. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

องฺคุตฺตรนิกาเย

ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ

ทุกนิปาต-อฏฺฐกถา

អដ្ឋកថាទុកនិបាត

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

១. បឋមបណ្ណាសកៈ

๑. กมฺมการณวคฺโค

១. កម្មការណវគ្គ

๑. วชฺชสุตฺตวณฺณนา

១. វណ្ណនាវជ្ជសូត្រ

๑. ทุกนิปาตสฺส [Pg.1] ปฐเม วชฺชานีติ โทสา อปราธา. ทิฏฺฐธมฺมิกนฺติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อุปฺปนฺนผลํ. สมฺปรายิกนฺติ สมฺปราเย อนาคเต อตฺตภาเว อุปฺปนฺนผลํ. อาคุจารินฺติ ปาปการึ อปราธการกํ. ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺเตติ โจรํ คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา ราชปุริสา กโรนฺติ, ราชาโน ปน ตา กาเรนฺติ นาม. ตํ โจรํ เอวํ กมฺมการณา การิยมานํ เอส ปสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปสฺสติ โจรํ อาคุจารึ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺเต’’ติ. อทฺธทณฺฑเกหีติ มุคฺคเรหิ, ปหารสาธนตฺถํ วา จตุหตฺถทณฺฑํ ทฺเวธา เฉตฺวา คหิตทณฺฑเกหิ. พิลงฺคถาลิกนฺติ กญฺชิยอุกฺขลิกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา สีสกฏาหํ อุปฺปาเฏตฺวา ตตฺตํ อโยคุฬํ สณฺฑาเสน คเหตฺวา ตตฺถ ปกฺขิปนฺติ, เตน มตฺถลุงฺคํ ปกฺกุถิตฺวา [Pg.2] อุตฺตรติ. สงฺขมุณฺฑิกนฺติ สงฺขมุณฺฑกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา อุตฺตโรฏฺฐอุภโตกณฺณจูฬิกคลวาฏกปริจฺเฉเทน จมฺมํ ฉินฺทิตฺวา สพฺพเกเส เอกโต คณฺฐึ กตฺวา ทณฺฑเกน เวเฐตฺวา อุปฺปาเฏนฺติ, สห เกเสหิ จมฺมํ อุฏฺฐหติ. ตโต สีสกฏาหํ ถูลสกฺขราหิ ฆํสิตฺวา โธวนฺตา สงฺขวณฺณํ กโรนฺติ. ราหุมุขนฺติ ราหุมุขกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา สงฺกุนา มุขํ วิวริตฺวา อนฺโตมุเข ทีปํ ชาเลนฺติ, กณฺณจูฬิกาหิ วา ปฏฺฐาย มุขํ นิขาทเนน ขนนฺติ, โลหิตํ ปคฺฆริตฺวา มุขํ ปูเรติ.

១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃទុកនិបាត បទថា vajjāni បានដល់ ទោស ឬកំហុសឆ្គងទាំងឡាយ។ បទថា diṭṭhadhammikaṃ បានដល់ ផលដែលកើតឡើងក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ គឺក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ បទថា samparāyikaṃ បានដល់ ផលដែលកើតឡើងក្នុងបរលោក គឺក្នុងអត្តភាពខាងមុខ។ បទថា āgucāriṃ បានដល់ អ្នកធ្វើអំពើអាក្រក់ ឬអ្នកធ្វើសេចក្តីខូចខាត (ជនល្មើស)។ សេចក្តីថា "rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti" គឺពួកអាមាត្យរបស់ស្តេចចាប់ចោរមកហើយ ធ្វើទារុណកម្មផ្សេងៗ ប៉ុន្តែឈ្មោះថាស្តេចទាំងឡាយជាអ្នកបង្គាប់ឲ្យធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះ។ បុគ្គលនេះរមែងឃើញចោរនោះដែលកំពុងរងទារុណកម្មយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "passati coraṃ āgucāriṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente" (រមែងឃើញចោរជាអ្នកធ្វើអំពើអាក្រក់ ដែលស្តេចទាំងឡាយចាប់បានហើយ ឲ្យធ្វើទារុណកម្មផ្សេងៗ)។ បទថា addhadaṇḍakehi បានដល់ ដោយដំបងត្បាល់ ឬដោយដំបងដែលគេកាត់ជាពីរចំណែកពីដំបងប្រវែងបួនហត្ថ ដើម្បីសម្រេចការវាយដំ។ បទថា bilaṅgathālikaṃ បានដល់ ទារុណកម្មឆ្នាំងបបរជូរ។ ពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្មនោះ រមែងបកស្បែកក្បាលចេញ ហើយយកដង្កៀបចាប់ដុំដែកដ៏ក្តៅក្រហមដាក់ទៅលើខួរក្បាលនោះ ព្រោះហេតុនោះ ខួរក្បាលក៏ពុះកញ្ជ្រោលហូរចេញមកក្រៅ។ បទថា saṅkhamuṇḍikaṃ បានដល់ ទារុណកម្មធ្វើក្បាលឲ្យរលីងដូចជាសំបកខ្យង។ ពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្មនោះ រមែងវះស្បែកក្បាលត្រង់ព្រំប្រទល់បបូរមាត់ខាងលើ ស្លឹកត្រចៀកទាំងសងខាង និងកញ្ចឹងក រួចចងសក់ទាំងអស់បញ្ចូលគ្នាជាកំប៉ោយ យកឈើមូរព័ទ្ធហើយបកឡើង ស្បែកក្បាលក៏របូតឡើងទៅជាមួយសក់។ បន្ទាប់មក ក៏យកក្រួសគ្រើមៗមកដុសខាត់លាងលលាដ៍ក្បាលនោះ ឲ្យមានពណ៌សដូចជាសំបកខ្យង។ បទថា rāhumukhaṃ បានដល់ ទារុណកម្មមាត់រាហូ។ ពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្មនោះ រមែងយកដែកស្រួចបើកមាត់ឲ្យចំហ ហើយអុជប្រទីបទុកក្នុងមាត់ ឬចាប់ផ្តើមតាំងពីគល់ត្រចៀកមក យកដែកខួងខ្វះមាត់ ឈាមក៏ហូរចេញមកពេញមាត់។

โชติมาลิกนฺติ สกลสรีรํ เตลปิโลติกาย เวเฐตฺวา อาลิมฺเปนฺติ. หตฺถปชฺโชติกนฺติ หตฺเถ เตลปิโลติกาย เวเฐตฺวา ทีปํ วิย ปชฺชาเลนฺติ. เอรกวตฺติกนฺติ เอรกวตฺตกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา เหฏฺฐาคีวโต ปฏฺฐาย จมฺมวฏฺเฏ กนฺติตฺวา โคปฺผเก ฐเปนฺติ, อถ นํ โยตฺเตหิ พนฺธิตฺวา กฑฺฒนฺติ. โส อตฺตโน จมฺมวฏฺเฏ อกฺกมิตฺวา อกฺกมิตฺวา ปตติ. จีรกวาสิกนฺติ จีรกวาสิกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา ตเถว จมฺมวฏฺเฏ กนฺติตฺวา กฏิยํ ฐเปนฺติ, กฏิโต ปฏฺฐาย กนฺติตฺวา โคปฺผเกสุ ฐเปนฺติ, อุปริเมหิ เหฏฺฐิมสรีรํ จีรกนิวาสนนิวตฺถํ วิย โหติ. เอเณยฺยกนฺติ เอเณยฺยกกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา อุโภสุ กปฺปเรสุ จ อุโภสุ ชาณุเกสุ จ อยวลยานิ ทตฺวา อยสูลานิ โกฏฺเฏนฺติ. โส จตูหิ อยสูเลหิ ภูมิยํ ปติฏฺฐหติ. อถ นํ ปริวาเรตฺวา อคฺคึ กโรนฺติ. ‘‘เอเณยฺยโก โชติปริคฺคโห ยถา’’ติ อาคตฏฺฐาเนปิ อิทเมว วุตฺตํ. ตํ กาเลน กาลํ สูลานิ อปเนตฺวา จตูหิ อฏฺฐิโกฏีหิเยว ฐเปนฺติ. เอวรูปา กมฺมการณา นาม นตฺถิ.

បទថា jotimālikaṃ បានដល់ ការយកសំពត់ជ្រលក់ប្រេងមករុំព័ទ្ធរាងកាយទាំងមូល រួចដុតភ្លើង。 បទថា hatthapajjotikaṃ បានដល់ ការយកសំពត់ជ្រលក់ប្រេងមករុំដៃទាំងសងខាង រួចដុតឲ្យភ្លឺដូចជាប្រទីប។ បទថា erakavattikaṃ បានដល់ ទារុណកម្មពន្លាត់ស្បែកដូចជាស្បែកដើមបបុស។ ពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្មនោះ ចាប់ផ្តើមតាំងពីក្រោមករៀងទៅ វះស្បែកជាបន្ទះៗទម្លាក់ចុះទៅទុកត្រឹមកជើង រួចយកខ្សែចងបុគ្គលនោះហើយអូសទៅ។ បុគ្គលនោះរមែងជាន់លើបន្ទះស្បែករបស់ខ្លួនឯង ដួលចុះម្តងហើយម្តងទៀត។ បទថា cīrakavāsikaṃ បានដល់ ទារុណកម្មស្លៀកសំបកឈើ (គឺស្បែកខ្លួនឯង)។ ពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្មនោះ រមែងវះស្បែកជាបន្ទះៗយ៉ាងនោះឯង ទុកត្រឹមកម្រិតចង្កេះ ហើយវះតាំងពីចង្កេះចុះទៅ ទុកត្រឹមកជើងទាំងពីរ រាងកាយផ្នែកខាងក្រោមដែលគ្របដណ្តប់ដោយស្បែកផ្នែកខាងលើ ក៏មើលទៅដូចជាស្លៀកសំពត់សំបកឈើ។ បទថា eṇeyyakaṃ បានដល់ ទារុណកម្មធ្វើឲ្យដូចជាសត្វទ្រាយ。 ពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្មនោះ រមែងយកកងដែកមកដាក់ត្រង់កែងដៃទាំងពីរ និងក្បាលជង្គង់ទាំងពីរ រួចបោះដែកស៊ុល (ដែកស្រួច) ភ្ជាប់ទៅនឹងដី។ បុគ្គលនោះរមែងឈរច្រងាងលើដីដោយដែកស៊ុលទាំងបួននោះ។ បន្ទាប់មក ក៏បង្កាត់ភ្លើងព័ទ្ធជុំវិញបុគ្គលនោះ។ សូម្បីក្នុងកន្លែងដែលមកថា "eṇeyyako jotipariggaho yathā" ព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់សំដៅយកទារុណកម្មនេះឯង។ ជួនកាល គេដកដែកស៊ុលទាំងនោះចេញ ហើយទុកឲ្យឈរដោយចុងឆ្អឹងទាំងបួន (កែងដៃនិងជង្គង់) ប៉ុណ្ណោះ។ ទារុណកម្មដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនដែលមានឡើយ។

พฬิสมํสิกนฺติ อุภโตมุเขหิ พฬิเสหิ ปหริตฺวา จมฺมมํสนฺหารูนิ อุปฺปาเฏนฺติ. กหาปณิกนฺติ สกลสรีรํ ติณฺหาหิ วาสีหิ โกฏิโต ปฏฺฐาย กหาปณมตฺตํ, กหาปณมตฺตํ ปาเตนฺตา โกฏฺเฏนฺติ. ขาราปตจฺฉิกนฺติ สรีรํ ตตฺถ ตตฺถ อาวุเธหิ ปหริตฺวา โกจฺเฉหิ ขารํ ฆํสนฺติ, จมฺมมํสนฺหารูนิ ปคฺฆริตฺวา อฏฺฐิกสงฺขลิกาว ติฏฺฐติ. ปลิฆปริวตฺติกนฺติ เอเกน ปสฺเสน นิปชฺชาเปตฺวา กณฺณจฺฉิทฺเทน อยสูลํ โกฏฺเฏตฺวา ปถวิยา เอกาพทฺธํ กโรนฺติ. อถ นํ ปาเท คเหตฺวา อาวิญฺฉนฺติ. ปลาลปีฐกนฺติ เฉโก [Pg.3] การณิโก ฉวิจมฺมํ อจฺฉินฺทิตฺวา นิสทโปเตหิ อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา เกเสสุ คเหตฺวา อุกฺขิปติ, มํสราสิเยว โหติ. อถ นํ เกเสเหว ปริโยนนฺธิตฺวา คณฺหนฺติ, ปลาลวฏฺฏึ วิย กตฺวา ปุน เวเฐนฺติ. สุนเขหิปีติ กติปยานิ ทิวสานิ อาหารํ อทตฺวา ฉาตกสุนเขหิ ขาทาเปนฺติ. เต มุหุตฺเตน อฏฺฐิกสงฺขลิกเมว กโรนฺติ. สูเล อุตฺตาเสนฺเตติ สูเล อาโรเปนฺเต.

បទថា baḷisamaṃsikaṃ បានដល់ ការយកផ្លែសន្ទូចដែលមានមុខសងខាងមកថ្ពក់ ហើយបកស្បែក សាច់ និងសរសៃចេញ។ បទថា kahāpaṇikaṃ បានដល់ ការយកដាវ ឬពូថៅដ៏មុតមកកាប់ច្រាមរាងកាយទាំងមូល តាំងពីចុងជើងឡើងទៅ ឲ្យធ្លាក់ចុះមកជាកង់ៗប៉ុនកាក់កហាបណៈ。 បទថា khārāpatacchikaṃ បានដល់ ការយកអាវុធមកចាក់ទម្លុះរាងកាយត្រង់កន្លែងនោះៗ រួចយកច្រាសមកដុសខាត់ដោយទឹកអាស៊ីដ (ឬទឹកកំបោរផ្សំអំបិល) ស្បែក សាច់ និងសរសៃក៏រលួយហូរចេញអស់ នៅសល់តែរាងឆ្អឹងទទេប៉ុណ្ណោះ។ បទថា palighaparivattikaṃ បានដល់ ការឲ្យដេកផ្អៀងទៅម្ខាង រួចយកដែកស៊ុលបោះទម្លុះតាមរន្ធត្រចៀកភ្ជាប់ទៅនឹងដីឲ្យជាប់តែមួយ。 បន្ទាប់មក ក៏ចាប់ជើងទាំងពីររបស់បុគ្គលនោះបង្វិលជុំវិញ。 បទថា palālapīṭhakaṃ បានដល់ ពេជ្ឈឃាតដ៏ឈ្លាសវៃ មិនកាត់ស្បែកខាងក្រៅឡើយ ប៉ុន្តែយកត្បាល់ថ្មតូចៗមកវាយបំបែកឆ្អឹងទាំងឡាយ រួចចាប់សក់យោងឡើង រាងកាយនោះក៏ក្លាយទៅជាគំនរសាច់ទន់ល្វើយ。 បន្ទាប់មក ក៏យកសក់នោះឯងមករុំព័ទ្ធរាងកាយនោះ ធ្វើឲ្យដូចជាដុំចំបើង រួចរុំព័ទ្ធម្តងទៀត។ បទថា sunakhehi pi បានដល់ ការមិនឲ្យអាហារអស់ពីរបីថ្ងៃ រួចលែងឆ្កែដ៏ស្រេកឃ្លានឲ្យខាំស៊ី。 ឆ្កែទាំងនោះរមែងធ្វើឲ្យនៅសល់តែរាងឆ្អឹងក្នុងមួយរំពេច។ បទថា sūle uttāsente បានដល់ ញាត់បញ្ចូលទៅក្នុងឈើស្រួច (ឬដោតនឹងឈើស្រួច)។

น ปเรสํ ปาภตํ วิลุมฺปนฺโต จรตีติ ปเรสํ สนฺตกํ ภณฺฑํ ปรมฺมุขํ อาภตํ อนฺตมโส อนฺตรวีถิยํ ปติตํ สหสฺสภณฺฑิกมฺปิ ทิสฺวา ‘‘อิมินา ชีวิสฺสามี’’ติ วิลุมฺปนฺโต น วิจรติ, โก อิมินา อตฺโถติ ปิฏฺฐิปาเทน วา ปวฏฺเฏตฺวา คจฺฉติ.

សេចក្តីថា "na paresaṃ pābhataṃ vilumpanto carati" គឺបុគ្គលនោះឃើញទ្រព្យសម្បត្តិរបស់បុគ្គលដទៃដែលគេនាំមកក្នុងពេលកំបាំងមុខ សូម្បីតែរបស់ដែលធ្លាក់ចុះក្នុងចន្លោះផ្លូវ សូម្បីតែថង់ប្រាក់មួយពាន់ ក៏មិនដើរលួចប្លន់ដោយគិតថា "អាត្មាអញនឹងរស់នៅដោយសារទ្រព្យនេះ" ឡើយ តែគិតថា "តើទ្រព្យនេះមានប្រយោជន៍អ្វីដល់អាត្មាអញ" រួចយកខ្នងជើងទាត់រំកិលចេញ ហើយដើរហួសទៅ។

ปาปโกติ ลามโก. ทุกฺโขติ อนิฏฺโฐ. กิญฺจ ตนฺติ กึ นาม ตํ การณํ ภเวยฺย. ยาหนฺติ เยน อหํ. กายทุจฺจริตนฺติ ปาณาติปาตาทิ ติวิธํ อกุสลํ กายกมฺมํ. กายสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ ติวิธํ กุสลกมฺมํ. วจีทุจฺจริตนฺติ มุสาวาทาทิ จตุพฺพิธํ อกุสลํ วจีกมฺมํ. วจีสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ จตุพฺพิธํ กุสลกมฺมํ. มโนทุจฺจริตนฺติ อภิชฺฌาทิ ติวิธํ อกุสลกมฺมํ. มโนสุจริตนฺติ ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ ติวิธํ กุสลกมฺมํ. สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตีติ เอตฺถ ทุวิธา สุทฺธิ – ปริยายโต จ นิปฺปริยายโต จ. สรณคมเนน หิ ปริยาเยน สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นาม. ตถา ปญฺจหิ สีเลหิ, ทสหิ สีเลหิ – จตุปาริสุทฺธิสีเลน, ปฐมชฺฌาเนน…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตเนน, โสตาปตฺติมคฺเคน, โสตาปตฺติผเลน…เป… อรหตฺตมคฺเคน ปริยาเยน สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นาม. อรหตฺตผเล ปติฏฺฐิโต ปน ขีณาสโว ฉินฺนมูลเก ปญฺจกฺขนฺเธ นฺหาเปนฺโตปิ ขาทาเปนฺโตปิ ภุญฺชาเปนฺโตปิ นิสีทาเปนฺโตปิ นิปชฺชาเปนฺโตปิ นิปฺปริยาเยเนว สุทฺธํ นิมฺมลํ อตฺตานํ ปริหรติ ปฏิชคฺคตีติ เวทิตพฺโพ.

បទថា pāpako បានដល់ ថោកទាប (លាមកៈ)។ បទថា dukkho បានដល់ ដែលមិនជាទីប្រាថ្នា (អនិដ្ឋៈ)។ បទថា kiñca taṃ បានដល់ តើហេតុនោះនឹងទៅជាយ៉ាងណា? បទថា yāhaṃ បានដល់ ព្រោះហេតុណា អាត្មាអញ...។ បទថា kāyaduccaritaṃ បានដល់ កាយកម្មជាអកុសលមាន ៣ យ៉ាង មានការសម្លាប់សត្វជាដើម。 បទថា kāyasucaritaṃ បានដល់ កាយកម្មជាកុសលមាន ៣ យ៉ាង ដែលជាបដិបក្ខនឹងកាយទុច្ចរិតនោះ។ បទថា vacīduccaritaṃ បានដល់ វចីកម្មជាអកុសលមាន ៤ យ៉ាង មានការនិយាយកុហកជាដើម។ បទថា vacīsucaritaṃ បានដល់ វចីកម្មជាកុសលមាន ៤ យ៉ាង ដែលជាបដិបក្ខនឹងវចីទុច្ចរិតនោះ។ បទថា manoduccaritaṃ បានដល់ មនោកម្មជាអកុសលមាន ៣ យ៉ាង មានអភិជ្ឈាជាដើម។ បទថា manosucaritaṃ បានដល់ មនោកម្មជាកុសលមាន ៣ យ៉ាង ដែលជាបដិបក្ខនឹងមនោទុច្ចរិតនោះ។ ក្នុងបទថា "suddhaṃ attānaṃ pariharati" នេះ សេចក្តីស្អាត (សុទ្ធិ) មាន ២ យ៉ាង គឺ ដោយបរិយាយ និងដោយនិបបរិយាយ (ដោយពិតប្រាកដ)។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលកាន់យកសរណគមន៍ ឈ្មោះថា រក្សាខ្លួនឲ្យស្អាតដោយបរិយាយ។ ដូចគ្នានោះដែរ បុគ្គលដែលរក្សាខ្លួនដោយសីល ៥, សីល ១០, ចតុបារិសុទ្ធិសីល, បឋមជ្ឈាន...ល... នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈាន, សោតាបត្តិមគ្គ, សោតាបត្តិផល...ល... អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា រក្សាខ្លួនឲ្យស្អាតដោយបរិយាយ។ ចំណែកព្រះខីណាស្រពដែលតម្កល់នៅក្នុងអរហត្តផល ទោះបីជាលោកឲ្យងូតទឹក ឲ្យបរិភោគ ឲ្យឆាន់ ឲ្យអង្គុយ ឬឲ្យដេក នូវបញ្ចក្ខន្ធដែលមានឫស (គឺតណ្ហា) ផ្តាច់ចេញហើយ ក៏ឈ្មោះថា រក្សា និងថែទាំខ្លួនឲ្យស្អាតស្អំ គ្មានមន្ទិល ដោយនិបបរិយាយ (ដោយពិតប្រាកដ) យ៉ាងនេះឯង គប្បីជ្រាប។

ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ทฺเว วชฺชาเนว, โน น วชฺชานิ, ตสฺมา. วชฺชภีรุโนติ วชฺชภีรุกา. วชฺชภยทสฺสาวิโนติ วชฺชานิ ภยโต ทสฺสนสีลา. เอตํ ปาฏิกงฺขนฺติ เอตํ อิจฺฉิตพฺพํ, เอตํ อวสฺสํภาวีติ อตฺโถ. ยนฺติ นิปาตมตฺตํ, การณวจนํ วา เยน การเณน ปริมุจฺจิสฺสติ สพฺพวชฺเชหิ[Pg.4]. เกน ปน การเณน ปริมุจฺจิสฺสตีติ? จตุตฺถมคฺเคน เจว จตุตฺถผเลน จ. มคฺเคน หิ ปริมุจฺจติ นาม, ผลํ ปตฺโต ปริมุตฺโต นาม โหตีติ. กึ ปน ขีณาสวสฺส อกุสลํ น วิปจฺจตีติ? วิปจฺจติ, ตํ ปน ขีณาสวภาวโต ปุพฺเพ กตํ. ตญฺจ โข อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว, สมฺปราเย ปนสฺส กมฺมผลํ นาม นตฺถีติ. ปฐมํ.

បទថា tasmā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែធម៌ទាំងពីរនេះជាទោសពិតប្រាកដ មិនមែនជាមិនមែនទោសឡើយ ព្រោះហេតុនោះ។ បទថា vajjabhīruno បានដល់ ពួកអ្នកខ្លាចចំពោះទោស。 បទថា vajjabhayadassāvino បានដល់ ពួកអ្នកមានសភាពយល់ឃើញទោសទាំងឡាយដោយភ័យ។ សេចក្តីថា "etaṃ pāṭikaṅkhanti" គឺការរួចផុតចំពោះទោសទាំងអស់នេះ ជាអ្វីដែលគប្បីប្រាថ្នា ឬថានឹងមានប្រាកដក្នុងខ្លួន នេះជាអត្ថ។ បទថា yaṃ គ្រាន់តែជានិបាតបទ ឬជាពាក្យសម្តែងហេតុថា ព្រោះហេតុណា ទើបនឹងរួចផុតចាកទោសទាំងពួង។ សួរថា ចុះនឹងរួចផុតដោយហេតុដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដោយសារមគ្គទីបួន (អរហត្តមគ្គ) និងផលទីបួន (អរហត្តផល)។ ព្រោះថា បុគ្គលឈ្មោះថាកំពុងរួចផុតដោយសារមគ្គ លុះដល់ផលហើយ ឈ្មោះថាជារួចផុតស្រឡះហើយ។ សួរថា ចុះអកុសលកម្មមិនឲ្យផលដល់ព្រះខីណាស្រពទេឬ? ឆ្លើយថា ឲ្យផល ប៉ុន្តែអកុសលកម្មនោះជាកម្មដែលលោកបានធ្វើរួចហើយមុននឹងបានជាព្រះខីណាស្រព។ ហើយការឲ្យផលនោះរមែងមានក្នុងអត្តភាពនេះតែប៉ុណ្ណោះ ចំណែកក្នុងបរលោក ផលនៃកម្មរបស់លោកមិនមានឡើយ។ ចប់ សូត្រទី၁។

๒. ปธานสุตฺตวณฺณนา

២. វណ្ណនាបធានសូត្រ

๒. ทุติเย ปธานานีติ วีริยานิ. วีริยญฺหิ ปทหิตพฺพโต ปธานภาวกรณโต วา ปธานนฺติ วุจฺจติ. ทุรภิสมฺภวานีติ ทุสฺสหานิ ทุปฺปูริยานิ, ทุกฺกรานีติ อตฺโถ. อคารํ อชฺฌาวสตนฺติ อคาเร วสนฺตานํ. จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปทานตฺถํ ปธานนฺติ เอเตสํ จีวราทีนํ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อนุปฺปทานตฺถาย ปธานํ นาม ทุรภิสมฺภวนฺติ ทสฺเสติ. จตุรตนิกมฺปิ หิ ปิโลติกํ, ปสตตณฺฑุลมตฺตํ วา ภตฺตํ, จตุรตนิกํ วา ปณฺณสาลํ, เตลสปฺปินวนีตาทีสุ วา อปฺปมตฺตกมฺปิ เภสชฺชํ ปเรสํ เทถาติ วตฺตุมฺปิ นีหริตฺวา ทาตุมฺปิ ทุกฺกรํ อุภโตพฺยูฬฺหสงฺคามปฺปเวสนสทิสํ. เตนาห ภควา –

២. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា padhānāni បានដល់ សេចក្តីព្យាយាមទាំងឡាយ។ ព្រោះថា សេចក្តីព្យាយាម ហៅថា បធានៈ ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីតម្កល់ទុក ឬព្រោះធ្វើឲ្យមានសភាពជាប្រធាន។ បទថា durabhisambhavāni បានដល់ ដែលទ្រាំទ្របានក្រ ដែលបំពេញបានក្រ ឬដែលធ្វើបានក្រ នេះជាអត្ថ។ បទថា agāraṃ ajjhāvasataṃ បានដល់ ពួកជនដែលរស់នៅក្នុងផ្ទះ។ សេចក្តីថា "cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānuppadānatthaṃ padhānaṃ" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា សេចក្តីព្យាយាមដើម្បីការផ្តល់ឲ្យនូវបច្ច័យទាំងបួនមានចីវរជាដើមទាំងនេះ ឈ្មោះថាជាសេចក្តីព្យាយាមដែលធ្វើបានក្រ។ ព្រោះថា សូម្បីតែសំពត់ចាស់ប្រវែងបួនហត្ថ ឬបាយប្រមាណមួយក្តាប់ ឬសាលាស្លឹកប្រវែងបួនហត្ថ ឬថ្នាំសង្កូវបន្តិចបន្តួចមានប្រេង ទឹកឃ្មុំ ទឹកអំពៅជាដើម ការនិយាយថា "សូមប្រគេន (ឬជូន) ដល់អ្នកដទៃ" ក្តី ការយកចេញទៅប្រគេន (ឬជូន) ក្តី គឺធ្វើបានក្រណាស់ ប្រៀបដូចជាការចូលទៅកាន់សមរភូមិដែលមានកងទ័ពទាំងសងខាងប្រឈមមុខគ្នាដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា៖

‘‘ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมานมาหุ,อปฺปาปิ สนฺตา พหุเก ชินนฺติ;

อปฺปมฺปิ เจ สทฺทหาโน ททาติ,เตเนว โส โหติ สุขี ปรตฺถา’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๒;

สํ. นิ. ๑.๓๓);

«អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយពោលថា ការឲ្យទាន និងការធ្វើសង្គ្រាម មានសភាពស្មើគ្នា ពួកសប្បុរសទោះបីមានទ្រព្យតិច ក៏រមែងឈ្នះពួកសត្រូវដ៏ច្រើនបាន បើបុគ្គលមានសទ្ធា ទោះបីឲ្យរបស់បន្តិចបន្តួច ព្រោះតែការឲ្យនោះ គាត់រមែងជាអ្នកមានសេចក្តីសុខក្នុងបរលោក។»

อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานนฺติ เคหโต นิกฺขมิตฺวา อคารสฺส ฆราวาสสฺส หิตาวเหหิ กสิโครกฺขาทีหิ วิรหิตํ อนคาริยํ ปพฺพชฺชํ อุปคตานํ. สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถาย ปธานนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธูปธิกิเลสูปธิอภิสงฺขารูปธิสงฺขาตานํ อุปธีนํ ปฏินิสฺสคฺคสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส อตฺถาย วิปสฺสนาย เจว มคฺเคน จ สหชาตวีริยํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ทฺเว ปธานานิ ทุรภิสมฺภวานิ, ตสฺมา. ทุติยํ.

បទថា agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānaṃ បានដល់ ពួកបុគ្គលដែលចេញចាកផ្ទះ ហើយចូលទៅកាន់ផ្នួសដែលមិនមានផ្ទះ គឺវៀរចាកការធ្វើស្រែចម្ការ និងការចិញ្ចឹមសត្វជាដើម ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ការគ្រប់គ្រងផ្ទះ។ បទថា sabbūpadhipaṭinissaggatthāya padhānaṃ បានដល់ សេចក្តីព្យាយាមដែលកើតឡើងជាមួយគ្នាក្នុងវិបស្សនានិងមគ្គ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ព្រះនិព្វានដែលជាការលះបង់ចោលនូវឧបធិទាំងពួង ពោលគឺ ឧបធិដែលហៅថា ខន្ធូបធិ កិលេសូបធិ និងអភិសង្ខារូបធិ។ បទថា tasmā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែសេចក្តីព្យាយាមទាំងពីរនេះ ធ្វើបានក្រណាស់ ព្រោះហេតុនោះ។ ចប់ សូត្រទី២។

๓. ตปนียสุตฺตวณฺณนา

៣. វណ្ណនាតបនីយសូត្រ

๓. ตติเย [Pg.5] ตปนียาติ อิธ เจว สมฺปราเย จ ตปนฺตีติ ตปนียา. ตปฺปตีติ จิตฺตสนฺตาเปน ตปฺปติ อนุโสจติ กายทุจฺจริตํ กตฺวา นนฺทยกฺโข วิย นนฺทมาณโว วิย นนฺทโคฆาตโก วิย เทวทตฺโต วิย ทฺเวภาติกา วิย จ. เต กิร คาวํ วธิตฺวา มํสํ ทฺเว โกฏฺฐาเส อกํสุ. ตโต กนิฏฺโฐ เชฏฺฐกํ อาห – ‘‘มยฺหํ ทารกา พหู, อิมานิ เม อนฺตานิ เทหี’’ติ. อถ นํ โส ‘‘สพฺพํ มํสํ ทฺเวธา วิภตฺตํ, ปุน กึ มคฺคสี’’ติ ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. นิวตฺติตฺวา จ นํ โอโลเกนฺโต มตํ ทิสฺวา ‘‘ภาริยํ เม กมฺมํ กต’’นฺติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถสฺส พลวโสโก อุปฺปชฺชิ. โส ฐิตฏฺฐาเนปิ นิสินฺนฏฺฐาเนปิ ตเทว กมฺมํ อาวชฺเชติ, จิตฺตสฺสาทํ น ลภติ. อสิตปีตขายิตสายิตมฺปิสฺส สรีเร โอชํ น ผรติ, อฏฺฐิจมฺมมตฺตเมว อโหสิ. อถ นํ เอโก เถโร ทิสฺวา – ‘‘อุปาสก, ตฺวํ ปหูตอนฺนปาโน, อฏฺฐิจมฺมมตฺตเมว เต อวสิฏฺฐํ, อตฺถิ นุ โข เต กิญฺจิ ตปนียกมฺม’’นฺติ? โส ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ สพฺพํ อาโรเจสิ. อถ นํ เถโร ‘‘ภาริยํ เต อุปาสก กมฺมํ กตํ, อนปราธฏฺฐาเน อปรทฺธ’’นฺติ อาห. โส เตเนว กมฺเมน กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโต. วจีทุจฺจริเตน สุปฺปพุทฺธสกฺกโกกาลิกจิญฺจมาณวิกาทโย วิย ตปฺปติ. เสสเมตฺถ จตุตฺเถ จ อุตฺตานตฺถเมว. ตติยํ.

៣. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា tapanīyā សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ ឈ្មោះថា តបនីយធម៌ (ធម៌ធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ)។ បទថា tappati សេចក្តីថា តែងក្តៅក្រហាយ តែងសោកស្តាយ ដោយសារសេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងចិត្ត ព្រោះបានធ្វើកាយទុច្ចរិត ដូចជានន្ទយក្ស ដូចជានន្ទមាណព ដូចជានន្ទគោឃាតកៈ (អ្នកសម្លាប់គោឈ្មោះនន្ទ) ដូចជាព្រះទេវទត្ត និងដូចជាបងប្អូនពីរនាក់។ ឮថា បងប្អូនពីរនាក់នោះ សម្លាប់មេគោមួយ ហើយចែកសាច់ជាពីរភាគ។ លំដាប់នោះ ប្អូនប្រុសបាននិយាយទៅកាន់បងប្រុសថា «កូនៗរបស់ខ្ញុំមានច្រើន សូមបងប្រគល់ពោះវៀនទាំងនេះឲ្យខ្ញុំមក»។ ពេលនោះ បងប្រុសក៏វាយប្អូននោះ ដោយពាក្យថា «សាច់ទាំងអស់ត្រូវបានចែកជាពីរភាគហើយ ហេតុអ្វីបានជាឯងមកសុំទៀត?» ហើយក៏ធ្វើឲ្យប្អូននោះដល់នូវសេចក្តីស្លាប់។ លុះបងប្រុសនោះត្រឡប់មកវិញ សម្លឹងមើលប្អូននោះ ឃើញថាស្លាប់ហើយ ក៏កើតចិត្តគិតថា «យើងបានធ្វើកម្មដ៏ធ្ងន់ធ្ងរហើយហ្ន៎»។ លំដាប់នោះ សេចក្តីសោកស្តាយយ៉ាងខ្លាំងក៏កើតឡើងដល់បងប្រុសនោះ។ គាត់ទោះបីឈរ ឬអង្គុយ ក៏តែងតែរំលឹកនឹកឃើញតែកម្មនោះឯង មិនបានទទួលនូវសេចក្តីរីករាយក្នុងចិត្តឡើយ។ សូម្បីតែអាហារដែលគាត់បរិភោគ ផឹក ខាំទំពា និងលិទ្ធភ្លក្សហើយ ក៏មិនជ្រួតជ្រាបទៅជាឱជារសក្នុងរាងកាយរបស់គាត់ដែរ គាត់ក៏មានតែស្បែកដណ្តប់ឆ្អឹងប៉ុណ្ណោះ។ គ្រានោះ មានព្រះថេរៈមួយអង្គបានឃើញគាត់ ហើយសួរថា «ម្នាលឧបាសក អ្នកមានបាយនិងទឹកដ៏ច្រើន តែខ្លួនរបស់អ្នកនៅសល់តែស្បែកដណ្តប់ឆ្អឹងប៉ុណ្ណោះ តើអ្នកមានកម្មដែលធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយចិត្តណាមួយដែរឬទេ?»។ គាត់ក៏បានជម្រាបរឿងរ៉ាវទាំងអស់ថា «ករុណា ព្រះតេជព្រះគុណ មាន»។ ពេលនោះ ព្រះថេរៈបានពោលទៅកាន់គាត់ថា «ម្នាលឧបាសក អ្នកបានធ្វើកម្មដ៏ធ្ងន់ធ្ងរហើយ អ្នកបានប្រទូស្តចំពោះបុគ្គលដែលមិនមានកំហុសឡើយ»។ គាត់ធ្វើមរណកាលដោយកម្មនោះឯង ហើយក៏ទៅកើតក្នុងនរក។ បុគ្គលតែងក្តៅក្រហាយដោយសារវចីទុច្ចរិត ដូចជាសុប្បពុទ្ធសាក្យៈ កោការិកៈ និងនាងចិញ្ចមាណវិកាជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ និងក្នុងសូត្រទី៤ មានន័យងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី៣ ចប់។

๕. อุปญฺญาตสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាឧបញ្ញាតសូត្រ

๕. ปญฺจเม ทฺวินฺนาหนฺติ ทฺวินฺนํ อหํ. อุปญฺญาสินฺติ อุปคนฺตฺวา คุณํ อญฺญาสึ, ชานึ ปฏิวิชฺฌินฺติ อตฺโถ. อิทานิ เต ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตาติอาทิมาห. อิมญฺหิ ธมฺมทฺวยํ นิสฺสาย สตฺถา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, ตสฺมา ตสฺสานุภาวํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ตตฺถ อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อิมินา อิมํ ทีเปติ – ‘‘อหํ ฌานมตฺตเกน วา โอภาสนิมิตฺตมตฺตเกน วา อสนฺตุฏฺโฐ หุตฺวา อรหตฺตมคฺคเมว อุปฺปาเทสึ. ยาว โส น อุปฺปชฺชิ, น ตาวาหํ สนฺตุฏฺโฐ อโหสึ. ปธานสฺมึ จ อนุกฺกณฺฐิโต หุตฺวา อโนสกฺกนาย ฐตฺวาเยว ปธานกิริยํ อกาสิ’’นฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ยา จ อปฺปฏิวานิตาติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปฏิวานิตาติ อปฺปฏิกฺกมนา อโนสกฺกนา. อปฺปฏิวานี สุทาหํ[Pg.6], ภิกฺขเว, ปทหามีติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อหํ, ภิกฺขเว, อโนสกฺกนายํ ฐิโต โพธิสตฺตกาเล สพฺพญฺญุตํ ปตฺเถนฺโต ปธานมกาสินฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

៥. ក្នុងសូត្រទី៥ បទថា dvinnāhaṃ គឺ dvinnaṃ ahaṃ (តថាគត... នូវធម៌ពីរយ៉ាង)។ បទថា upaññāsiṃ សេចក្តីថា ចូលទៅជិតហើយដឹងនូវគុណ ដឹងច្បាស់ ចាក់ធ្លុះ។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវធម៌ទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា yā ca asantuṭṭhitā (សេចក្តីមិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ផង)។ ព្រោះថា ព្រះសាស្តាទ្រង់អាស្រ័យនូវធម៌ពីរយ៉ាងនេះ ទើបបានដល់នូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហេតុនោះ កាលនឹងសម្តែងនូវអានុភាពនៃធម៌ពីរយ៉ាងនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា asantuṭṭhitā kusalesu dhammesu ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះថា «តថាគតមិនត្រេកអរត្រឹមតែឈាន ឬត្រឹមតែឱភាសនិមិត្តឡើយ ក៏បានញ៉ាំងអរហត្តមគ្គឲ្យកើតឡើង។ ដរាបណាអរហត្តមគ្គនោះមិនទាន់កើតឡើង ដរាបនោះតថាគតក៏មិនទាន់ឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ។ តថាគតជាអ្នកមិនធុញទ្រាន់ក្នុងសេចក្តីព្យាយាម ស្ថិតនៅក្នុងភាពមិនរួញរា ហើយបានធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាម» កាលនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា yā ca appaṭivānitā (សេចក្តីមិនរួញរាផង)។ ក្នុងបទនោះ បទថា appaṭivānitā គឺការមិនថយក្រោយ ការមិនរួញរា។ ក្នុងបទថា appaṭivānī sudāhaṃ, bhikkhave, padahāmi នេះ បទថា sudaṃ គ្រាន់តែជាសព្ទនិបាតប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីក្នុងបទនេះថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតស្ថិតនៅក្នុងការមិនរួញរា ក្នុងកាលជាពោធិសត្វ ប្រាថ្នានូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ក៏បានធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាម។

อิทานิ ยถา เตน ตํ ปธานํ กตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต กามํ ตโจ จาติอาทิมาห. ตตฺถ ปตฺตพฺพนฺติ อิมินา ปตฺตพฺพํ คุณชาตํ ทสฺเสติ. ปุริสถาเมนาติอาทินา ปุริสสฺส ญาณถาโม ญาณวีริยํ ญาณปรกฺกโม จ กถิโต. สณฺฐานนฺติ ฐปนา อปฺปวตฺตนา โอสกฺกนา, ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา เตน จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยาธิฏฺฐานํ นาม กถิตํ. เอตฺถ หิ กามํ ตโจ จาติ เอกํ องฺคํ, นฺหารุ จาติ เอกํ, อฏฺฐิ จาติ เอกํ, มํสโลหิตนฺติ เอกํ, อิมานิ จตฺตาริ องฺคานิ. ปุริสถาเมนาติอาทีนิ อธิมตฺตวีริยาธิวจนานิ. อิติ ปุริเมหิ จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคเตน หุตฺวา เอวํ อธิฏฺฐิตํ วีริยํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยาธิฏฺฐานํ นามาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา เตน โพธิปลฺลงฺเก อตฺตโน อาคมนียปฏิปทา กถิตา.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីព្យាយាមដែលព្រះអង្គបានធ្វើដោយប្រការណា ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា kāmaṃ taco ca (ស្បែក... ចូរស្ងួតចុះ)។ ក្នុងបទនោះ បទថា pattabbaṃ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវគុណវិសេសដែលគប្បីដល់។ ដោយបទជាដើមថា purisathāmena ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវកម្លាំងប្រាជ្ញា សេចក្តីព្យាយាមប្រកបដោយប្រាជ្ញា និងការប្រឹងប្រែងប្រកបដោយប្រាជ្ញារបស់បុរស។ បទថា saṇṭhānaṃ សេចក្តីថា ការតម្កល់ទុក ការមិនប្រព្រឹត្តទៅ ការរួញរា ការរម្ងាប់។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការអធិដ្ឋានសេចក្តីព្យាយាមប្រកបដោយអង្គ ៤។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ បទថា kāmaṃ taco ca ជាអង្គទី១, បទថា nhāru ca ជាអង្គទី២, បទថា aṭṭhi ca ជាអង្គទី៣, បទថា maṃsalohitaṃ ជាអង្គទី៤, ទាំងនេះជាអង្គទាំង ៤។ បទជាដើមថា purisathāmena គឺជាឈ្មោះនៃសេចក្តីព្យាយាមដ៏លើសលប់។ គួរដឹងថា សេចក្តីព្យាយាមដែលបានអធិដ្ឋានយ៉ាងនេះ ដោយការប្រកបដោយអង្គទាំង ៤ ខាងដើមនោះ ឈ្មោះថា ការអធិដ្ឋានសេចក្តីព្យាយាមប្រកបដោយអង្គ ៤។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអាគមនីយបដិបទា (បដិបទាជាហេតុឲ្យសម្រេចធម៌) របស់ព្រះអង្គលើពោធិបល្ល័ង្ក។

อิทานิ ตาย ปฏิปทาย ปฏิลทฺธคุณํ กเถตุํ ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปมาทาธิคตาติ สติอวิปฺปวาสสงฺขาเตน อปฺปมาเทน อธิคตา, น สุตฺตปฺปมตฺเตน ลทฺธา. สมฺโพธีติ จตุมคฺคญาณญฺเจว สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ. น หิ สกฺกา เอตํ สุตฺตปฺปมตฺเตน อธิคนฺตุนฺติ. เตนาห – ‘‘อปฺปมาทาธิคตา สมฺโพธี’’ติ. อนุตฺตโร โยคกฺเขโมติ น เกวลํ โพธิเยว, อรหตฺตผลนิพฺพานสงฺขาโต อนุตฺตโร โยคกฺเขโมปิ อปฺปมาทาธิคโตว.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវគុណដែលបានសម្រេចដោយបដិបទានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា tassa mayhaṃ, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលដែលតថាគតនោះ...)។ ក្នុងបទនោះ បទថា appamādādhigatā សេចក្តីថា បានសម្រេចដោយសេចក្តីមិនប្រមាថ ពោលគឺការមិនប្រាសចាកសតិ មិនមែនបានមកដោយការធ្វេសប្រហែសឡើយ។ បទថា sambodhi គឺចតុម្មគ្គញាណ និងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនអាចសម្រេចនូវធម៌នោះដោយការធ្វេសប្រហែសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «appamādādhigatā sambodhi» (សព្វញ្ញុតញ្ញាណ តថាគតបានសម្រេចដោយសេចក្តីមិនប្រមាថ)។ បទថា anuttaro yogakkhemo សេចក្តីថា មិនមែនត្រឹមតែសព្វញ្ញុតញ្ញាណប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែធម៌ដ៏ក្សេមចាកយោគៈដ៏ប្រសើរគ្មានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង ពោលគឺអរហត្តផលនិងព្រះនិព្វាន ក៏សម្រេចបានដោយសេចក្តីមិនប្រមាថដូចគ្នា។

อิทานิ อตฺตนา ปฏิลทฺธคุเณสุ ภิกฺขุสงฺฆํ สมาทเปนฺโต ตุมฺเห เจปิ ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส อตฺถาย, ยํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุกามา หุตฺวาติ อตฺโถ. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานภูตํ อริยผลํ. อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อภิญฺญาย อุตฺตมปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถาติ ปฏิลภิตฺวา ปาปุณิตฺวา วิหริสฺสถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อปฺปฏิวานปธานํ นาเมตํ พหูปการํ อุตฺตมตฺถสาธกํ, ตสฺมา. ปญฺจมํ.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងណែនាំភិក្ខុសង្ឃឲ្យតម្កល់នៅក្នុងគុណទាំងឡាយដែលព្រះអង្គបានសម្រេចហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា tumhe cepi, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើទោះបីជាអ្នកទាំងឡាយ...)។ ក្នុងបទនោះ បទថា yassatthāya សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ផលណា គឺមានបំណងចង់ចូលទៅសម្រេចហើយនៅ (ក្នុងអរហត្តផលនោះ)។ បទថា tadanuttaraṃ សេចក្តីថា នូវធម៌ដ៏ប្រសើរនោះ។ បទថា brahmacariyapariyosānaṃ សេចក្តីថា នូវអរិយផលដែលជាទីបំផុតនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ បទថា abhiññā sacchikatvā សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ដោយបញ្ញាដ៏ឧត្តម ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ បទថា upasampajja viharissatha សេចក្តីថា បានសម្រេច ដល់ហើយ នឹងនៅ។ បទថា tasmā សេចក្តីថា ព្រោះសេចក្តីព្យាយាមមិនរួញរានេះ មានឧបការៈច្រើន ធ្វើឲ្យសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ (ទើបត្រូវធ្វើសេចក្តីព្យាយាម)។ សូត្រទី៥ ចប់។

๖. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាសំយោជនសូត្រ

๖. ฉฏฺเฐ [Pg.7] สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสูติ ทสนฺนํ สํโยชนานํ ปจฺจยภูเตสุ เตภูมกธมฺเมสุ. อสฺสาทานุปสฺสิตาติ อสฺสาทโต ปสฺสิตา ปสฺสนภาโวติ อตฺโถ. นิพฺพิทานุปสฺสิตาติ นิพฺพิทาวเสน อุกฺกณฺฐนวเสน ปสฺสนภาโว. ชาติยาติ ขนฺธนิพฺพตฺติโต. ชรายาติ ขนฺธปริปากโต. มรเณนาติ ขนฺธเภทโต. โสเกหีติ อนฺโตนิชฺฌายนลกฺขเณหิ โสเกหิ. ปริเทเวหีติ ตนฺนิสฺสิตลาลปฺปิตลกฺขเณหิ ปริเทเวหิ. ทุกฺเขหีติ กายปฏิปีฬนทุกฺเขหิ. โทมนสฺเสหีติ มโนวิฆาตโทมนสฺเสหิ. อุปายาเสหีติ อธิมตฺตายาสลกฺขณอุปายาเสหิ. ทุกฺขสฺมาติ สกลวฏฺฏทุกฺขโต. ปชหตีติ มคฺเคน ปชหติ. ปหายาติ เอตฺถ ปน ผลกฺขโณ กถิโต. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ฉฏฺฐํ.

៦. ក្នុងសូត្រទី៦ បទថា saṃyojaniyesu dhammesu សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ជាទៅក្នុងភូមិទាំងបី (តេភូមិកធម៌) ដែលជាបច្ច័យនៃសំយោជនៈទាំង ១០។ បទថា assādānupassitā សេចក្តីថា ភាពជាអ្នករមែងឃើញដោយអំណាចនៃការត្រេកអរ។ បទថា nibbidānupassitā សេចក្តីថា ភាពជាអ្នករមែងឃើញដោយអំណាចនៃសេចក្តីនឿយណាយ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីធុញទ្រាន់។ បទថា jātiyā សេចក្តីថា ពីការកើតឡើងនៃខន្ធ។ បទថា jarāyā សេចក្តីថា ពីការចាស់ជរានៃខន្ធ។ បទថា maraṇena សេចក្តីថា ពីការបែកធ្លាយនៃខន្ធ។ បទថា sokehi សេចក្តីថា ពីសេចក្តីសោកទាំងឡាយដែលមានលក្ខណៈក្តៅក្រហាយខាងក្នុង។ បទថា paridevehi សេចក្តីថា ពីសេចក្តីខ្សឹកខ្សួលទាំងឡាយដែលមានលក្ខណៈយំទួញអាស្រ័យសេចក្តីសោកនោះ។ បទថា dukkehi សេចក្តីថា ពីទុក្ខទាំងឡាយដែលបៀតបៀនរាងកាយ។ បទថា domanassehi សេចក្តីថា ពីសេចក្តីតូចចិត្តទាំងឡាយ ពោលគឺការចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត។ បទថា upāyāsehi សេចក្តីថា ពីសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តយ៉ាងខ្លាំង។ បទថា dukkhasmā សេចក្តីថា ពីទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារទាំងមូល។ បទថា pajahati សេចក្តីថា តែងលះបង់ដោយមគ្គ។ ចំណែកឯបទថា pahāya ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវខណៈនៃផល។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។ សូត្រទី៦ ចប់។

๗. กณฺหสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាគណ្ហសូត្រ

๗. สตฺตเม กณฺหาติ น กาฬวณฺณตาย กณฺหา, กณฺหตาย ปน อุปเนนฺตีติ นิปฺผตฺติกาฬตาย กณฺหา. สรเสนาปิ วา สพฺพากุสลธมฺมา กณฺหา เอว. น หิ เตสํ อุปฺปตฺติยา จิตฺตํ ปภสฺสรํ โหติ. อหิริกนฺติ อหิริกภาโว. อโนตฺตปฺปนฺติ อโนตฺตาปิภาโว. สตฺตมํ.

៧. ក្នុងសូត្រទី៧ បទថា kaṇhā សេចក្តីថា មិនមែនខ្មៅដោយសារមានពណ៌ខ្មៅនោះទេ តែដោយសារនាំទៅរកសេចក្តីខ្មៅងងឹត (អបាយភូមិ) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ខ្មៅ ព្រោះមានផលសម្រេចជាពណ៌ខ្មៅ។ ម៉្យាងទៀត ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន អកុសលធម៌ទាំងអស់ គឺខ្មៅពិតប្រាកដណាស់។ ព្រោះថា កាលបើអកុសលធម៌ទាំងនោះកើតឡើង ចិត្តរមែងមិនផូរផង់ឡើយ។ បទថា ahirikaṃ គឺសេចក្តីមិនខ្មាសបាប។ បទថា anottappaṃ គឺសេចក្តីមិនខ្លាចបាប។ សូត្រទី៧ ចប់។

๘. สุกฺกสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាសុក្កសូត្រ

๘. อฏฺฐเม สุกฺกาติ น วณฺณสุกฺกตาย สุกฺกา, สุกฺกตาย ปน อุปเนนฺตีติ นิปฺผตฺติสุกฺกตาย สุกฺกา. สรเสนาปิ วา สพฺพกุสลธมฺมา สุกฺกา เอว. เตสํ หิ อุปฺปตฺติยา จิตฺตํ ปภสฺสรํ โหติ. หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจาติ เอตฺถ ปาปโต ชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี, ภายนลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ. ยํ ปเนตฺถ วิตฺถารโต วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. อฏฺฐมํ.

៨. ក្នុងសូត្រទី៨ បទថា sukkā សេចក្តីថា មិនមែនសដោយសារមានពណ៌សនោះទេ តែដោយសារនាំទៅរកសេចក្តីសស្អាត (សុគតិភព) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ស ព្រោះមានផលសម្រេចជាពណ៌ស។ ម៉្យាងទៀត ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន កុសលធម៌ទាំងអស់ គឺសពិតប្រាកដណាស់។ ព្រោះថា កាលបើកុសលធម៌ទាំងនោះកើតឡើង ចិត្តរមែងផូរផង់។ ក្នុងបទថា hirī ca ottappañca នេះ ហិរិ មានលក្ខណៈខ្ពើមរអើមចំពោះបាប, ឱត្តប្បៈ មានលក្ខណៈខ្លាចចំពោះបាប។ ចំណែកឯសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារក្នុងទីនេះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ សូត្រទី៨ ចប់។

๙. จริยสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាចរិយសូត្រ

๙. นวเม โลกํ ปาเลนฺตีติ โลกํ สนฺธาเรนฺติ ฐเปนฺติ รกฺขนฺติ. นยิธ ปญฺญาเยถ มาตาติ อิมสฺมึ โลเก ชนิกา มาตา ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ [Pg.8] ครุจิตฺตีการวเสน น ปญฺญาเยถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สมฺเภทนฺติ สงฺกรํ มริยาทเภทํ วา. ยถา อเชฬกาติอาทีสุ เอเต หิ สตฺตา ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ วา ‘‘มาตุจฺฉา’’ติ วา ครุจิตฺตีการวเสน น ชานนฺติ. ยํ วตฺถุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนา, ตตฺเถว วิปฺปฏิปชฺชนฺติ. ตสฺมา อุปมํ อาหรนฺโต ‘‘ยถา อเชฬกา’’ติอาทิมาห. นวมํ.

៩. ក្នុងសូត្រទី៩ បទថា lokaṃ pālenti សេចក្តីថា តែងទ្រទ្រង់ តម្កល់ទុក និងរក្សានូវសត្វលោក។ បទថា nayidha paññāyetha mātā សេចក្តីថា ក្នុងលោកនេះ មាតាអ្នកបង្កើត មិនត្រូវបានគេស្គាល់ថា «នេះជាមាតារបស់យើង» ដោយអំណាចនៃការគោរពកោតក្រែងឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា sambhedaṃ សេចក្តីថា ការច្របូកច្របល់គ្នា ឬការបំផ្លាញព្រំដែនសីលធម៌។ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា yathā ajeḷakā (ដូចជាពពែនិងចៀម) ព្រោះថាសត្វទាំងឡាយមិនស្គាល់ដោយអំណាចនៃការគោរពកោតក្រែងថា «នេះជាមាតារបស់យើង» ឬ «នេះជាម្តាយមីងរបស់យើង» ឡើយ។ ពួកសត្វអាស្រ័យវត្ថុណា (មាតាបិតាជាដើម) ហើយកើតមក ក៏រមែងប្រព្រឹត្តខុសក្នុងវត្ថុនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងនាំមកនូវឧបមា ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា yathā ajeḷakā (ដូចជាពពែនិងចៀម)។ សូត្រទី៩ ចប់។

๑๐. วสฺสูปนายิกสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាវស្សូបនាយិកសូត្រ

๑๐. ทสมํ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ วุตฺตํ. กตรอฏฺฐุปฺปตฺติยํ? มนุสฺสานํ อุชฺฌายเน. ภควตา หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ วสฺสูปนายิกา อปฺปญฺญตฺตา อโหสิ. ภิกฺขู อนิพทฺธวาสา วสฺเสปิ อุตุวสฺเสปิ ยถาสุขํ วิจรึสุ. เต ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘กถญฺหิ นาม สมณา สกฺยปุตฺติยา เหมนฺตมฺปิ คิมฺหมฺปิ วสฺสมฺปิ จาริกํ จริสฺสนฺติ หริตานิ ติณานิ สมฺมทฺทนฺตา เอกินฺทฺริยํ ชีวํ วิเหเฐนฺตา พหู ขุทฺทเก ปาเณ สงฺฆาตํ อาปาเทนฺตา. อิเม หิ นาม อญฺญติตฺถิยา ทุรกฺขาตธมฺมา วสฺสาวาสํ อลฺลียิสฺสนฺติ สํกสายิสฺสนฺติ, อิเม นาม สกุณา รุกฺขคฺเคสุ กุลาวกานิ กตฺวา วสฺสาวาสํ อลฺลียิสฺสนฺติ สํกสายิสฺสนฺตี’’ติอาทีนิ วตฺวา อุชฺฌายึสุ. ตมตฺถํ ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา อิมํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ปฐมํ ตาว ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วสฺสํ อุปคนฺตุ’’นฺติ (มหาว. ๑๘๔) เอตฺตกเมวาห. อถ ภิกฺขูนํ ‘‘กทา นุ โข วสฺสํ อุปคนฺตพฺพ’’นฺติ อุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ สุตฺวา ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วสฺสาเน วสฺสํ อุปคนฺตุ’’นฺติ อาห. อถ โข ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กติ นุ โข วสฺสูปนายิกา’’ติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา สกลมฺปิ อิทํ สุตฺตํ เทเสนฺโต ทฺเวมา, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ วสฺสูปนายิกาติ วสฺสูปคมนานิ. ปุริมิกาติ อปรชฺชุคตาย อาสาฬฺหิยา อุปคนฺตพฺพา ปุริมกตฺติกปุณฺณมิปริโยสานา ปฐมา เตมาสี. ปจฺฉิมิกาติ มาสคตาย อาสาฬฺหิยา อุปคนฺตพฺพา ปจฺฉิมกตฺติกปริโยสานา ปจฺฉิมา เตมาสีติ. ทสมํ.

១០. សូត្រទី១០ ព្រះអង្គត្រាស់ព្រោះកើតមានរឿងរ៉ាវ (អត្ថុប្បត្តិ)។ តើកើតមានរឿងរ៉ាវដូចម្តេច? គឺព្រោះការតិះដៀលរបស់មនុស្សទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ក្នុងបឋមពោធិកាល អស់រយៈពេល ២០ វស្សា ព្រះមានព្រះភាគមិនទាន់បានបញ្ញត្តការចូលវស្សានៅឡើយទេ។ ភិក្ខុទាំងឡាយមិនមានទីលំនៅជាប់លាប់ តែងតែត្រេចទៅតាមសប្បាយ ទាំងក្នុងវស្សានរដូវ ទាំងក្នុងហេមន្តរដូវ និងគិម្ហរដូវ។ មនុស្សទាំងឡាយឃើញភិក្ខុទាំងនោះហើយ ក៏តិះដៀលថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកសមណៈជាសក្យបុត្រ ត្រេចទៅកាន់ចារិក ទាំងក្នុងហេមន្តរដូវ គិម្ហរដូវ និងវស្សានរដូវ ដើរជាន់ស្មៅដ៏ខៀវខ្ចី ញ៉ាំងសត្វមានជីវិតមានឥន្ទ្រិយតែមួយឲ្យលំបាក និងធ្វើសត្វតូចៗជាច្រើនឲ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាស។ សូម្បីតែពួកអន្យតិរ្ថិយទាំងនេះ ដែលមានធម៌សម្តែងមិនល្អ ក៏នៅតែចូលវស្សា សម្ងំនៅអស់វស្សា សូម្បីតែសត្វស្លាបទាំងនេះ ធ្វើសំបុកលើចុងឈើ ក៏នៅតែចូលវស្សា សម្ងំនៅអស់វស្សាដែរ»។ ភិក្ខុទាំងឡាយបានក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនោះចំពោះព្រះមានព្រះភាគ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យកហេតុនោះជាអត្ថុប្បត្តិ កាលនឹងសម្តែងនូវសូត្រនេះ ជាដំបូងទ្រង់ត្រាស់ត្រឹមតែពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតឲ្យចូលវស្សា»។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបនូវសេចក្តីត្រិះរិះដែលកើតឡើងដល់ភិក្ខុទាំងឡាយថា «តើគប្បីចូលវស្សាក្នុងកាលណាណ៎?» ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតឲ្យចូលវស្សាក្នុងវស្សានរដូវ»។ គ្រានោះ ភិក្ខុទាំងឡាយមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «តើការចូលវស្សាមានប៉ុន្មានយ៉ាងណ៎?» ហើយបានក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនោះចំពោះព្រះមានព្រះភាគ។ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ហើយ កាលនឹងសម្តែងនូវសូត្រនេះទាំងអស់ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា dvemā, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ការចូលវស្សានេះមានពីរយ៉ាង)។ ក្នុងបទនោះ បទថា vassūpanāyikā គឺការចូលវស្សាទាំងឡាយ។ បទថា purimikā គឺការចូលវស្សាដំបូង ដែលត្រូវចូលក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ពីថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍ មានរយៈពេល ៣ ខែ ដោយមានថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិកជាទីបំផុត។ បទថា pacchimikā គឺការចូលវស្សាក្រោយ ដែលត្រូវចូលក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ពីថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍកន្លងទៅមួយខែ មានរយៈពេល ៣ ខែ ដោយមានថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិកក្រោយជាទីបំផុត។ សូត្រទី១០ ចប់។

กมฺมการณวคฺโค ปฐโม.

កម្មការណវគ្គ ទី១។

๒. อธิกรณวคฺควณฺณนา

២. អដ្ឋកថាអធិករណ៍វគ្គ

๑๑. ทุติยสฺส [Pg.9] ปฐเม พลานีติ เกนฏฺเฐน พลานิ. อกมฺปิยฏฺเฐน พลานิ นาม, ตถา ทุรภิภวนฏฺเฐน อนชฺโฌมทฺทนฏฺเฐน จ. ปฏิสงฺขานพลนฺติ ปจฺจเวกฺขณพลํ. ภาวนาพลนฺติ พฺรูหนพลํ วฑฺฒนพลํ. สุทฺธํ อตฺตานนฺติ อิทํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุ พเลสุ. ยมิทนฺติ ยํ อิทํ. เสขานเมตํ พลนฺติ สตฺตนฺนํ เสขานํ ญาณพลเมตํ. เสขญฺหิ โส, ภิกฺขเว, พลํ อาคมฺมาติ สตฺตนฺนํ เสขานํ ญาณพลํ อารพฺภ สนฺธาย ปฏิจฺจ. ปชหตีติ มคฺเคน ปชหติ. ปหายาติ อิมินา ปน ผลํ กถิตํ. ยํ ปาปนฺติ ยํ ปาปกํ ลามกํ. ยสฺมา ปเนตานิ ทฺเวปิ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตสฺมา เอตฺถ เอตทคฺคํ นาคตนฺติ เวทิตพฺพํ.

១១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ បទថា balāni (ពលៈទាំងឡាយ) តើដោយអត្ថដូចម្តេច ទើបហៅថា ពលៈ? ឈ្មោះថា ពលៈ ព្រោះអត្ថថា មិនកម្រើក ម៉្យាងទៀត ព្រោះអត្ថថា គ្របសង្កត់បានដោយពិបាក និងព្រោះអត្ថថា មិនអាចជាន់ឈ្លីបាន។ បទថា Paṭisaṅkhānabalaṃ បានដល់ កម្លាំងនៃការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណពលៈ)។ បទថា Bhāvanābalaṃ បានដល់ កម្លាំងនៃការផ្សព្វផ្សាយ ឬការធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង។ បទថា Suddhaṃ attānaṃ នេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយខាងក្រោម។ បទថា Tatrā គឺក្នុងពលៈទាំងពីរនោះ។ បទថា Yamidaṃ គឺ Yaṃ idaṃ។ បទថា Sekhānametaṃ balaṃ គឺ នេះជាកម្លាំងប្រាជ្ញា (ញាណពលៈ) របស់សេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក។ បទថា Sekhañhi so, bhikkhave, balaṃ āgammā គឺ សំដៅយក អាស្រ័យយក ផ្ដើមយកនូវញាណពលៈរបស់សេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក។ បទថា Pajahati គឺ លះបង់ដោយមគ្គ។ ចំណែកបទថា Pahāya នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវផល។ បទថា Yaṃ pāpaṃ គឺ អកុសលដ៏លាមកណា។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះបុគ្គលចម្រើនពលៈទាំងពីរនេះហើយ តែងដល់នូវអរហត្តផល ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គមិនបានសម្ដែងនូវឯតទគ្គៈឡើយ។

๑๒. ทุติเย สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติอาทีสุ อยํ เหฏฺฐา อนาคตานํ ปทานํ วเสน อตฺถวณฺณนา – วิเวกนิสฺสิตนฺติ วิเวกํ นิสฺสิตํ. วิเวโกติ วิวิตฺตตา. สฺวายํ ตทงฺควิเวโก วิกฺขมฺภน-สมุจฺเฉท-ปฏิปฺปสฺสทฺธิ-นิสฺสรณวิเวโกติ ปญฺจวิโธ. ตสฺมึ ปญฺจวิเธ วิเวเก. วิเวกนิสฺสิตนฺติ ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ, นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตญฺจ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ สติสมฺโพชฺฌงฺคภาวนานุยุตฺโต โยคี วิปสฺสนากฺขเณ กิจฺจโต ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ, มคฺคกาเล ปน กิจฺจโต สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ, อารมฺมณโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ. ปญฺจวิธวิเวกนิสฺสิตมฺปีติ เอเก. เต หิ น เกวลํ พลววิปสฺสนามคฺคผลกฺขเณสุเยว โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ, วิปสฺสนาปาทกกสิณชฺฌานอานาปานาสุภพฺรหฺมวิหารชฺฌาเนสุปิ อุทฺธรนฺติ, น จ ปฏิสิทฺธา อฏฺฐกถาจริเยหิ. ตสฺมา เตสํ มเตน เอเตสํ ฌานานํ ปวตฺติกฺขเณ กิจฺจโต เอว วิกฺขมฺภนวิเวกนิสฺสิตํ. ยถา จ ‘‘วิปสฺสนากฺขเณ อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิต’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตมฺปิ ภาเวตี’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. เอส นโย วิราคนิสฺสิตนฺติอาทีสุ. วิเวกตฺถา เอว หิ วิราคาทโย.

១២. ក្នុងសូត្រទី២ ក្នុងបទទាំងឡាយមានថា satisambojjhaṅgaṃ bhāveti ជាដើម នេះជាការបកស្រាយសេចក្តីដោយអំណាចនៃបទទាំងឡាយដែលមិនទាន់មកដល់ខាងក្រោម៖ បទថា vivekanissitaṃ គឺ អាស្រ័យនូវវិវេក។ បទថា viveka គឺ ភាពស្ងាត់។ វិវេកនោះមាន ៥ យ៉ាង គឺ តទង្គវិវេក វិក្ខម្ភនវិវេក សមុច្ឆេទវិវេក បដិប្បស្សទ្ធិវិវេក និងនិស្សរណវិវេក។ ក្នុងវិវេកទាំង ៥ យ៉ាងនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា បទថា vivekanissitaṃ គឺ ចម្រើនសតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលអាស្រ័យតទង្គវិវេកផង អាស្រ័យសមុច្ឆេទវិវេកផង អាស្រ័យនិស្សរណវិវេកផង។ ព្រោះថា យោគីបុគ្គលអ្នកប្រកបការចម្រើនសតិសម្ពោជ្ឈង្គ ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា តែងចម្រើនសតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលអាស្រ័យតទង្គវិវេកដោយកិច្ច អាស្រ័យនិស្សរណវិវេកដោយអធ្យាស្រ័យ ចំណែកក្នុងកាលនៃមគ្គ តែងចម្រើនសតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលអាស្រ័យសមុច្ឆេទវិវេកដោយកិច្ច អាស្រ័យនិស្សរណវិវេកដោយអារម្មណ៍។ អាចារ្យពួកខ្លះពោលថា សូម្បីតែអាស្រ័យវិវេកទាំង ៥ យ៉ាង (ក៏ចម្រើនដែរ)។ ព្រោះថា អាចារ្យទាំងនោះមិនមែនលើកឡើងនូវសម្ពោជ្ឈង្គតែក្នុងខណៈនៃវិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង មគ្គ និងផលប៉ុណ្ណោះទេ តែរមែងលើកឡើងសូម្បីក្នុងកសិណជ្ឈាន អានាបានជ្ឈាន អសុភជ្ឈាន និងព្រហ្មវិហារជ្ឈាន ដែលជាបាទនៃវិបស្សនាផងដែរ ហើយព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយក៏មិនបានហាមឃាត់ឡើយ។ ហេតុនោះ តាមមតិរបស់អាចារ្យទាំងនោះ ក្នុងខណៈដែលជ្ឈានទាំងនេះប្រព្រឹត្តទៅ តែងចម្រើនសតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលអាស្រ័យវិក្ខម្ភនវិវេកដោយកិច្ចប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ដូចដែលបានពោលថា "ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា អាស្រ័យនិស្សរណវិវេកដោយអធ្យាស្រ័យ" យ៉ាងណា សូម្បីពាក្យថា "ចម្រើនសតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលអាស្រ័យបដិប្បស្សទ្ធិវិវេក" យ៉ាងនោះ ក៏គួរពោលបានដែរ។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងបទទាំងឡាយមានថា virāganissitaṃ ជាដើម ព្រោះថា បទទាំងឡាយមានវិរាគៈជាដើម គឺមានអត្ថដូចគ្នានឹងវិវេកដែរ។

เกวลํ [Pg.10] เหตฺถ โวสฺสคฺโค ทุวิโธ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จาติ. ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ จ ตทงฺควเสน, มคฺคกฺขเณ จ สมุจฺเฉทวเสน กิเลสปฺปหานํ. ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ ตนฺนินฺนภาเวน, มคฺคกฺขเณ ปน อารมฺมณกรเณน นิพฺพานปกฺขนฺทนํ. ตทุภยมฺปิ อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเก อตฺถวณฺณนานเย วฏฺฏติ. ตถา หิ อยํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค ยถาวุตฺเตน ปกาเรน กิเลเส ปริจฺจชติ, นิพฺพานญฺจ ปกฺขนฺทติ. โวสฺสคฺคปริณามินฺติ อิมินา ปน สกเลน วจเนน โวสฺสคฺคตฺถํ ปริณมนฺตํ ปริณตญฺจ, ปริปจฺจนฺตํ ปริปกฺกญฺจาติ อิทํ วุตฺตํ โหติ. อยญฺหิ โพชฺฌงฺคภาวนานุยุตฺโต ภิกฺขุ ยถา สติสมฺโพชฺฌงฺโค กิเลสปริจฺจาคโวสฺสคฺคตฺถํ นิพฺพานปกฺขนฺทนโวสฺสคฺคตฺถญฺจ ปริปจฺจติ, ยถา จ ปริปกฺโก โหติ, ตถา นํ ภาเวตีติ. เอส นโย เสสโพชฺฌงฺเคสุ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ វោស្សគ្គៈ (ការលះបង់ ឬការបង្អោនទៅ) មាន ២ យ៉ាង គឺ បរិច្ចាគវោស្សគ្គៈ និងបក្ខន្ទនវោស្សគ្គៈ។ ក្នុងវោស្សគ្គៈទាំងពីរនោះ បរិច្ចាគវោស្សគ្គៈ បានដល់ ការលះបង់កិលេសដោយអំណាចតទង្គប្បហានក្នុងខណៈនៃវិបស្សនាផង ដោយអំណាចសមុច្ឆេទប្បហានក្នុងខណៈនៃមគ្គផង។ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គៈ បានដល់ ការស្ទុះចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដោយភាពបង្អោនទៅរកព្រះនិព្វាននោះក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា ចំណែកក្នុងខណៈនៃមគ្គ ដោយការធ្វើព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍។ វោស្សគ្គៈទាំងពីរនោះ សូម្បីតែក្នុងវិធីនៃការបកស្រាយសេចក្តីដែលលាយឡំដោយលោកិយនិងលោកុត្តរៈនេះ ក៏សមគួរដែរ។ ព្រោះថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គនេះ តែងលះបង់កិលេសផង ស្ទុះចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានផង តាមប្រការដែលបានពោលហើយ។ ចំណែកពាក្យទាំងមូលថា vossaggapariṇāmiṃ នេះ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យសំដៅយក សេចក្តីដែលបង្អោនទៅផង បង្អោនទៅហើយផង ញ៉ាំងឲ្យទុំជោរផង ទុំជោរហើយផង ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់វោស្សគ្គៈ។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកប្រកបការចម្រើនសម្ពោជ្ឈង្គនេះ តែងចម្រើនសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ ដោយប្រការណាដែលសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះនឹងទុំជោរ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បរិច្ចាគវោស្សគ្គៈគឺការលះបង់កិលេស និងបក្ខន្ទនវោស្សគ្គៈគឺការស្ទុះចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វាន និងដោយប្រការណាដែលសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះនឹងទុំជោរហើយ។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងសម្ពោជ្ឈង្គដែលនៅសល់ទាំងឡាយ។

อิธ ปน นิพฺพานํเยว สพฺพสงฺขเตหิ วิวิตฺตตฺตา วิเวโก, สพฺเพสํ วิราคภาวโต วิราโค, นิโรธภาวโต นิโรโธติ วุตฺตํ. มคฺโค เอว จ โวสฺสคฺคปริณามี, ตสฺมา สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺติยา วิเวกนิสฺสิตํ, ตถา วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ. ตญฺจ โข อริยมคฺคกฺขณุปฺปตฺติยา กิเลสานํ สมุจฺเฉทโต ปริจฺจาคภาเวน จ นิพฺพานปกฺขนฺทนภาเวน จ ปริณตํ ปริปกฺกนฺติ อยเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย เสสโพชฺฌงฺเคสุ. อิติ อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. อิเมสุปิ ทฺวีสุ พเลสุ เอตทคฺคภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងអត្ថន័យនេះ ព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា វិវេក ព្រោះស្ងាត់ចាកសង្ខតធម៌ទាំងពួង ឈ្មោះថា វិរាគៈ ព្រោះជាទីប្រាសចាកតម្រេកនៃសង្ខតធម៌ទាំងពួង ឈ្មោះថា និរោធ ព្រោះជាទីរលត់នៃសង្ខតធម៌ទាំងពួង។ ហើយមគ្គប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា វោស្សគ្គបរិណាមី (បង្អោនទៅដើម្បីការលះបង់) ហេតុនោះ ភិក្ខុតែងចម្រើនសតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលអាស្រ័យវិវេក ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើព្រះនិព្វានជាវិវេកនោះឲ្យជាអារម្មណ៍ ព្រមទាំងអាស្រ័យវិរាគៈ និងអាស្រ័យនិរោធ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីយល់ឃើញនូវសេចក្តីនេះថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះឯង ឈ្មោះថា បង្អោនទៅហើយ និងទុំជោរហើយ ដោយភាពជាគ្រឿងលះបង់ព្រោះកាត់ផ្តាច់កិលេសទាំងឡាយ និងដោយភាពជាគ្រឿងស្ទុះចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ក្នុងខណៈនៃការកើតឡើងនៃអរិយមគ្គ។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងសម្ពោជ្ឈង្គដែលនៅសល់ទាំងឡាយ។ សម្ពោជ្ឈង្គទាំង ៧ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងដោយលាយឡំដោយលោកិយនិងលោកុត្តរៈ យ៉ាងនេះ។ សូម្បីតែក្នុងពលៈទាំងពីរនេះ ភាពជាឯតទគ្គៈ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

๑๓. ตติเย วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ ปาฬิอตฺโถ จ ภาวนานโย จ สพฺโพ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๙-๗๐) วิตฺถาริโตเยว. อิมานิ ปน จตฺตาริ ฌานานิ เอโก ภิกฺขุ จิตฺเตกคฺคตฺถาย ภาเวติ, เอโก วิปสฺสนาปาทกตฺถาย, เอโก อภิญฺญาปาทกตฺถาย, เอโก นิโรธปาทกตฺถาย, เอโก ภววิเสสตฺถาย. อิธ ปน ตานิปิ วิปสฺสนาปาทกานิ อธิปฺเปตานิ. อยํ หิ ภิกฺขุ อิมานิ ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา เหตุปจฺจยปริคฺคหํ กตฺวา สปฺปจฺจยํ [Pg.11] นามรูปญฺจ ววตฺถเปตฺวา อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เอวเมตานิ ฌานานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาเนว กถิตานิ. อิมสฺมิมฺปิ พลทฺวเย เอตทคฺคภาโว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

១៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ទាំងអត្ថនៃព្រះបាលី ទាំងវិធីនៃការចម្រើននូវជ្ឈានទាំង ៤ មានបទថា vivicceva kāmehi ជាដើម ខ្ញុំបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តារដោយគ្រប់ប្រការក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងជ្ឈានទាំង ៤ នេះ ភិក្ខុខ្លះចម្រើនដើម្បីសេចក្តីស្ងប់នៃចិត្ត (ចិត្តេកគ្គតា) ខ្លះចម្រើនដើម្បីជាបាទនៃវិបស្សនា ខ្លះចម្រើនដើម្បីជាបាទនៃអភិញ្ញា ខ្លះចម្រើនដើម្បីជាបាទនៃនិរោធសមាបត្តិ ខ្លះចម្រើនដើម្បីបានភពដ៏វិសេស។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យសំដៅយកជ្ឈានទាំងឡាយដែលជាបាទនៃវិបស្សនា។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះចូលកាន់ជ្ឈានទាំងនេះហើយ ចេញអំពីសមាបត្តិ រមែងពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ ធ្វើការកំណត់ដឹងនូវហេតុនិងបច្ច័យ កំណត់ដឹងនូវនាមនិងរូបព្រមទាំងបច្ច័យ រួបរួមនូវឥន្ទ្រិយ ពលៈ និងពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ ហើយដល់នូវអរហត្តផល។ ជ្ឈានទាំងឡាយនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងដោយលាយឡំដោយលោកិយនិងលោកុត្តរៈ យ៉ាងនេះឯង។ សូម្បីតែក្នុងពលៈទាំងពីរនេះ ភាពជាឯតទគ្គៈ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

๑๔. จตุตฺเถ สํขิตฺเตน จ วิตฺถาเรน จาติ สํขิตฺตธมฺมเทสนา วิตฺถารธมฺมเทสนา จาติ ทฺเวเยว ธมฺมเทสนาติ ทสฺเสติ. ตตฺถ มาติกํ อุทฺทิสิตฺวา กถิตา เทสนา สํขิตฺตเทสนา นาม. ตเมว มาติกํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา วิตฺถารเทสนา นาม. มาติกํ วา ฐเปตฺวาปิ อฏฺฐเปตฺวาปิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา วิตฺถารเทสนา นาม. ตาสุ สํขิตฺตเทสนา นาม มหาปญฺญสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน กถิตา, วิตฺถารเทสนา นาม มนฺทปญฺญสฺส. มหาปญฺญสฺส หิ วิตฺถารเทสนา อติปปญฺโจ วิย โหติ. มนฺทปญฺญสฺส สงฺเขปเทสนา สสกสฺส อุปฺปตนํ วิย โหติ, เนว อนฺตํ น โกฏึ ปาปุณิตุํ สกฺโกติ. สงฺเขปเทสนา จ อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส วเสน กถิตา, วิตฺถารเทสนา อิตเรสํ ติณฺณํ วเสน. สกลมฺปิ หิ เตปิฏกํ สงฺเขปเทสนา วิตฺถารเทสนาติ เอตฺเถว สงฺขํ คจฺฉติ.

១៤. ក្នុងសូត្រទី៤ បទថា saṃkhittena ca vitthārena ca ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ធម្មទេសនាមានតែ ២ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ គឺ សង្ខេបធម្មទេសនា (ទេសនាដោយសង្ខេប) និងវិត្ថារធម្មទេសនា (ទេសនាដោយពិស្តារ)។ ក្នុងទេសនាទាំងពីរនោះ ទេសនាដែលព្រះអង្គទ្រង់លើកឡើងនូវមាតិកាហើយសម្ដែង ឈ្មោះថា សង្ខេបទេសនា។ ទេសនាដែលព្រះអង្គទ្រង់ចែករំលែកនូវមាតិកានោះឯងដោយពិស្តារហើយសម្ដែង ឈ្មោះថា វិត្ថារទេសនា។ ម៉្យាងទៀត ទេសនាដែលព្រះអង្គទ្រង់ចែករំលែកដោយពិស្តារហើយសម្ដែង ទោះបីជាលើកឡើងនូវមាតិកាក្តី មិនលើកឡើងនូវមាតិកាក្តី ក៏ឈ្មោះថា វិត្ថារទេសនា ដែរ។ ក្នុងទេសនាទាំងនោះ សង្ខេបទេសនា ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលមានបញ្ញាច្រើន (មហាបញ្ញា) ចំណែកវិត្ថារទេសនា ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលមានបញ្ញាតិច (មន្ទបញ្ញា)។ ព្រោះថា សម្រាប់បុគ្គលមានបញ្ញាច្រើន វិត្ថារទេសនា តែងប្រៀបដូចជាការយឺតយ៉ាវក្រៃលែង។ សម្រាប់បុគ្គលមានបញ្ញាតិច សង្ខេបទេសនា តែងប្រៀបដូចជាការលោតរបស់ទន្សាយ មិនអាចដល់នូវទីបំផុត ឬដល់នូវចំណុចកំពូលបានឡើយ។ ម៉្យាងទៀត សង្ខេបទេសនា ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងដោយអំណាចនៃឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល ចំណែកវិត្ថារទេសនា ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងដោយអំណាចនៃបុគ្គល ៣ ពួកដែលនៅសល់។ ព្រោះថា សូម្បីតែព្រះត្រៃបិដកទាំងមូល ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងទេសនាទាំងពីរនេះឯង គឺសង្ខេបទេសនានិងវិត្ថារទេសនា។

๑๕. ปญฺจเม ยสฺมึ, ภิกฺขเว, อธิกรเณติ วิวาทาธิกรณํ, อนุวาทาธิกรณํ, อาปตฺตาธิกรณํ, กิจฺจาธิกรณนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ อธิกรณานํ ยสฺมึ อธิกรเณ. อาปนฺโน จ ภิกฺขูติ อาปตฺตึ อาปนฺโน ภิกฺขุ จ. ตสฺเมตนฺติ ตสฺมึ เอตํ. ทีฆตฺตายาติ ทีฆํ อทฺธานํ ติฏฺฐนตฺถาย. ขรตฺตายาติ ทาส-โกณฺฑ-จณฺฑาล-เวนาติ เอวํ ขรวาจาปวตฺตนตฺถาย. วาฬตฺตายาติ ปาณิ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรณวเสน กกฺขฬภาวตฺถาย. ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺตีติ อญฺญมญฺญํ วิวาทาปนฺเน ภิกฺขุสงฺเฆ เยปิ อุทฺเทสํ วา ปริปุจฺฉํ วา คเหตุกามา ปธานํ วา อนุยุญฺชิตุกามา, เต ผาสุํ น วิหริสฺสนฺติ. ภิกฺขุสงฺฆสฺมึ หิ อุโปสถปวารณาย ฐิตาย อุทฺเทสาทีหิ อตฺถิกา อุทฺเทสาทีนิ คเหตุํ น สกฺโกนฺติ, วิปสฺสกานํ จิตฺตุปฺปาโท น เอกคฺโค โหติ, ตโต วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวํ ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺติ. น ทีฆตฺตายาติอาทีสุ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១៥. ក្នុងសូត្រទី៥ បទថា yasmiṃ, bhikkhave, adhikaraṇe គឺ ក្នុងអធិករណ៍ណាមួយ ក្នុងបណ្តាអធិករណ៍ទាំង ៤ នេះ គឺ វិវាទាធិករណ៍ អនុវាទាធិករណ៍ អាបត្តាធិករណ៍ និងកិច្ចាធិករណ៍។ បទថា āpanno ca bhikkhū គឺ ភិក្ខុអ្នកត្រូវអាបត្តិក្តី។ បទថា tasmetaṃ គឺ ក្នុងអធិករណ៍នោះ នូវរឿងនោះ។ បទថា dīghattāya គឺ ដើម្បីឲ្យតាំងនៅអស់កាលដ៏យូរអង្វែង។ បទថា kharattāya គឺ ដើម្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅនូវវាចាដ៏ទ្រគោះបោះបោក ដូចជាពាក្យរបស់ខ្ញុំបម្រើ ជនពាល ជនចណ្ឌាល និងជាងត្បាញជាដើម។ បទថា vāḷattāya គឺ ដើម្បីភាពកាចសាហាវ ដោយអំណាចនៃការវាយដំដោយដៃ ដុំដី និងដំបងជាដើម។ បទថា bhikkhū ca na phāsuṃ viharissanti គឺ កាលបើភិក្ខុសង្ឃដល់នូវការឈ្លោះប្រកែកគ្នាទៅវិញទៅមក ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលចង់រៀនសូត្រ (ឧទ្ទេស) ឬចង់សាកសួរ (បរិបុច្ឆា) ឬចង់ប្រកបព្យាយាម (បធានៈ) ភិក្ខុទាំងនោះក៏នឹងមិននៅជាសុខឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុសង្ឃផ្អាកនូវឧបោសថនិងបវារណា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលត្រូវការរៀនសូត្រជាដើម ក៏មិនអាចរៀនសូត្រជាដើមបានឡើយ ចិត្តរបស់ភិក្ខុអ្នកចម្រើនវិបស្សនាក៏មិនមូលតែមួយ ហេតុនោះ ទើបមិនអាចញ៉ាំងគុណធម៌ដ៏វិសេសឲ្យកើតឡើងបានឡើយ។ ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងមិននៅជាសុខ យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានថា na dīghattāya ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយន័យផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលហើយ។

อิธาติ [Pg.12] อิมสฺมึ สาสเน. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. อกุสลํ อาปนฺโนติ เอตฺถ อกุสลนฺติ อาปตฺติ อธิปฺเปตา, อาปตฺตึ อาปนฺโนติ อตฺโถ. กญฺจิเทว เทสนฺติ น สพฺพเมว อาปตฺตึ, อาปตฺติยา ปน กญฺจิเทว เทสํ อญฺญตรํ อาปตฺตินฺติ อตฺโถ. กาเยนาติ กรชกาเยน. อนตฺตมโนติ อตุฏฺฐจิตฺโต. อนตฺตมนวาจนฺติ อตุฏฺฐวาจํ. มเมวาติ มํเยว. ตตฺถาติ ตสฺมึ อธิกรเณ. อจฺจโย อจฺจคมาติ อปราโธ อติกฺกมิตฺวา มทฺทิตฺวา คโต, อหเมเวตฺถ อปราธิโก. สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมินฺติ ยถา สุงฺกฏฺฐานํ ปริหริตฺวา นีเต ภณฺฑสฺมึ สุงฺกทายกํ อปราโธ อภิภวติ, โส จ ตตฺถ อปราธิโก โหติ, น ราชาโน น ราชปุริสาติ อตฺโถ.

បទថា Idha គឺ ក្នុងសាសនានេះ។ បទថា iti paṭisañcikkhati គឺ ពិចារណា (សញ្ជឹងគិត) យ៉ាងនេះ។ ក្នុងបទថា akusalaṃ āpanno នេះ ពាក្យថា akusalaṃ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យសំដៅយក អាបត្តិ សេចក្តីថា ត្រូវអាបត្តិ។ បទថា kañcideva desaṃ គឺ មិនមែនអាបត្តិទាំងអស់នោះទេ ប៉ុន្តែសំដៅយកចំណែកណាមួយនៃអាបត្តិ គឺអាបត្តិណាមួយ នេះជាសេចក្តី។ បទថា kāyena គឺ ដោយកាយដែលកើតអំពីកម្ម (ករជកាយ)។ បទថា anattamano គឺ មានចិត្តមិនត្រេកអរ។ បទថា anattamanavācaṃ គឺ វាចាដែលមិនត្រេកអរ។ បទថា mameve គឺ ខ្ញុំប៉ុណ្ណោះ។ បទថា tattha គឺ ក្នុងអធិករណ៍នោះ។ បទថា accayo accagamā គឺ កំហុស (ទោស) បានកន្លងហួស ជាន់ឈ្លីហើយ គឺមានតែខ្ញុំម្នាក់គត់ដែលមានកំហុសក្នុងរឿងនេះ។ បទថា suṅkadāyakaṃva bhaṇḍasmiṃ សេចក្តីថា ដូចជាកាលបើគេគេចវេះពីកន្លែងបង់ពន្ធ ហើយនាំយកទំនិញទៅ កំហុសរមែងគ្របសង្កត់លើអ្នកបង់ពន្ធនោះឯង ហើយអ្នកនោះឯងជាអ្នកមានកំហុសក្នុងទីនោះ មិនមែនព្រះរាជា ឬរាជបុរសទាំងឡាយឡើយ នេះជាសេចក្តី។

อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย หิ รญฺญา ฐปิตํ สุงฺกฏฺฐานํ ปริหริตฺวา ภณฺฑํ หรติ, ตํ สห ภณฺฑสกเฏน อาเนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสนฺติ. ตตฺถ เนว สุงฺกฏฺฐานสฺส โทโส อตฺถิ, น รญฺโญ น ราชปุริสานํ, ปริหริตฺวา คตสฺเสว ปน โทโส, เอวเมวํ ยํ โส ภิกฺขุ อาปตฺตึ อาปนฺโน, ตตฺถ เนว อาปตฺติยา โทโส, น โจทกสฺส. ตีหิ ปน การเณหิ ตสฺเสว ภิกฺขุโน โทโส. ตสฺส หิ อาปตฺตึ อาปนฺนภาเวนปิ โทโส, โจทเก อนตฺตมนตายปิ โทโส, อนตฺตมนสฺส สโต ปเรสํ อาโรจเนนปิ โทโส. โจทกสฺส ปน ยํ โส ตํ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺตํ อทฺทส, ตตฺถ โทโส นตฺถิ. อนตฺตมนตาย โจทนาย ปน โทโส. ตมฺปิ อมนสิกริตฺวา อยํ ภิกฺขุ อตฺตโนว โทสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘อิติ มเมว ตตฺถ อจฺจโย อจฺจคมา สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมิ’’นฺติ เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อตฺโถ. ทุติยวาเร โจทกสฺส อนตฺตมนตา จ อนตฺตมนตาย โจทิตภาโว จาติ ทฺเว โทสา, เตสํ วเสน ‘‘อจฺจโย อจฺจคมา’’ติ เอตฺถ โยชนา กาตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានបំណងពោលនូវសេចក្តីនេះថា៖ ព្រោះថា ជនណាគេចវេះពីកន្លែងបង់ពន្ធដែលព្រះរាជាទ្រង់តាំងទុក ហើយនាំយកទំនិញទៅ គេរមែងនាំខ្លួនជននោះព្រមទាំងរទេះដឹកទំនិញមកបង្ហាញដល់ព្រះរាជា។ ក្នុងរឿងនោះ ទោសមិនមែនជារបស់កន្លែងបង់ពន្ធឡើយ មិនមែនជារបស់ព្រះរាជា ឬរាជបុរសទាំងឡាយឡើយ ប៉ុន្តែជាទោសរបស់ជនដែលគេចវេះទៅនោះឯង។ យ៉ាងណាមិញ អាបត្តិណាដែលភិក្ខុនោះត្រូវហើយ ក្នុងទីនោះ ទោសមិនមែនជារបស់អាបត្តិឡើយ ហើយក៏មិនមែនជារបស់ភិក្ខុអ្នកចោទ (ចោទកៈ) ដែរ។ ប៉ុន្តែ ទោសរមែងមានដល់ភិក្ខុនោះឯង ដោយហេតុ ៣ យ៉ាង គឺ ទោសព្រោះភាពដែលខ្លួនត្រូវអាបត្តិផង ទោសព្រោះភាពដែលខ្លួនធ្វើឲ្យភិក្ខុអ្នកចោទមិនពេញចិត្តផង ទោសព្រោះការមិនប្រាប់ដល់ភិក្ខុដទៃទាំងដែលខ្លួនមិនពេញចិត្តនោះផង។ ចំណែកភិក្ខុអ្នកចោទ ការដែលលោកបានឃើញភិក្ខុនោះត្រូវអាបត្តិ ក្នុងទីនោះគ្មានទោសឡើយ ប៉ុន្តែ ការចោទប្រកាន់ដោយសេចក្តីមិនពេញចិត្ត ទើបមានទោស។ ភិក្ខុនេះមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវទោសនោះឡើយ កាលពិចារណានូវទោសរបស់ខ្លួនឯង រមែងសញ្ជឹងគិតថា "កំហុសបានកន្លងហួស ជាន់ឈ្លីលើខ្ញុំម្នាក់គត់ក្នុងរឿងនោះ ដូចជាកំហុសដែលគ្របសង្កត់លើអ្នកបង់ពន្ធចំពោះទំនិញដូច្នោះឯង" នេះជាសេចក្តី។ ក្នុងវារៈទីពីរ ទោសទាំងពីរគឺ ភាពមិនពេញចិត្តរបស់ភិក្ខុអ្នកចោទ និងភាពដែលខ្លួនត្រូវគេចោទប្រកាន់ដោយសេចក្តីមិនពេញចិត្តនោះ គប្បីធ្វើការភ្ជាប់សេចក្តី (យោជនា) ក្នុងទីនេះថា "កំហុសបានកន្លងហួស ជាន់ឈ្លីហើយ" ដោយអំណាចនៃទោសទាំងពីរនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

๑๖. ฉฏฺเฐ อญฺญตโรติ เอโก อปากฏนาโม พฺราหฺมโณ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ เยนาติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ตสฺมา ยตฺถ ภควา, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เยน วา การเณน ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตน การเณน อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกน จ การเณน ภควา อุปสงฺกมิตพฺโพ[Pg.13]? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย. อุปสงฺกมีติ คโตติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํ. อถ วา เอวํ คโต ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติปิ วุตฺตํ โหติ.

១៦. ក្នុងសូត្រទី៦ បទថា aññataro គឺព្រាហ្មណ៍ម្នាក់មានឈ្មោះមិនប្រាកដ។ បទថា Yena bhagavā tenupasaṅkamī ក្នុងបទនោះ បទថា yena គឺជាករណវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ។ ហេតុនោះ ក្នុងបទនេះ គប្បីដឹងសេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅទីណា ព្រាហ្មណ៍នោះក៏ចូលទៅជិតទីនោះ។ មួយវិញទៀត គប្បីយល់សេចក្តីក្នុងបទនេះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាបុគ្គលដែលទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយគប្បីចូលទៅជិតដោយហេតុណា ព្រាហ្មណ៍នោះក៏ចូលទៅជិតដោយហេតុនោះ។ ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគជាបុគ្គលដែលគប្បីចូលទៅជិតដោយហេតុអ្វី? ព្រោះប្រាថ្នានឹងសម្រេចគុណវិសេសផ្សេងៗ ប្រៀបដូចជាហ្វូងបក្សីទាំងឡាយ តែងចូលទៅជិតដើមឈើធំដែលមានផ្លែជានិច្ច ព្រោះប្រាថ្នានឹងបរិភោគផ្លែឈើដ៏មានរសជាតិឆ្ងាញ់។ បទថា Upasaṅkamī មានន័យថា ដើរទៅហើយ។ បទថា Upasaṅkamitvā គឺជាបទសម្តែងនូវការបញ្ចប់នៃការចូលទៅជិត។ មួយវិញទៀត ពាក្យនោះមានន័យថា កាលដែលព្រាហ្មណ៍នោះទៅដល់យ៉ាងនេះហើយ ក៏ដើរចូលទៅកាន់ទីជិតបំផុត ដែលហៅថាទីជិតនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ។

ภควตา สทฺธึ สมฺโมทีติ ยถา จ ขมนียาทีนิ ปุจฺฉนฺโต ภควา เตน, เอวํ โสปิ ภควตา สทฺธึ สมปฺปวตฺตโมโท อโหสิ, สีโตทกํ วิย อุณฺโหทเกน สมฺโมทิตํ เอกีภาวํ อคมาสิ. ยาย จ ‘‘กจฺจิ, โภ โคตม, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โภโต โคตมสฺส จ สาวกานญฺจ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหาโร’’ติอาทิกาย กถาย สมฺโมทิ, ตํ ปีติปาโมชฺชสงฺขาตสฺส สมฺโมทสฺส ชนนโต สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต จ สมฺโมทนียํ, อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย สุจิรมฺปิ กาลํ สาเรตุํ นิรนฺตรํ ปวตฺเตตุํ อรหรูปโต สริตพฺพภาวโต จ สารณียํ. สุยฺยมานสุขโต วา สมฺโมทนียํ, อนุสฺสริยมานสุขโต สารณียํ, ตถา พฺยญฺชนปริสุทฺธตาย สมฺโมทนียํ, อตฺถปริสุทฺธตาย สารณียนฺติ เอวํ อเนเกหิ ปริยาเยหิ สมฺโมทนียํ สารณียํ กถํ วีติสาเรตฺวา ปริโยสาเปตฺวา นิฏฺฐเปตฺวา เยนตฺเถน อาคโต, ตํ ปุจฺฉิตุกาโม เอกมนฺตํ นิสีทิ.

បទថា Bhagavatā saddhiṃ sammodi សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់សួរដេញដោលនូវសេចក្តីអត់ធន់ (សុខភាព) ជាដើម ជាមួយនឹងព្រាហ្មណ៍នោះ មានសេចក្តីរីករាយស្មើគ្នាយ៉ាងណា ព្រាហ្មណ៍នោះក៏មានសេចក្តីរីករាយស្មើគ្នាជាមួយនឹងព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងនោះដែរ ប្រៀបដូចជាទឹកត្រជាក់ដែលលាយឡំនឹងទឹកក្តៅ ហើយចូលទៅកាន់ភាពជាធ្លុងមួយ។ ព្រាហ្មណ៍នោះបានរីករាយដោយវាចាជាគ្រឿងរីករាយ មានជាអាទិ៍ថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ព្រះអង្គល្មមអត់ធន់បាន (មានសុខភាពល្អ) ដែរឬទេ ព្រះអង្គល្មមប្រព្រឹត្តទៅបាន (យាត្រាទៅបាន) ដែរឬទេ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន និងព្រះសាវកទាំងឡាយ មានអាពាធតិច មានទុក្ខតិច មានភាពស្រាលខ្លួន មានកម្លាំង និងរស់នៅជាសុខសម្រួលដែរឬទេ» វាចានោះ ឈ្មោះថា sammodanīya (គួរជាទីរីករាយ) ព្រោះធ្វើឱ្យកើតសេចក្តីរីករាយដែលហៅថា បីតិនិងបាមោជ្ជៈ និងព្រោះជាសភាវៈគួរដល់ការរីករាយ និងឈ្មោះថា sāraṇīya (គួរជាទីរលឹកនឹកដល់) ព្រោះមានអត្ថនិងព្យញ្ជនៈដ៏ផ្អែមល្ហែម គួរដល់ការរលឹកនឹកឃើញអស់កាលដ៏យូរអង្វែង និងគួរដល់ការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ និងព្រោះជាសភាវៈគួររលឹកនឹកដល់។ មួយវិញទៀត ឈ្មោះថា sammodanīya ព្រោះស្តាប់ទៅនាំមកនូវសេចក្តីសុខ ឈ្មោះថា sāraṇīya ព្រោះរលឹកនឹកឃើញទៅនាំមកនូវសេចក្តីសុខ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា sammodanīya ព្រោះភាពបរិសុទ្ធនៃព្យញ្ជនៈ ឈ្មោះថា sāraṇīya ព្រោះភាពបរិសុទ្ធនៃអត្ថ។ កាលដែលបានឆ្លើយឆ្លងវាចាដែលគួរជាទីរីករាយ និងគួរជាទីរលឹកនឹកដល់ ដោយបរិយាយជាច្រើនយ៉ាងនេះ ឱ្យចប់សព្វគ្រប់ហើយ ព្រាហ្មណ៍នោះមានបំណងចង់សួរនូវសេចក្តីដែលខ្លួនបានមកនោះ ក៏អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ។

เอกมนฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. ตสฺมา ยถา นิสินฺโน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหติ, ตถา นิสีทีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ อุปโยควจนํ. นิสีทีติ อุปาวิสิ. ปณฺฑิตา หิ ปุริสา ครุฏฺฐานียํ อุปสงฺกมิตฺวา อาสนกุสลตาย เอกมนฺตํ นิสีทนฺติ. อยญฺจ เนสํ อญฺญตโร, ตสฺมา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

បទថា Ekamantanti គឺជាការសម្តែងនូវកិរិយាវិសេសនៈក្នុងរូបនបុំសកលិង្គ ដូចជាបទថា visamaṃ ក្នុងប្រយោគជាអាទិ៍ថា «visamaṃ candimasūriyā parivattanti» (ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យតែងវិលវល់មិនស្មើគ្នា)។ ហេតុនោះ គប្បីយល់សេចក្តីក្នុងបទនេះថា ព្រាហ្មណ៍នោះអង្គុយដោយអាការៈយ៉ាងណា ដែលឈ្មោះថាជាអ្នកអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏អង្គុយដោយអាការៈយ៉ាងនោះ។ មួយវិញទៀត នេះជាទុតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ។ បទថា Nisīdi មានន័យថា ចូលទៅអង្គុយជិតហើយ។ ព្រោះថា ពួកបុរសជាបណ្ឌិតទាំងឡាយ កាលចូលទៅជិតបុគ្គលជាទីគោរពកោតក្រែង តែងអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ ព្រោះភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការអង្គុយ។ ហើយព្រាហ្មណ៍នេះក៏ជាបុរសម្នាក់ក្នុងចំណោមបុរសទាំងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ។

กถํ นิสินฺโน ปน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหตีติ? ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา. เสยฺยถิทํ – อติทูรํ, อจฺจาสนฺนํ, อุปริวาตํ, อุนฺนตปฺปเทสํ, อติสมฺมุขํ อติปจฺฉาติ. อติทูเร นิสินฺโน หิ สเจ กเถตุกาโม โหติ, อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺฆฏฺฏนํ กโรติ[Pg.14]. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺเธน พาธติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ ปกาเสติ. อติสมฺมุขา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, จกฺขุนา จกฺขุํ อาหจฺจ ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, คีวํ ปสาเรตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. ตสฺมา อยมฺปิ เอเต ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา นิสีทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ.

ចុះបុគ្គលអង្គុយយ៉ាងណា ទើបឈ្មោះថា អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ? គឺវៀរចាកទោសនៃការអង្គុយ ៦ យ៉ាង។ ទោសទាំងនោះគឺ៖ ឆ្ងាយពេក ១, ជិតពេក ១, ខាងលើខ្យល់ ១, ទីខ្ពស់ ១, ចំពីមុខពេក ១, ចំពីក្រោយពេក ១។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលអង្គុយឆ្ងាយពេក ប្រសិនបើចង់និយាយ ត្រូវតែនិយាយដោយសំឡេងខ្លាំង។ បុគ្គលដែលអង្គុយជិតពេក តែងធ្វើការប៉ះទង្គិចគ្នា。 បុគ្គលដែលអង្គុយខាងលើខ្យល់ តែងបៀតបៀនដោយក្លិនខ្លួន។ បុគ្គលដែលអង្គុយលើទីខ្ពស់ តែងសម្តែងនូវការមិនគោរព។ បុគ្គលដែលអង្គុយចំពីមុខពេក ប្រសិនបើចង់មើល ត្រូវតែសម្លឹងមើលឱ្យជល់ភ្នែកនឹងភ្នែក។ បុគ្គលដែលអង្គុយចំពីក្រោយពេក ប្រសិនបើចង់មើល ត្រូវតែងាកកមើល។ ហេតុនោះ ទើបព្រាហ្មណ៍នេះវៀរចាកទោសនៃការអង្គុយទាំង ៦ យ៉ាងនេះ ហើយអង្គុយចុះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ekamantaṃ nisīdī» (អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ)។

เอตทโวจาติ ทุวิธา หิ ปุจฺฉา – อคาริกปุจฺฉา, อนคาริกปุจฺฉา จ. ตตฺถ ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสล’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๒๙๖) อิมินา นเยน อคาริกปุจฺฉา อาคตา. ‘‘อิเม นุ โข, ภนฺเต, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ (ม. นิ. ๓.๘๖) อิมินา นเยน อนคาริกปุจฺฉา. อยํ ปน อตฺตโน อนุรูปํ อคาริกปุจฺฉํ ปุจฺฉนฺโต เอตํ ‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ เหตุ ปจฺจโยติ อุภยมฺเปตํ การณเววจนเมว. อธมฺมจริยาวิสมจริยาเหตูติ อธมฺมจริยาสงฺขาตาย วิสมจริยาย เหตุ, ตํการณา ตปฺปจฺจยาติ อตฺโถ. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – อธมฺมสฺส จริยา อธมฺมจริยา, อธมฺมการณนฺติ อตฺโถ. วิสมํ จริยา, วิสมสฺส วา กมฺมสฺส จริยาติ วิสมจริยา. อธมฺมจริยา จ สา วิสมจริยา จาติ อธมฺมจริยาวิสมจริยา. เอเตนุปาเยน สุกฺกปกฺเขปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺถโต ปเนตฺถ อธมฺมจริยาวิสมจริยา นาม ทส อกุสลกมฺมปถา, ธมฺมจริยาสมจริยา นาม ทส กุสลกมฺมปถาติ เวทิตพฺพา.

បទថា Etadavoca ព្រោះថា សំណួរមាន ២ យ៉ាងគឺ៖ សំណួររបស់គ្រហស្ថ (អគារិកបុច្ឆា) និងសំណួររបស់បព្វជិត (អនគារិកបុច្ឆា)។ ក្នុងសំណួរទាំងពីរនោះ សំណួររបស់គ្រហស្ថ តែងមកដោយន័យជាអាទិ៍ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន អ្វីជាកុសល អ្វីជាអកុសល?» សំណួររបស់បព្វជិត តែងមកដោយន័យជាអាទិ៍ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ នេះឬហ្ន៎?» ចំណែកព្រាហ្មណ៍នេះ កាលសួរនូវសំណួររបស់គ្រហស្ថដ៏សមគួរដល់ខ្លួន ទើបបានក្រាបបង្គំទូលពាក្យជាអាទិ៍យ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន អ្វីជាហេតុ អ្វីជាបច្ច័យ?» ក្នុងពាក្យនោះ បទថា hetu និង paccayo ទាំងពីរនេះ សុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យថា «ហេតុ»។ បទថា Adhammacariyāvisamacariyāhetu មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុគឺការប្រព្រឹត្តមិនស្មើគ្នា ដែលហៅថាការប្រព្រឹត្តមិនមែនជាធម៌ គឺមានហេតុនោះជាគ្រឿងគាំទ្រ។ ក្នុងបទនោះ វិគ្រោះនៃបទមានដូចតទៅ៖ ការប្រព្រឹត្តនូវធម៌មិនមែនជាធម៌ ឈ្មោះថា អធម្មចរិយា មានន័យថា ការធ្វើនូវអំពើមិនមែនជាធម៌។ ការប្រព្រឹត្តមិនស្មើគ្នា ឬការប្រព្រឹត្តនូវកម្មមិនស្មើគ្នា ឈ្មោះថា វិសមចរិយា។ ការប្រព្រឹត្តនោះជាអធម្មចរិយាផង ជាវិសមចរិយាផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អធម្មចរិយាវិសមចរិយា។ ដោយឧបាយនេះ សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ក៏គប្បីដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយអត្ថក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា អធម្មចរិយាវិសមចរិយា គឺអកុសលកម្មបថ ១០ យ៉ាង ចំណែកឯ ធម្មចរិយាសមចរិយា គឺកុសលកម្មបថ ១០ យ៉ាង។

อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมาติ เอตฺถ อยํ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ ทิสฺสติ. ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ (อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๓; อ. นิ. ๘.๒๐) หิ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

ក្នុងបទថា «Abhikkantaṃ, bho gotama» នេះ សព្ទថា abhikkanta នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថទាំងឡាយគឺ៖ ការអស់ទៅ (ខយ) សេចក្តីល្អ (សុន្ទរ) រូបល្អ/ពណ៌ល្អ (អភិរូប) និងការរីករាយក្រៃលែង (អព្ភនុមោទន)។ ព្រោះថា ក្នុងប្រយោគជាអាទិ៍ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន រាត្រីអស់ទៅហើយ យាមដំបូងកន្លងទៅហើយ ភិក្ខុសង្ឃអង្គុយអស់កាលយូរហើយ» សព្ទនេះប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «ការអស់ទៅ»។ ក្នុងប្រយោគជាអាទិ៍ថា «បុគ្គលនេះ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៤ នាក់នេះ ជាអ្នកល្អក្រៃលែងផង ប្រណីតក្រៃលែងផង» សព្ទនេះប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «សេចក្តីល្អ»។

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. –

«អ្នកណាមានឫទ្ធិ មានយស ភ្លឺស្វាង មានពណ៌សម្បុរដ៏ល្អក្រៃលែង ញ៉ាំងទិសទាំងពួងឱ្យភ្លឺចិញ្ចែងចិញ្ចាច ហើយមកថ្វាយបង្គំជើងតថាគត?»

อาทีสุ [Pg.15] (วิ. ว. ๘๕๗) อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๐; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธาปิ อพฺภนุโมทเนเยว. ยสฺมา จ อพฺภนุโมทเน, ตสฺมา สาธุ สาธุ, โภ โคตมาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងគាថាជាអាទិ៍នេះ សព្ទនេះប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «រូបល្អ/ពណ៌ល្អ»។ ក្នុងប្រយោគជាអាទិ៍ថា «Abhikkantaṃ, bhante» សព្ទនេះប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «ការរីករាយក្រៃលែង»។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «ការរីករាយក្រៃលែង» ដែរ។ និងព្រោះហេតុតែជាការរីករាយក្រៃលែង ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ពាក្យនោះមានន័យថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ល្អណាស់ ល្អណាស់»។

‘‘ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหลจฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธ’’ติ. –

«បណ្ឌិតគប្បីធ្វើនូវការនិយាយត្រួត (អាមេឌិតៈ និយាយពីរដង) ក្នុងកាលដែលមានភ័យ ក្នុងកាលខឹង ក្នុងកាលសរសើរ ក្នុងកាលប្រញាប់ប្រញាល់ ក្នុងកាលមានការភ្ញាក់ផ្អើលឆ្ងល់ ក្នុងកាលរីករាយ ក្នុងកាលសោកសៅ និងក្នុងកាលមានសេចក្តីជ្រះថ្លា»

อิมินา จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน ปสํสาวเสน จายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกฺกนฺตํ อติอิฏฺฐํ อติมนาปํ, อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ.

ដោយលក្ខណៈនេះ គប្បីដឹងថា ក្នុងសូត្រនេះ សព្ទនេះត្រូវបានពោលពីរដង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា និងដោយអំណាចនៃការសរសើរ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា abhikkantaṃ មានន័យថា ជាទីប្រាថ្នាក្រៃលែង ជាទីពេញចិត្តក្រៃលែង ជាទីល្អក្រៃលែង។

ตตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน เทสนํ โถเมติ, เอเกน อตฺตโน ปสาทํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนา, อภิกฺกนฺตํ ยทิทํ โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโทติ. ภควโตเยว วา วจนํ ทฺเว ทฺเว อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ – โภโต โคตมสฺส วจนํ อภิกฺกนฺตํ โทสนาสนโต, อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต, ตถา สทฺธาชนนโต, ปญฺญาชนนโต, สาตฺถโต, สพฺยญฺชนโต, อุตฺตานปทโต, คมฺภีรตฺถโต, กณฺณสุขโต, หทยงฺคมโต, อนตฺตุกฺกํสนโต, อปรวมฺภนโต, กรุณาสีตลโต, ปญฺญาวทาตโต, อาปาถรมณียโต, วิมทฺทกฺขมโต, สุยฺยมานสุขโต, วีมํสิยมานหิตโตติ เอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ.

ក្នុងពាក្យទាំងពីរនោះ ព្រាហ្មណ៍សរសើរធម៌ទេសនាដោយសព្ទ abhikkanta មួយ សរសើរសេចក្តីជ្រះថ្លារបស់ខ្លួនដោយសព្ទ abhikkanta មួយទៀត។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើនណា ព្រះធម៌ទេសនានោះពីរោះណាស់ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន សេចក្តីជ្រះថ្លារបស់ខ្ញុំព្រះអង្គណា ដែលអាស្រ័យនឹងព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន សេចក្តីជ្រះថ្លានោះល្អក្រៃលែង។ មួយវិញទៀត ព្រាហ្មណ៍សរសើរព្រះវាចារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយសំដៅយកអត្ថពីរៗ យ៉ាងគឺ៖ ព្រះវាចារបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ពីរោះណាស់ ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវទោស (កិលេស) ពីរោះណាស់ ព្រោះញ៉ាំងគុណវិសេសឱ្យសម្រេច ព្រមទាំងញ៉ាំងសទ្ធាឱ្យកើតឡើង ញ៉ាំងបញ្ញាឱ្យកើតឡើង ប្រកបដោយអត្ថ ប្រកបដោយព្យញ្ជនៈ មានបទរាក់ (ងាយយល់) មានអត្ថជ្រាលជ្រៅ ស្រួលត្រចៀក ចូលទៅកាន់ហឫទ័យ មិនលើកតម្កើងខ្លួន មិនបង្អាប់អ្នកដទៃ ត្រជាក់ត្រជុំដោយមហាករុណា ស្អាតស្អំដោយបញ្ញា គួរជាទីរីករាយក្នុងខណៈដែលប្រាកដ ធន់ទ្រាំនឹងការស៊ើបសួរ នាំមកនូវសេចក្តីសុខក្នុងខណៈដែលស្តាប់ នាំមកនូវប្រយោជន៍ក្នុងខណៈដែលពិចារណា គប្បីផ្សារភ្ជាប់ដោយបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍យ៉ាងនេះ។

ตโต ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ. ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฐปิตํ, เหฏฺฐามุขชาตํ วา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุปริมุขํ กเรยฺย. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิฉาทิตํ. วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย. มูฬฺหสฺสาติ ทิสามูฬฺหสฺส. มคฺคํ อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วเทยฺย. อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสีอฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ จตุรงฺเค ตเม. อยํ ตาว อนุตฺตานปทตฺโถ.

បន្ទាប់ពីនោះទៅទៀត ព្រាហ្មណ៍សរសើរព្រះធម៌ទេសនាដដែល ដោយឧបមា ៤ យ៉ាង។ ក្នុងឧបមាទាំងនោះ បទថា nikkujjitaṃ គឺវត្ថុដែលគេដាក់ផ្កាប់ចុះក្រោម ឬវត្ថុដែលមានមុខបែរទៅខាងក្រោម។ បទថា ukkujjeyya គឺធ្វើឱ្យផ្ងារឡើងលើ។ បទថា paṭicchannaṃ គឺវត្ថុដែលបិទបាំងដោយស្មៅនិងស្លឹកឈើជាដើម។ បទថា vivareyya គឺបើកចេញ។ បទថា mūḷhassa គឺដល់បុគ្គលអ្នកវង្វេងទិស។ បទថា maggaṃ ācikkheyya គឺចាប់ដៃហើយប្រាប់ថា «នេះជាផ្លូវ»។ បទថា andhakāre គឺក្នុងងងឹតដែលមានអង្គ ៤ គឺ៖ យប់ខ្នើត ១៤ កើត (ឬរនោច ១៤ រោច), វេលាពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រ, ព្រៃញាប់ស្បាត, និងស្រទាប់ពពកដ៏ក្រាស់។ នេះជាសេចក្តីនៃបទដែលមិនទាន់ច្បាស់លាស់ជាមុនសិន។

อยํ ปน อธิปฺปายโยชนา – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺเม ปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺเตน, ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานโต ปภุติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ [Pg.16] สาสนํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาวิกโรนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธกาเร นิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเณน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโตติ.

ចំណែកឯការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីអធិប្បាយមានដូចតទៅ៖ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលណាម្នាក់ផ្ងារឡើងនូវវត្ថុដែលផ្កាប់ យ៉ាងណាមិញ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន កាលញ៉ាំងខ្ញុំព្រះអង្គដែលបែរខ្នងដាក់ព្រះសទ្ធម៌ ហើយធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអសទ្ធម៌ ឱ្យងើបឡើងចាកអសទ្ធម៌ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលបើកបង្ហាញនូវវត្ថុដែលបិទបាំង យ៉ាងណាមិញ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន កាលបើកបង្ហាញនូវព្រះសាសនាដែលបិទបាំងដោយព្រៃញាតស្បាតគឺមិច្ឆាទិដ្ឋិ ចាប់តាំងពីការអន្តរធាននៃព្រះសាសនារបស់ព្រះកស្សបដ៏មានព្រះភាគមក ក៏យ៉ាងនោះដែរ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលប្រាប់ផ្លូវដល់អ្នកវង្វេងផ្លូវ យ៉ាងណាមិញ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន កាលបើកបង្ហាញនូវផ្លូវទៅកាន់ស្ថានសួគ៌និងព្រះនិព្វាន ដល់ខ្ញុំព្រះអង្គដែលកំពុងដើរទៅកាន់ផ្លូវខុសនិងផ្លូវវៀច ក៏យ៉ាងនោះដែរ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលទ្រទ្រង់នូវប្រទីបប្រេងក្នុងទីងងឹត យ៉ាងណាមិញ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន កាលទ្រទ្រង់នូវប្រទីបគឺព្រះធម៌ទេសនាដែលកម្ចាត់បង់នូវមោហន្ធការ (ងងឹតគឺមោហៈ) ដែលបិទបាំងនូវសភាវៈនៃរតនៈទាំងឡាយមានព្រះពុទ្ធជាដើម ដល់ខ្ញុំព្រះអង្គដែលលិចលង់ក្នុងមោហន្ធការ មិនឃើញនូវសភាវៈនៃរតនៈទាំងឡាយមានព្រះពុទ្ធជាដើម ព្រោះហេតុតែព្រះគោតមដ៏ចម្រើនបានសម្តែងហើយដោយបរិយាយទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ព្រះធម៌ត្រូវបានព្រះគោតមដ៏ចម្រើនសម្តែងហើយដោយបរិយាយជាច្រើនយ៉ាងនេះឯង។

เอวํ เทสนํ โถเมตฺวา อิมาย เทสนาย รตนตฺตเย ปสนฺนจิตฺโต ปสนฺนาการํ กโรนฺโต เอสาหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ เอสาหนฺติ เอโส อหํ. ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามีติ ภวํ เม โคตโม สรณํ ปรายณํ อฆสฺส ตาตา หิตสฺส จ วิธาตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภวนฺตํ โคตมํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ, เอวํ วา ชานามิ พุชฺฌามีติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติ อตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ตสฺมา คจฺฉามีติ อิมสฺส ชานามิ พุชฺฌามีติ อยมตฺโถ วุตฺโต. ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ เอตฺถ ปน อธิคตมคฺเค สจฺฉิกตนิโรเธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จ จตูสุ อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม. โส อตฺถโต อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔) วิตฺถาโร. น เกวลญฺจ อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ, อปิจ โข อริยผเลหิ สทฺธึ ปริยตฺติธมฺโมปิ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตมาณวกวิมาเน –

កាលដែលបានសរសើរព្រះធម៌ទេសនាយ៉ាងនេះហើយ ព្រាហ្មណ៍នោះមានចិត្តជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យដោយសារព្រះធម៌ទេសនានេះ កាលនឹងធ្វើនូវអាការៈនៃអ្នកជ្រះថ្លា ទើបពោលពាក្យជាអាទិ៍ថា «esāhaṃ»។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា esāhaṃ មកពីបទថា eso ahaṃ។ បទថា «bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ជាទីពឹង ជាទីរលឹក ជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវទុក្ខ និងជាអ្នកចាត់ចែងនូវប្រយោជន៍ដល់ខ្ញុំព្រះអង្គ ដោយសេចក្តីអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គសូមចូលទៅជិត សូមគប់រក សូមសេពគប់ សូមចូលទៅអង្គុយជិត នូវព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ឬមួយយ៉ាងទៀត មានន័យថា ខ្ញុំព្រះអង្គដឹងច្បាស់ យល់ច្បាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ធាតុទាំងឡាយណាដែលមានអត្ថថា «ការទៅ» (គតិ) ធាតុទាំងនោះក៏មានអត្ថថា «ការដឹង» (ពុទ្ធិ) ដែរ។ ហេតុនោះ ក្នុងបទថា gacchāmi នេះ លោកទើបពោលអត្ថថា jānāmi bujjhāmi (ដឹងច្បាស់ យល់ច្បាស់) នេះឯង។ ចំណែកក្នុងបទថា «Dhammañca bhikkhusaṅghañca» នេះ ធម្មជាតិណាដែលទ្រទ្រង់ទុកនូវសត្វទាំងឡាយដែលបានសម្រេចមគ្គ បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធ និងកំពុងប្រតិបត្តិស្របតាមការប្រដៅ មិនឱ្យធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយភូមិទាំង ៤ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា ធម៌។ ធម៌នោះ ដោយអត្ថគឺ អរិយមគ្គផង ព្រះនិព្វានផង។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយដែលជាសង្ខតធម៌មានប្រមាណប៉ុន្មាន អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ តថាគតពោលថាជាធម៌ដ៏ប្រសើរជាងសង្ខតធម៌ទាំងនោះ» សេចក្តីពិស្តារគប្បីដឹងចុះ។ មិនត្រឹមតែអរិយមគ្គនិងព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងព្រះបរិយត្តិធម៌ ព្រមទាំងអរិយផលទាំងឡាយផងដែរ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងឆត្តមាណវកវិមានសូត្រយ៉ាងនេះថា៖

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ, ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๗);

«អ្នកចូរចូលទៅជិតនូវព្រះធម៌នេះ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការជាទីពឹងចុះ គឺព្រះធម៌ជាគ្រឿងប្រាសចាករាគៈ មិនមានតណ្ហាជាគ្រឿងញាប់ញ័រ មិនមានសេចក្តីសោក ជាអសង្ខតធម៌ មិនមានការបៀតបៀន ជាធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែម ស្ទាត់ជំនាញ និងចែកចេញជាចំណែកៗ យ៉ាងល្អ»

เอตฺถ ราควิโรโคติ มคฺโค กถิโต. อโนชมโสกนฺติ ผลํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ. อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา สพฺพธมฺมกฺขนฺธาติ. ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตน สํหโตติ สงฺโฆ. โส อตฺถโต อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูโห. วุตฺตญฺเหตํ ตสฺมิเยว วิมาเน –

ក្នុងអដ្ឋកថា (ឬក្នុងបាឋ) នេះ ពាក្យថា «រាគវិរាគោ» ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅដល់មគ្គ។ ពាក្យថា «អនេជំ អសោកំ» ទ្រង់សំដៅដល់ផល។ ពាក្យថា «ធម្មមសង្ខតំ» ទ្រង់សំដៅដល់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា «អប្បដិកូលំ មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តំ» ទ្រង់សំដៅដល់សព្វធម្មក្ខន្ធទាំងឡាយដែលចែកចេញជាព្រះត្រៃបិដក។ ម្យ៉ាងទៀត ក្រុមដែលចងក្រងឡើងដោយការស្មើគ្នានៃទិដ្ឋិនិងសីល ឈ្មោះថា សង្ឃ។ សង្ឃនោះ ដោយអត្ថ គឺក្រុមនៃព្រះអរិយបុគ្គល ៨ រូប។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយក្នុងវិមាន (ឆត្តមាណវកវិមាន) នោះឯងថា៖

‘‘ยตฺถ จ ทินฺนมหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ;

อฏฺฐ จ ปุคฺคลธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๘);

«ទានដែលបុគ្គលថ្វាយហើយក្នុងទីណា មានផលច្រើន ក្នុងគូនៃបុរសដ៏បរិសុទ្ធទាំង ៤ ពួក គឺបុគ្គល ៨ រូប ដែលជាអ្នកឃើញធម៌ទាំងនោះ អ្នកចូរដល់នូវព្រះសង្ឃនេះជាទីពឹង ដើម្បីជាប្រយោជន៍ចុះ»។

ภิกฺขูนํ [Pg.17] สงฺโฆ ภิกฺขุสงฺโฆ. เอตฺตาวตา พฺราหฺมโณ ตีณิ สรณคมนานิ ปฏิเวเทสิ.

ក្រុមនៃភិក្ខុទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ភិក្ខុសង្ឃ។ ប៉ុណ្ណេះ ព្រាហ្មណ៍បានប្រកាសនូវការដល់នូវសរណគមន៍ទាំង ៣ ហើយ។

อิทานิ เตสุ สรณคมเนสุ โกสลฺลตฺถํ สรณํ, สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉติ, สรณคมนปฺปเภโท, สรณคมนผลํ, สํกิเลโส, เภโทติ อยํ วิธิ เวทิตพฺโพ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីភាពឈ្លាសវៃក្នុងសរណគមន៍ទាំងឡាយនោះ វិធីនេះ គឺ សរណៈ, សរណគមន៍, បុគ្គលអ្នកដល់នូវសរណៈ, គ្រឿងប្លែកគ្នានៃសរណគមន៍, ផលនៃសរណគមន៍, សេចក្ដីសៅហ្មង និងការដាច់ (នៃសរណគមន៍) គឺបុគ្គលគប្បីជ្រាប។

เสยฺยถิทํ – ปทตฺถโต ตาว หึสตีติ สรณํ, สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคติปริกิเลสํ หนติ วินาเสตีติ อตฺโถ, รตนตฺตยสฺเสเวตํ อธิวจนํ. อถ วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ พุทฺโธ, ภวกนฺตารา อุตฺตารเณน โลกสฺส อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม, อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํสมงฺคีสตฺโต สรณํ คจฺฉติ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน ‘‘เอตานิ เม ตีณิ รตนานิ สรณํ, เอตานิ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อุเปตีติ อตฺโถ. เอวํ ตาว สรณํ สรณคมนํ โย จ สรณํ คจฺฉติ อิทํ ตยํ เวทิตพฺพํ.

សេចក្ដីពន្យល់ក្នុងវិធីនោះ មានដូចតទៅនេះ៖ ជាដំបូង ដោយអំណាចនៃអត្ថនៃបទ ពាក្យថា «សរណៈ» ព្រោះតែងកម្ចាត់ គឺថា តែងញ៉ាំងភ័យ សេចក្ដីតក់ស្លុត ទុក្ខ និងសេចក្ដីសៅហ្មងក្នុងទុគ្គតិរបស់ពួកជនអ្នកដល់នូវសរណៈ ឲ្យវិនាសទៅដោយសារសរណគមន៍នោះឯង នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា សរណៈ នេះ ជាឈ្មោះនៃព្រះរតនត្រ័យនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះពុទ្ធ ឈ្មោះថា សរណៈ ព្រោះទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវភ័យរបស់សត្វទាំងឡាយ ដោយការញ៉ាំងប្រយោជន៍ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ និងដោយការឃាត់សត្វចាកសេចក្ដីមិនជាប្រយោជន៍។ ព្រះធម៌ ឈ្មោះថា សរណៈ ព្រោះជួយស្រោចស្រង់សត្វលោកឲ្យឆ្លងផុតពីភពកន្តារ និងដោយការឲ្យនូវសេចក្ដីធូរស្រាលចិត្ត។ ព្រះសង្ឃ ឈ្មោះថា សរណៈ ព្រោះធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយទទួលបានផលដ៏ធំទូលាយ សូម្បីតែពីអំពើល្អបន្តិចបន្តួចដែលបានធ្វើហើយ។ ហេតុនោះ សូម្បីតែដោយបរិយាយនេះ ព្រះរតនត្រ័យ ក៏ឈ្មោះថា សរណៈ។ ចំណែកឯការកើតឡើងនៃចិត្ត ដែលមានកិលេសកម្ចាត់បង់ហើយ ដោយសេចក្ដីជ្រះថ្លានិងការគោរពដ៏ក្រៃលែងក្នុងព្រះរតនត្រ័យនោះ ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការមានព្រះរតនត្រ័យនោះជាទីពឹងផ្អែក ឈ្មោះថា សរណគមន៍។ សត្វដែលប្រកបដោយចិត្តនោះ ឈ្មោះថា ដល់នូវសរណៈ គឺមានអត្ថថា ចូលទៅជិតដោយការកើតឡើងនៃចិត្តតាមវិធីដែលពោលហើយយ៉ាងនេះថា «ព្រះរតនត្រ័យទាំង ៣ នេះ ជាសរណៈរបស់ខ្ញុំ ព្រះរតនត្រ័យទាំងនេះជាទីពឹងផ្អែករបស់ខ្ញុំ»។ គប្បីជ្រាបនូវធម៌ ៣ យ៉ាង គឺ សរណៈ, សរណគមន៍ និងបុគ្គលអ្នកដល់នូវសរណៈ យ៉ាងនេះជាមុនសិន។

สรณคมนปฺปเภเท ปน ทุวิธํ สรณคมนํ โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจาติ. ตตฺถ โลกุตฺตรํ ทิฏฺฐสจฺจานํ มคฺคกฺขเณ สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา กิจฺจโต สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌติ. โลกิยํ ปุถุชฺชนานํ สรณคมนุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภเนน อารมฺมณโต พุทฺธาทิคุณารมฺมณํ หุตฺวา อิชฺฌติ. ตํ อตฺถโต พุทฺธาทีสุ วตฺถูสุ สทฺธาปฏิลาโภ, สทฺธามูลิกา จ สมฺมาทิฏฺฐิ ทสสุ ปุญฺญกิริยาวตฺถูสุ ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ วุจฺจติ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃសរណគមន៍នោះ សរណគមន៍មាន ២ យ៉ាង គឺ លោកុត្តរសរណគមន៍ និងលោកិយសរណគមន៍។ ក្នុងសរណគមន៍ទាំងពីរនោះ លោកុត្តរសរណគមន៍ តែងសម្រេចដល់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដែលបានឃើញសច្ចៈហើយ ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ដោយការកាត់ផ្ដាច់នូវឧបកិលេសនៃសរណគមន៍ ដោយមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ និងសម្រេចក្នុងព្រះរតនត្រ័យទាំងមូល ដោយអំណាចនៃកិច្ច។ លោកិយសរណគមន៍ តែងសម្រេចដល់បុថុជ្ជនទាំងឡាយ ដោយការសង្កត់សង្កិនទុកនូវឧបកិលេសនៃសរណគមន៍ ដោយមានគុណរបស់ព្រះពុទ្ធជាដើមជាអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ លោកិយសរណគមន៍នោះ ដោយអត្ថ គឺការបាននូវសទ្ធាក្នុងវត្ថុទាំងឡាយមានព្រះពុទ្ធជាដើម និងសម្មាទិដ្ឋិដែលមានសទ្ធាជាឫសគល់ ដែលហៅថា ទិដ្ឋុជុកម្ម ក្នុងបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ១០ យ៉ាង។

ตยิทํ จตุธา ปวตฺตติ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน ตปฺปรายณตาย สิสฺสภาวูปคมเนน ปณิปาเตนาติ. ตตฺถ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ อตฺตานํ พุทฺธสฺส นิยฺยาเตมิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺสา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีนํ อตฺตปริจฺจชนํ. ตปฺปรายณตา นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ พุทฺธปรายโณ, ธมฺมปรายโณ, สงฺฆปรายโณ อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ ตปฺปรายณภาโว. สิสฺสภาวูปคมนํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ พุทฺธสฺส [Pg.18] อนฺเตวาสิโก, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ สิสฺสภาวูปคโม. ปณิปาโต นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ อภิวาทน-ปจฺจุฏฺฐาน-อญฺชลิกมฺม-สามีจิกมฺมํ พุทฺธาทีนํเยว ติณฺณํ วตฺถูนํ กโรมิ อิติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีสุ ปรมนิปจฺจกาโร. อิเมสญฺหิ จตุนฺนมฺปิ อาการานํ อญฺญตรมฺปิ กโรนฺเตน คหิตํเยว โหติ สรณคมนํ.

លោកិយសរណគមន៍នោះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការ ៤ យ៉ាង គឺ ដោយការប្រគល់ខ្លួន (អត្តសន្និយ្យាតនៈ) ដោយការមានព្រះរតនត្រ័យជាទីពឹងផ្អែក (តប្បរាយណភាព) ដោយការចូលទៅជាសិស្ស (សិស្សភាវូបគមនៈ) និងដោយការក្រាបថ្វាយបង្គំ (បណិបាតៈ)។ ក្នុងអាការទាំង ៤ នោះ ការប្រគល់ខ្លួន គឺការលះបង់ខ្លួនថ្វាយចំពោះព្រះពុទ្ធជាដើម យ៉ាងនេះថា «ចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះទៅ ខ្ញុំព្រះករុណា សូមប្រគល់ខ្លួនថ្វាយចំពោះព្រះពុទ្ធ ចំពោះព្រះធម៌ ចំពោះព្រះសង្ឃ»។ ការមានព្រះរតនត្រ័យជាទីពឹងផ្អែក គឺភាពជាអ្នកមានព្រះរតនត្រ័យជាទីពឹងផ្អែក យ៉ាងនេះថា «ចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះទៅ សូមព្រះអង្គចងចាំទុកនូវខ្ញុំព្រះករុណាថា ជាអ្នកមានព្រះពុទ្ធជាទីពឹងផ្អែក មានព្រះធម៌ជាទីពឹងផ្អែក មានព្រះសង្ឃជាទីពឹងផ្អែក»។ ការចូលទៅជាសិស្ស គឺការចូលទៅកាន់ភាពជាសិស្ស យ៉ាងនេះថា «ចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះទៅ សូមព្រះអង្គចងចាំទុកនូវខ្ញុំព្រះករុណាថា ជាអន្តេវាសិក (សិស្ស) របស់ព្រះពុទ្ធ របស់ព្រះធម៌ របស់ព្រះសង្ឃ»។ ការក្រាបថ្វាយបង្គំ គឺការធ្វើនូវការគោរពដ៏ក្រៃលែងក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម យ៉ាងនេះថា «ចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះទៅ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងធ្វើនូវការអភិវាទ ការក្រោកទទួល ការលើកដៃសំពះ និងសាមីចិកម្ម ចំពោះតែវត្ថុទាំង ៣ មានព្រះពុទ្ធជាដើមប៉ុណ្ណោះ សូមព្រះអង្គចងចាំទុកនូវខ្ញុំព្រះករុណាផង»។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលធ្វើនូវអាការណាមួយ សូម្បីតែមួយ ក្នុងចំណោមអាការទាំង ៤ នេះ សរណគមន៍ ក៏ឈ្មោះថា បុគ្គលនោះបានកាន់យកហើយពិតប្រាកដ។

อปิจ ‘‘ภควโต อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, ปริจฺจตฺโตเยว เม อตฺตา, ปริจฺจตฺตํเยว เม ชีวิตํ, ชีวิตปริยนฺติกํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, พุทฺโธ เม สรณํ เลณํ ตาณ’’นฺติ เอวมฺปิ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) เอวมฺปิ มหากสฺสปสฺส สรณคมเน วิย สิสฺสภาวูปคมนํ ทฏฺฐพฺพํ.

ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបការប្រគល់ខ្លួន សូម្បីតែដោយវិធីយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំព្រះករុណាសូមលះបង់ខ្លួនថ្វាយចំពោះព្រះមានព្រះភាគ សូមលះបង់ខ្លួនថ្វាយចំពោះព្រះធម៌ សូមលះបង់ខ្លួនថ្វាយចំពោះព្រះសង្ឃ សូមលះបង់ជីវិតថ្វាយ ខ្លួនរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា ឈ្មោះថាលះបង់ហើយពិតប្រាកដ ជីវិតរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា ឈ្មោះថាលះបង់ហើយពិតប្រាកដ ខ្ញុំព្រះករុណាសូមដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈ លុះត្រាតែអស់ជីវិត ព្រះពុទ្ធជាសរណៈ ជាទីពឹង ជាទីពួន ជាគ្រឿងការពាររបស់ខ្ញុំព្រះករុណា»។ គប្បីឃើញការចូលទៅជាសិស្ស ដូចជាការដល់នូវសរណៈរបស់ព្រះមហាកស្សបៈ សូម្បីតែដោយវិធីយ៉ាងនេះថា «ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ខ្ញុំគប្បីបានជួបព្រះសាស្តា គប្បីបានជួបព្រះមានព្រះភាគពិតប្រាកដ ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ខ្ញុំគប្បីបានជួបព្រះសុគត គប្បីបានជួបព្រះមានព្រះភាគពិតប្រាកដ ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ខ្ញុំគប្បីបានជួបព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គប្បីបានជួបព្រះមានព្រះភាគពិតប្រាកដ»។

‘‘โส อหํ วิจริสฺสามิ, คามา คามํ ปุรา ปุรํ;

นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมต’’นฺติ. (สุ. นิ. ๑๙๔;

สํ. นิ. ๑.๒๔๖);

«ខ្ញុំនោះនឹងដើរត្រេចរាលដាលពីភូមិមួយទៅភូមិមួយ ពីក្រុងមួយទៅក្រុងមួយ ដើម្បីថ្វាយបង្គំព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងភាពជាធម៌ល្អនៃព្រះធម៌»។

เอวมฺปิ อาฬวกาทีนํ สรณคมนํ วิย ตปฺปรายณตา เวทิตพฺพา. ‘‘อถ โข พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ภควโต ปาทานิ มุเขน จ ปริจุมฺพติ, ปาณีหิ จ ปริสมฺพาหติ, นามญฺจ สาเวติ – ‘พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ; พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ’’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๔) เอวมฺปิ ปณิปาโต เวทิตพฺโพ.

គប្បីជ្រាបការមានព្រះរតនត្រ័យជាទីពឹងផ្អែក ដូចជាការដល់នូវសរណៈរបស់អាឡវកយក្សជាដើម សូម្បីតែដោយវិធីយ៉ាងនេះ។ គប្បីជ្រាបការក្រាបថ្វាយបង្គំ សូម្បីតែដោយវិធីយ៉ាងនេះថា «គ្រានោះឯង ព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះព្រហ្មាយុ ក្រោកឡើងចាកអាសនៈ ធ្វើសំពត់ឧត្តរាសង្គៈឆៀងស្មាម្ខាង រួចក្រាបចុះដោយក្បាលទាបទាបទៀបព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ហើយថើបព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះមានព្រះភាគដោយមាត់ផង ច្របាច់អង្អែលដោយដៃទាំងឡាយផង ហើយប្រកាសឈ្មោះថា 'បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាជាព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះព្រហ្មាយុ បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាជាព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះព្រហ្មាយុ'»។

โส ปเนส ญาติภยาจริยทกฺขิเณยฺยวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ ทกฺขิเณยฺยปณิปาเตน สรณคมนํ โหติ, น อิตเรหิ. เสฏฺฐวเสเนว หิ สรณํ คณฺหาติ, เสฏฺฐวเสน จ ภิชฺชติ. ตสฺมา โย สากิโย วา โกลิโย วา ‘‘พุทฺโธ อมฺหากํ ญาตโก’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา ‘‘สมโณ โคตโม ราชปูชิโต มหานุภาโว อวนฺทิยมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ภเยน วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา โพธิสตฺตกาเล ภควโต สนฺติเก กิญฺจิ อุคฺคหิตํ สรมาโน พุทฺธกาเล วา –

ក៏ប៉ុន្តែ ការក្រាបថ្វាយបង្គំនោះ មាន ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃញាតិ ភ័យ អាចារ្យ និងទក្ខិណេយ្យបុគ្គល។ ក្នុងអាការទាំងនោះ សរណគមន៍រមែងមានដោយការក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះទក្ខិណេយ្យបុគ្គល មិនមែនមានដោយអាការក្រៅពីនេះឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលរមែងកាន់យកសរណៈដោយអំណាចនៃភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរ ហើយរមែងដាច់ទៅវិញក៏ដោយអំណាចនៃភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរដែរ។ ហេតុនោះ បុគ្គលណាជាសាក្យៈក្តី ជាកោលិយៈក្តី ក្រាបថ្វាយបង្គំដោយគិតថា «ព្រះពុទ្ធជាញាតិរបស់យើង» សរណគមន៍ ឈ្មោះថាមិនបានកាន់យកឡើយ។ ឬបុគ្គលណា ក្រាបថ្វាយបង្គំដោយភ័យថា «ព្រះសមណគោតម ព្រះរាជាតែងបូជា មានអានុភាពច្រើន បើមិនថ្វាយបង្គំទេ ព្រះអង្គអាចនឹងធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់យើង» សរណគមន៍ ឈ្មោះថាមិនបានកាន់យកឡើយ។ ឬបុគ្គលណា នឹកឃើញនូវវិជ្ជាណាមួយដែលខ្លួនធ្លាប់រៀនក្នុងសំណាក់របស់ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលព្រះអង្គនៅជាព្រះពោធិសត្វ ឬក្នុងសម័យដែលព្រះអង្គបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធហើយ...

‘‘เอเกน [Pg.19] โภเค ภุญฺเชยฺย, ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเย;

จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺย, อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) –

«បុគ្គលគប្បីប្រើប្រាស់ទ្រព្យមួយភាគដើម្បីបរិភោគ គប្បីប្រើប្រាស់ទ្រព្យពីរភាគដើម្បីប្រកបការងារ ហើយគប្បីទុកដាក់ទ្រព្យទីបួន (មួយភាគបួន) ទុក ព្រោះទ្រព្យនោះនឹងមានប្រយោជន៍ក្នុងគ្រាមានអាសន្ន»។

เอวรูปํ อนุสาสนึ อุคฺคเหตฺวา ‘‘อาจริโย เม’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย ปน ‘‘อยํ โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย’’ติ วนฺทติ, เตเนว คหิตํ โหติ สรณํ.

ប៊ុគ្គលរៀនយកនូវអនុសាសនីមានសភាពយ៉ាងនេះ ហើយក្រាបថ្វាយបង្គំដោយគិតថា «ព្រះអង្គជាគ្រូរបស់យើង» សរណគមន៍ ឈ្មោះថាមិនបានកាន់យកឡើយ។ ចំណែកឯបុគ្គលណា ក្រាបថ្វាយបង្គំដោយគិតថា «ព្រះអង្គនេះជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោក» សរណគមន៍ ឈ្មោះថាបុគ្គលនោះបានកាន់យកហើយពិតប្រាកដ។

เอวํ คหิตสรณสฺส จ อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา อญฺญติตฺถิเยสุ ปพฺพชิตมฺปิ ญาตึ ‘‘ญาตโก เม อย’’นฺติ วนฺทโต สรณคมนํ น ภิชฺชติ, ปเคว อปพฺพชิตํ. ตถา ราชานํ ภยวเสน วนฺทโต. โส หิ รฏฺฐปูชิตตฺตา อวนฺทิยมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยาติ. ตถา ยํ กิญฺจิ สิปฺปํ สิกฺขาปกํ ติตฺถิยํ ‘‘อาจริโย เม อย’’นฺติ วนฺทโตปิ น ภิชฺชตีติ เอวํ สรณคมนปฺปเภโท เวทิตพฺโพ.

យ៉ាងនេះ សរណគមន៍របស់ឧបាសកក្តី របស់ឧបាសិកាក្តី ដែលបានកាន់យកសរណៈហើយ កាលក្រាបថ្វាយបង្គំញាតិ សូម្បីតែអ្នកបួសក្នុងសំណាក់របស់អន្យតិរ្ថិយ ដោយគិតថា «បុគ្គលនេះជាញាតិរបស់យើង» ក៏មិនដាច់ឡើយ នឹងបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ញាតិដែលមិនមែនជាអ្នកបួស។ ដូចគ្នានោះដែរ សរណគមន៍របស់បុគ្គលដែលក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះរាជាដោយអំណាចនៃភ័យ ក៏មិនដាច់ឡើយ ព្រោះថា ព្រះរាជានោះជាបុគ្គលដែលអ្នកដែនបូជាហើយ បើមិនថ្វាយបង្គំទេ ព្រះអង្គអាចនឹងធ្វើសេចក្តីវិនាសឲ្យបាន។ ដូចគ្នានោះដែរ សរណគមន៍របស់បុគ្គលដែលក្រាបថ្វាយបង្គំអន្យតិរ្ថិយដែលជាអ្នកបង្រៀនសិល្បៈណាមួយ ដោយគិតថា «បុគ្គលនេះជាគ្រូរបស់យើង» ក៏មិនដាច់ឡើយ។ គប្បីជ្រាបនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសរណគមន៍ (ការដាច់និងមិនដាច់នៃសរណគមន៍) យ៉ាងនេះចុះ។

เอตฺถ จ โลกุตฺตรสฺส สรณคมนสฺส จตฺตาริ สามญฺญผลานิ วิปากผลํ, สพฺพทุกฺขกฺขโย อานิสํสผลํ. วุตฺตญฺเหตํ –

ក្នុងសរណគមន៍ទាំងពីរនោះ ផលនៃសរណគមន៍ថ្នាក់លោកុត្តរៈ គឺសាមញ្ញផល ៤ ជាវិបាកផល ការអស់ទៅនៃទុក្ខទាំងពួង ជាអានិសង្សផល។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต;

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ. (ธ. ป. ๑๙๐);

«បុគ្គលណាបានដល់នូវព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ជាសរណៈហើយ តែងឃើញច្បាស់នូវអរិយសច្ចទាំង ៤ ដោយប្រាជ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ គឺ៖»

‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยญฺจฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ. (ธ. ป. ๑๙๑);

«ទុក្ខ ហេតុជាទីកើតឡើងនៃទុក្ខ ការកន្លងផុតទៅនៃទុក្ខ និងមគ្គមានអង្គ ៨ ដ៏ប្រសើរ ដែលជាគ្រឿងទៅកាន់ទីរំលត់ទុក្ខ។»

‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตมํ;

เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๒);

«សរណៈនេះឯងជាទីពឹងដ៏ក្សេម សរណៈនេះជាទីពឹងដ៏ឧត្តម បុគ្គលអាស្រ័យនូវសរណៈនេះហើយ តែងរួចផុតចាកទុក្ខទាំងពួង»។

อปิจ นิจฺจโต อนุปคมนาทิวเสนเปตสฺส อานิสํสผลํ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ –

ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបអានិសង្សផលនៃសរណគមន៍នោះ ដោយអំណាចនៃការមិនចូលទៅជិត (មិនប្រកាន់យក) នូវសង្ខារថាជារបស់ទៀងជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย, สุขโต อุปคจฺเฉยฺย, กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺย, มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ปิตรํ, อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ปทุฏฺฐจิตฺโต ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, สงฺฆํ ภินฺเทยฺย, อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๘-๑๓๐; อ. นิ. ๑.๒๗๒-๒๗๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុនេះមិនមែនជាឋានៈ មិនមែនជាឱកាសឡើយ គឺការដែលបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ (ព្រះសោតាបន្ន) នឹងចូលទៅកាន់សង្ខារណាមួយថាជារបស់ទៀង នឹងចូលទៅកាន់សង្ខារណាមួយថាជាសុខ នឹងចូលទៅកាន់ធម៌ណាមួយថាជាខ្លួន (អត្តា) នឹងសម្លាប់មាតា នឹងសម្លាប់បិតា នឹងសម្លាប់ព្រះអរហន្ត នឹងមានចិត្តប្រទូស្តញ៉ាំងលោហិតរបស់ព្រះតថាគតឲ្យឡើង នឹងបំបែកសង្ឃ នឹងចង្អុលបង្ហាញគ្រូដទៃ (ក្រៅពីព្រះពុទ្ធ) ថាជាសាស្តា ឋានៈបែបនេះមិនដែលមានឡើយ»។

โลกิยสฺส [Pg.20] ปน สรณคมนสฺส ภวสมฺปทาปิ โภคสมฺปทาปิ ผลเมว. วุตฺตญฺเหตํ –

ចំណែកឯផលនៃលោកិយសរណគមន៍វិញ សូម្បីតែភវសម្បត្តិ (សេចក្តីបរិបូណ៌ដោយភព) និងភោគសម្បត្តិ (សេចក្តីបរិបូណ៌ដោយភោគៈ) ក៏ជាផលពិតប្រាកដ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส,น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ,เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๓๗);

«ជនទាំងឡាយណាមួយ បានដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈហើយ ជនទាំងនោះនឹងមិនទៅកាន់អបាយភូមិឡើយ កាលបើលះបង់រាងកាយជារបស់មនុស្សនេះហើយ នឹងញ៉ាំងពួកទេវតាឲ្យពេញបរិបូណ៌»។

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុក (ពាក្យដទៃទៀត) យ៉ាងនេះទៀតថា៖

‘‘อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ – ‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข เทวานมินฺท เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน สุเขน ยเสน อาธิปเตยฺเยน ทิพฺเพหิ รูเปหิ สทฺเทหิ คนฺเธหิ รเสหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑).

