 'Na yathādhippāyaṃ deti' significa que no puede dar según el deseo del receptor, sino que disminuye la cantidad y da poco. 'Yathādhippāyaṃ deti' significa que da exactamente tanto como el receptor desea. 'Parādhippāyaṃ deti' significa que, habiendo ofrecido poco, supera esa medida y da mucho.

๑๐. กมฺโพชสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Kamboja Sutta

๘๐. ทสเม [Pg.321] เนว สภายํ นิสีทตีติ วินิจฺฉยกรณตฺถํ วินิจฺฉยสภายํ เนว นิสีทติ. น กมฺมนฺตํ ปโยเชตีติ กสิวณิชฺชาทิมหากมฺมนฺตํ นปฺปโยเชติ. น กมฺโพชํ คจฺฉตีติ โภเค สมฺภรณตฺถาย กมฺโพชรฏฺฐํ น คจฺฉติ. เทสนามตฺตเมว เจตํ, ยํ กิญฺจิ ติโรรฏฺฐํ น คจฺฉตีติ อตฺโถ. โกธโนติอาทีสุ โกธนตาย โกธปริยุฏฺฐิโต อตฺถานตฺถํ น ชานาติ, อิสฺสุกิตาย ปรสมฺปตฺตึ น สหติ, มจฺฉริตาย ธนํ ทตฺวา กิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, นิปฺปญฺญตาย กิจฺจํ สํวิธาตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา เอตานิ สภานิสีทนาทีนิ น กโรตีติ.

80. En el décimo sutta, 'neva sabhāyaṃ nisīdati' significa que no se sienta en la asamblea de justicia con el propósito de emitir juicios. 'Na kammantaṃ payojeti' significa que no se dedica a grandes empresas como la agricultura o el comercio. 'Na kambojaṃ gacchati' significa que no viaja al reino de Kamboja con el fin de acumular riquezas. Esto es solo una enseñanza ilustrativa; el sentido es que no viaja a ningún país extranjero. En las palabras 'kodhano' y otras, debido a la ira, una mujer dominada por el enojo no distingue entre lo provechoso y lo perjudicial; por la envidia, no tolera la prosperidad ajena; por la tacañería, no puede realizar las tareas necesarias dando dinero; y por la falta de sabiduría, no es capaz de organizar los asuntos. Por lo tanto, no realiza estas actividades como sentarse en la asamblea, etc.

อปณฺณกวคฺโค ตติโย.

Tercer vagga: Apaṇṇakavagga.

(๙) ๔. มจลวคฺโค

(9) 4. Macalavagga

๑-๕. ปาณาติปาตาทิสุตฺตปญฺจกวณฺณนา

1-5. Comentario al grupo de cinco suttas sobre la toma de la vida y otros temas

๘๑-๘๕. จตุตฺถสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ปญฺจเม ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน ตเมน ยุตฺโตติ ตโม. กายทุจฺจริตาทีหิ ปุน นิรยตมูปคมนโต ตมปรายโณ. อิติ อุภเยนปิ ขนฺธตโมว กถิโต โหติ. ‘‘อฑฺเฒ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน โชตินา ยุตฺตโต โชติ, อาโลกภูโตติ วุตฺตํ โหติ. กายสุจริตาทีหิ ปุน สคฺคุปฺปตฺติโชติภาวูปคมนโต โชติปรายโณ. อิมินา นเยน อิตเรปิ ทฺเว เวทิตพฺพา.

81-85. Los significados de los primeros suttas del cuarto vagga son evidentes. En el quinto sutta, 'nīce kule paccājāto' (nacido en una familia baja), se llama 'tamo' (oscuridad) porque está asociado con los cinco agregados inferiores que son como la oscuridad. Es 'tamaparāyaṇo' (que se dirige a la oscuridad) porque, debido a la mala conducta corporal, etc., se encamina nuevamente hacia la existencia en el infierno, que es un estado de oscuridad. Así, con ambos términos, se hace referencia a la oscuridad de los agregados. Con la frase 'aḍḍhe kule paccājāto' (nacido en una familia rica), se llama 'joti' (luz) porque está asociado con los agregados superiores que son luminosos; este es el significado de 'ser como la luz'. Es 'jotiparāyaṇo' (que se dirige a la luz) porque, debido a la buena conducta corporal, etc., renace en el cielo, que es un estado de luz. De esta manera deben entenderse también los otros dos tipos de personas (luz-oscuridad y luz-luz).

เวนกุเลติ วิลีวการกุเล. เนสาทกุเลติ มิคลุทฺทกาทีนํ กุเล. รถการกุเลติ จมฺมการกุเล. ปุกฺกุสกุเลติ ปุปฺผฉฑฺฑกกุเล. กสิรวุตฺติเกติ ทุกฺขวุตฺติเก. ทุพฺพณฺโณติ ปํสุปิสาจโก วิย ฌามขาณุวณฺโณ. ทุทฺทสิโกติ วิชาตมาตุยาปิ อมนาปทสฺสโน. โอโกฏิมโกติ ลกุณฺฑโก. กาโณติ เอกจฺฉิกาโณ วา อุภยจฺฉิกาโณ วา. กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา. ขญฺโชติ เอกปาทขญฺโช วา อุภยปาทขญฺโช วา. ปกฺขหโตติ หตปกฺโข ปีฐสปฺปี[Pg.322]. ปทีเปยฺยสฺสาติ เตลกปลฺลาทิโน ทีปอุปกรณสฺส. เอวํ โข, ภิกฺขเวติ เอตฺถ เอโก ปุคฺคโล พหิทฺธา อาโลกํ อทิสฺวา มาตุ กุจฺฉิมฺหิเยว กาลํ กตฺวา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺโต สกลมฺปิ กปฺปํ สํสรติ. โสปิ ตโมตมปรายโณว. โส ปน กุหกปุคฺคโล ภเวยฺย. กุหกสฺส หิ เอวรูปา นิปฺผตฺติ โหตีติ วุตฺตํ.

'Venakule' significa en una familia de fabricantes de cestos. 'Nesādakule' significa en una familia de cazadores de animales. 'Rathakārakule' significa en una familia de curtidores de cuero. 'Pukkusakule' significa en una familia de barrenderos de flores. 'Kasiravuttike' significa de subsistencia difícil o penosa. 'Dubbaṇṇo' significa que tiene el color de un tronco quemado, similar a un demonio de polvo. 'Duddasiko' significa que su apariencia es desagradable incluso para la madre que lo parió. 'Okoṭimako' significa enano. 'Kāṇo' significa ciego de un ojo o de ambos. 'Kuṇī' significa con una mano deforme o con ambas manos deformes. 'Khañjo' significa cojo de un pie o de ambos pies. 'Pakkhahato' significa paralítico, alguien que ha perdido el uso de sus miembros y se mueve en una tabla con ruedas. 'Padīpeyyassa' se refiere a los implementos para la luz, como lámparas de aceite, etc. En la frase 'evaṃ kho, bhikkhave', se refiere a una persona que no ve la luz exterior, muere en el mismo vientre materno y nace en estados de privación, transmigrando por un eón completo. Ese también es 'tamo tamaparāyaṇo' (oscuridad que se dirige a la oscuridad). Él podría ser una persona engañosa, pues se dice que tal es el resultado para alguien fraudulento.

เอตฺถ จ ‘‘นีเจ กุเล’’ติอาทีหิ อาคมนวิปตฺติ เจว ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ จ ทสฺสิตา. ‘‘ทลิทฺเท’’ติอาทีหิ ปวตฺตปจฺจยวิปตฺติ, ‘‘กสิรวุตฺติเก’’ติอาทีหิ อาชีวุปายวิปตฺติ, ‘‘ทุพฺพณฺโณ’’ติอาทีหิ อตฺตภาววิปตฺติ, ‘‘พหฺวาพาโธ’’ติอาทีหิ ทุกฺขการณสมาโยโค, ‘‘น ลาภี’’ติอาทีหิ สุขการณวิปตฺติ เจว อุปโภควิปตฺติ จ, ‘‘กาเยน ทุจฺจริต’’นฺติอาทีหิ ตมปรายณภาวสฺส การณสมาโยโค, ‘‘กายสฺส เภทา’’ติอาทีหิ สมฺปรายิกตมูปคโม. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺโพ.

Aquí, con 'nīce kule' y términos similares, se muestra tanto el fracaso en el origen como el fracaso en las condiciones presentes. Con 'dalidde' y otros, el fracaso en las condiciones de mantenimiento; con 'kasiravuttike', el fracaso en los medios de vida; con 'dubbaṇṇo', el fracaso en la forma física; con 'bahvābādho', la acumulación de causas de sufrimiento; con 'na lābhī', tanto el fracaso en las causas de la felicidad como el fracaso en el disfrute; con 'kāyena duccaritaṃ', la acumulación de causas para dirigirse a la oscuridad; y con 'kāyassa bhedā', el acceso a la oscuridad en el más allá. El lado luminoso (sukkapakkha) debe entenderse siguiendo el método opuesto a lo descrito.

๖. โอณโตณตสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Oṇatoṇata Sutta

๘๖. ฉฏฺเฐ โอณโตณโตติ อิทานิ นีจโก อายติมฺปิ นีจโก ภวิสฺสติ. โอณตุณฺณโตติ อิทานิ นีโจ อายตึ อุจฺโจ ภวิสฺสติ. อุณฺณโตณโตติ อิทานิ อุจฺโจ อายตึ นีโจ ภวิสฺสติ. อุณฺณตุณฺณโตติ อิทานิ อุจฺโจ อายติมฺปิ อุจฺโจ ภวิสฺสติ. วิตฺถาโร ปน เนสํ ปุริมสุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

86. En el sexto sutta, 'oṇatoṇata' significa que ahora es bajo y en el futuro también será bajo. 'Oṇatuṇṇata' significa que ahora es bajo y en el futuro será elevado. 'Uṇṇatoṇata' significa que ahora es elevado y en el futuro será bajo. 'Uṇṇatuṇṇata' significa que ahora es elevado y en el futuro también será elevado. El detalle de estos términos debe entenderse según el método explicado en el sutta anterior.

๗. ปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Putta Sutta

๘๗. สตฺตเม สมณมจโลติ สมณอจโล, มกาโร ปทสนฺธิกโร, นิจฺจลสมโณติ อตฺโถ. อิมินา สตฺตวิธมฺปิ เสขํ ทสฺเสติ. โส หิ สาสเน มูลชาตาย สทฺธาย ปติฏฺฐิตตฺตา อจโล นาม. สมณปุณฺฑรีโกติ ปุณฺฑรีกสทิโส สมโณ. ปุณฺฑรีกํ นาม อูนสตปตฺตํ สโรรุหํ. อิมินา สุกฺขวิปสฺสกขีณาสวํ ทสฺเสติ. โส หิ ฌานาภิญฺญานํ อภาเวน อปริปุณฺณคุณตฺตา สมณปุณฺฑรีโก นาม โหติ. สมณปทุโมติ ปทุมสทิโส สมโณ. ปทุมํ นาม ปริปุณฺณสตปตฺตํ สโรรุหํ. อิมินา อุภโตภาควิมุตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสติ. โส หิ ฌานาภิญฺญานํ ภาเวน ปริปุณฺณคุณตฺตา สมณปทุโม นาม โหติ[Pg.323]. สมเณสุ สมณสุขุมาโลติ สพฺเพสุปิ เอเตสุ สมเณสุ สุขุมาลสมโณ มุทุจิตฺตสรีโร กายิกเจตสิกทุกฺขรหิโต เอกนฺตสุขี. เอเตน อตฺตานญฺเจว อตฺตสทิเส จ ทสฺเสติ.

87. En el séptimo sutta, 'samaṇamacalo' significa un asceta inconmovible; la letra 'm' es un conector eufónico (sandhi), y el sentido es un asceta inmóvil. Con esto se muestra a los siete tipos de aprendices (sekha). Pues él, por estar establecido en la fe que es la raíz dentro de la enseñanza, es llamado 'acalo' (inconmovible). 'Samaṇapuṇḍarīko' es un asceta similar a un loto blanco (puṇḍarīka). El loto blanco es una flor de loto con menos de cien pétalos. Con esto se muestra al Arahant que es un practicante seco de la visión profunda (sukkhavipassaka). Pues él, debido a la ausencia de los Jhanas y los conocimientos directos, posee cualidades que no están completas (en esos aspectos), y por eso es llamado un asceta similar al loto blanco. 'Samaṇapadumo' es un asceta similar a un loto rojo (paduma). El loto rojo es una flor de loto con cien pétalos completos. Con esto se muestra al Arahant liberado de ambas maneras (ubhatobhāgavimutta). Pues él, debido a la presencia de los Jhanas y los conocimientos directos, posee cualidades completas y por eso es llamado un asceta similar al loto rojo. 'Samaṇesu samaṇasukhumālo' significa que entre todos estos ascetas, el asceta exquisito es aquel de mente y cuerpo delicados, libre de sufrimientos físicos y mentales, y sumamente feliz. Con esto, se refiere a sí mismo y a aquellos ascetas que son similares a él.

เอวํ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ปฏิปาฏิยา วิภชนฺโต กถญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เสโขติ สตฺตวิโธปิ เสโข. ปาฏิปโทติ ปฏิปนฺนโก. อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมาโน วิหรตีติ อรหตฺตํ ปตฺถยนฺโต วิหรติ. มุทฺธาวสิตฺตสฺสาติ มุทฺธนิ อวสิตฺตสฺส, กตาภิเสกสฺสาติ อตฺโถ. อาภิเสโกติ อภิเสกํ กาตุํ ยุตฺโต. อนภิสิตฺโตติ น ตาว อภิสิตฺโต. มจลปฺปตฺโตติ รญฺโญ ขตฺติยสฺส มุทฺธาวสิตฺตสฺส ปุตฺตภาเวน เจว ปุตฺเตสุ เชฏฺฐกภาเวน จ น ตาว อภิสิตฺตภาเวน จ อภิเสกปฺปตฺติอตฺถาย อจลปฺปตฺโต นิจฺจลปตฺโต. มกาโร นิปาตมตฺตํ. กาเยน ผุสิตฺวาติ นามกาเยน ผุสิตฺวา.

Habiendo establecido así la mātika (resumen), ahora, para analizarla según el orden, dijo: '¿Y cómo, monjes?', etc. Allí, 'sekha' se refiere a los siete tipos de aprendices. 'Pāṭipada' es el que está recorriendo el camino. 'Anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno viharati' significa que vive anhelando el fruto del estado de Arahat. 'Muddhāvasittassa' significa aquel cuya cabeza ha sido ungida, es decir, el que ha recibido la consagración real (abhiseka). 'Ābhiseka' es aquel apto para ser consagrado. 'Anabhisitto' es el que aún no ha sido consagrado. 'Macalappatto' se refiere a quien, por ser hijo del rey guerrero consagrado y por ser el mayor de los hijos, y aunque aún no ha sido consagrado, ha alcanzado la firmeza (inmovilidad) necesaria para obtener la consagración. La letra 'ma' es solo una partícula (nipāta). 'Kāyena phusitvā' significa contactar con el cuerpo mental (nāmakāya).

ยาจิโตว พหุลํ จีวรํ ปริภุญฺชตีติ ‘‘อิทํ, ภนฺเต, ปริภุญฺชถา’’ติ เอวํ ทายเกหิ ยาจมาเนเหว อุปนีตํ จีวรํ พหุํ ปริภุญฺชติ, กิญฺจิเทว อยาจิตํ, พากุลตฺเถโร วิย. ปิณฺฑปาตํ ขทิรวนมคฺเค สีวลิตฺเถโร วิย. เสนาสนํ อฏฺฐกนาครสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๗ อาทโย; อ. นิ. ๑๑.๑๖ อาทโย) อานนฺทตฺเถโร วิย. คิลานปจฺจยํ ปิลินฺทวจฺฉเถโร วิย. ตฺยสฺสาติ เต อสฺส. มนาเปเนวาติ มนํ อลฺลียนเกน. สมุทาจรนฺตีติ กตฺตพฺพกิจฺจานิ กโรนฺติ ปวตฺตนฺติ วา. อุปหารํ อุปหรนฺตีติ กายิกเจตสิกอุปหารํ อุปหรนฺติ อุปนียนฺติ. สนฺนิปาติกานีติ ติณฺณมฺปิ สนฺนิปาเตน นิพฺพตฺตานิ. อุตุปริณามชานีติ อุตุปริณามโต อติสีตอติอุณฺหอุตุโต ชาตานิ. วิสมปริหารชานีติ อจฺจาสนอติฏฺฐานาทิกา วิสมปริหารโต ชาตานิ. โอปกฺกมิกานีติ วธพนฺธนาทิอุปกฺกเมน นิพฺพตฺตานิ. กมฺมวิปากชานีติ วินาปิ อิเมหิ การเณหิ เกวลํ ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสเนว ชาตานิ. จตุนฺนํ ฌานานนฺติ เอตฺถ ขีณาสวานมฺปิ พุทฺธานมฺปิ กิริยชฺฌานาเนว อธิปฺเปตานิ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

‘Yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati’ significa que usa muchos mantos solo cuando los donantes lo invitan diciendo: ‘Venerable, por favor use este manto’, como el venerable Bākula. ‘Piṇḍapātaṃ’ (limosna) como el venerable Sīvali en el camino del bosque Khadiravana. ‘Senāsanaṃ’ (asiento y cama) como el venerable Ānanda en el Aṭṭhakanāgara Sutta. ‘Gilānapaccayaṃ’ (medicamentos) como el venerable Pilindavaccha. ‘Tyassa’ es la contracción de ‘te assa’. ‘Manāpeneva’ significa de manera agradable al corazón. ‘Samudācaranti’ significa que realizan los deberes necesarios o que proceden. ‘Upahāraṃ upaharantīti’ significa que ofrecen o presentan honores físicos y mentales. ‘Sannipātikāni’ son enfermedades nacidas de la unión de los tres humores (bilis, flema y viento). ‘Utupariṇāmajāni’ son las nacidas del cambio estacional, como el frío o calor extremos. ‘Visamaparihārajāni’ son las nacidas de posturas corporales desequilibradas, como estar sentado o de pie en exceso. ‘Opakkamikāni’ son las causadas por esfuerzos externos como ataques o cautiverio. ‘Kammavipākajāni’ son las nacidas únicamente por el efecto de acciones pasadas, incluso sin las causas mencionadas. En ‘catunnaṃ jhānānaṃ’, se refiere a los jhanas funcionales (kiriya) tanto de los Arahats como de los Budas. El resto tiene un significado evidente.

๘. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Saṃyojana Sutta.

๘๘. อฏฺฐเม สาสเน ลทฺธปฺปติฏฺฐตฺตา โสตาปนฺโนว สมณมจโลติ วุตฺโต, นาติพหุคุณตฺตา น พหุปตฺตํ วิย สโรรุหํ สกทาคามี [Pg.324] สมณปุณฺฑรีโกติ, ตโต พหุตรคุณตฺตา สตปตฺตํ วิย สโรรุหํ อนาคามี สมณปทุโมติ, ถทฺธภาวกรานํ กิเลสานํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา มุทุภาวปฺปตฺโต ขีณาสโว สมณสุขุมาโลติ.

88. En el octavo sutta, se dice ‘samaṇamacala’ (el asceta firme) al Sotāpanna por haber obtenido una base firme en la enseñanza. Al Sakadāgāmī se le llama ‘samaṇapuṇḍarīka’ (el loto blanco de los ascetas), como un loto que no tiene demasiados pétalos debido a que sus cualidades no son excesivas. Al Anāgāmī se le llama ‘samaṇapaduma’ (el loto rojo de los ascetas), como un loto de cien pétalos por tener cualidades más abundantes que el anterior. Al Arahat (khīṇāsavo) se le llama ‘samaṇasukhumāla’ (el asceta delicado) por haber alcanzado la suavidad al haber erradicado completamente las impurezas que causan dureza.

๙. สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Sammādiṭṭhi Sutta.

๘๙. นวเม สมฺมาทิฏฺฐิโกติอาทีหิ อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน ปฐมสุตฺเต วิย สตฺต เสขา คหิตา. ทุติยวาเร ทสงฺคิกมคฺควเสน วา อรหตฺตผลญาณอรหตฺตผลวิมุตฺตีหิ สทฺธึ, อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน วา สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว กถิโต, ตติยวาเร อุภโตภาควิมุตฺโต, จตุตฺถวาเร ตถาคโต จ ตถาคตสทิสขีณาสโว จาติ. อิติ อิทํ สุตฺตํ ปฐมสุตฺเต กถิตปุคฺคลานํ วเสเนว กถิตํ, เทสนามตฺตเมว ปเนตฺถ นานนฺติ.

89. En el noveno, mediante ‘sammādiṭṭhiko’, etc., se consideran los siete aprendices (sekha) en virtud del Noble Camino Octuple, como en el primer sutta. En el segundo turno, se explica al Arahat de visión pura (sukkhavipassaka) ya sea en virtud del camino de diez factores o del camino octuple junto con el fruto del estado de Arahat y la liberación. En el tercer turno, se describe al liberado por ambos caminos (ubhatobhāgavimutta). En el cuarto turno, se describe al Tathāgata y al Arahat semejante al Tathāgata. Así, debe entenderse que este sutta se enseña en virtud de las personas mencionadas en el primer sutta, variando únicamente la forma de la enseñanza.

๑๐. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Khandha Sutta.

๙๐. ทสเม ปฐมวาเร อรหตฺตตฺถาย ปโยคํ อนารภิตฺวา ฐิโต ปมาทวิหารี เสขปุคฺคโล กถิโต. ทุติยวาเร อนุปฺปาทิตชฺฌาโน อารทฺธวิปสฺสโก อปฺปมาทวิหารี เสขปุคฺคโล กถิโต. ตติยวาเร อารทฺธวิปสฺสโก อปฺปมาทวิหารี อฏฺฐวิโมกฺขลาภี เสขปุคฺคโล กถิโต, จตุตฺถวาเร ปรมสุขุมาลขีณาสโวติ.

90. En el décimo, en el primer turno, se describe al aprendiz (sekha) negligente que permanece sin emprender el esfuerzo para alcanzar el fruto del estado de Arahat. En el segundo turno, se describe al aprendiz diligente que practica Vipassanā pero no ha alcanzado los jhanas. En el tercer turno, se describe al aprendiz diligente que practica Vipassanā y ha obtenido las ocho liberaciones (vimokkhas). En el cuarto turno, se describe al Arahat supremamente delicado (paramasukhumāla).

มจลวคฺโค จตุตฺโถ.

El cuarto capítulo es Macalavaggo.

(๑๐) ๕. อสุรวคฺโค

(10) 5. Asuravaggo (Capítulo sobre los Asuras).

๑. อสุรสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Asura Sutta.

๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม อสุโรติ อสุรสทิโส พีภจฺโฉ. เทโวติ เทวสทิโส คุณวเสน อภิรูโป ปาสาทิโก.

91. En el primer sutta del quinto capítulo, ‘asuro’ es alguien repulsivo como un asura. ‘Devo’ es alguien semejante a un deva, muy hermoso y sereno en virtud de sus cualidades.

๒. ปฐมสมาธิสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al primer Samādhi Sutta.

๙๒. ทุติเย [Pg.325] อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺสาติ นิยกชฺฌตฺเต อปฺปนาจิตฺตสมาธิสฺส. อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคาหกวิปสฺสนาญาณสฺส. ตญฺหิ อธิปญฺญาสงฺขาตญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาเตสุ จ ธมฺเมสุ วิปสฺสนาภูตํ, ตสฺมา ‘‘อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา’’ติ วุจฺจตีติ.

92. En el segundo, ‘ajjhattaṃ cetosamathassa’ se refiere a la concentración de la mente de absorción (appanā) en el propio interior. ‘Adhipaññādhammavipassanāya’ se refiere al conocimiento de visión cabal (vipassanā) que comprende las formaciones (saṅkhāra). Ciertamente, se llama ‘adhipaññādhammavipassanā’ porque es lo que se conoce como sabiduría superior y porque observa los fenómenos de los cinco agregados a través de diversos modos como la impermanencia, etc.

๓. ทุติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al segundo Samādhi Sutta.

๙๓. ตติเย โยโค กรณีโยติ ยุตฺตปฺปยุตฺตตา กตฺตพฺพา. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. วายาโมติ ปโยโค. อุสฺสาโหติ ตโต อธิมตฺตตรํ วีริยํ. อุสฺโสฬฺหีติ ปงฺกลคฺคสกฏอุทฺธรณสทิสํ มหาวีริยํ. อปฺปฏิวานีติ อนิวตฺตนตา.

93. En el tercero, ‘yogo karaṇīyo’ significa que se debe aplicar el esfuerzo. ‘Chando’ es el deseo de actuar (voluntad sana). ‘Vāyāmo’ es el esfuerzo. ‘Ussāho’ es una energía más intensa que el esfuerzo mencionado. ‘Ussoḷhī’ es la gran energía semejante a la de un buey que saca un carro atascado en el lodo. ‘Appaṭivānī’ es el estado de no retroceder.

๔. ตติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al tercer Samādhi Sutta.

๙๔. จตุตฺเถ เอวํ โข, อาวุโส, สงฺขารา ทฏฺฐพฺพาติอาทีสุ, อาวุโส, สงฺขารา นาม อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา, อนิจฺจโต สมฺมสิตพฺพา, อนิจฺจโต ปสฺสิตพฺพา. ตถา ทุกฺขโต, อนตฺตโตติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ โข, อาวุโส, จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพนฺติอาทีสุปิ ปฐมชฺฌานวเสน, อาวุโส, จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ ปฐมชฺฌานวเสน สนฺนิสาเทตพฺพํ, ปฐมชฺฌานวเสน เอโกทิ กาตพฺพํ, ปฐมชฺฌานวเสน สมาทหิตพฺพํ. ตถา ทุติยชฺฌานาทิวเสนาติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิเมสุ ตีสุปิ สุตฺเตสุ สมถวิปสฺสนา โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา.

94. En el cuarto, en frases como ‘así, amigos, deben verse las formaciones’, etc.: Amigo, las llamadas formaciones deben verse, examinarse y observarse como impermanentes. Así también como sufrimiento y como no-yo; así debe entenderse el significado. En frases como ‘así, amigos, la mente debe ser estabilizada’, significa que, amigo, la mente debe ser estabilizada, asentada, unificada y concentrada mediante el primer jhana. Así también mediante el segundo jhana y los siguientes; así debe entenderse el significado. En estos tres suttas, se enseñan tanto la calma (samatha) como la visión cabal (vipassanā), tanto mundanas como supramundanas.

๕. ฉวาลาตสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Chavālāta Sutta.

๙๕. ปญฺจเม ฉวาลาตนฺติ สุสาเน อลาตํ. มชฺเฌ คูถคตนฺติ มชฺฌฏฺฐาเน คูถมกฺขิตํ. เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรตีติ กูฏโคปานสิถมฺภโสปานาทีนํ อตฺถาย อนุปเนยฺยตาย คาเม น กฏฺฐตฺถํ สาเธติ, เขตฺตกุฏิปาทํ วา มญฺจปาทํ วา กาตุํ อนุปเนยฺยตาย น อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ สาเธติ. ทฺวีสุ โกฏีสุ คยฺหมานํ หตฺถํ ฑหติ, มชฺเฌ คยฺหมานํ คูเถน มกฺเขติ. ตถูปมนฺติ ตํสริกฺขกํ. อภิกฺกนฺตตโรติ สุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อุตฺตมตโร. ควา ขีรนฺติ คาวิโต ขีรํ. ขีรมฺหา ทธีติอาทีสุ ปรํ ปรํ ปุริมโต ปุริมโต อคฺคํ, สปฺปิมณฺโฑ ปน เตสุ สพฺเพสุปิ อคฺคเมว[Pg.326]. อคฺโคติอาทีสุ คุเณหิ อคฺโค เจว เสฏฺโฐ จ ปมุโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จาติ เวทิตพฺโพ. ฉวาลาตูปมาย น ทุสฺสีโล ปุคฺคโล กถิโต, อปฺปสฺสุโต ปน วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺโต โคณสทิโส ปุคฺคโล กถิโตติ เวทิตพฺโพ. ฉฏฺเฐ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว.

95. En el quinto sutta, respecto a 'chavālātaṃ', se refiere a una tea de un cementerio. 'Majjhe gūthagataṃ' significa que la parte central está manchada con excremento. En la frase 'neva gāme kaṭṭhatthaṃ pharati', significa que no cumple el propósito de la madera en la aldea debido a que no puede ser utilizada para vigas, cabrios, pilares, escaleras, etc. No cumple el propósito de la madera en el bosque debido a que no puede ser utilizada para fabricar las patas de una choza de campo o las patas de una cama. Si se sostiene por los dos extremos, quema la mano; si se sostiene por el medio, se mancha con excremento. 'Tathūpamaṃ' significa semejante a aquello. 'Abhikkantataro' significa más excelente. 'Paṇītataro' significa más sublime. 'Gavā khīraṃ' significa la leche de la vaca. En 'khīramhā dadhi', etc., cada producto posterior es superior al anterior; sin embargo, la crema de mantequilla es lo más excelente entre todos ellos. En 'aggo', etc., debe entenderse como el primero por sus cualidades, el mejor, el principal, el supremo y el preeminente. Mediante el símil de la tea del cementerio se describe a la persona de mala conducta; pero debe entenderse que la persona de poco conocimiento y acciones descuidadas se describe como semejante a un buey. En el sexto sutta, todo el significado es claro.

๗. ขิปฺปนิสนฺติสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Khippanisantisutta

๙๗. สตฺตเม ขิปฺปนิสนฺตีติ ขิปฺปนิสามโน สีฆํ ชานิตุํ สมตฺโถ. สุตานญฺจ ธมฺมานนฺติ สุตปฺปคุณานํ ตนฺติธมฺมานํ. อตฺถูปปริกฺขีติ อตฺถํ อุปปริกฺขโก. อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ อฏฺฐกถญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหตีติ นวโลกุตฺตรธมฺมานํ อนุรูปธมฺมภูตํ สสีลกํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. โน จ กลฺยาณวาโจติ น สุนฺทรวจโน. น กลฺยาณวากฺกรโณติ น สุนฺทรวจนโฆโส โหติ. โปริยาติอาทีหิ สทฺธึ โน-กาโร โยเชตพฺโพเยว. คุณปริปุณฺณาย อปลิพุทฺธาย อโทสาย อคฬิตปทพฺยญฺชนาย อตฺถํ วิญฺญาเปตุํ สมตฺถาย วาจาย สมนฺนาคโต น โหตีติ อตฺโถ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

97. En el séptimo sutta, 'khippanisantī' significa que tiene una comprensión rápida, capaz de conocer pronto. 'Sutānañca dhammānaṃ' se refiere a las enseñanzas canónicas que han sido bien aprendidas. 'Atthūpaparikkhī' es quien investiga el sentido. 'Atthamaññāya dhammamaññāya' significa habiendo conocido tanto el comentario como el texto original. 'Dhammānudhammappaṭipanno hoti' significa que practica la conducta preliminar de la visión cabal junto con la virtud, la cual es adecuada para los nueve estados supramundanos. 'No ca kalyāṇavāco' significa que no es de habla hermosa. 'Na kalyāṇavākkaraṇo' significa que no posee un tono de voz agradable. La partícula negativa 'no' debe aplicarse también a términos como 'poriyā', etc. El sentido es que no posee un habla dotada de plenitud de cualidades, libre de obstrucciones, impecable, con sílabas y palabras fluidas, y capaz de comunicar el significado. De esta manera, debe entenderse el significado en todos los términos.

๘. อตฺตหิตสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Attahitasutta

๙๘-๙๙. อฏฺฐมํ ปุคฺคลชฺฌาสยวเสนาปิ ทสพลสฺส เทสนาญาณวิลาเสนาปิ กถิตํ, นวมํ ปญฺจเวรวเสน.

98-99. El octavo sutta se expone tanto por la disposición del individuo como por la elegancia de la sabiduría de enseñanza del Poseedor de los Diez Poderes; el noveno se expone en relación con las cinco enemistades.

๑๐. โปตลิยสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Potaliyasutta

๑๐๐. ทสเม กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. ขมตีติ รุจฺจติ. ยทิทํ ตตฺถ ตตฺถ กาลญฺญุตาติ ยา เอสา ตตฺถ ตตฺถ กาลํ ชานนา. ตํ ตํ กาลํ ญตฺวา หิ อวณฺณารหสฺส อวณฺณกถนํ วณฺณารหสฺส จ วณฺณกถนํ ปณฺฑิตานํ ปกตีติ ทสฺเสติ.

100. En el décimo sutta, 'kālena' significa en el momento oportuno. 'Khamati' significa que es de su agrado. 'Yadidaṃ tattha tattha kālaññutā' se refiere al conocimiento del tiempo en diversas situaciones. Muestra que, habiendo conocido el momento adecuado, hablar en contra de quien merece censura y elogiar a quien merece elogio es la naturaleza propia de los sabios.

อสุรวคฺโค ปญฺจโม.

El quinto capítulo es el de los Asuras.

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

El segundo conjunto de cincuenta suttas ha finalizado.

๓. ตติยปณฺณาสกํ

3. Tercer conjunto de cincuenta suttas

(๑๑) ๑. วลาหกวคฺโค

(11) 1. Capítulo de las nubes

๑-๒. วลาหกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. Comentario a los dos Valāhakasuttas

๑๐๑-๒. ตติยปณฺณาสกสฺส [Pg.327] ปฐเม วลาหกาติ เมฆา. ภาสิตา โหติ โน กตฺตาติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กริสฺสามี’’ติ เกวลํ ภาสติเยว, น กโรติ. กตฺตา โหติ โน ภาสิตาติ อกเถตฺวาว ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ กตฺตา โหติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

101-2. En el primero del tercer conjunto de cincuenta, 'valāhakā' son las nubes. 'Bhāsitā hoti no kattā' significa que solo habla diciendo 'haré esto y aquello', pero no lo hace. 'Kattā hoti no bhāsitā' significa que sin hablar, con el pensamiento de 'debo hacer esto y aquello', lo lleva a cabo. De esta manera, debe entenderse el significado en todas partes. El segundo sutta es de significado claro.

๓. กุมฺภสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Kumbhasutta

๑๐๓. ตติเย กุมฺภาติ ฆฏา. ตุจฺโฉ ปิหิโตติ ริตฺตโก ปิหิตมุโข. ปูโร วิวโฏติ อุทกปุณฺโณ อปารุตมุโข. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

103. En el tercero, 'kumbhā' son tinajas. 'Tuccho pihito' significa vacía y con la boca cerrada. 'Pūro vivaṭo' significa llena de agua y con la boca abierta. En el resto de los pares se aplica el mismo método.

๔. อุทกรหทสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Udakarahadasutta

๑๐๔. จตุตฺเถ อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโสติอาทีสุ ปุราณปณฺณรสสมฺภินฺนวณฺโณ กาฬอุทโก คมฺภีโรภาโส นาม, อจฺฉวิปฺปสนฺนมณิวณฺณอุทโก อุตฺตาโนภาโส นาม.

104. En el cuarto, en términos como 'uttāno gambhīrobhāso', el agua oscura con el color de la savia de hojas podridas se denomina 'de apariencia profunda'. El agua clara y transparente como el color de una gema se denomina 'de apariencia poco profunda'.

๕-๖. อมฺพสุตฺตวณฺณนา

5-6. Comentario al Ambasutta

๑๐๕-๖. ปญฺจเม อามํ ปกฺกวณฺณีติ อามกํ หุตฺวา โอโลเกนฺตานํ ปกฺกสทิสํ ขายติ. เอวํ สพฺพปทานิ ทฏฺฐพฺพานิ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมว.

105-6. En el quinto, 'āmaṃ pakkavaṇṇī' significa que, siendo verde por dentro, a quienes lo miran les parece maduro. Así deben considerarse todos los términos. El sexto sutta es de significado claro.

๗. มูสิกสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Mūsikasutta

๑๐๗. สตฺตเม โย อาวาฏํ ขณติ, น จ ตตฺถ วสติ, โส คาธํ กตฺตา โน วสิตาติ วุจฺจติ. ขนฺตาติปิ ปาโฐ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ.

107. En el séptimo, aquel ratón que cava un agujero pero no vive en él, se dice que es 'excavador pero no morador'. También existe la variante 'khantā'. Por este método deben entenderse todos los términos.

๘. พลีพทฺทสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Balībaddasutta

๑๐๘. อฏฺฐเม [Pg.328] โย อตฺตโน โคคณํ มทฺทติ, น ปรโคคณํ, อยํ สควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑติ เอวํ สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ. อุพฺเพเชตา โหตีติ ฆฏฺเฏตฺวา วิชฺฌิตฺวา อุพฺเพคปตฺตํ กโรติ.

108. En el octavo, el buey que oprime a su propio rebaño pero no al ajeno, se denomina 'feroz con los suyos pero no con los ajenos'; de esta forma deben entenderse todos los términos. 'Ubbejetā hoti' significa que, mediante empujones y cornadas, provoca terror.

๙. รุกฺขสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Rukkhasutta

๑๐๙. นวเม เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโรติ นิสฺสาโร เผคฺคุรุกฺโข เผคฺคุรุกฺเขเหว ปริวุโต. สารปริวาโรติ ขทิราทีหิ สารรุกฺเขเหว ปริวุโต. เอส นโย สพฺพตฺถ.

109. En el noveno, 'pheggu phegguparivāro' significa un árbol sin duramen rodeado únicamente por otros árboles sin duramen. 'Sāraparivāro' significa rodeado por árboles con duramen como la acacia, etc. Este método se aplica en todas partes.

๑๐. อาสีวิสสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Āsīvisasutta

๑๑๐. ทสเม อาคตวิโส น โฆรวิโสติ ยสฺส วิสํ อาคจฺฉติ, โฆรํ ปน น โหติ, จิรกาลํ น ปีเฬติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ.

110. En el décimo, 'āgataviso na ghoraviso' se refiere a aquel cuyo veneno penetra pero no es feroz y no causa tormento por largo tiempo. En los demás términos se aplica el mismo método. Este es el fin del comentario del décimo sutta.

วลาหกวคฺโค ปฐโม.

El primer capítulo es el de las nubes.

(๑๒) ๒. เกสิวคฺโค

(12) 2. Capítulo de Kesi

๑. เกสิสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Kesisutta

๑๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม เกสีติ ตสฺส นามํ. อสฺสทมฺเม สาเรตีติ อสฺสทมฺมสารถิ. สณฺเหนปิ วิเนตีติอาทีสุ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ สกฺการํ กตฺวา สุโภชนํ โภเชตฺวา มธุรปานํ ปาเยตฺวา มุทุวจเนน สมุทาจริตฺวา ทเมนฺโต สณฺเหน ทเมติ นาม, ชาณุพนฺธนมุขพนฺธนาทีหิ เจว ปโตทวิชฺฌนกสาภิฆาตผรุสวจเนหิ จ ทเมนฺโต ผรุเสน ทเมติ นาม, กาเลน กาลํ ตทุภยํ กโรนฺโต สณฺหผรุเสน ทเมติ นาม.

111. En el primer sutta del segundo varga, 'Kesī' es su nombre. Se le llama 'entrenador de caballos por domar' (assadammasārathi) porque entrena caballos que deben ser domados. En frases como 'él doma incluso suavemente', el entrenador que doma ofreciendo el respeto adecuado al caballo, alimentándolo con buena comida, dándole de beber bebidas dulces y tratándolo con palabras amables, se dice que lo 'doma suavemente'. El entrenador que doma mediante ataduras en las rodillas y la boca, así como pinchando con el aguijón, golpeando con el látigo y usando palabras ásperas, se dice que lo 'doma con dureza'. El entrenador que realiza ambos métodos de vez en cuando, se dice que lo 'doma con suavidad y dureza'.

๒. ชวสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Javasutta (Discurso sobre la velocidad).

๑๑๒. ทุติเย [Pg.329] อชฺชเวนาติ อุชุกภาเวน. ชเวนาติ ปทเวเคน. ขนฺติยาติ อธิวาสนกฺขนฺติยา. โสรจฺเจนาติ สุจิภาวสีเลน. ปุคฺคลคุณงฺเคสุ ชเวนาติ ญาณชเวน. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

112. En el segundo sutta, 'con rectitud' (ajjavenā) significa con honestidad. 'Con velocidad' (javenā) significa con la rapidez de los pasos. 'Con paciencia' (khantiyā) significa con la paciencia de la resistencia. 'Con gentileza' (soraccenā) significa con una conducta de pureza. En cuanto a los factores de las cualidades de una persona, 'con velocidad' (javenā) significa con la velocidad de la sabiduría. El resto de este pasaje tiene un significado claro.

๓. ปโตทสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Patodasutta (Discurso sobre el aguijón).

๑๑๓. ตติเย ปโตทจฺฉายนฺติ วิชฺฌนตฺถํ อุกฺขิตฺตสฺส ปโตทสฺส ฉายํ. สํวิชฺชตีติ ‘‘ชโว เม คเหตพฺโพ’’ติ สลฺลกฺขณวเสน สํวิชฺชติ. สํเวคํ อาปชฺชตีติ สํเวคํ ปฏิปชฺชติ โลมเวธวิทฺโธติ โลมกูเป ปโตทเวเธน วิทฺธมตฺโต. จมฺมเวธวิทฺโธติ ฉวิจมฺมํ ฉินฺทนฺเตน ปโตทเวเธน วิทฺโธ. อฏฺฐิเวธวิทฺโธติ อฏฺฐึ ภินฺทนฺเตน เวเธน วิทฺโธ. กาเยนาติ นามกาเยน. ปรมสจฺจนฺติ นิพฺพานํ. สจฺฉิกโรตีติ ปสฺสติ. ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย.

113. En el tercero, 'la sombra del aguijón' (patodacchāyaṃ) es la sombra del aguijón levantado con el propósito de pinchar. 'Se conmueve' (saṃvijjati) significa que se percibe mediante la reflexión: 'debo aplicar rapidez'. 'Experimenta urgencia' (saṃvegaṃ āpajjatīti) significa que entra en un estado de urgencia. 'Herido por el pinchazo en el vello' (lomavedhaviddho) significa herido solo por el contacto del aguijón en los poros de la piel. 'Herido por el pinchazo en la dermis' (cammavedhaviddho) significa herido por el aguijón que corta la piel externa. 'Herido por el pinchazo en el hueso' (aṭṭhivedhaviddho) significa herido por el pinchazo que penetra hasta el hueso. 'Con el cuerpo' (kāyenā) se refiere al cuerpo mental (nāmakāya). 'La Verdad Suprema' (paramasaccaṃ) es el Nibbāna. 'Realiza' (sacchikarotīti) significa que ve. 'Con sabiduría' (paññāyā) se refiere a la sabiduría del sendero junto con la visión cabal.

๔. นาคสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Nāgasutta (Discurso sobre el elefante).

๑๑๔. จตุตฺเถ อฏฺฐึ กตฺวาติ อฏฺฐิโก หุตฺวา. ติณวนินฺนาทสทฺทานนฺติ เอตฺถ ติณโวติ ฑิณฺฑิโม, นินฺนาทสทฺโทติ สพฺเพสมฺปิ เอกโตมิสฺสิโต มหาสทฺโท. ฑํสาทีสุ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา, มกสา มกสาว. ขิปฺปญฺเญว คนฺตา โหตีติ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนานิ ปูเรตฺวา สีฆเมว คนฺตา โหติ.

114. En el cuarto, 'prestando atención' (aṭṭhiṃ katvā) significa habiendo tenido el deseo [de escuchar]. En la frase 'el sonido del estruendo de los tambores tiṇava', 'tiṇavo' es un tambor pequeño (ḍiṇḍimo); 'el sonido del estruendo' (ninnādasaddo) es el gran sonido mezclado de todos los instrumentos musicales a la vez. Entre 'tábanos y otros', 'tábanos' (ḍaṃsā) son moscas de ojos amarillos; 'mosquitos' (makasā) son simplemente mosquitos. 'Llega a su destino rápidamente' (khippaññeva gantā hotīti) significa que, tras completar la virtud, la concentración, la sabiduría, la liberación y el conocimiento y visión de la liberación, se convierte en alguien que va velozmente.

๕. ฐานสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Ṭhānasutta (Discurso sobre las circunstancias).

๑๑๕. ปญฺจเม ฐานานีติ การณานิ. อนตฺถาย สํวตฺตตีติ อหิตาย อวฑฺฒิยา สํวตฺตติ. เอตฺถ จ ปฐมํ โอปาตกฺขณนมจฺฉพนฺธนสนฺธิจฺเฉทนาทิเภทํ สทุกฺขํ สวิฆาตํ ปาปกมฺมํ เวทิตพฺพํ, ทุติยํ สมชีวิกานํ คิหีนํ ปุปฺผจฺฉฑฺฑกาทิกมฺมํ สุธาโกฏฺฏน-เคหจฺฉาทนอสุจิฏฺฐานสมฺมชฺชนาทิกมฺมญฺจ เวทิตพฺพํ, ตติยํ สุราปานคนฺธวิเลปนมาลาปิฬนฺธนาทิกมฺมญฺเจว อสฺสาทวเสน ปวตฺตํ ปาณาติปาตาทิกมฺมญฺจ เวทิตพฺพํ, จตุตฺถํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย คมนกาเล สุทฺธวตฺถจฺฉาทน-มาลาคนฺธาทีนํ อาทาย คมนํ [Pg.330] เจติยวนฺทนํ โพธิวนฺทนํ มธุรธมฺมกถาสวนํ ปญฺจสีลสมาทานนฺติ เอวมาทีสุ โสมนสฺสสมฺปยุตฺตํ กุสลกมฺมํ เวทิตพฺพํ. ปุริสถาเมติ ปุริสสฺส ญาณถามสฺมึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

115. En el quinto, 'causas' (ṭhānāni) significa motivos. 'Conduce al perjuicio' (anatthāya saṃvattatīti) significa que conduce a lo que no es beneficioso y a la falta de progreso. Aquí, la primera causa debe entenderse como la acción malvada dolorosa y angustiante, que incluye cavar fosos, atrapar peces, robos mediante la rotura de paredes, etc. La segunda causa debe entenderse como el trabajo de los laicos con medios de vida similares, como desechar flores marchitas, machacar cal, techar casas, barrer lugares impuros, etc. La tercera causa debe entenderse como la acción de beber alcohol, usar perfumes y ungüentos, ponerse guirnaldas, etc., y también las acciones de matar seres vivos, etc., realizadas por el deseo de gratificación. La cuarta causa debe entenderse como la acción meritoria asociada con la alegría (somanassa) en actividades tales como: en el momento de ir a escuchar el Dhamma, ir llevando ropa limpia, flores y perfumes; la adoración de estupas, la adoración del árbol Bodhi, escuchar la dulce enseñanza del Dhamma, y asumir los cinco preceptos. 'Fuerza del hombre' (purisathāme) se refiere a la fuerza de la sabiduría del hombre. En los dos términos restantes, el método es el mismo.

๖. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Appamādasutta (Discurso sobre la diligencia).

๑๑๖. ฉฏฺเฐ ยโต โขติ ยทา โข. สมฺปรายิกสฺสาติ เทสนามตฺตเมตํ, ขีณาสโว ปน เนว สมฺปรายิกสฺส, น ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส มรณสฺส ภายติ. โสว อิธ อธิปฺเปโต. เกจิ ปน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ ภาวิตาติ วจนโต โสตาปนฺนํ อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ อริยา อธิปฺเปตา’’ติ วทนฺติ.

116. En el sexto, 'cuando ciertamente' (yato kho) significa en el momento en que. 'Del futuro' (samparāyikassa) es meramente una forma de expresión en la enseñanza; sin embargo, aquel que ha destruido las impurezas (khīṇāsavo) no teme a la muerte, ya sea en la vida futura o en la presente. Él es el que se tiene en cuenta aquí. No obstante, algunos maestros dicen: 'debido a las palabras «la visión correcta ha sido desarrollada», se refiere a todos los nobles (ariya), comenzando por el que ha entrado en la corriente (sotāpanna)'.

๗. อารกฺขสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Ārakkhasutta (Discurso sobre la protección).

๑๑๗. สตฺตเม อตฺตรูเปนาติ อตฺตโน อนุรูเปน อนุจฺฉวิเกน, หิตกาเมนาติ อตฺโถ. รชนีเยสูติ ราคสฺส ปจฺจยภูเตสุ. ธมฺเมสูติ สภาเวสุ, อิฏฺฐารมฺมเณสูติ อตฺโถ. เอวํ สพฺพตฺถ นโย เวทิตพฺโพ. น รชฺชตีติ ทิฏฺฐิวเสน น รชฺชติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. น จ ปน สมณวจนเหตุปิ คจฺฉตีติ สมณานํ ปรวาทีนํ วจนเหตุปิ อตฺตโน ทิฏฺฐึ ปหาย เตสํ ทิฏฺฐิวเสน น คจฺฉตีติ อตฺโถ. อิธาปิ ขีณาสโวว อธิปฺเปโต.

117. En el séptimo, 'en su propia forma' (attarūpena) significa de manera adecuada o apropiada para uno mismo; el sentido es 'deseando el bienestar' (hitakāmena). 'En las cosas que provocan pasión' (rajanīyesu) se refiere a las cosas que son condiciones para el deseo (rāga). 'En las naturalezas' (dhammesu) significa en los estados fenoménicos, es decir, en los objetos deseables. Así debe entenderse el método en todas partes. 'No se apasiona' (na rajjatīti) significa que no se apega a través de un punto de vista (diṭṭhi). En los términos restantes, el método es el mismo. 'Y no sigue simplemente por las palabras de un asceta' (na ca pana samaṇavacanahetupi gacchatīti) significa que no abandona su propia visión para seguir la visión de otros ascetas de doctrinas ajenas basándose únicamente en sus palabras. Aquí también se refiere exclusivamente al que ha destruido las impurezas (khīṇāsavo).

๘-๑๐. สํเวชนียาทิสุตฺตตฺตยวณฺณนา

8-10. Comentario a la tríada de discursos sobre la urgencia y otros.

๑๑๘-๑๒๐. อฏฺฐเม ทสฺสนียานีติ ปสฺสิตพฺพยุตฺตกานิ. สํเวชนียานีติ สํเวคชนกานิ. นวเม ชาติภยนฺติ ชาตึ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกภยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ทสเม อคฺคิภยนฺติ อคฺคึ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

118-120. En el octavo, 'dignos de ser vistos' (dassanīyāni) significa que es apropiado que sean observados. 'Inspiradores de urgencia' (saṃvejanīyāni) significa que generan urgencia espiritual (saṃvega). En el noveno, 'miedo al nacimiento' (jātibhayaṃ) es el temor que surge tomando como base el nacimiento. En los términos restantes, el método es el mismo. En el décimo, 'miedo al fuego' (aggibhayaṃ) es el temor que surge a causa del fuego. En los términos restantes, el método es el mismo.

เกสิวคฺโค ทุติโย.

El segundo capítulo, el de Kesī [ha terminado].

(๑๓) ๓. ภยวคฺโค

(13) 3. Capítulo sobre los miedos (Bhayavagga).

๑. อตฺตานุวาทสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Attānuvādasutta (Discurso sobre el reproche a uno mismo).

๑๒๑. ตติยสฺส [Pg.331] ปฐเม อตฺตานุวาทภยนฺติ อตฺตานํ อนุวทนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภยํ. ปรานุวาทภยนฺติ ปรสฺส อนุวาทโต อุปฺปชฺชนกภยํ. ทณฺฑภยนฺติ ทฺวตฺตึส กมฺมการณา ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. ทุคฺคติภยนฺติ จตฺตาโร อปาเย ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตฺตานุวาทภยนฺติอาทีสุ อตฺตานุวาทภยํ ตาว ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สาสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ. ปรานุวาทภยํ ปน ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ สมุฏฺฐาติ, ตทสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ. ทุคฺคติภยํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สาสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ.

121. En el primer sutta del tercer vagga, 'el miedo a la propia censura' (attānuvādabhaya) se refiere al miedo que surge en una persona que se acusa a sí misma. 'El miedo a la censura ajena' (parānuvādabhaya) es el miedo que surge debido a la acusación de otros. 'El miedo al castigo' (daṇḍabhaya) es el miedo que surge basado en las treinta y dos formas de tortura o ejecución. 'El miedo a un destino desdichado' (duggatibhaya) es el miedo que surge en relación con los cuatro reinos de miseria (apāya). En el pasaje que comienza con 'esto se dice, monjes, sobre el miedo a la propia censura', para un monje que reflexiona primero sobre el miedo a la propia censura, surge internamente la vergüenza moral (hirī); esto genera en él la restricción en las tres puertas (cuerpo, palabra y mente). La restricción en las tres puertas constituye la moralidad de la pureza cuádruple (catupārisuddhisīla). Él, estableciéndose en esa moralidad y desarrollando la visión cabal (vipassanā), se establece en el fruto supremo (el Arhatship). Sin embargo, para quien reflexiona sobre el miedo a la censura ajena, surge externamente el temor moral (ottappa); entonces, esto genera en él la restricción en las tres puertas. La restricción en las tres puertas constituye la moralidad de la pureza cuádruple. Él, estableciéndose en esa moralidad y desarrollando la visión cabal, se establece en el fruto supremo. Asimismo, para quien reflexiona sobre el miedo a un destino desdichado, surge internamente la vergüenza moral; esto genera en él la restricción en las tres puertas. La restricción en las tres puertas constituye la moralidad de la pureza cuádruple. Él, estableciéndose en esa moralidad y desarrollando la visión cabal, se establece en el fruto supremo.