«គ្រានោះឯង សក្កទេវរាជ ជាធំជាងពួកទេវតា ព្រមដោយទេវតាប្រាំបីម៉ឺន បានចូលទៅរកព្រះមហាមោគ្គល្លានដ៏មានអាយុ... លុះសក្កទេវរាជឈរក្នុងទីដ៏សមគួរហើយ ព្រះមហាមោគ្គល្លានដ៏មានអាយុ បានពោលពាក្យនេះទៅកាន់សក្កទេវរាជថា 'បពិត្រសក្កទេវរាជ ការដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈ ជាការល្អប្រពៃណាស់។ បពិត្រសក្កទេវរាជ ព្រោះតែហេតុនៃការដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈនេះឯង សត្វខ្លះក្នុងលោកនេះ លុះរំលាយកាយស្លាប់ទៅ តែងទៅកើតក្នុងសុគតិសួគ៌ទេវលោក។ ទេវតាទាំងនោះ តែងគ្របសង្កត់លើទេវតាដទៃទៀត ដោយហេតុ ១០ យ៉ាង គឺ អាយុទិព្វ វណ្ណៈទិព្វ សុខទិព្វ យសទិព្វ អធិបតេយ្យទិព្វ រូបទិព្វ សំឡេងទិព្វ ក្លិនទិព្វ រសទិព្វ និងផោដ្ឋព្វទិព្វ'»។

เอเสว นโย ธมฺเม สงฺเฆ จ. อปิจ เวลามสุตฺตาทิวเสนาปิ (อ. นิ. ๙.๒๐ อาทโย) สรณคมนสฺส ผลวิเสโส เวทิตพฺโพ. เอวํ สรณคมนผลํ เวทิตพฺพํ.

វិធីនេះ ក៏មានក្នុងព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបសេចក្តីប្លែកគ្នានៃផលនៃសរណគមន៍ សូម្បីតែដោយអំណាចនៃវេលាមសូត្រជាដើម។ គប្បីជ្រាបផលនៃសរណគមន៍ យ៉ាងនេះចុះ។

ตตฺถ โลกิยสรณคมนํ ตีสุ วตฺถูสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณาทีหิ สํกิลิสฺสติ, น มหาชุติกํ โหติ น มหาวิปฺผารํ. โลกุตฺตรสฺส นตฺถิ สํกิเลโส. โลกิยสฺส จ สรณคมนสฺส ทุวิโธ เภโท สาวชฺโช อนวชฺโช จ. ตตฺถ สาวชฺโช อญฺญสตฺถาราทีสุ อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีหิ โหติ, โส อนิฏฺฐผโล. อนวชฺโช กาลกิริยาย, โส อวิปากตฺตา อผโล. โลกุตฺตรสฺส ปน เนวตฺถิ เภโท. ภวนฺตเรปิ หิ อริยสาวโก อญฺญํ สตฺถารํ น อุทฺทิสตีติ เอวํ สรณคมนสฺส สํกิเลโส จ เภโท จ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងសរណគមន៍ទាំងពីរនោះ លោកិយសរណគមន៍ តែងសៅហ្មងក្នុងវត្ថុទាំងបី ដោយសេចក្ដីមិនដឹង សេចក្ដីសង្ស័យ និងមិច្ឆាញាណជាដើម មិនមានរស្មីរុងរឿងធំដំ មិនមានការផ្សាយទៅធំទូលាយឡើយ។ ចំណែកលោកុត្តរសរណគមន៍ មិនមានសេចក្ដីសៅហ្មងឡើយ។ មួយវិញទៀត ការដាច់ធ្លាយនៃលោកិយសរណគមន៍ មានពីរយ៉ាង គឺការដាច់ធ្លាយមានទោស ១ ការដាច់ធ្លាយមិនមានទោស ១។ ក្នុងសរណគមន៍ទាំងពីរនោះ ការដាច់ធ្លាយមានទោស តែងមានឡើងដោយការប្រគល់ខ្លួនជាដើម ចំពោះគ្រូដទៃជាដើម ការដាច់ធ្លាយនោះមានផលមិនជាទីប្រាថ្នា។ ការដាច់ធ្លាយមិនមានទោស តែងមានឡើងដោយការធ្វើមរណកាល ការដាច់ធ្លាយនោះមិនមានផល ព្រោះមិនឲ្យផលតទៅទៀត។ ចំណែកលោកុត្តរសរណគមន៍ មិនមានការដាច់ធ្លាយទាល់តែសោះ។ ព្រោះថា ទោះបីក្នុងភពដទៃ អរិយសាវ័កក៏មិនឧទ្ទិសចំពោះគ្រូដទៃឡើយ សេចក្ដីសៅហ្មង និងការដាច់ធ្លាយនៃសរណគមន៍ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

อุปาสกํ [Pg.21] มํ ภวํ โคตโม ธาเรตูติ มํ ภวํ โคตโม ‘‘อุปาสโก อย’’นฺติ เอวํ ธาเรตุ, ชานาตูติ อตฺโถ. อุปาสกวิธิโกสลฺลตฺถํ ปเนตฺถ โก อุปาสโก, กสฺมา อุปาสโกติ วุจฺจติ, กิมสฺส สีลํ, โก อาชีโว, กา วิปตฺติ, กา สมฺปตฺตีติ อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា «សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចងចាំទុកនូវខ្ញុំព្រះករុណាថាជាឧបាសក» សេចក្ដីថា សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទ្រង់ជ្រាប ទ្រង់ចាំទុកនូវខ្ញុំព្រះករុណាថា «បុគ្គលនេះជាឧបាសក» យ៉ាងនេះចុះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីភាពឈ្លាសវៃក្នុងវគ្គស្តីពីឧបាសក គប្បីជ្រាបនូវរឿងរាយប៉ាយនេះថា តើបុគ្គលដូចម្តេចហៅថាឧបាសក? ហេតុអ្វីបានជាហៅថាឧបាសក? អ្វីជាសីលរបស់ឧបាសកនោះ? អ្វីជាអាជីវៈ? អ្វីជាវិបត្តិ? អ្វីជាសម្បត្តិ?

ตตฺถ โก อุปาสโกติ โย โกจิ สรณคโต คหฏฺโฐ. วุตฺตญฺเหตํ –

ក្នុងសំនួរទាំងនោះ សំនួរថា «តើបុគ្គលដូចម្តេចហៅថាឧបាសក?» ឆ្លើយថា គ្រហស្ថណាមួយ ដែលបានដល់នូវសរណគមន៍។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘ยโต โข, มหานาม, อุปาสโก พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

«មហានាម កាលណាឧបាសក បានដល់នូវព្រះពុទ្ធជាសរណៈ បានដល់នូវព្រះធម៌ជាសរណៈ បានដល់នូវព្រះសង្ឃជាសរណៈ។ មហានាម ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះឯង ឈ្មោះថាជាឧបាសក»។

กสฺมา อุปาสโกติ. รตนตฺตยสฺส อุปาสนโต. โส หิ พุทฺธํ อุปาสตีติ อุปาสโก. ธมฺมํ, สงฺฆํ อุปาสตีติ อุปาสโกติ.

សំនួរថា «ហេតុអ្វីបានជាហៅថាឧបាសក?» ឆ្លើយថា ព្រោះចូលទៅអង្គុយជិត (ឬបម្រើ) នូវព្រះរតនត្រ័យ។ ពិតមែនណាស់ ឧបាសកនោះ តែងចូលទៅអង្គុយជិតព្រះពុទ្ធ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបាសក តែងចូលទៅអង្គុយជិតព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបាសក។

กิมสฺส สีลนฺติ. ปญฺจ เวรมณิโย. ยถาห –

សំនួរថា «អ្វីជាសីលរបស់ឧបាសកនោះ?» ឆ្លើយថា វេរមណី (ការវៀរចាក) ទាំង ៥ ប្រការ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ยโต โข, มหานาม, อุปาสโก ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา, กาเมสุมิจฺฉาจารา, มุสาวาทา, สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก สีลวา โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

«មហានាម កាលណាឧបាសក ជាអ្នកវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ វៀរចាកការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ វៀរចាកការប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមទាំងឡាយ វៀរចាកការនិយាយកុហក វៀរចាកការផឹកទឹកស្រវឹងគឺសុរានិងមេរ័យដែលជាហេតុនៃសេចក្ដីប្រមាទ។ មហានាម ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះឯង ឧបាសកឈ្មោះថាជាអ្នកមានសីល»។

โก อาชีโวติ. ปญฺจ มิจฺฉาวณิชฺชา ปหาย ธมฺเมน สเมน ชีวิกกปฺปนํ. วุตฺตญฺเหตํ –

សំនួរថា «អ្វីជាអាជីវៈរបស់ឧបាសកនោះ?» ឆ្លើយថា ការលះបង់នូវមិច្ឆាពាណិជ្ជៈ (ការជួញដូរខុសច្បាប់) ទាំង ៥ យ៉ាង ហើយចិញ្ចឹមជីវិតដោយធម៌ ដោយស្មើភាព។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘ปญฺจิมา, ภิกฺขเว, วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา. กตมา ปญฺจ. สตฺถวณิชฺชา, สตฺตวณิชฺชา, มํสวณิชฺชา, มชฺชวณิชฺชา, วิสวณิชฺชา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๗).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ការជួញដូរ ៥ យ៉ាងនេះ ឧបាសកមិនគប្បីធ្វើឡើយ។ ៥ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺការជួញដូរគ្រឿងសស្ត្រាវុធ ១ ការជួញដូរមនុស្ស ១ ការជួញដូរសាច់សត្វ ១ ការជួញដូរទឹកស្រវឹង ១ ការជួញដូរថ្នាំពិស ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ការជួញដូរទាំង ៥ យ៉ាងនេះឯង ដែលឧបាសកមិនគប្បីធ្វើឡើយ»។

กา วิปตฺตีติ. ยา ตสฺเสว สีลสฺส จ อาชีวสฺส จ วิปตฺติ, อยมสฺส วิปตฺติ. อปิจ ยาย เอส จณฺฑาโล เจว โหติ มลญฺจ ปติกุฏฺโฐ จ, สาปิ ตสฺส วิปตฺตีติ เวทิตพฺพา. เต จ อตฺถโต อสฺสทฺธิยาทโย ปญฺจ ธมฺมา โหนฺติ. ยถาห –

សំនួរថា «អ្វីជាវិបត្តិរបស់ឧបាសកនោះ?» ឆ្លើយថា វិបត្តិណាមួយនៃសីល និងអាជីវៈនោះឯង នេះជាវិបត្តិរបស់ឧបាសកនោះ។ មួយវិញទៀត ធម៌ណាដែលធ្វើឲ្យឧបាសកនោះ ក្លាយជាឧបាសកចណ្ឌាលផង ជាឧបាសកសៅហ្មងផង ជាឧបាសកយង់ឃ្នងផង ធម៌នោះក៏គប្បីជ្រាបថាជាវិបត្តិរបស់ឧបាសកនោះដែរ។ ធម៌ទាំងនោះ ដោយអត្ថ គឺធម៌ ៥ ប្រការ មានការមិនមានសទ្ធាជាដើម។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ปญฺจหิ[Pg.22], ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกจณฺฑาโล จ โหติ อุปาสกมลญฺจ อุปาสกปติกุฏฺโฐ จ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ โหติ, ทุสฺสีโล โหติ, โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, มงฺคลํ ปจฺเจติ โน กมฺมํ, อิโต จ พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสติ, ตตฺถ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឧបាសកដែលប្រកបដោយធម៌ ៥ ប្រការ តែងទៅជាឧបាសកចណ្ឌាលផង ជាឧបាសកសៅហ្មងផង ជាឧបាសកយង់ឃ្នងផង។ ធម៌ ៥ ប្រការ តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺឧបាសកជាអ្នកមិនមានសទ្ធា ១ ជាអ្នកទ្រុស្តសីល ១ ជាអ្នកជឿមង្គលភ្ញាក់ផ្អើល ១ ជឿកម្ម មិនជឿមង្គល ១ ស្វែងរកទក្ខិណេយ្យបុគ្គលខាងក្រៅសាសនានេះ ១ ធ្វើបុណ្យមុនគេក្នុងសាសនាខាងក្រៅនោះ ១»។

กา สมฺปตฺตีติ. ยา จสฺส สีลสมฺปทา จ อาชีวสมฺปทา จ, สา สมฺปตฺติ. เย จสฺส รตนภาวาทิกรา สทฺธาทโย ปญฺจ ธมฺมา. ยถาห –

សំនួរថា «អ្វីជាសម្បត្តិរបស់ឧបាសកនោះ?» ឆ្លើយថា សីលសម្បទា និងអាជីវសម្បទារបស់ឧបាសកនោះឯង ឈ្មោះថាសម្បត្តិ។ មួយវិញទៀត ធម៌ ៥ ប្រការ មានសទ្ធាជាដើម ដែលធ្វើឲ្យឧបាសកនោះមានសភាពដូចជាកែវមណីជាដើម។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกรตนญฺจ โหติ อุปาสกปทุมญฺจ อุปาสกปุณฺฑรีกญฺจ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ โหติ, สีลวา โหติ, น โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, กมฺมํ ปจฺเจติ โน มงฺคลํ, น อิโต พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ คเวสติ, อิธ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឧបាសកដែលប្រកបដោយធម៌ ៥ ប្រការ តែងទៅជាឧបាសករតនៈ (ឧបាសកដូចជាកែវ) ផង ជាឧបាសកបទុមៈ (ឧបាសកដូចជាផ្កាឈូកក្រហម) ផង ជាឧបាសកបុណ្ឌរិកៈ (ឧបាសកដូចជាផ្កាឈូកស) ផង។ ធម៌ ៥ ប្រការ តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺឧបាសកជាអ្នកមានសទ្ធា ១ ជាអ្នកមានសីល ១ មិនជាអ្នកជឿមង្គលភ្ញាក់ផ្អើល ១ ជឿកម្ម មិនជឿមង្គល ១ មិនស្វែងរកទក្ខិណេយ្យបុគ្គលខាងក្រៅសាសនានេះ ១ ធ្វើបុណ្យមុនគេក្នុងសាសនានេះ ១»។

อชฺชตคฺเคติ เอตฺถ อยํ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ‘‘อชฺชตคฺเค สมฺม, โทวาริก, อาวรามิ ทฺวารํ นิคณฺฐานํ นิคณฺฐีน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๐) หิ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. ‘‘เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย (กถา. ๔๔๑). อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺค’’นฺติอาทีสุ โกฏิยํ. ‘‘อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา (สํ. นิ. ๕.๓๗๔), อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุ’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๑๘) โกฏฺฐาเส. ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๔) เสฏฺเฐ. อิธ ปนายํ อาทิมฺหิ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทึ กตฺวาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อชฺชตนฺติ อชฺชภาวํ. อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ทกาโร ปทสนฺธิกโร, อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ อตฺโถ.

ក្នុងពាក្យថា «អជ្ជតគ្គេ» នេះ សព្ទថា «អគ្គ» នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា ខាងដើម (អាទិ) ១ ចុង/កំពូល (កោដិ) ១ ចំណែក (កោដ្ឋាសៈ) ១ ប្រសើរ (សេដ្ឋៈ) ១។ ពិតមែនណាស់ សព្ទនេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា ខាងដើម ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «អជ្ជតគ្គេ សម្ម ទោវារិក អាវរាមិ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីនំ» (នែភឿនឆ្មាំទ្វារ ចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះទៅ យើងបិទទ្វារចំពោះពួកនិគន្ថ៍ប្រុសស្រី)។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា ចុង/កំពូល ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «តេនេវ អង្គុលគ្គេន តំ អង្គុលគ្គំ បរាមសេយ្យ» (គប្បីពាល់ត្រូវនូវចុងម្រាមដៃនោះ ដោយចុងម្រាមដៃនោះឯង) «ឧច្ឆគ្គំ» (ចុងអំពៅ) «វេឡុគ្គំ» (ចុងឫស្សី)។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា ចំណែក ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «អម្ពិលគ្គំ វា មធុរគ្គំ វា តិត្តកគ្គំ វា» (ចំណែកជូរ ឬចំណែកផ្អែម ឬចំណែកល្វីង) «អនុជានាមិ ភិក្ខវេ វិហារគ្គេន វា បរិវេណគ្គេន វា ភាជេតុំ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតឲ្យចែករំលែកតាមចំណែកវិហារ ឬតាមចំណែកបរិវេណ)។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា ប្រសើរ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «យាវតា ភិក្ខវេ សត្តា អបទា វា...បេ... តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សត្វទាំងឡាយគ្មានជើងក្តី...បេ... ព្រះតថាគត ឈ្មោះថាជាបុគ្គលប្រសើរជាងសត្វទាំងនោះ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សព្ទនេះ គប្បីឃើញក្នុងអត្ថថា ខាងដើម។ ហេតុនោះ ពាក្យថា «អជ្ជតគ្គេ» គប្បីជ្រាបអត្ថក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះថា «ធ្វើថ្ងៃនេះឲ្យជាខាងដើម» (ចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះទៅ)។ ពាក្យថា «អជ្ជតំ» សំដៅលើ ភាពជាថ្ងៃនេះ។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា «អជ្ជទគ្គេ» ក៏មាន តួអក្សរ «ទ» ជាតួធ្វើបទសន្ធិ មានអត្ថថា «ធ្វើថ្ងៃនេះឲ្យជាខាងដើម» ដូចគ្នា។

ปาณุเปตนฺติ ปาเณหิ อุเปตํ, ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ, อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ อุปาสกํ กปฺปิยการกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ ชานาตุ. อหญฺหิ สเจปิ เม ติขิเณน อสินา สีสํ ฉินฺเทยฺย, เนว พุทฺธํ ‘‘น พุทฺโธ’’ติ วา ธมฺมํ ‘‘น [Pg.23] ธมฺโม’’ติ วา สงฺฆํ ‘‘น สงฺโฆ’’ติ วา วเทยฺยนฺติ เอวํ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน สรณํ คนฺตฺวา จตูหิ จ ปจฺจเยหิ ปวาเรตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามีติ.

ពាក្យថា «ប៉ាណុបេតំ» សេចក្ដីថា ដល់នូវសរណគមន៍ស្មើដោយជីវិត គឺដរាបណាជីវិតរបស់ខ្ញុំព្រះករុណានៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ ខ្ញុំព្រះករុណាក៏ដល់នូវសរណគមន៍ មិនមានគ្រូដទៃឡើយ សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ចងចាំទុកនូវខ្ញុំព្រះករុណាថា ជាឧបាសកអ្នកដល់នូវសរណៈ ដោយសរណគមន៍ទាំងបី ជាអ្នកធ្វើការងារដ៏គួរ (កប្បិយការកៈ) ចុះ។ ពិតមែនណាស់ ទោះបីជាគេយកដាវដ៏មុតមកកាត់ក្បាលរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាក៏ដោយ ក៏ខ្ញុំព្រះករុណាមិននិយាយចំពោះព្រះពុទ្ធថា «មិនមែនជាព្រះពុទ្ធ» ឡើយ មិននិយាយចំពោះព្រះធម៌ថា «មិនមែនជាព្រះធម៌» ឡើយ មិននិយាយចំពោះព្រះសង្ឃថា «មិនមែនជាព្រះសង្ឃ» ឡើយ។ ឧបាសកនោះ លុះដល់នូវសរណគមន៍ដោយការប្រគល់ខ្លួនយ៉ាងនេះហើយ ក៏បានបវារណាដោយបច្ច័យទាំងបួន រួចក្រោកពីអាសនៈ ថ្វាយបង្គំព្រះមានព្រះភាគ ធ្វើប្រទក្សិណបីជុំ ហើយក៏ចៀសចេញទៅ។

๑๗. สตฺตเม ชาณุสฺโสณีติ ชาณุสฺโสณิฐานนฺตรํ กิร นาเมกํ ฐานนฺตรํ, ตํ เยน กุเลน ลทฺธํ, ตํ ชาณุสฺโสณิกุลนฺติ วุจฺจติ. อยํ ตสฺมึ กุเล ชาตตฺตา รญฺโญ สนฺติเก จ ลทฺธชาณุสฺโสณิสกฺการตฺตา ชาณุสฺโสณีติ วุจฺจติ. เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สมโณ กิร โคตโม ปณฺฑิโต พฺยตฺโต พหุสฺสุโต’’ติ สุตฺวา ‘‘สเจ โส ลิงฺควิภตฺติการกาทิเภทํ ชานิสฺสติ, อมฺเหหิ ญาตเมว ชานิสฺสติ, อญฺญาตํ กึ ชานิสฺสติ. ญาตเมว กเถสฺสติ, อญฺญาตํ กึ กเถสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา มานทฺธชํ ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา มหาปริวาเรหิ ปริวุโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จาติ สตฺถา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ อิธ อาคจฺฉนฺโต น ชานิตุกาโม อตฺถคเวสี หุตฺวา อาคโต, มานํ ปน ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา อาคโต. กึ นุ ขฺวสฺส ยถา ปญฺหสฺส อตฺถํ ชานาติ, เอวํ กถิเต วฑฺฒิ ภวิสฺสติ, อุทาหุ ยถา น ชานาตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ยถา น ชานาติ, เอวํ กถิเต วฑฺฒิ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จา’’ติ อาห.

១៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា «ជាណុស្សោណិ» ឮថា ជាឈ្មោះនៃឋានន្តរសក្តិមួយ ឋានន្តរសក្តិនោះ ត្រកូលណាបានទទួល ត្រកូលនោះក៏ហៅថា ត្រកូលជាណុស្សោណិ។ ព្រាហ្មណ៍នេះ ឈ្មោះថា ជាណុស្សោណិ ព្រោះកើតក្នុងត្រកូលនោះផង ព្រោះបានទទួលសក្ការៈជាណុស្សោណិពីសំណាក់ព្រះរាជាផង។ ពាក្យថា «តេនុបសង្កមិ» (បានចូលទៅជិតទីនោះ) សេចក្ដីថា ព្រាហ្មណ៍នោះបានឮថា «ឮថា ព្រះសមណគោតម ជាអ្នកប្រាជ្ញ ឈ្លាសវៃ មានសុតៈច្រើន» ក៏គិតថា «ប្រសិនបើព្រះសមណគោតមនោះ ដឹងនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃលិង្គ វិភត្តិ និងការកៈជាដើម ក៏គង់ដឹងតែសេចក្ដីដែលពួកយើងដឹងហើយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកសេចក្ដីដែលពួកយើងមិនទាន់ដឹង តើទ្រង់នឹងដឹងដូចម្តេចបាន ទ្រង់គង់តែសម្តែងនូវសេចក្ដីដែលពួកយើងដឹងហើយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកសេចក្ដីដែលពួកយើងមិនទាន់ដឹង តើទ្រង់នឹងសម្តែងដូចម្តេចបាន» យ៉ាងនេះហើយ ក៏លើកទង់គឺមានះ ងើបស្នែងគឺមានះឡើង ហែហមដោយបរិវារជាច្រើន ចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ គង់ក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា «កតត្តា ច ព្រាហ្មណ អកតត្តា ច» (ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ព្រោះតែការធ្វើផង ព្រោះតែការមិនធ្វើផង) សេចក្ដីថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ព្រាហ្មណ៍នេះ កាលមកក្នុងទីនេះ មិនមែនជាអ្នកចង់ដឹង ស្វែងរកប្រយោជន៍ហើយមកនោះទេ គឺលើកមានះ ងើបស្នែងឡើងហើយទើបមក។ តើកាលបើអាត្មាអញសម្តែងយ៉ាងណា ទើបគេយល់អត្ថនៃបញ្ហា តើសម្តែងយ៉ាងនេះ នឹងមានសេចក្ដីចម្រើនដល់គេ ឬក៏សម្តែងយ៉ាងណា ទើបគេមិនយល់?» ទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់ជ្រាបថា «កាលបើអាត្មាអញសម្តែងយ៉ាងណា ទើបគេមិនយល់ សម្តែងយ៉ាងនោះឯង ទើបនឹងមានសេចក្ដីចម្រើនដល់គេ» ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «កតត្តា ច ព្រាហ្មណ អកតត្តា ច»។

พฺราหฺมโณ ตํ สุตฺวา ‘‘สมโณ โคตโม กตตฺตาปิ อกตตฺตาปิ นิรเย นิพฺพตฺตึ วทติ, อิทํ อุภยการเณนาปิ เอกฏฺฐาเน นิพฺพตฺติยา กถิตตฺตา ทุชฺชานํ มหนฺธการํ, นตฺถิ มยฺหํ เอตฺถ ปติฏฺฐา. สเจ ปนาหํ เอตฺตเกเนว ตุณฺหี ภเวยฺยํ, พฺราหฺมณานํ มชฺเฌ กถนกาเลปิ มํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘ตฺวํ สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ มานํ ปคฺคยฺห สิงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา คโตสิ, เอกวจเนเนว ตุณฺหี หุตฺวา กิญฺจิ วตฺตุํ นาสกฺขิ, อิมสฺมึ ฐาเน กสฺมา กเถสี’ติ. ตสฺมา ปราชิโตปิ อปราชิตสทิโส หุตฺวา ปุน สคฺคคมนปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา โก นุ โข, โภ โคตมาติ อิมํ ทุติยปญฺหํ อารภิ.

ព្រាហ្មណ៍បានស្តាប់ពាក្យនោះហើយ ក៏គិតថា «ព្រះសមណគោតម សម្តែងនូវការកើតក្នុងនរក ព្រោះតែការធ្វើផង ព្រោះតែការមិនធ្វើផង សេចក្ដីនេះ ព្រោះទ្រង់សម្តែងនូវការកើតក្នុងទីតែមួយ ដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាង នាំឲ្យយល់បានដោយក្រ ដូចជាងងឹតសូន្យសុង អាត្មាអញមិនមានទីពឹងផ្អែកក្នុងទីនេះឡើយ។ ប្រសិនបើអាត្មាអញនៅស្ងៀមត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ កាលបើនិយាយគ្នាក្នុងកណ្តាលពួកព្រាហ្មណ៍ គេគង់នឹងនិយាយដាក់អាត្មាអញយ៉ាងនេះថា "អ្នកឯងលើកមានះ ងើបស្នែង ដើរទៅរកព្រះសមណគោតម ប៉ុន្តែគ្រាន់តែឮពាក្យមួយម៉ាត់ ក៏នៅស្ងៀមធ្មឹង មិនអាចនិយាយអ្វីបានសូម្បីតែបន្តិច ចុះហេតុអ្វីបានជាមកនិយាយក្នុងទីនេះ?" ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាអាត្មាអញចាញ់ ក៏ត្រូវធ្វើខ្លួនឲ្យដូចជាអ្នកមិនចាញ់ ហើយសួរនូវបញ្ហាអំពីការទៅកាន់ឋានសួគ៌ម្តងទៀត» គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបចាប់ផ្តើមសួរនូវបញ្ហាទីពីរថា «កោ នុ ខោ ភោ គោតម» (នែព្រះគោតមដ៏ចម្រើន តើបុគ្គលដូចម្តេច...)។

เอวมฺปิ [Pg.24] ตสฺส อโหสิ – ‘‘อุปริปญฺเหน เหฏฺฐาปญฺหํ ชานิสฺสามิ, เหฏฺฐาปญฺเหน อุปริปญฺห’’นฺติ. ตสฺมาปิ อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. สตฺถา ปุริมนเยเนว จินฺเตตฺวา ยถา น ชานาติ, เอวเมว กเถนฺโต ปุนปิ ‘‘กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จา’’ติ อาห. พฺราหฺมโณ ตสฺมิมฺปิ ปติฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อลํ, โภ, น อีทิสสฺส ปุริสสฺส สนฺติกํ อาคเตน อชานิตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏติ, สกวาทํ ปหาย สมณํ โคตมํ อนุวตฺติตฺวา มยฺหํ อตฺถํ คเวสิสฺสามิ, ปรโลกมคฺคํ โสเธสฺสามี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา สตฺถารํ อายาจนฺโต น โข อหนฺติอาทิมาห. อถสฺส นิหตมานตํ ญตฺวา สตฺถา อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต เตน หิ, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ เตน หีติ การณนิทฺเทโส. ยสฺมา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส อตฺถํ อชานนฺโต วิตฺถารเทสนํ ยาจสิ, ตสฺมาติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ព្រាហ្មណ៍នោះមានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះទៀតថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវបញ្ហាខាងក្រោម ដោយបញ្ហាខាងលើ នឹងដឹងនូវបញ្ហាខាងលើ ដោយបញ្ហាខាងក្រោម»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបសួរនូវបញ្ហានេះទៀត។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះតាមន័យមុននោះឯង កាលទ្រង់សម្តែងយ៉ាងណាឲ្យព្រាហ្មណ៍នោះមិនយល់ ទើបត្រាស់ម្តងទៀតថា «កតត្តា ច ព្រាហ្មណ អកតត្តា ច»។ ព្រាហ្មណ៍មិនអាចតម្កល់ចិត្តក្នុងសេចក្ដីនោះបាន ក៏គិតថា «ល្មមហើយ គ្នាយើង! បុគ្គលដែលមកកាន់សំណាក់របស់បុរសមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនគួរនឹងត្រឡប់ទៅវិញទាំងមិនដឹងនោះឡើយ អាត្មាអញគួរតែលះបង់វាទៈរបស់ខ្លួន ហើយប្រព្រឹត្តតាមព្រះសមណគោតម ស្វែងរកប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន និងជម្រះផ្លូវទៅកាន់បរលោកវិញ» ព្រាហ្មណ៍ធ្វើការសម្រេចចិត្តយ៉ាងនេះហើយ កាលចង់អារាធនាព្រះសាស្តា ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «ន ខោ អហំ» (ខ្ញុំព្រះករុណាមិនមែន...) ជាដើម។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបថា ព្រាហ្មណ៍នោះមានមានះលះបង់ហើយ កាលទ្រង់ចង់សម្តែងធម៌ឲ្យរឹតតែខ្ពស់ឡើង ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «តេន ហិ ព្រាហ្មណ» (បើដូច្នោះ ម្នាលព្រាហ្មណ៍...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «តេន ហិ» ជាពាក្យសម្តែងហេតុ។ មានសេចក្ដីថា «ព្រោះហេតុតែអ្នកមិនដឹងអត្ថនៃធម៌ដែលតថាគតសម្តែងដោយសង្ខេប ហើយអារាធនាសុំឲ្យសម្តែងដោយពិស្តារ ព្រោះហេតុនោះ...»។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๑๘. อฏฺฐเม อายสฺมาติ ปิยวจนเมตํ. อานนฺโทติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. เอกํเสนาติ เอกนฺเตน. อนุวิจฺจาติ อนุปวิสิตฺวา. วิญฺญูติ ปณฺฑิตา. ครหนฺตีติ นินฺทนฺติ, อวณฺณํ ภาสนฺติ. เสสเมตฺถ นวเม จ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว.

១៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា «អាយស្មា» នេះ ជាពាក្យពោលដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់។ ពាក្យថា «អានន្ទោ» ជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ពាក្យថា «ឯកំសេន» សេចក្ដីថា ដោយចំណែកមួយ (ពិតប្រាកដ)。 ពាក្យថា «អនុវិច្ច» សេចក្ដីថា ចូលទៅជិត (ឬត្រិះរិះពិចារណា)។ ពាក្យថា «វិញ្ញូ» សេចក្ដីថា ពួកអ្នកប្រាជ្ញ។ ពាក្យថា «គរហន្តិ» សេចក្ដីថា តែងនិន្ទា តែងពោលទោស។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ និងក្នុងសូត្រទី ៩ ទាំងអស់ មានន័យងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๒๐. ทสเม ทุนฺนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตปาฬิปทเมว หิ อตฺถสฺส พฺยญฺชนตฺตา พฺยญฺชนนฺติ วุจฺจติ. อุภยเมตํ ปาฬิยาว นามํ. อตฺโถ จ ทุนฺนีโตติ ปริวตฺเตตฺวา อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตา อฏฺฐกถา. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหตีติ ปริวตฺเตตฺวา อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตาย ปาฬิยา อฏฺฐกถา นาม ทุนฺนยา ทุนฺนีหารา ทุกฺกถา นาม โหติ. เอกาทสเม วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា «ទុន្និក្ខិត្តញ្ច បទព្យញ្ជនំ» (បទនិងព្យញ្ជនៈដែលតម្កល់ទុកមិនល្អ) សេចក្ដីថា ព្រះបាលីដែលកាន់យកខុសលំដាប់លំដោយ។ ពិតមែនណាស់ បទនោះឯង ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ ព្រោះជាតួសម្តែងនូវអត្ថ។ ឈ្មោះទាំងពីរនេះ (បទ និងព្យញ្ជនៈ) ជាឈ្មោះរបស់ព្រះបាលីនោះឯង។ ពាក្យថា «អត្ថោ ច ទុន្និតោ» (និងអត្ថដែលគេនាំទៅមិនល្អ) សេចក្ដីថា អដ្ឋកថាដែលកាន់យកត្រឡប់ចុងត្រឡប់ដើម ខុសលំដាប់លំដោយ។ ពាក្យថា «ទុន្និក្ខិត្តស្ស ភិក្ខវេ បទព្យញ្ជនស្ស អត្ថោបិ ទុន្នយោ ហោតិ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើបទនិងព្យញ្ជនៈតម្កល់ទុកមិនល្អហើយ សូម្បីតែអត្ថក៏យល់បានដោយក្រ) សេចក្ដីថា អដ្ឋកថានៃព្រះបាលីដែលកាន់យកត្រឡប់ចុងត្រឡប់ដើម ខុសលំដាប់លំដោយនោះ ឈ្មោះថា យល់បានដោយក្រ នាំចេញបានដោយក្រ ពោលទុកមិនល្អឡើយ។ ក្នុងសូត្រទី ១១ គប្បីជ្រាបអត្ថដោយន័យផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលមកហើយនោះចុះ។

อธิกรณวคฺโค ทุติโย.

អធិករណវគ្គ ទី ២ ចប់។

๓. พาลวคฺควณฺณนา

៣. ពណ៌នាអំពីពាលវគ្គ (ចប់)។

๒๒. ตติยสฺส ปฐเม อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสตีติ ‘‘อปรชฺฌิตฺวา อปรทฺธํ มยา’’ติ อตฺตโน อปราธํ น ปสฺสติ, อปรทฺธํ มยาติ วตฺวา ทณฺฑกมฺมํ [Pg.25] อาหริตฺวา น ขมาเปตีติ อตฺโถ. อจฺจยํ เทเสนฺตสฺสาติ เอวํ วตฺวา ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ขมาเปนฺตสฺส. ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาตีติ ‘‘ปุน เอวํ น กริสฺสามิ, ขมถ เม’’ติ วุจฺจมาโน อจฺจยํ อิมํ ยถาธมฺมํ ยถาสภาวํ น ปฏิคฺคณฺหาติ. ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ปุน เอวรูปํ มา อกาสิ, ขมามิ ตุยฺห’’นฺติ น วทติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยเนว เวทิตพฺโพ.

២២. ក្នុងបឋមសូត្រ នៃវគ្គទី៣ បទថា accayaṃ accayato na passati សេចក្តីថា មិនឃើញកំហុសរបស់ខ្លួនថា «យើងបានធ្វើខុសហើយ ព្រោះបានប្រព្រឹត្តខុស» គឺមិនពោលថា «ខ្ញុំបានប្រព្រឹត្តខុសហើយ» ហើយមិននាំមកនូវទណ្ឌកម្មដើម្បីសុំខមាទោស នេះជាអត្ថ។ បទថា accayaṃ desentassa សេចក្តីថា ដល់ភិក្ខុដែលពោលយ៉ាងនេះ ហើយនាំមកនូវទណ្ឌកម្មដើម្បីសុំខមាទោស។ បទថា yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhāti សេចក្តីថា កាលបើភិក្ខុនោះពោលថា «ខ្ញុំព្រះករុណានឹងមិនធ្វើសេចក្តីខុសឆ្គងយ៉ាងនេះទៀតទេ សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយអត់ទោសឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាផង» ក៏មិនទទួលយកនូវទោសកំហុសនេះតាមធម៌ តាមសភាវៈពិត គឺមិនពោលថា «ចាប់ពីពេលនេះទៅ ចូរអ្នកកុំធ្វើអំពើមានសភាពយ៉ាងនេះទៀតឡើយ ខ្ញុំអត់ទោសឲ្យអ្នកហើយ»។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ (ភាគស) គប្បីជ្រាបដោយណយផ្ទុយគ្នាពីដែលបានពោលហើយនោះឯង។

๒๓. ทุติเย อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิภวิตฺวา อาจิกฺขนฺติ, อภูเตน วทนฺติ. โทสนฺตโรติ อนฺตเร ปติตโทโส. เอวรูโป หิ ‘‘นตฺถิ สมณสฺส โคตมสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม’’ติอาทีนิ วทนฺโต สุนกฺขตฺโต วิย ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขติ. สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตนาติ โย หิ ญาณวิรหิตาย สทฺธาย อติสทฺโธ โหติ มุทฺธปฺปสนฺโน, โสปิ ‘‘พุทฺโธ นาม สพฺพโลกุตฺตโร, สพฺเพ ตสฺส เกสาทโย พาตฺตึส โกฏฺฐาสา โลกุตฺตราเยวา’’ติอาทินา นเยน ทุคฺคหิตํ คณฺหิตฺวา ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขติ. ตติยํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

២៣. ក្នុងទុតិយសូត្រ បទថា abbhācikkhanti សេចក្តីថា និយាយសង្កត់សង្កិន ពោលពាក្យមិនពិត។ បទថា dosantaro សេចក្តីថា មានទោសៈធ្លាក់ចុះក្នុងខាងក្នុង។ ព្រោះថា បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ កាលពោលពាក្យជាដើមថា «ធម៌ដ៏ក្រៃលែងជាងមនុស្សធម្មតា របស់ព្រះសមណគោតម មិនមានឡើយ» ឈ្មោះថាពោលបង្កាច់បង្ខូចព្រះតថាគត ដូចជាសុនក្ខត្តលិច្ឆវីដូច្នោះឯង។ បទថា saddho vā duggahitena សេចក្តីថា ព្រោះថា បុគ្គលណាមានសទ្ធាដ៏ខ្លាំងក្លា ប្រាសចាកប្រាជ្ញា ជាអ្នកជ្រះថ្លាដោយល្ងង់ខ្លៅ បុគ្គលនោះ សូម្បីកាន់យកសេចក្តីយល់ខុស ដោយណយជាដើមថា «ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ឈ្មោះថាជាលោកុត្តរៈទាំងស្រុង សូម្បីតែចំណែកទាំង ៣២ មានសក់ជាដើមរបស់ព្រះអង្គ ក៏សុទ្ធតែជាលោកុត្តរៈទាំងអស់» យ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាពោលបង្កាច់បង្ខូចព្រះតថាគតដែរ។ តតិយសូត្រ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๒๕. จตุตฺเถ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตนฺติ ยสฺส อตฺโถ เนตพฺโพ, ตํ เนตพฺพตฺถํ สุตฺตนฺตํ. นีตตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปตีติ กถิตตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโตติ วทติ. ตตฺถ ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา, ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา, จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา’’ติ เอวรูโป สุตฺตนฺโต เนยฺยตฺโถ นาม. เอตฺถ หิ กิญฺจาปิ สมฺมาสมฺพุทฺเธน ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว’’ติอาทิ วุตฺตํ, ปรมตฺถโต ปน ปุคฺคโล นาม นตฺถีติ เอวมสฺส อตฺโถ เนตพฺโพว โหติ. อยํ ปน อตฺตโน พาลตาย นีตตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ. ปรมตฺถโต หิ ปุคฺคเล อสติ น ตถาคโต ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว’’ติอาทีนิ วเทยฺย. ยสฺมา ปน เตน วุตฺตํ, ตสฺมา ปรมตฺถโต อตฺถิ ปุคฺคโลติ คณฺหนฺโต ตํ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตํ นีตตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ. นีตตฺถนฺติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ เอวํ กถิตตฺถํ. เอตฺถ หิ อนิจฺจเมว ทุกฺขเมว อนตฺตาเยวาติ อตฺโถ. อยํ ปน อตฺตโน พาลตาย ‘‘เนยฺยตฺโถ อยํ สุตฺตนฺโต, อตฺถมสฺส อาหริสฺสามี’’ติ ‘‘นิจฺจํ นาม อตฺถิ, สุขํ นาม อตฺถิ, อตฺตา นาม อตฺถี’’ติ คณฺหนฺโต นีตตฺถํ สุตฺตนฺตํ เนยฺยตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ นาม. ปญฺจมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

២៥. ក្នុងចតុត្ថសូត្រ បទថា neyyatthaṃ suttantaṃ សេចក្តីថា សូត្រណាដែលត្រូវនាំអត្ថមកពន្យល់ សូត្រនោះឈ្មោះថាមានអត្ថត្រូវនាំមកពន្យល់។ បទថា nītattho suttantoti dīpeti សេចក្តីថា ពោលថា «សូត្រនេះមានអត្ថដែលព្រះអង្គសំដែងច្បាស់លាស់ហើយ»។ ក្នុងសូត្រទាំងពីរនោះ សូត្រមានសភាពយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលម្នាក់... ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលពីររូបទាំងឡាយនេះ... បុគ្គលបីរូប... បុគ្គលបួនរូប...» ឈ្មោះថា នេយ្យត្ថសូត្រ។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនេះ ទោះបីព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ទុកជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលម្នាក់» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយបរមត្ថ ឈ្មោះថាបុគ្គលពិតប្រាកដនោះមិនមានឡើយ គប្បីនាំអត្ថមកពន្យល់យ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកបុគ្គលនេះ ព្រោះតែភាពល្ងង់ខ្លៅរបស់ខ្លួន ទើបបង្ហាញថា «សូត្រនេះជា នីតត្ថសូត្រ»។ ព្រោះថា បើបុគ្គលមិនមានដោយបរមត្ថទេ ព្រះតថាគតក៏មិនគប្បីត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលម្នាក់» នោះឡើយ។ ប៉ុន្តែព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះកាលកាន់យកថា «បុគ្គលមានពិតប្រាកដដោយបរមត្ថ» ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវនេយ្យត្ថសូត្រនោះ ថាជា នីតត្ថសូត្រ វិញ។ បទថា nītatthaṃ សេចក្តីថា សូត្រដែលមានអត្ថទ្រង់សំដែងច្បាស់លាស់ហើយ យ៉ាងនេះថា «មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា»។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនេះ មានអត្ថថា «មិនទៀងពិតប្រាកដ ជាទុក្ខពិតប្រាកដ ជាអនត្តាពិតប្រាកដ» ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកបុគ្គលនេះ ព្រោះតែភាពល្ងង់ខ្លៅរបស់ខ្លួន ពោលថា «សូត្រនេះជា នេយ្យត្ថសូត្រ ខ្ញុំនឹងនាំអត្ថរបស់សូត្រនេះមកពន្យល់» ហើយកាន់យកសេចក្តីថា «របស់ដែលទៀងមានពិត សុខមានពិត ខ្លួនប្រាណ (អត្តា) មានពិត» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវនីតត្ថសូត្រ ថាជា នេយ្យត្ថសូត្រ វិញ។ បញ្ចមសូត្រ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๒๗. ฉฏฺเฐ [Pg.26] ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺสาติ ปาปกมฺมสฺส. ปาปํ หิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา กโรนฺติ. โน เจปิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา กโรนฺติ, ปาปกมฺมํ ปฏิจฺฉนฺนเมวาติ วุจฺจติ. นิรโยติ สโหกาสกา ขนฺธา. ติรจฺฉานโยนิยํ ขนฺธาว ลพฺภนฺติ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

២៧. ក្នុងឆដ្ឋសូត្រ បទថា paṭicchannakammantassa សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកមានការងារជាបាប។ ព្រោះថា ជនទាំងឡាយតែងលាក់បាំងបាបហើយធ្វើ។ ទោះបីជាពួកគេមិនលាក់បាំងហើយធ្វើក៏ដោយ ក៏បាបកម្មនោះ តែងហៅថា «បិទបាំង» នោះឯង។ បទថា nirayo សេចក្តីថា ខន្ធទាំងឡាយព្រមទាំងឱកាស។ ក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន តែងបានតែខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ សត្តមសូត្រ និងអដ្ឋមសូត្រ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๓๐. นวเม ปฏิคฺคาหาติ ปฏิคฺคาหกา, ทุสฺสีลํ ปุคฺคลํ ทฺเว ฐานานิ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ อตฺโถ.

៣០. ក្នុងនវមសូត្រ បទថា paṭiggāhā សេចក្តីថា ពួកអ្នកទទួលយក សេចក្តីថា តែងទទួលយកនូវបុគ្គលទ្រុស្តសីល ក្នុងឋានៈទាំងពីរយ៉ាង។

๓๑. ทสเม อตฺถวเสติ การณานิ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อภิธมฺเม นิปฺปริยาเยน ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา, สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) วุตฺตํ, ตถาปิ ยํ ตํ ‘‘ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อารญฺญกงฺคนิปฺผาทกํ เสนาสนํ วุตฺตํ, ตเทว อธิปฺเปตนฺติ เวทิตพฺพํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสียติ น วปียติ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ, ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ โลกิยโลกุตฺตรํ ผาสุวิหารํ. ปจฺฉิมญฺจ ชนตํ อนุกมฺปมาโนติ ปจฺฉิเม มม สาวเก อนุกมฺปนฺโต.

៣១. ក្នុងទសមសូត្រ បទថា atthavase សេចក្តីថា ហេតុទាំងឡាយ។ បទថា araññavanapatthāni សេចក្តីថា ព្រៃទាំងឡាយផង ព្រៃស្បាតទាំងឡាយផង។ ក្នុងបទនោះ ទោះបីក្នុងអភិធម្មលោកសំដែងដោយវគ្គមិនមានបរិយាយថា «កាលបើចេញទៅខាងក្រៅសសរគោល (ឥន្ទខីល) ហើយ ទីកន្លែងទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថាព្រៃ» យ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ សេនាសនៈណាដែលលោកពោលថា «យ៉ាងហោចណាស់មានចម្ងាយ ៥០០ ធ្នូ» ដែលជាសេនាសនៈញ៉ាំងអារញ្ញកង្គធុតង្គឲ្យសម្រេច គប្បីជ្រាបថា លោកសំដៅយកតែសេនាសនៈនោះប៉ុណ្ណោះ។ បទថា vanapatthaṃ សេចក្តីថា ទីកន្លែងដែលហួសពីជាយស្រុកទៅ ជាទីមិនមែនជាឧបចារៈរបស់មនុស្ស គឺទីកន្លែងដែលគេមិនភ្ជួររាស់ មិនដាំដុះ។ បទថា pantāni សេចក្តីថា ទីបំផុត ទីឆ្ងាយដាច់ស្រយាល។ បទថា diṭṭhadhammasukhavihāraṃ សេចក្តីថា ការនៅជាសុខទាំងខាងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ។ បទថា pacchimañca janataṃ anukampamāno សេចក្តីថា អនុគ្រោះដល់ពួកសាវ័កជាខាងក្រោយរបស់តថាគត។

๓๒. เอกาทสเม วิชฺชาภาคิยาติ วิชฺชาโกฏฺฐาสิกา. สมโถติ จิตฺเตกคฺคตา. วิปสฺสนาติ สงฺขารปริคฺคาหกญาณํ. กมตฺถมนุโภตีติ กตมํ อตฺถํ อาราเธติ สมฺปาเทติ ปริปูเรติ. จิตฺตํ ภาวียตีติ มคฺคจิตฺตํ ภาวียติ พฺรูหียติ วฑฺฒียติ. โย ราโค, โส ปหียตีติ โย รชฺชนกวเสน ราโค, โส ปหียติ. ราโค หิ มคฺคจิตฺตสฺส ปจฺจนีโก, มคฺคจิตฺตํ ราคสฺส จ. ราคกฺขเณ มคฺคจิตฺตํ นตฺถิ, มคฺคจิตฺตกฺขเณ ราโค นตฺถิ. ยทา ปน ราโค อุปฺปชฺชติ, ตทา มคฺคจิตฺตสฺส อุปฺปตฺตึ นิวาเรติ, ปทํ ปจฺฉินฺทติ. ยทา ปน มคฺคจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตทา ราคํ สมูลกํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สมุคฺฆาเตนฺตเมว อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ราโค ปหียตี’’ติ.

៣២. ក្នុងឯកាទសមសូត្រ បទថា vijjābhāgiyā សេចក្តីថា ជាចំណែកនៃវិជ្ជា។ បទថា samatho សេចក្តីថា សេចក្តីមានចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួនតែមួយ។ បទថា vipassanā សេចក្តីថា ញាណដែលកំណត់ដឹងនូវសង្ខារទាំងឡាយ។ បទថា kamatthamanubhoti សេចក្តីថា ញ៉ាំងប្រយោជន៍អ្វីឲ្យសម្រេច ឲ្យបរិបូណ៌ ឲ្យពេញលេញ។ បទថា cittaṃ bhāvīyati សេចក្តីថា មគ្គចិត្តដែលបុគ្គលចម្រើន ធ្វើឲ្យកើនឡើង ធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង។ បទថា yo rāgo, so pahīyati សេចក្តីថា រាគៈណាដែលមានដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាល រាគៈនោះតែងត្រូវបានលះបង់។ ព្រោះថារាគៈជាសត្រូវនឹងមគ្គចិត្ត ហើយមគ្គចិត្តក៏ជាសត្រូវនឹងរាគៈដែរ។ ក្នុងខណៈនៃរាគៈ មគ្គចិត្តមិនមានឡើយ ក្នុងខណៈនៃមគ្គចិត្ត រាគៈក៏មិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលណារាគៈកើតឡើង ក្នុងកាលនោះ វាតែងរារាំងការកើតឡើងនៃមគ្គចិត្ត ផ្តាច់បង់នូវហេតុ។ ប៉ុន្តែ កាលណាមគ្គចិត្តកើតឡើង ក្នុងកាលនោះ វាតែងដកឡើងនូវរាគៈព្រមទាំងឫសគល់ គឺកំចាត់បង់ទាំងស្រុងហើយទើបកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «រាគៈតែងត្រូវបានលះបង់»។

วิปสฺสนา, ภิกฺขเว, ภาวิตาติ วิปสฺสนาญาณํ พฺรูหิตํ วฑฺฒิตํ. ปญฺญา ภาวียตีติ มคฺคปญฺญา ภาวียติ พฺรูหียติ วฑฺฒียติ. ยา อวิชฺชา, สา ปหียตีติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วฏฺฏมูลิกา มหาอวิชฺชา ปหียติ. อวิชฺชา หิ มคฺคปญฺญาย ปจฺจนีกา, มคฺคปญฺญา อวิชฺชาย. อวิชฺชากฺขเณ มคฺคปญฺญา นตฺถิ[Pg.27], มคฺคปญฺญากฺขเณ อวิชฺชา นตฺถิ. ยทา ปน อวิชฺชา อุปฺปชฺชติ, ตทา มคฺคปญฺญาย อุปฺปตฺตึ นิวาเรติ, ปทํ ปจฺฉินฺทติ. ยทา มคฺคปญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตทา อวิชฺชํ สมูลิกํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา สมุคฺฆาตยมานาว อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อวิชฺชา ปหียตี’’ติ. อิติ มคฺคจิตฺตํ มคฺคปญฺญาติ ทฺเวปิ สหชาตธมฺมาว กถิตา.

បទថា vipassanā, bhikkhave, bhāvitā សេចក្តីថា វិបស្សនាញាណដែលបុគ្គលធ្វើឲ្យកើនឡើង ធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង។ បទថា paññā bhāvīyati សេចក្តីថា មគ្គបញ្ញាដែលបុគ្គលចម្រើន ធ្វើឲ្យកើនឡើង ធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង。 បទថា yā avijjā, sā pahīyati សេចក្តីថា មហាអវិជ្ជាដែលជាឫសគល់នៃវដ្តៈ ក្នុងឋានៈទាំង ៨ យ៉ាង តែងត្រូវបានលះបង់។ ព្រោះថាអវិជ្ជាជាសត្រូវនឹងមគ្គបញ្ញា ហើយមគ្គបញ្ញាក៏ជាសត្រូវនឹងអវិជ្ជាដែរ។ ក្នុងខណៈនៃអវិជ្ជា មគ្គបញ្ញាមិនមានឡើយ ក្នុងខណៈនៃមគ្គបញ្ញា អវិជ្ជាក៏មិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលណាអវិជ្ជាកើតឡើង ក្នុងកាលនោះ វាតែងរារាំងការកើតឡើងនៃមគ្គបញ្ញា ផ្តាច់បង់នូវហេតុ។ កាលណាមគ្គបញ្ញាកើតឡើង ក្នុងកាលនោះ វាតែងដកឡើងនូវអវិជ្ជាព្រមទាំងឫសគល់ គឺកំចាត់បង់ទាំងស្រុងហើយទើបកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «អវិជ្ជាតែងត្រូវបានលះបង់»។ យ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងពីរគឺមគ្គចិត្ត និងមគ្គបញ្ញា ដែលជាសហជាតធម៌ពិតប្រាកដ ត្រូវបានសំដែងហើយ។

ราคุปกฺกิลิฏฺฐํ วา, ภิกฺขเว, จิตฺตํ น วิมุจฺจตีติ ราเคน อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา มคฺคจิตฺตํ น วิมุจฺจตีติ ทสฺเสติ. อวิชฺชุปกฺกิลิฏฺฐา วา ปญฺญา น ภาวียตีติ อวิชฺชาย อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา มคฺคปญฺญา น ภาวียตีติ ทสฺเสติ. อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. ราควิราคา เจโตวิมุตฺตีติ ราคสฺส ขยวิราเคน เจโตวิมุตฺติ นาม โหติ. ผลสมาธิสฺเสตํ นามํ. อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตีติ อวิชฺชาย ขยวิราเคน ปญฺญาวิมุตฺติ นาม โหติ. อิมสฺมึ สุตฺเต นานากฺขณิกา สมาธิวิปสฺสนา กถิตาติ.

បទថា rāgupakkiliṭṭhaṃ vā, bhikkhave, cittaṃ na vimuccati សេចក្តីថា បង្ហាញថា មគ្គចិត្តមិនរួចផុតឡើយ ព្រោះតែសេចក្តីសៅហ្មងដោយរាគៈ។ បទថា avijjupakkiliṭṭhā vā paññā na bhāvīyati សេចក្តីថា បង្ហាញថា មគ្គបញ្ញាមិនត្រូវបានចម្រើនឡើយ ព្រោះតែសេចក្តីសៅហ្មងដោយអវិជ្ជា។ បទថា iti kho, bhikkhave សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង។ បទថា rāgavirāgā cetovimutti សេចក្តីថា ឈ្មោះថាចេតោវិមុត្តិ ព្រោះការអស់ទៅ និងការប្រាសចាករាគៈ។ នេះជាឈ្មោះនៃផលសមាធិ។ បទថា avijjāvirāgā paññāvimutti សេចក្តីថា ឈ្មោះថាបញ្ញាវិមុត្តិ ព្រោះការអស់ទៅ និងការប្រាសចាកអវិជ្ជា។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដែងនូវសមាធិ និងវិបស្សនាដែលមានខណៈផ្សេងៗគ្នា។

พาลวคฺโค ตติโย.

ពាលវគ្គ ទី៣ ចប់។

๔. สมจิตฺตวคฺควณฺณนา

៤. អដ្ឋកថា សមចិត្តវគ្គ

๓๓. จตุตฺถสฺส ปฐเม อสปฺปุริสภูมีติ อสปฺปุริสานํ ปติฏฺฐานฏฺฐานํ. สปฺปุริสภูมิยมฺปิ เอเสว นโย. อกตญฺญูติ กตํ น ชานาติ. อกตเวทีติ กตํ ปากฏํ กตฺวา น ชานาติ. อุปญฺญาตนฺติ วณฺณิตํ โถมิตํ ปสตฺถํ. ยทิทนฺติ ยา อยํ. อกตญฺญุตา อกตเวทิตาติ ปเรน กตสฺส อุปการสฺส อชานนญฺเจว ปากฏํ กตฺวา อชานนญฺจ. เกวลาติ สกลา. สุกฺกปกฺเขปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

៣៣. ក្នុងបឋមសូត្រ នៃវគ្គទី៤ បទថា asappurisabhūmi សេចក្តីថា ទីតាំងរបស់ពួកអសប្បុរស។ ក្នុងបទថា sappurisabhūmi ក៏មានណយដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា akataññū សេចក្តីថា មិនដឹងគុណដែលគេបានធ្វើហើយ។ បទថា akatavedī សេចក្តីថា មិនធ្វើគុណដែលគេធ្វើហើយឲ្យប្រាកដ គឺមិនដឹងគុណ។ បទថា upaññātaṃ សេចក្តីថា ដែលលោកពោលសរសើរ លើកតម្កើង ពណ៌នា។ បទថា yadidaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីណាដែល... នេះ។ បទថា akataññutā akataveditā សេចក្តីថា ការមិនដឹងគុណូបការៈដែលអ្នកដទៃធ្វើហើយផង ការមិនធ្វើគុណនោះឲ្យប្រាកដផង។ បទថា kevalā សេចក្តីថា ទាំងអស់ ទាំងស្រុង។ សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ គប្បីជ្រាបអត្ថដោយណយដែលបានពោលហើយនោះឯង។

๓๔. ทุติเย มาตุ จ ปิตุ จาติ ชนกมาตุ จ ชนกปิตุ จ. เอเกน, ภิกฺขเว, อํเสน มาตรํ ปริหเรยฺยาติ เอกสฺมึ อํสกูเฏ ฐเปตฺวา มาตรํ ปฏิชคฺเคยฺย. เอเกน อํเสน ปิตรํ ปริหเรยฺยาติ เอกสฺมึ อํสกูเฏ ฐเปตฺวา ปิตรํ ปฏิชคฺเคยฺย. วสฺสสตายุโก วสฺสสตชีวีติ วสฺสสตายุกกาเล ชาโต สกลํ วสฺสสตํ ชีวนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ ปุตฺโต นาม ‘‘มาตาปิตูนํ ปฏิกริสฺสามี’’ติ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ทกฺขิเณ อํสกูเฏ มาตรํ, วาเม ปิตรํ [Pg.28] ฐเปตฺวา วสฺสสตายุโก สกลมฺปิ วสฺสสตํ ชีวมาโน ปริหเรยฺย. โส จ เนสํ อุจฺฉาทนปริมทฺทนนฺหาปนสมฺพาหเนนาติ โส จ ปุตฺโต เนสํ มาตาปิตูนํ อํสกูเฏสุ ฐิตานํเยว ทุคฺคนฺธปฏิวิโนทนตฺถํ สุคนฺธกรเณน อุจฺฉาทเนน, ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ หตฺถปริมทฺทเนน, สีตุณฺหกาเล จ อุณฺโหทกสีโตทกนฺหาปเนน, หตฺถปาทาทีนํ อากฑฺฒนปริกฑฺฒนสงฺขาเตน สมฺพาหเนน อุปฏฺฐานํ กเรยฺย. เต จ ตตฺเถวาติ เต จ มาตาปิตโร ตตฺเถว ตสฺส อํสกูเฏสุ นิสินฺนาว มุตฺตกรีสํ จเชยฺยุํ. นตฺเวว , ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, เอวมฺปิ นตฺเวว มาตาปิตูนํ กตํ วา โหติ ปฏิกตํ วา.

៣៤. ក្នុងទុតិយសូត្រ បទថា mātu ca pitu ca សេចក្តីថា មាតាបង្កើតផង បិតាបង្កើតផង។ បទថា ekena, bhikkhave, aṃsena mātaraṃ parihareyya សេចក្តីថា បីបាច់រក្សាមាតា ដោយដាក់លើស្មាម្ខាង។ បទថា ekena aṃsena pitaraṃ parihareyya សេចក្តីថា បីបាច់រក្សាបិតា ដោយដាក់លើស្មាម្ខាង。 បទថា vassasatāyuko vassasatajīvī សេចក្តីថា កើតក្នុងសម័យដែលមានអាយុប្រមាណ ១០០ ឆ្នាំ ហើយរស់នៅអស់មួយរយឆ្នាំពេញ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទនេះ មានដូចតទៅ៖ ប្រសិនបើកូនប្រុសស្រី គិតថា «យើងនឹងធ្វើតបស្នងសងគុណដល់មាតាបិតា» ហើយខិតខំប្រឹងប្រែង ដាក់មាតាលើស្មាខាងស្តាំ ដាក់បិតាលើស្មាខាងឆ្វេង ហើយបីបាច់រក្សាអស់មួយរយឆ្នាំពេញ ក្នុងខណៈដែលខ្លួនមានអាយុប្រមាណ ១០០ ឆ្នាំ។ បទថា so ca nesaṃ ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanena សេចក្តីថា កូននោះគប្បីធ្វើការបម្រើដល់មាតាបិតាទាំងនោះ ដែលស្ថិតនៅលើស្មានោះឯង ដោយការលាបពណ៌ដើម្បីកំចាត់ក្លិនអាក្រក់ និងធ្វើឲ្យមានក្លិនក្រអូប ដោយការច្របាច់រឹតដើម្បីកំចាត់សេចក្តីនឿយហត់ ដោយការងូតទឹកក្តៅទឹកត្រជាក់ក្នុងសម័យត្រជាក់និងក្តៅ និងដោយការច្របាច់រឹត មានការទាញសន្ធឹងដៃជើងជាដើម។ បទថា te ca tattheva សេចក្តីថា មាតាបិតាទាំងនោះ កាលដែលអង្គុយនៅលើស្មារបស់កូននោះឯង គប្បីបន្ទោបង់នូវទឹកនោម និងលាមកដាក់លើស្មានោះ។ បទថា na tveva, bhikkhave សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីធ្វើដល់ម្ល៉ោះហើយ ក៏ឈ្មោះថាមិនទាន់បានធ្វើតបស្នង ឬសងគុណដល់មាតាបិតាឡើយ។

อิสฺสราธิปจฺเจ รชฺเชติ จกฺกวตฺติรชฺชํ สนฺธาเยวมาห. อาปาทกาติ วฑฺฒกา อนุปาลกา. ปุตฺตา หิ มาตาปิตูหิ วฑฺฒิตา เจว อนุปาลิตา จ. โปสกาติ หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา หทยโลหิตํ ปาเยตฺวา โปสกา. ปุตฺตา หิ มาตาปิตูหิ ปุฏฺฐา ภตา อนฺนปานาทีหิ ปฏิชคฺคิตา. อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโรติ สเจ หิ มาตาปิตโร ชาตทิวเสเยว ปุตฺตํ ปาเท คเหตฺวา อรญฺเญ วา นทิยํ วา ปปาเต วา ขิเปยฺยุํ, อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ น ปสฺเสยฺย. เอวํ อกตฺวา อาปาทิตตฺตา โปสิตตฺตา เอส อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ มาตาปิตโร นิสฺสาย ปสฺสตีติ ตฺยาสฺส อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร นาม โหนฺติ. สมาทเปตีติ คณฺหาเปติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สทฺธาสีลจาคปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสทิโสว ภิกฺขุ เตสุ ปติฏฺฐาเปติ นามาติ เวทิตพฺโพ.

បទថា issarādhipacce rajje ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកចក្រពត្តិរាជ្យយ៉ាងនេះឯង។ បទថា āpādakā សេចក្តីថា ពួកអ្នកធ្វើឲ្យចម្រើន ពួកអ្នករក្សាបីបាច់។ ព្រោះថាកូនទាំងឡាយ តែងតែត្រូវបានមាតាបិតាធ្វើឲ្យចម្រើនធំធាត់ផង បីបាច់រក្សាផង។ បទថា posakā សេចក្តីថា ពួកអ្នកចិញ្ចឹមបីបាច់ ដោយធ្វើឲ្យដៃជើងចម្រើនធំធាត់ ឲ្យបៅទឹកដោះដែលកើតអំពីឈាមក្នុងទ្រូង។ ព្រោះថាកូនទាំងឡាយ តែងតែត្រូវបានមាតាបិតាចិញ្ចឹមបីបាច់ ថែរក្សា បម្រើដោយបាយទឹកជាដើម។ បទថា imassa lokassa dassetāro សេចក្តីថា ព្រោះថា ប្រសិនបើមាតាបិតាចាប់ជើងកូនដែលទើបនឹងកើតក្នុងថ្ងៃនោះ យកទៅបោះចោលក្នុងព្រៃក្តី ក្នុងទន្លេក្តី ក្នុងជ្រោះក្តី កូននោះក៏មិនអាចមើលឃើញនូវអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត និងមិនជាទីគាប់ចិត្តក្នុងលោកនេះឡើយ។ កាលបើមិនធ្វើដូច្នោះ ហើយបានបីបាច់ថែរក្សា ចិញ្ចឹមបីបាច់មក កូននោះទើបបានឃើញនូវអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត និងមិនជាទីគាប់ចិត្តក្នុងលោកនេះ ដោយអាស្រ័យមាតាបិតា ហេតុនោះ មាតាបិតាទាំងនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកបង្ហាញនូវលោកនេះ ដល់កូននោះ។ បទថា samādapeti សេចក្តីថា ឲ្យកាន់យក។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដែងនូវសទ្ធា សីល ចាគៈ និងបញ្ញា ដែលលាយឡំគ្នាទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ។ គប្បីជ្រាបថា ភិក្ខុដែលមានសភាពដូចជាព្រះសារីបុត្តត្ថេរជាធម្មសេនាបតី ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកញ៉ាំងមាតាបិតាទាំងនោះឲ្យតាំងនៅក្នុងធម៌ទាំងឡាយនោះ។

๓๕. ตติเย เตนุปสงฺกมีติ โส หิ พฺราหฺมโณ ‘‘สมโณ กิร โคตโม กถิตํ วิสฺสชฺเชติ, ปุจฺฉายสฺส วิรชฺฌนํ นาม นตฺถิ. อหมสฺส วิรชฺฌนปญฺหํ อภิสงฺขริสฺสามี’’ติ ปณีตโภชนํ ภุญฺชิตฺวา คพฺภทฺวารํ ปิทหิตฺวา นิสินฺโน จินฺเตตุํ อารภิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน อุจฺจาสทฺทมหาสทฺโท วตฺตติ, จิตฺตํ น เอกคฺคํ โหติ, ภูมิฆรํ กาเรสฺสามี’’ติ ภูมิฆรํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปวิสิตฺวา – ‘‘เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ กเถสฺสติ, เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ กเถสฺสตี’’ติ เอกํ คณฺหิตฺวา เอกํ [Pg.29] วิสฺสชฺเชนฺโต สกลทิวสํ กิญฺจิ ปสฺสิตุํ นาสกฺขิ. ตสฺส อิมินาว นีหาเรน จตฺตาโร มาสา วีติวตฺตา. โส จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ นาม อทฺทส. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘กึวาที ภว’นฺติ ปุจฺฉิสฺสามิ. สเจ ‘กิริยวาทิมฺหี’ติ วกฺขติ, ‘สพฺพากุสลานํ นาม ตุมฺเห กิริยํ วเทถา’ติ นํ นิคฺคณฺหิสฺสามิ. สเจ ‘อกิริยวาทิมฺหี’ติ วกฺขติ, ‘กุสลธมฺมานํ นาม ตุมฺเห อกิริยํ วเทถา’ติ นํ นิคฺคณฺหิสฺสามิ. อิทญฺหิ อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ เนว อุคฺคิลิตุํ สกฺขิสฺสติ น นิคฺคิลิตุํ. เอวํ มม ชโย ภวิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ปราชโย’’ติ อุฏฺฐาย อปฺโผเฏตฺวา ภูมิฆรา นิกฺขมฺม ‘‘เอวรูปํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตน น เอกเกน คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ นคเร โฆสนํ กาเรตฺวา สกลนาคเรหิ ปริวุโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. กึวาทีติ กึลทฺธิโก. กิมกฺขายีติ กึ นาม สาวกานํ ปฏิปทํ อกฺขายีติ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา จตูหิ มาเสหิ ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวา ‘‘ทิฏฺโฐ เม สมณสฺส โคตมสฺส ปราชยปญฺโห’’ติ มานํ ปคฺคยฺห อาคตภาวํ ญตฺวา เอกปเทเนว ตํ ปญฺหํ ภินฺทนฺโต กิริยวาที จาหํ, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. อถ พฺราหฺมโณ อตฺตโน มานํ อปเนตฺวา ภควนฺตํ อายาจนฺโต ยถากถํ ปนาติอาทิมาห. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

៣៥. ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់បទថា tenupasaṅkamī នេះ មានសេចក្តីពិស្តារដូចតទៅ៖ ព្រោះថា ព្រាហ្មណ៍នោះ គិតថា «ឮថា ព្រះសមណគោតម តែងដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយ ឯការខុសឆ្គងក្នុងប្រស្នារបស់ព្រះអង្គនោះ មិនដែលមានឡើយ។ អាត្មាអញ នឹងរៀបចំប្រស្នាដែលធ្វើឲ្យព្រះអង្គទាល់ច្រក» គិតដូច្នេះហើយ ក៏បរិភោគភោជនាហារដ៏សម្រិតសម្រាំង រួចបិទទ្វារបន្ទប់ អង្គុយចាប់ផ្តើមគិត។ គ្រានោះ ព្រាហ្មណ៍នោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ក្នុងទីនេះ មានសំឡេងខ្លាំង សំឡេងក្អាកក្អាយ ចិត្តមិនមានអារម្មណ៍តែមួយឡើយ អាត្មាអញ នឹងធ្វើផ្ទះក្រោមដី» គិតដូច្នេះហើយ ក៏ឲ្យគេធ្វើផ្ទះក្រោមដី រួចចូលទៅក្នុងផ្ទះក្រោមដីនោះ ត្រិះរិះថា «បើគេសួរយ៉ាងនេះ ព្រះអង្គនឹងឆ្លើយយ៉ាងនេះ បើគេសួរយ៉ាងនេះ ព្រះអង្គនឹងឆ្លើយយ៉ាងនេះ» កាលបើលើកឡើងនូវប្រស្នាមួយ រួចដោះស្រាយប្រស្នាមួយ អស់ពេញមួយថ្ងៃ ក៏មិនអាចមើលឃើញប្រស្នាណាមួយឡើយ។ កាលដែលព្រាហ្មណ៍នោះ ព្យាយាមដោយវិធីនេះឯង អស់រយៈពេល ៤ ខែ ក៏កន្លងផុតទៅ។ លុះកន្លងទៅ ៤ ខែ ព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏បានឃើញប្រស្នាដែលមានចុងពីរខាង។ ឮថា ព្រាហ្មណ៍នោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញ នឹងចូលទៅរកព្រះសមណគោតម ហើយសួរថា 'លោកដ៏ចម្រើន មានវាទៈយ៉ាងណា?' ប្រសិនបើព្រះអង្គពោលថា 'យើងជាកិរិយវាទៈ' អាត្មាអញ នឹងសង្កត់សង្កិនព្រះអង្គថា 'ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គពោលនូវការធ្វើចំពោះអកុសលធម៌ទាំងពួង?' ប្រសិនបើព្រះអង្គពោលថា 'យើងជាអកិរិយវាទៈ' អាត្មាអញ នឹងសង្កត់សង្កិនព្រះអង្គថា 'ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គពោលនូវការមិនធ្វើចំពោះកុសលធម៌ទាំងឡាយ?' ព្រោះថា កាលបើព្រះអង្គត្រូវគេសួរប្រស្នាដែលមានចុងពីរខាងនេះហើយ នឹងមិនអាចខ្ជាក់ចេញបានឡើយ ទាំងមិនអាចលេបចូលបានឡើយ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ជ័យជម្នះនឹងមានដល់អាត្មាអញ ឯការបរាជ័យនឹងមានដល់ព្រះសមណគោតម» គិតដូច្នេះហើយ ក៏ក្រោកឈរឡើង ទះដៃដោយក្តីត្រេកអរ រួចចេញពីផ្ទះក្រោមដី គិតថា «កាលនឹងសួរប្រស្នាបែបនេះ មិនគួរទៅម្នាក់ឯងឡើយ» ទើបឲ្យគេទូងស្គរប្រកាសក្នុងទីក្រុង មានអ្នកនគរទាំងពួងចោមរោមហើយ ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ បទថា Kiṃvādី សួរថា តើមានលទ្ធិយ៉ាងណា? បទថា Kimakkhāyី គឺសួរថា តើទ្រង់សម្តែងនូវបដិបទាឈ្មោះអ្វី ដល់ពួកសាវក? គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបថា ព្រាហ្មណ៍នោះរៀបចំប្រស្នាអស់ ៤ ខែ ហើយលើកដំកើងមានះមក ដោយគិតថា «ប្រស្នាដែលធ្វើឲ្យព្រះសមណគោតមបរាជ័យ អាត្មាអញបានឃើញហើយ» ទើបទ្រង់បំផ្លាញប្រស្នានោះដោយព្រះបន្ទូលតែមួយម៉ាត់ប៉ុណ្ណោះ រួចទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតជាកិរិយវាទៈផង»។ លំដាប់នោះ ព្រាហ្មណ៍ក៏លះបង់មានះរបស់ខ្លួន រួចទូលអង្វរព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយពោលពាក្យមានជាអាទិថា «ចុះដោយប្រការដូចម្តេច?»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានន័យច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๓๖. จตุตฺเถ ทกฺขิเณยฺยาติ ทกฺขิณา วุจฺจติ ทานํ, ตสฺส ปฏิคฺคหณยุตฺตา กติ ปุคฺคลาติ ปุจฺฉติ. เสโขติ อิมินา สตฺต เสกฺเข ทสฺเสติ. เอตฺถ จ สีลวนฺตปุถุชฺชโนปิ โสตาปนฺเนเนว สงฺคหิโต. อาหุเนยฺยา ยชมานานํ โหนฺตีติ ทานํ ททนฺตานํ อาหุนสฺส อรหา ทานปฏิคฺคาหกา นาม โหนฺตีติ อตฺโถ. เขตฺตนฺติ วตฺถุ ปติฏฺฐา, ปุญฺญสฺส วิรุหนฏฺฐานนฺติ อตฺโถ.

៣៦. ក្នុងសូត្រទី៤ ត្រង់បទថា dakkhiṇeyyā សេចក្តីថា ទាន លោកហៅថា ទក្ខិណា, សួរថា តើបុគ្គលដែលគួរទទួលនូវទក្ខិណានោះ មានប៉ុន្មានរូប? ត្រង់បទថា Sekho នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេក្ខបុគ្គល ៧ ពួក។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសេក្ខបុគ្គលនេះ សូម្បីតែសីលវន្តបុថុជ្ជន ក៏លោកសង្គ្រោះចូលក្នុងសោតាបន្នបុគ្គលនោះឯង។ ត្រង់បទថា Āhuneyyā yajamānānaṃ hontīti សេចក្តីថា ពួកជនអ្នកទទួលទាន ឈ្មោះថាជាអ្នកគួរទទួលនូវអាហុណទានរបស់ពួកជនអ្នកឲ្យទាន នេះជាអត្ថ។ បទថា Khettanti សេចក្តីថា ជាទីតាំង ជាទីប្រតិស្ឋាន ជាទីដុះដាលនៃពូជគឺបុណ្យ នេះជាអត្ថ។

๓๗. ปญฺจเม ปุพฺพาราเมติ สาวตฺถิโต ปุรตฺถิมทิสาภาเค อาราเม. มิคารมาตุปาสาเทติ วิสาขาย อุปาสิกาย ปาสาเท. สา หิ มิคารเสฏฺฐินา มาตุฏฺฐาเน ฐปิตตฺตาปิ, สพฺพเชฏฺฐกสฺส ปุตฺตสฺส อยฺยกเสฏฺฐิโนว สมานนามกตฺตาปิ มิคารมาตาติ วุจฺจติ. ตาย การิโต สหสฺสคพฺโภ ปาสาโท มิคารมาตุปาสาโท นาม. เถโร [Pg.30] ตสฺมึ วิหรติ. ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโตติ ตสฺมึ ปาสาเท วิหรนฺโต ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร.

៣៧. ក្នុងសូត្រទី៥ ត្រង់បទថា pubbārāme គឺក្នុងអារាមដែលស្ថិតនៅទិសខាងកើតនៃក្រុងសាវត្ថី។ ត្រង់បទថា Migāramātupāsāde គឺក្នុងប្រាសាទរបស់នាងវិសាខាឧបាសិកា។ ព្រោះថានាងវិសាខានោះ ត្រូវបានមិគារសេដ្ឋីតាំងទុកក្នុងឋានៈជាម្តាយផង ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះនាងមានឈ្មោះដូចគ្នានឹងសេដ្ឋីជាជីតា ដែលជាកូនច្បងបង្អស់របស់នាងផង ទើបហៅថា មិគារមាតា។ ប្រាសាទដែលមានបន្ទប់មួយពាន់ ដែលនាងឲ្យកសាងឡើង ឈ្មោះថា មិគារមាតុប្រាសាទ។ ព្រះថេរៈគង់នៅក្នុងប្រាសាទនោះ។ ត្រង់បទថា Tatra kho āyasmā sāriputto គឺព្រះសារីបុត្តត្ថេរជាធម្មសេនាបតី កាលគង់នៅក្នុងប្រាសាទនោះ។

ภิกฺขู อามนฺเตสีติ กสฺมึ กาเล อามนฺเตสิ? กานิจิ หิ สุตฺตานิ ปุเรภตฺเต ภาสิตานิ อตฺถิ, กานิจิ ปจฺฉาภตฺเต, กานิจิ ปุริมยาเม, กานิจิ มชฺฌิมยาเม, กานิจิ ปจฺฉิมยาเม. อิทํ ปน สมจิตฺตปฏิปทาสุตฺตํ ปจฺฉาภตฺเต ภาสิตํ. ตสฺมา สายนฺหสมเย อามนฺเตสิ.

ត្រង់បទថា Bhikkhū āmantesi សួរថា តើលោកហៅក្នុងពេលណា? ព្រោះថា សូត្រខ្លះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងក្នុងពេលមុនភត្តក៏មាន, ខ្លះក្នុងពេលក្រោយភត្តក៏មាន, ខ្លះក្នុងយាមដំបូងក៏មាន, ខ្លះក្នុងយាមកណ្តាលក៏មាន, ខ្លះក្នុងយាមចុងក្រោយក៏មាន។ ប៉ុន្តែ សមចិត្តបដិបទាសូត្រនេះ លោកសម្តែងក្នុងពេលក្រោយភត្ត។ ហេតុនោះ ទើបលោកហៅក្នុងពេលល្ងាច។

น เกวลํ เจตํ เถเรเนว ภาสิตํ, ตถาคเตนาปิ ภาสิตํ. กตฺถ นิสีทิตฺวาติ? วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา. ตถาคโต หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ อนิพทฺธวาโส หุตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ผาสุกํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว คนฺตฺวา วสิ. ปฐมํ อนฺโตวสฺสญฺหิ อิสิปตเน ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา อฏฺฐารส มหาพฺรหฺมโกฏิโย อมตปานํ ปาเยตฺวา พาราณสึ อุปนิสฺสาย อิสิปตเน วสิ. ทุติยํ อนฺโตวสฺสํ ราชคหํ อุปนิสฺสาย เวฬุวเน, ตติยจตุตฺถานิปิ ตตฺเถว, ปญฺจมํ อนฺโตวสฺสํ เวสาลึ อุปนิสฺสาย มหาวเน กูฏาคารสาลายํ, ฉฏฺฐํ อนฺโตวสฺสํ มกุลปพฺพเต, สตฺตมํ ตาวตึสภวเน, อฏฺฐมํ ภคฺเค สุสุมารคิรํ นิสฺสาย เภสกฬาวเน, นวมํ โกสมฺพิยํ, ทสมํ ปาลิเลยฺยเก วนสณฺเฑ, เอกาทสมํ นาลายํ พฺราหฺมณคาเม, ทฺวาทสมํ เวรญฺชายํ, เตรสมํ จาลิยปพฺพเต, จุทฺทสมํ เชตวเน, ปญฺจทสมํ กปิลวตฺถุสฺมึ, โสฬสมํ อาฬวกํ ทเมตฺวา จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปาเยตฺวา อาฬวิยํ, สตฺตรสมํ ราชคเหเยว, อฏฺฐารสมํ จาลิยปพฺพเตเยว, ตถา เอกูนวีสติมํ, วีสติมํ ปน อนฺโตวสฺสํ ราชคหํเยว อุปนิสฺสาย วสิ. เอวํ วีสติ วสฺสานิ อนิพทฺธวาโส หุตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ผาสุกํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว วสิ.

សូត្រនេះ មិនមែនសម្តែងដោយព្រះថេរៈតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែព្រះតថាគត ក៏ទ្រង់សម្តែងដែរ។ សួរថា ទ្រង់គង់នៅទីណាហើយសម្តែង? គឺទ្រង់គង់នៅក្នុងរតនប្រាសាទរបស់នាងវិសាខាហើយសម្តែង។ ព្រោះថា ព្រះតថាគត កាលក្នុងបឋមពោធិកាល អស់រយៈពេល ២០ វស្សា ទ្រង់មិនទាន់គង់ចាំវស្សាជាប្រចាំនៅកន្លែងណាមួយឡើយ កាលបើទីកន្លែងណាមានសេចក្តីសប្បាយ ទ្រង់ក៏យាងទៅគង់នៅទីកន្លែងនោះៗឯង។ គឺវស្សាទី១ ទ្រង់សម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ក្នុងព្រៃឥសិបតនៈ ញ៉ាំងមហាព្រហ្ម ១៨ កោដិ ឲ្យផឹកនូវទឹកអម្រឹត ហើយទ្រង់គង់ចាំវស្សាក្នុងព្រៃឥសិបតនៈ អាស្រ័យក្រុងពារាណសី។ វស្សាទី២ ទ្រង់គង់ចាំវស្សាក្នុងវត្តវេឡុវ័ន អាស្រ័យក្រុងរាជគ្រឹះ, វស្សាទី៣ និងទី៤ ក៏គង់នៅទីនោះឯង, វស្សាទី៥ ទ្រង់គង់ចាំវស្សាក្នុងកូដាគារសាលា ព្រៃមហាវ័ន អាស្រ័យក្រុងវេសាលី, វស្សាទី៦ គង់នៅមុកុលបព្វត, វស្សាទី client គង់នៅភពតាវតឹង្ស, វស្សាទី៨ គង់នៅភេសកឡាវ័ន អាស្រ័យក្រុងសុសុមារគិរៈ ក្នុងភគ្គជនបទ, វស្សាទី៩ គង់នៅក្រុងកោសម្ពី, វស្សាទី១០ គង់ក្នុងដងព្រៃបាលិលេយ្យកៈ, វស្សាទី១១ គង់ក្នុងនាលាព្រាហ្មណគ្រាម, វស្សាទី១២ គង់ក្នុងក្រុងវេរញ្ជា, វស្សាទី១៣ គង់នៅចាលិយបព្វត, វស្សាទី១៤ គង់ក្នុងវត្តជេតពន, វស្សាទី១៥ គង់ក្នុងក្រុងកបិលព័ស្ដុ, វស្សាទី១៦ ទ្រង់ទូន្មានអាឡវកយក្ស ហើយញ៉ាំងសត្វ ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់ ឲ្យផឹកនូវទឹកអម្រឹត រួចគង់នៅក្នុងក្រុងអាឡវី, វស្សាទី១៧ គង់ក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះនោះឯង, វស្សាទី១៨ គង់នៅចាលិយបព្វតនោះឯង, វស្សាទី១៩ ក៏គង់នៅទីនោះដូចគ្នា, ចំណែកឯវស្សាទី២០ ទ្រង់គង់ចាំវស្សាអាស្រ័យក្រុងរាជគ្រឹះនោះឯង។ ព្រះអង្គមិនទាន់គង់ចាំវស្សាជាប្រចាំ អស់រយៈពេល ២០ វស្សា យ៉ាងនេះ កាលបើទីកន្លែងណាមានសេចក្តីសប្បាយ ទ្រង់ក៏គង់នៅទីកន្លែងនោះៗឯង។

ตโต ปฏฺฐาย ปน ทฺเว เสนาสนานิ ธุวปริโภคานิ อกาสิ. กตรานิ ทฺเว? เชตวนญฺจ ปุพฺพารามญฺจ. กสฺมา? ทฺวินฺนํ กุลานํ คุณมหนฺตตาย. อนาถปิณฺฑิกสฺส หิ วิสาขาย จ คุณํ สนฺธาย คุณํ ปฏิจฺจ สตฺถา ตานิ เสนาสนานิ ธุวปริโภเคน ปริภุญฺชิ. อุตุวสฺสํ จาริกํ จริตฺวาปิ หิ อนฺโตวสฺเส ทฺวีสุเยว เสนาสเนสุ วสติ. เอวํ วสนฺโต [Pg.31] ปน เชตวเน รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปุพฺพาราเม ทิวาวิหารํ กโรติ. ปุพฺพาราเม รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ปาจีนทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวเน ทิวาวิหารํ กโรติ. ตสฺมึ ปน ทิวเส สมฺมาสมฺพุทฺโธ เชตวเนเยว วสิ. ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺตสฺส จสฺส ปญฺจวิธกิจฺจํ อวิชหิตเมว โหติ. ตํ เหฏฺฐา วิตฺถาริตเมว. เตสุ กิจฺเจสุ ปจฺฉิมยามกิจฺจกาเล ภควา โลกํ โอโลเกนฺโต สาวตฺถิวาสีนญฺจ สมนฺตา จ สาวตฺถิยา คาวุตอฑฺฒโยชนโยชนปรเม ฐาเน อปริมาณานํ สตฺตานํ อภิสมยภาวํ อทฺทส.

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើសេនាសនៈ ២ កន្លែង ឲ្យជាទីគង់នៅជាប្រចាំ។ សេនាសនៈទាំង ២ នោះ តើអ្វីខ្លះ? គឺវត្តជេតពន និងវត្តបុព្វារាម។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែគុណដ៏ធំធេងនៃត្រកូលទាំងពីរ។ ព្រោះថា ព្រះសាស្តាទ្រង់រំលឹកដល់គុណ អាស្រ័យនូវគុណរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី និងនាងវិសាខា ទើបទ្រង់ប្រើប្រាស់សេនាសនៈទាំងនោះដោយការគង់នៅជាប្រចាំ។ ព្រោះថា សូម្បីតែទ្រង់យាងទៅកាន់ចារិកក្នុងរដូវក្តៅឬរដូវរងាក៏ដោយ ក៏ក្នុងវស្សា ទ្រង់តែងគង់នៅក្នុងសេនាសនៈទាំងពីរនេះឯង។ កាលដែលទ្រង់គង់នៅយ៉ាងនេះ កាលបើគង់នៅវត្តជេតពនក្នុងពេលរាត្រី លុះព្រឹកឡើង ទ្រង់មានភិក្ខុសង្ឃចោមរោមហើយ យាងចូលទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថីដើម្បីបិណ្ឌបាតតាមទ្វារខាងត្បូង រួចយាងចេញតាមទ្វារខាងកើត ហើយធ្វើការសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃក្នុងវត្តបុព្វារាម។ កាលបើគង់នៅវត្តបុព្វារាមក្នុងពេលរាត្រី លុះព្រឹកឡើង ទ្រង់យាងចូលទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថីដើម្បីបិណ្ឌបាតតាមទ្វារខាងកើត រួចយាងចេញតាមទ្វារខាងត្បូង ហើយធ្វើការសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃក្នុងវត្តជេតពន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់គង់នៅវត្តជេតពននោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលព្រះអង្គគង់នៅទីកន្លែងណាមួយ ព្រះពុទ្ធកិច្ចទាំង ៥ ប្រការ តែងតែមិនលះបង់ឡើយ។ ព្រះពុទ្ធកិច្ចនោះ ខ្ញុំបានពិពណ៌នាយ៉ាងពិស្តារខាងក្រោមរួចហើយ។ ក្នុងបណ្តាពុទ្ធកិច្ចទាំងនោះ ក្នុងវេលាធ្វើពុទ្ធកិច្ចក្នុងបច្ឆិមយាម ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ទតមើលលោក ក៏បានឃើញការសម្រេចធម៌នៃពួកសត្វដែលមិនមានប្រមាណ ទាំងពួកជនអ្នកនៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី ទាំងពួកជនក្នុងទីជុំវិញក្រុងសាវត្ថី ចម្ងាយ ១ គាវុត កន្លះយោជន៍ និង ១ យោជន៍ជាកំណត់។

ตโต ‘‘กสฺมึ นุ โข กาเล อภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘สายนฺหสมเย’’ติ ทิสฺวา ‘‘มยิ นุ โข กเถนฺเต อภิสมโย ภวิสฺสติ, สาวเก กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ ‘‘สาริปุตฺตตฺเถเร กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ อทฺทส. ตโต ‘‘กตฺถ นิสีทิตฺวา กเถนฺเต ภวิสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺโต ‘‘วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา’’ติ ทิสฺวา ‘‘พุทฺธานํ นาม ตโย สาวกสนฺนิปาตา โหนฺติ, อคฺคสาวกานํ เอโก. เตสุ อชฺช ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส สาวกสนฺนิปาโต ภวิสฺสตี’’ติ อทฺทส. ทิสฺวา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา นิวตฺถนิวาสโน สุคตจีวรํ ปารุปิตฺวา เสลมยปตฺตํ อาทาย ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวา ปิณฺฑาย จรนฺโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา วาตปฺปหตา วิย นาวา ปฏินิวตฺติตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา พหิทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตโต อสีติ มหาสาวกา ภิกฺขุนิปริสา อุปาสกปริสา อุปาสิกาปริสาติ จตสฺโส ปริสา สตฺถารํ ปริวารยึสุ.

លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ទតមើលថា «តើការសម្រេចធម៌នឹងមានក្នុងពេលណាណ៎?» ក៏ទ្រង់ឃើញថា «ក្នុងពេលល្ងាច» រួចទ្រង់ទតមើលទៀតថា «តើកាលបើតថាគតសម្តែង ការសម្រេចធម៌នឹងមាន ឬក៏កាលបើសាវកសម្តែង ទើបនឹងមាន?» ក៏ទ្រង់ឃើញថា «កាលបើព្រះសារីបុត្តត្ថេរ សម្តែង ទើបនឹងមាន»។ លំដាប់នោះ ទ្រង់ទតមើលថា «តើគង់នៅទីណាហើយសម្តែង ទើបនឹងមាន?» ក៏ទ្រង់ឃើញថា «គង់នៅក្នុងរតនប្រាសាទរបស់នាងវិសាខាហើយសម្តែង» រួចទ្រង់ទតឃើញទៀតថា «ធម្មតាកិច្ចប្រជុំសាវករបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងមាន ៣ ដង ឯរបស់អគ្គសាវក មាន ១ ដង។ ក្នុងបណ្តាសន្និបាតទាំងនោះ ថ្ងៃនេះ នឹងមានសាវកសន្និបាតរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ជាធម្មសេនាបតី»។ លុះទ្រង់ទតឃើញហើយ ក្នុងពេលព្រឹកព្រលឹម ទ្រង់ធ្វើការជម្រះព្រះកាយ រួចទ្រង់ស្បង់ប្រដាប់ដោយល្អ ទ្រង់គ្រងព្រះសុគតចីវរ ទ្រង់យកព្រះបាត្រថ្ម រួចមានភិក្ខុសង្ឃចោមរោមហើយ យាងចូលទៅកាន់ទីក្រុងតាមទ្វារខាងត្បូង កាលដែលទ្រង់យាងទៅបិណ្ឌបាត ធ្វើឲ្យភិក្ខុសង្ឃបានបិណ្ឌបាតដោយងាយ រួចទ្រង់យាងត្រឡប់មកវិញ ដូចជាទូកដែលត្រូវខ្យល់បក់បោក យាងចេញតាមទ្វារខាងត្បូង ហើយគង់ឈរនៅខាងក្រៅទ្វារ។ គ្រានោះ មហាសាវក ៨០ រូប ភិក្ខុនីបរិស័ទ ឧបាសកបរិស័ទ និងឧបាសិកាបរិស័ទ គឺបរិស័ទទាំង ៤ ពួក ក៏បានចោមរោមព្រះសាស្តា។

สตฺถา สาริปุตฺตตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘สาริปุตฺต, ตยา ปุพฺพารามํ คนฺตุํ วฏฺฏติ, ตว จ ปริสํ คเหตฺวา คจฺฉาหี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ เถโร อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ ปริวุโต ปุพฺพารามํ อคมาสิ. เอเตเนว นิยาเมน อสีติ มหาสาวเก ปุพฺพารามเมว เปเสตฺวา สยํ เอเกน อานนฺทตฺเถเรเนว สทฺธึ เชตวนํ อคมาสิ. อานนฺทตฺเถโรปิ วิหาเร สตฺถุ วตฺตํ กตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ปุพฺพารามํ คจฺฉามิ, ภนฺเต’’ติ อาห. เอวํ [Pg.32] กโรหิ อานนฺทาติ. สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ตตฺเถว อคมาสิ. สตฺถา เอกโกว เชตวเน โอหีโน.

ព្រះសាស្តា ទ្រង់ត្រាស់ហៅព្រះសារីបុត្តត្ថេរថា «ម្នាលសារីបុត្ត អ្នកគួរទៅកាន់វត្តបុព្វារាម ចូរអ្នកនាំយកបរិស័ទរបស់អ្នកទៅចុះ»។ ព្រះថេរៈក្រាបទូលថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន» រួចមានភិក្ខុ ៥ រយរូបជាបរិវាររបស់ខ្លួនចោមរោមហើយ ក៏យាងទៅកាន់វត្តបុព្វារាម។ ដោយវិធីនេះឯង ព្រះអង្គទ្រង់ចាត់មហាសាវក ៨០ រូប ឲ្យទៅកាន់វត្តបុព្វារាម រួចព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅកាន់វត្តជេតពន ជាមួយព្រះអានន្ទត្ថេរតែមួយរូបប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីព្រះអានន្ទត្ថេរ កាលធ្វើវត្តប្រតិបត្តិថ្វាយព្រះសាស្តាក្នុងវិហាររួចហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំក្រាបទូលថា «ខ្ញុំព្រះករុណា នឹងទៅកាន់វត្តបុព្វារាម ព្រះករុណា ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ចូរអ្នកធ្វើប្រការនោះចុះ»។ ព្រះអានន្ទត្ថេរ ថ្វាយបង្គំភគវន្តហើយ ក៏ទៅកាន់វត្តបុព្វារាមនោះឯង។ ព្រះសាស្តា ទ្រង់គង់នៅតែមួយព្រះអង្គឯងក្នុងវត្តជេតពន។

ตํ ทิวสญฺหิ จตสฺโส ปริสา เถรสฺเสว ธมฺมกถํ โสตุกามา อเหสุํ. โกสลมหาราชาปิ พลกาเยน ปริวุโต ปุพฺพารามเมว คโต. ตถา ปญฺจสตอุปาสกปริวาโร อนาถปิณฺฑิโก. วิสาขา ปน มหาอุปาสิกา ทฺวีหิ ชงฺฆสหสฺเสหิ ปริวุโต อคมาสิ. สตฺตปณฺณาสาย กุลสตสหสฺสานํ วสนฏฺฐาเน สาวตฺถินคเร เคหปาลกทารเก ฐเปตฺวา เสสชโน คนฺธจุณฺณมาลาทีนิ คเหตฺวา ปุพฺพารามเมว อคมาสิ. จตูสุ ทฺวารคาเมสุ คาวุตอฑฺฒโยชนโยชนปรมฏฺฐาเน สพฺเพเยว มนุสฺสา คนฺธจุณฺณมาลาทิหตฺถา ปุพฺพารามเมว อคมํสุ. สกลวิหาโร มิสฺสกปุปฺเผหิ อภิกิณฺโณ วิย อโหสิ.

ព្រោះថា ក្នុងថ្ងៃនោះ បរិស័ទទាំង ៤ ពួក សុទ្ធតែមានបំណងចង់ស្តាប់ធម៌ទេសនារបស់ព្រះថេរៈប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែព្រះបាទកោសលមហារាជ ក៏មានកងពលចោមរោមហើយ យាងទៅកាន់វត្តបុព្វារាមដែរ។ ដូចគ្នានោះដែរ អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី មានឧបាសក ៥ រយនាក់ជាបរិវារ ក៏ទៅកាន់វត្តបុព្វារាម។ ចំណែកឯនាងវិសាខាមហាឧបាសិកា មានស្រីបម្រើពីរពាន់នាក់ចោមរោមហើយ ក៏ទៅកាន់វត្តបុព្វារាមដែរ។ ពួកជនដែលនៅសេសសល់ក្នុងក្រុងសាវត្ថី ដែលជាទីលំនៅនៃត្រកូល ៥ លាន ៧ សែនត្រកូល កាលទុកតែពួកក្មេងៗចាំផ្ទះ ក៏កាន់យកគ្រឿងក្រអូប ម្សៅ និងកម្រងផ្កាជាដើម យាងទៅកាន់វត្តបុព្វារាមដែរ។ ពួកមនុស្សទាំងអស់ ក្នុងភូមិទ្វារទាំង ៤ ចម្ងាយ ១ គាវុត កន្លះយោជន៍ និង ១ យោជន៍ជាកំណត់ សុទ្ធតែមានគ្រឿងក្រអូប ម្សៅ និងកម្រងផ្កាក្នុងដៃ យាងទៅកាន់វត្តបុព្វារាមដូចគ្នា។ វត្តទាំងមូល ក៏ត្រឡប់ជាដេរដាសទៅដោយផ្កាចម្រុះពណ៌ ហាក់បីដូចជាគេព្រួសបាចសាចទុកដូច្នោះឯង។

ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโรปิ โข วิหารํ คนฺตฺวา วิหารปริเวเณ องฺคณฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. ภิกฺขู เถรสฺส อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา อุปฏฺฐากตฺเถเรน วตฺเต กเต ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิ. โส ปริจฺฉินฺนกาลวเสน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อจิรวตึ คนฺตฺวา รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ โอติณฺณติตฺเถเนว อุตฺตริตฺวา นิวตฺถนิวาสโน สงฺฆาฏึ ปารุปิตฺวา อฏฺฐาสิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนน โอตริตฺวา สรีเร รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เถรํ ปริวารยึสุ. อนฺโตวิหาเรปิ เถรสฺส ธมฺมาสนํ ปญฺญาปยึสุ. จตสฺโสปิ ปริสา อตฺตโน อตฺตโน โอกาสํ ญตฺวา มคฺคํ ฐเปตฺวา นิสีทึสุ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร ธมฺมสภํ อาคนฺตฺวา สีหมตฺถกปฺปติฏฺฐิเต สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต รตนปลฺลงฺเก จิตฺตพีชนึ คเหตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิ. นิสีทิตฺวา ปริสํ โอโลเกตฺวา – ‘‘มหตี วตายํ ปริสา, อิมิสฺสา น อปฺปมตฺติกา ปริตฺตกธมฺมเทสนา อนุจฺฉวิกา, กตรธมฺมเทสนา นุ โข อนุจฺฉวิกา ภวิสฺสตี’’ติ ตีณิ ปิฏกานิ อาวชฺชมาโน อิมํ สํโยชนปริยาย ธมฺมเทสนํ อทฺทส.

ចំណែកឯព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ជាធម្មសេនាបតី ក៏បាននិមន្តទៅកាន់វិហារ ហើយគង់ឈរនៅត្រង់ទីលានក្នុងបរិវេណវិហារ។ ភិក្ខុទាំងឡាយបានរៀបចំអាសនៈថ្វាយព្រះថេរៈ។ ព្រះថេរៈគង់លើអាសនៈនោះហើយ កាលដែលព្រះថេរៈជាឧបដ្ឋាកបានធ្វើវត្តប្រតិបត្តិរួចហើយ ក៏បានប្រទានឱវាទដល់ភិក្ខុសង្ឃ រួចចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ ចូលសមាបត្តិហើយគង់នៅ។ ព្រះថេរៈនោះ ចេញពីសមាបត្តិតាមកំណត់ពេលវេលាហើយ ក៏និមន្តទៅកាន់ស្ទឹងអចិរវតី ជម្រះធូលីនិងញើស (គ្រឿងសៅហ្មងនៃរាងកាយ) មានសេចក្តីក្រហាយរំងាប់ហើយ ឡើងមកតាមកំពង់ទឹកដែលចុះនោះឯង ស្លៀកស្បង់គ្រងសង្ឃាដិរួចហើយក៏ឈរនៅ។ សូម្បីភិក្ខុសង្ឃក៏ចុះទៅតាមកន្លែងដែលនៅចំពីមុខៗរៀងៗខ្លួន ជម្រះធូលីនិងញើសក្នុងរាងកាយ ហើយឡើងមកវិញ រួចចោមរោមព្រះថេរៈ។ សូម្បីនៅក្នុងវិហារ ភិក្ខុទាំងឡាយក៏បានរៀបចំធម្មាសនៈថ្វាយព្រះថេរៈ។ ចំណែកឯបរិស័ទទាំង ៤ ក្រុម ដឹងនូវកន្លែងរបស់ខ្លួនៗ ហើយវៀរចន្លោះផ្លូវទុក ក៏អង្គុយចុះ។ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ មានភិក្ខុ ៥ រយរូបជាបរិវារ និមន្តមកកាន់ធម្មសភា គង់លើរតនបល្ល័ង្កដែលមានស្វេតច្ឆត្រលើកឡើងខ្ពស់ តម្កល់នៅលើក្បាលសឹង្ហ ទ្រង់កាន់ផ្លិតដ៏វិចិត្រ បែរព្រះភក្ត្រទៅទិសខាងកើត។ លុះគង់ហើយ ទ្រង់ទតមើលបរិស័ទ ហើយពិចារណាថា «ឱ! បរិស័ទនេះធំធេងណាស់ ធម៌ទេសនាបន្តិចបន្តួចមានប្រមាណតិច មិនសមគួរដល់បរិស័ទនេះឡើយ តើធម៌ទេសនាបែបណាទៅហ្ន៎ ទើបសមគួរ?» កាលដែលពិចារណាទៅលើព្រះត្រៃបិដកទាំងបី ក៏បានឃើញនូវធម៌ទេសនា សំយោជនបរិយាយនេះ។

เอวํ [Pg.33] เทสนํ สลฺลกฺเขตฺวา ตํ เทเสตุกาโม ภิกฺขู อามนฺเตสิ อาวุโส, ภิกฺขเวติ. อาวุโสติ หิ อวตฺวา, ภิกฺขเวติ วจนํ พุทฺธาลาโป นาม โหติ, อยํ ปนายสฺมา ‘‘ทสพเลน สมานํ อาลปนํ น กริสฺสามี’’ติ สตฺถุ คารววเสน สาวกาลาปํ กโรนฺโต, ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ อาห. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโส, ปุคฺคลํ เทเสสฺสามิ พหิทฺธาสํโยชนญฺจา’’ติ ธมฺมเทสนาปทํ อโวจ.

កាលកំណត់ទុកនូវធម៌ទេសនាយ៉ាងនេះហើយ ព្រះថេរៈមានបំណងនឹងសម្តែងនូវធម៌ទេសនានោះ ក៏បានហៅភិក្ខុទាំងឡាយថា «ម្នាលអាវុសោភិក្ខុទាំងឡាយ»។ ពិតណាស់ ការពោលពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ» ដោយមិនមានពាក្យថា «អាវុសោ» នោះ ឈ្មោះថាជាពាក្យហៅរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ចំណែកឯព្រះអាយស្មោនេះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះសាស្តា គិតថា «អាត្មាអញនឹងមិនធ្វើការហៅស្មើនឹងព្រះទសពលឡើយ» កាលធ្វើការហៅតាមបែបសាវ័ក ទើបពោលថា «ម្នាលអាវុសោភិក្ខុទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «បានពោលនូវពាក្យនេះ» គឺបានពោលនូវបទធម៌ទេសនានេះថា «ម្នាលអាវុសោ អាត្មាអញនឹងសម្តែងនូវបុគ្គលអ្នកមានអជ្ឈត្តសំយោជនៈផង បុគ្គលអ្នកមានពហិទ្ធាសំយោជនៈផង»។

ตสฺมึ ปน รตนปาสาเท อธิวตฺโถ เอโก โสตาปนฺโน เทวปุตฺโต อตฺถิ, โส พุทฺเธหิ วา สาวเกหิ วา เทสนาย อารทฺธมตฺตายเยว ชานาติ – ‘‘อยํ เทสนา อุตฺตานิกา ภวิสฺสติ, อยํ คมฺภีรา. อยํ ฌานนิสฺสิตา ภวิสฺสติ, อยํ วิปสฺสนานิสฺสิตา. อยํ มคฺคนิสฺสิตา อยํ ผลนิสฺสิตา, อยํ นิพฺพานนิสฺสิตา’’ติ. โส ตสฺมิมฺปิ ทิวเส เถเรน เทสนาย อารทฺธมตฺตาย เอวํ อญฺญาสิ – ‘‘เยน นีหาเรน มยฺหํ อยฺเยน ธมฺมเสนาปตินา สาริปุตฺตตฺเถเรน เทสนา อารทฺธา, อยํ เทสนา วิปสฺสนาคาฬฺหา ภวิสฺสติ, ฉหิ มุเขหิ วิปสฺสนํ กเถสฺสติ. เทสนาปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ, โสตาปนฺนาทีนํ ปน เทวมนุสฺสานํ ปริจฺเฉโท น ภวิสฺสติ. เทสนาย อนุจฺฉวิกํ กตฺวา มยฺหํ อยฺยสฺส สาธุการํ ทสฺสามี’’ติ เทวานุภาเวน มหนฺตํ สทฺทํ กตฺวา – ‘‘สาธุ สาธุ อยฺยา’’ติ อาห.

ក៏នៅក្នុងប្រាសាទរតនៈនោះ មានទេវបុត្រជាសោតាបន្នៈមួយអង្គអាស្រ័យនៅ។ ទេវបុត្រនោះ កាលដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្តី ព្រះសាវ័កទាំងឡាយក្តី គ្រាន់តែចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ទេសនាប៉ុណ្ណោះ ក៏ដឹងថា «ធម៌ទេសនានេះនឹងរាក់ (ងាយយល់) ធម៌ទេសនានេះនឹងជ្រាលជ្រៅ ធម៌ទេសនានេះនឹងអាស្រ័យឈាន ធម៌ទេសនានេះនឹងអាស្រ័យវិបស្សនា ធម៌ទេសនានេះនឹងអាស្រ័យមគ្គ ធម៌ទេសនានេះនឹងអាស្រ័យផល ធម៌ទេសនានេះនឹងអាស្រ័យព្រះនិព្វាន»។ សូម្បីក្នុងថ្ងៃនោះ កាលដែលព្រះថេរៈគ្រាន់តែចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ទេសនា ទេវបុត្រនោះក៏ដឹងយ៉ាងនេះថា «ដោយហេតុការណ៍ដែលព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ជាម្ចាស់របស់ខ្ញុំ ជាធម្មសេនាបតី បានចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ទេសនានេះ ធម៌ទេសនានេះនឹងចុះស៊ប់ក្នុងវិបស្សនា លោកនឹងសម្តែងវិបស្សនាដោយទ្វារទាំង ៦។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ធម៌ទេសនា ទេវតា ១ សែនកោដិនឹងបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ចំណែកឯការកំណត់ចំនួនទេវតានិងមនុស្សដែលបានសម្រេចសោតាបត្តិផលជាដើម គឺមិនមានឡើយ (រាប់មិនអស់)។ ខ្ញុំនឹងធ្វើការអនុមោទនាឱ្យសមគួរដល់ធម៌ទេសនា ថ្វាយដល់ព្រះថេរៈជាម្ចាស់របស់ខ្ញុំ» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏បន្លឺសំឡេងយ៉ាងខ្លាំងដោយទេវានុភាពថា «សាធុ សាធុ លោកម្ចាស់!»।

เทวราเชน สาธุกาเร ทินฺเน ปริวารกปาสาทสหสฺเส อธิวตฺถา เทวตา สพฺพาว สาธุการํ อทํสุ. ตาสํ สาธุการสทฺเทน สพฺพา ปุพฺพาราเม วสนเทวตา, ตาสํ สทฺเทน คาวุตมตฺเต เทวตา, ตโต อฑฺฒโยชเน โยชเนติ เอเตนุปาเยน เอกจกฺกวาเฬ, ทฺวีสุ จกฺกวาเฬสุ, ตีสุ จกฺกวาเฬสูติ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา สาธุการมทํสุ. ตาสํ สาธุการสทฺเทน ปถวิฏฺฐกนาคา จ อากาสฏฺฐกเทวตา จ. ตโต อพฺภวลาหกา, อุณฺหวลาหกา, สีตวลาหกา, วสฺสวลาหกา, จาตุมหาราชิกา จตฺตาโร มหาราชาโน, ตาวตึสา เทวตา, สกฺโก เทวราชา, ยามา เทวตา, สุยาโม เทวราชา[Pg.34], ตุสิตา เทวตา, สนฺตุสิโต เทวราชา, นิมฺมานรตี เทวตา, สุนิมฺมิโต เทวราชา, วสวตฺตี เทวตา, วสวตฺตี เทวราชา, พฺรหฺมปาริสชฺชา, พฺรหฺมปุโรหิตา, มหาพฺรหฺมาโน, ปริตฺตาภา, อปฺปมาณาภา, อาภสฺสรา, ปริตฺตสุภา, อปฺปมาณสุภา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลา, อวิหา, อตปฺปา, สุทสฺสา, สุทสฺสี, อกนิฏฺฐา เทวตาติ อสญฺเญ จ อรูปาวจรสตฺเต จ ฐเปตฺวา โสตายตนปวตฺติฏฺฐาเน สพฺพา เทวตา สาธุการมทํสุ.

កាលដែលស្តេចទេវតា (ទេវបុត្រនោះ) ឱ្យនូវសាធុការហើយ ទេវតាទាំងអស់ដែលអាស្រ័យនៅក្នុងប្រាសាទជាបរិវារ ១ ពាន់ ក៏បានឱ្យនូវសាធុការ។ ដោយសំឡេងសាធុការរបស់ទេវតាទាំងនោះ ទេវតាទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនៅក្នុងព្រៃបុព្វារាមទាំងអស់ ក៏បានឱ្យនូវសាធុការ។ ដោយសំឡេងរបស់ទេវតាទាំងនោះ ទេវតាទាំងឡាយក្នុងចម្ងាយ ១ គាវុត ក៏បានឱ្យនូវសាធុការ។ បន្ទាប់ពីនោះ ក្នុងចម្ងាយកន្លះយោជន៍ មួយយោជន៍ ដោយវិធីនេះឯង ទេវតាទាំងឡាយក្នុងមួយចក្រវាឡ ពីរចក្រវាឡ បីចក្រវាឡ រហូតដល់មួយម៉ឺនចក្រវាឡ ក៏បានឱ្យនូវសាធុការ។ ដោយសំឡេងសាធុការរបស់ទេវតាទាំងនោះ ពួកនាគដែលនៅក្រោមផែនដី និងទេវតាដែលស្ថិតនៅលើអាកាស ក៏បានឱ្យនូវសាធុការ។ បន្ទាប់ពីនោះ ពួកអព្ភវលាហកទេវតា ឧណ្ហវលាហកទេវតា សីតវលាហកទេវតា វស្សវលាហកទេវតា ពួកទេវតាក្នុងជាន់ចតុមហារាជិកា និងស្តេចមហារាជទាំង ៤, ពួកទេវតាក្នុងជាន់តាវតឹង្ស និងព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតា, ពួកទេវតាក្នុងជាន់យាម៉ា និងព្រះសុយាមៈជាស្តេចទេវតា, ពួកទេវតាក្នុងជាន់តុសិតា និងព្រះសន្តុសិតៈជាស្តេចទេវតា, ពួកទេវតាក្នុងជាន់និម្មានរតី និងព្រះសុនិម្មិតៈជាស្តេចទេវតា, ពួកទេវតាក្នុងជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី និងព្រះវសវត្តីជាស្តេចទេវតា, ពួកព្រហ្មក្នុងជាន់ព្រហ្មបារិសជ្ជា, ព្រហ្មបុរោហិតា, មហាព្រហ្មា, បរិត្តាភា, អប្បមាណាភា, អាភស្សរា, បរិត្តសុភា, អប្បមាណសុភា, សុភកិណ្ហា, វេហប្ផលា, អវិហា, អតប្បា, សុទស្សា, សុទស្សី, និងអកនិដ្ឋា គឺលើកលែងតែពួកអសញ្ញសត្វព្រហ្ម និងអរូបាវចរព្រហ្មចេញ ទេវតានិងព្រហ្មទាំងអស់នៅក្នុងទីដែលមានសោតាយតនៈប្រព្រឹត្តទៅ ក៏បានឱ្យនូវសាធុការ។

ตโต ขีณาสวมหาพฺรหฺมาโน – ‘‘มหา วตายํ สาธุการสทฺโท, ปถวิตลโต ปฏฺฐาย ยาว อกนิฏฺฐโลกํ อาคโต, กิมตฺถํ นุ โข เอโส’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร ปุพฺพาราเม วิสาขาย รตนปาสาเท นิสีทิตฺวา สํโยชนปริยายธมฺมเทสนมารภิ, อมฺเหหิปิ ตตฺถ กายสกฺขีหิ ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺถ อคมํสุ. ปุพฺพาราโม เทวตาหิ ปริปุณฺโณ, สมนฺตา ปุพฺพารามสฺส คาวุตํ อฑฺฒโยชนํ, โยชนนฺติ สกลจกฺกวาฬํ เหฏฺฐา ปถวิตเลน ติริยํ จกฺกวาฬปริยนฺเตน ปริจฺฉินฺนํ ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติตาหิ เทวตาหิ นิรนฺตรมโหสิ, อารคฺคนิตุทนมตฺเต ฐาเน อุปริมโกฏิยา สฏฺฐิ เทวตา สุขุมตฺตภาเว มาเปตฺวา อฏฺฐํสุ.

បន្ទាប់ពីនោះ ពួកមហាព្រហ្មជាខីណាស្រពទាំងឡាយ កាលពិចារណាថា «ឱ! សំឡេងសាធុការនេះធំធេងណាស់ ឮចាប់តាំងពីផ្ទៃផែនដីរហូតដល់ជាន់អកនិដ្ឋព្រហ្ម តើសំឡេងនេះកើតឡើងព្រោះហេតុអ្វីហ្ន៎?» ក៏ដឹងថា «ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ជាធម្មសេនាបតី គង់នៅក្នុងប្រាសាទរតនៈរបស់នាងវិសាខា នាបុព្វារាម បានចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ទេសនា សំយោជនបរិយាយហើយ សូម្បីពួកយើងក៏គួរតែទៅធ្វើជាកាយសក្សី (សាក្សីផ្ទាល់) ក្នុងទីនោះដែរ» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏បាននិមន្តទៅកាន់ទីនោះ។ ព្រៃបុព្វារាមក៏ពេញណែនទៅដោយទេវតាទាំងឡាយ នៅជុំវិញបុព្វារាម ចម្ងាយ ១ គាវុត កន្លះយោជន៍ មួយយោជន៍ សកលចក្រវាឡទាំងមូល ដែលកំណត់ដោយផ្ទៃផែនដីខាងក្រោម ទទឹងរហូតដល់គែមចក្រវាឡ ក៏ពេញណែនគ្មានចន្លោះ ដោយទេវតាទាំងឡាយដែលមកប្រជុំគ្នាពីមួយម៉ឺនចក្រវាឡ សូម្បីនៅក្នុងទីកន្លែងត្រឹមចុងដែកឆ្កឹះ (ចុងម្ជុល) ក៏មានទេវតា ៦០ អង្គ និមិត្តរូបកាយដ៏ល្អិតល្អន់ ហើយឈរនៅ។

อถายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘มหนฺตํ วติทํ หลาหลํ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ ฐิตานํ เทวตานํ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปติตภาวํ อทฺทส. อถ ยสฺมา พุทฺธานํ อธิฏฺฐานกิจฺจํ นตฺถิ, ปริสปริมาเณเนว ปสฺสนฺติ เจว สทฺทญฺจ สาเวนฺติ. สาวกานํ ปน อธิฏฺฐานํ วฏฺฏติ. ตสฺมา เถโร สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย มหคฺคตจิตฺเตน อธิฏฺฐาสิ – ‘‘จกฺกวาฬปริยนฺตา ปริสา สพฺพาปิ มํ ปสฺสตุ, ธมฺมญฺจ เม เทเสนฺตสฺส สทฺทํ สุณาตู’’ติ. อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย ทกฺขิณชาณุปสฺเส จ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยญฺจ นิสีทิตฺวา ‘‘ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร นาม กีทิโส ทีโฆ รสฺโส สาโม โอทาโต’’ติ วตฺตพฺพการณํ นาโหสิ, สพฺเพสมฺปิ สพฺพทิสาสุ นิสินฺนานํ อภิมุเขเยว ปญฺญายิตฺถ, นภมชฺเฌ ฐิตจนฺโท วิย อโหสิ. ธมฺมํ เทเสนฺตสฺสาปิสฺส [Pg.35] ทกฺขิณชาณุปสฺเส จ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยญฺจ นิสินฺนา สพฺเพ เอกกํเสเนว สทฺทํ สุณึสุ.

គ្រានោះ ព្រះអាយស្មោសារីបុត្ត កាលពិចារណាថា «ឱ! សំឡេងអ៊ូអែនេះធំធេងណាស់ តើនេះជាសំឡេងអ្វីហ្ន៎?» ក៏បានឃើញនូវការមកប្រជុំគ្នានៃទេវតាទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងម៉ឺនចក្រវាឡ មកនៅក្នុងចក្រវាឡតែមួយនេះ។ គ្រានោះ ព្រោះហេតុតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនមានកិច្ចដែលត្រូវអធិដ្ឋានឡើយ ទ្រង់ទតឃើញនិងធ្វើឱ្យឮសំឡេងទៅតាមប្រមាណនៃបរិស័ទតែម្តង ចំណែកឯព្រះសាវ័កទាំងឡាយ គួរតែធ្វើការអធិដ្ឋាន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈចូលសមាបត្តិហើយ ចេញពីសមាបត្តិ ក៏បានអធិដ្ឋានដោយមហគ្គតចិត្តថា «សូមឱ្យបរិស័ទទាំងអស់រហូតដល់គែមចក្រវាឡ ចូរឃើញនូវអាត្មាអញផង ចូរឮសំឡេងរបស់អាត្មាអញកាលកំពុងសម្តែងធម៌ផង»។ ចាប់តាំងពីពេលអធិដ្ឋាននោះមក មិនមានហេតុដែលត្រូវសួរថា «ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ជាធម្មសេនាបតី មានលក្ខណៈបែបណា ខ្ពស់ ទាប ខ្មៅ ស្រអែម ឬស?» ឡើយ ព្រោះព្រះថេរៈបានប្រាកដនៅចំពីមុខនៃទេវតាទាំងអស់ដែលអង្គុយនៅក្នុងគ្រប់ទិសទី ដូចជាព្រះចន្ទដែលស្ថិតនៅកណ្តាលអាកាសដូច្នោះឯង។ សូម្បីទេវតាទាំងអស់ដែលអង្គុយនៅជិតជង្គង់ខាងស្តាំក្តី នៅឯគែមចក្រវាឡក្តី ក៏បានឮសំឡេងរបស់ព្រះថេរៈកាលកំពុងសម្តែងធម៌ ដោយច្បាស់លាស់ដូចគ្នាពិតប្រាកដ។

เอวํ อธิฏฺฐหิตฺวา เถโร อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโสติ อิมํ ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ อชฺฌตฺตนฺติ กามภโว. พหิทฺธาติ รูปารูปภโว. กิญฺจาปิ หิ สตฺตา กามภเว อปฺปํ กาลํ วสนฺติ กปฺปสฺส จตุตฺถเมว โกฏฺฐาสํ, อิตเรสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ กามภโว สุญฺโญ โหติ ตุจฺโฉ, รูปภเว พหุํ กาลํ วสนฺติ, ตถาปิ เตสํ ยสฺมา กามภเว จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา โหนฺติ, อปฺปกา รูปารูปภเวสุ. ยตฺถ จ จุติปฏิสนฺธิโย พหุกา, ตตฺถ อาลโยปิ ปตฺถนาปิ อภิลาโสปิ พหุ โหติ. ยตฺถ อปฺปา, ตตฺถ อปฺโป. ตสฺมา กามภโว อชฺฌตฺตํ นาม ชาตํ, รูปารูปภวา พหิทฺธา นาม. อิติ อชฺฌตฺตสงฺขาเต กามภเว ฉนฺทราโค อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม, พหิทฺธาสงฺขาเตสุ รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. โอรมฺภาคิยานิ วา ปญฺจ สํโยชนานิ อชฺฌตฺตสํโยชนํ นาม, อุทฺธมฺภาคิยานิ ปญฺจ พหิทฺธาสํโยชนํ นาม. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. อุทฺธํ วุจฺจติ รูปารูปธาตุ, ตตฺถ อุปปตฺตินิปฺผาทนโต ตํ อุทฺธํ ภชนฺตีติ อุทฺธมฺภาคิยานิ.

កាលអធិដ្ឋានយ៉ាងនេះហើយ ព្រះថេរៈក៏បានចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ទេសនានេះថា «ម្នាលអាវុសោ ទាំងអជ្ឈត្តសំយោជនៈ...»។ ក្នុងធម៌ទេសនានោះ ពាក្យថា «អជ្ឈត្តៈ» គឺកាមភព។ ពាក្យថា «ពហិទ្ធៈ» គឺរូបភពនិងអរូបភព។ ពិតណាស់ ទោះបីជាសត្វទាំងឡាយរស់នៅក្នុងកាមភពអស់កាលដ៏ខ្លី គឺត្រឹមតែមួយភាគបួននៃមហាកប្បក៏ដោយ ហើយក្នុងចំណែក ៣ ទៀតដែលក្រៅពីនោះ កាមភពតែងសូន្យទទេ ហើយសត្វទាំងឡាយរស់នៅក្នុងរូបភពអស់កាលដ៏យូរអង្វែងក៏ដោយ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះហេតុតែការច្យុតិនិងបដិសន្ធិរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ ក្នុងកាមភពមានច្រើន តែក្នុងរូបភពនិងអរូបភពមានតិច។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងភពណាដែលមានការច្យុតិនិងបដិសន្ធិច្រើន សេចក្តីអាល័យក្តី សេចក្តីប្រាថ្នាក្តី សេចក្តីចង់បានក្តី ក្នុងភពនោះតែងមានច្រើន ក្នុងភពណាដែលមានតិច សេចក្តីអាល័យជាដើមនោះក៏មានតិច។ ព្រោះហេតុនោះ កាមភពទើបឈ្មោះថា «អជ្ឈត្តៈ» (ខាងក្នុង) រូបភពនិងអរូបភពឈ្មោះថា «ពហិទ្ធៈ» (ខាងក្រៅ)។ យ៉ាងនេះ ឆន្ទរាគ (សេចក្តីតម្រេកដោយអំណាចតម្រេក) ក្នុងកាមភពដែលពោលថាជាអជ្ឈត្តៈ ឈ្មោះថា «អជ្ឈត្តសំយោជនៈ» ឆន្ទរាគក្នុងរូបភពនិងអរូបភពដែលពោលថាជាពហិទ្ធៈ ឈ្មោះថា «ពហិទ្ធាសំយោជនៈ»។ មួយយ៉ាងទៀត សំយោជនៈចំណែកខាងក្រោម (ឱរម្ភាគិយសំយោជនៈ) ទាំង ៥ ឈ្មោះថា «អជ្ឈត្តសំយោជនៈ» សំយោជនៈចំណែកខាងលើ (ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនៈ) ទាំង ៥ ឈ្មោះថា «ពហិទ្ធាសំយោជនៈ»។ ក្នុងបទទាំងពីរនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ពាក្យ (វចនត្ថៈ)៖ កាមធាតុ លោកហៅថា «ឱរៈ» (ខាងក្រោម) ព្រោះតែញ៉ាំងបដិសន្ធិឱ្យកើតឡើងក្នុងកាមធាតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ (ធម៌ដែលជាប់ជំពាក់នឹងចំណែកខាងក្រោម)។ រូបធាតុនិងអរូបធាតុ លោកហៅថា «ឧទ្ធៈ» (ខាងលើ) ព្រោះតែញ៉ាំងបដិសន្ធិឱ្យកើតឡើងក្នុងរូបធាតុនិងអរូបធាតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឧទ្ធម្ភាគិយៈ (ធម៌ដែលជាប់ជំពាក់នឹងចំណែកខាងលើ)។

เอวํ วุตฺตปฺปเภเทน อชฺฌตฺตสํโยชเนน สํยุตฺโต ปุคฺคโล อชฺฌตฺตสํโยชโน, พหิทฺธาสํโยชเนน สํยุตฺโต ปุคฺคโล พหิทฺธาสํโยชโน. อุภยมฺปิ เจตํ น โลกิยสฺส วฏฺฏนิสฺสิตมหาชนสฺส นามํ. เยสํ ปน ภโว ทฺเวธา ปริจฺฉินฺโน, เตสํ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ อริยสาวกานํ เอตํ นามํ. ยถา หิ มหาอรญฺเญ ขทิรวนสาลวนาทีนิ ถมฺโภ ตุลาสงฺฆาโฏติ นามํ น ลภนฺติ, ขทิรวนํ สาลวนนฺติ นามเมว ลภนฺติ. ยทา ปน ตโต รุกฺขา ติณฺหาย กุฐาริยา ฉินฺทิตฺวา ถมฺภาทิสณฺฐาเนน ตจฺฉิตา โหนฺติ, ตทา ถมฺโภ ตุลาสงฺฆาโฏติ นามํ ลภนฺติ. เอวเมวํ อปริจฺฉินฺนภโว พหลกิเลโส ปุถุชฺชโน เอตํ นามํ น ลภติ, ภวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กิเลเส ตนุเก กตฺวา ฐิตา โสตาปนฺนาทโยว ลภนฺติ.

បុគ្គលដែលប្រកបដោយអជ្ឈត្តសំយោជនៈ តាមការចែកដែលបានពោលមកយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា «អជ្ឈត្តសំយោជនៈ» បុគ្គលដែលប្រកបដោយពហិទ្ធាសំយោជនៈ ឈ្មោះថា «ពហិទ្ធាសំយោជនៈ»។ សូម្បីឈ្មោះទាំងពីរនេះ ក៏មិនមែនជាឈ្មោះរបស់មហាជនជាលោកិយដែលនៅវិលវល់ក្នុងវដ្តសង្សារឡើយ តែថា ឈ្មោះនេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះអរិយសាវ័កទាំងឡាយ មានព្រះសោតាបន្នៈ ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី ដែលមានភពកំណត់ទុកជាពីរចំណែក។ ពិតណាស់ ដូចជាដើមឈើទាំងឡាយក្នុងព្រៃធំ មានព្រៃឈើធ្នង់ ព្រៃឈើសាលៈជាដើម មិនទាន់បានឈ្មោះថា សសរ ធ្នឹម ឬគ្រឿងបង្គុំឡើយ តែងបានត្រឹមតែឈ្មោះថា ព្រៃឈើធ្នង់ ព្រៃឈើសាលៈ ប៉ុណ្ណោះ។ លុះដល់ពេលដែលគេកាប់ដើមឈើទាំងនោះដោយពូថៅដ៏មុត ហើយច្រៀកកោសឱ្យមានសណ្ឋានជាសសរជាដើម ទើបបានឈ្មោះថា សសរ ធ្នឹម ឬគ្រឿងបង្គុំ យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះឯង បុថុជ្ជនដែលមានភពមិនទាន់បានកំណត់ មានកិលេសដ៏ក្រាស់ក្រែល មិនបាននូវឈ្មោះនេះឡើយ មានតែព្រះសោតាបន្នៈជាដើម ដែលបានកំណត់ភព និងធ្វើកិលេសឱ្យស្តើងស្រាលហើយគង់នៅ ទើបបាននូវឈ្មោះនេះ។

อิมสฺส จ ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อิทํ วจฺฉกสาโลปมํ เวทิตพฺพํ. วจฺฉกสาลํ หิ กตฺวา อนฺโต ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา วจฺฉเก โยตฺเตหิ พนฺธิตฺวา [Pg.36] เตสุ อุปนิพนฺธนฺติ, โยตฺเตสุ อปฺปโหนฺเตสุ กณฺเณสุปิ คเหตฺวา ตตฺถ วจฺฉเก ปเวเสนฺติ, อนฺโตสาลาย โอกาเส อปฺปโหนฺเต พหิ ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวาปิ เอวเมว กโรนฺติ. ตตฺถ โกจิ อนฺโตพทฺโธ วจฺฉโก พหินิปนฺโน โหติ, โกจิ พหิพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน, โกจิ อนฺโตพทฺโธ อนฺโตว นิปนฺโน, โกจิ พหิพทฺโธ พหิเยว นิปนฺโน. โกจิ อนฺโตปิ อพทฺโธว จรติ, พหิปิ อพทฺโธว. ตตฺถ อนฺโตพทฺธสฺส พหินิปนฺนสฺส พนฺธนํ ทีฆํ โหติ. โส หิ อุณฺหาทิปีฬิโต นิกฺขมิตฺวา พหิ วจฺฉกานํ อพฺภนฺตเร นิปชฺชติ. พหิพทฺเธ อนฺโตนิปนฺเนปิ เอเสว นโย. โย ปน อนฺโตพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน, ตสฺส พนฺธนํ รสฺสํ โหติ. พหิพทฺเธ พหินิปนฺเนปิ เอเสว นโย. อุโภปิ หิ เต ทิวสมฺปิ ขาณุกํ อนุปริคนฺตฺวา ตตฺเถว สยนฺติ. โย ปน อนฺโต อพทฺโธ ตตฺเถว วจฺฉกานํ อนฺตเร วิจรติ. อยํ สีลวา วจฺฉโก กณฺเณ คเหตฺวา วจฺฉกานํ อนฺตเร วิสฺสฏฺโฐ ทิวสมฺปิ อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา ตตฺเถว จรติ. พหิ อพทฺเธ ตตฺเถว วิจรนฺเตปิ เอเสว นโย.

ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យច្បាស់លាស់ គប្បីជ្រាបឧបមាអំពីក្រោលកូនគោនេះ។ ព្រោះថា ពួកជនធ្វើក្រោលកូនគោហើយ បោះបង្គោលទាំងឡាយខាងក្នុងក្រោល ចងកូនគោទាំងឡាយដោយខ្សែព្រ័ត្រ រួចចងភ្ជាប់ទៅនឹងបង្គោលទាំងនោះ កាលបើខ្សែព្រ័ត្រមិនគ្រាន់គ្រាន់ ក៏ចាប់ត្រង់ត្រចៀកទាំងឡាយ ហើយបញ្ចូលកូនគោទាំងនោះទៅក្នុងក្រោលនោះ កាលបើទីកន្លែងក្នុងក្រោលមិនគ្រាន់គ្រាន់ សូម្បីបោះបង្គោលខាងក្រៅ ក៏ធ្វើដូច្នោះដែរ។ ក្នុងឧបមានោះ កូនគោខ្លះត្រូវគេចងខាងក្នុង តែដេកខាងក្រៅ កូនគោខ្លះត្រូវគេចងខាងក្រៅ តែដេកខាងក្នុង កូនគោខ្លះត្រូវគេចងខាងក្នុង ហើយក៏ដេកខាងក្នុងតែម្តង កូនគោខ្លះត្រូវគេចងខាងក្រៅ ហើយក៏ដេកខាងក្រៅតែម្តង។ កូនគោខ្លះ សូម្បីខាងក្នុងក៏មិនត្រូវគេចង ដើរទៅមក សូម្បីខាងក្រៅក៏មិនត្រូវគេចង ដើរទៅមក។ ក្នុងកូនគោទាំងនោះ កូនគោដែលគេចងខាងក្នុង តែដេកខាងក្រៅ ខ្សែចងរបស់វាវែង។ ព្រោះថាកូនគោនោះ កាលបើកម្តៅជាដើមបៀតបៀនហើយ ក៏ចេញទៅដេកខាងក្រៅ ក្នុងចន្លោះនៃកូនគោទាំងឡាយ។ សូម្បីក្នុងកូនគោដែលគេចងខាងក្រៅ តែដេកខាងក្នុង ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចំណែកកូនគោណាដែលគេចងខាងក្នុង ហើយដេកខាងក្នុង ខ្សែចងរបស់វាខ្លី។ សូម្បីក្នុងកូនគោដែលគេចងខាងក្រៅ ហើយដេកខាងក្រៅ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថា កូនគោទាំងពីរនោះ សូម្បីពេញមួយថ្ងៃ ក៏ដើរព័ទ្ធជុំវិញបង្គោល ហើយដេកនៅកន្លែងនោះឯង។ ចំណែកកូនគោណាដែលមិនត្រូវគេចងខាងក្នុង តែងដើរទៅមកក្នុងចន្លោះនៃកូនគោទាំងឡាយក្នុងក្រោលនោះឯង។ កូនគោដែលមានសភាពស្លូតបូតនេះ គេចាប់ត្រង់ត្រចៀកលែងទៅក្នុងចន្លោះនៃកូនគោទាំងឡាយ សូម្បីពេញមួយថ្ងៃ ក៏មិនទៅកាន់ទីដទៃ តែងដើរទៅមកក្នុងទីនោះឯង។ សូម្បីក្នុងកូនគោដែលមិនត្រូវគេចងខាងក្រៅ តែងដើរទៅមកក្នុងទីនោះឯង ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

ตตฺถ วจฺฉกสาลา วิย ตโย ภวา เวทิตพฺพา. วจฺฉกสาลายํ ขาณุกา วิย อวิชฺชาขาณุโก. วจฺฉกพนฺธนโยตฺตํ วิย ทส สํโยชนานิ. วจฺฉกา วิย ตีสุ ภเวสุ นิพฺพตฺตสตฺตา. อนฺโตพทฺโธ พหิสยิตวจฺฉโก วิย รูปารูปภเวสุ โสตาปนฺนสกทาคามิโน. เต หิ กิญฺจาปิ ตตฺเถว วสนฺติ, สํโยชนํ ปน เตสํ กามาวจรูปนิพทฺธเมว. เกนฏฺเฐน? อปฺปหีนฏฺเฐน. รูปารูปภเวสุ ปุถุชฺชโนปิ เอเตเหว สงฺคหิโต. โสปิ หิ กิญฺจาปิ ตตฺถ วสติ, สํโยชนํ ปนสฺส กามาวจรูปนิพทฺธเมว. พหิพทฺโธ อนฺโตสยิตวจฺฉโก วิย กามาวจเร อนาคามี. โส หิ กิญฺจาปิ กามาวจเร วสติ, สํโยชนํ ปนสฺส รูปารูปภวูปนิพทฺธเมว. อนฺโตพทฺโธ อนฺโตนิปนฺโน วิย กามาวจเร โสตาปนฺนสกทาคามิโน. เต หิ สยมฺปิ กามาวจเร วสนฺติ, สํโยชนมฺปิ เตสํ กามาวจรูปนิพทฺธเมว. พหิพทฺโธ พหินิปนฺโน วิย รูปารูปภเวสุ อนาคามี. โส หิ สยมฺปิ ตตฺถ วสติ, สํโยชนมฺปิสฺส รูปารูปภวูปนิพทฺธเมว. อนฺโตอพทฺโธ อนฺโตวิจรณวจฺฉโก วิย กามาวจเร ขีณาสโว. พหิอพทฺโธ พหิวิจรณวจฺฉโก [Pg.37] วิย รูปารูปภเว ขีณาสโว. สํโยชเนสุ ปน สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโสติ อิมานิ ตีณิ คจฺฉนฺตํ นิวาเรนฺติ, คตํ ปฏิอาเนนฺติ. กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโทติ อิมานิ ปน ทฺเว สํโยชนานิ สมาปตฺติยา วา อวิกฺขมฺเภตฺวา มคฺเคน วา อสมุจฺฉินฺทิตฺวา รูปารูปภเว นิพฺพตฺติตุํ น สกฺโกติ.

ក្នុងឧបមានោះ ភពទាំងបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាក្រោលកូនគោ។ បង្គោលគឺអវិជ្ជា គប្បីជ្រាបថាដូចជាបង្គោលក្នុងក្រោលកូនគោ។ សំយោជនៈទាំងដប់ គប្បីជ្រាបថាដូចជាខ្សែព្រ័ត្រសម្រាប់ចងកូនគោ។ សត្វទាំងឡាយដែលកើតក្នុងភពទាំងបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាកូនគោទាំងឡាយ។ ព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី ក្នុងរូបភព និងអរូបភព គប្បីជ្រាបថាដូចជាកូនគោដែលគេចងខាងក្នុង តែដេកខាងក្រៅ។ ព្រោះថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះ សូម្បីរស់នៅក្នុងភពទាំងនោះក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែសំយោជនៈរបស់ពួកលោក នៅតែចងភ្ជាប់ទៅនឹងកាមាវចរភពប៉ុណ្ណោះ។ ដោយអត្ថថាដូចម្តេច? ដោយអត្ថថា មិនទាន់លះបង់បានដោយមគ្គ។ សូម្បីបុថុជ្ជនក្នុងរូបភព និងអរូបភព ក៏ត្រូវរាប់បញ្ចូលជាមួយព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនេះដែរ។ ព្រោះថា សូម្បីបុថុជ្ជននោះ រស់នៅក្នុងភពនោះក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែសំយោជនៈរបស់គាត់ នៅតែចងភ្ជាប់ទៅនឹងកាមាវចរភពប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអនាគាមីក្នុងកាមាវចរភព គប្បីជ្រាបថាដូចជាកូនគោដែលគេចងខាងក្រៅ តែដេកខាងក្នុង។ ព្រោះថា ព្រះអនាគាមីនោះ សូម្បីរស់នៅក្នុងកាមាវចរភពក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែសំយោជនៈរបស់លោក នៅតែចងភ្ជាប់ទៅនឹងរូបភព និងអរូបភពប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមីក្នុងកាមាវចរភព គប្បីជ្រាបថាដូចជាកូនគោដែលគេចងខាងក្នុង ហើយដេកខាងក្នុង។ ព្រោះថា ពួកលោកសូម្បីខ្លួនឯងក៏រស់នៅក្នុងកាមាវចរភព ហើយសំយោជនៈរបស់ពួកលោក ក៏នៅតែចងភ្ជាប់ទៅនឹងកាមាវចរភពប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអនាគាមីក្នុងរូបភព និងអរូបភព គប្បីជ្រាបថាដូចជាកូនគោដែលគេចងខាងក្រៅ ហើយដេកខាងក្រៅ។ ព្រោះថា ព្រះអនាគាមីនោះ សូម្បីខ្លួនឯងក៏រស់នៅក្នុងភពនោះ ហើយសំយោជនៈរបស់លោក ក៏នៅតែចងភ្ជាប់ទៅនឹងរូបភព និងអរូបភពប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះខីណាសពក្នុងកាមាវចរភព គប្បីជ្រាបថាដូចជាកូនគោដែលមិនត្រូវគេចងខាងក្នុង តែងដើរទៅមកខាងក្នុង។ ព្រះខីណាសពក្នុងរូបភព និងអរូបភព គប្បីជ្រាបថាដូចជាកូនគោដែលមិនត្រូវគេចងខាងក្រៅ តែងដើរទៅមកខាងក្រៅ។ ចំណែកក្នុងសំយោជនៈទាំងឡាយ សំយោជនៈទាំងបីនេះគឺ សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា និងសីលព្វតបរាមាស តែងហាមឃាត់សត្វដែលកំពុងទៅ តែងនាំត្រឡប់មកវិញនូវសត្វដែលទៅហើយ។ ចំណែកសំយោជនៈទាំងពីរនេះគឺ កាមច្ឆន្ទៈ និងព្យាបាទៈ បើបុគ្គលមិនបានកំចាត់ចេញដោយសមាបត្តិ ឬមិនបានកាត់ផ្តាច់ដោយមគ្គទេ គឺមិនអាចទៅកើតក្នុងរូបភព និងអរូបភពបានឡើយ។

กตโม จาวุโสติ อิทํ เถโร ยถา นาม ปุริโส ทฺเว รตนเปฬา ปสฺเส ฐเปตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ทฺเว หตฺเถ ปูเรตฺวา สตฺตวิธํ รตนํ ภาเชตฺวา ทเทยฺย, เอวํ ปฐมํ รตนเปฬํ ทตฺวา ทุติยมฺปิ ตเถว ทเทยฺย. เอวเมวํ ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโส, ปุคฺคลํ เทเสสฺสามิ พหิทฺธาสํโยชนญฺจา’’ติ อิมานิ ทฺเว ปทานิ มาติกาวเสน ฐเปตฺวา อิทานิ อฏฺฐวิธาย ปริสาย ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ วิตฺถารกถํ อารภิ.

ពាក្យថា Katamo cāvuso នេះ ព្រះថេរៈសម្តែងឡើង ប្រៀបដូចជាបុរសដាក់ប្រអប់រតនៈពីរនៅក្បែរខ្លួន ហើយបំពេញដៃទាំងពីរ ចែករំលែករតនៈ ៧ ប្រការ ដល់បរិស័ទដែលមកដល់ យ៉ាងណាមិញ គឺប្រគល់ប្រអប់រតនៈទីមួយឲ្យយ៉ាងមាំ រួចក៏ប្រគល់ប្រអប់រតនៈទីពីរឲ្យដូច្នោះដែរ យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងណាមិញ ព្រះថេរៈបានតម្កល់ទុកនូវបទទាំងពីរនេះថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំនឹងសម្តែងនូវបុគ្គលដែលមានអជ្ឈត្តសំយោជនៈផង នូវបុគ្គលដែលមានពហិទ្ធាសំយោជនៈផង» ដោយអំណាចនៃមាតិកា ហើយឥឡូវនេះ ក៏បានចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវពិស្តារកថា ដើម្បីចែករំលែកបង្ហាញដល់បរិស័ទ ៨ ពួក ក៏ដូច្នោះដែរ។

ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. สีลวา โหตีติ จตุปาริสุทฺธิสีเลหิ สีลสมฺปนฺโน โหติ. อิติ เถโร เอตฺตาวตา จ กิร จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ อิมินา ตตฺถ เชฏฺฐกสีลํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสสีติ ทีปวิหารวาสี สุมฺมตฺเถโร อาห. อนฺเตวาสิโก ปนสฺส ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร อาห – ‘‘อุภยตฺถาปิ ปาติโมกฺขสํวโรว วุตฺโต. ปาติโมกฺขสํวโรเยว หิ สีลํ, อิตรานิ ปน ตีณิ สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม อตฺถี’’ติ อนนุชานนฺโต อุตฺตริ อาห – อินฺทฺริยสํวโร นาม ฉทฺวารรกฺขามตฺตกเมว, อาชีวปาริสุทฺธิ ธมฺเมน สเมน ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกํ, ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํ ปฏิลทฺธปจฺจเย ‘‘อิทมตฺถ’’นฺติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนมตฺตกํ, นิปฺปริยาเยน ปน ปาติโมกฺขสํวโรว สีลํ. ยสฺส โส ภินฺโน, อยํ ฉินฺนสีโส วิย ปุริโส หตฺถปาเท เสสานิ รกฺขิสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. ยสฺส ปน โส อโรโค, อยํ อจฺฉินฺนสีโส วิย ปุริโส ชีวิตํ เสสานิ ปุน ปากติกานิ กตฺวา รกฺขิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา สีลวาติ อิมินา ปาติโมกฺขสํวรํ อุทฺทิสิตฺวา ตํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทิมาหาติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា idhā បានដល់ ក្នុងសាសនានេះ។ បទថា sīlavā hoti បានដល់ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល ដោយចតុបារិសុទ្ធិសីលទាំងឡាយ។ ព្រះសុមត្ថេរៈ ជាអ្នកគង់នៅក្នុងទីបវិហារ មានថេរដីកាថា «ព្រះថេរៈសំដៅយកចតុបារិសុទ្ធិសីលត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ហើយបានសម្តែងពង្រីកសីលដ៏ឧត្តមក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីលនោះ ដោយបទថា pātimokkhasaṃvarasaṃvuto នេះ»។ ចំណែកព្រះចូឡនាគត្ថេរ ជាសិស្សរបស់លោក និងជាអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក បានពោលថា «សូម្បីក្នុងទីទាំងពីរ ព្រះអង្គសម្តែងតែបាតិមោក្ខសំវរសីលប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បាតិមោក្ខសំវរសីលប៉ុណ្ណោះជាសីលពិតប្រាកដ ចំណែកធម៌ ៣ ទៀត គ្រាន់តែហៅថាសីលក្នុងទីខ្លះប៉ុណ្ណោះ» លោកមិនយល់ស្របតាមឡើយ ហើយបានពោលបន្ថែមទៀតថា «ឥន្ទ្រិយសំវរៈ គ្រាន់តែជាការរក្សាទ្វារទាំងប្រាំមួយប៉ុណ្ណោះ អាជីវបារិសុទ្ធិ គ្រាន់តែជាការកើតឡើងនៃបច្ច័យដោយធម៌និងដោយស្មើភាពប៉ុណ្ណោះ បច្ចយសន្និស្សិតៈ គ្រាន់តែជាការពិចារណាហើយប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យដែលបានមកថា "មានប្រយោជន៍យ៉ាងនេះ" ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយផ្ទាល់ បាតិមោក្ខសំវរសីលប៉ុណ្ណោះជាសីល។ បាតិមោក្ខសំវរសីលរបស់បុគ្គលណាធ្លាយហើយ បុគ្គលនោះមិនគួរពោលថា នឹងរក្សាធម៌ដែលសេសសល់បានឡើយ ប្រៀបដូចជាបុរសដែលដាច់ក្បាលហើយ មិនអាចរក្សាដៃនិងជើងបានឡើយ។ ចំណែកបាតិមោក្ខសំវរសីលរបស់បុគ្គលណាមិនធ្លាយ បុគ្គលនោះអាចធ្វើធម៌ដែលសេសសល់ឲ្យមានសភាពប្រក្រតីឡើងវិញ ហើយរក្សាទុកបាន ប្រៀបដូចជាបុរសដែលមិនដាច់ក្បាល អាចរក្សាជីវិតបានដូច្នោះដែរ។ ហេតុនោះ ព្រះថេរៈសំដៅយកបាតិមោក្ខសំវរសីលដោយបទថា sīlavā នេះ ហើយកាលនឹងពង្រីកសីលនោះ ទើបសម្តែងបទថា pātimokkhasaṃvarasaṃvuto ជាដើម» ដូច្នេះ។

ตตฺถ [Pg.38] ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติ ปาติโมกฺขสํวเรน สมนฺนาคโต. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺโน. อณุมตฺเตสูติ อปฺปมตฺตเกสุ. วชฺเชสูติ อกุสลธมฺเมสุ. ภยทสฺสาวีติ ภยทสฺสี. สมาทายาติ สมฺมา อาทิยิตฺวา. สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ตํ ตํ สิกฺขาปทํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขติ. อปิจ สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํกิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ สิกฺขิตพฺพํ กายิกํ วา วาจสิกํ วา, ตํ สพฺพํ สมฺมา อาทาย สิกฺขติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน สพฺพาเนตานิ ปาติโมกฺขสํวราทีนิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔ อาทโย) วุตฺตานิ, จตุปาริสุทฺธิสีลญฺจ สพฺพากาเรน วิภชิตฺวา ทสฺสิตํ. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ ฉสุ กามาวจรเทวฆฏาสุ อญฺญตรํ เทวฆฏํ. อาคามี โหตีติ เหฏฺฐา อาคามี โหติ. อาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถตฺตํ มานุสกปญฺจกฺขนฺธภาวเมว อาคนฺตา โหติ. ตตฺรูปปตฺติโก วา อุปรูปปตฺติโก วา น โหติ, ปุน เหฏฺฐาคามีเยว โหตีติ ทสฺเสติ. อิมินา องฺเคน สุกฺขวิปสฺสกสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกภิกฺขุโน เหฏฺฐิมํ มคฺคทฺวยญฺเจว ผลทฺวยญฺจ กถิตํ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា pātimokkhasaṃvarasaṃvuto បានដល់ ជាអ្នកប្រកបដោយបាតិមោក្ខសំវរសីល។ បទថា ācāragocarasampanno បានដល់ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ និងគោចរៈ។ បទថា aṇumattesu បានដល់ ក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច។ បទថា vajjesu បានដល់ ក្នុងអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ បទថា bhayadassāvī បានដល់ ជាអ្នកឃើញដោយភ័យ។ បទថា samādāya បានដល់ កាន់យកដោយប្រពៃ។ បទថា sikkhati sikkhāpadesu បានដល់ កាន់យកដោយប្រពៃនូវសិក្ខាបទនោះៗ ហើយសិក្សា។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា samādāya sikkhati sikkhāpadesu បានដល់ សិក្ខាបទណាដែលគប្បីសិក្សា ទោះជាកាយកម្មក្តី វចីកម្មក្តី ក្នុងចំណែកនៃសិក្ខាទាំងឡាយ សត្វតែងកាន់យកដោយប្រពៃនូវសិក្ខាបទទាំងអស់នោះ ហើយសិក្សា។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកសេចក្តីពិស្តារនៃបទទាំងឡាយមានបាតិមោក្ខសំវរសីលជាដើមទាំងអស់នេះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ ហើយចតុបារិសុទ្ធិសីល ក៏ខ្ញុំបានចែករំលែកបង្ហាញដោយគ្រប់អាការៈហើយដែរ។ បទថា aññataraṃ devanikāyaṃ បានដល់ ពួកទេវតាណាមួយ ក្នុងចំណោមពួកទេវតាកាមាវចរទាំងប្រាំមួយថ្នាក់។ បទថា āgāmī hoti បានដល់ ជាអ្នកមកកាន់ភពខាងក្រោម។ បទថា āgantā itthattaṃ បានដល់ មកកាន់ភាពជាមនុស្សនេះ គឺភាពជាបញ្ចក្ខន្ធរបស់មនុស្សប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះថេរៈបង្ហាញថា មិនមែនជាអ្នកកើតក្នុងភពនោះ ឬកើតក្នុងភពខាងលើឡើយ គឺគ្រាន់តែជាអ្នកមកកាន់ភពខាងក្រោមវិញប៉ុណ្ណោះ។ ដោយអង្គនេះ ព្រះថេរៈសម្តែងនូវមគ្គថ្នាក់ក្រោមពីរ និងផលពីរ នៃភិក្ខុអ្នកចម្រើនធាតុកម្មដ្ឋាន ជាសុក្ខវិបស្សកៈ។

อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตินฺติ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ อญฺญตรํ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺตึ. สา หิ ปจฺจนีกกิเลสานํ สนฺตตฺตา สนฺตา, เตเหว จ กิเลเสหิ เจตโส วิมุตฺตตฺตา เจโตวิมุตฺตีติ วุจฺจติ. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ ปญฺจสุ สุทฺธาวาสเทวนิกาเยสุ อญฺญตรํ. อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ ปุน อิมํ ปญฺจกฺขนฺธภาวํ อนาคนฺตา, เหฏฺฐูปปตฺติโก น โหติ, อุปรูปปตฺติโก วา โหติ ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายีติ ทสฺเสติ. อิมินา องฺเคน สมาธิกมฺมิกสฺส ภิกฺขุโน ตโย มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ.

បទថា aññataraṃ santaṃ cetovimuttiṃ បានដល់ ចេតោវិមុត្តិដ៏ស្ងប់ណាមួយ ក្នុងសមាបត្តិទាំងប្រាំបី គឺចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិណាមួយ។ ព្រោះថា ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិនោះ ហៅថា ស្ងប់ ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃកិលេសជាបដិបក្ខ និងហៅថា ចេតោវិមុត្តិ ព្រោះចិត្តរួចផុតចាកកិលេសទាំងនោះឯង។ បទថា aññataraṃ devanikāyaṃ បានដល់ ពួកទេវតាណាមួយ ក្នុងពួកទេវតាជាន់សុទ្ធាវាសទាំងប្រាំ។ បទថា anāgantā itthattaṃ បានដល់ មិនត្រឡប់មកកាន់ភាពជាបញ្ចក្ខន្ធនេះទៀតឡើយ ព្រះថេរៈបង្ហាញថា មិនមែនជាអ្នកកើតក្នុងភពខាងក្រោមឡើយ គឺទៅកើតក្នុងភពខាងលើ ឬក៏បរិនិព្វានក្នុងភពនោះឯង។ ដោយអង្គនេះ ព្រះថេរៈសម្តែងនូវមគ្គបី និងផលបី នៃភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយសមាធិកម្ម។

กามานํเยว นิพฺพิทายาติ ทุวิธานมฺปิ กามานํ นิพฺพินฺทนตฺถาย อุกฺกณฺฐนตฺถาย. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธายาติ อปฺปวตฺติกรณตฺถาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ ปฏิปตฺตึ ปฏิปนฺโน โหติ. เอตฺตาวตา โสตาปนฺนสฺส จ สกทาคามิโน จ ปญฺจกามคุณิกราคกฺขยตฺถาย อนาคามิมคฺควิปสฺสนา กถิตา โหติ. ภวานํเยวาติ ติณฺณํ ภวานํ. อิมินา อนาคามิโน ภวราคกฺขยตฺถาย อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา กถิตา โหติ. ตณฺหากฺขยาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อิมินาปิ [Pg.39] โสตาปนฺนสกทาคามีนํเยว ปญฺจกามคุณิกตณฺหากฺขยกรณตฺถํ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา กถิตา. โส โลภกฺขยายาติ อิมินาปิ อนาคามิโน ภวโลภกฺขยตฺถาย อรหตฺตมคฺควิปสฺสนาว กถิตา. อญฺญตรํ เทวนิกายนฺติ สุทฺธาวาเสสฺเวว อญฺญตรํ เทวนิกายํ. อนาคนฺตา อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ ขนฺธปญฺจกภาวํ อนาคนฺตา, เหฏฺฐูปปตฺติโก น โหติ, อุปรูปปตฺติโก วา โหติ, ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายติ.

បទថា kāmānaṃyeva nibbidāya បានដល់ ដើម្បីនឿយណាយ ដើម្បីធុញទ្រាន់នឹងកាមទាំងពីរប្រការ។ បទថា virāgāya បានដល់ ដើម្បីប្រាសចាកតម្រេក។ បទថា nirodhāya បានដល់ ដើម្បីរលត់ (មិនឲ្យកើតតទៅទៀត)។ បទថា paṭipanno hoti បានដល់ ជាអ្នកប្រតិបត្តិការប្រតិបត្តិ។ ព្រះថេរៈសំដៅយកត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ហើយសម្តែងនូវវិបស្សនានៃអនាគាមិមគ្គ ដើម្បីអស់ទៅនៃរាគៈដែលមានកាមគុណប្រាំជាអារម្មណ៍ របស់ព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី។ បទថា bhavānaṃyeva បានដល់ នៃភពទាំងបី។ ដោយបទនេះ ព្រះថេរៈសម្តែងនូវវិបស្សនានៃអរហត្តមគ្គ ដើម្បីអស់ទៅនៃភវរាគៈ របស់ព្រះអនាគាមី។ សូម្បីដោយបទថា taṇhākkhayāya paṭipanno hoti នេះ ព្រះថេរៈក៏សម្តែងនូវវិបស្សនានៃអនាគាមិមគ្គ ដើម្បីអស់ទៅនៃតណ្ហាដែលមានកាមគុណប្រាំជាអារម្មណ៍ របស់ព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមីប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីដោយបទថា so lobhakkhayāya នេះ ព្រះថេរៈក៏សម្តែងនូវវិបស្សនានៃអរហត្តមគ្គប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីអស់ទៅនៃភវលោភៈ របស់ព្រះអនាគាមី។ បទថា aññataraṃ devanikāyaṃ បានដល់ ពួកទេវតាណាមួយ ក្នុងពួកទេវតាជាន់សុទ្ធាវាសទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ បទថា anāgantā itthattaṃ បានដល់ មិនត្រឡប់មកកាន់ភាពជាបញ្ចក្ខន្ធនេះទៀតឡើយ គឺមិនមែនជាអ្នកកើតក្នុងភពខាងក្រោមឡើយ តែជាអ្នកកើតក្នុងភពខាងលើ ឬក៏បរិនិព្វានក្នុងភពនោះឯង។

อิติ ปฐเมน องฺเคน สุกฺขวิปสฺสกสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกภิกฺขุโน เหฏฺฐิมานิ ทฺเว มคฺคผลานิ กถิตานิ, ทุติเยน สมาธิกมฺมิกสฺส ตีณิ มคฺคผลานิ, ‘‘โส กามาน’’นฺติ อิมินา โสตาปนฺนสกทาคามีนํ ปญฺจกามคุณิกราคกฺขยาย อุปริ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส ภวานํเยวา’’ติ อิมินา อนาคามิสฺส อุปริ อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส ตณฺหากฺขยายา’’ติ อิมินา โสตาปนฺนสกทาคามีนํ ปญฺจกามคุณิกตณฺหากฺขยาย อุปริ อนาคามิมคฺควิปสฺสนา, ‘‘โส โลภกฺขยายา’’ติ อิมินา อนาคามิโน ภวโลภกฺขยาย อุปริ อรหตฺตมคฺควิปสฺสนา กถิตาติ เอวํ ฉหิ มุเขหิ วิปสฺสนํ กเถตฺวา เทสนํ ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ. เทสนาปริโยสาเน โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปนฺนาทีนํ ปริจฺเฉโทว นาโหสิ. ยถา จ อิมสฺมึ สมาคเม, เอวํ มหาสมยสุตฺเต มงฺคลสุตฺเต จ จูฬราหุโลวาทสุตฺเต จ โกฏิสตสหสฺสเทวตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, โสตาปนฺนาทีนํ เทวมนุสฺสานํ ปริจฺเฉโท นาโหสิ.

សរុបមក ដោយអង្គទីមួយ ព្រះថេរៈសម្តែងនូវមគ្គនិងផលថ្នាក់ក្រោមពីរ នៃភិក្ខុអ្នកចម្រើនធាតុកម្មដ្ឋាន ជាសុក្ខវិបស្សកៈ ដោយអង្គទីពីរ សម្តែងនូវមគ្គនិងផលបី នៃភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយសមាធិកម្ម ដោយបទថា «so kāmānaṃ» នេះ សម្តែងនូវវិបស្សនានៃអនាគាមិមគ្គក្នុងថ្នាក់លើ ដើម្បីអស់ទៅនៃរាគៈដែលមានកាមគុណប្រាំជាអារម្មណ៍ របស់ព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី ដោយបទថា «so bhavānaṃyeva» នេះ សម្តែងនូវវិបស្សនានៃអរហត្តមគ្គក្នុងថ្នាក់លើ របស់ព្រះអនាគាមី ដោយបទថា «so taṇhākkhayāya» នេះ សម្តែងនូវវិបស្សនានៃអនាគាមិមគ្គក្នុងថ្នាក់លើ ដើម្បីអស់ទៅនៃតណ្ហាដែលមានកាមគុណប្រាំជាអារម្មណ៍ របស់ព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី ដោយបទថា «so lobhakkhayāya» នេះ សម្តែងនូវវិបស្សនានៃអរហត្តមគ្គក្នុងថ្នាក់លើ ដើម្បីអស់ទៅនៃភវលោភៈ របស់ព្រះអនាគាមី ព្រះថេរៈសម្តែងនូវវិបស្សនាដោយប្រការទាំងប្រាំមួយយ៉ាងនេះ រួចហើយក៏ញ៉ាំងទេសនាឲ្យសមស្របតាមអនុសន្ធិ។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ទេវតាទាំងឡាយមួយសែនកោដិ បានសម្រេចអរហត្តផល ចំណែកការកំណត់ប្រមាណនៃព្រះសោតាបន្នជាដើម គឺមិនមានឡើយ។ ក្នុងមហាសន្និបាតនេះ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងមហាសមយសូត្រ ក្នុងមង្គលសូត្រ និងក្នុងចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ក៏មានទេវតាទាំងឡាយមួយសែនកោដិ បានសម្រេចអរហត្តផល ហើយការកំណត់ប្រមាណនៃទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ មានព្រះសោតាបន្នជាដើម ក៏មិនមានឡើយ យ៉ាងនោះឯង។

สมจิตฺตา เทวตาติ จิตฺตสฺส สุขุมภาวสมตาย สมจิตฺตา. สพฺพาปิ หิ ตา อตฺตโน อตฺตภาเว สุขุเม จิตฺตสริกฺขเก กตฺวา มาเปสุํ. เตน สมจิตฺตา นาม ชาตา. อปเรนปิ การเณน สมจิตฺตา – ‘‘เถเรน สมาปตฺติ ตาว กถิตา, สมาปตฺติถาโม ปน น กถิโต. มยํ ทสพลํ ปกฺโกสิตฺวา สมาปตฺติยา ถามํ กถาเปสฺสามา’’ติ สพฺพาปิ เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – ‘‘เถเรน เอเกน ปริยาเยน สมาปตฺติปิ สมาปตฺติถาโมปิ กถิโต, โก นุ โข อิมํ สมาคมํ สมฺปตฺโต, โก น สมฺปตฺโต’’ติ โอโลกยมานา ตถาคตสฺส อสมฺปตฺตภาวํ ทิสฺวา ‘‘มยํ ตถาคตํ ปกฺโกสิตฺวา [Pg.40] ปริสํ ปริปุณฺณํ กริสฺสามา’’ติ สพฺพาปิ เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – อนาคเต โกจิเทว ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา เทโว วา มนุสฺโส วา ‘‘อยํ เทสนา สาวกภาสิตา’’ติ อคารวํ กเรยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปกฺโกสิตฺวา อิมํ เทสนํ สพฺพญฺญุภาสิตํ กริสฺสาม. เอวํ อนาคเต ครุภาวนียา ภวิสฺสตีติ สพฺพาว เอกจิตฺตา อเหสุนฺติปิ สมจิตฺตา. อปรมฺปิ การณํ – สพฺพาปิ หิ ตา เอกสมาปตฺติลาภินิโย วา อเหสุํ เอการมฺมณลาภินิโย วาติ เอวมฺปิ สมจิตฺตา.

ពាក្យថា Samacittā devatā (ទេវតាមានចិត្តស្មើគ្នា) សេចក្តីថា ឈ្មោះថា សមចិត្តៈ ព្រោះមានសភាពស្មើគ្នាដោយភាពល្អិតនៃចិត្ត។ ព្រោះថា ទេវតាទាំងឡាយនោះ សូម្បីទាំងអស់ ក៏បាននិម្មិតនូវអត្តភាពទាំងឡាយដ៏ល្អិតរបស់ខ្លួន ឲ្យស្រដៀងគ្នានឹងចិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមានចិត្តស្មើគ្នា។ មួយវិញទៀត ដែលឈ្មោះថា សមចិត្តៈ ព្រោះហេតុដទៃទៀតគឺ៖ ទេវតាទាំងអស់មានចិត្តតែមួយថា «ព្រះថេរៈសំដែងតែសមាបត្តិប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែកម្លាំងនៃសមាបត្តិមិនទាន់បានសំដែងឡើយ។ ពួកយើងនឹងនិមន្តព្រះទសពលមក ដើម្បីឲ្យទ្រង់សំដែងនូវកម្លាំងនៃសមាបត្តិ» ដូច្នេះ សូម្បីព្រោះហេតុនេះ ក៏ឈ្មោះថា សមចិត្តៈ។ ហេតុដទៃទៀតគឺ៖ ទេវតាទាំងឡាយកាលសម្លឹងមើលថា «ព្រះថេរៈបានសំដែងទាំងសមាបត្តិ ទាំងកម្លាំងនៃសមាបត្តិដោយបរិយាយមួយហើយ តើនរណាខ្លះបានមកកាន់មហាសន្និបាតនេះ នរណាមិនទាន់មក?» កាលឃើញថាព្រះតថាគតមិនទាន់យាងមកដល់ ក៏មានចិត្តតែមួយទាំងអស់គ្នាថា «ពួកយើងនឹងនិមន្តព្រះតថាគតមក ដើម្បីធ្វើឲ្យបរិស័ទពេញបរិបូណ៌» ដូច្នេះ សូម្បីព្រោះហេតុនេះ ក៏ឈ្មោះថា សមចិត្តៈ។ ហេតុដទៃទៀតគឺ៖ ក្នុងអនាគតកាល ភិក្ខុ ភិក្ខុនី ទេវតា ឬមនុស្សណាមួយ គប្បីធ្វើសេចក្តីមិនគោរពថា «ទេសនានេះជាសាវកភាសិត» ពួកយើងនឹងនិមន្តព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមក ដើម្បីធ្វើឲ្យទេសនានេះទៅជាសព្វញ្ញូភាសិត យ៉ាងនេះ ទេសនានេះនឹងជាទីគោរពកោតក្រែងក្នុងអនាគតកាល ទេវតាទាំងអស់ក៏មានចិត្តតែមួយ ដូច្នេះ សូម្បីព្រោះហេតុនេះ ក៏ឈ្មោះថា សមចិត្តៈ។ ហេតុដទៃទៀតគឺ៖ ព្រោះថា ទេវតាទាំងអស់នោះ ជាអ្នកបានសម្រេចសមាបត្តិដូចគ្នា ឬជាអ្នកបានអារម្មណ៍តែមួយដូចគ្នា សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថា សមចិត្តៈ។

หฏฺฐาติ ตุฏฺฐปหฏฺฐา อาโมทิตา ปโมทิตา. สาธูติ อายาจนตฺเถ นิปาโต. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ น เถรสฺส อนุกมฺปํ การุญฺญํ อนุทฺทยํ ปฏิจฺจ, น จ อิมสฺมึ ฐาเน เถรสฺส อนุกมฺปิตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ. ยสฺมึ หิ ทิวเส เถโร สูกรขตเลณทฺวาเร ภาคิเนยฺยสฺส ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนากมฺมฏฺฐาเน (ม. นิ. ๒.๒๐๖) กถิยมาเน ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา สตฺถารํ พีชมาโน ฐิโต ปรสฺส วฑฺฒิตโภชนํ ภุญฺชิตฺวา ขุทํ วิโนเทนฺโต วิย ปรสฺส สชฺชิตปสาธนํ สีเส ปฏิมุญฺจนฺโต วิย จ สาวกปารมิญาณสฺส นิปฺปเทสโต มตฺถกํ ปตฺโต, ตสฺมึเยว ทิวเส ภควตา อนุกมฺปิโต นาม. อวเสสานํ ปน ตํ ฐานํ สมฺปตฺตานํ เทวมนุสฺสานํ อนุกมฺปํ อุปาทาย คจฺฉตุ ภควาติ ภควนฺตํ ยาจึสุ.

ពាក្យថា Haṭṭhā (រីករាយ) សេចក្តីថា មានចិត្តត្រេកអរ រីករាយ ស្រស់ស្រាយ ពេញចិត្ត។ ពាក្យថា Sādhu ជាសព្ទនិបាត ក្នុងន័យអង្វរករ។ ពាក្យថា Anukampaṃ upādāya (អាស្រ័យសេចក្តីអនុគ្រោះ) សេចក្តីថា មិនមែនអាស្រ័យសេចក្តីអនុគ្រោះ សេចក្តីករុណា ឬសេចក្តីអាណិតចំពោះព្រះថេរៈឡើយ ហើយក្នុងទីនេះ ក៏គ្មានកិច្ចដែលត្រូវអនុគ្រោះដល់ព្រះថេរៈនោះដែរ។ ព្រោះថាក្នុងថ្ងៃណា ព្រះថេរៈកាលឈរយោលផ្លិតថ្វាយព្រះសាស្តា នៅទ្វារគុហាឈ្មោះសូករខតៈ ក្នុងខណៈដែលព្រះសាស្តាកំពុងសំដែងវេទនាកម្មដ្ឋាន ដល់ទីឃនខបរិព្វាជកជាក្មួយប្រុស ក៏បានដល់នូវកំពូលនៃសាវកបារមីញាណដោយមិនមានសេសសល់ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលបរិភោគភោជនដែលគេដួសទុកឲ្យអ្នកដទៃ ហើយបន្ទោបង់នូវសេចក្តីស្រេកឃ្លាន ឬប្រៀបដូចជាបុគ្គលពាក់គ្រឿងអលង្ការដែលគេរៀបចំទុកឲ្យអ្នកដទៃនៅលើក្បាលរបស់ខ្លួន ក្នុងថ្ងៃនោះឯង ឈ្មោះថាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បានអនុគ្រោះហើយ។ ប៉ុន្តែ ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយដែលមកដល់ទីនោះ បានក្រាបបង្គំទូលអង្វរព្រះមានព្រះភាគថា «សូមព្រះមានព្រះភាគយាងទៅ ដើម្បីអនុគ្រោះដល់ពួកទេវតានិងមនុស្សដែលនៅសេសសល់ចុះ»។

พลวา ปุริโสติ ทุพฺพโล หิ ขิปฺปํ สมิญฺชนปสารณํ กาตุํ น สกฺโกติ, พลวาว สกฺโกติ. เตเนตํ วุตฺตํ. สมฺมุเข ปาตุรโหสีติ สมฺมุขฏฺฐาเน ปุรโตเยว ปากโฏ อโหสิ. ภควา เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อิธ สาริปุตฺตา’’ติอาทินา นเยน อตฺตโน อาคมนการณํ อโวจ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สเจ โกจิ พาโล อกตญฺญู ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา เอวํ จินฺเตยฺย – ‘สาริปุตฺตตฺเถโร มหนฺตํ ปริสํ อลตฺถ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอตฺตกํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อุสูยาย ปริสํ อุฏฺฐาเปตุํ อาคโต’ติ. โส อิมํ มยิ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺยา’’ติ. อถตฺตโน อาคมนการณํ กเถนฺโต เอตํ ‘‘อิธ สาริปุตฺตา’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

ពាក្យថា Balavā puriso (បុរសមានកម្លាំង) សេចក្តីថា ព្រោះបុរសទន់ខ្សោយមិនអាចបត់ឬលាតដៃជើងបានឆាប់រហ័សឡើយ មានតែបុរសមានកម្លាំងប៉ុណ្ណោះទើបអាចធ្វើបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ。 ពាក្យថា Sammukhe pāturahosi (បានប្រាកដចំពោះមុខ) សេចក្តីថា បានប្រាកដចំពោះមុខ គឺនៅខាងមុខតែម្តង។ ពាក្យថា Bhagavā etadavoca (ព្រះមានព្រះភាគបានត្រាស់ពាក្យនេះ) សេចក្តីថា ទ្រង់បានត្រាស់ប្រាប់ពីហេតុនៃការយាងមករបស់ព្រះអង្គ ដោយន័យមានពាក្យថា «ម្នាលសារីបុត្ត ក្នុងទីនេះ» ជាដើម។ ឮថា ព្រះមានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើមានបុគ្គលពាល មិនដឹងគុណគេ ទោះជាភិក្ខុ ភិក្ខុនី ឧបាសក ឬឧបាសិកាក្តី គប្បីគិតយ៉ាងនេះថា “ព្រះសារីបុត្តត្ថេរបានបរិស័ទច្រើន ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងបរិស័ទច្រើនមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះបាន ព្រោះសេចក្តីច្រណែន ទើបយាងមកដើម្បីឲ្យបរិស័ទបែកខ្ញែកគ្នា” ដូច្នេះ បុគ្គលនោះគប្បីធ្វើនូវការប្រទូស្តចិត្តចំពោះតថាគត ហើយទៅកើតក្នុងអបាយភូមិ»។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងត្រាស់ប្រាប់ពីហេតុនៃការយាងមករបស់ព្រះអង្គ ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «ម្នាលសារីបុត្ត ក្នុងទីនេះ» ជាដើម។

เอวํ [Pg.41] อตฺตโน อาคมนการณํ กเถตฺวา อิทานิ สมาปตฺติยา ถามํ กเถตุํ ตา โข ปน, สาริปุตฺต, เทวตา ทสปิ หุตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสวเสน วา อตฺถํ อาหริตุํ วฏฺฏติ สมาปตฺติวเสน วา. ยสวเสน ตาว มเหสกฺขา เทวตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ, ตาหิ อปฺเปสกฺขตรา วีสติ วีสติ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ, ตาหิ อปฺเปสกฺขตรา…เป… สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. สมาปตฺติวเสน ปน ยาหิ ปณีตา สมาปตฺติ ภาวิตา, ตา สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ ตโต หีนตรา, ตา ปญฺญาส ปญฺญาส…เป… ยาหิ ตโต หีนตรา สมาปตฺติ ภาวิตา…เป… ตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ วา หีนา ภาวิตา, ตา ทส ทส เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ. ยาหิ ตโต ปณีตตรา ภาวิตา, ตา วีสติ วีสติ. ยาหิ ตโต ปณีตตรา…เป… ตา สฏฺฐิ สฏฺฐิ เอกฏฺฐาเน อฏฺฐํสุ.

ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ត្រាស់ប្រាប់ពីហេតុនៃការយាងមករបស់ព្រះអង្គយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងសំដែងនូវកម្លាំងនៃសមាបត្តិ ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «ម្នាលសារីបុត្ត ទេវតាទាំងឡាយនោះ សូម្បីដប់អង្គ...» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីនាំយកសេចក្តីមកពន្យល់ដោយអំណាចនៃយសក្តី ដោយអំណាចនៃសមាបត្តិក្តី។ ក្នុងចំណោមនោះ ដោយអំណាចនៃយសជាមុនសិន៖ ទេវតាដែលមានសក្តិធំ ១០ អង្គៗ ឈរក្នុងទីកន្លែងតែមួយ ទេវតាដែលមានសក្តិតូចជាងនោះ ២០ អង្គៗ ឈរក្នុងទីកន្លែងតែមួយ ទេវតាដែលមានសក្តិតូចជាងនោះទៅទៀត...ល... ៦០ អង្គៗ ឈរក្នុងទីកន្លែងតែមួយ។ ចំណែកដោយអំណាចនៃសមាបត្តិវិញ៖ ទេវតាទាំងឡាយណាបានចម្រើនសមាបត្តិដ៏ឧត្តម ទេវតាទាំងនោះ ៦០ អង្គៗ ឈរក្នុងទីកន្លែងតែមួយ។ ទេវតាទាំងឡាយណាបានចម្រើនសមាបត្តិថយចុះជាងនោះ ទេវតាទាំងនោះ ៥០ អង្គៗ...ល... ទេវតាទាំងឡាយណាបានចម្រើនសមាបត្តិថយចុះជាងនោះទៅទៀត...ល... ទេវតាទាំងនោះ ១០ អង្គៗ ឈរក្នុងទីកន្លែងតែមួយ។ ឬមួយ ទេវតាទាំងឡាយណាបានចម្រើនសមាបត្តិដ៏ថោកទាប ទេវតាទាំងនោះ ១០ អង្គៗ ឈរក្នុងទីកន្លែងតែមួយ។ ទេវតាទាំងឡាយណាបានចម្រើនសមាបត្តិដ៏ឧត្តមជាងនោះ ទេវតាទាំងនោះ ២០ អង្គៗ ឈរក្នុងទីកន្លែងតែមួយ ទេវតាទាំងឡាយណាបានចម្រើនសមាបត្តិដ៏ឧត្តមជាងនោះទៅទៀត...ល... ទេវតាទាំងនោះ ៦០ អង្គៗ ឈរក្នុងទីកន្លែងតែមួយ។

อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเตติ อารคฺคโกฏิยา ปตนมตฺเต โอกาเส. น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ เอวํ สมฺพาเธ ฐาเน ติฏฺฐนฺติโยปิ อญฺญมญฺญํ น พฺยาพาเธนฺติ น ฆฏฺเฏนฺติ, อสมฺปีฬา อสมฺพาธาว อเหสุํ. ‘‘ตว หตฺโถ มํ พาธติ, ตว ปาโท มํ พาธติ, ตฺวํ มํ มทฺทนฺตี ฐิตา’’ติ วตฺตพฺพการณํ นาโหสิ. ตตฺถ นูนาติ ตสฺมึ ภเว นูน. ตถาจิตฺตํ ภาวิตนฺติ เตนากาเรน จิตฺตํ ภาวิตํ. เยน ตา เทวตาติ เยน ตถาภาวิเตน จิตฺเตน ตา เทวตา ทสปิ หุตฺวา…เป… ติฏฺฐนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ. อิเธว โขติ สาสเน วา มนุสฺสโลเก วา ภุมฺมํ, อิมสฺมึเยว สาสเน อิมสฺมึเยว มนุสฺสโลเกติ อตฺโถ. ตาสญฺหิ เทวตานํ อิมสฺมึเยว มนุสฺสโลเก อิมสฺมึเยว จ สาสเน ตํ จิตฺตํ ภาวิตํ, เยน ตา สนฺเต รูปภเว นิพฺพตฺตา, ตโต จ ปน อาคนฺตฺวา เอวํ สุขุเม อตฺตภาเว มาเปตฺวา ฐิตา. ตตฺถ กิญฺจาปิ กสฺสปทสพลสฺส สาสเน ตีณิ มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตเทวตาปิ อตฺถิ, สพฺพพุทฺธานํ ปน เอกาว อนุสาสนี เอกํ สาสนนฺติ กตฺวา ‘‘อิเธว โข, สาริปุตฺตา’’ติ อญฺญพุทฺธานํ สาสนมฺปิ อิมเมว สาสนํ กโรนฺโต อาห. เอตฺตาวตา ตถาคเตน สมาปตฺติยา ถาโม กถิโต.

ពាក្យថា Āraggakoṭinitudanamatte (ត្រឹមតែចុងដែកស្រួចចាក់ចុះ) សេចក្តីថា ក្នុងឱកាសត្រឹមតែចុងដែកស្រួចធ្លាក់ចុះ។ ពាក្យថា Na ca aññamaññaṃ byābādhenti (ហើយមិនបៀតបៀនគ្នាទៅវិញទៅមក) សេចក្តីថា សូម្បីតែឈរក្នុងទីដ៏ចង្អៀតយ៉ាងនេះ ក៏មិនបៀតបៀនគ្នា មិនប៉ះទង្គិចគ្នា គឺមិនចង្អៀតណែន មិនថប់ដង្ហើមឡើយ។ ហេតុដែលត្រូវនិយាយថា «ដៃរបស់អ្នកបៀតបៀនខ្ញុំ ជើងរបស់អ្នកបៀតបៀនខ្ញុំ អ្នកឈរជាន់ខ្ញុំ» ដូច្នេះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Tattha nūna សេចក្តីថា ពិតណាស់ ក្នុងភពនោះ។ ពាក្យថា Tathācittaṃ bhāvitaṃ សេចក្តីថា បានចម្រើនចិត្តដោយអាការៈយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Yena tā devatā សេចក្តីថា ដោយចិត្តដែលបានចម្រើនយ៉ាងនោះ ទើបទេវតាទាំងឡាយនោះ សូម្បីដប់អង្គ...ល... ឈរនៅបាន ហើយមិនបៀតបៀនគ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាប។ ពាក្យថា Idheva kho ជាសត្តមីវិភត្ត សំដៅយកក្នុងសាសនា ឬក្នុងមនុស្សលោក គឺមានសេចក្តីថា ក្នុងសាសនានេះឯង ក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង។ ព្រោះថា ចិត្តនោះរបស់ទេវតាទាំងឡាយនោះ គឺបានចម្រើនក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង និងក្នុងសាសនានេះឯង ដែលជាហេតុនាំឲ្យទេវតាទាំងនោះទៅកើតក្នុងរូបភពដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ ហើយចាកចេញពីភពនោះមក និម្មិតអត្តភាពដ៏ល្អិតឈរនៅយ៉ាងនេះ។ ក្នុងរឿងនោះ ទោះបីជាមានទេវតាដែលបានសម្រេចមគ្គផលទាំង ៣ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះទសពលព្រះនាមកស្សបៈ ហើយទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គមានតែមួយ សាសនាក៏មានតែមួយ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលសារីបុត្ត ក្នុងទីនេះឯង» ដោយទ្រង់ធ្វើសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធដទៃទៀត ឲ្យដូចជាសាសនានេះឯង។ ប៉ុណ្ណេះ ព្រះតថាគតជាការសំដែងនូវកម្លាំងនៃសមាបត្តិហើយ។

อิทานิ [Pg.42] สาริปุตฺตตฺเถรํ อารพฺภ ตนฺติวเสน อนุสาสนึ กเถนฺโต ตสฺมาติห, สาริปุตฺตาติ อาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา ตา เทวตา อิเธว สนฺตํ สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา สนฺเต ภเว นิพฺพตฺตา, ตสฺมา. สนฺตินฺทฺริยาติ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ สนฺตตาย นิพฺพุตตาย ปณีตตาย สนฺตินฺทฺริยา. สนฺตมานสาติ มานสสฺส สนฺตตาย นิพฺพุตตาย ปณีตตาย สนฺตมานสา. สนฺตํเยว อุปหารํ อุปหริสฺสามาติ กายจิตฺตูปหารํ สนฺตํ นิพฺพุตํ ปณีตํเยว อุปหริสฺสาม. สพฺรหฺมจารีสูติ สมานํ เอกุทฺเทสตาทึ พฺรหฺมํ จรนฺเตสุ สหธมฺมิเกสุ. เอวญฺหิ โว, สาริปุตฺต, สิกฺขิตพฺพนฺติ อิมินา เอตฺตเกน วาเรน ภควา เทสนํ สพฺพญฺญุภาสิตํ อกาสิ. อนสฺสุนฺติ นฏฺฐา วินฏฺฐา. เย อิมํ ธมฺมปริยายํ นาสฺโสสุนฺติ เย อตฺตโน ปาปิกํ ตุจฺฉํ นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย อิมํ เอวรูปํ ธมฺมเทสนํ โสตุํ น ลภึสูติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសំដែងឱវាទអនុសាសនី ដោយអំណាចនៃការរៀបចំគម្ពីរ ផ្ដើមចំពោះព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលសារីបុត្ត ព្រោះហេតុនោះ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែទេវតាទាំងឡាយនោះ បានសម្រេចសមាបត្តិដ៏ស្ងប់ក្នុងសាសនានេះ ហើយទៅកើតក្នុងភពដ៏ស្ងប់ ហេតុនោះ។ ពាក្យថា Santindriyā (មានឥន្ទ្រិយស្ងប់រម្ងាប់) សេចក្តីថា មានឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ស្ងប់រម្ងាប់ រលត់ និងឧត្តម។ ពាក្យថា Santamānasā (មានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់) សេចក្តីថា មានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ រលត់ និងឧត្តម។ ពាក្យថា Santaṃyeva upahāraṃ upaharissāma (ពួកយើងនឹងនាំមកនូវតង្វាយដ៏ស្ងប់រម្ងាប់) សេចក្តីថា ពួកយើងនឹងនាំមកនូវការបូជាថ្វាយដោយកាយនិងចិត្តដ៏ស្ងប់ រលត់ និងឧត្តម។ ពាក្យថា Sabrahmacārīsu សេចក្តីថា ក្នុងសហធម្មិកទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ មានការសំដែងបាតិមោក្ខស្មើគ្នាជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគបានធ្វើទេសនានេះឲ្យជាសព្វញ្ញូភាសិត ដោយវារៈមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះថា «ម្នាលសារីបុត្ត ពួកអ្នកគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង»។ ពាក្យថា Anassuṃ សេចក្តីថា វិនាសហើយ សូន្យបង់ហើយ។ ពាក្យថា Ye imaṃ dhammapariyāyaṃ nāssosuṃ សេចក្តីថា ពួកជនណាដែលអាស្រ័យមិច្ឆាទិដ្ឋិដ៏លាមក ទទេ និងមិនមានប្រយោជន៍របស់ខ្លួន ហើយមិនបានស្តាប់ធម្មទេសនាមានសភាពយ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយអនុសន្ធិយ៉ាងនេះ។

๓๘. ฉฏฺเฐ วรณายํ วิหรตีติ วรณา นาม เอกํ นครํ, ตํ อุปนิสฺสาย วิหรติ. กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานเหตูติ กามราคาภินิเวสเหตุ, กามราควินิพนฺธเหตุ, กามราคปลิเคธเหตุ, กามราคปริยุฏฺฐานเหตุ, กามราคอชฺโฌสานเหตูติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยฺวายํ ปญฺจ กามคุเณ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ กามราโค, ตสฺสาภินิเวสาทิเหตุ. กามราเคน อภินิวิฏฺฐตฺตา วินิพทฺธตฺตา ตสฺมึเยว จ กามราเค มหาปงฺเก วิย ปลิเคธตฺตา อนุปวิฏฺฐตฺตา เตเนว จ กามราเคน ปริยุฏฺฐิตตฺตา คหิตตฺตา กามราเคเนว จ อชฺโฌสิตตฺตา คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหิตตฺตาติ. ทิฏฺฐิราคาทิปเทสุปิ เอเสว นโย. ทิฏฺฐิราโคติ ปเนตฺถ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกราโค เวทิตพฺโพ. ปุรตฺถิเมสุ ชนปเทสูติ เถรสฺส วสนฏฺฐานโต สาวตฺถิชนปโท ปุรตฺถิมทิสาภาเค โหติ, เถโร จ นิสีทนฺโตปิ ตโตมุโขว นิสินฺโน, ตสฺมา เอวมาห. อุทานํ อุทาเนสีติ อุทาหารํ อุทาหริ. ยถา หิ ยํ เตลํ มานํ คเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ อวเสสโกติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ[Pg.43], ตํ โอโฆติ วุจฺจติ, เอวเมวํ ยํ ปีติวจนํ หทยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อธิกํ หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา พหิ นิกฺขมติ, ตํ อุทานนฺติ วุจฺจติ, เอวรูปํ ปีติมยวจนํ นิจฺฉาเรสีติ อตฺโถ.

៣៨. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា Varaṇāyaṃ viharati (គង់នៅក្នុងក្រុងវរណា) សេចក្តីថា ក្រុងមួយឈ្មោះវរណា ព្រះថេរៈគង់អាស្រ័យនឹងក្រុងនោះ។ ពាក្យថា Kāmarāgābhinivesavinibandhapaligedhapariyuṭṭhānajjhosānahetu សេចក្តីថា ព្រោះហេតុគឺការចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយកាមរាគ ព្រោះហេតុគឺការជំពាក់ដោយកាមរាគ ព្រោះហេតុគឺការជ្រុលជ្រប់ដោយកាមរាគ ព្រោះហេតុគឺការគ្របសង្កត់ដោយកាមរាគ ព្រោះហេតុគឺការជាប់ចិត្តដោយកាមរាគ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យដែលពោលនេះ មានន័យថា កាមរាគណាដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យកាមគុណទាំង ៥ ព្រោះហេតុមានការចូលទៅស្ទាបអង្អែលជាដើមនៃកាមរាគនោះ។ ព្រោះតែការចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយកាមរាគ ព្រោះតែការជំពាក់ចិត្ត ព្រោះតែការជ្រុលជ្រប់ចូលទៅក្នុងកាមរាគនោះ ដូចជាការលិចចុះទៅក្នុងភក់ដ៏ធំ ព្រោះតែការគ្របសង្កត់និងការចាប់យកដោយកាមរាគនោះឯង និងព្រោះតែការជាប់ចិត្តដោយកាមរាគនោះឯង គឺការលេបចូលទៅនិងការកាន់យកដោយសព្វគ្រប់។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានទិដ្ឋិរាគជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា Diṭṭhirāgo គbbyiជ្រាបថាជា រាគៈដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យមិច្ឆាទិដ្ឋិ ៦២ ប្រការ។ ពាក្យថា Puratthimesu janapadesu (ក្នុងជនបទទាំងឡាយខាងកើត) សេចក្តីថា ស្រុកសាវត្ថីស្ថិតនៅទិសខាងកើតពីកន្លែងដែលព្រះថេរៈគង់នៅ ហើយព្រះថេរៈសូម្បីកាលគង់ ក៏គង់បែរព្រះភក្ត្រទៅរកស្រុកសាវត្ថីនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Udānaṃ udānesi (បានបន្លឺឧទាន) សេចក្តីថា បានបន្លឺនូវវាចាឧទាន។ ព្រោះថា ប្រៀបដូចជាប្រេងណាដែលរង្វាល់មិនអាចវាល់ទុកបាន ក៏ហូរហៀរចេញទៅ ប្រេងនោះហៅថា អវសេសកៈ យ៉ាងណាមិញ។ ទឹកណាដែលទំនប់មិនអាចទប់ទុកបាន ក៏ហូរជន់លិចទៅ ទឹកនោះហៅថា ឱឃៈ យ៉ាងណាមិញ។ យ៉ាងនោះឯង វាចាដែលកើតអំពីបីតិណាដែលចិត្តមិនអាចទប់ទុកបាន ក៏មានសភាពលើសលប់ មិនស្ថិតនៅក្នុងចិត្ត ក៏ធ្លាយចេញមកខាងក្រៅ វាចានោះហៅថា ឧទាន គឺមានសេចក្តីថា ទ្រង់បានបន្លឺនូវវាចាដែលពេញដោយបីតិមានសភាពយ៉ាងនេះ។

๓๙. สตฺตเม คุนฺทาวเนติ เอวํ นามเก วเน. อุปสงฺกมีติ ‘‘มหากจฺจานตฺเถโร กิร นาม อตฺตโน ปิตุมตฺตมฺปิ อยฺยกมตฺตมฺปิ ทิสฺวา เนว อภิวาเทติ น ปจฺจุฏฺเฐติ น อาสเนน นิมนฺเตตี’’ติ สุตฺวา ‘‘น สกฺกา เอตฺตเกน นิฏฺฐํ คนฺตุํ, อุปสงฺกมิตฺวา นํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ ภุตฺตปาตราโส เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ. ชิณฺเณติ ชราชิณฺเณ. วุทฺเธติ วโยวุทฺเธ. มหลฺลเกติ ชาติมหลฺลเก. อทฺธคเตติ ทีฆกาลทฺธานํ อติกฺกนฺเต. วโยอนุปฺปตฺเตติ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺเต. ตยิทํ, โภ กจฺจาน, ตเถวาติ, โภ กจฺจาน, ยํ ตํ อมฺเหหิ เกวลํ สุตเมว, ตํ อิมินา ทิฏฺเฐน สเมติ. ตสฺมา ตํ ตเถว, น อญฺญถา. น หิ ภวํ กจฺจาโน พฺราหฺมเณติ อิทํ อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – อมฺเห เอวํ มหลฺลเก ทิสฺวา โภโต กจฺจานสฺส อภิวาทนมตฺตมฺปิ ปจฺจุฏฺฐานมตฺตมฺปิ อาสเนน นิมนฺตนมตฺตมฺปิ นตฺถีติ. น สมฺปนฺนเมวาติ น ยุตฺตเมว น อนุจฺฉวิกเมว.

៣៩. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា Gundāvane សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ (ព្រៃគុន្ទាវ័ន)។ ពាក្យថា Upasaṅkami (បានចូលទៅរក) សេចក្តីថា ព្រោះបានឮថា «ឮថា ព្រះមហាកច្ចានត្ថេរ ឃើញបុគ្គលដែលមានអាយុស្មើនឹងឪពុករបស់ខ្លួនក្តី ស្មើនឹងជីតារបស់ខ្លួនក្តី ស្មើនឹងជីដូនជីតារបស់ខ្លួនក្តី ក៏មិនថ្វាយបង្គំ មិនក្រោកទទួល មិននិមន្តឲ្យអង្គុយលើអាសនៈឡើយ» ទើបគិតថា «មិនអាចសម្រេចសេចក្តីត្រឹមតែពាក្យឮប៉ុណ្ណេះបានឡើយ អាត្មាអញនឹងចូលទៅរកដើម្បីស៊ើបសួរគាត់» លុះបរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ ក៏ចូលទៅរកព្រះមហាកច្ចានៈដ៏មានអាយុគង់នៅ។ ពាក្យថា Jiṇṇe សេចក្តីថា គ្រាំគ្រាដោយជរា។ ពាក្យថា Vuddhe សេចក្តីថា ចាស់ដោយវ័យ。 ពាក្យថា Mahallake សេចក្តីថា ចាស់ទុំដោយជាតិ។ ពាក្យថា Addhagate សេចក្តីថា កន្លងហួសនូវកាលដ៏វែងឆ្ងាយ។ ពាក្យថា Vayoanuppatte សេចក្តីថា ដល់នូវវ័យចុងក្រោយ (បច្ឆិមវ័យ)។ ពាក្យថា Tayidaṃ, bho kaccāna, tatheva សេចក្តីថា បពិត្រកច្ចានៈដ៏ចម្រើន រឿងណាដែលពួកយើងគ្រាន់តែបានឮមក រឿងនោះក៏ត្រូវគ្នានឹងការដែលបានឃើញនេះឯង ព្រោះហេតុនោះ រឿងនោះគឺយ៉ាងនោះឯង មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ។ ពាក្យថា Na hi bhavaṃ kaccāno brāhmaṇe នេះ ព្រាហ្មណ៍ពោលសំដៅយកខ្លួនឯង។ ឮថា បំណងរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះគឺយ៉ាងនេះថា «កាលឃើញពួកយើងដែលចាស់ទុំយ៉ាងនេះ សូម្បីតែការថ្វាយបង្គំ ការក្រោកទទួល ឬការនិមន្តឲ្យអង្គុយលើអាសនៈរបស់លោកកច្ចានៈដ៏ចម្រើន ក៏មិនមានឡើយ»។ ពាក្យថា Na sampannameva សេចក្តីថា មិនសមគួរឡើយ មិនសក្តិសមឡើយ។

เถโร พฺราหฺมณสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เนว วุทฺเธ ชานาติ น ทหเร, อาจิกฺขิสฺสามิสฺส วุทฺเธ จ ทหเร จา’’ติ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต อตฺถิ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ ชานตาติ สพฺพํ เนยฺยํ ชานนฺเตน. ปสฺสตาติ ตเทว หตฺเถ ฐปิตํ อามลกํ วิย ปสฺสนฺเตน. วุทฺธภูมีติ เยน การเณน วุทฺโธ นาม โหติ, ตํ การณํ. ทหรภูมีติ เยน การเณน ทหโร นาม โหติ, ตํ การณํ. อาสีติโกติ อสีติวสฺสวโย. นาวุติโกติ นวุติวสฺสวโย. กาเม ปริภุญฺชตีติ วตฺถุกาเม กิเลสกาเมติ ทุวิเธปิ กาเม กมนวเสน ปริภุญฺชติ. กามมชฺฌาวสตีติ ทุวิเธปิ กาเม ฆเร ฆรสฺสามิโก วิย วสติ อธิวสติ. กามปริเยสนาย อุสฺสุโกติ ทุวิธานมฺปิ กามานํ ปริเยสนตฺถํ อุสฺสุกฺกมาปนฺโน. พาโล น เถโรตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ โส น เถโร พาโล มนฺโทตฺเวว คณนํ คจฺฉติ. วุตฺตํ เหตํ –

ព្រះថេរៈ (មហាកច្ចាយនៈ) បានស្តាប់ពាក្យរបស់ព្រាហ្មណ៍ (កន្ទរាយនៈ) ហើយ គិតថា «ព្រាហ្មណ៍នេះ មិនស្គាល់ទាំងមនុស្សចាស់ មិនស្គាល់ទាំងមនុស្សក្មេងឡើយ អាត្មាអញនឹងប្រាប់ដល់ព្រាហ្មណ៍នោះ នូវលក្ខណៈរបស់មនុស្សចាស់ និងមនុស្សក្មេង» កាលនឹងពង្រីកទេសនា ទើបសម្តែងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «အတ្ថិ ព្រាហ្មណ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ជានតា» សេចក្តីថា ដោយព្រះអង្គដែលដឹងនូវនេយ្យធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យថា «បស្សតា» សេចក្តីថា ដោយព្រះអង្គដែលឃើញនូវនេយ្យធម៌នោះឯង ដូចជាផ្លែខ្វិតដែលដាក់នៅលើបាតដៃ។ ពាក្យថា «វុឌ្ឍភូមិ» សេចក្តីថា ហេតុដែលនាំឲ្យហៅថាជាមនុស្សចាស់ គឺហេតុនោះឯង។ ពាក្យថា «ទហរភូមិ» សេចក្តីថា ហេតុដែលនាំឲ្យហៅថាជាមនុស្សក្មេង គឺហេតុនោះឯង។ ពាក្យថា «អាសីតិកោ» សេចក្តីថា មានអាយុ ៨០ ឆ្នាំ។ ពាក្យថា «នាវុតិកោ» សេចក្តីថា មានអាយុ ៩០ ឆ្នាំ។ ពាក្យថា «កាមេ បរិភុញ្ជតិ» សេចក្តីថា តែងសេពនូវកាមទាំងពីរយ៉ាង គឺវត្ថុកាម និងកិលេសកាម ដោយអំណាចនៃតម្រេក។ ពាក្យថា «កាមមជ្ឈាវសតិ» សេចក្តីថា តែងរស់នៅ គ្រប់គ្រងលើកាមទាំងពីរយ៉ាង ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះនៅក្នុងផ្ទះ។ ពាក្យថា «កាមបរិយេសនាយ ឧស្សុកោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងការស្វែងរកកាមទាំងពីរយ៉ាង។ ពាក្យថា «ពាលោ ន ថេរោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ» សេចក្តីថា បុគ្គលនោះ មិនរាប់ថាជាព្រះថេរៈឡើយ តែងរាប់ថាជាមនុស្សពាល ជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកពាក្យនេះថា៖

‘‘น [Pg.44] เตน เถโร โส โหติ, เยนสฺส ปลิตํ สิโร;

ปริปกฺโก วโย ตสฺส, โมฆชิณฺโณติ วุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๖๐);

«បុគ្គលមិនមែនឈ្មោះថាជាថេរៈ ព្រោះតែមានក្បាលស្កូវនោះឡើយ, បុគ្គលនោះមានវ័យចាស់ជុំវិញហើយ គេហៅថាជាអ្នកចាស់ទទេ (ឥតការ)»។

ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. สุสุกาฬเกโสติ สุฏฺฐุ กาฬเกโส. ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโตติ เยน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ยุวา, ตํ โยพฺพนํ ภทฺรํ ลทฺธกนฺติ ทสฺเสติ. ปฐเมน วยสาติ ปฐมวโย นาม เตตฺตึส วสฺสานิ, เตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล ปณฺฑิโตติ จ เถโรติ จ คณนํ คจฺฉติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ពាក្យថា «ទហរោ» សេចក្តីថា ក្មេងខ្ចី។ ពាក្យថា «យុវា» សេចក្តីថា ប្រកបដោយវ័យក្មេងខ្ចី។ ពាក្យថា «សុសុការកេសោ» សេចក្តីថា មានសក់ខ្មៅរលោងល្អ។ ពាក្យថា «ភទ្រេន យោព្វនេន សមន្នាគតោ» សេចក្តីថា វ័យក្មេងខ្ចីដែលបុគ្គលប្រកបហើយ ទើបហៅថាជាយុវជននោះ ជាវ័យដ៏ល្អ គួរទទួលបាន។ ពាក្យថា «បឋមេន វយសា» ក្នុងពាក្យនេះ សេចក្តីថា បឋមវ័យ គឺអាយុ ៣៣ ឆ្នាំ បុគ្គលប្រកបដោយបឋមវ័យនោះ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «បណ្ឌិតោ ថេរោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ» សេចក្តីថា បុគ្គលមានសភាពបែបនោះ តែងរាប់ថាជាបណ្ឌិតផង ជាព្រះថេរៈផង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកពាក្យនេះទៀតថា៖

‘‘ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ, อหึสา สํยโม ทโม;

ส เว วนฺตมโล ธีโร, เถโร อิติ ปวุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๖๑);

«សច្ចៈក្តី ធម៌ក្តី អហិង្សាក្តី សញ្ញមក្តី ទមក្តី មាននៅក្នុងបុគ្គលណា បុគ្គលនោះឯង ជាអ្នកមានមន្ទិលខ្ជាក់ចោលហើយ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញាខ្ជាប់ខ្ជួន តែងហៅថាជាថេរៈ»។

๔๐. อฏฺฐเม โจรา พลวนฺโต โหนฺตีติ ปกฺขสมฺปนฺนา, ปริวารสมฺปนฺนา, ธนสมฺปนฺนา, นิวาสฏฺฐานสมฺปนฺนา, วาหนสมฺปนฺนา จ โหนฺติ. ราชาโน ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺตีติ ตสฺมึ สมเย ราชาโน ตาสํ สมฺปตฺตีนํ อภาเวน ทุพฺพลา โหนฺติ. อติยาตุนฺติ พหิทฺธา ชนปทจาริกํ จริตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ อนฺโตนครํ ปวิสิตุํ. นิยฺยาตุนฺติ ‘‘โจรา ชนปทํ วิลุมฺปนฺติ มทฺทนฺติ, เต นิเสเธสฺสามา’’ติ ปฐมยาเม วา มชฺฌิมยาเม วา ปจฺฉิมยาเม วา นิกฺขมิตุํ ผาสุกํ น โหติ. ตโต อุฏฺฐาย โจรา มนุสฺเส โปเถตฺวา อจฺฉินฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ. ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อนุสญฺญาตุนฺติ คามํ วาสกรณตฺถาย เสตุํ อตฺถรณตฺถาย โปกฺขรณึ ขณาปนตฺถาย สาลาทีนํ กรณตฺถาย ปจฺจนฺติเม ชนปเท อนุสญฺญาตุมฺปิ น สุขํ โหติ. พฺราหฺมณคหปติกานนฺติ อนฺโตนครวาสีนํ พฺราหฺมณคหปติกานํ. พาหิรานิ วา กมฺมนฺตานีติ พหิคาเม อาราเม เขตฺตกมฺมนฺตานิ. ปาปภิกฺขู พลวนฺโต โหนฺตีติ ปกฺขุตฺตรา ยสุตฺตรา ปุญฺญวนฺโต พหุเกหิ อุปฏฺฐาเกหิ จ อุปฏฺฐากีหิ จ สมนฺนาคตา ราชราชมหามตฺตสนฺนิสฺสิตา. เปสลา ภิกฺขู ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺตีติ ตสฺมึ สมเย ปิยสีลา ภิกฺขู ตาสํ สมฺปตฺตีนํ อภาเวน ทุพฺพลา โหนฺติ. ตุณฺหีภูตา ตุณฺหีภูตาว สงฺฆมชฺเฌ สงฺกสายนฺตีติ [Pg.45] นิสฺสทฺทา หุตฺวา สงฺฆมชฺเฌ นิสินฺนา กิญฺจิ เอกวจนมฺปิ มุขํ อุกฺขิปิตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺตา ปชฺฌายนฺตา วิย นิสีทนฺติ. ตยิทนฺติ ตเทตํ การณํ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ.

៤០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា «ចោរា ពលវន្តោ ហោន្តិ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមានបក្សពួក មានបរិវារ មានទ្រព្យសម្បត្តិ មានទីលំនៅ និងមានយានជំនិះបរិបូណ៌។ ពាក្យថា «រាជានោ តស្មិំ សមយេ ទុព្វលា ហោន្តិ» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនោះ ពួកស្តេចតែងតែទន់ខ្សោយ ព្រោះខ្វះខាតនូវសម្បត្តិទាំងនោះ។ ពាក្យថា «អតិយាតុំ» សេចក្តីថា ដើម្បីត្រឡប់ចូលមកក្នុងក្រុងវិញតាមចិត្តចង់ ក្រោយពីបានត្រេចទៅកាន់ជនបទខាងក្រៅ។ ពាក្យថា «និយ្យាតុំ» សេចក្តីថា កាលបើគិតថា «ពួកចោរតែងប្លន់បំផ្លាញជនបទ យើងនឹងទៅហាមឃាត់ពួកវា» ដូច្នេះ ការចេញទៅក្នុងបឋមយាមក្តី មជ្ឈិមយាមក្តី បច្ឆិមយាមក្តី មិនងាយស្រួលឡើយ។ ចាប់ពីពេលនោះមក ពួកចោរតែងវាយដំដណ្តើមយកទ្រព្យពីមនុស្សទាំងឡាយហើយចាកចេញទៅ។ ពាក្យថា «បច្ចន្តិមេ វា ជនបទេ អនុសញ្ញាតុំ» សេចក្តីថា សូម្បីការត្រេចទៅកាន់ជនបទដាច់ស្រយាល ដើម្បីធ្វើភូមិ ដើម្បីសង់ស្ពាន ដើម្បីជីកស្រះទឹក ឬដើម្បីសង់សាលាជាដើម ក៏មិនងាយស្រួលឡើយ។ ពាក្យថា «ព្រាហ្មណគហបតិកានំ» សេចក្តីថា ពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតីដែលរស់នៅក្នុងក្រុង។ ពាក្យថា «ពាហិរានិ វា កម្មន្តានិ» សេចក្តីថា ការងារក្នុងសួនច្បារ ឬការងារស្រែចម្ការនៅខាងក្រៅភូមិ។ ពាក្យថា «បាបភិក្ខូ ពលវន្តោ ហោន្តិ» សេចក្តីថា ភិក្ខុទ្រុស្តសីលទាំងឡាយ ជាអ្នកមានបក្សពួកច្រើន មានយសសក្តិធំ មានលាភសក្ការៈ ប្រកបដោយឧបដ្ឋាក និងឧបដ្ឋាយិកាច្រើន ទាំងអាស្រ័យនឹងស្តេច និងមហាមាត្យរបស់ស្តេច។ ពាក្យថា «បេសលា ភិក្ខូ តស្មិំ សមយេ ទុព្វលា ហោន្តិ» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនោះ ភិក្ខុអ្នកមានសីលជាទីស្រឡាញ់ តែងតែទន់ខ្សោយ ព្រោះខ្វះខាតនូវសម្បត្តិទាំងនោះ។ ពាក្យថា «តុណ្ហីភូតា តុណ្ហីភូតាវ សង្ឃមជ្ឈេ សង្កសាយន្តិ» សេចក្តីថា ពួកភិក្ខុទាំងនោះ តែងស្ងៀមស្ងាត់ អង្គុយក្នុងកណ្តាលសង្ឃ មិនអាចបើកមាត់និយាយសូម្បីតែមួយម៉ាត់ឡើយ តែងអង្គុយស្រងូតស្រងាត់ដូចជាអ្នកគិតច្រើន។ ពាក្យថា «តយិទំ» សេចក្តីថា ហេតុនោះឯង។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ គប្បីដឹងដោយការត្រឡប់សេចក្តីផ្ទុយពីនេះវិញ។

๔๑. นวเม มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตูติ มิจฺฉาปฏิปตฺติยา การณเหตุ ปฏิปชฺชนเหตูติ อตฺโถ. ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ. เอวรูโป หิ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ อาราเธตุํ สมฺปาเทตุํ ปูเรตุํ น สกฺโกติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต สห วิปสฺสนาย มคฺโค กถิโต.

៤១. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា «មិច្ឆាបដិបត្តាធិករណហេតុ» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃការប្រតិបត្តិខុស គឺព្រោះការប្រព្រឹត្តខុស នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «ញាយំ ធម្មំ កុសលំ» សេចក្តីថា នូវអរិយមគ្គដែលប្រកបដោយវិបស្សនា។ ព្រោះថា បុគ្គលមានសភាពបែបនោះ មិនអាចនឹងសម្រេច មិនអាចនឹងបំពេញនូវមគ្គដែលប្រកបដោយវិបស្សនាឡើយ។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ គប្បីដឹងដោយការត្រឡប់សេចក្តីផ្ទុយពីនេះវិញ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គរួមជាមួយវិបស្សនា។

๔๒. ทสเม ทุคฺคหิเตหีติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิเตหิ. พฺยญฺชนปฺปติรูปเกหีติ พฺยญฺชนโส ปติรูปเกหิ อกฺขรจิตฺรตาย ลทฺธเกหิ. อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ปฏิพาหนฺตีติ สุคฺคหิตสุตฺตนฺตานํ อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ ปฏิพาหนฺติ, อตฺตโน ทุคฺคหิตสุตฺตนฺตานํเยว อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ อุตฺตริตรํ กตฺวา ทสฺเสนฺติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต สาสนสฺส วุทฺธิ จ ปริหานิ จ กถิตาติ.

៤២. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា «ទុគ្គហិតេហិ» សេចក្តីថា ដែលកាន់យកខុសលំដាប់។ ពាក្យថា «ព្យញ្ជនប្បដិរូបកេហិ» សេចក្តីថា ដោយព្យញ្ជនៈក្លែងក្លាយ ដែលបានមកដោយភាពល្អិតល្អន់នៃអក្សរ។ ពាក្យថា «អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច បដិពាហន្តិ» សេចក្តីថា តែងរារាំងនូវអត្ថ និងបាលីនៃសូត្រទាំងឡាយដែលកាន់យកត្រឹមត្រូវល្អហើយ តែងធ្វើអត្ថ និងបាលីនៃសូត្រទាំងឡាយដែលខ្លួនកាន់យកខុសនោះឯង ឲ្យលើសលុបជាង ហើយបង្ហាញប្រាប់។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ គប្បីដឹងដោយការត្រឡប់សេចក្តីផ្ទុយពីនេះវិញ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីចម្រើន និងសេចក្តីសាបសូន្យនៃព្រះសាសនា។

สมจิตฺตวคฺโค จตุตฺโถ.

សមចិត្តវគ្គ ទី ៤ ចប់។

๕. ปริสวคฺควณฺณนา

៥. ពណ៌នាអំពីបរិសវគ្គ

๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุตฺตานาติ ปากฏา อปฺปฏิจฺฉนฺนา. คมฺภีราติ คุฬฺหา ปฏิจฺฉนฺนา. อุทฺธตาติ อุทฺธจฺเจน สมนฺนาคตา. อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา, อุฏฺฐิตตุจฺฉมานาติ วุตฺตํ โหติ. จปลาติ ปตฺตจีวรมณฺฑนาทินา จาปลฺเลน ยุตฺตา. มุขราติ มุขขรา ขรวจนา. วิกิณฺณวาจาติ อสํยตวจนา ทิวสมฺปิ นิรตฺถกวจนปลาปิโน. มุฏฺฐสฺสตีติ วิสฺสฏฺฐสติโน. อสมฺปชานาติ นิปฺปญฺญา. อสมาหิตาติ จิตฺเตกคฺคตามตฺตสฺสาปิ อลาภิโน. ปากตินฺทฺริยาติ ปกติยา ฐิเตหิ วิวเฏหิ อรกฺขิเตหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตา. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ.

៤៣. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ ពាក្យថា «ឧត្តានា» សេចក្តីថា ច្បាស់លាស់ មិនលាក់លៀម។ ពាក្យថា «គម្ភីរា» សេចក្តីថា ជ្រាលជ្រៅ លាក់កំបាំង។ ពាក្យថា «ឧទ្ធតា» សេចក្តីថា ប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ។ ពាក្យថា «ឧន្នឡា» សេចក្តីថា មានមានះដូចជាដើមបបុសដែលដុះឡើងខ្ពស់ទទេ គឺមានមានះដ៏សូន្យទទេដែលកើតឡើង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «ចបលា» សេចក្តីថា ប្រកបដោយភាពឃ្លេងឃ្លោង មានការតុបតែងលម្អនូវបាត្រ និងចីវរជាដើម។ ពាក្យថា «មុខរា» សេចក្តីថា មានមាត់រឹង មានវាចាទ្រគោះបោះបោក。 ពាក្យថា «វិកិណ្ណវាចា» សេចក្តីថា មានវាចាមិនសង្រួម តែងនិយាយពាក្យឥតប្រយោជន៍ពេញមួយថ្ងៃ។ ពាក្យថា «មុដ្ឋស្សតិ» សេចក្តីថា មានស្មារតីភ្លេចភ្លាំង។ ពាក្យថា «អសម្បជានា» សេចក្តីថា មិនមានប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា «អសមាဟិតា» សេចក្តីថា សូម្បីតែសមាធិត្រឹមតែចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ ក៏មិនបានសម្រេច។ ពាក្យថា «បាកតិន្ទ្រិយា» សេចក្តីថា ប្រកបដោយឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងសភាពធម្មតា គឺបើកចំហ មិនបានគ្រប់គ្រងថែរក្សាឡើយ។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ គប្បីដឹងដោយការត្រឡប់សេចក្តីផ្ទុយពីនេះវិញ។

๔๔. ทุติเย [Pg.46] ภณฺฑนชาตาติ ภณฺฑนํ วุจฺจติ กลหสฺส ปุพฺพภาโค, ตํ เตสํ ชาตนฺติ ภณฺฑนชาตา. ตถา ‘‘มยํ ตุมฺเห ทณฺฑาเปสฺสาม พนฺธาเปสฺสามา’’ติอาทิวจนปฺปวตฺติยา สญฺชาตกลหา. อยํ ตาว คิหีสุ นโย. ปพฺพชิตา ปน อาปตฺติวีติกฺกมวาจํ วทนฺตา กลหชาตา นาม. วิวาทาปนฺนาติ วิรุทฺธวาทํ อาปนฺนา. มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตาติ คุณานํ ฉินฺทนฏฺเฐน ทุพฺภาสิตา วาจา มุขสตฺติโยติ วุจฺจนฺติ, ตาหิ วิตุทนฺตา วิชฺฌนฺตา. สมคฺคาติ เอกกมฺมํ เอกุทฺเทโส สมสิกฺขตาติ เอเตสํ กรเณน สมคฺคตาย สหิตา. ปิยจกฺขูหีติ เมตฺตาจกฺขูหิ.

៤៤. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា «ភណ្ឌនជាតា» ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា «ភណ្ឌនៈ» គឺការរអ៊ូរទាំ ឬការសម្តែងអាការៈមិនគាប់ចិត្ត ដែលជាបុព្វភាគនៃការឈ្លោះប្រកែកគ្នា, ការរអ៊ូរទាំជាដើមនោះ កើតឡើងហើយដល់ជនទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ភណ្ឌនជាតា»។ ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយដែលមានការឈ្លោះប្រកែកគ្នាកើតឡើងហើយ ដោយការនិយាយពាក្យជាដើមថា «យើងនឹងធ្វើឲ្យអ្នករាល់គ្នាត្រូវពិន័យ នឹងធ្វើឲ្យអ្នករាល់គ្នាត្រូវជាប់ចំណង» នេះជាណយចំពោះគ្រហស្ថជាមុនសិន។ ចំណែកឯពួកបព្វជិត កាលនិយាយពាក្យដែលជាហេតុឲ្យកន្លងវិន័យ ឈ្មោះថា «កលហជាតា»។ ពាក្យថា «វិវាទាបន្នា» សេចក្តីថា ដល់នូវការនិយាយទាស់ទែងគ្នា។ ពាក្យថា «មុខសត្តី信 វិទុទន្តា» សេចក្តីថា វាចាដែលពោលមិនល្អ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងកាត់ផ្តាច់នូវគុណធម៌ ហៅថា «មុខសត្តិ» ពួកភិក្ខុទាំងឡាយតែងចាក់ដោតគ្នាទៅវិញទៅមកដោយលំពែងគឺមាត់ទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «សមគ្គា» សេចក្តីថា ជាអ្នកព្រមព្រៀងគ្នា ដោយការធ្វើនូវសង្ឃកម្មជាមួយគ្នា មានឧទ្ទេសជាមួយគ្នា និងមានសិក្ខាស្មើគ្នា។ ពាក្យថា «បិយចក្ខូហិ» សេចក្តីថា ដោយចក្ខុដែលប្រកបដោយមេត្តា។

๔๕. ตติเย อคฺควตีติ อุตฺตมปุคฺคลวตี, อคฺคาย วา อุตฺตมาย ปฏิปตฺติยา สมนฺนาคตา. ตโต วิปรีตา อนคฺควตี. พาหุลิกาติ จีวราทิพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา. สาสนํ สิถิลํ คณฺหนฺตีติ สาถลิกา. โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมาติ เอตฺถ โอกฺกมนํ วุจฺจติ อวคมนฏฺเฐน ปญฺจ นีวรณานิ, เตน ปญฺจนีวรณปูรเณ ปุพฺพงฺคมาติ วุตฺตํ โหติ. ปวิเวเกติ อุปธิวิเวเก นิพฺพาเน. นิกฺขิตฺตธุราติ ติวิเธปิ วิเวเก โอโรปิตธุรา. น วีริยํ อารภนฺตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ น กโรนฺติ. อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ ปุพฺเพ อปฺปตฺตสฺส ฌานวิปสฺสนามคฺคผลวิเสสสฺส ปตฺติอตฺถาย. อิตรํ ปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. ปจฺฉิมา ชนตาติ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกชโน. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชตีติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ กตํ อนุกโรนฺโต ทิฏฺฐสฺส เตสํ อาจารสฺส อนุคตึ อาปชฺชติ นาม. เสสํ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพํ.

៤៥. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា «អគ្គវតី» សេចក្តីថា មានបុគ្គលដ៏ប្រសើរ ឬថា ប្រកបដោយការប្រតិបត្តិដ៏ប្រសើរ គឺការប្រតិបត្តិដ៏ឧត្តម។ បរិស័ទដែលផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា «អនគ្គវតី»។ ពាក្យថា «ពាហុលិកា» សេចក្តីថា ប្រតិបត្តិដើម្បីភាពសម្បូរបែបនៃចីវរជាដើម។ ពាក្យថា «សាសនំ សិថិលំ គណ្ហន្តិ» សេចក្តីថា ជាអ្នកធូររលុង ហេតុនោះ ទើបហៅថា «សាថលិកា»។ ក្នុងពាក្យថា «ឱក្កមនេ បុព្វង្គមា» នេះ ពាក្យថា «ឱក្កមនៈ» សេចក្តីថា នីវរណៈ ៥ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងនាំទៅកាន់អបាយភូមិ ដូច្នេះ ពាក្យថា «ឱក្កមនេ បុព្វង្គមា» គឺមានសេចក្តីថា ជាអ្នកដើរមុខក្នុងការបំពេញនូវនីវរណៈទាំង ៥ នោះឯង។ ពាក្យថា «បវិវេកេ» សេចក្តីថា ក្នុងឧបធិវិវេក គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា «និក្ខិត្តធុរា» សេចក្តីថា ជាអ្នកដាក់ចុះនូវធុរៈក្នុងវិវេកទាំង ៣ យ៉ាង។ ពាក្យថា «ន វីរិយំ អារភន្តិ» សេចក្តីថា មិនធ្វើនូវវីរិយៈទាំងពីរយ៉ាង។ ពាក្យថា «អប្បត្តស្ស បត្តិយា» សេចក្តីថា ដើម្បីសម្រេចនូវគុណវិសេសមានឈាន វិបស្សនា មគ្គ និងផល ដែលខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេចពីមុនមក។ បទពីរទៀត គ្រាន់តែជាវេវចនៈនៃបទ «អប្បត្តស្ស បត្តិយា» នោះឯង។ ពាក្យថា «បច្ឆិមា ជនតា» សេចក្តីថា ពួកសទ្ធិវិហារិក និងអន្តេវាសិក។ ពាក្យថា «ទិដ្ឋានុគតីំ អាបជ្ជតិ» សេចក្តីថា ភិក្ខុជាសិស្សកាលធ្វើត្រាប់តាមអំពើដែលព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ឬអាចារ្យបានធ្វើហើយ ឈ្មោះថា ដើរតាមគន្លងធម៌របស់លោកដែលខ្លួនបានឃើញហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងដោយវិធីផ្ទុយពីការប្រតិបត្តិដែលបានពោលហើយ។

๔๖. จตุตฺเถ อริยาติ อริยสาวกปริสา. อนริยาติ ปุถุชฺชนปริสา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺตีติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ นาม, เอตฺตกเมว ทุกฺขํ, อิโต อุทฺธํ ทุกฺขํ นตฺถีติ ยถาสภาวโต นปฺปชานนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เสสปเทสุ ปน ตสฺส ทุกฺขสฺส สมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทโย นาม, ตสฺสาเยว ตณฺหาย, ทฺวินฺนมฺปิ วา เตสํ สจฺจานํ อจฺจนฺตกฺขโย อสมุปฺปตฺติ ทุกฺขนิโรโธ นาม, อฏฺฐงฺคิโก อริยมคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา นามาติ [Pg.47] เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา จ จตฺตาริ จ ผลานิ กถิตานิ.

៤៦. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «អរិយា» សេចក្តីថា បរិស័ទជាអរិយសាវក។ ពាក្យថា «អនរិយា» សេចក្តីថា បរិស័ទជាបុថុជ្ជន។ ពាក្យថា «ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ» សេចក្តីថា វៀរលែងតែតណ្ហាចេញទៅ ឧបាទានក្ខន្ធ ៥ ក្នុងភូមិ ៣ ឈ្មោះថា ទុក្ខសច្ចៈ, ទុក្ខសច្ចៈមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង ក្រៅពីធម៌ក្នុងភូមិ ៣ នេះទៅ ទុក្ខសច្ចៈដទៃទៀតមិនមានឡើយ តែងមិនដឹងច្បាស់តាមសេចក្តីពិតយ៉ាងនេះ។ ណយនេះ គប្បីដឹងក្នុងបទទាំងពួង។ ចំណែកឯក្នុងបទដែលនៅសល់ តណ្ហាក្នុងភពមុនដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងទុក្ខនោះឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា សមុទយសច្ចៈ, ការអស់ទៅជាដាច់ខាត និងការមិនកើតឡើងទៀតនៃតណ្ហានោះឯង ឬនៃសច្ចៈទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា ទុក្ខនិរោធសច្ចៈ, អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ ឈ្មោះថា ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គ ៤ និងផល ៤ ដោយអំណាចនៃសច្ចៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះឯង។

๔๗. ปญฺจเม ปริสากสโฏติ กสฏปริสา กจวรปริสา ปลาปปริสาติ อตฺโถ. ปริสามณฺโฑติ ปสนฺนปริสา สารปริสาติ อตฺโถ. ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺตีติ ฉนฺเทน อคตึ คจฺฉนฺติ, อกตฺตพฺพํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ ปน จตฺตาริ อคติคมนานิ ภณฺฑภาชนีเย จ วินิจฺฉยฏฺฐาเน จ ลพฺภนฺติ. ตตฺถ ภณฺฑภาชนีเย ตาว อตฺตโน ภารภูตานํ ภิกฺขูนํ อมนาเป ภณฺฑเก ปตฺเต ตํ ปริวตฺเตตฺวา มนาปํ เทนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. อตฺตโน ปน อภารภูตานํ มนาเป ภณฺฑเก ปตฺเต ตํ ปริวตฺเตตฺวา อมนาปํ เทนฺโต โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. ภณฺฑกภาชนียวตฺถุญฺจ ฐิติกญฺจ อชานนฺโต โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. มุขรานํ วา ราชาทินิสฺสิตานํ วา ‘‘อิเม เม อมนาเป ภณฺฑเก ทินฺเน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยุ’’นฺติ ภเยน ปริวตฺเตตฺวา มนาปํ เทนฺโต ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน เอวํ น คจฺฉติ, สพฺเพสํ ตุลาภูโต ปมาณภูโต มชฺฌตฺโต หุตฺวา ยํ ยสฺส ปาปุณาติ, ตญฺเญว ตสฺส เทติ, อยํ จตุพฺพิธมฺปิ อคติคมนํ น คจฺฉติ นาม. วินิจฺฉยฏฺฐาเน ปน อตฺตโน ภารภูตสฺส ครุกาปตฺตึ ลหุกาปตฺตีติ กตฺวา กเถนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. อิตรสฺส ลหุกาปตฺตึ ครุกาปตฺตีติ กตฺวา กเถนฺโต โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. อาปตฺติวุฏฺฐานํ ปน สมุจฺจยกฺขนฺธกญฺจ อชานนฺโต โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. มุขรสฺส วา ราชปูชิตสฺส วา ‘‘อยํ เม ครุกํ กตฺวา อาปตฺตึ กเถนฺตสฺส อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ครุกเมว ลหุกาติ กตฺวา กเถนฺโต ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน สพฺเพสํ ยถาภูตเมว กเถติ, อยํ จตุพฺพิธมฺปิ อคติคมนํ น คจฺฉติ นาม.

៤៧. ក្នុងសូត្រទី៥ បទថា parisākasaṭo សេចក្តីថា ពួកបរិស័ទដូចជាកាកសំណល់ ពួកបរិស័ទដូចជាសម្រាម ពួកបរិស័ទដូចជាអង្កាម។ បទថា Parisāmaṇḍo សេចក្តីថា ពួកបរិស័ទដែលជ្រះថ្លា ពួកបរិស័ទដែលជាខ្លឹមសារ។ បទថា Chandāgatiṃ gacchantī សេចក្តីថា ព្រោះតែសេចក្តីស្រឡាញ់ ទើបទៅកាន់អគតិ គឺធ្វើនូវអំពើដែលមិនគួរធ្វើ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ការទៅកាន់អគតិទាំង ៤ នេះ រមែងមានក្នុងការចែកភណ្ឌៈផង ក្នុងការវិនិច្ឆ័យអធិករណ៍ផង។ ក្នុងចំណោមការចែកភណ្ឌៈ និងការវិនិច្ឆ័យនោះ ក្នុងការចែកភណ្ឌៈជាដំបូង កាលបើភណ្ឌៈដែលមិនជាទីគាប់ចិត្ត បានមកដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាពួកពលរបស់ខ្លួន ហើយភិក្ខុអ្នកចែកផ្លាស់ប្តូរភណ្ឌៈនោះ ហើយប្រគល់ភណ្ឌៈដែលជាទីគាប់ចិត្តទៅឱ្យ ឈ្មោះថា ទៅកាន់ឆន្ទាគតិ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើភណ្ឌៈដែលជាទីគាប់ចិត្ត បានមកដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមិនមែនជាពួកពលរបស់ខ្លួន ហើយភិក្ខុអ្នកចែកផ្លាស់ប្តូរភណ្ឌៈនោះ ហើយប្រគល់ភណ្ឌៈដែលមិនជាទីគាប់ចិត្តទៅឱ្យ ឈ្មោះថា ទៅកាន់ទោសាគតិ។ ភិក្ខុអ្នកមិនដឹងនូវវត្ថុដែលត្រូវចែក និងវិន័យដែលបានបញ្ញត្តិទុក ឈ្មោះថា ទៅកាន់មោហាគតិ។ ឬមួយកាលបើភិក្ខុអ្នកចែកគិតថា «ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកនិយាយទ្រគោះបោះបោក ឬជាអ្នកអាស្រ័យនឹងស្តេចជាដើមទាំងនេះ កាលបើអាត្មាប្រគល់ភណ្ឌៈដែលមិនជាទីគាប់ចិត្តឱ្យ ពួកគេនឹងធ្វើនូវសេចក្តីវិនាសដល់អាត្មាជាមិនខាន» ព្រោះតែសេចក្តីខ្លាច ទើបផ្លាស់ប្តូរភណ្ឌៈនោះ ហើយប្រគល់ភណ្ឌៈដែលជាទីគាប់ចិត្តទៅឱ្យ ឈ្មោះថា ទៅកាន់ភយាគតិ។ ចំណែកឯភិក្ខុណា មិនទៅកាន់អគតិយ៉ាងនេះ ជាអ្នកស្មើដូចជាជញ្ជីង ជាអ្នកមានប្រមាណ ជាអ្នកមានចិត្តជាកណ្តាលចំពោះភិក្ខុទាំងពួង ភណ្ឌៈណាដល់ដល់ភិក្ខុណា ក៏ប្រគល់ភណ្ឌៈនោះឯងដល់ភិក្ខុនោះ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា មិនទៅកាន់អគតិទាំង ៤ ប្រការឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការវិនិច្ឆ័យអធិករណ៍ ភិក្ខុដែលធ្វើអាបត្តិធ្ងន់ឱ្យទៅជាអាបត្តិស្រាល ហើយពោលប្រាប់ដល់ភិក្ខុដែលជាពួកពលរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា ទៅកាន់ឆន្ទាគតិ។ ភិក្ខុដែលធ្វើអាបត្តិស្រាលឱ្យទៅជាអាបត្តិធ្ងន់ ហើយពោលប្រាប់ដល់ភិក្ខុដទៃ ឈ្មោះថា ទៅកាន់ទោសាគតិ។ ភិក្ខុដែលមិនដឹងនូវការចេញចាកអាបត្តិ និងគំនរនៃអាបត្តិ ឈ្មោះថា ទៅកាន់មោហាគតិ។ ឬមួយភិក្ខុដែលគិតចំពោះភិក្ខុអ្នកនិយាយទ្រគោះបោះបោក ឬភិក្ខុដែលស្តេចបូជាថា «ភិក្ខុនេះ កាលបើអាត្មាពោលប្រាប់នូវអាបត្តិដោយធ្វើឱ្យទៅជាអាបត្តិធ្ងន់ នឹងធ្វើនូវសេចក្តីវិនាសដល់អាត្មាជាមិនខាន» ហើយធ្វើអាបត្តិធ្ងន់នោះឯងឱ្យទៅជាអាបត្តិស្រាល រួចពោលប្រាប់ ឈ្មោះថា ទៅកាន់ភយាគតិ។ ចំណែកឯភិក្ខុណា ពោលប្រាប់តាមសេចក្តីពិតដល់ភិក្ខុទាំងពួង ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា មិនទៅកាន់អគតិទាំង ៤ ប្រការឡើយ។

๔๘. ฉฏฺเฐ โอกฺกาจิตวินีตาติ ทุพฺพินีตา. โน ปฏิปุจฺฉาวินีตาติ น ปุจฺฉิตฺวา วินีตา. คมฺภีราติ ปาฬิวเสน คมฺภีรา สลฺลสุตฺตสทิสา. คมฺภีรตฺถาติ อตฺถวเสน คมฺภีรา มหาเวทลฺลสุตฺตสทิสา. โลกุตฺตราติ โลกุตฺตรอตฺถทีปกา[Pg.48]. สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ สตฺตสุญฺญํ ธมฺมมตฺตเมว ปกาสกา อสงฺขตสํยุตฺตสทิสา. น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺตีติ วิชานนตฺถาย จิตฺตํ น อุปฏฺฐเปนฺติ, นิทฺทายนฺติ วา อญฺญวิหิตา วา โหนฺติ. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ อุคฺคเหตพฺเพ จ ปริยาปุณิตพฺเพ จ. กวิตาติ กวีหิ กตา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. จิตฺตกฺขราติ วิจิตฺรอกฺขรา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. พาหิรกาติ สาสนโต พหิภูตา. สาวกภาสิตาติ เตสํ เตสํ สาวเกหิ ภาสิตา. สุสฺสูสนฺตีติ อกฺขรจิตฺตตาย เจว สรสมฺปตฺติยา จ อตฺตมนา หุตฺวา สุณนฺติ. น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺตีติ อญฺญมญฺญํ อตฺถํ วา อนุสนฺธึ วา ปุพฺพาปรํ วา น ปุจฺฉนฺติ. น จ ปฏิวิจรนฺตีติ ปุจฺฉนตฺถาย จาริกํ น วิจรนฺติ. อิทํ กถนฺติ อิทํ พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพํ กินฺติ โรเปตพฺพํ? อิมสฺส โก อตฺโถติ อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถ, กา อนุสนฺธิ, กึ ปุพฺพาปรํ? อวิวฏนฺติ ปฏิจฺฉนฺนํ. น วิวรนฺตีติ น อุคฺฆาเฏนฺติ. อนุตฺตานีกตนฺติ อปากฏํ กตํ. น อุตฺตานึ กโรนฺตีติ ปากฏํ น กโรนฺติ. กงฺขาฐานิเยสูติ กงฺขาย การณภูเตสุ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ.

៤៨. ក្នុងសូត្រទី៦ បទថា okkācitavinītā សេចក្តីថា ដែលទូន្មានបានដោយក្រ។ បទថា No paṭipucchāvinītā សេចក្តីថា ដែលមិនបានសាកសួរហើយទូន្មាន។ បទថា Gambhīrā សេចក្តីថា ជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចនៃព្រះបាលី ដូចជាសល្លសូត្រ។ បទថា Gambhīratthā សេចក្តីថា ជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចនៃអត្ថ ដូចជាមហាវេទល្លសូត្រ។ បទថា Lokuttarā សេចក្តីថា ដែលសម្តែងនូវអត្ថដ៏ជាលោកុត្តរៈ។ បទថា Suññatāpaṭisaṃyuttā សេចក្តីថា ដែលសម្តែងតែសភាវធម៌សុទ្ធសាធដ៏សូនាកសត្វបុគ្គល ដូចជាសង្ខតសំយុត្ត។ បទថា Na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti សេចក្តីថា មិនតាំងចិត្តទុកដើម្បីដឹងឡើយ គឺដេកលក់ទៅខ្លះ ឬមានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់អារម្មណ៍ដទៃខ្លះ។ បទថា Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ សេចក្តីថា ទាំងរបស់ដែលគួររៀន ទាំងរបស់ដែលគួរស្វាធ្យាយ។ បទថា Kavitā សេចក្តីថា ដែលពួកកវីតែងឡើង។ ពាក្យដទៃ (គឺ kāveyya) ជាវេវចនៈនៃពាក្យ kavitā នោះឯង។ បទថា Cittakkharā សេចក្តីថា មានអក្សរដ៏វិចិត្រ។ ពាក្យដទៃ (គឺ cittabyañjanā) ជាវេវចនៈនៃពាក្យ cittakkharā នោះឯង។ បទថា Bāhirakā សេចក្តីថា ដែលនៅខាងក្រៅព្រះសាសនា។ បទថា Sāvakabhāsitā សេចក្តីថា ដែលពួកសាវ័ករបស់លទ្ធិខាងក្រៅទាំងនោះពោលទុក។ បទថា Sussūsanti សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តរីករាយស្តាប់ ព្រោះតែភាពវិចិត្រនៃអក្សរផង ព្រោះតែភាពបរិបូណ៌នៃបទ (ឬសូរសៀង) ផង។ បទថា Na cevāññamaññaṃ paṭipucchanti សេចក្តីថា មិនសាកសួរគ្នាទៅវិញទៅមកនូវអត្ថក្តី នូវការតភ្ជាប់សេចក្តីក្តី នូវសេចក្តីមុននិងក្រោយក្តី។ បទថា Na ca paṭivicaranti សេចក្តីថា មិនត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកដើម្បីសាកសួរឡើយ។ បទថា Idaṃ kathaṃ សេចក្តីថា ព្យញ្ជនៈនេះត្រូវលើកឡើងយ៉ាងដូចម្តេច ត្រូវដាក់ចុះយ៉ាងដូចម្តេច? បទថា Imassa ko attho សេចក្តីថា ព្រះបាលីដែលពោលនេះ តើមានអត្ថដូចម្តេច មានការតភ្ជាប់សេចក្តីដូចម្តេច មានសេចក្តីមុននិងក្រោយដូចម្តេច? បទថា Avivaṭaṃ សេចក្តីថា ដែលបិទបាំងទុក។ បទថា Na vivaranti សេចក្តីថា មិនបើកបង្ហាញ។ បទថា Anuttānīkataṃ សេចក្តីថា ដែលធ្វើមិនឱ្យច្បាស់លាស់។ បទថា Na uttāniṃ karonti សេចក្តីថា មិនធ្វើឱ្យច្បាស់លាស់។ បទថា Kaṅkhāṭhāniyesu សេចក្តីថា ក្នុងហេតុជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្ស័យ។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ គប្បីជ្រាបដោយការត្រឡប់ផ្ទុយពីសេចក្តីដែលបានពោលហើយ។

๔๙. สตฺตเม อามิสครูติ จตุปจฺจยครุกา โลกุตฺตรธมฺมํ ลามกโต คเหตฺวา ฐิตปริสา. สทฺธมฺมครูติ นว โลกุตฺตรธมฺเม ครุเก กตฺวา จตฺตาโร ปจฺจเย ลามกโต คเหตฺวา ฐิตปริสา. อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต. ปญฺญาวิมุตฺโตติ ปญฺญาย วิมุตฺโต สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว. กายสกฺขีติ กาเยน ฌานผสฺสํ ผุสิตฺวา ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกตฺวา ฐิโต. ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโต. อิเม ทฺเวปิ ฉสุ ฐาเนสุ ลพฺภนฺติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺทหนฺโต วิมุตฺโต. อยมฺปิ ฉสุ ฐาเนสุ ลพฺภติ. ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. สทฺธํ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี. อิเม ทฺเวปิ ปฐมมคฺคสมงฺคิโน. กลฺยาณธมฺโมติ สุนฺทรธมฺโม. ทุสฺสีโล ปาปธมฺโมติ นิสฺสีโล ลามกธมฺโม. อิมํ กสฺมา คณฺหนฺติ? สพฺเพสุ หิ เอกสทิเสสุ ชาเตสุ [Pg.49] สีลวนฺเตสุ พลวคารวํ น โหติ, เอกจฺเจสุ ปน ทุสฺสีเลสุ สติ สีลวนฺตานํ อุปริ พลวคารวํ โหตีติ มญฺญนฺตา คณฺหนฺติ. เต เตน ลาภํ ลภนฺตีติ เต ภิกฺขู เอกจฺจานํ วณฺณํ เอกจฺจานํ อวณฺณํ กเถตฺวา จตฺตาโร ปจฺจเย ลภนฺติ. คถิตาติ ตณฺหาย คนฺถิตา. มุจฺฉิตาติ ตณฺหาวเสเนว มุจฺฉิตา. อชฺโฌปนฺนาติ อชฺโฌสาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ฐิตา. อนาทีนวทสฺสาวิโนติ อปจฺจเวกฺขิตปริโภเค อาทีนวํ อปสฺสนฺตา. อนิสฺสรณปญฺญาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ฉนฺทราคอปกฑฺฒนาย นิสฺสรณปญฺญาย วิรหิตา อิทมตฺถํ เอตนฺติ อชานนฺตา. ปริภุญฺชนฺตีติ สจฺฉนฺทราคา หุตฺวา ปริภุญฺชนฺติ.

៤៩. ក្នុងសូត្រទី៧ បទថា āmisagarū សេចក្តីថា ពួកបរិស័ទដែលធ្វើនូវបច្ច័យ ៤ ឱ្យជាធំ ហើយកាន់យកនូវលោកុត្តរធម៌ដោយភាពជាបច្ច័យថោកទាប។ បទថា Saddhammagarū សេចក្តីថា ពួកបរិស័ទដែលធ្វើនូវលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការឱ្យជាធំ ហើយកាន់យកនូវបច្ច័យ ៤ ដោយភាពជាបច្ច័យថោកទាប។ បទថា Ubhatobhāgavimutto សេចក្តីថា រួចផុតដោយចំណែកទាំងពីរ។ បទថា Paññāvimutto សេចក្តីថា រួចផុតដោយបញ្ញា គឺព្រះខីណាស្រពប្រភេទសុខវិបស្សកៈ។ បទថា Kāyasakkhī សេចក្តីថា ភិក្ខុដែលបានពាល់ត្រូវនូវធម៌គឺឈានដោយនាមកាយ ហើយធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានជាទីរលត់ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ រួចស្ថិតនៅ។ បទថា Diṭṭhippatto សេចក្តីថា ដល់នូវការឃើញ។ បុគ្គលទាំងពីរនេះ រមែងបានក្នុងឋានៈទាំង ៦។ បទថា Saddhāvimutto សេចក្តីថា រួចផុតព្រោះសេចក្តីជឿ។ សូម្បីបុគ្គលនេះ ក៏រមែងបានក្នុងឋានៈទាំង ៦ ដែរ។ បទថា dhammānusārī គឺភិក្ខុដែលរលឹកតាមនូវធម៌។ បទថា saddhānusārī គឺភិក្ខុដែលរលឹកតាមនូវសទ្ធា។ បុគ្គលទាំងពីរនេះ ជាអ្នកព្រមព្រៀងដោយបឋមមគ្គ។ បទថា Kalyāṇadhammo សេចក្តីថា មានធម៌ដ៏ល្អ។ បទថា Dussīlo pāpadhammo សេចក្តីថា គ្មានសីល មានធម៌ដ៏លាមក។ ហេតុអ្វីបានជាពួកបរិស័ទកាន់យកនូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលនេះ? ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុអ្នកមានសីលទាំងពួងមានសភាពដូចៗគ្នា សេចក្តីគោរពដ៏ខ្លាំងក្លារមែងមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែលុះត្រាតែមានភិក្ខុទ្រុស្តសីលខ្លះ ទើបសេចក្តីគោរពដ៏ខ្លាំងក្លាចំពោះភិក្ខុអ្នកមានសីលទាំងឡាយរមែងកើតមាន ពួកបរិស័ទគិតយ៉ាងនេះ ទើបកាន់យក។ បទថា Te tena lābhaṃ labhanti សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ពោលសរសើរគុណរបស់ភិក្ខុខ្លះ ពោលទោសរបស់ភិក្ខុខ្លះ ហើយរមែងបាននូវបច្ច័យ ៤។ បទថា Gathitā សេចក្តីថា ដែលតណ្ហាដោតក្រងទុកហើយ។ បទថា Mucchitā សេចក្តីថា ដែលវង្វេងស៊ប់ដោយអំណាចនៃតណ្ហានោះឯង។ បទថា Ajjhopannā សេចក្តីថា ដែលតណ្ហាដ៏ខ្លាំងក្លាលេបទុក ធ្វើឱ្យសម្រេចហើយស្ថិតនៅ។ បទថា Anādīnavadassāvino សេចក្តីថា មិនឃើញនូវទោសក្នុងការប្រើប្រាស់បច្ច័យដោយមិនបានពិចារណា។ បទថា Anissaraṇapaññā សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកបញ្ញាជាគ្រឿងរំដោះខ្លួន ដែលជាគ្រឿងដកចេញនូវតណ្ហានិងរាគៈក្នុងបច្ច័យទាំង ៤ គឺមិនដឹងថា បច្ច័យនេះមានប្រយោជន៍ដើម្បីរំដោះខ្លួនចាកទុក្ខឡើយ។ បទថា Paribhuñjanti សេចក្តីថា ជាអ្នកមានតណ្ហានិងរាគៈដ៏ខ្លាំងក្លា ហើយប្រើប្រាស់។

สุกฺกปกฺเข อุภโตภาควิมุตฺโตติอาทีสุ อยํ สตฺตนฺนมฺปิ อริยปุคฺคลานํ สงฺเขปปกาสนา – เอโก ภิกฺขุ ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ ธมฺมานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขิ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ อุภโตภาควิมุตฺโต นาม. สมาปตฺตีหิ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา มคฺเคน สมุจฺเฉทวิมุตฺติยาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ทฺวีหิ วา ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อตฺโถ. อปโร ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต สุกฺขวิปสฺสโกว หุตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ ธมฺมานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโต นาม. อปโร สทฺธาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ สทฺธานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขิ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ อุภโตภาควิมุตฺโต นาม. อปโร สทฺธาธุเรน อภินิวิฏฺโฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต สุกฺขวิปสฺสโกว หุตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณาติ. โส ตสฺมึ ขเณ สทฺธานุสารี นาม โหติ, โสตาปตฺติผลาทีสุ ฉสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโต นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโต นาม.

ក្នុងសុក្កបក្ខ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា ubhatobhāgavimutto ជាដើម នេះជាការសម្តែងសង្ខេបនៃអរិយបុគ្គលទាំង ៧ ពួក៖ ភិក្ខុមួយរូប តាំងនៅក្នុងការយកបញ្ញាជាប្រធាន ញ៉ាំងសមាបត្តិ ៨ ឱ្យកើតឡើង ហើយដល់នូវសោតាបត្តិមគ្គ។ ភិក្ខុនោះ ក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះ ឈ្មោះថា ធម្មានុសារី ក្នុងឋានៈទាំង ៦ មានសោតាបត្តិផលជាដើម ឈ្មោះថា កាយសក្ខី ក្នុងខណៈនៃអរហត្តផល ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្ត។ សេចក្តីថា រួចផុតពីរដង ឬរួចផុតចាកចំណែកទាំងពីរ ដោយវិក្ខម្ភនវិមុត្តិព្រោះសមាបត្តិផង ដោយសមុច្ឆេទវិមុត្តិព្រោះមគ្គផង។ ភិក្ខុដទៃទៀត តាំងនៅក្នុងការយកបញ្ញាជាប្រធាន មិនអាចញ៉ាំងសមាបត្តិទាំងឡាយឱ្យកើតឡើងបាន ជាអ្នកចម្រើនវិបស្សនាសុទ្ធសាធ ហើយដល់នូវសោតាបត្តិមគ្គ។ ភិក្ខុនោះ ក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះ ឈ្មោះថា ធម្មានុសារី ក្នុងឋានៈទាំង ៦ មានសោតាបត្តិផលជាដើម ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ ក្នុងខណៈនៃអរហត្តផល ឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្ត។ ភិក្ខុដទៃទៀត តាំងនៅក្នុងការយកសទ្ធាជាប្រធាន ញ៉ាំងសមាបត្តិ ៨ ឱ្យកើតឡើង ហើយដល់នូវសោតាបត្តិមគ្គ។ ភិក្ខុនោះ ក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះ ឈ្មោះថា Saddhānusārī ឈ្មោះថា សទ្ធានុសារី ក្នុងឋានៈទាំង ៦ មានសោតាបត្តិផលជាដើម ឈ្មោះថា កាយសក្ខី ក្នុងខណៈនៃអរហត្តផល ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្ត។ ភិក្ខុដទៃទៀត តាំងនៅក្នុងការយកសទ្ធាជាប្រធាន មិនអាចញ៉ាំងសមាបត្តិទាំងឡាយឱ្យកើតឡើងបាន ជាអ្នកចម្រើនវិបស្សនាសុទ្ធសាធ ហើយដល់នូវសោតាបត្តិមគ្គ។ ភិក្ខុនោះ ក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធានុសារី ក្នុងឋានៈទាំង ៦ មានសោតាបត្តិផលជាដើម ឈ្មោះថា សទ្ធាវិមុត្ត ក្នុងខណៈនៃអរហត្តផល ឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្ត។

๕๐. อฏฺฐเม วิสมาติ สปกฺขลนฏฺเฐน วิสมา. สมาติ นิปกฺขลนฏฺเฐน สมา. อธมฺมกมฺมานีติ อุทฺธมฺมานิ กมฺมานิ. อวินยกมฺมานีติ อุพฺพินยานิ กมฺมานิ.

៥០. ក្នុងសូត្រទី៨ បទថា visamā សេចក្តីថា មិនស្មើគ្នា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងភ្លាត់ភ្លាំង។ បទថា samā សេចក្តីថា ស្មើគ្នា ព្រោះអត្ថថាគ្មានការភ្លាត់ភ្លាំង។ បទថា adhammakammāni សេចក្តីថា កម្មទាំងឡាយដែលប្រាសចាកធម៌។ បទថា avinayakammāni សេចក្តីថា កម្មទាំងឡាយដែលប្រាសចាកវិន័យ។

๕๑. นวเม [Pg.50] อธมฺมิกาติ นิทฺธมฺมา. ธมฺมิกาติ ธมฺมยุตฺตา.

៥១. ក្នុងសូត្រទី៩ បទថា adhammikā សេចក្តីថា ដែលមិនប្រកបដោយធម៌។ បទថា dhammikā សេចក្តីថា ដែលប្រកបដោយធម៌។

๕๒. ทสเม อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทิจตุพฺพิธํ อธิกรณํ. อาทิยนฺตีติ คณฺหนฺติ. สญฺญาเปนฺตีติ ชานาเปนฺติ. น จ สญฺญตฺตึ อุปคจฺฉนฺตีติ สญฺญาปนตฺถํ น สนฺนิปตนฺติ. น จ นิชฺฌาเปนฺตีติ น เปกฺขาเปนฺติ. น จ นิชฺฌตฺตึ อุปคจฺฉนฺตีติ อญฺญมญฺญํ นิชฺฌาปนตฺถาย น สนฺนิปตนฺติ. อสญฺญตฺติพลาติ อสญฺญตฺติเยว พลํ เอเตสนฺติ อสญฺญตฺติพลา. อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโนติ เยสํ หิ เอวํ โหติ – ‘‘สเจ อมฺเหหิ คหิตํ อธิกรณํ ธมฺมิกํ ภวิสฺสติ, คณฺหิสฺสาม. สเจ อธมฺมิกํ, วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ, เต ปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน นาม โหนฺติ. อิเม ปน น ตถา มนฺเตนฺตีติ อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน. ถามสา ปรามาสา อภินิวิสฺสาติ ทิฏฺฐิถาเมน จ ทิฏฺฐิปรามาเสน จ อภินิวิสิตฺวา. อิทเมว สจฺจนฺติ อิทํ อมฺหากํ วจนเมว สจฺจํ. โมฆมญฺญนฺติ อวเสสานํ วจนํ โมฆํ ตุจฺฉํ. สุกฺกปกฺโข อุตฺตานตฺโถเยวาติ.

៥២. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា adhikaraṇaṃ សេចក្តីថា អធិករណ៍មាន ៤ ប្រការ មានវិវាទាធិករណ៍ជាដើម។ បទថា Ādiyanti សេចក្តីថា កាន់យក។ បទថា Saññāpenti សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យដឹង។ បទថា Na ca saññattiṃ upagacchanti សេចក្តីថា មិនប្រជុំគ្នាដើម្បីធ្វើឱ្យយល់ព្រមឡើយ។ បទថា Na ca nijjhāpenti សេចក្តីថា មិនធ្វើឱ្យអ្នកដទៃពិនិត្យមើលឡើយ។ បទថា Na ca nijjhattiṃ upagacchanti សេចក្តីថា មិនប្រជុំគ្នាដើម្បីធ្វើឱ្យយល់ព្រមទៅវិញទៅមកឡើយ។ បទថា Asaññattibalā សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលមានការមិនយល់ព្រមនោះឯងជាកម្លាំង ឈ្មោះថា អសញ្ញត្តិពលៈ។ ក្នុងបទថា Appaṭinissaggamantino នេះ មានសេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយណាមានគំនិតយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើអធិករណ៍ដែលពួកយើងកាន់យកហើយ ជាធម៌ ពួកយើងនឹងកាន់យក ប្រសិនបើមិនមែនជាធម៌ ពួកយើងនឹងលះបង់» ភិក្ខុទាំងនោះឈ្មោះថា បដិនិស្សគ្គមន្តិនោ។ ចំណែកឯបុគ្គលទាំងនេះ មិនពិភាក្សាយ៉ាងនោះឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អប្បដិនិស្សគ្គមន្តិនោ។ បទថា Thāmasā parāmāsā abhinivissa សេចក្តីថា តាំងនៅស៊ប់ដោយកម្លាំងនៃទិដ្ឋិ និងការស្ទាបអង្អែលដោយទិដ្ឋិ។ បទថា Idameva saccaṃ សេចក្តីថា ពាក្យរបស់ពួកយើងនេះឯងជាការពិត។ បទថា Moghamaññaṃ សេចក្តីថា ពាក្យរបស់ជនដទៃក្រៅពីនេះ ជាពាក្យទទេ ឥតប្រយោជន៍។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

ปริสวคฺโค ปญฺจโม.

បរិសវគ្គ ទី៥។

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

បឋមបណ្ណាសក ចប់ហើយ។

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

២. ទុតិយបណ្ណាសក

(๖) ๑. ปุคฺคลวคฺควณฺณนา

(៦) ១. វណ្ណនាបុគ្គលវគ្គ

๕๓. ทุติยปณฺณาสกสฺส [Pg.51] ปฐเม จกฺกวตฺตินา สทฺธึ คหิตตฺตา ‘‘โลกานุกมฺปายา’’ติ น วุตฺตํ. เอตฺถ จ จกฺกวตฺติโน อุปฺปตฺติยา ทฺเว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ อุปฺปตฺติยา ติสฺโสปิ.

៥៣. ក្នុងសូត្រទី១ នៃទុតិយបណ្ណាសកៈ ព្រោះតែបានកាន់យកព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធរួមជាមួយព្រះរាជាចក្រពត្តិ ទើបមិនបានត្រាស់ថា «ដើម្បីអនុគ្រោះដល់លោក»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចំណោមព្រះរាជាចក្រពត្តិ និងព្រះពុទ្ធទាំងពីរនេះ ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះរាជាចក្រពត្តិ ពួកមនុស្សរមែងបាននូវសម្បត្តិ ២ ប្រការ។ ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ពួកមនុស្សរមែងបាននូវសម្បត្តិទាំង ៣ ប្រការ។

๕๔. ทุติเย อจฺฉริยมนุสฺสาติ อาจิณฺณมนุสฺสา อพฺภุตมนุสฺสา.

៥៤. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា acchariyamanussā សេចក្តីថា មនុស្សដែលមិនធ្លាប់មានក្នុងលោក មនុស្សដ៏អស្ចារ្យដែលមិនធ្លាប់កើតមានពីមុនមក។

๕๕. ตติเย พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหตีติ มหาชนสฺส อนุตาปการี โหติ. ตตฺถ จกฺกวตฺติโน กาลกิริยา เอกจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานํ อนุตาปํ กโรติ, ตถาคตสฺส กาลกิริยา ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ.

៥៥. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា bahuno janassa anutappā hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកធ្វើឱ្យមហាជនក្តៅក្រហាយ។ ក្នុងចំណោមព្រះរាជាចក្រពត្តិ និងព្រះពុទ្ធទាំងពីរនោះ ការធ្វើកាលកិរិយានៃព្រះរាជាចក្រពត្តិ រមែងធ្វើឱ្យទេវតានិងមនុស្សក្នុងចក្រវាឡមួយក្តៅក្រហាយ ការធ្វើកាលកិរិយានៃព្រះតថាគត រមែងធ្វើឱ្យទេវតានិងមនុស្សក្នុងមួយម៉ឺនចក្រវាឡក្តៅក្រហាយ។

๕๖. จตุตฺเถ ถูปารหาติ ถูปสฺส ยุตฺตา อนุจฺฉวิกา. จกฺกวตฺติโน หิ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ทฺเว สมฺปตฺติโย ลภนฺติ, พุทฺธานํ เจติยํ ปฏิชคฺคิตฺวา ติสฺโสปิ.

៥៦. ក្នុងសូត្រទី៤ បទថា thūpārahā សេចក្តីថា គួរដល់ស្តូប គឺសមគួរដល់ស្តូប។ ព្រោះថា ជនទាំងឡាយកាលបើបានថែរក្សានូវចេតិយរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ រមែងបាននូវសម្បត្តិ ២ ប្រការ កាលបើបានថែរក្សានូវចេតិយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ រមែងបាននូវសម្បត្តិទាំង ៣ ប្រការ។

๕๗. ปญฺจเม พุทฺธาติ อตฺตโน อานุภาเวน จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺธา.

៥៧. ក្នុងសូត្រទី៥ បទថា buddhā សេចក្តីថា ព្រះអង្គដែលត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចធម៌ទាំង ៤ ដោយអានុភាពរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់។

๕๘. ฉฏฺเฐ ผลนฺติยาติ สทฺทํ กโรนฺติยา. น สนฺตสนฺตีติ น ภายนฺติ. ตตฺถ ขีณาสโว อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา น ภายติ, หตฺถาชานีโย สกฺกายทิฏฺฐิยา พลวตฺตาติ. สตฺตมฏฺฐเมสุปิ เอเสว นโย.

៥៨. ក្នុងសូត្រទី៦ បទថា phalantiyā សេចក្តីថា កាលធ្វើនូវសំឡេង (ស្រែក)។ បទថា na santasanti សេចក្តីថា មិនខ្លាចឡើយ។ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ព្រះខីណាស្រព មិនខ្លាច ព្រោះតែខ្លួនបានលះបង់សក្កាយទិដ្ឋិហើយ ចំណែកឯដំរីអាជានេយ្យក្រៅពីនេះ មិនខ្លាច ព្រោះសក្កាយទិដ្ឋិមានកម្លាំងខ្លាំង។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី៧ និងទី៨ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

๖๑. นวเม กึปุริสาติ กินฺนรา. มานุสึ วาจํ น ภาสนฺตีติ มนุสฺสกถํ น กเถนฺติ. ธมฺมาโสกสฺส กิร เอกํ กินฺนรํ อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. โส ‘‘กถาเปถ น’’นฺติ อาห. กินฺนโร กเถตุํ น อิจฺฉติ. เอโก ปุริโส ‘‘อหเมตํ กถาเปสฺสามี’’ติ เหฏฺฐาปาสาทํ โอตาเรตฺวา ทฺเว ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา อุกฺขลึ อาโรเปสิ. สา อุภโตปสฺเสหิ ปตติ. ตํ ทิสฺวา กินฺนโร ‘‘กึ อญฺญํ เอกํ ขาณุกํ โกฏฺเฏตุํ [Pg.52] น วฏฺฏตี’’ติ เอตฺตกเมว อาห. ปุน อปรภาเค ทฺเว กินฺนเร อาเนตฺวา ทสฺเสสุํ. ราชา ‘‘กถาเปถ เน’’ติ อาห. เต กเถตุํ น อิจฺฉึสุ. เอโก ปุริโส ‘‘อหเมเต กถาเปสฺสามี’’ติ เต คเหตฺวา อนฺตราปณํ อคมาสิ. ตตฺเถโก อมฺพปกฺกญฺจ มจฺเฉ จ อทฺทส, เอโก กพิฏฺฐผลญฺจ อมฺพิลิกาผลญฺจ. ตตฺถ ปุริโม ‘‘มหาวิสํ มนุสฺสา ขาทนฺติ, กถํ เต กิลาสิโน น โหนฺตี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘กถํ อิเม เอตํ นิสฺสาย กุฏฺฐิโน น โหนฺตี’’ติ อาห. เอวํ มานุสึ วาจํ กเถตุํ สกฺโกนฺตาปิ ทฺเว อตฺเถ สมฺปสฺสมานา น กเถนฺตีติ.

៦១. ក្នុងសូត្រទី៩ បទថា kiṃpurisā សេចក្តីថា ពួកកិន្នរ។ បទថា mānusiṃ vācaṃ na bhāsanti សេចក្តីថា មិននិយាយភាសាមនុស្ស។ ឮថា ពួកជនបាននាំយកកិន្នរមួយមកបង្ហាញថ្វាយព្រះបាទធម្មាសោក។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា "ចូរធ្វើឱ្យកិន្នរនោះនិយាយទៅ"។ កិន្នរនោះមិនប្រាថ្នានឹងនិយាយឡើយ។ បុរសម្នាក់ក្រាបបង្គំទូលថា "ទូលព្រះបង្គំនឹងធ្វើឱ្យកិន្នរនេះនិយាយ" រួចហើយក៏នាំចុះទៅក្រោមប្រាសាទ បោះបង្គោលពីរ ហើយដំឡើងឆ្នាំង (លើបង្គោលទាំងពីរនោះ)។ ឆ្នាំងនោះក៏ធ្លាក់ចុះទៅខាងនេះខាងនោះ (ព្រោះមានបង្គោលតែពីរ)។ កិន្នរឃើញដូច្នោះ ទើបនិយាយតែប៉ុណ្ណេះថា "តើការបោះបង្គោលមួយទៀត មិនគួរទេឬ?"។ ក្នុងសម័យតមកទៀត ពួកជនបាននាំយកកិន្នរពីរមកបង្ហាញថ្វាយម្តងទៀត។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា "ចូរធ្វើឱ្យកិន្នរទាំងពីរនេះនិយាយទៅ"។ កិន្នរទាំងនោះមិនប្រាថ្នានឹងនិយាយឡើយ។ បុរសម្នាក់ក្រាបបង្គំទូលថា "ទូលព្រះបង្គំនឹងធ្វើឱ្យកិន្នរទាំងនេះនិយាយ" រួចហើយក៏នាំកិន្នរទាំងនោះទៅកាន់ផ្សារលក់ដូរ។ ក្នុងផ្សារនោះ កិន្នរមួយបានឃើញផ្លែស្វាយទុំនិងត្រីទាំងឡាយ កិន្នរមួយទៀតបានឃើញផ្លែខ្វិតនិងផ្លែអំពិល។ ក្នុងកិន្នរទាំងពីរនោះ កិន្នរមុននិយាយថា "មនុស្សទាំងឡាយស៊ីនូវថ្នាំពិសដ៏ខ្លាំងក្លា ហេតុអ្វីបានជាពួកគេមិនកើតរោគស្រែង (ឬឃ្លង់)?"។ កិន្នរក្រៅពីនេះនិយាយថា "ហេតុអ្វីបានជាមនុស្សទាំងនេះ អាស្រ័យរបស់នេះហើយ មិនកើតរោគឃ្លង់?"។ យ៉ាងនេះឯង ពួកកិន្នរទោះបីជាអាចនិយាយភាសាមនុស្សបាន ក៏មិននិយាយ ព្រោះយល់ឃើញនូវប្រយោជន៍ពីរយ៉ាង។

๖๒. ทสเม อปฺปฏิวาโนติ อนุกณฺฐิโต อปจฺโจสกฺกิโต.

៦២. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា appaṭivāno សេចក្តីថា មិនធុញទ្រាន់ មិនថយក្រោយ។

๖๓. เอกาทสเม อสนฺตสนฺนิวาสนฺติ อสปฺปุริสานํ สนฺนิวาสํ. น วเทยฺยาติ โอวาเทน วา อนุสาสนิยา วา น วเทยฺย, มา วทตูติ อตฺโถ. เถรมฺปาหํ น วเทยฺยนฺติ อหมฺปิ เถรํ ภิกฺขุํ โอวาทานุสาสนิวเสน น วเทยฺยํ. อหิตานุกมฺปีติ อหิตํ อิจฺฉมาโน. โน หิตานุกมฺปีติ หิตํ อนิจฺฉมาโน. โนติ นํ วเทยฺยนฺติ ‘‘อหํ ตว วจนํ น กริสฺส’’นฺติ นํ วเทยฺยํ. วิเหเฐยฺยนฺติ วจนสฺส อกรเณน วิเหเฐยฺยํ. ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิกเรยฺยนฺติ ปสฺสนฺโตปิ ชานนฺโตปิ อหํ ตสฺส วจนํ น กเรยฺยํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สุกฺกปกฺเข ปน สาธูติ นํ วเทยฺยนฺติ ‘‘สาธุ ภทฺทกํ สุกถิตํ ตยา’’ติ ตสฺส กถํ อภินนฺทนฺโต นํ วเทยฺยนฺติ อตฺโถ.

៦៣. ក្នុងសូត្រទី១១ បទថា asantasannivāsaṃ សេចក្តីថា ទីលំនៅរបស់ពួកអសប្បុរស។ បទថា na vadeyya សេចក្តីថា មិនគួរនិយាយប្រដៅ ឬមិនគួរនិយាយទូន្មានឡើយ ន័យថា កុំនិយាយឡើយ។ បទថា therampāhaṃ na vadeyyaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែតថាគត ក៏មិនគួរនិយាយប្រដៅទូន្មានចំពោះព្រះថេរភិក្ខុដែរ។ បទថា ahitānukampī សេចក្តីថា អ្នកប្រាថ្នានូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍។ បទថា no hitānukampī សេចក្តីថា អ្នកមិនប្រាថ្នានូវសេចក្តីជាប្រយោជន៍។ បទថា noti naṃ vadeyyaṃ សេចក្តីថា គួរនិយាយតបទៅកាន់ព្រះថេរៈនោះថា "ខ្ញុំនឹងមិនធ្វើតាមពាក្យរបស់លោកឡើយ"។ បទថា viheṭheyyaṃ សេចក្តីថា គប្បីបៀតបៀនដោយការមិនធ្វើតាមពាក្យណែនាំ។ បទថា passampissa nappaṭikareyyaṃ សេចក្តីថា ទោះបីឃើញ ទោះបីដឹង ក៏ខ្ញុំមិនធ្វើតាមពាក្យរបស់ព្រះថេរៈនោះឡើយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង ដោយវិធីនេះឯង។ ចំណែកឯក្នុងសុក្កបក្ខ បទថា sādhūti naṃ vadeyyaṃ សេចក្តីថា គប្បីនិយាយទៅកាន់ព្រះថេរៈនោះ ដោយការត្រេកអរចំពោះពាក្យរបស់លោកថា "ល្អហើយ ប្រពៃហើយ លោកពោលល្អហើយ"។

๖๔. ทฺวาทสเม อุภโต วจีสํสาโรติ ทฺวีสุปิ ปกฺเขสุ อญฺญมญฺญํ อกฺโกสนปจฺจกฺโกสนวเสน สํสรมานา วาจา วจีสํสาโร. ทิฏฺฐิปฬาโสติ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส ทิฏฺฐิปฬาโส นาม. เจตโส อาฆาโตติ โกโป. โส หิ จิตฺตํ อาฆาเตนฺโต อุปฺปชฺชติ. อปฺปจฺจโยติ อตุฏฺฐากาโร, โทมนสฺสนฺติ อตฺโถ. อนภิรทฺธีติ โกโปเยว. โส หิ อนภิราธนวเสน อนภิรทฺธีติ วุจฺจติ. อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหตีติ สพฺพมฺเปตํ นิยกชฺฌตฺตสงฺขาเต [Pg.53] อตฺตโน จิตฺเต จ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกสงฺขาตาย อตฺตโน ปริสาย จ อวูปสนฺตํ โหติ. ตสฺเมตนฺติ ตสฺมึ เอตํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

៦៤. ក្នុងសូត្រទី១២ បទថា ubhato vacīsaṃsāro សេចក្តីថា វាចាដែលអន្ទោលទៅមកដោយអំណាចនៃការជេរប្រទេច និងការជេរតបតទៅវិញទៅមក ក្នុងភាគីទាំងពីរ ឈ្មោះថា វចីសំសារៈ។ បទថា diṭṭhipalāso សេចក្តីថា ធម៌ដែលជាគ្រឿងរឹតរួត (ការវាយឫកស្មើ) មានលក្ខណៈប្រណាំងប្រជែង ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបលាសៈ។ បទថា cetaso āghāto សេចក្តីថា សេចក្តីក្រោធ។ ព្រោះថាសេចក្តីក្រោធនោះ កាលបៀតបៀនចិត្ត តែងកើតឡើង។ បទថា appaccayo សេចក្តីថា អាការៈមិនត្រេកអរ ពោលគឺសេចក្តីតូចចិត្ត (ទោមនស្ស)។ បទថា anabhiraddhi សេចក្តីថា សេចក្តីក្រោធនោះឯង។ ព្រោះថាសេចក្តីក្រោធនោះ ហៅថា អនភិរទ្ធិ ដោយអំណាចនៃការមិនធ្វើឱ្យពេញចិត្ត។ បទថា ajjhattaṃ avūpasantaṃ hoti សេចក្តីថា ធម៌ទាំងអស់នេះ មិនរលត់ទៅក្នុងចិត្តរបស់ខ្លួន ដែលហៅថាអជ្ឈត្តៈរបស់ខ្លួនផង ក្នុងចិត្តនៃបរិស័ទរបស់ខ្លួន ដែលហៅថាសទ្ធិវិហារិក និងអន្តេវាសិកផង។ បទថា tasmetan គប្បីកាត់បទជា tasmiṃ etaṃ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយ។

ปุคฺคลวคฺโค ปฐโม.

បុគ្គលវគ្គ ទី១។

(๗) ๒. สุขวคฺควณฺณนา

(៧) ២. សុខវគ្គវណ្ណនា

๖๕. ทุติยสฺส ปฐเม คิหิสุขนฺติ คิหีนํ สพฺพกามนิปฺผตฺติมูลกํ สุขํ. ปพฺพชิตสุขนฺติ ปพฺพชิตานํ ปพฺพชฺชามูลกํ สุขํ.

៦៥. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ បទថា gihisukhaṃ សេចក្តីថា សុខរបស់គ្រហស្ថ ដែលមានការសម្រេចនូវកាមទាំងពួងជាឫសគល់។ បទថា pabbajitasukhaṃ សេចក្តីថា សុខរបស់បព្វជិត ដែលមានការបួសជាឫសគល់។

๖๖. ทุติเย กามสุขนฺติ กาเม อารพฺภ อุปฺปชฺชนกสุขํ. เนกฺขมฺมสุขนฺติ เนกฺขมฺมํ วุจฺจติ ปพฺพชฺชา, ตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกสุขํ.

៦៦. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា kāmasukhaṃ សេចក្តីថា សុខដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវកាមទាំងឡាយ។ បទថា nekkhammasukhaṃ សេចក្តីថា ការបួស ហៅថា នេក្ខម្មៈ សុខដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវការបួសនោះ។

๖๗. ตติเย อุปธิสุขนฺติ เตภูมกสุขํ. นิรุปธิสุขนฺติ โลกุตฺตรสุขํ.

៦៧. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា upadhisukhaṃ សេចក្តីថា សុខក្នុងភូមិទាំងបី (ត្រៃភូមិ)។ បទថា nirupadhisukhaṃ សេចក្តីថា សុខជាលោកុត្តរៈ។

๖๘. จตุตฺเถ สาสวสุขนฺติ อาสวานํ ปจฺจยภูตํ วฏฺฏสุขํ. อนาสวสุขนฺติ เตสํ อปจฺจยภูตํ วิวฏฺฏสุขํ.

៦៨. ក្នុងសូត្រទី៤ បទថា sāsavasukhaṃ សេចក្តីថា សុខក្នុងវដ្តសង្សារ ដែលជាបច្ច័យនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ បទថា anāsavasukhaṃ សេចក្តីថា សុខក្នុងវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន) ដែលមិនមែនជាបច្ច័យនៃអាសវៈទាំងនោះ។

๖๙. ปญฺจเม สามิสนฺติ สํกิเลสํ วฏฺฏคามิสุขํ. นิรามิสนฺติ นิกฺกิเลสํ วิวฏฺฏคามิสุขํ.

៦៩. ក្នុងសូត្រទី៥ បទថា sāmisaṃ សេចក្តីថា សុខដែលប្រកបដោយកិលេសគ្រឿងសៅហ្មង ដែលនាំទៅកាន់វដ្តសង្សារ។ បទថា nirāmisaṃ សេចក្តីថា សុខដែលមិនមានកិលេស ដែលនាំទៅកាន់វិវដ្តសង្សារ។

๗๐. ฉฏฺเฐ อริยสุขนฺติ อปุถุชฺชนสุขํ. อนริยสุขนฺติ ปุถุชฺชนสุขํ.

៧០. ក្នុងសូត្រទី៦ បទថា ariyasukhaṃ សេចក្តីថា សុខរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល (មិនមែនជាបុថុជ្ជន)។ បទថា anariyasukhaṃ សេចក្តីថា សុខរបស់បុថុជ្ជន។

๗๑. สตฺตเม กายิกนฺติ กายวิญฺญาณสหชาตํ. เจตสิกนฺติ มโนทฺวาริกสุขํ. ตํ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ กถิตํ.

៧១. ក្នុងសូត្រទី៧ បទថា kāyikaṃ សេចក្តីថា សុខដែលកើតឡើងជាមួយកាយវិញ្ញាណ។ បទថា cetasikaṃ សេចក្តីថា សុខដែលកើតឡើងក្នុងមនោទ្វារ។ សុខនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយលាយឡំគ្នានូវលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។

๗๒. อฏฺฐเม สปฺปีติกนฺติ ปฐมทุติยชฺฌานสุขํ. นิปฺปีติกนฺติ ตติยจตุตฺถชฺฌานสุขํ. ตตฺถ โลกิยสปฺปีติกโต โลกิยนิปฺปีติกํ, โลกุตฺตรสปฺปีติกโต จ โลกุตฺตรนิปฺปีติกํ อคฺคนฺติ เอวํ ภุมฺมนฺตรํ อภินฺทิตฺวา อคฺคภาโว เวทิตพฺโพ.

៧២. ក្នុងសូត្រទី៨ បទថា sappītikaṃ សេចក្តីថា សុខដែលប្រកបដោយបីតិ ក្នុងបឋមជ្ឈាននិងទុតិយជ្ឈាន។ បទថា nippītikaṃ សេចក្តីថា សុខដែលមិនមានបីតិ ក្នុងតតិយជ្ឈាននិងចតុត្ថជ្ឈាន។ ក្នុងបណ្តាសុខទាំងពីរនោះ សុខដែលមិនមានបីតិជាលោកិយ ប្រសើរជាងសុខដែលមានបីតិជាលោកិយ និងសុខដែលមិនមានបីតិជាលោកុត្តរៈ ប្រសើរជាងសុខដែលមានបីតិជាលោកុត្តរៈ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាធម៌ដ៏ប្រសើរ ដោយមិនបំបែកភូមិផ្សេងគ្នា យ៉ាងនេះឯង។

๗๓. นวเม [Pg.54] สาตสุขนฺติ ตีสุ ฌาเนสุ สุขํ. อุเปกฺขาสุขนฺติ จตุตฺถชฺฌานสุขํ.

៧៣. ក្នុងសូត្រទី៩ បទថា sātasukhaṃ សេចក្តីថា សុខក្នុងឈានទាំងបី។ បទថា upekkhāsukhaṃ សេចក្តីថា សុខដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា ក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន។

๗๔. ทสเม สมาธิสุขนฺติ อปฺปนํ วา อุปจารํ วา ปตฺตสุขํ. อสมาธิสุขนฺติ ตทุภยํ อปฺปตฺตสุขํ.

៧៤. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា samādhisukhaṃ សេចក្តីថា សុខដែលដល់នូវអប្បនាសមាធិ ឬឧបចារសមាធិ។ បទថា asamādhisukhaṃ សេចក្តីថា សុខដែលមិនបានដល់នូវសមាធិទាំងពីរនោះ។

๗๕. เอกาทสเม สปฺปีติการมฺมณนฺติ สปฺปีติกํ ฌานทฺวยํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนสุขํ. นิปฺปีติการมฺมเณปิ เอเสว นโย. ทฺวาทสเมปิ อิมินาว อุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

៧៥. ក្នុងសូត្រទី១១ បទថា sappītikārammaṇaṃ សេចក្តីថា សុខដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណានូវឈានទាំងពីរដែលប្រកបដោយបីតិ។ សូម្បីក្នុងសុខដែលមានអារម្មណ៍មិនមានបីតិ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី១២ ក៏គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយវិធីនេះឯង។

๗๗. เตรสเม รูปารมฺมณนฺติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานารมฺมณํ, ยํกิญฺจิ รูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ วา. อรูปารมฺมณนฺติ อรูปาวจรชฺฌานารมฺมณํ, ยํกิญฺจิ อรูปํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกํ วาติ.

៧៧. ក្នុងសូត្រទី១៣ បទថា rūpārammaṇaṃ សេចក្តីថា សុខដែលមានរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានជាអារម្មណ៍ ឬមួយទៀត សុខដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវរូបណាមួយ។ បទថា arūpārammaṇaṃ សេចក្តីថា សុខដែលមានអរូបាវចរជ្ឈានជាអារម្មណ៍ ឬមួយទៀត សុខដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវអរូបធម៌ណាមួយ។

สุขวคฺโค ทุติโย.

សុខវគ្គ ទី២។

(๘) ๓. สนิมิตฺตวคฺควณฺณนา

(៨) ៣. សនិមិត្តវគ្គវណ្ណនា

๗๘-๗๙. ตติยสฺส ปฐเม สนิมิตฺตาติ สการณา. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. นิทานํ เหตุ สงฺขาโร ปจฺจโย รูปนฺติ สพฺพานิปิ หิ เอตานิ การณเววจนาเนว.

៧៨-៧៩. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ បទថា sanimittā សេចក្តីថា ប្រកបដោយហេតុ (មានហេតុផល)។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី២ ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថា ពាក្យទាំងពួងនេះ គឺ និទានៈ ហេតុ សង្ខារ បច្ច័យ រូប សុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យថា ហេតុទាំងអស់។

๘๔. สตฺตเม สเวทนาติ ปจฺจยภูตาย สมฺปยุตฺตเวทนาย สติเยว อุปฺปชฺชนฺติ, นาสตีติ อตฺโถ. อฏฺฐมนวเมสุปิ เอเสว นโย.

៨៤. ក្នុងសូត្រទី miniature ៧ បទថា savedanā សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយតែងកើតឡើង កាលបើមានវេទនាដែលជាសម្បយុត្តធម៌ជាបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ កាលបើមិនមាន គឺមិនកើតឡើងឡើយ។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី៨ និងទី៩ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

๘๗. ทสเม สงฺขตารมฺมณาติ ปจฺจยนิพฺพตฺตํ สงฺขตธมฺมํ อารมฺมณํ กตฺวาว อุปฺปชฺชนฺติ. โน อสงฺขตารมฺมณาติ อสงฺขตํ ปน นิพฺพานํ อารพฺภ น อุปฺปชฺชนฺติ. น โหนฺตีติ มคฺคกฺขเณ น โหนฺติ นาม, ผเล ปตฺเต นาเหสุนฺติ. เอวเมเตสุ ทสสุปิ ฐาเนสุ ยาว อรหตฺตา เทสนา เทสิตาติ.

៨៧. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា saṅkhatārammaṇā សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយតែងកើតឡើងដោយធ្វើនូវសង្ខតធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យឱ្យជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ បទថា no asaṅkhatārammaṇā សេចក្តីថា តែមិនកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវព្រះនិព្វានដែលជាអសង្ខតធម៌ឡើយ។ បទថា na honti សេចក្តីថា ឈ្មោះថាមិនមានក្នុងខណៈនៃមគ្គ កាលបើដល់នូវផលហើយ ក៏មិនធ្លាប់មានឡើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌ទេសនាក្នុងឋានៈទាំង ១០ យ៉ាងនេះ រហូតដល់ព្រះអរហត្តផល។

สนิมิตฺตวคฺโค ตติโย.

សនិមិត្តវគ្គ ទី៣។

(๙) ๔. ธมฺมวคฺควณฺณนา

(៩) ៤. ធម្មវគ្គវណ្ណនា

๘๘. จตุตฺถสฺส [Pg.55] ปฐเม เจโตวิมุตฺตีติ ผลสมาธิ. ปญฺญาวิมุตฺตีติ ผลปญฺญา.

៨៨. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៤ បទថា cetovimutti សេចក្តីថា ផលសមាធិ។ បទថា paññāvimutti សេចក្តីថា ផលបញ្ញា។

๘๙. ทุติเย ปคฺคาโหติ วีริยํ. อวิกฺเขโปติ จิตฺเตกคฺคตา.

៨៩. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា paggāho សេចក្តីថា វីរិយៈ។ បទថា avikkhepo សេចក្តីថា ចិត្តេកគ្គតា (ភាពនៃចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ)។

๙๐. ตติเย นามนฺติ จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา. รูปนฺติ รูปกฺขนฺโธ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ธมฺมโกฏฺฐาสปริจฺเฉทญาณํ นาม กถิตํ.

៩០. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា nāma សេចក្តីថា អរូបក្ខន្ធទាំង៤។ បទថា rūpa សេចក្តីថា រូបក្ខន្ធ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវញាណដែលកំណត់ដឹងនូវចំណែកនៃធម៌ (នាមរូបបរិច្ឆេទញាណ)។

๙๑. จตุตฺเถ วิชฺชาติ ผลญาณํ. วิมุตฺตีติ ตํสมฺปยุตฺตา เสสธมฺมา.

៩១. ក្នុងសូត្រទី៤ បទថា vijjā សេចក្តីថា ផលញាណ។ បទថា vimutti សេចក្តីថា ធម៌ដែលនៅសល់ដែលសម្បយុត្តដោយផលញាណនោះ។

๙๒. ปญฺจเม ภวทิฏฺฐีติ สสฺสตทิฏฺฐิ. วิภวทิฏฺฐีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

៩២. ក្នុងសូត្រទី៥ បទថា bhavadiṭṭhi សេចក្តីថា សស្សតទិដ្ឋិ។ បទថា vibhavadiṭṭhi សេចក្តីថា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ សូត្រទី៦ និងទី៧ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๙๕. อฏฺฐเม โทวจสฺสตาติ ทุพฺพจภาโว. ปาปมิตฺตตาติ ปาปมิตฺตเสวนภาโว. นวมํ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ.

៩៥. ក្នុងសូត្រទី៨ បទថា dovacassatā សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកប្រដៅក្រ (និយាយពិបាកស្តាប់)។ បទថា pāpamittatā សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកសេពគប់នឹងបាបមិត្ត។ សូត្រទី៩ គប្បីជ្រាបដោយការត្រឡប់សេចក្តីដែលបានពោលហើយ។

๙๗. ทสเม ธาตุกุสลตาติ อฏฺฐารส ธาตุโย ธาตูติ ชานนํ. มนสิการกุสลตาติ ตาสํเยว ธาตูนํ อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา ชานนํ.

៩៧. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា dhātukusalatā សេចក្តីថា การដឹងនូវធាតុទាំង ១៨ ថាជាធាតុ។ បទថា manasikārakusalatā សេចក្តីថា ការដឹងដោយការលើកឡើងនូវលក្ខណៈទាំងបី មានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម នៃធាតុទាំងនោះឯង។

๙๘. เอกาทสเม อาปตฺติกุสลตาติ ปญฺจนฺนญฺจ สตฺตนฺนญฺจ อาปตฺติกฺขนฺธานํ ชานนํ. อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ เทสนาย วา กมฺมวาจาย วา อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานชานนนฺติ.

៩៨. ក្នុងសូត្រទី១១ បទថា āpattikusalatā សេចក្តីថា ការដឹងនូវគំនរអាបត្តិទាំង ៥ និងគំនរអាបត្តិទាំង ៧។ បទថា āpattivuṭṭhānakusalatā សេចក្តីថា ការដឹងនូវការចេញចាកអាបត្តិទាំងឡាយ ដោយការសម្តែងអាបត្តិ ឬដោយកម្មវាចា។

ธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

ធម្មវគ្គ ទី៤។

(๑๐) ๕. พาลวคฺควณฺณนา

(១០) ៥. បាលវគ្គវណ្ណនា

๙๙. ปญฺจมสฺส ปฐเม อนาคตํ ภารํ วหตีติ ‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ, อุทกํ อาสเนน จ, ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ, ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท, ปาติโมกฺขํ เถรภาโรติ วุจฺจตี’’ติ อิมํ ทสวิธํ เถรภารํ นวโก หุตฺวา [Pg.56] เถเรน อนชฺฌิฏฺโฐ กโรนฺโต อนาคตํ ภารํ วหติ นาม. อาคตํ ภารํ น วหตีติ เถโร สมาโน ตเมว ทสวิธํ ภารํ อตฺตนา วา อกโรนฺโต ปรํ วา อสมาทเปนฺโต อาคตํ ภารํ น วหติ นาม. ทุติยสุตฺเตปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

៩៩. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៥ បទថា anāgataṃ bhāraṃ vahati សេចក្តីថា ភារៈរបស់ព្រះថេរៈទាំង ១០ យ៉ាង គឺ "ការបោសសម្អាត ១ ការអុជប្រទីប ១ ទឹកឆាន់ទឹកប្រើប្រាស់ជាមួយនិងការរៀបចំអាសនៈ ១ ការនាំមកនូវឆន្ទៈនិងការនាំមកនូវបារិសុទ្ធិនិងការប្រាប់រដូវ ១ ការរាប់ចំនួនភិក្ខុ ១ ការស្តាប់ឱវាទភិក្ខុនី ១ ការសម្តែងបាតិមោក្ខ ១ ទាំងនេះហៅថា ថេរភារៈ" ភិក្ខុថ្មីទោះបីព្រះថេរៈមិនបានប្រើ ក៏ធ្វើនូវថេរភារៈទាំង ១០ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ទទួលរែកពន់នូវភារៈដែលមិនទាន់មកដល់។ បទថា āgataṃ bhāraṃ na vahati សេចក្តីថា ភិក្ខុទោះបីជាព្រះថេរៈហើយ មិនធ្វើនូវភារៈទាំង ១០ យ៉ាងនោះដោយខ្លួនឯង ឬមិនបានដឹកនាំអ្នកដទៃឱ្យធ្វើ ឈ្មោះថា មិនទទួលរែកពន់នូវភារៈដែលមកដល់ហើយ។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី២ ក៏គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។

๑๐๑. ตติเย อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญีติ อกปฺปิเย สีหมํสาทิมฺหิ ‘‘กปฺปิยํ อิท’’นฺติ เอวํสญฺญี. กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญีติ กุมฺภีลมํสพิฬารมํสาทิมฺหิ กปฺปิเย ‘‘อกปฺปิยํ อิท’’นฺติ เอวํสญฺญี. จตุตฺถํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

១០១. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា akappiye kappiyasaññī សេចក្តីថា សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរបស់ដែលមិនគួរ ដូចជាសាច់សីហៈជាដើមថា "របស់នេះគួរ"។ បទថា kappiye akappiyasaññī សេចក្តីថា សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរបស់ដែលគួរ ដូចជាសាច់ក្រពើ សាច់ឆ្មាជាដើមថា "របស់នេះមិនគួរ"។ សូត្រទី៤ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយ។

๑๐๓. ปญฺจเม อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญีติ อาปุจฺฉิตฺวา ภณฺฑกํ โธวนฺตสฺส, ปตฺตํ ปจนฺตสฺส, เกเส ฉินฺทนฺตสฺส, คามํ ปวิสนฺตสฺสาติอาทีสุ อนาปตฺติ, ตตฺถ ‘‘อาปตฺติ อย’’นฺติ เอวํสญฺญี. อาปตฺติยา อนาปตฺติสญฺญีติ เตสญฺเญว วตฺถูนํ อนาปุจฺฉากรเณ อาปตฺติ, ตตฺถ ‘‘อนาปตฺตี’’ติ เอวํสญฺญี. ฉฏฺเฐปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

១០៣. ក្នុងសូត្រទី៥ បទថា anāpattiyā āpattisaññī សេចក្តីថា ក្នុងកិច្ចការមានការសុំអនុញ្ញាតរួចហើយទើបបោកគក់គ្រឿងបរិក្ខារ ដុតសបិត កាត់សក់ ចូលទៅកាន់ភូមិជាដើម មិនត្រូវអាបត្តិឡើយ តែភិក្ខុត្រឡប់ជាមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងកិច្ចការនោះថា "នេះជាអាបត្តិ"។ បទថា āpattiyā anāpattisaññī សេចក្តីថា ក្នុងកិច្ចការទាំងនោះឯង កាលបើមិនបានសុំអនុញ្ញាតហើយធ្វើ ត្រូវអាបត្តិ តែភិក្ខុត្រឡប់ជាមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងកិច្ចការនោះថា "មិនត្រូវអាបត្តិឡើយ"។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី៦ ក៏គប្បីជ្រាបសេចក្តីតាមន័យដែលបានពោលហើយ។ សូត្រទី៧ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๑๐๙. เอกาทสเม อาสวาติ กิเลสา. น กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ สงฺฆโภคสฺส อปฏฺฐปนํ อวิจารณํ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ นาม, ตํ กุกฺกุจฺจายติ. กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ ตสฺเสว ปฏฺฐปนํ วิจารณํ, ตํ น กุกฺกุจฺจายติ. ทฺวาทสมาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

១០៩. ក្នុងសូត្រទី១១ បទថា āsavā សេចក្តីថា កិលេសទាំងឡាយ។ បទថា na kukkuccāyitabbaṃ សេចក្តីថា ការមិនចាត់ចែង មិនពិចារណានូវរបស់របរប្រើប្រាស់របស់សង្ឃ ឈ្មោះថា ជារបស់មិនគួររង្កៀស តែភិក្ខុត្រឡប់ជារង្កៀសទៅវិញ។ បទថា kukkuccāyitabbaṃ សេចក្តីថា ការចាត់ចែង ការពិចារណានូវរបស់របរប្រើប្រាស់របស់សង្ឃនោះឯង (ជារបស់គួររង្កៀស) តែភិក្ខុត្រឡប់ជាមិនរង្កៀសទៅវិញ។ សូត្រទី១២ ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយខាងក្រោម។

พาลวคฺโค ปญฺจโม.

បាលវគ្គ ទី៥។

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ចប់ ទុតិយបណ្ណាសកៈ។

๓. ตติยปณฺณาสกํ

៣. តតិយបណ្ណាសកៈ

(๑๑) ๑. อาสาทุปฺปชหวคฺควณฺณนา

(១១) ១. អាសាទុប្បជហវគ្គវណ្ណនា

๑๑๙. ตติยสฺส [Pg.57] ปณฺณาสกสฺส ปฐเม อาสาติ ตณฺหา. ทุปฺปชหาติ ทุจฺจชา ทุนฺนีหรา. ลาภาสาย ทุปฺปชหภาเวน สตฺตา ทสปิ วสฺสานิ วีสติปิ สฏฺฐิปิ วสฺสานิ ‘‘อชฺช ลภิสฺสาม, สฺเว ลภิสฺสามา’’ติ ราชานํ อุปฏฺฐหนฺติ, กสิกมฺมาทีนิ กโรนฺติ, อุภโตพฺยูฬฺหํ สงฺคามํ ปกฺขนฺทนฺติ, อชปถสงฺกุปถาทโย ปฏิปชฺชนฺติ, นาวาย มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ชีวิตาสาย ทุปฺปชหตฺตา สมฺปตฺเต มรณกาเลปิ วสฺสสตชีวึ อตฺตานํ มญฺญนฺติ. โส กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทีนิ ปสฺสนฺโตปิ ‘‘ทานํ เทหิ ปูชํ, กโรหี’’ติ อนุกมฺปเกหิ วุจฺจมาโน ‘‘นาหํ มริสฺสามิ, ชีวิสฺสามิ’’จฺเจว อาสาย กสฺสจิ วจนํ น คณฺหาติ.

១១៩. ក្នុងសូត្រទី១ នៃបណ្ណាសកៈទី៣ ពាក្យថា អាសា បានដល់ តណ្ហា។ ពាក្យថា ទុក្ករជហា គឺលះបង់បានដោយក្រ ដកចេញបានដោយក្រ។ ព្រោះភាពជាសភាវៈដែលលះបង់បានដោយក្រនូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងលាភ សត្វទាំងឡាយតែងបម្រើព្រះរាជាអស់រយៈពេល ១០ ឆ្នាំខ្លះ ២០ ឆ្នាំខ្លះ ៦០ ឆ្នាំខ្លះ ដោយគិតថា “ថ្ងៃនេះយើងនឹងបានលាភ ថ្ងៃស្អែកយើងនឹងបានលាភ” តែងធ្វើការងារមានកសិកម្មជាដើម តែងស្ទុះចូលទៅកាន់សមរភូមិដែលកងទ័ពទាំងសងខាងរៀបចំប្រឈមមុខគ្នា តែងដើរទៅតាមផ្លូវលំបាកមានផ្លូវពពែ និងផ្លូវដែកគោលជាដើម តែងចុះទៅកាន់មហាសមុទ្រដោយសំពៅ។ ព្រោះភាពជាសភាវៈដែលលះបង់បានដោយក្រនូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងជីវិត សូម្បីកាលដែលមរណកាលមកដល់ ក៏នៅតែសំគាល់ខ្លួនថាជាអ្នកមានអាយុរស់នៅបានមួយរយឆ្នាំ។ បុគ្គលនោះ សូម្បីឃើញកម្ម និងកម្មនិមិត្តជាដើម កាលបើពួកជនអ្នកមានសេចក្តីអនុគ្រោះពោលថា “ចូរអ្នកប្រគេនទាន ចូរធ្វើការបូជាចុះ” ក៏មិនទទួលយកពាក្យរបស់នរណាម្នាក់ឡើយ ដោយសេចក្តីប្រាថ្នាតែម្យ៉ាងថា “ខ្ញុំមិនទាន់ស្លាប់ទេ ខ្ញុំនឹងរស់នៅតទៅទៀត”។

๑๒๐. ทุติเย ปุพฺพการีติ ปฐมํ อุปการสฺส การโก. กตญฺญูกตเวทีติ เตน กตํ ญตฺวา ปจฺฉา การโก. เตสุ ปุพฺพการี ‘‘อิณํ เทมี’’ติ สญฺญํ กโรติ, ปจฺฉา การโก ‘‘อิณํ ชีราเปมี’’ติ สญฺญํ กโรติ.

១២០. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា បុព្វការី គឺអ្នកធ្វើឧបការៈមុនគេ។ ពាក្យថា កតញ្ញូកតវេទី គឺអ្នកដឹងគុណដែលគេបានធ្វើហើយ ទើបធ្វើតបស្នងតាមក្រោយ។ ក្នុងបណ្តាជនទាំងពីរនោះ បុព្វការីបុគ្គល តែងធ្វើសេចក្តីសំគាល់ថា “យើងឱ្យបំណុល” ចំណែកឯបុគ្គលអ្នកធ្វើតបស្នងតាមក្រោយ តែងធ្វើសេចក្តីសំគាល់ថា “យើងសងបំណុលឱ្យរួចខ្លួន”។

๑๒๑. ตติเย ติตฺโต จ ตปฺเปตา จาติ ปจฺเจกพุทฺโธ จ ตถาคตสาวโก จ ขีณาสโว ติตฺโต นาม, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ติตฺโต จ ตปฺเปตา จ.

១២១. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា ទិត្តោ ច តប្បេតា ច សេចក្តីថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធផង ព្រះអរហន្តជាសាវ័ករបស់ព្រះតថាគតផង ឈ្មោះថាជាអ្នកឆ្អែត ចំណែកព្រះតថាគតជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ឈ្មោះថាជាអ្នកឆ្អែតផង ជាអ្នកធ្វើឱ្យអ្នកដទៃឆ្អែតផង។

๑๒๒. จตุตฺเถ ทุตฺตปฺปยาติ ทายเกน ทุตฺตปฺปยา ตปฺเปตุํ น สุกรา. นิกฺขิปตีติ นิทหติ น ปริภุญฺชติ. วิสฺสชฺเชตีติ ปเรสํ เทติ.

១២២. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា ទុត្តប្បយា គឺទាយកញ៉ាំងឱ្យឆ្អែតបានដោយក្រ មិនងាយនឹងញ៉ាំងឱ្យឆ្អែតបានឡើយ។ ពាក្យថា និក្ខិបតិ គឺកប់ទុក មិនប្រើប្រាស់។ ពាក្យថា វិស្សជ្ជេតិ គឺឱ្យដល់អ្នកដទៃ។

๑๒๓. ปญฺจเม น วิสฺสชฺเชตีติ สพฺพํเยว ปเรสํ น เทติ, อตฺตโน ปน ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา อวเสสํ เทติ.