๒. อูมิภยสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Ūmibhayasutta (Sutta sobre el miedo a las olas).

๑๒๒. ทุติเย อุทโกโรหนฺตสฺสาติ อุทกํ โอตรนฺตสฺส. ปาฏิกงฺขิตพฺพานีติ อิจฺฉิตพฺพานิ. สุสุกาภยนฺติ จณฺฑมจฺฉภยํ. มุขาวรณํ มญฺเญ กโรนฺตีติ มุขปิทหนํ วิย กโรนฺติ. โอทริกตฺตสฺสาติ มโหทรตาย มหคฺฆสภาวสฺส. อรกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ กายทฺวาเร ติวิธสฺส สํวรสฺส อภาวโต อรกฺขิเตน กาเยน. วจีทฺวาเร จตุพฺพิธสฺส สํวรสฺส อภาวโต อรกฺขิตาย วาจาย.

122. En el segundo sutta, 'para el que desciende al agua' (udakorohantassa) significa para el que entra en el agua. 'Deben ser esperados' (pāṭikaṅkhitabbāni) significa que son deseables o previstos. 'Miedo a los monstruos marinos' (susukābhaya) se refiere al miedo a los peces feroces. 'Como si cerraran la boca' (mukhāvaraṇaṃ maññe karonti) significa que actúan como si estuvieran sellando la apertura de la boca. 'Glotonería' (odarikattassa) se refiere a la condición de tener un gran vientre o ser un gran comedor. En el pasaje 'con el cuerpo no protegido', etc., se refiere al cuerpo no protegido debido a la ausencia de la triple restricción en la puerta del cuerpo. 'Con el habla no protegida' se refiere a la palabra no protegida debido a la ausencia de la cuádruple restricción en la puerta del habla.

๓. ปฐมนานากรณสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Paṭhamanānākaraṇasutta (Primer sutta sobre la diferencia).

๑๒๓. ตติเย ตทสฺสาเทตีติ ตํ ฌานํ สุขสฺสาเทน อสฺสาเทติ. นิกาเมตีติ ปตฺเถติ. วิตฺตึ อาปชฺชตีติ ตุฏฺฐึ อาปชฺชติ. ตทธิมุตฺโตติ [Pg.332] ตสฺมึ อธิมุตฺโต, ตํ วา อธิมุตฺโต. ตพฺพหุลวิหารีติ เตน ฌาเนน พหุลํ วิหรนฺโต. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ คจฺฉติ, ตตฺถ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. กปฺโป อายุปฺปมาณนฺติ เอตฺถ ปฐมชฺฌานํ อตฺถิ หีนํ, อตฺถิ มชฺฌิมํ, อตฺถิ ปณีตํ. ตตฺถ หีเนน อุปฺปนฺนานํ กปฺปสฺส ตติโย โกฏฺฐาโส อายุปฺปมาณํ, มชฺฌิเมน อุปฑฺฒกปฺโป, ปณีเตน กปฺโป. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นิรยมฺปิ คจฺฉตีติ นิรยคมนียสฺส กมฺมสฺส อปฺปหีนตฺตา อปราปรํ คจฺฉติ, น อนนฺตรเมว. ตสฺมึเยว ภเว ปรินิพฺพายตีติ ตสฺมึเยว รูปภเว ฐตฺวา ปรินิพฺพายติ, น เหฏฺฐา โอตรติ. ยทิทํ คติยา อุปปตฺติยา สตีติ ยํ อิทํ คติยา จ อุปปตฺติยา จ สติ เสขสฺส อริยสาวกสฺส ปฏิสนฺธิวเสน เหฏฺฐา อโนตริตฺวา ตสฺมึเยว รูปภเว อุปริ ทุติยตติยาทีสุ อญฺญตรสฺมึ พฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพานํ, ปุถุชฺชนสฺส ปน นิรยาทิคมนํ, อิทํ นานากรณนฺติ อตฺโถ.

123. En el tercer sutta, 'él se deleita en ello' (tadassādeti) significa que disfruta de ese primer jhana con el placer de la satisfacción. 'Lo desea' (nikāmetīti) significa que lo anhela. 'Alcanza la complacencia' (vittiṃ āpajjati) significa que llega a la satisfacción. 'Dedicado a ello' (tadadhimutto) significa que está absorto en ese jhana o inclinado hacia él. 'Habitando frecuentemente en ello' (tabbahulavihārī) significa que reside mucho tiempo con ese jhana. 'Alcanza la compañía' (sahabyataṃ upapajjatīti) significa que va a un estado de existencia común, es decir, renace allí en el primer reino de Brahma. En cuanto a 'un eón es la duración de la vida' (kappo āyuppamāṇaṃ), aquí el primer jhana puede ser inferior, medio o superior. Entre ellos, para los que renacen mediante un primer jhana inferior, la duración de la vida es una tercera parte de un eón asankheyya; para el medio, la mitad de un eón; y para el superior, un eón completo. Esto fue dicho por el Bienaventurado refiriéndose a esto. 'Incluso va al infierno' (nirayampi gacchatīti) significa que debido a no haber abandonado el kamma que conduce al infierno, puede ir allí en sucesivas existencias, no necesariamente de forma inmediata después. 'Alcanza el Parinibbana allí mismo' significa que habiendo permanecido en ese mismo reino de forma (rūpabhava), alcanza el Parinibbana allí y no desciende a estados inferiores. Este es el significado: cuando hay una reaparición y un destino (gati) para un noble discípulo (sekha), él no desciende sino que alcanza el Parinibbana en ese reino de forma o arriba en los reinos de segundo o tercer jhana; para un individuo común (puthujjana), sin embargo, existe la posibilidad de ir al infierno, etc. Esta es la diferencia.

ทฺเว กปฺปาติ เอตฺถาปิ ทุติยชฺฌานํ วุตฺตนเยเนว ติวิธํ โหติ. ตตฺถ ปณีตภาวเนน นิพฺพตฺตานํ อฏฺฐกปฺปา อายุปฺปมาณํ, มชฺฌิเมน จตฺตาโร, หีเนน ทฺเว. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จตฺตาโร กปฺปาติ เอตฺถ ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘‘กปฺโป, ทฺเว กปฺปา’’ติ, ตมฺปิ อาหริตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กปฺโปติ จ คุณสฺสปิ นามํ, ตสฺมา กปฺโป ทฺเว กปฺปา จตฺตาโร กปฺปาติ อยเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย ปฐมํ วุตฺโต กปฺโป, โส ทฺเว วาเร คเณตฺวา เอเกน คุเณน ทฺเว กปฺปา โหนฺติ, ทุติเยน จตฺตาโร, ปุน เต จตฺตาโร กปฺปาติ อิเมหิ จตูหิ คุเณหิ คุณิตา เอเกน คุเณน อฏฺฐ โหนฺติ, ทุติเยน โสฬส, ตติเยน ทฺวตฺตึส, จตุตฺเถน จตุสฏฺฐีติ. เอวมิธ ปณีตชฺฌานวเสน จตุสฏฺฐิ กปฺปา คหิตาติ เวทิตพฺพา. ปญฺจ กปฺปสตานีติ อิทํ ปณีตสฺเสว อุปปตฺติชฺฌานสฺส วเสน วุตฺตํ. เวหปฺผเลสุ วา ปฐมชฺฌานภูมิอาทีสุ วิย ติณฺณํ พฺรหฺมโลกานํ อภาวโต เอตฺตกเมว อายุปฺปมาณํ. ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ.

En 'dos eones' (dve kappā), el segundo jhana también es de tres tipos según el método ya mencionado. Allí, para los que renacen por un segundo jhana de naturaleza superior, la duración de la vida es de ocho eones; para el medio, cuatro eones; y para el inferior, dos eones. Esto fue dicho refiriéndose a esto. En 'cuatro eones', lo que se dijo anteriormente como 'un eón, dos eones', debe entenderse aplicando ese mismo sentido. 'Kappa' es también un nombre para un eón multiplicado; por lo tanto, 'un eón, dos eones, cuatro eones' debe entenderse de esta manera. Esto es lo que se quiere decir: el eón mencionado primero, contado dos veces y multiplicado por uno, resulta en dos eones; con la segunda multiplicación resultan cuatro eones; luego esos cuatro eones multiplicados por estos cuatro factores resultan en ocho con una multiplicación, dieciséis con la segunda, treinta y dos con la tercera y sesenta y cuatro con la cuarta. Así, debe entenderse que aquí se toman sesenta y cuatro eones mediante el jhana superior. La frase 'quinientos eones' se dice en relación al jhana de renacimiento que es únicamente de grado superior. Es cierto que en los reinos Vehapphala, a diferencia de los reinos del primer jhana, etc., no hay tres niveles distintos de reinos de Brahma, por lo que la duración de la vida es exactamente de quinientos eones. Por eso se dijo así.

๔. ทุติยนานากรณสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Dutiyanānākaraṇasutta (Segundo sutta sobre la diferencia).

๑๒๔. จตุตฺเถ [Pg.333] รูปเมว รูปคตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อนิจฺจโตติอาทีสุ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจโต, อาพาธฏฺเฐน โรคโต, อนฺโต ปทุสฺสนฏฺเฐน คณฺฑโต, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺลโต, สทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, สมฺปีฬนฏฺเฐน อาพาธโต, อวิเธยฺยฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต, นิสฺสตฺตฏฺเฐน สุญฺญโต, อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตโต. เอตฺถ จ ‘‘อนิจฺจโต ปโลกโต’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ, ‘‘สุญฺญโต อนตฺตโต’’ติ ทฺวีหิ อนตฺตลกฺขณํ, เสเสหิ ทุกฺขลกฺขณํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. สมนุปสฺสตีติ ญาเณน ปสฺสติ. เอวํ ปญฺจกฺขนฺเธ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ปสฺสนฺโต ตโย มคฺเค ตีณิ ผลานิ สจฺฉิกโรติ. สุทฺธาวาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ ตตฺถ ฐิโต จตุตฺถชฺฌานํ ภาเวตฺวา อุปปชฺชติ.

124. En el cuarto sutta, 'la forma misma' es 'lo perteneciente a la forma' (rūpagataṃ). El mismo método se aplica a los términos restantes. En el pasaje 'como impermanente' (aniccatoto), etc.: 'como impermanente' por el sentido de no existencia después de haber sido; 'como una enfermedad' (rogato) por el sentido de aflicción; 'como un absceso' (gaṇḍato) por el sentido de supuración interna; 'como un dardo' (sallato) por el sentido de penetración; 'como una desgracia' (aghato) por el sentido de estar acompañado de sufrimiento; 'como una aflicción' (ābādhato) por el sentido de opresión; 'como algo ajeno' (parato) por el sentido de no ser gobernable; 'como algo que se desintegra' (palokato) por el sentido de destrucción; 'como vacío' (suññato) por el sentido de carecer de un ser; 'como no-yo' (anattato) por el sentido de no seguir la propia voluntad. Aquí, debe entenderse que con los dos términos 'impermanente' y 'desintegración' se describe la característica de impermanencia (aniccalakkhaṇa); con los dos términos 'vacío' y 'no-yo' se describe la característica de no-yo (anattalakkhaṇa); y con los términos restantes se describe la característica de sufrimiento (dukkhalakkhaṇa). 'Contempla' (samanupassati) significa que ve con el conocimiento de la visión cabal (vipassanā-ñāṇa). Así, la persona que contempla los cinco agregados aplicándoles las tres características, realiza los tres caminos y los tres frutos. 'Alcanza la compañía de los devas de las Moradas Puras' (suddhāvāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti) significa que, establecido en ese estado, desarrolla el cuarto jhana y renace allí.

๕-๖. เมตฺตาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

5-6. Comentario a los dos Mettāsuttas (Suttas sobre el amor universal).

๑๒๕-๑๒๖. ปญฺจเม ปฐมชฺฌานวเสน เมตฺตา, ทุติยาทิวเสน กรุณาทโย ทสฺสิตา. ฉฏฺฐํ จตุตฺเถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

125-126. En el quinto sutta, se muestra la benevolencia (mettā) mediante el primer jhāna, y la compasión y los demás estados mediante el segundo jhāna y los siguientes. El sexto sutta debe entenderse de la misma manera que se explicó en el cuarto.

๗. ปฐมตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Primer Discurso sobre las Maravillas del Tathāgata.

๑๒๗. สตฺตเม ปาตุภาวาติ ปาตุภาเวน. กุจฺฉึ โอกฺกมตีติ เอตฺถ กุจฺฉึ โอกฺกนฺโต โหตีติ อตฺโถ. โอกฺกนฺเต หิ ตสฺมึ เอวํ โหติ, น โอกฺกมมาเน. อปฺปมาโณติ วุฑฺฒิปฺปมาโณ, วิปุโลติ อตฺโถ. อุฬาโรติ ตสฺเสว เววจนํ. เทวานํ เทวานุภาวนฺติ เอตฺถ เทวานํ อยมานุภาโว – นิวตฺถวตฺถสฺส ปภา ทฺวาทส โยชนานิ ผรติ, ตถา สรีรสฺส, ตถา วิมานสฺส, ตํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. โลกนฺตริกาติ ติณฺณํ ติณฺณํ จกฺกวาฬานํ อนฺตรา เอเกโก โลกนฺตริโก โหติ, ติณฺณํ สกฏจกฺกานํ ปตฺตานํ วา อญฺญมญฺญํ อาหจฺจ ฐปิตานํ มชฺเฌ โอกาโส วิย. โส ปน โลกนฺตริกนิรโย ปริมาณโต อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาโณ โหติ. อฆาติ [Pg.334] นิจฺจวิวฏา. อสํวุตาติ เหฏฺฐาปิ อปฺปติฏฺฐา. อนฺธการาติ ตมภูตา. อนฺธการติมิสาติ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารณโต อนฺธภาวกรณติมิสาย สมนฺนาคตา. ตตฺถ กิร จกฺขุวิญฺญาณํ น ชายติ. เอวํมหิทฺธิกานนฺติ จนฺทิมสูริยา กิร เอกปฺปหาเรเนว ตีสุ ทีเปสุ ปญฺญายนฺติ, เอวํมหิทฺธิกา. เอเกกาย ทิสาย นว นว โยชนสตสหสฺสานิ อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ทสฺเสนฺติ, เอวํมหานุภาวา. อาภา นานุโภนฺตีติ ปภา นปฺปโหนฺติ. เต กิร จกฺกวาฬปพฺพตสฺส เวมชฺเฌน จรนฺติ จกฺกวาฬปพฺพตญฺจ อติกฺกมิตฺวา โลกนฺตรนิรยา. ตสฺมา เตสํ ตตฺถ อาภา นปฺปโหนฺติ.

127. En el séptimo sutta, 'pātubhāvā' significa mediante la manifestación. Respecto a 'entra en el vientre' (kucchiṃ okkamatī), el significado es que ha entrado en el vientre. Pues cuando él ha entrado, esto sucede así, no mientras está entrando. 'Inmensurable' (appamāṇo) significa de gran magnitud, extenso. 'Sublime' (uḷāro) es solo un sinónimo de lo mismo. En 'la gloria de los dioses sobre los dioses' (devānaṃ devānubhāvaṃ), este es el poder de los dioses: el resplandor de la vestimenta que llevan se extiende por doce leguas (yojanas), así también el del cuerpo y el del palacio celestial; el significado es que la luz del Buda supera eso. 'Inter-mundano' (lokantarikā) se refiere a que hay un espacio inter-mundano entre cada tres sistemas de mundos (cakkavāḷas), como el espacio en medio de tres cuencos colocados tocándose entre sí. Ese infierno inter-mundano tiene una dimensión de ocho mil leguas. 'Aghā' significa perpetuamente abierto. 'Asaṃvutā' significa que tampoco tiene base en la parte inferior. 'Andhakārā' significa convertido en tinieblas. 'Andhakāratimisā' significa dotado de una oscuridad que produce ceguera al impedir el surgimiento de la conciencia visual. Se dice que allí no surge la conciencia visual. 'De tal gran poder' (evaṃmahiddhikānaṃ) significa que la luna y el sol, según se cuenta, aparecen simultáneamente en tres continentes; de tal gran poder son. Disipan la oscuridad hasta una distancia de novecientas mil leguas en cada dirección y muestran luz; de tal gran majestad son. 'Su luz no alcanza' (ābhā nānubhontīti) significa que su resplandor no es suficiente. Se dice que ellos viajan por el medio de las montañas del Cakkavāḷa, y más allá de las montañas del Cakkavāḷa están los infiernos inter-mundanos. Por lo tanto, su luz no alcanza allí.

เยปิ ตตฺถ สตฺตาติ เยปิ ตสฺมึ โลกนฺตรมหานิรเย สตฺตา อุปปนฺนา. กึ ปน กมฺมํ กตฺวา ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺตีติ? ภาริยํ ทารุณํ มาตาปิตูนํ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานญฺจ อุปริ อปราธํ, อญฺญญฺจ ทิวเส ทิวเส ปาณวธาทิสาหสิกกมฺมํ กตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ตมฺพปณฺณิทีเป อภยโจรนาคโจราทโย วิย. เตสํ อตฺตภาโว ติคาวุติโก โหติ, วคฺคุลีนํ วิย ทีฆนขา โหนฺติ. เต รุกฺเข วคฺคุลิโย วิย นเขหิ จกฺกวาฬปพฺพตปาเท ลคฺคนฺติ. ยทา สํสปฺปนฺตา อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสคตา โหนฺติ, อถ ‘‘ภกฺโข โน ลทฺโธ’’ติ มญฺญมานา ตตฺถ พฺยาวฏา วิปริวตฺติตฺวา โลกสนฺธารกอุทเก ปตนฺติ, วาเต ปหรนฺเตปิ มธุกผลานิ วิย ฉิชฺชิตฺวา อุทเก ปตนฺติ, ปติตมตฺตาว อจฺจนฺตขาเร อุทเก ปิฏฺฐปิณฺฑิ วิย วิลียนฺติ. อญฺเญปิ กิร โภ สนฺติ สตฺตาติ โภ ยถา มยํ มหาทุกฺขํ อนุภวาม, เอวํ อญฺเญปิ กิร สตฺตา อิทํ ทุกฺขํ อนุภวนตฺถาย อิธูปปนฺนาติ ตํทิวสํ ปสฺสนฺติ. อยํ ปน โอภาโส เอกยาคุปานมตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. ยาวตา นิทฺทายิตฺวา ปพุทฺโธ อารมฺมณํ วิภาเวติ, ตตฺตกํ กาลํ โหติ. ทีฆภาณกา ปน ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตเมว วิชฺชุโอภาโส วิย นิจฺฉริตฺวา กึ อิทนฺติ ภณนฺตานํเยว อนฺตรธายตี’’ติ วทนฺติ.

‘Incluso los seres que están allí’ se refiere a los seres que han renacido en ese gran infierno inter-mundano. ¿Qué acción (kamma) realizaron para renacer allí? Renacen allí tras cometer ofensas graves y crueles contra sus padres y contra monjes y brahmanes virtuosos, y tras realizar diariamente actos violentos como la matanza de seres vivos, similares a los ladrones Abhaya y Nāga en la isla de Tambapaṇṇi. Sus cuerpos miden tres gāvutas y tienen uñas largas como las de los murciélagos. Se aferran a la base de las montañas del Cakkavāḷa con sus uñas, como murciélagos en un árbol. Cuando, al arrastrarse, llegan al alcance de la mano unos de otros, pensando ‘hemos encontrado comida’, se esfuerzan por atraparse, caen rodando y se precipitan al agua que sostiene el mundo. Incluso cuando el viento sopla, se desprenden como frutos de madhuka y caen al agua. Tan pronto como caen, se disuelven como una masa de harina en el agua extremadamente corrosiva. ‘Se dice que otros seres también están aquí, amigos’ significa que en aquel día ven a otros y piensan: ‘Amigos, así como nosotros experimentamos un gran sufrimiento, ciertamente otros seres han renacido aquí para experimentar este sufrimiento’. Pero este resplandor no dura ni lo que se tarda en beber un sorbo de gachas. Dura solo el tiempo que le toma a alguien que despierta de un sueño distinguir un objeto. Sin embargo, los recitadores del Dīgha (Dīghabhāṇakā) dicen: ‘Brilla solo por un momento, como un relámpago, y desaparece mientras todavía están preguntándose qué es esto’.

๘. ทุติยตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Segundo Discurso sobre las Maravillas del Tathāgata.

๑๒๘. อฏฺฐเม ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อลฺลียิตพฺพฏฺเฐน อาลโยติ ปญฺจ กามคุณา, สกลเมว วา วฏฺฏํ. อารมนฺติ เอตฺถาติ อาราโม, อาลโย อาราโม เอติสฺสาติ อาลยารามา. อาลเย รตาติ อาลยรตา[Pg.335]. อาลเย สมฺมุทิตาติ อาลยสมฺมุทิตา. อนาลเย ธมฺเมติ อาลยปฏิปกฺเข วิวฏฺฏูปนิสฺสิเต อริยธมฺเม. สุสฺสูสตีติ โสตุกาโม โหติ. โสตํ โอทหตีติ โสตํ ฐเปติ. อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปตีติ อาชานนตฺถาย จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปติ. มาโนติ มญฺญนา, มญฺญิตพฺพฏฺเฐน วา สกลํ วฏฺฏเมว. มานวินเย ธมฺเมติ มานวินยธมฺเม. อุปสมปฏิปกฺโข อนุปสโม, อนุปสนฺตฏฺเฐน วา วฏฺฏเมว อนุปสโม นาม. โอปสมิเกติ อุปสมกเร วิวฏฺฏูปนิสฺสิเต. อวิชฺชาย คตา สมนฺนาคตาติ อวิชฺชาคตา. อวิชฺชณฺฑโกเสน ปริโยนทฺธตฺตา อณฺฑํ วิย ภูตาติ อณฺฑภูตา. สมนฺตโต โอนทฺธาติ ปริโยนทฺธา. อวิชฺชาวินเยติ อวิชฺชาวินโย วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํนิสฺสิเต ธมฺเม เทสิยมาเนติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูสุ ฐาเนสุ วฏฺฏํ, จตูสุ วิวฏฺฏํ กถิตํ.

128. En el octavo sutta, ‘ālaya’ (apego/morada) se refiere a los cinco hilos de los placeres sensoriales, o a la totalidad del ciclo de existencia (vaṭṭa), en el sentido de ser algo a lo que uno se aferra mediante el deseo y los puntos de vista. ‘Ārāma’ significa que se deleitan en esto; aquellos para quienes el ālaya es su deleite son ‘ālayārāmā’. ‘Ālayeratā’ significa que encuentran placer en el ālaya. ‘Ālayasammuditā’ significa que se regocijan en el ālaya. ‘En la enseñanza que no tiene apego’ (anālaye dhamme) se refiere a la enseñanza de los nobles (ariyadhamma) que se opone al ālaya y se basa en la cesación del ciclo (vivaṭṭa). ‘Desea oír’ (sussūsati) significa que tiene la voluntad de escuchar. ‘Presta atención’ (sotaṃ odahati) significa que inclina el oído. ‘Aplica su mente para comprender’ (aññā cittaṃ upaṭṭhapeti) significa que dirige su mente con el propósito de conocer. ‘Māna’ es la presunción o, en el sentido de lo que debe ser considerado como propio, es la totalidad del ciclo de existencia. ‘En la enseñanza para la eliminación del orgullo’ (mānavinaye dhamme) se refiere a las enseñanzas que destruyen el orgullo. Lo opuesto a la calma es ‘anupasama’, o bien, el ciclo de existencia mismo se llama ‘anupasama’ por no estar en calma. ‘Opasamike’ significa aquello que produce calma, basado en la cesación del ciclo. ‘Avijjāgatā’ significa acompañados de ignorancia. ‘Aṇḍabhūtā’ significa que son como un huevo por estar envueltos en la cáscara del huevo de la ignorancia. ‘Pariyonaddhā’ significa cubiertos por todos lados. En ‘avijjāvinaye’, la eliminación de la ignorancia se refiere al estado de Arahant (arahatta); el significado es: cuando se enseña la doctrina basada en eso. Así, en este sutta, se habla del ciclo de existencia (vaṭṭa) en cuatro puntos y de la cesación del ciclo (vivaṭṭa) en cuatro puntos.

๙. อานนฺทอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Discurso sobre las Maravillas de Ānanda.

๑๒๙. นวเม ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนายาติ เย ภควนฺตํ ปสฺสิตุกามา เถรํ อุปสงฺกมนฺติ, เย วา ‘‘อายสฺมา กิรานนฺโท สมนฺตปาสาทิโก อภิรูโป ทสฺสนีโย พหุสฺสุโต สงฺฆโสภโน’’ติ เถรสฺส คุเณ สุตฺวา อาคจฺฉนฺติ, เต สนฺธาย ‘‘ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมตี’’ติ วุตฺตํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อตฺตมนาติ ‘‘สวเนน โน ทสฺสนํ สเมตี’’ติ สกมนา ตุฏฺฐจิตฺตา. ธมฺมนฺติ ‘‘กจฺจิ, อาวุโส, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โยนิโสมนสิการกมฺมํ กโรถ, อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ ปูเรถา’’ติ เอวรูปํ ปฏิสนฺถารธมฺมํ. ตตฺถ ภิกฺขุนีสุ ‘‘กจฺจิ, ภคินิโย, อฏฺฐ ครุธมฺเม สมาทาย วตฺตถา’’ติ อิทมฺปิ นานากรณํ โหติ. อุปาสเกสุ ‘‘สฺวาคตํ, อุปาสก, น เต กิญฺจิ สีสํ วา องฺคํ วา รุชฺชติ, อโรคา เต ปุตฺตภาตโร’’ติ น เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ, เอวํ ปน กโรติ – ‘‘กถํ, อุปาสกา, ตีณิ สรณานิ ปญฺจ สีลานิ รกฺขถ, มาสสฺส อฏฺฐ อุโปสเถ กโรถ, มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานวตฺตํ ปูเรถ, ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณ ปฏิชคฺคถา’’ติ. อุปาสิกาสุปิ เอเสว นโย.

129. En el noveno sutta, con respecto a las palabras 'la asamblea de monjes para ver a Ānanda': se refiere a aquellos monjes que se acercan al venerable con el deseo de ver al Bienaventurado, o a aquellos que vienen habiendo escuchado las cualidades del venerable, tales como: 'El venerable Ānanda es inspirador de fe por todas partes, es de apariencia hermosa, agradable a la vista, de gran conocimiento y un ornamento para el Sangha'. Refiriéndose a ellos se dice: 'la asamblea de monjes se acerca para ver a Ānanda'. Este método se aplica en todos los casos. 'Satisfechos' (attamanā) significa que sus mentes están complacidas y sus corazones gozosos, pensando: 'nuestro ver coincide con lo que hemos oído'. El término 'Dhamma' se refiere a las palabras de cortesía y hospitalidad de esta naturaleza: '¿Es soportable, amigo? ¿Es llevadero? ¿Practicáis el trabajo de la atención sabia? ¿Cumplís con los deberes hacia vuestros maestros y preceptores?'. En el caso de las monjas, existe esta diferencia: se les pregunta: '¿Hermanas, persistís en la práctica de las ocho reglas de respeto (garudhamma)?'. Respecto a los devotos laicos, no muestra cortesía preguntando: 'Bienvenido, devoto, ¿no te duele la cabeza o algún miembro? ¿Están tus hijos y hermanos libres de enfermedad?', sino que lo hace de este modo: 'Devotos, ¿cómo es que observáis los tres refugios y los cinco preceptos? ¿Cumplís con los ocho días de Uposatha al mes? ¿Cumplís con el deber de cuidar a vuestros padres? ¿Atendéis a los monjes y brahmanes que practican el Dhamma?'. Lo mismo se aplica para las devotas laicas.

๑๐. จกฺกวตฺติอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Discurso sobre las Maravillas de un Monarca Universal

๑๓๐. ทสเม ขตฺติยปริสาติ อภิสิตฺตา อนภิสิตฺตา จ ขตฺติยา. เต หิ กิร ‘‘ราชา จกฺกวตฺตี นาม อภิรูโป ปาสาทิโก โหติ, อากาเสน [Pg.336] วิจรนฺโต รชฺชํ อนุสาสติ, ธมฺมิโก ธมฺมราชา’’ติ ตสฺส คุณกถํ สุตฺวา สวเนน ทสฺสนมฺหิ สเมนฺเต อตฺตมนา โหนฺติ. ภาสตีติ ‘‘กถํ, ตาตา, ราชธมฺมํ ปูเรถ, ปเวณึ รกฺขถา’’ติ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. พฺราหฺมเณสุ ปน ‘‘กถญฺจ, อาจริยา, มนฺเต วาเจถ, อนฺเตวาสิกา มนฺเต คณฺหนฺติ, ทกฺขิณํ วา วตฺถานิ วา สีลํ วา ลภถา’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. คหปตีสุ ‘‘กถํ, ตาตา, น โว ราชกุลโต ทณฺเฑน วา พนฺธเนน วา ปีฬา อตฺถิ, สมฺมา เทโว ธารํ อนุปฺปเวจฺฉติ, สสฺสานิ สมฺปชฺชนฺตี’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. สมเณสุ ‘‘กถํ, ภนฺเต, กจฺจิ ปพฺพชิตปริกฺขารา สุลภา, สมณธมฺเม นปฺปมชฺชถา’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรตีติ.

130. En el décimo sutta, 'asamblea de nobles' (khattiyaparisā) se refiere a los nobles, tanto consagrados como no consagrados. Pues se dice que ellos, habiendo oído hablar de las cualidades de un monarca universal —que es de apariencia hermosa e inspirador de fe, que gobierna el reino viajando por el espacio, y que es un rey justo y un monarca del Dhamma— se sienten satisfechos cuando lo que han oído coincide con lo que ven. 'Él habla' significa que muestra hospitalidad diciendo: 'Queridos, ¿cómo es que cumplís con los deberes reales (rājadhamma) y preserváis vuestro linaje?'. En cuanto a los brahmanes, muestra hospitalidad diciendo: 'Maestros, ¿cómo enseñáis los mantras? ¿Estudian los discípulos los mantras? ¿Recibís ofrendas, ropas o ganado?'. Con los padres de familia, lo hace así: 'Queridos, ¿no sois oprimidos por la casa real mediante castigos, encarcelamiento o impuestos? ¿Envía el cielo lluvias abundantes de manera correcta? ¿Son prósperas las cosechas?'. Con los monjes, muestra hospitalidad diciendo: 'Venerables, ¿cómo estáis? ¿Son fáciles de obtener los requisitos de un renunciante? ¿Sois diligentes en los deberes de un monje (samaṇadhamma)?'. Así termina el comentario del décimo sutta.

ภยวคฺโค ตติโย.

El Capítulo sobre los Perils (Bhayavaggo), el tercero.

(๑๔) ๔. ปุคฺคลวคฺโค

(14) 4. El Capítulo sobre las Personas (Puggalavaggo)

๑. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Discurso sobre los Grilletes (Saṃyojana)

๑๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อุปปตฺติปฏิลาภิยานีติ เยหิ อนนฺตรา อุปปตฺตึ ปฏิลภติ. ภวปฏิลาภิยานีติ อุปปตฺติภวสฺส ปฏิลาภาย ปจฺจยานิ. สกทาคามิสฺสาติ อิทํ อปฺปหีนสํโยชเนสุ อริเยสุ อุตฺตมโกฏิยา คหิตํ. ยสฺมา ปน อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส อนฺตรา อุปปตฺติ นตฺถิ, ยํ ปน โส ตตฺถ ฌานํ สมาปชฺชติ, ตํ กุสลตฺตา ‘‘อุปปตฺติภวสฺส ปจฺจโย’’ เตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตสฺมาสฺส ‘‘อุปปตฺติปฏิลาภิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ, ภวปฏิลาภิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. โอรมฺภาคิเยสุ จ อปฺปหีนํ อุปาทาย สกทาคามิสฺส อวิเสเสน ‘‘โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

131. En el primer sutta del cuarto capítulo, 'aquellos para obtener el renacimiento' (upapattipaṭilābhiyāni) se refiere a aquellos grilletes mediante los cuales se obtiene el renacimiento de forma inmediata. 'Aquellos para obtener la existencia' (bhavapaṭilābhiyāni) son los grilletes que sirven como condiciones para obtener el estado de existencia (upapattibhava). El término 'para el que una vez regresa' (sakadāgāmissa) se toma aquí en referencia al grado más alto entre los nobles que aún no han abandonado los grilletes. Dado que para aquel que alcanza el Nibbāna en el intervalo (antarāparinibbāyī) no existe un renacimiento intermedio, el Jhana que él alcanza allí, por su naturaleza de mérito, se cuenta únicamente como una condición para la existencia en el lugar de su nacimiento. Por lo tanto, se dice que para él 'los grilletes para obtener el renacimiento han sido abandonados, pero los grilletes para obtener la existencia no han sido abandonados'. En cuanto a los grilletes inferiores (orambhāgiyesu), debido a los grilletes no abandonados del que una vez regresa, se dice de manera general que 'los grilletes inferiores no han sido abandonados'. El resto del texto es claro por sí mismo.

๒. ปฏิภานสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Discurso sobre la Elocuencia (Paṭibhāna)

๑๓๒. ทุติเย ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโนติ ปญฺหํ กเถนฺโต ยุตฺตเมว กเถติ, สีฆํ ปน น กเถติ, สณิกเมว กเถตีติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ.

132. En el segundo sutta, 'ingenio apropiado pero no rápido' (yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno) significa que al responder una pregunta, responde solo lo que es apropiado, pero no lo hace de forma rápida, sino lenta y pausada. Este es el significado. Por este método deben entenderse todos los términos.

๓. อุคฺฆฏิตญฺญูสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Discurso sobre el que Comprende por una Breve Indicación (Ugghaṭitaññū)

๑๓๓. ตติเย [Pg.337] จตุนฺนมฺปิ ปุคฺคลานํ อิมินา สุตฺเตน วิเสโส เวทิตพฺโพ –

133. En el tercer sutta, la distinción entre los cuatro tipos de personas debe entenderse a través de este discurso:

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู, ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู. กตโม จ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู, ยสฺส ปุคฺคลสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู. กตโม จ ปุคฺคโล เนยฺโย, ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโสมนสิกโรโต กลฺยาณมิตฺเต เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนยฺโย. กตโม จ ปุคฺคโล ปทปรโม, ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต พหุมฺปิ ภณโต พหุมฺปิ ธารยโต พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปทปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๑๔๘-๑๕๑).

«¿Y qué individuo es el que comprende por una breve indicación (ugghaṭitaññū)? Aquel individuo para quien la penetración del Dhamma ocurre simultáneamente con el momento en que se le expone brevemente; este es llamado un individuo ugghaṭitaññū. ¿Y qué individuo es el que comprende mediante el análisis detallado (vipañcitaññū)? Aquel individuo para quien la penetración del Dhamma ocurre cuando el significado se analiza en detalle; este es llamado un individuo vipañcitaññū. ¿Y qué individuo es el que debe ser guiado (neyyo)? Aquel individuo para quien la penetración del Dhamma ocurre gradualmente mediante la recitación, la indagación, la atención sabia y el servicio, la asociación y la atención a los buenos amigos; este es llamado un individuo neyyo. ¿Y qué individuo es aquel para quien la palabra es lo máximo (padaparamo)? Aquel individuo que, aunque escuche mucho, hable mucho, recite mucho o enseñe mucho, no alcanza la penetración del Dhamma en esa vida; este es llamado un individuo padaparamo».

๔. อุฏฺฐานผลสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Discurso sobre el Fruto del Esfuerzo (Uṭṭhānaphala)

๑๓๔. จตุตฺเถ อุฏฺฐานวีริเยเนว ทิวสํ วีตินาเมตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺทผลมตฺตํ กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ, ตํ ปน อุฏฺฐานํ อาคมฺม กิญฺจิ ปุญฺญผลํ นปฺปฏิลภติ, อยํ อุฏฺฐานผลูปชีวี น กมฺมผลูปชีวี นาม. จาตุมหาราชิเก ปน เทเว อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ เทวา อุฏฺฐานวีริเยน วินา ปุญฺญผลสฺเสว อุปชีวนโต กมฺมผลูปชีวิโน น อุฏฺฐานผลูปชีวิโน นาม. ราชราชมหามตฺตาทโย อุฏฺฐานผลูปชีวิโน จ กมฺมผลูปชีวิโน จ. เนรยิกสตฺตา เนว อุฏฺฐานผลูปชีวิโน น กมฺมผลูปชีวิโน. อิมสฺมึ สุตฺเต ปุญฺญผลเมว กมฺมผลนฺติ อธิปฺเปตํ, ตญฺจ เตสํ นตฺถิ.

134. En el cuarto sutta, aquel que pasa el día solo con el esfuerzo de su diligencia y, habiendo obtenido solo una pequeña porción como resultado de ese esfuerzo, se gana la vida, pero debido a ese esfuerzo no obtiene ningún fruto de mérito; este se llama 'el que vive del fruto del esfuerzo' (uṭṭhānaphalūpajīvī), y no 'el que vive del fruto del Kamma' (kammaphalūpajīvī). Sin embargo, todos los devas, comenzando por los del reino de los Cuatro Grandes Reyes, son llamados 'los que viven del fruto del Kamma' porque viven del fruto de sus méritos sin necesidad de esfuerzo diligente, y no se llaman 'los que viven del fruto del esfuerzo'. Los reyes y los grandes ministros reales son tanto 'los que viven del fruto del esfuerzo' como 'los que viven del fruto del Kamma'. Los seres en los infiernos no son ni los que viven del fruto del esfuerzo ni los que viven del fruto del Kamma. En este sutta, se entiende por 'fruto del Kamma' exclusivamente el fruto del mérito (puññaphala), y ellos no poseen tal cosa.

๕. สาวชฺชสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Discurso sobre lo Censurable (Sāvajja)

๑๓๕. ปญฺจเม ปฐโม อนฺธพาลปุถุชฺชโน, ทุติโย อนฺตรนฺตรา กุสลการโก โลกิยปุถุชฺชโน, ตติโย โสตาปนฺโน, สกทาคามิอนาคามิโนปิ [Pg.338] เอเตเนว สงฺคหิตา. จตุตฺโถ ขีณาสโว. โส หิ เอกนฺเตเนว อนวชฺโช.

135. En el quinto [discurso], la primera persona es el mundano ciego e ignorante (andhabāla puthujjano); la segunda es el mundano común que ocasionalmente realiza actos meritorios (antarantarā kusalakārako lokiyaputhujjano); la tercera es el que ha entrado en la corriente (sotāpanno), y bajo este mismo término también se incluyen a los que retornan una sola vez (sakadāgāmī) y a los que no retornan (anāgāmī). La cuarta persona es el que ha destruido las impurezas (khīṇāsavo); pues él es verdaderamente impecable en todo sentido.

๖-๗. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

6-7. Comentario al Sīla Sutta y otros.

๑๓๖-๑๓๗. ฉฏฺเฐ ปฐโม โลกิยมหาชโน, ทุติโย สุกฺขวิปสฺสโก โสตาปนฺโน จ สกทาคามี จ, ตติโย อนาคามี. โส หิ ยสฺมา ตงฺขณิกมฺปิ อุปปตฺตินิมิตฺตกํ ฌานํ ปฏิลภติเยว, ตสฺมา สุกฺขวิปสฺสโกปิ สมาธิสฺมึ ปริปูรการีเยว. จตุตฺโถ ขีณาสโวเยว. โส หิ สพฺเพสํ สีลาทิปจฺจนีกานํ ปหีนตฺตา สพฺพตฺถ ปริปูรการี นาม. สตฺตเมปิ ฉฏฺเฐ วุตฺตนเยเนว ปุคฺคลปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ.

136-137. En el sexto [discurso], la primera persona es la gran multitud mundana; la segunda es el que ha entrado en la corriente (sotāpanno) y el que retorna una sola vez (sakadāgāmī) que practican la visión cabal pura (sukkhavipassako); la tercera es el que no retorna (anāgāmī). Debido a que él obtiene el jhāna como signo del renacimiento incluso en ese momento final, por lo tanto, incluso un anāgāmī de visión cabal pura es un cumplidor del samādhi. La cuarta persona es únicamente el que ha destruido las impurezas (khīṇāsavo); puesto que él ha abandonado todas las oposiciones a la virtud y demás facultades, se dice que es un cumplidor en todo. En el séptimo, la distinción de las personas debe entenderse de la misma manera que se ha explicado en el sexto.

๘. นิกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Nikaṭṭha Sutta.

๑๓๘. อฏฺฐเม นิกฏฺฐกาโยติ นิคฺคตกาโย. อนิกฏฺฐจิตฺโตติ อนุปวิฏฺฐจิตฺโต. กาเยเนว คามโต นิกฺขนฺโต, จิตฺเตน อรญฺเญ วสนฺโตปิ คามเมว ปวิฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

138. En el octavo [discurso], 'nikaṭṭhakāyo' significa aquel cuyo cuerpo se ha alejado [de la aldea]. 'Anikaṭṭhacitto' significa aquel cuyo pensamiento ha entrado [en la aldea]. Esto quiere decir que, aunque haya salido de la aldea solo con el cuerpo y resida en el bosque, si su mente está en la aldea, se considera que ha entrado en ella. De esta manera debe entenderse el significado en todos los términos.

๙. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Dhammakathika Sutta.

๑๓๙. นวเม อสหิตนฺติ อตฺเถน อสํยุตฺตํ. น กุสลา โหตีติ น เฉกา โหติ. สหิตาสหิตสฺสาติ อตฺถนิสฺสิตสฺส วา อนิสฺสิตสฺส วา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

139. En el noveno [discurso], 'asahitaṃ' significa no asociado con el beneficio (attha). 'Na kusalā hotīti' significa que no es hábil o experto. 'Sahitāsahitassa' significa ya sea basado en el beneficio o no basado en él. De esta manera debe entenderse el significado en todas partes.

๑๐. วาทีสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Vādī Sutta.

๑๔๐. ทสเม อตฺถโต ปริยาทานํ คจฺฉตีติ อฏฺฐกถํ ปุจฺฉิโต ปริยาทานํ ปริกฺขยํ คจฺฉติ, กเถตุํ น สกฺโกติ. โน พฺยญฺชนโตติ พฺยญฺชนํ ปนสฺส ปวตฺตติ น ปริยาทิยติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถาติ.

140. En el décimo [discurso], 'atthato pariyādānaṃ gacchatīti' significa que, al ser interrogado sobre el comentario (aṭṭhakathā), llega al agotamiento del significado y no es capaz de hablar. 'No byañjanato' significa que, sin embargo, su expresión verbal fluye y no se agota. Este mismo método se aplica en todos los términos.

ปุคฺคลวคฺโค จตุตฺโถ.

El Capítulo sobre las Personas (Puggalavaggo) es el cuarto.

(๑๕) ๕. อาภาวคฺโค

(15) 5. Capítulo sobre el Resplandor (Ābhāvaggo).

๑. อาภาสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Ābhā Sutta.

๑๔๑. ปญฺจมสฺส [Pg.339] ปฐเม อาภาสนวเสน จนฺโทว จนฺทาภา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

141. En el primer discurso del quinto [vagga], debido a su intenso resplandor, la luna misma se llama 'candābhā' (resplandor lunar). En los demás términos, el método es el mismo.

๒-๕. ปภาสุตฺตาทิวณฺณนา

2-5. Comentario al Pabhā Sutta y otros.

๑๔๒-๑๔๕. ทุติยาทีสุปิ ปภาสนวเสน จนฺโทว จนฺทปฺปภา. อาโลกนวเสน จนฺโทว จนฺทาโลโก. โอภาสนวเสน จนฺโทว จนฺโทภาโส. ปชฺโชตนวเสน จนฺโทว จนฺทปชฺโชโตติ. เอวํ สพฺพปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

142-145. En el segundo discurso y siguientes, debido a su brillo intenso, la luna misma se llama 'candappabhā' (luz lunar). Debido a su iluminación, la luna misma se llama 'candāloko' (claridad lunar). Debido a su lustre, la luna misma se llama 'candobhāso' (reflejo lunar). Debido a su luminosidad, la luna misma se llama 'candapajjoto' (antorcha lunar). Así, el significado debe entenderse en todos los términos.

๖. ปฐมกาลสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al primer Kāla Sutta.

๑๔๖. ฉฏฺเฐ กาลาติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาลา. กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเล ธมฺมสฺสวนํ. ธมฺมสากจฺฉาติ ปญฺหปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตา สํสนฺทนกถา.

146. En el sexto [discurso], 'kālā' se refiere a los momentos oportunos y adecuados. 'Kālena dhammassavanaṃ' significa escuchar el Dhamma en el momento apropiado. 'Dhammasākacchā' es la conversación de intercambio que se lleva a cabo mediante el acto de preguntar y responder cuestiones.

๗. ทุติยกาลสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al segundo Kāla Sutta.

๑๔๗. สตฺตเม กาลาติ ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ธมฺมสฺสวนาทิวเสน ปวตฺตานํ กุสลธมฺมานํ เอตํ อธิวจนํ. เต ภาวิยนฺติ เจว อนุปริวตฺติยนฺติ จ. อาสวานํ ขยนฺติ อรหตฺตํ. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว.

147. En el séptimo [discurso], 'kālā' es una designación para los estados saludables (kusaladhamma) que surgen en diversos momentos a través de la escucha del Dhamma y otras prácticas. Estos estados se desarrollan y se cultivan. 'Āsavānaṃ khaya' se refiere al estado de Arahant (arahatta). El octavo discurso tiene un significado evidente.

๙-๑๐. สุจริตสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. Comentario al Sucarita Sutta y otros.

๑๔๙-๑๕๐. นวเม สณฺหา วาจาติ มุทุกวาจา. มนฺตภาสาติ มนฺตสงฺขาตาย ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา กถิตกถา. ทสเม สีลสาโรติ สารสมฺปาปกํ สีลํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

149-150. En el noveno [discurso], 'saṇhā vācā' significa habla suave. 'Mantabhāsā' es el discurso expuesto tras haberlo discernido con la sabiduría llamada 'manta'. En el décimo, 'sīlasāro' es la virtud que conduce a la esencia liberadora [el Nibbāna]. En los demás términos, el método es el mismo.

อาภาวคฺโค ปญฺจโม.

El Capítulo sobre el Resplandor (Ābhāvaggo) es el quinto.

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

El tercer grupo de cincuenta (Tatiyapaṇṇāsakaṃ) ha concluido.

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

4. El cuarto grupo de cincuenta (Catutthapaṇṇāsakaṃ).

(๑๖) ๑. อินฺทฺริยวคฺโค

(16) 1. Capítulo sobre las Facultades (Indriyavaggo).

๑. อินฺทฺริยสุตฺตาทิวณฺณนา

1. Comentario al Indriya Sutta y otros.

๑๕๑. จตุตฺถสฺส [Pg.340] ปฐเม สทฺธาธุเรน อินฺทฏฺฐํ กโรตีติ สทฺธินฺทฺริยํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ทุติเย อสฺสทฺธิเย อกมฺปนฏฺเฐน สทฺธาพลํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตติเย อนวชฺชพลนฺติ นิทฺโทสพลํ. สงฺคหพลนฺติ สงฺคณฺหิตพฺพยุตฺตกานํ สงฺคณฺหนพลํ. จตุตฺถปญฺจมานิ อุตฺตานาเนว.

151. En el primer discurso del cuarto [vagga], se llama 'saddhindriyaṃ' (facultad de la fe) porque ejerce dominio mediante la función de purificar los estados mentales asociados. El mismo método se aplica en los demás. En el segundo, se llama 'saddhābalaṃ' (poder de la fe) por su naturaleza de no ser perturbado por la incredulidad. El mismo método se aplica en los demás. En el tercero, 'anavajjabalaṃ' significa el poder de estar libre de faltas. 'Saṅgahabalanti' es el poder de brindar ayuda a quienes es apropiado socorrer. El cuarto y el quinto discursos son de significado evidente.

๖. กปฺปสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Kappa Sutta.

๑๕๖. ฉฏฺเฐ สํวฏฺฏตีติ เอตฺถ ตโย สํวฏฺฏา อาโปสํวฏฺโฏ, เตโชสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ. ติสฺโส สํวฏฺฏสีมา อาภสฺสรา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลาติ. ยทา กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ, อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ฑยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ, สุภกิณฺหโต เหฏฺฐา อุทเกน วิลียติ. ยทา วาเตน สํวฏฺฏติ, เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วาเตน วิทฺธํสติ. วิตฺถารโต ปน สทาปิ เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตํ วินสฺสติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารกถา ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๓-๔๐๔ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

156. En el sexto [discurso], respecto a 'saṃvaṭṭati' (disolución), existen tres tipos de disolución: por el agua, por el fuego y por el viento. Hay tres límites de disolución: los reinos de Ābhassara, Subhakiṇha y Vehapphala. Cuando el mundo se disuelve por el fuego, arde todo lo que está por debajo del reino Ābhassara. Cuando se disuelve por el agua, se licua todo por debajo del reino Subhakiṇha. Cuando se disuelve por el viento, se destruye todo por debajo del reino Vehapphala. En detalle, en todo momento se destruye un campo búdico (buddhakkhetta). Este es el resumen aquí; la explicación detallada debe entenderse según el método expuesto en el Visuddhimagga.

๗. โรคสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Roga Sutta.

๑๕๗. สตฺตเม วิฆาตวาติ มหิจฺฉาปจฺจเยน วิฆาเตน ทุกฺเขน สมนฺนาคโต. อสนฺตุฏฺโฐติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ อสนฺตุฏฺโฐ. อนวญฺญปฺปฏิลาภายาติ ปเรหิ อนวชานนสฺส ปฏิลาภตฺถาย. ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิลาภายาติ สุสงฺขตจตุปจฺจยสงฺขาตสฺส ลาภสกฺการสฺส เจว วณฺณภณนสงฺขาตสฺส สิโลกสฺส จ ปฏิลาภตฺถาย. สงฺขาย กุลานิ อุปสงฺกมตีติ ‘‘อิติ มํ เอเต ชานิสฺสนฺตี’’ติ ชานนตฺถาย กุลานิ อุปสงฺกมติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

157. En el séptimo discurso, 'con aflicción' (vighātavā) significa dotado de sufrimiento o fatiga debido a los grandes deseos por los requisitos. 'Insatisfecho' (asantuṭṭho) significa no estar satisfecho con los cuatro requisitos mediante las tres clases de satisfacción. 'Para obtener el no menosprecio' (anavaññappaṭilābhāya) significa con el fin de obtener que otros no le miren con desprecio. 'Para obtener ganancias, honor y fama' (lābhasakkārasilokappaṭilābhāya) significa con el fin de obtener ganancias y honor, consistentes en los cuatro requisitos bien preparados, y fama, consistente en la alabanza de sus virtudes. 'Visita a las familias con reflexión' (saṅkhāya kulāni upasaṅkamatī) significa que visita a las familias con el propósito de ser conocido, pensando: 'Así ellos me conocerán'. En los términos restantes, el método es el mismo.

๘. ปริหานิสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Discurso sobre la Decadencia (Parihāni Sutta).

๑๕๘. อฏฺฐเม [Pg.341] คมฺภีเรสูติ อตฺถคมฺภีเรสุ. ฐานาฐาเนสูติ การณาการเณสุ. น กมตีติ นาวคาหติ นปฺปวตฺตติ. ปญฺญาจกฺขูติ เอตฺถ อุคฺคหปริปุจฺฉาปญฺญาปิ วฏฺฏติ, สมฺมสนปฺปฏิเวธปญฺญาปิ วฏฺฏติเยว.

158. En el octavo discurso, 'en lo profundo' (gambhīresu) significa en los significados profundos. 'En lo que es posible y lo que no' (ṭhānāṭhānesu) significa en lo que es causa y lo que no es causa. 'No funciona' (na kamati) significa que no se sumerge o no procede exteriormente. En cuanto a 'el ojo de la sabiduría' (paññācakkhu), aquí es aplicable tanto la sabiduría resultante del estudio y la indagación, como también la sabiduría de la investigación y la penetración.

๙. ภิกฺขุนีสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Discurso de la Monja (Bhikkhunī Sutta).

๑๕๙. นวเม เอหิ ตฺวนฺติ เถเร ปฏิพทฺธจิตฺตา ตํ ปหิณิตุํ เอวมาห. สสีสํ ปารุปิตฺวาติ สห สีเสน กายํ ปารุปิตฺวา. มญฺจเก นิปชฺชีติ เวเคน มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ นิปชฺชิ. เอตทโวจาติ ตสฺสาการํ สลฺลกฺเขตฺวา โลภปฺปหานตฺถาย สณฺเหเนว อสุภกถํ กเถตุํ เอตํ อโวจ. อาหารสมฺภูโตติ อาหาเรน สมฺภูโต อาหารํ นิสฺสาย วฑฺฒิโต. อาหารํ นิสฺสาย อาหารํ ปชหตีติ ปจฺจุปฺปนฺนํ กพฬีการาหารํ นิสฺสาย ตํ เอวํ โยนิโส เสวมาโน ปุพฺพกมฺมสงฺขาตํ อาหารํ ปชหติ. ปจฺจุปฺปนฺเนปิ ปน กพฬีการาหาเร นิกนฺติตณฺหา ปชหิตพฺพา.

159. En el noveno discurso, 'ven tú' (ehi tvaṃ), ella dijo esto para enviar a un hombre al Thera Ananda, teniendo la mente cautivada por la pasión hacia él. 'Cubriéndose junto con la cabeza' (sasīsaṃ pārupitvā) significa cubrir el cuerpo junto con la cabeza. 'Se acostó en la cama' (mañcake nipajji) significa que, habiendo preparado rápidamente un lecho, se acostó allí. 'Dijo esto' (etadavoca) se refiere a que el Thera, habiendo notado su condición y con el fin de abandonar la codicia, dijo estas palabras sobre el origen del alimento para impartir de manera sutil un discurso sobre lo desagradable (asubha). 'Originado por el alimento' (āhārasambhūto) significa que ha surgido por el alimento y crecido dependiendo de él. 'Apoyándose en el alimento, abandona el alimento' (āhāraṃ nissāya āhāraṃ pajahati) significa que, apoyándose en el alimento físico presente y consumiéndolo de manera sabia (yoniso), abandona el alimento que consiste en el karma pasado. Sin embargo, también debe abandonarse el deseo y el apego hacia el alimento físico presente.

ตณฺหํ ปชหตีติ อิทานิ เอวํ ปวตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนตณฺหํ นิสฺสาย วฏฺฏมูลิกํ ปุพฺพตณฺหํ ปชหติ. อยํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนตณฺหา กุสลา อกุสลาติ? อกุสลา. เสวิตพฺพา น เสวิตพฺพาติ? เสวิตพฺพา. ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ นากฑฺฒตีติ? นากฑฺฒติ. เอติสฺสาปิ ปน ปจฺจุปฺปนฺนาย เสวิตพฺพตณฺหาย นิกนฺติ ปชหิตพฺพาเยว. โส หิ นาม อายสฺมา อาสวานํ ขยา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, กิมงฺคํ ปนาหนฺติ เอตฺถ กิมงฺคํ ปนาติ การณปริวิตกฺกนเมตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โส อายสฺมา อรหตฺตผลํ สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสติ, อหํ เกน การเณน น สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสามิ. โสปิ หิ อายสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ปุตฺโต, อหมฺปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ปุตฺโต, มยฺหมฺเปตํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ. มานํ นิสฺสายาติ อิทํ เอวํ อุปฺปนฺนเสวิตพฺพมานํ นิสฺสาย. มานํ ปชหตีติ วฏฺฏมูลกํ ปุพฺพมานํ ปชหติ. ยํ นิสฺสาย ปเนส ตํ ปชหติ, โสปิ ตณฺหา วิย อกุสโล เจว เสวิตพฺโพ จ, โน จ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. นิกนฺติ ปน ตสฺมิมฺปิ ปชหิตพฺพาว.

'Abandona el deseo' (taṇhaṃ pajahati) significa que, apoyándose en el deseo presente que surge ahora, abandona el deseo previo que es la raíz del ciclo de existencias (vaṭṭa). Pero este deseo presente, ¿es saludable (kusala) o no saludable (akusala)? Respuesta: Es no saludable. ¿Debe cultivarse o no debe cultivarse? Respuesta: Debe cultivarse. ¿Atrae el renacimiento (paṭisandhi) o no? Respuesta: No lo atrae. No obstante, incluso en este deseo presente que debe cultivarse, el apego (nikanti) debe ser abandonado. En cuanto a la frase 'Si aquel venerable vivirá habiendo alcanzado la destrucción de las impurezas, ¿por qué no yo?', 'por qué no yo' (kimaṅgaṃ pana) es una expresión para reflexionar sobre la razón. El significado es este: 'Aquel venerable vivirá habiendo realizado el fruto del Arhatado; ¿por qué razón no viviría yo habiéndolo realizado también? Pues aquel venerable es un hijo del Buda Perfectamente Iluminado, y yo también soy una hija del Buda Perfectamente Iluminado; esto también me ocurrirá a mí'. 'Apoyándose en el orgullo' (mānaṃ nissāya) significa apoyándose en este orgullo que ha surgido y debe cultivarse. 'Abandona el orgullo' (mānaṃ pajahati) significa que abandona el orgullo previo que es la raíz del ciclo de existencias. Aquello en lo que se apoya para abandonar el otro, al igual que el deseo, es no saludable pero debe cultivarse, y no atrae el renacimiento. Sin embargo, el apego incluso hacia ese orgullo debe ser abandonado.

เสตุฆาโต [Pg.342] วุตฺโต ภควตาติ ปทฆาโต ปจฺจยฆาโต พุทฺเธน ภควตา กถิโต. อิติ อิเมหิ จตูหิ องฺเคหิ เถเร เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต ตสฺสา ภิกฺขุนิยา เถรํ อารพฺภ อุปฺปนฺโน ฉนฺทราโค อปคญฺฉิ. สาปิ เถรํ ขมาเปตุํ อจฺจยํ เทเสสิ, เถโรปิสฺสา ปฏิคฺคณฺหิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข สา ภิกฺขุนีติอาทิ วุตฺตํ.

'La destrucción del puente ha sido declarada por el Exaltado' (setughāto vutto bhagavatā) significa que la destrucción de la causa ha sido enseñada por el Buda, el Exaltado. Así, mientras el Thera exponía la enseñanza mediante estos cuatro factores, el deseo apasionado que había surgido en esa monja hacia el Thera se desvaneció. Ella, para pedir perdón al Thera, confesó su falta, y el Thera se la perdonó. Para mostrar esto, se dice: 'Entonces esa monja...', etc.

๑๐. สุคตวินยสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Discurso sobre la Disciplina del Sugata (Sugatavinaya Sutta).

๑๖๐. ทสเม ทุคฺคหิตนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตํ. ปริยาปุณนฺตีติ วฬญฺเชนฺติ กเถนฺติ. ปทพฺยญฺชเนหีติ เอตฺถ ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต พฺยญฺชนนฺติ วุตฺตํ. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺสาติ ทุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตสฺส อุปฺปฏิปาฏิยา ฐปิตสฺส. อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหตีติ อฏฺฐกถา นีหริตฺวา กเถตุํ น สกฺกา โหติ. ฉินฺนมูลโกติ มูลภูตานํ ภิกฺขูนํ อุปจฺฉินฺนตฺตา ฉินฺนมูลโก. อปฺปฏิสรโณติ อปฺปติฏฺโฐ. พาหุลิกาติ ปจฺจยพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา. สาถลิกาติ ติสฺโส สิกฺขา สิถิลคฺคหเณน คณฺหนกา. โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมาติ ปญฺจ นีวรณานิ อวคมนโต โอกฺกมนนฺติ วุจฺจนฺติ, ตตฺถ ปุพฺพงฺคมาติ อตฺโถ. ปวิเวเกติ ติวิเธ วิเวเก. นิกฺขิตฺตธุราติ นิพฺพีริยา. อิมินา นเยน ปน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

160. En el décimo discurso, 'mal aprendido' (duggahitaṃ) significa aprendido de manera desordenada. 'Aprenden' (pariyāpuṇanti) significa que practican, recitan y enseñan. En 'con palabras y sílabas' (padabyañjanehi), la palabra misma se llama 'byañjana' porque manifiesta el significado. 'Mal colocado' (dunnikkhittassāti) significa mal dispuesto o puesto de manera desordenada. 'El significado es difícil de discernir' (atthopi dunnayo hoti) significa que el comentario no puede extraerse y explicarse adecuadamente. 'Con la raíz cortada' (chinnamūlako) significa que tiene la raíz cortada debido a la desaparición de los monjes que son la raíz. 'Sin refugio' (appaṭisaraṇo) significa sin fundamento. 'Dedicados a la abundancia' (bāhulikā) significa entregados a la abundancia de requisitos. 'Laxos' (sāthalikā) se refiere a quienes asumen los tres entrenamientos con un agarre flojo o débil. 'Líderes en el descenso' (okkamane pubbaṅgamā): los cinco obstáculos se denominan 'descenso' (okkamana) por el hecho de descender hacia estados inferiores, y 'líderes' es su significado allí. 'En la soledad' (paviveke) se refiere a las tres clases de soledad. 'Que han abandonado la responsabilidad' (nikkhittadhurā) significa carentes de energía. El significado en todos los casos debe entenderse mediante este método.

อินฺทฺริยวคฺโค ปฐโม.

El primer capítulo: Las Facultades (Indriya Vagga).

(๑๗) ๒. ปฏิปทาวคฺโค

(17) 2. El capítulo: La Práctica (Paṭipadā Vagga).

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Discurso Breve (Saṃkhitta Sutta).

๑๖๑. ทุติยสฺส ปฐเม สุขปฏิกฺเขเปน ทุกฺขา ปฏิปชฺชิตพฺพโต ปฏิปทา เอติสฺสาติ ทุกฺขาปฏิปทา. อสีฆปฺปวตฺติตาย ครุภาเวน ทนฺธา อภิญฺญา เอติสฺสาติ ทนฺธาภิญฺญา. อิมินาว นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

161. En el primero del segundo capítulo, se llama 'práctica dolorosa' (dukkhāpaṭipadā) porque la práctica debe realizarse con sufrimiento al rechazar el placer. 'Conocimiento directo lento' (dandhābhiññā) significa que su conocimiento directo es lento debido a que no fluye con rapidez y por su pesadez. El significado en todos los términos debe entenderse mediante este mismo método.

๒. วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Discurso Extenso (Vitthāra Sutta).

๑๖๒. ทุติเย [Pg.343] อภิกฺขณนฺติ อภิณฺหํ. อานนฺตริยนฺติ อนนฺตรวิปากทายกํ มคฺคสมาธึ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย. ปญฺจินฺทฺริยานีติ วิปสฺสนาปญฺจมกานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ. ปญฺญินฺทฺริยนฺติ หิ เอตฺถ วิปสฺสนาปญฺญาว ปญฺญินฺทฺริยนฺติ อธิปฺเปตํ. เสสเมตฺถ ปาฬิวเสน อุตฺตานเมว.

162. En el segundo discurso, 'frecuentemente' (abhikkhaṇaṃ) significa constantemente. 'Inmediato' (ānantariyaṃ) se refiere a la concentración del camino que produce su fruto de manera inmediata. 'Para la destrucción de las impurezas' (āsavānaṃ khayāya) significa con el fin de obtener el fruto del Arhatado. 'Las cinco facultades' (pañcindriyāni) son las cinco facultades que consisten en la sabiduría de la visión cabal (vipassanā). Pues aquí, por 'facultad de la sabiduría' (paññindriyaṃ), se entiende únicamente la sabiduría de la visión cabal. El resto en este pasaje es evidente por el texto Pali mismo.

อิมาสํ ปน ปฏิปทานํ อยํ อาวิภาวกถา – อิธ ภิกฺขุ ปุพฺเพ อกตาภินิเวโส ปุพฺพภาเค รูปปริคฺคเห กิลมติ, อรูปปริคฺคเห กิลมติ, ปจฺจยปริคฺคเห กิลมติ, ตีสุ อทฺธาสุ กิลมติ, มคฺคามคฺเค กิลมติ. เอวํ ปญฺจสุ ฐาเนสุ กิลมนฺโต วิปสฺสนํ ปาปุณาติ. วิปสฺสนํ ปตฺวาปิ อุทยพฺพยานุปสฺสเน, ภงฺคานุปสฺสเน, ภยตุปฏฺฐาเน, อาทีนวานุปสฺสเน, นิพฺพิทานุปสฺสเน, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณ, สงฺขารุเปกฺขาญาเณ, อนุโลมญาเณ, โคตฺรภุญาเณติ อิเมสุ นวสุ วิปสฺสนาญาเณสุปิ กิลมิตฺวาว โลกุตฺตรมคฺคํ ปาปุณาติ. ตสฺส โส โลกุตฺตรมคฺโค เอวํ ทุกฺเขน ครุภาเวน สจฺฉิกตตฺตา ทุกฺขปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญ นาม ชาโต. โย ปน ปุพฺพภาเค ปญฺจสุ ญาเณสุ กิลมนฺโต อปรภาเค นวสุ วิปสฺสนาญาเณสุ อกิลมิตฺวาว มคฺคํ สจฺฉิกโรติ, ตสฺส โส มคฺโค เอวํ ทุกฺเขน อครุภาเวน สจฺฉิกตตฺตา ทุกฺขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ นาม ชาโต. อิมินา อุปาเยน อิตราปิ ทฺเว เวทิตพฺพา.

En cuanto a estas prácticas, esta es la explicación de su manifestación: en esta enseñanza, un monje que no ha hecho esfuerzos previos [en vidas pasadas], en la fase inicial se fatiga en la delimitación de la materia, se fatiga en la delimitación de lo inmaterial, se fatiga en la delimitación de las condiciones, se fatiga en los tres tiempos y se fatiga en distinguir el camino de lo que no es el camino. Fatigándose así en estos cinco puntos, alcanza la visión cabal (vipassanā). Incluso habiendo alcanzado la visión cabal, se fatiga en los nueve conocimientos de visión cabal: la contemplación del surgimiento y la cesación, de la disolución, de la presencia del temor, de la contemplación del peligro, de la contemplación del desencanto, del deseo de liberación, de la ecuanimidad ante las formaciones, del conocimiento de conformidad y del conocimiento de cambio de linaje; solo tras fatigarse en estos alcanza el camino supramundano. Debido a que ese camino supramundano fue realizado con dolor y pesadez, se denomina 'práctica penosa con conocimiento directo lento' (dukkhapaṭipadā dandhābhiññā). Por otro lado, aquel que se fatiga en los primeros cinco conocimientos pero en la fase posterior realiza el camino sin fatigarse en los nueve conocimientos de visión cabal, debido a que ese camino fue realizado con dolor pero sin pesadez, se denomina 'práctica penosa con conocimiento directo rápido' (dukkhapaṭipadā khippābhiññā). De esta misma manera deben entenderse las otras dos [prácticas].

โคณปริเยสกอุปมาหิ เจตา วิภาเวตพฺพา – เอกสฺส หิ ปุริสสฺส จตฺตาโร โคณา ปลายิตฺวา อฏวึ ปวิฏฺฐา. โส สกณฺฏเก สคหเน วเน เต ปริเยสนฺโต คหนมคฺเคเนว กิจฺเฉน กสิเรน คนฺตฺวา คหนฏฺฐาเนเยว นิลีเน โคเณปิ กิจฺเฉน กสิเรน อทฺทส. เอโก กิจฺเฉน คนฺตฺวา อพฺโภกาเส ฐิเต ขิปฺปเมว อทฺทส. อปโร อพฺโภกาสมคฺเคน สุเขน คนฺตฺวา คหนฏฺฐาเน นิลีเน กิจฺเฉน กสิเรน อทฺทส. อปโร อพฺโภกาสมคฺเคเนว สุเขน คนฺตฺวา อพฺโภกาเส ฐิเตเยว ขิปฺปํ อทฺทส. ตตฺถ จตฺตาโร โคณา วิย จตฺตาโร อริยมคฺคา ทฏฺฐพฺพา, โคณปริเยสโก ปุริโส วิย โยคาวจโร, คหนมคฺเคน กิจฺเฉน กสิเรน คมนํ วิย ปุพฺพภาเค ปญฺจสุ ญาเณสุ กิลมโต ทุกฺขาปฏิปทา. คหนฏฺฐาเน นิลีนานํ กิจฺเฉเนว ทสฺสนํ วิย อปรภาเค นวสุ ญาเณสุ กิลมนฺตสฺส [Pg.344] อริยมคฺคานํ ทสฺสนํ. อิมินา อุปาเยน เสสอุปมาปิ โยเชตพฺพา.

Estas cuatro prácticas deben explicarse mediante el símil de la búsqueda de los bueyes: un hombre tenía cuatro bueyes que escaparon y entraron en un bosque. Al buscarlos en ese bosque lleno de espinos y maleza, caminando con gran dificultad y esfuerzo por un sendero intrincado, vio a los bueyes escondidos en un lugar de matorrales espesos también con gran dificultad y esfuerzo. Otro hombre, caminando con dificultad, vio rápidamente a los bueyes parados en un espacio abierto. Otro, caminando cómodamente por un sendero despejado y abierto, vio con gran dificultad y esfuerzo a los bueyes escondidos en un lugar de matorrales. Y otro, caminando cómodamente por un sendero despejado, vio rápidamente a los bueyes parados en un espacio abierto. Aquí, los cuatro bueyes deben verse como los cuatro caminos nobles; el hombre que busca los bueyes como el practicante (yogāvacaro); el caminar con dificultad y esfuerzo por el sendero intrincado como la práctica penosa de quien se fatiga en los cinco conocimientos iniciales; y el ver con dificultad a los bueyes escondidos como la visión de los caminos nobles de quien se fatiga en los nueve conocimientos posteriores. De esta manera deben aplicarse los demás símiles.

๓. อสุภสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Discurso sobre lo Desagradable (Asubha Sutta)

๑๖๓. ตติเย อสุภานุปสฺสี กาเย วิหรตีติ อตฺตโน กรชกาเย ‘‘ยถา เอตํ, ตถา อิท’’นฺติ อิมินา นเยน พหิทฺธา ทิฏฺฐานํ ทสนฺนํ อสุภานํ อุปสํหรณวเสน อสุภานุปสฺสี วิหรติ, อตฺตโน กายํ อสุภโต ปฏิกูลโต ญาเณน ปสฺสตีติ อตฺโถ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญีติ นวนฺนํ ปาฏิกุลฺยานํ วเสน กพฬีการาหาเร ปฏิกูลสญฺญี. สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญีติ สพฺพสฺมิมฺปิ เตธาตุเก โลกสนฺนิวาเส อนภิรตาย อุกฺกณฺฐิตสญฺญาย สมนฺนาคโต. สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจานุปสฺสีติ สพฺเพปิ เตภูมกสงฺขาเร อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต. มรณสญฺญาติ มรณํ อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญา. อชฺฌตฺตํ สูปฏฺฐิตา โหตีติ นิยกชฺฌตฺเต สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา โหติ. เอตฺตาวตา พลววิปสฺสนา กถิตา. เสขพลานีติ สิกฺขนกานํ พลานิ. เสสเมตฺถ ปาฬิวเสน อุตฺตานเมว. ‘‘อสุภานุปสฺสี’’ติอาทีนิ ปน ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ, ปฐมชฺฌานาทีนิ สุขาย. อสุภาทีนิ หิ ปฏิกูลารมฺมณานิ, เตสุ ปน ปกติยาว สมฺปิยายมานํ จิตฺตํ อลฺลียติ. ตสฺมา ตานิ ภาเวนฺโต ทุกฺขปฏิปทํ ปฏิปนฺโน นาม โหติ. ปฐมชฺฌานาทีนิ ปณีตสุขานิ, ตสฺมา ตานิ ปฏิปนฺโน สุขปฏิปทํ ปฏิปนฺโน นาม โหติ.

163. En el tercer discurso, 'mora contemplando lo desagradable en el cuerpo' significa que mora contemplando lo desagradable en su propio cuerpo físico, mediante el método: 'tal como es aquello [el cadáver externo], así es esto [mi cuerpo]', aplicando la percepción de los diez tipos de impurezas vistos externamente; el significado es que ve su propio cuerpo como algo impuro y repulsivo mediante el conocimiento. 'Percepción de lo repulsivo en la comida' se refiere a la percepción de repulsión en la comida sólida mediante nueve aspectos de repulsividad. 'Percepción de falta de deleite en todo el mundo' significa poseer la percepción de desencanto y hastío en toda la existencia de los tres reinos. 'Contemplación de la impermanencia en todas las formaciones' significa contemplar como impermanentes todas las formaciones de los tres planos de existencia. 'Percepción de la muerte' es la percepción surgida en relación a la muerte. 'Está bien establecida internamente' significa que está firmemente establecida en su propio interior. Con esto, se describe la visión cabal fuerte (balavavipassanā). 'Poderes de los aprendices' (sekhabalāni) son los poderes de los nobles que aún se están entrenando. El resto es evidente según el texto Pali. Los términos 'contemplando lo desagradable', etc., se mencionan para mostrar la práctica penosa; mientras que el primer jhāna y los demás se mencionan para mostrar la práctica agradable. Pues los objetos desagradables son repulsivos, y en ellos la mente, que por naturaleza busca lo placentero, no se adhiere fácilmente. Por lo tanto, quien los desarrolla se dice que sigue la práctica penosa. El primer jhāna y los siguientes son felicidades sublimes; por tanto, quien los practica se dice que sigue la práctica agradable.

อยํ ปเนตฺถ สพฺพสาธารณา อุปมา – สงฺคามาวจรปุริโส หิ ผลกโกฏฺฐกํ กตฺวา ปญฺจาวุธานิ สนฺนยฺหิตฺวา สงฺคามํ ปวิสติ, โส อนฺตรา วิสฺสมิตุกาโม ผลกโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา วิสฺสมติ เจว ปานโภชนาทีนิ จ ปฏิเสวติ. ตโต ปุน สงฺคามํ ปวิสิตฺวา กมฺมํ กโรติ. ตตฺถ สงฺคาโม วิย กิเลสสงฺคาโม ทฏฺฐพฺโพ, ผลกโกฏฺฐโก วิย ปญฺจนิสฺสยพลานิ, สงฺคามปวิสนปุริโส วิย โยคาวจโร, ปญฺจาวุธสนฺนาโห วิย วิปสฺสนาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ, สงฺคามํ ปวิสนกาโล วิย วิปสฺสนาย กมฺมกรณกาโล, วิสฺสมิตุกามสฺส ผลกโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา วิสฺสมนปานโภชนานิ ปฏิเสวนกาโล วิย [Pg.345] วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส นิรสฺสาทกฺขเณ ปญฺจ พลานิ นิสฺสาย จิตฺตํ สมฺปหํสนกาโล, วิสฺสมิตฺวา ขาทิตฺวา ปิวิตฺวา จ ปุน สงฺคามสฺส ปวิสนกาโล วิย ปญฺจหิ พเลหิ จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา ปุน วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตคฺคหณกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต พลานิ เจว อินฺทฺริยานิ จ มิสฺสกาเนว กถิตานีติ.

Aquí hay un símil común a todas [las prácticas]: un guerrero habituado al campo de batalla construye un refugio de tablones, se equipa con cinco armas y entra en combate. Cuando desea descansar, entra en el refugio de tablones, descansa y consume bebidas y alimentos. Luego, entra de nuevo en la batalla y realiza su labor. En este símil, la batalla debe verse como la batalla contra las impurezas (kilesas); el refugio de tablones como los cinco poderes que conducen a la liberación; el guerrero como el practicante (yogāvacaro); el equiparse con cinco armas como las cinco facultades de la visión cabal; el momento de entrar en batalla como el momento de realizar la labor de la visión cabal; el momento en que, deseando descansar, entra en el refugio para descansar y alimentarse, como el momento en que el practicante, cuando su surgimiento mental carece de entusiasmo, anima su mente apoyándose en los cinco poderes; y el momento en que, tras descansar, comer y beber, entra de nuevo en batalla, debe entenderse como el momento en que, habiendo animado su mente con los cinco poderes, realiza de nuevo la labor de la visión cabal, se libera del ciclo y alcanza el estado de Arahat. En este sutta, los poderes y las facultades se describen de manera mixta [tanto mundanos como supramundanos]. Así concluye el comentario al tercer sutta.

๔. ปฐมขมสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Primer Discurso sobre la Tolerancia (Paṭhamakhama Sutta)

๑๖๔. จตุตฺเถ อกฺขมาติ อนธิวาสิกปฏิปทา. ขมาติ อธิวาสิกปฏิปทา. ทมาติ อินฺทฺริยทมนปฏิปทา. สมาติ อกุสลวิตกฺกานํ วูปสมนปฏิปทา. โรสนฺตํ ปฏิโรสตีติ ฆฏฺเฏนฺตํ ปฏิฆฏฺเฏติ. ภณฺฑนฺตํ ปฏิภณฺฑตีติ ปหรนฺตํ ปฏิปหรติ. ปญฺจมฉฏฺฐานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

164. En el cuarto discurso, 'intolerante' (akkhamā) se refiere a la práctica de quien no soporta [insultos, etc.]. 'Tolerante' (khamā) es la práctica de quien soporta [tales cosas]. 'Autocontrolado' (damā) es la práctica de domar las facultades. 'Pacificador' (samā) es la práctica de calmar los pensamientos insalubres. 'Devuelve la ofensa a quien lo ofende' significa que responde con hostilidad a quien lo molesta. 'Devuelve la agresión a quien lo agrede' significa que golpea a quien lo golpea. El quinto y el sexto discurso tienen significados evidentes.

๗. มหาโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Discurso sobre Mahā Moggallāna

๑๖๗. สตฺตเม มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา อเหสุํ, อรหตฺตมคฺโค ทุกฺขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ. ตสฺมา เอวมาห – ‘‘ยายํ ปฏิปทา ทุกฺขา ขิปฺปาภิญฺญา, อิมํ เม ปฏิปทํ อาคมฺม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ.

167. En el séptimo sutta, los tres senderos inferiores del venerable Mahāmoggallāna fueron de práctica agradable y conocimiento lento; el sendero de la condición de arahant fue de práctica dolorosa y conocimiento rápido. Por eso dijo: 'A través de esta práctica dolorosa y conocimiento rápido, habiendo llegado a esta práctica, mi mente se liberó de las impurezas sin aferramiento'.

๘. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Sāriputta Sutta

๑๖๘. อฏฺฐเม ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, อรหตฺตมคฺโค สุขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ. ตสฺมา ‘‘ยายํ ปฏิปทา สุขา ขิปฺปาภิญฺญา’’ติ อาห. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ มิสฺสิกาว ปฏิปทา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

168. En el octavo sutta, los tres senderos inferiores del venerable General del Dhamma fueron de práctica agradable y conocimiento lento; el sendero de la condición de arahant fue de práctica agradable y conocimiento rápido. Por lo tanto, dijo: 'esta práctica es agradable y de conocimiento rápido'. Debe entenderse que en ambos suttas se explican prácticas que combinan lo mundano y lo supramundano.

๙. สสงฺขารสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Sasaṅkhāra Sutta

๑๖๙. นวเม ปฐมทุติยปุคฺคลา สุกฺขวิปสฺสกา สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สงฺขารนิมิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ. เตสุ เอโก วิปสฺสนินฺทฺริยานํ พลวตฺตา อิเธว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, เอโก อินฺทฺริยานํ ทุพฺพลตาย [Pg.346] อิธ อสกฺโกนฺโต อนนฺตเร อตฺตภาเว ตเทว มูลกมฺมฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สงฺขารนิมิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, ตติยจตุตฺถา สมถยานิกา. เตสํ เอโก อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อินฺทฺริยานํ พลวตฺตา อิเธว กิเลเส เขเปติ, เอโก อินฺทฺริยานํ ทุพฺพลตฺตา อิธ อสกฺโกนฺโต อนนฺตเร อตฺตภาเว ตเทว มูลกมฺมฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน กิเลเส เขเปตีติ เวทิตพฺโพ.

169. En el noveno sutta, las personas primera y segunda son practicantes de visión cabal pura, quienes establecen el signo de las formaciones mediante el esfuerzo y la aplicación diligente. Entre ellas, una persona alcanza el parinibbāna mediante la extinción de las impurezas en esta misma vida debido a la fuerza de sus facultades de visión cabal; la otra, incapaz de lograrlo aquí por la debilidad de sus facultades, habiendo recuperado ese mismo tema de meditación original en la existencia inmediatamente posterior, alcanza el parinibbāna mediante la extinción de las impurezas estableciendo el signo de las formaciones con esfuerzo y aplicación. Las personas tercera y cuarta son aquellas que tienen la tranquilidad como vehículo. De ellas, una agota las impurezas en esta misma vida sin necesidad de esfuerzo ni aplicación debido a la fuerza de sus facultades de visión cabal; la otra, incapaz de hacerlo aquí por la debilidad de sus facultades, debe entenderse que las agota en la existencia inmediatamente posterior tras recuperar ese mismo tema de meditación original sin esfuerzo ni aplicación.

๑๐. ยุคนทฺธสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Yuganaddha Sutta

๑๗๐. ทสเม สมถปุพฺพงฺคมนฺติ สมถํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา. มคฺโค สญฺชายตีติ ปฐโม โลกุตฺตรมคฺโค นิพฺพตฺตติ. โส ตํ มคฺคนฺติ เอกจิตฺตกฺขณิกมคฺคสฺส อาเสวนาทีนิ นาม นตฺถิ, ทุติยมคฺคาทโย ปน อุปฺปาเทนฺโต ตเมว อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรตีติ วุจฺจติ. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมนฺติ วิปสฺสนํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา สมถํ ภาเวติ, ปกติยา วิปสฺสนาลาภี วิปสฺสนาย ฐตฺวา สมาธึ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ.

170. En el décimo sutta, 'con la tranquilidad como predecesora' significa habiendo hecho de la tranquilidad el precursor o el que va delante. 'El sendero nace' significa que surge el primer sendero supramundano. Respecto a 'él sigue ese sendero', aunque no existe la repetición para un sendero de un solo momento mental, se dice que 'lo cultiva, lo desarrolla y lo practica frecuentemente' cuando hace que surjan el segundo sendero y los posteriores. 'Con la visión cabal como predecesora' significa habiendo hecho de la visión cabal el precursor o el que va delante, desarrolla la tranquilidad; esto significa que quien posee naturalmente la visión cabal, establecido en ella, produce la concentración.

ยุคนทฺธํ ภาเวตีติ ยุคนทฺธํ กตฺวา ภาเวติ. ตตฺถ เตเนว จิตฺเตน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา เตเนว สงฺขาเร สมฺมสิตุํ น สกฺกา. อยํ ปน ยาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ, ตาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ. ยาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ, ตาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ. กถํ? ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ, สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ทุติยชฺฌานํ สมาปชฺชติ. ตโต วุฏฺฐาย ปุน สงฺขาเร สมฺมสติ. สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยชฺฌานํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ. เอวมยํ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ นาม.

'Desarrolla en tándem' significa que desarrolla habiendo unido la tranquilidad y la visión cabal. En ese estado, no es posible contemplar las formaciones con la misma mente con la que se entra en el logro meditativo. Sin embargo, este monje contempla las formaciones tanto como entra en los logros, y entra en los logros tanto como contempla las formaciones. ¿Cómo? Entra en el primer jhana; al salir de él, contempla las formaciones presentes en dicho jhana. Tras contemplar las formaciones, entra en el segundo jhana. Al salir de él, contempla de nuevo las formaciones. Tras contemplar las formaciones, entra en el tercer jhana... y así sucesivamente hasta el logro de la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción; al salir de él, contempla las formaciones. De esta manera, se dice que desarrolla la tranquilidad y la visión cabal en tándem.

ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตนฺติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ ทสวิปสฺสนุปกฺกิเลสสงฺขาเตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตํ, สุคฺคหิตนฺติ อตฺโถ. โส, อาวุโส, สมโยติ อิมินา สตฺตนฺนํ สปฺปายานํ ปฏิลาภกาโล กถิโต. ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย ตํ วิปสฺสนาวีถึ โอกฺกมิตฺวา ปวตฺตํ จิตฺตํ. อชฺฌตฺตเมว [Pg.347] สนฺติฏฺฐตีติ วิปสฺสนาวีถึ ปจฺโจตฺถริตฺวา ตสฺมึเยว โคจรชฺฌตฺตสงฺขาเต อารมฺมเณ สนฺติฏฺฐติ. สนฺนิสีทตีติ อารมฺมณวเสน สมฺมา นิสีทติ. เอโกทิ โหตีติ เอกคฺคํ โหติ. สมาธิยตีติ สมฺมา อาธิยติ สุฏฺฐปิตํ โหติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

'Agitado por la inquietud respecto al Dhamma' significa perturbado o erróneamente aprehendido debido a la inquietud conocida como las diez corrupciones de la visión cabal en los estados de tranquilidad y visión cabal. Con la frase 'ese es el momento, amigos', se describe el tiempo de obtener las siete condiciones adecuadas. 'Aquella mente' se refiere a la mente que ha entrado y procedido en el curso de la visión cabal en ese momento. 'Se establece internamente' significa que, habiendo descendido de nuevo al curso de la visión cabal, se establece firmemente en ese mismo objeto de meditación. 'Se asienta' significa que se establece correctamente en virtud del objeto. 'Se unifica' significa que se vuelve concentrada en un solo punto. 'Se concentra' significa que está bien establecida. El resto en este décimo sutta tiene un significado evidente.

ปฏิปทาวคฺโค ทุติโย.

El segundo capítulo: El Capítulo sobre la Práctica.

(๑๘) ๓. สญฺเจตนิยวคฺโค

(18) 3. Capítulo sobre la Voluntad

๑. เจตนาสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Cetanā Sutta

๑๗๑. ตติยสฺส ปฐเม กาเยติ กายทฺวาเร, กายวิญฺญตฺติยา สตีติ อตฺโถ. กายสญฺเจตนาเหตูติอาทีสุ กายสญฺเจตนา นาม กายทฺวาเร เจตนา ปกปฺปนา. สา อฏฺฐ กามาวจรกุสลวเสน อฏฺฐวิธา, อกุสลวเสน ทฺวาทสวิธาติ วีสติวิธา. ตถา วจีสญฺเจตนา, ตถา มโนสญฺเจตนา. อปิเจตฺถ นว มหคฺคตเจตนาปิ ลพฺภนฺติ. กายสญฺเจตนาเหตูติ กายสญฺเจตนาปจฺจยา. อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขนฺติ อฏฺฐกุสลกมฺมปจฺจยา นิยกชฺฌตฺเต สุขํ อุปฺปชฺชติ, ทฺวาทสอกุสลกมฺมปจฺจยา ทุกฺขํ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาปจฺจยาวาติ อวิชฺชาการเณเนว. สเจ หิ อวิชฺชา ฉาทยมานา ปจฺจโย โหติ, เอวํ สนฺเต ตีสุ ทฺวาเรสุ สุขทุกฺขานํ ปจฺจยภูตา เจตนา อุปฺปชฺชติ. อิติ มูลภูตาย อวิชฺชาย วเสเนตํ วุตฺตํ.

171. En el primer sutta del tercer capítulo, 'en el cuerpo' significa en la puerta del cuerpo, existiendo la intimación corporal. En frases como 'debido a la voluntad corporal', la 'voluntad corporal' es la intención o el esfuerzo en la puerta del cuerpo. Esta es de veinte tipos: ocho tipos de voluntad saludable de la esfera de los sentidos y doce tipos de voluntad no saludable. Lo mismo ocurre con la voluntad verbal y la voluntad mental. Además, en la voluntad mental también se incluyen las nueve voliciones de las esferas superiores. 'Debido a la voluntad corporal' significa por la condición de la voluntad corporal. 'Surge internamente placer o dolor' significa que el placer surge en la propia continuidad por la condición de los ocho tipos de kamma saludable, y el dolor por la condición de los doce tipos de kamma no saludable. El mismo método se aplica a las demás puertas. 'Por condición de la ignorancia' significa únicamente por causa de la ignorancia. Pues es verdad que, si la ignorancia actúa como condición ocultando la realidad, surge la voluntad que condiciona el placer y el dolor en las tres puertas. Así, esto se dice en virtud de la ignorancia como raíz fundamental.

สามํ วาติอาทีสุ ปเรหิ อนาณตฺโต สยเมว อภิสงฺขโรนฺโต สามํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ นาม. ยํ ปน ปเร สมาทเปตฺวา อาณาเปตฺวา กาเรนฺติ, ตสฺส ตํ กายสงฺขารํ ปเร อภิสงฺขโรนฺติ นาม. โย ปน กุสลํ กุสลนฺติ อกุสลํ อกุสลนฺติ กุสลวิปากํ กุสลวิปาโกติ อกุสลวิปากํ อกุสลวิปาโกติ ชานนฺโต กายทฺวาเร วีสติวิธํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, อยํ สมฺปชาโน อภิสงฺขโรติ นาม. โย เอวํ อชานนฺโต อภิสงฺขโรติ, อยํ อสมฺปชาโน อภิสงฺขโรติ นาม. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย.

En frases como 'por sí mismo', quien realiza una formación sin ser ordenado por otros, actuando por iniciativa propia, se dice que realiza por sí mismo la formación corporal. Sin embargo, aquello que otros le instigan o le ordenan realizar, se dice que otros realizan esa formación corporal por él. Además, quien sabiendo que lo saludable es saludable, lo no saludable es no saludable, el resultado de lo saludable es el resultado de lo saludable y el resultado de lo no saludable es el resultado de lo no saludable, realiza los veinte tipos de formaciones corporales en la puerta del cuerpo, se dice que las realiza 'con plena conciencia'. Quien las realiza sin saberlo de tal manera, se dice que las realiza 'sin plena conciencia'. El mismo método se aplica a las demás puertas.

ตตฺถ [Pg.348] อสมฺปชานกมฺมํ เอวํ เวทิตพฺพํ – ทหรทารกา ‘‘มาตาปิตูหิ กตํ กโรมา’’ติ เจติยํ วนฺทนฺติ, ปุปฺผปูชํ กโรนฺติ, ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทนฺติ, เตสํ กุสลนฺติ อชานนฺตานมฺปิ ตํ กุสลเมว โหติ. ตถา มิคปกฺขิอาทโย ติรจฺฉานา ธมฺมํ สุณนฺติ, สงฺฆํ วนฺทนฺติ, เจติยํ วนฺทนฺติ, เตสํ ชานนฺตานมฺปิ อชานนฺตานมฺปิ ตํ กุสลเมว โหติ. ทหรทารกา ปน มาตาปิตโร หตฺถปาเทหิ ปหรนฺติ, ภิกฺขูนํ ตลสตฺติกํ อุคฺคิรนฺติ, ทณฺฑํ ขิปนฺติ, อกฺโกสนฺติ. คาวิโย ภิกฺขุสงฺฆํ อนุพนฺธนฺติ, สุนขา อนุพนฺธนฺติ, ฑํสนฺติ, สีหพฺยคฺฆาทโย อนุพนฺธนฺติ, ชีวิตา โวโรเปนฺติ. เตสํ ชานนฺตานมฺปิ อชานนฺตานมฺปิ อกุสลกมฺมํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

En este contexto, la acción realizada sin pleno conocimiento (asampajānakamma) debe entenderse de la siguiente manera: los niños pequeños, pensando: «Hagamos lo que hacen nuestros padres», rinden homenaje a una estupa (cetiya), realizan ofrendas de flores y saludan a la comunidad de monjes (bhikkhusaṅgha); aunque no sepan que esto es un acto meritorio (kusala), para ellos tal acto es ciertamente meritorio. De igual modo, los animales, como bestias y aves, escuchan el Dhamma, saludan a la comunidad de monjes y rinden homenaje a las estupas; ya sea que lo sepan o no, para ellos esto es ciertamente meritorio. Por el contrario, cuando los niños pequeños golpean a sus padres con las manos o los pies, levantan la palma de la mano contra los monjes, les lanzan palos o los insultan; o cuando las vacas persiguen a la comunidad de monjes, los perros los persiguen y muerden, o los leones y tigres los persiguen y les quitan la vida; debe entenderse que, ya sea que tengan conocimiento de ello o no, tales actos constituyen un kamma perjudicial (akusalakamma).

อิทานิ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ อายูหนเจตนา สโมธาเนตพฺพา. เสยฺยถิทํ – กายทฺวาเร สยํกตมูลิกา วีสติ เจตนา, อาณตฺติมูลิกา วีสติ, สมฺปชานมูลิกา วีสติ, อสมฺปชานมูลิกา วีสตีติ อสีติ เจตนา โหนฺติ, ตถา วจีทฺวาเร. มโนทฺวาเร ปน เอเกกสฺมิมฺปิ วิกปฺเป เอกูนตึส กตฺวา สตญฺจ โสฬส จ โหนฺติ. อิติ สพฺพาปิ ตีสุ ทฺวาเรสุ ทฺเว สตานิ ฉสตฺตติ จ เจตนา. ตา สพฺพาปิ สงฺขารกฺขนฺโธเตว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, ตํสมฺปยุตฺโต เวทยิตากาโร เวทนากฺขนฺโธ, สญฺชานนากาโร สญฺญากฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, กาโย อุปาทารูปํ, ตสฺส ปจฺจยา จตสฺโส ธาตุโย จตฺตาริ ภูตานีติ อิเม ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ นาม.

Ahora, se deben consolidar las voliciones acumulativas (āyūhanacetanā) en las tres puertas (dvāre). A saber: en la puerta del cuerpo (kāyadvāre), hay ochenta voliciones, consistentes en: veinte voliciones con raíz en la propia acción, veinte con raíz en la orden dada a otros, veinte con raíz en el pleno conocimiento (sampajāna) y veinte con raíz en la falta de conocimiento (asampajāna). De igual manera sucede en la puerta del habla (vacīdvāre). Sin embargo, en la puerta de la mente (manodvāre), contando veintinueve para cada variante, hay ciento dieciséis voliciones. Así, el total de todas las voliciones en las tres puertas es de doscientas setenta y seis. Todas ellas se clasifican únicamente dentro del agregado de las formaciones (saṅkhārakkhandha). El aspecto de la experiencia asociado con ellas es el agregado de la sensación (vedanākkhandho); el aspecto del reconocimiento es el agregado de la percepción (saññākkhandho); la conciencia misma es el agregado de la conciencia (viññāṇakkhandho); la puerta del cuerpo es la forma derivada (upādārūpaṃ) y los cuatro elementos que son sus condiciones son los cuatro grandes elementos (bhūtāni). Estos cinco agregados en su conjunto se denominan la Verdad del Sufrimiento (dukkhasacca).

อิเมสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อวิชฺชา อนุปติตาติ อิเมสุ วุตฺตปฺปเภเทสุ เจตนาธมฺเมสุ อวิชฺชา สหชาตวเสน จ อุปนิสฺสยวเสน จ อนุปติตา. เอวํ วฏฺฏญฺเจว วฏฺฏมูลิกา จ อวิชฺชา ทสฺสิตา โหติ.

Respecto a la frase: «Monjes, la ignorancia (avijjā) subyace en estos fenómenos», se refiere a que la ignorancia está presente en estas voliciones mencionadas anteriormente, tanto por medio de la condición de coexistencia (sahajātavasena) como por la condición de apoyo decisivo (upanissayavasena). De este modo, quedan expuestos tanto el ciclo de la existencia (vaṭṭa) como la ignorancia que es su raíz.

เอตฺตาวตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส อิทานิ ถุตึ กโรนฺโต อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธาติอาทิมาห. ตตฺถ อเสสวิราคนิโรธาติ อเสสวิราเคน เจว อเสสนิโรเธน จ. โส กาโย น โหตีติ ขีณาสวสฺส กาเยน กรณกมฺมํ ปญฺญายติ, เจติยงฺคณสมฺมชฺชนํ โพธิยงฺคณสมฺมชฺชนํ อภิกฺกมนํ ปฏิกฺกมนํ วตฺตานุวตฺตกรณนฺติ เอวมาทิ. กายทฺวาเร ปนสฺส วีสติ เจตนา อวิปากธมฺมตํ [Pg.349] อาปชฺชนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส กาโย น โหติ, ยํ ปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺข’’นฺติ. กายทฺวารปฺปวตฺตา หิ เจตนา อิธ กาโยติ อธิปฺเปตา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. เขตฺตนฺติอาทีนิปิ กุสลากุสลกมฺมสฺเสว นามานิ. ตญฺหิ วิปากสฺส วิรุหนฏฺฐานฏฺเฐน เขตฺตํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ, การณฏฺเฐน อายตนํ, อธิกรณฏฺเฐน อธิกรณนฺติ วุจฺจติ.

Habiendo desarrollado así la visión cabal (vipassanā) y alcanzado el estado de Arahant, el Buda, aludiendo ahora a aquel que ha extinguido las impurezas (khīṇāsava), pronuncia las palabras: «Ciertamente, debido al cese total y al desapego de la ignorancia...». Allí, «cese total y desapego» significa mediante el desapego absoluto y la cesación absoluta. La frase «ese cuerpo no existe» significa que, aunque se perciben las acciones físicas realizadas por un Arahant —tales como barrer el recinto de una estupa o de un árbol Bodhi, ir y venir, y el cumplimiento de los deberes mayores y menores—, las veinte voliciones en su puerta corporal han alcanzado el estado de no producir resultados (avipākadhammata). Por eso se dice: «Ese cuerpo no existe, condicionado por el cual surgen en su interior el placer y el dolor». Pues aquí, por «cuerpo» se entiende la volición que surge en la puerta del cuerpo. Este mismo principio se aplica a los otros dos pares. Términos como «campo» (khetta) y otros son nombres para el kamma saludable y perjudicial. En efecto, se denomina «campo» en el sentido de ser el lugar donde brota el resultado (vipāka), «fundamento» (vatthu) en el sentido de ser el punto de apoyo, «esfera» (āyatana) en el sentido de ser la causa, y «base» (adhikaraṇa) en el sentido de ser el motivo de la acción.

อิติ สตฺถา เอตฺตเกน ฐาเนน ตีหิ ทฺวาเรหิ อายูหิตกมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส กมฺมสฺส วิปจฺจนฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ จตฺตาโรเม ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตภาวปฺปฏิลาภาติ ปฏิลทฺธอตฺตภาวา. อตฺตสญฺเจตนา กมตีติ อตฺตนา ปกปฺปิตเจตนา วหติ ปวตฺตติ.

Así, el Maestro, tras mostrar en este punto el kamma acumulado a través de las tres puertas, dice ahora: «Monjes, existen estas cuatro [formas de obtener la existencia]...», con el fin de mostrar el lugar de maduración de dicho kamma. Allí, «obtención de la existencia individual» (attabhāvappaṭilābha) se refiere a las existencias obtenidas. «La propia volición se pone en marcha» (attasañcetanā kamati) significa que la volición planeada por uno mismo es la que conduce y opera.

อตฺตสญฺเจตนาเหตุ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหา กายา จุติ โหตีติอาทีสุ ขิฑฺฑาปโทสิกา เทวา อตฺตสญฺเจตนาเหตุ จวนฺติ. เตสญฺหิ นนฺทนวนจิตฺตลตาวนผารุสกวนาทีสุ ทิพฺพรติสมปฺปิตานํ กีฬนฺตานํ ปานโภชเน สติ สมฺมุสฺสติ, เต อาหารุปจฺเฉเทน อาตเป ขิตฺตมาลา วิย มิลายนฺติ. มโนปโทสิกา เทวา ปรสญฺเจตนาเหตุ จวนฺติ, เอเต จาตุมหาราชิกา เทวา. เตสุ กิร เอโก เทวปุตฺโต ‘‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ สปริวาโร รเถน วีถึ ปฏิปชฺชติ. อถญฺโญ นิกฺขมนฺโต ตํ ปุรโต คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, โภ, อยํ กปโณ อทิฏฺฐปุพฺพํ วิย เอตํ ทิสฺวา ปีติยา อุทฺธุมาโต วิย คชฺชมาโน วิย จ คจฺฉตี’’ติ กุชฺฌติ. ปุรโต คจฺฉนฺโตปิ นิวตฺติตฺวา ตํ กุทฺธํ ทิสฺวา กุทฺธา นาม สุวิชานา โหนฺตีติ กุทฺธภาวมสฺส ญตฺวา ‘‘ตฺวํ กุทฺโธ มยฺหํ กึ กริสฺสสิ, อยํ สมฺปตฺติ มยา ทานสีลาทีนํ วเสน ลทฺธา, น ตุยฺหํ วเสนา’’ติ ปฏิกุชฺฌติ. เอกสฺมิญฺหิ กุทฺเธ อิตโร อกุทฺโธ รกฺขติ, อุโภสุ ปน กุทฺเธสุ เอกสฺส โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหติ, ตสฺสปิ โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหตีติ อุโภ กนฺทนฺตานํเยว โอโรธานํ จวนฺติ. มนุสฺสา อตฺตสญฺเจตนา จ ปรสญฺเจตนา จ เหตุ จวนฺติ, อตฺตสญฺเจตนาย จ ปรสญฺเจตนาย จ เหตุภูตาย จวนฺตีติ อตฺโถ. มนุสฺสา หิ กุชฺฌิตฺวา อตฺตนาว อตฺตานํ หตฺเถหิปิ ทณฺเฑหิปิ ปหรนฺติ, รชฺชุพนฺธนาทีหิปิ พนฺธนฺติ, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ, วิสมฺปิ ขาทนฺติ, ปปาเตปิ ปตนฺติ, อุทกมฺปิ ปวิสนฺติ, อคฺคิมฺปิ ปวิสนฺติ, ปเรปิ ทณฺเฑน วา สตฺถเน วา ปหริตฺวา มาเรนฺติ. เอวํ เตสุ อตฺตสญฺเจตนาปิ ปรสญฺเจตนาปิ กมติ.

En las palabras: «Debido a su propia volición, estos seres fallecen de ese cuerpo», se refiere, por ejemplo, a los devas arruinados por el juego (khiḍḍāpadosikā), quienes fallecen por su propia volición. Es un hecho que, mientras juegan absortos en los deleites celestiales en jardines como Nandana, Cittalatā y Phārusaka, se olvidan de comer y beber; al privarse de alimento, se marchitan como flores arrojadas al calor del sol. Los devas arruinados por la mente (manopadosikā) fallecen debido a la volición de otros; estos son los devas del reino de los Cuatro Grandes Reyes. Se cuenta que uno de estos hijos de los devas, pensando: «Celebraré el festival de las constelaciones», parte en su carro con su séquito. Entonces, otro deva que sale ve al que va delante y se enoja pensando: «¡Vaya!, ¿quién es este miserable que camina como si nunca lo hubieran visto, henchido de orgullo y haciendo alarde?». El que va delante también se vuelve y, al verlo enojado, sabiendo que la ira es fácil de reconocer, se enoja a su vez diciendo: «¿Qué me harás tú con tu ira? Esta prosperidad la obtuve yo por mis propios actos de generosidad y virtud, no por tu causa». En verdad, si solo uno se enoja y el otro no, el primero se salva; pero cuando ambos se enojan, la ira de uno condiciona la del otro, y la de este a su vez condiciona la del primero, de modo que ambos fallecen mientras sus séquitos de ninfas rompen en llanto. Los seres humanos fallecen tanto por su propia volición como por la de otros. Esto significa que mueren teniendo como causa tanto su propia volición como la volición ajena. Pues los humanos, al enojarse, se dañan a sí mismos con las manos o con palos, se ahorcan con sogas, se cortan la cabeza con una espada, ingieren veneno, se lanzan por precipicios o se arrojan al agua o al fuego; y también otros los matan golpeándolos con palos o armas. Así, en ellos operan tanto la propia volición como la volición ajena.

กตเม [Pg.350] เตน เทวา ทฏฺฐพฺพาติ กตเม นาม เต เทวา ทฏฺฐพฺพาติ อตฺโถ. เตน วา อตฺตภาเวน กตเม เทวา ทฏฺฐพฺพาติปิ อตฺโถ. กสฺมา ปน เถโร อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, กึ อตฺตนา กเถตุํ นปฺปโหตีติ? ปโหติ, อิทํ ปน ปทํ อตฺตโน สภาเวน พุทฺธวิสยํ ปญฺหนฺติ เถโร น กเถสิ. เตน ทฏฺฐพฺพาติ เตน อตฺตภาเวน ทฏฺฐพฺพา. อยํ ปน ปญฺโห เหฏฺฐา กามาวจเรปิ รูปาวจเรปิ ลพฺภติ, ภวคฺเคน ปน ปริจฺฉินฺทิตฺวา กถิโต นิปฺปเทเสน กถิโต โหตีติ ภควตา เอวํ กถิโต.

"¿Cuáles son esos dioses que deben ser considerados?": esto significa "¿de qué nombre son esos dioses que deben ser considerados?". O bien, el significado es: "¿cuáles son los dioses que deben ser considerados en virtud de aquel estado de existencia (donde no hay muerte por la propia voluntad o la de otros)?". ¿Pero por qué el Thera (Sāriputta) hace esta pregunta? ¿Acaso no es capaz de responderla él mismo? Sí, es capaz; sin embargo, el Thera no expuso este punto de la pregunta por su propia cuenta, considerándolo un tema del dominio del Buda (buddhavisaya). "Por aquel (sería) considerado" significa que debe ser considerado por aquel estado de existencia. Esta pregunta se encuentra abajo tanto en el reino de los sentidos como en el de la forma; sin embargo, al ser explicada definiéndola por la cima de la existencia (bhavagga), se dice que es una enseñanza sin remanente (nippadesena). Así fue enseñada por el Bienaventurado.