១២៣. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ន វិស្សជ្ជេតិ គឺមិនឱ្យទ្រព្យទាំងអស់ដល់អ្នកដទៃឡើយ តែយកទុកត្រឹមតែល្មមចិញ្ចឹមខ្លួនឯង ហើយទើបឱ្យទ្រព្យដែលនៅសល់។

๑๒๔. ฉฏฺเฐ สุภนิมิตฺตนฺติ อิฏฺฐารมฺมณํ.

១២៤. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា សុភនិមិត្ត បានដល់ អារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នា (ឥដ្ឋារម្មណ៍)។

๑๒๕. สตฺตเม [Pg.58] ปฏิฆนิมิตฺตนฺติ อนิฏฺฐนิมิตฺตํ.

១២៥. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា បដិឃនិមិត្ត បានដល់ អារម្មណ៍មិនជាទីប្រាថ្នា (អនិដ្ឋារម្មណ៍)។

๑๒๖. อฏฺฐเม ปรโต จ โฆโสติ ปรสฺส สนฺติกา อสฺสทฺธมฺมสวนํ.

១២៦. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា បរតោ ច ឃោសោ គឺការស្តាប់ធម៌មិនមែនជាសទ្ធម៌ (អសទ្ធម៌) អំពីសំណាក់អ្នកដទៃ។

๑๒๗. นวเม ปรโต จ โฆโสติ ปรสฺส สนฺติกา สทฺธมฺมสวนํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

១២៧. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា បរតោ ច ឃោសោ គឺការស្តាប់សទ្ធម៌អំពីសំណាក់អ្នកដទៃ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង គឺមានន័យងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

อาสาทุปฺปชหวคฺโค ปฐโม.

អាសាទុប្បជហវគ្គ ទី១ ចប់។

(๑๒) ๒. อายาจนวคฺควณฺณนา

(១២) ២. អាយាចនវគ្គវណ្ណនា

๑๓๑. ทุติยสฺส ปฐเม เอวํ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺยาติ สทฺโธ ภิกฺขุ อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ยาทิโส สาริปุตฺตตฺเถโร ปญฺญาย, อหมฺปิ ตาทิโส โหมิ. ยาทิโส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิทฺธิยา, อหมฺปิ ตาทิโส โหมี’’ติ เอวํ อายาจนฺโต ปิเหนฺโต ปตฺเถนฺโต ยํ อตฺถิ, ตสฺเสว ปตฺถิตตฺตา สมฺมา ปตฺเถยฺย นาม. อิโต อุตฺตริ ปตฺเถนฺโต มิจฺฉา ปตฺเถยฺย. เอวรูปา หิ ปตฺถนา ยํ นตฺถิ, ตสฺส ปตฺถิตตฺตา มิจฺฉาปตฺถนา นาม โหติ. กึ การณา? เอสา, ภิกฺขเว, ตุลา เอตํ ปมาณนฺติ ยถา หิ สุวณฺณํ วา หิรญฺญํ วา ตุเลนฺตสฺส ตุลา อิจฺฉิตพฺพา, ธญฺญํ มินนฺตสฺส มานนฺติ ตุลเน ตุลา, มินเน จ มานํ ปมาณํ โหติ, เอวเมว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ เอสา ตุลา เอตํ ปมาณํ ยทิทํ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา. เต คเหตฺวา ‘‘อหมฺปิ ญาเณน วา อิทฺธิยา วา เอตมฺปมาโณ โหมี’’ติ อตฺตานํ ตุเลตุํ วา ปมาเณตุํ วา สกฺกา, น อิโต อญฺญถา.

១៣១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ពាក្យថា ឯវំ សម្មា អាយាចមានោ អាយាចេយ្យ សេចក្តីថា ភិក្ខុអ្នកមានសទ្ធាក្រោកឈរឡើងហើយ ប្រាថ្នាថា “ព្រះសារីបុត្តត្ថេរមានប្រាជ្ញាយ៉ាងណា សូមឱ្យខ្ញុំមានប្រាជ្ញាយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរមានឫទ្ធិយ៉ាងណា សូមឱ្យខ្ញុំមានឫទ្ធិយ៉ាងនោះដែរ”។ កាលបើប្រាថ្នា ចង់បាន និងតម្រេកយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាការប្រាថ្នាដោយប្រពៃ ព្រោះតែការប្រាថ្នានូវគុណធម៌ដែលមានពិតប្រាកដនោះឯង។ បើប្រាថ្នាឱ្យលើសពីនេះ ឈ្មោះថាជាការប្រាថ្នាខុស។ ព្រោះថា ការប្រាថ្នាមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាការប្រាថ្នាខុស ព្រោះតែការប្រាថ្នានូវគុណធម៌ដែលគ្មាន (លើសពីនោះ)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ គុណធម៌នេះជាជញ្ជីង គុណធម៌នេះជាគ្រឿងវាស់វែង ដូចជាកាលដែលគេថ្លឹងមាស ឬប្រាក់ តែងត្រូវការជញ្ជីង កាលដែលគេវាស់ស្រូវ តែងត្រូវការតៅ ជញ្ជីងជាគ្រឿងវាស់វែងក្នុងការថ្លឹង និងតៅជាគ្រឿងវាស់វែងក្នុងការវាស់ យ៉ាងណា យ៉ាងនោះឯង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុជាសាវ័ករបស់តថាគត ព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមហាមោគ្គល្លាននេះ ជាជញ្ជីង ជាគ្រឿងវាស់វែង។ បុគ្គលអាចយកព្រះថេរៈទាំងពីរនោះជាគោល ហើយថ្លឹង ឬវាស់វែងខ្លួនឯងបានថា “សូមឱ្យខ្ញុំមានប្រមាណយ៉ាងនេះ ដោយប្រាជ្ញា ឬដោយឫទ្ធិ” មិនអាចថ្លឹងវាស់វែងដោយវិធីផ្សេងពីនេះឡើយ។

๑๓๒. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. อิทํ ปเนตฺถ วิเสสมตฺตํ – เขมา จ ภิกฺขุนี อุปฺปลวณฺณา จาติ เอตาสุ หิ เขมา ปญฺญาย อคฺคา, อุปฺปลวณฺณา อิทฺธิยา. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา [Pg.59] อิทฺธิยา วา เอตาทิสี โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย. ตถา จิตฺโต คหปติ ปญฺญาย อคฺโค, หตฺถโก ราชกุมาโร มหิทฺธิกตาย. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา อิทฺธิยา วา เอทิโส โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺย. ขุชฺชุตฺตราปิ มหาปญฺญตาย อคฺคา, นนฺทมาตา มหิทฺธิกตาย. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย วา อิทฺธิยา วา เอตาทิสี โหมี’’ติ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย.

១៣២. ក្នុងសូត្រទី២ ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ តែមានសេចក្តីប្លែកគ្នាបន្តិចបន្តួចក្នុងសូត្រទាំងនេះ គឺ ក្នុងពាក្យថា ខេមា ច ភិក្ខុនី ឧប្បលវណ្ណា ច នោះ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុនីទាំងពីរនោះ ព្រះនាងខេមាជាកំពូលខាងប្រាជ្ញា ព្រះនាងឧប្បលវណ្ណាជាកំពូលខាងឫទ្ធិ។ ព្រោះហេតុនោះ ឧបាសិកាកាលបើប្រាថ្នាដោយប្រពៃ គប្បីប្រាថ្នាថា “សូមឱ្យខ្ញុំមានសភាពយ៉ាងនេះ ដោយប្រាជ្ញា ឬដោយឫទ្ធិ”។ ដូចគ្នានោះដែរ ចិត្តគហបតីជាកំពូលខាងប្រាជ្ញា ហត្ថកអាឡវកកុមារជាកំពូលខាងការមានឫទ្ធិច្រើន។ ព្រោះហេតុនោះ ឧបាសកកាលបើប្រាថ្នាដោយប្រពៃ គប្បីប្រាថ្នាថា “សូមឱ្យខ្ញុំមានសភាពយ៉ាងនេះ ដោយប្រាជ្ញា ឬដោយឫទ្ធិ”។ សូម្បីនាងខុជ្ជុត្តរាក៏ជាកំពូលខាងការមានប្រាជ្ញាច្រើន នាងនន្ទមាតាក៏ជាកំពូលខាងការមានឫទ្ធិច្រើន។ ព្រោះហេតុនោះ ឧបាសិកាកាលបើប្រាថ្នាដោយប្រពៃ គប្បីប្រាថ្នាថា “សូមឱ្យខ្ញុំមានសភាពយ៉ាងនេះ ដោយប្រាជ្ញា ឬដោយឫទ្ធិ”។

๑๓๕. ปญฺจเม ขตนฺติ คุณานํ ขตตฺตา ขตํ. อุปหตนฺติ คุณานํ อุปหตตฺตา อุปหตํ, ฉินฺนคุณํ นฏฺฐคุณนฺติ อตฺโถ. อตฺตานํ ปริหรตีติ นิคฺคุณํ อตฺตานํ ชคฺคติ โคปายติ. สาวชฺโชติ สโทโส. สานุวชฺโชติ สอุปวาโท. ปสวตีติ ปฏิลภติ. อนนุวิจฺจาติ อชานิตฺวา อวินิจฺฉินิตฺวา. อปริโยคาเหตฺวาติ อนนุปวิสิตฺวา. อวณฺณารหสฺสาติ อวณฺณยุตฺตสฺส มิจฺฉาปฏิปนฺนสฺส ติตฺถิยสฺส วา ติตฺถิยสาวกสฺส วา. วณฺณํ ภาสตีติ ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน เอส สมฺมาปฏิปนฺโน’’ติ คุณํ กเถติ. วณฺณารหสฺสาติ พุทฺธาทีสุ อญฺญตรสฺส สมฺมาปฏิปนฺนสฺส. อวณฺณํ ภาสตีติ ‘‘ทุปฺปฏิปนฺโน เอส มิจฺฉาปฏิปนฺโน’’ติ อคุณํ กเถติ. อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสตีติ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปนฺนานํ มิจฺฉาปฏิปนฺนานํ ติตฺถิยานํ ติตฺถิยสาวกานํ ‘‘อิติปิ ทุปฺปฏิปนฺนา อิติปิ มิจฺฉาปฏิปนฺนา’’ติ อวณฺณํ ภาสติ. วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสตีติ สุปฺปฏิปนฺนานํ สมฺมาปฏิปนฺนานํ พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ ‘‘อิติปิ สุปฺปฏิปนฺนา อิติปิ สมฺมาปฏิปนฺนา’’ติ วณฺณํ ภาสติ.

១៣៥. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ខតំ គឺបំផ្លាញ ព្រោះតែការបំផ្លាញនូវគុណធម៌ទាំងឡាយ。 ពាក្យថា ឧបហតំ គឺកម្ចាត់ចោល ព្រោះតែការកម្ចាត់ចោលនូវគុណធម៌ទាំងឡាយ មានន័យថា ជាអ្នកមានគុណធម៌ដាច់ដាច់ ឬគុណធម៌វិនាសទៅហើយ។ ពាក្យថា អត្តានំ បរិហរតិ គឺរក្សា ការពារខ្លួនដែលគ្មានគុណធម៌។ ពាក្យថា សាវជ្ជោ គឺមានទោស។ ពាក្យថា សានុវជ្ជោ គឺប្រកបដោយការតិះដៀល។ ពាក្យថា បសវតិ គឺបាន។ ពាក្យថា អននុវិច្ច គឺមិនដឹង មិនបានវិនិច្ឆ័យ។ ពាក្យថា អបរិយោគាហេត្វា គឺមិនបានចូលទៅយល់ដឹងដោយប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា អវណ្ណារហស្ស គឺដល់ពួកនិគ្រន្ថ ឬសាវ័ករបស់និគ្រន្ថ ដែលប្រតិបត្តិខុស គួរដល់ការមិនសរសើរ។ ពាក្យថា វណ្ណំ ភាសតិ គឺនិយាយសរសើរគុណថា “បុគ្គលនេះប្រតិបត្តិល្អ ប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវ”។ ពាក្យថា វណ្ណារហស្ស គឺដល់បុគ្គលណាមួយក្នុងបណ្តាព្រះពុទ្ធជាដើម ដែលប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវ។ ពាក្យថា អវណ្ណំ ភាសតិ គឺនិយាយទោសថា “បុគ្គលនេះប្រតិបត្តិមិនល្អ ប្រតិបត្តិខុស”។ ពាក្យថា អវណ្ណារហស្ស អវណ្ណំ ភាសតិ សេចក្តីថា បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ តែងពោលទោសរបស់ពួកនិគ្រន្ថ និងសាវ័ករបស់និគ្រន្ថ ដែលប្រតិបត្តិមិនល្អ ប្រតិបត្តិខុស យ៉ាងនេះថា “ពួកទាំងនេះប្រតិបត្តិមិនល្អយ៉ាងនេះខ្លះ ប្រតិបត្តិខុសយ៉ាងនេះខ្លះ”។ ពាក្យថា វណ្ណារហស្ស វណ្ណំ ភាសតិ សេចក្តីថា តែងពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវ័ក ដែលប្រតិបត្តិល្អ ប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវ យ៉ាងនេះថា “ព្រះអង្គទាំងឡាយប្រតិបត្តិល្អយ៉ាងនេះខ្លះ ប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវយ៉ាងនេះខ្លះ”។

๑๓๖. ฉฏฺเฐ อปฺปสาทนีเย ฐาเนติ อปฺปสาทการเณ. ปสาทํ อุปทํเสตีติ ทุปฺปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย ‘‘อยํ สุปฺปฏิปทา สมฺมาปฏิปทา’’ติ ปสาทํ ชเนติ. ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทนฺติ สุปฺปฏิปทาย สมฺมาปฏิปทาย ‘‘อยํ ทุปฺปฏิปทา มิจฺฉาปฏิปทา’’ติ อปฺปสาทํ ชเนตีติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

១៣៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា អប្បសាទនីយេ ឋានេ គឺក្នុងហេតុដែលមិនគួរជ្រះថ្លា។ ពាក្យថា បសាទំ ឧបទំសេតិ គឺញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឱ្យកើតឡើងក្នុងបដិបទាមិនល្អ ក្នុងបដិបទាខុស យ៉ាងនេះថា “នេះជាបដិបទាល្អ នេះជាបដិបទាត្រឹមត្រូវ”។ ពាក្យថា បសាទនីយេ ឋានេ អប្បសាទំ គឺញ៉ាំងសេចក្តីមិនជ្រះថ្លាឱ្យកើតឡើងក្នុងបដិបទាល្អ ក្នុងបដិបទាត្រឹមត្រូវ យ៉ាងនេះថា “នេះជាបដិបទាមិនល្អ នេះជាបដិបទាខុស”។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ គឺមានន័យងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๑๓๗. สตฺตเม ทฺวีสูติ ทฺวีสุ โอกาเสสุ ทฺวีสุ การเณสุ. มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโนติ มิจฺฉาปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชมาโน. มาตริ จ ปิตริ จาติ มิตฺตวินฺทโก วิย มาตริ, อชาตสตฺตุ วิย ปิตริ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

១៣៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា ទ្វីសុ គឺក្នុងទីតាំងទាំងពីរ ឬក្នុងហេតុទាំងពីរ។ ពាក្យថា មិច្ឆាបដិបជ្ជមានោ គឺអ្នកប្រតិបត្តិខុស។ ពាក្យថា មាតរិ ច បិតរិ ច គឺប្រតិបត្តិខុសចំពោះមាតា ដូចជាមិត្តវិន្ទកៈ ប្រតិបត្តិខុសចំពោះបិតា ដូចជាស្តេចអជាតសត្រូវ។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

๑๓๘. อฏฺฐเม ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก จาติ เทวทตฺโต วิย ตถาคเต, โกกาลิโก วิย จ ตถาคตสาวเก. สุกฺกปกฺเข [Pg.60] อานนฺทตฺเถโร วิย ตถาคเต, นนฺทโคปาลกเสฏฺฐิปุตฺโต วิย จ ตถาคตสาวเก.

១៣៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា តថាកតេ ច តថាកតសាវកេ ច គឺប្រតិបត្តិខុសចំពោះព្រះតថាគត ដូចជាទេវទត្ត ប្រតិបត្តិខុសចំពោះព្រះតថាគតសាវ័ក ដូចជាកោកាលិកៈ។ ក្នុងសុក្កបក្ខ គឺប្រតិបត្តិល្អចំពោះព្រះតថាគត ដូចជាព្រះអានន្ទត្ថេរ ប្រតិបត្តិល្អចំពោះព្រះតថាគតសាវ័ក ដូចជានន្ទគោបាលកសេដ្ឋីបុត្រ។

๑๓๙. นวเม สจิตฺตโวทานนฺติ สกจิตฺตสฺส โวทานํ, อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ เอตํ นามํ. น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ โลเก จ รูปาทีสุ ธมฺเมสุ กิญฺจิ เอกํ ธมฺมมฺปิ น คณฺหาติ น ปรามสติ. เอวเมตฺถ อนุปาทานํ นาม ทุติโย ธมฺโม โหติ. ทสเมกาทสมานิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

១៣៩. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា សចិត្តវោទានំ គឺការធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឱ្យផូរផង់ នេះជាឈ្មោះនៃសមាបត្តិទាំង ៨។ ពាក្យថា ន ច កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតិ គឺមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ មិនស្ទាបអង្អែលខុស នូវធម៌ណាមួយ សូម្បីតែធម៌មួយ ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើមក្នុងលោក។ យ៉ាងនេះឯង ក្នុងសូត្រនេះ ធម៌ទីពីរ ឈ្មោះថា អនុបាទាន។ សូត្រទី១០ និងទី១១ គឺមានន័យងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

อายาจนวคฺโค ทุติโย.

អាយាចនវគ្គ ទី២ ចប់។

(๑๓) ๓. ทานวคฺควณฺณนา

(១៣) ៣. ទានវគ្គវណ្ណនា

๑๔๒. ตติยสฺส ปฐเม ทานานีติ ทิยฺยนกวเสน ทานานิ, เทยฺยธมฺมสฺเสตํ นามํ. สวตฺถุกา วา เจตนา ทานํ, สมฺปตฺติปริจฺจาคสฺเสตํ นามํ. อามิสทานนฺติ จตฺตาโร ปจฺจยา ทิยฺยนกวเสน อามิสทานํ นาม. ธมฺมทานนฺติ อิเธกจฺโจ อมตปตฺติปฏิปทํ กเถตฺวา เทติ, อิทํ ธมฺมทานํ นาม.

១៤២. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា ទានានិ គឺឈ្មោះថា ទាន ព្រោះតែការឱ្យ នេះជាឈ្មោះនៃទេយ្យធម៌។ មួយវិញទៀត ចេតនាដែលប្រកបដោយវត្ថុ ឈ្មោះថា ទាន នេះជាឈ្មោះនៃចេតនាជាហេតុលះបង់នូវទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា អាមិសទានំ គឺបច្ច័យទាំង ៤ ដែលបុគ្គលឱ្យ ឈ្មោះថា អាមិសទាន។ ពាក្យថា ធម្មទានំ គឺបុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ សម្តែងប្រាប់នូវបដិបទាជាគ្រឿងដល់នូវព្រះនិព្វានដ៏មិនស្លាប់ ហើយឱ្យ នេះឈ្មោះថា ធម្មទាន។

๑๔๓. ทุติเย จตฺตาโร ปจฺจยา ยชนกวเสน ยาโค นาม ธมฺโมปิ ยชนกวเสน ยาโคติ เวทิตพฺโพ.

១៤៣. ក្នុងសូត្រទី២ បច្ច័យទាំង ៤ ឈ្មោះថា យាគៈ ព្រោះតែការបូជា គប្បីជ្រាបថា សូម្បីធម៌ក៏ឈ្មោះថា យាគៈ ព្រោះតែការបូជាដែរ។

๑๔๔. ตติเย อามิสสฺส จชนํ อามิสจาโค, ธมฺมสฺส จชนํ ธมฺมจาโค. จตุตฺเถ อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส.

១៤៤. ក្នុងសូត្រទី៣ ការលះបង់នូវអាមិស ឈ្មោះថា អាមិសចាគៈ ការលះបង់នូវធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មចាគៈ។ ក្នុងសូត្រទី៤ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែឧបសគ្គប៉ុណ្ណោះ។

๑๔๖. ปญฺจเม จตุนฺนํ ปจฺจยานํ ภุญฺชนํ อามิสโภโค, ธมฺมสฺส ภุญฺชนํ ธมฺมโภโค. ฉฏฺเฐ อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส.

១៤៦. ក្នុងសូត្រទី៥ ការប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យទាំង ៤ ឈ្មោះថា អាមិសភោគៈ ការប្រើប្រាស់នូវធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មភោគៈ។ ក្នុងសូត្រទី៦ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែឧបសគ្គប៉ុណ្ណោះ។

๑๔๘. สตฺตเม จตุนฺนํ ปจฺจยานํ สํวิภชนํ อามิสสํวิภาโค, ธมฺมสฺส สํวิภชนํ ธมฺมสํวิภาโค.

១៤៨. ក្នុងសូត្រទី៧ ការចែករំលែកនូវបច្ច័យទាំង ៤ ឈ្មោះថា អាមិសសំវិភាគៈ ការចែករំលែកនូវធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មសំវិភាគៈ។

๑๔๙. อฏฺฐเม จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคโห อามิสสงฺคโห, ธมฺเมน สงฺคโห ธมฺมสงฺคโห.

១៤៩. ក្នុងសូត្រទី៨ ការសង្គ្រោះដោយបច្ច័យទាំង ៤ ឈ្មោះថា អាមិសសង្គ្រោះ ការសង្គ្រោះដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មសង្គ្រោះ។

๑๕๐. นวเม [Pg.61] จตูหิ ปจฺจเยหิ อนุคฺคณฺหนํ อามิสานุคฺคโห, ธมฺเมน อนุคฺคณฺหนํ ธมฺมานุคฺคโห.

១៥០. ក្នុងសូត្រទី៩ ការអនុគ្រោះដោយបច្ច័យទាំង ៤ ឈ្មោះថា អាមិសានុគ្រោះ ការអនុគ្រោះដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មានុគ្រោះ។

๑๕๑. ทสเม จตูหิ ปจฺจเยหิ อนุกมฺปนํ อามิสานุกมฺปา, ธมฺเมน อนุกมฺปนํ ธมฺมานุกมฺปาติ.

១៥១. ក្នុងសូត្រទី១០ ការអនុគ្រោះដោយបច្ច័យទាំង ៤ ឈ្មោះថា អាមិសានុកម្បា ការអនុគ្រោះដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មានុកម្បា។

ทานวคฺโค ตติโย.

ទានវគ្គ ទី៣ ចប់។

(๑๔) ๔. สนฺถารวคฺควณฺณนา

(១៤) ៤. សន្ថារវគ្គវណ្ណនា

๑๕๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม จตูหิ ปจฺจเยหิ อตฺตโน จ ปรสฺส จ อนฺตรปฏิจฺฉาทนวเสน สนฺถรณํ อามิสสนฺถาโร, ธมฺเมน สนฺถรณํ ธมฺมสนฺถาโร. ทุติเย อุปสคฺคมตฺตํ วิเสโส.

១៥២. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៤ ការរៀបចំដោយបច្ច័យទាំង ៤ តាមអំណាចនៃការបិទបាំងចន្លោះប្រហោងរបស់ខ្លួន និងអ្នកដទៃ ឈ្មោះថា អាមិសសន្ថារៈ ការរៀបចំដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មសន្ថារៈ។ ក្នុងសូត្រទី២ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែឧបសគ្គប៉ុណ្ណោះ។

๑๕๔. ตติเย วุตฺตปฺปการสฺส อามิสสฺส เอสนา อามิเสสนา, ธมฺมสฺส เอสนา ธมฺเมสนา. จตุตฺเถ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส.

១៥៤. ក្នុងសូត្រទី៣ ការស្វែងរកនូវអាមិសដែលមានសភាពដូចដែលបានពោលមកហើយ ឈ្មោះថា អាមិសេសនា ការស្វែងរកនូវធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មេសនា។ ក្នុងសូត្រទី៤ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែឧបសគ្គប៉ុណ្ណោះ។

๑๕๖. ปญฺจเม มตฺถกปฺปตฺตา อามิสปริเยสนา อามิสปริเยฏฺฐิ, มตฺถกปฺปตฺตาว ธมฺมปริเยสนา ธมฺมปริเยฏฺฐีติ วุตฺตา.

១៥៦. ក្នុងសូត្រទី៥ ការស្វែងរកអាមិសដែលដល់នូវកំពូល ឈ្មោះថា អាមិសបរិយេដ្ឋិ ការស្វែងរកធម៌ដែលដល់នូវកំពូលនោះឯង ឈ្មោះថា ធម្មបរិយេដ្ឋិ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកហើយ។

๑๕๗. ฉฏฺเฐ อามิเสน ปูชนํ อามิสปูชา, ธมฺเมน ปูชนํ ธมฺมปูชา.

១៥៧. ក្នុងសូត្រទី៦ ការបូជាដោយអាមិស ឈ្មោះថា អាមិសបូជា ការបូជាដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មបូជា។

๑๕๘. สตฺตเม อาติเถยฺยานีติ อาคนฺตุกทานานิ. อติเถยฺยานีติปิ ปาโฐ.

១៥៨. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា អាតិថេយ្យានិ គឺទានដែលគេឱ្យដល់ភ្ញៀវ (អាគន្តុកទាន)។ សូម្បីបទថា អតិថេយ្យានិ ក៏ជាបាឋៈដែរ។

๑๕๙. อฏฺฐเม อามิสํ อิชฺฌนกสมิชฺฌนกวเสน อามิสิทฺธิ, ธมฺโมปิ อิชฺฌนกสมิชฺฌนกวเสน ธมฺมิทฺธิ.

១៥៩. ក្នុងសូត្រទី៨ អាមិសដែលសម្រេច ឬសម្រេចបានដោយល្អ ឈ្មោះថា អាមិសិទ្ធិ សូម្បីធម៌ដែលសម្រេច ឬសម្រេចបានដោយល្អ ឈ្មោះថា ធម្មិទ្ធិ។

๑๖๐. นวเม อามิเสน วฑฺฒนํ อามิสวุทฺธิ, ธมฺเมน วฑฺฒนํ ธมฺมวุทฺธิ.

១៦០. ក្នុងសូត្រទី៩ ការចម្រើនដោយអាមិស ឈ្មោះថា អាមិសវុឌ្ឍិ ការចម្រើនដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មវុឌ្ឍិ។

๑๖๑. ทสเม รติกรณฏฺเฐน อามิสํ อามิสรตนํ, ธมฺโม ธมฺมรตนํ.

១៦១. ក្នុងសូត្រទី១០ អាមិស ឈ្មោះថា អាមិសរតនៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងធ្វើឱ្យរីករាយ ធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មរតនៈ។

๑๖๒. เอกาทสเม [Pg.62] อามิสสฺส จินนํ วฑฺฒนํ อามิสสนฺนิจโย, ธมฺมสฺส จินนํ วฑฺฒนํ ธมฺมสนฺนิจโย.

១៦២. ក្នុងសូត្រទី၁១ ការសន្សំ ឬការធ្វើឱ្យចម្រើននូវអាមិស ឈ្មោះថា អាមិសសន្និចយៈ ការសន្សំ ឬការធ្វើឱ្យចម្រើននូវធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មសន្និចយៈ។

๑๖๓. ทฺวาทสเม อามิสสฺส วิปุลภาโว อามิสเวปุลฺลํ, ธมฺมสฺส วิปุลภาโว ธมฺมเวปุลฺลนฺติ.

១៦៣. ក្នុងសូត្រទី១២ ភាពធំទូលាយនៃអាមិស ឈ្មោះថា អាមិសវេបុល្លៈ ភាពធំទូលាយនៃធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មវេបុល្លៈ។

สนฺถารวคฺโค จตุตฺโถ.

សន្ថារវគ្គ ទី៤ ចប់។

(๑๕) ๕. สมาปตฺติวคฺควณฺณนา

(១៥) ៥. សមាបត្តិវគ្គវណ្ណនា

๑๖๔. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมาปตฺติกุสลตาติ อาหารสปฺปายํ อุตุสปฺปายํ ปริคฺคณฺหิตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชเน เฉกตา. สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ ยถาปริจฺเฉเทน คเต กาเล วิยตฺโต หุตฺวา อุฏฺฐหนฺโต วุฏฺฐานกุสโล นาม โหติ, เอวํ กุสลตา.

១៦៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៥ ពាក្យថា សមាបត្តិកុសលតា គឺភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការចូលសមាបត្តិ ដោយបានកំណត់ដឹងនូវអាហារសប្បាយៈ និងឧតុសប្បាយៈ។ ពាក្យថា សមាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតា គឺបុគ្គលជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការចេញចាកសមាបត្តិ ដោយជាអ្នកមានសមត្ថភាពក្រោកឡើង កាលបើពេលវេលាដែលបានកំណត់កន្លងផុតទៅ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃយ៉ាងនេះ។

๑๖๕. ทุติเย อชฺชวนฺติ อุชุภาโว. มทฺทวนฺติ มุทุภาโว.

១៦៥. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា អជ្ជវំ គឺភាពជាអ្នកត្រង់។ ពាក្យថា មទ្ទវំ គឺភាពជាអ្នកទន់ភ្លន់។

๑๖๖. ตติเย ขนฺตีติ อธิวาสนขนฺติ. โสรจฺจนฺติ สุสีลฺยภาเวน สุรตภาโว.

១៦៦. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា ខន្តិ គឺអធិវាសនខន្តិ។ ពាក្យថា សោរច្ចំ គឺភាពជាអ្នកស្លូតបូតដោយភាពជាអ្នកមានសីលល្អ។

๑๖๗. จตุตฺเถ สาขลฺยนฺติ สณฺหวาจาวเสน สมฺโมทมานภาโว. ปฏิสนฺถาโรติ อามิเสน วา ธมฺเมน วา ปฏิสนฺถรณํ.

១៦៧. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា សាខល្យំ គឺភាពជាអ្នករីករាយរកគ្នា ដោយអំណាចនៃវាចាទន់ភ្លន់។ ពាក្យថា បដិសន្ថារោ គឺការធ្វើបដិសណ្ឋារៈដោយអាមិសក្តី ដោយធម៌ក្តី។

๑๖๘. ปญฺจเม อวิหึสาติ กรุณาปุพฺพภาโค. โสเจยฺยนฺติ สีลวเสน สุจิภาโว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

១៦៨. «នៅក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា avihiṃsā (ការមិនបៀតបៀន) បានដល់ ករុណាដែលកើតឡើងក្នុងចំណែកខាងដើមនៃករុណាសមាបត្តិ (ករុណាបុព្វភាគ)។ ពាក្យថា soceyyaṃ (សេចក្តីស្អាត) បានដល់ ភាពជាអ្នកស្អាតស្អំដោយអំណាចនៃសីល។ សូត្រទី៦ និងទី៧ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។»

๑๗๑. อฏฺฐเม ปฏิสงฺขานพลนฺติ ปจฺจเวกฺขณพลํ.

១៧១. «នៅក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា paṭisaṅkhānabalaṃ (កម្លាំងនៃការពិចារណា) បានដល់ កម្លាំងនៃការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណពល)។»

๑๗๒. นวเม มุฏฺฐสฺสจฺเจ อกมฺปเนน สติเยว สติพลํ. อุทฺธจฺเจ อกมฺปเนน สมาธิเยว สมาธิพลํ.

១៧២. «នៅក្នុងសូត្រទី៩ សតិដែលមិនរង្គោះរង្គើដោយសារអកុសលគឺការភ្លេចស្មារតី (មុដ្ឋសច្ចៈ) នោះឯង ហៅថា សតិពលៈ (កម្លាំងនៃសតិ)។ សមាធិដែលមិនរង្គោះរង្គើដោយសារអកុសលគឺសេចក្តីរាយមាយ (ឧទ្ធច្ចៈ) នោះឯង ហៅថា សមាធិពលៈ (កម្លាំងនៃសមាធិ)។»

๑๗๓. ทสเม สมโถติ จิตฺเตกคฺคตา. วิปสฺสนาติ สงฺขารปริคฺคาหกญฺญาณํ.

១៧៣. «នៅក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា samatho (សមថៈ) បានដល់ ភាពមានអារម្មណ៍តែមួយនៃចិត្ត (ចិត្តេកគ្គតា)។ ពាក្យថា vipassanā (វិបស្សនា) បានដល់ ញាណដែលកំណត់ដឹងនូវសង្ខារធម៌ទាំងឡាយ (សង្ខារបរិគ្គាហកញ្ញាណ)។»

๑๗๔. เอกาทสเม [Pg.63] สีลวิปตฺตีติ ทุสฺสีลฺยํ. ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

១៧៤. «នៅក្នុងសូត្រទី១១ ពាក្យថា sīlavipatti (សីលវិបត្តិ) បានដល់ ភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីល (ទុស្សីល្យៈ)។ ពាក្យថា diṭṭhivipatti (ទិដ្ឋិវិបត្តិ) បានដល់ មិច្ឆាទិដ្ឋិ (ការយល់ខុស)។»

๑๗๕. ทฺวาทสเม สีลสมฺปทาติ ปริปุณฺณสีลตา. ทิฏฺฐิสมฺปทาติ สมฺมาทิฏฺฐิกภาโว. เตน กมฺมสฺสกตสมฺมาทิฏฺฐิ, ฌานสมฺมาทิฏฺฐิ, วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ, มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ, ผลสมฺมาทิฏฺฐีติ สพฺพาปิ ปญฺจวิธา สมฺมาทิฏฺฐิ สงฺคหิตา โหติ.

១៧៥. «នៅក្នុងសូត្រទី១២ ពាក្យថា sīlasampadā (សីលសម្បទា) បានដល់ ភាពជាអ្នកមានសីលបរិបូណ៌។ ពាក្យថា diṭṭhisampadā (ទិដ្ឋិសម្បទា) បានដល់ ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីយល់ត្រូវ (សម្មាទិដ្ឋិ)។ ដោយពាក្យថា ទិដ្ឋិសម្បទា នោះ សម្មាទិដ្ឋិទាំង ៥ ប្រការ គឺ កម្មស្សកតាសម្មាទិដ្ឋិ ឈានសម្មាទិដ្ឋិ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ និងផលសម្មាទិដ្ឋិ ទាំងអស់ត្រូវបានរួមបញ្ចូលមកជាមួយដែរ។»

๑๗๖. เตรสเม สีลวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปกํ สีลํ. ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปิกา จตุมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ, ปญฺจวิธาปิ วา สมฺมาทิฏฺฐิ.

១៧៦. «នៅក្នុងសូត្រទី១៣ ពាក្យថា sīlavisuddhi (សីលវិសុទ្ធិ) បានដល់ សីលដែលនាំទៅដល់សេចក្តីបរិសុទ្ធ (មានចិត្តវិសុទ្ធិជាដើម)។ ពាក្យថា diṭṭhivisuddhi (ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ) បានដល់ សម្មាទិដ្ឋិក្នុងមគ្គទាំង៤ ដែលនាំទៅដល់សេចក្តីបរិសុទ្ធគឺព្រះនិព្វាន ឬមួយយ៉ាងទៀត បានដល់ សម្មាទិដ្ឋិទាំង៥ ប្រការនោះឯង។»

๑๗๗. จุทฺทสเม ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปิกา สมฺมาทิฏฺฐิเยว. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ เหฏฺฐิมมคฺคสมฺปยุตฺตํ วีริยํ. ตญฺหิ ตสฺสา ทิฏฺฐิยา อนุรูปตฺตา ‘‘ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธาน’’นฺติ วุตฺตํ.

១៧៧. «នៅក្នុងសូត្រទី១៤ ពាក្យថា diṭṭhivisuddhi (ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ) បានដល់ សម្មាទិដ្ឋិដែលនាំទៅដល់សេចក្តីបរិសុទ្ធ (ព្រះនិព្វាន) នោះឯង។ ពាក្យថា yathādiṭṭhissa ca padhānaṃ (សេចក្តីព្យាយាមតាមសមគួរដល់ទិដ្ឋិ) បានដល់ វីរិយៈដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គថ្នាក់ទាប (ហដ្ឋិមមគ្គ)។ ព្រោះថា វីរិយៈនោះសមគួរដល់ទិដ្ឋិ (សម្មាទិដ្ឋិក្នុងមគ្គថ្នាក់ទាប) នោះ ហេតុនោះទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា “yathādiṭṭhissa ca padhānaṃ”។»

๑๗๘. ปนฺนรสเม อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อญฺญตฺร อรหตฺตมคฺคา กุสเลสุ ธมฺเมสุ อสนฺตุฏฺฐิภาโว.

១៧៨. «នៅក្នុងសូត្រទី១៥ ពាក្យថា asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesu (សេចក្តីមិនចេះឆ្អែតក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ) បានដល់ ភាពជាអ្នកមិនចេះឆ្អែតក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ វៀរលែងតែអរហត្តមគ្គចេញ។»

๑๗๙. โสฬสเม มุฏฺฐสฺสจฺจนฺติ มุฏฺฐสฺสติภาโว. อสมฺปชญฺญนฺติ อญฺญาณภาโว.

១៧៩. «នៅក្នុងសូត្រទី១៦ ពាក្យថា muṭṭhassaccaṃ (ការភ្លេចស្មារតី) បានដល់ ភាពជាអ្នកភ្លេចស្មារតី (មុដ្ឋសតិភាព)។ ពាក្យថា asampajaññaṃ (ការមិនដឹងខ្លួន) បានដល់ ភាពជាអ្នកមិនដឹង (អញ្ញាណភាព)។»

๑๘๐. สตฺตรสเม อปิลาปนลกฺขณา สติ. สมฺมา ปชานนลกฺขณํ สมฺปชญฺญนฺติ.

១៨០. «នៅក្នុងសូត្រទី១៧ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈមិនអណ្តែតទៅ (មិនភ្លេចភ្លាំង) ឈ្មោះថា សតិ។ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈដឹងច្បាស់តាមពិត ឈ្មោះថា សម្បជញ្ញៈ។»

สมาปตฺติวคฺโค ปญฺจโม. ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

«សមាបត្តិវគ្គ ទី៥ ចប់។ តតិយបណ្ណាសកៈ ចប់។»

๑. โกธเปยฺยาลํ

១. «កោធបេយ្យាលៈ»

๑๘๑. อิโต [Pg.64] ปเรสุ กุชฺฌนลกฺขโณ โกโธ. อุปนนฺธนลกฺขโณ อุปนาโห. สุกตกรณมกฺขนลกฺขโณ มกฺโข. ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปลาโส. อุสูยนลกฺขณา อิสฺสา. ปญฺจมจฺเฉรภาโว มจฺฉริยํ. ตํ สพฺพมฺปิ มจฺฉรายนลกฺขณํ. กตปฏิจฺฉาทนลกฺขณา มายา. เกราฏิกลกฺขณํ สาเฐยฺยํ. อลชฺชนากาโร อหิริกํ. อุปวาทโต อภายนากาโร อโนตฺตปฺปํ. อกฺโกธาทโย เตสํ ปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา.

១៨១. «តាំងពីវគ្គនេះទៅ ក្នុងកោធវគ្គជាដើមខាងមុខ៖ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈខឹងសម្បារ ឈ្មោះថា កោធៈ (សេចក្តីខឹង)។ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈចងគំនុំ ឈ្មោះថា ឧបនាហៈ (ការចងគំនុំ)។ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈលុបលាងគុណដែលគេធ្វើហើយ ឈ្មោះថា មក្ខៈ (ការលុបលាងគុណ)។ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈលើកខ្លួនប្រណាំងប្រជែង ឈ្មោះថា បលាសៈ (ការប្រណាំងប្រជែង)។ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈច្រណែននឹងសម្បត្តិអ្នកដទៃ ឈ្មោះថា ឥស្សា (សេចក្តីច្រណែន)។ ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីកំណាញ់ ៥ យ៉ាង ឈ្មោះថា មច្ឆរិយៈ (សេចក្តីកំណាញ់) ដែលសេចក្តីកំណាញ់ទាំងអស់នោះមានលក្ខណៈលាក់លៀមសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈបិទបាំងទោសដែលខ្លួនធ្វើហើយ ឈ្មោះថា មាយា (ល្បិចកល)។ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈកុហកបោកប្រាស់ ឈ្មោះថា សាឋេយ្យៈ (សេចក្តីអួតអាង/អំពើកំភូច)។ អាការៈមិនខ្មាសចំពោះកាយទុច្ចរិតជាដើម ឈ្មោះថា អហិរិកៈ (សេចក្តីមិនខ្មាសបាប)។ អាការៈមិនខ្លាចចំពោះការតិះដៀលពីអ្នកដទៃ ឈ្មោះថា អនោត្តប្បៈ (សេចក្តីមិនខ្លាចបាប)។ ចំណែកឯធម៌មានអកោធៈ (ការមិនខឹង) ជាដើម គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខនឹងធម៌មានកោធៈជាដើមទាំងនោះ។»

๑๘๕. เสกฺขสฺส ภิกฺขุโนติ สตฺตวิธสฺสาปิ เสกฺขสฺส อุปริอุปริคุเณหิ ปริหานาย สํวตฺตนฺติ, ปุถุชฺชนสฺส ปน ปฐมตรํเยว ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา. อปริหานายาติ อุปริอุปริคุเณหิ อปริหานตฺถาย.

១៨៥. «ពាក្យថា sekkhassa bhikkhuno (ភិក្ខុជាសេក្ខបុគ្គល) គប្បីជ្រាបថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីសាបសូន្យចាកគុណធម៌ជាន់ខ្ពស់ៗ របស់សេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ប៉ុន្តែចំពោះបុថុជ្ជនវិញ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីសាបសូន្យជាមុនបង្អស់តែម្តង។ ពាក្យថា aparihānāya (ដើម្បីមិនសាបសូន្យ) គឺដើម្បីកុំឱ្យសាបសូន្យចាកគុណធម៌ជាន់ខ្ពស់ៗ។»

๑๘๗. ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาเนตฺวา นิกฺขิตฺโต, เอวํ นิรเย ปติฏฺฐิโต วาติ เวทิตพฺโพ.

១៨៧. «ពាក្យថា yathābhataṃ nikkhitto (ដូចជាគេនាំយកទៅដាក់ចុះ) គប្បីជ្រាបថា ដូចជាគេនាំយកទៅដាក់ចុះយ៉ាងណា គឺទៅប្រតិស្ឋាននៅក្នុងនរកយ៉ាងនោះឯង។»

๑๙๐. เอกจฺโจติ ยสฺเสเต โกธาทโย อตฺถิ, โส เอกจฺโจ นาม.

១៩០. «ពាក្យថា ekacco (បុគ្គលម្នាក់) បានដល់ បុគ្គលណាដែលមានធម៌មានកោធៈជាដើមទាំងនេះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បុគ្គលម្នាក់។»

โกธเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

«កោធបេយ្យាលៈ ចប់។»

๒. อกุสลเปยฺยาลํ

២. «អកុសលបេយ្យាលៈ»

๑๙๑-๒๐๐. สาวชฺชาติ สโทสา. อนวชฺชาติ นิทฺโทสา. ทุกฺขุทฺรยาติ ทุกฺขวฑฺฒิกา. สุขุทฺริยาติ สุขวฑฺฒิกา. สพฺยาพชฺฌาติ สทุกฺขา. อพฺยาพชฺฌาติ นิทฺทุกฺขา. เอตฺตาวตา วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

១៩១-២០០. «ពាក្យថា sāvajjā (មានទោស) បានដល់ មានទោសជាប់ជាមួយ។ ពាក្យថា anavajjā (គ្មានទោស) បានដល់ មិនមានទោស。 ពាក្យថា dukkhudrayā (មានទុក្ខជាកម្រៃ) បានដល់ ញ៉ាំងទុក្ខឱ្យចម្រើន។ ពាក្យថា sukhudrayā (មានសុខជាកម្រៃ) បានដល់ ញ៉ាំងសុខឱ្យចម្រើន។ ពាក្យថា sabyābajjhā (មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់) បានដល់ ប្រកបដោយទុក្ខ។ ពាក្យថា abyābajjhā (មិនមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់) បានដល់ មិនមានទុក្ខ។ ដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែអំពីវដ្តៈ និងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ។»

อกุสลเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

«អកុសលបេយ្យាលៈ ចប់។»

๓. วินยเปยฺยาลํ

៣. «វិនយបេយ្យាលៈ»

๒๐๑. ทฺเวเม[Pg.65], ภิกฺขเว, อตฺถวเส ปฏิจฺจาติ, ภิกฺขเว, ทฺเว อตฺเถ นิสฺสาย ทฺเว การณานิ สนฺธาย. สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ สิกฺขาโกฏฺฐาโส ฐปิโต. สงฺฆสุฏฺฐุตายาติ สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาวาย, ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา สมฺปฏิจฺฉนตฺถายาติ อตฺโถ. สงฺฆผาสุตายาติ สงฺฆสฺส ผาสุวิหารตฺถาย. ทุมฺมงฺกูนนฺติ ทุสฺสีลานํ. เปสลานนฺติ ปียสีลานํ. ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วีติกฺกมปจฺจยา ปฏิลทฺธพฺพานํ วธพนฺธนาทิทุกฺขธมฺมสงฺขาตานํ อาสวานํ. สํวรายาติ ปิทหนตฺถาย. สมฺปรายิกานนฺติ ตถารูปานํเยว อปายทุกฺขสงฺขาตานํ สมฺปราเย อุปฺปชฺชนกอาสวานํ. ปฏิฆาตายาติ ปฏิเสธนตฺถาย. เวรานนฺติ อกุสลเวรานมฺปิ ปุคฺคลเวรานมฺปิ. วชฺชานนฺติ โทสานํ. เต เอว วา ทุกฺขธมฺมา วชฺชนียตฺตา อิธ วชฺชาติ อธิปฺเปตา. ภยานนฺติ จิตฺตุตฺราสภยานมฺปิ ภยเหตูนํ เตสํเยว ทุกฺขธมฺมานมฺปิ. อกุสลานนฺติ อกฺขมฏฺเฐน อกุสลสงฺขาตานํ ทุกฺขธมฺมานํ. คิหีนํ อนุกมฺปายาติ คิหีสุ อุชฺฌายนฺเตสุ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ คิหีนํ อนุกมฺปาย ปญฺญตฺตํ นาม. ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทายาติ ปาปิจฺฉา ปกฺขํ นิสฺสาย สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุนฺติ เตสํ ปกฺขุปจฺเฉทนตฺถาย. อปฺปสนฺนานํ ปสาทายาติ ปุพฺเพ อปฺปสนฺนานมฺปิ ปณฺฑิตมนุสฺสานํ สิกฺขาปทปญฺญตฺติสมฺปทํ ทิสฺวา ปสาทุปฺปตฺติอตฺถาย. ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวายาติ ปสนฺนานํ อุปรูปริปสาทภาวาย. สทฺธมฺมฏฺฐิติยาติ สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํ. วินยานุคฺคหายาติ ปญฺจวิธสฺสาปิ วินยสฺส อนุคฺคณฺหนตฺถาย.

២០១. «ពាក្យថា dveme, bhikkhave, atthavase paṭicca (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះអាស្រ័យអំណាចប្រយោជន៍ ២ យ៉ាងនេះ) គឺ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះអាស្រ័យប្រយោជន៍ ២ យ៉ាង សំដៅយកហេតុ ២ យ៉ាង។ ពាក្យថា sikkhāpadaṃ paññattaṃ (សិក្ខាបទដែលតថាគតបញ្ញត្តិហើយ) គឺ ពួកនៃសិក្ខាត្រូវបានតម្កល់ទុកហើយ។ ពាក្យថា saṅghasuṭṭhutāya (ដើម្បីសេចក្តីល្អនៃសង្ឃ) គឺ ដើម្បីភាពល្អនៃសង្ឃ មានន័យថា ដើម្បីឱ្យសង្ឃទទួលយកដោយពោលថា “បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ល្អណាស់ហើយ”។ ពាក្យថា saṅghaphāsutāya (ដើម្បីសេចក្តីសប្បាយនៃសង្ឃ) គឺ ដើម្បីការរស់នៅជាសុខសប្បាយនៃសង្ឃ។ ពាក្យថា dummaṅkūnaṃ (ដើម្បីសង្កត់សង្កិននូវបុគ្គលដែលអៀនប្រៀន) បានដល់ ពួកបុគ្គលទ្រុស្តសីល។ ពាក្យថា pesalānaṃ (ដើម្បីការរស់នៅសប្បាយនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសីលជាទីស្រឡាញ់) បានដល់ ពួកបុគ្គលដែលមានសីលជាទីស្រឡាញ់។ ពាក្យថា diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ (ដើម្បីការពារនូវអាសវៈទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្ន) បានដល់ គ្រឿងសៅហ្មង (ឬភ័យអន្តរាយ) ដែលជាទុក្ខធម៌មានការសម្លាប់ និងការចងជាដើម ដែលគប្បីបានទទួលក្នុងអត្តភាពបច្ចុប្បន្ននេះឯង ព្រោះហេតុនៃការកន្លងសិក្ខាបទ។ ពាក្យថា saṃvarāya (ដើម្បីសេចក្តីសង្រួម) គឺ ដើម្បីបិទបាំង (រារាំង)。 ពាក្យថា samparāyikānaṃ (เพื่อកំចាត់បង់នូវអាសវៈទាំងឡាយក្នុងបរលោក) បានដល់ គ្រឿងសៅហ្មងដែលនឹងកើតឡើងក្នុងបរលោក ដែលជាទុក្ខក្នុងអបាយភូមិមានសភាពដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា paṭighātāya (ដើម្បីកំចាត់បង់) គឺ ដើម្បីរារាំង។ ពាក្យថា verānaṃ (ដើម្បីការពារពៀរទាំងឡាយ) បានដល់ ពៀរដែលជាអកុសលផង ពៀរដែលជាបុគ្គលផង។ ពាក្យថា vajjānaṃ (ដើម្បីការពារទោសទាំងឡាយ) បានដល់ ទោសទាំងឡាយ ឬមួយយ៉ាងទៀត ទុក្ខធម៌ទាំងនោះឯងដែលជាធម៌គួរវៀរចាក ក្នុងទីនេះសំដៅយកថា វជ្ជៈ (ទោស)។ ពាក្យថា bhayānaṃ (ដើម្បីការពារភ័យទាំងឡាយ) បានដល់ ភ័យគឺសេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្តផង ទុក្ខធម៌ទាំងនោះឯងដែលមានភ័យជាហេតុផង។ ពាក្យថា akusalānaṃ (ដើម្បីការពារអកុសលធម៌ទាំងឡាយ) បានដល់ ទុក្ខធម៌ទាំងឡាយដែលហៅថាអកុសល ព្រោះអត្ថថាទ្រាំទ្របានដោយកម្រ។ ពាក្យថា gihīnaṃ anukampāya (ដើម្បីអនុគ្រោះដល់គ្រហស្ថទាំងឡាយ) គឺ កាលបើពួកគ្រហស្ថពោលទោស តិះដៀល សិក្ខាបទដែលបញ្ញត្តិហើយ ឈ្មោះថា បញ្ញត្តិឡើងដើម្បីអនុគ្រោះដល់គ្រហស្ថទាំងឡាយ។ ពាក្យថា pāpicchānaṃ pakkhupacchedāya (ដើម្បីកាត់បក្សពួកនៃពួកភិក្ខុដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក) គឺ ពួកភិក្ខុមានសេចក្តីប្រាថ្នាលាមក អាស្រ័យបក្សពួកហើយគប្បីបំផ្លាញសង្ឃ ហេតុនោះ សិក្ខាបទត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងដើម្បីកាត់បក្សពួករបស់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ពាក្យថា appasannānaṃ pasādāya (ដើម្បីញ៉ាំងបុគ្គលដែលមិនទាន់ជ្រះថ្លាឱ្យជ្រះថ្លា) គឺ ដើម្បីឱ្យកើតសេចក្តីជ្រះថ្លាដល់ពួកមនុស្សដែលមានប្រាជ្ញា ទោះបីជាអ្នកមិនទាន់ជ្រះថ្លាក្នុងកាលមុន កាលបើបានឃើញសេចក្តីបរិបូណ៌នៃការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទហើយ។ ពាក្យថា pasannānaṃ bhiyyobhāvāya (ដើម្បីញ៉ាំងបុគ្គលដែលជ្រះថ្លាហើយឱ្យរឹតតែជ្រះថ្លាឡើង) គឺ ដើម្បីឱ្យមានសេចក្តីជ្រះថ្លាកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ដល់ពួកជនដែលជ្រះថ្លាហើយ។ ពាក្យថា saddhammaṭṭhitiyā (ដើម្បីភាពតាំងនៅមាំនៃព្រះសទ្ធម្ម) គឺ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការតាំងនៅអស់កាលជាយូរអង្វែងនៃព្រះសទ្ធម្ម។ ពាក្យថា vinayānuggahāya (ដើម្បីអនុគ្រោះដល់វិន័យ) គឺ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការលើកតម្កើងវិន័យទាំង ៥ ប្រការ។»

๒๐๒-๒๓๐. ปาติโมกฺขํ ปญฺญตฺตนฺติ ภิกฺขุปาติโมกฺขํ ภิกฺขุนิปาติโมกฺขนฺติ ทุวิธํ ปาติโมกฺขํ ปญฺญตฺตํ. ปาติโมกฺขุทฺเทโสติ ภิกฺขูนํ ปญฺจ, ภิกฺขุนีนํ จตฺตาโรติ นว ปาติโมกฺขุทฺเทสา ปญฺญตฺตา. ปาติโมกฺขฏฺฐปนนฺติ อุโปสถฏฺฐปนํ. ปวารณา ปญฺญตฺตาติ จาตุทฺทสิกา ปนฺนรสิกาติ ทฺเว ปวารณา ปญฺญตฺตา. ปวารณฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตนฺติ สาปตฺติกสฺส ภิกฺขุโน ปวารณา อุตฺติยา วตฺตมานาย ปวารณฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตํ. ตชฺชนียกมฺมาทีสุ [Pg.66] ภิกฺขู วาจาสตฺตีหิ วิตุทนฺตานํ ปณฺฑุกโลหิตกานํ ภิกฺขูนํ ตชฺชนียกมฺมํ (จูฬว. ๑ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส เสยฺยสกสฺส ภิกฺขุโน นิยสฺสกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. กุลทูสเก อสฺสชิปุนพฺพสุเก ภิกฺขู อารพฺภ ปพฺพาชนียกมฺมํ (จูฬว. ๒๑ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. คิหีนํ อกฺโกสกสฺส สุธมฺมตฺเถรสฺส ปฏิสารณียกมฺมํ (จูฬว. ๓๓ อาทโย) ปญฺญตฺตํ. อาปตฺติยา อทสฺสนาทีสุ อุกฺเขปนียกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ครุกาปตฺตึ อาปนฺนสฺส ปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา ปริวาสทานํ ปญฺญตฺตํ. ปริวาเส อนฺตราปตฺตึ อาปนฺนสฺส มูลาย ปฏิกสฺสนํ ปญฺญตฺตํ. ปฏิจฺฉนฺนายปิ อปฺปฏิจฺฉนฺนายปิ อาปตฺติยา มานตฺตทานํ ปญฺญตฺตํ. จิณฺณมานตฺตสฺส อพฺภานํ ปญฺญตฺตํ. สมฺมา วตฺตนฺตสฺส โอสารณียํ ปญฺญตฺตํ. อสมฺมาวตฺตนาทีสุ นิสฺสารณียํ ปญฺญตฺตํ.

២០២-២៣០. «ពាក្យថា pātimokkhaṃ paññattanti (បាតិមោក្ខដែលបញ្ញត្តិហើយ) បានដល់ ព្រះបាតិមោក្ខ ២ យ៉ាង គឺ ភិក្ខុបាតិមោក្ខ និងភិក្ខុនីបាតិមោក្ខ ត្រូវបានបញ្ញត្តិហើយ។ ពាក្យថា pātimokkhuddeso (ការសម្តែងព្រះបាតិមោក្ខ) បានដល់ ឧទ្ទេសនៃបាតិមោក្ខ ៩ យ៉ាង គឺ របស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ៥ យ៉ាង របស់ភិក្ខុនីទាំងឡាយ ៤ យ៉ាង ត្រូវបានបញ្ញត្តិហើយ។ ពាក្យថា pātimokkhaṭṭhapanaṃ (ការផ្អាកបាតិមោក្ខ) បានដល់ ការផ្អាកឧបោសថ។ ពាក្យថា pavāraṇā paññattā (ការបវារណាដែលបញ្ញត្តិហើយ) បានដល់ ការបវារណា ២ យ៉ាង គឺ ចាតុទ្ទសីបវារណា និងបណ្ណរតីបវារណា ត្រូវបានបញ្ញត្តិហើយ។ ពាក្យថា pavāraṇaṭṭhapanaṃ paññattaṃ (ការផ្អាកបវារណាដែលបញ្ញត្តិហើយ) បានដល់ ការផ្អាកបវារណាដែលបញ្ញត្តិឡើង កាលបើញត្តិបវារណារបស់ភិក្ខុអ្នកមានអាបត្តិ កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ។ ក្នុងកម្មទាំងឡាយមានតជ្ជនិយកម្មជាដើម៖ តជ្ជនិយកម្ម ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងចំពោះពួកភិក្ខុឈ្មោះ បណ្ឌុកៈ និងលោហិតកៈ ដែលចាក់ដោតភិក្ខុទាំងឡាយដោយលំពែងគឺវាចា។ និយស្សកម្ម ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងចំពោះភិក្ខុឈ្មោះ សេយ្យសកៈ ដែលជាអ្នកល្ងង់ខ្លៅ មិនឈ្លាសវៃ។ បព្វាជនីយកម្ម ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងដោយប្រារព្ធពួកភិក្ខុឈ្មោះ អស្សជិ និងបុនព្វសុកៈ ដែលជាអ្នកទ្រុស្តត្រកូល។ បដិសារណីយកម្ម ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងចំពោះព្រះសុធម្មត្ថេរ ដែលជាអ្នកជេរប្រមាថគ្រហស្ថ។ ឧក្ខេបនីយកម្ម ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងក្នុងអធិករណ៍មានការមិនឃើញអាបត្តិជាដើម។ ការឱ្យបរិវាស ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងចំពោះភិក្ខុដែលត្រូវគរុកាបត្តិ ហើយបិទបាំងទុក។ ការទាញត្រឡប់ទៅរកមូលអាបត្តិ (មូលាយបដិកស្សនៈ) ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងចំពោះភិក្ខុដែលត្រូវអន្តរាបត្តិក្នុងរវាងកំពុងនៅបរិវាស។ ការឱ្យមានត្ត ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងចំពោះអាបត្តិដែលបិទបាំងក្តី មិនបិទបាំងក្តី។ អព្ភានកម្ម ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងចំពោះភិក្ខុដែលប្រព្រឹត្តមានត្តរួចហើយ។ ឱសារណីយកម្ម ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងចំពោះភិក្ខុដែលប្រព្រឹត្តល្អត្រឹមត្រូវ។ និស្សារណីយកម្ម ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងក្នុងអធិករណ៍មានការមិនប្រព្រឹត្តល្អត្រឹមត្រូវជាដើម។»

เอหิภิกฺขูปสมฺปทา สรณคมนูปสมฺปทา โอวาทูปสมฺปทา ปญฺหาพฺยากรณูปสมฺปทา ญตฺติจตุตฺถกมฺมูปสมฺปทา ครุธมฺมูปสมฺปทา อุภโตสงฺเฆ อุปสมฺปทา ทูเตน อุปสมฺปทาติ อฏฺฐวิธา อุปสมฺปทา ปญฺญตฺตา. ญตฺติกมฺมํ นว ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ นวฏฺฐานิกํ ญตฺติกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ญตฺติทุติยกมฺมํ สตฺต ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ สตฺตฏฺฐานิกเมว ญตฺติทุติยกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ สตฺต ฐานานิ คจฺฉตีติ เอวํ สตฺตฏฺฐานิกเมว ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ ปญฺญตฺตํ. ปฐมปาราชิกาทีนํ ปฐมปญฺญตฺติ อปญฺญตฺเต ปญฺญตฺตํ. เตสํเยว อนุปญฺญตฺติ ปญฺญตฺเต อนุปญฺญตฺตํ. ธมฺมสมฺมุขตา วินยสมฺมุขตา สงฺฆสมฺมุขตา ปุคฺคลสมฺมุขตาติ อิมสฺส จตุพฺพิธสฺส สมฺมุขีภาวสฺส วเสน สมฺมุขาวินโย ปญฺญตฺโต. สติเวปุลฺลปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส อโจทนตฺถาย สติวินโย ปญฺญตฺโต. อุมฺมตฺตกสฺส ภิกฺขุโน อมูฬฺหวินโย ปญฺญตฺโต. อปฺปฏิญฺญาย จุทิตกสฺส อาปตฺติยา อตรณตฺถํ ปฏิญฺญาตกรณํ ปญฺญตฺตํ. พหุตรานํ ธมฺมวาทีนํ ลทฺธึ คเหตฺวา อธิกรณวูปสมนตฺถํ. เยภุยฺยสิกา ปญฺญตฺตา. ปาปุสฺสนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส นิคฺคณฺหนตฺถํ ตสฺสปาปิยสิกา ปญฺญตฺตา. ภณฺฑนาทิวเสน พหุํ อสฺสามณกํ กตฺวา อาปตฺตึ อาปนฺนานํ ภิกฺขูนํ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ ฐเปตฺวา คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ อวเสสาปตฺตีนํ วูปสมนตฺถาย ติณวตฺถารโก ปญฺญตฺโต.

«ឧបសម្បទា ៨ ប្រការ គឺ ឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា សរណគមនូបសម្បទា ឱវាទូបសម្បទា បញ្ហាព្យាករណូបសម្បទា ញត្តិចតុត្ថកម្មូបសម្បទា គរុធម្មូបសម្បទា ឧភតោសង្ឃេឧបសម្បទា និងទូតេនឧបសម្បទា ត្រូវបានបញ្ញត្តិហើយ។ ញត្តិកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឋានៈ ៩ យ៉ាង គឺ ញត្តិកម្មមានឋានៈ ៩ យ៉ាង ត្រូវបានបញ្ញត្តិហើយ។ ញត្តិទុតិយកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឋានៈ ៧ យ៉ាង គឺ ញត្តិទុតិយកម្មមានឋានៈ ៧ យ៉ាង ត្រូវបានបញ្ញត្តិហើយ។ ញត្តិចតុត្ថកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឋានៈ ៧ យ៉ាង គឺ ញត្តិចតុត្ថកម្មមានឋានៈ ៧ យ៉ាង ត្រូវបានបញ្ញត្តិហើយ។ បឋមបញ្ញត្តិនៃបឋមបារាជិកជាដើម ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងក្នុងកាលដែលសិក្ខាបទមិនទាន់បានបញ្ញត្តិ។ អនុបញ្ញត្តិនៃបារាជិកទាំងនោះឯង ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងក្នុងកាលដែលសិក្ខាបទបានបញ្ញត្តិហើយ។ សម្មុខាវិន័យ ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងដោយអំណាចនៃសម្មុខីភាព ៤ ប្រការ គឺ ធម្មសម្មុខតា វិនយសម្មុខតា សង្ឃសម្មុខតា និងបុគ្គលសម្មុខតា។ សតិវិន័យ ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងដើម្បីកុំឱ្យចោទប្រកាន់ចំពោះព្រះខីណាស្រពដែលដល់នូវភាពទូលំទូលាយនៃសតិ។ អမူឡ្ហវិន័យ ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងចំពោះភិក្ខុឆ្កួត។ បដិញ្ញាតករណៈ (ការធ្វើតាមពាក្យប្តេជ្ញា) ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងដើម្បីកុំឱ្យចោទប្រកាន់ដោយអាបត្តិចំពោះភិក្ខុដែលគេចោទហើយតែមិនព្រមទទួល។ យេភុយ្យសិកា ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងដើម្បីរម្ងាប់អធិករណ៍ ដោយកាន់យកតាមសេចក្តីយល់ឃើញរបស់ពួកធម្មវាទីដែលមានចំនួនច្រើនជាង។ តស្សបាបិយសិកា ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងដើម្បីសង្កត់សង្កិនបុគ្គលដែលមានសភាពលាមកច្រើន។ តិណវត្ថារកវិន័យ ត្រូវបានបញ្ញត្តិឡើងដើម្បីរម្ងាប់អាបត្តិដែលសេសសល់ វៀរលែងតែថុល្លវជ្ជៈ (ទោសគ្រហស្ថ ឬទោសធ្ងន់មានបារាជិក និងសង្ឃាទិសេស) និងអាបត្តិដែលទាក់ទងនឹងគ្រហស្ថ ចេញ ចំពោះពួកភិក្ខុដែលបង្កជម្លោះជាដើម ហើយធ្វើអំពើមិនសមគួរដល់សមណៈជាច្រើន រួចត្រូវអាបត្តិ។»

วินยเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

«វិនយបេយ្យាលៈ ចប់។»

๔. ราคเปยฺยาลํ

៤. «រាគបេយ្យាលៈ»

๒๓๑. ราคสฺส[Pg.67], ภิกฺขเว, อภิญฺญายาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส อภิชานนตฺถํ ปจฺจกฺขกรณตฺถํ. ปริญฺญายาติ ปริชานนตฺถํ. ปริกฺขยายาติ ปริกฺขยคมนตฺถํ. ปหานายาติ ปชหนตฺถํ. ขยาย วยายาติ ขยวยคมนตฺถํ. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถํ. นิโรธายาติ นิรุชฺฌนตฺถํ. จาคายาติ จชนตฺถํ. ปฏินิสฺสคฺคายาติ ปฏินิสฺสชฺชนตฺถํ.

២៣១. «ពាក្យថា rāgassa, bhikkhave, abhiññāya (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ដើម្បីដឹងច្បាស់នូវរាគៈ) គឺ ដើម្បីដឹងច្បាស់ដោយញាណដ៏វិសេស ដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវរាគៈដែលមានកាមគុណ ៥ ជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា pariññāya (ដើម្បីកំណត់ដឹង) គឺ ដើម្បីកំណត់ដឹង។ ពាក្យថា parikkhayāya (ដើម្បីអស់ទៅ) គឺ ដើម្បីដល់នូវការអស់ទៅ។ ពាក្យថា pahānāya (ដើម្បីលះបង់) គឺ ដើម្បីលះបង់។ ពាក្យថា khayāya vayāya (ដើម្បីការអស់ទៅ និងការសាបសូន្យទៅ) គឺ ដើម្បីដល់នូវការអស់ទៅ និងការសាបសូន្យទៅ។ ពាក្យថា virāgāya (ដើម្បីប្រាសចាកតម្រេក) គឺ ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក។ ពាក្យថា nirodhāya (ដើម្បីការរលត់) គឺ ដើម្បីការរលត់។ ពាក្យថា cāgāya (ដើម្បីការលះចោល) គឺ ដើម្បីការលះចោល។ ពាក្យថា paṭinissaggāya (ដើម្បីការរលាស់ចោល) គឺ ដើម្បីការរលាស់ចោលជាថ្មី។»

๒๓๒-๒๔๖. ถมฺภสฺสาติ โกธมานวเสน ถทฺธภาวสฺส. สารพฺภสฺสาติ การณุตฺตริยลกฺขณสฺส สารพฺภสฺส. มานสฺสาติ นววิธมานสฺส. อติมานสฺสาติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญนมานสฺส. มทสฺสาติ มชฺชนาการมทสฺส. ปมาทสฺสาติ สติวิปฺปวาสสฺส, ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺคสฺส. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

២៣២-២៤៦. «ពាក្យថា thambhassa (នៃសេចក្តីរឹងត្អឹង) បានដល់ ភាពរឹងត្អឹងដោយអំណាចនៃក្រោធ និងមានះ។ ពាក្យថា sārabhassa (នៃសេចក្តីប្រណាំងប្រជែង) បានដល់ សារម្ភៈដែលមានលក្ខណៈធ្វើហួសហេតុ។ ពាក្យថា mānassa (នៃមានះ) បានដល់ មានះ ៩ ប្រការ។ ពាក្យថា atimānassa (នៃអតិមានះ) បានដល់ មានះដែលសំគាល់ខ្លួនដោយកន្លងហួសអ្នកដទៃ។ ពាក្យថា madassa (នៃសេចក្តីស្រវឹង) បានដល់ មានះដែលកើតឡើងដោយអាការៈស្រវឹងវង្វេង។ ពាក្យថា pamādassāti (នៃសេចក្តីប្រមាទ) បានដល់ ការភ្លេចស្មារតី ការបណ្តោយចិត្តទៅក្នុងកាមគុណទាំង ៥។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទាំងពួង មានន័យងាយយល់ស្រាប់ហើយ។»

ราคเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

«រាគបេយ្យាលៈ ចប់។»

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

«ក្នុងមនោរថបូរណី អដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ»

ทุกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយទុកនិបាត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។»

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. «នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។»

องฺคุตฺตรนิกาเย

«ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ»

ติกนิปาต-อฏฺฐกถา

«អដ្ឋកថាតិកនិបាត»

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

១. «បឋមបណ្ណាសកៈ»

๑. พาลวคฺโค

១. «ពាលវគ្គ»

๑. ภยสุตฺตวณฺณนา

១. «ការអធិប្បាយភយសូត្រ»

๑. ติกนิปาตสฺส [Pg.69] ปฐเม ภยานีติอาทีสุ ภยนฺติ จิตฺตุตฺราโส. อุปทฺทโวติ อเนกคฺคตากาโร. อุปสคฺโคติ อุปสฏฺฐากาโร ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนากาโร.

១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃតិកនិបាត ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា ភយានិ ជាដើម ពាក្យថា ភ័យ (ភយំ) បានដល់ សេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្ត (ចិត្តុត្រាសៈ)។ ពាក្យថា ឧបទ្ទវៈ (ឧបទ្ទវោ) បានដល់ អាការៈដែលមិនមានអារម្មណ៍តែមួយ (អនេកគ្គតាការៈ)។ ពាក្យថា ឧបសគ្គ (ឧបសគ្គោ) បានដល់ អាការៈដែលជាប់ជំពាក់ (ឧបសដ្ឋាការៈ) គឺអាការៈដែលស្អិតជាប់ក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ (លគ្គនាការៈ)។

เตสํ เอวํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ – ปพฺพตวิสมนิสฺสิตา โจรา ชนปทวาสีนํ เปเสนฺติ – ‘‘มยํ อสุกทิวเส นาม ตุมฺหากํ คามํ ปหริสฺสามา’’ติ. เต ตํ ปวตฺตึ สุตกาลโต ปฏฺฐาย ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ. อยํ จิตฺตุตฺราโส นาม. ‘‘ยถา โน เต โจรา กุปิตา อนตฺถมฺปิ อาวเหยฺยุ’’นฺติ หตฺถสารํ คเหตฺวา ทฺวิปทจตุปฺปเทหิ สทฺธึ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภูมิยํ นิปชฺชนฺติ ฑํสมกสาทีหิ ขชฺชมานา, คุมฺพนฺตรานิ ปวิสนฺตา ขาณุกณฺฏเก มทฺทนฺติ. เตสํ เอวํ วิจรนฺตานํ วิกฺขิตฺตภาโว อเนกคฺคตากาโร นาม. ตโต โจเรสุ ยถาวุตฺเต ทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสุ ‘‘ตุจฺฉกสาสนํ ภวิสฺสติ, คามํ ปวิสิสฺสามา’’ติ สปริกฺขารา คามํ ปวิสนฺติ. อถ เตสํ ปวิฏฺฐภาวํ ญตฺวา คามํ ปริวาเรตฺวา ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวา มนุสฺเส ฆาเตตฺวา โจรา สพฺพํ วิภวํ วิลุมฺปิตฺวา คจฺฉนฺติ. เตสุ ฆาติตาวเสสา อคฺคึ นิพฺพาเปตฺวา โกฏฺฐกจฺฉายาภิตฺติจฺฉายาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคิตฺวา นิสีทนฺติ นฏฺฐํ อนุโสจมานา. อยํ อุปสฏฺฐากาโร ลคฺคนากาโร นาม.

សេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនោះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីយ៉ាងនេះ៖ ពួកចោរដែលអាស្រ័យនៅទីមិនស្មើមានភ្នំជាដើម បញ្ជូនព័ត៌មានទៅកាន់អ្នកស្រុកថា «យើងនឹងប្លន់អ្នកស្រុករបស់អ្នករាល់គ្នាក្នុងថ្ងៃឯណោះ»។ ពួកអ្នកស្រុកទាំងនោះ ចាប់តាំងពីពេលបានឮដំណឹងនោះមក ក៏ដល់នូវសេចក្តីភ័យខ្លាច និងសេចក្តីតក់ស្លុត។ នេះឈ្មោះថា សេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្ត (ចិត្តុត្រាសៈ)។ ពួកអ្នកស្រុកគិតថា «ធ្វើដូចម្តេចកុំឲ្យពួកចោរទាំងនោះខឹងសម្បារ ហើយបង្កវិនាសកម្មដល់ពួកយើង» ក៏នាំគ្នាកាន់យកទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃក្នុងដៃ ព្រមទាំងសត្វជើងពីរនិងជើងបួន ចូលទៅកាន់ព្រៃ ដេកនៅលើដីក្នុងទីនោះៗ ត្រូវពួករបោមនិងមូសជាដើមខាំទិច កាលចូលទៅក្នុងចន្លោះគុម្ពឈើ ក៏ជាន់លើគល់ឈើនិងបន្លា។ សេចក្តីរាយមាយ (វិក្ខិត្តភាវៈ) របស់ពួកអ្នកស្រុកដែលអន្ទោលទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អាការៈដែលមិនមានអារម្មណ៍តែមួយ (អនេកគ្គតាការៈ)។ លុះក្រោយមក កាលបើពួកចោរមិនមកក្នុងថ្ងៃដែលកំណត់ទុកនោះ ពួកអ្នកស្រុកក៏គិតថា «ដំណឹងនោះប្រហែលជាមិនពិតទេ យើងចូរចូលទៅកាន់ស្រុកវិញចុះ» ហើយក៏នាំគ្នាត្រឡប់ចូលស្រុកវិញ ព្រមទាំងគ្រឿងបរិក្ខារ។ គ្រានោះ ពួកចោរដឹងថាពួកអ្នកស្រុកចូលមកវិញហើយ ក៏ព័ទ្ធភូមិ ដុតភ្លើងនៅមាត់ទ្វារ សម្លាប់មនុស្សទាំងឡាយ ហើយប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ទៅ។ ក្នុងចំណោមអ្នកស្រុកទាំងនោះ ពួកអ្នកដែលនៅសេសសល់ពីការសម្លាប់ ក៏ពន្លត់ភ្លើង ហើយអង្គុយស្អិតជាប់ក្នុងទីនោះៗ មានម្លប់ជង្រុក និងម្លប់ជញ្ជាំងជាដើម សោកស្តាយចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិដែលវិនាសទៅ។ នេះឈ្មោះថា អាការៈដែលជាប់ជំពាក់ (ឧបសដ្ឋាការៈ) ឬអាការៈដែលស្អិតជាប់ (លគ្គនាការៈ)។

นฬาคาราติ นเฬหิ ฉนฺนปฏิจฺฉนฺนอคารา. เสสสมฺภารา ปเนตฺถ รุกฺขมยา โหนฺติ. ติณาคาเรปิ เอเสว นโย. กูฏาคารานีติ กูฏสงฺคหิตานิ อคารานิ. อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานีติ อนฺโต จ พหิ จ ลิตฺตานิ. นิวาตานีติ นิวาริตวาตปฺปเวสานิ. ผุสิตคฺคฬานีติ เฉเกหิ วฑฺฒกีหิ กตตฺตา [Pg.70] ปิฏฺฐสงฺฆาฏมฺหิ สุฏฺฐุ ผุสิตกวาฏานิ. ปิหิตวาตปานานีติ ยุตฺตวาตปานานิ. อิมินา ปททฺวเยน กวาฏวาตปานานํ นิจฺจปิหิตตํ อกเถตฺวา สมฺปตฺติเยว กถิตา. อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ปน ตานิ ปิธียนฺติ จ วิวรียนฺติ จ.

បទថា Naḷāgārā បានដល់ ផ្ទះដែលប្រក់និងបិទបាំងដោយដើមបបុស។ គ្រឿងផ្ទះដែលសេសសល់ពីនោះ ធ្វើអំពីឈើ។ សូម្បីក្នុងផ្ទះប្រក់ស្បូវ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Kūṭāgārāni បានដល់ ផ្ទះដែលមានកំពូល។ បទថា Ullittāvalittāni បានដល់ ផ្ទះដែលបូកលាបទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ បទថា Nivātāni បានដល់ ផ្ទះដែលការពារមិនឲ្យខ្យល់ចូល។ បទថា Phusitaggaḷāni បានដល់ ផ្ទះដែលមានទ្វារបិទជិតល្អនឹងក្របខ្នបព្រោះតែជាងឈើដ៏ឈ្លាសវៃបានធ្វើ។ បទថា Pihitavātapānānī បានដល់ ផ្ទះដែលមានបង្អួចបិទជិត។ ក្នុងបទទាំងពីរនេះ លោកមិនបាននិយាយសំដៅដល់ការបិទជានិច្ចនៃទ្វារនិងបង្អួចនោះទេ ប៉ុន្តែនិយាយសំដៅដល់ភាពបរិបូរណ៍ (នៃផ្ទះនោះ) ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ទ្វារនិងបង្អួចទាំងនោះ គេអាចបិទនិងបើកបានក្នុងខណៈដែលចង់បាននីមួយៗ។

พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ พาลเมว นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. พาโล หิ อปณฺฑิตปุริโส รชฺชํ วา โอปรชฺชํ วา อญฺญํ วา ปน มหนฺตํ ฐานํ ปตฺเถนฺโต กติปเย อตฺตนา สทิเส วิธวปุตฺเต มหาธุตฺเต คเหตฺวา ‘‘เอถ อหํ ตุมฺเห อิสฺสเร กริสฺสามี’’ติ ปพฺพตคหนาทีนิ นิสฺสาย อนฺตมนฺเต คาเม ปหรนฺโต ทามริกภาวํ ชานาเปตฺวา อนุปุพฺเพน นิคเมปิ ชนปเทปิ ปหรติ. มนุสฺสา เคหานิ ฉฑฺเฑตฺวา เขมฏฺฐานํ ปตฺถยมานา ปกฺกมนฺติ. เต นิสฺสาย วสนฺตา ภิกฺขูปิ ภิกฺขุนิโยปิ อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานานิ ปหาย ปกฺกมนฺติ. คตคตฏฺฐาเน ภิกฺขาปิ เสนาสนมฺปิ ทุลฺลภํ โหติ. เอวํ จตุนฺนมฺปิ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหติ. ปพฺพชฺชิเตสุปิ ทฺเว พาลา ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ วิวาทํ ปฏฺฐเปตฺวา โจทนํ อารภนฺติ. อิติ โกสมฺพิวาสิกานํ วิย มหากลโห อุปฺปชฺชติ. จตุนฺนํ ปริสานํ ภยํ อาคตเมว โหตีติ เอวํ ยานิ กานิจิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺตีติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

បទថា Bālato uppajjanti បានដល់ កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យបុគ្គលពាលតែម្តង។ ព្រោះថា បុគ្គលពាល ជាមនុស្សមិនមានប្រាជ្ញា កាលប្រាថ្នារាជសម្បត្តិ ឬឧបរាជសម្បត្តិ ឬក៏ឋានៈធំដទៃទៀត ក៏នាំយកកូនស្រីមេម៉ាយ (ឬកូនអ្នកក្រីក្រ/កូនឥតឪពុក) ដ៏ជាមនុស្សពាលដូចខ្លួនពីរបីនាក់ និងពួកអ្នកលេងធំៗ មកហើយនិយាយថា «ចូរមកអាយ យើងនឹងធ្វើអ្នករាល់គ្នាឲ្យជាធំ» រួចហើយក៏អាស្រ័យភ្នំនិងព្រៃស្បាតជាដើម វាយឆ្មក់តាមភូមិជាយដែន បង្ហាញខ្លួនជាចោរបះបោរ ហើយក៏វាយបំផ្លាញតាមលំដាប់ទាំងក្នុងនិគមនិងជនបទ។ មនុស្សទាំងឡាយក៏បោះបង់ចោលផ្ទះសម្បែង ស្វែងរកទីមានសុវត្ថិភាព ហើយគេចខ្លួនទៅ។ សូម្បីពួកភិក្ខុនិងភិក្ខុនីដែលរស់នៅអាស្រ័យនឹងអ្នកស្រុកទាំងនោះ ក៏លះបង់ទីលំនៅរបស់ខ្លួនៗ ហើយចាកចេញទៅដែរ។ ក្នុងទីដែលទៅដល់ហើយៗ សូម្បីចង្ហាន់ក្តី សេនាសនៈក្តី ក៏រកបានដោយកម្រ។ យ៉ាងនេះ ភ័យក៏រមែងមកដល់បរិស័ទទាំង ៤ យ៉ាងពិតប្រាកដ។ សូម្បីក្នុងពួកអ្នកបួស ភិក្ខុពាលពីររូប បង្កជម្លោះនឹងគ្នា ហើយចាប់ផ្តើមចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ជម្លោះដ៏ធំក៏កើតឡើង ដូចជាពួកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងក្រុងកោសម្ពី។ ភ័យក៏រមែងមកដល់បរិស័ទទាំង ៤ យ៉ាងពិតប្រាកដ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាតามលំដាប់នៃសេចក្តីតភ្ជាប់យ៉ាងនេះថា «ភ័យណាមួយដែលកើតឡើង ភ័យទាំងអស់នោះរមែងកើតឡើងពីបុគ្គលពាល»។

๒. ลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថា លក្ខណសូត្រ

๒. ทุติเย กายทฺวาราทิปวตฺตํ กมฺมํ ลกฺขณํ สญฺชานนการณํ อสฺสาติ กมฺมลกฺขโณ. อปทานโสภนี ปญฺญาติ ยา ปญฺญา นาม อปทาเนน โสภติ, พาลา จ ปณฺฑิตา จ อตฺตโน อตฺตโน จริเตเนว ปากฏา โหนฺตีติ อตฺโถ. พาเลน หิ คตมคฺโค รุกฺขคจฺฉคามนิคมาทีนิ ฌาเปตฺวา คจฺฉนฺตสฺส อินฺทคฺคิโน คตมคฺโค วิย โหติ, ฌามฏฺฐานมตฺตเมว องฺคารมสิฉาริกาสมากุลํ ปญฺญายติ. ปณฺฑิเตน คตมคฺโค กุโสพฺภาทโย ปูเรตฺวา วิวิธสสฺสสมฺปทํ อาวหมาเนน จตุทีปิกเมเฆน คตมคฺโค วิย โหติ. ยถา เตน คตมคฺเค อุทกปูรานิ เจว วิวิธสสฺสผลาผลานิ จ ตานิ ตานิ ฐานานิ ปญฺญายนฺติ, เอวํ ปณฺฑิเตน คตมคฺเค สมฺปตฺติโยว ปญฺญายนฺติ โน วิปตฺติโยติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

២. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា Kammalakkhaṇo បានដល់ បុគ្គលដែលមានកម្មជាគ្រឿងសម្គាល់ គឺមានកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារជាដើម ជាគ្រឿងសម្គាល់ ជាហេតុឲ្យគេស្គាល់បាន។ បទថា Apadānasobhanī paññā សេចក្តីថា បញ្ញាឯណាដែលរមែងរុងរឿងដោយសារការប្រព្រឹត្ត (អបទាន) ទាំងពួកពាល ទាំងពួកបណ្ឌិត រមែងប្រាកដច្បាស់ដោយសារចរិយារបស់ខ្លួនៗ។ ព្រោះថា ផ្លូវដែលបុគ្គលពាលដើរទៅហើយ តែងដូចជាផ្លូវនៃភ្លើងឆេះព្រៃដែលកំពុងឆេះដើមឈើ គុម្ពឈើ ភូមិ និងនិគមជាដើម ហើយដើរទៅ គឺប្រាកដត្រឹមតែទីកន្លែងដែលត្រូវភ្លើងឆេះ ពេញដោយធ្យូង ខ្មៅដុស និងផេះប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯផ្លូវដែលបណ្ឌិតដើរទៅហើយ តែងដូចជាផ្លូវនៃមហាមេឃដែលបង្អុរភ្លៀងចុះមកលើទ្វីបទាំងបួន ញ៉ាំងអណ្តូងនិងស្រះជាដើមឲ្យពេញ ហើយនាំមកនូវភាពបរិបូរណ៍នៃភោគផលផ្សេងៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងផ្លូវដែលមហាមេឃនោះបង្អុរទៅហើយ ទីនោះៗរមែងប្រាកដជាទីពេញដោយទឹក និងមានផលានុផលនៃធញ្ញជាតិផ្សេងៗ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងផ្លូវដែលបណ្ឌិតដើរទៅហើយ ក៏រមែងប្រាកដតែសេចក្តីចម្រើន (សម្បត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ មិនប្រាកដសេចក្តីវិនាស (វិបត្តិ) ឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๓. จินฺตีสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថា ចិន្តីសូត្រ

๓. ตติเย [Pg.71] พาลลกฺขณานีติ ‘‘พาโล อย’’นฺติ เอเตหิ ลกฺขียติ ญายตีติ พาลลกฺขณานิ. ตาเนวสฺส สญฺชานนการณานีติ พาลนิมิตฺตานิ. พาลาปทานานีติ พาลสฺส อปทานานิ. ทุจฺจินฺติตจินฺตีติ จินฺตยนฺโต อภิชฺฌาพฺยาปาทมิจฺฉาทสฺสนวเสน ทุจฺจินฺติตเมว จินฺเตติ. ทุพฺภาสิตภาสีติ ภาสมาโนปิ มุสาวาทาทิเภทํ ทุพฺภาสิตเมว ภาสติ. ทุกฺกฏกมฺมการีติ กโรนฺโตปิ ปาณาติปาตาทิวเสน ทุกฺกฏกมฺมเมว กโรติ. ปณฺฑิตลกฺขณานีติอาทิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. สุจินฺติตจินฺตีติอาทีนิ เจตฺถ มโนสุจริตาทีนํ วเสน โยเชตพฺพานิ.

៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា Bālalakkhaṇāni សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងសម្គាល់ឲ្យដឹងថា «បុគ្គលនេះជាមនុស្សពាល» ព្រោះតែធម៌ទាំងឡាយមានការគិតខុសជាដើមនោះ ឈ្មោះថា លក្ខណៈរបស់មនុស្សពាល។ ធម៌ទាំងនោះឯង ជាហេតុនាំឲ្យស្គាល់បុគ្គលពាលនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា និមិត្តរបស់មនុស្សពាល (ពាលនិមិត្ត)។ បទថា Bālāpadānāni បានដល់ ការប្រព្រឹត្តរបស់មនុស្សពាល។ បទថា Duccintitacintī សេចក្តីថា កាលបើគិត តែងគិតតែសេចក្តីត្រិះរិះដ៏អាក្រក់ ដោយអំណាចនៃអភិជ្ឈា ព្យាបាទ និងមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ បទថា Dubbhāsitabhāsī សេចក្តីថា សូម្បីកាលជានិយាយ តែងនិយាយតែពាក្យដែលពោលមិនល្អ មានមុសាវាទជាដើម។ បទថា Dukkaṭakammakārī សេចក្តីថា សូម្បីកាលធ្វើ តែងធ្វើតែកម្មដ៏លាមក ដោយអំណាចនៃការសម្លាប់សត្វជាដើម។ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា Paṇḍitalakkhaṇāni ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបណ្ឌិតលក្ខណៈនេះ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា Sucintitacintī ជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅតាមអំណាចនៃមនោសុចរិតជាដើម។

๔. อจฺจยสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថា អច្ចយសូត្រ

๔. จตุตฺเถ อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสตีติ อตฺตโน อปราธํ อปราธโต น ปสฺสติ. อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ นปฺปฏิกโรตีติ ‘‘อปรทฺธํ มยา’’ติ ญตฺวาปิ โย ธมฺโม, ตํ น กโรติ, ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา อจฺจยํ น เทเสติ นกฺขมาเปติ. อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาตีติ ปรสฺส ‘‘วิรทฺธํ มยา’’ติ ญตฺวา ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ขมาเปนฺตสฺส นกฺขมติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขโต เวทิตพฺโพ.

៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ បទថា Accayaṃ accayato na passati សេចក្តីថា មិនឃើញកំហុសរបស់ខ្លួនដោយសភាពជាកំហុស។ បទថា Accayato disvā yathādhammaṃ nappaṭikaroti សេចក្តីថា សូម្បីដឹងថា «អាត្មាអញបានធ្វើខុសហើយ» ក៏មិនធ្វើតាមធម៌ដែលត្រូវធ្វើ មិនទទួលទណ្ឌកម្ម មិនសម្តែងទោសកំហុស និងមិនសុំអត់ទោស។ បទថា Accayaṃ desentassa yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhāti សេចក្តីថា កាលបើអ្នកដទៃដឹងថា «អាត្មាអញបានធ្វើខុសហើយ» ហើយទទួលទណ្ឌកម្ម សុំអត់ទោស ក៏មិនព្រមអត់ទោសឲ្យ។ ចំណែកឯផ្នែកស (សុក្កបក្ខៈ) គប្បីជ្រាបដោយវិធីផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលមកហើយនេះ។

๕. อโยนิโสสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថា អយោនិសោសូត្រ

๕. ปญฺจเม อโยนิโส ปญฺหํ กตฺตา โหตีติ ‘‘กติ นุ โข, อุทายิ, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ วุตฺเต ‘‘ปุพฺเพนิวาโส อนุสฺสติฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ลาฬุทายิตฺเถโร วิย อนุปายจินฺตาย อปญฺหเมว ปญฺหนฺติ กตฺตา โหติ. อโยนิโส ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตา โหตีติ เอวํ จินฺติตํ ปน ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโตปิ ‘‘อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ, เอกมฺปิ ชาติ’’นฺติอาทินา นเยน โสเยว เถโร วิย อโยนิโส วิสฺสชฺเชตา โหติ, อปญฺหเมว ปญฺหนฺติ กเถติ. ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหีติ เอตฺถ ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต ปทพฺยญฺชนํ. ตํ อกฺขรปาริปูรึ กตฺวา ทสวิธํ พฺยญฺชนพุทฺธึ อปริหาเปตฺวา [Pg.72] วุตฺตํ ปริมณฺฑลํ นาม โหติ, เอวรูเปหิ ปทพฺยญฺชเนหีติ อตฺโถ. สิลิฏฺเฐหีติ ปทสิลิฏฺฐตาย สิลิฏฺเฐหิ. อุปคเตหีติ อตฺถญฺจ การณญฺจ อุปคเตหิ. นาพฺภนุโมทิตาติ เอวํ โยนิโส สพฺพํ การณสมฺปนฺนํ กตฺวาปิ วิสฺสชฺชิตํ ปรสฺส ปญฺหํ นาภินุโมทติ นาภินนฺทติ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปญฺหํ ลาฬุทายิตฺเถโร วิย. ยถาห –

៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា Ayoniso pañhaṃ kattā hoti សេចក្តីថា កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «ម្នាលឧទាយិ អនុស្សតិដ្ឋានទាំងឡាយ មានប៉ុន្មានយ៉ាងហ្ន៎?» ក៏គិតថា «បុព្វេនិវាសៈ មុខជាជាអនុស្សតិដ្ឋានហើយ» រួចហើយក៏ធ្វើនូវសេចក្តីដែលមិនមែនជាប្រស្នា ឲ្យទៅជាប្រស្នាវិញ ដោយការត្រិះរិះមិនត្រូវឧបាយ ដូចជាព្រះឡាឡុទាយិត្ថេរ។ បទថា Ayoniso pañhaṃ vissajjetā hoti សេចក្តីថា សូម្បីកាលដោះស្រាយប្រស្នាដែលខ្លួនបានគិតយ៉ាងនោះ ក៏ជាអ្នកដោះស្រាយដោយមិនឧបាយ ដូចជាព្រះថេរៈនោះឯង ដោយវិធីមានពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ រមែងរលឹកជាតិដែលធ្លាប់រស់នៅកាលពីមុនបានជាច្រើនជាតិ គឺរលឹកបាន ១ ជាតិខ្លះ» ជាដើម គឺពោលនូវសេចក្តីដែលមិនមែនជាប្រស្នា ថាជាប្រស្នាវិញ។ ក្នុងបទថា Parimaṇḍalehi padabyañjanehi នេះ បទនោះឯងឈ្មោះថា បទព្យញ្ជនៈ ព្រោះសម្តែងនូវសេចក្តីដោយព្យញ្ជនៈ។ បទព្យញ្ជនៈនោះ កាលបើពោលដោយធ្វើអក្ខរៈឲ្យពេញលេញ មិនឲ្យសាបសូន្យនូវព្យញ្ជនពុទ្ធិ ១០ ប្រការ ឈ្មោះថា បរិមណ្ឌល (មូលមូលដុំ) សេចក្តីថា ដោយបទព្យញ្ជនៈមានសភាពយ៉ាងនេះ។ បទថា Siliṭṭhehi បានដល់ បទដែលរលូនល្អ ព្រោះភាពរលូននៃបទ។ បទថា Upagatehi បានដល់ បទដែលចូលទៅជិតនូវប្រយោជន៍និងហេតុ។ បទថា Nābbhanumoditā សេចក្តីថា សូម្បីបុគ្គលដទៃដោះស្រាយប្រស្នាដ៏ប្រកបដោយហេតុគ្រប់យ៉ាងដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវយ៉ាងនេះ ក៏មិនត្រេកអរ មិនរីករាយចំពោះប្រស្នានោះ ដូចជាព្រះឡាឡុទាយិត្ថេរ មិនត្រេកអរចំពោះប្រស្នារបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖

‘‘อฏฺฐานํ โข เอตํ, อาวุโส สาริปุตฺต, อนวกาโส, ยํ โส อติกฺกมฺเมว กพฬีการาหารภกฺขานํ เทวานํ สหพฺยตํ อญฺญตรํ มโนมยํ กายํ อุปปนฺโน สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺเชยฺยาปิ วุฏฺฐเหยฺยาปิ, นตฺเถตํ ฐาน’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๑๖๖).

«ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត ហេតុនេះមិនមែនជាទីតាំងឡើយ មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលបុគ្គលនោះកន្លងហួសនូវពួកទេវតាដែលស៊ីកពលិង្ការាហារ ហើយទៅកើតក្នុងកាយដែលសម្រេចអំពីចិត្ត (មនោមយកាយ) ណាមួយ (ក្នុងអរូបភព) ហើយគប្បីចូលក្តី ចេញក្តី នូវសញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ ហេតុនេះមិនមានឡើយ»។

โยนิโส ปญฺหํ กตฺตาติอาทีสุ อานนฺทตฺเถโร วิย โยนิโสว ปญฺหํ จินฺเตตฺวา โยนิโส วิสฺสชฺชิตา โหติ. เถโร หิ ‘‘กติ นุ โข, อานนฺท, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ ปุจฺฉิโต ‘‘อยํ ปญฺโห ภวิสฺสตี’’ติ โยนิโส จินฺเตตฺวา โยนิโส วิสฺสชฺเชนฺโต อาห – ‘‘อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… จตุตฺถชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานํ เอวํภาวิตํ เอวํพหุลีกตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตตี’’ติ. อพฺภนุโมทิตา โหตีติ ตถาคโต วิย โยนิโส อพฺภนุโมทิตา โหติ. ตถาคโต หิ อานนฺทตฺเถเรน ปญฺเห วิสฺสชฺชิเต ‘‘สาธุ สาธุ, อานนฺท, เตน หิ ตฺวํ, อานนฺท, อิมมฺปิ ฉฏฺฐํ อนุสฺสติฏฺฐานํ ธาเรหิ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ สโตว อภิกฺกมติ สโตว ปฏิกฺกมตี’’ติอาทิมาห. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Yoniso pañhaṃ kattā ជាដើម សេចក្តីថា គិតប្រស្នាដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ ហើយជាអ្នកដោះស្រាយដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ ដូចជាព្រះអានន្ទត្ថេរ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈនោះ កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «ម្នាលអានន្ទ អនុស្សតិដ្ឋានទាំងឡាយ មានប៉ុន្មានយ៉ាងហ្ន៎?» ក៏គិតដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវថា «ប្រស្នានេះ មុខជាជាសេចក្តីនេះហើយ» រួចហើយកាលនឹងដោះស្រាយដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ ក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ... ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈានសម្រេចសម្រាន្តនៅ។ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន អនុស្សតិដ្ឋាននេះ ដែលបុគ្គលបានចម្រើនយ៉ាងនេះ ធ្វើឲ្យច្រើនយ៉ាងនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន»។ បទថា Abbhanumoditā hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកត្រេកអរដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ ដូចជាព្រះតថាគត។ ព្រោះថា ព្រះតថាគត កាលបើព្រះអានន្ទត្ថេរដោះស្រាយប្រស្នារួចហើយ ក៏ត្រាស់ថា «សាធុ សាធុ អានន្ទ បើដូច្នោះ ម្នាលអានន្ទ អ្នកចូរចាំទុកនូវអនុស្សតិដ្ឋានទី ៦ នេះផងចុះ។ ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ មានស្មារតីដើរទៅមុខ មានស្មារតីថយក្រោយ» ជាដើម។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៦ ជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๙. ขตสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថា ខតសូត្រ

๙. นวเม สุกฺกปกฺโข ปุพฺพภาเค ทสหิปิ กุสลกมฺมปเถหิ ปริจฺฉินฺโน, อุปริ ยาว อรหตฺตมคฺคา ลพฺภติ. พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวตีติ เอตฺถ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกปุญฺญํ กถิตํ.

៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ផ្នែកស (សុក្កបក្ខៈ) ក្នុងចំណែកខាងដើម ត្រូវបានកំណត់ដោយកុសលកម្មបថទាំង ១០ យ៉ាង ក្នុងចំណែកខាងលើ រមែងបានរហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ ក្នុងបទថា Bahuñca puññaṃ pasavati នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសំដៅដល់បុណ្យដែលលាយឡំគ្នារវាងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។

๑๐. มลสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថា មលសូត្រ

๑๐. ทสเม ทุสฺสีลภาโว ทุสฺสีลฺยํ, ทุสฺสีลฺยเมว มลํ ทุสฺสีลฺยมลํ. เกนฏฺเฐน มลนฺติ? อนุทหนฏฺเฐน ทุคฺคนฺธฏฺเฐน กิลิฏฺฐกรณฏฺเฐน จ. ตญฺหิ นิรยาทีสุ อปาเยสุ อนุทหตีติ อนุทหนฏฺเฐนปิ มลํ. เตน สมนฺนาคโต [Pg.73] ปุคฺคโล มาตาปิตูนมฺปิ สนฺติเก ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ อนฺตเร โพธิเจติยฏฺฐาเนสุปิ ชิคุจฺฉนีโย โหติ, สพฺพทิสาสุ จสฺส ‘‘เอวรูปํ กิร เตน ปาปกมฺมํ กต’’นฺติ อวณฺณคนฺโธ วายตีติ ทุคฺคนฺธฏฺเฐนปิ มลํ. เตน จ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล คตคตฏฺฐาเน อุปตาปญฺเจว ลภติ, กายกมฺมาทีนิ จสฺส อสุจีนิ โหนฺติ อปภสฺสรานีติ กิลิฏฺฐกรณฏฺเฐนปิ มลํ. อปิจ ตํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺติโย เจว นิพฺพานสมฺปตฺติญฺจ มิลาเปตีติ มิลาปนฏฺเฐนปิ มลนฺติ เวทิตพฺพํ. อิสฺสามลมจฺเฉรมเลสุปิ เอเสว นโย.

១០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីល ឈ្មោះថា ទុស្សីល្យៈ ទុស្សីល្យៈនោះឯងជាមន្ទិល (គ្រឿងសៅហ្មង) ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទុស្សីល្យមន្ទិល។ សួរថា ឈ្មោះថា មន្ទិល ដោយអត្ថដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងដុតកំដៅផង ដោយអត្ថថាមានក្លិនស្អុយផង ដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យសៅហ្មងផង។ ព្រោះថា ទុស្សីល្យៈនោះ តែងដុតកំដៅក្នុងអបាយភពទាំងឡាយមាននរកជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មន្ទិល សូម្បីដោយអត្ថថាជាគ្រឿងដុតកំដៅ។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយទុស្សីល្យៈនោះ តែងជាទីខ្ពើមរអើម សូម្បីក្នុងសំណាក់នៃមាតាបិតា ក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ និងក្នុងទីស្ថាននៃពោធិព្រឹក្សនិងចេតិយទាំងឡាយ ម្យ៉ាងទៀត ក្លិនស្អុយគឺការតិះដៀលរមែងខ្ចរខ្ចាយទៅក្នុងទិសទាំងពួងរបស់បុគ្គលនោះថា «ឮថា បុគ្គលនោះបានធ្វើបាបកម្មមានសភាពយ៉ាងនេះ» ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មន្ទិល សូម្បីដោយអត្ថថាមានក្លិនស្អុយ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលដែលប្រកបដោយទុស្សីល្យៈនោះ ទៅដល់ទីកន្លែងណាៗ តែងបាននូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយផង កាយកម្មជាដើមរបស់បុគ្គលនោះ ក៏មិនស្អាត មិនរុងរឿងផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មន្ទិល សូម្បីដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យសៅហ្មង។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ទុស្សីល្យៈនោះ ឈ្មោះថា មន្ទិល សូម្បីដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យស្រពោន (សៅហ្មង) ព្រោះវាធ្វើឲ្យស្រពោននូវទេវសម្បត្តិ មនុស្សសម្បត្តិ និងនិព្វានសម្បត្តិ។ សូម្បីក្នុងឥស្សាមន្ទិល និងមច្ឆរិយមន្ទិល ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

พาลวคฺโค ปฐโม.

ពាលវគ្គ ទី ១

๒. รถการวคฺโค

២. រថការវគ្គ

๑. ญาตสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថា ញាតសូត្រ

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม ญาโตติ ปญฺญาโต ปากโฏ. อนนุโลมิเกติ สาสนสฺส น อนุโลเมตีติ อนนุโลมิกํ, ตสฺมึ อนนุโลมิเก. กายกมฺเมติ ปาณาติปาตาทิมฺหิ กายทุจฺจริเต. โอฬาริกํ วา เอตํ, น เอวรูเป สมาทเปตุํ สกฺโกติ. ทิสา นมสฺสิตุํ วฏฺฏติ, ภูตพลึ กาตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูเป สมาทเปติ คณฺหาเปติ. วจีกมฺเมปิ มุสาวาทาทีนิ โอฬาริกานิ, อตฺตโน สนฺตกํ ปรสฺส อทาตุกาเมน ‘‘นตฺถี’’ติ อยํ วญฺจนมุสาวาโท นาม วตฺตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูเป สมาทเปติ. มโนกมฺเมปิ อภิชฺฌาทโย โอฬาริกา, กมฺมฏฺฐานํ วิสํวาเทตฺวา กเถนฺโต ปน อนนุโลมิเกสุ ธมฺเมสุ สมาทเปติ นาม ทกฺขิณวิหารวาสิตฺเถโร วิย. ตํ กิร เถรํ เอโก อุปฏฺฐาโก อมจฺจปุตฺโต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘เมตฺตายนฺเตน ปฐมํ กีทิเส ปุคฺคเล เมตฺตายิตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิ. เถโร สภาควิสภาคํ อนาจิกฺขิตฺวา ‘‘ปิยปุคฺคเล’’ติ อาห. ตสฺส จ ภริยา ปิยา โหติ มนาปา, โส ตํ อารพฺภ เมตฺตายนฺโต อุมฺมาทํ ปาปุณิ. กถํ ปเนส พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหตีติ? เอวรูปสฺส หิ สทฺธิวิหาริกาทโย เจว อุปฏฺฐากาทโย จ เตสํ อารกฺขเทวตา อาทึ กตฺวา ตาสํ ตาสํ มิตฺตภูตา ยาว พฺรหฺมโลกา [Pg.74] เสสเทวตา จ ‘‘อยํ ภิกฺขุ น อชานิตฺวา กริสฺสตี’’ติ เตน กตเมว กโรนฺติ, เอวเมส พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ.

១១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា ñāto បានដល់ ដឹងច្បាស់ហើយ គឺប្រាកដហើយ។ ពាក្យថា ananulomike សេចក្តីថា ធម៌ណាដែលមិនអនុលោមតាមព្រះសាសនា ធម៌នោះឈ្មោះថា អននុលោមិកៈ (មិនសមគួរ) ក្នុងធម៌ដែលមិនសមគួរនោះ។ ពាក្យថា kāyakammeti គឺក្នុងកាយទុច្ចរិត មានបាណាតិបាតជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត កាយកម្មនោះជាធម៌គ្រោតគ្រាត មិនអាចនឹងដឹកនាំក្នុងកាយកម្មមានសភាពយ៉ាងនោះបានឡើយ។ តែងដឹកនាំ គឺឲ្យកាន់យកនូវកាយកម្មមានសភាពយ៉ាងនេះថា «ការថ្វាយបង្គំទិសទាំងឡាយ គួរធ្វើ ការធ្វើពលិការដល់ភូតគួរធ្វើ»។ សូម្បីក្នុងវចីកម្ម វចីទុច្ចរិតមានមុសាវាទជាដើម ក៏ជាធម៌គ្រោតគ្រាតដែរ តែងដឹកនាំក្នុងវចីកម្មមានសភាពយ៉ាងនេះថា «កាលបើខ្លួនមិនចង់ឲ្យទ្រព្យរបស់ខ្លួនដល់អ្នកដទៃ គួរនិយាយពាក្យកុហកបោកប្រាស់នេះថា "គ្មានទេ" ដូច្នេះចុះ»។ សូម្បីក្នុងមនោកម្ម ធម៌មានអភិជ្ឈាជាដើម ក៏ជាធម៌គ្រោតគ្រាតដែរ ចំណែកជនកាលនិយាយធ្វើឲ្យឃ្លាតចាកកម្មដ្ឋាន ឈ្មោះថា ដឹកនាំក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនសមគួរ ដូចជាព្រះថេរៈដែលគង់នៅក្នុងទក្ខិណវិហារ។ ឮថា ឧបដ្ឋាកម្នាក់ជាកូនរបស់អាមាត្យ បានចូលទៅរកព្រះថេរៈនោះ ហើយសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ជនកាលចម្រើនមេត្តា តើគួរចម្រើនមេត្តាចំពោះបុគ្គលមានសភាពបែបណាជាដំបូង?»។ ព្រះថេរៈមិនបានប្រាប់អំពីសភាគបុគ្គល និងវិសភាគបុគ្គលឡើយ ហើយពោលថា «ចំពោះបុគ្គលជាទីស្រឡាញ់»។ ក៏ភរិយារបស់កូនអាមាត្យនោះ ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត គេក៏ផ្ដើមចម្រើនមេត្តាចំពោះភរិយានោះ រហូតដល់ដល់នូវភាពឆ្កួតវង្វេង។ ចុះបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន តើដូចម្ដេច? ព្រោះថា ពួកសទ្ធិវិហារិកជាដើម និងពួកឧបដ្ឋាកជាដើម របស់បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនោះ ព្រមទាំងពួកទេវតាដែលរក្សាពួកគេជាដើម និងពួកទេវតាដែលជាមិត្តនឹងគ្នារហូតដល់ព្រហ្មលោក តែងគិតថា «ព្រះភិក្ខុនេះ មិនមែនមិនដឹងហើយធ្វើនោះទេ» ក៏ធ្វើតាមតែអំពើដែលភិក្ខុនោះបានធ្វើហើយប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងនេះឯង បុគ្គលនោះទើបឈ្មោះថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន។

สุกฺกปกฺเข ปาณาติปาตา เวรมณิอาทีนํเยว วเสน กายกมฺมวจีกมฺมานิ เวทิตพฺพานิ. กมฺมฏฺฐานํ ปน อวิสํวาเทตฺวา กเถนฺโต อนุโลมิเกสุ ธมฺเมสุ สมาทเปติ นาม โกฬิตวิหารวาสี จตุนิกายิกติสฺสตฺเถโร วิย. ตสฺส กิร เชฏฺฐภาตา นนฺทาภยตฺเถโร นาม โปตลิยวิหาเร วสนฺโต เอกสฺมึ โรเค สมุฏฺฐิเต กนิฏฺฐํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘อาวุโส, มยฺหํ สลฺลหุกํ กตฺวา เอกํ กมฺมฏฺฐานํ กเถหี’’ติ. กึ, ภนฺเต, อญฺเญน กมฺมฏฺฐาเนน, กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหิตุํ วฏฺฏตีติ? กิมตฺถิโก เอส, อาวุโสติ? ภนฺเต, กพฬีการาหาโร อุปาทารูปํ, เอกสฺมิญฺจ อุปาทารูเป ทิฏฺเฐ เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปากฏานิ โหนฺตีติ. โส ‘‘วฏฺฏิสฺสติ, อาวุโส, เอตฺตก’’นฺติ ตํ อุยฺโยเชตฺวา กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อุปาทารูปํ สลฺลกฺเขตฺวา วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อถ นํ เถรํ พหิวิหารา อนิกฺขนฺตเมว ปกฺโกสิตฺวา, ‘‘อาวุโส, มหาอวสฺสโยสิ มยฺหํ ชาโต’’ติ กนิฏฺฐตฺเถรสฺส อตฺตนา ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจสิ. พหุชนหิตายาติ เอตสฺสปิ หิ สทฺธิวิหาริกาทโย ‘‘อยํ น อชานิตฺวา กริสฺสตี’’ติ เตน กตเมว กโรนฺตีติ พหุชนหิตาย ปฏิปนฺโน นาม โหตีติ.

ក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកខាងស) គួរជ្រាបថាកាយកម្ម និងវចីកម្ម សម្រេចដោយអំណាចនៃការវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកជនកាលនិយាយមិនឲ្យឃ្លាតចាកកម្មដ្ឋាន ឈ្មោះថា ដឹកនាំក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលសមគួរ ដូចជាព្រះតិស្សត្ថេរ អ្នកទ្រទ្រង់និកាយ ៤ ដែលគង់នៅក្នុងកោឡិតវិហារ។ ឮថា ព្រះរៀមរបស់ព្រះថេរៈនោះ នាមព្រះនន្ទាភយត្ថេរ កាលគង់នៅក្នុងមហិលាយវិហារ កាលបើមានរាគៈមួយកើតឡើង បានឲ្យហៅព្រះអនុជមកហើយពោលថា «ម្នាលអាវុសោ ចូរប្រាប់កម្មដ្ឋានមួយដែលធ្វើឲ្យស្រាលស្រួលដល់ខ្ញុំផង»។ ព្រះអនុជសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ នឹងមានប្រយោជន៍អ្វីដោយកម្មដ្ឋានដទៃ លោកម្ចាស់គួរកំណត់ដឹងនូវកពលិង្ការាហារចុះ»។ ព្រះរៀមសួរថា «ម្នាលអាវុសោ កពលិង្ការាហារនោះ មានប្រយោជន៍ដូចម្ដេច?»។ ព្រះអនុជតបថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ កពលិង្ការាហារ គឺឧបាទាយរូប កាលបើលោកម្ចាស់ឃើញច្បាស់នូវឧបាទាយរូបមួយហើយ ឧបាទាយរូប ២៣ ទៀត ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ឡើង»។ ព្រះរៀមនោះពោលថា «ម្នាលអាវុសោ កម្មដ្ឋានត្រឹមប៉ុណ្ណេះ គួរហើយ» ក៏បញ្ជូនព្រះអនុជទៅវិញ ហើយកំណត់ដឹងនូវកពលិង្ការាហារ ពិចារណានូវឧបាទាយរូប ចម្រើនវិបស្សនា រហូតដល់សម្រេចព្រះអរហត្ត។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈនោះមិនទាន់ទាំងនិមន្តចេញទៅខាងក្រៅវិហារឡើយ ក៏ហៅព្រះអនុជមកហើយពោលថា «ម្នាលអាវុសោ លោកបានក្លាយជាទីពឹងដ៏ធំធេងរបស់ខ្ញុំហើយ» រួចក៏ប្រាប់នូវគុណធម៌ដែលខ្លួនបានសម្រេចដល់ព្រះអនុជត្ថេរ។ ពាក្យថា bahujanahitāya សេចក្តីថា សូម្បីតែពួកសទ្ធិវិហារិកជាដើមរបស់ភិក្ខុនោះ ក៏តែងគិតថា «ព្រះភិក្ខុនេះ មិនមែនមិនដឹងហើយធ្វើនោះទេ» ក៏ធ្វើតាមតែអំពើដែលភិក្ខុនោះបានធ្វើហើយប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន។

๒. สารณียสุตฺตวณฺณนา

២. សេចក្តីពន្យល់នូវសារណីយសូត្រ

๑๒. ทุติเย ขตฺติยสฺสาติ ชาติยา ขตฺติยสฺส. มุทฺธาวสิตฺตสฺสาติ ราชาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺตสฺส. สารณียานิ ภวนฺตีติ สริตพฺพานิ อสมฺมุสฺสนียานิ โหนฺติ. ชาโตติ นิพฺพตฺโต. ยาวชีวํ สารณียนฺติ ทหรกาเล ชานิตุมฺปิ น สกฺกา, อปรภาเค ปน มาตาปิตุอาทีหิ ญาตเกหิ วา ทาสาทีหิ วา ‘‘ตฺวํ อสุกชนปเท อสุกนคเร อสุกทิวเส อสุกนกฺขตฺเต ชาโต’’ติ อาจิกฺขิเต สุตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ สรติ น สมฺมุสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยาวชีวํ สารณียํ โหตี’’ติ.

១២. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា khattiyassāti បានដល់ ក្សត្រដោយជាតិ។ ពាក្យថា muddhāvasittassāti បានដល់ ក្សត្រដែលគេបានស្រោចស្រព (អភិសេក) លើព្រះសិរសាដោយរាជាភិសេក។ ពាក្យថា sāraṇīyāni bhavantīti បានដល់ ជាធម៌គួររលឹកនឹកដល់ មិនគួរភ្លេចឡើយ។ ពាក្យថា jātoti បានដល់ កើតហើយ។ ពាក្យថា yāvajīvaṃ sāraṇīyanti សេចក្តីថា ក្នុងវ័យក្មេង សូម្បីតែនឹងដឹងក៏មិនអាចដឹងបានឡើយ តែក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក កាលបើមាតាបិតាជាដើម ឬពួកញាតិ ឬពួកទាសៈជាដើម ប្រាប់ថា «អ្នកឯងកើតក្នុងជនបទឈ្មោះឯណោះ ក្នុងនគរឈ្មោះឯណោះ ក្នុងថ្ងៃឈ្មោះឯណោះ ក្នុងនក្សត្រឈ្មោះឯណោះ» គេបានស្តាប់ហើយ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក តែងរលឹកនឹកឃើញអស់មួយជីវិត មិនភ្លេចឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hotī» (ជាទីរលឹកនឹកឃើញអស់មួយជីវិត)។

อิทํ[Pg.75], ภิกฺขเว, ทุติยนฺติ อภิเสกฏฺฐานํ นาม รญฺโญ พลวตุฏฺฐิกรํ โหติ, เตนสฺส ตํ ยาวชีวํ สารณียํ. สงฺคามวิชยฏฺฐาเนปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน สงฺคามนฺติ ยุทฺธํ. อภิวิชินิตฺวาติ ชินิตฺวา สตฺตุมทฺทนํ กตฺวา. ตเมว สงฺคามสีสนฺติ ตเมว สงฺคามฏฺฐานํ. อชฺฌาวสตีติ อภิภวิตฺวา อาวสติ.

ពាក្យថា Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ សេចក្តីថា ទីកន្លែងដែលបានទទួលអភិសេក រមែងជាទីនាំមកនូវសេចក្តីត្រេកអរដ៏ខ្លាំងក្លាដល់ព្រះរាជា ព្រោះហេតុនោះ ទីកន្លែងនោះ ទើបជាទីរលឹកនឹកឃើញអស់មួយជីវិតរបស់ព្រះរាជានោះ។ សូម្បីក្នុងទីកន្លែងដែលឈ្នះសង្គ្រាម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា saṅgāma បានដល់ ការច្បាំង (សង្គ្រាម)។ ពាក្យថា abhivijinitvā បានដល់ ឈ្នះហើយ គឺកម្ចាត់សត្រូវរួចហើយ។ ពាក្យថា tameva saṅgāmasīsaṃ បានដល់ ទីកន្លែងច្បាំងនោះឯង។ ពាក្យថា ajjhāvasati បានដល់ គ្របសង្កត់ហើយរស់នៅ។

อิทานิ ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส รญฺโญ ชาติฏฺฐานาทีหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถิ, อิมสฺมึ ปน สาสเน ตปฺปฏิภาเค ตโย ปุคฺคเล ทสฺเสตุํ อิทํ การณํ อาภตํ, ตสฺมา เต ทสฺเสนฺโต เอวเมว โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหตีติ เอตฺถ จตุปาริสุทฺธิสีลมฺปิ ปพฺพชฺชานิสฺสิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. สารณียํ โหตีติ ‘‘อหํ อสุกรฏฺเฐ อสุกชนปเท อสุกวิหาเร อสุกมาฬเก อสุกทิวาฏฺฐาเน อสุกจงฺกเม อสุกรุกฺขมูเล ปพฺพชิโต’’ติ เอวํ ยาวชีวํ สริตพฺพเมว โหติ น สมฺมุสฺสิตพฺพํ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ មិនមានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយទីកន្លែងប្រសូតជាដើម ដូចជាព្រះរាជាឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវបុគ្គល ៣ ពួក ដែលមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះ ក្នុងព្រះសាសនានេះ ទើបនាំយកនូវហេតុនេះមកសម្តែង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវបុគ្គលទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា evameva kho, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ត្រង់ពាក្យថា anagāriyaṃ pabbajito hoti គួរជ្រាបថា សូម្បីតែចតុបារិសុទ្ធិសីល ក៏ជាធម៌អាស្រ័យនូវការបួសនោះឯង។ ពាក្យថា sāraṇīyaṃ hoti សេចក្តីថា រមែងជាទីរលឹកនឹកឃើញអស់មួយជីវិត មិនគួរភ្លេចឡើយថា «អាត្មាអញបានបួសក្នុងរដ្ឋឈ្មោះឯណោះ ក្នុងជនបទឈ្មោះឯណោះ ក្នុងវិហារឈ្មោះឯណោះ ក្នុងមណ្ឌលឈ្មោះឯណោះ ក្នុងទីសម្រាកថ្ងៃត្រង់ឈ្មោះឯណោះ ក្នុងទីចង្ក្រមឈ្មោះឯណោះ ក្រោមម្លប់ឈើឈ្មោះឯណោះ»។

อิทํ ทุกฺขนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขํ อตฺถิ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ เอตฺตโก ทุกฺขสมุทโย, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขสมุทโย อตฺถีติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอวเมตฺถ จตูหิ สจฺเจหิ โสตาปตฺติมคฺโค กถิโต. กสิณปริกมฺมวิปสฺสนาญาณานิ ปน มคฺคสนฺนิสฺสิตาเนว โหนฺติ. สารณียํ โหตีติ ‘‘อหํ อสุกรฏฺเฐ…เป… อสุกรุกฺขมูเล โสตาปนฺโน ชาโต’’ติ ยาวชีวํ สารณียํ โหติ อสมฺมุสฺสนียํ.

ពាក្យថា Idaṃ dukkhaṃ សេចក្តីថា ទុក្ខមានត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ទុក្ខក្រៅពីនេះទៅទៀត មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Ayaṃ dukkhasamudayo សេចក្តីថា ទុក្ខសមុទ័យមានត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ទុក្ខសមុទ័យក្រៅពីនេះទៅទៀត មិនមានឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសោតាបត្តិមគ្គ ដោយសច្ចៈទាំង ៤។ ចំណែកឯកសិណបរិកម្ម និងវិបស្សនាញ្ញាណ តែងជាធម៌អាស្រ័យនូវមគ្គនោះឯង។ ពាក្យថា sāraṇīyaṃ hoti សេចក្តីថា រមែងជាទីរលឹកនឹកឃើញអស់មួយជីវិត មិនគួរភ្លេចឡើយថា «អាត្មាអញបានកើតជាព្រះសោតាបន្ន ក្នុងរដ្ឋឈ្មោះឯណោះ...ល... ក្រោមម្លប់ឈើឈ្មោះឯណោះ»។

อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ ขเยน. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลปญฺญํ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาว อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ ปฏิลภิตฺวา วิหรติ. สารณียนฺติ ‘‘มยา อสุกรฏฺเฐ…เป… อสุกรุกฺขมูเล อรหตฺตํ ปตฺต’’นฺติ อตฺตโน อรหตฺตปตฺติฏฺฐานํ นาม ยาวชีวํ สารณียํ โหติ อสมฺมุสฺสนียนฺติ ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

ពាក្យថា āsavānaṃ khayā បានដល់ ព្រោះការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា cetovimuttiṃ បានដល់ ផលសមាធិ។ ពាក្យថា paññāvimuttiṃ បានដល់ ផលបញ្ញា។ ពាក្យថា sayaṃ abhiññā sacchikatvā បានដល់ ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ដោយបញ្ញាដ៏វិសេសវិសាល។ ពាក្យថា upasampajja viharati បានដល់ សម្រេចបានហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា sāraṇīyaṃ សេចក្តីថា ទីកន្លែងដែលខ្លួនបានសម្រេចព្រះអរហត្ត រមែងជាទីរលឹកនឹកឃើញអស់មួយជីវិត មិនគួរភ្លេចឡើយថា «អាត្មាអញបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ក្នុងរដ្ឋឈ្មោះឯណោះ...ល... ក្រោមម្លប់ឈើឈ្មោះឯណោះ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ ទៅតាមលំដាប់នៃអនុសន្ធិយ៉ាងនេះឯង។

๓. อาสํสสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីពន្យល់នូវអាសំសសូត្រ

๑๓. ตติเย สนฺโตติ อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. สํวิชฺชมานาติ ตสฺเสว เววจนํ. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. นิราโสติ อนาโส อปตฺถโน. อาสํโสติ [Pg.76] อาสํสมาโน ปตฺถยมาโน. วิคตาโสติ อปคตาโส. จณฺฑาลกุเลติ จณฺฑาลานํ กุเล. เวนกุเลติ วิลีวการกุเล. เนสาทกุเลติ มิคลุทฺทกานํ กุเล. รถการกุเลติ จมฺมการกุเล. ปุกฺกุสกุเลติ ปุปฺผจฺฉฑฺฑกกุเล.

១៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា santo បានដល់ មាន គឺរកបាន។ ពាក្យថា saṃvijjamānā ជាវេវចនៈនៃពាក្យ santo នោះឯង។ ពាក្យថា lokasmiṃ បានដល់ ក្នុងសត្វលោក។ ពាក្យថា nirāso បានដល់ អ្នកមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នា គឺមិនមានការប៉ុនប៉ង។ ពាក្យថា āsaṃso បានដល់ អ្នកសង្ឃឹម គឺអ្នកប៉ុនប៉ងប្រាថ្នា។ ពាក្យថា vigatāso បានដល់ អ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាប្រាសចេញហើយ។ ពាក្យថា caṇḍālakuleti បានដល់ ក្នុងត្រកូលនៃពួកចណ្ឌាល។ ពាក្យថា venakuleti បានដល់ ក្នុងត្រកូលជាងត្បាញឫស្សី។ ពាក្យថា nesādakuleti បានដល់ ក្នុងត្រកូលព្រានព្រៃ។ ពាក្យថា rathakārakuleti បានដល់ ក្នុងត្រកូលជាងធ្វើរទេះ។ ពាក្យថា pukkusakuleti បានដល់ ក្នុងត្រកូលអ្នកចោលសម្រាម។

เอตฺตาวตา กุลวิปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺมา นีจกุเล ชาโตปิ เอกจฺโจ อฑฺโฒ โหติ มหทฺธโน, อยํ ปน น ตาทิโส, ตสฺมาสฺส โภควิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ทลิทฺเทติอาทิมาห. ตตฺถ ทลิทฺเทติ ทาลิทฺทิเยน สมนฺนาคเต. อปฺปนฺนปานโภชเนติ ปริตฺตกอนฺนปานโภชเน. กสิรวุตฺติเกติ ทุกฺขชีวิเก, ยตฺถ วายาเมน ปโยเคน ชีวิตวุตฺตึ สาเธนฺติ, ตถารูเปติ อตฺโถ. ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภตีติ ยสฺมึ กุเล ทุกฺเขน ยาคุภตฺตฆาโส จ โกปีนมตฺตํ อจฺฉาทนญฺจ ลพฺภติ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវកុលវិបត្តិត្រឹមប៉ុណ្ណេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលខ្លះ សូម្បីតែកើតក្នុងត្រកូលទាប ក៏ជាអ្នកមានទ្រព្យច្រើន មានសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភបាន ប៉ុន្តែបុគ្គលនេះមិនមែនជាអ្នកមានសភាពយ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភោគវិបត្តិរបស់បុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា dalidde (អ្នកក្រីក្រ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា dalidde បានដល់ ប្រកបដោយសេចក្តីក្រីក្រលំបាក។ ពាក្យថា appannapānabhojane បានដល់ មានបាយ ទឹក និងភោជនដ៏តិចតួច។ ពាក្យថា kasiravuttike បានដល់ មានការចិញ្ចឹមជីវិតដ៏លំបាក សេចក្តីថា ក្នុងត្រកូលណាដែលគេត្រូវញ៉ាំងការចិញ្ចឹមជីវិតឲ្យសម្រេចបាន ដោយការព្យាយាម និងការប្រឹងប្រែង ត្រកូលមានសភាពយ៉ាងនោះ នេះជាអត្ថន័យក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា yattha kasirena ghāsacchādo labbhatīti សេចក្តីថា ក្នុងត្រកូលណាដែលគេបាននូវអាហារ គឺបាយនិងបបរ និងសម្លៀកបំពាក់គ្រាន់តែបិទបាំងកេរ្តិ៍ខ្មាស ដោយសេចក្តីលំបាកក្រៃលែង។

อิทานิ ยสฺมา เอกจฺโจ นีจกุเล ชาโตปิ อุปธิสมฺปนฺโน โหติ อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ฐิโต, อยญฺจ น ตาทิโส, ตสฺมาสฺส สรีรวิปตฺติมฺปิ ทสฺเสตุํ โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณติอาทิมาห. ตตฺถ ทุพฺพณฺโณติ ปํสุปิสาจโก วิย ฌามขาณุวณฺโณ. ทุทฺทสิโกติ วิชาตมาตุยาปิ อมนาปทสฺสโน. โอโกฏิมโกติ ลกุณฺฑโก. กาโณติ เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา. กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา. ขญฺโชติ เอกปาทขญฺโช วา อุภยปาทขญฺโช วา. ปกฺขหโตติ หตปกฺโข ปีฐสปฺปี. ปทีเปยฺยสฺสาติ วฏฺฏิเตลกปลฺลกาทิโน ปทีปอุปกรณสฺส. ตสฺส น เอวํ โหตีติ. กสฺมา น โหติ? นีจกุเล ชาตตฺตา.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលខ្លះ សូម្បីតែកើតក្នុងត្រកូលទាប ក៏ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយរូបសម្បត្តិ ឋិតនៅក្នុងភាពល្អនៃរូបកាយបាន ប៉ុន្តែបុគ្គលនេះមិនមែនជាអ្នកមានសភាពយ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសរីរវិបត្តិរបស់បុគ្គលនោះផង ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា so ca hoti dubbaṇṇo (ហើយបុគ្គលនោះជាអ្នកមានសម្បុរអាក្រក់)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា dubbaṇṇo បានដល់ មានសម្បុរដូចជាគល់ឈើដែលត្រូវភ្លើងឆេះ ដូចជាខ្មោចលាយឡំដោយធូលីដី។ ពាក្យថា duddasiko បានដល់ មានរូបរាងគួរឲ្យខ្ពើមរអើម សូម្បីតែមាតាបង្កើត ក៏មិនចង់មើលឡើយ។ ពាក្យថា okoṭimako បានដល់ មនុស្សតឿ។ ពាក្យថា kāṇo បានដល់ មនុស្សខ្វាក់ភ្នែកម្ខាង ឬខ្វាក់ភ្នែកទាំងសងខាង។ ពាក្យថា kuṇī បានដល់ មនុស្សក្ងក់ដៃម្ខាង ឬក្ងក់ដៃទាំងសងខាង។ ពាក្យថា khañjo បានដល់ មនុស្សខើចជើងម្ខាង ឬខើចជើងទាំងសងខាង។ ពាក្យថា pakkhahato បានដល់ មនុស្សស្លាប់មួយចំហៀងខ្លួន ឬមនុស្សដែលត្រូវដើរដោយក្ដារមានកង់។ ពាក្យថា padīpeyyassa បានដល់ គ្រឿងឧបករណ៍នៃប្រទីប មានប្រទីប ប្រេង និងចង្កៀងជាដើម។ ពាក្យថា tassa na evaṃ hoti សេចក្តីថា សេចក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ មិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនមាន? ឆ្លើយថា ព្រោះតែខ្លួនកើតក្នុងត្រកូលទាប។

เชฏฺโฐติ อญฺญสฺมึ เชฏฺเฐ สติ กนิฏฺโฐ อาสํ น กโรติ, ตสฺมา เชฏฺโฐติ อาห. อาภิเสโกติ เชฏฺโฐปิ น อภิเสการโห อาสํ น กโรติ, ตสฺมา อาภิเสโกติ อาห. อนภิสิตฺโตติ อภิเสการโหปิ กาณกุณิอาทิโทสรหิโต สกึ อภิสิตฺโต ปุน อภิเสเก อาสํ น กโรติ, ตสฺมา อนภิสิตฺโตติ อาห[Pg.77]. อจลปฺปตฺโตติ เชฏฺโฐปิ อาภิเสโก อนภิสิตฺโต มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก, โสปิ อภิเสเก อาสํ น กโรติ. โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก ปน ปญฺญายมานมสฺสุเภโท อจลปฺปตฺโต นาม โหติ, มหนฺตมฺปิ รชฺชํ วิจาเรตุํ สมตฺโถ, ตสฺมา ‘‘อจลปฺปตฺโต’’ติ อาห. ตสฺส เอวํ โหตีติ กสฺมา โหติ? มหาชาติตาย.

ពាក្យថា jeṭṭho សេចក្តីថា កាលបើមានបុត្រច្បងដទៃទៀត បុត្រប្អូនរមែងមិនធ្វើនូវសេចក្តីសង្ឃឹមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា jeṭṭho (បុត្រច្បង)។ ពាក្យថា ābhiseko សេចក្តីថា សូម្បីតែបុត្រច្បង ប៉ុន្តែបើមិនសមគួរដល់ការអភិសេក ក៏មិនធ្វើនូវសេចក្តីសង្ឃឹមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា ābhiseko (សមគួរដល់ការអភិសេក)។ ពាក្យថា anabhisitto សេចក្តីថា សូម្បីតែបុត្រដែលសមគួរដល់ការអភិសេក មិនមានទោសមានខ្វាក់ ឬក្ងក់ជាដើមឡើយ ប៉ុន្តែបើធ្លាប់បានទទួលអភិសេកម្តងរួចហើយ ក៏មិនធ្វើនូវសេចក្តីសង្ឃឹមក្នុងការអភិសេកម្តងទៀតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា anabhisitto (មិនទាន់បានអភិសេក)។ ពាក្យថា acalappatto សេចក្តីថា សូម្បីតែបុត្រច្បង សមគួរដល់ការអភិសេក មិនទាន់បានអភិសេកនៅឡើយ ប៉ុន្តែបើនៅជាកុមារល្ងង់ខ្លៅ ដេកផ្ងារនៅឡើយ កុមារនោះក៏មិនធ្វើនូវសេចក្តីសង្ឃឹមក្នុងការអភិសេកដែរ។ ចំណែកឯព្រះរាជកុមារដែលមានព្រះជន្មប្រមាណ ១៦ ឆ្នាំ មានពុកចង្ការដុះឡើងប្រាកដហើយ ឈ្មោះថា ដល់នូវភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រ អាចចាត់ចែងរាជសម្បត្តិដ៏ធំធេងបាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា acalappatto (ដល់នូវភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រ)។ ពាក្យថា tassa evaṃ hoti សេចក្តីថា សេចក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ រមែងមានដល់បុគ្គលនោះ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមាន? ឆ្លើយថា ព្រោះតែខ្លួនមានជាតិត្រកូលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។

ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อสุจีติ อสุจีหิ กายกมฺมาทีหิ สมนฺนาคโต. สงฺกสฺสรสมาจาโรติ สงฺกาหิ สริตพฺพสมาจาโร, กิญฺจิเทว อสารุปฺปํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ อิมินา กตํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปเรสํ อาสงฺกนียสมาจาโร, อตฺตนาเยว วา สงฺกาหิ สริตพฺพสมาจาโร, สาสงฺกสมาจาโรติ อตฺโถ. ตสฺส หิ ทิวาฏฺฐานาทีสุ สนฺนิปติตฺวา กิญฺจิเทว มนฺตยนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อิเม เอกโต หุตฺวา มนฺเตนฺติ, กจฺจิ นุ โข มยา กตกมฺมํ ชานิตฺวา มนฺเตนฺตี’’ติ เอวํ สาสงฺกสมาจาโร โหติ. ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโตติ ปฏิจฺฉาเทตพฺพยุตฺตเกน ปาปกมฺเมน สมนฺนาคโต. อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญติ อสฺสมโณ หุตฺวาว สมณปติรูปกตาย ‘‘สมโณ อห’’นฺติ เอวํ ปฏิญฺโญ. อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ อญฺเญ พฺรหฺมจาริโน สุนิวตฺเถ สุปารุเต สุมฺภกปตฺตธเร คามนิคมราชธานีสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺเต ทิสฺวา สยมฺปิ ตาทิเสน อากาเรน ตถา ปฏิปชฺชนโต ‘‘อหํ พฺรหฺมจารี’’ติ ปฏิญฺญํ เทนฺโต วิย โหติ. ‘‘อหํ ภิกฺขู’’ติ วตฺวา อุโปสถคฺคาทีนิ ปวิสนฺโต ปน พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ โหติเยว, ตถา สงฺฆิกํ ลาภํ คณฺหนฺโต. อนฺโตปูตีติ ปูตินา กมฺเมน อนฺโต อนุปวิฏฺโฐ. อวสฺสุโตติ ราคาทีหิ ตินฺโต. กสมฺพุชาโตติ สญฺชาตราคาทิกจวโร. ตสฺส น เอวํ โหตีติ. กสฺมา น โหติ? โลกุตฺตรธมฺมอุปนิสฺสยสฺส นตฺถิตาย. ตสฺส เอวํ โหตีติ. กสฺมา โหติ? มหาสีลสฺมึ ปริปูรการิตาย.

ពាក្យថា Dussīlo បានដល់ បុគ្គលអ្នកមិនមានសីល (ទ្រុស្តសីល)។ ពាក្យថា Pāpadhammo បានដល់ បុគ្គលមានធម៌ថោកទាប (មានធម៌ជាបាប)។ ពាក្យថា Asucī បានដល់ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយកាយកម្មជាដើមដ៏មិនស្អាត។ ពាក្យថា Saṅkassarasamācāro បានដល់ បុគ្គលមានមារយាទដែលគេគប្បីរលឹកនឹកដោយសេចក្តីសង្ស័យ គឺឃើញកិរិយាមិនសមគួរណាមួយ ហើយគិតថា «អំពើនេះ ភិក្ខុនេះមុខជានឹងធ្វើហើយ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាមានមារយាទគួរឲ្យអ្នកដទៃសង្ស័យ ឬមួយថា ខ្លួនឯងរលឹកនឹកដល់មារយាទនោះដោយសេចក្តីសង្ស័យ គឺមានមារយាទប្រកបដោយសេចក្តីសង្ស័យ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា ភិក្ខុនោះឃើញភិក្ខុទាំងឡាយប្រជុំគ្នានិយាយគ្នាបន្តិចបន្តួចក្នុងទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃជាដើម ហើយគិតថា «ភិក្ខុទាំងឡាយនេះ មកជួបជុំគ្នានិយាយគ្នា តើពួកលោកដឹងអំពើដែលអាត្មាធ្វើហើយ ទើបនិយាយគ្នាមែនឬហ្ន៎» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានមារយាទប្រកបដោយសេចក្តីសង្ស័យ។ ពាក្យថា Paṭicchannakammanto បានដល់ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយបាបកម្មដែលគួរលាក់បាំង។ ពាក្យថា Assamaṇo samaṇapaṭiñño បានដល់ បុគ្គលមិនមែនជាសមណៈសោះឡើយ តែជាអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថា «អាត្មាជាសមណៈ» ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានរូបភាពដូចជាសមណៈ។ ពាក្យថា Abrahmacārī brahmacāripaṭiñño បានដល់ បុគ្គលមិនមែនជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ តែប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ ព្រោះឃើញអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរដទៃទៀត ស្លៀកស្អាត ដណ្តប់ស្អាត ទ្រទ្រង់បាត្រដីដុត ត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតក្នុងស្រុក និគម និងរាជធានី ចិញ្ចឹមជីវិត ហើយខ្លួនឯងក៏ប្រព្រឹត្តយ៉ាងនោះ ដោយអាការៈបែបនោះ ហាក់ដូចជាផ្តល់ការប្តេជ្ញាខ្លួនថា «អាត្មាជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ»។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុដែលនិយាយថា «អាត្មាជាភិក្ខុ» ហើយចូលទៅកាន់រោងឧបោសថជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរពិតប្រាកដ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុអ្នកទទួលលាភសក្ការៈជារបស់សង្ឃ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Antopūtī បានដល់ បុគ្គលមានបាបកម្មដ៏ស្អុយរលួយចូលទៅខាងក្នុង។ ពាក្យថា Avassuto បានដល់ បុគ្គលអ្នកជោកជាំដោយរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា Kasambujāto បានដល់ បុគ្គលមានសម្រាមគឺរាគៈជាដើមកើតឡើងហើយ។ ក្នុងបទថា Tassa na evaṃ hotī នេះ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនមានឧបនិស្ស័យនៃលោកុត្តរធម៌។ ក្នុងបទថា Tassa evaṃ hotī នេះ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមានសេចក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះភាពជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងមហាសីល។

๔. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

៤. សេចក្តីអធិប្បាយសូត្រស្តីពីស្តេចចក្រពត្តិ (ចក្កវត្តិសូត្រវណ្ណនា)

๑๔. จตุตฺเถ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ชนํ รญฺเชตีติ ราชา. จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี. วตฺติตํ วา อเนน จกฺกนฺติ จกฺกวตฺตี. ธมฺโม อสฺส [Pg.78] อตฺถีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมเนว ทสวิเธน จกฺกวตฺติวตฺเตน ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. โสปิ น อราชกนฺติ โสปิ อญฺญํ นิสฺสยราชานํ อลภิตฺวา จกฺกํ นาม วตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. อิติ สตฺถา เทสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ยถานุสนฺธึ อปาเปตฺวาว ตุณฺหี อโหสิ. กสฺมา? อนุสนฺธิกุสลา อุฏฺฐหิตฺวา อนุสนฺธึ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, พหู หิ อิมสฺมึ ฐาเน ตถารูปา ภิกฺขู, อถาหํ เตหิ ปุฏฺโฐ เทสนํ วฑฺเฒสฺสามีติ. อเถโก อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ ภควนฺตํ ปุจฺฉนฺโต โก ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ภควาปิสฺส พฺยากโรนฺโต ธมฺโม ภิกฺขูติอาทิมาห.

១៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ព្រះរាជាដែលធ្វើឲ្យប្រជាជនត្រេកអរដោយសង្គហវត្ថុ ៤ ឈ្មោះថា Rājā (ព្រះរាជា)។ ព្រះរាជាដែលញ៉ាំងចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា Cakkavattī (ស្តេចចក្រពត្តិ)។ ម៉្យាងទៀត ចក្រដែលព្រះរាជានោះញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា Cakkavattī។ ព្រះរាជាដែលមានធម៌ ឈ្មោះថា Dhammiko (អ្នកប្រកបដោយធម៌)។ ព្រះរាជាដែលកើតឡើងដោយធម៌ គឺដោយចក្កវត្តិវត្ត ១០ យ៉ាង ឈ្មោះថា Dhammarājā (ស្តេចធម៌)។ បទថា Sopi na arājakaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែស្តេចចក្រពត្តិនោះ ក៏មិនអាចញ៉ាំងចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានឡើយ បើមិនបានអាស្រ័យព្រះរាជាដទៃជាទីពឹង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រះសាស្តាកាលដែលទ្រង់សម្តែងធម៌ទេសនាយ៉ាងនេះហើយ មិនទាន់ឲ្យដល់នូវអនុសន្ធិនៅឡើយ ក៏ទ្រង់គង់ស្ងៀម។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ភិក្ខុទាំងឡាយអ្នកឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ នឹងក្រោកឡើងសួរនូវអនុសន្ធិ ព្រោះក្នុងទីនេះមានភិក្ខុបែបនោះច្រើនរូប កាលបើអាត្មាត្រូវភិក្ខុទាំងនោះសួរហើយ នឹងសម្តែងធម៌ទេសនាឲ្យពិស្តារតទៅទៀត»។ គ្រានោះ មានភិក្ខុមួយរូបជាអ្នកឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ កាលនឹងទូលសួរព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបក្រាបបង្គំទូលនូវពាក្យមានដើមថា Ko pana, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះអ្វីជា...)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងដោះស្រាយចំពោះភិក្ខុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា Dhammo, bhikkhū (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ គឺធម៌ហ្នឹងឯង)។

ตตฺถ ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺโม. ธมฺมนฺติ ตเมว วุตฺตปฺปการํ ธมฺมํ. นิสฺสายาติ ตทธิฏฺฐาเนน เจตสา ตเมว นิสฺสยํ กตฺวา. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติ ยถา กโต โส ธมฺโม สุฏฺฐุ กโต โหติ, เอวเมตํ กโรนฺโต. ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโตติ ตสฺมึ คารวุปฺปตฺติยา ตํ ครุกโรนฺโต. ธมฺมํ อปจายมาโนติ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อญฺชลิกรณาทีหิ นีจวุตฺติตํ กโรนฺโต. ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตูติ ตํ ธมฺมํ ธชมิว ปุรกฺขตฺวา เกตุมิว อุกฺขิปิตฺวา ปวตฺติยา ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ จ หุตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมาธิปเตยฺโยติ ธมฺมาธิปติภูตาคตภาเวน ธมฺมวเสเนว จ สพฺพกิริยานํ กรเณน ธมฺมาธิปเตยฺโย หุตฺวา. ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหตีติ ธมฺโม อสฺสา อตฺถีติ ธมฺมิกา, รกฺขา จ อาวรณญฺจ คุตฺติ จ รกฺขาวรณคุตฺติ. ตตฺถ ‘‘ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขตี’’ติ วจนโต ขนฺติอาทโย รกฺขา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขติ. ขนฺติยา อวิหึสาย เมตฺตจิตฺตตาย อนุทฺทยายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๘๕). นิวาสนปารุปนเคหาทีนิ อาวรณํ. โจราทิอุปทฺทวนิวารณตฺถํ โคปายนา คุตฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ สุฏฺฐุ วิทหติ ปวตฺเตติ ฐเปตีติ อตฺโถ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Dhammo បានដល់ កុសលកម្មបថធម៌ ១០ យ៉ាង។ ពាក្យថា Dhammaṃ បានដល់ ធម៌ដែលមានប្រការពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា Nissāya បានដល់ ធ្វើនូវធម៌នោះឯងឲ្យជាទីពឹង ដោយចិត្តដែលមានធម៌នោះជាទីតាំង។ ពាក្យថា Dhammaṃ sakkaronto បានដល់ ធ្វើនូវធម៌នោះយ៉ាងណា ឲ្យឈ្មោះថាធ្វើល្អហើយ គឺធ្វើនូវធម៌នោះយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Dhammaṃ garuṃ karonto បានដល់ ធ្វើនូវធម៌នោះឲ្យជាទីគោរព ដោយការកើតឡើងនៃសេចក្តីគោរពក្នុងធម៌នោះ។ ពាក្យថា Dhammaṃ apacāyamāno បានដល់ ធ្វើនូវការបន្ទាបខ្លួនដោយការធ្វើអញ្ជលីកម្មជាដើម ចំពោះធម៌នោះឯង។ ពាក្យថា Dhammaddhajo dhammaketū បានដល់ ធ្វើនូវធម៌នោះឲ្យដូចជាទង់ជ័យ លើកតម្កើងធម៌នោះឲ្យដូចជាទង់កំពូល គឺមានធម៌ជាទង់ជ័យ និងមានធម៌ជាទង់កំពូលដោយការប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Dhammādhipateyyo បានដល់ ជាអ្នកមានធម៌ជាធំ ព្រោះភាពជាអ្នកមកអំពីធម៌ដែលជាធំ និងដោយការធ្វើនូវកិច្ចការទាំងពួងដោយអំណាចនៃធម៌តែម៉្យាង។ ក្នុងបទថា Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati នេះ ពាក្យថា Dhammikā បានដល់ ការការពារដែលប្រកបដោយធម៌។ ការការពារ ការបិទបាំង និងការរក្សា ឈ្មោះថា Rakkhāvaraṇagutti។ ក្នុងចំណោមការការពារទាំងនោះ ធម៌មានខន្តីជាដើម ឈ្មោះថា Rakkhā (ការការពារ) ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «កាលបុគ្គលរក្សាអ្នកដទៃ ឈ្មោះថារក្សាខ្លួនឯង»។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះបុគ្គលកាលរក្សាអ្នកដទៃ ឈ្មោះថារក្សាខ្លួនឯង តើដូចម្តេច? គឺរក្សាដោយការអត់ធន់ ដោយការមិនបៀតបៀន ដោយចិត្តប្រកបដោយមេត្តា និងដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ»។ គ្រឿងស្លៀកដណ្តប់ ផ្ទះសម្បែងជាដើម ឈ្មោះថា Āvaraṇaṃ (ការបិទបាំង)។ ការគ្រប់គ្រងដើម្បីការពារឧបទ្រពមានចោរជាដើម ឈ្មោះថា Gutti (ការរក្សា)។ ការចាត់ចែង ការញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ និងការតម្កើងទុកនូវការការពារទាំងអស់នោះឲ្យបានល្អ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

อิทานิ ยตฺถ สา สํวิทหิตพฺพา, ตํ ทสฺเสนฺโต อนฺโตชนสฺมินฺติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – อนฺโตชนสงฺขาตํ ปุตฺตทารํ สีลสํวเร ปติฏฺฐาเปนฺโต วตฺถคนฺธมาลาทีนิ จสฺส ททมาโน สพฺโพปทฺทเว จสฺส นิวารยมาโน ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ นาม. ขตฺติยาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – อภิสิตฺตขตฺติยา ภทฺรอสฺสาชานียาทิรตนสมฺปทาเนนปิ [Pg.79] อุปคณฺหิตพฺพา, อนุยนฺตา ขตฺติยา เตสํ อนุรูปยานวาหนสมฺปทาเนนปิ ปริโตเสตพฺพา, พลกาโย กาลํ อนติกฺกเมตฺวา ภตฺตเวตนสมฺปทาเนนปิ อนุคฺคเหตพฺโพ, พฺราหฺมณา อนฺนปานวตฺถาทินา เทยฺยธมฺเมน, คหปติกา ภตฺตพีชนงฺคลพลิพทฺทาทิสมฺปทาเนน, ตถา นิคมวาสิโน เนคมา ชนปทวาสิโน จ ชานปทา. สมิตปาปพาหิตปาปา ปน สมณพฺราหฺมณา สมณปริกฺขารสมฺปทาเนน สกฺกาตพฺพา, มิคปกฺขิโน อภยทาเนน สมสฺสาเสตพฺพา.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញទីកន្លែងដែលត្រូវចាត់ចែងការការពារនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា Antojanasmiṃ (ក្នុងជនខាងក្នុង)។ ក្នុងពាក្យនោះ មានសេចក្តីសង្ខេបដូចតទៅ៖ ព្រះរាជាកាលតម្កល់ទុកនូវបុត្រនិងភរិយាដែលរាប់ថាជាជនខាងក្នុង ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងសីលសំវរៈក្តី ព្រះរាជទានសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើមដល់ជនទាំងនោះក្តី ការពារឧបទ្រពទាំងពួងដល់ជនទាំងនោះក្តី ឈ្មោះថាចាត់ចែងការការពារ ការបិទបាំង និងការរក្សាដ៏ប្រកបដោយធម៌។ សូម្បីតែក្នុងពួកក្សត្រជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា៖ ពួកក្សត្រដែលបានអភិសេកហើយ ព្រះរាជាគប្បីសង្គ្រោះដោយការប្រគល់រតនៈមានសេះអាជានេយ្យដ៏ល្អជាដើម ពួកក្សត្រដែលជាបរិវារ គប្បីធ្វើឲ្យត្រេកអរដោយការប្រគល់យានជំនិះដ៏សមគួរដល់ពួកក្សត្រទាំងនោះ ពួកយោធា គប្បីសង្គ្រោះដោយការប្រគល់ស្បៀងអាហារនិងប្រាក់បំណាច់មិនឲ្យហួសវេលា ពួកព្រាហ្មណ៍ គប្បីសង្គ្រោះដោយទេយ្យធម៌មានបាយ ទឹក និងសម្លៀកបំពាក់ជាដើម ពួកគហបតី គប្បីសង្គ្រោះដោយការប្រគល់ស្បៀងអាហារ ពូជស្រូវ នង្គ័ល និងគោបម្រើការងារជាដើម ពួកអ្នកនៅក្នុងនិគម (នេគមៈ) និងពួកអ្នកនៅក្នុងជនបទ (ជានបទៈ) ក៏គប្បីសង្គ្រោះដោយការប្រគល់ស្បៀងអាហារ សម្លៀកបំពាក់ ពូជស្រូវ នង្គ័ល និងគោបម្រើការងារជាដើមដូច្នោះដែរ។ ចំណែកឯសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដែលមានបាបសប់រំងាប់ហើយ មានបាបបន្សាត់ចេញហើយ ព្រះរាជាគប្បីធ្វើសក្ការៈដោយការប្រគល់សមណបរិក្ខារ ពួកម្រឹគនិងបក្សីទាំងឡាយ គប្បីធ្វើឲ្យកក់ក្តៅចិត្តដោយការផ្តល់អភ័យទាន។

ธมฺเมเนว จกฺกํ วตฺเตตีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเมเนว จกฺกํ ปวตฺเตติ. ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ตํ เตน เอวํ ปวตฺติตํ อาณาจกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ โหติ. เกนจิ มนุสฺสภูเตนาติ เทวตา นาม อตฺตนา อิจฺฉิติจฺฉิตเมว กโรนฺติ, ตสฺมา ตา อคฺคณฺหิตฺวา ‘‘มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจตฺถิเกนาติ ปฏิอตฺถิเกน, ปฏิสตฺตุนาติ อตฺโถ. ธมฺมิโกติ จกฺกวตฺตี ทสกุสลกมฺมปถวเสน ธมฺมิโก, ตถาคโต ปน นวโลกุตฺตรธมฺมวเสน. ธมฺมราชาติ นวหิ โลกุตฺตรธมฺเมหิ มหาชนํ รญฺเชตีติ ธมฺมราชา. ธมฺมํเยวาติ นวโลกุตฺตรธมฺมเมว นิสฺสาย ตเมว สกฺกโรนฺโต ตํ ครุกโรนฺโต ตํ อปจายมาโน. โสวสฺส ธมฺโม อพฺภุคฺคตฏฺเฐน ธโชติ ธมฺมทฺธโช. โสวสฺส เกตูติ ธมฺมเกตุ. ตเมว อธิปตึ เชฏฺฐกํ กตฺวา วิหรตีติ ธมฺมาธิปเตยฺโย. ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตินฺติ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมทายิกรกฺขญฺจ อาวรณญฺจ คุตฺติญฺจ. สํวิทหตีติ ฐเปติ ปญฺญเปติ. เอวรูปนฺติ ติวิธํ กายทุจฺจริตํ น เสวิตพฺพํ, สุจริตํ เสวิตพฺพนฺติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สํวิทหิตฺวาติ ฐเปตฺวา กเถตฺวา. ธมฺเมเนว อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ นวโลกุตฺตรธมฺเมเนว อสทิสํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ. ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ตํ เอวํ ปวตฺติตํ ธมฺมจกฺกํ เอเตสุ สมณาทีสุ เอเกนปิ ปฏิวตฺเตตุํ ปฏิพาหิตุํ น สกฺกา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា Dhammeneva cakkaṃ vatteti បានដល់ ញ៉ាំងចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយកុសលកម្មបថធម៌ ១០ យ៉ាងតែម៉្យាង។ ពាក្យថា Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ បានដល់ អាណាចក្រដែលព្រះរាជានោះញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះហើយ ជារបស់ដែលអ្នកដទៃមិនអាចបង្វិលត្រឡប់វិញបានឡើយ។ ពាក្យថា Kenaci manussabhūtena សេចក្តីថា ពួកទេវតាតែងធ្វើនូវអ្វីៗតាមដែលខ្លួនប្រាថ្នា ចង់បានអ្វីក៏ធ្វើបានតាមចិត្ត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់កាន់យកពួកទេវតាទាំងនោះឡើយ ទើបត្រាស់ថា «ដោយមនុស្សណាមួយ»។ ពាក្យថា Paccatthikena បានដល់ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវសេចក្តីវិនាស គឺសត្រូវ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Dhammiko បានដល់ ស្តេចចក្រពត្តិឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយធម៌ ដោយអំណាចនៃកុសលកម្មបថធម៌ ១០ យ៉ាង ចំណែកឯព្រះតថាគត ឈ្មោះថាជាព្រះរាជាប្រកបដោយធម៌ ដោយអំណាចនៃលោកុត្តរធម៌ ៩ យ៉ាង។ ពាក្យថា Dhammarājā បានដល់ ព្រះរាជាដែលញ៉ាំងមហាជនឲ្យត្រេកអរដោយលោកុត្តរធម៌ ៩ យ៉ាង ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា Dhammarājā (ស្តេចធម៌)។ ពាក្យថា Dhammaṃyeva បានដល់ អាស្រ័យនូវលោកុត្តរធម៌ ៩ យ៉ាងនោះឯង ធ្វើសក្ការៈគោរពបូជានូវលោកុត្តរធម៌នោះឯង។ ធម៌នោះឯងរបស់ព្រះអង្គ ឈ្មោះថាជាទង់ជ័យ ព្រោះអត្ថថាខ្ពង់ខ្ពស់ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា Dhammaddhajo (មានធម៌ជាទង់ជ័យ)។ ធម៌នោះឯងរបស់ព្រះអង្គ ឈ្មោះថាជាទង់កំពូល ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា Dhammaketu (មានធម៌ជាទង់កំពូល)។ ទ្រង់ធ្វើនូវធម៌នោះឯងឲ្យជាធំ ជាប្រធាន ហើយគង់នៅ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា Dhammādhipateyyo (មានធម៌ជាធិបតេយ្យ)។ ពាក្យថា Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ បានដល់ ការការពារ ការបិទបាំង និងការរក្សាដែលផ្តល់នូវលោកិយធម៌ និងលោកុត្តរធម៌។ ពាក្យថា Saṃvidahati បានដល់ តម្កល់ទុក គឺបញ្ញត្តទុក។ ពាក្យថា Evarūpaṃ សេចក្តីថា កាយទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង មិនគប្បីសេពឡើយ កាយសុចរិត គប្បីសេព គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីទាំងពួងយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Saṃvidahitvā បានដល់ តម្កល់ទុកហើយ គឺសម្តែងប្រាប់ហើយ។ ពាក្យថា Dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti បានដល់ ញ៉ាំងធម្មចក្រដ៏រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មានឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយលោកុត្តរធម៌ ៩ យ៉ាងតែម៉្យាង។ ពាក្យថា Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ បានដល់ ធម្មចក្រដែលព្រះអង្គញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះហើយ សូម្បីតែបុគ្គលណាមួយក្នុងពួកសមណៈជាដើមទាំងនោះ ក៏មិនអាចបង្វិលត្រឡប់វិញ ឬរារាំងបានឡើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយសូត្រទី ៤ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. สเจตนสุตฺตวณฺณนา

៥. សេចក្តីអធិប្បាយសូត្រស្តីពីព្រះរាជាព្រះនាមសចេតនៈ (សចេតនសូត្រវណ្ណនា)

๑๕. ปญฺจเม อิสิปตเนติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสงฺขาตานํ อิสีนํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถาย เจว อุโปสถกรณตฺถาย จ อาคนฺตฺวา ปตเน, สนฺนิปาตฏฺฐาเนติ อตฺโถ. ปทเนติปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ. มิคทาเยติ [Pg.80] มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺเน. ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหีติ โส กิร รญฺญา อาณตฺตทิวเสเยว สพฺพูปกรณานิ สชฺเชตฺวา อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา คามทฺวารคามมชฺฌเทวกุลสุสานาทีสุ ฐิตรุกฺเข เจว ฌามปติตสุกฺขรุกฺเข จ วิวชฺเชตฺวา สมฺปนฺนปเทเส ฐิเต สพฺพโทสวิวชฺชิเต นาภิอรเนมีนํ อนุรูเป รุกฺเข คเหตฺวา ตํ จกฺกํ อกาสิ. ตสฺส รุกฺเข วิจินิตฺวา คณฺหนฺตสฺส เจว กโรนฺตสฺส จ เอตฺตโก กาโล วีติวตฺโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหี’’ติ. นานากรณนฺติ นานตฺตํ. เนสนฺติ น เอสํ. อตฺเถสนฺติ อตฺถิ เอสํ. อภิสงฺขารสฺส คตีติ ปโยคสฺส คมนํ. จิงฺคุลายิตฺวาติ ปริพฺภมิตฺวา. อกฺขาหตํ มญฺเญติ อกฺเข ปเวเสตฺวา ฐปิตมิว.

១៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា Isipatane បានដល់ ទីជាទីធ្លាក់ចុះ គឺទីប្រជុំគ្នា ដោយការមកដល់នៃពួកឥសីដែលរាប់បានថាជាព្រះពុទ្ធ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ដើម្បីញ៉ាំងធម្មចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅផង ដើម្បីធ្វើឧបោសថកម្មផង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សូម្បីតែបទថា Padane ក៏ជាបាឋៈដែរ សេចក្តីក៏ដូចគ្នានេះឯង។ ពាក្យថា Migadāye បានដល់ ព្រៃដែលព្រះរាជាប្រោសប្រទានដើម្បីជាទីអភ័យដល់ពួកម្រឹគ។ ពាក្យថា Chahi māsehi chārattūnehi សេចក្តីថា ឮថា នាយរថរទេះនោះ ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះរាជាទ្រង់បង្គាប់នោះឯង បានរៀបចំគ្រឿងឧបករណ៍ទាំងពួង ហើយចូលទៅកាន់ព្រៃជាមួយពួកសិស្សានុសិស្ស វៀរចាកដើមឈើដែលស្ថិតនៅក្នុងទីជិតទ្វារស្រុក កណ្តាលស្រុក ទេវស្ថាន និងព្រៃខ្មោចជាដើមក្តី ដើមឈើដែលត្រូវភ្លើងឆេះ ដើមឈើដែលរលំ និងដើមឈើស្ងួតក្តី ហើយជ្រើសរើសយកដើមឈើដែលស្ថិតនៅក្នុងទីដ៏សមបូណ៌ មិនមានទោសទាំងពួង ដ៏សមគួរដល់ការធ្វើដុំកង់ ខ្នង់កង់ និងកងកង់ ហើយទើបធ្វើនូវកង់រទេះនោះ។ កាលដែលនាយរថរទេះនោះជ្រើសរើសយកឈើផង ធ្វើកង់រទេះនោះផង ពេលវេលាប្រមាណប៉ុណ្នេះ គឺ ៦ ខែ ខ្វះ ៦ រាត្រី ក៏កន្លងទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ដោយ ៦ ខែ ខ្វះ ៦ រាត្រី»។ ពាក្យថា Nānākaraṇaṃ បានដល់ ភាពប្លែកគ្នា។ ពាក្យថា Nesaṃ មកពីបទថា Na esaṃ (មិនមែនរបស់កង់ទាំងនោះ)។ ពាក្យថា Atthesaṃ មកពីបទថា Atthi esaṃ (មានដល់កង់ទាំងនោះ)។ ពាក្យថា Abhisaṅkhārassa gati បានដល់ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្តីព្យាយាម (ការតាក់តែង)។ ពាក្យថា Ciṅgulāyitvā បានដល់ វិលវង់ទៅ។ ពាក្យថា Akkhāhataṃ maññe បានដល់ ញ៉ាំងខ្ញុំឲ្យសំគាល់ដូចជាកង់ដែលគេស៊កបញ្ចូលទៅក្នុងភ្លៅរទេះហើយតម្កល់ទុក។

สโทสาติ สคณฺฑา อุณฺณโตณตฏฺฐานยุตฺตา. สกสาวาติ ปูติสาเรน เจว เผคฺคุนา จ ยุตฺตา. กายวงฺกาติอาทีนิ กายทุจฺจริตาทีนํ นามานิ. เอวํ ปปติตาติ เอวํ คุณปตเนน ปติตา. เอวํ ปติฏฺฐิตาติ เอวํ คุเณหิ ปติฏฺฐิตา. ตตฺถ โลกิยมหาชนา ปปติตา นาม, โสตาปนฺนาทโย ปติฏฺฐิตา นาม. เตสุปิ ปุริมา ตโย กิเลสานํ สมุทาจารกฺขเณ ปปติตา นาม, ขีณาสวา ปน เอกนฺเตเนว ปติฏฺฐิตา นาม. ตสฺมาติ ยสฺมา อปฺปหีนกายวงฺกาทโย ปปตนฺติ, ปหีนกายวงฺกาทโย ปติฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา. กายวงฺกาทีนํ ปน เอวํ ปหานํ เวทิตพฺพํ – ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ มิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณาวาจา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิเม ตาว ฉ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, ผรุสาวาจา พฺยาปาโทติ ทฺเว อนาคามิมคฺเคน, อภิชฺฌา สมฺผปฺปลาโปติ ทฺเว อรหตฺตมคฺเคนาติ.

ពាក្យថា Sadosā បានដល់ កង់ដែលមានដុំពក មានទីខ្ពស់ៗទាបៗ។ ពាក្យថា Sakasāvā បានដល់ កង់ដែលប្រកបដោយស្នូលស្អុយផង ដោយក្រមួន (ឬសាច់ឈើទន់ៗ) ផង។ ពាក្យមានដើមថា Kāyavaṅkā (វង្កៈខាងកាយ) នេះជាឈ្មោះនៃកាយទុច្ចរិតជាដើម។ ពាក្យថា Evaṃ papatitā បានដល់ ធ្លាក់ចុះយ៉ាងនេះ គឺធ្លាក់ចុះដោយការសាបសូន្យចាកគុណធម៌។ ពាក្យថា Evaṃ patiṭṭhitā បានដល់ តាំងនៅមាំយ៉ាងនេះ គឺតាំងនៅមាំដោយគុណធម៌ទាំងឡាយ។ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ពួកលោកិយមហាជន ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្លាក់ចុះ ពួកព្រះអរិយបុគ្គលមានព្រះសោតាបន្នជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកតាំងនៅមាំ។ សូម្បីតែក្នុងពួកព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះ ព្រះអរិយបុគ្គល ៣ ពួកខាងដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្លាក់ចុះក្នុងខណៈដែលកិលេសកើតឡើង ចំណែកឯព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាអ្នកតាំងនៅមាំដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Tasmā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែពួកបុគ្គលដែលមិនទាន់លះបង់កាយវង្កៈជាដើម តែងធ្លាក់ចុះ ពួកបុគ្គលដែលលះបង់កាយវង្កៈជាដើមហើយ តែងតាំងនៅមាំ ព្រោះហេតុនោះ។ ម៉្យាងទៀត ការលះបង់កាយវង្កៈជាដើម គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ធម៌ ៦ យ៉ាងនេះគឺ បាណាតិបាត អទិន្នាទាន មិច្ឆាចារ មុសាវាទ បិសុណាវាចា និងមិច្ឆាទិដ្ឋិ ត្រូវបានលះបង់ដោយសោតាបត្តិមគ្គ ធម៌ ២ យ៉ាងគឺ ផរុសាវាចា និងព្យាបាទ ត្រូវបានលះបង់ដោយអនាគាមិមគ្គ ធម៌ ២ យ៉ាងគឺ អភិជ្ឈា និងសម្ផប្បលាបៈ ត្រូវបានលះបង់ដោយអរហត្តមគ្គ។ សេចក្តីអធិប្បាយសូត្រទី ៥ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๖. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

៦. សេចក្តីអធិប្បាយសូត្រស្តីពីធម៌មិនខុស (អបណ្ណកសូត្រវណ្ណនា)

๑๖. ฉฏฺเฐ อปณฺณกปฏิปทนฺติ อวิรทฺธปฏิปทํ เอกํสปฏิปทํ นิยฺยานิกปฏิปทํ การณปฏิปทํ สารปฏิปทํ มณฺฑปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ, น ตกฺกคฺคาเหน วา นยคฺคาเหน วา. เอวํ คเหตฺวา ปฏิปนฺโน หิ ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา อุปาสโก วา อุปาสิกา วา มนุสฺสเทวนิพฺพานสมฺปตฺตีหิ หายติ ปริหายติ, อปณฺณกปฏิปทํ [Pg.81] ปฏิปนฺโน ปน ตาหิ สมฺปตฺตีหิ น ปริหายติ. อตีเต กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺเนสุ ทฺวีสุ สตฺถวาเหสุ ยกฺขสฺส วจนํ คเหตฺวา พาลสตฺถวาโห สทฺธึ สตฺเถน อนยพฺยสนํ ปตฺโต, ยกฺขสฺส วจนํ อคฺคเหตฺวา ‘‘อุทกทิฏฺฐฏฺฐาเน อุทกํ ฉฑฺเฑสฺสามา’’ติ สตฺถเก สญฺญาเปตฺวา มคฺคํ ปฏิปนฺโน ปณฺฑิตสตฺถวาโห วิย. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

១៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ត្រង់ពាក្យថា «អបណ្ណកបដិបទំ» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិនូវបដិបទាមិនខុសឆ្គង បដិបទាដ៏ពិតប្រាកដ បដិបទាជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខ បដិបទាប្រកបដោយហេតុផល បដិបទាដ៏មានខ្លឹមសារ បដិបទាដ៏ថ្លាស្អាត បដិបទាមិនផ្ទុយគ្នា បដិបទាដ៏សមគួរ និងបដិបទាដ៏សមគួរដល់ធម៌ មិនមែនប្រតិបត្តិដោយការកាន់យកតាមការត្រិះរិះ ឬដោយការកាន់យកតាមការអនុមានឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុ ឬភិក្ខុនី ឬឧបាសក ឬឧបាសិកា កាលបើកាន់យកយ៉ាងនេះហើយប្រតិបត្តិ តែងសាបសូន្យ វិនាសចាកមនុស្សសម្បត្តិ ទេវសម្បត្តិ និងនិព្វានសម្បត្តិ ចំណែកអ្នកប្រតិបត្តិនូវអបណ្ណកបដិបទា មិនសាបសូន្យចាកសម្បត្តិទាំងនោះឡើយ។ ដូចយ៉ាងក្នុងអតីតកាល កាលពួកនាយក្បួនរទេះពីរនាក់ កំពុងដើរទៅតាមផ្លូវលំបាកក្នុងវាលខ្សាច់ដ៏វែងឆ្ងាយ នាយក្បួនរទេះពាល បានជឿតាមពាក្យរបស់យក្ស ហើយក៏ដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយដ៏ធំធេង ព្រមទាំងពួកក្បួនរទេះ ចំណែកឯនាយក្បួនរទេះជាបណ្ឌិត មិនជឿតាមពាក្យរបស់យក្សឡើយ ហើយបានប្រាប់ពួកក្បួនរទេះថា «យើងនឹងចាក់ទឹកចោលក្នុងកន្លែងដែលយើងឃើញទឹក» ដូច្នេះ ហើយក៏ដើរទៅតាមផ្លូវ (ដោយសុវត្ថិភាព) យ៉ាងណាមិញ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘อปณฺณกํ ฐานเมเก, ทุติยํ อาหุ ตกฺกิกา;

เอตทญฺญาย เมธาวี, ตํ คณฺเห ยทปณฺณก’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๑);

«ជនទាំងឡាយខ្លះ កាន់យកនូវហេតុ (បដិបទា) មិនខុសឆ្គង ពួកអ្នកត្រិះរិះ តែងពោលនូវហេតុទីពីរ (បដិបទាខុសឆ្គង) ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា ដឹងច្បាស់នូវហេតុនេះហើយ គប្បីកាន់យកនូវបដិបទាណាដែលមិនខុសឆ្គងនោះ។»

โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ เอตฺถ โยนีติ ขนฺธโกฏฺฐาสสฺสปิ การณสฺสปิ ปสฺสาวมคฺคสฺสปิ นามํ. ‘‘จตสฺโส โข อิมา, สาริปุตฺต, โยนิโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๒) หิ ขนฺธโกฏฺฐาโส โยนิ นาม. ‘‘โยนิ เหสา ภูมิช ผลสฺส อธิคมายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๒๖) การณํ. ‘‘น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ, โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๔๕๗; ธ. ป. ๓๙๖) จ ‘‘ตเมนํ กมฺมชวาตา นิวตฺติตฺวา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ สมฺปริวตฺเตตฺวา มาตุ โยนิมุเข สมฺปฏิปาเทนฺตี’’ติ จ อาทีสุ ปสฺสาวมคฺโค. อิธ ปน การณํ อธิปฺเปตํ. อารทฺธาติ ปคฺคหิตา ปริปุณฺณา.

ក្នុងពាក្យថា «យោនិ ចស្ស អារទ្ធា ហោតិ» នេះ ពាក្យថា «យោនិ» គឺជាឈ្មោះនៃចំណែកនៃខន្ធផង នៃហេតុផង នៃផ្លូវប្រសូត (ផ្លូវនោម) ផង។ ពិតណាស់ ក្នុងបាលីជាដើមថា «ម្នាលសារីបុត្ត យោនិទាំងឡាយ ៤ នេះ» ចំណែកនៃខន្ធ ឈ្មោះថា យោនិ។ ក្នុងបាលីជាដើមថា «ម្នាលភូមិជៈ នេះជាហេតុ (យោនិ) ដើម្បីសម្រេចនូវផល» ហេតុ ឈ្មោះថា យោនិ។ ក្នុងបាលីជាដើមថា «តថាគតមិនហៅបុគ្គលដែលកើតអំពីយោនិ កើតអំពីមាតា ថាជាព្រាហ្មណ៍ឡើយ» និងពាក្យថា «ខ្យល់កើតអំពីកម្ម តែងញ៉ាំងសត្វនោះឲ្យត្រឡប់ មានជើងឡើងលើ មានក្បាលចុះក្រោម ហើយឲ្យចូលទៅជិតមាត់យោនីនៃមាតា» ផ្លូវប្រសូត ឈ្មោះថា យោនិ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយក «ហេតុ»។ ពាក្យថា «អារទ្ធា» សេចក្តីថា ដែលផ្គងឡើងហើយ ឬដែលពេញបរិបូណ៌ហើយ។

อาสวานํ ขยายาติ เอตฺถ อาสวนฺตีติ อาสวา, จกฺขุโตปิ…เป… มนโตปิ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมโต ยาว โคตฺรภุ, โอกาสโต ยาว ภวคฺคา สวนฺตีติ วา อาสวา, เอเต ธมฺเม เอตญฺจ โอกาสํ อนฺโตกริตฺวา ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อนฺโตกรณตฺโถ หิ อยํ อากาโร. จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทิราทโย อาสวา, อาสวา วิยาติปิ อาสวา. โลกสฺมิมฺปิ หิ จิรปาริวาสิกา มทิราทโย อาสวาติ วุจฺจนฺติ, ยทิ จ จิรปาริวาสิยฏฺเฐน อาสวา, เอเตเยว ภวิตุมรหนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย, อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). อายตํ วา สํสารทุกฺขํ สวนฺติ ปสวนฺตีติปิ อาสวา. ปุริมานิ เจตฺถ นิพฺพจนานิ ยตฺถ กิเลสา อาสวาติ อาคจฺฉนฺติ, ตตฺถ ยุชฺชนฺติ, ปจฺฉิมํ กมฺเมปิ. น เกวลญฺจ กมฺมกิเลสาเยว อาสวา, อปิจ โข นานปฺปการา อุปทฺทวาปิ. สุตฺเตสุ หิ ‘‘นาหํ, จุนฺท, ทิฏฺฐธมฺมิกานํเยว อาสวานํ สํวราย ธมฺมํ [Pg.82] เทเสมี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๒) เอตฺถ วิวาทมูลภูตา กิเลสา อาสวาติ อาคตา.

ក្នុងពាក្យថា «អាសវានំ ខយាយ» នេះ ធម៌ទាំងឡាយណា តែងហូរទៅ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាសវៈ សេចក្តីថា តែងហូរទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីចាកចក្ខុទ្វារ... រហូតដល់មនោទ្វារ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណា តែងហូរទៅ (ប្រព្រឹត្តទៅ) ដោយធម៌ រហូតដល់គោត្រភូ ដោយឱកាស រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាសវៈ សេចក្តីថា តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើធម៌ទាំងនេះ និងឱកាសនេះឲ្យនៅខាងក្នុង ព្រោះថា អក្សរ «អា» នេះ មានសេចក្តីថា ធ្វើឲ្យនៅខាងក្នុង។ ទឹកស្រវឹងមានទឹកមធុរៈជាដើម ឈ្មោះថា អាសវៈ ព្រោះអត្ថថា ផ្អាប់ទុកអស់កាលយូរ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណា ដូចជាទឹកស្រវឹងដែលផ្អាប់ទុកយូរ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាសវៈ។ ព្រោះថាក្នុងលោក ទឹកស្រវឹងមានទឹកមធុរៈជាដើម ដែលផ្អាប់ទុកអស់កាលយូរ តែងហៅថា អាសវៈ ប្រសិនបើធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាសវៈ ព្រោះអត្ថថា ផ្អាប់ទុកអស់កាលយូរ សេចក្តីនោះ គប្បីសមគួរដល់ធម៌ទាំងនេះ (គឺលោភៈ ទិដ្ឋិ មោហៈ) តែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទីបំផុតខាងដើមនៃអវិជ្ជា មិនប្រាកដឡើយថា មុនអំពីពេលនេះ អវិជ្ជាមិនធ្លាប់មានឡើយ» ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណា តែងហូរទៅ គឺបង្កើតនូវសង្សារទុក្ខដ៏វែងឆ្ងាយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាសវៈ។ ក្នុងវិគ្គហៈទាំងនោះ វិគ្គហៈខាងដើមទាំងឡាយ តែងសមគួរក្នុងកន្លែងដែលកិលេសទាំងឡាយមកថាជាអាសវៈ ចំណែកឯវិគ្គហៈខាងចុង តែងសមគួរក្នុងកម្មផង។ មិនមែនតែកម្មនិងកិលេសប៉ុណ្ណោះទេ ដែលឈ្មោះថា អាសវៈ ប៉ុន្តែសូម្បីតែឧបទ្រពផ្សេងៗ ក៏ឈ្មោះថា អាសវៈដែរ។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រទាំងឡាយ ដូចជាក្នុងពាក្យថា «ម្នាលចុន្ទ តថាគតមិនមែនសម្តែងធម៌ដើម្បីសង្រួមនូវអាសវៈទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្នតែម៉្យាងនោះទេ» នេះ កិលេសទាំងឡាយដែលជាឫសគល់នៃវិវាទ មកថាជាអាសវៈ។

‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม;

ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺยํ, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช;

เต มยฺหํ อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖) –

«អាសវៈណា ដែលញ៉ាំងការកើតឡើងក្នុងទេវលោកឲ្យមានដល់តថាគត ឬជាគន្ធព្វទេវតាដែលទៅតាមអាកាស អាសវៈណា ដែលញ៉ាំងតថាគតឲ្យដល់នូវភាពជាយក្ស ឬឲ្យដល់នូវភាពជាមនុស្ស អាសវៈទាំងនោះ របស់តថាគត អស់ហើយ កម្ចាត់ចោលហើយ ធ្វើឲ្យវិនាសអស់ហើយ។»

เอตฺถ เตภูมกํ จ กมฺมํ อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมา. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ (ปารา. ๓๙; อ. นิ. ๒.๒๐๒-๒๓๐) เอตฺถ ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธาทโย เจว อปายทุกฺขภูตา จ นานปฺปการา อุปทฺทวา.

ក្នុងគាថានេះ សំដៅយកកម្មជាទៅក្នុងភូមិទាំងបី និងអកុសលធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យថា «ដើម្បីសង្រួមនូវអាសវៈទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដើម្បីកំចាត់បង់នូវអាសវៈទាំងឡាយក្នុងបរលោក» នេះ សំដៅយកឧបទ្រពទាំងឡាយ មានការតិះដៀលអំពីបុគ្គលដទៃ សេចក្តីក្តៅក្រហាយ ការសម្លាប់ និងការចងជាដើមផង និងឧបទ្រពផ្សេងៗ ដែលជាទុក្ខក្នុងអបាយផង។

เต ปเนเต อาสวา ยตฺถ ยถา อาคตา, ตตฺถ ตถา เวทิตพฺพา. เอเต หิ วินเย ตาว ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ (ปารา. ๓๙; อ. นิ. ๒.๒๐๒-๒๓๐) ทฺเวธา อาคตา. สฬายตเน ‘‘ตโย เม, อาวุโส, อาสวา กามาสโว ภวาสโว อวิชฺชาสโว’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๑) ติธา อาคตา. อญฺเญสุ จ สุตฺตนฺเตสุ (จูฬนิ. ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๖๙; ปฏิ. ม. ๑.๑๐๗) อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๑๐๒-๑๑๐๖; วิภ. ๙๓๗) จ เตเยว ทิฏฺฐาสเวน สห จตุธา อาคตา. นิพฺเพธิกปริยาเยน ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา นิรยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา ติรจฺฉานโยนิคามินิยา, อตฺถิ อาสวา เปตฺติวิสยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา มนุสฺสโลกคามินิยา, อตฺถิ อาสวา เทวโลกคามินิยา’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๓) ปญฺจธา อาคตา. กมฺมเมว เจตฺถ อาสวาติ วุตฺตํ. ฉกฺกนิปาเต ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา สํวราปหาตพฺพา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๖.๕๘) นเยน ฉธา อาคตา. สพฺพาสวปริยาเย (ม. นิ. ๑.๑๔ อาทโย) เตเยว ทสฺสเนน ปหาตพฺเพหิ สทฺธึ สตฺตธา อาคตา. อิธ ปน อภิธมฺมนเยน จตฺตาโร อาสวา อธิปฺเปตาติ เวทิตพฺพา.

ក៏អាសវៈទាំងនោះ មកក្នុងទីណា ដោយប្រការណា គប្បីដឹងក្នុងទីនោះ ដោយប្រការនោះចុះ។ ព្រោះថា អាសវៈទាំងនោះ ជាដំបូងក្នុងវិន័យ មកជា ២ ប្រការ គឺ «ដើម្បីសង្រួមនូវអាសវៈទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដើម្បីកំចាត់បង់នូវអាសវៈទាំងឡាយក្នុងបរលោក»។ ក្នុងសឡាយតនវគ្គ មកជា ៣ ប្រការ គឺ «ម្នាលអាវុសោ អាសវៈទាំងឡាយ ៣ នេះ គឺ កាមាសវៈ ភវាសវៈ អវិជ្ជាសវៈ»។ ក្នុងសូត្រដទៃទៀត និងក្នុងអភិធម្ម អាសវៈទាំងនោះឯង ព្រមទាំងទិដ្ឋាសវៈ មកជា ៤ ប្រការ។ ដោយនិព្វេធិកបរិយាយ មកជា ៥ ប្រការ គឺ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាសវៈទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងនាំទៅកាន់នរកក៏មាន អាសវៈទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងនាំទៅកាន់កំណើតតិរច្ឆានក៏មាន អាសវៈទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងនាំទៅកាន់បេត្តិវិស័យក៏មាន អាសវៈទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងនាំទៅកាន់មនុស្សលោកក៏មាន អាសវៈទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងនាំទៅកាន់ទេវលោកក៏មាន»។ ក្នុងទីនេះ ទ្រង់ត្រាស់ហៅតែកម្មប៉ុណ្ណោះថាជាអាសវៈ។ ក្នុងឆក្កនិបាត មកជា ៦ ប្រការ ដោយន័យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាសវៈទាំងឡាយដែលគប្បីលះបង់ដោយការសង្រួមក៏មាន»។ ក្នុងសព្វាសវសូត្រ អាសវៈទាំងនោះឯង ព្រមទាំងអាសវៈដែលគប្បីលះបង់ដោយទស្សនៈ មកជា ៧ ប្រការ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ទ្រង់សំដៅយកអាសវៈ ៤ តាមន័យអភិធម្ម។

ขยายาติ เอตฺถ ปน อาสวานํ สรสเภโทปิ ขีณากาโรปิ มคฺคผลนิพฺพานานิปิ ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โย อาสวานํ ขโย วโย เภโท ปริเภโท อนิจฺจตา อนฺตรธาน’’นฺติ เอตฺถ หิ อาสวานํ สรสเภโท ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. ‘‘ชานโต อหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต [Pg.83] อาสวานํ ขยํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕; สํ. นิ. ๒.๒๓; อิติวุ. ๑๐๒) เอตฺถ อาสวปฺปหานํ อาสวานํ อจฺจนฺตกฺขโย อสมุปฺปาโท ขีณากาโร นตฺถิภาโว ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต.

ចំណែកក្នុងពាក្យថា «ខយាយ» នេះ សូម្បីការបែកធ្លាយទៅដោយសភាវៈរបស់ខ្លួននៃអាសវៈទាំងឡាយ សូម្បីអាការៈដែលអស់ទៅ សូម្បីមគ្គ ផល និងនិព្វានទាំងឡាយ ក៏តែងហៅថា «អាសវក្ខយៈ» (ការអស់ទៅនៃអាសវៈ)។ ព្រោះថាក្នុងពាក្យថា «ការអស់ទៅ ការសាបសូន្យទៅ ការបែកធ្លាយ ការបែកធ្លាយជុំវិញ ភាពមិនទៀង ការបាត់បង់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយណា» នេះ ការបែកធ្លាយទៅដោយសភាវៈរបស់ខ្លួននៃអាសវៈទាំងឡាយ ទ្រង់ហៅថា «អាសវក្ខយៈ»។ ក្នុងពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតដឹងច្បាស់ ឃើញច្បាស់ ទើបពោលនូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ» នេះ ការលះបង់នូវអាសវៈ ការអស់ទៅជាដាច់ខាតនៃអាសវៈ ការមិនកើតឡើងទៀត អាការៈដែលអស់ទៅ និងភាពមិនមាននៃអាសវៈ ទ្រង់ហៅថា «អាសវក្ខយៈ»។

‘‘เสขสฺส สิกฺขมานสฺส, อุชุมคฺคานุสาริโน;

ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ, ตโต อญฺญา อนนฺตรา’’ติ. (อิติวุ. ๖๒) –

«កាលសេក្ខបុគ្គលអ្នកកំពុងសិក្សា ដើរតាមនូវផ្លូវដ៏ត្រង់ ញាណទីមួយ (មគ្គញាណ) ក្នុងធម៌ជាគ្រឿងអស់ទៅនៃអាសវៈ (គឺអរិយមគ្គ) តែងកើតមាន ក្នុងលំដាប់អំពីមគ្គញាណនោះ អរហត្តផល (ការដឹងច្បាស់) តែងកើតមាន។»

เอตฺถ มคฺโค ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) เอตฺถ ผลํ.

ក្នុងគាថានេះ មគ្គ ទ្រង់ហៅថា «អាសវក្ខយៈ»។ ក្នុងពាក្យថា «បុគ្គលជាសមណៈ ព្រោះការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ» នេះ ផល (ទ្រង់ហៅថា អាសវក្ខយៈ)។

‘‘ปรวชฺชานุปสฺสิสฺส, นิจฺจํ อุชฺฌานสญฺญิโน;

อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๕๓) –

«បុគ្គលណា តែងយល់ឃើញនូវទោសរបស់បុគ្គលដទៃ មានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងការតិះដៀលជានិច្ច អាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះ តែងចម្រើនឡើង បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា នៅឆ្ងាយអំពីធម៌ជាគ្រឿងអស់ទៅនៃអាសវៈ (គឺព្រះនិព្វាន)។»

เอตฺถ นิพฺพานํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ผลํ สนฺธาย ‘‘อาสวานํ ขยายา’’ติ อาห, อรหตฺตผลตฺถายาติ อตฺโถ.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះនិព្វាន (ទ្រង់ហៅថា អាសវក្ខយៈ)។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់សំដៅយកផល ទើបត្រាស់ថា «ដើម្បីការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ» សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផល។

อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโรติ มนจฺฉฏฺเฐสุ อินฺทฺริเยสุ ปิหิตทฺวาโร. โภชเน มตฺตญฺญูติ โภชนสฺมึ ปมาณญฺญู, ปฏิคฺคหณปริโภคปจฺจเวกฺขณมตฺตํ ชานาติ ปชานาตีติ อตฺโถ. ชาคริยํ อนุยุตฺโตติ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ ชาครณภาวํ อนุยุตฺโต, ชาครเณเยว ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ.

ពាក្យថា «ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ» សេចក្តីថា មានទ្វារបិទហើយក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ មានមនោឥន្ទ្រិយជាទី ៦។ ពាក្យថា «ភោជនេ មត្តញ្ញូ» សេចក្តីថា ជាអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងភោជន គឺតែងដឹង ដឹងច្បាស់នូវប្រមាណក្នុងការទទួល ការបរិភោគ និងការពិចារណា។ ពាក្យថា «ជាគរិយំ អនុយុត្តោ» សេចក្តីថា ធ្វើនូវយប់និងថ្ងៃឲ្យជា ៦ ចំណែក ហើយប្រកបជានិច្ចនូវភាពជាអ្នកភ្ញាក់រលឹកក្នុងចំណែកទាំង ៥ គឺថាជាអ្នកប្រកបហើយប្រកបទៀតក្នុងការភ្ញាក់រលឹកតែម៉្យាង។

เอวํ มาติกํ ฐเปตฺวา อิทานิ ตเมว ฐปิตปฏิปาฏิยา วิภชนฺโต กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๕) วิตฺถาริโต, ตถา ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ เนว ทวายาติอาทีนํ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๘). อาวรณีเยหิ ธมฺเมหีติ ปญฺจหิ นีวรเณหิ ธมฺเมหิ. นีวรณานิ หิ จิตฺตํ อาวริตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา อาวรณียา ธมฺมาติ วุจฺจนฺติ. สีหเสยฺยํ กปฺเปตีติ สีโห วิย เสยฺยํ กปฺเปติ. ปาเท ปาทํ อจฺจาธายาติ วามปาทํ ทกฺขิณปาเท อติอาธาย. สมํ ฐปิเต หิ ปาเท ชาณุเกน ชาณุกํ โคปฺผเกน จ โคปฺผกํ ฆฏียติ, ตโต เวทนา อุฏฺฐหนฺติ. ตสฺมา ตสฺส โทสสฺส ปริวชฺชนตฺถํ โถกํ อติกฺกมิตฺวา เอส ปาทํ ฐเปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปาเท ปาทํ อจฺจาธายา’’ติ.

កាលតម្កល់មាតិកាទុកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងចែកនូវមាតិកានោះឯង តាមលំដាប់ដែលបានតម្កល់ទុក ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «កថញ្ច ភិក្ខវេ ភិក្ខុ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះភិក្ខុ... ដូចម្តេច)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ សេចក្តីនៃពាក្យជាដើមថា «ឃើញរូបដោយចក្ខុ» ខ្ញុំបានពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ព្រមទាំងសេចក្តីនៃពាក្យជាដើមថា «ពិចារណាដោយឧបាយខុសត្រូវ ហើយបរិភោគអាហារ មិនមែនដើម្បីលេង» នោះ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា «អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ» សេចក្តីថា ចាកធម៌គឺនីវរណៈទាំង ៥។ ព្រោះថានីវរណៈទាំងឡាយ តែងរារាំងចិត្តហើយតម្កល់នៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ធម៌ជាគ្រឿងរារាំង។ ពាក្យថា «សីហសេយ្យំ កប្បេតិ» សេចក្តីថា ធ្វើនូវការដេក ដូចជាសត្វសីហៈ។ ពាក្យថា «បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ» សេចក្តីថា ដាក់ជើងឆ្វេងត្រួតលើជើងស្តាំ។ ព្រោះថាកាលបើដាក់ជើងឲ្យស្មើគ្នា ក្បាលជង្គង់តែងទង្គិចនឹងក្បាលជង្គង់ ភ្នែកគោ (កជើង) តែងទង្គិចនឹងភ្នែកគោ ទុក្ខវេទនាតែងកើតឡើងអំពីការទង្គិចនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីវៀរចាកទោសនោះ ភិក្ខុនេះទើបដាក់ជើងឲ្យហួសគ្នាបន្តិចបន្តួច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ដាក់ជើងត្រួតលើជើង»។

สโต [Pg.84] สมฺปชาโนติ สติยา เจว สมฺปชญฺเญน จ สมนฺนาคโต. กถํ ปเนส นิทฺทายนฺโต สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ? ปุริมปฺปวตฺติวเสน. อยํ หิ จงฺกเม จงฺกมนฺโต นิทฺทาย โอกฺกมนภาวํ ญตฺวา ปวตฺตมานํ กมฺมฏฺฐานํ ฐเปตฺวา มญฺเจ วา ผลเก วา นิปนฺโน นิทฺทํ อุปคนฺตฺวา ปุน ปพุชฺฌมาโน กมฺมฏฺฐานํ ฐิตฏฺฐาเน คณฺหนฺโตเยว ปพุชฺฌติ. ตสฺมา นิทฺทายนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหติ. อยํ ตาว มูลกมฺมฏฺฐาเน นโยว. ปริคฺคหกมฺมฏฺฐานวเสนาปิ ปเนส สโต สมฺปชาโน นาม โหติ. กถํ? อยํ หิ จงฺกมนฺโต นิทฺทาย โอกฺกมนภาวํ ญตฺวา ปาสาณผลเก วา มญฺเจ วา ทกฺขิเณน ปสฺเสน นิปชฺชิตฺวา ปจฺจเวกฺขติ – ‘‘อเจตโน กาโย อเจตเน มญฺเจ ปติฏฺฐิโต, อเจตโน มญฺโจ อเจตนาย ปถวิยา, อเจตนา ปถวี อเจตเน อุทเก, อเจตนํ อุทกํ อเจตเน วาเต, อเจตโน วาโต อเจตเน อากาเส ปติฏฺฐิโต. ตตฺถ อากาสมฺปิ ‘อหํ วาตํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิต’นฺติ น ชานาติ, วาโตปิ ‘อหํ อากาเส ปติฏฺฐิโต’ติ น ชานาติ. ตถา วาโต น ชานาติ. ‘อหํ อุทกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต’ติ…เป… มญฺโจ น ชานาติ, ‘อหํ กายํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต’ติ, กาโย น ชานาติ ‘อหํ มญฺเจ ปติฏฺฐิโต’ติ. น หิ เตสํ อญฺญมญฺญํ อาโภโค วา สมนฺนาหาโร วา มนสิกาโร วา เจตนา วา ปตฺถนา วา อตฺถี’’ติ. ตสฺส เอวํ ปจฺจเวกฺขโต ตํ ปจฺจเวกฺขณจิตฺตํ ภวงฺเค โอตรติ. เอวํ นิทฺทายนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน นาม โหตีติ.

ពាក្យថា «សតោ សម្បជានោ» សេចក្តីថា ប្រកបដោយសតិផង ប្រកបដោយសម្បជញ្ញៈផង។ សួរថា ចុះភិក្ខុនេះ កាលកំពុងដេកលក់ ឈ្មោះថាមានសតិនិងសម្បជញ្ញៈ ដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅមុន (មុននឹងដេកលក់)។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះ កាលកំពុងដើរចង្ក្រម ដឹងនូវភាពនៃសេចក្តីងងុយដែលចូលមកគ្របដណ្តប់ ហើយតម្កល់ទុកនូវកម្មដ្ឋានដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ រួចហើយដេកលើគ្រែ ឬលើក្តារបន្ទះ កាលដេកលក់ទៅ ហើយភ្ញាក់ឡើងវិញ តែងកាន់យកនូវកម្មដ្ឋានក្នុងទីដែលតម្កល់ទុកនោះឯង ហើយភ្ញាក់ឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីកំពុងដេកលក់ ក៏ឈ្មោះថាមានសតិនិងសម្បជញ្ញៈដែរ។ នេះជាណ័យក្នុងមូលកម្មដ្ឋានជាដំបូង។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថាមានសតិនិងសម្បជញ្ញៈ សូម្បីដោយអំណាចនៃបរិគ្គហកម្មដ្ឋាន (កម្មដ្ឋានដែលកាន់យកក្នុងខណៈដេក)។ ដូចម្តេច? ព្រោះថា ភិក្ខុនេះ កាលកំពុងដើរចង្ក្រម ដឹងនូវភាពនៃសេចក្តីងងុយដែលចូលមកគ្របដណ្តប់ ហើយដេកផ្អៀងទៅខាងស្តាំលើបន្ទះថ្ម ឬលើគ្រែ ហើយពិចារណាថា «កាយមិនមានចិត្ត តម្កល់នៅលើគ្រែមិនមានចិត្ត គ្រែមិនមានចិត្ត តម្កល់នៅលើផែនដីមិនមានចិត្ត ផែនដីមិនមានចិត្ត តម្កល់នៅលើទឹកមិនមានចិត្ត ទឹកមិនមានចិត្ត តម្កល់នៅលើខ្យល់មិនមានចិត្ត ខ្យល់មិនមានចិត្ត តម្កល់នៅលើអាកាសមិនមានចិត្ត។ ក្នុងទីនោះ សូម្បីអាកាស ក៏មិនដឹងថា 'យើងទ្រនូវខ្យល់ហើយតម្កល់នៅ' ឡើយ ខ្យល់ក៏មិនដឹងថា 'យើងតម្កល់នៅលើអាកាស' ឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ខ្យល់ក៏មិនដឹងថា 'យើងទ្រនូវទឹកហើយតម្កល់នៅ' ឡើយ... គ្រែក៏មិនដឹងថា 'យើងទ្រនូវកាយហើយតម្កល់នៅ' ឡើយ កាយក៏មិនដឹងថា 'យើងតម្កល់នៅលើគ្រែ' ឡើយ។ ព្រោះថា ការយកចិត្តទុកដាក់ក្តី ការនឹកគិតក្តី ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តក្តី ចេតនាក្តី ការប្រាថ្នាក្តី ទៅវិញទៅមក នៃវត្ថុទាំងនោះ មិនមានឡើយ» ដូច្នេះ។ កាលភិក្ខុនោះកំពុងពិចារណាយ៉ាងនេះ ចិត្តដែលពិចារណានោះ តែងចុះកាន់ភវង្គ។ គប្បីដឹងថា សូម្បីកំពុងដេកលក់ ឈ្មោះថាមានសតិនិងសម្បជញ្ញៈ យ៉ាងនេះឯង។

อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวาติ ‘‘เอตฺตกํ ฐานํ คเต จนฺเท วา ตารกาย วา อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อุฏฺฐานกาลปริจฺเฉทิกํ สญฺญํ มนสิกริตฺวา, จิตฺเต ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ กริตฺวา สยิโต หิ ยถาปริจฺฉินฺเนเยว กาเล อุฏฺฐหติ.

ពាក្យថា «ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិករិត្វា» សេចក្តីថា «កាលបើព្រះចន្ទ ឬផ្កាយ ដើរទៅដល់ទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ យើងនឹងក្រោកឡើង» ដូច្នេះ គឺធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសញ្ញាដែលកំណត់នូវកាលដែលត្រូវក្រោកឡើង សេចក្តីថា តម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត។ ព្រោះថា ភិក្ខុដែលធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះហើយដេក តែងក្រោកឡើងក្នុងកាលដែលបានកំណត់ទុកនោះឯង។

๗. อตฺตพฺยาพาธสุตฺตวณฺณนา

៧. ការអធិប្បាយនូវអត្តព្យាបាធសូត្រ។

๑๗. สตฺตเม อตฺตพฺยาพาธายาติ อตฺตทุกฺขาย. ปรพฺยาพาธายาติ ปรทุกฺขาย. กายสุจริตนฺติอาทีนิ ปุพฺพภาเค ทสกุสลกมฺมปถวเสน อาคตานิ, อุปริ ปน ยาว อรหตฺตา อวาริตาเนว.

១៧. នៅក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា attabyābādhāya សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា parabyābādhāya សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខរបស់បុគ្គលដទៃ។ ពួកពាក្យមានជាអាទិ៍ថា kāyasucaritaṃ (កាយសុចរិត) ក្នុងចំណែកខាងដើម មកហើយដោយអំណាចនៃកុសលកម្មបថ ១០ យ៉ាង ប៉ុន្តែក្នុងចំណែកខាងលើ មកហើយដោយមិនបានហាមឃាត់ឡើយ រហូតដល់ព្រះអរហត្ត។

๘. เทวโลกสุตฺตวณฺณนา

៨. សេចក្តីអធិប្បាយនៃទេវលោកសូត្រ

๑๘. อฏฺฐเม [Pg.85] อฏฺฏีเยยฺยาถาติ อฏฺฏา ปีฬิตา ภเวยฺยาถ. หราเยยฺยาถาติ ลชฺเชยฺยาถ. ชิคุจฺเฉยฺยาถาติ คูเถ วิย ตสฺมึ วจเน สญฺชาตชิคุจฺฉา ภเวยฺยาถ. อิติ กิราติ เอตฺถ อิตีติ ปทสนฺธิพฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา, กิราติ อนุสฺสวตฺเถ นิปาโต. ทิพฺเพน กิร อายุนา อฏฺฏียถาติ เอวมสฺส สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปเคว โข ปนาติ ปฐมตรํเยว.

១៨. នៅក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា aṭṭīyeyyātha សេចក្តីថា គប្បីជាអ្នកត្រូវបៀតបៀន (ក្តៅក្រហាយ)។ ពាក្យថា harāyeyyātha សេចក្តីថា គប្បីខ្មាសអៀន។ ពាក្យថា jiguccheyyātha សេចក្តីថា គប្បីមានសេចក្តីខ្ពើមរអើមក្នុងពាក្យនោះ ដូចជាខ្ពើមរអើមក្នុងលាមកដូច្នោះ។ ក្នុងពាក្យថា iti kira នេះ ពាក្យថា itī ជានិបាតសម្រាប់តភ្ជាប់បទ និងព្យញ្ជនៈឲ្យរលូន ពាក្យថា kira ជានិបាតក្នុងអត្ថថា ឮមកថា (ការឮតៗគ្នា)។ ការភ្ជាប់សេចក្តីនៃពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា dibbena kira āyunā aṭṭīyatha (ឮថា គប្បីនឿយណាយនឹងអាយុជាទិព្វ)។ ពាក្យថា pageva kho pana សេចក្តីថា ជាដំបូងបង្អស់តែម្តង។

๙. ปฐมปาปณิกสุตฺตวณฺณนา

៩. សេចក្តីអធិប្បាយនៃបឋមបាបណិកសូត្រ

๑๙. นวเม ปาปณิโกติ อาปณิโก, อาปณํ อุคฺฆาเฏตฺวา ภณฺฑวิกฺกายกสฺส วาณิชสฺเสตํ อธิวจนํ. อภพฺโพติ อภาชนภูโต. น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาตีติ ยถา อธิฏฺฐิตํ สุอธิฏฺฐิตํ โหติ, เอวํ สยํ อตฺตปจฺจกฺขํ กโรนฺโต นาธิฏฺฐาติ. ตตฺถ ปจฺจูสกาเล ปทสทฺเทน อุฏฺฐาย ทีปํ ชาเลตฺวา ภณฺฑํ ปสาเรตฺวา อนิสีทนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. อยํ หิ ยํ โจรา รตฺตึ ภณฺฑํ หริตฺวา ‘‘อิทํ อมฺหากํ หตฺถโต วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ อาปณํ คนฺตฺวา อปฺเปน อคฺเฆน เทนฺติ, ยมฺปิ พหุเวริโน มนุสฺสา รตฺตึ นคเร วสิตฺวา ปาโตว อาปณํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ คณฺหนฺติ, ยํ วา ปน ชนปทํ คนฺตุกามา มนุสฺสา ปาโตว อาปณํ คนฺตฺวา ภณฺฑํ กิณนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ.

១៩. នៅក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា pāpaṇiko គឺបានដល់ អាបណិកៈ (អ្នកលក់ដូរក្នុងផ្សារ) នេះជាឈ្មោះរបស់ឈ្មួញដែលបើកហាងលក់ទំនិញផ្សេងៗ។ ពាក្យថា abhabbo សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនគួរទទួល (មិនជាភាជនៈទទួល)។ ពាក្យថា na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti សេចក្តីថា មិនចាត់ចែងការងារដោយខ្លួនឯងឲ្យប្រចក្សនឹងភ្នែក ដើម្បីឲ្យការងារដែលចាត់ចែងនោះបានល្អឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ឈ្មួញខ្ជិលច្រអូសដែលមិនក្រោកឡើងក្នុងវេលាទៀបភ្លឺដោយសំឡេងជើងមនុស្សដើរទៅមក មិនអុជប្រទីប មិនលាតសន្ធឹងទំនិញលក់ដូរ មិនអង្គុយចាំលក់ ឈ្មោះថា មិនចាត់ចែងការងារដោយគោរពក្នុងវេលាព្រឹកឡើយ។ ព្រោះថា ពួកចោរលួចយកទ្រព្យសម្បត្តិទៅក្នុងវេលាយប់ ហើយគិតថា "យើងនឹងលក់ទ្រព្យនេះចេញពីដៃរបស់យើង" ក៏ទៅកាន់ហាងលក់ក្នុងតម្លៃថោក ទ្រព្យណាដែលពួកចោរលក់ឲ្យនោះក្តី ម្យ៉ាងទៀត ពួកមនុស្សដែលមានពៀរច្រើននៅក្នុងក្រុងនាពេលយប់ ហើយទៅកាន់ហាងតាំងពីព្រលឹមដើម្បីយកទំនិញនោះក្តី ម្យ៉ាងទៀត ពួកមនុស្សដែលចង់ទៅកាន់ជនបទដទៃ ហើយទៅទិញទំនិញនៅហាងតាំងពីព្រលឹមនោះក្តី ឈ្មួញនោះរមែងមិនមែនជាម្ចាស់នៃលាភដែលមានរបស់ទាំងនោះជាហេតុឡើយ។

อญฺเญสํ โภชนเวลาย ปน ภุญฺชิตุํ อาคนฺตฺวา ปาโตว ภณฺฑํ ปฏิสาเมตฺวา ฆรํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา นิทฺทายิตฺวา สายํ ปุน อาปณํ อาคจฺฉนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. โส หิ ยํ โจรา ปาโตว วิสฺสชฺเชตุํ น สมฺปาปุณึสุ, ทิวากาเล ปน ปเรสํ อสญฺจารกฺขเณ อาปณํ คนฺตฺวา อปฺปคฺเฆน เทนฺติ, ยญฺจ โภชนเวลาย ปุญฺญวนฺโต อิสฺสรา ‘‘อาปณโต อิทญฺจิทญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ ปหิณิตฺวา อาหราเปนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ.

ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មួញខ្ជិលច្រអូសដែលមកដើម្បីបរិភោគអាហារក្នុងពេលបរិភោគរបស់ជនដទៃ ហើយទុកដាក់ទំនិញតាំងពីព្រលឹម ទៅផ្ទះបរិភោគអាហារហើយដេកលក់ រួចត្រឡប់មកហាងវិញនៅពេលល្ងាច ឈ្មោះថា មិនចាត់ចែងការងារដោយគោរពក្នុងវេលាថ្ងៃត្រង់ឡើយ។ ព្រោះថា ពួកចោរដែលមិនទាន់អាចលក់ទំនិញបានតាំងពីព្រលឹម ប៉ុន្តែក្នុងវេលាថ្ងៃ ក៏ទៅកាន់ហាងលក់ក្នុងតម្លៃថោក ក្នុងខណៈដែលអ្នកដទៃធ្វេសប្រហែស ទ្រព្យណាដែលពួកចោរលក់ឲ្យនោះក្តី ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនអ្នកមានបុណ្យ និងអ្នកមានអំណាចក្នុងវេលាបរិភោគអាហារ បានបញ្ជូនមនុស្សទៅដោយពាក្យថា "គួរតែបានរបស់នេះនិងរបស់នេះពីហាង" ហើយឲ្យនាំយកទំនិញណាដែលគេទិញនោះក្តី ឈ្មួញនោះរមែងមិនមែនជាម្ចាស់នៃលាភដែលមានរបស់ទាំងនោះជាហេតុឡើយ។

ยาว ยามเภรินิกฺขมนา ปน อนฺโตอาปเณ ทีปํ ชาลาเปตฺวา อนิสีทนฺโต สายนฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. โส หิ ยํ [Pg.86] โจรา ปาโตปิ ทิวาปิ วิสฺสชฺเชตุํ น สมฺปาปุณึสุ, สายํ ปน อาปณํ คนฺตฺวา อปฺปคฺเฆน เทนฺติ, ตปฺปจฺจยสฺส ลาภสฺส อสฺสามิโก โหติ.

ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មួញខ្ជិលច្រអូសដែលមិនអុជប្រទីបអង្គុយនៅក្នុងហាង រហូតដល់វេលាវាយស្គរយាម ឈ្មោះថា មិនចាត់ចែងការងារដោយគោរពក្នុងវេលាល្ងាចឡើយ។ ព្រោះថា ពួកចោរដែលមិនទាន់អាចលក់ទំនិញបានទាំងក្នុងវេលាព្រឹក ទាំងក្នុងវេលាថ្ងៃ ប៉ុន្តែក្នុងវេលាល្ងាច ក៏ទៅកាន់ហាងលក់ក្នុងតម្លៃថោក ទ្រព្យណាដែលពួកចោរលក់ឲ្យនោះ ឈ្មួញនោះរមែងមិនមែនជាម្ចាស់នៃលាភដែលមានរបស់នោះជាហេតុឡើយ។

น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ สกฺกจฺจกิริยาย สมาธึ น สมาปชฺชติ. เอตฺถ จ ปาโตว เจติยงฺคณโพธิยงฺคเณสุ วตฺตํ กตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา, ตาว สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา อนิสีทนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. ปจฺฉาภตฺตํ ปน ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา ยาว สายนฺหสมยา สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา อนิสีทนฺโต มชฺฌนฺหิกสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. สายํ ปน เจติยํ วนฺทิตฺวา เถรูปฏฺฐานํ กตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ปฐมยามํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อนิสีทนฺโต สายนฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ สมาธินิมิตฺตํ อธิฏฺฐาติ นาม. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยเนว เวทิตพฺโพ. อปิเจตฺถ ‘‘สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน สมาปตฺติยา อสติ วิปสฺสนาปิ วฏฺฏติ, สมาธินิมิตฺตนฺติ จ สมาธิอารมฺมณมฺปิ วฏฺฏติเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘สมาธิปิ สมาธินิมิตฺตํ, สมาธารมฺมณมฺปิ สมาธินิมิตฺต’’นฺติ.

ពាក្យថា na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti សេចក្តីថា មិនចូលកាន់សមាធិដោយការធ្វើដោយគោរព។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសេចក្តីនេះ ភិក្ខុខ្ជិលច្រអូសដែលធ្វើវត្តក្នុងលានចេតិយ និងលានពោធិ៍តាំងពីព្រលឹម ហើយចូលកាន់សេនាសនៈ មិនអង្គុយចូលសមាបត្តិរហូតដល់វេលាត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត ឈ្មោះថា មិនចាត់ចែងសមាធិនិមិត្តដោយគោរពក្នុងវេលាព្រឹកឡើយ។ ចំណែកខាងក្រោយភត្ត ភិក្ខុដែលត្រឡប់ពីបិណ្ឌបាត ចូលកាន់ទីសម្រាករាត្រី ឬទីសម្រាកថ្ងៃ មិនអង្គុយចូលសមាបត្តិរហូតដល់វេលាល្ងាច ឈ្មោះថា មិនចាត់ចែងសមាធិនិមិត្តដោយគោរពក្នុងវេលាថ្ងៃត្រង់ឡើយ។ ចំណែកវេលាល្ងាច ភិក្ខុដែលថ្វាយបង្គំចេតិយ ធ្វើការបំរើព្រះថេរៈ ហើយចូលកាន់សេនាសនៈ មិនអង្គុយចូលសមាបត្តិអស់បឋមយាម ឈ្មោះថា មិនចាត់ចែងសមាធិនិមិត្តដោយគោរពក្នុងវេលាល្ងាចឡើយ។ ចំណែកសុក្កបក្ខ គប្បីជ្រាបដោយន័យផ្ទុយពីដែលពោលហើយនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសេចក្តីនេះ ក្នុងកន្លែងដែលពោលថា "samāpattiṃ appetvā" (ចូលសមាបត្តិ) កាលបើគ្មានសមាបត្តិ សូម្បីវិបស្សនាក៏គួរដែរ ហើយពាក្យថា samādhinimitta សូម្បីសមាធិអារម្មណ៍ក៏គួរដូចគ្នា។ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា "សូម្បីសមាធិក៏ជាសមាធិនិមិត្ត ធម៌ដែលមានសមាធិជាអារម្មណ៍ក៏ជាសមាធិនិមិត្តដែរ"។

๑๐. ทุติยปาปณิกสุตฺตวณฺณนา

១០. សេចក្តីអធិប្បាយនៃទុតិយបាបណិកសូត្រ

๒๐. ทสเม จกฺขุมาติ ปญฺญาจกฺขุนา จกฺขุมา โหติ. วิธุโรติ วิสิฏฺฐธุโร อุตฺตมธุโร ญาณสมฺปยุตฺเตน วีริเยน สมนฺนาคโต. นิสฺสยสมฺปนฺโนติ อวสฺสยสมฺปนฺโน ปติฏฺฐานสมฺปนฺโน. ปณิยนฺติ วิกฺกายิกภณฺฑํ. เอตฺตกํ มูลํ ภวิสฺสติ เอตฺตโก อุทโยติ ตสฺมึ ‘‘เอวํ กีตํ เอวํ วิกฺกายมาน’’นฺติ วุตฺตปณิเย เยน กเยน ตํ กีตํ, ตํ กยสงฺขาตํ มูลํ เอตฺตกํ ภวิสฺสติ. โย จ ตสฺมึ วิกฺกยมาเน วิกฺกโย, ตสฺมึ วิกฺกเย เอตฺตโก อุทโย ภวิสฺสติ, เอตฺติกา วฑฺฒีติ อตฺโถ.

២០. នៅក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា cakkhumā សេចក្តីថា ជាអ្នកមានភ្នែកគឺបញ្ញា។ ពាក្យថា vidhuro សេចក្តីថា មានធុរៈដ៏វិសេស មានធុរៈដ៏ឧត្តម គឺប្រកបដោយព្យាយាមដែលសម្បយុត្តដោយញាណ។ ពាក្យថា nissayasampanno សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយទីពឹង បរិបូណ៌ដោយទីបង្អែក។ ពាក្យថា paṇiyaṃ សេចក្តីថា ទំនិញសម្រាប់លក់។ ពាក្យថា ettakaṃ mūlaṃ bhavissati ettako udayo សេចក្តីថា ក្នុងទំនិញដែលលក់នោះ ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា "ទិញមកយ៉ាងនេះ លក់ទៅយ៉ាងនេះ" ដើមទុនដែលរាប់ថាជាតម្លៃទិញនោះ នឹងមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ការលក់ណាដែលមានក្នុងទំនិញដែលត្រូវលក់នោះ ក្នុងសេចក្តីលក់នោះ ផលចំណេញនឹងមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ការចម្រើននឹងមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ នេះជាអត្ថ។

กุสโล โหติ ปณิยํ เกตุญฺจ วิกฺเกตุญฺจาติ สุลภฏฺฐานํ คนฺตฺวา กิณนฺโต ทุลฺลภฏฺฐานํ คนฺตฺวา วิกฺกิณนฺโต จ เอตฺถ กุสโล นาม โหติ, ทสคุณมฺปิ วีสติคุณมฺปิ ลาภํ ลภติ.

ពាក្យថា kusalo hoti paṇiyaṃ ketuñca vikketuñca សេចក្តីថា ឈ្មួញដែលទៅកាន់កន្លែងដែលងាយរកបានហើយទិញក្តី ទៅកាន់កន្លែងដែលក្ររកបានហើយលក់ក្តី ឈ្មោះថាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការទិញនិងលក់នេះ រមែងបានលាភសូម្បី ១០ ដង ឬ ២០ ដង។

อฑฺฒาติ [Pg.87] อิสฺสรา พหุนา นิกฺขิตฺตธเนน สมนฺนาคตา. มหทฺธนาติ วฬญฺชนกวเสน มหทฺธนา. มหาโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺเฑน มหาโภคา. ปฏิพโลติ กายพเลน เจว ญาณพเลน จ สมนฺนาคตตฺตา สมตฺโถ. อมฺหากญฺจ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุนฺติ อมฺหากญฺจ คหิตธนมูลิกํ วฑฺฒึ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุํ. นิปตนฺตีติ นิมนฺเตนฺติ. นิปาเตนฺตีติปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ.

ពាក្យថា aḍḍhā សេចក្តីថា ជាអ្នកមានអំណាច ប្រកបដោយទ្រព្យដែលកប់ទុកជាច្រើន។ ពាក្យថា mahaddhanā សេចក្តីថា ជាអ្នកមានទ្រព្យច្រើន ដោយអំណាចនៃការប្រើប្រាស់រាល់ថ្ងៃ។ ពាក្យថា mahābhogā សេចក្តីថា មានគ្រឿងប្រើប្រាស់ច្រើន ដោយគ្រឿងឧបភោគនិងបរិភោគ。 ពាក្យថា paṭibalo សេចក្តីថា ជាអ្នកអាច ព្រោះប្រកបដោយកម្លាំងកាយនិងកម្លាំងប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា amhākañca kālenakālaṃ anuppadātuṃ សេចក្តីថា ដើម្បីប្រគល់ការកើនឡើងនៃប្រាក់ដើមដែលខ្ចីទៅនោះ ដល់ពួកយើងតាមកាលវេលា។ ពាក្យថា nipatanti សេចក្តីថា និមន្ត។ សូម្បីតែបទថា nipātenti ក៏ជាបាឋៈដែរ អត្ថក៏ដូចគ្នានេះឯង គប្បីជ្រាប។

กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทายาติ กุสลธมฺมานํ สมฺปาทนตฺถาย ปฏิลาภตฺถาย. ถามวาติ ญาณถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิเรน ญาณปรกฺกเมน สมนฺนาคโต. อนิกฺขิตฺตธุโรติ ‘‘อคฺคมคฺคํ อปาปุณิตฺวา อิมํ วีริยธุรํ น ฐเปสฺสามี’’ติ เอวํ อฏฺฐปิตธุโร.

ពាក្យថា kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya សេចក្តីថា ដើម្បីញ៉ាំងកុសលធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេច ដើម្បីការបានមក។ ពាក្យថា thāmavā សេចក្តីថា ប្រកបដោយកម្លាំងគឺប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា daḷhaparakkamo សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីព្យាយាមដ៏មាំមួនដែលកើតឡើងជាមួយប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា anikkhittadhuro សេចក្តីថា មានធុរៈមិនបានដាក់ចុះយ៉ាងនេះថា "បើមិនទាន់បានសម្រេចអរហត្តមគ្គទេ ខ្ញុំនឹងមិនដាក់ចុះនូវធុរៈគឺសេចក្តីព្យាយាមនេះឡើយ"។

พหุสฺสุตาติ เอกนิกายาทิวเสน พหุ พุทฺธวจนํ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. อาคตาคมาติ เอโก นิกาโย เอโก อาคโม นาม, ทฺเว นิกายา ทฺเว อาคมา นาม, ปญฺจ นิกายา ปญฺจ อาคมา นาม, เอเตสุ อาคเมสุ เยสํ เอโกปิ อาคโม อาคโต ปคุโณ ปวตฺติโต, เต อาคตาคมา นาม. ธมฺมธราติ สุตฺตนฺตปิฏกธรา. วินยธราติ วินยปิฏกธรา. มาติกาธราติ ทฺเวมาติกาธรา. ปริปุจฺฉตีติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ ปุจฺฉติ. ปริปญฺหตีติ ‘‘อิมํ นาม ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ อญฺญาติ ตุเลติ ปริคฺคณฺหาติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

ពាក្យថា bahussutā សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធវចនៈជាច្រើនដែលបុគ្គលទាំងនោះបានស្តាប់មកហើយ ដោយអំណាចនៃនិកាយមួយជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ពហុស្សូត។ ពាក្យថា āgatāgamā សេចក្តីថា និកាយមួយ ឈ្មោះថា អាគមមួយ, និកាយពីរ ឈ្មោះថា អាគមពីរ, និកាយប្រាំ ឈ្មោះថា អាគមប្រាំ, ក្នុងអាគមទាំងនោះ អាគមសូម្បីតែមួយដែលមកដល់ ស្ទាត់ជំនាញ និងប្រព្រឹត្តទៅហើយដល់បុគ្គលទាំងឡាយណា បុគ្គលទាំងនោះឈ្មោះថា អាគតាកមៈ។ ពាក្យថា dhammadharā សេចក្តីថា ទ្រទ្រង់នូវសុត្តន្តបិដក។ ពាក្យថា vinayadharā សេចក្តីថា ទ្រទ្រង់នូវវិនយបិដក។ ពាក្យថា mātikādharā សេចក្តីថា ទ្រទ្រង់នូវមាតិកាទាំងពីរ។ ពាក្យថា paripucchati សេចក្តីថា សួរនូវអត្ថនិងមិនមែនអត្ថ ហេតុនិងមិនមែនហេតុ។ ពាក្យថា paripañhati សេចក្តីថា ដឹង ថ្លឹងថ្លែង និងពិចារណាថា "យើងនឹងសួរនូវប្រស្នាឈ្មោះនេះ"។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានអត្ថច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ปฐมํ ปญฺญา อาคตา, ปจฺฉา วีริยญฺจ กลฺยาณมิตฺตเสวนา จ. ตตฺถ ปฐมํ อรหตฺตํ ปตฺวา ปจฺฉา วีริยํ กตฺวา กลฺยาณมิตฺตา เสวิตพฺพาติ น เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, เทสนาย นาม เหฏฺฐิเมน วา ปริจฺเฉโท โหติ อุปริเมน วา ทฺวีหิปิ วา โกฏีหิ. อิธ ปน อุปริเมน ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. ตสฺมา กเถนฺเตน ปฐมํ กลฺยาณมิตฺตอุปนิสฺสยํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ วีริยํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อรหตฺตํ กเถตพฺพนฺติ.

ប៉ុន្តែនៅក្នុងសូត្រនេះ បញ្ញាមកមុនគេ បន្ទាប់មកគឺសេចក្តីព្យាយាម និងការសេពគប់កល្យាណមិត្ត។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ មិនគប្បីយល់ឃើញអត្ថយ៉ាងនេះថា ត្រូវសម្រេចព្រះអរហត្តជាមុនសិន រួចទើបធ្វើសេចក្តីព្យាយាម និងសេពគប់កល្យាណមិត្តជាក្រោយនោះឡើយ ព្រោះថាធម្មតាទេសនា រមែងមានការកំណត់ដោយធម៌ខាងក្រោមខ្លះ ដោយធម៌ខាងលើខ្លះ ឬដោយចំណែកទាំងពីរខ្លះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបការកំណត់ដោយធម៌ខាងលើ។ ហេតុនោះ កាលបើពោល គប្បីបង្ហាញនូវការអាស្រ័យកល្យាណមិត្តជាមុន បង្ហាញសេចក្តីព្យាយាមក្នុងកណ្តាល ហើយពោលសេចក្តីដល់ព្រះអរហត្តជាខាងក្រោយ។

รถการวคฺโค ทุติโย.

រថការវគ្គ ទី ២ ចប់។

๓. ปุคฺคลวคฺโค

៣. បុគ្គលវគ្គ

๑. สมิทฺธสุตฺตวณฺณนา

១. សេចក្តីអធិប្បាយនៃសមិន្ធសូត្រ

๒๑. ตติยสฺส [Pg.88] ปฐเม ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขิ. ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. ขมตีติ รุจฺจติ. อภิกฺกนฺตตโรติ อติสุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อติปณีตตโร. สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตีติ สมิทฺธตฺเถรสฺส กิร อรหตฺตมคฺคกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ, เสสานิ จตฺตาริ สหชาตินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. อิติ เถโร อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคํ กเถนฺโต เอวมาห. มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส ปน อรหตฺตมคฺคกฺขเณ สมาธินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ, เสสานิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. ตสฺมา โสปิ สมาธินฺทฺริยํ อธิมตฺตนฺติ กเถนฺโต อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคเมว กเถสิ. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปน อรหตฺตมคฺคกฺขเณ ปญฺญินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ. เสสานิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตสฺเสว ปริวารานิ อเหสุํ. ตสฺมา โสปิ ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตนฺติ กเถนฺโต อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺคเมว กเถสิ.

២១. នៅក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៣ ពាក្យថា kāyasakkhi សេចក្តីថា បុគ្គលពាល់ត្រូវនូវឈានផស្សៈជាមុនសិន បន្ទាប់មកទើបធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធគឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា diṭṭhantaṃ patto គឺ diṭṭhippatto សេចក្តីថា ដល់នូវទីបំផុតនៃសោតាបត្តិមគ្គដែលឃើញនូវព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា saddahanto vimutto គឺ saddhāvimutto សេចក្តីថា រួចផុតចាកកិលេសដោយសេចក្តីជឿស៊ប់។ ពាក្យថា khamati សេចក្តីថា ពេញចិត្ត។ ពាក្យថា abhikkantataro សេចក្តីថា ល្អក្រៃលែង。 ពាក្យថា paṇītataro សេចក្តីថា ឧត្តមក្រៃលែង។ ពាក្យថា saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti សេចក្តីថា ឮថា ក្នុងខណៈនៃអរហត្តមគ្គរបស់ព្រះសមិន្ធត្ថេរ សទ្ធិន្រ្ទិយជាប្រធាន ឯឥន្ទ្រិយ ៤ ទៀតដែលកើតជាមួយគ្នា ក៏ជាបរិវារនៃសទ្ធិន្រ្ទិយនោះឯង។ ព្រះថេរៈកាលពោលនូវមគ្គដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងហើយ ទើបពោលយ៉ាងនេះថា "saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti"។ ចំណែកក្នុងខណៈនៃអរហត្តមគ្គរបស់ព្រះមហាកោដ្ឋិកត្ថេរ សមាធិន្រ្ទិយជាប្រធាន ឯឥន្ទ្រិយ ៤ ទៀត ក៏ជាបរិវារនៃសមាធិន្រ្ទិយនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីព្រះថេរៈនោះកាលពោលថា "samādhindriyaṃ adhimattaṃ" ក៏សំដៅពោលនូវមគ្គដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងហើយនោះឯង។ ចំណែកក្នុងខណៈនៃអរហត្តមគ្គរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ បញ្ញិន្រ្ទិយជាប្រធាន ឯឥន្ទ្រិយ ៤ ទៀត ក៏ជាបរិវារនៃបញ្ញិន្រ្ទិយនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីព្រះថេរៈនោះកាលពោលថា "paññindriyaṃ adhimattaṃ" ក៏សំដៅពោលនូវមគ្គដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងហើយនោះឯង។

น ขฺเวตฺถาติ น โข เอตฺถ. เอกํเสน พฺยากาตุนฺติ เอกนฺเตน พฺยากริตุํ. อรหตฺตาย ปฏิปนฺโนติ อรหตฺตมคฺคสมงฺคึ ทสฺเสติ. เอวเมตสฺมึ สุตฺเต ตีหิปิ เถเรหิ อตฺตนา ปฏิวิทฺธมคฺโคว กถิโต, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน ภุมฺมนฺตเรเนว กเถสิ.

បទថា na khvettha គប្បីកាត់បទជា na kho ettha។ ពាក្យថា ekaṃsena byākātuṃ សេចក្តីថា ដើម្បីដោះស្រាយដោយចំណែកមួយ។ ពាក្យថា arahattāya paṭipanno នេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអរហត្តមគ្គ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រនេះ សូម្បីព្រះថេរៈទាំង ៣ អង្គ ក៏ពោលតែមគ្គដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងហើយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃភូមិដ៏វិសេស។

๒. คิลานสุตฺตวณฺณนา

២. សេចក្តីអធិប្បាយនៃគិលានសូត្រ

๒๒. ทุติเย สปฺปายานีติ หิตานิ วุทฺธิกรานิ. ปติรูปนฺติ อนุจฺฉวิกํ. เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธาติ อิมินา อเตกิจฺเฉน วาตาปมาราทินา โรเคน สมนฺนาคโต นิฏฺฐาปตฺตคิลาโน กถิโต. วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธาติ อิมินา ขิปิตกกจฺฉุติณปุปฺผกชราทิเภโท อปฺปมตฺตอาพาโธ กถิโต. ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโตติ อิมินา ปน เยสํ ปฏิชคฺคเนน ผาสุกํ โหติ, สพฺเพปิ เต อาพาธา กถิตา. เอตฺถ จ ปติรูโป อุปฏฺฐาโก นาม คิลานุปฏฺฐากองฺเคหิ สมนฺนาคโต ปณฺฑิโต ทกฺโข อนลโส เวทิตพฺโพ. คิลานุปฏฺฐาโก อนุญฺญาโตติ ภิกฺขุสงฺเฆน ทาตพฺโพติ อนุญฺญาโต. ตสฺมิญฺหิ คิลาเน อตฺตโน ธมฺมตาย ยาเปตุํ อสกฺโกนฺเต ภิกฺขุสงฺเฆน [Pg.89] ตสฺส ภิกฺขุโน เอโก ภิกฺขุ จ สามเณโร จ ‘‘อิมํ ปฏิชคฺคถา’’ติ อปโลเกตฺวา ทาตพฺพา. ยาว ปน เต ตํ ปฏิชคฺคนฺติ, ตาว คิลานสฺส จ เตสญฺจ ทฺวินฺนํ เยนตฺโถ, สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว ภาโร.

២២. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា sappāyāni បានដល់ ធម៌ជាប្រយោជន៍ និងធម៌ធ្វើឲ្យចម្រើន។ ពាក្យថា patirūpaṃ បានដល់ ដ៏សមគួរ។ ដោយបទថា Neva vuṭṭhāti tamhā ābādhā នេះ សំដៅដល់ភិក្ខុឈឺធ្ងន់ធ្ងរ ប្រកបដោយរោគដែលព្យាបាលមិនជា មានរោគខ្យល់ និងឆ្កួតជ្រូកជាដើម។ ដោយបទថា Vuṭṭhāti tamhā ābādhā នេះ សំដៅដល់អាពាធបន្តិចបន្តួច មានការក្អក ស្រែង ស្រុត ស្រែងទឹក និងគ្រុនក្តៅជាដើម។ ចំណែកឯដោយបទថា Labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhanto នេះ សំដៅដល់អាពាធទាំងពួង ដែលភិក្ខុបានសេចក្តីសប្បាយ (ធូរស្រាល) ដោយសារការថែទាំ។ ហើយក្នុងទីនេះ ឧបដ្ឋាកដ៏សមគួរនោះ គប្បីជ្រាបថា ជាអ្នកប្រកបដោយអង្គនៃភិក្ខុអ្នកថែទាំភិក្ខុឈឺ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ឈ្លាសវៃ មិនខ្ជិលច្រអូស។ ពាក្យថា Gilānupaṭṭhāko anuññāto បានដល់ ភិក្ខុសង្ឃគប្បីប្រគល់ឲ្យ គឺអនុញ្ញាតឲ្យ។ ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុឈឺនោះ មិនអាចប្រព្រឹត្តទៅបានដោយធម្មតារបស់ខ្លួន ភិក្ខុសង្ឃគប្បីសន្មតភិក្ខុមួយរូប និងសាមណេរមួយរូប ដល់ភិក្ខុឈឺនោះ ដោយសុំការអនុញ្ញាតថា «អ្នកទាំងឡាយចូរថែទាំភិក្ខុនេះចុះ»។ មួយវិញទៀត ពួកលោកថែទាំភិក្ខុឈឺនោះអស់កាលត្រឹមណា ត្រឹមណោះ របស់ប្រើប្រាស់ណាក៏ដោយដែលភិក្ខុឈឺ និងភិក្ខុអ្នកថែទាំទាំងពីររូបនោះត្រូវការ របស់ទាំងអស់នោះជាភារៈរបស់ភិក្ខុសង្ឃតែម្តង។

อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพาติ อิตเรปิ ทฺเว คิลานา อุปฏฺฐาเปตพฺพา. กึ การณา? โยปิ หิ นิฏฺฐปตฺตคิลาโน, โส อนุปฏฺฐิยมาโน ‘‘สเจ มํ ปฏิชคฺเคยฺยุํ, ผาสุกํ เม ภเวยฺย. น โข ปน มํ ปฏิชคฺคนฺตี’’ติ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺย. ปฏิชคฺคิยมานสฺส ปนสฺส เอวํ โหติ ‘‘ภิกฺขุสงฺเฆน ยํ กาตพฺพํ, ตํ กตํ. มยฺหํ ปน กมฺมวิปาโก อีทิโส’’ติ. โส ภิกฺขุสงฺเฆ เมตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติสฺสติ. โย ปน อปฺปมตฺตเกน พฺยาธินา สมนฺนาคโต ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ วุฏฺฐาติเยว, ตสฺส วินาปิ เภสชฺเชน วูปสมนพฺยาธิ เภสชฺเช กเต ขิปฺปตรํ วูปสมฺมติ. โส ตโต พุทฺธวจนํ วา อุคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสติ, สมณธมฺมํ วา กาตุํ สกฺขิสฺสติ. อิมินา การเณน ‘‘อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพา’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Aññepi gilānā upaṭṭhātabbā បានដល់ ភិក្ខុឈឺពីររូបក្រៅពីនេះ ក៏គប្បីឲ្យគេថែទាំដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សូម្បីភិក្ខុឈឺធ្ងន់ធ្ងរនោះ កាលបើមិនមានអ្នកថែទាំ គិតថា «ប្រសិនបើគេថែទាំអាត្មាអញ អាត្មាអញនឹងបានសេចក្តីសប្បាយ។ តែឥឡូវនេះ គេមិនថែទាំអាត្មាអញសោះ» កាលធ្វើចិត្តឲ្យប្រទូស្ត (ខឹងសម្បារ) ហើយ គប្បីទៅកើតក្នុងអបាយភូមិ។ ចំណែកឯភិក្ខុឈឺដែលគេកំពុងថែទាំ តែងមានសេចក្តីគិតយ៉ាងនេះថា «កិច្ចការណាដែលភិក្ខុសង្ឃគប្បីធ្វើ ភិក្ខុសង្ឃបានធ្វើហើយ។ ប៉ុន្តែ នេះជាកម្មវិបាករបស់អាត្មាអញផ្ទាល់»។ ភិក្ខុឈឺនោះ តម្កល់មេត្តាចិត្តក្នុងភិក្ខុសង្ឃហើយ នឹងទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុណាដែលប្រកបដោយអាពាធបន្តិចបន្តួច ទោះបីបានក្តី មិនបានក្តី (នូវសប្បាយភោជនជាដើម) គង់តែជាសះស្បើយពិតប្រាកដ អាពាធរបស់ភិក្ខុនោះ ទោះបីមិនមានថ្នាំព្យាបាលក៏គង់តែជាសះស្បើយ ប៉ុន្តែបើបានថ្នាំព្យាបាល នឹងជាសះស្បើយរហ័សជាងមុន។ ភិក្ខុនោះ ព្រោះតែការជាសះស្បើយពីរោគនោះ នឹងអាចរៀនសូត្រព្រះពុទ្ធវចនៈក្តី នឹងអាចធ្វើសមណធម៌ក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ភិក្ខុឈឺដទៃទៀត ក៏គប្បីថែទាំដែរ»។

เนว โอกฺกมตีติ เนว ปวิสติ. นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ มคฺคนิยามสงฺขาตํ สมฺมตฺตํ. อิมินา ปทปรโม ปุคฺคโล กถิโต. ทุติยวาเรน อุคฺฆฏิตญฺญู คหิโต สาสเน นาลกตฺเถรสทิโส พุทฺธนฺตเร เอกวารํ ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก โอวาทํ ลภิตฺวา ปฏิวิทฺธปจฺเจกโพธิญาโณ จ. ตติยวาเรน วิปญฺจิตญฺญู ปุคฺคโล กถิโต, เนยฺโย ปน ตนฺนิสฺสิโตว โหติ.

ពាក្យថា Neva okkamati បានដល់ មិនចូលទៅជិត (មិនចុះស៊ប់)។ ពាក្យថា Niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ បានដល់ សភាវៈដ៏ត្រឹមត្រូវ ពោលគឺមគ្គនិយាម ក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ。 ដោយបទនេះ ព្រះអង្គសំដៅដល់បុគ្គលជាបទបរមៈ។ ដោយវារៈទីពីរ ព្រះអង្គកាន់យកនូវបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ ដូចជាព្រះនាលកត្ថេរ ក្នុងព្រះសាសនា និងបុគ្គលដែលបានស្តាប់ឱវាទម្តងក្នុងសំណាក់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ក្នុងចន្លោះព្រះពុទ្ធពីរព្រះអង្គ ហើយបានត្រាស់ដឹងបច្ចេកពោធិញ្ញាណ។ ដោយវារៈទីបី ព្រះអង្គសំដៅដល់បុគ្គលជាវិបញ្ចិតញ្ញូ ចំណែកឯបុគ្គលជាណេយ្យៈ តែងអាស្រ័យនឹងបុគ្គលជាវិបញ្ចិតញ្ញូនោះឯង។

ธมฺมเทสนา อนุญฺญาตาติ มาสสฺส อฏฺฐ วาเร ธมฺมกถา อนุญฺญาตา. อญฺเญสมฺปิ ธมฺโม เทเสตพฺโพติ อิตเรสมฺปิ ธมฺโม กเถตพฺโพ. กึ การณา? ปทปรมสฺส หิ อิมสฺมึ อตฺตภาเว ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺตสฺสาปิ อนาคเต ปจฺจโย ภวิสฺสติ. โย ปน ตถาคตสฺส รูปทสฺสนํ ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ ธมฺมวินยญฺจ สวนาย ลภนฺโตปิ อลภนฺโตปิ ธมฺมํ อภิสเมติ, โส อลภนฺโต ตาว อภิสเมติ. ลภนฺโต ปน ขิปฺปเมว อภิสเมสฺสตีติ อิมินา การเณน [Pg.90] เตสํ ธมฺโม เทเสตพฺโพ. ตติยสฺส ปน ปุนปฺปุนํ เทเสตพฺโพว.

ពាក្យថា Dhammadesanā anuññātā បានដល់ ព្រះអង្គអនុញ្ញាតឲ្យសម្តែងធម៌ ៨ ដងក្នុងមួយខែ។ ពាក្យថា Aññesampi dhammo desetabbo បានដល់ គប្បីសម្តែងធម៌ដល់បុគ្គលក្រៅពីនេះដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សូម្បីបុគ្គលជាបទបរមៈ មិនអាចត្រាស់ដឹងធម៌ក្នុងអត្តភាពនេះបានក៏ដោយ ក៏នឹងក្លាយជាបច្ច័យក្នុងអនាគតកាល។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណា ទោះបីបានឃើញរូបកាយរបស់ព្រះតថាគតក្តី មិនបានឃើញក្តី បានស្តាប់ធម៌វិន័យក្តី មិនបានស្តាប់ក្តី ក៏គង់តែត្រាស់ដឹងធម៌ បុគ្គលនោះ ទោះបីមិនបាន (ឃើញ ឬស្តាប់) ក៏គង់តែត្រាស់ដឹងធម៌បាន ចំណែកឯបើបាន (ឃើញ ឬស្តាប់) នឹងត្រាស់ដឹងធម៌បានឆាប់រហ័សជាមិនខាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបគប្បីសម្តែងធម៌ដល់បុគ្គលទាំងនោះ។ ចំណែកឯបុគ្គលទីបី គប្បីសម្តែងធម៌ឲ្យរឿយៗតែម្តង។

๓. สงฺขารสุตฺตวณฺณนา

៣. សង្ខារសូត្រវណ្ណនា

๒๓. ตติเย สพฺยาพชฺฌนฺติ สทุกฺขํ. กายสงฺขารนฺติ กายทฺวาเร เจตนาราสึ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ ราสึ กโรติ ปิณฺฑํ กโรติ. วจีมโนทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺตีติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา ผุสนฺติ. สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยตีติ สทุกฺขํ วิปากเวทนํ เวทิยติ, สาพาธํ นิรสฺสาทนฺติ อตฺโถ. เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกาติ ยถา นิรเย นิพฺพตฺตสตฺตา เอกนฺตทุกฺขํ เวทนํ เวทิยนฺติ, เอวํ เวทิยตีติ อตฺโถ. กึ ปน ตตฺถ อุเปกฺขาเวทนา นตฺถีติ? อตฺถิ, ทุกฺขเวทนาย ปน พลวภาเวน สา อพฺโพหาริกฏฺฐาเน ฐิตา. อิติ นิรโยว นิรยสฺส อุปมํ กตฺวา อาหโฏ. ตตฺร ปฏิภาคอุปมา นาม กิร เอสา.

២៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា sabyābajjhaṃ បានដល់ ប្រកបដោយទុក្ខ។ ពាក្យថា kāyasaṅkhāraṃ បានដល់ គំនរនៃចេតនាក្នុងកាយទ្វារ។ ពាក្យថា abhisaṅkharoti បានដល់ ញ៉ាំងការខ្វល់ខ្វាយ ធ្វើឲ្យជាគំនរ ធ្វើឲ្យជាដុំ។ សូម្បីក្នុងវចីទ្វារ និងមនោទ្វារ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា sabyābajjhaṃ lokaṃ បានដល់ លោកដ៏ប្រកបដោយទុក្ខ។ ពាក្យថា sabyābajjhā phassā phusanti បានដល់ វិបាកផស្សៈទាំងឡាយដ៏ប្រកបដោយទុក្ខ តែងពាល់ត្រូវ។ ពាក្យថា sabyābajjhaṃ vedanaṃ vediyati បានដល់ ទទួលរងនូវវិបាកវេទនាដ៏ប្រកបដោយទុក្ខ សេចក្តីថា ដ៏ប្រកបដោយការបៀតបៀន មិនមានសេចក្តីត្រេកអរ។ ពាក្យថា Seyyathāpi sattā nerayikā មានសេចក្តីថា ពួកសត្វដែលកើតក្នុងនរក តែងទទួលរងនូវទុក្ខវេទនាដ៏ខ្លាំងក្លាតែម្យ៉ាង យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលនេះក៏ទទួលរងយ៉ាងនោះដែរ។ សួរថា ចុះក្នុងនរកនោះ មិនមានឧបេក្ខាវេទនាទេឬ? ឆ្លើយថា មាន ប៉ុន្តែ ព្រោះតែទុក្ខវេទនាមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ឧបេក្ខាវេទនានោះ ទើបស្ថិតនៅក្នុងឋានៈដែលមិនគួរហៅថាមាន (មិនបាច់និយាយដល់)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបនាំយកនរកមកធ្វើជាឧបមាដល់នរកនោះឯង។ ឮថា ក្នុងទីនោះ ឧបមានេះ ហៅថា បដិភាគឧបមា។

เสยฺยถาปิ เทวา สุภกิณฺหาติ อิธาปิ เทวโลโกว เทวโลกสฺส อุปมํ กตฺวา อาหโฏ. ยสฺมา ปน เหฏฺฐิเมสุ พฺรหฺมโลเกสุ สปฺปีติกชฺฌานวิปาโก วตฺตติ, สุภกิณฺเหสุ นิปฺปีติโก เอกนฺตสุโขว, ตสฺมา เต อคฺคเหตฺวา สุภกิณฺหาว กถิตา. อิติ อยมฺปิ ตตฺร ปฏิภาคอุปมา นามาติ เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា Seyyathāpi devā subhakiṇhā នេះ សូម្បីក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គក៏នាំយកទេវលោកមកធ្វើជាឧបមាដល់ទេវលោកដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងព្រហ្មលោកជាន់ទាបទាំងឡាយ វិបាកនៃឈានដែលប្រកបដោយបីតិ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ចំណែកឯក្នុងភូមិសុភកិណ្ហៈ វិបាកនៃឈានមិនមានបីតិ ជាសុខតែម្យ៉ាង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនកាន់យកព្រហ្មលោកជាន់ទាបទាំងនោះឡើយ ហើយត្រាស់សំដៅយកតែភូមិសុភកិណ្ហៈប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីឧបមានេះក្នុងទីនោះ ក៏ហៅថា បដិភាគឧបមា ដែរ។

โวกิณฺณสุขทุกฺขนฺติ โวมิสฺสกสุขทุกฺขํ. เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ มนุสฺสานํ หิ กาเลน สุขํ โหติ, กาเลน ทุกฺขํ. เอกจฺเจ จ เทวาติ กามาวจรเทวา. เตสมฺปิ กาเลน สุขํ โหติ, กาเลน ทุกฺขํ. เตสํ หิ หีนตรานํ มเหสกฺขตรา เทวตา ทิสฺวา อาสนา วุฏฺฐาตพฺพํ โหติ, มคฺคา อุกฺกมิตพฺพํ, ปารุตวตฺถํ อปเนตพฺพํ, อญฺชลิกมฺมํ กาตพฺพนฺติ ตํ สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ นาม โหติ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ เวมานิกเปตา. เต หิ กาเลน สมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ กาเลน กมฺมนฺติ โวกิณฺณสุขทุกฺขาว โหนฺติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ สุจริตานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

ពាក្យថា vokiṇṇasukhadukkhaṃ បានដល់ សុខនិងទុក្ខលាយឡំគ្នា។ ពាក្យថា Seyyathāpi manussā នេះ ព្រោះថា ពួកមនុស្ស ជួនកាលមានសុខ ជួនកាលមានទុក្ខ។ ពាក្យថា Ekacce ca devā បានដល់ ពួកទេវតាជាន់កាមាវចរ។ សូម្បីពួកទេវតាទាំងនោះ ជួនកាលមានសុខ ជួនកាលមានទុក្ខ។ ព្រោះថា ពួកទេវតាដែលមានសក្តិតូចទាំងនោះ កាលបើឃើញទេវតាដែលមានសក្តិធំជាង ត្រូវក្រោកពីអាសនៈ ត្រូវចៀសចេញពីផ្លូវ ត្រូវសម្រូតស្បៃ ត្រូវធ្វើអញ្ជលីកម្ម សកម្មភាពទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាទុក្ខពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Ekacce ca vinipātikā បានដល់ ពួកវេមានិកប្រេត។ ព្រោះថា ពួកប្រេតទាំងនោះ ជួនកាលទទួលរងនូវសម្បត្តិ ជួនកាលទទួលរងនូវផលកម្ម ទើបជាអ្នកមានសុខនិងទុក្ខលាយឡំគ្នាតែម្យ៉ាង។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គសម្តែងនូវសុចរិត ៣ យ៉ាង ដែលលាយឡំដោយលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ដោយប្រការដូច្នេះ។

๔. พหุการสุตฺตวณฺณนา

៤. ពហុការសូត្រវណ្ណនា

๒๔. จตุตฺเถ [Pg.91] ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลาติ ตโย อาจริยปุคฺคลา. ปุคฺคลสฺส พหุการาติ อนฺเตวาสิกปุคฺคลสฺส พหูปการา. พุทฺธนฺติ สพฺพญฺญุพุทฺธํ. สรณํ คโต โหตีติ อวสฺสยํ คโต โหติ. ธมฺมนฺติ สตนฺติกํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ. สงฺฆนฺติ อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูหํ. อิทญฺจ ปน สรณคมนํ อคฺคหิตสรณปุพฺพสฺส อกตาภินิเวสสฺส วเสน วุตฺตํ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต สรณทายโก โสตาปตฺติมคฺคสมฺปาปโก อรหตฺตมคฺคสมฺปาปโกติ ตโย อาจริยา พหุการาติ อาคตา, ปพฺพชฺชาทายโก พุทฺธวจนทายโก กมฺมวาจาจริโย สกทาคามิมคฺคสมฺปาปโก อนาคามิมคฺคสมฺปาปโกติ อิเม อาจริยา น อาคตา, กึ เอเต น พหุการาติ? โน, น พหุการา. อยํ ปน เทสนา ทุวิเธน ปริจฺฉินฺนา. ตสฺมา สพฺเพเปเต พหุการา. เตสุ สรณคมนสฺมึเยว อกตาภินิเวโส วฏฺฏติ, จตุปาริสุทฺธิสีลกสิณปริกมฺมวิปสฺสนาญาณานิ ปน ปฐมมคฺคสนฺนิสฺสิตานิ โหนฺติ, อุปริ ทฺเว มคฺคา จ ผลานิ จ อรหตฺตมคฺคสนฺนิสฺสิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

២៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា tayome bhikkhave puggalā បានដល់ ព្រះអាចារ្យ ៣ រូប។ ពាក្យថា puggalassa bahukārā បានដល់ មានឧបការៈច្រើនដល់អន្តេវាសិកបុគ្គល។ ពាក្យថា Buddhaṃ បានដល់ ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ។ ពាក្យថា saraṇaṃ gato hoti បានដល់ ដល់នូវទីពឹង (ទីរលឹក)។ ពាក្យថា Dhammaṃ បានដល់ ព្រះនវលោកុត្តរធម៌ ព្រមទាំងព្រះបរិយត្តិធម៌ដែលជាលំដាប់នៃព្រះបាលី។ ពាក្យថា Saṅghaṃ បានដល់ ពួកនៃព្រះអរិយបុគ្គល ៨ ពួក។ មួយវិញទៀត ការដល់នូវសរណគមន៍នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅលើបុគ្គលដែលមិនធ្លាប់កាន់យកសរណគមន៍ពីមុនមក និងមិនទាន់បានធ្វើការសមាទានសរណគមន៍។ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអាចារ្យ ៣ រូប គឺ អាចារ្យអ្នកឲ្យសរណគមន៍ អាចារ្យអ្នកឲ្យដល់សោតាបត្តិមគ្គ និងអាចារ្យអ្នកឲ្យដល់អរហត្តមគ្គ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមានឧបការៈច្រើន ដែលព្រះអង្គនាំមកសម្តែង ចំណែកឯព្រះអាចារ្យទាំងឡាយនេះ គឺ អាចារ្យអ្នកឲ្យបព្វជ្ជា អាចារ្យអ្នកឲ្យព្រះពុទ្ធវចនៈ ព្រះកម្មវាចាចារ្យ អាចារ្យអ្នកឲ្យដល់សកទាគាមិមគ្គ និងអាចារ្យអ្នកឲ្យដល់អនាគាមិមគ្គ មិនបាននាំមកសម្តែងក្នុងទីនេះទេ។ សួរថា ចុះលោកទាំងនោះ មិនមែនជាអ្នកមានឧបការៈច្រើនទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនជាមិនមានឧបការៈច្រើននោះឡើយ (គឺលោកមានឧបការៈច្រើនពិតប្រាកដ)។ ប៉ុន្តែ ព្រះទេសនានេះ ព្រះអង្គកំណត់ដោយប្រការ ២ យ៉ាង។ ហេតុនោះ សូម្បីព្រះអាចារ្យទាំងអស់នោះ ក៏សុទ្ធតែជាអ្នកមានឧបការៈច្រើនដែរ។ ក្នុងចំណោមព្រះអាចារ្យទាំងនោះ ការមិនទាន់បានធ្វើការសមាទាន គប្បីមានក្នុងសរណគមន៍ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯចតុបារិសុទ្ធិសីល កសិណបរិកម្ម និងវិបស្សនាញាណ តែងជាធម៌អាស្រ័យនឹងបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) គប្បីជ្រាបថា មគ្គខាងលើ ២ ព្រមទាំងផលទាំងឡាយ តែងជាធម៌អាស្រ័យនឹងអរហត្តមគ្គ។

อิมินา ปุคฺคเลนาติ อิมินา อนฺเตวาสิกปุคฺคเลน. น สุปฺปติการํ วทามีติ ปติการํ กาตุํ น สุกรนฺติ วทามิ. อภิวาทนาทีสุ อเนกสตวารํ อเนกสหสฺสวารมฺปิ หิ ปญฺจปติฏฺฐิเตน นิปติตฺวา วนฺทนฺโต อาสนา วุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโต ทิฏฺฐทิฏฺฐกฺขเณ อญฺชลึ ปคฺคณฺหนฺโต อนุจฺฉวิกํ สามีจิกมฺมํ กโรนฺโต ทิวเส ทิวเส จีวรสตํ จีวรสหสฺสํ ปิณฺฑปาตสตํ ปิณฺฑปาตสหสฺสํ ททมาโน จกฺกวาฬปริยนฺเตน สพฺพรตนมยํ อาวาสํ กโรนฺโต สปฺปินวนีตาทินานปฺปการํ เภสชฺชํ อนุปฺปทชฺชมาโน เนว สกฺโกติ อาจริเยน กตสฺส ปติการํ นาม กาตุนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា Iminā puggalena បានដល់ ដោយអន្តេវាសិកបុគ្គលនេះ។ ពាក្យថា Na suppatikāraṃ vadāmi បានដល់ តថាគតពោលថា ការធ្វើតបស្នងវិញ មិនមែនជាការងាយឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលទោះបីក្រាបថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចង្គប្រតិស្ឋិត អស់រាប់រយដង រាប់ពាន់ដង ក្នុងការគោរពតបស្នងជាដើម ក្រោកឈរទទួលពីអាសនៈ លើកដៃប្រណម្យអញ្ជលីរាល់ពេលដែលបានជួបឃើញ ធ្វើសាមីចិកម្មដ៏សមគួរ ប្រគេនស្បង់ចីវរមួយរយ មួយពាន់ ភត្តាហារមួយរយ មួយពាន់ រាល់ៗថ្ងៃ កសាងសេនាសនៈដែលធ្វើដោយរតនៈទាំងពួង មានទំហំស្មើនឹងកម្រិតនៃចក្រវាឡ ប្រគេនថ្នាំព្យាបាលរោគផ្សេងៗ មានទឹកដោះថ្លា ទឹកដោះខាប់ជាដើម ក៏មិនអាចធ្វើការតបស្នងគុណដែលព្រះអាចារ្យបានធ្វើហើយនោះឡើយ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះ។

๕. วชิรูปมสุตฺตวณฺณนา

៥. វជិរូបមសូត្រវណ្ណនា

๒๕. ปญฺจเม อรุกูปมจิตฺโตติ ปุราณวณสทิสจิตฺโต. วิชฺชูปมจิตฺโตติ อิตฺตรกาโลภาสเนน วิชฺชุสทิสจิตฺโต. วชิรูปมจิตฺโตติ กิเลสานํ [Pg.92] มูลฆาตกรณสมตฺถตาย วชิเรน สทิสจิตฺโต. อภิสชฺชตีติ ลคฺคติ. กุปฺปตีติ โกปวเสน กุปฺปติ. พฺยาปชฺชตีติ ปกติภาวํ ปชหติ, ปูติโก โหติ. ปติตฺถียตีติ ถินภาวํ ถทฺธภาวํ อาปชฺชติ. โกปนฺติ ทุพฺพลโกธํ. โทสนฺติ ทุสฺสนวเสน ตโต พลวตรํ. อปฺปจฺจยนฺติ อตุฏฺฐาการํ โทมนสฺสํ. ทุฏฺฐารุโกติ ปุราณวโณ. กฏฺเฐนาติ ทณฺฑกโกฏิยา. กฐเลนาติ กปาเลน. อาสวํ เทตีติ อปราปรํ สวติ. ปุราณวโณ หิ อตฺตโน ธมฺมตาเยว ปุพฺพํ โลหิตํ ยูสนฺติ อิมานิ ตีณิ สวติ, ฆฏฺฏิโต ปน ตานิ อธิกตรํ สวติ.

២៥. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា arukūpamacitto បានដល់ មានចិត្តប្រៀបដូចជាដំបៅចាស់។ ពាក្យថា vijjūpamacitto បានដល់ មានចិត្តប្រៀបដូចជាផ្លេកបន្ទោរ ព្រោះតែការភ្លឺឡើងក្នុងមួយប៉ព្រិចភ្នែក។ ពាក្យថា vajirūpamacitto បានដល់ មានចិត្តប្រៀបដូចជាវជិរៈ ព្រោះតែសមត្ថភាពក្នុងការកម្ចាត់កិលេសឲ្យដល់ឫសគល់។ ពាក្យថា abhisajjati បានដល់ ជំពាក់ (ខឹងក្រោធ)។ ពាក្យថា kuppati បានដល់ កម្រើកឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីខឹង。 ពាក្យថា byāpajjati បានដល់ លះបង់នូវសភាវៈប្រក្រតី គឺក្លាយជាស្អុយរលួយ។ ពាក្យថា patitthīyati បានដល់ ដល់នូវសភាវៈរឹងត្អឹង ក្រអឺតក្រទម។ ពាក្យថា kopa បានដល់ ក្រោធខ្សោយៗ。 ពាក្យថា dosa បានដល់ ទោសៈដែលមានកម្លាំងខ្លាំងជាងកំហឹងនោះ ដោយអំណាចនៃការប្រទូស្ត។ ពាក្យថា appaccaya បានដល់ អាការៈមិនត្រេកអរ គឺសេចក្តីតូចចិត្ត។ ពាក្យថា duṭṭhāruko បានដល់ ដំបៅចាស់។ ពាក្យថា kaṭṭhena បានដល់ ដោយចុងឈើច្រត់។ ពាក្យថា kaṭhalena បានដល់ ដោយអំបែងឆ្នាំង។ ពាក្យថា āsavaṃ deti បានដល់ ហូរចេញនូវខ្ទុះឈាមជាបន្តបន្ទាប់។ ព្រោះថា ដំបៅចាស់ តែងហូរចេញនូវវត្ថុមិនស្អាត ៣ យ៉ាងនេះ គឺ ខ្ទុះ ឈាម និងទឹកលឿង ដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯង ប៉ុន្តែ កាលបើត្រូវគេប៉ះទង្គិច តែងហូរចេញនូវវត្ថុទាំងនោះរឹតតែខ្លាំងឡើង។

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ทุฏฺฐารุโก วิย หิ โกธนปุคฺคโล, ตสฺส อตฺตโน ธมฺมตาย สวนํ วิย โกธนสฺสปิ อตฺตโน ธมฺมตาย อุทฺธุมาตสฺส วิย จณฺฑิกตสฺส จรณํ, กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏนํ วิย อปฺปมตฺตํ วจนํ, ภิยฺโยโสมตฺตาย สวนํ วิย ‘‘มาทิสํ นาม เอส เอวํ วทตี’’ติ ภิยฺโยโสมตฺตาย อุทฺธุมายนภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

ក្នុងបទថា Evameva kho នេះ នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមា និងឧបមេយ្យ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីក្រោធ គប្បីយល់ថាដូចជាដំបៅចាស់ ការហូរចេញដោយធម្មតារបស់ដំបៅចាស់នោះ យ៉ាងណាមិញ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្តីក្រោធដ៏ខ្លាំងក្លា និងការខឹងសម្បារឡើងដោយធម្មតារបស់បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីក្រោធនោះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ការប៉ះទង្គិចដោយឈើ ឬដោយអំបែងឆ្នាំង យ៉ាងណាមិញ ពាក្យសម្តីបន្តិចបន្តួច (ដែលគេនិយាយប៉ះពាល់) ក៏យ៉ាងនោះដែរ ការហូរចេញរឹតតែខ្លាំងឡើង យ៉ាងណាមិញ អាការៈខឹងសម្បារឡើងរឹតតែខ្លាំង ដោយគិតថា «មនុស្សម្នាក់នេះ ហ៊ាននិយាយយ៉ាងនេះដាក់អញផង!» គប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនោះដែរ។

รตฺตนฺธการติมิสายนฺติ รตฺตึ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารเณน อนฺธภาวกรเณ พหลตเม. วิชฺชนฺตริกายาติ วิชฺชุปฺปตฺติกฺขเณ. อิธาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – จกฺขุมา ปุริโส วิย หิ โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ, อนฺธการํ วิย โสตาปตฺติมคฺควชฺฌา กิเลสา, วิชฺชุสญฺจรณํ วิย โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อุปฺปตฺติกาโล, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ, ปุน อนฺธการาวตฺถรณํ วิย สกทาคามิมคฺควชฺฌา กิเลสา, ปุน วิชฺชุสญฺจรณํ วิย สกทาคามิมคฺคญาณสฺส อุปฺปาโท, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย สกทาคามิมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ, ปุน อนฺธการาวตฺถรณํ วิย อนาคามิมคฺควชฺฌา กิเลสา, ปุน วิชฺชุสญฺจรณํ วิย อนาคามิมคฺคญาณสฺส อุปฺปาโท, วิชฺชนฺตริกาย จกฺขุมโต ปุริสสฺส สมนฺตา รูปทสฺสนํ วิย อนาคามิมคฺคกฺขเณ นิพฺพานทสฺสนํ เวทิตพฺพํ.

«Rattandhakāratimisāyan» គឺក្នុងអន្ធការដ៏ក្រាស់ក្រៃលែង ដែលធ្វើឲ្យងងឹតដោយការរារាំងការកើតឡើងនៃចក្ខុវិញ្ញាណក្នុងពេលរាត្រី។ «Vijjantarikāyan» គឺក្នុងខណៈដែលផ្លេកបន្ទោរលេចឡើង។ សូម្បីក្នុងបុគ្គលដែលមានចិត្តប្រៀបដូចជាផ្លេកបន្ទោរនេះ ការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យនេះ មានដូចតទៅ៖ ពិតណាស់ ព្រះយោគាវចរ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាបុរសដែលមានចក្ខុ, កិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវលះបង់ដោយសោតាបត្តិមគ្គ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាសេចក្តីងងឹត, ខណៈដែលសោតាបត្តិមគ្គញាណកើតឡើង គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការភ្លឺផ្លេកនៃផ្លេកបន្ទោរ, ការឃើញព្រះនិព្វានក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការឃើញរូបទាំងឡាយជុំវិញខ្លួនរបស់បុរសដែលមានចក្ខុ ក្នុងចន្លោះនៃផ្លេកបន្ទោរ, ម្យ៉ាងទៀត កិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវលះបង់ដោយសកទាគាមិមគ្គ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការគ្របដណ្តប់នៃសេចក្តីងងឹតជាថ្មីទៀត, ម្យ៉ាងទៀត ការកើតឡើងនៃសកទាគាមិមគ្គញាណ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការភ្លឺផ្លេកនៃផ្លេកបន្ទោរជាថ្មីទៀត, ការឃើញព្រះនិព្វានក្នុងខណៈនៃសកទាគាមិមគ្គ គប្បីដឹងថា ដូចជាការឃើញរូបទាំងឡាយជុំវិញខ្លួនរបស់បុរសដែលមានចក្ខុ ក្នុងចន្លោះនៃផ្លេកបន្ទោរ, ម្យ៉ាងទៀត កិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវលះបង់ដោយអនាគាមិមគ្គ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការគ្របដណ្តប់នៃសេចក្តីងងឹតជាថ្មីទៀត, ម្យ៉ាងទៀត ការកើតឡើងនៃអនាគាមិមគ្គញាណ គប្បីដឹងថា ដូចជាការភ្លឺផ្លេកនៃផ្លេកបន្ទោរជាថ្មីទៀត, ការឃើញព្រះនិព្វានក្នុងខណៈនៃអនាគាមិមគ្គ គប្បីដឹងថា ដូចជាការឃើញរូបទាំងឡាយជុំវិញខ្លួនរបស់បុរសដែលមានចក្ខុ ក្នុងចន្លោះនៃផ្លេកបន្ទោរ។

วชิรูปมจิตฺตตายปิ [Pg.93] อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – วชิรํ วิย หิ อรหตฺตมคฺคญาณํ ทฏฺฐพฺพํ, มณิคณฺฐิปาสาณคณฺฐิ วิย อรหตฺตมคฺควชฺฌา กิเลสา, วชิรสฺส มณิคณฺฐิมฺปิ วา ปาสาณคณฺฐิมฺปิ วา วินิวิชฺฌิตฺวา อคมนภาวสฺส นตฺถิตา วิย อรหตฺตมคฺคญาเณน อจฺเฉชฺชานํ กิเลสานํ นตฺถิภาโว, วชิเรน นิพฺพิทฺธเวธสฺส ปุน อปติปูรณํ วิย อรหตฺตมคฺเคน ฉินฺนานํ กิเลสานํ ปุน อนุปฺปาโท ทฏฺฐพฺโพติ.

សូម្បីក្នុងបុគ្គលដែលមានចិត្តប្រៀបដូចជាវជិរៈនេះ ការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យនេះ មានដូចតទៅ៖ ពិតណាស់ ព្រះអរហត្តមគ្គញាណ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាវជិរៈ, កិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវលះបង់ដោយព្រះអរហត្តមគ្គ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាដុំកែវមណី ឬដុំថ្ម, ដូចជាការដែលវជិរៈមិនអាចទម្លុះដុំកែវមណី ឬដុំថ្មហើយមិនទៅមុខនោះ មិនមែនមានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ភាពមិនមាននៃកិលេសទាំងឡាយដែលមិនអាចកាត់ផ្តាច់បាន ដោយព្រះអរហត្តមគ្គញាណ គប្បីជ្រាបថា យ៉ាងនោះដែរ, ដូចជាកន្លែងដែលត្រូវវជិរៈទម្លុះហើយ មិនអាចពេញឡើងវិញបានទៀត យ៉ាងណាមិញ ការមិនកើតឡើងជាថ្មីទៀតនៃកិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវកាត់ផ្តាច់ដោយព្រះអរហត្តមគ្គ គប្បីជ្រាបថា យ៉ាងនោះដែរ។

๖. เสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

៦. សេវិតព្វសូត្រវណ្ណនា

๒๖. ฉฏฺเฐ เสวิตพฺโพติ อุปสงฺกมิตพฺโพ. ภชิตพฺโพติ อลฺลียิตพฺโพ. ปยิรุปาสิตพฺโพติ สนฺติเก นิสีทนวเสน ปุนปฺปุนํ อุปาสิตพฺโพ. สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวาติ สกฺการญฺเจว ครุการญฺจ กตฺวา. หีโน โหติ สีเลนาติอาทีสุ อุปาทายุปาทาย หีนตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ โย หิ ปญฺจ สีลานิ รกฺขติ, โส ทส สีลานิ รกฺขนฺเตน น เสวิตพฺโพ. โย ทส สีลานิ รกฺขติ, โส จตุปาริสุทฺธิสีลํ รกฺขนฺเตน น เสวิตพฺโพ. อญฺญตฺร อนุทฺทยา อญฺญตฺร อนุกมฺปาติ ฐเปตฺวา อนุทฺทยญฺจ อนุกมฺปญฺจ. อตฺตโน อตฺถาเยว หิ เอวรูโป ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ, อนุทฺทยานุกมฺปาวเสน ปน ตํ อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏติ.

២៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា «sevitabbo» គឺគប្បីចូលទៅជិត។ ពាក្យថា «bhajitabbo» គឺគប្បីចូលទៅជិតស្និទ្ធ។ ពាក្យថា «payirupāsitabbo» គឺគប្បីចូលទៅអង្គុយជិត ហើយសេពគប់រឿយៗ ដោយអំណាចនៃការអង្គុយក្នុងទីជិត។ ពាក្យថា «sakkatvā garuṃ katvā» គឺធ្វើសក្ការៈផង ធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងផង។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «hīno hoti sīlena» ភាពជាអ្នកថោកទាប គប្បីដឹងដោយការប្រៀបធៀបធៀបទៅៗ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ពិតណាស់ បុគ្គលណាដែលរក្សាសីល៥ បុគ្គលដែលរក្សាសីល១០ មិនគប្បីសេពគប់បុគ្គលនោះឡើយ។ បុគ្គលណាដែលរក្សាសីល១០ បុគ្គលដែលរក្សាចតុបារិសុទ្ធិសីល មិនគប្បីសេពគប់បុគ្គលនោះឡើយ។ ពាក្យថា «aññatra anuddayā aññatra anukampā» គឺលើកលែងតែសេចក្តីអាណិត និងសេចក្តីអនុគ្រោះចេញ។ ព្រោះថា បុគ្គលមានសភាពបែបនេះ មិនគប្បីសេពគប់ដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីអាណិត និងសេចក្តីអនុគ្រោះ ការចូលទៅជិតបុគ្គលនោះ គឺគួរធ្វើ។

สีลสามญฺญคตานํ สตนฺติ สีเลน สมานภาวํ คตานํ สนฺตานํ. สีลกถา จ โน ภวิสฺสตีติ เอวํ สมานสีลานํ อมฺหากํ สีลเมว อารพฺภ กถา ภวิสฺสติ. สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสตีติ สา จ อมฺหากํ กถา ทิวสมฺปิ กเถนฺตานํ ปวตฺติสฺสติ น ปฏิหญฺญิสฺสติ. สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสตีติ สา จ ทิวสมฺปิ ปวตฺตมานา สีลกถา อมฺหากํ ผาสุวิหาโร สุขวิหาโร ภวิสฺสติ. สมาธิปญฺญากถาสุปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា «sīlasāmaññagatānaṃ sataṃ» គឺរបស់សប្បុរសទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពស្មើគ្នាដោយសីល។ ពាក្យថា «sīlakathā ca no bhavissati» គឺការសន្ទនាដែលប្រារព្ធតែសីលប៉ុណ្ណោះ នឹងមានដល់ពួកយើងដែលមានសីលស្មើគ្នាយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «sā ca no pavattinī bhavissati» គឺការសន្ទនានោះ នឹងប្រព្រឹត្តទៅជានិច្ច មិនរអាក់រអួលឡើយ សូម្បីពួកយើងនិយាយគ្នាក្នុងពេញមួយថ្ងៃក៏ដោយ។ ពាក្យថា «sā ca no phāsu bhavissati» គឺសីលកថាដែលប្រព្រឹត្តទៅពេញមួយថ្ងៃនោះ នឹងក្លាយជាផាសុវិហារ គឺការរស់នៅជាសុខរបស់ពួកយើង។ សូម្បីក្នុងសមាធិកថា និងបញ្ញាកថា ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

สีลกฺขนฺธนฺติ สีลราสึ. ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ เอตฺถ สีลสฺส อสปฺปาเย อนุปการธมฺเม วชฺเชตฺวา สปฺปาเย อุปการธมฺเม เสวนฺโต ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน สีลกฺขนฺธํ ปญฺญาย อนุคฺคณฺหาติ นาม. สมาธิปญฺญากฺขนฺเธสุปิ เอเสว นโย. นิหียตีติ อตฺตโน หีนตรํ ปุคฺคลํ เสวนฺโต ขารปริสฺสาวเน อาสิตฺตอุทกํ วิย สตตํ สมิตํ หายติ ปริหายติ. ตุลฺยเสวีติ อตฺตนา สมานเสวี. เสฏฺฐมุปนมนฺติ เสฏฺฐํ [Pg.94] ปุคฺคลํ โอณมนฺโต. อุเทติ ขิปฺปนฺติ ขิปฺปเมว วฑฺฒติ. ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรึ ภเชถาติ ยสฺมา เสฏฺฐํ ปุคฺคลํ อุปนมนฺโต อุเทติ ขิปฺปํ, ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตริตรํ วิสิฏฺฐตรํ ภเชถ.

ពាក្យថា «sīlakkhandhaṃ» គឺគំនរនៃសីល។ ក្នុងបទថា «tattha tattha paññāya anuggahessāmi» នេះ បុគ្គលកាលវៀរចាកធម៌ទាំងឡាយដែលមិនជាសប្បាយ មិនជាឧបការៈដល់សីល ហើយសេពគប់តែធម៌ទាំងឡាយដែលជាសប្បាយ ជាឧបការៈ ឈ្មោះថា តែងទំនុកបម្រុងសីលក្ខន្ធដោយបញ្ញាក្នុងទីនោះៗ។ សូម្បីក្នុងសមាធិក្ខន្ធ និងបញ្ញាក្ខន្ធ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «nihīyati» គឺបុគ្គលកាលសេពគប់បុគ្គលដែលថោកទាបជាងខ្លួន តែងសាបសូន្យ វិនាសទៅជានិច្ចកាល ដូចជាទឹកដែលគេចាក់ទៅលើតម្រងទឹកផេះ។ ពាក្យថា «tulyasevī» គឺអ្នកសេពគប់បុគ្គលដែលស្មើនឹងខ្លួន។ ពាក្យថា «seṭṭhamupanamanti» គឺការឱនលំទោនចូលទៅរកបុគ្គលដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា «udeti khippaṃ» គឺរមែងចម្រើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ពាក្យថា «tasmā attano uttariṃ bhajetha» គឺព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលឱនលំទោនចូលទៅរកបុគ្គលដ៏ប្រសើរ តែងចម្រើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស ហេតុនោះ គប្បីសេពគប់បុគ្គលដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងខ្លួន ដែលវិសេសវិសាលជាងខ្លួន។

๗. ชิคุจฺฉิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

៧. ជិគុច្ឆិតព្វសូត្រវណ្ណនា

๒๗. สตฺตเม ชิคุจฺฉิตพฺโพติ คูถํ วิย ชิคุจฺฉิตพฺโพ. อถ โข นนฺติ อถ โข อสฺส. กิตฺติสทฺโทติ กถาสทฺโท. เอวเมว โขติ เอตฺถ คูถกูโป วิย ทุสฺสีลฺยํ ทฏฺฐพฺพํ. คูถกูเป ปติตฺวา ฐิโต ธมฺมนิอหิ วิย ทุสฺสีลปุคฺคโล. คูถกูปโต อุทฺธริยมาเนน เตน อหินา ปุริสสฺส สรีรํ อารุฬฺเหนาปิ อทฏฺฐภาโว วิย ทุสฺสีลํ เสวมานสฺสาปิ ตสฺส กิริยาย อกรณภาโว. สรีรํ คูเถน มกฺเขตฺวา อหินา คตกาโล วิย ทุสฺสีลํ เสวมานสฺส ปาปกิตฺติสทฺทอพฺภุคฺคมนกาโล เวทิตพฺโพ.

២៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា «jigucchitabboti» គឺគប្បីខ្ពើមរអើម ដូចជាខ្ពើមលាមក។ ពាក្យថា «atha kho naṃ» គឺលំដាប់នោះ របស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា «kittisaddo» គឺសំឡេងនិយាយ។ ក្នុងបទថា «evameva kho» នេះ ភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីល គប្បីជ្រាបថា ដូចជាអណ្តូងលាមក។ បុគ្គលទ្រុស្តសីល គប្បីជ្រាបថា ដូចជាពស់ធមនីដែលធ្លាក់ទៅនៅក្នុងអណ្តូងលាមក។ ដូចជាពស់ដែលគេស្រង់ឡើងពីអណ្តូងលាមក សូម្បីវាឡើងទៅលើរាងកាយរបស់បុរស ក៏វាមិនខាំ យ៉ាងណាមិញ ការមិនធ្វើតាមអំពើរបស់បុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះ សូម្បីសេពគប់នឹងបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ដូចជាខណៈដែលបុរសចាប់ពស់ដោយប្រឡាក់រាងកាយដោយលាមក យ៉ាងណាមិញ ខណៈដែលកេរ្តិ៍ឈ្មោះអាក្រក់ល្បីខ្ចរខ្ចាយទៅដល់បុគ្គលអ្នកសេពគប់នឹងបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះ គប្បីដឹងថា យ៉ាងនោះដែរ។

ตินฺทุกาลาตนฺติ ตินฺทุกรุกฺขอลาตํ. ภิยฺโยโสมตฺตาย จิจฺจิฏายตีติ ตํ หิ ฌายมานํ ปกติยาปิ ปปฏิกาโย มุญฺจนฺตํ จิจฺจิฏาติ ‘‘จิฏิจิฏา’’ติ สทฺทํ กโรติ, ฆฏฺฏิตํ ปน อธิมตฺตํ กโรตีติ อตฺโถ. เอวเมว โขติ เอวเมวํ โกธโน อตฺตโน ธมฺมตายปิ อุทฺธโต จณฺฑิกโต หุตฺวา จรติ, อปฺปมตฺตกํ ปน วจนํ สุตกาเล ‘‘มาทิสํ นาม เอวํ วทติ เอวํ วทตี’’ติ อติเรกตรํ อุทฺธโต จณฺฑิกโต หุตฺวา จรติ. คูถกูโปติ คูถปุณฺณกูโป, คูถราสิเยว วา. โอปมฺมสํสนฺทนํ ปเนตฺถ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพติ ยสฺมา โกธโน อติเสวิยมาโน อติอุปสงฺกมิยมาโนปิ กุชฺฌติเยว, ‘‘กึ อิมินา’’ติ ปฏิกฺกมนฺเตปิ กุชฺฌติเยว. ตสฺมา ปลาลคฺคิ วิย อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? โย หิ ปลาลคฺคึ อติอุปสงฺกมิตฺวา ตปฺปติ, ตสฺส สรีรํ ฌายติ. โย อติปฏิกฺกมิตฺวา ตปฺปติ, ตสฺส สีตํ น วูปสมฺมติ. อนุปสงฺกมิตฺวา อปฏิกฺกมิตฺวา ปน มชฺฌตฺตภาเวน ตปฺปนฺตสฺส สีตํ วูปสมฺมติ, ตสฺมา ปลาลคฺคิ วิย โกธโน ปุคฺคโล มชฺฌตฺตภาเวน [Pg.95] อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ, น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ.

ពាក្យថា «tindukālātaṃ» គឺឧសបង្កាត់ភ្លើងដែលធ្វើពីឈើទន្លាប់។ ពាក្យថា «bhiyyoso mattāya cicciṭāyati» សេចក្តីថា ឧសបង្កាត់ភ្លើងនោះ កាលកំពុងឆេះ រមែងខ្ទាតកំទេចភ្លើងចេញមកតាមធម្មតា ហើយបន្លឺសំឡេងឮថា «ចិដិចិដា» ប៉ុន្តែ កាលបើគេប៉ះពាល់វា វារឹតតែបន្លឺសំឡេងខ្លាំងឡើង នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា «evameva kho» សេចក្តីថា យ៉ាងនោះឯង បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីក្រោធ តែងដើរទៅដោយភាពរំភើបកាចសាហាវ សូម្បីដោយសភាពធម្មតារបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែ ក្នុងខណៈដែលបានឮពាក្យបន្តិចបន្តួច ក៏រមែងក្រោធខឹងយ៉ាងខ្លាំង ដោយគិតថា «គេនិយាយយ៉ាងនេះដាក់មនុស្សដូចជាអញផងឬ» រួចក៏ដើរទៅដោយភាពរំភើបកាចសាហាវក្រៃលែង។ ពាក្យថា «gūthakūpo» គឺអណ្តូងដែលពេញដោយលាមក ឬគំនរលាមកប៉ុណ្ណោះ។ ឯការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលមកហើយខាងដើម។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលមានសភាពបែបនេះ គប្បីតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាល មិនគប្បីសេពគប់ឡើយ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីក្រោធ សូម្បីគេសេពគប់ខ្លាំងពេក ឬចូលទៅជិតខ្លាំងពេក ក៏គង់តែខឹងក្រោធជានិច្ច ហើយសូម្បីគេថយចេញឆ្ងាយដោយគិតថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយបុគ្គលនេះ» ក៏គង់តែខឹងក្រោធជានិច្ច។ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ គប្បីតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាល មិនគប្បីសេពគប់ មិនគប្បីភប់ប្រសព្វ ដូចជាភ្លើងចំបើង។ តើមានសេចក្តីពន្យល់យ៉ាងណា? ព្រោះថា បុគ្គលណាចូលទៅជិតភ្លើងចំបើងខ្លាំងពេកដើម្បីកំដៅកាយ រាងកាយរបស់បុគ្គលនោះរមែងរលាក។ បុគ្គលណាថយចេញឆ្ងាយពេកដើម្បីកំដៅកាយ សេចក្តីរងាក៏មិនរលត់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលកាលមិនចូលទៅជិតពេក មិនថយចេញឆ្ងាយពេក ហើយកំដៅកាយដោយភាពជាកណ្តាល សេចក្តីរងាគង់តែរលត់ទៅបាន ហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីក្រោធ គប្បីតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាល មិនគប្បីសេពគប់ មិនគប្បីភប់ប្រសព្វ មិនគប្បីចូលទៅអង្គុយជិត ដូចជាភ្លើងចំបើងដូច្នោះឯង។

กลฺยาณมิตฺโตติ สุจิมิตฺโต. กลฺยาณสหาโยติ สุจิสหาโย. สหายา นาม สหคามิโน สทฺธึจรา. กลฺยาณสมฺปวงฺโกติ กลฺยาเณสุ สุจิปุคฺคเลสุ สมฺปวงฺโก, ตนฺนินฺนตปฺโปณตปฺปพฺภารมานโสติ อตฺโถ.

ពាក្យថា «kalyāṇamitto» គឺមិត្តដ៏ស្អាតស្អំ។ ពាក្យថា «kalyāṇasahāyo» គឺសម្លាញ់ដ៏ស្អាតស្អំ។ ឈ្មោះថា «សម្លាញ់» គឺអ្នកដែលទៅជាមួយគ្នា អ្នកដែលត្រាច់ទៅជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា «kalyāṇasampavaṅko» គឺអ្នកដែលឱនលំទោនទៅរកបុគ្គលដ៏ស្អាតស្អំទាំងឡាយដ៏ល្អ សេចក្តីថា មានចិត្តបង្អោនទៅ មានចិត្តផ្អៀងទៅ មានចិត្តទោរទន់ទៅរកបុគ្គលដ៏ល្អនោះ។

๘. คูถภาณีสุตฺตวณฺณนา

៨. គូថភាណីសូត្រវណ្ណនា

๒๘. อฏฺฐเม คูถภาณีติ โย คูถํ วิย ทุคฺคนฺธกถํ กเถติ. ปุปฺผภาณีติ โย ปุปฺผานิ วิย สุคนฺธกถํ กเถติ. มธุภาณีติ โย มธุ วิย มธุรกถํ กเถติ. สภคฺคโตติ สภาย ฐิโต. ปริสคฺคโตติ คามปริสาย ฐิโต. ญาติมชฺฌคโตติ ญาตีนํ มชฺเฌ ฐิโต. ปูคมชฺฌคโตติ เสณีนํ มชฺเฌ ฐิโต. ราชกุลมชฺฌคโตติ ราชกุลสฺส มชฺเฌ มหาวินิจฺฉเย ฐิโต. อภินีโตติ ปุจฺฉนตฺถายานีโต. สกฺขิปุฏฺโฐติ สกฺขึ กตฺวา ปุจฺฉิโต. เอหมฺโภ ปุริสาติ อาลปนเมตํ. อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วาติ อตฺตโน วา ปรสฺส วา หตฺถปาทาทิเหตุ วา ธนเหตุ วา. อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วาติ เอตฺถ อามิสนฺติ ลญฺโช อธิปฺเปโต. กิญฺจิกฺขนฺติ ยํ วา ตํ วา อปฺปมตฺตกํ อนฺตมโส ติตฺติริยวฏฺฏกสปฺปิปิณฺฑนวนีตปิณฺฑาทิมตฺตกสฺส ลญฺชสฺส เหตูติ อตฺโถ. สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหตีติ ชานนฺโตเยว มุสาวาทํ กตฺตา โหติ.

២៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា «gūthabhāṇī» គឺបុគ្គលណាដែលនិយាយពាក្យមានក្លិនស្អុយ ដូចជាលាមក។ ពាក្យថា «pupphabhāṇī» គឺបុគ្គលណាដែលនិយាយពាក្យមានក្លិនក្រអូប ដូចជាផ្កាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «madhubhāṇī» គឺបុគ្គលណាដែលនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម ដូចជាទឹកឃ្មុំ។ ពាក្យថា «sabhaggato» គឺអ្នកដែលឈរនៅក្នុងសភា។ ពាក្យថា «parisaggato» គឺអ្នកដែលឈរនៅក្នុងបរិស័ទនៃអ្នកស្រុក។ ពាក្យថា «ñātimajjhagato» គឺអ្នកដែលឈរនៅក្នុងកណ្តាលនៃញាតិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «pūgamajjhagato» គឺអ្នកដែលឈរនៅក្នុងកណ្តាលនៃពួកក្រុម។ ពាក្យថា «rājakulamajjhagato» គឺអ្នកដែលឈរនៅក្នុងកណ្តាលនៃរាជត្រកូល ក្នុងទីវិនិច្ឆ័យដ៏ធំ។ ពាក្យថា «abhinīto» គឺអ្នកដែលគេនាំមកដើម្បីសួរដេញដោល។ ពាក្យថា «sakkhipuṭṭho» គឺអ្នកដែលគេសួរដោយធ្វើឲ្យទៅជាសាក្សី។ ពាក្យថា «ehi ambho purisa» នេះ ជាពាក្យអាលបនៈ។ ពាក្យថា «attahetu vā parahetu vā» គឺព្រោះហេតុនៃខ្លួនឯង ឬព្រោះហេតុនៃអ្នកដទៃ មានហេតុគឺដៃជើងជាដើម ឬហេតុគឺទ្រព្យសម្បត្តិ។ ក្នុងបទថា «āmisakiñcikkhahetu vā» នេះ ពាក្យថា «āmisa» សំដៅយកសំណូក។ ពាក្យថា «kiñcikkha» សេចក្តីថា សំណូកបន្តិចបន្តួច ទោះជាអ្វីក៏ដោយ ដោយហោចទៅសូម្បីតែសាច់ក្រួច សាច់ទទា ដុំទឹកដោះថ្លា ឬដុំទឹកដោះខាប់ជាដើម នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា «sampajānamusā bhāsitā hoti» គឺដឹងខ្លួនច្បាស់ៗហើយ នៅតែនិយាយពាក្យកុហក។

เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺส เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ (อุทา. ๖๕) เอตฺถ วุตฺตสีลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ อปฺปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร สํวฑฺฒนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติ นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ[Pg.96], ปิติมตฺตํ ปิตาติ, มาติมตฺตํ มาตาติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุโน ชนสฺส มนาปา จิตฺตวุทฺธิกราติ พหุชนมนาปา.

ពាក្យថា «nelā» សេចក្តីថា ទោស គេហៅថា «ela»។ ពាក្យថា «nelā» គឺមិនមានទោស សេចក្តីថា មិនមានទោស។ ដូចជាសីលដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងបទថា «nelaṅgo setapacchādo» ដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា «kaṇṇasukhā» គឺស្រួលត្រចៀករបស់មនុស្សទាំងឡាយ ព្រោះភាពផ្អែមល្ហែមនៃព្យញ្ជនៈ មិនធ្វើឲ្យចាក់ដោតត្រចៀក ដូចជាការចាក់ដោយម្ជុលឡើយ។ ពាក្យថា «pemanīyā» គឺមិនធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីក្រោធក្នុងរាងកាយទាំងមូលឡើយ ព្រោះភាពផ្អែមល្ហែមនៃអត្ថ តែងធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីស្រឡាញ់។ ពាក្យថា «hadayaṅgamā» គឺចូលទៅកាន់ចិត្តដោយស្រួល មិនទើសទាក់ ឈ្មោះថា ទៅកាន់ហឫទ័យ។ ពាក្យថា «porī» គឺកើតក្នុងក្រុង ព្រោះភាពពេញបរិបូណ៌ដោយគុណ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា «porī» ព្រោះមានសភាពទន់ភ្លន់ ដូចជាស្រីដែលចម្រើនធំធាត់ក្នុងក្រុង។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា «porī» ព្រោះជាពាក្យរបស់ក្រុង។ បទថា «purassa esā» សេចក្តីថា ជាពាក្យសម្តីរបស់អ្នកក្រុង។ ព្រោះថា ពួកអ្នកក្រុង តែងមានពាក្យសម្តីសមគួរ តែងហៅបុគ្គលដែលមានវ័យស្មើនឹងឪពុកថា «ឪពុក» ហៅបុគ្គលដែលមានវ័យស្មើនឹងម្តាយថា «ម្តាយ» ហៅបុគ្គលដែលមានវ័យស្មើនឹងងបងប្អូនថា «បងប្អូន»។ ពាក្យសម្តីមានសភាពបែបនេះ ជាទីគាប់ចិត្តរបស់ជនច្រើននាក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «bahujanakantā»។ ព្រោះតែភាពជាទីគាប់ចិត្តនោះឯង ទើបជាទីពេញចិត្ត និងជាគ្រឿងចម្រើនចិត្តរបស់ជនច្រើននាក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «bahujanamanāpā»។

๙. อนฺธสุตฺตวณฺณนา

៩. អន្ធសូត្រវណ្ណនា

๒๙. นวเม จกฺขุ น โหตีติ ปญฺญาจกฺขุ น โหติ. ผาตึ กเรยฺยาติ ผีตํ วฑฺฒิตํ กเรยฺย. สาวชฺชานวชฺเชติ สโทสนิทฺโทเส. หีนปฺปณีเตติ อธมุตฺตเม. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเคติ กณฺหสุกฺกาเยว อญฺญมญฺญํ ปฏิพาหนโต ปฏิปกฺขวเสน สปฺปฏิภาคาติ วุจฺจนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – กุสเล ธมฺเม ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ ชาเนยฺย, อกุสเล ธมฺเม ‘‘อกุสลา ธมฺมา’’ติ ชาเนยฺย. สาวชฺชาทีสุปิ เอเสว นโย. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเคสุ ปน กณฺหธมฺเม ‘‘สุกฺกสปฺปฏิภาคา’’ติ ชาเนยฺย, สุกฺกธมฺเม ‘‘กณฺหสปฺปฏิภาคา’’ติ เยน ปญฺญาจกฺขุนา ชาเนยฺย, ตถารูปมฺปิสฺส จกฺขุ น โหตีติ. อิมินา นเยน เสสวาเรสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

២៩. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា «cakkhu na hoti» គឺបញ្ញាចក្ខុមិនមាន។ ពាក្យថា «phātiṃ kareyya» គឺធ្វើឲ្យរីកចម្រើន ធ្វើឲ្យកើនឡើង។ ពាក្យថា «sāvajjānavajje» គឺធម៌ដែលមានទោស និងមិនមានទោស។ ពាក្យថា «hīnappaṇīte» គឺធម៌ដែលថោកទាប និងឧត្តុង្គឧត្តម។ ពាក្យថា «kaṇhasukkasappaṭibhāge» គឺធម៌ខ្មៅ និងធម៌ស ហៅថា «sappaṭibhāga» ព្រោះការរារាំងគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយអំណាចនៃសេចក្តីផ្ទុយគ្នា។ សេចក្តីសង្ខេបក្នុងបទនេះ មានដូចតទៅ៖ គប្បីដឹងធម៌ជាកុសលថា «ធម៌ជាកុសល» គប្បីដឹងធម៌ជាអកុសលថា «ធម៌ជាអកុសល»។ សូម្បីក្នុងធម៌មានទោសជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងធម៌ខ្មៅ និងធម៌សដែលមានចំណែកផ្ទុយគ្នានោះ បុគ្គលគប្បីដឹងធម៌ខ្មៅថា «មានចំណែកផ្ទុយនឹងធម៌ស» គប្បីដឹងធម៌សថា «មានចំណែកផ្ទុយនឹងធម៌ខ្មៅ» ដោយបញ្ញាចក្ខុណា បញ្ញាចក្ខុមានសភាពបែបនោះ មិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងវារៈដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ដោយវិធីនេះឯង។

น เจว โภคา ตถารูปาติ ตถาชาติกา โภคาปิสฺส น โหนฺติ. น จ ปุญฺญานิ กุพฺพตีติ ปุญฺญานิ จ น กโรติ. เอตฺตาวตา โภคุปฺปาทนจกฺขุโน จ ปุญฺญกรณจกฺขุโน จ อภาโว วุตฺโต. อุภยตฺถ กลิคฺคาโหติ อิธโลเก จ ปรโลเก จาติ อุภยสฺมิมฺปิ อปรทฺธคฺคาโห, ปราชยคฺคาโห โหตีติ อตฺโถ. อถ วา อุภยตฺถ กลิคฺคาโหติ อุภเยสมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ อตฺถานํ กลิคฺคาโห, ปราชยคฺคาโหติ อตฺโถ. ธมฺมาธมฺเมนาติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเมนปิ ทสอกุสลกมฺมปถอธมฺเมนปิ. สโฐติ เกราฏิโก. โภคานิ ปริเยสตีติ โภเค คเวสติ. เถยฺเยน กูฏกมฺเมน, มุสาวาเทน จูภยนฺติ เถยฺยาทีสุ อุภเยน ปริเยสตีติ อตฺโถ. กถํ? เถยฺเยน กูฏกมฺเมน จ ปริเยสติ, เถยฺเยน มุสาวาเทน จ ปริเยสติ, กูฏกมฺเมน มุสาวาเทน จ ปริเยสติ. สงฺฆาตุนฺติ สงฺฆริตุํ. ธมฺมลทฺเธหีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ อโกเปตฺวา ลทฺเธหิ. อุฏฺฐานาธิคตนฺติ วีริเยน [Pg.97] อธิคตํ. อพฺยคฺฆมานโสติ นิพฺพิจิกิจฺฉจิตฺโต. ภทฺทกํ ฐานนฺติ เสฏฺฐํ เทวฏฺฐานํ. น โสจตีติ ยสฺมึ ฐาเน อนฺโตโสเกน น โสจติ.

ពាក្យថា na ceva bhogā tathārūpā សេចក្តីថា ភោគៈទាំងឡាយដែលមានសភាវៈបែបនោះ ក៏មិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ ពាក្យថា na ca puññāni kubbati សេចក្តីថា មិនធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយឡើយ។ ដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអំពីការមិនមានចក្ខុសម្រាប់បង្កើតភោគៈ និងចក្ខុសម្រាប់ធ្វើបុណ្យ។ ពាក្យថា ubhayattha kaliggāho សេចក្តីថា គឺការកាន់យកនូវសេចក្តីខុសឆ្គង ការកាន់យកនូវសេចក្តីបរាជ័យ ក្នុងលោកទាំងពីរ គឺក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ នេះជាអត្ថ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ubhayattha kaliggāho សេចក្តីថា គឺការកាន់យកនូវសេចក្តីបរាជ័យនៃប្រយោជន៍ទាំងពីរ គឺប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា dhammādhammena សេចក្តីថា ដោយធម៌គឺកុសលកម្មបថ ១០ ផង ដោយអធម៌គឺអកុសលកម្មបថ ១០ ផង។ ពាក្យថា saṭho សេចក្តីថា អ្នកកុហកបោកប្រាស់ (អ្នកលាក់ពុត)។ ពាក្យថា bhogāni pariyesati សេចក្តីថា ស្វែងរកនូវភោគៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា theyyena kūṭakammena, musāvādena cūbhayaṃ សេចក្តីថា ស្វែងរកដោយកម្មទាំងពីរយ៉ាង ក្នុងចំណោមការលួចជាដើម នេះជាអត្ថ។ ស្វែងរកដូចម្តេច? គឺស្វែងរកដោយការលួច និងការបោកប្រាស់ផង ស្វែងរកដោយការលួច និងការនិយាយកុហកផង ស្វែងរកដោយការបោកប្រាស់ និងការនិយាយកុហកផង។ ពាក្យថា saṅghātuṃ សេចក្តីថា ដើម្បីប្រមូលផ្តុំ។ ពាក្យថា dhammaladdhehi សេចក្តីថា ដែលបានមកដោយមិនធ្វើឲ្យកុសលកម្មបថ ១០ កម្រើក (មិនឲ្យខូចខាត)។ ពាក្យថា uṭṭhānādhigataṃ សេចក្តីថា ដែលបានមកដោយសេចក្តីព្យាយាម។ ពាក្យថា abyagghamānaso សេចក្តីថា មានចិត្តប្រាសចាកសេចក្តីសង្ស័យ។ ពាក្យថា bhaddakaṃ ṭhānaṃ សេចក្តីថា ឋានសួគ៌ដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា na socati សេចក្តីថា មិនសោកស្តាយដោយសេចក្តីសោកក្នុងចិត្ត ក្នុងទីណាឡើយ។

๑๐. อวกุชฺชสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់នូវអវកុជ្ជសូត្រ

๓๐. ทสเม อวกุชฺชปญฺโญติ อโธมุขปญฺโญ. อุจฺฉงฺคปญฺโญติ อุจฺฉงฺคสทิสปญฺโญ. ปุถุปญฺโญติ วิตฺถาริกปญฺโญ. อาทิกลฺยาณนฺติอาทีสุ อาทีติ ปุพฺพปฏฺฐปนา. มชฺฌนฺติ กถาเวมชฺฌํ. ปริโยสานนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ. อิติสฺส เต ธมฺมํ กเถนฺตา ปุพฺพปฏฺฐปเนปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา กเถนฺติ, เวมชฺเฌปิ ปริโยสาเนปิ. เอตฺถ จ อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานานิ, อตฺถิ สาสนสฺส. ตตฺถ เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกคาถาย ปฐมปทํ อาทิ, ทฺเว ปทานิ มชฺฌํ, อวสานปทํ ปริโยสานํ. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ อาทิ, อนุสนฺธิ มชฺฌํ, อิทมโวจาติ อปฺปนา ปริโยสานํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส ปฐโม อนุสนฺธิ อาทิ, ตโต ปรํ เอโก วา อเนเก วา มชฺฌํ, ปจฺฉิโม ปริโยสานํ. อยํ ตาว เทสนาย นโย. สาสนสฺส ปน สีลํ อาทิ, สมาธิ มชฺฌํ, วิปสฺสนา ปริโยสานํ. สมาธิ วา อาทิ, วิปสฺสนา มชฺฌํ, มคฺโค ปริโยสานํ. วิปสฺสนา วา อาทิ, มคฺโค มชฺฌํ, ผลํ ปริโยสานํ. มคฺโค วา อาทิ, ผลํ มชฺฌํ, นิพฺพานํ ปริโยสานํ. ทฺเว ทฺเว วา กยิรมาเน สีลสมาธโย อาทิ, วิปสฺสนามคฺคา มชฺฌํ, ผลนิพฺพานานิ ปริโยสานํ.

៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា avakujjapañño សេចក្តីថា មានបញ្ញាផ្កាប់ចុះក្រោម (បញ្ញាដូចជាឆ្នាំងផ្កាប់)។ ពាក្យថា ucchaṅgapañño សេចក្តីថា មានបញ្ញាដូចជាលៀនភ្នែន (បញ្ញាដូចជាថ្នក់សំពត់)។ ពាក្យថា puthupañño សេចក្តីថា មានបញ្ញាទូលាយ (បញ្ញាដ៏ធំធេង)។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា ādikalyāṇaṃ ជាដើម ពាក្យថា ādi គឺការផ្តើមដំបូង។ ពាក្យថា majjhaṃ គឺកណ្តាលនៃធម៌ទេសនា។ ពាក្យថា pariyosānaṃ គឺការសន្និដ្ឋាន (ការបញ្ចប់)។ ហេតុនោះ កាលដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយទ្រង់សម្តែងធម៌ដល់បុគ្គលនោះ តែងតែសម្តែងធ្វើឲ្យល្អ ឲ្យចម្រើន ឲ្យប្រាសចាកទោស ទាំងក្នុងពេលផ្តើមដំបូង ទាំងក្នុងពេលកណ្តាល និងក្នុងពេលបញ្ចប់។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ទីដំបូង ទីកណ្តាល និងទីបញ្ចប់ តែងមានក្នុងទេសនាផង មានក្នុងសាសនាផង។ ក្នុងទេសនា និងសាសនាទាំងពីរនោះ ជាដំបូង ក្នុងគាថាមានបួនបាទ បាទទីមួយ ឈ្មោះថា ādi (ខាងដើម) ពីរគាថាបាទបន្ទាប់ ឈ្មោះថា majjha (កណ្តាល) បាទចុងក្រោយ ឈ្មោះថា pariyosāna (ខាងចុង)។ ក្នុងសូត្រដែលមានអនុសន្ធិតែមួយ និទាន (ការផ្តើម) ឈ្មោះថា ādi អនុសន្ធិ ឈ្មោះថា majjha ការបញ្ចប់ដោយពាក្យថា idamavoca ឈ្មោះថា pariyosāna។ ក្នុងសូត្រដែលមានអនុសន្ធិច្រើន អនុសន្ធិទីមួយ ឈ្មោះថា ādi បន្ទាប់ពីនោះមក អនុសន្ធិមួយក្តី ច្រើនក្តី ឈ្មោះថា majjha អនុសន្ធិចុងក្រោយ ឈ្មោះថា pariyosāna។ នេះជាន័យក្នុងទេសនាជាមុនសិន។ ចំណែកក្នុងសាសនា សីល ឈ្មោះថា ādi សមាធិ ឈ្មោះថា majjha វិបស្សនា ឈ្មោះថា pariyosāna។ ម្យ៉ាងទៀត សមាធិ ឈ្មោះថា ādi វិបស្សនា ឈ្មោះថា majjha មគ្គ ឈ្មោះថា pariyosāna។ ម្យ៉ាងទៀត វិបស្សនា ឈ្មោះថា ādi មគ្គ ឈ្មោះថា majjha ផល ឈ្មោះថា pariyosāna។ ម្យ៉ាងទៀត មគ្គ ឈ្មោះថា ādi ផល ឈ្មោះថា majjha ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា pariyosāna។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើធ្វើការបែងចែកជាពីរៗ សីលនិងសមាធិ ឈ្មោះថា ādi វិបស្សនានិងមគ្គ ឈ្មោះថា majjha ផលនិងព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា pariyosāna។

สาตฺถนฺติ สาตฺถกํ กตฺวา เทเสนฺติ. สพฺยญฺชนนฺติ อกฺขรปาริปูรึ กตฺวา เทเสนฺติ. เกวลปริปุณฺณนฺติ สกลปริปุณฺณํ อนูนํ กตฺวา เทเสนฺติ. ปริสุทฺธนฺติ ปริสุทฺธํ นิชฺชฏํ นิคฺคณฺฐึ กตฺวา เทเสนฺติ. พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺตีติ เอวํ เทเสนฺตา จ เสฏฺฐจริยภูตํ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ปกาเสนฺติ. เนว อาทึ มนสิ กโรตีติ เนว ปุพฺพปฏฺฐปนํ มนสิ กโรติ.

ពាក្យថា sātthaṃ សេចក្តីថា ទ្រង់សម្តែងឲ្យមានប្រយោជន៍។ ពាក្យថា sabyañjanaṃ សេចក្តីថា ទ្រង់សម្តែងឲ្យបរិបូណ៌ដោយអក្ខរៈ។ ពាក្យថា kevalaparipuṇṇaṃ សេចក្តីថា ទ្រង់សម្តែងឲ្យពេញលេញទាំងអស់ មិនឲ្យខ្វះចន្លោះឡើយ។ ពាក្យថា parisuddhaṃ សេចក្តីថា ទ្រង់សម្តែងឲ្យបរិសុទ្ធ គ្មានភាពសៅហ្មង គ្មានការជំពាក់ជំពិន។ ពាក្យថា brahmacariyaṃ pakāsenti សេចក្តីថា កាលដែលទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ប្រកាសនូវមគ្គដ៏ប្រសើរមានអង្គ ៨ ដែលជាការប្រព្រឹត្តដ៏ឧត្តម រួបរួមដោយសិក្ខាបី។ ពាក្យថា neva ādiṃ manasi karoti សេចក្តីថា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវការផ្តើមដំបូងឡើយ។

กุมฺโภติ ฆโฏ. นิกุชฺโชติ อโธมุโข ฐปิโต. เอวเมว โขติ เอตฺถ กุมฺโภ นิกุชฺโช วิย อวกุชฺชปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, อุทกาสิญฺจนกาโล [Pg.98] วิย ธมฺมเทสนาย ลทฺธกาโล, อุทกสฺส วิวฏฺฏนกาโล วิย ตสฺมึ อาสเน นิสินฺนสฺส อุคฺคเหตุํ อสมตฺถกาโล, อุทกสฺส อสณฺฐานกาโล วิย วุฏฺฐหิตฺวา อสลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា kumbho គឺក្អម (ឬឆ្នាំងទឹក)។ ពាក្យថា nikujjo គឺដែលគេដាក់ផ្កាប់ចុះក្រោម។ ក្នុងពាក្យថា evameva kho នេះ បុគ្គលដែលមានបញ្ញាផ្កាប់ចុះក្រោម គប្បីជ្រាបថាដូចជាក្អមផ្កាប់ចុះក្រោម ពេលវេលាដែលបានស្តាប់ធម៌ទេសនា ដូចជាពេលវេលាដែលគេចាក់ទឹកស្រោចចុះ ពេលវេលាដែលមិនអាចរៀនសូត្របានរបស់បុគ្គលដែលអង្គុយលើអាសនៈនោះ ដូចជាពេលវេលាដែលទឹកហូរធ្លាក់ចេញទៅ ពេលវេលាដែលមិនអាចកំណត់ចាំបានក្រោយពីក្រោកឡើងទៅ ដូចជាពេលវេលាដែលទឹកមិនស្ថិតនៅ (ក្នុងក្អម) គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

อากิณฺณานีติ ปกฺขิตฺตานิ. สติสมฺโมสาย ปกิเรยฺยาติ มุฏฺฐสฺสติตาย วิกิเรยฺย. เอวเมว โขติ เอตฺถ อุจฺฉงฺโค วิย อุจฺฉงฺคปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, นานาขชฺชกานิ วิย นานปฺปการํ พุทฺธวจนํ, อุจฺฉงฺเค นานาขชฺชกานิ ขาทนฺตสฺส นิสินฺนกาโล วิย ตสฺมึ อาสเน นิสินฺนสฺส อุคฺคณฺหนกาโล, วุฏฺฐหนฺตสฺส สติสมฺโมสา ปกิรณกาโล วิย ตสฺมา อาสนา วุฏฺฐาย คจฺฉนฺตสฺส อสลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា ākiṇṇāni សេចក្តីថា ដែលគេដាក់បញ្ចូលទៅ។ ពាក្យថា satisammosāya pakireyya សេចក្តីថា គប្បីធ្វើឲ្យរាយប៉ាយដោយសារការភ្លេចស្មារតី។ ក្នុងពាក្យថា evameva kho នេះ បុគ្គលដែលមានបញ្ញាដូចជាលៀនភ្នែន គប្បីជ្រាបថាដូចជាលៀនភ្នែន (ថ្នក់សំពត់) ព្រះពុទ្ធវចនៈផ្សេងៗ ដូចជានំចំណីផ្សេងៗ ពេលវេលាដែលបុគ្គលអង្គុយរៀនសូត្រលើអាសនៈនោះ ដូចជាពេលវេលាដែលបុគ្គលអង្គុយស៊ីនំចំណីផ្សេងៗក្នុងលៀនភ្នែន ពេលវេលាដែលមិនអាចកំណត់ចាំបានរបស់បុគ្គលដែលក្រោកពីអាសនៈនោះដើរចេញទៅ ដូចជាពេលវេលាដែលនំចំណីរាយប៉ាយធ្លាក់ចុះកាលបើបុគ្គលនោះក្រោកឈរឡើងដោយភ្លេចខ្លួន គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

อุกฺกุชฺโชติ อุปริมุโข ฐปิโต. สณฺฐาตีติ ปติฏฺฐหติ. เอวเมว โขติ เอตฺถ อุปริมุโข ฐปิโต กุมฺโภ วิย ปุถุปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ, อุทกสฺส อาสิตฺตกาโล วิย เทสนาย ลทฺธกาโล, อุทกสฺส สณฺฐานกาโล วิย ตตฺถ นิสินฺนสฺส อุคฺคณฺหนกาโล, โน วิวฏฺฏนกาโล วิย วุฏฺฐาย คจฺฉนฺตสฺส สลฺลกฺขณกาโล เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា ukkujjo សេចក្តីថា ដែលគេដាក់ផ្ងារឡើងលើ។ ពាក្យថា saṇṭhāti សេចក្តីថា ស្ថិតនៅ (តាំងនៅ)។ ក្នុងពាក្យថា evameva kho នេះ បុគ្គលដែលមានបញ្ញាទូលាយ គប្បីជ្រាបថាដូចជាក្អមដែលគេដាក់ផ្ងារឡើងលើ ពេលវេលាដែលបានស្តាប់ធម៌ទេសនា ដូចជាពេលវេលាដែលគេចាក់ទឹកបញ្ចូល ពេលវេលាដែលបុគ្គលអង្គុយរៀនសូត្រក្នុងទីនោះ ដូចជាពេលវេលាដែលទឹកដក់នៅ ពេលវេលាដែលកំណត់ចាំបានរបស់បុគ្គលដែលក្រោកដើរចេញទៅ ដូចជាពេលវេលាដែលទឹកមិនហូរធ្លាក់ចេញទៅ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

ทุมฺเมโธติ นิปฺปญฺโญ. อวิจกฺขโณติ สํวิทหนปญฺญาย รหิโต. คนฺตาติ คมนสีโล. เสยฺโย เอเตน วุจฺจตีติ เอตสฺมา ปุคฺคลา อุตฺตริตโรติ วุจฺจติ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุธมฺมํ สห สีเลน ปุพฺพภาคปฏิปทํ ปฏิปนฺโน. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกโร สิยาติ โกฏิกโร ปริจฺเฉทกโร ปริวฏุมกโร ภเวยฺยาติ.

ពាក្យថា dummedho សេចក្តីថា ឥតបញ្ញ (ខ្លៅ)។ ពាក្យថា avicakkhaṇo សេចក្តីថា ប្រាសចាកបញ្ញាដែលចាត់ចែង (ខ្វះការពិចារណា)។ ពាក្យថា gantā សេចក្តីថា មានសភាវៈដើរទៅ (អ្នកដើរទៅ)។ ពាក្យថា seyyo etena vuccati សេចក្តីថា ហៅថាជាបុគ្គលវិសេសលើសលុបជាងបុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា dhammānudhammappaṭipanno សេចក្តីថា គឺជាអ្នកប្រតិបត្តិនូវបដិបទាជាចំណែកបឋម ព្រមទាំងសីល ដែលជាធម៌សមគួរដល់លោកុត្តរធម៌ ៩ យ៉ាង។ ពាក្យថា dukkhassa សេចក្តីថា នៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា antakaro siyā សេចក្តីថា គប្បីជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុត ធ្វើនូវការកំណត់ ធ្វើនូវការកាត់ផ្តាច់នូវវដ្តទុក្ខ។

ปุคฺคลวคฺโค ตติโย.

បុគ្គលវគ្គ ទី ៣។

๔. เทวทูตวคฺโค

៤. ទេវទូតវគ្គ

๑. สพฺรหฺมกสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់នូវសព្រហ្មកសូត្រ

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อชฺฌาคาเรติ สเก ฆเร. ปูชิตา โหนฺตีติ ยํ ฆเร อตฺถิ, เตน ปฏิชคฺคิตา โคปิตา โหนฺติ. อิติ มาตาปิตุปูชกานิ กุลานิ มาตาปิตูหิ สพฺรหฺมกานีติ ปกาเสตฺวา อิทานิ เนสํ [Pg.99] สปุพฺพาจริยกาทิภาวํ ปกาเสนฺโต สปุพฺพาจริยกานีติอาทิมาห. ตตฺถ พฺรหฺมาติอาทีนิ เตสํ พฺรหฺมาทิภาวสาธนตฺถํ วุตฺตานิ. พหุการาติ ปุตฺตานํ พหูปการา. อาปาทกาติ ชีวิตสฺส อาปาทกา. ปุตฺตกานํ หิ มาตาปิตูหิ ชีวิตํ อาปาทิตํ ปาลิตํ ฆฏิตํ อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติตํ. โปสกาติ หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา หทยโลหิตํ ปาเยตฺวา โปเสตาโร. อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโรติ ปุตฺตานํ หิ อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณสฺส ทสฺสนํ นาม มาตาปิตโร นิสฺสาย ชาตนฺติ อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร นาม.

៣១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា ajjhāgāre សេចក្តីថា ក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា pūjitā honti សេចក្តីថា វត្ថុណាមួយដែលមាននៅក្នុងផ្ទះ តែងតែត្រូវបានថែទាំ និងការពារដោយវត្ថុនោះៗ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រកាសថា ត្រកូលទាំងឡាយដែលបូជាមាតាបិតា ឈ្មោះថាជាត្រកូលដែលមានព្រហ្ម ព្រោះមានមាតាបិតាជាព្រហ្ម យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងទ្រង់ប្រកាសនូវភាពជាបុព្វាចារ្យជាដើមរបស់មាតាបិតាទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា sapubbācariyakāni ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា brahmā ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាព្រហ្មជាដើមរបស់មាតាបិតាទាំងនោះ។ ពាក្យថា bahukārā សេចក្តីថា មានឧបការៈច្រើនដល់កូនទាំងឡាយ។ ពាក្យថា āpādakā សេចក្តីថា ជាអ្នកបង្កើតនូវជីវិត។ ព្រោះថា ជីវិតរបស់កូនតូចៗ គឺមាតាបិតាជាអ្នកបង្កើត ថែរក្សា ផ្សារភ្ជាប់ និងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយលំដាប់មិនដាច់ឡើយ។ ពាក្យថា posakā សេចក្តីថា ជាអ្នកចិញ្ចឹមបីបាច់ថែរក្សា គឺធ្វើឲ្យដៃជើងលូតលាស់ ឲ្យបៅទឹកដោះដែលកើតអំពីឈាមក្នុងទ្រូង។ ពាក្យថា imassa lokassa dassetāro សេចក្តីថា ព្រោះការឃើញនូវអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត និងមិនជាទីគាប់ចិត្តក្នុងលោកនេះរបស់កូនទាំងឡាយ តែងកើតឡើងដោយអាស្រ័យមាតាបិតា ហេតុនោះ មាតាបិតាទើបឈ្មោះថាជាអ្នកបង្ហាញនូវលោកនេះ។

พฺรหฺมาติ มาตาปิตโรติ เสฏฺฐาธิวจนํ. ยถา พฺรหฺมุโน จตสฺโส ภาวนา อวิชหิตา โหนฺติ เมตฺตา กรุณา มุทิตา อุเปกฺขาติ, เอวเมว มาตาปิตูนํ ปุตฺตเกสุ จตสฺโส ภาวนา อวิชหิตา โหนฺติ. ตา ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล เวทิตพฺพา – กุจฺฉิคตสฺมึ หิ ทารเก ‘‘กทา นุ โข ปุตฺตกํ อโรคํ ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺคํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ มาตาปิตูนํ เมตฺตจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปเนส มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก อูกาหิ วา มงฺกุลาทีหิ ปาณเกหิ ทฏฺโฐ ทุกฺขเสยฺยาย วา ปน ปีฬิโต ปโรทติ วิรวติ, ตทาสฺส สทฺทํ สุตฺวา มาตาปิตูนํ การุญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อาธาวิตฺวา วิธาวิตฺวา กีฬนกาเล ปน โลภนียวยสฺมึ วา ฐิตกาเล ทารกํ โอโลเกตฺวา มาตาปิตูนํ จิตฺตํ สปฺปิมณฺเฑ ปกฺขิตฺตสตวิหตกปฺปาสปิจุปฏลํ วิย มุทุกํ โหติ อาโมทิตํ ปโมทิตํ, ตทา เตสํ มุทิตา ลพฺภติ. ยทา ปเนส ปุตฺโต ทาราภรณํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ปาฏิเยกฺกํ อคารํ อชฺฌาวสติ, ตทา มาตาปิตูนํ ‘‘สกฺโกติ ทานิ โน ปุตฺตโก อตฺตโน ธมฺมตาย ยาเปตุ’’นฺติ มชฺฌตฺตภาโว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ กาเล อุเปกฺขา ลพฺภตีติ อิมินา การเณน ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា brahmāti mātāpitaro នេះ ជាឈ្មោះហៅតំណាងឲ្យសេចក្តីប្រសើរ។ ព្រហ្មវិហារធម៌ ៤ យ៉ាង គឺ មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា តែងមិនប្រាសចាកព្រហ្មទាំងឡាយយ៉ាងណា មាតាបិតាក៏មិនប្រាសចាកព្រហ្មវិហារធម៌ ៤ យ៉ាងនេះ ចំពោះកូនតូចៗយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងនោះ គប្បីជ្រាបក្នុងកាលនោះៗ គឺ កាលដែលកូនតូចស្ថិតនៅក្នុងផ្ទៃ មេត្តាចិត្តតែងកើតឡើងដល់មាតាបិតាថា «ពេលណាទៅហ្ន៎ ទើបយើងបានឃើញកូនតូចមានសុខភាពល្អ មានអវយវៈធំតូចបរិបូណ៌»។ ចំណែកកាលណាកូនតូចនោះនៅទន់ខ្សោយ គេងផ្ងារនៅឡើយ ត្រូវសត្វល្អិតមានចៃ ឬស្រមោចសង្កែខាំ ឬត្រូវការព្យាបាលការគេងមិនស្រួលបៀតបៀន ទើបយំស្រែកឡើង ក្នុងកាលនោះ កាលដែលបានឮសំឡេងយំរបស់កូននោះ សេចក្តីអាណិតអាសូរ (ករុណា) តែងកើតឡើងដល់មាតាបិតា។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាលដែលកូនរត់លេងទៅមក ឬក្នុងកាលដែលស្ថិតក្នុងវ័យគួរឲ្យស្រឡាញ់ មាតាបិតាកាលដែលសម្លឹងមើលកូនតូច ចិត្តរបស់មាតាបិតាតែងតែទន់ភ្លន់ រីករាយ ត្រេកអរ ដូចជាដុំសំឡីដែលគេវាយមួយរយដងចាក់ចូលទៅក្នុងទឹកដោះថ្លា ក្នុងកាលនោះ មុទិតាតែងកើតឡើងដល់មាតាបិតាទាំងនោះ។ លុះដល់កាលណាកូននោះមានភរិយាស្វាមី ហើយទៅសង់ផ្ទះនៅដាច់ដោយឡែក ក្នុងកាលនោះ សេចក្តីជាកណ្តាល (ឧបេក្ខា) តែងកើតឡើងដល់មាតាបិតាថា «ឥឡូវនេះ កូនរបស់យើងអាចចិញ្ចឹមជីវិតទៅតាមធម្មតារបស់ខ្លួនបានហើយ» ក្នុងកាលនោះ ឧបេក្ខាតែងកើតឡើង។ ដោយហេតុនេះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា brahmāti mātāpitaro។

ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเรติ มาตาปิตโร หิ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ‘‘เอวํ นิสีท, เอวํ ติฏฺฐ, เอวํ คจฺฉ, เอวํ สย, เอวํ ขาท, เอวํ ภุญฺช, อยํ เต, ตาตาติ วตฺตพฺโพ, อยํ ภาติกาติ, อยํ ภคินีติ, อิทํ นาม กาตุํ วฏฺฏติ, อิทํ น วฏฺฏติ, อสุกํ นาม อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏติ, อสุกํ น วฏฺฏตี’’ติ คาหาเปนฺติ สิกฺขาเปนฺติ. อถาปรภาเค อญฺเญ อาจริยา หตฺถิสิปฺปอสฺสสิปฺปรถสิปฺปธนุสิปฺปถรุสิปฺปมุทฺทาคณนาทีนิ สิกฺขาเปนฺติ. อญฺโญ [Pg.100] สรณานิ เทติ, อญฺโญ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปติ, อญฺโญ ปพฺพาเชติ, อญฺโญ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหาเปติ, อญฺโญ อุปสมฺปาเทติ, อญฺโญ โสตาปตฺติมคฺคาทีนิ ปาเปติ. อิติ สพฺเพปิ เต ปจฺฉาจริยา นาม โหนฺติ, มาตาปิตโร ปน สพฺพปฐมา, เตนาห – ‘‘ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร’’ติ. ตตฺถ วุจฺจเรติ วุจฺจนฺติ กถิยนฺติ. อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานนฺติ ปุตฺตานํ อาหุตํ ปาหุตํ อภิสงฺขตํ อนฺนปานาทึ อรหนฺติ, อนุจฺฉวิกา ตํ ปฏิคฺคเหตุํ. ตสฺมา ‘‘อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปชาย อนุกมฺปกาติ ปเรสํ ปาเณ อจฺฉินฺทิตฺวาปิ อตฺตโน ปชํ ปฏิชคฺคนฺติ โคปายนฺติ. ตสฺมา ‘‘ปชาย อนุกมฺปกา’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា pubbācariyāti vuccare សេចក្តីថា ព្រោះមាតាបិតាតែងតែឲ្យកាន់យក និងបង្រៀនតាំងពីថ្ងៃកើតមកថា «ចូរអង្គុយយ៉ាងនេះ ចូរឈរយ៉ាងនេះ ចូរដើរយ៉ាងនេះ ចូរដេកយ៉ាងនេះ ចូរស៊ីយ៉ាងនេះ ចូរបរិភោគយ៉ាងនេះ ម្នាក់នេះជាឪពុករបស់ឯង ឯងត្រូវហៅយ៉ាងនេះ ម្នាក់នេះជាបងប្រុស ម្នាក់នេះជាបងស្រីប្អូនស្រី ការងារឈ្មោះនេះគួរធ្វើ ការងារនេះមិនគួរធ្វើ បុគ្គលឈ្មោះនេះគួរចូលទៅជិត បុគ្គលនេះមិនគួរចូលទៅជិតឡើយ»។ លុះដល់ពេលក្រោយមក ទើបអាចារ្យដទៃទៀតបង្រៀននូវវិជ្ជាដំរី វិជ្ជាសេះ វិជ្ជារទេះ វិជ្ជាធ្នូ វិជ្ជាដាវ វិជ្ជាក្បាច់ក្បូរ និងវិជ្ជាគណនាជាដើម។ អាចារ្យខ្លះឲ្យនូវសរណគមន៍ អាចារ្យខ្លះឲ្យតាំងនៅក្នុងសីល អាចារ្យខ្លះឲ្យបួសជាសាមណេរ អាចារ្យខ្លះឲ្យរៀនព្រះពុទ្ធវចនៈ អាចារ្យខ្លះឲ្យឧបសម្បទាជាភិក្ខុ អាចារ្យខ្លះឲ្យសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គជាដើម។ អាចារ្យទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថាជាបច្ឆាចារ្យ (អាចារ្យក្នុងកាលជាខាងក្រោយ) ចំណែកមាតាបិតាជាអាចារ្យមុនគេបង្អស់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា pubbācariyāti vuccare។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា vuccare គឺ ហៅថា ឬ និយាយថា។ ពាក្យថា āhuneyyā ca puttānaṃ សេចក្តីថា មាតាបិតាតែងសមគួរទទួលនូវរបស់ដែលកូននាំមកបូជា របស់ដែលរៀបចំទុកជាពិសេស និងបាយទឹកជាដើម គឺលោកជាអ្នកសមគួរនឹងទទួលនូវរបស់ទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា āhuneyyā ca puttānaṃ។ ពាក្យថា pajāya anukampakā សេចក្តីថា សូម្បីតែត្រូវកាត់ផ្តាច់ជីវិតអ្នកដទៃ ក៏មាតាបិតាតែងតែបីបាច់ថែរក្សា ការពារកូនរបស់ខ្លួនដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា pajāya anukampakā។

นมสฺเสยฺยาติ นโม กเรยฺย. สกฺกเรยฺยาติ สกฺกาเรน ปฏิมาเนยฺย. อิทานิ ตํ สกฺการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนฺเนนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนฺเนนาติ ยาคุภตฺตขาทนีเยน. ปาเนนาติ อฏฺฐวิธปาเนน. วตฺเถนาติ นิวาสนปารุปนเกน วตฺเถน. สยเนนาติ มญฺจปีฐานุปฺปทาเนน. อุจฺฉาทเนนาติ ทุคฺคนฺธํ ปฏิวิโนเทตฺวา สุคนฺธกรณุจฺฉาทเนน. นฺหาปเนนาติ สีเต อุณฺโหทเกน, อุณฺเห สีโตทเกน คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา นฺหาปเนน. ปาทานํ โธวเนนาติ อุณฺโหทกสีโตทเกหิ ปาทโธวเนน เจว เตลมกฺขเนน จ. เปจฺจาติ ปรโลกํ คนฺตฺวา. สคฺเค ปโมทตีติ อิธ ตาว มาตาปิตูสุ ปาริจริยํ ทิสฺวา ปาริจริยการณา ตํ ปณฺฑิตมนุสฺสา อิเธว ปสํสนฺติ, ปรโลกํ ปน คนฺตฺวา สคฺเค ฐิโต โส มาตาปิตุอุปฏฺฐาโก ทิพฺพสมฺปตฺตีหิ อาโมทติ ปโมทตีติ.

ពាក្យថា 'Namasseyya' សេចក្តីថា គប្បីធ្វើនូវការគោរព (ការថ្វាយបង្គំ)។ ពាក្យថា 'Sakkareyya' សេចក្តីថា គប្បីរាប់អានដោយសក្ការៈ។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវសក្ការៈនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា 'annenā' ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា 'annenā' សេចក្តីថា ដោយយាគូ បាយ និងខាទនីយៈ (បង្អែម ឬរបស់ខាំទំពារ)។ ពាក្យថា 'pānenā' សេចក្តីថា ដោយទឹកបាណៈ ៨ យ៉ាង។ ពាក្យថា 'vatthenā' សេចក្តីថា ដោយសំពត់សម្រាប់ស្លៀក និងដណ្តប់។ ពាក្យថា 'sayanenā' សេចក្តីថា ដោយការប្រគេនគ្រែ និងតាំង។ ពាក្យថា 'ucchādanenā' សេចក្តីថា ដោយការលាបសម្រួលដើម្បីកំចាត់ក្លិនអាក្រក់ ហើយធ្វើឲ្យមានក្លិនក្រអូប។ ពាក្យថា 'nhāpanenā' សេចក្តីថា ដោយការស្រោចស្រពរាងកាយងូតទឹកក្តៅក្នុងខែត្រជាក់ ងូតទឹកត្រជាក់ក្នុងខែក្រៅ។ ពាក្យថា 'pādānaṃ dhovanenā' សេចក្តីថា ដោយការលាងជើងដោយទឹកក្តៅ និងទឹកត្រជាក់ផង ដោយការលាបប្រេងផង។ ពាក្យថា 'peccā' សេចក្តីថា លុះលះលោកនេះទៅកាន់បរលោកហើយ។ ពាក្យថា 'sagge pamodatī' សេចក្តីថា ក្នុងលោកនេះ ពួកបណ្ឌិតឃើញការបម្រើក្នុងមាតាបិតាទាំងឡាយហើយ តែងសរសើរនូវបុគ្គលអ្នកបម្រើនោះក្នុងលោកនេះឯង ព្រោះហេតុតែការបម្រើនោះ លុះលះលោកនេះទៅកាន់បរលោកហើយ បុគ្គលអ្នកឧបដ្ឋាកមាតាបិតានោះ ឋិតនៅក្នុងឋានសួគ៌ តែងរីករាយ ស្ញប់ស្ញែង ដោយទិព្វសម្បត្តិទាំងឡាយ។

๒. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

២. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងអានន្ទសូត្រ (អានន្ទសូត្រវណ្ណនា)

๓๒. ทุติเย ตถารูโปติ ตถาชาติโก. สมาธิปฏิลาโภติ จิตฺเตกคฺคตาลาโภ. อิมสฺมึ จ สวิญฺญาณเกติ เอตฺถ อตฺตโน จ ปรสฺส จาติ อุภเยสมฺปิ กาโย สวิญฺญาณกฏฺเฐน เอกโต กตฺวา อิมสฺมินฺติ วุตฺโต. อหงฺการมมงฺการมานานุสยาติ อหงฺการทิฏฺฐิ จ มมงฺการตณฺหา จ มานานุสโย จาติ อตฺตโน จ ปรสฺส [Pg.101] จ กิเลสา. นาสฺสูติ น ภเวยฺยุํ. พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตสูติ รูปนิมิตฺตํ, สทฺทนิมิตฺตํ, คนฺธนิมิตฺตํ, รสนิมิตฺตํ, โผฏฺฐพฺพนิมิตฺตํ, สสฺสตาทินิมิตฺตํ, ปุคฺคลนิมิตฺตํ ธมฺมนิมิตฺตนฺติ เอวรูเปสุ จ พหิทฺธา สพฺพนิมิตฺเตสุ. เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธิญฺเจว ผลญาณญฺจ. สิยาติ ภเวยฺย.

៣២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា 'tathārūpo' សេចក្តីថា មានសភាវៈយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា 'samādhipaṭilābho' សេចក្តីថា ការបាននូវចិត្តេកគ្គតា (ការមានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ)។ ក្នុងពាក្យថា 'imasmiṃ ca saviññāṇake' នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅថា 'imasmiṃ' (ក្នុងកាយនេះ) ដោយការរួមបញ្ចូលកាយរបស់ខ្លួន និងកាយរបស់អ្នកដទៃទាំងពីរ ចូលជាតែមួយ ដោយអត្ថថាជាកាយមានវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា 'ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā' សេចក្តីថា អហង្ការទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិថាខ្លួនយើង) មមង្ការតណ្ហា (តណ្ហាថាជារបស់យើង) និងមានានុស័យ គឺកិលេសរបស់ខ្លួន និងរបស់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា 'nāssu' សេចក្តីថា មិនគប្បីមាន។ ពាក្យថា 'bahiddhā ca sabbanimittesu' សេចក្តីថា ក្នុងនិមិត្តទាំងពួងខាងក្រៅ មានរូបនិមិត្ត សទ្ទនិមិត្ត គន្ធនិមិត្ត រសនិមិត្ត ផោដ្ឋព្វនិមិត្ត សស្សតនិមិត្តជាដើម បុគ្គលនិមិត្ត និងធម្មនិមិត្ត ក្នុងនិមិត្តខាងក្រៅទាំងពួងមានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា 'cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ' សេចក្តីថា ផលសមាធិ និងផលញ្ញាណ។ ពាក្យថា 'siyā' សេចក្តីថា គប្បីមាន។

อิธานนฺท, ภิกฺขุโนติ, อานนฺท, อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุโน. เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ นิพฺพานํ ทสฺเสนฺโต อาห. นิพฺพานํ หิ กิเลสานํ สนฺตตาย สนฺตํ นาม, นิพฺพานํ สนฺตนฺติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวาว ทิวสมฺปิ นิสินฺนสฺส จิตฺตุปฺปาโท สนฺตนฺเตว ปวตฺตตีติปิ สนฺตํ. ปณีตนฺติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺสาปิ จิตฺตุปฺปาโท ปณีตนฺเตว ปวตฺตตีติ นิพฺพานํ ปณีตํ นาม. สพฺพสงฺขารสมโถติอาทีนิปิ ตสฺเสว เววจนานิ. ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส หิ ทิวสภาคมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท สพฺพสงฺขารสมโถเตว ปวตฺตติ…เป… ตถา ตีสุ ภเวสุ วานสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาเวน นิพฺพานนฺติ ลทฺธนาเม ตสฺมึ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส จิตฺตุปฺปาโท นิพฺพานํ นิพฺพานนฺเตว ปวตฺตตีติ สพฺพสงฺขารสมโถติอาทีนิ นามานิ ลภติ. อิมสฺมึ ปน อฏฺฐวิเธ อาโภคสมนฺนาหาเร อิมสฺมึ ฐาเน เอโกปิ ลพฺภติ, ทฺเวปิ สพฺเพปิ ลพฺภนฺเตว.

ពាក្យថា 'idhānanda, bhikkhuno' សេចក្តីថា ម្នាលអានន្ទ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា 'etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ' កាលនឹងសម្តែងនូវព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា 'santa' (ស្ងប់) ព្រោះភាពជាធម្មជាតិស្ងប់រំងាប់នៃកិលេសទាំងឡាយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា 'santa' ព្រោះចិត្តុប្បាទរបស់បុគ្គលអ្នកចូលសមាបត្តិ ហើយអង្គុយអស់ពេញមួយថ្ងៃ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសភាពស្ងប់រំងាប់តែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា 'paṇītaṃ' សេចក្តីថា ចិត្តុប្បាទរបស់បុគ្គលអ្នកចូលសមាបត្តិ ហើយអង្គុយ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសភាពឧត្តុង្គឧត្តមតែម្យ៉ាង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាន ទើបឈ្មោះថា 'paṇīta' (ឧត្តម)។ ពាក្យថា 'sabbasaṅkhārasamatho' ជាដើម ក៏ជាវេវចនៈ (ឈ្មោះជំនួស) នៃព្រះនិព្វាននោះឯង។ ព្រោះថា ចិត្តុប្បាទរបស់បុគ្គលអ្នកចូលសមាបត្តិ ហើយអង្គុយអស់មួយចំណែកនៃថ្ងៃ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅថា 'sabbasaṅkhārasamatho' (ការរំងាប់សង្ខារទាំងពួង) តែម្យ៉ាង...ល... ដូចគ្នានោះដែរ ក្នុងព្រះនិព្វានដែលបានឈ្មោះថា និព្វាន ព្រោះមិនមានតណ្ហាដែលហៅថា វានៈ ក្នុងភពទាំងបី ចិត្តុប្បាទរបស់បុគ្គលអ្នកចូលសមាបត្តិ ហើយអង្គុយ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅថា និព្វានៗ តែម្យ៉ាង ព្រោះហេតុនោះ ទើបបានឈ្មោះថា 'sabbasaṅkhārasamatho' ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអាភោគសមន្នាហារៈ (ការយកចិត្តទុកដាក់) ៨ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែមួយក៏បាន សូម្បីតែពីរ ឬទាំងអស់ ក៏រមែងបានពិតប្រាកដ។

สงฺขายาติ ญาเณน ชานิตฺวา. ปโรปรานีติ ปรานิ จ โอปรานิ จ. ปรอตฺตภาวสกอตฺตภาวานิ หิ ปรานิ จ โอปรานิ จาติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺสาติ ยสฺส อรหโต. อิญฺชิตนฺติ ราคิญฺชิตํ โทสโมหมานทิฏฺฐิกิเลสทุจฺจริติญฺชิตนฺติ อิมานิ สตฺต อิญฺชิตานิ จลิตานิ ผนฺทิตานิ. นตฺถิ กุหิญฺจีติ กตฺถจิ เอการมฺมเณปิ นตฺถิ. สนฺโตติ ปจฺจนีกกิเลสานํ สนฺตตาย สนฺโต. วิธูโมติ กายทุจฺจริตาทิธูมวิรหิโต. อนีโฆติ ราคาทิอีฆวิรหิโต. นิราโสติ นิตฺตณฺโห. อตารีติ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ สมติกฺกนฺโต. โสติ โส อรหํ ขีณาสโว. ชาติชรนฺติ เอตฺถ ชาติชราคหเณเนว พฺยาธิมรณมฺปิ คหิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. อิติ สุตฺตนฺเตปิ คาถายปิ อรหตฺตผลสมาปตฺติเยว กถิตาติ.

ពាក្យថា 'saṅkhāya' សេចក្តីថា ដឹងដោយប្រាជ្ញា (ញាណ)។ ពាក្យថា 'paroparāni' សេចក្តីថា របស់បុគ្គលដទៃផង របស់ខ្លួនឯងផង។ ពាក្យថា 'parāni ca oparāni ca' នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយក អត្តភាពរបស់អ្នកដទៃ និងអត្តភាពរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា 'yassa' សេចក្តីថា របស់ព្រះអរហន្តអង្គណា។ ពាក្យថា 'iñjitaṃ' សេចក្តីថា ការញាប់ញ័រដោយរាគៈ ការញាប់ញ័រដោយទោសៈ មោហៈ មានៈ ទិដ្ឋិ កិលេស និងទុច្ចរិត គឺការញាប់ញ័រ ការកម្រើក ការរំភើប ទាំង ៧ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា 'natthi kuhiñci' សេចក្តីថា មិនមានក្នុងទីណាមួយ សូម្បីក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ។ ពាក្យថា 'santo' សេចក្តីថា ស្ងប់រំងាប់ ព្រោះភាពជាធម្មជាតិស្ងប់រំងាប់នៃកិលេសជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា 'vidhūmo' សេចក្តីថា ប្រាសចាកផ្សែង គឺកាយទុច្ចរិតជាដើម។ ពាក្យថា 'anīgho' សេចក្តីថា ប្រាសចាកទុក្ខ (អីឃៈ) មានរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា 'nirāso' សេចក្តីថា មិនមានតណ្ហា (ប្រាសចាកសេចក្តីប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា 'atāri' សេចក្តីថា ឆ្លងផុតហើយ ឆ្លងឡើងផុតហើយ កន្លងផុតហើយ។ ពាក្យថា 'so' សេចក្តីថា ព្រះអរហន្តខីណាស្រពនោះ។ ក្នុងពាក្យថា 'jātijaraṃ' នេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែព្យាធិ និងមរណៈ ក៏ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកហើយ ដោយការកាន់យកនូវជាតិ និងជរានោះឯង។ ក្នុងសូត្រក្តី ក្នុងគាថាក្តី ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែអរហត្តផលសមាបត្តិប៉ុណ្ណោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។

๓. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងសារីបុត្តសូត្រ (សារីបុត្តសូត្រវណ្ណនា)

๓๓. ตติเย [Pg.102] สํขิตฺเตนาติ มาติกาฐปเนน. วิตฺถาเรนาติ ฐปิตมาติกาวิภชเนน. สํขิตฺตวิตฺถาเรนาติ กาเล สํขิตฺเตน กาเล วิตฺถาเรน. อญฺญาตาโร จ ทุลฺลภาติ ปฏิวิชฺฌนกปุคฺคลา ปน ทุลฺลภา. อิทํ ภควา ‘‘สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ญาณํ ฆฏฺเฏมี’’ติ อธิปฺปาเยน กเถสิ. ตํ สุตฺวา เถโร กิญฺจาปิ ‘‘อหํ, ภนฺเต, อาชานิสฺสามี’’ติ น วทติ, อธิปฺปาเยน ปน ‘‘วิสฺสตฺถา ตุมฺเห, ภนฺเต, เทเสถ, อหํ ตุมฺเหหิ เทสิตํ ธมฺมํ นยสเตน นยสหสฺเสน ปฏิวิชฺฌิสฺสามิ, มเมส ภาโร โหตู’’ติ สตฺถารํ เทสนาย อุสฺสาเหนฺโต เอตสฺส ภควา กาโลติอาทิมาห.

៣៣. ក្នុងសូត្រទីបី ពាក្យថា 'saṃkhittenā' សេចក្តីថា ដោយការតាំងមាតិកាទុក។ ពាក្យថា 'vitthārenā' សេចក្តីថា ដោយការចែកសេចក្តីនៃមាតិកាដែលបានតាំងទុកហើយ។ ពាក្យថា 'saṃkhittavitthārenā' សេចក្តីថា សង្ខេបក្នុងកាលខ្លះ ពិស្តារក្នុងកាលខ្លះ។ ពាក្យថា 'aññātāro ca dullabhā' សេចក្តីថា ចំណែកឯបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង (ចាក់ធ្លុះ) គឺរកបានដោយកម្រ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយព្រះហឫទ័យបំណងថា 'តថាគតនឹងញ៉ាំងញាណរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរឲ្យកម្រើក (ឲ្យរហ័សរហួន)'។ ព្រះថេរៈបានស្តាប់ពាក្យនោះហើយ សូម្បីមិនបានពោលថា 'បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងដឹងច្បាស់' ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយបំណងចិត្ត លោកចង់ទូលជំរុញព្រះសាស្តាឲ្យសម្តែងធម៌ ទើបក្រាបទូលថា 'បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គកុំបារម្ភ (កុំរារែក) សម្តែងចុះ ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងចាក់ធ្លុះធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយ ដោយន័យរាប់រយ ន័យរាប់ពាន់ ភារៈនេះចូរជាភារៈរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គចុះ' ទើបក្រាបទូលពាក្យថា 'etassa bhagavā kālo' ជាដើម។

อถสฺส สตฺถา ตสฺมาติหาติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อิมสฺมิญฺจ สวิญฺญาณเกติอาทิ วุตฺตนยเมว. อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ มคฺคญาณสตฺเถน ตณฺหํ ฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ สมูลกํ อุพฺพตฺเตตฺวา ฉฑฺเฑสิ. สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ สมฺมา อุปาเยน สมฺมา ปฏิปตฺติยา นววิธสฺส มานสฺส ปหานาภิสมเยน วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตมกาสิ. อิทญฺจ ปน เมตํ, สาริปุตฺต, สนฺธาย ภาสิตนฺติ, สาริปุตฺต, มยา ปารายเน อุทยปญฺเห อิทํ ผลสมาปตฺติเมว สนฺธาย เอตํ ภาสิตํ.

លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ផ្តើមសម្តែងធម៌ទេសនាដល់ព្រះថេរៈនោះ ដោយពាក្យថា 'tasmāt iha'។ ក្នុងទេសនានោះ ពាក្យថា 'imasmiñca saviññāṇake' ជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ពាក្យថា 'acchecchi taṇhaṃ' សេចក្តីថា បានកាត់ផ្តាច់នូវតណ្ហាដោយគ្រឿងសាស្ត្រាគឺមគ្គញាណ។ ពាក្យថា 'vivattayi saṃyojanaṃ' សេចក្តីថា បានដកចោលនូវសង្វយោជនៈទាំង ១០ យ៉ាង ព្រមទាំងឫសគល់។ ពាក្យថា 'sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassa' សេចក្តីថា បានធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ ដោយការលះបង់នូវមានៈ ៩ យ៉ាង ដោយឧបាយដ៏ត្រូវ គឺដោយសម្មាបដិបត្តិ។ ពាក្យថា 'idañca pana metaṃ, sāriputta, sandhāya bhāsitaṃ' សេចក្តីថា ម្នាលសារីបុត្ត តថាគតសំដៅយកផលសមាបត្តិនេះឯង ទើបបានពោលពាក្យនេះ ក្នុងឧទយបញ្ហា ក្នុងតីយវគ្គ (បារាយនវគ្គ)។

อิทานิ ยํ ตํ ภควตา ภาสิตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ปหานํ กามสญฺญานนฺติอาทิ อารทฺธํ. อุทยปญฺเห จ เอตํ ปทํ ‘‘ปหานํ กามจฺฉนฺทาน’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๑๑๒; จูฬนิ. อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๗๕) อาคตํ, อิธ ปน องฺคุตฺตรภาณเกหิ ‘‘กามสญฺญาน’’นฺติ อาโรปิตํ. ตตฺถ พฺยญฺชนเมว นานํ, อตฺโถ ปน เอโกเยว. กามสญฺญานนฺติ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญานํ, อฏฺฐหิ วา โลภสหคตจิตฺเตหิ สหชาตสญฺญานํ. โทมนสฺสาน จูภยนฺติ เอตาสญฺจ กามสญฺญานํ เจตสิกโทมนสฺสานญฺจาติ อุภินฺนมฺปิ ปหานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปหานสงฺขาตํ อรหตฺตผลํ อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมีติ อตฺโถ. นิทฺเทเส ปน ‘‘กามจฺฉนฺทสฺส จ โทมนสฺสสฺส จ อุภินฺนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพาน’’นฺติ (จูฬนิ. อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๗๕) วุตฺตํ, ตํ อตฺถุทฺธารวเสน วุตฺตํ. ปหานนฺติ หิ ขีณาการสงฺขาโต วูปสโมปิ วุจฺจติ, กิเลเส ปฏินิสฺสชฺชนฺโต มคฺโคปิ, กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิสงฺขาตํ ผลมฺปิ[Pg.103], ยํ อาคมฺม กิเลสา ปหียนฺติ, ตํ อมตํ นิพฺพานมฺปิ. ตสฺมา ตตฺถ ตานิ ปทานิ อาคตานิ. ‘‘อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมี’’ติ วจนโต ปน อรหตฺตผลเมว อธิปฺเปตํ. ถินสฺส จ ปนูทนนฺติปิ ถินสฺส จ ปนูทนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อรหตฺตผลเมว อธิปฺเปตํ. กุกฺกุจฺจานํ นิวารณนฺติ กุกฺกุจฺจนิวารณสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรํ อุปฺปนฺนตฺตา ผลเมว อธิปฺเปตํ.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវពាក្យដែលទ្រង់បានត្រាស់ទុកនោះ ទើបទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា 'pahānaṃ kāmasaññānaṃ' ជាដើម។ ក្នុងឧទយបញ្ហា បទនេះមកថា 'pahānaṃ kāmacchandānaṃ' ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យអ្នកសូត្រអង្គុត្តរនិកាយ បានដាក់ថា 'kāmasaññānaṃ'។ ក្នុងបទទាំងនោះ ប្លែកគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ ឯអត្ថគឺតែមួយ។ ពាក្យថា 'kāmasaññānaṃ' សេចក្តីថា សញ្ញាដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវកាមទាំងឡាយ ឬសញ្ញាដែលកើតរួមគ្នាជាមួយលោភសហគតចិត្តទាំង ៨។ ពាក្យថា 'domanassāna ca ubhayaṃ' សេចក្តីថា ការលះបង់នូវធម៌ទាំងពីរ គឺកាមសញ្ញាទាំងនោះផង ចេតសិកទោមនស្សទាំងឡាយផង សេចក្តីអធិប្បាយថា តថាគតសម្តែងនូវអរហត្តផល ដែលហៅថា អញ្ញាវិមោក្ខ ព្រោះការលះបង់ដោយការរំងាប់រលត់។ ចំណែកក្នុងមហានិទ្ទេស ត្រាស់ថា 'kāmacchandassa ca domanassassa ca ubhinnaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānaṃ' ពាក្យនោះ ត្រាស់ដោយអំណាចនៃការដកយកអត្ថ។ ព្រោះថា សូម្បីតែសេចក្តីស្ងប់រំងាប់ដែលហៅថា ភាពអស់ទៅនៃកិលេស ក៏ហៅថា 'pahāna' (ការលះ) សូម្បីតែមគ្គដែលលះបង់កិលេស ក៏ហៅថា 'pahāna' សូម្បីតែផលដែលហៅថាការរំងាប់កិលេស ក៏ហៅថា 'pahāna' សូម្បីតែព្រះនិព្វានមិនស្លាប់ ដែលបុគ្គលអាស្រ័យហើយលះបង់កិលេសបាន ក៏ហៅថា 'pahāna'។ ព្រោះហេតុនោះ បទទាំងឡាយនោះទើបមកក្នុងមហានិទ្ទេសនោះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែព្រះតម្រាស់ថា 'aññāvimokkhaṃ pabrūmi' ដូច្នេះ ទើបសំដៅយកតែអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែពាក្យថា 'thinassa ca panūdanaṃ' ក៏សំដៅយកតែអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ ព្រោះកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃអរហត្តមគ្គដែលកំចាត់បង់នូវថីនៈ។ ពាក្យថា 'kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ' ក៏សំដៅយកតែផលប៉ុណ្ណោះ ព្រោះកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃមគ្គដែលរារាំងកុក្កុច្ចៈ។

อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ จตุตฺถชฺฌานิเก ผเล อุปฺปนฺนาย อุเปกฺขาย จ สติยา จ สํสุทฺธํ. ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ ธมฺมตกฺโก วุจฺจติ สมฺมาสงฺกปฺโป, โส อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ ธมฺมตกฺกปุเรชโว. ตํ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ. อญฺญาวิโมกฺขนฺติ อญฺญินฺทฺริยปริโยสาเน อุปฺปนฺนํ วิโมกฺขํ, อญฺญาย วา วิโมกฺขํ อญฺญาวิโมกฺขํ, ปญฺญาวิมุตฺตนฺติ อตฺโถ. อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ อวิชฺชาย ปเภทนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา, อวิชฺชาย ปเภทนสงฺขาตํ วา นิพฺพานํ อารพฺภ อุปฺปนฺนตฺตา เอวํลทฺธนามํ อรหตฺตผลเมว. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปหานนฺติอาทีหิ ปเทหิ อรหตฺตผลเมว ปกาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា 'upekkhāsatisaṃsuddhaṃ' សេចក្តីថា ស្អាតបរិសុទ្ធដោយឧបេក្ខានិងសតិដែលកើតឡើងក្នុងចតុត្ថជ្ឈានផល។ ក្នុងពាក្យថា 'dhammatakkapurejavaṃ' នេះ សម្មាសង្កប្បៈ ហៅថា ធម្មតក្កៈ សម្មាសង្កប្បៈនោះជាខាងដើម ជាខាងមុខ ជាប្រធាន នៃអញ្ញាវិមោក្ខនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ធម្មតក្កបុរេជវៈ (មានធម្មតក្កៈជាប្រធាន)។ សំដៅយកធម៌ដែលមានធម្មតក្កបុរេជវៈនោះ។ ពាក្យថា 'aññāvimokkhaṃ' សេចក្តីថា វិមោក្ខដែលកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃអញ្ញិន្ទ្រិយ ម្យ៉ាងទៀត វិមោក្ខព្រោះការដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា អញ្ញាវិមោក្ខ សេចក្តីថា បញ្ញាវិមុត្តិ។ ពាក្យថា 'avijjāya pabhedanaṃ' សេចក្តីថា សំដៅយកតែអរហត្តផលដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃមគ្គដែលបំផ្លាញអវិជ្ជា ឬព្រោះកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវព្រះនិព្វានដែលហៅថាការបំផ្លាញអវិជ្ជា។ គប្បីជ្រាបថា ដោយបទទាំងឡាយមាន 'pahānaṃ' ជាដើមទាំងអស់នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ។

๔. นิทานสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងនិទានសូត្រ (និទានសូត្រវណ្ណនា)

๓๔. จตุตฺเถ นิทานานีติ การณานิ. กมฺมานนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมานํ. โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายาติ ลุพฺภนปลุพฺภนสภาโว โลโภ วฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยาย ปิณฺฑกรณตฺถาย นิทานํ การณํ ปจฺจโยติ อตฺโถ. โทโสติ ทุสฺสนปทุสฺสนสภาโว โทโส. โมโหติ มุยฺหนปมุยฺหนสภาโว โมโห.

៣៤. ក្នុងសូត្រទីបួន ពាក្យថា 'nidānāni' សេចក្តីថា ហេតុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'kammānaṃ' សេចក្តីថា នៃកម្មទាំងឡាយដែលនាំទៅកាន់វដ្តៈ។ ពាក្យថា 'lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya' សេចក្តីថា លោភៈដែលមានសភាវៈជាប់ជំពាក់ និងជាប់ជំពាក់ខ្លាំង ជាហេតុ ជាបច្ច័យ ដើម្បីការកើតឡើង ដើម្បីការប្រមូលផ្តុំនៃកម្មទាំងឡាយដែលនាំទៅកាន់វដ្តៈ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ。 ពាក្យថា 'doso' សេចក្តីថា ទោសៈដែលមានសភាវៈប្រទូស្ត និងប្រទូស្តខ្លាំង។ ពាក្យថា 'moho' សេចក្តីថា មោហៈដែលមានសភាវៈវង្វេង និងវង្វេងខ្លាំង។

โลภปกตนฺติ โลเภน ปกตํ, โลภาภิภูเตน ลุทฺเธน หุตฺวา กตกมฺมนฺติ อตฺโถ. โลภโต ชาตนฺติ โลภชํ. โลโภ นิทานมสฺสาติ โลภนิทานํ. โลโภ สมุทโย อสฺสาติ โลภสมุทยํ. สมุทโยติ ปจฺจโย, โลภปจฺจยนฺติ อตฺโถ. ยตฺถสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตตีติ ยสฺมึ ฐาเน อสฺส โลภชกมฺมวโต ปุคฺคลสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตติ, ขนฺธา ปาตุภวนฺติ. ตตฺถ ตํ กมฺมํ วิปจฺจตีติ เตสุ ขนฺเธสุ ตํ กมฺมํ วิปจฺจติ. ทิฏฺเฐ วา ธมฺเมติอาทิ ยสฺมา ตํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา โหติ อุปปชฺชเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา, ตสฺมา ตํ ปเภทํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា 'lobhapakataṃ' សេចក្តីថា កម្មដែលធ្វើដោយលោភៈ សេចក្តីថា កម្មដែលបុគ្គលត្រូវលោភៈគ្របសង្កត់ហើយ ជាអ្នកលោភលន់ហើយធ្វើ។ កម្មដែលកើតអំពីលោភៈ ឈ្មោះថា 'lobhaja' (លោភជៈ)។ កម្មដែលមានលោភៈជាហេតុ ឈ្មោះថា 'lobhanidāna' (លោភនិទាន)។ កម្មដែលមានលោភៈជាការកើតឡើង ឈ្មោះថា 'lobhasamudaya' (លោភសមុទយៈ)។ ពាក្យថា 'samudayo' សេចក្តីថា បច្ច័យ សេចក្តីថា មានលោភៈជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា 'yatthassa attabhāvo nibbattati' សេចក្តីថា ក្នុងទីណាដែលអត្តភាពរបស់បុគ្គលអ្នកមានកម្មកើតអំពីលោភៈនោះកើតឡើង គឺខន្ធទាំងឡាយប្រាកដឡើង។ ពាក្យថា 'tattha taṃ kammaṃ vipaccati' សេចក្តីថា កម្មនោះរមែងឲ្យផលក្នុងខន្ធទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា 'diṭṭhe vā dhamme' ជាដើម ព្រោះថាកម្មនោះរមែងជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មខ្លះ ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មខ្លះ អបរាបរិយវេទនីយកម្មខ្លះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ដើម្បីសម្តែងនូវការបែងចែកកម្មនោះ។ សូម្បីក្នុងកម្មពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។

อขณฺฑานีติ [Pg.104] อภินฺนานิ. อปูตีนีติ ปูติภาเวน อพีชตฺตํ อปฺปตฺตานิ. อวาตาตปหตานีติ น วาเตน น จ อาตเปน หตานิ. สาราทานีติ คหิตสารานิ สารวนฺตานิ น นิสฺสารานิ. สุขสยิตานีติ สนฺนิจยภาเวน สุขํ สยิตานิ. สุเขตฺเตติ มณฺฑเขตฺเต. สุปริกมฺมกตาย ภูมิยาติ นงฺคลกสเนน เจว อฏฺฐทนฺตเกน จ สุฏฺฐุ ปริกมฺมกตาย เขตฺตภูมิยา. นิกฺขิตฺตานีติ ฐปิตานิ โรปิตานิ. อนุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ อนุปฺปเวเสยฺย. วุทฺธินฺติอาทีสุ อุทฺธคฺคมเนน วุทฺธึ, เหฏฺฐา มูลปฺปติฏฺฐาเนน วิรูฬฺหึ, สมนฺตา วิตฺถาริกภาเวน เวปุลฺลํ.

ពាក្យថា Akhaṇḍāni សេចក្តីថា មិនបាក់មិនបែក (abhinnāni)។ ពាក្យថា Apūtīni សេចក្តីថា មិនដល់នូវភាពជាពូជឥតផល ដោយសារភាពស្អុយរលួយ (apūtibhāvena abījattaṃ appattāni)។ ពាក្យថា Avātātapahatāni សេចក្តីថា មិនត្រូវខ្យល់ និងមិនត្រូវកំដៅថ្ងៃបំផ្លាញ (na vātena na ca ātapena hatāni)។ ពាក្យថា Sārādāni សេចក្តីថា គ្រាប់ធញ្ញជាតិដែលកាន់យកនូវខ្លឹម មានខ្លឹម មិនមែនជាគ្មានខ្លឹមឡើយ (gahitasārāni sāravantāni na nissārāni)។ ពាក្យថា Sukhasayitāni សេចក្តីថា ដែលគេរក្សាទុកជាសុខ ដោយការសន្សំទុកល្អ (sannicayabhāvena sukhaṃ sayitāni)។ ពាក្យថា Sukhette សេចក្តីថា ក្នុងស្រែដ៏ថ្លាស្អាត (maṇḍakhette)។ ពាក្យថា Suparikammakatāya bhūmiyā សេចក្តីថា ក្នុងដីស្រែដែលគេធ្វើការរៀបចំទុកយ៉ាងល្អ ដោយការភ្ជួររាស់ និងដោយការរាស់ដោយឈើរាស់មានធ្មេញប្រាំបី (naṅgalakasanena ceva aṭṭhadantakena ca suṭṭhu parikammakatāya khettabhūmiyā)។ ពាក្យថា Nikkhittāni សេចក្តីថា ដែលគេកប់ទុក ឬដាំដុះ (ṭhapitāni ropitāni)។ ពាក្យថា Anuppaveccheyya សេចក្តីថា គប្បីបញ្ចូលទៅ (anuppaveseyya)។ ក្នុងពាក្យថា Vuddhi ជាដើម ការលូតលាស់ឡើងលើ ឈ្មោះថា វុទ្ធិ (សេចក្តីចម្រើន), ការដុះឫសទៅខាងក្រោម ឈ្មោះថា វិរូឡ្ហិ (សេចក្តីលូតលាស់), ការផ្សាយទៅជុំវិញដោយភាពធំទូលាយ ឈ្មោះថា វេបុល្លៈ (សេចក្តីដុះដាល)។

ยํ ปเนตฺถ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเมติอาทิ วุตฺตํ, ตตฺถ อสมฺโมหตฺถํ อิมสฺมึ ฐาเน กมฺมวิภตฺติ นาม กเถตพฺพา. สุตฺตนฺติกปริยาเยน หิ เอกาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. เสยฺยถิทํ – ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยายเวทนียํ, ยคฺครุกํ ยพฺพหุลํ ยทาสนฺนํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ, ชนกํ อุปตฺถมฺภกํ อุปปีฬกํ อุปฆาตกนฺติ. ตตฺถ เอกชวนวีถิยํ สตฺตสุ จิตฺเตสุ กุสลา วา อกุสลา วา ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ กากวฬิยปุณฺณเสฏฺฐีนํ วิย กุสลํ, นนฺทยกฺขนนฺทมาณวกนนฺทโคฆาตกโกกาลิยสุปฺปพุทฺธเทวทตฺตจิญฺจมาณวิกานํ วิย จ อกุสลํ. ตถา อสกฺโกนฺตํ ปน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ, อวิปากํ สมฺปชฺชติ. ตํ มิคลุทฺทโกปมาย สาเธตพฺพํ. ยถา หิ มิคลุทฺทเกน มิคํ ทิสฺวา ธนุํ อากฑฺฒิตฺวา ขิตฺโต สโร สเจ น วิรชฺฌติ, ตํ มิคํ ตตฺเถว ปาเตติ, อถ นํ มิคลุทฺทโก นิจฺจมฺมํ กตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ เฉตฺวา มํสํ อาทาย ปุตฺตทารํ โตเสนฺโต คจฺฉติ. สเจ ปน วิรชฺฌติ, มิโค ปลายิตฺวา ปุน ตํ ทิสํ น โอโลเกติ. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. สรสฺส อวิรชฺฌิตฺวา มิควิชฺฌนํ วิย หิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส กมฺมสฺส วิปากวารปฏิลาโภ, อวิชฺฌนํ วิย อวิปากภาวาย สมฺปชฺชนนฺติ.

បណ្តាពាក្យទាំងនោះ ពាក្យណាដែលពោលទុកក្នុងសូត្រទី៤ នេះថា diṭṭhe vā dhamme ជាដើម ក្នុងទីនោះ ដើម្បីកុំឲ្យមានសេចក្តីវង្វេង គប្បីពោលនូវការចែកកម្ម (កម្មវិភត្តិ)។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនេះ កម្ម ១១ យ៉ាង ត្រូវបានចែកទុកដោយវិធីនៃព្រះសូត្រ។ កម្ម ១១ យ៉ាងនោះគឺ៖ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម (កម្មឲ្យផលក្នុងជាតិបច្ចុប្បន្ន) ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម (កម្មឲ្យផលក្នុងជាតិបន្ទាប់) អបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម (កម្មឲ្យផលក្នុងជាតិបន្តបន្ទាប់ទៅ) យគរុកកម្ម (កម្មធ្ងន់) យព្ពហុលកម្ម (កម្មដែលធ្វើរឿយៗ) យទាសន្នកម្ម (កម្មដែលធ្វើក្នុងពេលជិតស្លាប់) កដត្តាកម្ម (កម្មដែលធ្វើដោយចេតនាខ្សោយ ឬកម្មដែលធ្លាប់ធ្វើ) ជនកកម្ម (កម្មនាំឲ្យចាប់បដិសន្ធិ) ឧបត្ថម្ភកកម្ម (កម្មជួយឧបត្ថម្ភ) ឧបបីឡកកម្ម (កម្មបៀតបៀន) ឧបឃាតកកម្ម (កម្មកាត់ផ្តាច់)។ បណ្តាកម្មទាំងនោះ ចេតនាក្នុងបឋមជវនៈ ក្នុងចិត្តទាំង ៧ នៃជវនវិថីតែមួយ ទោះជាកុសលក្តី អកុសលក្តី ហៅថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះ តែងឲ្យផលក្នុងអត្តភាពនេះឯង ដូចជាកុសលកម្មរបស់កុដុម្ពិកៈឈ្មោះ កាកវលិយៈ និងសេដ្ឋីឈ្មោះ បុណ្ណៈ និងដូចជាអកុសលកម្មរបស់យក្សឈ្មោះ នន្ទៈ, មាណពឈ្មោះ នន្ទៈ, នាយគោឃាតកៈឈ្មោះ នន្ទៈ, ព្រះកោកាលិកៈ, ព្រះសុប្បពុទ្ធៈ, ព្រះទេវទត្ត និងនាងចិញ្ចមាណវិកា។ ប៉ុន្តែ កាលបើមិនអាចឲ្យផលបាន ក៏ក្លាយជាអហោសិកម្ម គឺមិនមានការឲ្យផលឡើយ។ កម្មនោះ គប្បីសម្រេចដោយឧបមាដូចជាព្រានព្រៃបរបាញ់សត្វ។ ដូចជាព្រានព្រៃ ឃើញម្រឹគហើយ ទាញធ្នូបាញ់ទៅ ប្រសិនបើព្រួញមិនភ្លាត់ (មិនខុស) តែងធ្វើម្រឹគនោះឲ្យដួលចុះក្នុងទីនោះឯង បន្ទាប់មក ព្រានព្រៃនោះក៏បកស្បែកម្រឹគនោះ កាត់ជាកង់ៗ យកសាច់ទៅ ធ្វើប្រពន្ធកូនឲ្យត្រេកអរ ដើរទៅ។ ប្រសិនបើព្រួញភ្លាត់ (ខុស) ម្រឹគនោះក៏រត់ទៅ មិនក្រឡេកមើលទិសនោះទៀតឡើយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីឧបមេយ្យនេះយ៉ាងនេះ។ ការទទួលបាននូវវារៈនៃការឲ្យផលនៃទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការបាញ់ត្រូវម្រឹគដោយមិនភ្លាត់នៃព្រួញ, ការសម្រេចនូវភាពជាមិនឲ្យផល (អហោសិកម្ម) គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការបាញ់ខុស (មិនត្រូវម្រឹគ)។

อตฺถสาธิกา ปน สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตํ ปเนตํ กุสลปกฺเข อฏฺฐสมาปตฺติวเสน, อกุสลปกฺเข ปญฺจานนฺตริยกมฺมวเสน เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี เอกาย สมาปตฺติยา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. ปญฺจนฺนมฺปิ อานนฺตริยานํ กตฺตา เอเกน กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตติ, เสสสมาปตฺติโย [Pg.105] จ กมฺมานิ จ อโหสิกมฺมภาวํเยว อาปชฺชนฺติ, อวิปากานิ โหนฺติ. อยมฺปิ อตฺโถ ปุริมอุปมายเยว ทีเปตพฺโพ.

ចំណែកឯចេតនាក្នុងសត្តមជវនៈ ដែលសម្រេចនូវប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះ តែងឲ្យផលក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់ (ជាតិបន្ទាប់)។ ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃសមាបត្តិ ៨ ក្នុងចំណែកកុសល និងដោយអំណាចនៃអានន្តរិយកម្ម ៥ ក្នុងចំណែកអកុសល។ បណ្តាជនទាំងនោះ អ្នកបានសមាបត្តិ ៨ តែងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក ដោយសមាបត្តិណាមួយ, ចំណែកអ្នកធ្វើអានន្តរិយកម្មទាំង ៥ តែងទៅកើតក្នុងនរក ដោយកម្មណាមួយ, សមាបត្តិដែលសេសសល់ និងអានន្តរិយកម្មដែលសេសសល់ តែងដល់នូវភាពជាអហោសិកម្មប៉ុណ្ណោះ គឺមិនឲ្យផលឡើយ។ សេចក្តីនេះ ក៏គប្បីពន្យល់ដោយឧបមាខាងដើមនោះឯង។

อุภินฺนํ อนฺตเร ปน ปญฺจชวนเจตนา อปรปริยายเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนาคเต ยทา โอกาสํ ลภติ, ตทา วิปากํ เทติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมํ นาม น โหติ. ตํ สพฺพํ สุนขลุทฺทเกน ทีเปตพฺพํ. ยถา หิ สุนขลุทฺทเกน มิคํ ทิสฺวา สุนโข วิสฺสชฺชิโต มิคํ อนุพนฺธิตฺวา ยสฺมึ ฐาเน ปาปุณาติ, ตสฺมึ เยว ฑํสติ; เอวเมวํ อิทํ กมฺมํ ยสฺมึ ฐาเน โอกาสํ ลภติ, ตสฺมึเยว วิปากํ เทติ, เตน มุตฺโต สตฺโต นาม นตฺถิ.

ចំណែកឯចេតនាក្នុងជវនៈទាំង ៥ ក្នុងចន្លោះនៃជវនៈទាំងពីរ (បឋមជវនៈ និងសត្តមជវនៈ) ឈ្មោះថា អបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះ កាលបើបានឱកាសក្នុងអនាគត តែងឲ្យផលក្នុងពេលនោះ។ កាលបើការអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្តនៅតែមាន កម្មនេះមិនដែលឈ្មោះថាជាអហោសិកម្មឡើយ។ សេចក្តីទាំងអស់នោះ គប្បីពន្យល់ដោយឧបមាអំពីព្រានឆ្កែ។ ដូចជាព្រានឆ្កែ ឃើញម្រឹគហើយ លែងឆ្កែទៅ ឆ្កែនោះដេញតាមម្រឹគ ទាន់ក្នុងទីណា ក៏ខាំក្នុងទីនោះឯង យ៉ាងណាមិញ កម្មនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ បានឱកាសក្នុងទីណា ក៏ឲ្យផលក្នុងទីនោះឯង សត្វដែលរួចផុតពីកម្មនោះ មិនដែលមានឡើយ។

กุสลากุสเลสุ ปน ครุกาครุเกสุ ยํ ครุกํ โหติ, ตํ ยคฺครุกํ นาม. ตเทตํ กุสลปกฺเข มหคฺคตกมฺมํ, อกุสลปกฺเข ปญฺจานนฺตริยกมฺมํ เวทิตพฺพํ. ตสฺมึ สติ เสสานิ กุสลานิ วา อกุสลานิ วา วิปจฺจิตุํ น สกฺโกนฺติ, ตเทว ทุวิธมฺปิ ปฏิสนฺธึ เทติ. ยถา หิ สาสปปฺปมาณาปิ สกฺขรา วา อยคุฬิกา วา อุทกรหเท ปกฺขิตฺตา อุทกปิฏฺเฐ อุปฺลวิตุํ น สกฺโกติ, เหฏฺฐาว ปวิสติ; เอวเมว กุสเลปิ อกุสเลปิ ยํ ครุกํ, ตเทว คณฺหิตฺวา คจฺฉติ.

ចំណែកក្នុងបណ្តាកុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម ទាំងធ្ងន់ និងមិនធ្ងន់ កម្មណាដែលធ្ងន់ កម្មនោះឈ្មោះថា យគរុកកម្ម (គរុកកម្ម)។ គរុកកម្មនោះ គប្បីជ្រាបថា ជាមហគ្គតកម្ម ក្នុងចំណែកកុសល និងជាអានន្តរិយកម្ម ៥ ក្នុងចំណែកអកុសល។ កាលបើគរុកកម្មនោះមានហើយ កុសលកម្ម ឬអកុសលកម្មដែលសេសសល់ មិនអាចឲ្យផលបានឡើយ មានតែគរុកកម្មទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង តែងឲ្យបដិសន្ធិ។ ដូចជាគ្រួសក្តី ដុំដែកក្តី សូម្បីមានទំហំប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃ ដែលគេបោះទៅក្នុងស្រះទឹក មិនអាចអណ្តែតលើផ្ទៃទឹកបានឡើយ តែងតែលិចចុះទៅខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកុសលក្តី អកុសលក្តី កម្មណាដែលធ្ងន់ កម្មនោះឯងតែងចាប់យក (នាំសត្វទៅកាន់បដិសន្ធិ) យ៉ាងនោះដែរ។

กุสลากุสเลสุ ปน ยํ พหุลํ โหติ, ตํ ยพฺพหุลํ นาม. ตํ ทีฆรตฺตํ ลทฺธาเสวนวเสน เวทิตพฺพํ. ยํ วา พลวกุสลกมฺเมสุ โสมนสฺสกรํ, อกุสลกมฺเมสุ สนฺตาปกรํ, เอตํ ยพฺพหุลํ นาม. ตเทตํ ยถา นาม ทฺวีสุ มลฺเลสุ ยุทฺธภูมึ โอติณฺเณสุ โย พลวา, โส อิตรํ ปาเตตฺวา คจฺฉติ; เอวเมว อิตรํ ทุพฺพลกมฺมํ อวตฺถริตฺวา ยํ อาเสวนวเสน วา พหุลํ, อาสนฺนวเสน วา พลวํ, ตํ วิปากํ เทติ, ทุฏฺฐคามณิอภยรญฺโญ กมฺมํ วิย.

ចំណែកក្នុងបណ្តាកុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម កម្មណាដែលធ្វើរឿយៗ កម្មនោះឈ្មោះថា យព្ពហុលកម្ម (ពហុលកម្ម)។ ពហុលកម្មនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការសេពគប់ (ការធ្វើរឿយៗ) ដែលបានសន្សំទុកអស់កាលជាយូរអង្វែង។ មួយវិញទៀត កម្មណាដែលធ្វើឲ្យកើតសោមនស្ស ក្នុងបណ្តាកុសលកម្មដ៏មានកម្លាំង ឬកម្មណាដែលធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ ក្នុងបណ្តាអកុសលកម្ម កម្មនេះក៏ឈ្មោះថា យព្ពហុលកម្ម ដែរ។ ពហុលកម្មនោះ ប្រៀបដូចជាអ្នកចំបាប់ពីរនាក់ ចុះទៅកាន់ទីលានប្រយុទ្ធ អ្នកណាមានកម្លាំងខ្លាំង តែងតែផ្តួលអ្នកម្ខាងទៀត ហើយដើរទៅ យ៉ាងណាមិញ កម្មណាដែលធ្វើរឿយៗដោយអំណាចនៃការសេពគប់ក្តី ឬមានកម្លាំងដោយអំណាចនៃកម្មជិតស្លាប់ (អាសន្នកម្ម) ក្តី តែងតែសង្កត់សង្កិននូវកម្មដ៏ទន់ខ្សោយដទៃទៀត ហើយឲ្យផល ដូចជាកម្មរបស់ព្រះបាទទុដ្ឋគាមណីអភ័យ យ៉ាងនោះដែរ។

โส กิร จูฬงฺคณิยยุทฺเธ ปราชิโต วฬวํ อารุยฺห ปลายิ. ตสฺส จูฬุปฏฺฐาโก ติสฺสามจฺโจ นาม เอกโกว ปจฺฉโต อโหสิ. โส เอกํ อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน ชิฆจฺฉาย พาธยมานาย – ‘‘ภาติก ติสฺส, อติวิย โน ชิฆจฺฉา พาธติ, กึ กริสฺสามา’’ติ อาห[Pg.106]. อตฺถิ, เทว, มยา สาฏกนฺตเร ฐเปตฺวา เอกํ สุวณฺณสรกภตฺตํ อาภตนฺติ. เตน หิ อาหราติ. โส นีหริตฺวา รญฺโญ ปุรโต ฐเปสิ. ราชา ทิสฺวา, ‘‘ตาต, จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กโรหี’’ติ อาห. มยํ ตโย ชนา, กสฺมา เทโว จตฺตาโร โกฏฺฐาเส การยตีติ? ภาติก ติสฺส, ยโต ปฏฺฐาย อหํ อตฺตานํ สรามิ, น เม อยฺยานํ อทตฺวา อาหาโร ปริภุตฺตปุพฺโพ อตฺถิ, สฺวาหํ อชฺชปิ อทตฺวา น ปริภุญฺชิสฺสามีติ. โส จตฺตาโร โกฏฺฐาเส อกาสิ. ราชา ‘‘กาลํ โฆเสหี’’ติ อาห. ฉฑฺฑิตารญฺเญ กุโต, อยฺเย, ลภิสฺสาม เทวาติ. ‘‘นายํ ตว ภาโร. สเจ มม สทฺธา อตฺถิ, อยฺเย, ลภิสฺสาม, วิสฺสตฺโถ กาลํ โฆเสหี’’ติ อาห. โส ‘‘กาโล, ภนฺเต, กาโล, ภนฺเต’’ติ ติกฺขตฺตุํ โฆเสสิ.

ឮថា ព្រះរាជានោះ ចាញ់សង្គ្រាមក្នុងសមរភូមិចូឡង្គណីយ ក៏ឡើងជិះសេះញីរត់គេចខ្លួនទៅ។ អាមាត្យរបស់ព្រះអង្គឈ្មោះ តិស្សៈ ដែលជាអ្នកបម្រើជិតដិត បានដើរតាមពីក្រោយតែម្នាក់ឯងគត់។ ព្រះរាជានោះ ចូលទៅគង់ក្នុងព្រៃមួយ កាលបើការស្រេកឃ្លាន bādhayamānāya (បៀតបៀនខ្លាំង) ក៏មានព្រះរាជឱង្ការថា៖ «នែតិស្សៈជាប្អូន ការស្រេកឃ្លានបៀតបៀនយើងខ្លាំងណាស់ តើយើងនឹងត្រូវធ្វើដូចម្តេច?»។ អាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា៖ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មានភត្តមួយចំណែកក្នុងពានមាស ដែលទូលព្រះបង្គំលាក់ទុកក្នុងចន្លោះផ្នត់សំពត់ យកមកជាមួយដែរ»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា៖ «បើដូច្នោះ ចូរយកមកចុះ»។ អាមាត្យក៏យកភត្តនោះចេញមកដាក់នៅចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទតឃើញហើយ ក៏មានព្រះរាជឱង្ការថា៖ «នែអ្នក ចូរចែកភត្តនេះជា ៤ ចំណែកចុះ»។ អាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា៖ «យើងមានគ្នាតែ ៣ នាក់ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គឲ្យចែកជា ៤ ចំណែក?»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា៖ «នែតិស្សៈជាប្អូន ចាប់តាំងពីយើងដឹងក្តីមក អាហារដែលយើងមិនបានប្រគេនដល់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ (ព្រះសង្ឃ) ហើយបរិភោគមុន មិនដែលធ្លាប់មានឡើយ សូម្បីតែថ្ងៃនេះ យើងក៏មិនបរិភោគដោយមិនបានប្រគេននោះដែរ»។ អាមាត្យនោះ ក៏ចែកភត្តជា ៤ ចំណែក។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា៖ «ចូរប្រកាសភត្តកាលចុះ»។ អាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា៖ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ក្នុងព្រៃស្ងាត់ដែលគេបោះបង់ចោលបែបនេះ តើយើងនឹងរកព្រះគុណម្ចាស់ពីណាបាន?»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា៖ «នេះមិនមែនជាភារៈរបស់អ្នកឡើយ ប្រសិនបើសទ្ធារបស់យើងនៅមាន យើងមុខជានឹងបានជួបព្រះគុណម្ចាស់ជាមិនខាន ចូរអ្នកទុកចិត្តចុះ ហើយប្រកាសភត្តកាលទៅ»។ អាមាត្យនោះ ក៏ប្រកាសឡើង ៣ ដងថា៖ «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ដល់ពេលហើយ ព្រះករុណា! បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ដល់ពេលហើយ ព្រះករុណា!»។

อถสฺส โพธิมาตุมหาติสฺสตฺเถโร ตํ สทฺทํ ทิพฺพาย โสตธาตุยา สุตฺวา ‘กตฺถายํ สทฺโท’ติ ตํ อาวชฺเชนฺโต ‘‘อชฺช ทุฏฺฐคามณิอภยมหาราชา ยุทฺธปราชิโต อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน เอกํ สรกภตฺตํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กาเรตฺวา ‘เอกโกว น ปริภุญฺชิสฺสามี’ติ กาลํ โฆสาเปสี’’ติ ญตฺวา ‘‘อชฺช มยา รญฺโญ สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ มโนคติยา อาคนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต อฏฺฐาสิ. ราชา ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘ปสฺส, ภาติก, ติสฺสา’’ติ วตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ปตฺตํ, ภนฺเต, เทถา’’ติ อาห. เถโร ปตฺตํ นีหริ. ราชา อตฺตโน โกฏฺฐาเสน สทฺธึ เถรสฺส โกฏฺฐาสํ ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อาหารปริสฺสโย นาม มา กทาจิ โหตู’’ติ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ติสฺสามจฺโจปิ ‘‘มม อยฺยปุตฺเต ปสฺสนฺเต ภุญฺชิตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ อตฺตโน โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ปตฺเต อากิริ. วฬวาปิ จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหมฺปิ โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ราชา วฬวํ โอโลเกตฺวา ‘‘อยมฺปิ อตฺตโน โกฏฺฐาสํ เถรสฺเสว ปตฺเต ปกฺขิปนํ ปจฺจาสีสตี’’ติ ญตฺวา ตมฺปิ ตตฺเถว ปกฺขิปิตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. เถโร ตํ ภตฺตํ อาทาย คนฺตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโลปสงฺเขเปน อทาสิ.

គ្រានោះ ព្រះពោធិមាតុមហាតិស្សត្ថេរ បានឮសំឡេងប្រកាសនោះ ដោយទិព្វសោតធាតុ ក៏ពិចារណាថា៖ «សំឡេងនេះមកពីណា?» កាលបើលោកពិចារណាក៏ដឹងថា៖ «ថ្ងៃនេះ ព្រះបាទទុដ្ឋគាមណីអភ័យមហារាជ ចាញ់សង្គ្រាម ចូលទៅគង់ក្នុងព្រៃ ចែកភត្តមួយពានជា ៤ ចំណែក ហើយគិតថា "យើងម្នាក់ឯងនឹងមិនបរិភោគឡើយ" ទើបឲ្យគេប្រកាសភត្តកាល» លោកដឹងដូច្នោះហើយ ក៏គិតថា៖ «ថ្ងៃនេះ គួរតែយើងទៅធ្វើការសង្គ្រោះដល់ព្រះរាជា» លោកក៏និមិត្តមកដោយល្បឿននៃចិត្ត មកឈរនៅចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទតឃើញហើយ ក៏មានព្រះរាជហឫទ័យជ្រះថ្លា មានព្រះរាជឱង្ការថា៖ «នែតិស្សៈជាប្អូន ចូរមើលចុះ!» រួចថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា៖ «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមប្រោសប្រគល់សបិតមក»។ ព្រះថេរៈក៏យកសបិតចេញមក។ ព្រះរាជាយកចំណែករបស់ព្រះអង្គ រួមជាមួយចំណែករបស់ព្រះថេរៈ ចាក់បញ្ចូលទៅក្នុងសបិត ហើយក្រាបបង្គំទូលថា៖ «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមកុំឲ្យសេចក្តីលំបាកព្រោះតែអាហារ កើតមានដល់ទូលព្រះបង្គំក្នុងកាលណាៗឡើយ» រួចថ្វាយបង្គំហើយឈរនៅ។ ចំណែកអាមាត្យតិស្សៈ ក៏គិតថា៖ «កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់របស់ខ្ញុំ កំពុងទតមើល ខ្ញុំមិនអាចបរិភោគបានឡើយ» ក៏ចាក់ចំណែករបស់ខ្លួនប្រគេនទៅក្នុងសបិតរបស់ព្រះថេរៈដែរ។ សូម្បីតែសេះញី ក៏គិតថា៖ «គួរតែយើងប្រគេនចំណែករបស់យើង ដល់ព្រះថេរៈដែរ»។ ព្រះរាជាទតមើលសេះញី ក៏ជ្រាបថា៖ «សូម្បីតែសេះញីនេះ ក៏ប្រាថ្នាចង់ប្រគេនចំណែករបស់ខ្លួន ទៅក្នុងសបិតរបស់ព្រះថេរៈដែរ» ទើបយកចំណែករបស់វាចាក់បញ្ចូលទៅក្នុងសបិតនោះដែរ រួចថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈ ហើយជូនដំណើរលោកត្រឡប់ទៅវិញ។ ព្រះថេរៈនាំយកភត្តនោះទៅ ចែកប្រគេនដល់ព្រះសង្ឃតាំងពីព្រះសង្ឃថ្នាក់លើចុះមក ដោយការបែងចែកជាពំនូតតូចៗ។

ราชาปิ จินฺเตสิ – ‘‘อติวิยมฺหา ชิฆจฺฉิตา, สาธุ วตสฺส สเจ อติเรกภตฺตสิตฺถานิ ปหิเณยฺยา’’ติ. เถโร รญฺโญ จิตฺตํ ญตฺวา อติเรกภตฺตํ [Pg.107] เอเตสํ ยาปนมตฺตํ กตฺวา ปตฺตํ อากาเส ขิปิ, ปตฺโต อาคนฺตฺวา รญฺโญ หตฺเถ ปติฏฺฐาสิ. ภตฺตํ ติณฺณมฺปิ ชนานํ ยาวทตฺถํ อโหสิ. อถ ราชา ปตฺตํ โธวิตฺวา ‘‘ตุจฺฉปตฺตํ น เปสิสฺสามี’’ติ อุตฺตริสาฏกํ โมเจตฺวา อุทกํ ปุญฺฉิตฺวา สาฏกํ ปตฺเต ฐเปตฺวา ‘‘ปตฺโต คนฺตฺวา มม อยฺยสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาตู’’ติ อากาเส ขิปิ. ปตฺโต คนฺตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐาสิ.

ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ព្រះចិន្តាថា៖ «យើងទាំងឡាយឃ្លានខ្លាំងណាស់ ប្រសិនបើព្រះថេរៈផ្ញើភត្តដែលសេសសល់មកវិញ នោះជាការល្អណាស់តើ»។ ព្រះថេរៈដឹងព្រះតម្រិះរបស់ព្រះរាជាហើយ ក៏ទុកភត្តដែលសេសសល់ល្មមតែចម្អែតក្រពះដល់ជនទាំង ៣ នាក់នោះ រួចបោះសបិតទៅលើអាកាស សបិតក៏ហោះមកសណ្ឋិតលើព្រះហស្តរបស់ព្រះរាជា។ ភត្តនោះ ក៏បានគ្រប់គ្រាន់តាមតម្រូវការរបស់ជនទាំង ៣ នាក់។ បន្ទាប់មក ព្រះរាជាលាងសបិតរួច ទ្រង់ព្រះចិន្តាថា៖ «យើងនឹងមិនបញ្ជូនសបិតទទេត្រឡប់ទៅវិញឡើយ» ក៏ដោះសំពត់ស្បៃស្មាខាងលើ ជូតទឹកសបិតឲ្យស្ងួត រួចដាក់សំពត់នោះទៅក្នុងសបិត ហើយអធិដ្ឋានថា៖ «សូមឲ្យសបិតនេះ ហោះទៅសណ្ឋិតលើដៃរបស់ព្រះគុណម្ចាស់នៃយើងចុះ» រួចបោះសបិតទៅលើអាកាស។ សបិតក៏ហោះទៅសណ្ឋិតលើដៃរបស់ព្រះថេរៈវិញ។

อปรภาเค รญฺโญ ตถาคตสฺส สรีรธาตูนํ อฏฺฐมภาคํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วีสรตนสติกํ มหาเจติยํ กาเรนฺตสฺส อปรินิฏฺฐิเตเยว เจติเย กาลกิริยาสมโย อนุปฺปตฺโต. อถสฺส มหาเจติยสฺส ทกฺขิณปสฺเส นิปนฺนสฺส ปญฺจนิกายวเสน ภิกฺขุสงฺเฆ สชฺฌายํ กโรนฺเต ฉหิ เทวโลเกหิ ฉ รถา อาคนฺตฺวา ปุรโต อากาเส อฏฺฐํสุ. ราชา ‘‘ปุญฺญโปตฺถกํ อาหรถา’’ติ อาทิโต ปฏฺฐาย ปุญฺญโปตฺถกํ วาจาเปสิ. อถ นํ กิญฺจิ กมฺมํ น ปริโตเสสิ. โส ‘‘ปรโต วาเจถา’’ติ อาห. โปตฺถกวาจโก ‘‘จูฬงฺคณิยยุทฺเธ ปราชิเตน เต เทว อฏวึ ปวิสิตฺวา นิสินฺเนน เอกํ สรกภตฺตํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กาเรตฺวา โพธิมาตุมหาติสฺสตฺเถรสฺส ภิกฺขา ทินฺนา’’ติ อาห. ราชา ‘‘ฐเปหี’’ติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ, ‘‘ภนฺเต, กตโร เทวโลโก รมณีโย’’ติ? สพฺพโพธิสตฺตานํ วสนฏฺฐานํ ตุสิตภวนํ มหาราชาติ. ราชา กาลํ กตฺวา ตุสิตภวนโต อาคตรเถว ปติฏฺฐาย ตุสิตภวนํ อคมาสิ. อิทํ พลวกมฺมสฺส วิปากทาเน วตฺถุ.

ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក ព្រះរាជាទ្រង់បានតម្កល់ទុកនូវចំណែកមួយភាគប្រាំបីនៃព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះតថាគត ហើយកសាងព្រះមហាចេតិយដែលមានកម្ពស់ ១២០ ហត្ថ កាលបើព្រះចេតិយមិនទាន់រួចរាល់នៅឡើយ ពេលវេលានៃការធ្វើមរណកាលក៏ឈានចូលមកដល់។ គ្រានោះ កាលបើព្រះរាជាសឹងនៅចំហៀងខាងស្តាំនៃព្រះមហាចេតិយ ព្រះសង្ឃក៏សូត្រធម៌ដោយអំណាចនៃនិកាយទាំង ៥ ពេលនោះ រាជរថ ៦ មកពីទេវលោកទាំង ៦ ជាន់ ក៏ហោះមកឈរនៅលើអាកាសចំពោះព្រះភក្ត្រ។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា៖ «ចូរនាំយកបញ្ជីបុណ្យមក» រួចឲ្យគេអានបញ្ជីបុណ្យតាំងពីដើមមក។ គ្រានោះ មិនមានបុណ្យណាមួយធ្វើឲ្យព្រះអង្គពេញព្រះរាជហឫទ័យឡើយ។ ព្រះអង្គក៏មានព្រះរាជឱង្ការថា៖ «ចូរអានទៅមុខទៀតចុះ»។ អ្នកអានបញ្ជីបុណ្យក៏អានថា៖ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ កាលដែលព្រះអង្គចាញ់សង្គ្រាមក្នុងសមរភូមិចូឡង្គណីយ ចូលទៅគង់ក្នុងព្រៃ ចែកភត្តមួយពានជា ៤ ចំណែក ហើយបានប្រគេនជាចង្ហាន់ដល់ព្រះពោធិមាតុមហាតិស្សត្ថេរ»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា៖ «ចូរឈប់សិន!» រួចត្រាស់សួរព្រះសង្ឃថា៖ «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន តើទេវលោកជាន់ណាដែលគួរឲ្យត្រេកអរ?» ព្រះសង្ឃថ្វាយព្រះពរថា៖ «បពិត្រមហារាជ ឋានតុសិតដែលជាទីគង់នៅនៃព្រះពោធិសត្វទាំងពួង គួរឲ្យត្រេកអរណាស់»។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ធ្វើមរណកាលទៅ ហើយឡើងទៅសណ្ឋិតលើរាជរថដែលមកពីឋានតុសិតនោះឯង យាងទៅកាន់ឋានតុសិត។ នេះជារឿងរ៉ាវស្តីអំពីការឲ្យផលនៃកម្មដ៏មានកម្លាំង។

ยํ ปน กุสลากุสเลสุ อาสนฺนมรเณ อนุสฺสริตุํ สกฺโกติ, ตํ ยทาสนฺนํ นาม. ตเทตํ ยถา นาม โคคณปริปุณฺณสฺส วชสฺส ทฺวาเร วิวเฏ ปรภาเค ทมฺมควพลวคเวสุ สนฺเตสุปิ โย วชทฺวารสฺส อาสนฺโน โหติ อนฺตมโส ทุพฺพลชรคฺคโวปิ, โส เอว ปฐมตรํ นิกฺขมติ, เอวเมว อญฺเญสุ กุสลากุสเลสุ สนฺเตสุปิ มรณกาลสฺส อาสนฺนตฺตา วิปากํ เทติ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបណ្តាកុសលកម្ម និងអកុសលកម្មទាំងឡាយ កម្មណាដែលបុគ្គលអាចរលឹកឃើញក្នុងពេលជិតស្លាប់ កម្មនោះឈ្មោះថា អាសន្នកម្ម។ អាសន្នកម្មនោះ ប្រៀបដូចជាកាលដែលគេបើកទ្វារក្រោលដែលពេញទៅដោយហ្វូងគោ ទោះបីជាមានគោដែលគេងាយបង្ហាត់ និងគោមានកម្លាំងខ្លាំងនៅក្នុងផ្នែកខាងក្រោយក៏ដោយ គោណាដែលនៅជិតទ្វារក្រោល ទោះបីជាគោចាស់ជរាទន់ខ្សោយបំផុតក៏ដោយ គោនោះឯងរមែងចេញទៅមុនគេ យ៉ាងណាមិញ ទោះបីជាមានកុសលកម្ម និងអកុសលកម្មដទៃទៀតក៏ដោយ ព្រោះតែភាពជិតបង្កើយនឹងកាលនៃមរណៈ កម្មនេះរមែងឲ្យផលមុនគេ យ៉ាងនោះឯង។

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – มธุองฺคณคาเม กิร เอโก ทมิฬโทวาริโก ปาโตว พฬิสํ อาทาย คนฺตฺวา มจฺเฉ วธิตฺวา ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา [Pg.108] เอเกน ตณฺฑุลํ คณฺหาติ, เอเกน ทธึ, เอกํ ปจติ. อิมินา นีหาเรน ปญฺญาส วสฺสานิ ปาณาติปาตกมฺมํ กตฺวา อปรภาเค มหลฺลโก อนุฏฺฐานเสยฺยํ อุปคจฺฉติ. ตสฺมึ ขเณ คิริวิหารวาสี จูฬปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถโร ‘‘มา อยํ สตฺโต มยิ ปสฺสนฺเต นสฺสตู’’ติ คนฺตฺวา ตสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. อถสฺส ภริยา, ‘‘สามิ, เถโร อาคโต’’ติ อาโรเจสิ. อหํ ปญฺญาส วสฺสานิ เถรสฺส สนฺติกํ น คตปุพฺโพ, กตเรน เม คุเณน เถโร อาคมิสฺสติ, คจฺฉาติ นํ วทถาติ. สา ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ‘‘อุปาสกสฺส กา สรีรปฺปวตฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. ทุพฺพโล, ภนฺเตติ. เถโร ฆรํ ปวิสิตฺวา สตึ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘สีลํ คณฺหิสฺสสี’’ติ อาห. อาม, ภนฺเต, เทถาติ. เถโร ตีณิ สรณานิ ทตฺวา ปญฺจ สีลานิ ทาตุํ อารภิ. ตสฺส ปญฺจ สีลานีติ วจนกาเลเยว ชิวฺหา ปปติ. เถโร ‘‘วฏฺฏิสฺสติ เอตฺตก’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา คโต. โสปิ กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิกภวเน นิพฺพตฺติ. นิพฺพตฺตกฺขเณเยว จ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา มยา อิทํ ลทฺธ’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต เถรํ นิสฺสาย ลทฺธภาวํ ญตฺวา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ‘‘โก เอโส’’ติ จ วุตฺเต ‘‘อหํ, ภนฺเต, ทมิฬโทวาริโก’’ติ อาห. กุหึ นิพฺพตฺโตสีติ? จาตุมหาราชิเกสุ, ภนฺเต, สเจ เม อยฺโย ปญฺจ สีลานิ อทสฺส, อุปริ เทวโลเก นิพฺพตฺโต อสฺสํ. อหํ กึ กริสฺสามิ, ตฺวํ คณฺหิตุํ นาสกฺขิ, ปุตฺตกาติ. โส เถรํ วนฺทิตฺวา เทวโลกเมว คโต. อิทํ ตาว กุสลกมฺเม วตฺถุ.

ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវទាំងឡាយដូចតទៅនេះ៖ ឮថា នៅក្នុងភូមិមធុអង្គណៈ មានឆ្មាំទ្វារម្នាក់ជាជនជាតិទមិឡ តែងតែកាន់យកសន្ទូចទៅសម្លាប់ត្រីតាំងពីព្រលឹម រួចចែកជាបីចំណែក ចំណែកមួយដូរយកអង្ករ ចំណែកមួយដូរយកទឹកដោះជូរ ចំណែកមួយទៀតយកទៅស្ល។ គាត់បានធ្វើបាណាតិបាតកម្មដោយវិធីនេះអស់រយៈពេលហាសិបឆ្នាំ ក្រោយមក កាលដែលគាត់ចាស់ជរា ក៏ធ្លាក់ខ្លួនឈឺដេកនៅលើគ្រែមិនអាចក្រោកបាន។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះថេរៈនាម ចូឡបិណ្ឌបាតិកតិស្សៈ ដែលគង់នៅគិរិវិហារ គិតថា «សត្វនេះ កាលដែលយើងកំពុងមើលឃើញ កុំឲ្យវិនាសឡើយ» ទើបនិមន្តទៅឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះរបស់គាត់។ គ្រានោះ ភរិយារបស់គាត់បានប្រាប់ថា «បង! ព្រះថេរៈនិមន្តមកដល់ហើយ»។ គាត់និយាយថា «ខ្ញុំមិនដែលទៅកាន់សំណាក់របស់ព្រះថេរៈអស់រយៈពេលហាសិបឆ្នាំហើយ តើព្រះថេរៈនិមន្តមកព្រោះគុណធម៌អ្វីរបស់ខ្ញុំ? នាងចូរទៅប្រាប់លោកឲ្យនិមន្តហួសទៅចុះ»។ នាងក៏និយាយថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ សូមនិមន្តហួសទៅចុះ»។ ព្រះថេរៈសួរថា «តើការប្រព្រឹត្តទៅនៃរាងកាយរបស់ឧបាសកយ៉ាងណាដែរ?»។ នាងតបថា «ទន់ខ្សោយណាស់ ព្រះតេជព្រះគុណ»។ ព្រះថេរៈក៏ចូលទៅក្នុងផ្ទះ ធ្វើឲ្យស្មារតីរបស់គាត់កើតឡើង ហើយសួរថា «អ្នកនឹងទទួលយកសីលដែរឬទេ?»។ គាត់តបថា «បាទ ព្រះតេជព្រះគុណ សូមលោកប្រោសប្រទានចុះ»។ ព្រះថេរៈបានប្រទានសរណគមន៍ទាំងបី រួចចាប់ផ្តើមប្រទានសីលប្រាំ។ ក្នុងខណៈដែលព្រះថេរៈពោលពាក្យថា «បញ្ច សីលានិ» (សីលប្រាំ) អណ្តាតរបស់គាត់ក៏ធ្លាក់ចុះ (ស្លាប់ទៅ)។ ព្រះថេរៈគិតថា «ប៉ុណ្ណេះល្មមសមគួរហើយ» រួចក៏និមន្តចេញទៅ។ ឧបាសកនោះធ្វើមរណកាលហើយ ក៏ទៅកើតក្នុងឋានចាតុម្មហារាជិកា។ ក្នុងខណៈដែលកើតភ្លាម គាត់បានពិចារណាថា «តើយើងបានធ្វើកម្មអ្វីហ្នឹងហ្ន៎ ទើបបានសោយសម្បត្តិទិព្វនេះ?» ក៏ដឹងថាខ្លួនបានព្រោះអាស្រ័យព្រះថេរៈ ទើបចុះពីទេវលោកមកថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈ ហើយឈរនៅក្នុងទីសមគួរ។ កាលដែលព្រះថេរៈសួរថា «តើនោះជាអ្នកណា?» គាត់ក៏តបថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ ខ្ញុំគឺឆ្មាំទ្វារជាតិទមិឡនោះឯង»។ ព្រះថេរៈសួរថា «អ្នកទៅកើតក្នុងទីណា?»។ គាត់តបថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ ខ្ញុំទៅកើតក្នុងឋានចាតុម្មហារាជិកា ប្រសិនបើព្រះតេជព្រះគុណប្រទានសីលប្រាំដល់ខ្ញុំ ខ្ញុំច្បាស់ជាបានទៅកើតក្នុងទេវលោកជាន់ខ្ពស់ជាងនេះជាមិនខាន»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ម្នាលកូន តើឲ្យតថាគតធ្វើដូចម្តេចបាន បើអ្នកមិនអាចទទួលយកបានដោយខ្លួនឯង»។ ទេវបុត្រនោះថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ទេវលោកវិញ។ នេះជារឿងរ៉ាវក្នុងកុសលកម្មជាមុនសិន។

อนฺตรคงฺคาย ปน มหาวาจกาลอุปาสโก นาม อโหสิ. โส ตึส วสฺสานิ โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายิตฺวา ‘‘อหํ เอวํ ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายนฺโต โอภาสมตฺตมฺปิ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขึ, พุทฺธสาสนํ อนิยฺยานิกํ ภวิสฺสตี’’ติ ทิฏฺฐิวิปลฺลาสํ ปตฺวา กาลกิริยํ กตฺวา มหาคงฺคาย นวอุสภิโก สุสุมารเปโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เอกํ สมยํ กจฺฉกติตฺเถน สฏฺฐิ ปาสาณตฺถมฺภสกฏานิ อคมํสุ. โส สพฺเพปิ เต โคเณ จ ปาสาเณ จ ขาทิ. อิทํ อกุสลกมฺเม วตฺถุ.

ម្យ៉ាងទៀត នៅចន្លោះទន្លេគង្គា មានឧបាសកម្នាក់ឈ្មោះ មហាវាតកាលៈ។ គាត់បានសូត្រធម៌ទ្វត្តិង្សាការ (អាការៈ ៣២) អស់រយៈពេលសាមសិបឆ្នាំ ដើម្បីសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គ រួចគិតថា «យើងសូត្រធម៌ទ្វត្តិង្សាការយ៉ាងនេះ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យសូម្បីតែពន្លឺបន្តិចបន្តួចកើតឡើងបានឡើយ ព្រះពុទ្ធសាសនានេះ ប្រហែលជាមិនមែនជាធម៌នាំឲ្យចេញចាកទុក្ខឡើយ» គាត់ក៏ធ្លាក់ទៅក្នុងទិដ្ឋិវិបល្លាស (ការយល់ខុស) ធ្វើមរណកាលទៅ ក៏ទៅកើតជាប្រេតក្រពើ មានប្រវែងប្រាំបួនឧសភ នៅក្នុងទន្លេគង្គាធំ។ សម័យមួយ មានរទេះដឹកសសរថ្មចំនួនហុកសិបគ្រឿង បានឆ្លងកាត់តាមកំពង់កច្ឆកៈ។ ប្រេតក្រពើនោះបានស៊ីទាំងគោ ទាំងថ្មទាំងនោះទាំងអស់។ នេះជារឿងរ៉ាវក្នុងអកុសលកម្ម។

เอเตหิ [Pg.109] ปน ตีหิ มุตฺตํ อญฺญาณวเสน กตํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ นาม. ตํ ยถา นาม อุมฺมตฺตเกน ขิตฺตทณฺฑํ ยตฺถ วา ตตฺถ วา คจฺฉติ, เอวเมว เตสํ อภาเว ยตฺถ กตฺถจิ วิปากํ เทติ.

ម្យ៉ាងទៀត កម្មដែលរួចផុតពីកម្មទាំងបីនេះ (គរុកម្ម អាសន្នកម្ម អាចិណ្ណកម្ម) ដែលបុគ្គលធ្វើដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនដឹង ឬគ្រាន់តែធ្វើ ឈ្មោះថា កតត្តាកម្ម។ កម្មនោះ ប្រៀបដូចជាដំបងដែលមនុស្សឆ្កួតចោលទៅ រមែងទៅធ្លាក់ក្នុងទីណាមួយ យ៉ាងណាមិញ កាលបើគ្មានកម្មទាំងបីនោះទេ កតត្តាកម្មនេះរមែងឲ្យផលក្នុងភពណាមួយ យ៉ាងនោះឯង។

ชนกํ นาม เอกํ ปฏิสนฺธึ ชเนตฺวา ปวตฺตึ น ชเนติ, ปวตฺเต อญฺญํ กมฺมํ วิปากํ นิพฺพตฺเตติ. ยถา หิ มาตา ชเนติเยว, ธาติเยว ปน ชคฺคติ; เอวเมวํ มาตา วิย ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกํ ชนกกมฺมํ, ธาติ วิย ปวตฺเต สมฺปตฺตกมฺมํ. อุปตฺถมฺภกํ นาม กุสเลปิ ลพฺภติ อกุสเลปิ. เอกจฺโจ หิ กุสลํ กตฺวา สุคติภเว นิพฺพตฺตติ. โส ตตฺถ ฐิโต ปุนปฺปุนํ กุสลํ กตฺวา ตํ กมฺมํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อเนกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ สุคติภวสฺมึเยว วิจรติ. เอกจฺโจ อกุสลํ กตฺวา ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตติ. โส ตตฺถ ฐิโต ปุนปฺปุนํ อกุสลํ กตฺวา ตํ กมฺมํ อุปตฺถมฺเภตฺวา พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ ทุคฺคติภวสฺมึเยว วิจรติ.

កម្មដែលឈ្មោះថា ជនកកម្ម តែងញ៉ាំងបដិសន្ធិមួយឲ្យកើតឡើង តែមិនញ៉ាំងបវត្តិកាល (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិត) ឲ្យកើតឡើងឡើយ ក្នុងបវត្តិកាល កម្មដទៃរមែងញ៉ាំងផលឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ម្ដាយគ្រាន់តែបង្កើតកូន តែមេដោះទើបជាអ្នកថែរក្សា យ៉ាងណាមិញ ជនកកម្មដែលញ៉ាំងបដិសន្ធិឲ្យកើតឡើង ប្រៀបដូចជាម្ដាយ កម្មដែលនាំមកនូវសម្បត្តិក្នុងបវត្តិកាល ប្រៀបដូចជាមេដោះ ឈ្មោះថា ឧបត្ថម្ភកកម្ម។ ឧបត្ថម្ភកកម្មនោះ តែងបានទាំងក្នុងកុសល ទាំងក្នុងអកុសល。 ពិតណាស់ បុគ្គលខ្លះធ្វើកុសលកម្មហើយ ទៅកើតក្នុងសុគតិភព។ បុគ្គលនោះកាលដែលស្ថិតនៅក្នុងសុគតិភពនោះ តែងធ្វើកុសលកម្មរឿយៗ ដើម្បីជួយឧបត្ថម្ភគាំទ្រដល់កម្មនោះ ហើយក៏អន្ទោលទៅក្នុងសុគតិភពនោះឯង អស់រាប់សែនឆ្នាំជាច្រើន។ បុគ្គលខ្លះធ្វើអកុសលកម្មហើយ ទៅកើតក្នុងទុគ្គតិភព។ បុគ្គលនោះកាលដែលស្ថិតនៅក្នុងទុគ្គតិភពនោះ តែងធ្វើអកុសលកម្មរឿយៗ ដើម្បីជួយឧបត្ថម្ភគាំទ្រដល់កម្មនោះ ហើយក៏អន្ទោលទៅក្នុងទុគ្គតិភពនោះឯង អស់រាប់សែនឆ្នាំជាច្រើន។

อปโร นโย – ชนกํ นาม กุสลมฺปิ โหติ อกุสลมฺปิ. ตํ ปฏิสนฺธิยมฺปิ ปวตฺเตปิ รูปารูปวิปากกฺขนฺเธ ชเนติ. อุปตฺถมฺภกํ ปน วิปากํ ชเนตุํ น สกฺโกติ, อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ อุปตฺถมฺเภติ, อทฺธานํ ปวตฺเตติ. อุปปีฬกํ นาม อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ ปีเฬติ พาเธติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทติ. ตตฺรายํ นโย – กุสลกมฺเม วิปจฺจมาเน อกุสลกมฺมํ อุปปีฬกํ หุตฺวา ตสฺส วิปจฺจิตุํ น เทติ. อกุสลกมฺเม วิปจฺจมาเน กุสลกมฺมํ อุปปีฬกํ หุตฺวา ตสฺส วิปจฺจิตุํ น เทติ. ยถา วฑฺฒมานกํ รุกฺขํ วา คจฺฉํ วา ลตํ วา โกจิเทว ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ภินฺเทยฺย วา ฉินฺเทยฺย วา, อถ โส รุกฺโข วา คจฺโฉ วา ลตา วา วฑฺฒิตุํ น สกฺกุเณยฺย; เอวเมวํ กุสลํ วิปจฺจมานํ อกุสเลน อุปปีฬิตํ, อกุสลํ วา ปน วิปจฺจมานํ กุสเลน อุปปีฬิตํ วิปจฺจิตุํ น สกฺโกติ. ตตฺถ สุนกฺขตฺตสฺส อกุสลกมฺมํ กุสลํ อุปปีเฬสิ, โจรฆาตกสฺส กุสลกมฺมํ อกุสลํ อุปปีเฬสิ.

វិធីមួយទៀត៖ ជនកកម្មនោះ តែងមានទាំងកុសល ទាំងអកុសល។ ជនកកម្មនោះ តែងញ៉ាំងរូបវិបាកខន្ធ និងអរូបវិបាកខន្ធឲ្យកើតឡើង ទាំងក្នុងកាលបដិសន្ធិ ទាំងក្នុងបវត្តិកាល។ ចំណែកឯ ឧបត្ថម្ភកកម្ម មិនអាចញ៉ាំងវិបាកឲ្យកើតឡើងបានឡើយ តែវាជួយឧបត្ថម្ភគាំទ្រនូវសុខទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងវិបាក ដែលញ៉ាំងឲ្យកើតដោយបដិសន្ធិដែលកម្មដទៃឲ្យហើយ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរអង្វែង។ កម្មដែលឈ្មោះថា ឧបបីឡកកម្ម តែងបៀតបៀនរារាំងនូវសុខទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងវិបាក ដែលញ៉ាំងឲ្យកើតដោយបដិសន្ធិដែលកម្មដទៃឲ្យហើយ មិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរអង្វែងឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ មានវិធីដូចតទៅនេះ៖ កាលដែលកុសលកម្មកំពុងឲ្យផល អកុសលកម្មក៏ទៅជាឧបបីឡកកម្ម បៀតបៀនមិនឲ្យកុសលកម្មនោះឲ្យផលឡើយ。 កាលដែលអកុសលកម្មកំពុងឲ្យផល កុសលកម្មក៏ទៅជាឧបបីឡកកម្ម បៀតបៀនមិនឲ្យអកុសលកម្មនោះឲ្យផលឡើយ。 ប្រៀបដូចជាដើមឈើ គុម្ពោតព្រៃ ឬវល្លិដែលកំពុងលូតលាស់ បើមាននរណាម្នាក់យកដំបង ឬគ្រឿងសាស្ត្រាវុធទៅវាយបំបាក់ ឬកាប់កាត់ចោល ដើមឈើ គុម្ពោតព្រៃ ឬវល្លិនោះ ក៏មិនអាចលូតលាស់តទៅទៀតបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ កុសលកម្មដែលកំពុងឲ្យផល កាលបើត្រូវអកុសលកម្មបៀតបៀនហើយ ឬអកុសលកម្មដែលកំពុងឲ្យផល កាលបើត្រូវកុសលកម្មបៀតបៀនហើយ ក៏មិនអាចឲ្យផលបានឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងរឿងនោះ អកុសលកម្មរបស់សុនក្ខត្តៈ បានបៀតបៀនកុសលកម្ម ចំណែកឯកុសលកម្មរបស់បុរសអ្នកសម្លាប់ចោរ បានបៀតបៀនអកុសលកម្ម។

ราชคเห กิร วาตกาฬโก ปญฺญาส วสฺสานิ โจรฆาตกมฺมํ อกาสิ. อถ นํ รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘เทว, วาตกาฬโก มหลฺลโก โจเร ฆาเตตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ‘‘อปเนถ นํ ตสฺมา [Pg.110] ฐานนฺตราติ. อมจฺจา นํ อปเนตฺวา อญฺญํ ตสฺมึ ฐาเน ฐปยึสุ. วาตกาฬโกปิ ยาว ตํ กมฺมํ อกาสิ, ตาว อหตวตฺถานิ วา อจฺฉาทิตุํ สุรภิปุปฺผานิ วา ปิฬนฺธิตุํ ปายาสํ วา ภุญฺชิตุํ อุจฺฉาทนนฺหาปนํ วา ปจฺจนุโภตุํ นาลตฺถ. โส ‘‘ทีฆรตฺตํ เม กิลิฏฺฐเวเสน จริต’’นฺติ ‘‘ปายาสํ เม ปจาหี’’ติ ภริยํ อาณาเปตฺวา นฺหานียสมฺภารานิ คาหาเปตฺวา นฺหานติตฺถํ คนฺตฺวา สีสํ นฺหตฺวา อหตวตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา คนฺเธ วิลิมฺปิตฺวา ปุปฺผานิ ปิฬนฺธิตฺวา ฆรํ อาคจฺฉนฺโต สาริปุตฺตตฺเถรํ ทิสฺวา ‘‘สํกิลิฏฺฐกมฺมโต จมฺหิ อปคโต, อยฺโย จ เม ทิฏฺโฐ’’ติ ตุฏฺฐมานโส เถรํ ฆรํ เนตฺวา นวสปฺปิสกฺกรจุณฺณาภิสงฺขเตน ปายาเสน ปริวิสิ. เถโร ตสฺส อนุโมทนมกาสิ. โส อนุโมทนํ สุตฺวา อนุโลมิกขนฺตึ ปฏิลภิตฺวา เถรํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺตมาโน อนฺตรามคฺเค ตรุณวจฺฉาย คาวิยา มทฺทิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาปิโต คนฺตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ภิกฺขู ตถาคตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ภนฺเต, โจรฆาตโก อชฺเชว กิลิฏฺฐกมฺมโต อปนีโต, อชฺเชว กาลงฺกโต, กหํ นุ โข นิพฺพตฺโต’’ติ? ตาวตึสภวเน, ภิกฺขเวติ. ภนฺเต, โจรฆาตโก ทีฆรตฺตํ ปุริเส ฆาเตสิ, ตุมฺเห จ เอวํ วเทถ, นตฺถิ นุ โข ปาปกมฺมสฺส ผลนฺติ. มา, ภิกฺขเว, เอวํ อวจุตฺถ, พลวกลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา ธมฺมเสนาปติสฺส ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา อนุโมทนํ สุตฺวา อนุโลมิกขนฺตึ ปฏิลภิตฺวา โส ตตฺถ นิพฺพตฺโตติ.

ឮថា នៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ មានបុរសម្នាក់ឈ្មោះ វាតកាលកៈ បានធ្វើការងារជាអ្នកសម្លាប់ចោរអស់រយៈពេលហាសិបឆ្នាំ។ ក្រោយមក ពួកអាមាត្យបានក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ វាតកាលកៈ ចាស់ជរាហើយ មិនអាចសម្លាប់ចោរបានឡើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «ចូរដកហូតគាត់ចេញពីតំណែងនោះចុះ»។ ពួកអាមាត្យក៏បានដកហូតគាត់ចេញ រួចតែងតាំងអ្នកដទៃក្នុងតំណែងនោះជំនួសវិញ。 វាតកាលកៈនោះ កាលដែលកំពុងធ្វើការងារនោះ អស់កាលត្រឹមណា គាត់មិនដែលបានស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់ថ្មី មិនដែលបានសៀតផ្កាក្រអូប មិនដែលបានបរិភោគបាយបាយាស ឬមិនដែលបានទទួលការស្រឡាបរាងកាយ និងការងូតទឹកឡើយ អស់កាលត្រឹមណោះ。 គាត់គិតថា «យើងបានប្រព្រឹត្តទៅដោយគ្រឿងស្លៀកពាក់ដ៏សៅហ្មងអស់កាលយូរអង្វែងហើយ» ទើបបង្គាប់ភរិយាថា «នាងចូរដាំបាយបាយាសឲ្យខ្ញុំផង» រួចឲ្យគេកាន់យកគ្រឿងងូតទឹក ទៅកាន់កំពង់ទឹក ងូតទឹកក្បាល ស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់ថ្មី លាបគ្រឿងក្រអូប សៀតផ្កា កាលដែលកំពុងដើរត្រឡប់មកផ្ទះវិញ បានឃើញព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ក៏មានចិត្តត្រេកអរគិតថា «យើងបានរួចផុតពីកម្មដ៏សៅហ្មងហើយ ទាំងបានជួបព្រះអរិយម្ចាស់ទៀតផង» ទើបនាំព្រះថេរៈទៅកាន់ផ្ទះ វេរប្រគេនបាយបាយាសដែលផ្សំដោយទឹកដោះថ្លាថ្មី និងស្ករស。 ព្រះថេរៈបានធ្វើអនុមោទនាធម៌ដល់គាត់。 គាត់បានស្តាប់អនុមោទនាធម៌នោះហើយ ក៏បានសម្រេចអនុលោមិកខន្តិ រួចដើរជូនដំណើរព្រះថេរៈ កាលដែលកំពុងត្រឡប់មកវិញ ក្នុងចន្លោះផ្លូវ ត្រូវមេគោដែលមានកូនខ្ចីជល់ធ្វើមរណកាលទៅ ក៏ទៅកើតក្នុងឋានតាវតឹង្ស。 ពួកភិក្ខុបានក្រាបបង្គំទូលសួរព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បុរសអ្នកសម្លាប់ចោរ ទើបតែរួចផុតពីកម្មដ៏សៅហ្មងក្នុងថ្ងៃនេះឯង ហើយក៏ស្លាប់ក្នុងថ្ងៃនេះដែរ តើគាត់ទៅកើតក្នុងទីណា?»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ គាត់ទៅកើតក្នុងឋានតាវតឹង្ស»。 ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បុរសអ្នកសម្លាប់ចោរនោះ បានសម្លាប់មនុស្សអស់កាលយូរអង្វែងណាស់ តែព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ តើផលនៃបាបកម្មមិនមានទេឬអ្វី?»。 ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ គាត់បានអាស្រ័យកល្យាណមិត្តដ៏មានកម្លាំងខ្លាំង បានប្រគេនចង្ហាន់ដល់ព្រះធម្មសេនាបតី បានស្តាប់អនុមោទនាធម៌ រួចសម្រេចអនុលោមិកខន្តិ ទើបទៅកើតក្នុងឋាននោះ»។

‘‘สุภาสิตํ สุณิตฺวาน, นาคริโย โจรฆาตโก;

อนุโลมขนฺตึ ลทฺธาน, โมทตี ติทิวํ คโต’’ติ.

«បុរសអ្នកសម្លាប់ចោរ ជាអ្នកក្រុងរាជគ្រឹះ បានស្តាប់ធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងល្អហើយ បានសម្រេចអនុលោមខន្តិ ក៏ទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ សោយសុខយ៉ាងរីករាយ»។

อุปฆาตกํ ปน สยํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ สมานํ อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ ฆาเตตฺวา ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ. เอวํ ปน กมฺเมน กเต โอกาเส ตํ วิปากํ อุปฺปนฺนํ นาม วุจฺจติ. อุปจฺเฉทกนฺติปิ เอตสฺเสว นามํ. ตตฺรายํ นโย – กุสลกมฺมสฺส วิปจฺจนกาเล เอกํ อกุสลกมฺมํ อุฏฺฐาย ตํ กมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ปาเตติ. อกุสลกมฺมสฺสปิ วิปจฺจนกาเล เอกํ กุสลกมฺมํ อุฏฺฐาย ตํ กมฺมํ ฉินฺทิตฺวา ปาเตติ. อิทํ อุปจฺเฉทกํ นาม. ตตฺถ อชาตสตฺตุโน กมฺมํ กุสลจฺเฉทกํ [Pg.111] อโหสิ, องฺคุลิมาลตฺเถรสฺส อกุสลจฺเฉทกนฺติ. เอวํ สุตฺตนฺติกปริยาเยน เอกาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ.

ចំណែកឯ ឧបឃាតកកម្ម ខ្លួនឯងជាកុសលក្តី ជាអកុសលក្តី កាលដែលកើតឡើង តែងសម្លាប់កម្មដទៃដែលទន់ខ្សោយ រារាំងវិបាករបស់កម្មនោះ ហើយធ្វើឱកាសឲ្យវិបាករបស់ខ្លួនកើតឡើង。 កាលបើកម្មធ្វើឱកាសយ៉ាងនេះហើយ វិបាកនោះឈ្មោះថា ឧប្បន្នៈ (កើតឡើងហើយ)។ ពាក្យថា ឧបច្ឆេទកកម្ម ក៏ជាឈ្មោះនៃឧបឃាតកកម្មនេះឯង។ ក្នុងសេចក្តីនោះ មានវិធីដូចតទៅនេះ៖ ក្នុងកាលដែលកុសលកម្មកំពុងឲ្យផល អកុសលកម្មមួយកើតឡើង កាត់ផ្តាច់កុសលកម្មនោះឲ្យធ្លាក់ចុះទៅ។ ទោះបីក្នុងកាលដែលអកុសលកម្មកំពុងឲ្យផល កុសលកម្មមួយកើតឡើង កាត់ផ្តាច់អកុសលកម្មនោះឲ្យធ្លាក់ចុះទៅ។ នេះឈ្មោះថា ឧបច្ឆេទកកម្ម។ ក្នុងរឿងនោះ កម្មរបស់ព្រះបាទអជាតសត្តុ ជាកម្មកាត់ផ្តាច់កុសល ចំណែកឯកម្មរបស់ព្រះអង្គុលីមាលត្ថេរ ជាកម្មកាត់ផ្តាច់អកុសល។ កម្ម ១១ ប្រការ ត្រូវបានចែករំលែកទុកដោយវិធីនៃព្រះសូត្រ យ៉ាងនេះឯង។

อภิธมฺมปริยาเยน ปน โสฬส กมฺมานิ วิภตฺตานิ, เสยฺยถิทํ – ‘‘อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ อุปธิสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ กาลสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ, อุปธิวิปตฺตึ, กาลวิปตฺตึ, ปโยควิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ กลฺยาณานิ กมฺมสมาทานานิ คติวิปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ, อุปธิวิปตฺติ, กาลวิปตฺติ, ปโยควิปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ. อตฺเถกจฺจานิ กลฺยาณานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺติ, อุปธิสมฺปตฺตึ, กาลสมฺปตฺตึ, ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺตี’’ติ (วิภ. ๘๑๐).

ចំណែកឯ ដោយវិធីនៃព្រះអភិធម៌ កម្ម ១៦ ប្រការ ត្រូវបានចែករំលែកទុក ដូចតទៅនេះ៖ «មានអកុសលកម្មសមាទានខ្លះ ដែលគតិសម្បត្តិឃាត់រាំងរាហើយ មិនឲ្យផល, មានអកុសលកម្មសមាទានខ្លះ ដែលឧបធិសម្បត្តិឃាត់រាំងរាហើយ មិនឲ្យផល, មានអកុសលកម្មសមាទានខ្លះ ដែលកាលសម្បត្តិឃាត់រាំងរាហើយ មិនឲ្យផល, មានអកុសលកម្មសមាទានខ្លះ ដែលបយោគសម្បត្តិឃាត់រាំងរាហើយ មិនឲ្យផល។ មានអកុសលកម្មសមាទានខ្លះ អាស្រ័យគតិវិបត្តិហើយឲ្យផល, អាស្រ័យឧបធិវិបត្តិ, អាស្រ័យកាលវិបត្តិ, អាស្រ័យបយោគវិបត្តិហើយឲ្យផល។ មានកុសលកម្មសមាទានខ្លះ ដែលគតិវិបត្តិឃាត់រាំងរាហើយ មិនឲ្យផល, ដែលឧបធិវិបត្តិ, កាលវិបត្តិ, បយោគវិបត្តិឃាត់រាំងរាហើយ មិនឲ្យផល។ មានកុសលកម្មសមាទានខ្លះ អាស្រ័យគតិសម្បត្តិហើយឲ្យផល, អាស្រ័យឧបធិសម្បត្តិ, អាស្រ័យកាលសម្បត្តិ, អាស្រ័យបយោគសម្បត្តិហើយឲ្យផល» (វិភង្គ. ៨១០)។

ตตฺถ ปาปกานีติ ลามกานิ. กมฺมสมาทานานีติ กมฺมคฺคหณานิ. คหิตสมาทินฺนานํ กมฺมานเมตํ อธิวจนํ. คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺตีติอาทีสุ อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนารเห กมฺเม วิชฺชมาเนเยว สุคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ตํ กมฺมํ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. คติสมฺปตฺติยา ปติพาหิตํ หุตฺวา น วิปจฺจตีติ อตฺโถ. โย ปน ปาปกมฺเมน ทาสิยา วา กมฺมการิยา วา กุจฺฉิยํ นิพฺพตฺติตฺวา อุปธิสมฺปนฺโน โหติ, อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ติฏฺฐติ. อถสฺส สามิกา ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘นายํ กิลิฏฺฐกมฺมสฺสานุจฺฉวิโก’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อตฺตโน ชาตปุตฺตํ วิย ภณฺฑาคาริกาทิฏฺฐาเนสุ ฐเปตฺวา สมฺปตฺตึ โยเชตฺวา ปริหรนฺติ. เอวรูปสฺส กมฺมํ อุปธิสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปฐมกปฺปิกกาลสทิเส สุลภสมฺปนฺนรสโภชเน สุภิกฺขกาเล นิพฺพตฺตติ, ตสฺส วิชฺชมานมฺปิ ปาปกมฺมํ กาลสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน สมฺมาปโยคํ นิสฺสาย ชีวติ, อุปสงฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล อุปสงฺกมติ, ปฏิกฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล ปฏิกฺกมติ, ปลายิตพฺพยุตฺตกาเล ปลายติ. ลญฺชทานยุตฺตกาเล ลญฺชํ เทติ, โจริกยุตฺตกาเล โจริกํ [Pg.112] กโรติ, เอวรูปสฺส ปาปกมฺมํ ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា pāpakāni បានដល់ ថោកទាប យង់ឃ្នង។ បទថា kammasamādānāni បានដល់ ការកាន់យកនូវកម្ម។ នេះជាឈ្មោះនៃកម្មទាំងឡាយដែលបុគ្គលកាន់យកនិងសមាទានហើយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti សេចក្តីថា កាលបើកម្មដែលគួរដល់ការទទួលរងនូវអនិដ្ឋារម្មណ៍មានពិតប្រាកដ របស់បុគ្គលដែលទៅកើតក្នុងសុគតិភព កម្មអកុសលនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាត្រូវបានរារាំងដោយគតិសម្បត្តិ ហើយមិនឲ្យផលឡើយ។ សេចក្តីពន្យល់ថា ត្រូវបានរារាំងដោយគតិសម្បត្តិហើយ មិនឲ្យផលឡើយ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណា ដោយអំណាចនៃបាបកម្ម ទៅកើតក្នុងផ្ទៃនៃស្រីបម្រើ ឬស្រីធ្វើការងារ ជាអ្នកមានរូបរាងកាយបរិបូណ៌ (ឧបធិសម្បត្តិ) ស្ថិតនៅក្នុងភាពបរិបូណ៌នៃអត្តភាព។ គ្រានោះ ពួកម្ចាស់របស់បុគ្គលនោះ ឃើញនូវរូបសម្បត្តិរបស់បុគ្គលនោះហើយ គិតថា "បុគ្គលនេះ មិនសមគួរដល់ការងារថោកទាប (ដូចជាការងារឃ្វាលដំរី ឃ្វាលសេះជាដើម) ឡើយ" ដូច្នេះហើយ ក៏តាំងទុកក្នុងតំណែងផ្សេងៗ មានតំណែងជាឆ្មាំឃ្លាំងជាដើម ដូចជាកូនបង្កើតរបស់ខ្លួន ផ្គត់ផ្គង់ដោយទ្រព្យសម្បត្តិ ហើយថែរក្សាទុក។ កម្មរបស់បុគ្គលមានសភាពបែបនេះ ឈ្មោះថាត្រូវបានរារាំងដោយឧបធិសម្បត្តិ ហើយមិនឲ្យផលឡើយ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណា កើតក្នុងសម័យដែលមានអាហារបរិបូណ៌ ងាយស្រួលរក មានរសជាតិឆ្ងាញ់ ដូចជាសម័យដើមភទ្ទកប្ប បាបកម្មរបស់បុគ្គលនោះ ទោះបីជាមាននៅឡើយ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានរារាំងដោយកាលសម្បត្តិ ហើយមិនឲ្យផលឡើយ。 មួយវិញទៀត បុគ្គលណា អាស្រ័យនូវសម្មាបយោគៈ (ការប្រឹងប្រែងត្រូវ) ហើយចិញ្ចឹមជីវិត ចូលទៅរកក្នុងកាលដែលគួរចូលទៅរក ថយចេញក្នុងកាលដែលគួរថយចេញ គេចវេះក្នុងកាលដែលគួរគេចវេះ ឲ្យសំណូកក្នុងកាលដែលគួរឲ្យសំណូក ធ្វើអំពើលួចប្លន់ក្នុងកាលដែលគួរធ្វើ បាបកម្មរបស់បុគ្គលមានសភាពបែបនេះ ឈ្មោះថាត្រូវបានរារាំងដោយបយោគសម្បត្តិ ហើយមិនឲ្យផលឡើយ។

ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ปน ปาปกมฺมํ คติวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทาสิยา วา กมฺมการิยา วา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโต ทุพฺพณฺโณ โหติ ทุสฺสณฺฐาโน, ‘‘ยกฺโข นุ โข มนุสฺโส นุ โข’’ติ วิมตึ อุปฺปาเทติ. โส สเจ ปุริโส โหติ, อถ นํ ‘‘นายํ อญฺญสฺส กมฺมสฺส อนุจฺฉวิโก’’ติ หตฺถึ วา รกฺขาเปนฺติ อสฺสํ วา โคเณ วา, ติณกฏฺฐาทีนิ วา อาหราเปนฺติ, เขฬสรกํ วา คณฺหาเปนฺติ. สเจ อิตฺถี โหติ, อถ นํ หตฺถิอสฺสาทีนํ ภตฺตมาสาทีนิ วา ปจาเปนฺติ, กจวรํ วา ฉฑฺฑาเปนฺติ, อญฺญํ วา ปน ชิคุจฺฉนียกมฺมํ กาเรนฺติ. เอวรูปสฺส ปาปกมฺมํ อุปธิวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทุพฺภิกฺขกาเล วา ปริหีนสมฺปตฺติกาเล วา อนฺตรกปฺเป วา นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ปาปกมฺมํ กาลวิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปโยคํ สมฺปาเทตุํ น ชานาติ, อุปสงฺกมิตพฺพยุตฺตกาเล อุปสงฺกมิตุํ น ชานาติ…เป… โจริกยุตฺตกาเล โจริกํ กาตุํ น ชานาติ, ตสฺส ปาปกมฺมํ ปโยควิปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม.

មួយវិញទៀត បាបកម្មរបស់សត្វដែលទៅកើតក្នុងទុគ្គតិភព ឈ្មោះថាឲ្យផលដោយអាស្រ័យនូវគតិវិបត្តិ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណា កើតក្នុងផ្ទៃនៃស្រីបម្រើ ឬស្រីធ្វើការងារ ជាអ្នកមានសម្បុរអាក្រក់ មានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ ញ៉ាំងសេចក្តីសង្ស័យឲ្យកើតឡើងថា "តើជាយក្ស ឬជាមនុស្សហ្ន៎" ដូច្នេះ។ បើបុគ្គលនោះជាបុរស គ្រានោះ ពួកម្ចាស់ក៏គិតចំពោះបុគ្គលនោះថា "បុគ្គលនេះ មិនសមគួរដល់ការងារដទៃឡើយ" ដូច្នេះហើយ ក៏ប្រើឲ្យឃ្វាលដំរី ឬសេះ ឬគោទាំងឡាយ ឬប្រើឲ្យទៅរកស្មៅនិងអុសជាដើម ឬប្រើឲ្យកាន់យកនូវកន្ថោរទឹកមាត់។ បើជាស្ត្រីវិញ គ្រានោះ ពួកម្ចាស់ក៏ប្រើឲ្យចម្អិនបាយ ឬសណ្តែកជាដើម សម្រាប់ដំរីនិងសេះ ឬប្រើឲ្យបោសចោលសម្រាម ឬប្រើឲ្យធ្វើការងារគួរខ្ពើមរអើមដទៃទៀត។ បាបកម្មរបស់បុគ្គលមានសភាពបែបនេះ ឈ្មោះថាឲ្យផលដោយអាស្រ័យនូវឧបធិវិបត្តិ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណា កើតក្នុងសម័យអត់ឃ្លាន ឬសម័យដែលសាបសូន្យចាកសម្បត្តិ ឬក្នុងអន្តរកប្ប បាបកម្មរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាឲ្យផលដោយអាស្រ័យនូវកាលវិបត្តិ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណា មិនស្គាល់ការបំពេញនូវបយោគៈ មិនដឹងកាលដែលគួរចូលទៅរកដើម្បីចូលទៅរក...ល... មិនដឹងកាលដែលគួរលួចដើម្បីធ្វើអំពើលួច បាបកម្មរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាឲ្យផលដោយអាស្រ័យនូវបយោគវិបត្តិ។

โย ปน อิฏฺฐารมฺมณานุภวนารเห กมฺเม วิชฺชมาเนเยว คนฺตฺวา ทุคฺคติภเว นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ตํ กมฺมํ คติวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ปุญฺญานุภาเวน ราชราชมหามตฺตาทีนํ เคเห นิพฺพตฺติตฺวา กาโณ วา โหติ กุณี วา ขญฺโช วา ปกฺขหโต วา, ตสฺส โอปรชฺชเสนาปติภณฺฑาคาริกฏฺฐานาทีนิ น อนุจฺฉวิกานีติ น เทนฺติ. อิจฺจสฺส ตํ ปุญฺญํ อุปธิวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย ปน ทุพฺภิกฺขกาเล วา ปริหีนสมฺปตฺติกาเล วา อนฺตรกปฺเป วา มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺตติ, ตสฺส ตํ กลฺยาณกมฺมํ กาลวิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม. โย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ปโยคํ สมฺปาเทตุํ น ชานาติ, ตสฺส กลฺยาณกมฺมํ ปโยควิปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ นาม.

មួយវិញទៀត បុគ្គលណា កាលបើកុសលកម្មដែលគួរដល់ការទទួលរងនូវឥដ្ឋារម្មណ៍មានពិតប្រាកដ តែបែរជាទៅកើតក្នុងទុគ្គតិភព កុសលកម្មនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាត្រូវបានរារាំងដោយគតិវិបត្តិ ហើយមិនឲ្យផលឡើយ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណា ដោយអានុភាពនៃបុណ្យ បានទៅកើតក្នុងផ្ទះនៃស្តេច ឬមហាមាត្យរបស់ស្តេចជាដើម តែជាអ្នកខ្វាក់ភ្នែក ឬដៃខ្វិន ឬជើងខ្វិន ឬស្លាប់មួយចំហៀងខ្លួន ពួកញាតិទាំងឡាយមិនប្រគល់តំណែងផ្សេងៗ មានតំណែងជាឧបរាជ សេនាបតី ឬឆ្មាំឃ្លាំងជាដើម ឲ្យដល់បុគ្គលនោះឡើយ ដោយគិតថា "មិនសមគួរដល់បុគ្គលនេះឡើយ" យ៉ាងនេះ បុណ្យកម្មនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាត្រូវបានរារាំងដោយឧបធិវិបត្តិ ហើយមិនឲ្យផលឡើយ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណា កើតក្នុងពួកមនុស្សក្នុងសម័យអត់ឃ្លាន ឬសម័យដែលសាបសូន្យចាកសម្បត្តិ ឬក្នុងអន្តរកប្ប កុសលកម្មដ៏ល្អនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាត្រូវបានរារាំងដោយកាលវិបត្តិ ហើយមិនឲ្យផលឡើយ។ បុគ្គលណា មិនស្គាល់ការបំពេញនូវបយោគៈ តាមវិធីដែលពោលហើយខាងក្រោម កុសលកម្មដ៏ល្អរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាត្រូវបានរារាំងដោយបយោគវិបត្តិ ហើយមិនឲ្យផលឡើយ។

กลฺยาณกมฺเมน ปน สุคติภเว นิพฺพตฺตสฺส ตํ กมฺมํ คติสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. ราชราชมหามตฺตาทีนํ กุเล นิพฺพตฺติตฺวา อุปธิสมฺปตฺตึ ปตฺตสฺส [Pg.113] อตฺตภาวสมิทฺธิยํ ฐิตสฺส เทวนคเร สมุสฺสิตรตนโตรณสทิสํ อตฺตภาวํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส โอปรชฺชเสนาปติภณฺฑาคาริกฏฺฐานาทีนิ อนุจฺฉวิกานี’’ติ ทหรสฺเสว สโต ตานิ ฐานนฺตรานิ เทนฺติ, เอวรูปสฺส กลฺยาณกมฺมํ อุปธิสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย ปฐมกปฺปิเกสุ วา สุลภนฺนปานกาเล วา นิพฺพตฺตติ, ตสฺส กลฺยาณกมฺมํ กาลสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. โย วุตฺตนเยเนว ปโยคํ สมฺปาเทตุํ ชานาติ, ตสฺส กมฺมํ ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจติ นาม. เอวํ อภิธมฺมปริยาเยน โสฬส กมฺมานิ วิภตฺตานิ.

មួយវិញទៀត កុសលកម្មរបស់បុគ្គលដែលទៅកើតក្នុងសុគតិភពដោយសារកុសលកម្ម ឈ្មោះថាឲ្យផលដោយអាស្រ័យនូវគតិសម្បត្តិ។ របស់បុគ្គលដែលកើតក្នុងត្រកូលនៃស្តេច ឬមហាមាត្យរបស់ស្តេចជាដើម បានដល់នូវឧបធិសម្បត្តិ ស្ថិតនៅក្នុងភាពបរិបូណ៌នៃអត្តភាព ពួកញាតិឃើញនូវអត្តភាពដែលប្រៀបដូចជាសសរខ្លោងទ្វាររតនៈដែលគេសង់ឡើងយ៉ាងល្អក្នុងទេវនគរ ហើយគិតថា "តំណែងផ្សេងៗ មានតំណែងជាឧបរាជ សេនាបតី ឬឆ្មាំឃ្លាំងជាដើម សមគួរដល់បុគ្គលនេះណាស់" ដូច្នេះ ក៏ប្រគល់តំណែងទាំងនោះឲ្យតាំងតែពីនៅក្មេងវ័យ កុសលកម្មរបស់បុគ្គលមានសភាពបែបនេះ ឈ្មោះថាឲ្យផលដោយអាស្រ័យនូវឧបធិសម្បត្តិ។ បុគ្គលណា កើតក្នុងសម័យដើមភទ្ទកប្ប ឬក្នុងសម័យដែលមានបាយនិងទឹកងាយស្រួលរក កុសលកម្មរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាឲ្យផលដោយអាស្រ័យនូវកាលសម្បត្តិ។ បុគ្គលណា ស្គាល់ការបំពេញនូវបយោគៈ តាមវិធីដែលពោលហើយនោះឯង កុសលកម្មរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាឲ្យផលដោយអាស្រ័យនូវបយោគសម្បត្តិ។ កម្ម ១៦ យ៉ាង ត្រូវបានចែកចេញហើយ ដោយវិធីនៃព្រះអភិធម្ម យ៉ាងនេះ។

อปรานิปิ ปฏิสมฺภิทามคฺคปริยาเยน ทฺวาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ. เสยฺยถิทํ – ‘‘อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔).

មួយវិញទៀត កម្ម ១២ យ៉ាងដទៃទៀត ត្រូវបានចែកចេញហើយ ដោយវិធីនៃបដិសម្ភិទាមគ្គ។ ដូចម្តេចខ្លះ? គឺ "កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មមានហើយ, កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មមិនមានហើយ, កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មមាន, កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មមិនមាន, កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មនឹងមាន, កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មនឹងមិនមាន, កម្មមាន ផលនៃកម្មមាន, កម្មមាន ផលនៃកម្មមិនមាន, កម្មមាន ផលនៃកម្មនឹងមាន, កម្មមាន ផលនៃកម្មនឹងមិនមាន, កម្មនឹងមាន ផលនៃកម្មនឹងមាន, កម្មនឹងមាន ផលនៃកម្មនឹងមិនមាន" ដូច្នេះ។

ตตฺถ ยํ กมฺมํ อตีเต อายูหิตํ อตีเตเยว วิปากวารํ ลภิ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ ชเนสิ, รูปชนกํ รูปํ, ตํ อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ นาสกฺขิ, ตํ อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน อตีเต อายูหิตํ เอตรหิ ลทฺธวิปากวารํ ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ ชเนตฺวา รูปชนกํ รูปํ ชเนตฺวา ฐิตํ, ตํ อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ อลทฺธวิปากวารํ ปฏิสนฺธิชนกํ วา ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ นาสกฺขิ, ตํ อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน อตีเต อายูหิตํ อนาคเต วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ อนาคเต วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ น สกฺขิสฺสติ, ตํ อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ.

ក្នុងកម្មទាំង ១២ យ៉ាងនោះ កម្មណាដែលបុគ្គលសន្សំហើយក្នុងអតីតជាតិ បាននូវវារៈនៃការឲ្យផលក្នុងអតីតជាតិហ្នឹងឯង កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត ក៏បានញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើតហើយ កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងរូបឲ្យកើត ក៏បានញាំងរូបឲ្យកើតហើយ កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មមានហើយ" ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត កម្មណា មិនបាននូវវារៈនៃការឲ្យផល កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត មិនអាចញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត ឬកម្មដែលជាគ្រឿងញាំងរូបឲ្យកើត មិនអាចញាំងរូបឲ្យកើត កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មមិនមានហើយ" ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត កម្មណាដែលបុគ្គលសន្សំហើយក្នុងអតីតជាតិ ឥឡូវនេះ បាននូវវារៈនៃការឲ្យផល កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត បានញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើតហើយ កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងរូបឲ្យកើត បានញាំងរូបឲ្យកើតហើយ ស្ថិតនៅ កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មមាន" ដូច្នេះ។ កម្មណា មិនបាននូវវារៈនៃការឲ្យផល កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត មិនអាចញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត ឬកម្មដែលជាគ្រឿងញាំងរូបឲ្យកើត មិនអាចញាំងរូបឲ្យកើត កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មមិនមាន" ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត កម្មណាដែលបុគ្គលសន្សំហើយក្នុងអតីតជាតិ នឹងបាននូវវារៈនៃការឲ្យផលក្នុងអនាគតជាតិ កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត នឹងអាចញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងរូបឲ្យកើត នឹងអាចញាំងរូបឲ្យកើត កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មនឹងមាន" ដូច្នេះ។ កម្មណា នឹងមិនបាននូវវារៈនៃការឲ្យផលក្នុងអនាគតជាតិ កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត មិនអាចញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត ឬកម្មដែលជាគ្រឿងញាំងរូបឲ្យកើត មិនអាចញាំងរូបឲ្យកើត កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មនឹងមិនមាន" ដូច្នេះ។

ยํ [Pg.114] ปน เอตรหิ อายูหิตํ เอตรหิเยว วิปากวารํ ลภติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน เอตรหิ วิปากวารํ น ลภติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน เอตรหิ อายูหิตํ อนาคเต วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ.

មួយវិញទៀត កម្មណាដែលបុគ្គលសន្សំហើយក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ បាននូវវារៈនៃការឲ្យផលក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិហ្នឹងឯង កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មមាន ផលនៃកម្មមាន" ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត កម្មណាដែលបុគ្គលសន្សំហើយក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ មិនបាននូវវារៈនៃការឲ្យផល កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មមាន ផលនៃកម្មមិនមាន" ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត កម្មណាដែលបុគ្គលសន្សំហើយក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ នឹងបាននូវវារៈនៃការឲ្យផលក្នុងអនាគតជាតិ កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត នឹងអាចញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងរូបឲ្យកើត នឹងអាចញាំងរូបឲ្យកើត កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មមាន ផលនៃកម្មនឹងមាន" ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត កម្មណា នឹងមិនបាននូវវារៈនៃការឲ្យផល កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត មិនអាចញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត ឬកម្មដែលជាគ្រឿងញាំងរូបឲ្យកើត មិនអាចញាំងរូបឲ្យកើត កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មមាន ផលនៃកម្មនឹងមិនមាន" ដូច្នេះ។

ยํ ปนานาคเต อายูหิสฺสติ, อนาคเตเยว วิปากวารํ ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนสฺสติ, ตํ ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิสฺสติ, ปฏิสนฺธิชนกํ ปฏิสนฺธึ รูปชนกํ วา รูปํ ชเนตุํ น สกฺขิสฺสติ, ตํ ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปริยาเยน ทฺวาทส กมฺมานิ วิภตฺตานิ.

មួយវិញទៀត កម្មណាដែលបុគ្គលនឹងសន្សំក្នុងអនាគតជាតិ នឹងបាននូវវារៈនៃការឲ្យផលក្នុងអនាគតជាតិហ្នឹងឯង កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត នឹងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត ឬកម្មដែលជាគ្រឿងញាំងរូបឲ្យកើត នឹងញាំងរូបឲ្យកើត កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មនឹងមាន ផលនៃកម្មនឹងមាន" ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត កម្មណា នឹងមិនបាននូវវារៈនៃការឲ្យផល កម្មដែលជាគ្រឿងញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត មិនអាចញាំងបដិសន្ធិឲ្យកើត ឬកម្មដែលជាគ្រឿងញាំងរូបឲ្យកើត មិនអាចញាំងរូបឲ្យកើត កម្មនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "កម្មនឹងមាន ផលនៃកម្មនឹងមិនមាន" ដូច្នេះ។ កម្ម ១២ យ៉ាង ត្រូវបានចែកចេញហើយ ដោយវិធីនៃបដិសម្ភិទាមគ្គ យ៉ាងនេះ។

อิติ อิมานิ เจว ทฺวาทส อภิธมฺมปริยาเยน วิภตฺตานิ จ โสฬส กมฺมานิ อตฺตโน ฐานา โอสกฺกิตฺวา สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺตานิ เอกาทส กมฺมานิเยว ภวนฺติ. ตานิปิ ตโต โอสกฺกิตฺวา ตีณิเยว กมฺมานิ โหนฺติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ, อุปปชฺชเวทนียํ, อปรปริยายเวทนียนฺติ. เตสํ สงฺกมนํ นตฺถิ, ยถาฐาเนเยว ติฏฺฐนฺติ. ยทิ หิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม’’ติ สตฺถา น วเทยฺย. สเจปิ อุปปชฺชเวทนียํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา อปรปริยายเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘อุปปชฺช วา’’ติ สตฺถา น วเทยฺย. อถาปิ อปรปริยายเวทนียํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วา อุปปชฺชเวทนียํ วา ภเวยฺย, ‘‘อปเร วา ปริยาเย’’ติ สตฺถา น วเทยฺย.

យ៉ាងនេះ កម្មទាំង ១២ យ៉ាងនេះក្តី កម្មទាំង ១៦ យ៉ាងដែលចែកចេញហើយដោយវិធីនៃព្រះអភិធម្មក្តី ថយចុះចាកឋានៈរបស់ខ្លួន ក៏ក្លាយជាកម្ម ១១ យ៉ាងដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយវិធីនៃព្រះសូត្រនោះឯង។ កម្មទាំង ១១ យ៉ាងនោះ ទោះបីថយចុះចាកកម្មទាំង ១១ យ៉ាងនោះទៅទៀត ក៏មានត្រឹមតែ ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ គឺ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម និងអបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម។ ការផ្លាស់ប្តូរឋានៈនៃកម្មទាំងនោះ មិនមានឡើយ តែងស្ថិតនៅក្នុងឋានៈដែលតាំងនៅដដែលនោះឯង។ ពិតមែនហើយ ប្រសិនបើទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មនេះ ក្លាយជាឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម ឬអបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម ព្រះសាស្តា ក៏មិនគប្បីត្រាស់ថា "diṭṭhe vā dhamme" (ក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ) ឡើយ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម ក្លាយជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ឬអបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម ព្រះសាស្តា ក៏មិនគប្បីត្រាស់ថា "upapajja vā" (ក្នុងជាតិបន្ទាប់) ឡើយ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើអបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម ក្លាយជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ឬឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម ព្រះសាស្តា ក៏មិនគប្បីត្រាស់ថា "apare vā pariyāye" (ក្នុងជាតិបន្ទាប់ៗ ទៅទៀត) ឡើយ។

สุกฺกปกฺเขปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ ปน โลเภ วิคเตติ โลเภ อปคเต นิรุทฺเธ. ตาลวตฺถุกตนฺติ ตาลวตฺถุ วิย กตํ, มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย ปุน อวิรุฬฺหิสภาวํ กตนฺติ อตฺโถ. อนภาวํ กตนฺติ อนุอภาวํ กตํ, ยถา ปุน นุปฺปชฺชติ, เอวํ กตนฺติ อตฺโถ. เอวสฺสูติ เอวํ ภเวยฺยุํ. เอวเมว โขติ เอตฺถ พีชานิ วิย กุสลากุสลํ [Pg.115] กมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ, ตานิ อคฺคินา ฑหนปุริโส วิย โยคาวจโร, อคฺคิ วิย มคฺคญาณํ, อคฺคึ ทตฺวา พีชานํ ฑหนกาโล วิย มคฺคญาเณน กิเลสานํ ทฑฺฒกาโล, มสิกตกาโล วิย ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ฉินฺนมูลเก กตฺวา ฐปิตกาโล, มหาวาเต โอปุนิตฺวา นทิยา วา ปวาเหตฺวา อปฺปวตฺติกตกาโล วิย อุปาทินฺนกสนฺตานสฺส นิโรเธน ฉินฺนมูลกานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกภาเวน นิรุชฺฌิตฺวา ปุน ภวสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคหิตกาโล เวทิตพฺโพ.

សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ក៏គប្បីដឹងសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។ ប៉ុន្តែក្នុងសុក្កបក្ខនេះ ពាក្យថា «lobhe vigate» សេចក្តីថា កាលបើលោភៈប្រាសចេញទៅហើយ រលត់ទៅហើយ។ ពាក្យថា «tālāvatthukatanti» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាទីតាំងនៃដើមត្នោត គឺធ្វើឲ្យមានសភាវៈមិនលូតលាស់តទៅទៀត ដូចជាដើមត្នោតដែលកាត់ក្បាលចេញហើយ។ ពាក្យថា «anabhāvaṃ katanti» សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យមានសភាវៈតទៅទៀត គឺធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងជាថ្មីម្តងទៀតឡើយ។ ពាក្យថា «evassūti» សេចក្តីថា គប្បីមានយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យថា «evameva kho» នេះ គប្បីយល់ថាកុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម ប្រៀបដូចជាគ្រាប់ពូជទាំងឡាយ គប្បីយល់ថាយោគាវចរប្រៀបដូចជាបុរសអ្នកដុតគ្រាប់ពូជទាំងឡាយនោះដោយភ្លើង មគ្គញាណប្រៀបដូចជាភ្លើង កាលដែលមគ្គញាណដុតបំផ្លាញកិលេសទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាកាលដែលដុតគ្រាប់ពូជដោយភ្លើង កាលដែលធ្វើខន្ធទាំងប្រាំឲ្យមានឫសដាច់ហើយទុក ប្រៀបដូចជាកាលដែលធ្វើឲ្យទៅជាផេះ កាលដែលខន្ធទាំងប្រាំមានឫសដាច់ហើយ រលត់ទៅដោយការរលត់នៃឧបាទិន្នកសន្តាន មិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀត គឺមិនចាប់បដិសន្ធិក្នុងភពថ្មីទៀត ប្រៀបដូចជាកាលដែលធ្វើមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅទៀត ដោយការអុំក្នុងខ្យល់ធំ ឬបណ្តែតចោលក្នុងទន្លេ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

โมหชญฺจาปวิทฺทสูติ โมหชญฺจาปิ อวิทฺทสุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ โส อวิทู อนฺธพาโล โลภชญฺจ โทสชญฺจ โมหชญฺจาติ กมฺมํ กโรติ, เอวํ กโรนฺเตน ยํ เตน ปกตํ กมฺมํ อปฺปํ วา ยทิ วา พหุํ. อิเธว ตํ เวทนิยนฺติ ตํ กมฺมํ เตน พาเลน อิธ สเก อตฺตภาเวเยว เวทนียํ, ตสฺเสว ตํ อตฺตภาเว วิปจฺจตีติ อตฺโถ. วตฺถุํ อญฺญํ น วิชฺชตีติ ตสฺส กมฺมสฺส วิปจฺจนตฺถาย อญฺญํ วตฺถุ นตฺถิ. น หิ อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺญสฺส อตฺตภาเว วิปจฺจติ. ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจ, โมหชญฺจาปิ วิทฺทสูติ ตสฺมา โย วิทู เมธาวี ปณฺฑิโต ตํ โลภชาทิเภทํ กมฺมํ น กโรติ, โส วิชฺชํ อุปฺปาทยํ ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห, อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ วา ปน วิชฺชํ อุปฺปาเทนฺโต สพฺพา ทุคฺคติโย ชหติ. เทสนาสีสเมเวตํ, สุคติโยปิ ปน โส ขีณาสโว ชหติเยว. ยมฺปิ เจตํ ‘‘ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจา’’ติ วุตฺตํ, เอตฺถาปิ โลภโทสสีเสน โลภชญฺจ โทสชญฺจ กมฺมเมว นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ สุตฺตนฺเตสุปิ คาถายปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

ពាក្យថា «mohajañcāpaviddasūti» សេចក្តីថា សូម្បីតែកម្មដែលកើតអំពីមោហៈ ជនពាលអ្នកមិនដឹង (ក៏ធ្វើ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសេចក្តីនេះថា បុគ្គលពាលល្ងង់ខ្លៅមិនដឹងនោះ ធ្វើកម្មណាដែលកើតអំពីលោភៈ កើតអំពីទោសៈ និងកើតអំពីមោហៈ កាលបើធ្វើកម្មយ៉ាងនេះ កម្មដែលបុគ្គលពាលនោះធ្វើហើយ ទោះបីតិចក្តី ច្រើនក្តី។ ពាក្យថា «idheva taṃ vedaniyanti» សេចក្តីថា កម្មនោះ បុគ្គលពាលនោះគប្បីទទួលរងក្នុងអត្តភាពរបស់ខ្លួននេះឯង គឺកម្មនោះរមែងហុចផលក្នុងអត្តភាពរបស់បុគ្គលពាលនោះឯង។ ពាក្យថា «vatthuṃ aññaṃ na vijjatīti» សេចក្តីថា វត្ថុដទៃដើម្បីឲ្យផលនៃកម្មនោះមិនមានឡើយ ព្រោះថាកម្មដែលបុគ្គលដទៃធ្វើហើយ មិនដែលហុចផលក្នុងអត្តភាពរបស់បុគ្គលដទៃឡើយ។ ពាក្យថា «tasmā lobhañca dosañca, mohajañcāpi viddasūti» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលណាជាអ្នកដឹង មានប្រាជ្ញា ជាបណ្ឌិត រមែងមិនធ្វើកម្មដែលមានចំណែកកើតអំពីលោភៈជាដើមនោះឡើយ ភិក្ខុនោះកាលបង្កើតវិជ្ជា រមែងលះបង់នូវទុគ្គតិទាំងពួងបាន គឺកាលបង្កើតអរហត្តមគ្គវិជ្ជា ឬកាលកំពុងបង្កើតវិជ្ជានោះ រមែងលះបង់នូវទុគ្គតិទាំងពួងបាន។ នេះជាទេសនាប្រធាន ប៉ុន្តែព្រះខីណាស្រពនោះ រមែងលះបង់សូម្បីតែសុគតិទាំងឡាយដែរ។ សូម្បីតែពាក្យណាដែលពោលថា «tasmā lobhañca dosañcā» ក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកកម្មដែលកើតអំពីលោភៈ និងកើតអំពីទោសៈ ដោយយកលោភៈ និងទោសៈជាប្រធានប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែវដ្តៈ និងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ សូម្បីក្នុងសូត្រទាំងឡាយ និងក្នុងគាថាទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង។

๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา

៥. អត្ថាធិប្បាយហត្ថកសូត្រ

๓๕. ปญฺจเม อาฬวิยนฺติ อาฬวิรฏฺเฐ. โคมคฺเคติ คุนฺนํ คมนมคฺเค. ปณฺณสนฺถเรติ สยํ ปติตปณฺณสนฺถเร. อถาติ เอวํ คุนฺนํ คมนมคฺคํ อุชุํ มหาปถํ นิสฺสาย สึสปาวเน สยํ ปติตปณฺณานิ สงฺกฑฺฒิตฺวา กตสนฺถเร สุคตมหาจีวรํ ปตฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺเน ตถาคเต. หตฺถโก อาฬวโกติ หตฺถโต หตฺถํ คตตฺตา เอวํลทฺธนาโม อาฬวโก ราชปุตฺโต. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต[Pg.116], ภควา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. กสฺมา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตํ ฐานํ คนฺตฺวา นิสินฺโน, กสฺมา ราชกุมาโร ตตฺถ คโตติ? สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตาว อฏฺฐุปฺปตฺติกาย ธมฺมเทสนาย สมุฏฺฐานํ ทิสฺวา ตตฺถ นิสินฺโน, ราชกุมาโรปิ ปาโตว อุฏฺฐาย ปญฺจหิ อุปาสกสเตหิ ปริวุโต พุทฺธุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต มหามคฺคา โอกฺกมฺม โคปถํ คเหตฺวา ‘‘พุทฺธานํ ปูชนตฺถาย มิสฺสกมาลํ โอจินิสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต สตฺถารํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอวํ โส ตตฺถ คโตติ. สุขมสยิตฺถาติ สุขํ สยิตฺถ.

៣៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ពាក្យថា «āḷaviyanti» សេចក្តីថា ក្នុងដែនអាឡវី។ ពាក្យថា «gomaggeti» សេចក្តីថា ក្នុងផ្លូវដើរនៃគោទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «paṇṇasanthareti» សេចក្តីថា លើកម្រាលស្លឹកឈើដែលជ្រុះឯង។ ពាក្យថា «athāti» សេចក្តីថា កាលព្រះតថាគតទ្រង់គង់ភ្នែន លើកម្រាលដែលធ្វើដោយការប្រមូលស្លឹកឈើដែលជ្រុះឯង ក្នុងព្រៃស្ទប ដោយអាស្រ័យផ្លូវធំត្រង់ដែលជាផ្លូវដើរនៃគោទាំងឡាយយ៉ាងនេះ ហើយទ្រង់ក្រាលសង្ឃាដិដ៏ប្រសើររបស់ព្រះសុគត។ ពាក្យថា «hatthako āḷavakoti» សេចក្តីថា ព្រះរាជបុត្រព្រះនាមអាឡវកៈ ដែលបាននាមយ៉ាងនេះ ព្រោះតែការដល់នូវកណ្តាប់ដៃ (គឺការហុចពីដៃមួយទៅដៃមួយ)។ ពាក្យថា «etadavocāti» សេចក្តីថា បានក្រាបបង្គំទូលនូវពាក្យមានពាក្យថា «kacci, bhante, bhagavā» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះមានព្រះភាគ...) ជាដើមនេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់យាងទៅគង់ក្នុងទីនោះ ហើយហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជបុត្រយាងទៅក្នុងទីនោះ? មុនដំបូង ព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់ឃើញហេតុដែលជាទីកើតឡើងនៃធម្មទេសនា ទើបទ្រង់គង់ក្នុងទីនោះ ចំណែកឯព្រះរាជបុត្រ ក៏បានក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹម ហែហមដោយឧបាសកប្រាំរយនាក់ កាលដែលយាងទៅកាន់ទីបម្រើព្រះពុទ្ធ បានវាងចាកផ្លូវធំ ដើរតាមផ្លូវគោ ដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងបេះផ្កាចម្រុះដើម្បីបូជាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ» កាលដែលយាងទៅ ក៏បានឃើញព្រះសាស្តា ទើបចូលទៅជិត ថ្វាយបង្គំហើយ អង្គុយក្នុងទីសមគួរ ព្រះរាជបុត្រនោះបានយាងទៅក្នុងទីនោះ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា «sukhamasayitthāti» សេចក្តីថា ទ្រង់សម្រាន្តជាសុខដែរឬ។

อนฺตรฏฺฐโกติ มาฆผคฺคุณานํ อนฺตเร อฏฺฐทิวสปริมาโณ กาโล. มาฆสฺส หิ อวสาเน จตฺตาโร ทิวสา, ผคฺคุณสฺส อาทิมฺหิ จตฺตาโรติ อยํ ‘‘อนฺตรฏฺฐโก’’ติ วุจฺจติ. หิมปาตสมโยติ หิมสฺส ปตนสมโย. ขราติ ผรุสา กกฺขฬา วา. โคกณฺฏกหตาติ นววุฏฺเฐ เทเว คาวีนํ อกฺกนฺตกฺกนฺตฏฺฐาเน ขุรนฺตเรหิ กทฺทโม อุคฺคนฺตฺวา ติฏฺฐติ, โส วาตาตเปน สุกฺโข กกจทนฺตสทิโส โหติ ทุกฺขสมฺผสฺโส. ตํ สนฺธายาห – ‘‘โคกณฺฏกหตา ภูมี’’ติ. คุนฺนํ ขุรนฺตเรหิ ฉินฺนาติปิ อตฺโถ. เวรมฺโภ วาโต วายตีติ จตูหิ ทิสาหิ วายนฺโต วาโต วายติ. เอกาย ทิสาย วา ทฺวีหิ วา ทิสาหิ ตีหิ วา ทิสาหิ วายนฺโต วาโต เวรมฺโภติ น วุจฺจติ.

ពាក្យថា «antaraṭṭhakoti» សេចក្តីថា រយៈពេលប្រាំបីថ្ងៃក្នុងចន្លោះខែមាឃ និងខែផល្គុន។ ព្រោះថា បួនថ្ងៃចុងខែមាឃ និងបួនថ្ងៃដើមខែផល្គុន នេះហៅថា «អន្តរដ្ឋកៈ» (រវាងប្រាំបីថ្ងៃ)។ ពាក្យថា «himapātasamayoti» សេចក្តីថា សម័យដែលធ្លាក់ទឹកសន្សើម (ឬធ្លាក់ព្រិល)។ ពាក្យថា «kharāti» សេចក្តីថា គ្រើម ឬរឹងប៉ឹង។ ពាក្យថា «gokaṇṭakahatā» សេចក្តីថា កាលបើភ្លៀងបង្អុរចុះមកថ្មីៗ ភក់រមែងច្រាលឡើងតាមចន្លោះក្រចកជើងគោ ក្នុងកន្លែងដែលមេគោទាំងឡាយជាន់ហើយៗ ក៏ស្ថិតនៅ ភក់នោះស្ងួតទៅដោយខ្យល់ និងកំដៅថ្ងៃ មានសភាពដូចជាធ្មេញរណារ មានការប៉ះពាល់ជាទុក្ខ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «gokaṇṭakahatā bhūmī» (ផែនដីដែលមុតដោយដានជើងគោ)។ សេចក្តីថា ផែនដីដែលដាច់ដោយចន្លោះក្រចកជើងនៃគោទាំងឡាយ ដូច្នេះក៏មាន។ ពាក្យថា «verambho vāto vāyatīti» សេចក្តីថា ខ្យល់បក់មកពីទិសទាំងបួន។ ចំណែកឯខ្យល់ដែលបក់មកពីទិសមួយ ឬពីទិសពីរ ឬពីទិសបី មិនហៅថា វេរម្ភវាត (ខ្យល់វេរម្ភៈ) ឡើយ។

เตน หิ ราชกุมาราติ อิทํ สตฺถา ‘‘อยํ ราชกุมาโร โลกสฺมึ เนว สุขวาสิโน, น ทุกฺขวาสิโน ชานาติ, ชานาเปสฺสามิ น’’นฺติ อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต อาห. ตตฺถ ยถา เต ขเมยฺยาติ ยถา ตุยฺหํ รุจฺเจยฺย. อิธสฺสาติ อิมสฺมึ โลเก อสฺส. โคนกตฺถโตติ จตุรงฺคุลาธิกโลเมน กาฬโกชเวน อตฺถโต. ปฏิกตฺถโตติ อุณฺณามเยน เสตตฺถรเณน อตฺถโต. ปฏลิกตฺถโตติ ฆนปุปฺเผน อุณฺณามยอตฺถรเณน อตฺถโต. กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรโณติ กทลิมิคจมฺมมเยน อุตฺตมปจฺจตฺถรเณน อตฺถโต. ตํ กิร ปจฺจตฺถรณํ เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลิมิคจมฺมํ อตฺถริตฺวา สิพฺพิตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉโทติ สห อุตฺตรจฺฉเทน, อุปริ พทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ. อุภโตโลหิตกูปธาโนติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ ปลฺลงฺกสฺส อุภโต ฐปิตโลหิตกูปธาโน. ปชาปติโยติ ภริยาโย. มนาเปน [Pg.117] ปจฺจุปฏฺฐิตา อสฺสูติ มนาเปน อุปฏฺฐานวิธาเนน ปจฺจุปฏฺฐิตา ภเวยฺยุํ.

ពាក្យថា «tena hi rājakumārāti» នេះ ព្រះសាស្តាទ្រង់រិះគិតថា «ព្រះរាជបុត្រនេះមិនស្គាល់ពួកជនដែលរស់នៅជាសុខ ឬពួកជនដែលរស់នៅជាទុក្ខក្នុងលោកឡើយ តថាគតនឹងធ្វើឲ្យព្រះរាជបុត្រនោះស្គាល់» កាលនឹងញ៉ាំងទេសនាឲ្យចម្រើនឡើងទៅខាងលើ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «yathā te khameyyā» សេចក្តីថា ដូចជាការគាប់ចិត្តដល់អ្នក។ ពាក្យថា «idhassāti» សេចក្តីថា គប្បីមានដល់បុគ្គលនោះក្នុងលោកនេះ។ ពាក្យថា «gonakatthatoti» សេចក្តីថា ក្រាលដោយកម្រាលរោមចៀមខ្មៅដែលមានរោមវែងជាងបួនធ្នាប់។ ពាក្យថា «paṭikatthatoti» សេចក្តីថា ក្រាលដោយកម្រាលពណ៌សដែលធ្វើដោយរោមសត្វ។ ពាក្យថា «paṭalikatthatoti» សេចក្តីថា ក្រាលដោយកម្រាលរោមសត្វដែលមានផ្កាចម្រុះក្រាស់។ ពាក្យថា «kadalimigapavarapaccattharaṇoti» សេចក្តីថា ក្រាលដោយកម្រាលដ៏ប្រសើរដែលធ្វើដោយស្បែកខ្លាឃ្មុំ (ឬស្បែកសត្វកទលីមិគៈ)។ ឮថា គេធ្វើកម្រាលនោះដោយការក្រាលស្បែកសត្វកទលីមិគៈពីលើសំពត់ស ហើយដេរភ្ជាប់គ្នា។ ពាក្យថា «sauttaracchadoti» សេចក្តីថា ព្រមទាំងពិតានខាងលើ គឺរួមជាមួយពិតានពណ៌ក្រហមដែលចងសន្ធឹងខាងលើ។ ពាក្យថា «ubhatolohitakūpadhānoti» សេចក្តីថា មានខ្នើយពណ៌ក្រហមដែលគេដាក់ទុកទាំងសងខាងគ្រែ គឺខ្នើយក្បាល និងខ្នើយជើង។ ពាក្យថា «pajāpatiyoti» សេចក្តីថា ភរិយាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «manāpena paccupaṭṭhitā assūti» សេចក្តីថា គប្បីចូលទៅឈររង់ចាំបម្រើដោយការបម្រើជាទីគាប់ចិត្ត។

กายิกาติ ปญฺจทฺวารกายํ โขภยมานา. เจตสิกาติ มโนทฺวารํ โขภยมานา. โส ราโค ตถาคตสฺส ปหีโนติ ตถารูโป ราโค ตถาคตสฺส ปหีโนติ อตฺโถ. โย ปน ตสฺส ราโค, น โส ตถาคตสฺส ปหีโน นาม. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា «kāyikāti» សេចក្តីថា ញ៉ាំងកាយគឺទ្វារទាំងប្រាំឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «cetasikāti» សេចក្តីថា ញ៉ាំងមនោទ្វារឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «so rāgo tathāgatassa pahīnoti» សេចក្តីថា រាគៈមានសភាពយ៉ាងនោះ ព្រះតថាគតបានលះបង់ហើយ។ ចំណែកឯរាគៈរបស់គហបតីបុត្រនោះ មិនមែនឈ្មោះថាព្រះតថាគតលះបង់ហើយនោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងទោសៈ និងមោហៈ ក៏មានន័យនេះឯង។

พฺราหฺมโณติ พาหิตปาโป ขีณาสวพฺราหฺมโณ. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. น ลิมฺปติ กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ จ กิเลสกาเมสุ จ ตณฺหาทิฏฺฐิเลเปหิ น ลิมฺปติ. สีติภูโตติ อพฺภนฺตเร ตาปนกิเลสานํ อภาเวน สีติภูโต. นิรูปธีติ กิเลสูปธีนํ อภาเวน นิรูปธิ. สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวาติ อาสตฺติโย วุจฺจนฺติ ตณฺหาโย, ตา สพฺพาปิ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อาสตฺตวิสตฺตา อาสตฺติโย ฉินฺทิตฺวา. วิเนยฺย หทเย ทรนฺติ หทยนิสฺสิตํ ทรถํ วินยิตฺวา วูปสเมตฺวา. สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโสติ จิตฺตสฺส กิเลสนิพฺพานํ ปาปุณิตฺวา. กรณวจนํ วา เอตํ ‘‘สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา’’ติอาทีสุ วิย, เจตสา นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวาติ อตฺโถ.

ពាក្យថា «brāhmaṇoti» សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពជាព្រាហ្មណ៍ព្រោះមានបាបបន្សាត់ចោលហើយ។ ពាក្យថា «parinibbutoti» សេចក្តីថា រលត់ទុក្ខហើយដោយការរលត់ទៅនៃកិលេស (កិលេសបរិនិព្វាន)។ ពាក្យថា «na limpati kāmesūti» សេចក្តីថា មិនប្រឡាក់ក្នុងវត្ថុកាម និងកិលេសកាមទាំងឡាយ ដោយគ្រឿងលាបគឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «sītibhūtoti» សេចក្តីថា ជាអ្នកត្រជាក់ព្រោះមិនមានកិលេសជាគ្រឿងក្តៅក្រហាយខាងក្នុង។ ពាក្យថា «nirūpadhīti» សេចក្តីថា មិនមានឧបធិព្រោះមិនមានឧបធិគឺកិលេស។ ក្នុងពាក្យថា «sabbā āsattiyo chetvā» នេះ ពាក្យថា អាសត្តិ ទាំងឡាយ ព្រះអង្គសំដៅយកតណ្ហាទាំងឡាយ គឺកាត់ផ្តាច់នូវតណ្ហាជាគ្រឿងជំពាក់ស្អិតទាំងពួងនោះ ដែលតែងតែជំពាក់ស្អិតក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានរូបជាដើម។ ពាក្យថា «vineyya hadaye daraṃ» សេចក្តីថា កំចាត់បង់ ញ៉ាំងសេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលអាស្រ័យក្នុងហឫទ័យឲ្យរលត់ទៅ។ ពាក្យថា «santiṃ pappuyya cetaso» សេចក្តីថា ដល់នូវការរលត់កិលេសនៃចិត្ត។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «cetaso» នេះ ជាករណវិភត្តិ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «sabbacetaso samannāharitvā» (ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយស្មារតីទាំងពួង) សេចក្តីថា ដល់នូវព្រះនិព្វានដោយចិត្ត ដូច្នេះឯង។

๖. เทวทูตสุตฺตวณฺณนา

៦. អត្ថាធិប្បាយទេវទូតសូត្រ

๓๖. ฉฏฺเฐ เทวทูตานีติ เทวทูตา. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – เทโวติ มจฺจุ, ตสฺส ทูตาติ เทวทูตา. ชิณฺณพฺยาธิมตา หิ สํเวคชนนฏฺเฐน ‘‘อิทานิ เต มจฺจุสมีปํ คนฺตพฺพ’’นฺติ โจเทนฺติ วิย, ตสฺมา เทวทูตาติ วุจฺจนฺติ. เทวา วิย ทูตาติปิ เทวทูตา. ยถา หิ อลงฺกตปฏิยตฺตาย เทวตาย อากาเส ฐตฺวา ‘‘ตฺวํ อสุกทิวเส มริสฺสสี’’ติ วุตฺเต ตสฺสา วจนํ สทฺธาตพฺพํ โหติ; เอวเมวํ ชิณฺณพฺยาธิมตาปิ ทิสฺสมานา ‘‘ตฺวมฺปิ เอวํธมฺโม’’ติ โจเทนฺติ วิย, เตสญฺจ ตํ วจนํ อนญฺญถาภาวิตาย เทวตาย พฺยากรณสทิสเมว โหตีติ เทวา วิย ทูตาติ เทวทูตา. วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. สพฺพโพธิสตฺตา หิ ชิณฺณพฺยาธิมตปพฺพชิเต ทิสฺวาว สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชึสุ. เอวํ วิสุทฺธิเทวานํ ทูตาติปิ เทวทูตา. อิธ ปน ลิงฺควิปลฺลาเสน ‘‘เทวทูตานี’’ติ วุตฺตํ.

៣៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា «devadūtānīti» សេចក្តីថា ទេវទូតទាំងឡាយ។ វិគ្រោះពាក្យក្នុងទីនេះថា ព្រះយមរាជ (ឬសេចក្តីស្លាប់) ឈ្មោះថា ទេវៈ ពួកកូនចៅ (ឬអ្នកនាំសារ) របស់ព្រះយមរាជនោះ ឈ្មោះថា ទេវទូត។ ព្រោះថា ជនចាស់ ជនឈឺ និងជនស្លាប់ តែងតែតឿនរំលឹកដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីសង្វេគថា «ឥឡូវនេះ អ្នកត្រូវតែទៅកាន់សំណាក់នៃសេចក្តីស្លាប់ហើយ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា ទេវទូត។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា ទេវទូត ព្រោះជាទូតប្រៀបដូចជាទេវតា។ ដូចជាកាលដែលទេវតាដែលតាក់តែងរៀបចំខ្លួនហើយ ឈរនៅលើអាកាស ពោលថា «អ្នកនឹងស្លាប់ក្នុងថ្ងៃឯណោះ» ពាក្យរបស់ទេវតានោះជាពាក្យគួរជឿយ៉ាងណា សូម្បីតែជនចាស់ ជនឈឺ និងជនស្លាប់ កាលបើប្រាកដឡើង ក៏រមែងតឿនរំលឹកថា «សូម្បីតែអ្នកក៏មានសភាវៈយ៉ាងនេះដែរ» យ៉ាងនោះឯង ហើយពាក្យរបស់ជនទាំងនោះ ក៏ប្រៀបដូចជាការព្យាករណ៍របស់ទេវតា ព្រោះមិនមានសភាពជាដទៃឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទេវទូត ព្រោះជាទូតប្រៀបដូចជាទេវតា។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា ទេវទូត ព្រោះជាទូតរបស់វិសុទ្ធិទេពទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វទាំងពួង កាលបើបានឃើញជនចាស់ ជនឈឺ ជនស្លាប់ និងអ្នកបួសហើយ ក៏កើតសេចក្តីសង្វេគ ចេញទៅសាងផ្នួស។ ឈ្មោះថា ទេវទូត ព្រោះជាទូតរបស់វិសុទ្ធិទេពទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «devadūtānī» ដោយការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (ពីបុល្លិង្គទៅជានបុំសកលិង្គ)។

กาเยน [Pg.118] ทุจฺจริตนฺติอาทิ กสฺมา อารทฺธํ? เทวทูตานุยุญฺชนฏฺฐานุปกฺกมกมฺมทสฺสนตฺถํ. อิมินา หิ กมฺเมน อยํ สตฺโต นิรเย นิพฺพตฺตติ, อถ นํ ตตฺถ ยโม ราชา เทวทูเต สมนุยุญฺชติ. ตตฺถ กาเยน ทุจฺจริตํ จรตีติ กายทฺวาเรน ติวิธํ ทุจฺจริตํ จรติ. วาจายาติ วจีทฺวาเรน จตุพฺพิธํ ทุจฺจริตํ จรติ. มนสาติ มโนทฺวาเรน ติวิธํ ทุจฺจริตํ จรติ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមពាក្យមានពាក្យថា «kāyena duccaritaṃ» ជាដើម ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីបង្ហាញនូវកម្មដែលជាហេតុនៃការសាកសួរដេញដោលអំពីទេវទូត។ ព្រោះថាសត្វនេះរមែងទៅកើតក្នុងនរកដោយសារកម្មនេះ បន្ទាប់មក ព្រះយមរាជក្នុងនរកនោះ រមែងសាកសួរដេញដោលសត្វនោះអំពីទេវទូតទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «kāyena duccaritaṃ carati» សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទុច្ចរិតមានប្រការបីយ៉ាងតាមកាយទ្វារ។ ពាក្យថា «vācāyā» សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទុច្ចរិតមានប្រការបួនយ៉ាងតាមវចីទ្វារ។ ពាក្យថា «manasā» សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទុច្ចរិតមានប្រការបីយ៉ាងតាមមនោទ្វារ។

ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลาติ เอตฺถ เอกจฺเจ เถรา ‘‘นิรยปาลา นาม นตฺถิ, ยนฺตรูปํ วิย กมฺมเมว การณํ กาเรตี’’ติ วทนฺติ. ตํ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลาติ, อามนฺตา. อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖) ปฏิเสธิตเมว. ยถา หิ มนุสฺสโลเก กมฺมการณการกา อตฺถิ, เอวเมว นิรเย นิรยปาลา อตฺถีติ. ยมสฺส รญฺโญติ ยมราชา นาม เวมานิกเปตราชา. เอกสฺมึ กาเล ทิพฺพวิมาเน ทิพฺพกปฺปรุกฺขทิพฺพอุยฺยานทิพฺพนาฏกาทิสพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวติ, เอกสฺมึ กาเล กมฺมวิปากํ, ธมฺมิโก ราชา, น เจส เอโกว โหติ, จตูสุ ปน ทฺวาเรสุ จตฺตาโร ชนา โหนฺติ. อมตฺเตยฺโยติ มาตุ หิโต มตฺเตยฺโย, มาตริ สมฺมา ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. น มตฺเตยฺโยติ อมตฺเตยฺโย, มาตริ มิจฺฉา ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อพฺรหฺมญฺโญติ เอตฺถ จ ขีณาสวา พฺราหฺมณา นาม, เตสุ มิจฺฉา ปฏิปนฺโน อพฺรหฺมญฺโญ นาม.

ក្នុងពាក្យថា «tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā» នេះ ព្រះថេរៈខ្លះពោលថា «ឈ្មោះថានិរយបាល (អ្នកយាមនរក) មិនមានឡើយ កម្មនោះឯងរមែងធ្វើការធ្វើទារុណកម្ម ដូចជារូបយន្ត»។ ពាក្យនោះ ត្រូវបានបដិសេធហើយក្នុងអភិធម្ម ដោយន័យជាដើមថា «សួរថា និរយបាលទាំងឡាយក្នុងនរកមានដែរឬ? ឆ្លើយថា អើ មាន។ មួយវិញទៀត ពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្មក៏មានដែរ»។ ដូចជាពួកអ្នកធ្វើទារុណកម្មក្នុងមនុស្សលោកមានយ៉ាងណា សូម្បីតែពួកនិរយបាលក្នុងនរកក៏មានយ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «yamassa raññoti» សេចក្តីថា ព្រះនាមថា យមរាជ គឺវេមានិកប្រេតរាជ (ស្តេចប្រេតមានវិមាន)។ ក្នុងសម័យខ្លះ ទ្រង់រមែងសោយនូវសម្បត្តិទាំងពួងមានដើមកប្បព្រឹក្សទិព្វ ឧទ្យានទិព្វ និងល្ខោនទិព្វជាដើម ក្នុងវិមានទិព្វ ក្នុងសម័យខ្លះ ក៏សោយនូវកម្មវិបាក ទ្រង់ជាស្តេចប្រកបដោយធម៌ ហើយស្តេចយមរាជនេះមិនមែនមានតែម្នាក់ឡើយ គឺមានបួននាក់នៅទ្វារទាំងបួន។ ពាក្យថា «amatteyyoti» សេចក្តីថា បុគ្គលដែលធ្វើប្រយោជន៍ដល់មាតា ឈ្មោះថា មត្តេយ្យៈ គឺបុគ្គលដែលប្រតិបត្តិត្រូវក្នុងមាតា។ បុគ្គលដែលមិនមែនជាមត្តេយ្យៈ ឈ្មោះថា អមត្តេយ្យៈ គឺបុគ្គលដែលប្រតិបត្តិខុសក្នុងមាតា។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «abrahmaññoti» នេះ ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណ៍ បុគ្គលដែលប្រតិបត្តិខុសក្នុងព្រះខីណាស្រពទាំងនោះ ឈ្មោះថា អព្រហ្មញ្ញៈ។

สมนุยุญฺชตีติ อนุโยควตฺตํ อาโรเปนฺโต ปุจฺฉติ, ลทฺธึ ปติฏฺฐาเปนฺโต ปน สมนุคฺคาหติ นาม, การณํ ปุจฺฉนฺโต สมนุภาสติ นาม. นาทฺทสนฺติ อตฺตโน สนฺติเก ปหิตสฺส กสฺสจิ เทวทูตสฺส อภาวํ สนฺธาย เอวํ วทติ.

ពាក្យថា "Samanuyuñjati" (សាកសួរដេញដោល) គឺសួរដេញដោលដោយលើកឡើងនូវវត្តនៃការសួរដេញដោល (anuyogavatta)។ ចំណែកឯបុគ្គលកាលតម្កល់ទុកនូវលទ្ធិ (ជំនឿ) ឈ្មោះថា "samanuggāhati" (ការឱ្យកាន់យកដោយស្មើ)។ បុគ្គលកាលសួររកហេតុផល ឈ្មោះថា "samanubhāsati" (ការនិយាយពន្យល់សមគួរ)។ ពាក្យថា "Nāddasaṃ" (ខ្ញុំមិនបានឃើញ) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅទៅលើការមិនមាននៃទេវទូតណាមួយ ដែលត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់សំណាក់របស់ខ្លួន ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

อถ นํ ยโม ‘‘นายํ ภาสิตสฺส อตฺถํ สลฺลกฺเขตี’’ติ ญตฺวา อตฺถํ สลฺลกฺขาเปตุกาโม อมฺโภติอาทิมาห. ตตฺถ ชิณฺณนฺติ ชราชิณฺณํ. โคปานสิวงฺกนฺติ โคปานสี วิย วงฺกํ. โภคฺคนฺติ ภคฺคํ. อิมินาปิสฺส วงฺกภาวเมว ทีเปติ. ทณฺฑปรายณนฺติ ทณฺฑปฏิสรณํ ทณฺฑทุติยํ. ปเวธมานนฺติ กมฺปมานํ. อาตุรนฺติ ชราตุรํ. ขณฺฑทนฺตนฺติ ชรานุภาเวน ขณฺฑิตทนฺตํ. ปลิตเกสนฺติ ปณฺฑรเกสํ. วิลูนนฺติ ลุญฺจิตฺวา คหิตเกสํ วิย [Pg.119] ขลฺลาฏํ. ขลิตสิรนฺติ มหาขลฺลาฏสีสํ. วลิตนฺติ สญฺชาตวลึ. ติลกาหตคตฺตนฺติ เสตติลกกาฬติลเกหิ วิกิณฺณสรีรํ. ชราธมฺโมติ ชราสภาโว, อปริมุตฺโต ชราย, ชรา นาม มยฺหํ อพฺภนฺตเรเยว ปวตฺตตีติ. ปรโต พฺยาธิธมฺโม มรณธมฺโมติ ปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

លំដាប់នោះ ព្រះយមរាជដឹងថា «បុគ្គលនេះមិនអាចកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីនៃពាក្យដែលពោលឡើយ» កាលប្រាថ្នានឹងឱ្យគេកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា "ambho" (នែអ្នកដ៏ចម្រើន) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "jiṇṇa" សំដៅលើ សេចក្តីគ្រាំគ្រាដោយជរា (jarājiṇṇa)។ ពាក្យថា "gopānasivaṅka" សំដៅលើ កោងដូចជាបង្កង់ផ្ទះ (gopānasī)។ ពាក្យថា "bhogga" សំដៅលើ វៀចវេរ ឬទ្រុឌទ្រោម (bhagga)។ សូម្បីតែពាក្យថា "bhogga" នេះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់បង្ហាញតែពីភាពកោងវៀចរបស់បុគ្គលចាស់នោះឯង។ ពាក្យថា "daṇḍaparāyaṇa" សំដៅលើ មានឈើច្រត់ជាទីពឹង ឬមានឈើច្រត់ជាគម្រប់ពីរ (daṇḍadutiya)។ ពាក្យថា "pavedhamāna" សំដៅលើ ញាប់ញ័រ (kampamāna)។ ពាក្យថា "ātura" សំដៅលើ ក្ដៅក្រហាយដោយជរា (jarātura)។ ពាក្យថា "khaṇḍadanta" សំដៅលើ មានធ្មេញបាក់ដោយអានុភាពនៃជរា (khaṇḍitadanta)។ ពាក្យថា "palitakesa" សំដៅលើ មានសក់ស្កូវ ឬសក់ស (paṇḍarakesa)។ ពាក្យថា "vilūna" សំដៅលើ សក់ដែលជ្រុះអស់ដូចជាគេដកចេញ (luñcitvā gahitakesa) គឺក្បាលទំពែក។ ពាក្យថា "khalitasira" សំដៅលើ ក្បាលទំពែកខ្លាំង (mahākhallāṭasīsa)។ ពាក្យថា "valita" សំដៅលើ មានស្បែកជ្រីវជ្រួញ (sañjātavali)។ ពាក្យថា "tilakāhatagatta" សំដៅលើ មានរាងកាយពាសពេញដោយប្រជ្រុយសនិងប្រជ្រុយខ្មៅ (setatilakakāḷatilakehi vikiṇṇasarīra)។ ពាក្យថា "jarādhammo" សំដៅលើ មានជរាជាសភាវៈ មិនទាន់រួចផុតពីជរាឡើយ ជរានេះរមែងប្រព្រឹត្តទៅនៅក្នុងខ្លួនរបស់ខ្ញុំនេះឯង។ ក្នុងបទទាំងពីរជាបន្ទាប់គឺ "byādhidhammo" (មានព្យាធិជាសភាវៈ) និង "maraṇadhammo" (មានមរណៈជាសភាវៈ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชิตฺวาติ เอตฺถ ชราชิณฺณสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย ตรุโณ อโหสึ อูรุพลี พาหุพลี ชวสมฺปนฺโน, ตสฺส เม ตา พลชวสมฺปตฺติโย อนฺตรหิตา, วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, ชรายมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ ชราย อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชรา อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเวส เทวทูโต นาม ชาโต. อาพาธิกนฺติ พาธิกํ. ทุกฺขิตนฺติ ทุกฺขปฺปตฺตํ. พาฬฺหคิลานนฺติ อธิมตฺตคิลานํ.

ក្នុងពាក្យថា "Paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā" (សាកសួរដេញដោលនឹងទេវទូតទីមួយ) នេះ សត្វដែលគ្រាំគ្រាដោយជរា ដោយអត្ថរមែងពោលយ៉ាងនេះថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ សូមអ្នករាល់គ្នាខ្ឡេកមើលចុះ សូម្បីតែខ្ញុំក៏ធ្លាប់ជាអ្នកកំលោះ មានកម្លាំងភ្លៅ មានកម្លាំងដៃ ពេញប្រៀបដោយល្បឿន ដូចជាអ្នករាល់គ្នាដែរ។ កម្លាំងនិងល្បឿនទាំងនោះរបស់ខ្ញុំ ឥឡូវនេះបានបាត់បង់អស់ហើយ ទោះបីជាដៃជើងរបស់ខ្ញុំនៅមានពិតមែន តែវាមិនអាចធ្វើកិច្ចការរបស់ដៃជើងបានឡើយ ខ្ញុំបានក្លាយជាបែបនេះព្រោះតែមិនទាន់រួចផុតពីជរា។ មិនមែនមានតែខ្ញុំម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែអ្នករាល់គ្នាក៏មិនទាន់រួចផុតពីជរាដែរ។ ជរានឹងមកដល់អ្នករាល់គ្នា ដូចជាបានមកដល់ខ្ញុំដូច្នោះឯង។ ហេតុនេះ មុនពេលដែលជរានោះមកដល់ សូមអ្នករាល់គ្នាធ្វើនូវអំពើល្អ (កុសលធម៌) ចុះ»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ជរានេះទើបឈ្មោះថា ទេវទូត។ ពាក្យថា "ābādhika" សំដៅលើ មានជំងឺបៀតបៀន (bādhika)។ ពាក្យថា "dukkhita" សំដៅលើ ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ (dukkhappatta)។ ពាក្យថា "bāḷhagilāna" សំដៅលើ ឈឺធ្ងន់ធ្ងរខ្លាំង (adhimattagilāna)។

ทุติยํ เทวทูตนฺติ เอตฺถปิ คิลานสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, อหมฺปิ ตุมฺเห วิย นิโรโค อโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ พฺยาธินา อภิหโต, สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน, อุฏฺฐาตุมฺปิ น สกฺโกมิ. วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, พฺยาธิโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ พฺยาธิโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ พฺยาธิ อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเวส เทวทูโต นาม ชาโต.

ក្នុងពាក្យថា "Dutiyaṃ devadūtaṃ" (ទេវទូតទីពីរ) នេះ សត្វដែលមានជំងឺ ដោយអត្ថរមែងពោលយ៉ាងនេះថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ សូមអ្នករាល់គ្នាខ្ឡេកមើលចុះ សូម្បីតែខ្ញុំក៏ធ្លាប់ជាអ្នកគ្មានជំងឺ ដូចជាអ្នករាល់គ្នាដែរ។ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំត្រូវបានព្យាធិ (ជំងឺ) គ្របសង្កត់ហើយ ដេកត្រាំក្នុងទឹកមូត្រនិងលាមករបស់ខ្លួន សូម្បីតែក្រោកឈរឡើងក៏មិនរួចដែរ។ ទោះបីជាដៃជើងរបស់ខ្ញុំនៅមានពិតមែន តែវាមិនអាចធ្វើកិច្ចការរបស់ដៃជើងបានឡើយ ខ្ញុំបានក្លាយជាបែបនេះព្រោះតែមិនទាន់រួចផុតពីព្យាធិ។ មិនមែនមានតែខ្ញុំម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែអ្នករាល់គ្នាក៏មិនទាន់រួចផុតពីព្យាធិដែរ។ ព្យាធិនឹងមកដល់អ្នករាល់គ្នា ដូចជាបានមកដល់ខ្ញុំដូច្នោះឯង។ ហេតុនេះ មុនពេលដែលព្យាធិនោះមកដល់ សូមអ្នករាល់គ្នាធ្វើនូវអំពើល្អចុះ»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្យាធិនេះទើបឈ្មោះថា ទេវទូត។

เอกาหมตนฺติอาทีสุ เอกาหํ มตสฺส อสฺสาติ เอกาหมโต, ตํ เอกาหมตํ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ภสฺตา วิย วายุนา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ยถากฺกมํ สมุคฺคเตน สูนภาเวน อุทฺธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตกํ. วินีโล วุจฺจติ วิปริภินฺนวณฺโณ, วินีโลว วินีลโก, ตํ วินีลกํ. ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วินีลนฺติ วินีลกํ. วิปุพฺพกนฺติ วิสฺสนฺทมานปุพฺพกํ, ปริภินฺนฏฺฐาเน หิ ปคฺฆริเตน ปุพฺเพน ปลิมกฺขิตนฺติ อตฺโถ.

ក្នុងពាក្យថា "ekāhamata" (ស្លាប់បានមួយថ្ងៃ) ជាដើម ជនដែលស្លាប់បានមួយថ្ងៃ ឈ្មោះថា "ekāhamato" សំដៅលើសាកសពដែលស្លាប់បានមួយថ្ងៃនោះ។ ក្នុងបទទាំងពីរជាបន្ទាប់ (dviha-mata, tiha-mata) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សាកសពដែលហើមឡើងដូចជាថង់ស្បែកដែលពេញដោយខ្យល់ ព្រោះតែការអស់ទៅនៃជីវិតិន្ទ្រិយ ហើយហើមឡើងជាលំដាប់ ឈ្មោះថា "uddhumātaka" (សាកសពហើមប៉ោង)។ សាកសពដែលមានពណ៌ខៀវស្វាយលាយឡំគ្នា (ខៀវ ក្រហម ស) ឈ្មោះថា "vinīla" (សាកសពមានពណ៌ខៀវជាំ) សាកសពដែលមានពណ៌ខៀវជាំនោះឯង ឈ្មោះថា "vinīlaka" សំដៅលើសាកសពដែលមានពណ៌ខៀវជាំនោះ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែភាពជាទីខ្ពើមរអើម សាកសពដែលមានពណ៌ខៀវជាំគួរឱ្យខ្ពើម ទើបឈ្មោះថា "vinīlaka"។ ពាក្យថា "vipubbaka" សំដៅលើ សាកសពដែលមានខ្ទុះហូរចេញ (vissandamānapubbaka) គឺសាកសពដែលប្រឡាក់ប្រឡូកដោយខ្ទុះដែលហូរចេញតាមកន្លែងដែលធ្លាយចេញនោះឯង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

ตติยํ [Pg.120] เทวทูตนฺติ เอตฺถ มตกสตฺโต อตฺถโต เอวํ วทติ นาม – ‘‘ปสฺสถ, โภ, มํ อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตํ อุทฺธุมาตกาทิภาวปฺปตฺตํ, มรณโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต. น โข ปนาหเมว, ตุมฺเหปิ มรณโต อปริมุตฺตา. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ มรณํ อาคมิสฺสติ. อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนวสฺส เทวทูโต นาม ชาโต.

ក្នុងពាក្យថា "Tatiyaṃ devadūtaṃ" (ទេវទូតទីបី) នេះ សត្វដែលស្លាប់ទៅហើយ ដោយអត្ថរមែងពោលយ៉ាងនេះថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ សូមអ្នករាល់គ្នាខ្ឡេកមើលខ្ញុំ ដែលគេបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃស្មសាន ដល់នូវភាពជាសាកសពហើមប៉ោងជាដើមនេះចុះ ខ្ញុំបានក្លាយជាបែបនេះព្រោះតែមិនទាន់រួចផុតពីមរណៈ។ មិនមែនមានតែខ្ញុំម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែអ្នករាល់គ្នាក៏មិនទាន់រួចផុតពីមរណៈដែរ។ មរណៈនឹងមកដល់អ្នករាល់គ្នា ដូចជាបានមកដល់ខ្ញុំដូច្នោះឯង។ ហេតុនេះ មុនពេលដែលមរណៈនោះមកដល់ សូមអ្នករាល់គ្នាធ្វើនូវអំពើល្អចុះ»។ ព្រោះហេតុនោះឯង មរណៈនេះទើបឈ្មោះថា ទេវទូត របស់សត្វនោះ។

อิมํ ปน เทวทูตานุโยคํ โก ลภติ, โก น ลภติ? เยน ตาว พหุํ ปาปํ กตํ, โส คนฺตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติเยว. เยน ปน ปริตฺตํ ปาปํ กตํ, โส ลภติ. ยถา หิ สภณฺฑํ โจรํ คเหตฺวา กตฺตพฺพเมว กโรนฺติ น วินิจฺฉินนฺติ. อนุวิชฺชิตฺวา คหิตํ ปน วินิจฺฉยฏฺฐานํ นยนฺติ, โส วินิจฺฉยํ ลภติ. เอวํสมฺปทเมตํ. ปริตฺตปาปกมฺมา หิ อตฺตโน ธมฺมตายปิ สรนฺติ, สารียมานาปิ สรนฺติ.

ក៏ការសាកសួរដេញដោលអំពីទេវទូតនេះ តើបុគ្គលណាទទួលបាន តើបុគ្គលណាមិនទទួលបាន? ជនណាដែលបានធ្វើបាបកម្មទុកជាច្រើន ជននោះរមែងទៅកើតក្នុងនរកភ្លាមៗតែម្តង។ ចំណែកឯជនណាដែលបានធ្វើបាបកម្មត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច ជននោះរមែងទទួលបានការសាកសួរដេញដោល។ ប្រៀបដូចជាពួកអាជ្ញាធរចាប់បានចោរព្រមទាំងវត្ថុតាងហើយ រមែងធ្វើការដាក់ទណ្ឌកម្មភ្លាមៗតែម្តង ដោយមិនបាច់កាត់ក្តីឡើយ ប៉ុន្តែបើចាប់បានជនសង្ស័យដែលត្រូវស៊ើបអង្កេតជាមុន រមែងនាំទៅកាន់សាលាកាត់ក្តី ជននោះរមែងទទួលបានការកាត់ក្តី យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីនេះក៏មានឧបមេយ្យដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា ពួកសត្វដែលមានបាបកម្មបន្តិចបន្តួច រមែងរលឹកឃើញ (នូវកុសលកម្ម) ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនខ្លះ ឬកាលបើមានគេជួយដាស់តឿនក្រើនរំលឹក ក៏រមែងរលឹកឃើញខ្លះ។

ตตฺถ ทีฆชยนฺตทมิโฬ นาม อตฺตโน ธมฺมตาย สริ. โส กิร ทมิโฬ สุมนคิริมหาวิหาเร อากาสเจติยํ รตฺตปเฏน ปูเชสิ, อถ นิรเย อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต อคฺคิชาลสทฺทํ สุตฺวาว อตฺตนา ปูชิตปฏํ อนุสฺสริ, โส คนฺตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. อปโรปิ ปุตฺตสฺส ทหรภิกฺขุโน ขลิสาฏกํ เทนฺโต ปาทมูเล ฐเปสิ, มรณกาลมฺหิ ปฏปฏาติ สทฺเท นิมิตฺตํ คณฺหิ, โสปิ อุสฺสทสามนฺเต นิพฺพตฺโต ชาลสทฺเทน ตํ สาฏกํ อนุสฺสริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโต. เอวํ ตาว อตฺตโน ธมฺมตาย กุสลํ กมฺมํ สริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตตีติ.

ក្នុងរឿងនោះ មានជនជាតិទមិឡម្នាក់ឈ្មោះ ទីឃជយន្តៈ បានរលឹកឃើញ (នូវកុសលកម្ម) ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯង។ ឮថា ជនជាតិទមិឡនោះ បានបូជាព្រះចេតិយលើអាកាស (ākāsacetiya) ក្នុងសុមនគិរិមហាវីហារ ដោយសំពត់ពណ៌ក្រហម លុះក្រោយមក គាត់បានទៅកើតក្នុងឧស្សទនរក កាលដែលបានឮសំឡេងអណ្តាតភ្លើងនរកភ្លាម ក៏រលឹកឃើញនូវសំពត់ដែលខ្លួនបានបូជា រួចក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ ចំណែកឯបុរសម្នាក់ទៀត កាលដែលប្រគេនសំពត់កាត់ដេររួច (khalisāṭaka) ដល់កូនប្រុសរបស់ខ្លួនដែលជាភិក្ខុខ្ចី បានដាក់សំពត់នោះនៅទៀបជើង ក្នុងពេលជិតស្លាប់ គាត់បានយកសំឡេង «ផាត់ៗ» (paṭapaṭā) នៃសំពត់នោះធ្វើជាអារម្មណ៍ សូម្បីតែបុរសនោះកាលទៅកើតក្នុងឧស្សទនរក ក៏បានរលឹកឃើញនូវសំពត់នោះដោយសារសំឡេងអណ្តាតភ្លើង រួចក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ដែរ។ យ៉ាងនេះឯង ពួកសត្វរមែងរលឹកឃើញនូវកុសលកម្មដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន ហើយទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ជាមុនសិន។

อตฺตโน ธมฺมตาย อสรนฺเต ปน ตโย เทวทูเต ปุจฺฉติ. ตตฺถ โกจิ ปฐเมน เทวทูเตน สรติ, โกจิ ทุติยตติเยหิ, โกจิ ตีหิปิ นสฺสรติ. ตํ ยโม ราชา ทิสฺวา สยํ สาเรติ. เอโก กิร อมจฺโจ สุมนปุปฺผกุมฺเภน มหาเจติยํ ปูเชตฺวา ยมสฺส ปตฺตึ อทาสิ, ตํ อกุสลกมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตํ ยมสฺส สนฺติกํ นยึสุ. ตสฺมึ ตีหิปิ เทวทูเตหิ กุสลํ อสรนฺเต ยโม สยํ โอโลเกนฺโต ทิสฺวา – ‘‘นนุ ตฺวํ มหาเจติยํ สุมนปุปฺผกุมฺเภน ปูเชตฺวา มยฺหํ ปตฺตึ อทาสี’’ติ สาเรสิ, โส ตสฺมึ กาเล สริตฺวา เทวโลกํ คโต[Pg.121]. ยโม ปน สยํ โอโลเกตฺวาปิ อปสฺสนฺโต – ‘‘มหาทุกฺขํ นาม อนุภวิสฺสติ อยํ สตฺโต’’ติ ตุณฺหี อโหสิ.

ចំណែកឯពួកសត្វដែលមិនអាចរលឹកឃើញដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន ព្រះយមរាជរមែងសួរដេញដោលអំពីទេវទូតទាំងបី។ ក្នុងចំណោមសត្វទាំងនោះ ខ្លះរលឹកឃើញដោយសារទេវទូតទីមួយ ខ្លះរលឹកឃើញដោយសារទេវទូតទីពីរនិងទីបី ខ្លះសូម្បីតែទេវទូតទាំងបីក៏នៅតែមិនរលឹកឃើញ។ ព្រះយមរាជកាលបើឃើញសត្វនោះហើយ ក៏ជួយរំលឹកដោយខ្លួនឯង។ ឮថា មានអាមាត្យម្នាក់ បានបូជាមហាចេតិយដោយឆ្នាំងផ្កាម្លិះ (sumanapupphakumbha) ហើយបានឧទ្ទិសចំណែកបុណ្យដល់ព្រះយមរាជ លុះក្រោយមក អាមាត្យនោះបានទៅកើតក្នុងនរកដោយសារអកុសលកម្ម ពួកយមបាលក៏នាំខ្លួនគាត់ទៅកាន់សំណាក់ព្រះយមរាជ។ កាលដែលអាមាត្យនោះមិនអាចរលឹកឃើញកុសលកម្ម សូម្បីតែព្រះយមរាជសួរដេញដោលអំពីទេវទូតទាំងបីហើយ ព្រះយមរាជកាលពិនិត្យមើលដោយខ្លួនឯង ក៏ឃើញហើយរំលឹកថា «អ្នកធ្លាប់បានបូជាមហាចេតិយដោយឆ្នាំងផ្កាម្លិះ ហើយបានឱ្យចំណែកបុណ្យដល់យើង មែនដែរឬទេ?» អាមាត្យនោះក៏រលឹកឃើញក្នុងពេលនោះ ហើយបានទៅកាន់ទេវលោក។ ចំណែកឯព្រះយមរាជ កាលបើពិនិត្យមើលដោយខ្លួនឯងហើយ តែមិនឃើញ (កុសលកម្មរបស់សត្វណាមួយ) ក៏គិតថា «សត្វនេះមុខជានឹងត្រូវរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងធំធេងជាមិនខាន» ហើយក៏នៅស្ងៀម។

ตตฺตํ อโยขิลนฺติ ติคาวุตํ อตฺตภาวํ สมฺปชฺชลิตาย โลหปถวิยา อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา ทกฺขิณหตฺเถ ตาลปฺปมาณํ อยสูลํ ปเวเสนฺติ, ตถา วามหตฺถาทีสุ. ยถา จ ตํ อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา, เอวํ อุเรนปิ วามปสฺเสนปิ ทกฺขิณปสฺเสนปิ นิปชฺชาเปตฺวา เต ตํ กมฺมการณํ กโรนฺติเยว. สํเวเสตฺวาติ ชลิตาย โลหปถวิยา ติคาวุตํ อตฺตภาวํ นิปชฺชาเปตฺวา. กุฐารีหีติ มหตีหิ เคหสฺส เอกปกฺขจฺฉทนมตฺตาหิ กุฐารีหิ ตจฺฉนฺติ, โลหิตํ นที หุตฺวา สนฺทติ, โลหปถวิโต ชาลา อุฏฺฐหิตฺวา ตจฺฉิตฏฺฐานํ คณฺหาติ, มหาทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. ตจฺฉนฺตา ปน สุตฺตาหตํ กริตฺวา ทารุํ วิย อฏฺฐํสมฺปิ ฉฬํสมฺปิ กโรนฺติ. วาสีหีติ มหาสุปฺปปฺปมาณาหิ วาสีหิ. รเถ โยเชตฺวาติ สทฺธึ ยุคโยตฺตปกฺขรถจกฺกกุพฺพรปาชเนหิ สพฺพโต ปชฺชลิเต รเถ โยเชตฺวา. มหนฺตนฺติ มหากูฏาคารปฺปมาณํ. อาโรเปนฺตีติ สมฺปชฺชลิเตหิ อยมุคฺคเรหิ โปเถนฺตา อาโรเปนฺติ. สกิมฺปิ อุทฺธนฺติ สุปกฺกุถิตาย อุกฺขลิยา ปกฺขิตฺตตณฺฑุลา วิย อุทฺธมโธติริยญฺจ คจฺฉติ. มหานิรเยติ อวีจิมหานิรยมฺหิ.

ពាក្យថា "tattaṃ ayokhilaṃ" (ដបដែកដ៏ក្តៅ) សំដៅលើ ការឱ្យសត្វនរកដែលមានរាងកាយប្រវែង ៣ គាវុត ដេកផ្ងារលើផែនដីដែកដ៏ក្តៅខ្លាំង ហើយបោះដែកគោលទំហំប៉ុនដើមត្នោតទៅក្នុងដៃស្តាំ ព្រមទាំងដៃឆ្វេងជាដើម ក៏ធ្វើដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត មិនត្រឹមតែឱ្យដេកផ្ងារប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែឱ្យដេកផ្កាប់ ដេកផ្អៀងខាងឆ្វេង ដេកផ្អៀងខាងស្តាំ ហើយពួកយមបាលទាំងនោះក៏ធ្វើទារុណកម្មយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា "saṃvesetvā" សំដៅលើ ការឱ្យសត្វនរកដែលមានរាងកាយប្រវែង ៣ គាវុត ដេកលើផែនដីដែកដ៏ក្តៅក្រហាយ។ ពាក្យថា "kuṭhārīhi" សំដៅលើ ពួកយមបាលចាំង (កាប់ច្រាម) ដោយពូថៅទាំងឡាយដ៏ធំ មានទំហំប៉ុនដំបូលផ្ទះមួយចំហៀង ឈាមក៏ហូរចេញមកដូចជាស្ទឹង អណ្តាតភ្លើងដែលឆេះចេញពីផែនដីដែកក៏រាលដាលមកឆេះត្រង់កន្លែងដែលគេចាំងនោះ ធ្វើឱ្យកើតទុក្ខវេទនាយ៉ាងខ្លាំង។ ពួកយមបាលកាលដែលចាំងនោះ រមែងវាយបន្ទាត់ (ដូចជាងឈើ) ហើយចាំងរាងកាយសត្វនរកនោះឱ្យមានប្រាំបីជ្រុងខ្លះ ប្រាំមួយជ្រុងខ្លះ ដូចជាឈើដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា "vāsīhi" សំដៅលើ ចាំងដោយកាំបិតចាំង (ដែកខ្វែវ) ទាំងឡាយដែលមានទំហំប៉ុនចង្អេរដ៏ធំ។ ពាក្យថា "rathe yojetvā" សំដៅលើ ការទឹមសត្វនរកទៅនឹងរថដែលឆេះសន្ធោសន្ធៅសព្វទិសទី ព្រមទាំងនឹម ខ្សែទឹម កង់រថ ធ្នឹមរថ និងរំពាត់។ ពាក្យថា "mahantaṃ" សំដៅលើ រថដែលមានទំហំប៉ុនប្រាសាទកំពូល (kūṭāgāra) ដ៏ធំ។ ពាក្យថា "āropenti" សំដៅលើ ពួកយមបាលវាយដំដោយដំបងដែកដ៏ក្តៅសន្ធោសន្ធៅ ហើយលើកឡើង (លើរថ)។ ពាក្យថា "sakimpi uddhaṃ" សំដៅលើ សត្វនរកនោះរមែងអណ្តែតឡើងលើ ធ្លាក់ចុះក្រោម និងអណ្តែតទៅទទឹង ដូចជាគ្រាប់អង្ករដែលគេដាក់ក្នុងឆ្នាំងកំពុងពុះខ្លាំងដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា "mahāniraye" សំដៅលើ ក្នុងអវីចិមហានរក។

ภาคโส มิโตติ ภาเค ฐเปตฺวา วิภตฺโต. ปริยนฺโตติ ปริกฺขิตฺโต. อยสาติ อุปริ อยปฏฺเฏน ฉาทิโต. สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฏฺฐตีติ เอวํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ, ยถา ตํ สมนฺตา โยชนสเต ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส อกฺขีนิ ยมกโคฬกา วิย นิกฺขมนฺติ.

ពាក្យថា "bhāgaso mito" សំដៅលើ ការបែងចែកជាចំណែកៗ។ ពាក្យថា "pariyanto" សំដៅលើ ព័ទ្ធជុំវិញ។ ពាក្យថា "ayasā" សំដៅលើ គ្របដណ្តប់ដោយបន្ទះដែកពីខាងលើ។ ពាក្យថា "samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhati" សំដៅលើ ផ្សាយទៅកាន់ទីជុំវិញទំហំ ១០០ យោជន៍ ហើយតាំងនៅ គឺផ្សាយទៅយ៉ាងនេះ ប្រៀបដូចជាភ្នែករបស់បុគ្គលដែលឈរមើលក្នុងចម្ងាយ ១០០ យោជន៍ជុំវិញនោះ រមែងលៀនចេញមកក្រៅដូចជាគ្រាប់ខ្នុរគូ (yamakagoḷaka) ដូច្នោះដែរ។

หีนกายูปคาติ หีนํ กายํ อุปคตา หุตฺวา. อุปาทาเนติ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคหเณ. ชาติมรณสมฺภเวติ ชาติยา จ มรณสฺส จ การณภูเต. อนุปาทาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยิตฺวา. ชาติมรณสงฺขเยติ ชาติมรณสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุจฺจนฺติ. ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สพฺพกิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตา. สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลวฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา.

ពាក្យថា "hīnakāyūpagā" សំដៅលើ ចូលទៅជិត (កើតក្នុង) ពួកសត្វដ៏ថោកទាប។ ពាក្យថា "upādāne" សំដៅលើ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា "jātimaraṇasabhave" សំដៅលើ ធម៌ដែលជាហេតុនៃជាតិនិងមរណៈ។ ពាក្យថា "anupādā" សំដៅលើ ការមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយឧបាទានទាំង ៤។ ពាក្យថា "jātimaraṇasaṅkhaye" សំដៅលើ រមែងរួចផុតក្នុងព្រះនិព្វាន ដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃជាតិនិងមរណៈ។ ពាក្យថា "diṭṭhadhammābhinibbutā" សំដៅលើ ព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលរលត់ទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺក្នុងអត្តភាពនេះឯង ដោយការរលត់ទៅនៃកិលេសទាំងពួង។ ពាក្យថា "sabbadukkhaṃ upaccaguṃ" សំដៅលើ កន្លងផុតនូវវដ្តទុក្ខទាំងពួង។

๗. จตุมหาราชสุตฺตวณฺณนา

៧. សេចក្តីអធិប្បាយចតុមហារាជសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓๗. สตฺตเม [Pg.122] อมจฺจา ปาริสชฺชาติ ปริจาริกเทวตา. อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตีติ อฏฺฐมีทิวเส กิร สกฺโก เทวราชา จตฺตาโร มหาราชาโน อาณาเปติ – ‘‘ตาตา, อชฺช อฏฺฐมีทิวเส มนุสฺสโลกํ อนุวิจริตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺตานํ นามโคตฺตํ อุคฺคณฺหิตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ. เต คนฺตฺวา อตฺตโน ปริจารเก เปเสนฺติ – ‘‘คจฺฉถ, ตาตา, มนุสฺสโลกํ วิจริตฺวา ปุญฺญการกานํ นามโคตฺตานิ สุวณฺณปฏฺเฏ ลิขิตฺวา อาเนถา’’ติ. เต ตถา กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตี’’ติ. กจฺจิ พหูติอาทิ เตสํ อุปปริกฺขาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอวํ อุปปริกฺขนฺตา หิ เต อนุวิจรนฺติ. ตตฺถ อุโปสถํ อุปวสนฺตีติ มาสสฺส อฏฺฐวาเร อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐหนฺติ. ปฏิชาคโรนฺตีติ ปฏิชาครอุโปสถกมฺมํ นาม กโรนฺติ. ตํ กโรนฺตา เอกสฺมึ อทฺธมาเส จตุนฺนํ อุโปสถทิวสานํ ปจฺจุคฺคมนานุคฺคมนวเสน กโรนฺติ. ปญฺจมีอุโปสถํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา จตุตฺถิยํ อุโปสถิกา โหนฺติ, อนุคจฺฉนฺตา ฉฏฺฐิยํ. อฏฺฐมีอุโปสถํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา สตฺตมิยํ, อนุคจฺฉนฺตา นวมิยํ. จาตุทฺทสึ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺตา เตรสิยํ, ปนฺนรสีอุโปสถํ อนุคจฺฉนฺตา ปาฏิปเท อุโปสถิกา โหนฺติ. ปุญฺญานิ กโรนฺตีติ สรณคมนนิจฺจสีลปุปฺผปูชาธมฺมสฺสวนปทีปสหสฺสอาโรปนวิหารกรณาทีนิ นานปฺปการานิ ปุญฺญานิ กโรนฺติ. เต เอวํ อนุวิจริตฺวา ปุญฺญกมฺมการกานํ นามโคตฺตานิ โสวณฺณมเย ปฏฺเฏ ลิขิตฺวา อาหริตฺวา จตุนฺนํ มหาราชานํ เทนฺติ. ปุตฺตา อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺตีติ จตูหิ มหาราเชหิ ปุริมนเยเนว ปหิตตฺตา อนุวิจรนฺติ. ตทหูติ ตํทิวสํ. อุโปสเถติ อุโปสถทิวเส.

៣៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា amaccā pārisajjā បានដល់ ទេវតាជាបរិវារ។ ពាក្យថា imaṃ lokaṃ anuvicaranti មានសេចក្ដីថា ឮថា ក្នុងថ្ងៃទី៨ ព្រះឥន្ទ្រជាទេវរាជ ទ្រង់បង្គាប់ទៅមហារាជទាំង៤ ថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃទី៨ ចូរអ្នកទាំងឡាយទៅត្រេចចរក្នុងមនុស្សលោក ហើយកត់ត្រាឈ្មោះនិងគោត្ររបស់ពួកមនុស្សដែលធ្វើបុណ្យ រួចត្រឡប់មកវិញចុះ»។ មហារាជទាំងនោះទៅហើយ ក៏ចាត់ចែងពួកទេវតាជាបរិវាររបស់ខ្លួនទៅថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរទៅត្រេចចរក្នុងមនុស្សលោក ហើយសរសេរឈ្មោះនិងគោត្ររបស់ពួកអ្នកធ្វើបុណ្យចុះក្នុងបន្ទះមាស រួចនាំមកចុះ»។ ពួកបរិវារទេវតាទាំងនោះក៏ធ្វើដូច្នោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «imaṃ lokaṃ anuvicaranti» (ត្រេចចរទៅក្នុងលោកនេះ)។ ពាក្យថា kacci bahū ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការពិចារណាស្វែងរករបស់ទេវតាទាំងនោះ។ ព្រោះថា ទេវតាទាំងនោះត្រេចចរទៅ ទាំងពិចារណាស្វែងរកយ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា uposathaṃ upavasanti សេចក្ដីថា ពួកមនុស្សសមាទាននូវអង្គឧបោសថ ៨ ដងក្នុងមួយខែ។ ពាក្យថា paṭijāgaronti សេចក្ដីថា ធ្វើនូវឧបោសថកម្មដែលហៅថា បដិជាគរុបោសថ (ឧបោសថភ្ញាក់រលឹក)។ ពួកមនុស្សកាលធ្វើនូវឧបោសថនោះ ក្នុងកន្លះខែ តែងធ្វើឧបោសថ ៤ ថ្ងៃ ដោយអំណាចនៃការទទួល (បច្ចុគ្គមនៈ) និងការជូន (អនុគ្គមនៈ)។ គឺកាលទទួលបញ្ចមីឧបោសថ (ឧបោសថថ្ងៃ៥) តែងរក្សាសីលឧបោសថក្នុងថ្ងៃទី៤, កាលជូន តែងរក្សាសីលឧបោសថក្នុងថ្ងៃទី៦។ កាលទទួលអដ្ឋមីឧបោសថ (ឧបោសថថ្ងៃ៨) តែងរក្សាសីលឧបោសថក្នុងថ្ងៃទី៧, កាលជូន តែងរក្សាសីលឧបោសថក្នុងថ្ងៃទី៩។ កាលទទួលចាតុទ្ទសីឧបោសថ (ឧបោសថថ្ងៃ១៤) តែងរក្សាសីលឧបោសថក្នុងថ្ងៃទី១៣, កាលជូនបណ្ណរស្មីឧបោសថ (ឧបោសថថ្ងៃ១៥) តែងរក្សាសីលឧបោសថក្នុងថ្ងៃប៉ាដិបទ (ថ្ងៃ១កើត/រោច)។ ពាក្យថា puññāni karonti សេចក្ដីថា ធ្វើបុណ្យផ្សេងៗជាច្រើនប្រការ មានការដល់នូវសរណគមន៍ ការរក្សានិច្ចសីល ការបូជាដោយផ្កា ការស្ដាប់ធម៌ ការបូជាប្រទីបមួយពាន់ និងការសាងវិហារជាដើម។ ទេវតាទាំងនោះត្រេចចរទៅយ៉ាងនេះហើយ ក៏សរសេរឈ្មោះនិងគោត្ររបស់ពួកអ្នកធ្វើបុណ្យចុះក្នុងបន្ទះមាស រួចនាំមកប្រគល់ជូនមហារាជទាំង៤។ ពាក្យថា puttā imaṃ lokaṃ anuvicaranti សេចក្ដីថា ពួកបុត្រ (របស់មហារាជទាំង៤) ដែលមហារាជទាំង៤ ចាត់ទៅដោយន័យមុននោះឯង ក៏ត្រេចចរទៅ។ ពាក្យថា tadahū បានដល់ ក្នុងថ្ងៃនោះ។ ពាក្យថា uposathe បានដល់ ក្នុងថ្ងៃឧបោសថ។

สเจ, ภิกฺขเว, อปฺปกา โหนฺตีติ จตุนฺนํ มหาราชานํ อมจฺจา ปาริสชฺชา ตา ตา คามนิคมราชธานิโย อุปสงฺกมนฺติ, ตโต ตํ อุปนิสฺสาย อธิวตฺถา เทวตา ‘‘มหาราชานํ อมจฺจา อาคตา’’ติ ปณฺณาการํ คเหตฺวา เตสํ สนฺติกํ คจฺฉนฺติ. เต ปณฺณาการํ คเหตฺวา ‘‘กจฺจิ นุ โข มาริสา พหู มนุสฺสา มตฺเตยฺยา’’ติ วุตฺตนเยน มนุสฺสานํ ปุญฺญปฏิปตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, มาริส, อิมสฺมึ คาเม อสุโก จ อสุโก จ ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ วุตฺเต เตสํ นามโคตฺตํ ลิขิตฺวา อญฺญตฺถ [Pg.123] คจฺฉนฺติ. อถ จาตุทฺทสิยํ จตุนฺนํ มหาราชานํ ปุตฺตาปิ ตเมว สุวณฺณปฏฺฏํ คเหตฺวา เตเนว นเยน อนุวิจรนฺตา นามโคตฺตานิ ลิขนฺติ. ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส จตฺตาโรปิ มหาราชาโน เตเนว นเยน ตสฺมึเยว สุวณฺณปฏฺเฏ นามโคตฺตานิ ลิขนฺติ. เต สุวณฺณปฏฺฏปริมาเณเนว – ‘‘อิมสฺมึ กาเล มนุสฺสา อปฺปกา, อิมสฺมึ กาเล พหุกา’’ติ ชานนฺติ. ตํ สนฺธาย ‘‘สเจ, ภิกฺขเว, อปฺปกา โหนฺติ มนุสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เทวานํ ตาวตึสานนฺติ ปฐมํ อภินิพฺพตฺเต เตตฺตึส เทวปุตฺเต อุปาทาย เอวํลทฺธนามานํ. เตสํ ปน อุปฺปตฺติกถา ทีฆนิกาเย สกฺกปญฺหสุตฺตวณฺณนาย วิตฺถาริตา. เตนาติ เตน อาโรจเนน, เตน วา ปุญฺญการกานํ อปฺปกภาเวน. ทิพฺพา วต, โภ, กายา ปริหายิสฺสนฺตีติ นวนวานํ เทวปุตฺตานํ อปาตุภาเวน เทวกายา ปริหายิสฺสนฺติ, รมณียํ ทสโยชนสหสฺสํ เทวนครํ สุญฺญํ ภวิสฺสติ. ปริปูริสฺสนฺติ อสุรกายาติ จตฺตาโร อปายา ปริปูริสฺสนฺติ. อิมินา ‘‘มยํ ปริปุณฺเณ เทวนคเร เทวสงฺฆมชฺเฌ นกฺขตฺตํ กีฬิตุํ น ลภิสฺสามา’’ติ อนตฺตมนา โหนฺติ. สุกฺกปกฺเขปิ อิมินาว อุปาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា sace, bhikkhave, appakā honti សេចក្ដីថា ពួកអាមាត្យជាបរិវាររបស់មហារាជទាំង៤ តែងចូលទៅកាន់ស្រុក និគម និងរាជធានីនោះៗ បន្ទាប់មក ពួកទេវតាដែលអាស្រ័យនៅដោយនិស្ស័យនឹងស្រុកជាដើមនោះ កាលដឹងថា «ពួកអាមាត្យរបស់មហារាជទាំងឡាយមកដល់ហើយ» ក៏នាំយកតង្វាយ (បណ្ណាការ) ចូលទៅជួបពួកអាមាត្យទាំងនោះ។ ពួកអាមាត្យទាំងនោះទទួលតង្វាយហើយ ក៏សួរដេញដោលនូវការប្រតិបត្តិធម៌របស់មនុស្សទាំងឡាយ ដោយន័យដែលពោលហើយថា «នែអ្នកដ៏មានអាយុទាំងឡាយ មនុស្សជាច្រើនជាអ្នកគោរពមាតា... ដែរឬទេ?» កាលបើពួកទេវតាជម្រាបថា «បាទ លោកដ៏មានអាយុ ក្នុងស្រុកនេះ មានជនឈ្មោះនេះ និងឈ្មោះនេះ តែងធ្វើបុណ្យទាំងឡាយ» ពួកអាមាត្យក៏កត់ត្រាឈ្មោះនិងគោត្ររបស់ជនទាំងនោះ រួចហើយក៏ទៅកាន់កន្លែងផ្សេងទៀត។ លុះដល់ថ្ងៃទី១៤ (ចាតុទ្ទសី) សូម្បីពួកបុត្ររបស់មហារាជទាំង៤ ក៏កាន់យកបន្ទះមាសនោះឯង ហើយត្រេចចរទៅកត់ត្រាឈ្មោះនិងគោត្រដោយន័យនោះដែរ។ លុះដល់ថ្ងៃឧបោសថ ១៥ កើត/រោច (បណ្ណរស្មី) សូម្បីមហារាជទាំង៤ ក៏សរសេរឈ្មោះនិងគោត្រចុះក្នុងបន្ទះមាសនោះឯង ដោយន័យនោះដែរ។ មហារាជទាំងនោះដឹងថា «ក្នុងសម័យនេះ មនុស្សទាំងឡាយមានចំនួនតិច ក្នុងសម័យនេះ មនុស្សទាំងឡាយមានចំនួនច្រើន» ដោយសារតែទំហំ (ឬបរិមាណសេចក្ដីដែលសរសេរ) នៃបន្ទះមាសនោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្ដីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «sace, bhikkhave, appakā honti manussā» ជាដើម។ ពាក្យថា devānaṃ tāvatiṃsānaṃ សេចក្ដីថា ពួកទេវតាដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដោយសំដៅយកពួកទេវបុត្រ ៣៣ អង្គ ដែលបានកើតឡើងមុនគេបង្អស់។ ចំណែកឯរឿងរ៉ាវនៃការកើតឡើងរបស់ទេវបុត្រទាំងនោះ មានសម្តែងយ៉ាងពិស្តារហើយក្នុងអដ្ឋកថាសក្កប្បញ្ហសូត្រ នៃទីឃនិកាយ។ ពាក្យថា tenā បានដល់ ដោយសារការជម្រាបនោះ ឬមួយក៏ដោយសារភាពតិចតួចនៃពួកអ្នកធ្វើបុណ្យនោះ。 ពាក្យថា dibbā vata, bho, kāyā parihāyissanti សេចក្ដីថា ពួកទេវកាយនឹងសាបសូន្យទៅ ព្រោះមិនមានពួកទេវបុត្រថ្មីៗកើតឡើង ឯទេវនគរដែលមានទំហំ ១ ម៉ឺនយោជន៍ ដ៏គួរជាទីរីករាយ ក៏នឹងត្រូវនៅទំនេរទទេ (ស្ងាត់ជ្រងំ)។ ពាក្យថា paripūrissanti asurakāyā សេចក្ដីថា អបាយភូមិទាំង៤ នឹងពេញណែន។ ដោយហេតុនេះ ពួកទេវតាទាំងនោះក៏មិនសប្បាយចិត្តឡើយ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងមិនបានលេងកម្សាន្តក្នុងពិធីបុណ្យនក្ខត្តឫក្ស ក្នុងកណ្ដាលជំនុំទេវតាក្នុងទេវនគរដ៏ពេញលេញនោះឡើយ»។ សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកខាងសេចក្ដីល្អ/ខាងកើនឡើង) ក៏គប្បីដឹងសេចក្ដីដោយវិធីនេះដូចគ្នា។

ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, สกฺโก เทวานมินฺโทติ อตฺตโน สกฺกเทวราชกาลํ สนฺธาย กเถติ. เอกสฺส วา สกฺกสฺส อชฺฌาสยํ คเหตฺวา กเถตีติ วุตฺตํ. อนุนยมาโนติ อนุโพธยมาโน. ตายํ เวลายนฺติ ตสฺมึ กาเล.

ពាក្យថា bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកកាលដែលព្រះអង្គផ្ទាល់ធ្លាប់ជាព្រះឥន្ទ្រជាទេវរាជ។ ម៉្យាងទៀត មានពាក្យពន្យល់ថា ទ្រង់ត្រាស់ដោយកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះឥន្ទ្រអង្គណាមួយ។ ពាក្យថា anunayamāno បានដល់ ញ៉ាំងឲ្យដឹងច្បាស់តាមសម្រួល។ ពាក្យថា tāyaṃ velāya បានដល់ ក្នុងកាលនោះ។

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ เอตฺถ ปาฏิหาริยปกฺโข นาม อนฺโตวสฺเส เตมาสํ นิพทฺธุโปสโถ, ตํ อสกฺโกนฺตสฺส ทฺวินฺนํ ปวารณานํ อนฺตเร เอกมาสํ นิพทฺธุโปสโถ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตสฺส ปฐมปวารณโต ปฏฺฐาย เอโก อทฺธมาโส ปาฏิหาริยปกฺโขเยว นาม. อฏฺฐงฺคสุสมาคตนฺติ อฏฺฐหิ คุณงฺเคหิ สมนฺนาคตํ. โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส ภเวยฺย. สกฺโกปิ กิร วุตฺตปฺปการสฺส อุโปสถกมฺมสฺส คุณํ ชานิตฺวา ทฺเว เทวโลกสมฺปตฺติโย ปหาย มาสสฺส อฏฺฐ วาเร อุโปสถํ อุปวสติ. ตสฺมา เอวมาห. อปโร นโย – โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส อสฺส, มยา ปตฺตํ [Pg.124] สมฺปตฺตึ ปาปุณิตุํ อิจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. สกฺกา หิ เอวรูเปน อุโปสถกมฺเมน สกฺกสมฺปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

ក្នុងពាក្យថា pāṭihāriyapakkhañca នេះ ពាក្យថា បាដិហារិយបក្ខ (បក្សប្លែក ឬបក្សពិសេស) បានដល់ ឧបោសថដែលរក្សាជានិច្ចអស់រយៈពេល ៣ ខែក្នុងវស្សា, បើមិនអាចធ្វើបានដូច្នោះទេ គឺឧបោសថដែលរក្សាជានិច្ចអស់រយៈពេល ១ ខែ ក្នុងចន្លោះរវាងបវារណាទាំងពីរ (គឺចន្លោះថ្ងៃចេញវស្សាពេញបូណ៌មីខែអស្សុជ និងពេញបូណ៌មីខែកត្តិក), បើនៅតែមិនអាចធ្វើបានទៀត ចាប់តាំងពីថ្ងៃបវារណាទីមួយទៅ រយៈពេលកន្លះខែ (១៥ថ្ងៃ) ក៏ហៅថា បាដិហារិយបក្ខ ដូចគ្នា។ ពាក្យថា aṭṭhahi guṇaṅgehi samannāgataṃ បានដល់ ប្រកបដោយអង្គនៃគុណទាំងឡាយ ៨ ប្រការដ៏ល្អ។ ពាក្យថា yopissa mādiso naro សេចក្ដីថា សូម្បីនរជនណាមួយដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងខ្ញុំ។ ឮថា សូម្បីព្រះឥន្ទ្រ កាលបានដឹងនូវគុណនៃឧបោសថកម្មដែលមានសភាពដូច្នោះ ក៏លះបង់នូវទេវលោកសម្បត្តិទាំងពីរ ហើយរក្សាឧបោសថ ៨ ដងក្នុងមួយខែ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះឥន្ទ្រទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា yopissa mādiso naro មានសេចក្ដីពន្យល់ថា សូម្បីសត្វណាមួយដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងខ្ញុំ ប្រាថ្នានឹងដល់នូវសម្បត្តិដែលខ្ញុំបានសម្រេចហើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលអាចសម្រេចសក្កសម្បត្តិបាន ដោយសារឧបោសថកម្មមានសភាពយ៉ាងនេះ នេះជាអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះ។

วุสิตวาติ วุตฺถวาโส. กตกรณีโยติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ฐิโต. โอหิตภาโรติ ขนฺธภารกิเลสภารอภิสงฺขารภาเร โอตาเรตฺวา ฐิโต. อนุปฺปตฺตสทตฺโถติ สทตฺโถ วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํ อนุปฺปตฺโต. ปริกฺขีณภวสํโยชโนติ เยน สํโยชเนน พทฺโธ ภเวสุ อากฑฺฒียติ, ตสฺส ขีณตฺตา ปริกฺขีณภวสํโยชโน. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ เหตุนา นเยน การเณน ชานิตฺวา วิมุตฺโต. กลฺลํ วจนายาติ ยุตฺตํ วตฺตุํ.

ពាក្យថា vusitavā សេចក្ដីថា មានការនៅរួចហើយ (បាននៅគ្រប់គ្រងអរិយមគ្គរួចហើយ)។ ពាក្យថា katakaraṇīyo សេចក្ដីថា ជាអ្នកស្ថិតនៅព្រោះបានធ្វើកិច្ចដែលគប្បីធ្វើ (មានបរិញ្ញាកិច្ចជាដើម) ដោយមគ្គទាំង៤ រួចរាល់ហើយ។ ពាក្យថា ohitabhāro សេចក្ដីថា ជាអ្នកស្ថិតនៅព្រោះបានដាក់ចុះនូវភារៈ គឺខន្ធភារៈ កិលេសភារៈ និងអភិសង្ខារភារៈរួចហើយ។ ពាក្យថា anuppattasadattho សេចក្ដីថា ព្រះអរហត្តផល លោកហៅថា សទត្ថៈ (ប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន), ព្រះខីណាស្រពនោះបានសម្រេចនូវសទត្ថៈនោះហើយ។ ពាក្យថា parikkhīṇabhavasaṃyojano សេចក្ដីថា សត្វដែលត្រូវចំណងគឺសញ្ញោជនៈណាដោតក្រងទុក តែងត្រូវបានអូសទាញទៅក្នុងភពទាំងឡាយ, ព្រះខីណាស្រពនោះមានសញ្ញោជនៈក្នុងភពអស់ហើយ ព្រោះសញ្ញោជនៈនោះត្រូវបានកម្ចាត់អស់។ ពាក្យថា sammadaññā vimutto សេចក្ដីថា រួចចាកផុតហើយ ព្រោះដឹងច្បាស់ដោយហេតុ ដោយន័យ និងដោយហេតុផលដ៏ត្រឹមត្រូវ។ ពាក្យថា kallaṃ vacanāya សេចក្ដីថា គួរដើម្បីពោលបាន។

โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ มาทิโส ขีณาสโว อสฺส, โสปิ เอวรูปํ อุโปสถํ อุปวเสยฺยาติ อุโปสถกมฺมสฺส คุณํ ชานนฺโต เอวํ วเทยฺย. อปโร นโย โยปิสฺส มาทิโส นโรติ โยปิ สตฺโต มาทิโส อสฺส, มยา ปตฺตํ สมฺปตฺตึ ปาปุณิตุํ อิจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. สกฺกา หิ เอวรูเปน อุโปสถกมฺเมน ขีณาสวสมฺปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว.

ពាក្យថា yopissa mādiso naro សេចក្ដីថា សូម្បីព្រះខីណាស្រពណាដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងខ្ញុំ ព្រះខីណាស្រពនោះក៏គប្បីរក្សានូវឧបោសថមានសភាពយ៉ាងនេះដែរ, ព្រះខីណាស្រពកាលដឹងនូវគុណនៃឧបោសថកម្ម គប្បីពោលយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា yopissa mādiso naro មានសេចក្ដីពន្យល់ថា សូម្បីសត្វណាមួយដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងខ្ញុំ ប្រាថ្នានឹងដល់នូវសម្បត្តិដែលខ្ញុំបានសម្រេចហើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលអាចសម្រេចនូវសម្បត្តិរបស់ព្រះខីណាស្រពបាន ដោយសារឧបោសថកម្មមានសភាពយ៉ាងនេះ នេះជាអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះ។ សូត្រទី៨ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๙. สุขุมาลสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាសុខុមាលសូត្រ

๓๙. นวเม สุขุมาโลติ นิทฺทุกฺโข. ปรมสุขุมาโลติ ปรมนิทฺทุกฺโข. อจฺจนฺตสุขุมาโลติ สตตนิทฺทุกฺโข. อิมํ ภควา กปิลปุเร นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย นิทฺทุกฺขภาวํ คเหตฺวา อาห, จริยกาเล ปน เตน อนุภูตทุกฺขสฺส อนฺโต นตฺถีติ. เอกตฺถาติ เอกิสฺสา โปกฺขรณิยา. อุปฺปลํ วปฺปตีติ อุปฺปลํ โรเปติ. สา นีลุปฺปลวนสญฺฉนฺนา โหติ. ปทุมนฺติ ปณฺฑรปทุมํ. ปุณฺฑรีกนฺติ รตฺตปทุมํ. เอวํ อิตราปิ ทฺเว ปทุมปุณฺฑรีกวเนหิ สญฺฉนฺนา โหนฺติ. โพธิสตฺตสฺส กิร สตฺตฏฺฐวสฺสิกกาเล ราชา อมจฺเจ ปุจฺฉิ – ‘‘ตรุณทารกา กตรกีฬิกํ ปิยายนฺตี’’ติ? อุทกกีฬิกํ เทวาติ. ตโต ราชา กุทฺทาลกมฺมการเก สนฺนิปาเตตฺวา โปกฺขรณิฏฺฐานานิ คณฺหาเปสิ. อถ สกฺโก เทวราชา อาวชฺเชนฺโต ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา – ‘‘น ยุตฺโต มหาสตฺตสฺส มานุสกปริโภโค, ทิพฺพปริโภโค ยุตฺโต’’ติ วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตตฺวา – ‘‘คจฺฉ, ตาต, มหาสตฺตสฺส กีฬาภูมิยํ โปกฺขรณิโย มาเปหี’’ติ อาห. กีทิสา โหนฺตุ[Pg.125], เทวาติ? อปคตกลลกทฺทมา โหนฺตุ วิปฺปกิณฺณมณิมุตฺตปวาฬิกา สตฺตรตนมยปาการปริกฺขิตฺตา ปวาฬมยอุณฺหีเสหิ มณิมยโสปานพาหุเกหิ สุวณฺณรชตมณิมยผลเกหิ โสปาเนหิ สมนฺนาคตา. สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยา เจตฺถ นาวา โหนฺตุ, สุวณฺณนาวาย รชตปลฺลงฺโก โหตุ, รชตนาวาย สุวณฺณปลฺลงฺโก, มณินาวาย ปวาฬปลฺลงฺโก, ปวาฬนาวาย มณิปลฺลงฺโก, สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยาว อุทกเสจนนาฬิกา โหนฺตุ, ปญฺจวณฺเณหิ จ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนา โหนฺตูติ. ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต สกฺกสฺส ปฏิสฺสุตฺวา รตฺติภาเค โอตริตฺวา รญฺโญ คาหาปิตโปกฺขรณิฏฺฐาเนสุเยว เตเนว นิยาเมน โปกฺขรณิโย มาเปสิ.

៣៩. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា sukhumālo សេចក្ដីថា មិនមានទុក្ខ (មិនមានសេចក្ដីលំបាកកាយលំបាកចិត្ត)។ ពាក្យថា paramasukhumālo សេចក្ដីថា មិនមានទុក្ខយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា accantasukhumālo សេចក្ដីថា មិនមានទុក្ខជាប្រចាំ (ឥតមានទុក្ខសោះឡើយ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយកាន់យកនូវភាពមិនមានទុក្ខ ចាប់តាំងពីកាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រសូតក្នុងកបិលព័ស្តុបុរី, ចំណែកឯក្នុងកាលដែលទ្រង់បំពេញបារមីជាព្រះពោធិសត្វ សេចក្ដីទុក្ខដែលព្រះអង្គធ្លាប់រងទុក្ខនោះ គឺមិនមានទីបំផុតឡើយ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ekattha បានដល់ ក្នុងស្រះបោក្ខរណីមួយ។ ពាក្យថា uppalaṃ vappati សេចក្ដីថា ដាំនូវផ្កាឧប្បល (ព្រលិត ឬឈូកក្រហម/ខៀវ)។ ស្រះនោះក៏ដណ្ដប់ទៅដោយព្រៃផ្កាឧប្បលខៀវ។ ពាក្យថា padumaṃ បានដល់ ផ្កាឈូកស។ ពាក្យថា puṇḍarīkaṃ បានដល់ ផ្កាឈូកក្រហម។ ស្រះពីរទៀតក្រៅពីនោះ ក៏ដណ្ដប់ទៅដោយព្រៃផ្កាឈូកស និងព្រៃផ្កាឈូកក្រហម យ៉ាងនោះដែរ។ ឮថា កាលព្រះពោធិសត្វមានព្រះជន្ម ៧-៨ ឆ្នាំ ព្រះរាជា (ព្រះបាទសុទ្ធោទនៈ) ទ្រង់សួរពួកអាមាត្យថា «ក្មេងតូចៗ តែងចូលចិត្តការលេងកម្សាន្តបែបណា?» ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «លេងទឹក ព្រះអង្គ»។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់ប្រមូលពួកអ្នកធ្វើការដោយចប ហើយឲ្យកំណត់យកទីកន្លែងសម្រាប់ជីកស្រះបោក្ខរណី。 គ្រានោះ ព្រះឥន្ទ្រជាទេវរាជ កាលទ្រង់ពិចារណាក៏ជ្រាបរឿងរ៉ាវនោះ ហើយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ការប្រើប្រាស់របស់មនុស្សលោក មិនសមគួរដល់មហាសត្វឡើយ ការប្រើប្រាស់របស់ទិព្វទើបសមគួរ» ទើបទ្រង់ហៅវិស្សកម្មទេវបុត្រមក ហើយបង្គាប់ថា «នែអ្នកដ៏មានភ័ព្វ ចូរទៅនិម្មិតស្រះបោក្ខរណីទាំងឡាយ ក្នុងទីលានលេងកម្សាន្តរបស់មហាសត្វចុះ»។ វិស្សកម្មទេវបុត្រសួរថា «សូមព្រះអង្គបង្គាប់ តើឲ្យស្រះទាំងនោះមានសភាពដូចម្ដេច?» ព្រះឥន្ទ្របង្គាប់ថា «ចូរឲ្យជាស្រះដែលប្រាសចាកភក់ជ្រាំ មានត្បូងមណី គុជខ្យង និងផ្កាថ្ម រាយប៉ាយនៅបាតស្រះ មានកំពែងធ្វើដោយរតនៈ ៧ ប្រការព័ទ្ធជុំវិញ ប្រកបដោយជណ្ដើរដែលមានក្បាលជណ្ដើរធ្វើដោយផ្កាថ្ម មានបង្កាន់ដៃជណ្ដើរធ្វើដោយត្បូងមណី និងមានកម្រាលកាំជណ្ដើរធ្វើដោយមាស ប្រាក់ និងត្បូងមណី។ ហើយចូរឲ្យមានទូកដែលធ្វើដោយមាស ប្រាក់ ត្បូងមណី និងផ្កាថ្ម ក្នុងស្រះនោះ ក្នុងទូកមាសឲ្យមានបល្ល័ង្កប្រាក់ ក្នុងទូកប្រាក់ឲ្យមានបល្ល័ង្កមាស ក្នុងទូកត្បូងមណីឲ្យមានបល្ល័ង្កផ្កាថ្ម ក្នុងទូកផ្កាថ្មឲ្យមានបល្ល័ង្កត្បូងមណី ចូរឲ្យមានបំពង់ស្រោចទឹកដែលធ្វើដោយមាស ប្រាក់ ត្បូងមណី និងផ្កាថ្មពិតៗ ហើយចូរឲ្យដណ្ដប់ទៅដោយផ្កាឈូកមានពណ៌ ៥ ប្រការចុះ»។ «ព្រះករុណា ថ្លៃវិសេស» វិស្សកម្មទេវបុត្រទទួលព្រះរាជឱង្ការរបស់ព្រះឥន្ទ្រហើយ ក៏ចុះមកក្នុងវេលាយប់ មកនិម្មិតស្រះបោក្ខរណីទាំងឡាយ ក្នុងទីកន្លែងដែលព្រះរាជាឲ្យកំណត់ទុកនោះឯង ដោយរបៀបនោះឯង។

นนุ เจตา อปคตกลลกทฺทมา, กถเมตฺถ ปทุมานิ ปุปฺผึสูติ? โส กิร ตาสุ โปกฺขรณีสุ ตตฺถ ตตฺถ สุวณฺณรชตมณิปวาฬมยา ขุทฺทกนาวาโย มาเปตฺวา ‘‘เอตา กลลกทฺทมปูริตา จ โหนฺตุ, ปญฺจวณฺณานิ เจตฺถ ปทุมานิ ปุปฺผนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. เอวํ ปญฺจวณฺณานิ ปทุมานิ ปุปฺผึสุ, เรณุวฏฺฏิโย อุคฺคนฺตฺวา อุทกปิฏฺฐํ อชฺโฌตฺถริตฺวา วิจรนฺติ. ปญฺจวิธา ภมรคณา อุปกูชนฺตา วิจรนฺติ. เอวํ ตา มาเปตฺวา วิสฺสกมฺโม เทวปุรเมว คโต. ตโต วิภาตาย รตฺติยา มหาชโน ทิสฺวา ‘‘มหาปุริสฺสสฺส มาปิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา มหาชนปริวาโร คนฺตฺวา โปกฺขรณิโย ทิสฺวา ‘‘มม ปุตฺตสฺส ปุญฺญิทฺธิยา เทวตาหิ มาปิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ อตฺตมโน อโหสิ. ตโต ปฏฺฐาย มหาปุริโส อุทกกีฬิกํ อคมาสิ.

សំណួរថា «ស្រះទាំងនោះប្រាសចាកភក់ជ្រាំហើយ ចុះហេតុដូចម្ដេចបានជាមានផ្កាឈូកដុះរីកក្នុងស្រះនោះបាន?» ឆ្លើយថា ឮថា វិស្សកម្មទេវបុត្រនោះបាននិម្មិតទូកតូចៗដែលធ្វើដោយមាស ប្រាក់ ត្បូងមណី និងផ្កាថ្ម ក្នុងស្រះបោក្ខរណីទាំងនោះ ក្នុងទីនោះៗ ហើយអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យទូកទាំងនេះពេញទៅដោយភក់ជ្រាំ ហើយសូមឲ្យផ្កាឈូកមានពណ៌ ៥ ប្រការដុះរីកក្នុងទូកទាំងនេះចុះ»។ ផ្កាឈូកមានពណ៌ ៥ ប្រការក៏ដុះរីកឡើងយ៉ាងនោះឯង លម្អងផ្កាទាំងឡាយក៏អណ្ដែតឡើងគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃទឹក។ ហ្វូងឃ្មុំ ៥ ប្រការ តែងហើរក្រឡឹងយំច្រៀងរំពង។ លុះនិម្មិតស្រះទាំងនោះរួចហើយ វិស្សកម្មទេវបុត្រក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ទេវបុរីវិញ។ លុះវេលារាត្រីកន្លងផុតទៅ ភ្លឺច្បាស់ឡើង ពួកមហាជនបានឃើញហើយ ក៏គិតថា «ស្រះទាំងនេះច្បាស់ជាកើតឡើងដើម្បីមហាសត្វជាប្រាកដ» ហើយក៏នាំគ្នាទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាមានមហាជនជាបរិវារ ស្ដេចយាងទៅទតឃើញស្រះបោក្ខរណីទាំងឡាយហើយ ក៏មានព្រះទ័យត្រេកអរថា «ស្រះទាំងនេះ ពួកទេវតានិម្មិតថ្វាយ ដោយអំណាចបុណ្យបារមីនៃកូនរបស់អញជាប្រាកដ»។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក មហាសត្វក៏ស្ដេចយាងទៅលេងកម្សាន្តក្នុងទឹក។

ยาวเทว มมตฺถายาติ เอตฺถ ยาวเทวาติ ปโยชนาวธินิยามวจนํ, ยาว มเมว อตฺถาย, นตฺเถตฺถ อญฺญํ การณนฺติ อตฺโถ. น โข ปนสฺสาหนฺติ น โข ปนสฺส อหํ. อกาสิกํ จนฺทนนฺติ อสณฺหํ จนฺทนํ. กาสิกํ, ภิกฺขเว, สุ เม ตํ เวฐนนฺติ, ภิกฺขเว, เวฐนมฺปิ เม กาสิกํ โหติ. เอตฺถ หิ สุอิติ จ ตนฺติ จ นิปาตมตฺตํ, เมติ สามิวจนํ. เวฐนมฺปิ เม สณฺหเมว โหตีติ ทสฺเสติ. กาสิกา กญฺจุกาติ ปารุปนกญฺจุโกปิ สณฺหกญฺจุโกว. เสตจฺฉตฺตํ ธารียตีติ มานุสกเสตจฺฉตฺตมฺปิ ทิพฺพเสตจฺฉตฺตมฺปิ อุปริธาริตเมว โหติ. มา นํ ผุสิ สีตํ วาติ [Pg.126] มา เอตํ โพธิสตฺตํ สีตํ วา อุณฺหาทีสุ วา อญฺญตรํ ผุสตูติ อตฺโถ.

ក្នុងបទថា "yāvadeva mamatthāya" នេះ បទថា "yāvadeva" គឺជាពាក្យកំណត់ព្រំដែននៃប្រយោជន៍ សេចក្តីថា "ត្រឹមតែដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្ញុំប៉ុណ្ណោះ ហេតុដទៃក្រៅពីនេះមិនមានឡើយ"។ បទថា "na kho panassāhaṃ" បានដល់ "na kho pana assa ahaṃ"។ បទថា "akāsikaṃ candanaṃ" បានដល់ ខ្លឹមច័ន្ទន៍ដែលមិនម៉ដ្ដល្អិត។ បទថា "kāsikaṃ, bhikkhave, su me taṃ veṭhanaṃ" សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីតែឈ្នួតក្បាលរបស់តថាគត ក៏ជាក្រណាត់ស្រុកកាសីដែរ។ ព្រោះថាក្នុងបទនេះ ពាក្យថា "su" និង "taṃ" គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពាក្យថា "me" ជាសាមីវិភត្តិ ទ្រង់បង្ហាញថា "សូម្បីតែឈ្នួតក្បាលរបស់តថាគត ក៏ម៉ដ្ដល្អិតល្អណាស់ដែរ"។ បទថា "kāsikā kañcukā" សេចក្តីថា សូម្បីតែអាវសម្រាប់គ្របដណ្តប់ ក៏ជាអាវដ៏ម៉ដ្ដល្អិតដែរ។ បទថា "setacchattaṃ dhārīyati" សេចក្តីថា ស្វេតច្ឆត្រជារបស់មនុស្សក្តី ស្វេតច្ឆត្រជាទិព្វក្តី តែងត្រូវបានគេបាំងរាំងរាពីខាងលើជានិច្ច។ បទថា "mā naṃ phusi sītaṃ vā" សេចក្តីថា "សូមកុំឱ្យត្រជាក់ ឬក្ដៅជាដើម ណាមួយមកប៉ះពាល់ព្រះពោធិសត្វនេះឡើយ" នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

ตโย ปาสาทา อเหสุนฺติ โพธิสตฺเต กิร โสฬสวสฺสุทฺเทสิเก ชาเต สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘ปุตฺตสฺส วสนกปาสาเท กาเรสฺสามี’’ติ วฑฺฒกิโน สนฺนิปาตาเปตฺวา ภทฺทเกน นกฺขตฺตมุหุตฺเตน นวภูมิกตปริกมฺมํ กาเรตฺวา ตโย ปาสาเท การาเปสิ. เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เหมนฺติโกติอาทีสุ ยตฺถ สุขํ เหมนฺเต วสิตุํ, อยํ เหมนฺติโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – เหมนฺเต วาโส เหมนฺตํ, เหมนฺตํ อรหตีติ เหมนฺติโก. อิตเรสุปิ เอเสว นโย.

បទថា "tayo pāsādā ahesuṃ" សេចក្តីថា ឮថា កាលព្រះពោធិសត្វមានព្រះជន្មប្រមាណ ១៦ ឆ្នាំ ព្រះបាទសុទ្ធោទនមហារាជ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "អាត្មាអញនឹងធ្វើប្រាសាទជាទីគង់នៅរបស់កូនប្រុស" ទើបបង្គាប់ឱ្យប្រមូលជាងឈើទាំងឡាយមក ហើយឱ្យរៀបចំទីធ្លាដីសម្រាប់សាងសង់ប្រាសាទថ្មី ក្នុងនក្ខត្តឫក្សដ៏ល្អ រួចឱ្យសាងសង់ប្រាសាទ ៣ ខ្នង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកប្រាសាទទាំង ៣ ខ្នងនោះ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា "hemantiko" ជាដើម ប្រាសាទណាដែលជាទីសប្បាយសម្រាប់គង់នៅក្នុងរដូវរងា ប្រាសាទនោះឈ្មោះថា "hemantiko"។ សូម្បីក្នុងប្រាសាទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ឯវចនត្ថៈក្នុងពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ ការគង់នៅក្នុងរដូវរងា ឈ្មោះថា "hemanta" ប្រាសាទណាគួរដល់ការគង់នៅក្នុងរដូវរងា ប្រាសាទនោះឈ្មោះថា "hemantiko"។ សូម្បីក្នុងប្រាសាទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

ตตฺถ เหมนฺติโก ปาสาโท นวภูมโก อโหสิ, ภูมิโย ปนสฺส อุณฺหอุตุคฺคาหาปนตฺถาย นีจา อเหสุํ. ตตฺถ ทฺวารวาตปานานิ สุผุสิตกวาฏานิ อเหสุํ นิพฺพิวรานิ. จิตฺตกมฺมมฺปิ กโรนฺตา ตตฺถ ตตฺถ ปชฺชลิเต อคฺคิกฺขนฺเธเยว อกํสุ. ภูมตฺถรณํ ปเนตฺถ กมฺพลมยํ, ตถา สาณิวิตานนิวาสนปารุปนเวฐนานิ. วาตปานานิ อุณฺหคฺคาหาปนตฺถํ ทิวา วิวฏานิ รตฺตึ ปิหิตานิ โหนฺติ.

ក្នុងប្រាសាទទាំងនោះ ប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងា មានថ្នាក់ ៩ ជាន់ ប៉ុន្តែជាន់នីមួយៗនៃប្រាសាទនោះទាបៗ ដើម្បីរក្សាកម្ដៅនៃឧតុ។ ក្នុងប្រាសាទនោះ ទ្វារ និងបង្អួចទាំងឡាយ មានសន្លឹកបិទជិតល្អ គ្មានចន្លោះប្រហោងឡើយ។ សូម្បីតែជាងគំនូរ កាលគូរគំនូរក៏គូរតែរូបគំនរភ្លើងដែលកំពុងឆេះរន្ទាលនៅកន្លែងនោះៗដែរ។ គ្រឿងក្រាលផ្ទៃដីក្នុងប្រាសាទនោះ ធ្វើដោយរោមសត្វ សូម្បីតែវាំងនន គ្រឿងស្លៀកដណ្តប់ និងឈ្នួតក្បាល ក៏ធ្វើដោយរោមសត្វដូច្នោះដែរ។ បង្អួចទាំងឡាយ គេបើកនៅពេលថ្ងៃ ដើម្បីឱ្យកម្ដៅចូល ហើយបិទជិតនៅពេលយប់។

คิมฺหิโก ปน ปญฺจภูมโก อโหสิ. สีตอุตุคฺคาหาปนตฺถํ ปเนตฺถ ภูมิโย อุจฺจา อสมฺพาธา อเหสุํ. ทฺวารวาตปานานิ นาติผุสิตานิ สวิวรานิ สชาลานิ อเหสุํ. จิตฺตกมฺเม อุปฺปลานิ ปทุมานิ ปุณฺฑรีกานิเยว อกํสุ. ภูมตฺถรณํ ปเนตฺถ ทุกูลมยํ, ตถา สาณิวิตานนิวาสนปารุปนเวฐนานิ. วาตปานสมีเปสุ เจตฺถ นว จาฏิโย ฐเปตฺวา อุทกสฺส ปูเรตฺวา นีลุปฺปลาทีหิ สญฺฉาเทนฺติ. เตสุ เตสุ ปเทเสสุ อุทกยนฺตานิ กโรนฺติ, เยหิ เทเว วสฺสนฺเต วิย อุทกธารา นิกฺขมนฺติ. อนฺโตปาสาเท ตตฺถ ตตฺถ กลลปูรา โทณิโย ฐเปตฺวา ปญฺจวณฺณานิ ปทุมานิ โรปยึสุ. ปาสาทมตฺถเก สุกฺขมหึสจมฺมํ พนฺธิตฺวา ยนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา ยาว ฉทนปิฏฺฐิยา ปาสาเณ อาโรเปตฺวา ตสฺมึ วิสฺสชฺเชนฺติ. เตสํ จมฺเม ปวฏฺฏนฺตานํ สทฺโท เมฆคชฺชิตํ วิย โหติ. ทฺวารวาตปานานิ ปเนตฺถ ทิวา ปิหิตานิ โหนฺติ รตฺตึ วิวฏานิ.

ចំណែកឯប្រាសាទសម្រាប់រដូវក្ដៅ មានថ្នាក់ ៥ ជាន់។ ជាន់នីមួយៗនៃប្រាសាទនោះខ្ពស់ៗ និងធំទូលាយ ដើម្បីទទួលធាតុត្រជាក់នៃឧតុ។ ទ្វារ និងបង្អួចទាំងឡាយ មិនបិទជិតពេកទេ មានចន្លោះប្រហោង និងមានសំណាញ់ការពារ។ ក្នុងគំនូរលម្អ គេគូរតែរូបផ្កាឈូកក្រហម ផ្កាឈូកផ្កា និងផ្កាឈូកសប៉ុណ្ណោះ។ គ្រឿងក្រាលផ្ទៃដីក្នុងប្រាសាទនោះ ធ្វើដោយសំពត់ឌុកូល សូម្បីតែវាំងនន គ្រឿងស្លៀកដណ្តប់ និងឈ្នួតក្បាល ក៏ធ្វើដោយសំពត់ឌុកូលដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅជិតបង្អួចទាំងឡាយ គេដាក់ពាងថ្មីៗចំនួន ៩ បំពេញដោយទឹក រួចគ្របដណ្តប់ដោយផ្កាឈូកខៀវជាដើម។ នៅកន្លែងនោះៗ គេធ្វើគ្រឿងយន្តបង្ហូរទឹក ដែលបង្ហូរខ្សែទឹកចេញមក ដូចជាកាលដែលភ្លៀងកំពុងបង្អុរចុះមកដូច្នោះ។ នៅខាងក្នុងប្រាសាទ គេដាក់ស្នូកពេញដោយភក់នៅកន្លែងនោះៗ ហើយដាំផ្កាឈូកមានពណ៌ ៥ ប្រការ។ នៅលើដំបូលប្រាសាទ គេចងស្បែកក្របីស្ងួត រួចបង្វិលគ្រឿងយន្ត លើកដុំថ្មទាំងឡាយឡើងទៅលើដំបូល ហើយទម្លាក់ចុះមកលើស្បែកក្របីនោះ។ សំឡេងនៃដុំថ្មទាំងឡាយដែលរមៀលលើស្បែកក្របីនោះ ឮដូចជាសំឡេងផ្គរលាន់ដូច្នោះ។ ឯទ្វារ និងបង្អួចក្នុងប្រាសាទនោះ ត្រូវគេបិទនៅពេលថ្ងៃ ហើយបើកនៅពេលយប់។

วสฺสิโก [Pg.127] สตฺตภูมโก อโหสิ. ภูมิโย ปเนตฺถ ทฺวินฺนมฺปิ อุตูนํ คาหาปนตฺถาย นาติอุจฺจา นาตินีจา อกํสุ. เอกจฺจานิ ทฺวารวาตปานานิ สุผุสิตานิ, เอกจฺจานิ สวิวรานิ. ตตฺถ จิตฺตกมฺมมฺปิ เกสุจิ ฐาเนสุ ปชฺชลิตอคฺคิกฺขนฺธวเสน, เกสุจิ ชาตสฺสรวเสน กตํ. ภูมตฺถรณาทีนิ ปเนตฺถ กมฺพลทุกูลวเสน อุภยมิสฺสกานิ. เอกจฺเจ ทฺวารวาตปานา รตฺตึ วิวฏา ทิวา ปิหิตา, เอกจฺเจ ทิวา วิวฏา รตฺตึ ปิหิตา. ตโยปิ ปาสาทา อุพฺเพเธน สมปฺปมาณา. ภูมิกาสุ ปน นานตฺตํ อโหสิ.

ប្រាសាទសម្រាប់រដូវភ្លៀង មានថ្នាក់ ៧ ជាន់។ ជាន់នីមួយៗនៃប្រាសាទនោះ គេធ្វើមិនឱ្យខ្ពស់ពេក មិនឱ្យទាបពេក ដើម្បីទទួលយកធាតុអាកាសនៃរដូវទាំងពីរ។ ទ្វារ និងបង្អួចខ្លះបិទជិតល្អ ខ្លះទៀតមានចន្លោះប្រហោង។ ក្នុងប្រាសាទនោះ សូម្បីតែគំនូរលម្អ ក្នុងកន្លែងខ្លះគេធ្វើជាគំនរភ្លើងកំពុងឆេះរន្ទាល ក្នុងកន្លែងខ្លះទៀតគេធ្វើជារូបស្រះឈូកធម្មជាតិ។ គ្រឿងក្រាលផ្ទៃដីជាដើមក្នុងប្រាសាទនោះ គេធ្វើលាយឡំគ្នាទាំងពីរយ៉ាង គឺដោយរោមសត្វផង ដោយសំពត់ឌុកូលផង។ ទ្វារ និងបង្អួចខ្លះ បើកនៅពេលយប់ បិទនៅពេលថ្ងៃ ខ្លះទៀត បើកនៅពេលថ្ងៃ បិទនៅពេលយប់។ ប្រាសាទទាំង ៣ ខ្នងនោះ មានកម្ពស់ស្មើៗគ្នា ប៉ុន្តែប្លែកគ្នាតែត្រង់ចំនួនជាន់ប៉ុណ្ណោះ។

เอวํ นิฏฺฐิเตสุ ปาสาเทสุ ราชา จินฺเตสิ – ‘‘ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต, ฉตฺตมสฺส อุสฺสาเปตฺวา รชฺชสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ. โส สากิยานํ ปณฺณานิ ปหิณิ – ‘‘ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต, รชฺเช นํ ปติฏฺฐาเปสฺสามิ, สพฺเพ อตฺตโน อตฺตโน เคเหสุ วยปฺปตฺตา, ทาริกา อิมํ เคหํ เปเสนฺตู’’ติ. เต สาสนํ สุตฺวา – ‘‘กุมาโร เกวลํ ทสฺสนกฺขโม รูปสมฺปนฺโน, น กิญฺจิ สิปฺปํ ชานาติ, ทารภรณํ กาตุํ น สกฺขิสฺสติ, น มยํ ธีตโร ทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปุตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจสิ. โพธิสตฺโต ‘‘กึ สิปฺปํ ทสฺเสตุํ วฏฺฏติ, ตาตา’’ติ อาห. สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตุํ วฏฺฏติ, ตาตาติ. เตน หิ อาหราเปถาติ. ราชา อาหราเปตฺวา อทาสิ. ธนุํ ปุริสสหสฺสํ อาโรเปติ, ปุริสสหสฺสํ โอโรเปติ. มหาปุริโส ธนุํ อาหราเปตฺวา ปลฺลงฺเก นิสินฺโนว ชิยํ ปาทงฺคุฏฺฐเก เวเฐตฺวา กฑฺฒนฺโต ปาทงฺคุฏฺฐเกเนว ธนุํ อาโรเปตฺวา วาเมน หตฺเถน ทณฺเฑ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน กฑฺฒิตฺวา ชิยํ โปเถสิ. สกลนครํ อุปฺปตนาการปฺปตฺตํ อโหสิ. ‘‘กึ สทฺโท เอโส’’ติ จ วุตฺเต ‘‘เทโว คชฺชตี’’ติ อาหํสุ. อถญฺเญ ‘‘ตุมฺเห น ชานาถ, น เทโว คชฺชติ, องฺคีรสสฺส กุมารสฺส สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตฺวา ชิยํ โปเถนฺตสฺส ชิยปฺปหารสทฺโท เอโส’’ติ อาหํสุ. สากิยา ตาวตเกเนว อารทฺธจิตฺตา อเหสุํ.

កាលដែលប្រាសាទទាំងឡាយរួចរាល់យ៉ាងនេះហើយ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "កូនប្រុសរបស់អាត្មាអញមានវ័យចម្រើនហើយ អាត្មាអញនឹងលើកស្វេតច្ឆត្រថ្វាយ រួចនឹងមើលនូវរាជសម្បត្តិរបស់កូននោះ"។ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ផ្ញើសារលិខិតទៅកាន់ពួកសាក្យៈទាំងឡាយថា "កូនប្រុសរបស់អាត្មាអញមានវ័យចម្រើនហើយ អាត្មាអញនឹងតម្កល់កូននោះក្នុងរាជសម្បត្តិ សូមអ្នករាល់គ្នាបញ្ជូនកូនស្រីដែលមានវ័យចម្រើនហើយ នៅក្នុងផ្ទះរៀងៗខ្លួន មកកាន់ផ្ទះនៃកូនប្រុសរបស់អាត្មាអញនេះចុះ"។ ពួកសាក្យៈទាំងនោះបានឮដំណឹងនោះហើយ ក៏និយាយថា "ព្រះរាជកុមារគ្រាន់តែមានរូបឆោមគួរជាទីគយគន់ បរិបូណ៌ដោយរូបសម្បត្តិប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែមិនចេះសិល្បសាស្ត្រណាមួយឡើយ មុខជានឹងមិនអាចចិញ្ចឹមភរិយាបានទេ ពួកយើងនឹងមិនប្រគល់កូនស្រីឱ្យឡើយ"។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់រឿងនោះហើយ ក៏យាងទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះរាជបុត្រ រួចប្រាប់រឿងនោះឱ្យទ្រង់ជ្រាប។ ព្រះពោធិសត្វទូលសួរថា "បពិត្រព្រះវរបិតា តើខ្ញុំគួរបង្ហាញសិល្បសាស្ត្រអ្វីខ្លះ?"។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ម្នាលកូន គួរតែឡើងខ្សែធ្នូដែលមានកម្លាំងស្មើនឹងបុរសមួយពាន់នាក់"។ ព្រះពោធិសត្វទូលថា "បើដូច្នោះ សូមព្រះអង្គឱ្យគេនាំយកធ្នូនោះមកចុះ"។ ព្រះរាជាក៏បង្គាប់ឱ្យគេនាំយកមកថ្វាយ។ ធ្នូនោះ ត្រូវប្រើបុរសមួយពាន់នាក់ទើបអាចឡើងខ្សែបាន និងបុរសមួយពាន់នាក់ទើបអាចដាក់ខ្សែចុះវិញបាន។ ព្រះមហាបុរសឱ្យគេនាំយកធ្នូនោះមកហើយ គង់នៅលើបល្ល័ង្កដដែល រួចយកខ្សែធ្នូរុំជុំវិញមេជើង កាលដែលទ្រង់ទាញ ក៏ឡើងខ្សែធ្នូបានដោយមេជើងនោះឯង រួចទ្រង់យកព្រះហស្តឆ្វេងកាន់ដងធ្នូ យកព្រះហស្តស្តាំទាញខ្សែ រួចដេញខ្សែធ្នូឱ្យឮសូរ។ ទីក្រុងទាំងមូលហាក់បីដូចជានឹងរលំរលាយទៅ។ កាលដែលពួកជនសួរថា "នោះជាសំឡេងអ្វី?" ខ្លះក៏និយាយថា "ផ្គរលាន់ទេតើ"។ ខ្លះទៀតនិយាយថា "អ្នករាល់គ្នាមិនដឹងទេ មិនមែនផ្គរលាន់ទេ នោះជាសំឡេងដេញខ្សែធ្នូរបស់ព្រះរាជកុមារអង់គីរសៈ ដែលទ្រង់ឡើងខ្សែធ្នូមានកម្លាំងស្មើនឹងបុរសមួយពាន់នាក់ រួចដេញខ្សែធ្នូនោះឯង"។ ពួកសាក្យៈទាំងឡាយមានចិត្តត្រេកអរដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះឯង។

มหาปุริโส ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. อฏฺฐงฺคุลมตฺตพหลํ อโยปฏฺฏํ กณฺเฑน วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. จตุรงฺคุลพหลํ อสนผลกํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. วิทตฺถิพหลํ อุทุมฺพรผลกํ วินิวิชฺฌิตุํ [Pg.128] วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ยนฺเต พทฺธํ ผลกสตํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. สฏฺฐิปฏลํ สุกฺขมหึสจมฺมํ วินิวิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ตโต วาลิกสกฏาทีนิ อาจิกฺขึสุ. มหาสตฺโต วาลิกสกฏมฺปิ ปลาลสกฏมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา อุทเก เอกุสภปฺปมาณํ กณฺฑํ เปเสสิ, ถเล อฏฺฐอุสภปฺปมาณํ. อถ นํ ‘‘อิทานิ วาติงฺคณสญฺญาย วาลํ วิชฺฌิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. เตน หิ พนฺธาเปถาติ. สทฺทนฺตเร พชฺฌตุ, ตาตาติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ, คาวุตนฺตเร พนฺธนฺตูติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ, อทฺธโยชเน พนฺธนฺตูติ. ปุรโต คจฺฉนฺตุ โยชเน พนฺธนฺตูติ. พนฺธาเปถ, ตาตาติ โยชนมตฺถเก วาติงฺคณสญฺญาย วาลํ พนฺธาเปตฺวา รตฺตนฺธกาเร เมฆปฏลจฺฉนฺนาสุ ทิสาสุ กณฺฑํ ขิปิ, ตํ คนฺตฺวา โยชนมตฺถเก วาลํ ผาเลตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. น เกวลญฺจ เอตฺตกเมว, ตํ ทิวสํ ปน มหาสตฺโต โลเก วตฺตมานสิปฺปํ สพฺพเมว สนฺทสฺเสสิ. สกฺยราชาโน อตฺตโน อตฺตโน ธีตโร อลงฺกริตฺวา เปสยึสุ, จตฺตาลีสสหสฺสนาฏกิตฺถิโย อเหสุํ. มหาปุริโส ตีสุ ปาสาเทสุ เทโว มญฺเญ ปริจาเรนฺโต มหาสมฺปตฺตึ อนุภวติ.

ព្រះមហាបុរសសួរទៀតថា "តើគួរធ្វើអ្វីផ្សេងទៀត?"។ ពួកសាក្យៈឆ្លើយថា "គួរតែបាញ់ទម្លុះបន្ទះដែកកម្រាស់ ៨ ធ្នាប់"។ ព្រះអង្គក៏បាញ់ទម្លុះបន្ទះដែកនោះ រួចសួរថា "តើគួរធ្វើអ្វីផ្សេងទៀត?"។ ពួកសាក្យៈឆ្លើយថា "គួរតែបាញ់ទម្លុះក្តារឈើធ្នង់កម្រាស់ ៤ ធ្នាប់"។ ព្រះអង្គក៏បាញ់ទម្លុះក្តារឈើនោះ រួចសួរថា "តើគួរធ្វើអ្វីផ្សេងទៀត?"។ ពួកសាក្យៈឆ្លើយថា "គួរតែបាញ់ទម្លុះក្តារឈើល្វាកម្រាស់ ១ ចំអាម"។ ព្រះអង្គក៏បាញ់ទម្លុះក្តារឈើនោះ រួចសួរថា "តើគួរធ្វើអ្វីផ្សេងទៀត?"។ ពួកសាក្យៈឆ្លើយថា "គួរតែបាញ់ទម្លុះក្តារមួយរយសន្លឹកដែលចងភ្ជាប់នឹងគ្រឿងយន្ត"។ ព្រះអង្គក៏បាញ់ទម្លុះក្តារទាំងមួយរយសន្លឹកនោះ រួចសួរថា "តើគួរធ្វើអ្វីផ្សេងទៀត?"។ ពួកសាក្យៈឆ្លើយថា "គួរតែបាញ់ទម្លុះស្បែកក្របីស្ងួតកម្រាស់ ៦០ ជាន់"។ ព្រះអង្គក៏បាញ់ទម្លុះស្បែកក្របីនោះ រួចសួរថា "តើគួរធ្វើអ្វីផ្សេងទៀត?"។ បន្ទាប់មក ពួកសាក្យៈក៏ប្រាប់អំពីឡាន (រទេះ) ផ្ទុកខ្សាច់ជាដើម។ ព្រះមហាសត្វក៏បាញ់ទម្លុះទាំងរទេះខ្សាច់ ទាំងរទេះចំបើង ហើយបាញ់ព្រួញទៅក្នុងទឹកបានចម្ងាយ ១ ឧសភៈ បាញ់លើគោកបានចម្ងាយ ៨ ឧសភៈ។ លំដាប់នោះ ពួកសាក្យៈទូលថា "ឥឡូវនេះ គួរតែបាញ់សរសៃរោមសត្វ ដោយសម្គាល់យកផ្លែត្រប់"។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "បើដូច្នោះ ចូរចងចុះ"។ ពួកសាក្យៈសួរថា "តើឱ្យចងក្នុងចម្ងាយប៉ុន្មាន?"។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "ចូរចងក្នុងចម្ងាយត្រឹមឮសំឡេងហៅចុះ"។ ពួកសាក្យៈថា "ចូរដើរទៅមុខទៀត ចងក្នុងចម្ងាយ ១ គាវុតចុះ"។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "ចូរដើរទៅមុខទៀត ចងក្នុងចម្ងាយកន្លះយោជន៍ចុះ"។ ព្រះអង្គត្រាស់ទៀតថា "ចូរដើរទៅមុខទៀត ចងក្នុងចម្ងាយ ១ យោជន៍ចុះ"។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា "ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ចូរឱ្យគេចងចុះ" រួចឱ្យគេចងសរសៃរោមសត្វដោយសម្គាល់យកផ្លែត្រប់ក្នុងចម្ងាយ ១ យោជន៍ ហើយទ្រង់បាញ់ព្រួញទៅក្នុងទីងងឹតស្លុបនាពេលយប់ ដែលទិសទាំងឡាយត្រូវស្រទាប់មេឃបិទបាំង ព្រួញនោះក៏រត់ទៅពុះសរសៃរោមសត្វក្នុងចម្ងាយ ១ យោជន៍នោះ រួចធ្លាក់ចុះទៅក្នុងដី។ មិនមែនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ ក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះមហាសត្វបានបង្ហាញសិល្បសាស្ត្រទាំងអស់ដែលមាននៅក្នុងលោក។ ពួកស្តេចសាក្យៈទាំងឡាយ ក៏បានតុបតែងកូនស្រីរបស់ខ្លួនរៀងៗខ្លួន រួចបញ្ជូនមកថ្វាយ មានស្រីរបាំចំនួន ៤ ម៉ឺននាក់។ ព្រះមហាបុរសទ្រង់សោយមហាសម្បត្តិ ហែហមដោយស្រីស្នំទាំងឡាយ ហាក់បីដូចជាទេវតាក្នុងប្រាសាទទាំង ៣ ដូច្នោះឯង។

นิปฺปุริเสหีติ ปุริสวิรหิเตหิ. น เกวลํ เจตฺถ ตูริยาเนว นิปฺปุริสานิ, สพฺพฏฺฐานานิปิ นิปฺปุริสาเนว. โทวาริกาปิ อิตฺถิโยว, นฺหาปนาทิปริกมฺมกราปิ อิตฺถิโยว. ราชา กิร ‘‘ตถารูปํ อิสฺสริยสุขสมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ปุริสํ ทิสฺวา ปริสงฺกา อุปฺปชฺชติ, สา เม ปุตฺตสฺส มา อโหสี’’ติ สพฺพกิจฺเจสุ อิตฺถิโยว ฐเปสิ. ปริจารยมาโนติ โมทมาโน. น เหฏฺฐาปาสาทํ โอโรหามีติ ปาสาทโต เหฏฺฐา น โอตรามิ. อิติ มํ จตฺตาโร มาเส อญฺโญ สิขาพทฺโธ ปุริโส นาม ปสฺสิตุํ นาลตฺถ. ยถาติ เยน นิยาเมน. ทาสกมฺมกรโปริสสฺสาติ ทาสานญฺเจว เทวสิกภตฺตเวตนาภตานํ กมฺมกรานญฺจ นิสฺสาย ชีวมานปุริสานญฺจ. กณาชกนฺติ สกุณฺฑกภตฺตํ. พิลงฺคทุติยนฺติ กญฺชิกทุติยํ.

បទថា "nippurisehi" សេចក្តីថា ដែលប្រាសចាកបុរស។ មិនមែនត្រឹមតែគ្រឿងតន្ត្រីប៉ុណ្ណោះទេដែលប្រាសចាកបុរស សូម្បីតែកន្លែងទាំងអស់ក៏ប្រាសចាកបុរសដែរ។ សូម្បីតែឆ្មាំទ្វារក៏ជាស្ត្រី ពួកអ្នកបម្រើការងូតទឹកជាដើមក៏ជាស្ត្រីដែរ។ ឮថា ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "កាលបើកូនប្រុសរបស់អាត្មាអញកំពុងសោយនូវឥស្សរិយយស និងសុខសម្បត្តិមានសភាពយ៉ាងនោះ បើឃើញបុរសដទៃ មុខជានឹងកើតសេចក្តីសង្ស័យ កុំឱ្យសេចក្តីសង្ស័យនោះកើតមានដល់កូនប្រុសរបស់អាត្មាអញឡើយ" ទើបទ្រង់ចាត់តាំងតែស្ត្រីប៉ុណ្ណោះក្នុងកិច្ចការទាំងពួង។ បទថា "paricārayamāno" សេចក្តីថា កំពុងរីករាយ។ បទថា "na heṭṭhāpāsādaṃ orohāmi" សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនចុះមកខាងក្រោមប្រាសាទឡើយ។ ហេតុនោះ ក្នុងរវាង ៤ ខែ គ្មានបុរសដទៃណាដែលមានជុកបានឃើញខ្ញុំឡើយ។ បទថា "yathā" សេចក្តីថា ដោយប្រការណា។ បទថា "dāsakammakaraporisassa" បានដល់ ពួកទាសៈផង ពួកកម្មករដែលទទួលបាយនិងប្រាក់ឈ្នួលប្រចាំថ្ងៃផង និងពួកជនដែលរស់នៅដោយអាស្រ័យនឹងអ្នកដទៃផង។ បទថា "kaṇājakaṃ" បានដល់ បាយចុងអង្ករលាយកន្ទក់។ បទថា "bilaṅgadutiyaṃ" បានដល់ បាយដែលមានទឹកជ្រក់ជាគម្រប់ពីរ។

เอวรูปาย อิทฺธิยาติ เอวํชาติกาย ปุญฺญิทฺธิยา สมนฺนาคตสฺส. เอวรูเปน จ สุขุมาเลนาติ เอวํชาติเกน จ นิทฺทุกฺขภาเวน. โสขุมาเลนาติปิ [Pg.129] ปาโฐ. เอวํ ตถาคโต เอตฺตเกน ฐาเนน อตฺตโน สิริสมฺปตฺตึ กเถสิ. กเถนฺโต จ น อุปฺปิลาวิตภาวตฺถํ กเถสิ, ‘‘เอวรูปายปิ ปน สมฺปตฺติยา ฐิโต ปมาทํ อกตฺวา อปฺปมตฺโตว อโหสิ’’นฺติ อปฺปมาทลกฺขณสฺเสว ทีปนตฺถํ กเถสิ. เตเนว อสฺสุตวา โข ปุถุชฺชโนติอาทิมาห. ตตฺถ ปรนฺติ ปรปุคฺคลํ. ชิณฺณนฺติ ชราชิณฺณํ. อฏฺฏียตีติ อฏฺโฏ ปีฬิโต โหติ. หรายตีติ หิรึ กโรติ ลชฺชติ. ชิคุจฺฉตีติ อสุจึ วิย ทิสฺวา ชิคุจฺฉํ อุปฺปาเทติ. อตฺตานํเยว อติสิตฺวาติ ชราธมฺมมฺปิ สมานํ อตฺตานํ อติกฺกมิตฺวา อฏฺฏียติ หรายตีติ อตฺโถ. ชราธมฺโมติ ชราสภาโว. ชรํ อนตีโตติ ชรํ อนติกฺกนฺโต, อนฺโต ชราย วตฺตามิ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขโตติ เอวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส. โยพฺพนมโทติ โยพฺพนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. สพฺพโส ปหียีติ สพฺพากาเรน ปหีโน. มคฺเคน ปหีนสทิโส กตฺวา ทสฺสิโต. น ปเนส มคฺเคน ปหีโน, ปฏิสงฺขาเนน ปหีโนว กถิโตติ เวทิตพฺโพ. โพธิสตฺตสฺส หิ เทวตา ชราปตฺตํ ทสฺเสสุํ. ตโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตา อนฺตรา มหาสตฺตสฺส โยพฺพนมโท นาม น อุปฺปชฺชติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน อาโรคฺยมโทติ อหํ นิโรโคติ อาโรคฺยํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. ชีวิตมโทติ อหํ จิรํ ชีวีติ ตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนโก มานมโท. สิกฺขํ ปจฺจกฺขายาติ สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. หีนายาวตฺตตีติ หีนาย ลามกาย คิหิภาวาย อาวตฺตติ.

បទថា «Evarūpāya iddhiyā» សេចក្តីថា ប្រកបដោយបុណ្យឫទ្ធិមានសភាពយ៉ាងនេះ។ បទថា «evarūpena ca sukhumālena» សេចក្តីថា ប្រកបដោយភាពសុខុមាលភាព (មិនមានទុក្ខ) មានសភាពយ៉ាងនេះ។ មានបាឋៈថា «sokhumālena» ខ្លះដែរ។ ព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងនូវសិរីសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះយ៉ាងនេះ។ កាលដែលទ្រង់សម្តែង ក៏មិនមែនសម្តែងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការផុសឡើង (អួតអាង) ឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈនៃសេចក្តីមិនប្រមាថប៉ុណ្ណោះថា «ទោះបីឋិតនៅក្នុងសម្បត្តិមានសភាពយ៉ាងនេះ ក៏មិនធ្វើនូវសេចក្តីប្រមាថ ជាអ្នកមិនប្រមាថហើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា «assutavā kho puthujjanoti»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «paraṃ» បានដល់ បុគ្គលដទៃ។ បទថា «jiṇṇaṃ» បានដល់ គ្រាំគ្រាដោយជរា។ បទថា «aṭṭīyati» សេចក្តីថា ធុញទ្រាន់ ញាំញី។ បទថា «harāyati» សេចក្តីថា ធ្វើនូវសេចក្តីខ្មាសអៀន គឺខ្មាសអៀន។ បទថា «jigucchati» សេចក្តីថា ឃើញដូចជាអសុចិហើយ បង្កើតសេចក្តីខ្ពើមរអើម។ បទថា «attānaṃyeva atisitvā» សេចក្តីថា សូម្បីខ្លួនឯងមានសភាពជាធម្មតាត្រូវគ្របសង្កត់ដោយជរា ក៏រំលងខ្លួនឯងហើយ ធុញទ្រាន់ ខ្មាសអៀន។ បទថា «jarādhammo» បានដល់ មានសភាពទ្រុឌទ្រោម (ជរា) ជាធម្មតា។ បទថា «jaraṃ anatīto» បានដល់ មិនទាន់កន្លងផុតជរា គឺឋិតនៅក្នុងជរា។ បទថា «iti paṭisañcikkhato» សេចក្តីថា កាលពិចារណាយ៉ាងនេះ។ បទថា «yobbanamado» បានដល់ សេចក្តីស្រវឹងក្នុងវ័យក្មេង ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យវ័យក្មេង។ បទថា «sabbaso pahīyi» សេចក្តីថា លះបង់បានដោយប្រការទាំងពួង។ ទ្រង់សម្តែងធ្វើឲ្យដូចជាលះបង់បានដោយមគ្គ។ ប៉ុន្តែសេចក្តីស្រវឹងនេះ មិនមែនលះបង់បានដោយមគ្គទេ គួរដឹងថា ទ្រង់សម្តែងថា លះបង់បានដោយការពិចារណា (បដិសង្ខាន) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ពួកទេវតាបានបង្ហាញសត្វដែលដល់នូវជរាដល់ព្រះពោធិសត្វ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់សម្រេចព្រះអរហត្ត ក្នុងចន្លោះនោះ សេចក្តីស្រវឹងក្នុងវ័យ មិនដែលកើតឡើងដល់មហាសត្វឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «ārogyamado» បានដល់ សេចក្តីស្រវឹងក្នុងភាពមិនមានរោគ ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យការមិនមានរោគថា «យើងមិនមានរោគឡើយ»។ បទថា «jīvitamado» បានដល់ សេចក្តីស្រវឹងក្នុងជីវិត ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យជីវិតថា «យើងនឹងរស់នៅបានយូរ»។ បទថា «sikkaṃ paccakkhāya» បានដល់ លះបង់សិក្ខា (សឹក)។ បទថា «hīnāyāvattati» បានដល់ ត្រឡប់មកដើម្បីធម៌ថោកទាប គឺភាពជាគ្រហស្ថ។

ยถาธมฺมาติ พฺยาธิอาทีหิ ยถาสภาวา. ตถาสนฺตาติ ยถา สนฺตา เอว อวิปรีตพฺยาธิอาทิสภาวาว หุตฺวาติ อตฺโถ. ชิคุจฺฉนฺตีติ ปรปุคฺคลํ ชิคุจฺฉนฺติ. มม เอวํ วิหาริโนติ มยฺหํ เอวํ ชิคุจฺฉาวิหาเรน วิหรนฺตสฺส เอวํ ชิคุจฺฉนํ นปฺปติรูปํ ภเวยฺย นานุจฺฉวิกํ. โสหํ เอวํ วิหรนฺโตติ โส อหํ เอวํ ปรํ ชิคุจฺฉมาโน วิหรนฺโต, เอวํ วา อิมินา ปฏิสงฺขานวิหาเรน วิหรนฺโต. ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธินฺติ สพฺพูปธิวิรหิตํ นิพฺพานธมฺมํ ญตฺวา. สพฺเพ มเท อภิโภสฺมีติ สพฺเพ ตโยปิ มเท อภิภวึ สมติกฺกมึ. เนกฺขมฺเม ทฏฺฐุ เขมตนฺติ นิพฺพาเน เขมภาวํ ทิสฺวา. เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโตติปิ ปาโฐ, นิพฺพานํ เขมโต ทิสฺวาติ อตฺโถ. ตสฺส [Pg.130] เม อหุ อุสฺสาโหติ ตสฺส มยฺหํ ตํ เนกฺขมฺมสงฺขาตํ นิพฺพานํ อภิปสฺสนฺตสฺส อุสฺสาโห อหุ, วายาโม อโหสีติ อตฺโถ. นาหํ ภพฺโพ เอตรหิ, กามานิ ปฏิเสวิตุนฺติ อหํ ทานิ ทุวิเธปิ กาเม ปฏิเสวิตุํ อภพฺโพ. อนิวตฺติ ภวิสฺสามีติ ปพฺพชฺชโต จ สพฺพญฺญุตญฺญาณโต จ น นิวตฺติสฺสามิ, อนิวตฺตโก ภวิสฺสามิ. พฺรหฺมจริยปรายโณติ มคฺคพฺรหฺมจริยปรายโณ ชาโตสฺมีติ อตฺโถ. อิติ อิมาหิ คาถาหิ มหาโพธิปลฺลงฺเก อตฺตโน อาคมนียวีริยํ กเถสิ.

បទថា «yathādhammā» សេចក្តីថា មានសភាពជាធម្មតាដោយរោគជាដើម។ បទថា «tathāsantā» សេចក្តីថា មានសភាពមិនខុសប្លែកពីសភាពមានរោគជាដើម ដូចដែលជាពិតប្រាកដនោះឯង។ បទថា «jigucchanti» បានដល់ ខ្ពើមរអើមនូវបុគ្គលដទៃ។ បទថា «mama evaṃ vihārino» សេចក្តីថា កាលបើខ្ញុំមានការនៅដោយការខ្ពើមរអើមយ៉ាងនេះ ការខ្ពើមរអើមយ៉ាងនេះ មិនគួរគប្បី មិនសមគួរដល់ខ្ញុំឡើយ។ បទថា «sohaṃ evaṃ viharanto» សេចក្តីថា ខ្ញុំនោះ កាលនៅខ្ពើមរអើមបុគ្គលដទៃយ៉ាងនេះ ឬមួយថា កាលនៅដោយការពិចារណាយ៉ាងនេះ។ បទថា «ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ» សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វានធម៌ ដែលប្រាសចាកឧបធិទាំងពួង។ បទថា «sabbe made abhibhosmi» សេចក្តីថា ខ្ញុំគ្របសង្កត់ កន្លងផុតនូវសេចក្តីស្រវឹងទាំង ៣ នោះទាំងអស់។ បទថា «nekkhamme daṭṭhu khemataṃ» សេចក្តីថា ឃើញនូវភាពក្សេមក្សាន្តក្នុងព្រះនិព្វាន។ មានបាឋៈថា «nekkhammaṃ daṭṭhu khemato» ខ្លះ សេចក្តីថា ឃើញនូវព្រះនិព្វានដោយភាពក្សេមក្សាន្ត។ បទថា «tassa me ahu ussāho» សេចក្តីថា សេចក្តីព្យាយាម (ឧស្សាហៈ) បានមានដល់ខ្ញុំនោះ ដែលកំពុងមើលឃើញនូវព្រះនិព្វាន ពោលគឺនេក្ខម្មៈនោះ។ បទថា «nāhaṃ bhabbo etarahi, kāmāni paṭisevituṃ» សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ ខ្ញុំមិនសមគួរដើម្បីសេពនូវកាមទាំងពីរប្រការឡើយ។ បទថា «anivatti bhavissāmi» សេចក្តីថា ខ្ញុំនឹងមិនត្រឡប់ថយក្រោយចាកផ្នួស និងចាកសព្វញ្ញុតញ្ញាណឡើយ គឺនឹងជាអ្នកមិនត្រឡប់ថយក្រោយ។ បទថា «brahmacariyaparāyaṇo» សេចក្តីថា ខ្ញុំជាអ្នកមានមគ្គព្រហ្មចរិយៈជាទីទៅក្នុងខាងមុខ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវវីរិយៈដែលជាហេតុដល់នូវការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គ លើមហាពោធិបល្ល័ង្ក ដោយគាថាទាំងឡាយនេះ។

๑๐. อาธิปเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាអាធិបតេយ្យសូត្រ

๔๐. ทสเม อาธิปเตยฺยานีติ เชฏฺฐกการณโต นิพฺพตฺตานิ. อตฺตาธิปเตยฺยนฺติอาทีสุ อตฺตานํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ คุณชาตํ อตฺตาธิปเตยฺยํ. โลกํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ โลกาธิปเตยฺยํ. นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ เชฏฺฐกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตํ ธมฺมาธิปเตยฺยํ. น อิติ ภวาภวเหตูติ อิติ ภโว, อิติ ภโวติ เอวํ อายตึ, น ตสฺส ตสฺส สมฺปตฺติภวสฺส เหตุ. โอติณฺโณติ อนุปวิฏฺโฐ. ยสฺส หิ ชาติ อนฺโตปวิฏฺฐา, โส ชาติยา โอติณฺโณ นาม. ชราทีสุปิ เอเสว นโย. เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขราสิสฺส. อนฺตกิริยา ปญฺญาเยถาติ อนฺตกรณํ ปริจฺเฉทปริวฏุมกรณํ ปญฺญาเยยฺย. โอหายาติ ปหาย. ปาปิฏฺฐตเรติ ลามกตเร. อารทฺธนฺติ ปคฺคหิตํ ปริปุณฺณํ, อารทฺธตฺตาว อสลฺลีนํ. อุปฏฺฐิตาติ จตุสติปฏฺฐานวเสน อุปฏฺฐิตา. อุปฏฺฐิตตฺตาว อสมฺมุฏฺฐา. ปสฺสทฺโธ กาโยติ นามกาโย จ กรชกาโย จ ปสฺสทฺโธ วูปสนฺตทรโถ. ปสฺสทฺธตฺตาว อสารทฺโธ. สมาหิตํ จิตฺตนฺติ อารมฺมเณ จิตฺตํ สมฺมา อาหิตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ. สมฺมา อาหิตตฺตาว เอกคฺคํ. อธิปตึ กริตฺวาติ เชฏฺฐกํ กตฺวา. สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตีติ สุทฺธํ นิมฺมลํ กตฺวา อตฺตานํ ปริหรติ ปฏิชคฺคติ, โคปายตีติ อตฺโถ. อยญฺจ ยาว อรหตฺตมคฺคา ปริยาเยน สุทฺธมตฺตานํ ปริหรติ นาม, ผลปฺปตฺโตว ปน นิปฺปริยาเยน สุทฺธมตฺตานํ ปริหรติ.

៤០. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា «ādhipateyyāni» សេចក្តីថា ធម៌ដែលកើតឡើងព្រោះធ្វើឲ្យជាធំ (ជាប្រធាន)។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា «attādhipateyyaṃ» ជាដើម គុណធម៌ដែលកើតឡើងដោយធ្វើខ្លួនឯងឲ្យជាធំ ឈ្មោះថា អត្តាធិបតេយ្យ។ គុណធម៌ដែលកើតឡើងដោយធ្វើលោកឲ្យជាធំ ឈ្មោះថា លោកាធិបតេយ្យ។ គុណធម៌ដែលកើតឡើងដោយធ្វើលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការឲ្យជាធំ ឈ្មោះថា ធម្មាធិបតេយ្យ។ បទថា «na iti bhavābhavahetu» សេចក្តីថា មិនមែនព្រោះហេតុនៃភពតូចភពធំ (ការសម្រេចបាននូវភពនោះៗ) ក្នុងពេលខាងមុខយ៉ាងនេះឡើយ។ បទថា «otiṇṇo» បានដល់ ចូលទៅដល់ (ចុះស៊ប់)។ ព្រោះថា ជាតិ (ការកើត) ចូលទៅក្នុងខាងក្នុងនៃបុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ចុះស៊ប់ក្នុងជាតិ។ សូម្បីក្នុងជរាជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា «kevalassa dukkhakkhandhassa» បានដល់ គំនរទុក្ខក្នុងវដ្តៈទាំងអស់។ បទថា «antakiriyā paññāyetha» បានដល់ ការធ្វើនូវទីបំផុត គឺការធ្វើឲ្យអស់ទៅនៃភាគកំណត់ គប្បីប្រាកដ។ បទថា «ohāya» បានដល់ លះបង់។ បទថា «pāpiṭṭhatare» បានដល់ ថោកទាបបំផុត។ បទថា «āraddhaṃ» បានដល់ ផ្គងឡើង ពេញបរិបូណ៌ ព្រោះតែការប្រឹងប្រែង ទើបមិនរួញរា។ បទថា «upaṭṭhitā» បានដល់ តាំងមាំដោយអំណាចនៃសតិប្បដ្ឋាន ៤។ ព្រោះតែការតាំងមាំ ទើបមិនវង្វេង (មិនភ្លេចភ្លាំង)។ បទថា «passaddho kāyo» បានដល់ នាមកាយ និងករជកាយ ស្ងប់រម្ងាប់ មានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយរម្ងាប់ហើយ។ ព្រោះតែការស្ងប់រម្ងាប់ ទើបមិនក្តៅក្រហាយ។ បទថា «samāhitaṃ cittaṃ» បានដល់ ចិត្តដែលតាំងមាំល្អ ទុកដាក់ល្អក្នុងអារម្មណ៍។ ព្រោះតែការតាំងមាំល្អ ទើបមានអារម្មណ៍តែមួយ (ឯកគ្គតា)។ បទថា «adhipatiṃ karitvā» បានដល់ ធ្វើឲ្យជាធំ។ បទថា «suddhaṃ attānaṃ pariharati» សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនឲ្យស្អាតស្អំ មិនមានមន្ទិល ហើយរក្សា បីបាច់ គ្រប់គ្រងខ្លួន។ ហើយភិក្ខុនេះ រក្សាខ្លួនឲ្យស្អាតស្អំដោយបរិយាយ រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ប៉ុន្តែព្រះខីណាស្រពដែលសម្រេចផលហើយ ទើបឈ្មោះថា រក្សាខ្លួនឲ្យស្អាតស្អំដោយវិន័យ (ដោយត្រង់/ដោយនិប្បរិយាយ)។

สฺวากฺขาโตติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๗) วิตฺถาริตานิ. ชานํ ปสฺสํ วิหรนฺตีติ ตํ ธมฺมํ ชานนฺตา ปสฺสนฺตา วิหรนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อาธิปเตยฺยานีติ [Pg.131] เอตฺตาวตา ตีณิ อาธิปเตยฺยานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานิ.