อาคนฺตาโร อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถภาวํ กามาวจรปญฺจกฺขนฺธภาวเมว อาคนฺตาโร, เนว ตตฺรูปปตฺติกา น อุปรูปปตฺติกา โหนฺติ. อนาคนฺตาโร อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ ขนฺธปญฺจกํ อนาคนฺตาโร, เหฏฺฐูปปตฺติกา น โหนฺติ, ตตฺรูปปตฺติกา วา อุปรูปปตฺติกา วา ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายิโน โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เหฏฺฐิมภเว นิพฺพตฺตานํ วเสน อุปรูปปตฺติกา เวทิตพฺพา. ภวคฺเค ปเนตํ นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

"Regresan a este estado": regresan al estado de ser humano, es decir, únicamente al estado de los cinco agregados del reino de los sentidos; no renacen allí (en la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción) ni renacen en mundos de Brahma superiores. "No regresan a este estado": no regresan a estos cinco agregados del reino de los sentidos; no renacen en los reinos inferiores. El significado es que o renacen allí mismo, o renacen en mundos de Brahma superiores, o alcanzan el Parinibbāna allí mismo. Y aquí, el renacimiento superior debe entenderse con respecto a los seres nacidos en reinos inferiores. En la cima de la existencia (bhavagga), sin embargo, esto no existe. El resto es evidente en todas partes.

๒. วิภตฺติสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Vibhatti Sutta.

๑๗๒. ทุติเย อตฺถปฏิสมฺภิทาติ ปญฺจสุ อตฺเถสุ ปเภทคตํ ญาณํ. โอธิโสติ การณโส. พฺยญฺชนโสติ อกฺขรโส. อเนกปริยาเยนาติ อเนเกหิ การเณหิ. อาจิกฺขามีติ กเถมิ. เทเสมีติ ปากฏํ กตฺวา กเถมิ. ปญฺญาเปมีติ ชานาเปมิ. ปฏฺฐเปมีติ ปฏฺฐเปตฺวา ปวตฺเตตฺวา กเถมิ. วิวรามีติ วิวฏํ กตฺวา กเถมิ. วิภชามีติ วิภชิตฺวา กเถมิ. อุตฺตานีกโรมีติ คมฺภีรํ อุตฺตานกํ กตฺวา กเถมิ. โส มํ ปญฺเหนาติ โส มํ ปญฺเหน อุปคจฺฉตุ. อหํ เวยฺยากรเณนาติ อหมสฺส ปญฺหกถเนน จิตฺตํ อาราเธสฺสามิ. โย โน ธมฺมานํ สุกุสโลติ โย อมฺหากํ อธิคตธมฺมานํ สุกุสโล สตฺถา, โส เอส สมฺมุขีภูโต. ยทิ มยา อตฺถปฏิสมฺภิทา น สจฺฉิกตา, ‘‘สจฺฉิกโรหิ ตาว สาริปุตฺตา’’ติ วตฺวา มํ ปฏิพาหิสฺสตีติ สตฺถุ ปุรโต นิสินฺนโกว สีหนาทํ นทติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมาสุ จ ปน ปฏิสมฺภิทาสุ ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา โลกิยา, อตฺถปฏิสมฺภิทา โลกิยโลกุตฺตราติ.

172. En el segundo sutta, "conocimiento analítico del significado" (atthapaṭisambhidā) es el conocimiento que ha alcanzado la distinción en cinco tipos de significados. "Limitadamente" (odhisoti) significa por medio de causas. "Por medio de la expresión" (byañjanasoti) significa por medio de las letras. "Por muchos métodos" (anekapariyāyenāti) significa por muchas causas. "Informo" significa hablo. "Enseño" significa hablo tras haberlo hecho evidente. "Manifiesto" significa hago saber. "Establezco" significa hablo habiéndolo establecido y puesto en marcha. "Abro" significa hablo habiéndolo descubierto. "Analizo" significa hablo habiéndolo dividido. "Hago evidente" significa hablo habiendo hecho claro el significado profundo. "Él con una pregunta para mí" significa: "que aquel que tenga dudas se acerque a mí con una pregunta". "Yo con la explicación" significa: "yo complaceré el corazón de aquel hombre con la respuesta a su pregunta". "Aquel que es muy experto en nuestras enseñanzas" significa: aquel Maestro que es extremadamente experto en las enseñanzas alcanzadas por nosotros; él está aquí presente. (Sāriputta pensó:) "Si yo no hubiera realizado el conocimiento analítico del significado, el Maestro, diciendo 'Sāriputta, realízalo primero', me lo prohibiría". Así, sentado frente al Maestro, lanza su rugido de león. Por este método debe entenderse el significado en todas partes. Además, de estos conocimientos analíticos, tres son mundanos, mientras que el conocimiento analítico del significado es tanto mundano como supramundano.

๓. มหาโกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Mahākoṭṭhika Sutta.

๑๗๓. ตติเย [Pg.351] ผสฺสายตนานนฺติ ผสฺสากรานํ, ผสฺสสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานานนฺติ อตฺโถ. อตฺถญฺญํ กิญฺจีติ เอเตสุ อเสสโต นิรุทฺเธสุ ตโต ปรํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กิเลโส อตฺถีติ ปุจฺฉติ. นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิธาปิ ‘‘อปฺปมตฺตโกปิ กิเลโส นตฺถี’’ติ ปุจฺฉติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเม ปน จตฺตาโรปิ ปญฺเห สสฺสตุจฺเฉทเอกจฺจสสฺสตอมราวิกฺเขปวเสน ปุจฺฉติ. เตนสฺส เถโร ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ ปฏิพาหนฺโต มา เหวนฺติ อาห. เอตฺถ หิอิติ นิปาตมตฺตํ, เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ. อตฺตูปลทฺธิวเสเนว ‘‘อตฺถญฺญํ กิญฺจิ อญฺโญ โกจิ อตฺตา นาม อตฺถี’’ติ สสฺสตาทิอากาเรน ปุจฺฉติ. กึ ปเนส อตฺตูปลทฺธิโกติ? น อตฺตูปลทฺธิโก. เอวํลทฺธิโก ปน ตตฺเถโก ภิกฺขุ นิสินฺโน, โส ปุจฺฉิตุํ น สกฺโกติ. ตสฺส ลทฺธึ วิสฺสชฺชาปนตฺถํ เอวํ ปุจฺฉติ. เยปิ จ อนาคเต เอวํลทฺธิกา ภวิสฺสนฺติ, เตสํ ‘‘พุทฺธกาเลเปโส ปญฺโห มหาสาวเกหิ วิสฺสชฺชิโต’’ติ วจโนกาสุปจฺเฉทนตฺถํ ปุจฺฉติเยว.

173. En el tercero, "bases del contacto" (phassāyatanāni) significa las bases de las formas de contacto, los lugares de origen del contacto. "¿Alguna otra cosa?" (atthaññaṃ kiñcīti): pregunta si, cuando estas bases cesan por completo, después de eso existe alguna impureza (kilesa), por mínima que sea. En "no hay nada más" (natthaññaṃ kiñcīti), también pregunta: "¿Acaso no hay ninguna impureza, ni siquiera mínima?". En los otros dos casos se aplica el mismo método. Él hace estas cuatro preguntas basándose en las visiones de eternismo, aniquilacionismo, eternismo parcial y el titubeo infinito (amarāvikkhepa). Por ello, el Thera, deseando refutar cada pregunta planteada, dijo "no digas eso" (mā hevaṃ). Aquí "hi" es solo una partícula; el significado es "no hables así". Pregunta de manera eterna, etc., basándose únicamente en la percepción de un yo: "¿existe algún otro estado de existencia que sea un yo?". ¿Acaso este venerable (Koṭṭhika) posee la percepción de un yo? No la posee. Sin embargo, un monje con tal visión estaba sentado allí, pero no era capaz de preguntar. Pregunta así para resolver la visión de ese monje. También pregunta para cortar la oportunidad de hablar a quienes en el futuro tengan tales visiones, para que se diga: "Incluso en tiempos del Buda, esta pregunta fue resuelta por los grandes discípulos".

อปฺปปญฺจํ ปปญฺเจตีติ น ปปญฺเจตพฺพฏฺฐาเน ปปญฺจํ กโรติ, อนาจริตพฺพํ มคฺคํ จรติ. ตาวตา ปปญฺจสฺส คตีติ ยตฺตกา ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ คติ, ตตฺตกาว ตณฺหาทิฏฺฐิมานปฺปเภทสฺส ปปญฺจสฺส คติ. ฉนฺนํ, อาวุโส, ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา ปปญฺจนิโรโธ ปปญฺจวูปสโมติ เอเตสุ ฉสุ อายตเนสุ สพฺพโส นิรุทฺเธสุ ปปญฺจาปิ นิรุทฺธาว โหนฺติ, วูปสนฺตาว โหนฺตีติ อตฺโถ. อารุปฺเป ปน ปุถุชฺชนเทวตานํ กิญฺจาปิ ปญฺจ ผสฺสายตนานิ นิรุทฺธานิ, ฉฏฺฐสฺส ปน อนิรุทฺธตฺตา ตโยปิ ปปญฺจา อปฺปหีนาว. อปิจ ปญฺจโวการภววเสเนว ปญฺโห กถิโตติ. จตุตฺเถ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

"Prolifera lo que no debe ser proliferado": hace proliferación (papañca) en lo que no debe ser proliferado; recorre un camino que no debe ser transitado. "Tanto como el alcance de la proliferación": en la medida en que hay proceso de las seis bases del contacto, en esa misma medida hay proceso de la proliferación, consistente en el deseo, los puntos de vista y el orgullo. "Amigo, con el cese y desvanecimiento total de las seis bases del contacto, hay cese de la proliferación, apaciguamiento de la proliferación": el significado es que cuando estas seis bases cesan por completo, las proliferaciones también cesan y se apaciguan. Sin embargo, en el reino inmaterial (āruppa), aunque las cinco bases del contacto hayan cesado para las deidades mundanas, debido a que la sexta (base de la mente) no ha cesado, las tres proliferaciones aún no han sido abandonadas. Además, la pregunta fue planteada únicamente en función del reino de los cinco agregados. En el cuarto sutta, el significado debe entenderse por este mismo método.

๕. อุปวาณสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Upavāṇa Sutta.

๑๗๕-๑๗๖. ปญฺจเม วิชฺชายนฺตกโร โหตีติ วิชฺชาย วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกโร โหติ, สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ กตฺวา ติฏฺฐตีติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สอุปาทาโนติ สคหโณว หุตฺวา. อนฺตกโร อภวิสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กตฺวา ฐิโต อภวิสฺส. จรณสมฺปนฺโนติ ปนฺนรสธมฺมเภเทน จรเณน สมนฺนาคโต. ยถาภูตํ ชานํ [Pg.352] ปสฺสํ อนฺตกโร โหตีติ ยถาสภาวํ มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา ปสฺสิตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กตฺวา ฐิโต นาม โหตีติ อรหตฺตนิกูเฏน ปญฺหํ นิฏฺฐเปสิ. ฉฏฺฐํ เหฏฺฐา เอกกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

175-176. En el quinto, "con el conocimiento pone fin" significa que con el conocimiento (vijjā) pone fin al sufrimiento del ciclo; permanece habiendo delimitado y finalizado todo el sufrimiento del ciclo. En las palabras restantes se aplica el mismo método. "Con apego" (saupādāno) significa habiendo estado con asimiento. "Habría puesto fin" significa que habría permanecido habiendo puesto fin al sufrimiento del ciclo. "Dotado de conducta" (caraṇasampanno) significa dotado de la conducta que se divide en quince cualidades. "Conociendo y viendo las cosas como realmente son, pone fin" significa que tras haber conocido y visto según la propia naturaleza con la sabiduría del camino, se dice que permanece habiendo puesto fin al sufrimiento del ciclo. Así concluyó la pregunta estableciendo como cima el fruto del estado de Arahant. El sexto debe entenderse según el método mencionado en el comentario del Ekakanipāta.

๗. ราหุลสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Rāhula Sutta.

๑๗๗. สตฺตเม อชฺฌตฺติกาติ เกสาทีสุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการลกฺขณา ปถวีธาตุ. พาหิราติ พหิทฺธา อนินฺทฺริยพทฺเธสุ ปาสาณปพฺพตาทีสุ ถทฺธาการลกฺขณา ปถวีธาตุ. อิมินาว นเยน เสสาปิ ธาตุโย เวทิตพฺพา. เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตาติ อิทํ ตยํ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพนฺติ เหตุนา การเณน มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตพฺพํ. ทิสฺวาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตฺวา. อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ มคฺควชฺฌตณฺหํ สมูลกํ ฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ วิวตฺตยิ อุพฺพตฺเตตฺวา ปชหิ. สมฺมา มานาภิสมยาติ เหตุนา การเณน นววิธสฺส มานสฺส ปหานาภิสมยา. อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขํ ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ อกาสิ, กตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. อิติ สตฺถารา สํยุตฺตมหานิกาเย ราหุโลวาเท (สํ. นิ. ๓.๙๑ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา, จูฬราหุโลวาเทปิ (ม. นิ. ๓.๔๑๖ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา, อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาเท (ม. นิ. ๒.๑๐๗ อาทโย) ทหรสฺเสว สโต มุสาวาทา เวรมณี กถิตา, มหาราหุโลวาเท (ม. นิ. ๒.๑๑๓ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา. อิมสฺมึ องฺคุตฺตรมหานิกาเย อยํ จตุโกฏิกสุญฺญตา นาม กถิตาติ.

177. En el séptimo [sutta], 'interna' (ajjhattikā) se refiere al elemento tierra (pathavīdhātu) caracterizado por la solidez en las veinte partes del cuerpo, como el cabello, etc. 'Externa' (bāhirā) se refiere al elemento tierra caracterizado por la solidez en las cosas externas no conectadas con las facultades sensoriales, como piedras, montañas, etc. De esta misma manera deben entenderse los demás elementos. 'Esto no es mío, esto no soy yo, esto no es mi yo' (netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā); estas tres frases se dicen con el propósito de rechazar el aferramiento al deseo, al orgullo y a los puntos de vista (taṇhā-māna-diṭṭhi). 'Debe verse con la sabiduría correcta' (sammappaññāya daṭṭhabbaṃ) significa que debe verse con la sabiduría del sendero (maggapaññā) por medio de la causa adecuada. 'Habiendo visto' (disvā) significa habiendo visto con la sabiduría del sendero junto con la visión cabal (vipassanā). 'Cortó el deseo' (acchecchi taṇhaṃ) significa que cortó de raíz el deseo que debe ser abandonado por el sendero. 'Superó los grilletes' (vivattayi saṃyojanaṃ) significa que superó los diez tipos de grilletes, abandonándolos por completo. 'Por la correcta realización del abandono del orgullo' (sammā mānābhisamayā) significa por la realización del abandono de los nueve tipos de orgullo mediante la causa adecuada. 'Puso fin al sufrimiento' (antamakāsi dukkhassa) significa que hizo que el sufrimiento de la ronda de renacimientos (vaṭṭadukkhaṃ) fuera delimitado y finalizado; este es el significado. Así, el Maestro enseñó la visión cabal en el Rāhulovāda Sutta del Saṃyutta Nikāya; también en el Cūḷarāhulovāda Sutta se enseñó la visión cabal; en el Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta enseñó la abstención de la mentira a Rāhula cuando aún era joven; en el Mahārāhulovāda Sutta se enseñó la visión cabal. En este Aṅguttara Nikāya, se ha enseñado esta [práctica] llamada el vacío de las cuatro categorías (catukoṭikasuññatā).

๘. ชมฺพาลีสุตฺตวณฺณนา

8. Explicación del Jambālī Sutta

๑๗๘. อฏฺฐเม สนฺตํ เจโตวิมุตฺตินฺติ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ อญฺญตรํ สมาปตฺตึ. สกฺกายนิโรธนฺติ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตสฺส สกฺกายสฺส นิโรธํ, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. น ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณวเสน น ปกฺขนฺทติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. น ปาฏิกงฺโขติ น ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. เลปคเตนาติ เลปมกฺขิเตน.

178. En el octavo, 'la pacífica liberación de la mente' (santaṃ cetovimuttiṃ) se refiere a cualquiera de las ocho realizaciones (samāpattīnaṃ). 'El cese de la identidad' (sakkāyanirodhaṃ) significa el cese de la identidad conocida como la ronda de renacimientos en los tres planos; es decir, el Nibbāna. 'No se lanza' (na pakkhandati) significa que no entra [en el objeto] por medio del apoyo (ārammaṇa). El mismo método se aplica a las demás palabras. 'No es de esperar' (na pāṭikaṅkho) significa que no debe esperarse. 'Con [la mano] untada de pegamento' (lepagatena) significa untada con una sustancia adhesiva.

อิมสฺมิญฺจ [Pg.353] ปนตฺเถ นทีปารํ คนฺตุกามปุริโสปมฺมํ อาหริตพฺพํ – เอโก กิร ปุริโส จณฺฑโสตาย วาฬมจฺฉากุลาย นทิยา ปารํ คนฺตุกาโม ‘‘โอริมํ ตีรํ สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยํ, กึ นุ โข กตฺวา ปารํ คมิสฺสามี’’ติ ปฏิปาฏิยา ฐิเต อฏฺฐ กกุธรุกฺเข ทิสฺวา ‘‘สกฺกา อิมาย รุกฺขปฏิปาฏิยา คนฺตุ’’นฺติ มนสิกตฺวา ‘‘กกุธรุกฺขา นาม มฏฺฐสาขา โหนฺติ, สาขาย หตฺถา น สณฺฐเหยฺยุ’’นฺติ นิคฺโรธปิลกฺขรุกฺขาทีนํ อญฺญตรสฺส ลาขาย หตฺถปาเท มกฺเขตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน เอกํ สาขํ คณฺหิ. หตฺโถ ตตฺเถว ลคิ. ปุน วามหตฺเถน ทกฺขิณปาเทน วามปาเทนาติ จตฺตาโรปิ หตฺถปาทา ตตฺเถว ลคึสุ. โส อโธสิโร ลมฺพมาโน อุปรินทิยํ เทเว วุฏฺเฐ ปุณฺณาย นทิยา โสเต นิมุคฺโค กุมฺภีลาทีนํ ภกฺโข อโหสิ.

Y en este contexto, debe traerse el símil del hombre que desea ir a la otra orilla del río: se dice que un hombre, deseando cruzar un río de corriente violenta y lleno de peces feroces, pensó: 'La orilla cercana es peligrosa y temible, la orilla lejana es segura y sin temores; ¿cómo podré cruzar?'. Al ver ocho árboles kakudha alineados, pensó: 'Es posible cruzar por esta hilera de árboles'. Pero luego reflexionó: 'Los árboles kakudha tienen ramas lisas, las manos no se sostendrán en la rama'. Entonces, untó sus manos y pies con la resina de un árbol como el higuerón o el pilakkha y agarró una rama con la mano derecha. La mano se quedó pegada allí mismo. Luego, con la mano izquierda, el pie derecho y el pie izquierdo; así, sus cuatro extremidades se quedaron pegadas allí. Colgando boca abajo, cuando llovió río arriba y el río se desbordó, fue sumergido por la corriente y se convirtió en alimento para cocodrilos y otras criaturas.

ตตฺถ นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ ทฏฺฐพฺพํ, โสตสฺส ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย โยคาวจโร, โอริมตีรํ วิย สกฺกาโย, ปาริมตีรํ วิย นิพฺพานํ, ปฏิปาฏิยา ฐิตา อฏฺฐ กกุธรุกฺขา วิย อฏฺฐ สมาปตฺติโย, เลปมกฺขิเตน หตฺเถน สาขาคหณํ วิย ฌานวิปสฺสนานํ ปาริปนฺถิเก อโสเธตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนํ, จตูหิ หตฺถปาเทหิ สาขาย พทฺธสฺส โอลมฺพนํ วิย ปฐมชฺฌาเน นิกนฺติยา ลคฺคกาโล, อุปริโสเต วุฏฺฐิ วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ กิเลสานํ อุปฺปนฺนกาโล, นทิยา ปุณฺณาย โสเต นิมุคฺคสฺส กุมฺภีลาทีนํ ภกฺขภูตกาโล วิย สํสารโสเต นิมุคฺคสฺส จตูสุ อปาเยสุ ทุกฺขานุภวนกาโล เวทิตพฺโพ.

Aquí, la corriente del río debe verse como la corriente del saṃsāra; el hombre que desea cruzar la corriente es el practicante (yogāvacaro); la orilla cercana es la identidad (sakkāyo); la orilla lejana es el Nibbāna; los ocho árboles kakudha alineados son las ocho realizaciones (samāpattiyo); agarrar la rama con la mano untada de pegamento es entrar en las realizaciones sin haber limpiado los obstáculos para el jhana y la visión cabal; el tiempo en que queda colgando atado a la rama por sus cuatro extremidades es el momento en que queda atrapado por el apego (nikanti) al primer jhana; la lluvia río arriba es el momento en que surgen las impurezas en las seis puertas; el momento en que es sumergido por la corriente desbordada y se convierte en alimento de cocodrilos debe entenderse como el momento en que, sumergido en la corriente del saṃsāra, experimenta el sufrimiento en los cuatro estados de privación (apāyesu).

สุทฺเธน หตฺเถนาติ สุโธเตน ปริสุทฺธหตฺเถน. อิมสฺมิมฺปิ อตฺเถ ตาทิสเมว โอปมฺมํ กาตพฺพํ – ตเถว หิ ปารํ คนฺตุกาโม ปุริโส ‘‘กกุธรุกฺขา นาม มฏฺฐสาขา, กิลิฏฺฐหตฺเถน คณฺหนฺตสฺส หตฺโถ ปริคเลยฺยา’’ติ หตฺถปาเท สุโธเต กตฺวา เอกํ สาขํ คณฺหิตฺวา ปฐมํ รุกฺขํ อารุฬฺโห. ตโต โอตริตฺวา ทุติยํ…เป… ตโต โอตริตฺวา อฏฺฐมํ, อฏฺฐมรุกฺขโต โอตริตฺวา ปาริมตีเร เขมนฺตภูมึ คโต.

'Con la mano limpia' significa con la mano bien lavada y pura. En este sentido debe aplicarse el mismo símil: del mismo modo, el hombre que deseaba cruzar, pensando: 'Los árboles kakudha tienen ramas lisas, si las agarro con la mano sucia, la mano se resbalará', lavó bien sus manos y pies, agarró una rama y subió al primer árbol. Luego bajó de ese y subió al segundo... hasta que, bajando del octavo árbol, llegó a la tierra segura de la otra orilla.

ตตฺถ ‘‘อิเมหิ รุกฺเขหิ ปาริมตีรํ คมิสฺสามี’’ติ ตสฺส ปุริสสฺส จินฺติตกาโล วิย โยคิโน ‘‘อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต [Pg.354] วุฏฺฐาย อรหตฺตํ คมิสฺสามี’’ติ จินฺติตกาโล, สุทฺเธน หตฺเถน สาขาคหณํ วิย ฌานวิปสฺสนานํ ปาริปนฺถิกธมฺเม โสเธตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนํ. ตตฺถ ปฐมรุกฺขาโรหณกาโล วิย ปฐมชฺฌานสมาปตฺติกาโล, ปฐมรุกฺขโต โอรุยฺห ทุติยํ อารุฬฺหกาโล วิย ปฐมชฺฌาเน นิกนฺติยา อพทฺธสฺส ตโต วุฏฺฐาย ทุติยชฺฌานสมาปนฺนกาโล…เป… สตฺตมรุกฺขโต โอรุยฺห อฏฺฐมํ อารุฬฺหกาโล วิย อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยํ นิกนฺติยา อพทฺธสฺส ตโต วุฏฺฐาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปนฺนกาโล. อฏฺฐมรุกฺขโต โอรุยฺห ปาริมตีรํ เขมนฺตภูมึ คตกาโล วิย เนวสญฺญานาสญฺญายตเน นิกนฺติยา อพทฺธสฺส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตกาโล เวทิตพฺโพ.

Allí, el momento en que aquel hombre pensó: 'Cruzaré a la otra orilla por medio de estos árboles' es como el momento en que el yogui piensa: 'Entraré en las ocho realizaciones y, al salir de ellas, alcanzaré el estado de Arahant'. Agarrar la rama con la mano limpia es como entrar en las realizaciones habiendo limpiado los estados que son obstáculos para el jhana y la visión cabal. El momento de subir al primer árbol es como el momento de alcanzar el primer jhana. El momento de bajar del primer árbol y subir al segundo es como el momento en que, sin estar atado por el apego (nikanti) al primer jhana, sale de él y entra en el segundo jhana... y así sucesivamente... el momento de bajar del séptimo árbol y subir al octavo es como el momento en que, sin estar atado por el apego a la realización de la esfera de la nada, sale de ella y entra en la realización de la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción. El momento de bajar del octavo árbol y llegar a la tierra segura de la otra orilla debe entenderse como el momento en que, sin estar atado por el apego a la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción, sale de esa realización, contempla las formaciones (saṅkhāre) y alcanza el estado de Arahant.

อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิ กโรตีติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณภูตาย คณพหลมหาอวิชฺชาย ปเภทสงฺขาตํ อรหตฺตํ มนสิ กโรติ. น ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณวเสเนว น ปกฺขนฺทติ. ชมฺพาลีติ คามโต นิกฺขนฺตสฺส มหาอุทกสฺส ปติฏฺฐานภูโต มหาอาวาโฏ. อเนกวสฺสคณิกาติ คามสฺส วา นครสฺส วา อุปฺปนฺนกาเลเยว อุปฺปนฺนตฺตา อเนกานิ วสฺสคณานิ อุปฺปนฺนาย เอติสฺสาติ อเนกวสฺสคณิกา. อายมุขานีติ จตสฺโส ปวิสนกนฺทรา. อปายมุขานีติ อปวาหนจฺฉิทฺทานิ. น อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโขติ น ปาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. น หิ ตโต อุทกํ อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ คเหตฺวา มหาสมุทฺทํ ปาปุณาติ.

"Considera la destrucción de la ignorancia" significa que considera el estado de Arahat, el cual se define como la destrucción de la gran y densa ignorancia que consiste en la falta de conocimiento respecto a ocho puntos. "No se lanza" significa que no se lanza impulsado únicamente por el objeto. "Jambālī" es una gran fosa que sirve como lugar de depósito para una gran cantidad de agua que fluye desde una aldea. "De muchos años" significa que ha existido durante muchos grupos de años, habiendo surgido en el mismo momento en que surgió la aldea o la ciudad. "Canales de entrada" son cuatro conductos de entrada. "Canales de salida" son aperturas de drenaje. "No se espera la rotura del terraplén" significa que no debe esperarse la rotura del terraplén. Pues el agua no se eleva desde allí, no rompe el terraplén, ni arrastra los desechos para llegar al gran océano.

อิมสฺส ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อุยฺยานคเวสกโอปมฺมํ อาหริตพฺพํ. เอโก กิร นครวาสิโก กุลปุตฺโต อุยฺยานํ คเวสนฺโต นครโต นาติทูเร นจฺจาสนฺเน มหนฺตํ ชมฺพาลึ อทฺทส. โส ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน รมณียํ อุยฺยานํ ภวิสฺสตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา กุทฺทาลํ อาทาย จตฺตาริปิ กนฺทรานิ ปิธาย อปวาหนจฺฉิทฺทานิ วิวริตฺวา อฏฺฐาสิ. เทโว น สมฺมา วสฺสิ, อวเสสอุทกํ อปวาหนจฺฉิทฺเทน ปริสฺสวิตฺวา คตํ. จมฺมขณฺฑปิโลติกาทีนิ ตตฺเถว ปูติกานิ ชาตานิ, ปาณกา สณฺฐิตา, สมนฺตา อนุปคมนียา ชาตา. อุปคตานมฺปิ นาสาปุเฏ ปิธาย ปกฺกมิตพฺพํ โหติ[Pg.355]. โส กติปาเหน อาคนฺตฺวา ปฏิกฺกมฺม ฐิโต โอโลเกตฺวา ‘‘น สกฺกา อุปคนฺตุ’’นฺติ ปกฺกามิ.

Para aclarar este significado, debe citarse el símil de quien busca un jardín. Se dice que un hijo de buena familia, habitante de una ciudad, buscando un jardín, vio una gran fosa no muy lejos ni muy cerca de la ciudad. Pensando "en este lugar habrá un jardín encantador", tomó una azada, cerró los cuatro canales y abrió las aperturas de drenaje, y se quedó allí. La lluvia no cayó adecuadamente; el agua restante se filtró por la abertura de drenaje y se fue. Trozos de cuero, trapos y cosas similares se pudrieron allí mismo, surgieron gusanos y los alrededores se volvieron intransitables. Incluso quienes se acercaban tenían que irse tapándose la nariz. Él, habiendo regresado después de unos días, se detuvo, observó y se fue pensando: "No es posible acercarse".

ตตฺถ นครวาสี กุลปุตฺโต วิย โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ, อุยฺยานํ คเวสนฺเตน คามทฺวาเร ชมฺพาลิยา ทิฏฺฐกาโล วิย จาตุมหาภูติกกาโย, อายมุขานํ ปิหิตกาโล วิย ธมฺมสฺสวโนทกสฺส อลทฺธกาโล, อปายมุขานํ วิวฏกาโล วิย ฉทฺวาริกสํวรสฺส วิสฺสฏฺฐกาโล, เทวสฺส สมฺมา อวุฏฺฐกาโล วิย สปฺปายกมฺมฏฺฐานสฺส อลทฺธกาโล, อวเสสอุทกสฺส อปายมุเขหิ ปริสฺสวิตฺวา คตกาโล วิย อพฺภนฺตเร คุณานํ ปริหีนกาโล, อุทกสฺส อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปาปุณิตุํ อสมตฺถกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาปาฬึ ภินฺทิตฺวา กิเลสราสึ วิธมิตฺวา นิพฺพานํ สจฺฉิกาตุํ อสมตฺถกาโล, จมฺมขณฺฑปิโลติกาทีนํ ตตฺเถว ปูติภาโว วิย อพฺภนฺตเร ราคาทิกิเลเสหิ ปริปูริตกาโล, ตสฺส อาคนฺตฺวา ทิสฺวา วิปฺปฏิสาริโน คตกาโล วิย วฏฺฏสมงฺคิปุคฺคลสฺส วฏฺเฏ อภิรตกาโล เวทิตพฺโพ.

Aquí, el practicante debe ser visto como el hijo de buena familia de la ciudad; el cuerpo compuesto por los cuatro grandes elementos es como el momento en que el buscador de un jardín vio la fosa en la entrada de la aldea; el momento en que no se obtiene el agua de la escucha del Dhamma es como el momento en que se cerraron los canales de entrada; el momento en que se descuida el autocontrol de las seis puertas es como el momento en que se abrieron los canales de salida; el momento en que no se obtiene un objeto de meditación adecuado es como el momento en que la lluvia no cayó adecuadamente; el momento en que las virtudes internas declinan es como el momento en que el agua restante se filtró por los canales de salida; el momento en que uno es incapaz de realizar el Nibbāna, rompiendo el terraplén de la ignorancia mediante el camino del estado de Arahat y dispersando el cúmulo de impurezas, es como el momento en que el agua es incapaz de elevarse, romper el terraplén, arrastrar los desechos y llegar al gran océano; el momento en que el interior se llena de impurezas como el deseo, etc., es como el estado de putrefacción de los trozos de cuero, trapos, etc., allí mismo; y el momento en que una persona inmersa en el ciclo del renacimiento se deleita en dicho ciclo debe entenderse como el momento en que aquel hombre, habiendo venido y visto, se retiró y se fue.

อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโขติ ปาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. ตโต หิ อุทกํ อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปาปุณิตุํ สกฺขิสฺสตีติ อตฺโถ.

"Se espera la rotura del terraplén" significa que debe esperarse la rotura del terraplén. El sentido es que el agua podrá elevarse, romper el terraplén, arrastrar los desechos y llegar al gran océano.

อิธาปิ ตเทว โอปมฺมํ อาหริตพฺพํ. ตตฺถ อายมุขานํ วิวฏกาโล วิย สปฺปายธมฺมสฺสวนสฺส ลทฺธกาโล, อปายมุขานํ ปิหิตกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส ปจฺจุปฏฺฐิตกาโล, เทวสฺส สมฺมา วุฏฺฐกาโล วิย สปฺปายกมฺมฏฺฐานสฺส ลทฺธกาโล, อุทกสฺส อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปตฺตกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชํ ภินฺทิตฺวา อกุสลราสึ วิธมิตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกตกาโล, อายมุเขหิ ปวิฏฺเฐน อุทเกน สรสฺส ปริปุณฺณกาโล วิย อพฺภนฺตเร โลกุตฺตรธมฺเมหิ ปริปุณฺณกาโล, สมนฺตโต วตึ กตฺวา รุกฺเข โรเปตฺวา อุยฺยานมชฺเฌ ปาสาทํ มาเปตฺวา นาฏกานิ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา สุโภชนํ ภุญฺชนฺตสฺส นิสินฺนกาโล วิย ธมฺมปาสาทํ อารุยฺห [Pg.356] นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนกาโล เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. เทสนา ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสิกา กถิตาติ.

Aquí también debe aplicarse el mismo símil. En este caso, el momento en que se obtiene la escucha de la enseñanza adecuada es como el momento en que los canales de entrada están abiertos; el momento en que el autocontrol en las seis puertas está presente es como el momento en que los canales de salida están cerrados; el momento en que se obtiene un objeto de meditación adecuado es como el momento en que la lluvia cayó adecuadamente; el momento en que se realiza el estado de Arahat, rompiendo la ignorancia y dispersando el cúmulo de lo perjudicial mediante el camino del estado de Arahat, es como el momento en que el agua se eleva, rompe el terraplén, arrastra los desechos y llega al gran océano; el momento en que el interior está colmado de estados supramundanos es como el momento en que el estanque se llena con el agua que entra por los canales de entrada; y el momento en que uno se sienta tras haber ascendido al palacio del Dhamma, habiendo alcanzado la consecución del fruto con el Nibbāna como objeto, debe entenderse como el momento en que alguien se sienta a disfrutar de una buena comida, tras haber construido un palacio en medio de un jardín, plantado árboles y colocado una valla alrededor, y habiendo organizado espectáculos. El resto de este pasaje tiene un sentido evidente. Se dice que esta enseñanza fue expuesta combinando lo mundano y lo supramundano.

๙. นิพฺพานสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Nibbānasutta

๑๗๙. นวเม หานภาคิยา สญฺญาติอาทีสุ ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, หานภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อภิธมฺเม วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถาภูตํ นปฺปชานนฺตีติ ยถาสภาวโต มคฺคญาเณน น ชานนฺติ.

179. En el noveno, respecto a "percepción que conduce a la disminución", etc., el significado debe entenderse según el método expuesto en el Abhidhamma: "En quien ha obtenido el primer jhāna, surgen percepciones y pensamientos acompañados de deseo sensual; esta es la sabiduría que conduce a la disminución" (Vibha. 799). "No comprenden conforme a la realidad" significa que no conocen según su verdadera naturaleza mediante el conocimiento del camino.

๑๐. มหาปเทสสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Mahāpadesasutta

๑๘๐. ทสเม โภคนคเร วิหรตีติ ปรินิพฺพานสมเย จาริกํ จรนฺโต ตํ นครํ ปตฺวา ตตฺถ วิหรติ. อานนฺทเจติเยติ อานนฺทยกฺขสฺส ภวนฏฺฐาเน ปติฏฺฐิตวิหาเร. มหาปเทเสติ มหาโอกาเส มหาอปเทเส วา, พุทฺธาทโย มหนฺเต มหนฺเต อปทิสิตฺวา วุตฺตานิ มหาการณานีติ อตฺโถ. เนว อภินนฺทิตพฺพนฺติ หฏฺฐตุฏฺเฐหิ สาธุการํ ทตฺวา ปุพฺเพว น โสตพฺพํ. เอวํ กเต หิ ปจฺฉา ‘‘อิทํ น สเมตี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ‘‘กึ ปุพฺเพว อยํ ธมฺโม, อิทานิ น ธมฺโม’’ติ วตฺวา ลทฺธึ น วิสฺสชฺเชติ. นปฺปฏิกฺโกสิตพฺพนฺติ ‘‘กึ เอส พาโล วทตี’’ติ เอวํ ปุพฺเพว น วตฺตพฺพํ. เอวํ วุตฺเต หิ วตฺตุํ ยุตฺตมฺปิ น วกฺขติ. เตนาห – อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวาติ. ปทพฺยญฺชนานีติ ปทสงฺขาตานิ พฺยญฺชนานิ. สาธุกํ อุคฺคเหตฺวาติ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน ปาฬิ วุตฺตา, อิมสฺมึ ฐาเน อตฺโถ วุตฺโต, อิมสฺมึ ฐาเน อนุสนฺธิ กถิตา, อิมสฺมึ ฐาเน ปุพฺพาปรํ กถิต’’นฺติ สุฏฺฐุ คเหตฺวา. สุตฺเต โอตาเรตพฺพานีติ สุตฺเต โอตริตพฺพานิ. วินเย สนฺทสฺเสตพฺพานีติ วินเย สํสนฺเทตพฺพานิ.

180. En el décimo, ‘reside en Bhoganagara’ significa que, mientras peregrinaba en el momento de su Parinibbāna, tras llegar a esa ciudad, reside allí. ‘En Ānandacetiya’ se refiere al monasterio establecido en el lugar de la morada del yakkha Ānanda. ‘Grandes Referencias’ (mahāpadesa) significa en grandes ocasiones o mediante grandes autoridades; el significado es que son grandes razones expresadas al referirse a figuras eminentes como el Buddha y otros. ‘No debe ser ni celebrado’ significa que no debe ser escuchado con aclamaciones de alegría de antemano. Pues si se hace así, incluso si después se dice ‘esto no concuerda’, habiendo dicho ‘¿acaso esto era Dhamma antes y ahora no lo es?’, uno no renuncia a su visión establecida. ‘Ni debe ser rechazado’ significa que no debe decirse de antemano ‘¿qué está diciendo este necio?’. Pues si se dice así, no se expresará lo que es apropiado decir. Por eso dijo: ‘sin celebrar y sin rechazar’. ‘Palabras y sílabas’ (padabyañjanāni) son las sílabas designadas como palabras. ‘Habiéndolas aprendido bien’ significa habiendo comprendido correctamente: ‘en este lugar se expone el texto original (pāḷi), en este lugar se expone el significado, en este lugar se narra la conexión, en este lugar se narra lo precedente y lo subsiguiente’. ‘Deben ser contrastados con los Suttas’ significa que deben ser introducidos en los Suttas. ‘Deben ser comparados con el Vinaya’ significa que deben ser cotejados con el Vinaya.

เอตฺถ จ สุตฺตนฺติ วินโย วุตฺโต. ยถาห – ‘‘กตฺถ ปฏิกฺขิตฺตํ, สาวตฺถิยํ สุตฺตวิภงฺเค’’ติ (จูฬว. ๔๕๗) วินโยติ ขนฺธโก. ยถาห – ‘‘วินยาติสาเร’’ติ. เอวํ วินยปิฏกมฺปิ น ปริยาทิยติ. อุภโตวิภงฺคา ปน สุตฺตํ, ขนฺธกปริวารา [Pg.357] วินโยติ เอวํ วินยปิฏกํ ปริยาทิยติ. อถ วา สุตฺตนฺตปิฏกํ สุตฺตํ, วินยปิฏกํ วินโยติ เอวํ ทฺเวเยว ปิฏกานิ ปริยาทิยนฺติ. สุตฺตนฺตาภิธมฺมปิฏกานิ วา สุตฺตํ, วินยปิฏกํ วินโยติ เอวมฺปิ ตีณิ ปิฏกานิ น ตาว ปริยาทิยนฺติ. อสุตฺตนามกญฺหิ พุทฺธวจนํ นาม อตฺถิ. เสยฺยถิทํ – ชาตกํ ปฏิสมฺภิทา นิทฺเทโส สุตฺตนิปาโต ธมฺมปทํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ วิมานวตฺถุ เปตวตฺถุ เถรคาถา เถรีคาถา อปทานนฺติ.

Y aquí, con ‘Sutta’ se refiere al Vinaya. Como se dijo: ‘¿Dónde fue prohibido? En el Suttavibhaṅga de Sāvatthī’. ‘Vinaya’ se refiere a los Khandhakas. Como se dijo: ‘en la transgresión del Vinaya’. De este modo, no abarca todo el Vinayapiṭaka. Sin embargo, los dos Vibhaṅgas son el Sutta, y los Khandhakas y el Parivāra son el Vinaya; de esta manera se abarca todo el Vinayapiṭaka. O bien, el Suttantapiṭaka es el Sutta y el Vinayapiṭaka es el Vinaya; así se abarcan solo dos Piṭakas. O el Suttantapiṭaka y el Abhidhammapiṭaka son el Sutta, y el Vinayapiṭaka es el Vinaya; de este modo tampoco se abarcan todavía los tres Piṭakas. Pues existe la palabra del Buddha que no lleva el nombre de ‘Sutta’, a saber: Jātaka, Paṭisambhidā, Niddesa, Suttanipāta, Dhammapada, Udāna, Itivuttaka, Vimānavatthu, Petavatthu, Theragāthā, Therīgāthā y Apadāna.

สุทินฺนตฺเถโร ปน ‘‘อสุตฺตนามกํ พุทฺธวจนํ นตฺถี’’ติ ตํ สพฺพํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘ตีณิ ปิฏกานิ สุตฺตํ, วินโย ปน การณ’’นฺติ อาห. ตโต ตํ การณํ ทสฺเสนฺโต อิทํ สุตฺตมาหริ –

El anciano Sudinna, sin embargo, sosteniendo que ‘no existe palabra del Buddha que no sea llamada Sutta’, rechazó todo eso y dijo: ‘los tres Piṭakas son el Sutta, pero el Vinaya es la razón (el criterio)’. Luego, demostrando esa razón, citó este Sutta:

‘‘เย โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ, อิเม ธมฺมา สราคาย สํวตฺตนฺติ โน วิราคาย, สํโยคาย สํวตฺตนฺติ โน วิสํโยคาย, สอุปาทานาย สํวตฺตนฺติ โน อนุปาทานาย, มหิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน อปฺปิจฺฉตาย, อสนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน สนฺตุฏฺฐิยา, โกสชฺชาย สํวตฺตนฺติ โน วีริยารมฺภาย, สงฺคณิกาย สํวตฺตนฺติ โน ปวิเวกาย, อาจยาย สํวตฺตนฺติ โน อปจยาย. เอกํเสน, โคตมิ, ชาเนยฺยาสิ ‘เนโส ธมฺโม เนโส วินโย เนตํ สตฺถุ สาสน’นฺติ.

“Cualquiera que sean las cualidades, Gotamī, de las que sepas: ‘estas cualidades conducen a la pasión, no al desapasionamiento; conducen a la atadura, no a la desatadura; conducen al apego, no al desapego; conducen a la gran ambición, no a la moderación en los deseos; conducen al descontento, no al contento; conducen a la pereza, no a la aplicación del esfuerzo; conducen a la vida social, no a la reclusión; conducen a la acumulación, no a la eliminación’. Puedes saber con certeza, Gotamī: ‘esto no es el Dhamma, esto no es el Vinaya, esta no es la enseñanza del Maestro’.

‘‘เย จ โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ, อิเม ธมฺมา วิราคาย สํวตฺตนฺติ โน สราคาย, วิสํโยคาย สํวตฺตนฺติ โน สํโยคาย. อนุปาทานาย สํวตฺตนฺติ โน สอุปาทานาย, อปฺปิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน มหิจฺฉตาย, สนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน อสนฺตุฏฺฐิยา, วีริยารมฺภาย สํวตฺตนฺติ โน โกสชฺชาย, ปวิเวกาย สํวตฺตนฺติ โน สงฺคณิกาย, อปจยาย สํวตฺตนฺติ โน อาจยาย. เอกํเสน, โคตมิ, ชาเนยฺยาสิ ‘เอโส ธมฺโม เอโส วินโย เอตํ สตฺถุ สาสน’’’นฺติ (จูฬว. ๔๐๖; อ. นิ. ๘.๕๓).

“Cualquiera que sean las cualidades, Gotamī, de las que sepas: ‘estas cualidades conducen al desapasionamiento, no a la pasión; conducen a la desatadura, no a la atadura; conducen al desapego, no al apego; conducen a la moderación en los deseos, no a la gran ambición; conducen al contento, no al descontento; conducen a la aplicación del esfuerzo, no a la pereza; conducen a la reclusión, no a la vida social; conducen a la eliminación, no a la acumulación’. Puedes saber con certeza, Gotamī: ‘esto es el Dhamma, esto es el Vinaya, esta es la enseñanza del Maestro’”.

ตสฺมา สุตฺเตติ เตปิฏกพุทฺธวจเน โอตาเรตพฺพานิ. วินเยติ เอตสฺมึ ราคาทิวินยการเณ สํสนฺเทตพฺพานีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. น เจว สุตฺเต โอตรนฺตีติ สุตฺตปฏิปาฏิยา กตฺถจิ อนาคนฺตฺวา ฉลฺลึ อุฏฺฐเปตฺวา [Pg.358] คุฬฺหเวสฺสนฺตร-คุฬฺหอุมฺมคฺค-คุฬฺหวินยเวทลฺลปิฏกานํ อญฺญตรโต อาคตานิ ปญฺญายนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ อาคตานิ หิ ราคาทิวินเย จ อปญฺญายมานานิ ฉฑฺเฑตพฺพานิ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิติ หิทํ, ภิกฺขเว, ฉฑฺเฑยฺยาถา’’ติ. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ มหาปเทสํ ธาเรยฺยาถาติ อิมํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ธมฺมสฺส ปติฏฺฐาโนกาสํ ธาเรยฺยาถาติ.

Por lo tanto, ‘en los Suttas’ significa que deben ser contrastados con la palabra del Buddha en los tres Piṭakas. ‘En el Vinaya’ significa que deben ser cotejados con este criterio de disciplina de la pasión y demás; este es el significado aquí. ‘Y si no se encuentran en los Suttas’ significa que no aparecen en ninguna parte de la secuencia de los Suttas, sino que habiendo surgido superficialmente, se reconoce que provienen de alguno de los Piṭakas ocultos como el Guḷhavessantara, Guḷhaummagga o Guḷhavinayavedalla. Pues aquello que ha llegado de esa manera y no se reconoce en la disciplina de la pasión y demás, debe ser descartado. Por eso se dijo: ‘así, monjes, debéis descartarlo’. Por este medio, el significado debe entenderse en todas partes. ‘Monjes, debéis recordar esta cuarta gran referencia’ significa: monjes, debéis recordar esta cuarta autoridad para el establecimiento del Dhamma.

สญฺเจตนิยวคฺโค ตติโย.

Tercer vagga: Sobre la volición.

(๑๙) ๔. พฺราหฺมณวคฺโค

(19) 4. Vagga sobre los brahmanes.

๑. โยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Sutta sobre el Guerrero.

๑๘๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม ฐานกุสโลติ เยน ฐาเนน ฐิโต อวิราเธตฺวา วิชฺฌิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมึ ฐาเน กุสโล. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

181. En el primero del cuarto [vagga], ‘diestro en la posición’ (ṭhānakusalo) significa que es hábil en la posición en la que, habiéndose ubicado, es capaz de disparar sin fallar. El resto debe entenderse precisamente por el método ya mencionado anteriormente.

๒. ปาฏิโภคสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Sutta sobre la Garantía.

๑๘๒. ทุติเย นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโคติ อหํ เต ปาฏิโภโคติ เอวํ ปาฏิโภโค ภวิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ชราธมฺมนฺติ ชราสภาวํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

182. En el segundo, ‘no hay garantía alguna’ significa que no existe nadie capaz de ser tal garante para ti. ‘Sujeto a la vejez’ (jarādhammā) significa de la naturaleza de la vejez. Este método se aplica en todo.

๓. สุตสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Sutta sobre lo Escuchado.

๑๘๓. ตติเย นตฺถิ ตโต โทโสติ ตสฺมึ โทโส นาม นตฺถีติ อตฺโถ.

183. En el tercero, ‘no hay falta por ello’ significa que no hay falta en ese asunto.

๔. อภยสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Sutta sobre el Miedo (Abhaya).

๑๘๔. จตุตฺเถ กิจฺฉาชีวิตการณฏฺเฐน โรโคว โรคาตงฺโก นาม. ผุฏฺฐสฺสาติ เตน โรคาตงฺเกน สมนฺนาคตสฺส. อุรตฺตาฬึ กนฺทตีติ อุรํ ตาเฬตฺวา โรทติ. อกตกลฺยาโณติอาทีสุ กลฺยาณํ วุจฺจติ ปุญฺญกมฺมํ[Pg.359], ตํ อกตํ เอเตนาติ อกตกลฺยาโณ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปุญฺญกมฺมเมว หิ โกสลฺลสมฺภูตตฺตา กุสลํ, ภีตสฺส ปริตฺตายกตฺตา ภีรุตฺตาณนฺติ วุจฺจติ. กตปาโปติอาทีสุ ปาปํ วุจฺจติ ลามกํ อกุสลกมฺมํ. ลุทฺทนฺติ กกฺขฬกมฺมํ. กิพฺพิสนฺติ สมลํ อปริสุทฺธกมฺมํ. กงฺขี โหตีติ พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณสุ เจว สิกฺขาย จ ปุพฺพนฺเต จ อปรนฺเต จ ปุพฺพนฺตาปรนฺเต จ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท จาติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ กงฺขาย สมนฺนาคโต โหติ. วิจิกิจฺฉีติ วิจิกิจฺฉาย สมนฺนาคโต สาสนสทฺธมฺเม น นิฏฺฐํ คโต, อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน นิฏฺฐํ คนฺตุํ น สกฺโกติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

184. En el cuarto sutta, debido a que es la causa de una vida penosa, se denomina 'aflicción de enfermedad' (rogātaṅka) tal como una enfermedad. 'Phuṭṭhassa' se refiere a quien está afectado por dicha aflicción de enfermedad. 'Urattāḷiṃ kandati' significa que llora golpeándose el pecho. En términos como 'akatakalyāṇo', 'kalyāṇa' se refiere a la acción meritoria (puññakamma); aquel que no la ha realizado es 'akatakalyāṇo'. El mismo método se aplica a los términos restantes. Pues la acción meritoria, por haber surgido de la habilidad (kosalla), se llama 'kusala' (saludable); y por ser una protección para quien teme, se llama 'bhīruttāṇa' (refugio contra el temor). En 'katapāpo' y demás, 'pāpa' se refiere a la acción unwholesome o perjudicial (akusalakamma) y baja. 'Ludda' significa acción cruel. 'Kibbisa' significa acción manchada o impura. 'Kaṅkhī hoti' significa que posee dudas en ocho puntos: las cualidades del Buddha, el Dhamma y el Saṅgha, el entrenamiento (sikkhā), el pasado, el futuro, tanto el pasado como el futuro, y el origen dependiente (paṭiccasamuppāda). 'Vicikicchī' significa que está poseído por la incertidumbre, no habiendo llegado a una conclusión firme en el verdadero Dhamma de la enseñanza; no es capaz de alcanzar una certeza mediante el aprendizaje y la indagación. Por este método debe entenderse el significado en todos los casos.

๕. พฺราหฺมณสจฺจสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Brāhmaṇasacca Sutta

๑๘๕. ปญฺจเม พฺราหฺมณสจฺจานีติ พฺราหฺมณานํ สจฺจานิ ตถานิ. โส เตน น สมโณติ มญฺญตีติ โส ขีณาสโว เตน สจฺเจน ‘‘อหํ สมโณ’’ติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ น มญฺญติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ยเทว ตตฺถ สจฺจํ, ตทภิญฺญายาติ ยํ ตตฺถ ‘‘สพฺเพ ปาณา อวชฺฌา’’ติ ปฏิปตฺติยา สจฺจํ ตถํ อวิปรีตํ. อิมินา วจีสจฺจํ อพฺภนฺตรํ กตฺวา ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ ทสฺเสติ. ตทภิญฺญายาติ ตํ อุภยมฺปิ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ชานิตฺวา. อนุทฺทยาย อนุกมฺปาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อนุทฺทยตฺถาย จ อนุกมฺปตฺถาย จ ยา ปฏิปทา, ตํ ปฏิปนฺโน โหติ, ปูเรตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. เสสปฏิปทาสุปิ เอเสว นโย.

185. En el quinto sutta, 'brāhmaṇasaccāni' son las verdades o realidades de los brahmanes. 'So tena na samaṇoti maññatīti' significa que aquel (el khīṇāsava o el que ha destruido las impurezas) no concibe 'yo soy un asceta' mediante el deseo, el orgullo o los puntos de vista basados en esa verdad. El mismo método se aplica a los demás términos. 'Yadeva tattha saccaṃ, tadabhiññāyā' se refiere a lo que es allí la verdad de la práctica, tal como 'todos los seres vivos no deben ser dañados', lo cual es real e inequívoco. Con esto, integrando la verdad verbal (vacīsacca), se muestra la verdad última (paramatthasacca) que es el Nibbāna. 'Tadabhiññāyā' significa habiendo conocido ambos mediante una sabiduría superior y distinguida. 'Anuddayāya anukampāya paṭipanno hoti' significa que está practicando el camino que tiene como fin la piedad y la compasión, es decir, que permanece habiéndolo perfeccionado. El mismo método se aplica a las demás prácticas.

สพฺเพ กามาติ สพฺเพ วตฺถุกามกิเลสกามา. อิติ วทํ พฺราหฺมโณ สจฺจมาหาติ เอวมฺปิ วทนฺโต ขีณาสวพฺราหฺมโณ สจฺจเมว อาห. สพฺเพ ภวาติ กามภวาทโย ตโยปิ. นาหํ กฺวจนีติ เอตฺถ ปน จตุกฺโกฏิกสุญฺญตา กถิตา. อยญฺหิ ‘‘นาหํ กฺวจนี’’ติ กฺวจิ อตฺตานํ น ปสฺสติ, กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อตฺตโน อตฺตานํ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ น ปสฺสติ, ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ, สหายฏฺฐาเน สหายํ, ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารํ มญฺญิตฺวา อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มมสทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา ‘‘น จ กฺวจนิ ปรสฺส จ อตฺตานํ กฺวจิ น ปสฺสตี’’ติ อยมตฺโถ. อิทานิ ‘‘มมสทฺทํ อาหริตฺวา [Pg.360] มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนํ นตฺถี’’ติ โส ปรสฺส อตฺตา มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนภาเว อตฺถีติ น ปสฺสติ, อตฺตโน ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ, สหายฏฺฐาเน สหายํ, ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารนฺติ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน ปรสฺส อตฺตานํ อิมินา กิญฺจนภาเวน อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. เอวมยํ ยสฺมา เนว กตฺถจิ อตฺตานํ ปสฺสติ, น ตํ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ อตฺตโน กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสตีติ. อิติ วทํ พฺราหฺมโณติ เอวํ จตุกฺโกฏิกํ สุญฺญตํ วทนฺโตปิ ขีณาสวพฺราหฺมโณ ตสฺสา ปฏิปทาย สมฺมา ปฏิวิทฺธตฺตา สจฺจเมว อาห, น มุสาติ สพฺเพสุปิ วาเรสุ มญฺญนานํ ปหีนตฺตาเยว น มญฺญตีติ จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อากิญฺจญฺญํเยว ปฏิปทนฺติ กิญฺจนภาววิรหิตํ นิปฺปลิโพธํ นิคฺคหณเมว ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ ปูเรตฺวา ฐิโต.

'Sabbe kāmā' se refiere a todos los deseos por los objetos (vatthukāma) y a los deseos como impurezas (kilesakāma). 'Iti vadaṃ brāhmaṇo saccamāhāti': hablando así, el brahmán que ha destruido las impurezas dice la verdad. 'Sabbe bhavā' incluye los tres tipos de existencia, como la existencia sensorial y demás. 'Nāhaṃ kvacanī': aquí se expone la vacuidad de cuatro proposiciones (catukkoṭikasuññatā). En efecto, este no percibe un 'yo' en ningún lugar; 'kassaci kiñcanatasminti' no ve que su propio yo deba ser vinculado a la condición de pertenencia de otro, ya sea imaginándolo en el lugar de un hermano como hermano, en el lugar de un amigo como amigo, o en el lugar de un implemento como implemento. 'Na ca mama kvacani': aquí, dejando de lado el término 'mama' (mío), el significado es 'y no percibe el yo de otro en ningún lugar'. Ahora, reintroduciendo el término 'mama', significa 'no hay nada mío en nada'; él no percibe que el yo de otro exista como algo suyo en ningún aspecto; no ve que el yo de otro deba ser vinculado por esta condición de pertenencia a ninguna posición, como la de un hermano en su lugar de hermano, etc. Así, dado que no ve un yo en ninguna parte, ni ve que este deba ser vinculado a la condición de pertenencia de otro, ni ve el yo de otro, ni ve que el yo de otro deba ser vinculado a su propia condición de pertenencia... 'Iti vadaṃ brāhmaṇoti': expresando tal vacuidad de cuatro proposiciones, el brahmán que ha destruido las impurezas, por haber penetrado correctamente dicha práctica, dice la verdad; 'na musā' (no es falso), y se debe entender que no concibe precisamente porque ha abandonado las concepciones en todos los casos. 'Ākiñcaññaṃyeva paṭipadaṃ': está practicando y permanece habiendo perfeccionado la práctica de la nada, que está libre de apegos y de obstáculos.

อิมานิ โข ปริพฺพาชกา จตฺตาริ พฺราหฺมณสจฺจานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานีติ ยานิ ตุมฺเห โภวาทิพฺราหฺมณานํ สจฺจานิ วเทถ, เตหิ อญฺญานิ มยา อิมานิ พาหิตปาปพฺราหฺมณสฺส จตฺตาริ สจฺจานิ จตูหิ มคฺเคหิ โสฬสวิเธน กิจฺเจน ชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวทิตานิ เทสิตานิ โชติตานีติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูสุปิ ฐาเนสุ ขีณาสวสฺส วจีสจฺจเมว กถิตนฺติ.

'Estas cuatro verdades de los brahmanes, oh paribbājakas (vagabundos), han sido dadas a conocer por mí mismo tras haberlas comprendido y realizado directamente': el significado es que estas cuatro verdades del brahmán que ha expulsado el mal (bāhitapāpa), que son distintas a las verdades proclamadas por los brahmanes que dicen 'bho', han sido dadas a conocer, enseñadas e iluminadas por mí tras haberlas comprendido mediante los cuatro caminos y las dieciséis funciones de manera directa. Así, en este sutta, en los cuatro casos, se trata únicamente de la verdad verbal de quien ha destruido las impurezas.

๖. อุมฺมคฺคสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Ummagga Sutta

๑๘๖. ฉฏฺเฐ ปริกสฺสตีติ อากฑฺฒิยติ. อุมฺมคฺโคติ อุมฺมุชฺชนํ, ปญฺญาคมนนฺติ อตฺโถ. ปญฺญา เอว วา อุมฺมุชฺชนฏฺเฐน อุมฺมคฺโคติ วุจฺจติ. สาว ปฏิภานฏฺเฐน ปฏิภานํ. จิตฺตสฺส อุปฺปนฺนสฺส วสํ คจฺฉตีติ เย จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺติ, เตสํเยเวตฺถ คหณํ เวทิตพฺพํ. อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหตีติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุจฺฉวิกธมฺมํ สห สีเลน ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. นิพฺเพธิกปญฺโญติ นิพฺพิชฺฌนกปญฺโญ. อิทํ ทุกฺขนฺติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ เสสํ เตภูมกกฺขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขนฺติ สุตํ โหติ. ปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ วฏฺฏมูลกตณฺหา ตสฺส ทุกฺขสฺส สมุทโยติ สุตํ [Pg.361] โหติ. อิมินา อุปาเยน เสสทฺวเยปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนน อรหตฺตผลํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

186. En el sexto sutta, 'parikassatī' significa que es arrastrado. 'Ummaggo' significa surgimiento, el movimiento de la sabiduría. O bien, la sabiduría misma es llamada 'ummagga' en el sentido de emerger. Ella misma es 'paṭibhāna' (intuición) en el sentido de lucidez. 'Cittassa uppannassa vasaṃ gacchatīti': debe entenderse que aquí se refiere solo a quienes caen bajo el poder de la mente surgida. 'Atthamaññāya dhammamaññāyā' significa habiendo comprendido tanto el significado (attha) como el texto (pāḷi). 'Dhammānudhammappaṭipanno hoti' significa que practica la etapa preliminar junto con la moralidad, que es la práctica adecuada para el Dhamma supramundano. 'Nibbedhikapañño' es quien posee sabiduría penetrativa. 'Idaṃ dukkhanti': exceptuando la avidez (taṇhā), se entiende que los restantes cinco agregados de los tres planos de existencia son el sufrimiento. 'Paññāyā' significa mediante la sabiduría del camino. 'Ayaṃ dukkhasamudayo' significa que la avidez, que es la raíz del ciclo de renacimientos (vaṭṭamūla), es el origen de ese sufrimiento; así se conoce. Por este método debe entenderse el significado de las otras dos verdades. Debe entenderse que con la respuesta a la cuarta pregunta se expone el fruto del Arhat.

๗. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Vassakāra Sutta

๑๘๗. สตฺตเม โตเทยฺยสฺสาติ ตุทิคามวาสิกสฺส. ปริสตีติ สนฺนิปติตาย ปริสาย. ปรูปารมฺภํ วตฺเตนฺตีติ ปรครหํ ปวตฺเตนฺติ กเถนฺติ. พาโล อยํ ราชาติอาทิ ยํ เต อุปารมฺภํ วตฺเตนฺติ, ตสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สมเณ รามปุตฺเตติ อุทเก รามปุตฺเต. อภิปฺปสนฺโนติ อติกฺกมฺม ปสนฺโน. ปรมนิปจฺจการนฺติ อุตฺตมนิปาตกิริยํ นีจวุตฺตึ. ปริหารกาติ ปริจารกา. ยมโกติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เตสุ หิ เอโก ยมโก นาม, เอโก โมคฺคลฺโล นาม, เอโก อุคฺโค นาม, เอโก นาวินฺทกี นาม, เอโก คนฺธพฺโพ นาม, เอโก อคฺคิเวสฺโส นาม. ตฺยาสฺสุทนฺติ เอตฺถ อสฺสุทนฺติ นิปาตมตฺตํ, เต อตฺตโน ปริสติ นิสินฺเนติ อตฺโถ. อิมินา นเยน เนตีติ อิมินา การเณน อนุเนติ ชานาเปติ. กรณียาธิกรณีเยสูติ ปณฺฑิเตหิ กตฺตพฺพกิจฺเจสุ จ อติเรกกตฺตพฺพกิจฺเจสุ จ. วจนียาธิวจนีเยสูติ วตฺตพฺเพสุ จ อติเรกวตฺตพฺเพสุ จ. อลมตฺถทสตเรหีติ เอตฺถ อตฺเถ ปสฺสิตุํ สมตฺถา อลมตฺถทสา, เต อติสิตฺวา ฐิตา อลมตฺถทสตรา, เตหิ อลมตฺถทสตเรหิ. อลมตฺถทสตโรติ อลมตฺถทสตาย อุตฺตริตโร, เฉเกหิ เฉกตโร ปณฺฑิเตหิ ปณฺฑิตตโรติ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. อถสฺส เต ปฏิปุจฺฉนฺตา เอวํ โภติอาทิมาหํสุ. อิติ พฺราหฺมโณ อตฺตโน สปฺปุริสตาย ตํ เอเฬยฺยราชานมฺปิ ตสฺส ปริวาริเกปิ อุทกมฺปิ รามปุตฺตํ ปสํสิ. อนฺโธ วิย หิ อสปฺปุริโส, จกฺขุมา วิย สปฺปุริโส. ยถา อนฺโธ เนว อนนฺธํ น อนฺธํ ปสฺสติ, เอวํ อสปฺปุริโส เนว สปฺปุริสํ น อสปฺปุริสํ ชานาติ. ยถา จกฺขุมา อนฺธมฺปิ อนนฺธมฺปิ ปสฺสติ, เอวํ สปฺปุริโส สปฺปุริสมฺปิ อสปฺปุริสมฺปิ ชานาติ. โตเทยฺโยปิ สปฺปุริสตาย อสปฺปุริเส อญฺญาสีติ อิมมตฺถวสํ ปฏิจฺจ ตุฏฺฐมานโส พฺราหฺมโณ อจฺฉริยํ โภ, โคตมาติอาทีนิ วตฺวา ตถาคตสฺส ภาสิตํ อนุโมทิตฺวา ปกฺกามิ.

187. En el séptimo [discurso], 'de Todeyya' se refiere a un habitante de Tudigāma. 'Parisati' significa en la asamblea que se ha reunido. 'Parūpārambhaṃ vattenti' significa que presentan y expresan reproches hacia otros. 'Este rey es un necio', etc., se dice para mostrar el reproche que ellos expresan. 'Samaṇe rāmaputte' se refiere a Uda Rāmaputta. 'Abhippasanno' significa supremamente confiado, habiendo trascendido la duda. 'Paramanipaccakāraṃ' se refiere a un acto de suprema humildad o conducta modesta. 'Parihārakā' son los asistentes. 'Yamako', etc., son sus nombres. Entre ellos, uno se llama Yamaka, otro Moggallo, otro Uggo, otro Nāvindakī, otro Gandhabbo y otro Aggivesso. 'Tyāssudaṃ': aquí 'assudaṃ' es solo una partícula; significa que estaban sentados en su propia asamblea. 'Iminā nayena neti' significa que por esta razón guía o da a conocer. 'Karaṇīyādhikaraṇīyesūti' se refiere a los deberes que deben realizar los sabios y a los deberes extraordinarios. 'Vacanīyādhivacanīyesūti' se refiere a lo que se debe decir y a lo que se debe decir adicionalmente. 'Alamatthadasatarehīti': aquí 'alamatthadasā' son aquellos capaces de ver el beneficio, y 'alamatthadasatarā' son aquellos que están por encima de ellos, siendo aún más capaces; con esos que son más capaces de ver el beneficio. Preguntando: '¿Es más capaz de ver el beneficio?', significa más excelente en la capacidad de ver el beneficio, más hábil entre los hábiles, más sabio entre los sabios; así habló. Entonces ellos, respondiéndole, dijeron 'Señor', etc. Así, el brahmán, por su propia condición de hombre de bien (sappurisa), elogió incluso a aquel rey Eḷeyya, a su séquito y a Uda Rāmaputta. Pues el que no es un hombre de bien es como un ciego, y el hombre de bien es como quien tiene visión. Así como el ciego no ve ni al que no es ciego ni al que lo es, así el que no es un hombre de bien no reconoce ni al hombre de bien ni al que no lo es. Así como el que tiene visión ve tanto al ciego como al que no lo es, así el hombre de bien reconoce tanto al hombre de bien como al que no lo es. Todeyya también, debido a su condición de hombre de bien, reconoció a los que no lo eran; debido a este significado, el brahmán, con el corazón complacido, habiendo dicho '¡Es maravilloso, señor Gotama!', etc., y habiendo regocijado las palabras del Tathāgata, partió.

๘. อุปกสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Upaka Sutta

๑๘๘. อฏฺฐเม [Pg.362] อุปโกติ ตสฺส นามํ. มณฺฑิกาปุตฺโตติ มณฺฑิกาย ปุตฺโต. อุปสงฺกมีติ โส กิร เทวทตฺตสฺส อุปฏฺฐาโก, ‘‘กึ นุ โข สตฺถา มยิ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคเต วณฺณํ กเถสฺสติ, อุทาหุ อวณฺณ’’นฺติ ปริคฺคณฺหนตฺถํ อุปสงฺกมิ. ‘‘เนรยิโก เทวทตฺโต กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ’’ติ (จูฬว. ๓๔๘) วจนํ สุตฺวา สตฺถารํ ฆฏฺเฏตุกาโม อุปสงฺกมีติปิ วทนฺติ. ปรูปารมฺภํ วตฺเตตีติ ปรครหํ กเถติ. สพฺโพ โส น อุปปาเทตีติ สพฺโพปิ โส กุสลธมฺมํ น อุปฺปาเทติ, อตฺตโน วา วจนํ อุปปาเทตุํ อนุจฺฉวิกํ กาตุํ น สกฺโกติ. อนุปปาเทนฺโต คารยฺโห โหตีติ กุสลํ ธมฺมํ อุปฺปาเทตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตโน จ วจนํ อุปปนฺนํ อนุจฺฉวิกํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต คารยฺโห โหติ. อุปวชฺโชติ อุปวทิตพฺโพ จ โหติ, วชฺเชน วา อุเปโต โหติ, สโทโส โหตีติ อตฺโถ.

188. En el octavo, 'Upaka' es su nombre. 'Maṇḍikāputto' significa el hijo de Maṇḍikā. 'Upasaṅkamī' se dice que él era un seguidor de Devadatta; se acercó para investigar: '¿Acaso el Maestro hablará elogios de mí cuando me acerque a su presencia, o hablará mal?'. También dicen que se acercó con el deseo de confrontar al Maestro tras escuchar la declaración: 'Devadatta irá al infierno, permanecerá allí por un eón y es incurable'. 'Parūpārambhaṃ vattetī' significa que expresa reproches hacia otros. 'Sabbo so na upapādeti' significa que no produce ningún estado saludable, o que no puede justificar sus propias palabras para hacerlas adecuadas. 'Anupapādento gārayho hoti' significa que al no ser capaz de producir estados saludables y al no ser capaz de hacer sus palabras justificables y adecuadas, se vuelve digno de reproche. 'Upavajjo' significa que debe ser censurado, o que está dotado de faltas, lo que significa que tiene defectos.

อถ ภควา ตสฺส วาทํ คเหตฺวา ตสฺเสว คีวาย ปฏิมุญฺจนฺโต ปรูปารมฺภนฺติอาทิมาห. อุมฺมุชฺชมานกํเยวาติ อุทกโต สีสํ อุกฺขิปนฺตํเยว. ตตฺถ อปริมาณา ปทาติอาทีสุ ตสฺมึ อกุสลนฺติ ปญฺญาปเน ปทานิปิ อกฺขรานิปิ ธมฺมเทสนาปิ อปริมาณาเยว. อิติปิทํ อกุสลนฺติ อิทมฺปิ อกุสลํ อิทมฺปิ อกุสลํ อิมินาปิ การเณน อิมินาปิ การเณน อกุสลนฺติ เอวํ อกุสลปญฺญตฺติยํ อาคตานิปิ อปริมาณานิ. อถาปิ อญฺเญนากาเรน ตถาคโต ตํ ธมฺมํ เทเสยฺย, เอวมฺปิสฺส เทสนา อปริมาณา ภเวยฺย. ยถาห – ‘‘อปริยาทินฺนาวสฺส ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา, อปริยาทินฺนํ ธมฺมปทพฺยญฺชน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๖๑). อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยาว ธํสี วตายนฺติ ยาว คุณธํสี วต อยํ. โลณการทารโกติ โลณการคามทารโก. ยตฺร หิ นามาติ โย หิ นาม. อาสาเทตพฺพํ มญฺญิสฺสตีติ ฆฏฺเฏตพฺพํ มญฺญิสฺสติ. อเปหีติ อปคจฺฉ, มา เม ปุรโต อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ ปน วตฺวา คีวาย คณฺหาเปตฺวา นิกฺกฑฺฒาเปสิเยวาติ.

Entonces el Bendito, tomando su argumento y colgándoselo de su propio cuello, dijo 'parūpārambhaṃ', etc. 'Ummujjamānakaṃyeva' significa justo cuando saca la cabeza del agua. Respecto a 'aparimāṇā padā', etc., en la explicación de 'esto es perjudicial', tanto los términos como las sílabas y las enseñanzas del Dhamma son verdaderamente ilimitados. 'Itipidaṃ akusalaṃ' significa: esto también es perjudicial, esto también es perjudicial; por esta razón y por aquella razón es perjudicial; así, lo que aparece en la designación de lo perjudicial también es ilimitado. Además, si el Tathāgata enseñara ese Dhamma de otra manera, su enseñanza también sería ilimitada. Como se dijo: 'La enseñanza del Dhamma del Tathāgata sería inagotable, la exposición de los términos del Dhamma sería inagotable'. Por este método debe entenderse el significado en todos los casos. 'Yāva dhaṃsī vatāyaṃ' significa: ¡cuánto destruye realmente las virtudes este hombre! 'Loṇakāradārakoti' se refiere a un joven de una aldea de fabricantes de sal. 'Yatra hi nāma' significa aquel que realmente es. 'Āsādetabbaṃ maññissatīti' significa que pensará que puede atacar o confrontar. 'Apehīti' significa ¡vete!, no te quedes delante de mí. Y habiendo dicho esto, hizo que lo agarraran por el cuello y lo expulsaran.

๙. สจฺฉิกรณียสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Sacchikaraṇīya Sutta

๑๘๙. นวเม [Pg.363] กาเยนาติ นามกาเยน. สจฺฉิกรณียาติ ปจฺจกฺขํ กาตพฺพา. สติยาติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติยา. จกฺขุนาติ ทิพฺพจกฺขุนา. ปญฺญายาติ ฌานปญฺญาย วิปสฺสนาปญฺญา สจฺฉิกาตพฺพา, วิปสฺสนาปญฺญาย มคฺคปญฺญา, มคฺคปญฺญาย ผลปญฺญา, ผลปญฺญาย ปจฺจเวกฺขณปญฺญา สจฺฉิกาตพฺพา, ปตฺตพฺพาติ อตฺโถ. อาสวานํ ขยสงฺขาตํ ปน อรหตฺตํ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจเวกฺขณปญฺญาย สจฺฉิกรณียํ นามาติ.

189. En el noveno, 'con el cuerpo' se refiere al cuerpo mental (nāmakāya). 'Sacchikaraṇīyā' significa que deben ser realizados por experiencia directa. 'Satiyā' por medio del recuerdo de vidas pasadas. 'Cakkhunā' por medio del ojo divino. 'Paññāyā' significa que la sabiduría de la introspección (vipassanā) debe ser realizada mediante la sabiduría de los estados de absorción (jhāna); la sabiduría del camino (magga) mediante la sabiduría de la introspección; la sabiduría del fruto (phala) mediante la sabiduría del camino; y la sabiduría de la revisión (paccavekkhaṇa) mediante la sabiduría del fruto; el significado es que deben ser alcanzadas. Sin embargo, el estado de Arahant, definido como la destrucción de los contaminantes (āsava), se llama 'realizable mediante la sabiduría de la revisión' en virtud de la función de revisar.

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Uposatha Sutta

๑๙๐. ทสเม ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยโต ยโต อนุวิโลเกติ, ตโต ตโต ตุณฺหีภูตเมว. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ปฏิปตฺติสมฺปนฺเน ภิกฺขู ปสนฺเนหิ จกฺขูหิ อนุวิโลเกตฺวา อุปฺปนฺนธมฺมปาโมชฺโช โถเมตุกามตาย อามนฺเตสิ. อปลาปาติ ปลาปรหิตา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สุทฺธาติ นิมฺมลา. สาเร ปติฏฺฐิตาติ สีลาทิสาเร ปติฏฺฐิตา. อลนฺติ ยุตฺตํ. โยชนคณนานีติ เอกํ โยชนํ โยชนเมว, ทสปิ โยชนานิ โยชนาเนว. ตโต อุทฺธํ ‘‘โยชนคณนานี’’ติ วุจฺจติ. อิธ ปน โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ อธิปฺเปตํ. ปุโฏเสนาปีติ ปุโฏสํ วุจฺจติ ปาเถยฺยํ, ปาเถยฺยํ คเหตฺวาปิ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตเมวาติ อตฺโถ. ปุฏํเสนาติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ปุโฏ อํเส อสฺสาติ ปุฏํโส, เตน ปุฏํเสน, อํเสน ปาเถยฺยปุฏํ วหนฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ.

190. En el décimo discurso, respecto a «tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti» (en completo silencio), significa que hacia cualquier lugar que se mire, allí solo hay silencio. «Bhikkhū āmantesīti» (se dirigió a los monjes) significa que, tras haber observado con ojos serenos a los monjes realizados en la práctica, les habló por el deseo de elogiarlos debido al gozo surgido por el Dhamma. «Apalāpā» significa libres de paja (impurezas). Lo otro es un sinónimo de lo mismo. «Suddhā» significa inmaculados. «Sāre patiṭṭhitā» significa establecidos en la esencia, es decir, establecidos en la esencia de la virtud (sīla) y demás cualidades. «Alanti» significa adecuado. «Yojanagaṇanānīti»: una legua (yojana) es una legua, diez leguas son diez leguas. Más allá de eso se dice «conteo de leguas». Pero aquí se refiere incluso a cien o mil leguas. «Puṭosenāpīti»: se llama «puṭosa» a las provisiones para el viaje; el sentido es que es apropiado acercarse incluso llevando provisiones. También existe la variante «puṭaṃsenātipi». Su significado es: aquel que tiene un fardo (puṭo) al hombro (aṃse) es «puṭaṃso»; con ese «puṭaṃsena» se quiere decir cargando el fardo de provisiones sobre el hombro.

อิทานิ เอวรูเปหิ เอวรูเปหิ จ คุเณหิ สมนฺนาคตา เอตฺถ ภิกฺขู อตฺถีติ ทสฺเสตุํ สนฺติ ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เทวปฺปตฺตาติ อุปปตฺติเทวนิพฺพตฺตกํ ทิพฺพวิหารํ ทิพฺพวิหาเรน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. พฺรหฺมปฺปตฺตาติ นิทฺโทสฏฺเฐน พฺรหฺมภาวสาธกํ พฺรหฺมวิหารํ พฺรหฺมวิหาเรน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. อาเนญฺชปฺปตฺตาติ อนิญฺชนภาวสาธกํ อาเนญฺชํ อาเนญฺเชน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. อริยปฺปตฺตาติ ปุถุชฺชนภาวํ อติกฺกมฺม อริยภาวํ ปตฺตา. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เทวปฺปตฺโต โหตีติอาทีสุ เอวํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเน ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต เทวปฺปตฺโต นาม โหติ[Pg.364], จตูสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต พฺรหฺมปฺปตฺโต นาม, จตูสุ อรูปชฺฌาเนสุ ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต อาเนญฺชปฺปตฺโต นาม. อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีหิ จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. ตสฺมา อิมํ อริยธมฺมํ ปตฺโต ภิกฺขุ อริยปฺปตฺโต นาม โหตีติ.

Ahora, para mostrar que hay monjes aquí dotados de tales y tales cualidades, dice «santi bhikkhave», etc. Allí, «devappattā» (que han alcanzado el estado de deidad) significa aquellos que han alcanzado la morada divina (dibbavihāra) que produce el renacimiento como deidad y, a través de la morada divina, el estado de Arahant. «Brahmappattā» significa aquellos que han alcanzado la morada de Brahma (brahmavihāra), que logra el estado de Brahma por su naturaleza libre de mácula, y a través de la morada de Brahma, el estado de Arahant. «Āneñjappattā» significa aquellos que han alcanzado la imperturbabilidad (āneñja), que logra el estado de inamovilidad, y a través de la imperturbabilidad, el estado de Arahant. «Ariyappattā» significa aquellos que han alcanzado el estado noble (ariyabhāva) tras haber trascendido el estado de persona común (puthujjana). En pasajes como «Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu devappatto hotī» (así, monjes, un monje alcanza el estado de deidad), aquel que, establecido en el cuarto jhána del reino de la forma (rūpāvacara), transforma su mente y alcanza el estado de Arahant, se llama «devappatto»; aquel que, establecido en las cuatro moradas de Brahma, transforma su mente y alcanza el estado de Arahant, se llama «brahmappatto»; aquel que, establecido en los cuatro jhánas inmateriales (arūpajjhāna), transforma su mente y alcanza el estado de Arahant, se llama «āneñjappatto». Con «Idaṃ dukkhaṃ» (esto es el sufrimiento), etc., se exponen los cuatro senderos y tres de los frutos mediante las cuatro verdades. Por lo tanto, el monje que ha alcanzado este Dhamma noble se llama «ariyappatto».

พฺราหฺมณวคฺโค จตุตฺโถ.

El cuarto capítulo sobre los brahmanes (Brāhmaṇavaggo).

(๒๐) ๕. มหาวคฺโค

(20) 5. El gran capítulo (Mahāvaggo).

๑. โสตานุคตสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Sotānugata Sutta (El discurso sobre lo que sigue al oído).

๑๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม โสตานุคตานนฺติ ปสาทโสตํ โอทหิตฺวา ญาณโสเตน ววตฺถปิตานํ. จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขาติ จตฺตาโร คุณานิสํสา ปาฏิกงฺขิตพฺพา. อิทํ ปน ภควตา อตฺถุปฺปตฺติวเสน อารทฺธํ. กตรอตฺถุปฺปตฺติวเสนาติ? ภิกฺขูนํ ธมฺมสฺสวนาย อนุปสงฺกมนอตฺถุปฺปตฺติวเสน. ปญฺจสตา กิร พฺราหฺมณปพฺพชิตา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ลิงฺควจนวิภตฺติปทพฺยญฺชนาทีหิ กเถนฺโต อมฺเหหิ ญาตเมว กเถสฺสติ, อญฺญาตํ กึ กเถสฺสตี’’ติ ธมฺมสฺสวนตฺถํ น คจฺฉนฺติ. สตฺถา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เต ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘กสฺมา เอวํ กโรถ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณาถ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณนฺตานญฺจ สชฺฌายนฺตานญฺจ อิเม เอตฺตกา อานิสํสา’’ติ ทสฺเสนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ.

191. En el primer discurso del quinto capítulo, «sotānugatānaṃ» se refiere a aquellas cosas que han sido determinadas por el oído de la sabiduría tras haber inclinado el oído de la fe (pasāda). «Cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā» significa que deben esperarse cuatro beneficios de cualidades. Esto fue iniciado por el Bienaventurado debido a una circunstancia particular. ¿Debido a qué circunstancia? Debido a la circunstancia de que los monjes no se acercaban para escuchar el Dhamma. Se dice que quinientos brahmanes que se habían ordenado no acudían a escuchar el Dhamma pensando: «El Sammasambuddha, al hablar con términos de género, número, declinación, pies y sílabas, solo nos dirá lo que ya conocemos; ¿qué podría decirnos que no sepamos?». El Maestro, al oír ese hecho, los mandó llamar e inició esta enseñanza para mostrarles: «¿Por qué hacéis esto? Escuchad el Dhamma atentamente; para quienes escuchan y recitan el Dhamma atentamente, existen todos estos beneficios».

ตตฺถ ธมฺมํ ปริยาปุณาตีติ สุตฺตํ เคยฺยนฺติอาทิกํ นวงฺคํ สตฺถุสาสนภูตํ ตนฺติธมฺมํ วฬญฺเชติ. โสตานุคตา โหนฺตีติ โสตํ อนุปฺปตฺตา อนุปวิฏฺฐา โหนฺติ. มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน โอโลกิตา. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุฏฺฐุ ปฏิวิทฺธา ปจฺจกฺขํ กตา. มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กุรุมาโนติ นยิทํ พุทฺธวจนํ อนุสฺสรณสติยา อภาเวน วุตฺตํ, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน หิ มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กโรติ นาม. อุปปชฺชตีติ สุทฺธสีเล ปติฏฺฐิโต เทวโลเก นิพฺพตฺตติ. ธมฺมปทา ปฺลวนฺตีติ อนฺตราภเว นิพฺพตฺตมุฏฺฐสฺสติโน, เยปิ ปุพฺเพ สชฺฌายมูลิกา วาจาปริจิตพุทฺธวจนธมฺมา, เต สพฺเพ ปสนฺเน [Pg.365] อาทาเส ฉายา วิย ปฺลวนฺติ, ปากฏา หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโทติ พุทฺธวจนานุสฺสรณสติยา อุปฺปาโท ทนฺโธ ครุ. อถ โส สตฺโต ขิปฺปํเยว วิเสสคามี โหติ, นิพฺพานคามี โหตีติ อตฺโถ.

Allí, «dhammaṃ pariyāpuṇāti» significa que domina la doctrina (tantidhamma) que constituye la enseñanza del Maestro en sus nueve divisiones, como los suttas, geyya, etc. «Sotānugatā hontīti» significa que han llegado al oído, que han penetrado en él. «Manasānupekkhitā» significa observados por la mente. «Diṭṭhiyā suppaṭividdhā» significa bien penetrados y realizados directamente por la sabiduría, tanto en su significado como en su causa. «Muṭṭhassati kālaṃ kurumāno» (muriendo con la atención perdida): esto no se dice por la ausencia de la atención que recuerda las palabras del Buddha, sino en relación con la muerte de una persona común (puthujjana). Pues la persona común muere con la atención perdida. «Upapajjatī» significa que renace en el mundo de los devas establecido en la conducta pura. «Dhammapadā plavantī» significa que para aquel cuya atención se perdió al renacer en el estado intermedio, todas aquellas palabras del Buddha que previamente fueron memorizadas mediante la recitación fluyen como un reflejo en un espejo limpio, manifestándose y haciéndose evidentes. «Dandho, bhikkhave, satuppādo»: el surgimiento de la atención que recuerda las palabras del Buddha es lento y difícil. No obstante, ese ser se convierte rápidamente en alguien que progresa hacia la distinción, es decir, que progresa hacia el Nibbāna.

อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโตติ อิทฺธิสมฺปนฺโน จิตฺตสฺส วสิภาวปตฺโต ขีณาสโว. อยํ วา โส ธมฺมวินโยติ เอตฺถ วิภาวนตฺโถ วา-สทฺโท. ยตฺถาติ ยสฺมึ ธมฺมวินเย. พฺรหฺมจริยํ อจรินฺติ พฺรหฺมจริยวาสํ วสึ. อิทมฺปิ พุทฺธวจนํ มยา ปุพฺเพ วฬญฺชิตนฺติ พุทฺธวจนานุสฺสรณวเสเนตํ วุตฺตํ. เทวปุตฺโตติ ปญฺจาลจณฺโฑ วิย หตฺถกมหาพฺรหฺมา วิย สนงฺกุมารพฺรหฺมา วิย จ เอโก ธมฺมกถิกเทวปุตฺโต. โอปปาติโก โอปปาติกํ สาเรตีติ ปฐมํ อุปฺปนฺโน เทวปุตฺโต ปจฺฉา อุปฺปนฺนํ สาเรติ. สหปํสุกีฬิกาติ เอเตน เนสํ ทีฆรตฺตํ กตปริจยภาวํ ทสฺเสติ. สมาคจฺเฉยฺยุนฺติ สาลาย วา รุกฺขมูเล วา สมฺมุขีภาวํ คจฺเฉยฺยุํ. เอวํ วเทยฺยาติ สาลาย วา รุกฺขมูเล วา ปฐมตรํ นิสินฺโน ปจฺฉา อาคตํ เอวํ วเทยฺย. เสสเมตฺถ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ.

«Iddhimā cetovasippatto» es un Arahant que ha agotado las máculas (khīṇāsavo), dotado de poderes psíquicos y que ha alcanzado el dominio de la mente. «Ayaṃ vā so dhammavinayo»: aquí la partícula «vā» tiene el propósito de aclaración. «Yatthā» significa en cuyo Dhamma-Vinaya. «Brahmacariyaṃ acariṃ» significa que viví la vida santa. «Idampi buddhavacanaṃ mayā pubbe vaḷañjitaṃ» (esta palabra del Buddha también fue utilizada por mí anteriormente) se dice por medio del recuerdo de las palabras del Buddha. «Devaputto» se refiere a un hijo de los devas predicador del Dhamma, como Pañcālacaṇḍa, Hatthaka Mahābrahmā o Sanaṅkumāra Brahmā. «Opapātiko opapātikaṃ sāretī» significa que el ser de nacimiento espontáneo que surgió primero le recuerda al que surgió después. «Sahapaṃsukīḷikā» (compañeros de juegos en el polvo): con esto muestra el estado de haber cultivado una larga familiaridad. «Samāgaccheyyuṃ» significa que se encontrarían cara a cara en una sala o al pie de un árbol. «Evaṃ vadeyyā» significa que aquel que se sentó primero en la sala o al pie del árbol le hablaría así al compañero que llegó después. El resto en este caso debe entenderse según el método del Pali.

๒. ฐานสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Ṭhāna Sutta (El discurso sobre las situaciones).

๑๙๒. ทุติเย ฐานานีติ การณานิ. ฐาเนหีติ การเณหิ. โสเจยฺยนฺติ สุจิภาโว. สํวสมาโนติ เอกโต วสมาโน. น สนฺตตการีติ น สตตการี. น สนฺตตวุตฺติ สีเลสูติ สตตํ สพฺพกาลํ สีลชีวิตํ น ชีวตีติ อตฺโถ. สํโวหารมาโนติ กเถนฺโต. เอเกน เอโก โวหรตีติ เอเกน สทฺธึ เอโก หุตฺวา กเถติ. โวกฺกมตีติ โอกฺกมติ. ปุริมโวหารา ปจฺฉิมโวหารนฺติ ปุริมกถาย ปจฺฉิมกถํ, ปุริมกถาย จ ปจฺฉิมกถา, ปจฺฉิมกถาย จ ปุริมกถา น สเมตีติ อตฺโถ.

192. En el segundo sutta: 'ṭhānāni' significa causas o razones. 'Ṭhānehīti' significa por medio de causas. 'Soceyyaṃ' se refiere al estado de pureza (sucibhāvo). 'Saṃvasamāno' significa viviendo juntos en un mismo lugar. 'Na santatakārī' significa que no actúa de manera constante. 'Na santatavutti sīlesū' significa que no vive una vida de virtud (sīla) de manera continua en todo momento. 'Saṃvohāramāno' significa mientras conversa. 'Ekena eko voharatī' significa que una persona conversa junto con otra. 'Vokkamatī' significa que se desvía. 'Purimavohārā pacchimavohāraṃ' significa del discurso anterior al posterior; el sentido es que el discurso previo y el discurso posterior no concuerdan entre sí.

ญาติพฺยสเนนาติอาทีสุ ญาตีนํ พฺยสนํ ญาติพฺยสนํ, ญาติวินาโสติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. โรคพฺยสเน ปน โรโคเยว อาโรคฺยวินาสนโต พฺยสนํ โรคพฺยสนํ. อนุปริวตฺตนฺตีติ อนุพนฺธนฺติ. ลาโภ จาติอาทีสุ เอกํ อตฺตภาวํ ลาโภ อนุปริวตฺตติ, เอกํ อลาโภติ เอวํ นโย เนตพฺโพ. สากจฺฉายมาโนติ ปญฺหปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน สากจฺฉํ กโรนฺโต. ยถาติ เยนากาเรน[Pg.366]. อุมฺมคฺโคติ ปญฺหุมฺมคฺโค. อภินีหาโรติ ปญฺหาภิสงฺขรณวเสน จิตฺตสฺส อภินีหาโร. สมุทาหาโรติ ปญฺหปุจฺฉนํ. สนฺตนฺติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตํ กตฺวา น กเถตีติ อตฺโถ. ปณีตนฺติ อตปฺปกํ. อตกฺกาวจรนฺติ ยถา ตกฺเกน นยคฺคาเหน คเหตุํ สกฺกา โหติ, เอวํ น กเถตีติ อตฺโถ. นิปุณนฺติ สณฺหํ. ปณฺฑิตเวทนียนฺติ ปณฺฑิเตหิ ชานิตพฺพกํ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ.

En frases como 'ñātibyasanena', se refiere a la ruina de los parientes, que es la pérdida de los allegados. El mismo método se aplica al segundo término (bhogabyasana). En 'rogabyasana', la enfermedad misma se considera una ruina porque destruye el estado de salud. 'Anuparivattantī' significa que siguen de cerca. En 'lābho ca', etc., debe entenderse el método así: la ganancia sigue a una existencia individual, y la pérdida también sigue a una existencia individual. 'Sākacchāyamāno' significa entablando una discusión mediante el proceso de preguntar y responder. 'Yathā' significa de la manera en que. 'Ummaggo' es la investigación o el análisis de la pregunta. 'Abhinīhāro' es la aplicación de la mente mediante la formulación de la pregunta. 'Samudāhāro' es el planteamiento de la pregunta. 'Santaṃ' significa que no habla después de haber pacificado las impurezas adversas. 'Paṇītaṃ' significa sublime, aquello que no causa insatisfacción. 'Atakkāvacaraṃ' significa que no puede ser captado simplemente por el razonamiento lógico o la deducción. 'Nipuṇaṃ' significa sutil. 'Paṇḍitavedanīyaṃ' significa algo que debe ser conocido por los sabios. El resto en todos los casos debe entenderse según el método ya explicado.

๓. ภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Bhaddiya Sutta

๑๙๓. ตติเย อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา มาลาคนฺธวิเลปนํ คเหตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามีติ อุปสงฺกมิ. มา อนุสฺสเวนาติอาทีสุ อนุสฺสววจเนน มม กถํ มา คณฺหถาติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สารมฺโภติ กรณุตฺตริยลกฺขโณ สารมฺโภ. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. กุสลธมฺมูปสมฺปทายาติ กุสลธมฺมานํ สมฺปาทนตฺถาย, ปฏิลาภตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. อิเม เจปิ, ภทฺทิย, มหาสาลาติ ปุรโต ฐิเต สาลรุกฺเข ทสฺเสนฺโต เอวมาห. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถตฺตา จ สุวิญฺเญยฺยเมว. สตฺถริ ปน เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต ภทฺทิโย โสตาปนฺโน ชาโตติ.

193. En el tercer sutta: 'upasaṅkami' indica que después de haber desayunado, tomó flores, perfumes y ungüentos, y se acercó con la intención de adorar al Bienaventurado. En 'mā anussavena', etc., el significado debe entenderse de esta manera: 'no acepten mis palabras simplemente por tradición oral'. 'Sārambho' es la agresividad mental caracterizada por el exceso en la acción. 'Alobhādayo' (no-codicia, etc.) deben entenderse como los estados opuestos a la codicia y demás. 'Kusaladhammūpasampadāyā' significa para el logro o la adquisición de estados saludables. En 'ime cepi, bhaddiya, mahāsālā', el Buda habló señalando los árboles de sala que estaban frente a Él. El resto aquí es fácil de comprender debido al método ya mencionado y a que el significado es evidente. Al concluir el Maestro su enseñanza, se dice que Bhaddiya se convirtió en un Sotāpanna (el que ha entrado en la corriente).

๔. สามุคิยาสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Sāmugiyā Sutta

๑๙๔. จตุตฺเถ สามุคิยาติ สามุคนิคมวาสิโน. พฺยคฺฆปชฺชาติ เต อาลปนฺโต เอวมาห. โกลนครสฺส หิ โกลรุกฺเข หาเรตฺวา กตตฺตา โกลนครนฺติ จ พฺยคฺฆปเถ มาปิตตฺตา พฺยคฺฆปชฺชนฺติ จ ทฺเว นามานิ. เอเตสญฺจ ปุพฺพปุริสา ตตฺถ วสึสูติ พฺยคฺฆปชฺชวาสิตาย พฺยคฺฆปชฺชวาสิโน พฺยคฺฆปชฺชาติ วุจฺจนฺติ. เต อาลปนฺโต เอวมาห. ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานีติ ปาริสุทฺธิอตฺถาย ปธานิยงฺคานิ ปทหิตพฺพวีริยสฺส องฺคานิ, โกฏฺฐาสาติ อตฺโถ. สีลปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ สีลปริโสธนวีริยสฺเสตํ นามํ. ตญฺหิ สีลปาริสุทฺธิปริปูรณตฺถาย ปธานิยงฺคนฺติ สีลปาริสุทฺธิปธานิยงฺคํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน วิปสฺสนาปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ[Pg.367]. โย ตตฺถ ฉนฺโทติอาทีสุ โย ตสฺมึ อนุคฺคณฺหเน กตฺตุกามตาฉนฺโทติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สติสมฺปชญฺญํ ปเนตฺถ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วีริยปคฺคหนตฺถํ วุตฺตํ. รชนีเยสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ วิราเชตีติ ราคปจฺจเยสุ อิฏฺฐารมฺมเณสุ ยถา จิตฺตํ วิรชฺชติ, เอวํ กโรติ. วิโมจนีเยสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ วิโมเจตีติ เยหิ อารมฺมเณหิ จิตฺตํ วิโมเจตพฺพํ, เตสุ ยถา วิมุจฺจติ, เอวํ กโรติ. วิราเชตฺวาติ เอตฺถ มคฺคกฺขเณ วิราเชติ นาม, ผลกฺขเณ วิรตฺตํ นาม โหติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. สมฺมาวิมุตฺตึ ผุสตีติ เหตุนา นเยน อรหตฺตผลวิมุตฺตึ ญาณผสฺเสน ผุสตีติ.

194. En el cuarto sutta: 'sāmugiyā' se refiere a los habitantes del pueblo de Sāmuga. 'Byagghapajjā' es el vocativo con el que se dirige a ellos. El nombre 'Kolanagara' proviene de haber eliminado los árboles de kola (jujube) para fundar la ciudad, y 'Byagghapajja' se debe a que fue construida en una senda de tigres (byagghapatha). Sus antepasados vivieron allí, por lo que se les llama Byagghapajjas. Al dirigirse a ellos, dijo: 'pārisuddhipadhāniyaṅgāni', que son los factores del esfuerzo para la purificación, es decir, las partes o componentes de la energía que debe ser aplicada. 'Sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ' es el nombre del esfuerzo por purificar la virtud moral. Se llama así porque es un factor de esfuerzo para el cumplimiento de la purificación de la virtud. El mismo método se aplica al resto. 'Tattha tattha paññāya anuggahessāmi' significa que en cada situación los apoyaré con la sabiduría de la visión cabal (vipassanā). En 'yo tattha chando', el significado debe entenderse como el deseo de actuar (kattukāmatāchando) en ese apoyo. 'Satisampajaññaṃ' se menciona para fortalecer la energía mediante el establecimiento de la atención y la delimitación por el conocimiento. 'Rajanīyesu dhammesu cittaṃ virājetī' significa que actúa de tal modo que la mente se desapasiona ante los objetos deseables que causan apego. 'Vimocanīyesu dhammesu cittaṃ vimocetī' significa que actúa de tal manera que la mente se libera de aquellos objetos de los que debe ser liberada. En 'virājetvā', en el momento del sendero se dice 'desapasiona', y en el momento del fruto se dice 'está desapasionado'. El mismo método se aplica al segundo término. 'Sammāvimuttiṃ phusatī' significa que alcanza la liberación del fruto del arhat (arahattaphala) mediante el contacto del conocimiento y por el método causal.

๕. วปฺปสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Vappa Sutta

๑๙๕. ปญฺจเม วปฺโปติ ทสพลสฺส จูฬปิตา สกฺยราชา. นิคณฺฐสาวโกติ เวสาลิยํ สีหเสนาปติ วิย นาฬนฺทายํ อุปาลิคหปติ วิย จ นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส อุปฏฺฐาโก. กาเยน สํวุโตติ กายทฺวารสฺส สํวุตตฺตา ปิหิตตฺตา กาเยน สํวุโต นาม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาวิราคาติ อวิชฺชาย ขยวิราเคน. วิชฺชุปฺปาทาติ มคฺควิชฺชาย อุปฺปาเทน. ตํ ฐานนฺติ ตํ การณํ. อวิปกฺกวิปากนฺติ อลทฺธวิปากวารํ. ตโตนิทานนฺติ ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา. ทุกฺขเวทนิยา อาสวา อสฺสเวยฺยุนฺติ ทุกฺขเวทนาย ปจฺจยภูตา กิเลสา อสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส ปุริสสฺส อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อตฺโถ. อภิสมฺปรายนฺติ ทุติเย อตฺตภาเว. กายสมารมฺภปจฺจยาติ กายกมฺมปจฺจเยน. อาสวาติ กิเลสา. วิฆาตปริฬาหาติ เอตฺถ วิฆาโตติ ทุกฺขํ. ปริฬาโหติ กายิกเจตสิโก ปริฬาโห. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตีกโรตีติ ญาณวชฺฌํ กมฺมํ ญาณผสฺเสน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ขยํ คเมติ, วิปากวชฺฌํ กมฺมํ วิปากผสฺเสน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ขยํ คเมติ. นิชฺชราติ กิเลสชีรณกปฏิปทา. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. อิธ ฐตฺวา อยํ ภิกฺขุ ขีณาสโว กาตพฺโพ, จตฺตาริ มหาภูตานิ นีหริตฺวา จตุสจฺจววตฺถานํ ทสฺเสตฺวา ยาว อรหตฺตผลํ กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ.

195. En el quinto discurso, Vappo es el rey Sakya, el tío menor (cūḷapitā) del Dasabala (el Buda). ‘Discípulo de los Nigaṇṭhas’ significa que era un servidor (upaṭṭhāko) de Nigaṇṭha Nāṭaputta, al igual que el general Sīha en Vesāli o el jefe de hogar Upāli en Nāḷandā. ‘Restringido por el cuerpo’ se denomina así debido a que la puerta corporal (kāyadvāra) está restringida y cerrada. En los otros dos casos (habla y mente), el método es el mismo. ‘Por el desapego de la ignorancia’ significa por la destrucción y el desvanecimiento de la ignorancia. ‘Por el surgimiento del conocimiento’ significa por el surgimiento del conocimiento del sendero (maggavijjā). ‘Esa base’ significa esa causa. ‘Resultado no madurado’ se refiere al turno de un fruto que aún no se ha obtenido. ‘Debido a aquello’ significa por esa causa y condición de acciones insalubres previas. ‘Los efluvios que se experimentan como sufrimiento fluirían’ significa que las impurezas (kilesā) que son causas de sensaciones dolorosas surgirían; este es el significado de que ‘surgirían para ese hombre’. ‘En el futuro’ significa en la segunda existencia (la vida siguiente). ‘Por la condición de la actividad corporal’ significa por la condición de la acción corporal (kāyakamma). ‘Efluvios’ (āsavā) son las impurezas. En la expresión ‘destrucción y angustia’, ‘destrucción’ (vighāto) es sufrimiento y ‘angustia’ (pariḷāho) es el ardor físico y mental. ‘Lo agota tocándolo una y otra vez’ significa que agota el kamma que debe ser abandonado por el conocimiento mediante el contacto del conocimiento (ñāṇaphassena), y agota el kamma que debe ser abandonado por la maduración mediante el contacto de la maduración. ‘Desgaste’ (nijjarā) es la práctica que hace decaer las impurezas. En los demás casos, el método es el mismo. Situándose aquí, este monje debe ser considerado un Arahant (khīṇāsavo); tras haber extraído los cuatro grandes elementos y mostrado la determinación de las cuatro verdades, se debe explicar el tema de meditación hasta alcanzar el fruto de la santidad (arahattaphala).

อิทานิ ปน ตสฺส ขีณาสวสฺส สตตวิหาเร ทสฺเสตุํ เอวํ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺสาติ เหตุนา การเณน [Pg.368] สมฺมา วิมุตฺตสฺส. สตตวิหาราติ นิจฺจวิหารา นิพทฺธวิหารา. เนว สุมโน โหตีติ อิฏฺฐารมฺมเณ ราควเสน น โสมนสฺสชาโต โหติ. น ทุมฺมโนติ อนิฏฺฐารมฺมเณ ปฏิฆวเสน น โทมนสฺสชาโต โหติ. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนติ สติสมฺปชญฺญปริคฺคหิตาย มชฺฌตฺตาการลกฺขณาย อุเปกฺขาย เตสุ อารมฺมเณสุ อุเปกฺขโก มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหรติ.

Ahora, para mostrar las moradas constantes (satatavihāra) de aquel Arahant, se dijo: ‘así, con la mente perfectamente liberada’, etc. Allí, ‘con la mente perfectamente liberada’ significa liberada correctamente por medio de la causa adecuada. ‘Moradas constantes’ son moradas perpetuas e ininterrumpidas. ‘No está alegre’ significa que no surge el gozo (somanassa) por el poder del deseo ante un objeto deseable. ‘No está triste’ significa que no surge el pesar (domanassa) por el poder de la aversión ante un objeto indeseable. ‘Mora ecuánime, atento y con plena conciencia’ significa que mora siendo ecuánime y neutral ante esos objetos, mediante la ecuanimidad caracterizada por el modo de neutralidad, sostenida por la atención y la plena conciencia.

กายปริยนฺติกนฺติ กายนฺติกํ กายปริจฺฉินฺนํ, ยาว ปญฺจทฺวารกาโย ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ ปญฺจทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ชีวิตปริยนฺติกนฺติ ชีวิตนฺติกํ ชีวิตปริจฺฉินฺนํ, ยาว ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ มโนทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ปฐมํ นิรุชฺฌติ, มโนทฺวาริกเวทนา ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา นิรุชฺฌติ. สา หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปสฺมึเยว ปติฏฺฐาติ. ปญฺจทฺวาริกา ปวตฺเต ปญฺจทฺวารวเสน ปวตฺตมานา ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อธิมตฺตา พลวตี โหติ, ปณฺณาสวสฺสกาเล ฐิตา โหติ, สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ปริหายมานา, อสีตินวุติวสฺสกาเล มนฺทา โหติ. ตทา หิ สตฺตา ‘‘จิรรตฺตํ เอกโต นิสีทิมฺหา นิปชฺชิมฺหา’’ติ วทนฺเตปิ น ชานามาติ วทนฺติ. อธิมตฺตานิปิ รูปาทิอารมฺมณานิ น ปสฺสาม, สุคนฺธทุคฺคนฺธํ วา สาทุอสาทุํ วา ถทฺธมุทุกํ วาติ น ชานามาติปิ วทนฺติ. อิติ เนสํ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ภคฺคา โหติ, มโนทฺวาริกา ปวตฺตติ. สาปิ อนุปุพฺเพน ปริหายมานา มรณสมเย หทยโกฏึเยว นิสฺสาย ปวตฺตติ. ยาว ปเนสา ปวตฺตติ, ตาว สตฺโต ชีวตีติ วุจฺจติ. ยทา นปฺปวตฺตติ, ตทา ‘‘มโต นิรุทฺโธ’’ติ วุจฺจติ.

‘Limitada al cuerpo’ significa que termina con el cuerpo, delimitada por el cuerpo; el significado es la sensación que ocurre en las cinco puertas mientras persista el cuerpo de las cinco puertas. ‘Limitada a la vida’ significa que termina con la vida, delimitada por la vida; el significado es la sensación que ocurre en la puerta de la mente mientras persista la facultad de la vida. Entre ellas, la sensación de las cinco puertas surge después y cesa primero, mientras que la sensación de la puerta de la mente surge primero y cesa después. Pues esta, en el momento del renacimiento (paṭisandhi), se establece solo en la materia de la base del corazón. En el transcurso de la vida, al ocurrir a través de las cinco puertas, la sensación de las cinco puertas es intensa y poderosa en la primera etapa de la vida, a los veinte años, debido al poder de la pasión, la aversión y la confusión; a los cincuenta años es estable; a partir de los sesenta años declina, y a los ochenta o noventa años es débil. En ese momento, aunque los seres digan ‘nos hemos sentado y acostado juntos por mucho tiempo’, dicen ‘no lo reconocemos’. También dicen: ‘no vemos los objetos visibles aunque sean intensos, ni oímos, ni distinguimos si un olor es bueno o malo, si algo es sabroso o insípido, o si es duro o suave’. Así, para ellos, la sensación de las cinco puertas está rota, pero la sensación de la puerta de la mente persiste. Esta también, declinando gradualmente, ocurre en el momento de la muerte dependiendo solo del extremo del corazón. Mientras esta sensación mental persiste, se dice que el ser ‘vive’. Cuando ya no ocurre, se dice que está ‘muerto’ o ‘extinto’.

สฺวายมตฺโถ วาปิยา ทีเปตพฺโพ – ยถา หิ ปุริโส ปญฺจอุทกมคฺคสมฺปนฺนํ วาปึ กเรยฺย. ปฐมํ เทเว วุฏฺเฐ ปญฺจหิ อุทกมคฺเคหิ อุทกํ ปวิสิตฺวา อนฺโตวาปิยํ อาวาเฏ ปูเรยฺย. ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต อุทกมคฺเค ปูเรตฺวา คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ โอตฺถริตฺวา อุทกํ ติฏฺเฐยฺย ตโต ตโต วิสฺสนฺทมานํ. อถ นิทฺธมนตุมฺเพ วิวริตฺวา เขตฺเตสุ กมฺเม กยิรมาเน อุทกํ นิกฺขมนฺตํ, สสฺสปากกาเล อุทกํ นิกฺขนฺตํ อุทกํ ปริหีนํ, ‘‘มจฺเฉ คณฺหามา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺเชยฺย. ตโต กติปาเหน อาวาเฏสุเยว [Pg.369] อุทกํ สณฺฐเหย. ยาว ปน ตํ อาวาเฏสุ โหติ, ตาว มหาวาปิยํ อุทกํ อตฺถีติ สงฺขํ คจฺฉติ. ยทา ปน ตตฺถ ฉิชฺชติ, ตทา ‘‘วาปิยํ อุทกํ นตฺถี’’ติ วุจฺจติ. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

Este significado debe ilustrarse mediante un estanque: supongamos que un hombre construye un estanque provisto de cinco canales de agua. Primero, cuando cae la lluvia, el agua entra por los cinco canales y llena los pozos internos del estanque. Al llover una y otra vez, tras llenar los canales, el agua permanece cubriendo una extensión de un cuarto o media legua, desbordándose desde allí. Luego, al abrir los desagües y realizar trabajos en los campos, el agua sale; al tiempo de la maduración de la cosecha, el agua ha salido y disminuido, hasta el punto de decir ‘atrapemos los peces’. Después de unos días, el agua permanece solo en los pozos. Sin embargo, mientras el agua está en los pozos, se considera que ‘hay agua en el gran estanque’. Pero cuando el agua se agota allí, se dice que ‘no hay agua en el estanque’. Del mismo modo debe entenderse la aplicación de esta analogía.

ปฐมํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจหิ มคฺเคหิ อุทเก ปวิสนฺเต อาวาฏานํ ปูรณกาโล วิย หิ ปฐมเมว ปฏิสนฺธิกฺขเณ มโนทฺวาริกเวทนาย วตฺถุรูเป ปติฏฺฐิตกาโล, ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจมคฺคานํ ปูรณกาโล วิย ปวตฺเต ปญฺจทฺวาริกเวทนาย ปวตฺติ, คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ อชฺโฌตฺถรณํ วิย ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนาทิวเสน ตสฺส อธิมตฺตพลวภาโว, ยาว วาปิโต อุทกํ น นิคฺคจฺฉติ, ตาว ปูราย วาปิยา ฐิตกาโล วิย ปญฺญาสวสฺสกาเล ตสฺส ฐิตกาโล, นิทฺธมนตุมฺเพสุ วิวเฏสุ กมฺเม กยิรมาเน อุทกสฺส นิกฺขมนกาโล วิย สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺส ปริหานิ, อุทเก ภฏฺเฐ อุทกมคฺเคสุ ปริตฺตอุทกสฺส ฐิตกาโล วิย อสีตินวุติกาเล ปญฺจทฺวาริกเวทนาย มนฺทกาโล, อาวาเฏสุเยว อุทกสฺส ปติฏฺฐิตกาโล วิย หทยวตฺถุโกฏึ นิสฺสาย มโนทฺวาเร เวทนาย ปวตฺติกาโล, อาวาเฏสุ ปริตฺเตปิ อุทเก สติ ‘‘วาปิยํ อุทกํ อตฺถี’’ติ วตฺตพฺพกาโล วิย ยาว สา ปวตฺตติ, ตาว ‘‘สตฺโต ชีวตี’’ติ วุจฺจติ. ยถา ปน อาวาเฏสุ อุทเก ฉินฺเน ‘‘นตฺถิ วาปิยํ อุทก’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ มโนทฺวาริกเวทนาย อปฺปวตฺตมานาย สตฺโต มโตติ วุจฺจติ. อิมํ เวทนํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทิยมาโน’’ติ.

Primero, como cuando llueve y el agua entra por cinco canales llenando los pequeños hoyos, así es precisamente el momento inicial de la reconexión (paṭisandhi), cuando la sensación de la puerta de la mente se establece en la materia de la base del corazón. Como cuando llueve repetidamente y se llenan los cinco canales, así es el proceso de la sensación en las cinco puertas durante el transcurso de la vida. Como una inundación que cubre media legua, así debe verse la fuerza extrema y poderosa de esa sensación a los veinte años, a través del apego y otros factores. Como el tiempo en que el agua permanece en un estanque lleno antes de que el agua salga, así es la permanencia de esa sensación a los cincuenta años. Como el momento en que el agua sale cuando los desagües se abren para el trabajo en el campo, así es el declive de esa sensación a partir de los sesenta años. Como el agua mínima que queda en los canales cuando el agua ha bajado, así es la debilidad de la sensación en las cinco puertas a los ochenta o noventa años. Como el agua que queda solo en los pequeños hoyos, así es el momento de la actividad de la sensación en la puerta de la mente apoyada en el rastro final de la base del corazón. Mientras esa sensación de la puerta de la mente persiste, se dice que 'el ser vive', tal como se dice 'hay agua en el estanque' mientras hay un poco de agua en los hoyos. Pero así como se dice 'no hay agua en el estanque' cuando el agua en los hoyos se agota, del mismo modo, cuando la sensación de la puerta de la mente no surge, se dice que 'el ser ha muerto'. Refiriéndose a esta sensación final de la puerta de la mente, se dice: 'experimentando una sensación que limita la vida'.

กายสฺส เภทาติ กายสฺส เภเทน. อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานาติ ชีวิตกฺขยโต อุทฺธํ. อิเธวาติ ปฏิสนฺธิวเสน ปรโต อคนฺตฺวา อิเธว. สีตี ภวิสฺสนฺตีติ ปวตฺติวิปฺผนฺทนทรถรหิตานิ สีตานิ อปฺปวตฺตนธมฺมานิ ภวิสฺสนฺติ.

'Kāyassa bhedā' significa por la ruptura del cuerpo físico. 'Uddhaṃ jīvitapariyādānā' significa después del fin de la vida. 'Idheva' significa aquí mismo, sin pasar al más allá mediante la reconexión. 'Sītī bhavissantīti' significa que se volverán fríos, libres de la agitación y el tormento del proceso de existencia, siendo de naturaleza que no vuelve a surgir.

ถูณํ ปฏิจฺจาติ รุกฺขํ ปฏิจฺจ. กุทฺทาลปิฏกํ อาทายาติ กุทฺทาลญฺจ ขณิตฺติญฺจ ปจฺฉิญฺจ คเหตฺวาติ อตฺโถ. เทสนา ปน กุทฺทาลวเสเนว กตา. มูเล ฉินฺเทยฺยาติ มูลมฺหิ กุทฺทาเลน ฉินฺเทยฺย. ปลิขเณยฺยาติ ขณิตฺติยา สมนฺตา ขเณยฺย.

'Thūṇaṃ paṭicca' significa dependiendo del árbol. 'Kuddālapiṭakaṃ ādāya' significa habiendo tomado el azadón, la pala y la cesta; este es el significado. Sin embargo, la enseñanza se da principalmente a través del azadón. 'Mūle chindeyya' significa que cortaría en la raíz con el azadón. 'Palikhaṇeyya' significa que excavaría alrededor con la pala.

เอวเมว [Pg.370] โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – รุกฺโข วิย หิ อตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ, รุกฺขํ ปฏิจฺจ ฉายา วิย กุสลากุสลํ กมฺมํ, ฉายํ อปฺปวตฺตํ กาตุกาโม ปุริโส วิย โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ปญฺญา, ปิฏกํ วิย สมาธิ, ขณิตฺติ วิย วิปสฺสนา, ขณิตฺติยา มูลานํ ปลิขณนกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาย เฉทนกาโล, ขณฺฑาขณฺฑํ กรณกาโล วิย ขนฺธวเสน ทิฏฺฐกาโล, ผาลนกาโล วิย อายตนวเสน ทิฏฺฐกาโล, สกลีกรณกาโล วิย ธาตุวเสน ทิฏฺฐกาโล, วาตาตเปน วิโสสนกาโล วิย กายิกเจตสิกสฺส วีริยสฺส กรณกาโล, อคฺคินา ฑหนกาโล วิย ญาเณน กิเลสานํ ฑหนกาโล, มสิกรณกาโล วิย วตฺตมานก-ปญฺจกฺขนฺธกาโล, มหาวาเต โอผุนนกาโล วิย นทีโสเต ปวาหนกาโล วิย จ ฉินฺนมูลกานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกนิโรโธ, โอผุนนปฺปวาหเนหิ อปญฺญตฺติกภาวูปคโม วิย ปุนพฺภเว วิปากกฺขนฺธานํ อนุปฺปาเทน อปณฺณตฺติกภาโว เวทิตพฺโพ.

'Evameva kho': aquí se presenta la comparación: el cuerpo (attabhāva) debe verse como el árbol; el kamma saludable y no saludable como la sombra que depende del árbol; el practicante (yogāvacaro) como el hombre que desea que la sombra no surja; la sabiduría (paññā) como el azadón; la concentración (samādhi) como la cesta; la visión cabal (vipassanā) como la pala. El momento de excavar las raíces es como el momento de cortar la ignorancia (avijjā) con el camino del Arahant. El momento de cortar en pedazos es como ver el cuerpo a través de los agregados (khandha). El momento de partir es como verlo a través de las bases (āyatana). El momento de desmenuzar es como verlo a través de los elementos (dhātu). El momento de secar al viento y al sol es como aplicar el esfuerzo físico y verbal. El momento de quemar con fuego es como quemar las impurezas (kilesa) con el conocimiento (ñāṇa). El momento de convertir en cenizas es como el fin de los cinco agregados presentes. El momento de aventar al viento o dejar llevar por la corriente del río es el cese de los cinco agregados cuyas raíces (ignorancia y deseo) han sido cortadas, sin reconexión futura. Como el estado de no ser designado como árbol por haber sido aventado o llevado por el agua, debe entenderse el estado de no ser designado como un ser debido al no surgimiento de los agregados resultantes en una existencia futura.

ภควนฺตํ เอตทโวจาติ สตฺถริ เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา เอตํ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ อุทยตฺถิโกติ วฑฺฒิอตฺถิโก. อสฺสปณิยํ โปเสยฺยาติ ปญฺจ อสฺสโปตสตานิ กิณิตฺวา ปจฺฉา วิกฺกิณิสฺสามีติ โปเสยฺย. สหสฺสคฺฆนกสฺส อสฺสสฺส ปญฺจสตมตฺตํ อุปกรณํ คนฺธมาลาทิวเสน โปสาวนิกํเยว อคมาสิ. อถสฺส เต อสฺสา เอกทิวเสเนว โรคํ ผุสิตฺวา สพฺเพ ชีวิตกฺขยํ ปาปุเณยฺยุนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. อุทยญฺเจว นาธิคจฺเฉยฺยาติ วฑฺฒิญฺจ เคหโต นีหริตฺวา ทินฺนมูลญฺจ กิญฺจิ น ลเภยฺย. ปยิรุปาสินฺติ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหึ. สฺวาหํ อุทยญฺเจว นาธิคจฺฉินฺติ โส อหํ เนว อุทยํ น เคหโต ทินฺนธนํ อธิคจฺฉึ, ปณิยอสฺสชคฺคนโก นาม ชาโตสฺมีติ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'Bhagavantaṃ etadavoca': cuando el Maestro concluyó el discurso, habiendo alcanzado el fruto de la entrada en la corriente, dijo estas palabras comenzando con 'Es como si, Señor...'. Allí, 'udayatthiko' significa aquel que busca el beneficio. 'Assapaṇiyaṃ poseyya' significa que criaría quinientos potros pensando: 'los compraré y luego los venderé'. Para un caballo que valía mil, gastó unos quinientos solo en su manutención, como perfumes y guirnaldas. Luego, si esos caballos contrajeran una enfermedad en un solo día y todos murieran; con esta intención dijo esto. 'Udayañceva nādhigaccheyya' significa que no obtendría ni la ganancia ni el capital que sacó de su casa. 'Payirupāsiṃ' significa que serví con los cuatro requisitos. 'Svāhaṃ udayañceva nādhigacchiṃ' significa: 'Yo no obtuve ni la ganancia ni el capital de mi casa; me he convertido en alguien que solo crió caballos de venta'. El resto es de significado evidente. Así concluye el comentario al quinto sutta.

๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา

6. Comentario al Sāḷha Sutta.

๑๙๖. ฉฏฺเฐ ทฺวเยนาติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ. โอฆสฺส นิตฺถรณนฺติ จตุโรฆนิตฺถรณํ. ตโปชิคุจฺฉาเหตูติ ทุกฺกรการิกสงฺขาเตน ตเปน ปาปชิคุจฺฉนเหตุ[Pg.371]. อญฺญตรํ สามญฺญงฺคนฺติ เอกํ สมณธมฺมโกฏฺฐาสํ. อปริสุทฺธกายสมาจาราติอาทีสุ ปุริเมหิ ตีหิ ปเทหิ กายิกวาจสิกเจตสิกสีลานํ อปริสุทฺธตํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉิเมน ปเทน อปริสุทฺธาชีวตํ ทสฺเสติ. ญาณทสฺสนายาติ มคฺคญาณสงฺขาตาย ทสฺสนาย. อนุตฺตราย สมฺโพธายาติ อรหตฺตาย, อรหตฺตญาณผสฺเสน ผุสิตุํ อภพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. สาลลฏฺฐินฺติ สาลรุกฺขํ. นวนฺติ ตรุณํ. อกุกฺกุจฺจกชาตนฺติ ‘‘ภเวยฺย นุ โข, น ภเวยฺยา’’ติ อชเนตพฺพกุกฺกุจฺจํ. เลขณิยา ลิเขยฺยาติ อวเลขนมตฺตเกน อวลิเขยฺย. โธเวยฺยาติ ฆํเสยฺย. อนฺโต อวิสุทฺธาติ อพฺภนฺตเร อสุทฺธา อปนีตสารา.

196. En el sexto sutta: 'dvayena' significa en dos partes. 'Oghassa nittharaṇaṃ' es el cruce de los cuatro flujos. 'Tapojigucchāhetū' es por la causa del asco por el mal mediante la austeridad, entendida como la práctica de lo difícil. 'Aññataraṃ sāmaññaṅgaṃ' es una parte de la práctica del asceta. En las palabras 'aparisuddhakāyasamācārā' y demás, con los tres primeros términos muestra la impureza de la conducta corporal, verbal y mental, y con el último término muestra la impureza del medio de vida. 'Ñāṇadassanāya' es para la visión conocida como el conocimiento del camino. 'Anuttarāya sambodhāya' es para el estado de Arahant; se dice que es incapaz de alcanzarlo mediante el contacto del conocimiento del fruto del Arahant. 'Sālalaṭṭhiṃ' es el árbol sal. 'Navaṃ' es joven. 'Akukkuccakajātaṃ' es sin que surja la duda de '¿será o no será?'. 'Lekhaṇiyā likheyya' es marcar o raspar con un instrumento de escritura. 'Dhoveyya' es frotar. 'Anto avisuddhā' es impuro por dentro, sin esencia.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลลฏฺฐิ วิย หิ อตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ, นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ, ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย คเหตฺวา ฐิตปุริโส, สาลลฏฺฐิยา พหิทฺธา สุปริกมฺมกตกาโล วิย พหิทฺธา ตปจรณํ คาฬฺหํ กตฺวา คหิตกาโล, อนฺโต อสุทฺธกาโล วิย อพฺภนฺตเร สีลานํ อปริสุทฺธกาโล, สาลลฏฺฐิยา สํสีทิตฺวา อโธคมนํ วิย ทิฏฺฐิคติกสฺส สํสารโสเต สํสีทนํ เวทิตพฺพํ.

Así mismo en este pasaje se muestra la comparación de la siguiente manera: la existencia individual (attabhāva) debe ser vista como el tronco de un árbol de sal; la corriente del saṃsāra como la corriente de un río; el hombre que se aferra a las sesenta y dos visiones erróneas como un hombre que desea cruzar a la otra orilla; el tiempo en que se practica el ascetismo externo con gran firmeza como el tiempo en que el tronco del árbol de sal está bien preparado exteriormente; el tiempo de la impureza de la virtud en el interior como el tiempo en que el interior del tronco está impuro; y debe entenderse el hundimiento de quien posee visiones erróneas en la corriente del saṃsāra como el hundimiento y descenso del tronco del árbol de sal.

ผิยาริตฺตํ พนฺเธยฺยาติ ผิยญฺจ อริตฺตญฺจ โยเชยฺย. เอวเมวาติ เอตฺถาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลลฏฺฐิ วิย อตฺตภาโว, นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ, ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย โยคาวจโร, พหิทฺธา สุปริกมฺมกตกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส ปจฺจุปฏฺฐิตกาโล, อนฺโต สุวิโสธิตภาโว วิย อพฺภนฺตเร ปริสุทฺธสีลภาโว, ผิยาริตฺตพนฺธนํ วิย กายิกเจตสิกวีริยกรณํ, โสตฺถินา ปาริมตีรคมนํ วิย อนุปุพฺเพน สีลํ ปูเรตฺวา สมาธึ ปูเรตฺวา ปญฺญํ ปูเรตฺวา นิพฺพานคมนํ ทฏฺฐพฺพํ.

«Debe atar el timón y el remo» significa que debe unir el timón y el remo. De igual modo, aquí también se presenta esta comparación: la existencia individual es como el tronco de un árbol de sal; la corriente del saṃsāra es como la corriente de un río; el practicante (yogāvacaro) es como el hombre que desea cruzar a la otra orilla; el momento en que se establece el autocontrol en las seis puertas de los sentidos es como el tiempo en que el tronco está bien preparado exteriormente; el estado de virtud pura en el interior es como el estado de estar bien purificado internamente; el ejercicio del esfuerzo físico y mental es como el atar el timón y el remo; y el alcanzar el nirvana tras haber perfeccionado gradualmente la virtud, la concentración y la sabiduría es como el llegar a la otra orilla con seguridad.

กณฺฑจิตฺรกานีติ สรลฏฺฐิสรรชฺชุสรปาสาทสรสาณิสรโปกฺขรณิสรปทุมานีติ อเนกานิ กณฺเฑหิ กตฺตพฺพจิตฺรานิ. อถ โข โส ตีหิ ฐาเนหีติ โส เอวํ พหูนิ กณฺฑจิตฺรกานิ ชานนฺโตปิ น ราชารโห โหติ, ตีหิเยว ปน ฐาเนหิ โหตีติ อตฺโถ. สมฺมาสมาธิ [Pg.372] โหตีติ มคฺคสมาธินา จ ผลสมาธินา จ สมาหิโต โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สมฺมาทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีหิ จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. อยํ ปน มคฺเคเนว อวิราธิตํ วิชฺฌติ นามาติ เวทิตพฺโพ. สมฺมาวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต. อวิชฺชากฺขนฺธํ ปทาเลตีติ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลติ นามาติ วุจฺจติ. อิมินา หิ เหฏฺฐา อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชากฺขนฺโธ ปทาลิโต, อิธ ปน ปทาลิตํ อุปาทาย ปทาเลตีติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ.

«Diversas maravillas hechas con flechas» se refiere a las numerosas destrezas que se pueden realizar con flechas, tales como pedestales de flechas, cuerdas de flechas, palacios de flechas, cortinas de flechas, estanques de flechas y lotos de flechas. «Entonces él, por tres razones» significa que aunque ese guerrero conozca muchas maravillas hechas con flechas, no es digno del rey solo por eso; es digno del rey precisamente por tres razones. «Posee la recta concentración» significa que está concentrado mediante la concentración del sendero (magga) y la concentración del fruto (phala). «Posee la recta visión» significa que está dotado de la recta visión del sendero. Mediante las cuatro verdades, empezando por «esto es el sufrimiento», se explican los cuatro senderos y los tres frutos. Se debe entender que este practicante «atraviesa» sin error precisamente a través del sendero. «Posee la recta liberación» significa que está dotado de la liberación del fruto del Arhatship. «Atraviesa la masa de ignorancia» se dice en el sentido de que la destruye mediante el sendero del Arhatship. Pues, en verdad, este practicante ya ha destruido la masa de ignorancia previamente mediante el sendero del Arhatship, pero en este contexto, basándose en lo ya destruido, es apropiado decir que «la destruye». Así concluye el comentario al sexto sutta.

๗. มลฺลิกาเทวีสุตฺตวณฺณนา

7. Comentario al Mallikādevī Sutta

๑๙๗. สตฺตเม มลฺลิกา เทวีติ ปเสนทิรญฺโญ เทวี. เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโมติ เยน อิเธกจฺจา อิตฺถี. ทุพฺพณฺณาติ พีภจฺฉวณฺณา. ทุรูปาติ ทุสฺสณฺฐิตา. สุปาปิกาติ สุฏฺฐุ ปาปิกา สุฏฺฐุ ลามิกา. ทสฺสนายาติ ปสฺสิตุํ. ทลิทฺทาติ ธนทลิทฺทา. อปฺปสฺสกาติ สเกน ธเนน รหิตา. อปฺปโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺฑกรหิตา. อปฺเปสกฺขาติ อปฺปปริวารา. อฑฺฒาติ อิสฺสรา. มหทฺธนาติ วฬญฺชนกธเนน มหทฺธนา. มหาโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺฑโภเคน มหาโภคา. มเหสกฺขาติ มหาปริวารา. อภิรูปาติ อุตฺตมรูปา. ทสฺสนียาติ ทสฺสนยุตฺตา. ปาสาทิกาติ ทสฺสเนน ปาสาทิกา. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐาเนน จ.

197. En el séptimo sutta, «la reina Mallikā» es la reina del rey Pasenadi. «Por lo cual aquí cierta mujer» significa por qué razón en este mundo cierta mujer es «de mal color», es decir, de apariencia repulsiva; «de mala forma» significa de figura mal proporcionada; «muy malvada» significa sumamente despreciable. «Para ser vista» significa para mirar. «Pobre» significa carente de riqueza. «De pocas pertenencias» significa desprovista de riqueza propia. «De pocos goces» significa carente de bienes para el disfrute y el uso. «De poca influencia» significa de pocos seguidores. «Rica» significa poderosa. «De gran riqueza» significa que posee mucha riqueza para el uso diario. «De grandes goces» significa que tiene muchos bienes de consumo y uso. «De gran influencia» significa de muchos seguidores. «De gran belleza» significa de apariencia excelente. «Digna de ser vista» significa que merece ser observada. «Inspiradora» significa que inspira devoción por su apariencia. «Por la excelencia de su complexión» se refiere tanto a su color como a la forma de su cuerpo.

อภิสชฺชตีติ ลคฺคติ. พฺยาปชฺชตีติ ปกตึ ปชหติ. ปติตฺถียตีติ โกธวเสน ถินภาวํ ถทฺธภาวํ อาปชฺชติ. น ทาตา โหตีติ น ทายิกา โหติ. เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ เอตฺถ เสยฺยาติ มญฺจปลฺลงฺกาทิสยนํ. อาวสโถติ อาวสถาคารํ. ปทีเปยฺยํ วุจฺจติ วฏฺฏิเตลาทิปทีปูปกรณํ. อิสฺสามนิกาติ อิสฺสาย สมฺปยุตฺตจิตฺตา. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โกธนา อโหสินฺติ โกธมนา อโหสึ. อนิสฺสามนิกา อโหสินฺติ อิสฺสาวิรหิตจิตฺตา อโหสึ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

«Se ofende» significa que se aferra con ira como un anzuelo. «Se perturba» significa que abandona su estado natural. «Se muestra hostil» significa que llega a un estado de obstinación y rigidez por el poder de la ira. «No es dadora» significa que no es generosa. En el pasaje «lechos, viviendas y lámparas», «lechos» se refiere a muebles como camas y divanes; «viviendas» se refiere a edificios para habitar; y «lámparas» se refiere a los utensilios de iluminación como mechas y aceite. «Envidiosa» significa que posee una mente asociada a la envidia. Por este método se debe entender el significado en todos los términos. «Fui iracunda» significa que tuve una mente llena de ira. «No fui envidiosa» significa que tuve una mente libre de envidia. El resto en este séptimo sutta es de significado evidente. Así concluye el comentario al séptimo sutta.

๘. อตฺตนฺตปสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Attantapa Sutta

๑๙๘. อฏฺฐเม [Pg.373] อตฺตนฺตปาทีสุ อตฺตานํ ตปติ ทุกฺขาเปตีติ อตฺตนฺตโป. อตฺตโน ปริตาปนานุโยคํ อตฺตปริตาปนานุโยคํ. ปรํ ตปตีติ ปรนฺตโป. ปเรสํ ปริตาปนานุโยคํ ปรปริตาปนานุโยคํ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. นิจฺฉาโตติ ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา, สา อสฺส นตฺถีติ นิจฺฉาโต. สพฺพกิเลสานํ นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต. อนฺโต ตาปนกิเลสานํ อภาวา สีตโล ชาโตติ สีตีภูโต. ฌานมคฺคผลนิพฺพานสุขานิ ปฏิสํเวเทตีติ สุขปฺปฏิสํเวที. พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ เสฏฺฐภูเตน อตฺตนา.

198. En el octavo sutta, entre los términos que comienzan con «el que se atormenta a sí mismo», «attantapo» es quien se quema o se hace sufrir a sí mismo. «El esfuerzo por atormentarse a sí mismo» es el compromiso con el propio sufrimiento. «El que atormenta a otros» es «parantapo». «El esfuerzo por atormentar a otros» es el compromiso con el sufrimiento ajeno. «En esta misma vida» significa en esta misma existencia individual. En el pasaje «sin hambre», la sed de deseos (taṇhā) se llama «hambre»; aquel para quien esa sed no existe es «sin hambre». Es «extinguido» (nibbuto) por haber apagado todas las impurezas (kilesas). Se ha vuelto «fresco» (sītībhūto) debido a la ausencia de las impurezas que queman internamente. Es «alguien que experimenta la felicidad» porque experimenta la felicidad de los jhanas, los senderos, los frutos y el nirvana. «Con un ser convertido en noble» significa con una existencia individual que se ha vuelto suprema.

อเจลโกติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. โอรพฺภิกาทีสุ อุรพฺภา วุจฺจนฺติ เอฬกา, อุรพฺเภ หนตีติ โอรพฺภิโก. สูกริกาทีสุปิ เอเสว นโย. ลุทฺโทติ ทารุโณ กกฺขโฬ. มจฺฉฆาตโกติ มจฺฉพนฺโธ เกวฏฺโฏ. พนฺธนาคาริโกติ พนฺธนาคารโคปโก. กุรูรกมฺมนฺตาติ ทารุณกมฺมนฺตา.

Términos como «asceta desnudo» y otros ya han sido explicados anteriormente. En «pastores de ovejas» y otros, las ovejas se llaman «urabbha»; aquel que mata ovejas es un «orabbhiko» (pastor/matarife de ovejas). En «criadores de cerdos» y demás, se sigue el mismo método. «Cruel» (luddo) significa despiadado y rudo. «Matador de peces» se refiere al pescador que captura peces. «Carcelero» es el guardián de una prisión. «De oficios crueles» son aquellos que realizan trabajos despiadados.

มุทฺธาวสิตฺโตติ ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺโต. ปุรตฺถิเมน นครสฺสาติ นครโต ปุรตฺถิมาย ทิสาย. สนฺถาคารนฺติ ยญฺญสาลํ. ขราชินํ นิวาเสตฺวาติ สขุรํ อชินจมฺมํ นิวาเสตฺวา. สปฺปิเตเลนาติ สปฺปินา เจว เตเลน จ. ฐเปตฺวา หิ สปฺปึ อวเสโส โย โกจิ สฺเนโห เตลนฺติ วุจฺจติ. กณฺฑุวมาโนติ นขานํ ฉินฺนตฺตา กณฺฑุวิตพฺพกาเล เตน กณฺฑุวมาโน. อนนฺตรหิตายาติ อสนฺถตาย. สรูปวจฺฉายาติ สทิสวจฺฉาย. สเจ คาวี เสตา โหติ, วจฺโฉปิ เสตโกว. สเจ กปิลา วา รตฺตา วา, วจฺฉโกปิ ตาทิโสวาติ เอวํ สรูปวจฺฉาย. โส เอวมาหาติ โส ราชา เอวํ วเทติ. วจฺฉตราติ ตรุณวจฺฉกภาวํ อติกฺกนฺตา พลววจฺฉา. วจฺฉตรีสุปิ เอเสว นโย. พริหิสตฺถายาติ ปริกฺเขปกรณตฺถาย เจว ยญฺญภูมิยํ อตฺถรณตฺถาย จ.

«Muddhāvasitto» significa aquel que ha sido ungido en la cabeza mediante la consagración ceremonial de los nobles (khattiyas). «Puratthimena nagarassa» significa en la dirección al este de la ciudad. «Santhāgāraṃ» se refiere a la sala de sacrificios. «Kharājinaṃ nivāsetvā» significa habiéndose vestido con una piel de antílope que conserva sus pezuñas. «Sappitelenā» significa tanto con mantequilla clarificada (ghee) como con aceite; de hecho, a excepción de la mantequilla clarificada, cualquier otra sustancia grasa se denomina aceite. «Kaṇḍuvamāno» significa rascándose con ese cuerno de animal en el momento de sentir picazón, debido a que se le han cortado las uñas. «Anantarahitāyā» significa sobre el suelo sin ninguna estera o alfombra. «Sarūpavacchāyā» significa con un ternero de apariencia similar a su madre; si la vaca es blanca, el ternero es ciertamente blanco; si es gris o roja, el ternero es igualmente de ese modo, por lo tanto, se dice que tiene un ternero de la misma forma. «So evamāha» significa que el rey habla de esta manera. «Vacchatarā» se refiere a terneros vigorosos que han superado la etapa de la primera infancia; este mismo principio se aplica también a las terneras jóvenes (vacchatarī). «Barihisatthāyā» significa con el propósito de cercar el área y con el propósito de cubrir el terreno de la zona de sacrificio.

จตุตฺถปุคฺคลํ พุทฺธุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโตติอาทิมาห. ตตฺถ ตถาคโตติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. ตํ ธมฺมนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการสมฺปทํ ธมฺมํ. สุณาติ, คหปติ, วาติ กสฺมา ปฐมํ คหปตึ [Pg.374] นิทฺทิสติ? นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ. เยภุยฺเยน หิ ขตฺติยกุลโต ปพฺพชิตา ชาตึ นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. พฺราหฺมณกุลา ปพฺพชิตา มนฺเต นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ, หีนชจฺจกุลา ปพฺพชิตา อตฺตโน วิชาติตาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. คหปติทารกา ปน กจฺเฉหิ เสทํ มุญฺจนฺเตหิ ปิฏฺฐิยา โลณํ ปุปฺผมานาย ภูมึ กสิตฺวา ตาทิสสฺส มานสฺส อภาวโต นิหตมานทปฺปา โหนฺติ. เต ปพฺพชิตฺวา มานํ วา ทปฺปํ วา อกตฺวา ยถาพลํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตา สกฺโกนฺติ อรหตฺเต ปติฏฺฐาตุํ. อิตเรหิ จ กุเลหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา น พหุกา, คหปติกาว พหุกา. อิติ นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสตีติ.

Para mostrar a la cuarta persona a partir de la aparición de un Buda, se dice: «Aquí, monjes, un Tathāgata...», etc. En este pasaje, los términos como «Tathāgata» ya han sido explicados anteriormente. «Taṃ dhammaṃ» se refiere a esa enseñanza dotada de las perfecciones antes descritas. En la frase «un padre de familia escucha la enseñanza...», ¿por qué el Bendito menciona primero al padre de familia (gahapati)? La respuesta es: porque poseen un orgullo humilde y por ser el grupo más numeroso. Generalmente, quienes renuncian saliendo de familias nobles (khattiyas) se enorgullecen de su linaje. Quienes renuncian de familias brahmanas se enorgullecen de sus himnos védicos. Quienes renuncian de familias de bajo linaje no pueden establecerse firmemente en la Dispensación debido a la conciencia de su origen inferior. Sin embargo, los hijos de los padres de familia, tras haber arado la tierra sudando por las axilas y con la espalda cubierta de sal (por el esfuerzo), al carecer de tal tipo de orgullo, poseen una arrogancia eliminada. Ellos, tras renunciar, sin mostrar orgullo ni prepotencia, aprenden la palabra del Buda según su capacidad y, practicando la meditación de introspección (vipassanā), pueden establecerse en el estado de Arahant. Además, no son muchos los que renuncian de otros linajes; los padres de familia son los más numerosos. Así, debe entenderse que el Bendito menciona primero al padre de familia por ser humildes en orgullo y por ser la mayoría.

อญฺญตรสฺมึ วาติ อิตเรสํ วา กุลานํ อญฺญตรสฺมึ. ปจฺจาชาโตติ ปติชาโต. ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตีติ ปริสุทฺธํ ธมฺมํ สุตฺวา ธมฺมสามิมฺหิ ตถาคเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต ภควา’’ติ สทฺธํ ปฏิลภติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. สมฺพาโธ ฆราวาโสติ สเจปิ สฏฺฐิหตฺเถ ฆเร โยชนสตนฺตเรปิ วา ทฺเว ชายมฺปติกา วสนฺติ, ตถาปิ เนสํ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธว. รชาปโถติ ราครชาทีนํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาคมนปโถติปิ วฏฺฏติ. อลคฺคนฏฺเฐน อพฺโภกาโส วิยาติ อพฺโภกาโส. ปพฺพชิโต หิ กูฏาคารรตนปาสาทเทววิมานาทีสุ ปิหิตทฺวารวาตปาเนสุ ปฏิจฺฉนฺเนสุ วสนฺโตปิ เนว ลคฺคติ น สชฺชติ น พชฺฌติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติ. อปิจ สมฺพาโธ ฆราวาโส กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสาภาวโต, รชาปโถ อสํวุตสงฺการฏฺฐานํ วิย รชานํ, กิเลสรชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต. อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสสพฺภาวโต.

«Aññatarasmiṃ vā» significa en cualquier otra de las familias restantes. «Paccājāto» significa nacido en ella. «Tathāgate saddhaṃ paṭilabhati» significa que, tras escuchar la enseñanza pura, adquiere fe en el Tathāgata, el Señor de la Verdad, pensando: «Ciertamente, el Bendito es el Perfectamente Iluminado». «Iti paṭisañcikkhati» significa que reflexiona de esta manera. «Sambādho gharāvāso» significa que, aunque dos esposos vivan en una casa de sesenta codos o incluso en una que diste cien leguas, la vida hogareña es estrecha debido a las preocupaciones y los obstáculos del apego. «Rajāpatho» significa el lugar donde surge el polvo de la pasión y otros estados similares, según se dice en el Gran Comentario (Mahā-aṭṭhakathā); también es apropiado decir que es el camino por donde estos surgen. Se dice que es como el espacio abierto («abbhokāso») por el sentido de no estar apegado. De hecho, el renunciante, aunque viva en palacios con techos puntiagudos, mansiones enjoyadas o moradas celestiales con puertas y ventanas cerradas y protegidas, no se apega, no se adhiere ni se encadena. Por eso se dice: «la renuncia es como el espacio abierto». Además, la vida hogareña es estrecha porque no hay oportunidad para realizar acciones meritorias a voluntad, y es una senda de polvo porque es el lugar de acumulación del polvo de las impurezas (kilesas), como un lugar de desechos sin protección. La renuncia es como el espacio abierto porque en ella existe la oportunidad de realizar acciones meritorias con total libertad.

นยิทํ สุกรํ…เป… ปพฺพเชยฺยนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปกถา – ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกมฺปิ ทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ, เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลินํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ [Pg.375] ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ ลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ จริตพฺพํ. อิทํ น สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ. ยํนูนาหํ เกเส จ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา ปริทหิตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺยนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ, ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยาติ ญาตพฺพา, ตํ อนคาริยํ. ปพฺพเชยฺยนฺติ ปฏิปชฺเชยฺยํ.

En el pasaje «No es fácil... salir a la vida sin hogar», he aquí el resumen: la vida santa del triple entrenamiento es «totalmente completa» porque debe cumplirse de manera ininterrumpida incluso por un solo día hasta alcanzar la última conciencia (momento de la muerte), y es «totalmente pura» porque debe mantenerse libre de la mancha de las impurezas incluso por un solo día hasta la última conciencia; debe practicarse como una concha pulida, semejante a una concha blanca y brillante. «Esto no es fácil» de practicar de manera totalmente completa para quien habita en una casa, viviendo en medio del hogar. «¿Qué tal si yo...» rasurándome el cabello y la barba, vistiéndome con ropajes de color azafrán, apropiados para quienes practican la vida santa, salgo del hogar a la vida sin hogar? Aquí, las actividades como la agricultura y el comercio, beneficiosas para el hogar, se denominan «hogareñas» (agāriya), y como tales actividades no existen en la vida monástica, la renuncia se conoce como «no-hogareña» (anagāriya). «Pabbajeyyaṃ» significa que debería emprender ese camino.

อปฺปํ วาติ สหสฺสโต เหฏฺฐา โภคกฺขนฺโธ อปฺโป นาม โหติ, สหสฺสโต ปฏฺฐาย มหา. อาพนฺธนฏฺเฐน ญาติเยว ญาติปริวฏฺโฏ. โส วีสติยา เหฏฺฐา อปฺโป นาม โหติ, วีสติยา ปฏฺฐาย มหา. ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโนติ ยา ภิกฺขูนํ อธิสีลสงฺขาตา สิกฺขา, ตญฺจ, ยตฺถ เจเต สห ชีวนฺติ, เอกชีวิกา สภาควุตฺติโน โหนฺติ, ตํ ภควตา ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสงฺขาตํ สาชีวญฺจ ตตฺถ สิกฺขนภาเวน สมาปนฺโนติ ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน. สมาปนฺโนติ สิกฺขํ ปริปูเรนฺโต สาชีวญฺจ อวีติกฺกมนฺโต หุตฺวา ตทุภยํ อุปคโตติ อตฺโถ.

«Appaṃ vā» significa que una acumulación de riqueza por debajo de las mil unidades se considera pequeña, y a partir de mil se considera grande. Por el sentido de vinculación, los parientes se denominan círculo de parientes («ñātiparivaṭṭo»); un círculo de menos de veinte parientes se considera pequeño, y de veinte en adelante se considera grande. «Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno» significa poseer el entrenamiento conocido como moral superior (adhisīla) de los monjes, y aquel modo de vida en el que viven juntos, compartiendo el mismo sustento y conducta; haber alcanzado esto mediante la práctica del entrenamiento en las reglas prescritas por el Bendito. «Samāpanno» significa que, al cumplir el entrenamiento y no transgredir el modo de vida, se ha llegado a poseer ambos; este es el significado.

ปาณาติปาตํ ปหายาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อิเมสํ เภทายาติ เยสํ อิโตติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ, เตสํ เภทาย. ภินฺนานํ วา สนฺธาตาติ ทฺวินฺนํ มิตฺตานํ วา สมานุปชฺฌายกาทีนํ วา เกนจิเทว การเณน ภินฺนานํ เอกเมกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อีทิเส กุเล ชาตานํ เอวํ พหุสฺสุตานํ อิทํ น ยุตฺต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา สนฺธานํ กตฺตา. อนุปฺปทาตาติ สนฺธานานุปฺปทาตา, ทฺเว ชเน สมคฺเค ทิสฺวา ‘‘ตุมฺหากํ เอวรูเป กุเล ชาตานํ เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตานํ อนุจฺฉวิกเมต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฬฺหีกมฺมํ กตฺตาติ อตฺโถ. สมคฺโค อาราโม อสฺสาติ สมคฺคาราโม. ยตฺถ สมคฺคา นตฺถิ, ตตฺถ วสิตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺคราโมติปิ ปาฬิ, อยเมว อตฺโถ. สมคฺครโตติ สมคฺเคสุ รโต, เต ปหาย อญฺญตฺถ คนฺตุํ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺเค ทิสฺวาปิ สุตฺวาปิ นนฺทตีติ สมคฺคนนฺที. สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตาติ ยา [Pg.376] วาจา สตฺเต สมคฺเคเยว กโรติ, ตํ สามคฺคิคุณปริทีปิกเมว วาจํ ภาสติ, น อิตรนฺติ.

Las frases que comienzan con 'abandonando la destrucción de la vida' (pāṇātipātaṃ pahāya) tienen el significado ya explicado. 'Para la división de estos' (imesaṃ bhedāya) se refiere a las palabras escuchadas de boca de aquellos de este lado para causar división entre ellos. 'Conciliador de los divididos' (bhinnānaṃ vā sandhātā) significa aquel que, acercándose a amigos o condiscípulos que se han dividido por alguna razón, dice: 'A ustedes, nacidos en tal familia y de gran conocimiento, esto no les es adecuado', realizando así la unión. 'Fomentador de la concordia' (anuppadātā) significa aquel que otorga apoyo a la unión; al ver a dos personas en armonía, dice: 'A ustedes, nacidos en tal familia y dotados de tales virtudes, esto les es apropiado', fortaleciendo así su vínculo. 'Que se deleita en la concordia' (samaggārāmo) significa aquel para quien la concordia es su lugar de recreo; donde no hay concordia, no desea permanecer. La variante 'samaggarāmo' tiene el mismo sentido. 'Que ama la concordia' (samaggarato) significa que se complace en los que están unidos y no desea dejarlos para ir a otro lugar. 'Que se regocija en la concordia' (samagganandī) es quien se alegra al ver u oír sobre personas en armonía. 'Hablante de palabras que crean concordia' (samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā) significa que solo dice palabras que hacen que los seres estén unidos, expresando las virtudes de la armonía y no lo contrario.

เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺสา เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ (อุทา. ๖๕) เอตฺถ วุตฺตเนลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ อปฺปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร สํวฑฺฒนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี, นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ, ปิติมตฺตํ ปิตาติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุชนสฺส มนาปา จิตฺตวุฑฺฒิกราติ พหุชนมนาปา.

En la palabra 'neḷā', 'ela' significa defecto; por lo tanto, 'neḷā' significa sin defecto o intachable, como se usa en 'de miembros intachables y cobertura blanca'. 'Grata al oído' (kaṇṇasukhā) significa placentera para los oídos por la dulzura de sus sonidos, no causando dolor como un pinchazo de aguja. 'Amable' (pemanīyā) es la palabra que, por su dulzura de significado, genera afecto en lugar de ira en todo el cuerpo. 'Que llega al corazón' (hadayaṅgamā) es la que entra fácilmente en la mente sin encontrar resistencia. 'Urbana' (porī) significa que es propia de la ciudad, como una mujer delicada criada en una gran ciudad, o el lenguaje de los habitantes de la ciudad; esto es así porque los ciudadanos hablan con propiedad, llamando 'padre' a quien es como un padre y 'hermano' a quien es como un hermano. Tal forma de hablar es 'querida por la multitud' (bahujanakantā), y por ser querida, es 'agradable para la multitud' (bahujanamanāpā), pues eleva el espíritu de la gente.

กาเล วทตีติ กาลวาที, วตฺตพฺพยุตฺตกาลํ สลฺลกฺเขตฺวา วทตีติ อตฺโถ. ภูตํ ตจฺฉํ สภาวเมว วทตีติ ภูตวาที. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกอตฺถสนฺนิสฺสิตเมว กตฺวา วทตีติ อตฺถวาที. นวโลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ ธมฺมวาที. สํวรวินยปหานวินยสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ วินยวาที. นิธานํ วุจฺจติ ฐปโนกาโส, นิธานมสฺสา อตฺถีติ นิธานวตี. หทเย นิเธตพฺพยุตฺตกํ วาจํ ภาสิตาติ อตฺโถ. กาเลนาติ เอวรูปึ ภาสมาโนปิ จ ‘‘อหํ นิธานวตึ วาจํ ภาสิสฺสามี’’ติ น อกาเลน ภาสติ, ยุตฺตกาลํ ปน อเวกฺขิตฺวาว ภาสตีติ อตฺโถ. สาปเทสนฺติ สอุปมํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ปริยนฺตวตินฺติ ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา, ยถาสฺสา ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เอวํ ภาสตีติ อตฺโถ. อตฺถสํหิตนฺติ อเนเกหิปิ นเยหิ วิภชนฺเตน ปริยาทาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺถสมฺปนฺนํ ภาสติ. ยํ วา โส อตฺถวาที อตฺถํ วทติ, เตน อตฺเถน สํหิตตฺตา อตฺถสํหิตํ วาจํ ภาสติ, น อญฺญํ นิกฺขิปิตฺวา อญฺญํ ภาสตีติ วุตฺตํ โหติ.

'Habla a su tiempo' (kālavādī) significa que habla habiendo discernido el momento oportuno. 'Habla lo real' (bhūtavādī) significa que habla lo que es verdadero, genuino y natural. 'Habla de lo beneficioso' (atthavādī) es quien habla basándose únicamente en el beneficio de esta vida y de la futura. 'Habla del Dhamma' (dhammavādī) es quien habla basándose en los nueve estados supramundanos. 'Habla de la disciplina' (vinayavādī) es quien habla basándose en la disciplina de la restricción y del abandono. 'Nidhāna' significa un lugar de depósito; por ello, 'nidhānavatī' es la palabra que posee un tesoro, es decir, habla palabras que merecen ser atesoradas en el corazón. 'A su tiempo' (kālenāti) significa que, incluso hablando así, no lo hace en un momento inadecuado, sino que reflexiona: 'Diré palabras dignas de ser atesoradas', y espera el momento apropiado. 'Con fundamento' (sāpadesa) significa con analogías y con razones. 'Con límites' (pariyantavatī) significa que habla mostrando una delimitación clara de modo que se entienda el alcance del discurso. 'Útil' (atthasaṃhita) significa que habla palabras llenas de sentido que no pueden agotarse aunque se analicen desde muchos métodos; o bien, dado que es un 'atthavādī', habla palabras que están conectadas con ese beneficio, sin dejar de lado un tema provechoso para hablar de algo sin valor.

พีชคามภูตคามสมารมฺภาติ [Pg.377] มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจวิธสฺส พีชคามสฺส เจว ยสฺส กสฺสจิ นีลติณรุกฺขาทิกสฺส ภูตคามสฺส จ สมารมฺภา, เฉทนเภทนปจนาทิภาเวน วิโกปนา ปฏิวิรโตติ อตฺโถ.

'Del daño a la colectividad de semillas y de seres vegetales' (bījagāmabhūtagāmasamārambhā): se refiere a los cinco tipos de semillas (de raíz, de tronco, de nudo, de brote y la semilla misma) y a cualquier ser vegetal como la hierba verde o los árboles. 'Daño' (samārambhā) significa abstenerse de dañarlos mediante cortes, roturas, cocción u otras acciones similares.

เอกภตฺติโกติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ. เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโตอรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมาโนปิ เอกภตฺติโกว โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกภตฺติโก’’ติ. รตฺติยา โภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรโตติ รตฺตูปรโต. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม, ตโต วิรตตฺตา วิรโต วิกาลโภชนา.

'Que come una sola vez' (ekabhattiko): existen dos tipos de comidas, la de la mañana y la de la tarde/noche. De estas, la comida de la mañana está delimitada hasta el mediodía, y la otra desde el mediodía hasta el amanecer. Por lo tanto, incluso si uno come diez veces antes del mediodía, se considera que 'come una sola vez'. El Buda dijo 'ekabhattiko' refiriéndose a comer antes del mediodía. 'Ratti' es la comida de la noche; abstenerse de ella es ser 'rattūparato'. La comida consumida desde que pasa el mediodía hasta la puesta del sol se llama 'comida a destiempo' (vikālabhojana); abstenerse de ella es 'virato vikālabhojanā'.

ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ โลหมาสโก ชตุมาสโก ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺติ. ตสฺส อุภยสฺสาปิ ปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต, เนว ตํ อุคฺคณฺหาติ, น อุคฺคณฺหาเปติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยตีติ อตฺโถ.

'Jātarūpa' es el oro. 'Rajata' se refiere a las monedas (kahāpaṇa) de cobre, de laca o de madera que se usan en el comercio. Se abstiene de recibir ambos tipos; esto significa que ni los toma por sí mismo, ni hace que otros los tomen, ni acepta el oro o la plata que se ha depositado para él.

อามกธญฺญปฏิคฺคหณาติ สาลิวีหิยวโคธูมกงฺคุวรกกุทฺรูสกสงฺขาตสฺส สตฺตวิธสฺสปิ อามกธญฺญสฺส ปฏิคฺคหณา. น เกวลญฺจ เอเตสํ ปฏิคฺคหณเมว, อามสนมฺปิ ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติเยว. อามกมํสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อญฺญตฺร โอทิสฺส อนุญฺญาตา อามกมํสมจฺฉานํ ปฏิคฺคหณเมว ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติ, โน อามสนนฺติ.

'Aceptación de grano crudo' (āmakadhaññapaṭiggahaṇā) se refiere a los siete tipos de granos crudos (arroz, cebada, trigo, mijo, etc.). No solo no es lícito recibirlos, sino que para los monjes ni siquiera es lícito tocarlos. En cuanto a 'aceptación de carne cruda' (āmakamaṃsa-), con excepción de lo permitido específicamente, no es lícito para los monjes recibir carne o pescado crudos, pero sí se debe entender que tocarlos no está prohibido.

อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อิตฺถีติ ปุริสนฺตรคตา, อิตรา กุมาริกา นาม, ตาสํ ปฏิคฺคหณมฺปิ อามสนมฺปิ อกปฺปิยเมว. ทาสิทาสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ ทาสิทาสวเสเนว เตสํ ปฏิคฺคหณํ น วฏฺฏติ, ‘‘กปฺปิยการกํ ทมฺมิ, อารามิกํ ทมฺมี’’ติ เอวํ วุตฺเต ปน วฏฺฏติ. อเชฬกาทีสุปิ เขตฺตวตฺถุปริโยสาเนสุ กปฺปิยากปฺปิยนโย วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตตฺถ เขตฺตํ นาม ยสฺมึ ปุพฺพณฺณํ รุหติ. วตฺถุ นาม ยสฺมึ อปรณฺณํ รุหติ. ยตฺถ วา อุภยมฺปิ รุหติ, ตํ เขตฺตํ. ตทตฺถาย อกตภูมิภาโค วตฺถุ. เขตฺตวตฺถุสีเสน เจตฺถ วาปิ-ตฬากาทีนิปิ สงฺคหิตาเนว.

En la expresión 'itthikumārikapaṭiggahaṇā', 'mujer' (itthī) se refiere a aquella que ha tenido relaciones con un hombre, mientras que la otra se denomina 'doncella' (kumārikā); tanto aceptarlas como tocarlas no es permisible. En 'dāsidāsapaṭiggahaṇā', no es lícito aceptarlos en calidad de esclavos o esclavas; sin embargo, si se dice: 'Entrego a este asistente (kappiyakāraka)' o 'Entrego a este trabajador del monasterio (ārāmika)', entonces es lícito. En cuanto a cabras, ovejas y otros, hasta los campos y terrenos, el método de lo que es lícito e ilícito debe ser examinado según el Vinaya. Allí, se llama 'campo' (khetta) a aquel lugar donde crecen los granos principales. Se llama 'terreno' (vatthu) a aquel lugar donde crecen las legumbres. O bien, donde crecen ambos es 'campo', y la porción de tierra no preparada para ese fin es 'terreno'. Bajo el encabezado de campos y terrenos, también se incluyen los estanques y embalses.

ทูเตยฺยํ [Pg.378] วุจฺจติ ทูตกมฺมํ คิหีนํ ปณฺณํ วา สาสนํ วา คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนํ วุจฺจติ ฆรา ฆรํ เปสิตสฺส ขุทฺทกคมนํ. อนุโยโค นาม ตทุภยกรณํ. ตสฺมา ทุเตยฺยปหิณคมนานํ อนุโยโคติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กยวิกฺกยาติ กยา จ วิกฺกยา จ. ตุลากูฏาทีสุ กูฏนฺติ วญฺจนํ. ตตฺถ ตุลากูฏํ ตาว รูปกูฏํ, องฺคกูฏํ, คหณกูฏํ, ปฏิจฺฉนฺนกูฏนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ รูปกูฏํ นาม ทฺเว ตุลา สมรูปา กตฺวา คณฺหนฺโต มหติยา คณฺหาติ, ททนฺโต ขุทฺทิกาย เทติ. องฺคกูฏํ นาม คณฺหนฺโต ปจฺฉาภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ, ททนฺโต ปุพฺพภาเค. คหณกูฏํ นาม คณฺหนฺโต มูเล รชฺชุํ คณฺหาติ, ททนฺโต อคฺเค. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ นาม ตุลํ สุสิรํ กตฺวา อนฺโต อยจุณฺณํ ปกฺขิปิตฺวา คณฺหนฺโต ตํ ปจฺฉาภาเค กโรติ, ททนฺโต อคฺคภาเค.

Se llama 'dūteyya' al oficio de mensajero, que consiste en llevar cartas o mensajes de los laicos de un lugar a otro. Se llama 'pahiṇagamana' a los desplazamientos cortos de quien es enviado de una casa a otra. El término 'anuyogo' se refiere a la práctica de ambas actividades. Por lo tanto, en la expresión 'dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogo', el significado debe entenderse como la dedicación a estas tareas. 'Kayavikkayā' se refiere a la compra y la venta. En 'tulākūṭādīsu', 'kūṭa' significa engaño. El fraude en las balanzas (tulākūṭa) es de cuatro tipos: por la apariencia (rūpa-), por los componentes (aṅga-), por el agarre (gahaṇa-) y por ocultamiento (paṭicchanna-). El fraude por la apariencia consiste en fabricar dos balanzas de igual aspecto: al recibir, se usa la grande, y al dar, se usa la pequeña. El fraude por los componentes consiste en presionar la balanza con la mano en la parte posterior al recibir, y en la parte anterior al dar. El fraude por el agarre consiste en sujetar la cuerda por la base al recibir, y por el extremo al dar. El fraude por ocultamiento consiste en ahuecar la balanza e introducir polvo de hierro: al recibir, se coloca dicho peso en la parte posterior, y al dar, en la parte anterior.

กํโส วุจฺจติ สุวณฺณปาติ, ตาย วญฺจนํ กํสกูฏํ. กถํ? เอกํ สุวณฺณปาตึ กตฺวา อญฺญา ทฺเว ติสฺโส โลหปาติโย สุวณฺณวณฺณา กโรติ. ตโต ชนปทํ คนฺตฺวา กิญฺจิเทว อฑฺฒกุลํ ปวิสิตฺวา ‘‘สุวณฺณภาชนานิ กิณถา’’ติ วตฺวา อคฺเฆ ปุจฺฉิเต สมคฺฆตรํ ทาตุกามา โหนฺติ. ตโต เตหิ ‘‘กถํ อิเมสํ สุวณฺณภาโว ชานิตพฺโพ’’ติ วุตฺเต ‘‘วีมํสิตฺวา คณฺหถา’’ติ สุวณฺณปาตึ ปาสาเณ ฆํสิตฺวา สพฺพปาติโย ทตฺวา คจฺฉติ.

Se llama 'kaṃsa' a un cuenco de oro, y el engaño realizado con él es 'kaṃsakūṭa'. ¿Cómo ocurre? Se fabrica un cuenco de oro genuino y otros dos o tres cuencos de cobre con el color del oro. Luego, yendo a una región, se entra en una familia adinerada y se dice: 'Compren recipientes de oro'. Cuando preguntan el precio, se muestran dispuestos a darlo a un precio muy conveniente. Si ellos preguntan: '¿Cómo podemos conocer la naturaleza de oro de estos?', el estafador responde: 'Examínenlos antes de comprar', frota el cuenco de oro auténtico en una piedra de toque y, tras entregar todos los cuencos, se marcha.

มานกูฏํ นาม หทยเภท-สิขาเภท-รชฺชุเภทวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หทยเภโท สปฺปิเตลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต เหฏฺฐาฉิทฺเทน มาเนน ‘‘สณิกํ อาสิญฺจา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ภาชเน พหุํ ปคฺฆราเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต ฉิทฺทํ ปิธาย สีฆํ ปูเรตฺวา เทติ. สิขาเภโท ติลตณฺฑุลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต สณิกํ สิขํ อุสฺสาเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต เวเคน ปูเรตฺวา สิขํ ฉินฺทนฺโต เทติ. รชฺชุเภโท เขตฺตวตฺถุมินนกาเล ลพฺภติ. ลญฺชํ อลภนฺตา หิ เขตฺตํ อมหนฺตมฺปิ มหนฺตํ กตฺวา มินนฺติ.

El fraude en las medidas (mānakūṭa) es de tres tipos: por alteración del interior (hadaya-), de la cúspide (sikha-) y de la cuerda (rajju-). El fraude del interior se da al medir mantequilla clarificada, aceite y otros. Al recibir, se usa una medida con un agujero en la base y se dice: 'viértalo despacio', dejando que fluya mucho hacia el propio recipiente; al dar, se tapa el agujero, se llena rápidamente y se entrega. El fraude de la cúspide se da al medir sésamo, arroz y otros. Al recibir, se levanta la cúspide lentamente para que quepa más; al dar, se llena con rapidez y se entrega nivelando y cortando la cúspide. El fraude de la cuerda se da al medir campos y terrenos. Aquellos que no reciben sobornos miden un campo como si fuera grande aun cuando no lo es.

อุกฺโกฏนาทีสุ อุกฺโกฏนนฺติ สามิเก อสฺสามิเก กาตุํ ลญฺชคฺคหณํ. วญฺจนนฺติ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ ปเรสํ วญฺจนํ. ตตฺริทเมกํ วตฺถุ [Pg.379] – เอโก กิร ลุทฺทโก มิคญฺจ มิคโปตกญฺจ คเหตฺวา อาคจฺฉติ. ตเมโก ธุตฺโต ‘‘กึ โภ มิโค อคฺฆติ, กึ มิคโปตโก’’ติ อาห. ‘‘มิโค ทฺเว กหาปเณ, มิคโปตโก เอก’’นฺติ จ วุตฺเต เอกํ กหาปณํ ทตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺโต ‘‘น เม โภ มิคโปตเกนตฺโถ, มิคํ เม เทหี’’ติ อาห. เตน หิ ทฺเว กหาปเณ เทหีติ. โส อาห – ‘‘นนุ เต โภ มยา ปฐมํ เอโก กหาปโณ ทินฺโน’’ติ? อาม ทินฺโนติ. อิมมฺปิ มิคโปตกํ คณฺห, เอวํ โส จ กหาปโณ อยญฺจ กหาปณคฺฆนโก มิคโปตโก’’ติ ทฺเว กหาปณา ภวิสฺสนฺตีติ. โส ‘‘การณํ วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา มิคํ อทาสีติ. นิกตีติ โยควเสน วา มายาวเสน วา อปามงฺคํ ปามงฺคนฺติ, อมณึ มณินฺติ, อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ กตฺวา ปติรูปเกน วญฺจนํ. สาจิโยโคติ กุฏิลโยโค. เอเตสํเยว อุกฺโกฏนาทีนเมตํ นามํ. ตสฺมา อุกฺโกฏนสาจิโยโค วญฺจนสาจิโยโค นิกติสาจิโยโคติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกจิ อญฺญํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺส ปริวตฺตนํ สาจิโยโคติ วทนฺติ, ตํ ปน วญฺจเนเนว สงฺคหิตํ.

En 'ukkoṭanādīsu', 'ukkoṭana' es la aceptación de sobornos para despojar a los dueños de sus derechos. 'Vañcana' es el engaño a otros por diversos medios. Al respecto, existe esta historia: se dice que un cazador venía con un ciervo grande y uno pequeño. Un pícaro le preguntó: 'Señor, ¿cuánto vale el ciervo grande y cuánto el pequeño?'. Le respondió: 'El grande dos kahāpaṇas y el pequeño uno'. Tras esto, el pícaro dio un kahāpaṇa, tomó al pequeño, caminó un poco, regresó y dijo: 'Señor, no necesito el pequeño, deme el grande'. El cazador dijo: 'Entonces dame dos kahāpaṇas'. Él respondió: '¿Acaso no te di ya un kahāpaṇa?'. 'Sí, lo diste'. 'Entonces toma también este pequeño; así, ese kahāpaṇa y este ciervo pequeño que vale un kahāpaṇa serán los dos kahāpaṇas'. El cazador pensó: 'Está diciendo algo razonable', tomó al ciervo pequeño y le entregó el ciervo grande. 'Nikati' es el fraude por falsificación, ya sea mediante el esfuerzo o la magia, haciendo pasar por auténtico lo que no es un adorno, lo que no es una gema o lo que no es oro. 'Sāciyoga' significa práctica deshonesta; es un nombre para los mismos actos de soborno y engaño mencionados. Por tanto, aquí deben entenderse los términos como la deshonestidad en el soborno, el engaño y la falsificación. Algunos dicen que 'sāciyoga' es mostrar una cosa y cambiarla por otra, pero eso ya está incluido en el concepto de engaño (vañcana).

เฉทนาทีสุ เฉทนนฺติ หตฺถจฺเฉทนาทิ. วโธติ มารณํ. พนฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธนํ. วิปราโมโสติ หิมวิปราโมโส, คุมฺพวิปราโมโสติ ทุวิโธ. ยํ หิมปาตสมเย หิเมน ปฏิจฺฉนฺนา หุตฺวา มคฺคปฺปฏิปนฺนํ ชนํ มุสนฺติ, อยํ หิมวิปราโมโส. ยํ คุมฺพาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนา มุสนฺติ, อยํ คุมฺพวิปราโมโส. อาโลโป วุจฺจติ คามนิคมาทีนํ วิโลปกรณํ. สหสากาโรติ สาหสิกกิริยา, เคหํ ปวิสิตฺวา มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตภณฺฑคฺคหณํ. เอวเมตสฺมา เฉทน…เป… สหสาการา ปฏิวิรโต โหติ.

En 'chedanādīsu', 'chedana' se refiere a la mutilación de manos y otras partes. 'Vadha' es matar. 'Bandha' es el aprisionamiento con cuerdas y otros medios. 'Viparāmosa' es el asalto, que es de dos tipos: bajo la nieve (hima-) y en la espesura (gumba-). Cuando, ocultándose tras la caída de nieve, roban a las personas que van por el camino, es 'himaviparāmosa'. Cuando roban ocultándose tras matorrales y otros, es 'gumbaviparāmosa'. Se llama 'ālopa' al saqueo de aldeas y ciudades. 'Sāhasākāra' es un acto de violencia, como entrar en una casa, poner un arma en el pecho de las personas y arrebatarles los bienes deseados. De este modo, uno se abstiene de tales mutilaciones... y actos de violencia.

โส สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ สฺวายํ ภิกฺขุ เหฏฺฐา วุตฺเตน จตูสุ ปจฺจเยสุ ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต โหติ. อิมินา ปน ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน อฏฺฐ ปริกฺขารา วฏฺฏนฺติ – ตีณิ จีวรานิ, ปตฺโต, ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนวาสิ, เอกา สูจิ, กายพนฺธนํ ปริสฺสาวนนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

«Él está satisfecho» significa que este monje está dotado de contento con cualquiera de los cuatro requisitos en doce modos, según se describió anteriormente. Para el monje dotado de este contento de doce modos con cualquier requisito, le son permitidos ocho requisitos: los tres mantos, el cuenco, el cuchillo para cortar palillos dentales, una aguja, el cinturón y el filtro de agua. También se ha dicho esto:

‘‘ติจีวรญฺจ [Pg.380] ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ.

«Los tres mantos y el cuenco, el cuchillo, la aguja y el cinturón; junto con el filtro de agua, estos ocho son para el monje dedicado a la práctica».

เต สพฺเพ กายปริหาริกาปิ โหนฺติ, กุจฺฉิปริหาริกาปิ. กถํ? ติจีวรํ ตาว นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา จ วิจรณกาเล กายํ ปริหรติ โปเสตีติ กายปริหาริกํ โหติ. จีวรกณฺเณน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ปิวนกาเล, ขาทิตพฺพผลาผลํ คหณกาเล จ กุจฺฉึ ปริหรติ โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ โหติ. ปตฺโตปิ เตน อุทกํ อุทฺธริตฺวา นฺหานกาเล กุฏิปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริโก โหติ, อาหารํ คเหตฺวา ภุญฺชนกาเล กุจฺฉิปริหาริโก. วาสิปิ ตาย ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนกาเล มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฏิทณฺฑกสชฺชนกาเล จ กายปริหาริกา โหติ, อุจฺฉุจฺเฉทนนาฬิเกราทิตจฺฉนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. สูจิปิ จีวรสิพฺพนกาเล กายปริหาริกา โหติ, ปูวํ วา ผลํ วา วิชฺฌิตฺวา ขาทนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา วิจรณกาเล กายปริหาริกํ, อุจฺฉุอาทีนิ พนฺธิตฺวา คหณกาเล กุจฺฉิปริหาริกํ. ปริสฺสาวนํ เตน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา นฺหานกาเล เสนาสนปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริกํ, ปานียปานกปริสฺสาวนกาเล เตเนว ติลตณฺฑุลปุถุกาทีนิ คเหตฺวา ขาทนกาเล จ กุจฺฉิปริหาริกํ. อยํ ตาว อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส ปริกฺขารมตฺตา.

Todos ellos son tanto para el sustento del cuerpo como para el sustento del vientre. ¿Cómo? El triple manto, al vestirse y cubrirse con él mientras se camina, sostiene y nutre el cuerpo, por lo que es para el sustento del cuerpo. Al filtrar agua con el borde del manto para beber, o al recoger frutas comestibles, sostiene y nutre el vientre, por lo que es para el sustento del vientre. El cuenco también, cuando se usa para sacar agua al bañarse o al reparar la choza, es para el sustento del cuerpo; al tomar comida y comer, es para el sustento del vientre. El cuchillo también, al cortar palillos dentales o al preparar los componentes de camas y sillas, como las patas, los travesaños o los listones de la choza, es para el sustento del cuerpo; al cortar caña de azúcar o pelar cocos, es para el sustento del vientre. La aguja también, al coser mantos, es para el sustento del cuerpo; al ensartar pasteles o frutas para comer, es para el sustento del vientre. El cinturón, al usarlo mientras se camina, es para el sustento del cuerpo; al atar caña de azúcar y otros productos para transportarlos, es para el sustento del vientre. El filtro, al filtrar agua con él para bañarse o al reparar el alojamiento, es para el sustento del cuerpo; al filtrar agua potable o jugos, o al usarlo para recoger sésamo, arroz o granos tostados para comer, es para el sustento del vientre. Esto describe el alcance de los requisitos para un monje de ocho requisitos.

นวปริกฺขาริกสฺส ปน เสยฺยํ ปวิสนฺตสฺส ตตฺรฏฺฐกปจฺจตฺถรณํ วา กุญฺจิกา วา วฏฺฏติ. ทสปริกฺขาริกสฺส นิสีทนํ วา จมฺมขณฺฑํ วา วฏฺฏติ. เอกาทสปริกฺขาริกสฺส กตฺตรยฏฺฐิ วา เตลนาฬิกา วา วฏฺฏติ. ทฺวาทสปริกฺขาริกสฺส ฉตฺตํ วา อุปาหนํ วา วฏฺฏติ. เอเตสุ จ อฏฺฐปริกฺขาริโกว สนฺตุฏฺโฐ, อิตเร อสนฺตุฏฺฐา มหิจฺฉา มหาภาราติ น วตฺตพฺพา. เอเตปิ อปฺปิจฺฉาว สนฺตุฏฺฐาว สุภราว สลฺลหุกวุตฺติโนว. ภควา ปน น อิมํ สุตฺตํ เตสํ วเสน กเถสิ, อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส วเสน กเถสิ. โส หิ ขุทฺทกวาสิญฺจ สูจิญฺจ ปริสฺสาวเน ปกฺขิปิตฺวา ปตฺตสฺส อนฺโต ฐเปตฺวา ปตฺตํ อํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา ติจีวรํ กายปฺปฏิพทฺธํ กตฺวา เยนิจฺฉกํ สุขํ ปกฺกมติ, ปฏินิวตฺติตฺวา คเหตพฺพํ นามสฺส น โหติ. อิติ อิมสฺส ภิกฺขุโน [Pg.381] สลฺลหุกวุตฺติตํ ทสฺเสนฺโต ภควา สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรนาติอาทิมาห.

Para el monje de nueve requisitos que entra en su lugar de descanso, le es permitida una alfombra para la cama o una llave. Para el monje de diez requisitos, le es permitido un asiento o una pieza de cuero. Para el monje de once requisitos, le es permitido un bastón o un recipiente de aceite. Para el monje de doce requisitos, le es permitido una sombrilla o sandalias. Entre estos, aunque solo el monje de ocho requisitos se denomina «satisfecho», no debe decirse que los demás están insatisfechos, que son codiciosos o que tienen una gran carga. Estos también tienen pocos deseos, están satisfechos, son fáciles de mantener y de vida ligera. Sin embargo, el Bienaventurado no expuso este sutta basándose en ellos, sino basándose en el monje de ocho requisitos. Pues este, habiendo guardado el pequeño cuchillo y la aguja en el filtro de agua y colocándolos dentro del cuenco, se cuelga el cuenco al hombro, y con el triple manto como su única carga física, parte felizmente hacia donde desee, sin tener que regresar a recoger ningún objeto. Así, para mostrar la ligereza de vida de este monje, el Bienaventurado dijo: «Él está satisfecho con el manto para el sustento del cuerpo», etc.

ตตฺถ กายปริหาริเกนาติ กายปริหรณมตฺตเกน. กุจฺฉิปริหาริเกนาติ กุจฺฉิปริหรณมตฺตเกน. สมาทาเยว ปกฺกมตีติ ตํ อฏฺฐปริกฺขารมตฺตกํ สพฺพํ คเหตฺวาว กายปฺปฏิพทฺธํ กตฺวาว คจฺฉติ, ‘‘มม วิหาโร ปริเวณํ อุปฏฺฐาโก’’ติสฺส สงฺโค วา พนฺโธ วา น โหติ. โส ชิยา มุตฺโต สโร วิย, ยูถา อปกฺกนฺโต มตฺตหตฺถี วิย อิจฺฉิติจฺฉิตํ เสนาสนํ, วนสณฺฑํ, รุกฺขมูลํ, นวํ ปพฺภารํ ปริภุญฺชนฺโต เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, สพฺพิริยาปเถสุ เอโก อทุติโย.

En ese pasaje, «con lo que sustenta el cuerpo» significa simplemente con lo necesario para mantener el cuerpo. «Con lo que sustenta el vientre» significa simplemente con lo necesario para mantener el vientre. «Parte llevándolos consigo» significa que va habiendo tomado todos esos ocho requisitos, convirtiéndolos en su única carga física; no tiene apegos ni vínculos pensando: «mi monasterio, mi celda, mi servidor». Él es como una flecha liberada de la cuerda del arco, o como un elefante en celo que se aleja de la manada; disfrutando de cualquier alojamiento que desee —un matorral, la raíz de un árbol o una cueva remota— permanece solo, se sienta solo y en todas sus posturas está solo y sin compañía.

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี,เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒;

จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส ๑๒๘) –

«Está orientado hacia las cuatro direcciones y no tiene hostilidad, satisfecho con cualquier cosa; soportando los peligros sin temor, vaga solo como el cuerno de un rinoceronte».

เอวํ วณฺณิตํ ขคฺควิสาณกปฺปตํ อาปชฺชติ.

De este modo, alcanza el estado de semejanza con el cuerno de un rinoceronte, tal como ha sido elogiado.

อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ ปกฺขี สกุโณติ ปกฺขยุตฺโต สกุโณ. เฑตีติ อุปฺปตติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – สกุณา นาม ‘‘อสุกสฺมึ ปเทเส รุกฺโข ปริปกฺกผโล’’ติ ญตฺวา นานาทิสาหิ อาคนฺตฺวา นขปกฺขตุณฺฑาทีหิ ตสฺส ผลานิ วิชฺฌนฺตา วิธุนนฺตา ขาทนฺติ, ‘‘อิทํ อชฺชตนาย, อิทํ สฺวาตนาย ภวิสฺสตี’’ติ เนสํ น โหติ. ผเล ปน ขีเณ เนว รุกฺขสฺส อารกฺขํ ฐเปนฺติ, น ตตฺถ ปกฺขํ วา ปตฺตํ วา นขํ วา ตุณฺฑํ วา ฐเปนฺติ, อถ โข ตสฺมึ รุกฺเข อนเปกฺขา หุตฺวา โย ยํ ทิสาภาคํ อิจฺฉติ, โส เตน สปตฺตภาโรว อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. เอวเมว อยํ ภิกฺขุ นิสฺสงฺโค นิรเปกฺโขเยว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. อริเยนาติ นิทฺโทเสน. อชฺฌตฺตนฺติ สเก อตฺตภาเว. อนวชฺชสุขนฺติ นิทฺโทสสุขํ.

Ahora, para demostrar este punto mediante una analogía, dijo «tal como», etc. En ese pasaje, «un ave alada» es un pájaro provisto de alas. «Vuela» significa que se eleva por el aire. El sentido breve aquí es este: las aves, sabiendo que «en tal lugar hay un árbol con frutos maduros», vienen de varias direcciones y comen los frutos picándolos y sacudiéndolos con sus garras, alas y picos; pero no piensan: «esto será para hoy, esto será para mañana». Cuando los frutos se agotan, no establecen una guardia en el árbol, ni dejan allí sus alas maduras, plumones, garras o picos. Más bien, volviéndose indiferentes hacia ese árbol, el ave que desea ir a cualquier dirección parte volando con el peso de sus propias alas. Del mismo modo, este monje parte sin apegos ni preocupaciones, llevándolo todo consigo. «Noble» significa sin falta. «Internamente» significa en su propia persona. «Felicidad de la inocencia» significa una felicidad libre de culpa.

โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ปสฺสิตฺวาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ [Pg.382] ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๕) วุตฺตํ. อพฺยาเสกสุขนฺติ กิเลเสหิ อนาสิตฺตสุขํ, อวิกิณฺณสุขนฺติปิ วุตฺตํ. อินฺทฺริยสํวรสุขํ หิ ทิฏฺฐาทีสุ ทิฏฺฐมตฺตาทิวเสน ปวตฺตตาย อวิกิณฺณํ โหติ.

"Él, al ver una forma con el ojo" significa que ese monje, dotado de este noble agregado de virtud (sīlakkhandha), ve una forma mediante la conciencia visual (cakkhuviññāṇa). Todo lo que debe decirse respecto a los términos restantes ha sido expuesto en el Visuddhimagga. "Felicidad no contaminada" (abyāsekasukha) se refiere a la felicidad no impregnada por las impurezas (kilesas); también se describe como felicidad no mezclada. En efecto, la felicidad de la restricción de las facultades (indriyasaṃvara), al manifestarse solo a través de lo visto en lo visto y demás, permanece libre de impurezas.

โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ โส มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ สํวเรน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อิเมสุ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สติสมฺปชญฺญวเสน สมฺปชานการี โหติ. ตตฺถ อภิกฺกนฺตนฺติ ปุรโต คมนํ. ปฏิกฺกนฺตนฺติ ปจฺฉาคมนํ.

"Él, al avanzar y al retroceder" significa que aquel monje, dotado de la restricción de las facultades (siendo la mente la sexta), actúa con plena conciencia en estas siete situaciones, tales como avanzar, retroceder y las demás, mediante la atención (sati) y la clara comprensión (sampajañña). En este contexto, "avanzar" (abhikkanta) significa ir hacia adelante y "retroceder" (paṭikkanta) significa volver atrás.

สมฺปชานการี โหตีติ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ, สปฺปายสมฺปชญฺญํ, โคจรสมฺปชญฺญํ, อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ สติสมฺปยุตฺตานํ สมฺปชญฺญานํ วเสน สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาเยว ตานิ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตานิ กโรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อิจฺฉนฺเตน ทีฆนิกาเย สามญฺญผลวณฺณนาโต วา มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานวณฺณนาโต วา คเหตพฺโพ.

"Actúa con plena conciencia" significa que, mediante las cuatro clases de clara comprensión asociadas con la atención —clara comprensión del propósito (sātthaka), de la idoneidad (sappāya), del dominio de meditación (gocara) y de la no confusión (asammoha)—, habiendo establecido la atención y discernido con sabiduría, realiza las acciones de avanzar, retroceder y demás. Este mismo método se aplica a los términos restantes. Este es el resumen aquí; quien desee una explicación detallada puede encontrarla en el Comentario al Sāmaññaphala Sutta del Dīgha Nikāya o en el Comentario al Satipaṭṭhān Sutta del Majjhima Nikāya.

โส อิมินา จาติอาทินา กึ ทสฺเสติ? อรญฺญวาสสฺส ปจฺจยสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ยสฺส หิ อิเม จตฺตาโร ปจฺจยา นตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส น อิชฺฌติ, ติรจฺฉานคเตหิ วา วนจรเกหิ วา สทฺธึ วตฺถพฺพตํ อาปชฺชติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา ‘‘กึ เอวรูปสฺส ปาปภิกฺขุโน อรญฺญวาเสนา’’ติ เภรวสทฺทํ สาเวนฺติ, หตฺเถหิ สีสํ ปหริตฺวา ปลายนาการํ กโรนฺติ. ‘‘อสุโก ภิกฺขุ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปาปกมฺมมกาสี’’ติ อยโส ปตฺถรติ. ยสฺส ปเนเต จตฺตาโร ปจฺจยา อตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส อิชฺฌติ. โส หิ อตฺตโน สีลํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กิญฺจิ กาฬกํ วา ติลกํ วา อปสฺสนฺโต ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ขยโต วยโต สมฺมสนฺโต อริยภูมึ โอกฺกมติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา อตฺตมนา วณฺณํ ภาสนฺติ. อิติสฺส อุทเก ปกฺขิตฺตเตลพินฺทุ วิย ยโส วิตฺถาริโก โหติ.

¿Qué se muestra con las palabras "Él, con esto...", etc.? Se muestra la perfección de las condiciones (paccayasampatti) para la vida en el bosque. Para aquel monje que no posee estos cuatro factores, su estancia en el bosque no prospera; termina viviendo como los animales o los cazadores. Las deidades que habitan en el bosque, preguntándose "¿Qué sentido tiene la vida en el bosque para un monje malvado de tal naturaleza?", le hacen oír sonidos aterradores o lo asustan para que huya. Así se extiende su mala reputación: "Tal monje entró al bosque y cometió tales actos malvados". Sin embargo, para aquel que posee estos cuatro factores, la vida en el bosque es exitosa. Al reflexionar sobre su propia virtud y no encontrar falta alguna, ni burda ni sutil, genera gozo (pīti); al contemplar ese gozo bajo el aspecto de la desaparición y el cese, entra en el plano de los nobles (ariyabhūmi). Las deidades del bosque, complacidas, alaban sus virtudes. De este modo, su buena reputación se extiende como una gota de aceite que cae en el agua.

ตตฺถ วิวิตฺตนฺติ สุญฺญํ, อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ อตฺโถ. เอตเทว หิ สนฺธาย วิภงฺเค ‘‘วิวิตฺตนฺติ สนฺติเก เจปิ เสนาสนํ โหติ, ตญฺจ อนากิณฺณํ คหฏฺเฐหิ ปพฺพชิเตหิ, เตน ตํ วิวิตฺต’’นฺติ (วิภ. ๕๒๖) วุตฺตํ. เสติ เจว อาสติ จ เอตฺถาติ เสนาสนํ. มญฺจปีฐานเมตํ อธิวจนํ. เตนาห – ‘‘เสนาสนนฺติ [Pg.383] มญฺโจปิ เสนาสนํ, ปีฐมฺปิ, ภิสิปิ, พิมฺโพหนมฺปิ, วิหาโรปิ, อฑฺฒโยโคปิ, ปาสาโทปิ, หมฺมิยมฺปิ, คุหาปิ, อฏฺโฏปิ, มาโฬปิ, เลณมฺปิ, เวฬุคุมฺโพปิ, รุกฺขมูลมฺปิ, มณฺฑโปปิ เสนาสนํ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺติ, สพฺพเมตํ เสนาสน’’นฺติ (วิภ. ๕๒๗). อปิจ วิหาโร, อฑฺฒโยโค, ปาสาโท, หมฺมิยํ, คุหาติ อิทํ วิหารเสนาสนํ นาม. มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนนฺติ อิทํ มญฺจปีฐเสนาสนํ นาม. จิมิลิกา, จมฺมขณฺโฑ, ติณสนฺถาโร, ปณฺณสนฺถาโรติ อิทํ สนฺถตเสนาสนํ นาม. ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ เอตํ โอกาสเสนาสนํ นามาติ เอวํ จตุพฺพิธํ เสนาสนํ โหติ. ตํ สพฺพมฺปิ เสนาสนคฺคหเณน คหิตเมว.

Allí, "solitario" (vivitta) significa vacío, libre de ruidos y de clamor. Refiriéndose a esto, el Vibhaṅga afirma: "Es solitario si, aun estando cerca, el alojamiento no está abarrotado de laicos o de otros monjes; por ello se llama solitario". Se denomina "alojamiento" (senāsana) al lugar donde uno se acuesta (seti) y se sienta (āsati); este es un término que designa camas y sillas. Por eso se dice: "El término alojamiento incluye camas, sillas, esteras, almohadas, monasterios, refugios de un solo lado, edificios largos, palacios, cuevas, torres, pabellones, cavernas, matorrales de bambú, pies de árboles y cobertizos; o cualquier lugar donde los monjes se retiren, todo eso es un alojamiento". Además, existen cuatro tipos: 1. El alojamiento tipo vivienda (vihārasenāsana), como monasterios y cuevas. 2. El alojamiento de mobiliario (mañcapīṭhasenāsana), como camas y sillas. 3. El alojamiento de lechos extendidos (santhatasenāsana), como esteras de piel, hierba u hojas. 4. El alojamiento de espacio (okāsasenāsana), que es cualquier lugar de retiro. Así, hay cuatro tipos de alojamiento, y todos ellos quedan incluidos bajo el término senāsana.

อิมสฺส ปน สกุณสทิสสฺส จาตุทฺทิสสฺส ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกํ ทสฺเสนฺโต อรญฺญํ รุกฺขมูลนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อรญฺญนฺติ ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) ‘‘อิทํ ภิกฺขุนีนํ วเสน อาคตํ อรญฺญํ. ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อิทํ ปน อิมสฺส ภิกฺขุโน อนุรูปํ. ตสฺส ลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส วุตฺตํ. รุกฺขมูลนฺติ ยํกิญฺจิ สีตจฺฉายํ วิวิตฺตํ รุกฺขมูลํ. ปพฺพตนฺติ เสลํ. ตตฺถ หิ อุทกโสณฺฑีสุ อุทกกิจฺจํ กตฺวา สีตาย รุกฺขจฺฉายาย นิสินฺนสฺส นานาทิสาสุ ขายมานาสุ สีเตน วาเตน พีชิยมานสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. กนฺทรนฺติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ทาริตํ อุทกภินฺนํ ปพฺพตปเทสํ, ยํ นิตมฺพนฺติปิ นทีนิกุญฺชนฺติปิ วทนฺติ. ตตฺถ หิ รชตปฏฺฏสทิสา วาลิกา โหติ, มตฺถเก มณิวิตานํ วิย วนคหนํ, มณิกฺขนฺธสทิสํ อุทกํ สนฺทติ. เอวรูปํ กนฺทรํ โอรุยฺห ปานียํ ปิวิตฺวา คตฺตานิ สีตานิ กตฺวา วาลิกํ อุสฺสาเปตฺวา ปํสุกูลจีวรํ ปญฺญาเปตฺวา นิสินฺนสฺส สมณธมฺมํ กโรโต จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. คิริคุหนฺติ ทฺวินฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตรํ, เอกสฺมึเยว วา อุมงฺคสทิสํ มหาวิวรํ. สุสานลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๔) วุตฺตํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสนฺติ น วปนฺติ. เตเนวาห – ‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติอาทิ. อพฺโภกาสนฺติ อจฺฉนฺนํ. อากงฺขมาโน ปเนตฺถ จีวรกุฏึ กตฺวา วสติ. ปลาลปุญฺชนฺติ ปลาลราสึ[Pg.384]. มหาปลาลปุญฺชโต หิ ปลาลํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา ปพฺภารเลณสทิเส อาลเย กโรนฺติ, คจฺฉคุมฺพาทีนมฺปิ อุปริ ปลาลํ ปกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา นิสินฺนา สมณธมฺมํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

Además, deseando mostrar el alojamiento adecuado para este monje, que es como un pájaro [libre] y pertenece a las cuatro direcciones, el Buda dijo: 'un bosque, la raíz de un árbol', etc. Allí, 'bosque' (arañña) se refiere a todo lo que está fuera del umbral de la ciudad al salir; esta definición de bosque se aplica según lo establecido para las monjas. 'Se llama alojamiento en el bosque a aquel que se encuentra al menos a quinientos arcos de distancia'; esto es lo que es apropiado para este monje. Sus características han sido explicadas por mí en el Visuddhimagga, en la sección sobre las prácticas ascéticas (Dhutaṅganiddesa). 'Raíz de un árbol' se refiere a la base de cualquier árbol que tenga una sombra fresca y esté aislado. 'Montaña' se refiere a una elevación rocosa. Ciertamente allí, tras haber realizado los deberes del agua en los estanques naturales y sentarse bajo la fresca sombra de un árbol, mientras se contemplan las diversas direcciones y se es refrescado por el viento frío, la mente del monje se vuelve unificada. 'Gruta' (kandara): 'ka' significa agua; es un lugar en la montaña hendido o dividido por el agua, al cual también llaman ladera o recodo del río. Allí, la arena es como una lámina de plata, la espesura del bosque arriba es como un dosel de gemas, y el agua fluye como una masa de cristales. Habiendo descendido a una gruta de tal naturaleza, después de beber agua, refrescar el cuerpo, amontonar la arena y extender el manto de trapos (paṃsukūla), la mente del monje que practica los deberes del asceta se vuelve unificada. 'Cueva de montaña' (giriguha) es el espacio entre dos montañas o una gran cavidad similar a un túnel en una sola montaña. Las características de un cementerio (susāna) han sido descritas por mí en el Visuddhimagga. 'Remanso del bosque' (vanapattha) es un lugar que, habiendo dejado atrás los límites de la aldea, no es frecuentado por los hombres, donde no se ara ni se siembra. Por ello se dice: 'Remanso del bosque es un nombre para los alojamientos distantes', etc. 'Espacio abierto' (abbhokāsa) es un lugar sin techo; si lo desea, el monje vive allí habiendo construido una choza con sus mantos. 'Montón de paja' (palālapuñja) se refiere a una parva de paja. Extrayendo paja de un gran montón, construyen refugios similares a grutas o cuevas de montaña; o bien, esparciendo paja sobre arbustos y matorrales, se sientan debajo para practicar los deberes del asceta. A esto se refiere lo dicho.

ปจฺฉาภตฺตนฺติ ภตฺตสฺส ปจฺฉโต. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตปริเยสนโต ปฏิกฺกนฺโต. ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมสรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส จมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ น อุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา, มุขสมีเป วา กตฺวาติ อตฺโถ. เตเนว วิภงฺเค วุตฺตํ – ‘‘อยํ สติ อุปฏฺฐิตา โหติ สูปฏฺฐิตา นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา. เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (วิภ. ๕๓๗). อถ วา ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ – ‘ปริมุขํ สติ’’’นฺติ เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔) วุตฺตนเยน ปเนตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขโป ‘‘ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตึ กตฺวา’’ติ.

'Después de la comida' (pacchābhatta) significa tras el alimento. 'Habiendo regresado de la colecta de limosnas' (piṇḍapātapaṭikkanto) significa habiendo vuelto de la búsqueda de comida. 'Posición de loto' (pallaṅka) es la postura de tener los muslos entrelazados por completo. 'Habiendo cruzado' (ābhujitvā) significa habiendo entrelazado [las piernas]. 'Manteniendo el cuerpo erguido' (ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya) significa colocar la parte superior del cuerpo derecha, alineando las dieciocho vértebras de la columna de extremo a extremo. Para quien se sienta así, la piel, la carne y los tendones no se doblan. Entonces, aquellas sensaciones dolorosas que podrían surgir momento tras momento debido a ese doblamiento, no surgen. Al no surgir estas sensaciones, la mente se concentra, el objeto de meditación (kammaṭṭhāna) no se pierde y alcanza el crecimiento y la expansión. 'Estableciendo la atención plena al frente' (parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā) significa haber fijado la atención hacia el objeto de meditación, o haberla situado cerca de la boca; este es el significado. Por eso se dice en el Vibhaṅga: 'Esta atención plena está establecida, bien establecida, ya sea en la punta de la nariz o en el centro del labio superior. Por ello se dice: estableciendo la atención plena al frente'. O bien, el significado aquí debe entenderse según el método expuesto en el Paṭisambhidāmagga: ''Pari' tiene el sentido de abarcar. 'Mukha' tiene el sentido de salida o liberación. 'Sati' tiene el sentido de establecimiento'. Por eso se dice: 'atención plena al frente'. En resumen, esto significa: 'habiendo establecido la atención plena que abarca la liberación'.

อภิชฺฌํ โลเกติ เอตฺถ ลุชฺชน-ปลุชฺชนฏฺเฐน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา โลโก. ตสฺมา ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ ราคํ ปหาย กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. วิคตาภิชฺเฌนาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนตฺตา วิคตาภิชฺเฌน, น จกฺขุวิญฺญาณสทิเสนาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธตีติ อภิชฺฌาโต จิตฺตํ ปริโมเจติ, ยถา นํ สา มุญฺจติ เจว มุญฺจิตฺวา จ น ปุน คณฺหาติ, เอวํ กโรตีติ อตฺโถ. พฺยาปาทปโทสํ ปหายาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺยาปชฺชติ อิมินา จิตฺตํ ปูติกุมฺมาสาทโย วิย ปุริมปกตึ ปชหตีติ พฺยาปาโท. วิการปฺปตฺติยา ปทุสฺสติ, ปรํ วา ปทูเสติ วินาเสตีติ ปโทโส. อุภยมฺเปตํ โกธสฺเสว อธิวจนํ. ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ, มิทฺธํ เจตสิกเคลญฺญํ. ถินญฺจ มิทฺธญฺจ ถินมิทฺธํ. อาโลกสญฺญีติ รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ทิฏฺฐอาโลกสญฺชานนสมตฺถาย วิคตนีวรณาย ปริสุทฺธาย สญฺญาย สมนฺนาคโต[Pg.385]. สโต สมฺปชาโนติ สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต. อิทํ อุภยํ อาโลกสญฺญาย อุปการกตฺตา วุตฺตํ. อุทฺธจฺจญฺจ กุกฺกุจฺจญฺจ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ. ติณฺณวิจิกิจฺโฉติ วิจิกิจฺฉํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. ‘‘กถมิทํ กถมิท’’นฺติ เอวํ นปฺปวตฺตตีติ อกถํกถี. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อนวชฺเชสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อิเม นุ โข กุสลา, กถมิเม กุสลา’’ติ เอวํ น วิจิกิจฺฉติ น กงฺขตีติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. อิเมสุ ปน นีวรเณสุ วจนตฺถลกฺขณาทิเภทโต ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๗๑-๗๒) วุตฺตํ. ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณติ ยสฺมา อิเม ปญฺจ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนาปิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ วา อภิญฺญา อุจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺติ. ตสฺมา ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณาติ วุจฺจนฺติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตานิ.

Sobre la frase 'codicia en el mundo' (abhijjhaṃ loke), el término 'mundo' (loko) se refiere a los cinco agregados del apego debido a su naturaleza de desintegración y destrucción (lujjana-palujjanaṭṭhena). Por lo tanto, el significado en este contexto es: habiendo abandonado el deseo y habiendo suprimido la voluntad sensual en los cinco agregados del apego. 'Con la codicia desaparecida' (vigatābhijjhena) significa que, por haber sido abandonada mediante la supresión, uno mora con una mente libre de codicia, y no con una mente similar a la conciencia visual; tal es el sentido. 'Purifica la mente de la codicia' (abhijjhāya cittaṃ parisodheti) significa que libera la mente de la codicia; de tal manera que la codicia suelta la mente y, tras haberla soltado, no la vuelve a atrapar, así es como él actúa. Este mismo método se aplica también a frases como 'habiendo abandonado la malevolencia y el odio' (byāpādapadosaṃ pahāya). Se llama 'malevolencia' (byāpāda) porque a través de ella la mente se corrompe y abandona su estado original, de forma similar a las gachas de arroz podridas. Se llama 'odio' (padoso) porque se daña a sí misma por la alteración, o bien daña y destruye a otros. Ambos términos son sinónimos de la ira (kodha). La pereza (thina) es la enfermedad de la mente; el torpor (middha) es la enfermedad de los factores mentales. La unión de pereza y torpor es 'thinamiddha'. 'Con la percepción de la luz' (ālokasaññī) significa que está dotado de una percepción pura, libre de obstáculos, capaz de reconocer la percepción de la luz tanto de día como de noche. 'Atento y claramente consciente' (sato sampajāno) significa que está dotado de atención plena y de sabiduría. Este par se menciona por ser de gran ayuda para la percepción de la luz. La agitación (uddhacca) y el remordimiento (kukkucca) forman la 'agitación y remordimiento'. 'Habiendo cruzado la duda' (tiṇṇavicikiccho) significa que permanece tras haber cruzado y trascendido la duda. Se llama 'libre de indecisión' (akathaṃkathī) porque no ocurre el pensamiento: '¿cómo es esto, cómo es aquello?'. 'En los estados saludables' (kusalesu dhammesu) se refiere a los estados irreprochables. El significado es que no duda ni vacila diciendo: '¿son estos realmente saludables?, ¿cómo son saludables?'. Este es el resumen en este punto. Sin embargo, en cuanto a lo que debería decirse sobre estos obstáculos respecto al significado de las palabras, características y demás distinciones, todo ello ha sido expuesto por mí en el Visuddhimagga. 'Como debilitadores de la sabiduría' (paññāya dubbalīkaraṇe) se dice porque estos cinco obstáculos, al surgir, no permiten que surja la sabiduría mundana y supramundana que aún no ha surgido, y una vez surgidos, cortan y derriban los ocho logros o las cinco super-conocimientos. Por ello, se llaman debilitadores de la sabiduría. Las expresiones como 'apartado de los placeres sensuales' (vivicceva kāmehi) se detallan en el Visuddhimagga.

อิเม อาสวาติอาทิ อปเรนาปิ ปริยาเยน จตุสจฺจปฺปกาสนตฺถํ วุตฺตํ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตีติ เอตฺตาวตา เหฏฺฐา ตีหิ องฺเคหิ พาหิรสมยสฺส นิปฺผลภาวํ ทสฺเสตฺวา จตุตฺเถน องฺเคน อตฺตโน สาสนสฺส คมฺภีรภาวํ ปกาเสตฺวา เทสนาย อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ. อิทานิ เทสนํ อปฺเปนฺโต เอวํ โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห.

La frase 'estos son los influjos' (ime āsavā), etc., se dice a través de otro método con el fin de manifestar las Cuatro Verdades. Con la expresión 'comprende que no hay más para este estado de existencia' (nāparaṃ itthattāyāti pajānāti), habiendo mostrado previamente con tres factores la infructuosidad de las doctrinas externas, y habiendo manifestado con el cuarto factor la profundidad de su propia enseñanza, el Buda alcanzó la culminación de la enseñanza con el estado de Arahant. Ahora, al concluir la enseñanza, dijo: 'así es, monjes' (evaṃ kho, bhikkhave), etc.

๙. ตณฺหาสุตฺตวณฺณนา

9. Comentario al Discurso sobre la Sed (Taṇhā Sutta).

๑๙๙. นวเม ชาลินินฺติ ชาลสทิสํ. ยถา หิ ชาลํ สมนฺตโต สํสิพฺพิตํ อากุลพฺยากุลํ, เอวํ ตณฺหาปีติ ชาลสทิสตฺตา ชาลินีติ วุตฺตา. ตโย วา ภเว อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาย เอติสฺสา ตตฺถ ตตฺถ อตฺตโน โกฏฺฐาสภูตํ ชาลํ อตฺถีติปิ ชาลินี. สริตนฺติ ตตฺถ ตตฺถ สริตฺวา สํสริตฺวา ฐิตํ. วิสฏนฺติ ปตฺถฏํ วิกฺขิตฺตํ. วิสตฺติกนฺติ ตตฺถ ตตฺถ วิสตฺตํ ลคฺคํ ลคิตํ. อปิจ ‘‘วิสมูลาติ วิสตฺติกา. วิสผลาติ วิสตฺติกา’’ติอาทินาปิ (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๒๒) นเยเนตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุทฺธสฺโตติ อุปริ ธํสิโต. ปริโยนทฺโธติ สมนฺตา เวฐิโต. ตนฺตากุลกชาโตติ ตนฺตํ วิย อากุลชาโต. ยถา นาม ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มูสิกจฺฉินฺนํ เปสการานํ ตนฺตํ ตหึ ตหึ อากุลํ โหติ, ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ โหติ, เอวํ สตฺตา อิมาย ตณฺหาย [Pg.386] ปริโยนทฺธา อากุลพฺยากุลา น สกฺโกนฺติ อตฺตโน นิสฺสรณมคฺคํ อุชุํ กาตุํ. คุลาคุณฺฐิกชาโตติ คุลาคุณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิยสุตฺตํ. คุลา นาม สกุณิกา, ตสฺสา กุลาวโกติปิ เอเก. ยถา ตทุภยมฺปิ อากุลํ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรนฺติ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ. มุญฺชปพฺพชภูโตติ มุญฺชติณํ วิย ปพฺพชติณํ วิย จ ภูโต, ตาทิโส ชาโต. ยถา ตานิ ติณานิ โกฏฺเฏตฺวา กตรชฺชุํ ชิณฺณกาเล กตฺถจิ ปติตํ คเหตฺวา เตสํ ติณานํ ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ. ตมฺปิ จ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกา ภเวยฺย อุชุํ กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ตณฺหาชาลํ ปทาเลตฺวา อตฺตโน นิสฺสรณมคฺคํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เอวมยํ โลโก ตณฺหาชาเลน ปริโยนทฺโธ อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตติ. ตตฺถ อปาโยติ นิรย-ติรจฺฉานโยนิ-เปตฺติวิสย-อสุรกายา. สพฺเพปิ หิ เต วฑฺฒิสงฺขาตสฺส อายสฺส อภาวโต อปายาติ วุจฺจนฺติ. ตถา ทุกฺขสฺส คติภาวโต ทุคฺคติ. สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาโต. อิตโร ปน –

199. En el noveno sutta, 'la enredadora' (jālinī) significa que es similar a una red. Pues así como una red está tejida por todas partes y es enredada y confusa, así también es la sed (taṇhā); por ser similar a una red, se la llama 'la enredadora'. O bien, se llama la enredadora porque para ella, que permanece cubriendo las tres existencias, existe en cada una de ellas una red que es su propia porción. 'Que fluye' (saritaṃ) significa que permanece habiendo fluido y transmigrado de aquí para allá. 'Extendida' (visaṭaṃ) significa difundida y esparcida. 'Apegada' (visattikā) significa que está difundida y adherida aquí y allá. Además, el significado aquí debe entenderse por el método de: 'se llama visattikā porque tiene raíces de veneno; se llama visattikā porque tiene frutos de veneno', etc. 'Arruinada' (uddhasto) significa destruida en lo alto. 'Envuelta' (pariyonaddho) significa rodeada por todas partes. 'Convertida en una maraña de hilos' (tantākulakajāto) significa que se ha vuelto enredada como una madeja de hilos. Así como una madeja de tejedores mal colocada y roída por ratones se vuelve enredada en varios lugares, de modo que es difícil hacer coincidir con el extremo el otro extremo, o con la base la base, así los seres, envueltos por esta sed, enredados y confundidos, no pueden enderezar su camino de liberación. 'Convertida en un nudo de hilos' (gulāguṇṭhikajāto); en este pasaje, se llama 'gulāguṇṭhika' al hilo de los tejedores engomado con almidón. Algunos maestros dicen que 'gulā' es un pequeño pájaro y se refiere a su nido. Se debe aplicar el mismo método anterior: ambos son enredados y es difícil hacer coincidir sus extremos y sus bases, tal como se explicó anteriormente. 'Convertida en hierba muñja y pabbaja' (muñjapabbajabhūto) significa que se ha vuelto como la hierba muñja y como la hierba pabbaja. Así como cuando esas hierbas, tras haber sido golpeadas y convertidas en cuerda, se pudren con el tiempo y caen en algún lugar, es difícil hacer coincidir su principio y su fin; y aunque con el esfuerzo personal de un hombre se pudiera enderezar, exceptuando a los Bodhisattas, no existe otro ser capaz por su propia naturaleza de romper la red de la sed y enderezar su camino de liberación. De igual modo, este mundo, envuelto por la red de la sed, no trasciende los estados de privación (apāya), el mal destino (duggati), la perdición (vinipāta) ni el ciclo de renacimientos (saṃsāra). Allí, 'apāya' se refiere al infierno, al reino animal, al ámbito de los espectros y a la hueste de los asuras. Todos ellos se llaman apāya por la ausencia de crecimiento (āya), entendido como prosperidad. Asimismo, se llama 'mal destino' (duggati) por ser el destino del sufrimiento. Se llama 'perdición' (vinipāta) por haber caído de la acumulación de felicidad. El otro, sin embargo—

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจติ.

La continuidad de los agregados, de los elementos y de las bases sensoriales, que ocurre sin interrupción, se denomina Saṃsāra.

ตํ สพฺพํ นาติวตฺตติ นาติกฺกมติ, อถ โข จุติโต ปฏิสนฺธึ ปฏิสนฺธิโต จุตินฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ จุติปฏิสนฺธิโย คณฺหมาโน ตีสุ ภเวสุ จตูสุ โยนีสุ ปญฺจสุ คตีสุ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ นวสุ สตฺตาวาเสสุ มหาสมุทฺเท วาตกฺขิตฺตนาวา วิย ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิย จ ปริพฺภมติเยว.

Uno no trasciende ni supera todo ese ciclo de sufrimientos (Samsara). Al contrario, tomando repetidamente el renacimiento tras la muerte y la muerte tras el renacimiento, uno vaga errante por los tres tipos de existencia, los cuatro modos de nacimiento, los cinco destinos, las siete estaciones de la conciencia y las nueve moradas de los seres, como una barca sacudida por el viento en el gran océano o como un buey uncido a una noria.

อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทายาติ อชฺฌตฺติกํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. อิทญฺหิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. พาหิรสฺส อุปาทายาติ พาหิรํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย, อิทมฺปิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อสฺมีติ, ภิกฺขเว, สตีติ, ภิกฺขเว, ยเทตํ อชฺฌตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมูหคฺคาหโต อสฺมีติ โหติ, ตสฺมึ สตีติ อตฺโถ. อิตฺถสฺมีติ โหตีติอาทีสุ ปน เอวํ สมูหโต อหนฺติ คหเณ สติ ตโต อนุปนิธาย [Pg.387] จ อุปนิธาย จาติ ทฺวิธา คหณํ โหติ. ตตฺถ อนุปนิธายาติ อญฺญํ อาการํ อนุปคมฺม สกภาวเมว อารมฺมณํ กตฺวา อิตฺถสฺมีติ โหติ, ขตฺติยาทีสุ อิทํปกาโร อหนฺติ เอวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน โหตีติ อตฺโถ. อิทํ ตาว อนุปนิธาย คหณํ. อุปนิธาย คหณํ ปน ทุวิธํ โหติ สมโต จ อสมโต จ. ตํ ทสฺเสตุํ เอวํสฺมีติ อญฺญถาสฺมีติ จ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวํสฺมีติ อิทํ สมโต อุปนิธาย คหณํ, ยถายํ ขตฺติโย ยถายํ พฺราหฺมโณ, เอวมหมฺปีติ อตฺโถ. อญฺญถาสฺมีติ อิทํ ปน อสมโต คหณํ, ยถายํ ขตฺติโย ยถายํ พฺราหฺมโณ, ตโต อญฺญถา อหํ, หีโน วา อธิโก วาติ อตฺโถ. อิมานิ ตาว ปจฺจุปฺปนฺนวเสน จตฺตาริ ตณฺหาวิจริตานิ.

‘Ajjhattikassa upādāya’ significa basándose en los cinco agregados internos. Aquí, el caso genitivo tiene el sentido de acusativo. ‘Bāhirassa upādāya’ significa basándose en los cinco agregados externos. ‘Cuando existe (el pensamiento) «yo soy», monjes’ significa que cuando se aferra a los cinco agregados internos en términos de deseo, orgullo y puntos de vista, surge la idea colectiva de «yo soy»; ese es el significado. En frases como «yo soy así» (itthamasmīti), cuando hay un aferramiento colectivo de «yo soy», surgen dos tipos de concepciones: sin comparación y con comparación. ‘Sin comparación’ (anupanidhāya) significa tomar el propio estado como objeto sin recurrir a otros aspectos, pensando: «yo soy de tal manera», aferrándose por deseo, orgullo o puntos de vista a ser un noble (khattiya), etc. Esto es el aferramiento sin comparación. El aferramiento con comparación es de dos tipos: por igualdad y por desigualdad. Para mostrar esto, se dice «soy así» (evamasmīti) y «soy de otra manera» (aññathāsmīti). «Soy así» es aferramiento por igualdad: «así como este es un noble o un brahmán, yo también lo soy». «Soy de otra manera» es aferramiento por desigualdad: «así como este es un noble o un brahmán, yo soy diferente, ya sea inferior o superior». Estas son las cuatro proliferaciones del deseo (taṇhāvicaritāni) respecto al presente.

อสสฺมีติ สตสฺมีติ อิมานิ ปน ทฺเว ยสฺมา อตฺถีติ อสํ, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. สีทตีติ สตํ, อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. ตสฺมา สสฺสตุจฺเฉทวเสน วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. อิโต ปรานิ สนฺติ เอวมาทีนิ จตฺตาริ สํสยปริวิตกฺกวเสน วุตฺตานิ. สนฺติ โหตีติ เอวมาทีสุ อหํ สิยนฺติ โหตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว คเหตพฺโพ. อปิหํ สนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อปิ นาม อหํ ภเวยฺยนฺติ เอวํ ปตฺถนากปฺปนวเสน วุตฺตานิ. ตานิปิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ภวิสฺสนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อนาคตวเสน วุตฺตานิ. เตสมฺปิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวเมเต –

‘Asasmīti’ y ‘satasmīti’: estas dos son ‘asa’ porque significan ‘existe’; es un término para lo permanente. ‘Sata’ significa ‘se hunde’ (perece); es un término para lo impermanente. Por lo tanto, debe entenderse que se dicen en términos de eternismo y aniquilacionismo. Las siguientes cuatro, como ‘santi’ (podría ser así), se dicen en términos de reflexión dubitativa. El significado de ‘santi hotīti’ debe entenderse como «podría ser que yo fuera». La intención aquí debe tomarse según el método explicado en el primer grupo de cuatro. Las cuatro que comienzan con ‘apihaṃ santi’ se dicen en términos de anhelo y especulación: «¡Ah, si yo fuera...!». Estas también deben entenderse según el método del primer grupo de cuatro. Las cuatro que comienzan con ‘bhavissanti’ se dicen con respecto al futuro. Su significado también debe entenderse según el método del primer grupo de cuatro. Así, en estas—

‘‘ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา สีสญฺเญ, จตฺตาโร สีสมูลกา;

ตโย ตโยติ เอตานิ, อฏฺฐารส วิภาวเย.

“Dos son las cabezas de los puntos de vista, otras cuatro son cabezas puras; y doce están enraizadas en estas cabezas, tres por cada una; así se deben distinguir estas dieciocho.”

เอเตสุ หิ อสสฺมิ, สตสฺมีติ เอเต ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา นาม. อสฺมิ, สนฺติ, อปิหํ สนฺติ, ภวิสฺสนฺติ เอเต จตฺตาโร สุทฺธสีสา เอว. อิตฺถสฺมีติอาทโย ตโย ตโยติ ทฺวาทส สีสมูลกา นามาติ เอวเมเต ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา จตฺตาโร สุทฺธสีสา ทฺวาทส สีสมูลกาติ อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตธมฺมา เวทิตพฺพา. อิมานิ ตาว อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ. พาหิรสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริเตสุปิ เอเสว [Pg.388] นโย. อิมินาติ อิมินา รูเปน วา…เป… วิญฺญาเณน วาติ เอส วิเสโส เวทิตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมว.

Entre estas, ‘asasmī’ y ‘satasmī’ son las dos llamadas cabezas de los puntos de vista (diṭṭhisīsā). ‘Asmi’, ‘santi’, ‘apihaṃ santi’ y ‘bhavissanti’ son las cuatro llamadas cabezas puras (suddhasīsā). Las doce que comienzan con ‘itthamasmīti’ (tres por cada una de las cuatro anteriores) se llaman enraizadas en las cabezas (sīsamūlakā). Así, deben conocerse estos dieciocho fenómenos de proliferación del deseo. Estas son las dieciocho proliferaciones basadas en lo interno. El mismo método se aplica a las proliferaciones basadas en lo externo. La distinción debe entenderse así: «con esta forma (rūpa)... o con esta conciencia (viññāṇa)». El resto es igual.

อิติ เอวรูปานิ อตีตานิ ฉตฺตึสาติ เอกเมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตีเต อทฺธนิ ฉตฺตึส. อนาคตานิ ฉตฺตึสาติ เอกเมกสฺเสว ปุคฺคลสฺส จ อนาคเต อทฺธนิ ฉตฺตึส. ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึสาติ เอกสฺส วา ปุคฺคลสฺส ยถาสมฺภวโต พหูนํ วา ปจฺจุปฺปนฺเน อทฺธนิ ฉตฺตึสาว. สพฺพสตฺตานํ ปน นิยเมเนว อตีเต อทฺธนิ ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึส. อนนฺตา หิ อสทิสตณฺหามานทิฏฺฐิเภทา สตฺตา. อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตํ โหนฺตีติ เอตฺถ ปน อฏฺฐสตสงฺขาตํ ตณฺหาวิจริตํ โหตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘Tales son las treinta y seis del pasado’: hay treinta y seis proliferaciones del deseo para cada individuo en el tiempo pasado. ‘Treinta y seis del futuro’ significa treinta y seis para cada individuo en el futuro. ‘Treinta y seis del presente’ significa que hay exactamente treinta y seis en el presente para uno o para muchos individuos, según corresponda. Sin embargo, para todos los seres en general, hay ciertamente treinta y seis en el pasado, treinta y seis en el futuro y treinta y seis en el presente. Pues los seres, con sus diversas divisiones de deseo, orgullo y puntos de vista, son infinitos. En la expresión ‘hay ciento ocho proliferaciones del deseo’ (aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritaṃ), se debe entender que se refiere a este número de ciento ocho.

๑๐. เปมสุตฺตวณฺณนา

10. Comentario al Pema Sutta (Discurso sobre el Afecto).

๒๐๐. ทสเม น อุสฺเสเนตีติ ทิฏฺฐิวเสน น อุกฺขิปติ. น ปฏิเสเนตีติ ปฏิวิรุทฺโธ หุตฺวา กลหภณฺฑนวเสน น อุกฺขิปติ. น ธูปายตีติ อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริตวเสน น ธูปายติ. น ปชฺชลตีติ พาหิรสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริตวเสน น ปชฺชลติ. น สมฺปชฺฌายตีติ อสฺมิมานวเสน น สมฺปชฺฌายติ. เสสํ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

200. En el décimo sutta: ‘neva usseneti’ significa que no se exalta mediante puntos de vista. ‘Na paṭiseneti’ significa que no se opone ni se exalta mediante disputas y conflictos. ‘Na dhūpāyati’ significa que no emite humo (no se consume) mediante las proliferaciones del deseo basadas en lo interno. ‘Na pajjalati’ significa que no se inflama mediante las proliferaciones del deseo basadas en lo externo. ‘Na sampajjhāyati’ significa que no se consume en pensamientos angustiosos por el orgullo del «yo soy». El resto debe entenderse según el método del Canon (Pali). En este sutta se explica el ciclo del sufrimiento (vaṭṭa).

มหาวคฺโค ปญฺจโม.

El Gran Capítulo (Mahāvagga) es el quinto.

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

Finaliza el cuarto grupo de cincuenta discursos (Catutthapaṇṇāsaka).

๕. ปญฺจมปณฺณาสกํ

5. El quinto grupo de cincuenta discursos (Pañcamapaṇṇāsaka).

(๒๑) ๑. สปฺปุริสวคฺโค

(21) 1. Capítulo sobre las Personas Íntegras (Sappurisavaggo).

๑-๖. สิกฺขาปทสุตฺตวณฺณนา

1-6. Comentario al Sikkhāpada Sutta (Discurso sobre los Preceptos).

๒๐๑. ปญฺจมสฺส [Pg.389] ปฐเม อสปฺปุริสนฺติ ลามกปุริสํ ตุจฺฉปุริสํ มูฬฺหปุริสํ อวิชฺชาย อนฺธีกตํ พาลํ. อสปฺปุริสตรนฺติ อติเรเกน อสปฺปุริสํ. อิตเร ทฺเว วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ยถา เจตฺถ, เอวํ อิโต ปเรสุ ปญฺจสุ. เอเตสุ หิ ปฐมํ ปญฺจเวรวเสน เทสิตํ, ทุติยํ อสฺสทฺธมฺมวเสน, ตติยํ กายวจีทฺวารวเสน, จตุตฺถํ มโนทฺวารวเสน, ปญฺจมํ อฏฺฐมิจฺฉตฺตวเสน, ฉฏฺฐํ ทสมิจฺฉตฺตวเสน.

201. En el primer sutta del quinto capítulo: ‘asappurisa’ significa una persona inferior, vana, confundida, ciega por la ignorancia, un necio. ‘Asappurisatara’ significa una persona extremadamente indigna. Los otros dos términos (sappurisa y sappurisatara) deben entenderse por oposición a lo dicho. El resto aquí tiene un significado evidente. Así como en este primer sutta, lo mismo ocurre en los cinco siguientes. Entre ellos, el primero se enseña mediante las cinco enemistades (pañcavera), el segundo mediante las falsas doctrinas, el tercero mediante las puertas del cuerpo y el habla, el cuarto mediante la puerta de la mente, el quinto mediante el óctuple camino erróneo y el sexto mediante el décuplo camino erróneo.

๗-๑๐. ปาปธมฺมสุตฺตจตุกฺกวณฺณนา

7-10. Comentario a los cuatro suttas sobre la Naturaleza Malvada (Pāpadhamma).

๒๐๗-๒๑๐. สตฺตเม ปาปนฺติ ลามกํ สํกิลิฏฺฐปุคฺคลํ. กลฺยาณนฺติ ภทฺทกํ อนวชฺชปุคฺคลํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. อฏฺฐเมปิ เอเสว นโย. นวเม ปาปธมฺมนฺติ ลามกธมฺมํ. กลฺยาณธมฺมนฺติ อนวชฺชธมฺมํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ทสเมปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ วคฺเค ทสสุปิ สุตฺเตสุ อคาริยปฺปฏิปทา กถิตา. สเจปิ โสตาปนฺนสกทาคามิโน โหนฺติ, วฏฺฏติเยวาติ.

207-210. En el séptimo sutta, 'pāpa' se refiere a una persona ruin e impura. 'Kalyāṇa' se refiere a una persona buena e irreprochable. El resto del contenido de este sutta tiene un significado evidente. En el octavo sutta, se aplica el mismo método. En el noveno, 'pāpadhamma' significa un hombre de naturaleza ruin; 'kalyāṇadhammā' significa un hombre de naturaleza irreprochable. El resto de este sutta tiene un significado evidente. En el décimo sutta, el método es el mismo. En este vagga, en los diez suttas, se enseña la práctica para los laicos. Incluso si se refiere a quienes han entrado en la corriente (sotāpanna) o a quienes retornan una sola vez (sakadāgāmi), sigue siendo apropiado.

สปฺปุริสวคฺโค ปฐโม.

El grupo sobre la persona íntegra (Sappurisavaggo) es el primero.

(๒๒) ๒. ปริสาวคฺโค

(22) 2. El grupo sobre la asamblea (Parisāvaggo).

๑. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Parisāsutta.

๒๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม ปริสํ ทูเสนฺตีติ ปริสทูสนา. ปริสํ โสเภนฺตีติ ปริสโสภนา.

211. En el primer sutta del segundo vagga, 'parisadūsanā' se refiere a quienes corrompen a la asamblea. 'Parisasobhanā' se refiere a quienes embellecen a la asamblea.

๒. ทิฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Diṭṭhisutta.

๒๑๒. ทุติเย มโนทุจฺจริเต ปริยาปนฺนาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มหาสาวชฺชตาย วิสุํ วุตฺตา, ตสฺสา จ ปฏิปกฺขวเสน สมฺมาทิฏฺฐิ.

212. En el segundo sutta, aunque la visión incorrecta (micchādiṭṭhi) está incluida dentro de la conducta mental incorrecta, se menciona por separado debido a su gran culpabilidad; y en oposición a ella, se menciona la visión correcta (sammādiṭṭhi).

๓. อกตญฺญุตาสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Akataññutāsutta.

๒๑๓. ตติเย [Pg.390] อกตญฺญุตา อกตเวทิตาติ อกตญฺญุตาย อกตเวทิตาย. อุภยมฺเปตํ อตฺถโต เอกเมว. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย.

213. En el tercer sutta, 'akataññutā akataveditā' se refiere al estado de no reconocer y no corresponder a los favores recibidos. Ambos términos tienen el mismo significado esencial. En el caso de la parte saludable (sukkapakkha), el método es el mismo.

๔-๗. ปาณาติปาตีสุตฺตาทิวณฺณนา

4-7. Comentario a los suttas que comienzan con el que mata seres vivos (Pāṇātipātīsutta).

๒๑๔-๒๑๗. จตุตฺถํ จตุนฺนํ กมฺมกิเลสานํ ตปฺปฏิปกฺขสฺส จ วเสน วุตฺตํ, ปญฺจมํ สุกฺกปกฺขานํ อาทิโต จตุนฺนํ มิจฺฉตฺตานํ วเสน, ฉฏฺฐํ อวเสสานํ จตุนฺนํ, สตฺตมํ อนริยโวหารอริยโวหารานํ. ตถา อฏฺฐมนวมทสมานิ สปฺปฏิปกฺขานํ อสฺสทฺธมฺมานํ วเสน วุตฺตานิ. สพฺพสุตฺเตสุ ปน สุกฺกปกฺขธมฺมา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว กถิตา. นวสุ สุตฺเตสุ กิญฺจาปิ ‘‘สคฺเค’’ติ วุตฺตํ, ตโย ปน มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ ลพฺภนฺติเยวาติ.

214-217. El cuarto sutta se expone en términos de las cuatro corrupciones de la acción y sus opuestos. El quinto sutta se expone en términos de las primeras cuatro formas de incorrección (micchatta) y la parte saludable. El sexto, en términos de las cuatro incorrecciones restantes. El séptimo trata sobre el lenguaje noble e innoble. Del mismo modo, los suttas octavo, noveno y décimo se exponen en términos de las doctrinas de las personas no íntegras y sus opuestos. Sin embargo, en todos los suttas, las cualidades de la parte saludable (sukkapakkha) se enseñan como una mezcla de lo mundano y lo supramundano. En los nueve suttas, aunque se mencione 'en el cielo' (sagge), se entiende que también se obtienen los tres senderos y los tres frutos.

ปริสาวคฺโค ทุติโย.

El grupo sobre la asamblea (Parisāvaggo) es el segundo.

(๒๓) ๓. ทุจฺจริตวคฺควณฺณนา

(23) 3. Comentario al grupo sobre la mala conducta (Duccaritavaggavaṇṇanā).

๒๒๑-๒๓๑. ตติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ทสเม โย จินฺเตตฺวา กพฺยํ กโรติ, อยํ จินฺตากวิ นาม. โย สุตฺวา กโรติ, อยํ สุตกวิ นาม. โย เอกํ อตฺถํ นิสฺสาย กโรติ, อยํ อตฺถกวิ นาม. โย ตงฺขณญฺเญว วงฺคีสตฺเถโร วิย อตฺตโน ปฏิภาเนน กโรติ, อยํ ปฏิภานกวิ นามาติ.

221-231. Desde el primer sutta del tercer vagga, los significados son evidentes. En el décimo, aquel que compone poesía mediante la reflexión se llama 'cintākavi'. Aquel que la compone tras haber escuchado se llama 'sutakavi'. Aquel que la compone basándose en un significado o tema específico se llama 'atthakavi'. Aquel que la compone en el instante mediante su propia intuición, como el venerable Vaṅgīsa, se llama 'paṭibhānakavi'.

ทุจฺจริตวคฺโค ตติโย.

El grupo sobre la mala conducta (Duccaritavaggo) es el tercero.

(๒๔) ๔. กมฺมวคฺโค

(24) 4. El grupo sobre la acción (Kammavaggo).

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

1. Comentario al Saṃkhittasutta.

๒๓๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม กณฺหนฺติ กาฬกํ ทสอกุสลกมฺมปถกมฺมํ. กณฺหวิปากนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตนโต กาฬกวิปากํ. สุกฺกนฺติ ปณฺฑรกํ กุสลกมฺมปถกมฺมํ[Pg.391]. สุกฺกวิปากนฺติ สคฺเค นิพฺพตฺตนโต ปณฺฑรกวิปากํ. กณฺหสุกฺกนฺติ มิสฺสกกมฺมํ. กณฺหสุกฺกวิปากนฺติ สุขทุกฺขวิปากํ. มิสฺสกกมฺมญฺหิ กตฺวา อกุสเลน ติรจฺฉานโยนิยํ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานาทีสุ อุปฺปนฺโน กุสเลน ปวตฺเต สุขํ เวทิยติ. กุสเลน ราชกุเลปิ นิพฺพตฺโต อกุสเลน ปวตฺเต ทุกฺขํ เวทิยติ. อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ กมฺมกฺขยกรํ จตุมคฺคญาณํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ ยทิ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. ยทิ สุกฺกํ ภเวยฺย, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. อุภยวิปากสฺส ปน อปฺปทานโต อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

232. En el primer sutta del cuarto vagga, 'kaṇha' (oscuro) significa lo negro, referido a la acción de los diez senderos de acción insalubre. 'Kaṇhavipāka' (resultado oscuro) significa un resultado negro por producir el renacimiento en los estados de privación (apāya). 'Sukka' (brillante) significa lo blanco, referido a la acción de los diez senderos de acción saludable. 'Sukkavipāka' (resultado brillante) significa un resultado blanco por producir el renacimiento en el cielo. 'Kaṇhasukka' se refiere a la acción mixta. 'Kaṇhasukkavipāka' se refiere al resultado de placer y dolor. Ciertamente, habiendo realizado una acción mixta, debido a la parte insalubre uno renace en el reino animal como un elefante real auspicioso o similar, pero debido a la parte saludable experimenta placer en el curso de su existencia. O bien, debido a la parte saludable renace en una familia real, pero debido a la parte insalubre experimenta sufrimiento en el curso de su existencia. Por 'akaṇhaṃ asukkaṃ' (ni oscuro ni brillante) se refiere al conocimiento de los cuatro senderos que agota la acción. Pues si este fuera oscuro, daría un resultado oscuro; si fuera brillante, daría un resultado brillante; pero al no otorgar ninguno de ambos resultados, se dice 'ni oscuro ni brillante'; este es el significado aquí.

๒. วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา

2. Comentario al Vitthārasutta.

๒๓๓. ทุติเย สพฺยาพชฺฌนฺติ สโทสํ. กายสงฺขารนฺติ กายทฺวารเจตนํ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสาติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา. สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยตีติ สาพาธํ วิปากเวทนํ เวทิยติ. เอกนฺตทุกฺขนฺติ เอกนฺเตเนว ทุกฺขํ, น สุขสมฺมิสฺสํ. เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกาติ เอตฺถ เสยฺยถาปีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. เตน เกวลํ เนรยิกสตฺเต ทสฺเสติ, อญฺเญ ปน ตํสริกฺขกา นาม นตฺถิ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติอาทีสุ ปน มนุสฺสานํ ตาว กาเลน สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, กาเลน ทุกฺขา เวทนา. เอกจฺเจ จ เทวาติ เอตฺถ ปน กามาวจรเทวา ทฏฺฐพฺพา. เตสญฺหิ มเหสกฺขตรา เทวตา ทิสฺวา นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐานํ, ปารุตอุตฺตราสงฺคสฺส โอตารณํ, อญฺชลิปคฺคณฺหนนฺติอาทีนํ วเสน กาเลน ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตานํ กาเลน สุขํ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ เอตฺถ เวมานิกเปตา ทฏฺฐพฺพา. เต นิรนฺตรเมว เอกสฺมึ กาเล สุขํ, เอกสฺมึ กาเล ทุกฺขํ เวทิยนฺติ. นาคสุปณฺณหตฺถิอสฺสาทโย ปน มนุสฺสา วิย โวกิณฺณสุขทุกฺขาว โหนฺติ. ปหานาย ยา เจตนาติ เอตฺถ วิวฏฺฏคามินี มคฺคเจตนา เวทิตพฺพา. สา หิ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ.

233. En el segundo sutta, 'sabyābajjha' significa con aflicción o daño. 'Kāyasaṅkhāra' se refiere a la volición a través de la puerta del cuerpo. 'Abhisaṅkharoti' significa que se esfuerza o acumula. El mismo método se aplica a los otros dos (puertas de palabra y mente). 'Sabyābajjhaṃ lokaṃ' significa un mundo con sufrimiento. 'Sabyābajjhā phassā' significa contactos resultantes acompañados de dolor. 'Sabyābajjhaṃ vedanaṃ vediyati' significa que experimenta una sensación resultante con aflicción. 'Ekantadukkhaṃ' significa puramente sufrimiento, no mezclado con placer. En la frase 'seyyathāpi sattā nerayikā', la palabra 'seyyathāpi' es una partícula usada para ilustrar. Con ella muestra únicamente a los seres de los infiernos; no hay otros seres similares a ellos. Por este medio debe entenderse el significado en todas partes. Sin embargo, en frases como 'seyyathāpi manussā', para los humanos a veces surge una sensación placentera y a veces una dolorosa. En 'ekacce ca devā', se debe entender que se refiere a los devas del ámbito de los sentidos (kāmāvacara). Pues para ellos, al ver a deidades de mayor poder, surge el sufrimiento ocasional al tener que levantarse de su asiento, bajar su manto superior o mostrar reverencia; pero experimentan placer ocasional al disfrutar de la fortuna celestial. En 'ekacce ca vinipātikā', se refiere a los fantasmas que poseen mansiones (vemānikapeta); ellos experimentan placer en un momento y dolor en otro de manera sucesiva. En cuanto a los nagas, garudas, elefantes y caballos [míticos], como los humanos, tienen una mezcla de placer y dolor. En 'pahānāya yā cetanā', se debe entender como la volición del sendero que conduce a la salida del ciclo (vivaṭṭagāminī); pues esta conduce al agotamiento de la acción.

๓. โสณกายนสุตฺตวณฺณนา

3. Comentario al Soṇakāyanasutta.

๒๓๔. ตติเย [Pg.392] สิขาโมคฺคลฺลาโนติ สีสมชฺเฌ ฐิตาย มหติยา สิขาย สมนฺนาคโต โมคฺคลฺลานโคตฺโต พฺราหฺมโณ. ปุริมานีติ อตีตานนฺตรทิวสโต ปฏฺฐาย ปุริมานิ, ทุติยาทิโต ปฏฺฐาย ปุริมตรานิ เวทิตพฺพานิ. โสณกายโนติ ตสฺเสว อนฺเตวาสิโก. กมฺมสจฺจายํ โภ โลโกติ โภ อยํ โลโก กมฺมสภาโว. กมฺมสมารมฺภฏฺฐายีติ กมฺมสมารมฺเภน ติฏฺฐติ. กมฺมํ อายูหนฺโตว ติฏฺฐติ, อนายูหนฺโต อุจฺฉิชฺชตีติ ทีเปติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

234. En el tercero, 'Sikhāmoggallāna' es un brahmán del clan Moggallāna que tenía un gran moño o mechón en medio de su cabeza. 'Purimāni' se refiere a los días anteriores, comenzando desde el día inmediatamente anterior; 'purimatarāni' se refiere a días aún más antiguos, a partir del segundo día previo. 'Soṇakāyana' es el discípulo de aquel brahmán. 'Kammasaccāyaṃ bho loko' significa: 'Oh señores, este mundo tiene al kamma como su naturaleza'. 'Kammasamārambhaṭṭhāyī' significa que el mundo subsiste mediante el emprendimiento del kamma. Muestra que mientras se acumule kamma, el mundo permanece; si no se acumula, se corta. El resto es según el método ya mencionado.

๔-๙. สิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา

4-9. Comentario al Sikkhāpadasutta y otros.

๒๓๕. จตุตฺถาทีนิปิ อุตฺตานตฺถาเนว. มคฺคงฺเคสุ ปน ยสฺมา สติยา อุปฏฺฐเปตฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทติ, ตสฺมา อุภยเมว กมฺมํ. เสสา องฺคาเนว โหนฺติ, โน กมฺมนฺติ วุตฺตํ. โพชฺฌงฺเคสุปิ เอเสว นโย. อภิธมฺเม ปน สพฺพมฺเปตํ อวิเสเสน เจตนาสมฺปยุตฺตกมฺมนฺเตว วณฺณิตํ.

235. El cuarto sutta y los siguientes también tienen un significado evidente por sí mismos. Sin embargo, respecto a los factores del camino, dado que uno se establece en el objeto mediante la atención plena y lo delimita con la sabiduría, se dice que ambos constituyen 'kamma'. Los demás miembros son meramente factores y no 'kamma'; así se ha declarado. Este mismo método se aplica también a los factores de iluminación (bojjhaṅga). No obstante, en el Abhidhamma, todos estos factores se describen sin distinción como kamma asociado con la voluntad (cetanāsampayuttakamma).

๑๐. สมณสุตฺตวณฺณนา

10. Explicación del Samaṇasutta

๒๔๑. ทสเม อิเธวาติ อิมสฺมึเยว สาสเน. อยํ ปน นิยโม เสสปเทสุปิ เวทิตพฺโพ. ทุติยาทโยปิ หิ สมณา อิเธว, น อญฺญตฺถ. สุญฺญาติ ริตฺตา ตุจฺฉา. ปรปฺปวาทาติ จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสติกา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญิวาทา, อฏฺฐ อสญฺญิวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญินาสญฺญิวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ อิเม สพฺเพปิ พฺรหฺมชาเล อาคตทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย อิโต พาหิรานํ ปเรสํ ปวาทา ปรปฺปวาทา นาม. เต สพฺเพปิ อิเมหิ จตูหิ ผลฏฺฐกสมเณหิ สุญฺญา. น หิ เต เอตฺถ สนฺติ. น เกวลญฺจ เอเตเหว สุญฺญา, จตูหิ ปน มคฺคฏฺฐกสมเณหิปิ, จตุนฺนํ มคฺคานํ อตฺถาย อารทฺธวิปสฺสเกหิปีติ ทฺวาทสหิปิ สมเณหิ สุญฺญา เอว. อิทเมว อตฺถํ สนฺธาย ภควตา มหาปรินิพฺพาเน (ที. นิ. ๒.๒๑๔) วุตฺตํ –

241. En el décimo sutta, 'justo aquí' (idheva) significa solamente en esta Dispensación (sāsane). Esta misma regla de exclusividad debe entenderse también para los términos restantes. Pues, ciertamente, el segundo y los demás tipos de ascetas se encuentran solo aquí y no en ninguna otra parte. 'Vacíos' (suññā) significa desprovistos o huecos. 'Doctrinas ajenas' (parappavāda) se refiere a los cuatro tipos de eternalismo, los cuatro de eternalismo parcial, los cuatro de finitud e infinitud, los cuatro de evasión equívoca, los dos de origen fortuito, los dieciséis de pervivencia consciente, los ocho de pervivencia inconsciente, los ocho de pervivencia ni consciente ni inconsciente, los siete de aniquilacionismo y los cinco de nirvana en esta misma vida; todas estas sesenta y dos visiones mencionadas en el Brahmajāla Sutta son doctrinas de otros externos a esta Dispensación y se denominan doctrinas ajenas. Todas ellas están vacías de estos cuatro tipos de ascetas establecidos en el Fruto. Pues ellos no existen en tales doctrinas. Y no solo están vacías de estos, sino también de los cuatro tipos de ascetas establecidos en el Camino y de los que han emprendido la visión clara (vipassanā) para alcanzar los cuatro caminos; por lo tanto, están vacías de estos doce tipos de ascetas. Refiriéndose a este mismo significado, el Bienaventurado dijo en el Mahāparinibbāna Sutta:

‘‘เอกูนตึโส [Pg.393] วยสา สุภทฺท,ยํ ปพฺพชึ กึกุสลานุเอสี;

วสฺสานิ ปญฺญาส สมาธิกานิ,ยโต อหํ ปพฺพชิโต สุภทฺท;

ญายสฺส ธมฺมสฺส ปเทสวตฺตี,อิโต พหิทฺธา สมโณปิ นตฺถิ’’.

“A los veintinueve años, Subhadda, partí en busca de lo que es beneficioso (kusala). Más de cincuenta años han pasado, Subhadda, desde que me ordené; fuera de aquí no existe ningún asceta que posea ni siquiera una parte del Dhamma que conduce al conocimiento de las Verdades”.

‘‘ทุติโยปิ สมโณ นตฺถิ, ตติโยปิ สมโณ นตฺถิ, จตุตฺโถปิ สมโณ นตฺถิ, สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณหิ อญฺเญหี’’ติ. เอตฺถ หิ ปเทสวตฺตีติ อารทฺธวิปสฺสโก อธิปฺเปโต. ตสฺมา โสตาปตฺติมคฺคสฺส อารทฺธวิปสฺสกํ มคฺคฏฺฐํ ผลฏฺฐนฺติ ตโยปิ เอกโต กตฺวา ‘‘สมโณปิ นตฺถี’’ติ อาห, สกทาคามิมคฺคสฺส อารทฺธวิปสฺสกํ มคฺคฏฺฐํ ผลฏฺฐนฺติ ตโยปิ เอกโต กตฺวา ‘‘ทุติโยปิ สมโณ นตฺถี’’ติ อาห. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย. เอกาทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

“No hay un segundo asceta, no hay un tercer asceta, no hay un cuarto asceta; las doctrinas ajenas están vacías de otros ascetas”. En este contexto, con el término 'poseedor de una parte' (padesavattī) se hace referencia a quien ha emprendido la visión clara (āraddhavipassako). Por lo tanto, al agrupar al practicante de visión clara, al establecido en el camino y al establecido en el fruto para el camino de la entrada en la corriente, el Buda dijo: “no existe [el primer] asceta”. El mismo método de agrupar a los tres tipos se aplica al decir que “no hay un segundo asceta” para el camino del que retorna una vez, y así sucesivamente para los otros dos restantes. El undécimo sutta tiene un significado evidente.

กมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

El cuarto capítulo sobre el Kamma.

(๒๕) ๕. อาปตฺติภยวคฺโค

(25) 5. Capítulo sobre el miedo a las ofensas

๑. สงฺฆเภทกสุตฺตวณฺณนา

1. Explicación del Saṅghabhedakasutta

๒๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อปิ นุ ตํ, อานนฺท, อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทีสุ อญฺญตรํ อธิกรณํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปฺปชฺชิ, สตฺถา ตสฺส วูปสนฺตภาวํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. กุโต ตํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, กุโต กินฺติ เกน การเณน ตํ อธิกรณํ วูปสมิสฺสตีติ วทติ. เกวลกปฺปนฺติ สกลํ สมนฺตโต. สงฺฆเภทาย ฐิโตติ สงฺเฆน สทฺธึ วาทตฺถาย กถิตํ ปฏิกเถนฺโตว ฐิโต. ตตฺรายสฺมาติ ตสฺมึ เอวํ ฐิเต อายสฺมา อนุรุทฺโธ. น เอกวาจิกมฺปิ ภณิตพฺพํ มญฺญตีติ ‘‘มา, อาวุโส, สงฺเฆน สทฺธึ เอวํ อวจา’’ติ เอกวจนมฺปิ วตฺตพฺพํ น มญฺญติ. โวยุญฺชตีติ อนุยุญฺชติ อนุโยคํ อาปชฺชติ. อตฺถวเสติ การณวเส. นาเสสฺสนฺตีติ อุโปสถปฺปวารณํ อุปคนฺตุํ อทตฺวา นิกฺกฑฺฒิสฺสนฺติ. เสสํ ปาฬิวเสเนว เวทิตพฺพํ.

243. En el primer sutta del quinto capítulo, “¿Acaso, Ānanda, ese asunto legal?” se refiere a que entre los tipos de litigios (vivādādhikaraṇa, etc.), uno de ellos surgió en el Sangha de monjes. El Maestro, preguntando sobre su pacificación, dijo esto. “¿De dónde vendrá eso, Señor?” significa: “Señor, ¿por qué o por qué causa se apaciguará ese litigio?”. “Enteramente” (kevalakappa) significa totalmente, por completo. “Persiste en el cisma” (saṅghabhedāya ṭhito) significa que permanece contradiciendo activamente lo que se ha dicho en favor de la resolución con el Sangha. “Allí el venerable” se refiere a que, estando ese monje [Bāhiya] en tal postura, el venerable Anuruddha no considera que deba decírsele ni una sola palabra como: “Amigo, no hables así ante el Sangha”. “Se esfuerza” (voyuñjati) significa que se aplica o se dedica intensamente a ello. “En razón de” (atthavase) significa debido a causas particulares. “Serán expulsados” (nāsessanti) significa que se les echará impidiéndoles participar en el Uposatha y la Pavāraṇā. El resto debe entenderse conforme al texto Pali.

๒. อาปตฺติภยสุตฺตวณฺณนา

2. Explicación del Āpattibhayasutta

๒๔๔. ทุติเย [Pg.394] ขุรมุณฺฑํ กริตฺวาติ ปญฺจ สิขณฺฑเก ฐเปตฺวา ขุเรน มุณฺฑํ กริตฺวา. ขรสฺสเรนาติ กกฺขฬสทฺเทน. ปณเวนาติ วชฺฌเภริยา. ถลฏฺฐสฺสาติ เอกมนฺเต ฐิตสฺส. สีสจฺเฉชฺชนฺติ สีสจฺเฉทารหํ. ยตฺร หิ นามาติ ยํ นาม. โส วตสฺสาหนฺติ โส วต อหํ อสฺสํ, ยํ เอวรูปํ ปาปํ น กเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ยถาธมฺมํ ปฏิกริสฺสตีติ ธมฺมานุรูปํ ปฏิกริสฺสติ, สามเณรภูมิยํ ฐสฺสตีติ อตฺโถ. กาฬวตฺถํ ปริธายาติ กาฬปิโลติกํ นิวาเสตฺวา. โมสลฺลนฺติ มุสลาภิปาตารหํ. ยถาธมฺมนฺติ อิธ อาปตฺติโต วุฏฺฐาย สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐหนฺโต ยถาธมฺมํ กโรติ นาม. ภสฺมปุฏนฺติ ฉาริกาภณฺฑิกํ. คารยฺหํ ภสฺมปุฏนฺติ ครหิตพฺพฉาริกาปุเฏน มตฺถเก อภิฆาตารหํ. ยถาธมฺมนฺติ อิธ อาปตฺตึ เทเสนฺโต ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ นาม. อุปวชฺชนฺติ อุปวาทารหํ. ปาฏิเทสนีเยสูติ ปฏิเทเสตพฺเพสุ. อิมินา สพฺพาปิ เสสาปตฺติโย สงฺคหิตา. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อาปตฺติภยานีติ, ภิกฺขเว, อิมานิ จตฺตาริ อาปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกภยานิ นามาติ.

244. En el segundo sutta, “habiendo afeitado la cabeza” significa afeitarla con navaja dejando cinco mechones. “Con voz áspera” significa con un sonido rudo. “Con un tambor” significa con un tambor de marco. “Del que está en tierra” significa del que está de pie a un lado. “Merecedor de decapitación” es aquel cuya cabeza debe ser cortada. “Pues ciertamente” indica la razón. “Si yo fuera él” significa: “Si yo fuera tal persona, ciertamente no cometería tal maldad”. “Actuará conforme al Dhamma” significa que remediará la falta según la ley y permanecerá en el estado de novicio (sāmaṇera). “Vistiendo ropa negra” significa vistiendo trapos teñidos de negro. “Golpe de mazo” significa merecedor de ser golpeado con un mazo. “Conforme al Dhamma” en este caso de la ofensa Saṅghādisesa, se refiere a que el monje que se rehabilita de la ofensa y se establece en la pureza actúa conforme al Dhamma. “Saco de cenizas” es un fardo de ceniza. “Un saco de cenizas despreciable” se refiere a un fardo de cenizas que merece ser frotado sobre la cabeza como signo de reproche. “Conforme al Dhamma” en este caso de la ofensa Pāṭidesanīya, significa que el monje que confiesa su falta actúa conforme al Dhamma. “Censurable” significa merecedor de reproche. En “en las ofensas Pāṭidesanīya”, con este término se incluyen todas las demás ofensas restantes. “Estos, monjes, son los cuatro miedos a las ofensas” significa que estos cuatro son los llamados peligros que surgen a consecuencia de una transgresión.

๓. สิกฺขานิสํสสุตฺตวณฺณนา

3. Explicación del Sikkhānisaṃsasutta

๒๔๕. ตติเย สิกฺขา อานิสํสา เอตฺถาติ สิกฺขานิสํสํ. ปญฺญา อุตฺตรา เอตฺถาติ ปญฺญุตฺตรํ. วิมุตฺติ สาโร เอตฺถาติ วิมุตฺติสารํ. สติ อาธิปเตยฺยา เอตฺถาติ สตาธิปเตยฺยํ. เอเตสํ หิ สิกฺขาทิสงฺขาตานํ อานิสํสาทีนํ อตฺถาย วุสฺสตีติ วุตฺตํ โหติ. อาภิสมาจาริกาติ อุตฺตมสมาจาริกา. วตฺตวเสน ปญฺญตฺตสีลสฺเสตํ อธิวจนํ. ตถา ตถา โส ตสฺสา สิกฺขายาติ ตถา ตถา โส สิกฺขากาโม ภิกฺขุ ตสฺมึ สิกฺขาปเท.

245. En el tercer sutta, se llama 'beneficio del entrenamiento' (sikkhānisaṃsa) porque el entrenamiento es su beneficio. Se llama 'sabiduría suprema' (paññuttara) porque en esta vida santa la sabiduría es lo superior. Se llama 'esencia de liberación' (vimuttisāra) porque el fruto de la liberación es su núcleo. Se llama 'atención como autoridad' (satādhipateyya) porque en ella la atención plena ejerce el predominio. El sentido es que uno vive la vida santa por el bien de estos beneficios que consisten en el entrenamiento y demás factores. 'Relativo al comportamiento apropiado' (ābhisamācārikā) se refiere a la conducta excelente; este es un nombre para el código de disciplina prescrito según los deberes (vatta). “Tal como él [se aplica] a ese entrenamiento” significa que el monje que desea entrenarse actúa de esa manera respecto a ese precepto.

อาทิพฺรหฺมจริยิกาติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานํ จตุนฺนํ มหาสีลานเมตํ อธิวจนํ. สพฺพโสติ สพฺพากาเรน. ธมฺมาติ จตุสจฺจธมฺมา. ปญฺญาย สมเวกฺขิตา โหนฺตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สุทิฏฺฐา โหนฺติ. วิมุตฺติยา ผุสิตา โหนฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา ญาณผสฺเสน ผุฏฺฐา โหนฺติ. อชฺฌตฺตํเยว สติ สูปฏฺฐิตา โหตีติ นิยกชฺฌตฺเตเยว สติ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา โหติ. ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ วิปสฺสนาปญฺญาย [Pg.395] อนุคฺคเหสฺสามิ. ปญฺญาย สมเวกฺขิสฺสามีติ อิธาปิ วิปสฺสนาปญฺญา อธิปฺเปตา. ผุสิตํ วา ธมฺมํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ เอตฺถ ปน มคฺคปญฺญาว อธิปฺเปตา.

'Ādibrahmacariyikā' es una denominación para los cuatro grandes preceptos que constituyen el fundamento inicial de la vida santa del sendero. 'Sabbaso' significa en todos sus aspectos. 'Dhammā' se refiere a las cuatro nobles verdades. 'Vistos con sabiduría' significa que han sido correctamente comprendidos mediante la sabiduría del sendero junto con la visión cabal (vipassanā). 'Alcanzados por la liberación' significa que han sido realizados mediante la liberación del fruto del arhat a través del contacto del conocimiento. 'La atención bien establecida internamente' significa que la atención está firmemente establecida dentro de su propio ser. 'Apoyaré con la sabiduría' significa que apoyaré con la sabiduría de la visión cabal. En la frase 'observaré con sabiduría', también se refiere a la sabiduría de la visión cabal. Sin embargo, en 'apoyaré con sabiduría el fenómeno alcanzado', se refiere específicamente a la sabiduría del sendero.

๔. เสยฺยาสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Seyyā Sutta (Discurso sobre las Camas).

๒๔๖. จตุตฺเถ เปตาติ กาลกตา วุจฺจนฺติ. อุตฺตานา เสนฺตีติ เต เยภุยฺเยน อุตฺตานกาว สยนฺติ. อถ วา เปตฺติวิสเย นิพฺพตฺตา เปตา นาม, เต อปฺปมํสโลหิตตฺตา อฏฺฐิสงฺฆาตชฏิตา เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ, อุตฺตานาว เสนฺติ. อนตฺตมโน โหตีติ เตชุสฺสทตฺตา สีโห มิคราชา ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ, ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทปจฺฉิมปาทนงฺคุฏฺฐานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา ทฺวินฺนํ ปุริมปาทานํ มตฺถเก สีสํ ฐเปตฺวา สยติ. ทิวสมฺปิ สยิตฺวา ปพุชฺฌมาโน น อุตฺตสนฺโต ปพุชฺฌติ, สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทาทีนํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา สเจ กิญฺจิ ฐานํ วิชหิตฺวา ฐิตํ โหติ, ‘‘นยิทํ ตุยฺหํ ชาติยา, น สูรภาวสฺส อนุรูป’’นฺติ อนตฺตมโน หุตฺวา ตตฺเถว สยติ, น โคจราย ปกฺกมติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อนตฺตมโน โหตี’’ติ. อวิชหิตฺวา ฐิเต ปน ‘‘ตุยฺหํ ชาติยา จ สูรภาวสฺส จ อนุรูปมิท’’นฺติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อุฏฺฐาย สีหวิชมฺภนํ วิชมฺภิตฺวา เกสรภารํ วิธุนิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺตมโน โหตี’’ติ.

246. En el cuarto sutta, 'petā' se refiere a los que han fallecido. 'Duermen de espaldas' indica que generalmente yacen boca arriba. Alternativamente, los seres nacidos en el reino de los espíritus hambrientos son llamados 'petā'; debido a que poseen poca carne y sangre y son apenas una estructura de huesos entrelazados, no pueden dormir de lado y yacen de espaldas. Respecto a 'se siente disgustado': el león, rey de las bestias, por su gran poder, coloca sus dos patas delanteras en un lugar, las traseras en otro, mete la cola entre los muslos, observa la posición, coloca la cabeza sobre sus patas delanteras y duerme. Si al despertar, sin asustarse, levanta la cabeza y observa la posición de sus patas y demás partes, y ve que se ha movido un poco de su lugar original, piensa: 'Esto no es digno de tu linaje ni de tu valentía', y sintiéndose disgustado, vuelve a dormir allí mismo sin salir a buscar alimento. A esto se refiere 'se siente disgustado'. Pero si se mantiene en su posición, piensa: 'Esto es digno de tu linaje y de tu valentía', y regocijado, se levanta, se estira con majestad, sacude su melena, ruge tres veces y sale a cazar. Por ello se dice: 'se siente complacido'.

๕. ถูปารหสุตฺตวณฺณนา

5. Comentario al Thūpāraha Sutta (Discurso sobre quienes merecen una estupa).

๒๔๗. ปญฺจเม ราชา จกฺกวตฺตีติ เอตฺถ กสฺมา ภควา อคารมชฺเฌ วสิตฺวา กาลกตสฺส รญฺโญ ถูปกรณํ อนุชานาติ, น สีลวโต ปุถุชฺชนภิกฺขุสฺสาติ? อนจฺฉริยตฺตา. ปุถุชฺชนภิกฺขูนญฺหิ ถูเป อนุญฺญายมาเน ตมฺพปณฺณิทีเป ตาว ถูปานํ โอกาโส น ภเวยฺย, ตถา อญฺเญสุ ฐาเนสุ. ตสฺมา ‘‘อนจฺฉริยา เต ภวิสฺสนฺตี’’ติ นานุชานาติ. จกฺกวตฺตี ราชา เอโกว นิพฺพตฺตติ, เตนสฺส ถูโป อจฺฉริโย โหติ. ปุถุชฺชนสีลวโต ปน ปรินิพฺพุตภิกฺขุโน วิย มหนฺตมฺปิ สกฺการํ กาตุํ วฏฺฏติเยว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

247. En el quinto sutta, respecto a 'el rey universal': ¿por qué el Bendito permite la construcción de una estupa para un rey universal que murió viviendo en el hogar, pero no para un monje mundano virtuoso? Porque no sería algo extraordinario. Si se permitieran estupas para monjes mundanos, no habría espacio suficiente para ellas ni siquiera en la isla de Sri Lanka, ni en otros lugares. Por eso, no lo permite, diciendo: 'No serían algo extraordinario'. Un rey universal nace solo de uno en uno, por lo cual su estupa es algo extraordinario. Sin embargo, es apropiado rendir gran honor a un monje mundano virtuoso, tal como se hace con un monje que ha alcanzado el Parinibbāna. El sexto y el séptimo sutta tienen significados evidentes.

๘. ปฐมโวหารสุตฺตวณฺณนา

8. Comentario al Paṭhamavohāra Sutta (Primer discurso sobre los modos de expresión).

๒๕๐. อฏฺฐเม [Pg.396] อนริยโวหาราติ อนริยานํ กถา. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

250. En el octavo, 'expresiones no nobles' se refiere a la conversación de personas no nobles. En los suttas restantes, se aplica el mismo método.

อาปตฺติภยวคฺโค ปญฺจโม.

El Capítulo sobre el Miedo a las Ofensas es el quinto.

ปญฺจมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

Concluye el quinto grupo de cincuenta suttas (Pañcamapaṇṇāsaka).

(๒๖) ๖. อภิญฺญาวคฺโค

(26) 6. Capítulo sobre el Conocimiento Superior (Abhiññāvaggo).

๑-๓. อภิญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. Comentario al Abhiññā Sutta y otros.

๒๕๔-๒๕๖. ฉฏฺฐสฺส ปฐเม อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. สมโถ จ วิปสฺสนา จาติ จิตฺเตกคฺคตา จ สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณญฺจ. วิชฺชา จ วิมุตฺติ จาติ มคฺคญาณวิชฺชา จ เสสา สมฺปยุตฺตกธมฺมา จ. ทุติเย อนริยปริเยสนาติ อนริยานํ เอสนา คเวสนา. ชราธมฺมนฺติ ชราสภาวํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตติยํ อุตฺตานเมว.

254-256. En el primero del sexto capítulo, 'mediante el conocimiento superior' significa habiendo conocido. 'Calma y visión cabal' se refiere a la unificación de la mente y al conocimiento de la visión cabal que comprende las formaciones. 'Conocimiento y liberación' se refiere al conocimiento del sendero y a los demás estados mentales asociados. En el segundo, 'búsqueda no noble' se refiere a la búsqueda de personas no nobles. 'Sujeto a la vejez' significa que tiene la naturaleza de envejecer. En los restantes, el método es el mismo. El tercero tiene un significado evidente.

๔. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. Comentario al Mālukyaputta Sutta.

๒๕๗. จตุตฺเถ มาลุกฺยปุตฺโตติ มาลุกฺยพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตว โอวาทยาจเน. อิมินา เถรํ อปสาเทติปิ อุสฺสาเทติปิ. กถํ? อยํ กิร ทหรกาเล ปจฺจเยสุ ลคฺโค หุตฺวา ปจฺฉา มหลฺลกกาเล อรญฺญวาสํ ปตฺเถนฺโต กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. อถ ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม, มาลุกฺยปุตฺโต วิย ตุมฺเหปิ ตรุณกาเล ปจฺจเยสุ ลคฺคิตฺวา มหลฺลกกาเล อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กเรยฺยาถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อปสาเทติ นาม. ยสฺมา ปน เถโร มหลฺลกกาเลว อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม, ตสฺมา ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม, อยํ อมฺหากํ มาลุกฺยปุตฺโต มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม [Pg.397] กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. ตุมฺเห ตาว ตรุณกาเลปิ วีริยํ น กโรถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อุสฺสาเทติ นามาติ โยชนา.

257. En el cuarto, 'Mālukyaputta' es el hijo de la brahmín Mālukyā. 'Aquí' se refiere a su petición de instrucción. Con esto, el Bendito tanto reprende como alienta al venerable. ¿Cómo? Se dice que cuando era joven, estaba apegado a los requisitos, pero más tarde, en su vejez, deseando vivir en el bosque, solicitó un tema de meditación. Entonces el Bendito, con la intención de decir: '¿Qué diremos a los monjes jóvenes aquí? Que ustedes también, como Mālukyaputta, se apeguen a los requisitos en su juventud y entren al bosque para practicar la vida ascética en su vejez', lo reprende. Por otro lado, puesto que el venerable, aun siendo anciano, deseaba practicar la vida ascética en el bosque, el Bendito, con la intención de decir: 'Nuestro Mālukyaputta, incluso siendo anciano, desea practicar... pero ustedes ni siquiera se esfuerzan en su juventud', lo alienta.

๕-๑๐. กุลสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. Comentario al Kula Sutta y otros.

๒๕๘-๒๖๓. ปญฺจเม อาธิปจฺเจ ฐเปนฺตีติ ภณฺฑาคาริกฏฺฐาเน ฐเปนฺติ. ฉฏฺเฐ วณฺณสมฺปนฺโนติ สรีรวณฺเณน สมนฺนาคโต. พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมนฺนาคโต. ภิกฺขุวาเร วณฺณสมฺปนฺโนติ คุณวณฺเณน สมนฺนาคโต. พลสมฺปนฺโนติ วีริยพเลน สมนฺนาคโต. ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมนฺนาคโต. สตฺตเมปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

258-263. En el quinto, 'poner en autoridad' significa poner en el cargo de tesorero. En el sexto, 'dotado de belleza' significa poseer una buena complexión física. 'Dotado de fuerza' significa poseer fuerza física. En la sección sobre el monje, 'dotado de belleza' significa poseer la belleza de las cualidades virtuosas. 'Dotado de fuerza' significa poseer la fuerza del esfuerzo (vīriya). 'Dotado de rapidez' significa poseer la rapidez de la sabiduría. En el séptimo se aplica el mismo método. El resto tiene un significado evidente.

อภิญฺญาวคฺโค ฉฏฺโฐ.

El Capítulo sobre el Conocimiento Superior es el sexto.

(๒๗) ๗. กมฺมปถวคฺควณฺณนา

(27) 7. Comentario al Capítulo sobre las Sendas de Acción (Kammapathavagga).

๒๖๔-๒๗๓. กมฺมปถวคฺเคปิ ทสปิ กมฺมปถา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว กถิตา.

264-273. En el capítulo sobre las sendas de acción, se exponen las diez sendas de acción mezclando aspectos mundanos y supramundanos.

(๒๘) ๘. ราคเปยฺยาลวณฺณนา

(28) 8. Comentario a la Serie Repetitiva sobre la Pasión (Rāgapeyyāla).

๒๗๔-๗๘๓. ราคเปยฺยาลํ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา กถิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

274-783. La serie repetitiva sobre la pasión se expone llevando al practicante hasta el estado de Arhat. El resto, en todos los casos, tiene un significado evidente. Aquí concluye el comentario al capítulo sobre las sendas de acción.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

En el Manorathapūraṇī, el comentario del Aṅguttara Nikāya.

จตุกฺกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Libro de los Cuatros ha concluido.