បទទាំងឡាយមានពាក្យថា «svākkhāto» ជាដើម ខ្ញុំ (យើង) បានពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ បទថា «jānaṃ passaṃ viharanti» សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ ឃើញច្បាស់នូវធម៌នោះ ហើយរស់នៅ។ បទថា «imāni kho, bhikkhave, tīṇi ādhipateyyāni» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអាធិបតេយ្យ ៣ ប្រការ ដែលលាយឡំដោយលោកិយ និងលោកុត្តរ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ។

ปกุพฺพโตติ กโรนฺตสฺส. อตฺตา เต ปุริส ชานาติ, สจฺจํ วา ยทิ วา มุสาติ ยํ ตฺวํ กโรสิ, ตํ ยทิ วา ยถาสภาวํ ยทิ วา โน ยถาสภาวนฺติ ตว อตฺตาว ชานาติ. อิมินา จ การเณน เวทิตพฺพํ ‘‘ปาปกมฺมํ กโรนฺตสฺส โลเก ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ. กลฺยาณนฺติ สุนฺทรํ. อติมญฺญสีติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญสิ. อตฺตานํ ปริคูหสีติ ยถา เม อตฺตาปิ น ชานาติ, เอวํ นํ ปริคูหามีติ วายมสิ. อตฺตาธิปเตยฺยโกติ อตฺตเชฏฺฐโก. โลกาธิโปติ โลกเชฏฺฐโก. นิปโกติ ปญฺญวา. ฌายีติ ฌายนฺโต. ธมฺมาธิโปติ ธมฺมเชฏฺฐโก. สจฺจปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม ภูตปรกฺกโม. ปสยฺห มารนฺติ มารํ ปสหิตฺวา. อภิภุยฺย อนฺตกนฺติ อิทํ ตสฺเสว เววจนํ. โย จ ผุสี ชาติกฺขยํ ปธานวาติ โย ฌายี ปธานวา มารํ อภิภวิตฺวา ชาติกฺขยํ อรหตฺตํ ผุสิ. โส ตาทิโสติ โส ตถาวิโธ ตถาสณฺฐิโต. โลกวิทูติ ตโย โลเก วิทิเต ปากเฏ กตฺวา ฐิโต. สุเมโธติ สุปญฺโญ. สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อตมฺมโย มุนีติ สพฺเพ เตภูมกธมฺเม ตณฺหาสงฺขาตาย ตมฺมยตาย อภาเวน อตมฺมโย ขีณาสวมุนิ กทาจิ กตฺถจิ น หียติ น ปริหียตีติ วุตฺตํ โหตีติ.

បទថា «pakubbato» បានដល់ របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើ។ បទថា «attā te purisa jānāti, saccaṃ vā yadi vā musā» សេចក្តីថា អំពើណាដែលអ្នកធ្វើ អំពើនោះ ទោះបីជាពិតប្រាកដក្តី មិនពិតប្រាកដក្តី ខ្លួនរបស់អ្នកឯងរមែងដឹងច្បាស់មុនគេ។ ហើយដោយហេតុនេះ គប្បីដឹងថា «ទីកំបាំងសម្រាប់បុគ្គលអ្នកធ្វើបាបកម្ម មិនមានឡើយក្នុងលោក»។ បទថា «kalyāṇaṃ» បានដល់ ល្អ (ប្រពៃ)។ បទថា «atimaññasi» បានដល់ មើលងាយ (កន្លងហួសហើយសំគាល់)។ បទថា «attānaṃ parigūhasi» សេចក្តីថា ព្យាយាមលាក់បាំងនូវបាបនោះ ដោយគិតថា «ធ្វើដូចម្តេចកុំឲ្យសូម្បីខ្លួនឯងដឹង»។ បទថា «attādhipateyyako» បានដល់ មានខ្លួនឯងជាធំ។ បទថា «lokādhipo» បានដល់ មានលោកជាធំ។ បទថា «nipako» បានដល់ មានប្រាជ្ញា។ បទថា «jhāyī» បានដល់ អ្នកដុតកំដៅកិលេស (អ្នកចម្រើនឈាន)។ បទថា «dhammādhipo» បានដល់ មានធម៌ជាធំ។ បទថា «saccaparakkamo» បានដល់ មានសេចក្តីព្យាយាមមាំមួន គឺមានសេចក្តីព្យាយាមពិតប្រាកដ។ បទថា «pasayha māraṃ» បានដល់ ផ្ចាញ់មារ (ញាំញីមារ)។ បទថា «abhibhuyya antakaṃ» នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។ បទថា «yo ca phusī jātikkhayaṃ padhānavā» សេចក្តីថា ភិក្ខុណាជាអ្នកដុតកំដៅកិលេស មានសេចក្តីព្យាយាម ផ្ចាញ់មារហើយ បានពាល់ត្រូវនូវអរហត្តផល ដែលជាទីអស់ទៅនៃជាតិ។ បទថា «so tādiso» បានដល់ បុគ្គលនោះមានសភាពយ៉ាងនោះ ឋិតនៅដោយសភាពយ៉ាងនោះ។ បទថា «lokavidū» បានដល់ ធ្វើលោកទាំង ៣ ឲ្យប្រាកដច្បាស់ហើយឋិតនៅ។ បទថា «sumedho» បានដល់ មានប្រាជ្ញាល្អ។ បទថា «sabbesu dhammesu atammayo muni» សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពជាអ្នកមិនមានតណ្ហា ព្រោះមិនមានភាពជាអ្នកសម្រេចដោយតណ្ហាក្នុងតេភូមិកធម៌ទាំងពួង រមែងមិនសាបសូន្យ មិនវិនាសក្នុងកាលណាៗ ក្នុងកន្លែងណាៗឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

เทวทูตวคฺโค จตุตฺโถ.

ទេវទូតវគ្គ ទី ៤។

๕. จูฬวคฺโค

៥. ចុល្លវគ្គ

๑. สมฺมุขีภาวสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាសម្មុខីភាវសូត្រ

๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมฺมุขีภาวาติ สมฺมุขีภาเวน, วิชฺชมานตายาติ อตฺโถ. ปสวตีติ ปฏิลภติ. สทฺธาย สมฺมุขีภาวาติ ยทิ หิ สทฺธา น ภเวยฺย, เทยฺยธมฺโม น ภเวยฺย, ทกฺขิเณยฺยสงฺขาตา ปฏิคฺคาหกปุคฺคลา น ภเวยฺยุํ, กถํ ปุญฺญกมฺมํ กเรยฺย. เตสํ ปน สมฺมุขีภาเวน สกฺกา กาตุนฺติ ตสฺมา ‘‘สทฺธาย สมฺมุขีภาวา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ ทฺเว [Pg.132] ธมฺมา สุลภา เทยฺยธมฺมา เจว ทกฺขิเณยฺยา จ, สทฺธา ปน ทุลฺลภา. ปุถุชฺชนสฺส หิ สทฺธา อถาวรา ปทวาเรน นานา โหติ, เตเนว มหาโมคฺคลฺลานสทิโสปิ อคฺคสาวโก ปาฏิโภโค ภวิตุํ อสกฺโกนฺโต อาห – ‘‘ทฺวินฺนํ โข เต อหํ, อาวุโส, ธมฺมานํ ปาฏิโภโค โภคานญฺจ ชีวิตสฺส จ, สทฺธาย ปน ตฺวํเยว ปาฏิโภโค’’ติ (อุทา. ๑๘).

៤១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ បទថា «sammukhībhāvā» សេចក្តីថា ដោយការចំពោះមុខ គឺដោយការមានប្រាកដ។ បទថា «pasavati» បានដល់ ទទួលបាន។ បទថា «saddhāya sammukhībhāvā» សេចក្តីថា ព្រោះថា ប្រសិនបើមិនមានសទ្ធា មិនមានទេយ្យធម៌ មិនមានបដិគ្គាហកបុគ្គលពោលគឺទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទេ តើនឹងធ្វើបុណ្យកិរិយាវត្ថុដូចម្តេចបាន? ប៉ុន្តែព្រោះការចំពោះមុខនៃធម៌ទាំងនោះ ទើបអាចធ្វើបុណ្យបាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា «saddhāya sammukhībhāvā»។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ធម៌ ២ ប្រការ គឺទេយ្យធម៌ និងទក្ខិណេយ្យបុគ្គល ជាធម៌ងាយរកបាន ប៉ុន្តែសទ្ធាជាធម៌ក្ររកបាន។ ព្រោះថា សទ្ធារបស់បុថុជ្ជន មិនមានសេចក្តីមាំមួនឡើយ រមែងប្លែកៗគ្នាទៅតាមជំហាន (ជំហាននីមួយៗ) ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីព្រះអគ្គសាវ័កដូចជាព្រះមហាមោគ្គល្លាន ក៏មិនអាចធានាបាន ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំអាចធានាធម៌ ២ ប្រការដល់អ្នកបាន គឺភោគៈ និងជីវិត ប៉ុន្តែចំណែកសទ្ធា មានតែអ្នកខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះជាអ្នកធានា»។

๒. ติฐานสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាទិដ្ឋានសូត្រ

๔๒. ทุติเย วิคตมลมจฺเฉเรนาติ วิคตมจฺฉริยมเลน. มุตฺตจาโคติ วิสฺสฏฺฐจาโค. ปยตปาณีติ โธตหตฺโถ. อสฺสทฺโธ หิ สตกฺขตฺตุํ หตฺเถ โธวิตฺวาปิ มลินหตฺโถว โหติ, สทฺโธ ปน ทานาภิรตตฺตา มลินหตฺโถปิ โธตหตฺโถว. โวสฺสคฺครโตติ โวสฺสคฺคสงฺขาเต ทาเน รโต. ยาจโยโคติ ยาจิตุํ ยุตฺโต, ยาจเกหิ วา โยโค อสฺสาติปิ ยาจโยโค. ทานสํวิภาครโตติ ทานํ ททนฺโต สํวิภาคญฺจ กโรนฺโต ทานสํวิภาครโต นาม โหติ.

៤២. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា «vigatamalamaccherena» បានដល់ មានមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់ប្រាសចាកហើយ។ បទថា «muttacāgo» បានដល់ មានការលះបង់រួចស្រឡះហើយ។ បទថា «payatapāṇi» បានដល់ មានដៃលាងស្អាតហើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនមានសទ្ធា ទោះបីលាងដៃមួយរយដង ក៏នៅតែឈ្មោះថាមានដៃកខ្វក់ដដែល ចំណែកបុគ្គលមានសទ្ធា ព្រោះជាអ្នកត្រេកអរក្នុងការបរិច្ចាគ ទោះបីមានដៃប្រឡាក់ ក៏ឈ្មោះថាមានដៃលាងស្អាតហើយដែរ។ បទថា «vossaggarato» បានដល់ ត្រេកអរក្នុងការឲ្យទាន ពោលគឺការលះបង់។ បទថា «yācayogo» បានដល់ គួរដល់ការសូម ឬមួយថា ការជួបជុំជាមួយពួកអ្នកសូមមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «yācayogo»។ បទថា «dānasaṃvibhāgarato» បានដល់ កាលឲ្យទានផង ធ្វើការចែករំលែកផង ឈ្មោះថាជាអ្នកត្រេកអរក្នុងការឲ្យទាន និងការចែករំលែក។

ทสฺสนกาโม สีลวตนฺติ ทสปิ โยชนานิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ โยชนสตมฺปิ คนฺตฺวา สีลสมฺปนฺเน ทฏฺฐุกาโม โหติ ปาฏลิปุตฺตกพฺราหฺมโณ วิย สทฺธาติสฺสมหาราชา วิย จ. ปาฏลิปุตฺตสฺส กิร นครทฺวาเร สาลาย นิสินฺนา ทฺเว พฺราหฺมณา กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสิมหานาคตฺเถรสฺส คุณกถํ สุตฺวา ‘‘อมฺเหหิ ตํ ภิกฺขุํ ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ ทฺเวปิ ชนา นิกฺขมึสุ. เอโก อนฺตรามคฺเค กาลมกาสิ. เอโก สมุทฺทตีรํ ปตฺวา นาวาย มหาติตฺถปฏฺฏเน โอรุยฺห อนุราธปุรํ อาคนฺตฺวา ‘‘กาฬวลฺลิมณฺฑโป กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิ. โรหณชนปเทติ. โส อนุปุพฺเพน เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา จูฬนครคาเม ธุรฆเร นิวาสํ คเหตฺวา เถรสฺส อาหารํ สมฺปาเทตฺวา ปาโตว วุฏฺฐาย เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา ชนปริยนฺเต ฐิโต เถรํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สกึ ตตฺเถว ฐิโต วนฺทิตฺวา ปุน อุปสงฺกมิตฺวา โคปฺผเกสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา วนฺทนฺโต ‘‘อุจฺจา, ภนฺเต, ตุมฺเห’’ติ อาห. เถโร จ นาติอุจฺโจ นาติรสฺโส ปมาณยุตฺโตว, เตน นํ ปุน อาห – ‘‘นาติอุจฺจา ตุมฺเห, ตุมฺหากํ [Pg.133] ปน คุณา เมจกวณฺณสฺส สมุทฺทสฺส มตฺถเกน คนฺตฺวา สกลชมฺพุทีปตลํ อชฺโฌตฺถริตฺวา คตา, อหมฺปิ ปาฏลิปุตฺตนครทฺวาเร นิสินฺโน ตุมฺหากํ คุณกถํ อสฺโสสิ’’นฺติ. โส เถรสฺส ภิกฺขาหารํ ทตฺวา อตฺตโน ติจีวรํ ปฏิยาเทตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตสฺโสวาเท ปติฏฺฐาย กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ.

ពាក្យថា dassanakāmo sīlavataṃ សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកចង់ជួប ចង់ឃើញនូវលោកអ្នកមានសីល ទោះបីជាត្រូវធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីចម្ងាយ ១០ យោជន៍ក្តី ២០ យោជន៍ក្តី ៣០ យោជន៍ក្តី ឬសូម្បីតែ ១០០ យោជន៍ក្តី ក៏រមែងទៅដើម្បីចង់ឃើញលោកអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល ដូចជាព្រាហ្មណ៍អ្នកក្រុងបាដលីបុត្ត និងដូចជាព្រះបាទសទ្ធាតិស្សមហារាជ។ ឮថា ព្រាហ្មណ៍ពីរនាក់ អង្គុយនៅក្នុងសាលាក្បែរទ្វារនគរបាដលីបុត្ត បានឮសេចក្តីសរសើរគុណរបស់ព្រះមហានាគត្ថេរ ជាអ្នកនៅក្នុងកាឡវល្លិមណ្ឌប ហើយគិតថា «យើងទាំងឡាយ គួរតែទៅជួបព្រះភិក្ខុអង្គនោះ» ទើបជនទាំងពីរនាក់នោះ ចេញដំណើរទៅ។ ក្នុងចំណោមនោះ ម្នាក់បានធ្វើមរណកាល (ស្លាប់) ក្នុងពាក់កណ្តាលផ្លូវ។ ចំណែកម្នាក់ទៀត បានទៅដល់ឆ្នេរសមុទ្រ ហើយជិះទូក (សំពៅ) ទៅចុះចតនៅកំពង់ផែ មហាតិត្ថៈ រួចធ្វើដំណើរមកកាន់ក្រុងអនុរាធបុរៈ ហើយសួរថា «កាឡវល្លិមណ្ឌប ស្ថិតនៅត្រង់ណា?»។ ពួកជនទាំងឡាយប្រាប់ថា «ស្ថិតនៅក្នុងរោហណជនបទ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏ធ្វើដំណើរទៅតាមលំដាប់ រហូតដល់ទីលំនៅរបស់ព្រះថេរៈ ហើយបានស្នាក់នៅក្នុងផ្ទះធំមួយ ក្នុងភូមិចូឡនគរ បានចាត់ចែងរៀបចំអាហារថ្វាយព្រះថេរៈ រួចក្រោកពីព្រលឹម សួររកទីលំនៅរបស់ព្រះថេរៈ ហើយដើរទៅ ឈរនៅត្រង់ទីបំផុតនៃទីប្រជុំជន ឃើញព្រះថេរៈនិមន្តមកពីចម្ងាយ ក៏ថ្វាយបង្គំម្តងនៅត្រង់កន្លែងដែលខ្លួនឈរនោះ រួចចូលទៅជិត ចាប់កជើងទាំងពីររបស់ព្រះថេរៈយ៉ាងជាប់ ថ្វាយបង្គំហើយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រះតេជព្រះគុណខ្ពស់ណាស់»។ ឯព្រះថេរៈនោះ មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក គឺមានកម្ពស់ល្មមសមរម្យ ព្រោះហេតុនោះ ព្រាហ្មណ៍នោះទើបពោលទៅកាន់ព្រះថេរៈម្តងទៀតថា «ព្រះតេជព្រះគុណមិនខ្ពស់ពេកទេ ប៉ុន្តែគុណធម៌របស់ព្រះតេជព្រះគុណ បានផ្សាយរំលងផ្ទៃសមុទ្រដែលមានពណ៌ខៀវក្រម៉ៅ ទៅគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃជម្ពូទ្វីបទាំងមូល ខ្ញុំព្រះករុណាសូម្បីអង្គុយនៅទ្វារនគរបាដលីបុត្ត ក៏បានឮសេចក្តីសរសើរគុណរបស់ព្រះតេជព្រះគុណដែរ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះ បានប្រគេនចង្ហាន់ដល់ព្រះថេរៈ ហើយបានរៀបចំត្រៃចីវររបស់ខ្លួន រួចបួសក្នុងសំណាក់របស់ព្រះថេរៈ ស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់លោក មិនយូរប៉ុន្មាន ត្រឹមតែពីររបីថ្ងៃ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត។

สทฺธาติสฺสมหาราชาปิ, ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ วนฺทิตพฺพยุตฺตกํ เอกํ อยฺยํ อาจิกฺขถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู ‘‘มงฺคลวาสี กุฏฺฏติสฺสตฺเถโร’’ติ อาหํสุ. ราชา มหาปริวาเรน ปญฺจโยชนมคฺคํ อคมาสิ. เถโร ‘‘กึ สทฺโท เอโส, อาวุโส’’ติ ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ. ‘‘ราชา, ภนฺเต, ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อาคโต’’ติ. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘กึ มยฺหํ มหลฺลกกาเล ราชเคเห กมฺม’’นฺติ ทิวาฏฺฐาเน มญฺเจ นิปชฺชิตฺวา ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺโต อจฺฉิ. ราชา ‘‘กหํ เถโร’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทิวาฏฺฐาเน’’ติ สุตฺวา ตตฺถ คจฺฉนฺโต เถรํ ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ขีณาสวสฺส นาม หตฺถกุกฺกุจฺจํ นตฺถิ, นายํ ขีณาสโว’’ติ อวนฺทิตฺวาว นิวตฺติ. ภิกฺขุสงฺโฆ เถรํ อาห – ‘‘ภนฺเต, เอวํวิธสฺส สทฺธสฺส ปสนฺนสฺส รญฺโญ กสฺมา วิปฺปฏิสารํ กริตฺถา’’ติ. ‘‘อาวุโส, รญฺโญ ปสาทรกฺขนํ น ตุมฺหากํ ภาโร, มหลฺลกตฺเถรสฺส ภาโร’’ติ วตฺวา อปรภาเค อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ อาห – ‘‘มยฺหํ กูฏาคารมฺหิ อญฺญมฺปิ ปลฺลงฺกํ อตฺถรถา’’ติ. ตสฺมึ อตฺถเต เถโร – ‘‘อิทํ กูฏาคารํ อนฺตเร อปฺปติฏฺฐหิตฺวา รญฺญา ทิฏฺฐกาเลเยว ภูมิยํ ปติฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปรินิพฺพายิ. กูฏาคารํ ปญฺจโยชนมคฺคํ อากาเสน อคมาสิ. ปญฺจโยชนมคฺเค ธชํ ธาเรตุํ สมตฺถา รุกฺขา ธชปคฺคหิตาว อเหสุํ. คจฺฉาปิ คุมฺพาปิ สพฺเพ กูฏาคาราภิมุขา หุตฺวา อฏฺฐํสุ.

ព្រះបាទសទ្ធាតិស្សមហារាជ ក៏បានសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមព្រះតេជព្រះគុណប្រាប់នូវព្រះថេរៈមួយអង្គ ដែលគួរដល់ការថ្វាយបង្គំរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា»។ ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបបង្គំទូលថា «គឺព្រះកុដ្តតិស្សត្ថេរ ជាអ្នករស់នៅក្នុងមង្គលដ្ឋាន»។ ព្រះរាជា ក៏ស្តេចយាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយ ៥ យោជន៍ ព្រមដោយបរិវារយ៉ាងច្រើន។ ព្រះថេរៈសួរភិក្ខុសង្ឃថា «ម្នាលអាវុសោ នោះជាសំឡេងអ្វី?»។ ភិក្ខុទាំងឡាយប្រាប់ថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រះរាជាស្តេចយាងមកដើម្បីចង់ជួបព្រះតេជព្រះគុណ»។ ព្រះថេរៈគិតថា «តើអាត្មាអញដែលមានវ័យចាស់ជរាទៅហើយនេះ មានការងារអ្វីនៅក្នុងរាជវាំង?» ទើបសម្រាន្តលើគ្រែក្នុងទីសម្រាកថ្ងៃ ហើយគូសវាសបន្ទាត់នៅលើដី។ ព្រះរាជាសួរថា «ព្រះថេរៈគង់នៅឯណា?» លុះបានឮថា «គង់នៅក្នុងទីសម្រាកថ្ងៃ» ក៏ស្តេចយាងទៅទីនោះ ឃើញព្រះថេរៈកំពុងគូសវាសបន្ទាត់នៅលើដី ទើបព្រះតម្រិះថា «ឡើងឈ្មោះថាព្រះខីណាសព រមែងមិនមានការលេងដៃ (ហត្ថកុក្កុច្ចៈ) ឡើយ លោកអង្គនេះមិនមែនជាព្រះខីណាសពទេ» ទើបមិនថ្វាយបង្គំ ហើយស្តេចយាងត្រឡប់ទៅវិញ។ ភិក្ខុសង្ឃបានពោលនឹងព្រះថេរៈថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីបានជាព្រះតេជព្រះគុណធ្វើឲ្យព្រះរាជាដែលមានសេចក្តីជ្រះថ្លាខ្លាំងក្លាដល់ម៉្លេះ កើតសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត?»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ម្នាលអាវុសោ ការរក្សាសេចក្តីជ្រះថ្លារបស់ព្រះរាជា មិនមែនជាភារៈរបស់អ្នកទាំងឡាយទេ គឺជារបស់ព្រះថេរៈចាស់ទុំ» លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងសម័យតមក ក្នុងខណៈដែលលោកជិតនឹងបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ក៏បានប្រាប់ភិក្ខុសង្ឃថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយរៀបចំគ្រែមួយទៀត នៅក្នុងកូដាគារ (មណ្ឌបដម្កល់សព) របស់អាត្មា»។ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយរៀបចំរួចហើយ ព្រះថេរៈក៏បានអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យកូដាគារនេះ កុំទាន់អាលចុះចតនៅចន្លោះផ្លូវឡើយ លុះត្រាតែព្រះរាជាបានទតឃើញ ទើបឲ្យចុះចតលើដីចុះ» លុះអធិដ្ឋានរួចហើយ ក៏បរិនិព្វានទៅ។ កូដាគារនោះ បានអណ្តែតទៅតាមអាកាស ក្នុងចម្ងាយផ្លូវ ៥ យោជន៍។ ដើមឈើទាំងឡាយដែលមានកម្ពស់ល្មមទ្រទ្រង់ទង់ជ័យបាន ក្នុងចម្ងាយផ្លូវ ៥ យោជន៍នោះ ក៏ហាក់ដូចជាកាន់ទង់ជ័យទ្រទ្រង់ទុក។ សូម្បីតែដើមឈើតូចៗ និងគុម្ពោតព្រៃទាំងឡាយ ក៏បែរមុខឆ្ពោះទៅរកកូដាគារទាំងអស់។

รญฺโญปิ ปณฺณํ ปหิณึสุ ‘‘เถโร ปรินิพฺพุโต, กูฏาคารํ อากาเสน อาคจฺฉตี’’ติ. ราชา น สทฺทหิ. กูฏาคารํ อากาเสน คนฺตฺวา ถูปารามํ ปทกฺขิณํ กตฺวา สิลาเจติยฏฺฐานํ อคมาสิ. เจติยํ สห วตฺถุนา อุปฺปติตฺวา กูฏาคารมตฺถเก อฏฺฐาสิ, สาธุการสหสฺสานิ ปวตฺตึสุ. ตสฺมึ ขเณ มหาพฺยคฺฆตฺเถโร นาม โลหปาสาเท สตฺตมกูฏาคาเร นิสินฺโน ภิกฺขูนํ วินยกมฺมํ กโรนฺโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กึ สทฺโท [Pg.134] เอโส’’ติ ปฏิปุจฺฉิ. ภนฺเต, มงฺคลวาสี กุฏฺฏติสฺสตฺเถโร ปรินิพฺพุโต, กูฏาคารํ ปญฺจโยชนมคฺคํ อากาเสน อาคตํ, ตตฺถ โส สาธุการสทฺโทติ. อาวุโส, ปุญฺญวนฺเต นิสฺสาย สกฺการํ ลภิสฺสามาติ อนฺเตวาสิเก ขมาเปตฺวา อากาเสเนว อาคนฺตฺวา ตํ กูฏาคารํ ปวิสิตฺวา ทุติยมญฺเจ นิสีทิตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. ราชา คนฺธปุปฺผจุณฺณานิ อาทาย คนฺตฺวา อากาเส ฐิตํ กูฏาคารํ ทิสฺวา กูฏาคารํ ปูเชสิ. ตสฺมึ ขเณ กูฏาคารํ โอตริตฺวา ปถวิยํ ปติฏฺฐิตํ. ราชา มหาสกฺกาเรน สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ อกาสิ. เอวรูปา สีลวนฺตานํ ทสฺสนกามา นาม โหนฺติ.

ពួកជនទាំងឡាយ ក៏បានផ្ញើសារលិខិតថ្វាយព្រះរាជាថា «ព្រះថេរៈបរិនិព្វានហើយ កូដាគារកំពុងអណ្តែតមកតាមអាកាស»។ ព្រះរាជាមិនជឿឡើយ។ កូដាគារបានអណ្តែតទៅតាមអាកាស ធ្វើប្រទក្សិណព្រះថូបារាម រួចសំដៅទៅកាន់ទីតាំងសិលាចេតិយ។ ព្រះចេតិយ ព្រមទាំងទីតាំង (ខឿន) បានហោះឡើងទៅស្ថិតនៅលើកំពូលនៃកូដាគារ សំឡេងសាធុការរាប់ពាន់ក៏បានប្រព្រឹត្តទៅ។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះមហាព្យគ្ឃត្ថេរ គង់នៅលើកូដាគារជាន់ទី ៧ នៃលោហប្រាសាទ កំពុងធ្វើវិនយកម្មដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ បានឮសំឡេងនោះ ក៏សួរថា «នោះជាសំឡេងអ្វី?»។ ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រះកុដ្តតិស្សត្ថេរ ជាអ្នកនៅក្នុងមង្គលដ្ឋាន បរិនិព្វានហើយ កូដាគារបានអណ្តែតមកតាមអាកាសក្នុងចម្ងាយផ្លូវ ៥ យោជន៍ នោះជាសំឡេងសាធុការក្នុងទីនោះឯង»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ម្នាលអាវុសោ យើងទាំងឡាយនឹងបានទទួលសក្ការៈ ព្រោះអាស្រ័យនឹងលោកអ្នកមានបុណ្យ» លុះអត់ទោសឲ្យពួកសិស្សហើយ ក៏ហោះមកតាមអាកាស ចូលទៅក្នុងកូដាគារនោះ អង្គុយលើគ្រែទីពីរ ហើយក៏បរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ។ ព្រះរាជាទ្រង់កាន់យកគ្រឿងក្រអូប ផ្កាឈើ និងលម្អិតលម្អងផ្សេងៗ យាងទៅទតឃើញកូដាគារស្ថិតនៅលើអាកាស ក៏បានបូជាចំពោះកូដាគារនោះ។ ក្នុងខណៈនោះ កូដាគារក៏បានចុះមកឋិតនៅលើប្រថពី (ដី)។ ព្រះរាជាបានចាត់ចែងធ្វើឈាបនកិច្ច (បូជាសព) ដោយសក្ការៈយ៉ាងធំធេង ហើយបានទទួលយកព្រះសារីរិកធាតុ រួចកសាងព្រះចេតិយទុក។ ជនទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកចង់ឃើញនូវលោកអ្នកមានសីល។

สทฺธมฺมํ โสตุมิจฺฉตีติ ตถาคตปฺปเวทิตํ สทฺธมฺมํ โสตุกาโม โหติ ปิณฺฑปาติกตฺเถราทโย วิย. คงฺคาวนวาลิองฺคณมฺหิ กิร ตึส ภิกฺขู วสฺสํ อุปคตา อนฺวทฺธมาสํ อุโปสถทิวเส จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมหาอริยวํสญฺจ (อ. นิ. ๔.๒๘) กเถนฺติ. เอโก ปิณฺฑปาติกตฺเถโร ปจฺฉาภาเคน อาคนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน นิสีทิ. อถ นํ เอโก โคนโส ชงฺฆปิณฺฑิมํสํ สณฺฑาเสน คณฺหนฺโต วิย ฑํสิ. เถโร โอโลเกนฺโต โคนสํ ทิสฺวา ‘‘อชฺช ธมฺมสฺสวนนฺตรายํ น กริสฺสามี’’ติ โคนสํ คเหตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา ถวิกามุขํ พนฺธิตฺวา อวิทูเร ฐาเน ฐเปตฺวา ธมฺมํ สุณนฺโตว นิสีทิ. อรุณุคฺคมนญฺจ วิสํ วิกฺขมฺเภตฺวา เถรสฺส ติณฺณํ ผลานํ ปาปุณนญฺจ วิสสฺส ทฏฺฐฏฺฐาเนเนว โอตริตฺวา ปถวิปวิสนญฺจ ธมฺมกถิกตฺเถรสฺส ธมฺมกถานิฏฺฐาปนญฺจ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. ตโต เถโร อาห – ‘‘อาวุโส เอโก เม โจโร คหิโต’’ติ ถวิกํ มุญฺจิตฺวา โคนสํ วิสฺสชฺเชสิ. ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘กาย เวลาย ทฏฺฐตฺถ, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉึสุ. หิยฺโย สายนฺหสมเย, อาวุโสติ. กสฺมา, ภนฺเต, เอวํ ภาริยํ กมฺมํ กริตฺถาติ. อาวุโส, สจาหํ ทีฆชาติเกน ทฏฺโฐติ วเทยฺยํ, นยิมํ เอตฺตกํ อานิสํสํ ลเภยฺยนฺติ. อิทํ ตาว ปิณฺฑปาติกตฺเถรสฺส วตฺถุ.

ពាក្យថា saddhammaṃ sotumicchati សេចក្តីថា ជាអ្នកចង់ស្តាប់នូវព្រះសទ្ធម្មដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងទុកហើយ ដូចជាព្រះបិណ្ឌបាតិកត្ថេរជាដើម។ ឮថា ភិក្ខុ ៣០ អង្គ បានចូលចាំវស្សានៅឯគង្គាវនវាលិអងណ។ ក្នុងរាល់កន្លះខែ នាថ្ងៃឧបោសថ លោកតែងតែសម្តែងនូវមហាអរិយវង្សធម៌ ដែលពោលអំពីសេចក្តីត្រេកអរក្នុងភាវនា និងសេចក្តីសន្តោសដោយបច្ច័យ ៤។ មានព្រះបិណ្ឌបាតិកត្ថេរមួយអង្គ និមន្តមកជាខាងក្រោយ ហើយគង់នៅក្នុងទីកំបាំងភ្នែក។ គ្រានោះ មានពស់ស្រកាចាស់ (ពស់ពព្លាក់ ឬពស់ពពក) មួយ បានខាំស្មងជើងរបស់លោក ហាក់ដូចជាគេយកដង្កាប់មកកៀបជាប់។ ព្រះថេរៈក្រឡេកមើលទៅឃើញពស់នោះ ក៏គិតថា «ថ្ងៃនេះ អាត្មាអញនឹងមិនធ្វើឲ្យមានអន្តរាយដល់ការស្តាប់ធម៌ឡើយ» ទើបចាប់ពស់នោះដាក់ចូលទៅក្នុងថង់ ចងមាត់ថង់ឲ្យជាប់ រួចដាក់ទុកក្នុងទីមិនឆ្ងាយ ហើយក៏គង់ស្តាប់ធម៌បន្តទៅទៀត។ ការរះឡើងនៃអរុណផង ការរំសាយនូវពិស [ដោយកម្លាំងវិបស្សនា] និងការសម្រេចផលទាំង ៣ ថ្នាក់ក្រោមរបស់ព្រះថេរៈផង ការដែលពិសហូរចុះតាមមុខរបួសដែលខាំនោះហើយជ្រាបចូលទៅក្នុងដីផង និងការសម្តែងធម៌ចប់សព្វគ្រប់របស់ព្រះធម្មកថិកត្ថេរផង បានកើតឡើងក្នុងខណៈតែមួយជាមួយគ្នា។ បន្ទាប់មក ព្រះថេរៈពោលថា «ម្នាលអាវុសោ អាត្មាអញចាប់ចោរបានម្នាក់» រួចក៏ស្រាយថង់លែងពស់នោះទៅ។ ភិក្ខុទាំងឡាយឃើញហើយ ក៏សួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកម្ចាស់ត្រូវពស់ខាំតាំងពីពេលណា?»។ លោកតបថា «ម្នាលអាវុសោ តាំងពីល្ងាចម្សិលមិញ»។ ភិក្ខុទាំងឡាយសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីបានជាលោកម្ចាស់ធ្វើការងារដ៏លំបាកថ្នាក់នេះ?»។ លោកតបថា «ម្នាលអាវុសោ ប្រសិនបើអាត្មាអញនិយាយថា ត្រូវសត្វមានជាតិវែង (ពស់) ខាំហើយ អាត្មាអញក៏មុខជាមិនបានទទួលអានិសង្សច្រើនដល់ម៉្លេះឡើយ»។ នេះជារឿងរបស់ព្រះបិណ្ឌបាតិកត្ថេរជាមុនសិន។

ทีฆวาปิยมฺปิ ‘‘มหาชาตกภาณกตฺเถโร คาถาสหสฺสํ มหาเวสฺสนฺตรํ กเถสฺสตี’’ติ ติสฺสมหาคาเม ติสฺสมหาวิหารวาสี เอโก [Pg.135] ทหโร สุตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา เอกาเหเนว นวโยชนมคฺคํ อาคโต. ตสฺมึเยว ขเณ เถโร ธมฺมกถํ อารภิ. ทหโร ทูรมคฺคาคมเนน สญฺชาตกายทรถตฺตา ปฏฺฐานคาถาย สทฺธึ อวสานคาถํเยว ววตฺถเปสิ. ตโต เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ วตฺวา อุฏฺฐาย คมนกาเล ‘‘มยฺหํ อาคมนกมฺมํ โมฆํ ชาต’’นฺติ โรทมาโน อฏฺฐาสิ. เอโก มนุสฺโส ตํ กถํ สุตฺวา คนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ, ‘‘ภนฺเต, ‘ตุมฺหากํ ธมฺมกถํ โสสฺสามี’ติ เอโก ทหรภิกฺขุ ติสฺสมหาวิหารา อาคโต, โส ‘กายทรถภาเวน เม อาคมนํ โมฆํ ชาต’นฺติ โรทมาโน ฐิโต’’ติ. คจฺฉถ สญฺญาเปถ นํ ‘‘ปุน สฺเว กเถสฺสามา’’ติ. โส ปุนทิวเส เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ.

សូម្បីតែនៅក្នុងទីឃវាបិ កាលបើមានដំណឹងល្បីថា «ព្រះមហាជាតកភាណកត្ថេរ (ព្រះថេរៈអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងការសម្តែងមហាជាតិ) នឹងសម្តែងមហាវេស្សន្តរជាតក ដែលមានគាថាចំនួនមួយពាន់» ភិក្ខុយុវជនមួយអង្គដែលរស់នៅក្នុងវត្តទិស្សមហាវិហារ នាភូមិទិស្សមហាក្រាម បានឮដំណឹងនោះ ក៏ចេញដំណើរពីទីនោះ ដើរអស់ចម្ងាយផ្លូវ ៩ យោជន៍ ត្រឹមតែក្នុងមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះថេរៈក៏បានចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌។ ភិក្ខុយុវជននោះ ដោយសារតែមានសេចក្តីនឿយហត់ក្នុងរាងកាយខ្លាំងពេក ព្រោះតែការធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយ ទើបអាចចាំបានតែគាថាផ្តើមដំបូង និងគាថាចុងក្រោយបង្អស់ប៉ុណ្ណោះ។ លុះដល់ពេលព្រះថេរៈសម្តែងចប់ ដោយពោលពាក្យថា «idamavoca» ហើយក្រោកនិមន្តទៅ ភិក្ខុយុវជននោះក៏ឈរយំ ហើយគិតថា «ការធ្វើដំណើររបស់អាត្មាអញ ត្រូវជាអសារបង់ហើយ»។ បុរសម្នាក់បានឮសំឡេងយំនោះ ក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះថេរៈថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ មានភិក្ខុយុវជនមួយអង្គ និមន្តមកពីទិស្សមហាវិហារ ដោយគិតថា 'នឹងស្តាប់ធម៌របស់ព្រះតេជព្រះគុណ' លោកឈរយំដោយគិតថា 'ការមករបស់អាត្មាអញ ត្រូវជាអសារបង់ហើយ ព្រោះតែសេចក្តីនឿយហត់ក្នុងរាងកាយ'»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយទៅប្រាប់លោកឲ្យដឹងចុះថា 'ថ្ងៃស្អែក អាត្មនឹងសម្តែងម្តងទៀត'»។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ភិក្ខុយុវជននោះបានស្តាប់ធម៌របស់ព្រះថេរៈ ហើយក៏បានសម្រេចសោតាបត្តិផល។

อปราปิ อุลฺลโกลิกณฺณิวาสิกา เอกา อิตฺถี ปุตฺตกํ ปายมานา ‘‘ทีฆภาณกมหาอภยตฺเถโร นาม อริยวํสปฏิปทํ กเถตี’’ติ สุตฺวา ปญฺจโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ทิวากถิกตฺเถรสฺส นิสินฺนกาเลเยว วิหารํ ปวิสิตฺวา ภูมิยํ ปุตฺตํ นิปชฺชาเปตฺวา ทิวากถิกตฺเถรสฺส ฐิตกาว ธมฺมํ อสฺโสสิ. สรภาณเก เถเร อุฏฺฐิเต ทีฆภาณกมหาอภยตฺเถโร จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามมหาอริยวํสํ อารภิ. สา ฐิตกาว ปคฺคณฺหาติ. เถโร ตโย เอว ปจฺจเย กเถตฺวา อุฏฺฐานาการํ อกาสิ. สา อุปาสิกา อาห – ‘‘อยฺโย, ‘อริยวํสํ กเถสฺสามี’ติ สินิทฺธโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มธุรปานกํ ปิวิตฺวา ยฏฺฐิมธุกเตลาทีหิ เภสชฺชํ กตฺวา กเถตุํ ยุตฺตฏฺฐาเนเยว อุฏฺฐหตี’’ติ. เถโร ‘‘สาธุ, ภคินี’’ติ วตฺวา อุปริ ภาวนารามํ ปฏฺฐเปสิ. อรุณุคฺคมนญฺจ เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ วจนญฺจ อุปาสิกาย โสตาปตฺติผลุปฺปตฺติ จ เอกกฺขเณเยว อโหสิ.

មានស្រ្តីម្នាក់ទៀត រស់នៅក្នុងតំបន់ឧល្លកោលិកណ្ណិ កំពុងតែបំបៅកូនតូច បានឮដំណឹងថា «ព្រះមហាអភយត្ថេរ ជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងទីឃនិកាយ កំពុងសម្តែងនូវអរិយវង្សបដិបទា» ក៏បានធ្វើដំណើរអស់ចម្ងាយផ្លូវ ៥ យោជន៍ ចូលទៅកាន់វត្តក្នុងពេលថ្ងៃ ក្នុងខណៈដែលព្រះថេរៈអ្នកសម្តែងធម៌កំពុងគង់នៅ ទើបដាក់កូនឲ្យដេកនៅលើដី ហើយឈរស្តាប់ធម៌របស់ព្រះថេរៈអ្នកសម្តែងធម៌ក្នុងពេលថ្ងៃនោះ។ កាលដែលព្រះសរភាណកត្ថេរ (ព្រះថេរៈអ្នកស្វាធ្យាយធម៌ជាបទរាយ) ក្រោកឡើងហើយ ព្រះមហាអភយត្ថេរ ជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងទីឃនិកាយ ក៏បានចាប់ផ្តើមសម្តែងមហាអរិយវង្សធម៌ ដែលពោលអំពីសេចក្តីត្រេកអរក្នុងភាវនា និងសេចក្តីសន្តោសដោយបច្ច័យ ៤។ នាងក៏ឈរស្តាប់ដោយយកចិត្តទុកដាក់។ ព្រះថេរៈសម្តែងអំពីបច្ច័យត្រឹមតែ ៣ ប៉ុណ្ណោះ ហើយក៏ធ្វើអាការៈបម្រុងនឹងក្រោកឡើង។ ឧបាសិកានោះ ក៏ពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រះតេជព្រះគុណឆាន់ចង្ហាន់ដ៏មានរសជាតិឆ្ងាញ់ ឆាន់ទឹកអភិសេក (ទឹកភេសជ្ជៈ) ដ៏ផ្អែមល្ហែម និងឆាន់ថ្នាំដែលផ្សំដោយទឹកឃ្មុំ ទឹកអំពៅ និងប្រេងជាដើម ដោយតាំងចិត្តថា 'អាត្មនឹងសម្តែងអរិយវង្សធម៌' ប៉ុន្តែបែរជាមកក្រោកឡើងក្នុងទីដែលគួរតែសម្តែងទៅវិញ!»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ល្អហើយ ញោមស្រី» រួចក៏សម្តែងធម៌បន្តទៅទៀតក្នុងផ្នែកភាវនារាមៈ (សេចក្តីត្រេកអរក្នុងភាវនា)។ ការរះឡើងនៃអរុណផង ការពោលពាក្យថា «idamavoca» របស់ព្រះថេរៈផង និងការសម្រេចសោតាបត្តិផលរបស់ឧបាសិកានោះផង បានកើតឡើងក្នុងខណៈតែមួយជាមួយគ្នា។

อปราปิ กฬมฺปรวาสิกา อิตฺถี องฺเกน ปุตฺตํ อาทาย ‘‘ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ จิตฺตลปพฺพตํ คนฺตฺวา เอกํ รุกฺขํ นิสฺสาย ทารกํ นิปชฺชาเปตฺวา สยํ ฐิตกาว ธมฺมํ สุณาติ. รตฺติภาคสมนนฺตเร เอโก ทีฆชาติโก ตสฺสา [Pg.136] ปสฺสนฺติยาเยว สมีเป นิปนฺนทารกํ จตูหิ ทาฐาหิ ฑํสิตฺวา อคมาสิ. สา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ ‘ปุตฺโต เม สปฺเปน ทฏฺโฐ’ติ วกฺขามิ, ธมฺมสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสติ. อเนกกฺขตฺตุํ โข ปน เม อยํ สํสารวฏฺเฏ วฏฺฏนฺติยา ปุตฺโต อโหสิ, ธมฺมเมว จริสฺสามี’’ติ ติยามรตฺตึ ฐิตกาว ธมฺมํ ปคฺคณฺหิตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อรุเณ อุคฺคเต สจฺจกิริยาย ปุตฺตสฺส วิสํ นิมฺมเถตฺวา ปุตฺตํ คเหตฺวา คตา. เอวรูปา ปุคฺคลา ธมฺมํ โสตุกามา นาม โหนฺติ.

មានស្រ្តីម្នាក់ទៀត រស់នៅក្នុងតំបន់កឡម្ពរៈ បានពរកូនតូចនឹងចង្កេះ ដើរទៅកាន់ភ្នំចិត្តលបព៌ត ដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងស្តាប់ធម៌» ទើបបង្អែកខ្នងនឹងដើមឈើមួយដើម ដាក់កូនឲ្យដេក រួចឈរស្តាប់ធម៌ដោយខ្លួនឯង។ ក្នុងវេលាកណ្តាលអធ្រាត្រ មានសត្វមានជាតិវែង (ពស់) មួយ បានមកខាំកូនតូចដែលកំពុងដេកនៅក្បែរនោះ ដោយចង្កូមទាំង ៤ ចំពោះមុខនាងតែម្តង រួចក៏វារចេញទៅ។ នាងគិតថា «ប្រសិនបើអាត្មាអញនិយាយថា 'កូនរបស់អាត្មាអញត្រូវពស់ខាំហើយ' នោះមុខជាមានអន្តរាយដល់ការស្តាប់ធម៌ជាមិនខាន។ ម្យ៉ាងទៀត កូនម្នាក់នេះ ធ្លាប់ធ្វើជាកូនរបស់អាត្មាអញអស់ច្រើនលើកច្រើនសារមកហើយ ក្នុងខណៈដែលអន្ទោលទៅមកក្នុងសង្សារវដ្ត អាត្មាអញនឹងប្រព្រឹត្តធម៌តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ» ទើបនាងឈរស្តាប់ធម៌យ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់អស់រាត្រីទាំង ៣ យាម រហូតបានសម្រេចសោតាបត្តិផល។ លុះអរុណរះឡើង នាងក៏បានធ្វើសច្ចកិរិយា បន្សាបពិសពស់ចេញពីខ្លួនកូន រួចពរកូននោះត្រឡប់ទៅវិញ។ បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកចង់ស្តាប់នូវព្រះធម៌។

๓. อตฺถวสสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីពន្យល់នៃអត្ថវសសូត្រ (អត្ថវសសូត្រវណ្ណនា)

๔๓. ตติเย ตโย, ภิกฺขเว, อตฺถวเส สมฺปสฺสมาเนนาติ ตโย อตฺเถ ตีณิ การณานิ ปสฺสนฺเตน. อลเมวาติ ยุตฺตเมว. โย ธมฺมํ เทเสตีติ โย ปุคฺคโล จตุสจฺจธมฺมํ ปกาเสติ. อตฺถปฺปฏิสํเวทีติ อฏฺฐกถํ ญาเณน ปฏิสํเวที. ธมฺมปฺปฏิสํเวทีติ ปาฬิธมฺมํ ปฏิสํเวที.

៤៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់ពាក្យថា tayo, bhikkhave, atthavase sampassamānena សេចក្តីថា បុគ្គលកាលមើលឃើញនូវប្រយោជន៍ ៣ យ៉ាង គឺហេតុ ៣ យ៉ាង។ ពាក្យថា alameva សេចក្តីថា គួរពិតណាស់។ ពាក្យថា yo dhammaṃ deseti សេចក្តីថា បុគ្គលណា សម្តែងនូវធម៌គឺអរិយសច្ចៈ ៤។ ពាក្យថា atthappaṭisaṃvedī សេចក្តីថា អ្នកដឹងច្បាស់នូវអដ្ឋកថាដោយញាណ។ ពាក្យថា dhammappaṭisaṃvedī សេចក្តីថា អ្នកដឹងច្បាស់នូវព្រះបាលីធម៌។

๔. กถาปวตฺติสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃកថា (កថាបវត្តសូត្រ)

๔๔. จตุตฺเถ ฐาเนหีติ การเณหิ. ปวตฺตินีติ อปฺปฏิหตา นิยฺยานิกา.

៤៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា ṭhānehi សេចក្តីថា ដោយហេតុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា pavattinī សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅមិនទើសទាក់ នាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ។

๕. ปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាបណ្ឌិតសូត្រ

๔๕. ปญฺจเม ปณฺฑิตปญฺญตฺตานีติ ปณฺฑิเตหิ ปญฺญตฺตานิ กถิตานิ ปสตฺถานิ. สปฺปุริสปญฺญตฺตานีติ สปฺปุริเสหิ มหาปุริเสหิ ปญฺญตฺตานิ กถิตานิ ปสตฺถานิ. อหึสาติ กรุณา เจว กรุณาปุพฺพภาโค จ. สํยโมติ สีลสํยโม. ทโมติ อินฺทฺริยสํวโร, อุโปสถวเสน วา อตฺตทมนํ, ปุณฺโณวาเท (ม. นิ. ๓.๓๙๕ อาทโย; สํ. นิ. ๔.๘๘ อาทโย) ทโมติ วุตฺตา ขนฺติปิ อาฬวเก (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๓ อาทโย) วุตฺตา ปญฺญาปิ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏติเยว. มาตาปิตุ อุปฏฺฐานนฺติ มาตาปิตูนํ รกฺขนํ โคปนํ ปฏิชคฺคนํ. สนฺตานนฺติ อญฺญตฺถ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกา สนฺโต นาม, อิธ ปน มาตาปิตุอุปฏฺฐากา อธิปฺเปตา. ตสฺมา อุตฺตมฏฺเฐน สนฺตานํ[Pg.137], เสฏฺฐจริยฏฺเฐน พฺรหฺมจารีนํ. อิทํ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ สพฺภิ อุปญฺญาตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สตํ เอตานิ ฐานานีติ สนฺตานํ อุตฺตมปุริสานํ เอตานิ ฐานานิ การณานิ. อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโนติ อิธ อิเมสํเยว ติณฺณํ ฐานานํ การเณน อริโย เจว ทสฺสนสมฺปนฺโน จ เวทิตพฺโพ, น พุทฺธาทโย น โสตาปนฺนา. อถ วา สตํ เอตานิ ฐานานีติ มาตุปฏฺฐานํ ปิตุปฏฺฐานนฺติ เอตานิ ฐานานิ สนฺตานํ อุตฺตมปุริสานํ การณานีติ เอวํ มาตาปิตุอุปฏฺฐากวเสน อิมิสฺสา คาถาย อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มาตาปิตุอุปฏฺฐาโกเยว หิ อิธ ‘‘อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโน’’ติ วุตฺโต. ส โลกํ ภชเต สิวนฺติ โส เขมํ เทวโลกํ คจฺฉตีติ.

៤៥. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា paṇḍitapaññattāni សេចក្តីថា អ្វីៗដែលពួកបណ្ឌិតបានបញ្ញត្តិ សម្តែង និងសរសើរហើយ។ ពាក្យថា sappurisapaññattāni សេចក្តីថា អ្វីៗដែលពួកសប្បុរស ពោលគឺមហាបុរសទាំងឡាយ បានបញ្ញត្តិ សម្តែង និងសរសើរហើយ។ ពាក្យថា ahiṃsā គឺសេចក្តីករុណាផង និងករុណាក្នុងចំណែកខាងដើមផង។ ពាក្យថា saṃyamo គឺការសង្រួមក្នុងសីល។ ពាក្យថា damo គឺការសង្រួមឥន្ទ្រិយ ឬការទូន្មានខ្លួនដោយអំណាចនៃឧបោសថ។ សូម្បីតែសេចក្តីអត់ធន់ដែលទ្រង់សម្តែងដោយពាក្យថា damo ក្នុងបុណ្ណោវាទសូត្រក្តី សូម្បីតែបញ្ញាដែលទ្រង់សម្តែងក្នុងអាឡវកសូត្រក្តី ក៏សមគួរក្នុងសូត្រនេះដែរ។ ពាក្យថា mātāpitu upaṭṭhānaṃ សេចក្តីថា ការរក្សា ការការពារ និងការបម្រើផ្គត់ផ្គង់នូវមាតាបិតាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា santānaṃ ក្នុងទីដទៃ សំដៅយកព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះអរិយសាវ័ក ថាជាសន្តបុគ្គល ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកបុគ្គលអ្នកបម្រើផ្គត់ផ្គង់មាតាបិតា។ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា ការបម្រើផ្គត់ផ្គង់មាតាបិតានេះ ឈ្មោះថាជាធម៌របស់ពួកសន្តបុគ្គល ព្រោះមានសេចក្តីថាជាបុគ្គលឧត្តម និងឈ្មោះថាជាធម៌របស់ពួកព្រហ្មចារីបុគ្គល ព្រោះមានសេចក្តីថាមានការប្រព្រឹត្តិដ៏ប្រសើរ ដែលពួកសប្បុរសបានណែនាំហើយ។ ពាក្យថា sataṃ etāni ṭhānāni សេចក្តីថា ហេតុទាំងឡាយនេះ ជាធម៌របស់ពួកសន្តបុគ្គល ពោលគឺឧត្តមបុរសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ariyo dassanasampanno សេចក្តីថា ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា បុគ្គលដែលឈ្មោះថាជាព្រះអរិយៈផង ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយទស្សនៈផង គឺដោយសារការធ្វើនូវហេតុទាំង ៣ យ៉ាងនេះឯង មិនមែនសំដៅយកព្រះពុទ្ធជាដើម ឬព្រះសោតាបន្នឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា sataṃ etāni ṭhānāni សេចក្តីថា ហេតុទាំងឡាយនេះ គឺការបម្រើមាតា និងការបម្រើបិតា ជាធម៌របស់ពួកសន្តបុគ្គល ពោលគឺឧត្តមបុរសទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃគាថានេះ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកបម្រើផ្គត់ផ្គង់មាតាបិតាយ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកតែបុគ្គលអ្នកបម្រើផ្គត់ផ្គង់មាតាបិតាប៉ុណ្ណោះ ទើបហៅថា 'ariyo dassanasampanno'។ ពាក្យថា sa lokaṃ bhajate sivaṃ សេចក្តីថា បុគ្គលនោះ រមែងទៅកាន់ទេវលោកដ៏មានសេចក្តីក្សេម។

๖. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសីលវន្តសូត្រ

๔๖. ฉฏฺเฐ ตีหิ ฐาเนหีติ ตีหิ การเณหิ. กาเยนาติอาทีสุ ภิกฺขู อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตา คจฺฉนฺเต อนุคจฺฉนฺตา อาสนสาลาย สมฺมชฺชนอุปเลปนาทีนิ กโรนฺตา อาสนานิ ปญฺญาเปนฺตา ปานียํ ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺตา กาเยน ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ภิกฺขุสงฺฆํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ยาคุํ เทถ, ภตฺตํ เทถ, สปฺปินวนีตาทีนิ เทถ, คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชถ, อุโปสถํ อุปวสถ, ธมฺมํ สุณาถ, เจติยํ วนฺทถา’’ติอาทีนิ วทนฺตา วาจาย ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ภิกฺขู ปิณฺฑาย จรนฺเต ทิสฺวา ‘‘ลภนฺตู’’ติ จินฺเตนฺตา มนสา ปุญฺญํ ปสวนฺติ นาม. ปสวนฺตีติ ปฏิลภนฺติ. ปุญฺญํ ปเนตฺถ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ กถิตํ.

៤៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា tīhi ṭhānehi សេចក្តីថា ដោយហេតុ ៣ យ៉ាង។ ក្នុងពាក្យថា kāyena ជាដើម គប្បីជ្រាបការវិនិច្ឆ័យយ៉ាងនេះថា ពួកជនកាលឃើញព្រះភិក្ខុទាំងឡាយនិមន្តមក ហើយធ្វើការទទួលរង់ចាំក្តី កាលព្រះភិក្ខុនិមន្តទៅ ក៏ជូនដំណើរទៅក្តី ធ្វើការបោសច្រាស និងបោបលាបជាដើមក្នុងរោងភត្តក្តី រៀបចំអាសនៈទាំងឡាយក្តី តម្កល់ទឹកឆាន់ទុកក្តី ឈ្មោះថាបង្កើតបុណ្យដោយកាយ។ ពួកជនកាលឃើញព្រះភិក្ខុសង្ឃនិមន្តបិណ្ឌបាត ហើយនិយាយពាក្យជាដើមថា 'ចូរថ្វាយយាគូ ចូរថ្វាយភត្ត ចូរថ្វាយទឹកដោះថ្លានិងទឹកដោះខាប់ជាដើម ចូរបូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងផ្កាជាដើម ចូររក្សានូវឧបោសថ ចូរស្តាប់ធម៌ ចូរថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយ' ឈ្មោះថាបង្កើតបុណ្យដោយវាចា。 ពួកជនកាលឃើញព្រះភិក្ខុទាំងឡាយនិមន្តបិណ្ឌបាត ហើយគិតថា 'សូមឲ្យលោកបានចង្ហាន់ចុះ' ឈ្មោះថាបង្កើតបុណ្យដោយចិត្ត។ ពាក្យថា pasavanti សេចក្តីថា រមែងបាន។ ម្យ៉ាងទៀត បុណ្យក្នុងសូត្រទី៦នេះ ទ្រង់សម្តែងលាយឡំគ្នាក្នុងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។

๗. สงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសង្ខតលក្ខណសូត្រ

๔๗. สตฺตเม สงฺขตสฺสาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตสฺส. สงฺขตลกฺขณานีติ สงฺขตํ เอตนฺติ สญฺชานนการณานิ นิมิตฺตานิ. อุปฺปาโทติ ชาติ. วโยติ เภโท. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ นาม ชรา. ตตฺถ สงฺขตนฺติ เตภูมกา ธมฺมา. มคฺคผลานิ ปน อสมฺมสนูปคตฺตา อิธ น กถียนฺติ. อุปฺปาทาทโย สงฺขตลกฺขณา นาม. เตสุ อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาโท, ฐานกฺขเณ ชรา, เภทกฺขเณ วโย. ลกฺขณํ น สงฺขตํ, สงฺขตํ น ลกฺขณํ[Pg.138], ลกฺขเณน ปน สงฺขตํ ปริจฺฉินฺนํ. ยถา หตฺถิอสฺสโคมหึสาทีนํ สตฺติสูลาทีนิ สญฺชานนลกฺขณานิ น หตฺถิอาทโย, นปิ หตฺถิอาทโย ลกฺขณาเนว, ลกฺขเณหิ ปน เต ‘‘อสุกสฺส หตฺถี, อสุกสฺส อสฺโส, อสุกหตฺถี, อสุกอสฺโส’’ติ วา ปญฺญายนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

៤៧. ក្នុងសូត្រទី၇ ពាក្យថា saṅkhatassa សេចក្តីថា របស់ធម៌ដែលបច្ច័យទាំងឡាយប្រជុំគ្នាធ្វើហើយ។ ពាក្យថា saṅkhatalakkhaṇāni សេចក្តីថា គ្រឿងសម្គាល់ ពោលគឺហេតុជាគ្រឿងដឹងថា 'នេះជាសង្ខតធម៌'។ ពាក្យថា uppādo គឺជាតិ។ ពាក្យថា vayo គឺភង្គៈ។ ពាក្យថា ṭhitassa aññathattaṃ គឺជរា។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា saṅkhataṃ សំដៅយកធម៌ទាំងឡាយក្នុងភូមិ ៣។ ចំណែកឯមគ្គនិងផលទាំងឡាយ មិនត្រូវបានលើកឡើងក្នុងសូត្រនេះទេ ព្រោះមិនបានចូលទៅកាន់ការពិចារណាដោយលក្ខណៈ។ ធម៌មានឧប្បាទៈជាដើម ឈ្មោះថា សង្ខតលក្ខណៈ។ ក្នុងលក្ខណៈទាំងនោះ ក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈ គឺឧប្បាទៈ ក្នុងខណៈនៃឋិតិ គឺជរា ក្នុងខណៈនៃភង្គៈ គឺវយៈ ជាលក្ខណៈ។ លក្ខណៈមិនមែនជាសង្ខតធម៌ទេ សង្ខតធម៌ក៏មិនមែនជាលក្ខណៈដែរ ប៉ុន្តែសង្ខតធម៌ត្រូវបានកំណត់ដឹងដោយលក្ខណៈ។ ឧបមាដូចជា ស្នាមលំពែង និងស្នាមដែកគោលជាដើម របស់ដំរី សេះ គោ ក្របីជាដើម ជាគ្រឿងសម្គាល់ឲ្យស្គាល់ មិនមែនដំរីជាដើមជាលក្ខណៈទេ ហើយលក្ខណៈក៏មិនមែនជាដំរីជាដើមដែរ ប៉ុន្តែដោយសារលក្ខណៈទាំងឡាយនោះ ទើបគេដឹងថា 'នេះជាដំរីរបស់លោកនេះ នេះជាសេះរបស់លោកនេះ នេះជាដំរីឈ្មោះនេះ នេះជាសេះឈ្មោះនេះ' យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបសេចក្តីប្រៀបធៀបនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។

๘. อสงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាអសង្ខតលក្ខណសូត្រ

๔๘. อฏฺฐเม อสงฺขตสฺสาติ ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา อกตสฺส. อสงฺขตลกฺขณานีติ อสงฺขตํ เอตนฺติ สญฺชานนการณานิ นิมิตฺตานิ. น อุปฺปาโท ปญฺญายตีติอาทีหิ อุปฺปาทชราภงฺคานํ อภาโว วุตฺโต. อุปฺปาทาทีนญฺหิ อภาเวน อสงฺขตนฺติ ปญฺญายติ.

៤៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា asaṅkhatassa សេចក្តីថា របស់ធម៌ដែលបច្ច័យទាំងឡាយមិនបានប្រជុំគ្នាធ្វើហើយ។ ពាក្យថា asaṅkhatalakkhaṇāni សេចក្តីថា គ្រឿងសម្គាល់ ពោលគឺហេតុជាគ្រឿងដឹងថា 'នេះជាអសង្ខតធម៌'។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការមិនមាននៃឧប្បាទៈ ជរា និងភង្គៈ ដោយពាក្យថា na uppādo paññāyati ជាដើម។ ព្រោះថា ធម៌ដែលឈ្មោះថា អសង្ខតធម៌ តែងប្រាកដឡើងបាន ក៏ដោយសារតែការមិនមាននៃឧប្បាទៈជាដើមនោះឯង។

๙. ปพฺพตราชสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាបព្វតរាជសូត្រ

๔๙. นวเม มหาสาลาติ มหารุกฺขา. กุลปตินฺติ กุลเชฏฺฐกํ. เสโลติ สิลามโย. อรญฺญสฺมินฺติ อคามกฏฺฐาเน. พฺรหฺมาติ มหนฺโต. วเนติ อฏวิยํ. วนปฺปตีติ วนเชฏฺฐกา. อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, มคฺคํ สุคติคามินนฺติ สุคติคามิกมคฺคสงฺขาตํ ธมฺมํ จริตฺวา.

៤៩. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា mahāsālā សេចក្តីថា ឈើធំៗ។ ពាក្យថា kulapatiṃ សេចក្តីថា មេគ្រួសារ។ ពាក្យថា selo សេចក្តីថា ភ្នំថ្ម។ ពាក្យថា araññasmiṃ សេចក្តីថា ក្នុងទីមិនមានស្រុក។ ពាក្យថា brahā សេចក្តីថា ធំទូលាយ。 ពាក្យថា vane សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃធំ។ ពាក្យថា vanappatī សេចក្តីថា ឈើជាធំក្នុងព្រៃ។ ពាក្យថា idha dhammaṃ caritvāna, maggaṃ sugatigāminaṃ សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តនូវធម៌ ពោលគឺផ្លូវដែលជាគ្រឿងទៅកាន់សុគតិភព។

๑๐. อาตปฺปกรณียสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាអាតប្បករណីយសូត្រ

๕๐. ทสเม อาตปฺปํ กรณียนฺติ วีริยํ กาตุํ ยุตฺตํ. อนุปฺปาทายาติ อนุปฺปาทตฺถาย, อนุปฺปาทํ สาเธสฺสามีติ อิมินา การเณน กตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปรโตปิ เอเสว นโย. สารีริกานนฺติ สรีรสมฺภวานํ. ทุกฺขานนฺติ ทุกฺขมานํ. ติพฺพานนฺติ พหลานํ, ตาปนวเสน วา ติพฺพานํ. ขรานนฺติ ผรุสานํ. กฏุกานนฺติ ติขิณานํ. อสาตานนฺติ อมธุรานํ. อมนาปานนฺติ มนํ วฑฺเฒตุํ อสมตฺถานํ. ปาณหรานนฺติ ชีวิตหรานํ. อธิวาสนายาติ อธิวาสนตฺถาย สหนตฺถาย ขมนตฺถาย.

៥០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា ātappaṃ karaṇīyaṃ សេចក្តីថា គួរធ្វើសេចក្តីព្យាយាម។ ពាក្យថា anuppādāya សេចក្តីថា ដើម្បីមិនឲ្យកើតឡើង មានន័យថា គប្បីធ្វើដោយហេតុនេះថា 'អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងអកុសលធម៌មិនទាន់កើត មិនឲ្យកើតឡើង'។ ក្នុងពាក្យបន្ទាប់ៗទៅ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា sārīrikānaṃ សេចក្តីថា ដែលកើតឡើងក្នុងកាយ។ ពាក្យថា dukkhānaṃ សេចក្តីថា ដែលនាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា tibbānaṃ សេចក្តីថា ខ្លាំងក្លា ឬខ្លាំងក្លាដោយអំណាចនៃការដុតកំដៅ។ ពាក្យថា kharānaṃ សេចក្តីថា គ្រើមគ្រាត។ ពាក្យថា kaṭukānaṃ សេចក្តីថា ខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា asātānanti សេចក្តីថា មិនជាទីត្រេកអរ។ ពាក្យថា amanāpānaṃ សេចក្តីថា មិនជាទីគាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា pāṇaharānaṃ សេចក្តីថា ដែលនាំទៅនូវជីវិត។ ពាក្យថា adhivāsanāya សេចក្តីថា ដើម្បីអត់ធន់ ដើម្បីទ្រាំទ្រ ដើម្បីអត់សង្កត់។

เอตฺตเก [Pg.139] ฐาเน สตฺถา อาณาเปตฺวา อาณตฺตึ ปวตฺเตตฺวา อิทานิ สมาทเปนฺโต ยโต โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ ยทา. อาตาปีติ วีริยวา. นิปโกติ สปฺปญฺโญ. สโตติ สติยา สมนฺนาคโต. ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริจฺเฉทปริวฏุมกิริยาย. อิเม จ ปน อาตาปาทโย ตโยปิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา.

ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់បង្គាប់ និងចេញព្រះតម្រាស់បង្គាប់ក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់ចង់ដឹកនាំ ទើបត្រាស់ពាក្យថា yato kho, bhikkhave ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា yato សេចក្តីថា ក្នុងកាលណា។ ពាក្យថា ātāpī សេចក្តីថា អ្នកមានសេចក្តីព្យាយាម។ ពាក្យថា nipako សេចក្តីថា អ្នកមានប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា sato សេចក្តីថា អ្នកប្រកបដោយសតិ។ ពាក្យថា dukkhassa antakiriyāya សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ ពោលគឺការកំណត់នូវវដ្តៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំង ៣ យ៉ាង មានអាតាបៈជាដើមនេះ ទ្រង់សម្តែងលាយឡំគ្នាក្នុងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។

๑๑. มหาโจรสุตฺตวณฺณนา

១១. ការពណ៌នាមហាចោរសូត្រ

๕๑. เอกาทสเม มหาโจโรติ มหนฺโต พลวโจโร. สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว เคหํ ปริวาเรตฺวา วิลุมฺปนํ. ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐตีติ ปนฺถทูหนกมฺมํ กโรติ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทีนํ ทุคฺคมฏฺฐานํ อนฺตรทีปกํ, ยตฺถ สกฺกา โหติ ทฺวีหิปิ ตีหิปิ ชงฺฆสหสฺเสหิ สทฺธึ นิลียิตุํ. ปพฺพตวิสมนฺติ ปพฺพตานํ วิสมฏฺฐานํ ปพฺพตนฺตรํ, ยตฺถ สกฺกา โหติ สตฺตหิ วา อฏฺฐหิ วา ชงฺฆสหสฺเสหิ สทฺธึ นิลียิตุํ. ติณคหนนฺติ ติเณน วฑฺฒิตฺวา สญฺฉนฺนํ ทฺวตฺติโยชนฏฺฐานํ. โรธนฺติ ฆนํ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐสาขํ เอกาพทฺธํ มหาวนสณฺฑํ. ปริโยธาย อตฺถํ ภณิสฺสนฺตีติ ปริโยทหิตฺวา ตํ ตํ การณํ ปกฺขิปิตฺวา อตฺถํ กถยิสฺสนฺติ. ตฺยาสฺสาติ เต อสฺส. ปริโยธาย อตฺถํ ภณนฺตีติ กิสฺมิญฺจิ กิญฺจิ วตฺตุํ อารทฺเธเยว ‘‘มา เอวํ อวจุตฺถ, มยํ เอตํ กุลปรมฺปราย ชานาม, น เอส เอวรูปํ กริสฺสตี’’ติ ตํ ตํ การณํ ปกฺขิปิตฺวา มหนฺตมฺปิ โทสํ หรนฺตา อตฺถํ ภณนฺติ. อถ วา ปริโยธายาติ ปฏิจฺฉาเทตฺวาติปิ อตฺโถ. เต หิ ตสฺสปิ โทสํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อตฺถํ ภณนฺติ. ขตํ อุปหตนฺติ คุณขนเนน ขตํ, คุณุปฆาเตน อุปหตํ. วิสเมน กายกมฺเมนาติ สมฺปกฺขลนฏฺเฐน วิสเมน กายทฺวาริกกมฺเมน. วจีมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. อนฺตคฺคาหิกายาติ ทสวตฺถุกาย อนฺตํ คเหตฺวา ฐิตทิฏฺฐิยา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

៥១. ក្នុងសូត្រទី១១ ពាក្យថា mahācoro សេចក្តីថា ចោរធំដែលមានកម្លាំងខ្លាំង។ ពាក្យថា sandhiṃ សេចក្តីថា ធ្លាយជញ្ជាំងផ្ទះ។ ពាក្យថា nillopaṃ សេចក្តីថា ការប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងខ្លាំង។ ពាក្យថា ekāgārikaṃ សេចក្តីថា ការឡោមព័ទ្ធប្លន់យកផ្ទះតែមួយខ្នង។ ពាក្យថា paripanthepi tiṭṭhati សេចក្តីថា ធ្វើអំពើប្លន់កណ្តាលផ្លូវ។ ពាក្យថា nadīviduggaṃ សេចក្តីថា ទីដែលទៅបានដោយក្របណ្តោយដងទន្លេ គឺកោះកណ្តាលទឹក ដែលជាទីអាចពួនលាក់ខ្លួនបានជាមួយនឹងពួកពលពីរពាន់ ឬបីពាន់នាក់។ ពាក្យថា pabbatavisamaṃ សេចក្តីថា ទីមិនស្មើគ្នានៃភ្នំ គឺចន្លោះភ្នំ ដែលជាទីអាចពួនលាក់ខ្លួនបានជាមួយនឹងពួកពលប្រាំពីរពាន់ ឬប្រាំបីពាន់នាក់។ ពាក្យថា tiṇagahanaṃ សេចក្តីថា ទីដែលមានស្មៅដុះក្រាស់គ្របដណ្តប់ មានទំហំពីរឬបីយោជន៍។ ពាក្យថា rodhaṃ សេចក្តីថា ព្រៃញឹកស្មុគស្មាញ មានមែកឈើប្រទាក់ក្រឡាគ្នាជាប់តែមួយ ជាដងព្រៃធំ។ ពាក្យថា pariyodhāya atthaṃ bhaṇissanti សេចក្តីថា ពួកគេនឹងនិយាយការពារយកប្រយោជន៍ ដោយលើកយកហេតុផលផ្សេងៗមកការពារ។ ពាក្យថា tyāssa មកពីពាក្យថា te assa។ ពាក្យថា pariyodhāya atthaṃ bhaṇanti សេចក្តីថា កាលបើមាននរណាម្នាក់ចាប់ផ្តើមនិយាយទោសកំហុសអ្វីមួយ ក៏និយាយការពារដោយលើកយកហេតុផលផ្សេងៗមកដោះសារ ដើម្បីជម្រះទោសទោះបីជាទោសធំក៏ដោយ ដូចជាពាក្យថា 'អ្នកទាំងឡាយកុំនិយាយយ៉ាងនេះឡើយ យើងស្គាល់បុគ្គលនេះតាំងពីតំណត្រកូលមកហើយ គេមិនធ្វើអំពើបែបនេះឡើយ'។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា pariyodhāya មានន័យថា បិទបាំង ឬគ្របដណ្តប់ ក៏បាន ព្រោះថា ពួកគេនិយាយការពារយកប្រយោជន៍ ដោយបិទបាំងទោសរបស់ចោរនោះឯង។ ពាក្យថា khataṃ upahataṃ សេចក្តីថា ជីកកកាយដោយការជីកកកាយគុណធម៌ ឈ្មោះថា ខ្ទេចខ្ទីដោយការបំផ្លាញគុណធម៌។ ពាក្យថា visamena kāyakammena សេចក្តីថា ដោយកាយកម្មមិនស្មើ ព្រោះមានន័យថាភ្លាត់ខុស។ ក្នុងវចីកម្មនិងមនោកម្ម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា antaggāhikāya សេចក្តីថា ដោយទិដ្ឋិដែលកាន់យកនូវចំណែកខាងចុង មានវត្ថុ ១០ យ៉ាង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ណាស់។

จูฬวคฺโค ปญฺจโม.

ចូឡវគ្គ គឺវគ្គទី៥។

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ចប់ បឋមបណ្ណាសកៈ។

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

២. ទុតិយបណ្ណាសកៈ

(๖) ๑. พฺราหฺมณวคฺโค

(៦) ១. ព្រាហ្មណវគ្គ

๑. ปฐมทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីព្រាហ្មណ៍ពីររូបដំបូង

๕๒. พฺราหฺมณวคฺคสฺส [Pg.140] ปฐเม ชิณฺณาติ ชราชิณฺณา. วุทฺธาติ วโยวุทฺธา. มหลฺลกาติ ชาติมหลฺลกา. อทฺธคตาติ ตโย อทฺเธ อติกฺกนฺตา. วโยอนุปฺปตฺตาติ ตติยํ วยํ อนุปฺปตฺตา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ ปุตฺตทาเร อตฺตโน วจนํ อกโรนฺเต ทิสฺวา ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นิยฺยานิกมคฺคํ คเวสิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมึสุ. มยมสฺสุ, โภ โคตม, พฺราหฺมณาติ; โภ โคตม, มยํ พฺราหฺมณา น ขตฺติยา นามจฺจา น คหปติกาติ พฺราหฺมณภาวํ ชานาเปตฺวา ชิณฺณาติอาทิมาหํสุ. อกตภีรุตฺตาณาติ อกตภยปริตฺตาณา. อวสฺสยภูตํ ปติฏฺฐากมฺมํ อมฺเหหิ น กตนฺติ ทสฺเสนฺติ. ตคฺฆาติ เอกํสตฺเถ นิปาโต, สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ วา. เอกนฺเตน ตุมฺเห เอวรูปา, อหมฺปิ โข เอตํ สมฺปฏิจฺฉามีติ จ ทสฺเสติ. อุปนียตีติ อุปสํหรียติ. อยํ หิ ชาติยา ชรํ อุปนียติ, ชราย พฺยาธึ, พฺยาธินา มรณํ, มรเณน ปุน ชาตึ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปนียตี’’ติ.

៥២. ក្នុងសូត្រទី១ នៃព្រាហ្មណវគ្គ ពាក្យថា jiṇṇā សេចក្តីថា គ្រាំគ្រាដោយជរា។ ពាក្យថា vuddhā សេចក្តីថា ចាស់ជរាដោយវ័យ។ ពាក្យថា mahallakā សេចក្តីថា ចាស់ជរាដោយកំណើត។ ពាក្យថា addhagatā សេចក្តីថា កន្លងហួសនូវវ័យទាំង ៣។ ពាក្យថា vayoanuppattā សេចក្តីថា ដល់នូវវ័យទី ៣។ ពាក្យថា yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu សេចក្តីថា ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយឃើញកូននិងប្រពន្ធមិនស្តាប់បង្គាប់ខ្លួន ទើបគិតថា 'យើងនឹងទៅកាន់សំណាក់ព្រះសមណគោតម ដើម្បីស្វែងរកផ្លូវជាគ្រឿងនាំចេញចាកទុក្ខ' ហើយក៏ចូលទៅគាល់។ ពាក្យថា mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā សេចក្តីថា 'បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន យើងខ្ញុំទាំងឡាយជាព្រាហ្មណ៍ មិនមែនជាក្សត្រ មិនមែនជាអាមាត្យ មិនមែនជាគហបតីឡើយ' កាលធ្វើឲ្យទ្រង់ជ្រាបនូវភាពជាព្រាហ្មណ៍របស់ខ្លួនយ៉ាងនេះហើយ ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានថា jiṇṇā ជាដើម។ ពាក្យថា akatabhīruttāṇā សេចក្តីថា មិនបានធ្វើនូវការការពារភ័យ។ ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយបង្ហាញសេចក្តីនេះថា 'បុណ្យកុសលដែលជាទីពឹង ជាទីបង្អែក ពួកយើងខ្ញុំមិនបានធ្វើឡើយ'។ ពាក្យថា taggha ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យថា 'ពិតប្រាកដ' ឬក្នុងន័យ 'ទទួលស្គាល់' បង្ហាញសេចក្តីថា 'អ្នកទាំងឡាយពិតជាមានសភាពយ៉ាងនេះមែន សូម្បីតែតថាគតក៏ទទួលស្គាល់នូវពាក្យនោះដែរ'។ ពាក្យថា upanīyati សេចក្តីថា នាំចូលទៅជិត។ ព្រោះថា សត្វលោកនេះ តែងត្រូវបានជាតិ នាំទៅរកជរា ជរានាំទៅរកព្យាធិ ព្យាធិនាំទៅរកមរណៈ មរណៈនាំទៅរកជាតិជាថ្មីម្តងទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា 'upanīyati'។

อิทานิ ยสฺมา เต พฺราหฺมณา มหลฺลกตฺตา ปพฺพชิตฺวาปิ วตฺตํ ปูเรตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ, ตสฺมา เน ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปนฺโต ภควา โยธ กาเยน สํยโมติอาทิมาห. ตตฺถ กาเยน สํยโมติ กายทฺวาเรน สํวโร. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตํ ตสฺส เปตสฺสาติ ตํ ปุญฺญํ ตสฺส ปรโลกํ คตสฺส ตายนฏฺเฐน ตาณํ, นิลียนฏฺเฐน เลณํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน ทีโป, อวสฺสยนฏฺเฐน สรณํ, อุตฺตมคติวเสน ปรายณญฺจ โหตีติ ทสฺเสติ. คาถา อุตฺตานตฺถาเยว. เอวํ เต พฺราหฺมณา ตถาคเตน ปญฺจสุ สีเลสุ สมาทปิตา ยาวชีวํ ปญฺจ สีลานิ รกฺขิตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตึสุ.

ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយនោះមានវ័យចាស់ជរាហើយ សូម្បីបួសក៏មិនអាចបំពេញវត្តបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងឱ្យព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយនោះតាំងនៅក្នុងសីល ៥ ទើបត្រាស់ព្រះគាថាមានដើមថា «យោធ កាយេន សំយមោ»។ ក្នុងព្រះគាថានោះ បទថា «កាយេន សំយមោ» សេចក្តីថា ការសង្រួមតាមទ្វារកាយ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ បទថា «តំ តស្ស បេតស្ស» សេចក្តីថា បុណ្យនោះ រមែងជាគ្រឿងការពារ (តាណំ) របស់សត្វនោះដែលទៅកាន់បរលោកហើយ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងរក្សា, ជាទីពួន (លេណំ) ដោយអត្ថថាជាទីលាក់ខ្លួន, ជាកោះ (ទីបំ) ដោយអត្ថថាជាទីតាំង, ជាទីរលឹក (សរណំ) ដោយអត្ថថាជាទីបង្អែក និងជាទីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខាងមុខ (បរាយណំ) ដោយអំណាចនៃគតិដ៏ឧត្តម។ គាថាទាំងឡាយ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ យ៉ាងនេះ ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយនោះ ដែលព្រះតថាគតទ្រង់ណែនាំឱ្យសមាទានក្នុងសីល ៥ ហើយ បានរក្សាសីល ៥ អស់មួយជីវិត ហើយបានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។

๒. ทุติยทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

២. សេចក្តីពន្យល់ទុតិយទ្វេព្រាហ្មណសូត្រ

๕๓. ทุติเย [Pg.141] ภาชนนฺติ ยํกิญฺจิ ภณฺฑกํ. เสสํ ปฐเม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

៥៣. ក្នុងសូត្រទីពីរ បទថា «ភាជនំ» សេចក្តីថា ទ្រព្យសម្បត្តិណាមួយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គប្បីជ្រាបដោយន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រទីមួយនោះឯង។

๓. อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីពន្យល់អញ្ញតរព្រាហ្មណសូត្រ

๕๔. ตติเย สมฺโมทนียนฺติ สมฺโมทชนนึ. สารณียนฺติ สริตพฺพยุตฺตกํ. วีติสาเรตฺวาติ ปริโยสาเปตฺวา. กิตฺตาวตาติ กิตฺตเกน. สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหตีติ สามํ ปสฺสิตพฺโพ โหติ. อกาลิโกติ น กาลนฺตเร ผลทายโก. เอหิปสฺสิโกติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ทสฺเสตุํ สกฺกาติ อาคมนียปฏิปทํ ปุจฺฉติ. โอปเนยฺยิโกติ อตฺตโน จิตฺตํ อุปเนตพฺโพ. ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพติ สามํเยว ชานิตพฺโพ. วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ. ปริยาทินฺนจิตฺโตติ อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา. เจเตตีติ จินฺเตติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต พฺราหฺมเณน โลกุตฺตรมคฺโค ปุจฺฉิโต, สตฺถาราปิ โสเยว กถิโต. โส หิ สามํ ปสฺสิตพฺพตฺตา สนฺทิฏฺฐิโก นามาติ.

៥៤. ក្នុងសូត្រទីបី បទថា «សម្មោទនីយំ» សេចក្តីថា ដែលញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយឱ្យកើតឡើង។ បទថា «សារណីយំ» សេចក្តីថា ដែលគួររលឹកនឹកដល់។ បទថា «វីតិសារេត្វា» សេចក្តីថា ឱ្យចប់សព្វគ្រប់ហើយ។ បទថា «កិត្តាវតា» សេចក្តីថា ដោយហេតុប៉ុន្មាន។ បទថា «សន្ទិដ្ឋិកោ ធម្មោ ហោតិ» សេចក្តីថា ជាធម៌ដែលគប្បីឃើញដោយខ្លួនឯង។ បទថា «អកាលិកោ» សេចក្តីថា មិនមែនជាធម៌ឱ្យផលក្នុងកាលដទៃ (គឺឱ្យផលភ្លាមៗ)។ បទថា «ឯហិបស្សិកោ» សេចក្តីថា អាចបង្ហាញយ៉ាងនេះថា «ចូរមកមើលចុះ» ព្រាហ្មណ៍សួរដេញដោលនូវបដិបទាជាគ្រឿងសម្រេច។ បទថា «ឱបនយ្យិកោ» សេចក្តីថា គប្បីបង្អោនចិត្តរបស់ខ្លួនចូលទៅ។ បទថា «បច្ចត្តំ វេទិតព្វោ» សេចក្តីថា គប្បីដឹងដោយខ្លួនឯងពិតៗ។ បទថា «វិញ្ញូហិ» សេចក្តីថា ដោយអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ (មានព្រះអរិយបុគ្គលជាដើម)។ បទថា «បរិយាទិន្នចិត្តោ» សេចក្តីថា មានចិត្តដែលត្រូវកាន់យក ស្ទាបអង្អែល និងប្រកាន់ខុសហើយ។ បទថា «ចេតេតិ» សេចក្តីថា គិត។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រទីបីនេះ ព្រាហ្មណ៍បានសួរនូវលោកុត្តរមគ្គ ហើយព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវលោកុត្តរមគ្គនោះឯង។ ពិតណាស់ លោកុត្តរមគ្គនោះ ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋិកៈ ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីឃើញដោយខ្លួនឯង។

๔. ปริพฺพาชกสุตฺตวณฺณนา

៤. សេចក្តីពន្យល់បរិព្វាជកសូត្រ

๕๕. จตุตฺเถ พฺราหฺมณปริพฺพาชโกติ พฺราหฺมณชาติโก ปริพฺพาชโก, น ขตฺติยาทิชาติโก. อตฺตตฺถมฺปีติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ อตฺตโน อตฺถํ.

៥៥. ក្នុងសូត្រទីបួន បទថា «ព្រាហ្មណបរិព្វាជកោ» សេចក្តីថា បរិព្វាជកដែលមានជាតិជាព្រាហ្មណ៍ មិនមែនមានជាតិជាក្សត្រជាដើមឡើយ។ បទថា «អត្តត្ថម្បិ» សេចក្តីថា នូវប្រយោជន៍របស់ខ្លួន ដែលជាប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក លាយឡំដោយលោកិយ និងលោកុត្តរៈ។

๕. นิพฺพุตสุตฺตวณฺณนา

៥. សេចក្តីពន្យល់និព្វុតសូត្រ

๕๖. ปญฺจเม อกาลิกนฺติ น กาลนฺตเร ปตฺตพฺพํ. โอปเนยฺยิกนฺติ ปฏิปตฺติยา อุปคนฺตพฺพํ.

៥៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ បទថា «អកាលិកំ» សេចក្តីថា មិនមែនជាធម៌ដែលគប្បីសម្រេចក្នុងកាលដទៃ (គឺសម្រេចបានភ្លាមៗ)។ បទថា «ឱបនយ្យិកំ» សេចក្តីថា ជាធម៌ដែលគប្បីចូលទៅដល់ដោយការប្រតិបត្តិ។

๖. ปโลกสุตฺตวณฺณนา

៦. សេចក្តីពន្យល់បលោកសូត្រ

๕๗. ฉฏฺเฐ อาจริยปาจริยานนฺติ อาจริยานญฺเจว อาจริยาจริยานญฺจ. อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ อโหสีติ ยถา อวีจิ มหานิรโย นิรนฺตรผุโฏ เนรยิกสตฺเตหิ ปริปุณฺโณ, มนุสฺเสหิ เอวํ ปริปุณฺโณ โหติ. กุกฺกุฏสํปาติกาติ เอกคามสฺส ฉทนปิฏฺฐิโต อุปฺปติตฺวา อิตรคามสฺส [Pg.142] ฉทนปิฏฺเฐ ปตนสงฺขาโต กุกฺกุฏสํปาโต เอตาสุ อตฺถีติ กุกฺกุฏสํปาติกา. กุกฺกุฏสํปาทิกาติปิ ปาโฐ, คามนฺตรโต คามนฺตรํ กุกฺกุฏานํ ปทสา คมนสงฺขาโต กุกฺกุฏสํปาโท เอตาสุ อตฺถีติ อตฺโถ. อุภยมฺเปตํ ฆนนิวาสตํเยว ทีเปติ. อธมฺมราครตฺตาติ ราโค นาม เอกนฺเตเนว อธมฺโม, อตฺตโน ปริกฺขาเรสุ ปน อุปฺปชฺชมาโน น อธมฺมราโคติ อธิปฺเปโต, ปรปริกฺขาเรสุ อุปฺปชฺชมาโนว อธมฺมราโคติ. วิสมโลภาภิภูตาติ โลภสฺส สมกาโล นาม นตฺถิ, เอกนฺตํ วิสโมว เอส. อตฺตนา ปริคฺคหิตวตฺถุมฺหิ ปน อุปฺปชฺชมาโน สมโลโภ นาม, ปรปริคฺคหิตวตฺถุมฺหิ อุปฺปชฺชมาโนว วิสโมติ อธิปฺเปโต. มิจฺฉาธมฺมปเรตาติ อวตฺถุปฏิเสวนสงฺขาเตน มิจฺฉาธมฺเมน สมนฺนาคตา. เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉตีติ วสฺสิตพฺพยุตฺเต กาเล วสฺสํ น วสฺสติ. ทุพฺภิกฺขนฺติ ทุลฺลภภิกฺขํ. ทุสฺสสฺสนฺติ วิวิธสสฺสานํ อสมฺปชฺชเนน ทุสฺสสฺสํ. เสตฏฺฐิกนฺติ สสฺเส สมฺปชฺชมาเน ปาณกา ปตนฺติ, เตหิ ทฏฺฐตฺตา นิกฺขนฺตนิกฺขนฺตานิ สาลิสีสานิ เสตวณฺณานิ โหนฺติ นิสฺสารานิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เสตฏฺฐิก’’นฺติ. สลากาวุตฺตนฺติ วปิตํ วปิตํ สสฺสํ สลากามตฺตเมว สมฺปชฺชติ, ผลํ น เทตีติ อตฺโถ. ยกฺขาติ ยกฺขาธิปติโน. วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺตีติ จณฺฑยกฺเข มนุสฺสปเถ วิสฺสชฺเชนฺติ, เต ลทฺโธกาสา มหาชนํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ.

៥៧. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ បទថា «អាចរិយបាចរិយានំ» សេចក្តីថា របស់អាចារ្យទាំងឡាយជាដើមផង និងរបស់អាចារ្យនៃអាចារ្យទាំងឡាយផង។ បទថា «អវីចិ មញ្ញេ ផុដោ អហោសិ» សេចក្តីថា មហានរកឈ្មោះអវីចិ ពេញណែនក្តៅគគុកដោយសត្វនរកទាំងឡាយយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ស្រុកភូមិក៏ពេញប្រៀបទៅដោយមនុស្សទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ។ បទថា «កុក្កុដសំបានិកា» សេចក្តីថា ក្នុងស្រុក និគម និងរាជធានីទាំងឡាយនោះ មានការហើរទៅធ្លាក់ចុះនៃមាន់ទាំងឡាយ ពោលគឺការហើរចេញពីដំបូលផ្ទះនៃស្រុកមួយ ទៅធ្លាក់ចុះលើដំបូលផ្ទះនៃស្រុកមួយទៀត ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កុក្កុដសំបានិកា។ សូម្បីតែបទបាឋថា «កុក្កុដសំបាទិកា» ក៏មាន សេចក្តីថា ក្នុងស្រុកទាំងឡាយនោះ មានការដើរទៅនៃមាន់ទាំងឡាយ ពោលគឺការដើរដោយជើងពីស្រុកមួយទៅកាន់ស្រុកមួយទៀត។ បទទាំងពីរនោះ រមែងបង្ហាញនូវភាពជាទីប្រជុំកុះករនៃផ្ទះទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «អធម្មរាគរត្តា» សេចក្តីថា តាមពិតទៅ រាគៈ ឈ្មោះថាជាអធម៌ដោយចំណែកមួយពិតៗ ក៏ប៉ុន្តែ រាគៈដែលកើតឡើងក្នុងបរិក្ខាររបស់ខ្លួន មិនមានបំណងសំដៅយកថាជាអធម្មរាគៈឡើយ សំដៅយកតែរាគៈដែលកើតឡើងក្នុងបរិក្ខាររបស់បុគ្គលដទៃប៉ុណ្ណោះថាជាអធម្មរាគៈ។ បទថា «វិសមលោភាភិភូតា» សេចក្តីថា ឈ្មោះថាកាលដ៏ស្មើគ្នារបស់លោភៈមិនមានឡើយ លោភៈនេះជាសភាពមិនស្មើគ្នាដោយចំណែកមួយពិតៗ ក៏ប៉ុន្តែ លោភៈដែលកើតឡើងក្នុងវត្ថុដែលខ្លួនកាន់កាប់ហើយ ឈ្មោះថាសមលោភៈ សំដៅយកតែលោភៈដែលកើតឡើងក្នុងវត្ថុដែលអ្នកដទៃកាន់កាប់ហើយប៉ុណ្ណោះថាជាវិសមលោភៈ។ បទថា «មិច្ឆាធម្មបរេតា» សេចក្តីថា ប្រកបព្រមដោយមិច្ឆាធម៌ ពោលគឺការសេពនូវវត្ថុមិនគួរ។ បទថា «ទេវោ ន សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆតិ» សេចក្តីថា ភ្លៀងមិនបង្អុរចុះក្នុងកាលដែលគួរនឹងបង្អុរចុះ។ បទថា «ទុព្ភិក្ខំ» សេចក្តីថា មានភិក្ខាដែលរកបានដោយកម្រ។ បទថា «ទុស្សស្សំ» សេចក្តីថា មានស្រូវមិនល្អ ព្រោះការមិនសម្រេចផលនៃស្រូវទាំងឡាយផ្សេងៗ។ បទថា «សេតដ្ឋិកំ» សេចក្តីថា កាលបើស្រូវសម្រេចផលហើយ សត្វល្អិតទាំងឡាយរមែងធ្លាក់ចុះ ព្រោះភាពជាសត្វល្អិតខាំស៊ីហើយ កួរស្រូវសាលីទាំងឡាយដែលចេញមកហើយៗ ក៏មានពណ៌ស គ្មានគ្រាប់ឡើយ សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា «សេតដ្ឋិកំ»។ បទថា «សលាកាវុត្តំ» សេចក្តីថា ស្រូវដែលព្រោះហើយៗ រមែងសម្រេចផលត្រឹមតែជាដើមស្គមដូចជាឈើចាក់ធ្មេញប៉ុណ្ណោះ មិនឱ្យផលឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា «យក្ខា» សេចក្តីថា យក្សជាធំទាំងឡាយ។ បទថា «វាឡេ អមនុស្សេ ឱស្សជ្ជន្តិ» សេចក្តីថា រមែងលែងនូវយក្សទាំងឡាយដ៏សាហាវទៅកាន់ផ្លូវមនុស្ស យក្សទាំងឡាយនោះកាលបើបានឱកាសហើយ រមែងធ្វើមហាជនឱ្យដល់នូវការអស់ទៅនៃជីវិត។

๗. วจฺฉโคตฺตสุตฺตวณฺณนา

៧. សេចក្តីពន្យល់វច្ឆគោត្តសូត្រ

๕๘. สตฺตเม มหปฺผลนฺติ มหาวิปากํ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ เอตฺถ ธมฺโม นาม กถิตกถา, อนุธมฺโม นาม กถิตสฺส ปฏิกถนํ. สหธมฺมิโกติ สการโณ สเหตุโก. วาทานุปาโตติ วาทสฺส อนุปาโต, อนุปตนํ ปวตฺตีติ อตฺโถ. คารยฺหํ ฐานนฺติ ครหิตพฺพยุตฺตํ การณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โภตา โคตเมน วุตฺตา สการณา วาทปฺปวตฺติ กิญฺจิปิ คารยฺหํ การณํ น อาคจฺฉตีติ. อถ วา เตหิ ปเรหิ วุตฺตา สการณา วาทปฺปวตฺติ กิญฺจิ คารยฺหํ การณํ น อาคจฺฉตีติ ปุจฺฉติ.

៥៨. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ បទថា «មហប្ផលំ» សេចក្តីថា មានវិបាកធំ។ ក្នុងបទថា «ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោន្តិ» នេះ ដែលឈ្មោះថា ធម៌ គឺព្រះវាចាដែលព្រះគោតមដ៏មានអាយុត្រាស់សម្តែងហើយ ដែលឈ្មោះថា អនុធម៌ គឺការសម្តែងតាមនូវព្រះវាចាដែលព្រះគោតមដ៏មានអាយុត្រាស់សម្តែងហើយនោះ។ បទថា «សហធម្មិកោ» សេចក្តីថា ប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយបច្ច័យ។ បទថា «វាទានុបាតោ» សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅតាមក្រោយនៃវាទៈ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា «គារយ្ហំ ឋានំ» សេចក្តីថា ហេតុដែលគួរតិះដៀល។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវាទៈដែលប្រកបដោយហេតុ ដែលព្រះគោតមដ៏មានអាយុពោលហើយ មិនដល់នូវហេតុដែលគួរតិះដៀលណាមួយឡើយ។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រាហ្មណ៍សួរថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវាទៈដែលប្រកបដោយហេតុ ដែលបុគ្គលដទៃទាំងនោះពោលហើយ មិនដល់នូវហេតុដែលគួរតិះដៀលណាមួយឡើយឬ?

อนฺตรายกโร [Pg.143] โหตีติ อนฺตรายํ วินาสํ กิจฺฉลาภกํ วิโลมกํ กโรติ. ปาริปนฺถิโกติ ปนฺถทูหนโจโร. ขโต จ โหตีติ คุณขนเนน ขโต โหติ. อุปหโตติ คุณุปฆาเตเนว อุปหโต.

បទថា «អន្តរាយករោ ហោតិ» សេចក្តីថា រមែងធ្វើនូវអន្តរាយ សេចក្តីវិនាស ការបានដោយលំបាក និងសេចក្តីផ្ទុយគ្នា។ បទថា «បារិបន្ឋិកោ» សេចក្តីថា ចោរអ្នកប្លន់តាមផ្លូវ。 បទថា «ខតោ ច ហោតិ» សេចក្តីថា ជាអ្នកត្រូវជីកកកាយហើយ ដោយការជីកកកាយនូវគុណ។ បទថា «ឧបហតោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកត្រូវកម្ទេចហើយ ដោយការកម្ទេចនូវគុណប៉ុណ្ណោះ។

จนฺทนิกายาติ อสุจิกลลกูเป. โอลิคลฺเลติ นิทฺธมนกลเล. โส จาติ โส สีลวาติ วุตฺตขีณาสโว. สีลกฺขนฺเธนาติ สีลราสินา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ วุจฺจติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ตํ อเสกฺขสฺส ปวตฺตตฺตา อเสกฺขนฺติ วุตฺตํ. อิตรานิ สิกฺขาปริโยสานปฺปตฺตตาย สยมฺปิ อเสกฺขาเนว. ตานิ จ ปน โลกุตฺตรานิ, ปจฺจเวกฺขณญาณํ โลกิยํ.

បទថា «ចន្ទនិកាយ» សេចក្តីថា ក្នុងរណ្តៅភក់ដែលពេញដោយលាមក។ បទថា «ឱលិគល្លេ» សេចក្តីថា ក្នុងភក់ដែលហូរចេញពីលូ។ បទថា «សោ ច» សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពដែលបានពោលហើយនោះ ជាអ្នកមានសីល (សីលវា)។ បទថា «សីលក្ខន្ធេន» សេចក្តីថា ដោយគំនរនៃសីល។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ មួយវិញទៀត ក្នុងទីនេះ វិមុត្តិញាណទស្សនៈ លោកហៅថា បច្ចវេក្ខណញាណ វិមុត្តិញាណទស្សនៈនោះ លោកហៅថា «អសេក្ខំ» ព្រោះកើតឡើងដល់ព្រះអសេក្ខបុគ្គល។ ចំណែកឯធម៌ដទៃទៀត (មានសីលក្ខន្ធជាដើម) សូម្បីតែខ្លួនឯង ក៏ជាអសេក្ខធម៌ពិតៗ ព្រោះដល់នូវការចប់សព្វគ្រប់នៃសិក្ខា។ ក៏ប៉ុន្តែ ធម៌ទាំងនោះ (មានសីលក្ខន្ធជាដើម) ជាលោកុត្តរធម៌ ចំណែកឯបច្ចវេក្ខណញាណ ជាលោកិយធម៌។

โรหิณีสูติ รตฺตวณฺณาสุ. สรูปาสูติ อตฺตโน วจฺฉเกหิ สมานรูปาสุ. ปาเรวตาสูติ กโปตวณฺณาสุ. ทนฺโตติ นิพฺพิเสวโน. ปุงฺคโวติ อุสโภ. โธรยฺโหติ ธุรวาโห. กลฺยาณชวนิกฺกโมติ กลฺยาเณน อุชุนา ชเวน คนฺตา. นาสฺส วณฺณํ ปริกฺขเรติ อสฺส โคณสฺส สรีรวณฺณํ น อุปปริกฺขนฺติ, ธุรวหนกมฺมเมว ปน อุปปริกฺขนฺติ. ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ชาติเยติ ยตฺถ กตฺถจิ กุลชาเต. ยาสุ กาสุจิ เอตาสูติ เอตาสุ ขตฺติยาทิปฺปเภทาสุ ยาสุ กาสุจิ ชาตีสุ.

បទថា «រោហិណីសុ» សេចក្តីថា ក្នុងមេគោទាំងឡាយដែលមានពណ៌ក្រហម។ បទថា «សរូបាសុ» សេចក្តីថា ក្នុងមេគោទាំងឡាយដែលមានពណ៌ដូចគ្នានឹងកូនរបស់ខ្លួន។ បទថា «បារេវតាសុ» សេចក្តីថា ក្នុងមេគោទាំងឡាយដែលមានពណ៌ដូចសត្វព្រាប។ បទថា «ទន្តោ» សេចក្តីថា ដែលទូន្មានហើយ (មិនមានសេចក្តីទាស់ទែង)។ បទថា «បុង្គវោ» សេចក្តីថា គោឧសភៈ។ បទថា «ធោរយ្ហោ» សេចក្តីថា គោអ្នកនាំទៅនូវនឹម (អ្នកទ្រទ្រង់នូវធុរៈ)។ បទថា «កល្យាណជវនិក្កមោ» សេចក្តីថា អ្នកទៅដោយល្បឿនដ៏ត្រង់និងល្អ។ បទថា «នាសស វណ្ណំ បរិក្ខរេ» សេចក្តីថា មនុស្សទាំងឡាយរមែងមិនពិចារណានូវពណ៌សម្បុរកាយរបស់គោនោះឡើយ ក៏ប៉ុន្តែ រមែងពិចារណាតែការងារគឺការនាំទៅនូវនឹមប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «យស្មិំ កស្មិញ្ចិ ជាតិយេ» សេចក្តីថា ក្នុងត្រកូលណាមួយដែលកើតហើយ។ បទថា «យាសុ កាសុចិ ឯតាសុ» សេចក្តីថា ក្នុងជាតិទាំងឡាយនោះ គឺក្នុងជាតិណាមួយមានក្សត្រជាដើម។

พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ พฺรหฺมจริยสฺส เกวเลน สมนฺนาคโต, ปริปุณฺณภาเวน ยุตฺโตติ อตฺโถ. ขีณาสโว หิ สกลพฺรหฺมจารี นาม โหติ. เตเนตํ วุตฺตํ. ปนฺนภาโรติ โอโรปิตภาโร, ขนฺธภารํ กิเลสภารํ กามคุณภารญฺจ โอโรเปตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. กตกิจฺโจติ จตูหิ มคฺเคหิ กิจฺจํ กตฺวา ฐิโต. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺพธมฺมา วุจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย, เตสํ สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาปารํ, ปริญฺญาปารํ, ปหานปารํ, ภาวนาปารํ, สจฺฉิกิริยาปารํ, สมาปตฺติปารญฺจาติ ฉพฺพิธํ ปารํ คตตฺตา ปารคู. อนุปาทายาติ อคฺคเหตฺวา. นิพฺพุโตติ กิเลสสนฺตาปรหิโต. วิรเชติ ราคโทสโมหรชรหิเต.

បទថា «ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលី» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបព្រមដោយព្រហ្មចរិយៈទាំងស្រុង គឺប្រកបដោយភាពពេញបរិបូណ៌ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពិតណាស់ ព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថាជាអ្នកមានព្រហ្មចរិយៈទាំងស្រុង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យនេះ។ បទថា «បន្នភារោ» សេចក្តីថា មានភារៈដាក់ចុះហើយ គឺដាក់ចុះនូវភារៈគឺខន្ធ ភារៈគឺកិលេស និងភារៈគឺកាមគុណ ហើយស្ថិតនៅ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា «Katakiccoti» សេចក្តីថា ធ្វើកិច្ច ១៦ យ៉ាងដោយមគ្គទាំង ៤ ហើយស្ថិតនៅ។ ក្នុងបទថា «បារគូ សព្វធម្មានំ» នេះ ពាក្យថា សព្វធម៌ លោកសំដៅយកខន្ធ ៥ អាយតនៈ ១២ និងធាតុ ១៨ ឈ្មោះថា បារគូ ព្រោះទៅដល់ត្រើយ ៦ ប្រការនៃសព្វធម៌ទាំងនោះ គឺត្រើយគឺអភិញ្ញា ត្រើយគឺបរិញ្ញា ត្រើយគឺបហានៈ ត្រើយគឺភាវនា ត្រើយគឺសច្ឆិករិយា និងត្រើយគឺសមាបត្តិ។ បទថា «អនុបាទាយ» សេចក្តីថា មិនប្រកាន់មាំហើយ។ បទថា «និព្វុតោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីក្តៅក្រហាយគឺកិលេស។ បទថា «វិរជេ» សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលប្រាសចាកធូលីគឺរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ។

อวิชานนฺตาติ [Pg.144] เขตฺตํ อชานนฺตา. ทุมฺเมธาติ นิปฺปญฺญา. อสฺสุตาวิโนติ เขตฺตวินิจฺฉยสวเนน รหิตา. พหิทฺธาติ อิมมฺหา สาสนา พหิทฺธา. น หิ สนฺเต อุปาสเรติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสเว อุตฺตมปุริเส น อุปสงฺกมนฺติ. ธีรสมฺมเตติ ปณฺฑิเตหิ สมฺมเต สมฺภาวิเต. มูลชาตา ปติฏฺฐิตาติ อิมินา โสตาปนฺนสฺส สทฺธํ ทสฺเสติ. กุเล วา อิธ ชายเรติ อิธ วา มนุสฺสโลเก ขตฺติยพฺราหฺมณเวสฺสกุเล ชายนฺติ. อยเมว หิ ติวิธา กุลสมฺปตฺติ นาม. อนุปุพฺเพน นิพฺพานํ, อธิคจฺฉนฺตีติ สีลสมาธิปญฺญาติ อิเม คุเณ ปูเรตฺวา อนุกฺกเมน นิพฺพานํ อธิคจฺฉนฺตีติ.

បទថា «អវិជានន្តា» សេចក្តីថា មិនស្គាល់ស្រែ (គឺបុគ្គលជាអនវជ្ជៈ)។ បទថា «ទុម្មេធា» សេចក្តីថា អ្នកមិនមានប្រាជ្ញា។ បទថា «អស្សុតាវិទោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកការស្តាប់នូវការវិនិច្ឆ័យរឿងស្រែ។ បទថា «ពហិទ្ធា» សេចក្តីថា ខាងក្រៅចាកសាសនានេះ។ បទថា «ន ហិ សន្តេ ឧបាសរេ» សេចក្តីថា រមែងមិនចូលទៅជិតនូវបុរសដ៏ឧត្តមទាំងឡាយ មានព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះខីណាស្រពជាដើម។ បទថា «ធីរសម្មតេ» សេចក្តីថា ដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយសន្មតនិងសរសើរហើយ។ ដោយបទថា «មូលជាតា បតិដ្ឋិតា» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសទ្ធារបស់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល។ បទថា «កុលេ វា ឥធ ជាយរេ» សេចក្តីថា រមែងកើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ ព្រាហ្មណ៍ និងវេស្សៈ ក្នុងមនុស្សលោកនេះ។ ពិតណាស់ ត្រកូលសម្បត្តិ ៣ ប្រការនេះឯង ឈ្មោះថាត្រកូលសម្បត្តិ។ បទថា «អនុបុព្វេន និព្វានំ អធិគច្ឆន្តិ» សេចក្តីថា កាលបើបានបំពេញគុណទាំងឡាយនេះ គឺសីល សមាធិ និងបញ្ញាហើយ រមែងសម្រេចនូវព្រះនិព្វានដោយលំដាប់។

๘. ติกณฺณสุตฺตวณฺณนา

៨. សេចក្តីពន្យល់តិកណ្ណសូត្រ

๕๙. อฏฺฐเม ติกณฺโณติ ตสฺส นามํ. อุปสงฺกมีติ ‘‘สมโณ กิร โคตโม ปณฺฑิโต, คจฺฉิสฺสามิ ตสฺส สนฺติก’’นฺติ จินฺเตตฺวา ภุตฺตปาตราโส มหาชนปริวุโต อุปสงฺกมิ. ภควโต สมฺมุขาติ ทสพลสฺส ปุรโต นิสีทิตฺวา. วณฺณํ ภาสตีติ กสฺมา ภาสติ? โส กิร อิโต ปุพฺเพ ตถาคตสฺส สนฺติกํ อคตปุพฺโพ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘พุทฺธา นาม ทุราสทา, มยิ ปฐมตรํ อกเถนฺเต กเถยฺย วา น วา. สเจ น กเถสฺสติ, อถ มํ สมาคมฏฺฐาเน กเถนฺตํ เอวํ วกฺขนฺติ ‘ตฺวํ อิธ กสฺมา กเถสิ, เยน เต สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วจนมตฺตมฺปิ น ลทฺธ’นฺติ. ตสฺมา ‘เอวํ เม อยํ ครหา มุจฺจิสฺสตี’’’ติ มญฺญมาโน ภาสติ. กิญฺจาปิ พฺราหฺมณานํ วณฺณํ ภาสติ, ตถาคตสฺส ปน ญาณํ ฆฏฺเฏสฺสามีติ อธิปฺปาเยเนว ภาสติ. เอวมฺปิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณาติ เตวิชฺชกพฺราหฺมณา เอวํปณฺฑิตา เอวํธีรา เอวํพฺยตฺตา เอวํพหุสฺสุตา เอวํวาทิโน, เอวํสมฺมตาติ อตฺโถ. อิติปีติ อิมินา เตสํ ปณฺฑิตาทิอาการปริจฺเฉทํ ทสฺเสติ. เอตฺตเกน การเณน ปณฺฑิตา…เป… เอตฺตเกน การเณน สมฺมตาติ อยญฺหิ เอตฺถ อตฺโถ.

៥៩. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបី បទថា «តិកណ្ណោ» គឺឈ្មោះរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ។ បទថា «ឧបសង្កមិ» សេចក្តីថា ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «ឮថា ព្រះសមណគោតមជាអ្នកប្រាជ្ញ យើងនឹងទៅកាន់សំណាក់របស់ព្រះអង្គ» លុះបរិភោគអាហារពេលព្រឹកហើយ មានមហាជនចោមរោម ក៏បានចូលទៅជិត។ បទថា «ភគវតោ សម្មុខា» សេចក្តីថា អង្គុយនៅចំពោះព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រកបដោយទសពលញាណ។ ក្នុងបទថា «វណ្ណំ ភាសតិ» នេះ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលសរសើរគុណ? ឮថា ព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះតិកណ្ណៈនោះ ពីមុនមកមិនដែលមកកាន់សំណាក់របស់ព្រះតថាគតឡើយ។ លំដាប់នោះ ព្រាហ្មណ៍នោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ដែលឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ជាបុគ្គលដែលគេចូលទៅជិតបានដោយកម្រ កាលបើយើងមិនពោលជាមុនសិនទេ ព្រះអង្គគប្បីត្រាស់ក្តី ឬមិនត្រាស់ក្តី ប្រសិនបើព្រះអង្គមិនត្រាស់ទេ លំដាប់នោះ ពួកមនុស្សនឹងនិយាយដាក់យើងក្នុងទីប្រជុំកាលដែលយើងកំពុងនិយាយថា "ហេតុអ្វីបានជាអ្នកនិយាយក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុតែអ្នកទៅកាន់សំណាក់របស់ព្រះសមណគោតមហើយ សូម្បីតែពាក្យសម្តីបន្តិចបន្តួចក៏មិនបានឡើយ" ព្រោះហេតុនោះ កាលបើមានយ៉ាងនេះ យើងនឹងរួចផុតពីការតិះដៀលនេះ» កាលសម្គាល់យ៉ាងនេះ ទើបពោលសរសើរ។ ទោះបីពោលសរសើរគុណរបស់ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ ពោលដោយបំណងយ៉ាងនេះឯងថា «យើងនឹងសាកល្បងនូវព្រះញាណរបស់ព្រះតថាគត»។ បទថា «ឯវម្ពិ តេវិជ្ជា ព្រាហ្មណា» សេចក្តីថា ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយអ្នកមានវិជ្ជាបី ជាអ្នកប្រាជ្ញយ៉ាងនេះ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញាស្មារតីយ៉ាងនេះ ជាអ្នកឈ្លាសវៃយ៉ាងនេះ ជាពហុស្សូតយ៉ាងនេះ ជាអ្នកមានវាទៈយ៉ាងនេះ និងជាអ្នកដែលគេសន្មតយ៉ាងនេះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ដោយបទថា «ឥតិបិ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការកំណត់អាការៈមានភាពជាអ្នកប្រាជ្ញជាដើមរបស់ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយនោះ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ ព្រោះហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ទើបជាអ្នកប្រាជ្ញ...ល... ព្រោះហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ទើបជាអ្នកដែលគេសន្មតហើយ។

ยถา กถํ ปน พฺราหฺมณาติ เอตฺถ ยถาติ การณวจนํ, กถํ ปนาติ ปุจฺฉาวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กถํ ปน, พฺราหฺมณ, พฺราหฺมณา เตวิชฺชํ [Pg.145] ปญฺญาเปนฺติ. ยถา เอวํ สกฺกา โหติ ชานิตุํ, ตํ การณํ วเทหีติ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ชานนฏฺฐาเนเยว มํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปุจฺฉิ, โน อชานนฏฺฐาเน’’ติ อตฺตมโน หุตฺวา อิธ, โภ โคตมาติอาทิมาห. ตตฺถ อุภโตติ ทฺวีหิปิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ ยสฺส มาตา พฺราหฺมณี, มาตุ มาตา พฺราหฺมณี, ตสฺสาปิ มาตา พฺราหฺมณี. ปิตา พฺราหฺมโณ, ปิตุ ปิตา พฺราหฺมโณ, ตสฺสาปิ ปิตา พฺราหฺมโณ, โส อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ ยสฺส สํสุทฺธา มาตุ คหณี, กุจฺฉีติ อตฺโถ. ‘‘สมเวปากินิยา คหณิยา’’ติ ปน เอตฺถ กมฺมชเตโชธาตุ คหณีติ วุจฺจติ.

ក្នុងបទថា Yathā kathaṃ pana brāhmaṇā នេះ សព្ទថា yathā គឺជាពាក្យពោលសំដៅដល់ហេតុ (kāraṇavacana)។ សព្ទថា kathaṃ pana គឺជាពាក្យសួរ (pucchāvacana)។ សេចក្តីអធិប្បាយនេះ មានន័យថា៖ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ពួកព្រាហ្មណ៍តែងបញ្ញត្តនូវវិជ្ជាបី ដោយរបៀបណា? ចូរអ្នកពោលនូវហេតុនោះ ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យអាចដឹងនូវការបញ្ញត្តវិជ្ជាបីនោះបាន។ ព្រាហ្មណ៍ (ឈ្មោះតិកណ្ណៈ) លុះបានស្តាប់ពាក្យនោះហើយ ក៏មានចិត្តត្រេកអរ (attamano hutvā) គិតថា "ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សួរយើងក្នុងឋានៈដែលដឹងតែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសួរក្នុងឋានៈដែលមិនដឹងឡើយ" ទើបពោលពាក្យផ្តើមថា idha, bho gotama ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា ubhato សំដៅយកចំណែកទាំងពីរ (គឺខាងមាតានិងខាងបិតា)។ បទថា mātito ca pitito ca សេចក្តីថា៖ មាតារបស់ព្រាហ្មណ៍ណាជាព្រាហ្មណី មាតារបស់មាតាក៏ជាព្រាហ្មណី មាតារបស់យាយនោះសោតក៏ជាព្រាហ្មណី។ បិតាជាព្រាហ្មណ៍ បិតារបស់បិតាក៏ជាព្រាហ្មណ៍ បិតារបស់តានោះសោតក៏ជាព្រាហ្មណ៍ ព្រាហ្មណ៍នោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានកំណើតល្អ (sujāto) ពីចំណែកទាំងពីរ គឺទាំងខាងមាតានិងខាងបិតា។ បទថា Saṃsuddhagahaṇiko សេចក្តីថា ព្រាហ្មណ៍ណាមានគភ៌ (gahaṇī) គឺផ្ទៃ (kucchi) នៃមាតាស្អាតល្អ (មិនច្រឡំដោយបុរសដទៃ)។ ប៉ុន្តែក្នុងបទថា “Samavepākiniyā gahaṇiyā” នេះ កម្មជតេជោធាតុ (ធាតុភ្លើងកើតអំពីកម្ម) លោកហៅថា គហណី (gahaṇī - ភ្លើងរំលាយអាហារ)។

ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุ ปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ, อตฺถโต ปน ปิตามโหเยว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว สํสุทฺธคหณิโก, อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสติ. อกฺขิตฺโตติ ‘‘อปเนถ เอตํ, กึ อิมินา’’ติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกฺกุฏฺโฐติ น อุปกฺกุฏฺโฐ, น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ปตฺตปุพฺโพ. เกน การเณนาติ? ชาติวาเทน. ‘‘อิติปิ หีนชาติโก เอโส’’ติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ.

ក្នុងបទថា Yāva sattamā pitāmahayugā នេះ បិតារបស់បិតា ឈ្មោះថា ជីតា (pitāmaho)។ យុគៈរបស់ជីតា ឈ្មោះថា ពិតាមហយុគៈ (pitāmahayuga)។ ពាក្យថា យុគៈ (yuga) នេះ លោកសំដៅយកកំណត់អាយុ (āyuppamāṇa)។ ពាក្យនេះគ្រាន់តែជាពាក្យហៅ (abhilāpamatta) ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយអត្ថ ជីតានោះឯង ឈ្មោះថា ពិតាមហយុគៈ។ ខាងលើអំពីជីតានោះទៅ ពួកបុព្វបុរសទាំងអស់ លោកក៏សង្គ្រោះចូលដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា ជីតា (pitāmaha) នេះឯង។ យ៉ាងនេះ គឺដរាបដល់បុរសជាគម្រប់ ៧ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានផ្ទៃមាតាស្អាតល្អ ឬមួយទៀត ទ្រង់បង្ហាញថា ជាអ្នកដែលគេមិនបានច្រានចោល មិនបានតិះដៀល ដោយការលើកយកជាតិមកនិយាយ (jātivāda)។ បទថា Akkhitto សេចក្តីថា មិនត្រូវបានគេច្រានចោល ឬមើលងាយយ៉ាងនេះថា "ចូរនាំយកបុគ្គលនេះចេញទៅ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយបុគ្គលនេះ"។ បទថា Anupakkuṭṭho សេចក្តីថា មិនត្រូវបានគេតិះដៀល គឺមិនដែលធ្លាប់ដល់នូវការជេរប្រទេច ឬការនិន្ទាឡើយ។ ដោយហេតុអ្វី? ដោយការលើកយកជាតិមកនិយាយ។ សេចក្តីថា មិនដែលត្រូវគេជេរប្រទេច ឬនិន្ទាដោយពាក្យមានសភាពយ៉ាងនេះថា "បុគ្គលនេះមានជាតិថោកទាប សូម្បីដោយហេតុនេះ" ឡើយ។

อชฺฌายโกติ อิทํ ‘‘น ทานิเม ฌายนฺติ, น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข, วาเสฏฺฐ, อชฺฌายกา อชฺฌายกาเตว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๓๒) เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ อุปฺปนฺนํ. อิทานิ ปน ตํ อชฺฌายตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺติ. มนฺเต ธาเรตีติ มนฺตธโร.

បទថា Ajjhāyako នេះ មានពាក្យពោលតិះដៀលដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលសូន្យចាកឈានក្នុងកាលដើមកប្បកើតឡើងយ៉ាងនេះថា "ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ជនទាំងឡាយនេះមិនតម្កល់ចិត្តសញ្ជឹងគិតឡើយ មិនតម្កល់ចិត្តសញ្ជឹងគិតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបអក្សរទីបី (គឺ យ - ya) កើតឡើងចំពោះពួកជនទាំងនោះថា អជ្ឈាយកៈ អជ្ឈាយកៈ (អ្នកសូត្រធម៌)"។ ប៉ុន្តែក្នុងកាលឥឡូវនេះ ពួកព្រាហ្មណ៍តែងសូត្ររៀន (ajjhāyati) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អជ្ឈាយកៈ (អ្នកសូត្ររៀន) គឺតែងស្វាធ្យាយនូវមន្តទាំងឡាយ លោកធ្វើពាក្យនេះឲ្យជាពាក្យសរសើរដោយអត្ថនេះ ទើបហៅយ៉ាងនេះ។ ព្រាហ្មណ៍ណាទ្រទ្រង់មន្តទាំងឡាយ ព្រាហ្មណ៍នោះឈ្មោះថា មន្តធរៈ (អ្នកទ្រទ្រង់មន្ត)។

ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุพฺเพทยชุพฺเพทสามพฺเพทานํ. โอฏฺฐปหตกรณวเสน ปารํ คโตติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ. นิฆณฺฑูติ นามนิฆณฺฑุรุกฺขาทีนํ เววจนปกาสกสตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาย สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน [Pg.146] สากฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา อิติห อาส, อิติห อาสาติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต ขตฺตวิชฺชาสงฺขาโต วา อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา. เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทานํ.

បទថា Tiṇṇaṃ vedānaṃ សំដៅយកគម្ពីរវេទទាំងបី គឺឥរុព្វេទ យជុព្វេទ និងសាមវេទ។ បទថា Pāragū សេចក្តីថា ជាអ្នកដល់នូវត្រើយ (គឺរៀនចប់ចុងចប់ដើម) ដោយអំណាចនៃការប៉ះទង្គិចនៃបបូរមាត់និងករណៈ (ការបញ្ចេញសំឡេង)។ បទថា Sanighaṇḍukeṭubhānaṃ សេចក្តីថា ព្រមទាំងគម្ពីរនិឃណ្ឌុ និងគម្ពីរគេដុភៈ។ គម្ពីរឈ្មោះ និឃណ្ឌុ (nighaṇḍu) គឺក្បួនតម្រាដែលសម្តែងនូវពាក្យវេវចនៈ (ពាក្យមានន័យដូចគ្នា) នៃឈ្មោះដើមឈើជាដើម។ គម្ពីរឈ្មោះ គេដុភៈ (keṭubha) គឺក្បួនតម្រាដែលជាឧបការៈដល់ពួកកវី សម្រាប់ត្រិះរិះរៀបចំកិច្ចការផ្សេងៗ។ បទថា Sākkharappabhedānaṃ សេចក្តីថា ព្រមទាំងគម្ពីរអក្ខរប្បភេទ។ គម្ពីរអក្ខរប្បភេទ (akkharappabheda) គឺគម្ពីរសិក្ខា និងគម្ពីរនិរុត្តិ។ បទថា Itihāsapañcamānaṃ សេចក្តីថា ធ្វើនូវគម្ពីរអាថព្វណវេទជាគម្រប់បួន ហើយមានគម្ពីរឥតិហាសៈ (ក្បួនប្រវត្តិសាស្ត្រ) ដែលប្រកបដោយពាក្យពោលយ៉ាងនេះថា "រឿងនេះបានមានមកយ៉ាងនេះ រឿងនេះបានមានមកយ៉ាងនេះ" ដែលរាប់ថាជាពាក្យបុរាណ ឬហៅថាខត្តវិជ្ជា (វិជ្ជាសម្រាប់ក្សត្រ) ជាគម្រប់ប្រាំនៃវេទទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មានគម្ពីរឥតិហាសៈជាគម្រប់ប្រាំ។ នៃវេទទាំងឡាយដែលមានគម្ពីរឥតិហាសៈជាគម្រប់ប្រាំនោះ។

ปทํ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธียติ เวเทติ จาติ ปทโก เวยฺยากรโณ. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปมาณํ สตฺถํ, ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปทปริมาณา พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ, เยสํ วเสน ‘‘อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา, ทฺเว อคฺคสาวกา, อสีติ มหาสาวกา, พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐากา, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตี’’ติ อยํ วิเสโส ญายติ. อนวโยติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูโน ปริปูรการี, อวโย น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อวโย นาม โย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อถ วา อนวโยติ อนุ อวโย, สนฺธิวเสน อุการโลโป. อนุ อวโย ปริปุณฺณสิปฺโปติ อตฺโถ.

បុគ្គលណា រមែងរៀន និងដឹងនូវបទ (pada) និងគម្ពីរវ្យាករណ៍ដែលសេសសល់ពីបទនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បទកៈ (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងបទ) និងវេយ្យាករណៈ (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងវ្យាករណ៍)។ គម្ពីរលោកាយតៈ (lokāyata) លោកហៅថា គម្ពីរវិតណ្ឌវាទ (vitaṇḍavādasattha - ក្បួនតស៊ូមតិ)។ បទថា Mahāpurisalakkhaṇaṃ គឺក្បួនតម្រាដែលសម្តែងនូវលក្ខណៈរបស់មហាបុរសទាំងឡាយ មានព្រះពុទ្ធជាដើម មានប្រមាណគន្ថៈ ១២,០០០ ដែលក្នុងក្បួននោះ មានពុទ្ធមន្តទាំងឡាយ មានប្រមាណ ១៦,០០០ គាថាបាទ ដែលជាគ្រឿងធ្វើឲ្យគេដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នា (visesa) យ៉ាងនេះថា "ជនទាំងឡាយដែលប្រកបដោយលក្ខណៈនេះ ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ, ប្រកបដោយលក្ខណៈនេះ ឈ្មោះថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ, ព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរ, ព្រះមហាសាវ័ក ៨០ អង្គ, ព្រះពុទ្ធមាតា, ព្រះពុទ្ធបិតា, ព្រះអគ្គឧបដ្ឋាក, ព្រះអគ្គឧបដ្ឋាយិកា, ព្រះរាជាចក្រពត្តិ"។ បទថា Anavayo សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនខ្វះខាត គឺធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងគម្ពីរលោកាយតៈ និងគម្ពីរមហាបុរសលក្ខណៈទាំងនេះ មិនមែនជាអ្នកទន់ខ្សោយ (avayo) ឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ បុគ្គលឈ្មោះថា អវយៈ (avayo) គឺបុគ្គលដែលមិនអាចទ្រទ្រង់នូវគម្ពីរទាំងនោះបាន ទាំងដោយអត្ថទាំងដោយគន្ថៈ។ មួយវិញទៀត បទថា anavayo នេះ មកពីបទថា anu និង avayo ដោយមានការលុបស្រៈ ឧ (u) ដោយអំណាចសន្ធិ។ បទថា anu avayo មានន័យថា ជាអ្នកមានសិល្បសាស្ត្រដ៏បរិបូណ៌ មិនខ្វះខាតឡើយ។

เตน หีติ อิทํ ภควา นํ อายาจนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิทานิสฺส ปญฺหํ กเถตุํ กาโล’’ติ ญตฺวา อาห. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา มํ อายาจสิ, ตสฺมา สุณาหีติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๗๐) วิตฺถาริตเมว. อิธ ปเนตํ ติสฺสนฺนํ วิชฺชานํ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ทฺวินฺนํ วิชฺชานํ อนุปทวณฺณนา เจว ภาวนานโย จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๒ อาทโย) วิตฺถาริโตว.

ពាក្យថា Tena hi នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញព្រាហ្មណ៍នោះកំពុងអារាធនា (សូមអង្វរ) ហើយទ្រង់ជ្រាបថា "ឥឡូវនេះ ជាកាលគួរដើម្បីដោះស្រាយប្រស្នាដល់ព្រាហ្មណ៍នោះហើយ" ទើបត្រាស់ពោលទៅ។ អត្ថនៃពាក្យនោះថា "ព្រោះហេតុតែអ្នកអារាធនាតថាគត ហេតុនោះ ចូរអ្នកស្តាប់ចុះ"។ ពាក្យមានជាដើមថា Vivicceva kāmehi ខ្ញុំ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) បានពិស្តាររួចហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថានេះ គួរដឹងថា ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបុព្វភាគបដិបទា (ការប្រតិបត្តិក្នុងចំណែកខាងដើម) នៃវិជ្ជាទាំងបី។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ការពន្យល់សេចក្តីនៃបទតាមលំដាប់ និងវិធីចម្រើន (bhāvanānaya) នៃវិជ្ជាពីរខាងដើម ខ្ញុំបានពិស្តាររួចហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។

ปฐมา วิชฺชาติ ปฐมํ อุปฺปนฺนาติ ปฐมา, วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา. กึ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาสํ. อวิชฺชาติ ตสฺเสว ปุพฺเพนิวาสสฺส อวิทิตกรณฏฺเฐน ตปฺปฏิจฺฉาทโก โมโห วุจฺจติ. ตโมติ สฺเวว โมโห ปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโมติ วุจฺจติ. อาโลโกติ สาเยว วิชฺชา โอภาสกรณฏฺเฐน อาโลโกติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ วิชฺชา อธิคตาติ อยํ อตฺโถ[Pg.147]. เสสํ ปสํสาวจนํ. โยชนา ปเนตฺถ อยมสฺส วิชฺชา อธิคตา, อถสฺส อธิคตวิชฺชสฺส อวิชฺชา วิหตา วินฏฺฐาติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา. อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเย เอเสว นโย. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ยถาติ โอปมฺมํ, ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. สติยา อวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺตสฺส. วีริยาตาเปน อาตาปิโน. กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย ปหิตตฺตสฺส. เปสิตตฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิชฺชา วิหญฺเญยฺย, วิชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย. ตโม วิหญฺเญยฺย, อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺย, เอวเมว ตสฺส อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา. ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน. เอตสฺส เตน ปธานานุโยคสฺส อนุรูปเมว ผลํ ลทฺธนฺติ.

បទថា Paṭhamā vijjā សេចក្តីថា វិជ្ជាដែលកើតឡើងមុនគេ ឈ្មោះថា បឋមវិជ្ជា (paṭhamā) ឈ្មោះថា វិជ្ជា (vijjā) ព្រោះអត្ថថាធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់ (viditakaraṇa)។ ធ្វើអ្វីឲ្យដឹងច្បាស់? គឺធ្វើបុព្វេនិវាស (ការធ្លាប់រស់នៅពីមុន) ឲ្យដឹងច្បាស់។ បទថា Avijjā សំដៅយកមោហៈដែលបិទបាំងនូវបុព្វេនិវាសនោះឯង ព្រោះអត្ថថាមិនធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់នូវបុព្វេនិវាសនោះ។ បទថា Tamo សំដៅយកមោហៈនោះឯង ព្រោះអត្ថថាបិទបាំង ទើបហៅថា ងងឹត (tamo)។ បទថា Āloko សំដៅយកវិជ្ជានោះឯង ព្រោះអត្ថថាធ្វើនូវពន្លឺ ទើបហៅថា ពន្លឺ (āloko)។ ក្នុងបទទាំងនេះ បទថា vijjā adhigatā នេះជាអត្ថ (សេចក្តីសំខាន់)។ បទដែលសេសសល់ជាពាក្យសរសើរ។ ការសម្រួលបទ (yojanā) ក្នុងទីនេះមានសេចក្តីថា វិជ្ជានេះ បុគ្គលនេះបានសម្រេចហើយ លំដាប់នោះ អវិជ្ជារបស់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចវិជ្ជានោះ ក៏ត្រូវកម្ចាត់បង់ គឺវិនាសទៅហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះវិជ្ជាកើតឡើងហើយ។ សូម្បីក្នុងបទទាំងពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ក្នុងបទថា yathā taṃ នេះ បទថា yathā គឺឧបមា បទថា taṃ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ បទថា appamattassa សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកមិនប្រមាថ ដោយការមិនប្រាសចាកសតិ។ បទថា ātāpino សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមជាគ្រឿងដុតកំដៅកិលេស (vīriyātāpa)។ បទថា pahitattassa សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន (pesitatta) ព្រោះភាពជាអ្នកមិនអាឡោះអាល័យក្នុងកាយនិងជីវិត។ សេចក្តីអធិប្បាយមានថា កាលបើបុគ្គលអ្នកមិនប្រមាថ មានសេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន កំពុងរស់នៅ អវិជ្ជាគប្បីវិនាសទៅយ៉ាងណា វិជ្ជាគប្បីកើតឡើងយ៉ាងណា ងងឹតគប្បីវិនាសទៅយ៉ាងណា ពន្លឺគប្បីកើតឡើងយ៉ាងណា យ៉ាងនោះឯង អវិជ្ជារបស់បុគ្គលនោះក៏វិនាសទៅហើយ វិជ្ជាក៏កើតឡើងហើយ ងងឹតក៏វិនាសទៅហើយ ពន្លឺក៏កើតឡើងហើយ។ គួរដឹងថា ផលដ៏សមគួរដល់ការប្រកបសេចក្តីព្យាយាម (padhānānuyoga) នោះ បុគ្គលនោះបានសម្រេចហើយ។ ចប់ បុព្វេនិវាសកថា។

จุตูปปาตกถายํ วิชฺชาติ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ក្នុងចុតូបបាតកថា បទថា vijjā សំដៅយកវិជ្ជាគឺទិព្វចក្ខុញ្ញាណ។ បទថា avijjā សំដៅយកអវិជ្ជាដែលបិទបាំងនូវការច្យុតិនិងការចាប់បដិសន្ធិរបស់សត្វទាំងឡាយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។

ตติยวิชฺชาย โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเตติ วิปสฺสนาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ เวทิตพฺพํ. อาสวานํ ขยญาณายาติ อรหตฺตมคฺคญาณตฺถาย. อรหตฺตมคฺโค หิ อาสววินาสนโต อาสวานํ ขโยติ วุจฺจติ, ตตฺร เจตํ ญาณํ ตตฺถ ปริยาปนฺนตฺตาติ. จิตฺตํ อภินินฺนาเมตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ อภินีหรติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติ เอวมาทีสุ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต ภิยฺโยติ สพฺพมฺปิ ทุกฺขสจฺจํ สรสลกฺขณปฺปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาติ ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺส จ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติกํ ตณฺหํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ, ตทุภยมฺปิ ยํ ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ, ตํ เตสํ อปวตฺตึ นิพฺพานํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ. ตสฺส จ สมฺปาปกํ อริยมคฺคํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ สรสลกฺขณปฺปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងតតិយវិជ្ជា បទថា so evaṃ samāhite citte គួរដឹងថាសំដៅយកចិត្តដែលប្រកបដោយចតុត្ថជ្ឈាន ដែលជាគ្រឹះ (pādaka) នៃវិបស្សនា។ បទថា āsavānaṃ khayañāṇāya សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តមគ្គញ្ញាណ។ ព្រោះថា អរហត្តមគ្គ លោកហៅថា អាសវក្ខយៈ (ការអស់ទៅនៃអាសវៈ) ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវអាសវៈទាំងឡាយ ហើយញាណនេះរមែងមានក្នុងអរហត្តមគ្គនោះ ព្រោះរាប់បញ្ចូល (pariyāpanna) ក្នុងអរហត្តមគ្គនោះ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ បទថា cittaṃ abhininnāmeti សេចក្តីថា តែងបង្អោនទៅនូវវិបស្សនាចិត្ត។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា so idaṃ dukkhaṃ នេះ សេចក្តីថា ទុក្ខមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ទុក្ខក្រៅពីនេះមិនមានឡើយ បុគ្គលនោះរមែងដឹងច្បាស់ ធ្លុះធ្លាយនូវទុក្ខសច្ចៈទាំងអស់តាមពិត ដោយការចាក់ធ្លុះនូវសភាវលក្ខណៈ (sarasalakkhaṇa) របស់ខ្លួន ហើយដឹងច្បាស់នូវតណ្ហាដែលជាគ្រឿងបង្កើតនូវទុក្ខនោះថា "នេះជាទុក្ខសមុទ័យ" ដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វានដែលជាទីរលត់ទៅនៃទុក្ខសច្ចៈនិងសមុទ័យសច្ចៈទាំងពីរនោះ កាលបើដល់នូវទីនោះហើយថា "នេះជាទុក្ខនិរោធ" និងដឹងច្បាស់នូវអរិយមគ្គដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដល់នូវព្រះនិព្វាននោះថា "នេះជាទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា" ដោយការចាក់ធ្លុះនូវសភាវលក្ខណៈរបស់ខ្លួនតាមពិត គប្បីជ្រាបអត្ថយ៉ាងនេះចុះ។

เอวํ สรูปโต สจฺจานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กิเลสวเสน ปริยายโต ทสฺเสนฺโต อิเม อาสวาติอาทิมาห. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโตติ ตสฺส ภิกฺขุโน เอวํ ชานนฺตสฺส เอวํ ปสฺสนฺตสฺส. สห วิปสฺสนาย โกฏิปฺปตฺตํ มคฺคํ กเถสิ. กามาสวาติ กามาสวโต. วิมุจฺจตีติ อิมินา มคฺคกฺขณํ ทสฺเสติ. มคฺคกฺขเณ หิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ผลกฺขเณ [Pg.148] วิมุตฺตํ โหติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณนฺติ อิมินา ปจฺจเวกฺขณญาณํ ทสฺเสติ. ขีณา ชาตีติอาทีหิ ตสฺส ภูมึ. เตน หิ ญาเณน โส ปจฺจเวกฺขนฺโต ขีณา ชาตีติอาทีนิ ปชานาติ. กตมา ปนสฺส ชาติ ขีณา, กถญฺจ นํ ปชานาตีติ? น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา ปุพฺเพว ขีณตฺตา, น อนาคตา, อนาคเต วายามาภาวโต, น ปจฺจุปฺปนฺนา, วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายติอปฺปฏิสนฺธิกํ โหตีติ ชานนฺโต ปชานาติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់បង្ហាញសច្ចៈទាំងឡាយដោយសរូប (ផ្ទាល់ខ្លួន) យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញដោយបរិយាយ ដោយអំណាចនៃកិលេស ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា ime āsavā។ បទថា tassa evaṃ jānato evaṃ passato សេចក្តីថា របស់ភិក្ខុនោះ កាលដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គដែលដល់នូវកំពូល (koṭippatta) ព្រមទាំងវិបស្សនា។ បទថា kāmāsavā គឺចាកកាមាសវៈ។ ដោយបទថា vimuccati នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវមគ្គខណៈ (maggakkhaṇa)។ ព្រោះថា ក្នុងមគ្គខណៈ ចិត្តរមែងរួចផុត (vimuccati) ក្នុងផលខណៈ ឈ្មោះថារួចផុតហើយ (vimutta)។ ដោយបទថា vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ (paccavekkhaṇañāṇa)។ ដោយបទទាំងឡាយមានជាដើមថា khīṇā jāti ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភូមិ (អារម្មណ៍) នៃបច្ចវេក្ខណញ្ញាណនោះ។ ព្រោះថា ព្រះអរហន្តនោះ កាលពិចារណាដោយញាណនោះ រមែងដឹងច្បាស់ថាកំណើតអស់ហើយជាដើម។ សួរថា ចុះជាតិ (កំណើត) របស់ព្រះអរហន្តនោះ តើអស់ទៅដូចម្តេច ហើយលោកដឹងច្បាស់នូវជាតិនោះដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា ជាតិជាអតីតរបស់លោក មិនមែនទើបតែអស់ឡើយ ព្រោះអស់ទៅតាំងពីមុនមកម៉្លេះ ជាតិជាអនាគតក៏មិនមែនអស់ឡើយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងអនាគត ជាតិជាបច្ចុប្បន្នក៏មិនមែនអស់ឡើយ ព្រោះកំពុងមានប្រាកដ (ដោយការកើតឡើង ឋិតនៅ និងរលត់ទៅ)។ ប៉ុន្តែ ជាតិណាដែលគប្បីកើតឡើងក្នុងភពមានវោការៈ ១, ៤, ៥ ដែលមានការបែកចែកជាខន្ធ ១, ៤, ៥ ព្រោះតែមិនបានចម្រើនមគ្គ ជាតិពោលនោះ ឈ្មោះថាអស់ទៅហើយ ព្រោះដល់នូវភាពជាធម៌មិនមានការកើតឡើងទៀតជាធម្មតា (anuppādadhammatā) ដោយសារតែបានចម្រើនមគ្គរួចហើយ។ ព្រះអរហន្តនោះ កាលពិចារណានូវកិលេសដែលលះបង់ហើយ ដោយការចម្រើនមគ្គ ដឹងច្បាស់ថាកាលបើកិលេសមិនមានហើយ សូម្បីកម្មដែលកំពុងមានប្រាកដ ក៏ជាកម្មមិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀតក្នុងអនាគតឡើយ កាលដឹងយ៉ាងនេះ ទើបឈ្មោះថាដឹងច្បាស់។

วุสิตนฺติ วุตฺถํ ปริวุตฺถํ, กตํ จริตํ นิฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณเกน หิ สทฺธึ สตฺต เสกฺขา พฺรหฺมจริยวาสํ วสนฺติ นาม, ขีณาสโว วุตฺถวาโส. ตสฺมา โส อตฺตโน พฺรหฺมจริยวาสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘วุสิตํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ ปชานาติ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน โสฬสวิธมฺปิ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโย หิ ตํ กิจฺจํ กโรนฺติ, ขีณาสโว กตกรณีโย. ตสฺมา โส อตฺตโน กรณียํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘กตํ กรณีย’’นฺติ ปชานาติ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปุน อิตฺถภาวาย, เอวํ โสฬสวิธกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยาย วา มคฺคภาวนากิจฺจํ เม นตฺถีติ ปชานาติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต, อิมสฺมา เอวํ ปการา อิทานิ วตฺตมานกฺขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ มยฺหํ นตฺถิ, อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา รุกฺขา วิย. เต จริมกวิญฺญาณนิโรเธน อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท นิพฺพายิสฺสนฺตีติ ปชานาติ. อิธ วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺคญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ពាក្យថា vusitaṃ សេចក្តីថា បាននៅរួចហើយ បាននៅគ្រប់គ្រាន់ហើយ បានធ្វើហើយ បានប្រព្រឹត្តហើយ ដល់នូវការសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា brahmacariyaṃ បានដល់ មគ្គព្រហ្មចរិយៈ (ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរគឺអរិយមគ្គ)។ ព្រោះថា ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ព្រមទាំងកល្យាណបុថុជ្ជន ឈ្មោះថា កំពុងនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយៈ ចំណែកព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា មានព្រហ្មចរិយៈនៅរួចហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះខីណាស្រពនោះ កាលពិចារណាមើលការនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយៈរបស់ខ្លួន ក៏ដឹងច្បាស់ថា «ព្រហ្មចរិយៈ អាត្មាអញបាននៅរួចហើយ»។ ពាក្យថា kataṃ karaṇīyaṃ សេចក្តីថា កិច្ចទាំង ១៦ ប្រការ ក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ ដោយអំណាចនៃបរិញ្ញា (ការកំណត់ដឹង) បហានៈ (ការលះបង់) សច្ឆិកិរិយៈ (ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់) និងភាវនា (ការចម្រើន) ដោយមគ្គទាំង ៤ ត្រូវបានសម្រេចហើយ។ ព្រោះថា ពួកកល្យាណបុថុជ្ជនជាដើម តែងធ្វើនូវកិច្ចនោះ ចំណែកព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា មានកិច្ចធ្វើរួចហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះខីណាស្រពនោះ កាលពិចារណាមើលកិច្ចដែលត្រូវធ្វើរបស់ខ្លួន ក៏ដឹងច្បាស់ថា «កិច្ចដែលត្រូវធ្វើ អាត្មាអញបានធ្វើរួចហើយ»។ ពាក្យថា nāparaṃ itthattāya សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ថា កិច្ចក្នុងការចម្រើនមគ្គ ដើម្បីភាពជាយ៉ាងនេះទៀត គឺដើម្បីភាពជាកិច្ច ១៦ ប្រការយ៉ាងនេះ ឬដើម្បីការអស់ទៅនៃកិលេស មិនមានដល់អាត្មាអញឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា itthattāya សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ថា តំណនៃខន្ធដទៃទៀត ក្រៅពីភាពជាយ៉ាងនេះ គឺក្រៅពីតំណនៃខន្ធដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបច្ចុប្បន្នមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនមានដល់អាត្មាអញឡើយ ចំណែកឯបញ្ចក្ខន្ធទាំងនេះ ដែលអាត្មាអញបានកំណត់ដឹងហើយ តែងតាំងនៅ ដូចជាដើមឈើដែលកាត់ឫសគល់អស់ហើយ។ ខន្ធទាំងនោះ នឹងរលត់ទៅ ព្រោះការរលត់ទៅនៃចរិមវិញ្ញាណ (វិញ្ញាណចុងក្រោយគឺចុតិចិត្ត) ដូចជាភ្លើងដែលគ្មានគ្រឿងរងរ៉ាប់ (គ្មានអុស) ដូច្នោះឯង។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ពាក្យថា vijjā បានដល់ វិជ្ជាគឺអរហត្តមគ្គញាណ។ ពាក្យថា avijjā បានដល់ អវិជ្ជាដែលបិទបាំងនូវអរិយសច្ចទាំង ៤។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

อนุจฺจาวจสีลสฺสาติ ยสฺส สีลํ กาเลน หายติ, กาเลน วฑฺฒติ, โส อุจฺจาวจสีโล นาม โหติ. ขีณาสวสฺส ปน สีลํ เอกนฺตวฑฺฒิตเมว. ตสฺมา โส อนุจฺจาวจสีโล นาม โหติ. วสีภูตนฺติ [Pg.149] วสิปฺปตฺตํ. สุสมาหิตนฺติ สุฏฺฐุ สมาหิตํ, อารมฺมณมฺหิ สุฏฺฐปิตํ. ธีรนฺติ ธิติสมฺปนฺนํ. มจฺจุหายินนฺติ มจฺจุํ ชหิตฺวา ฐิตํ. สพฺพปฺปหายินนฺติ สพฺเพ ปาปธมฺเม ปชหิตฺวา ฐิตํ. พุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. อนฺติมเทหินนฺติ สพฺพปจฺฉิมสรีรธารินํ. ตํ นมสฺสนฺติ โคตมนฺติ ตํ โคตมโคตฺตํ พุทฺธสาวกา นมสฺสนฺติ. อถ วา โคตมพุทฺธสฺส สาวโกปิ โคตโม, ตํ โคตมํ เทวมนุสฺสา นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា anuccāvacasīlassa សេចក្តីថា សីលរបស់បុគ្គលណា តែងសាបសូន្យទៅខ្លះក្នុងកាលខ្លះ តែងចម្រើនឡើងខ្លះក្នុងកាលខ្លះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មានសីលខ្ពស់ៗ ទាបៗ (មិនស្មើគ្នា)។ ចំណែកសីលរបស់ព្រះខីណាស្រព តែងចម្រើនឡើងតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះខីណាស្រពនោះ ឈ្មោះថា មានសីលមិនខ្ពស់ៗ ទាបៗ (មានសីលស្មើគ្នា)។ ពាក្យថា vasībhūtaṃ សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ។ ពាក្យថា susamāhitaṃ សេចក្តីថា តម្កល់ទុកល្អហើយ គឺតម្កល់ទុកល្អហើយក្នុងអារម្មណ៍។ ពាក្យថា dhīraṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយធិតិ (សេចក្តីខ្ជាប់ខ្ជួន ឬប្រាជ្ញា)។ ពាក្យថា maccuhāyinaṃ សេចក្តីថា ឋិតនៅដោយលះបង់នូវមច្ចុ (សេចក្តីស្លាប់) បានហើយ។ ពាក្យថា sabbappahāyinaṃ សេចក្តីថា ឋិតនៅដោយលះបង់នូវបាបធម៌ទាំងពួងបានហើយ។ ពាក្យថា buddhaṃ សេចក្តីថា ត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច ៤។ ពាក្យថា antimadehinaṃ សេចក្តីថា អ្នកទ្រទ្រង់នូវរាងកាយជាទីបំផុត (រាងកាយចុងក្រោយបង្អស់)។ ពាក្យថា taṃ namassanti gotamā សេចក្តីថា ពួកពុទ្ធសាវក តែងថ្វាយបង្គំនូវព្រះមានព្រះភាគអង្គនោះ ដែលមានគោត្រជាគោតមៈ។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីសាវករបស់ព្រះពុទ្ធជាគោតមៈ ក៏ឈ្មោះថា គោតមៈ ដែរ ពួកទេវតានិងមនុស្ស តែងថ្វាយបង្គំនូវព្រះគោតមៈ (សាវក) នោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

ปุพฺเพนิวาสนฺติ ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธปรมฺปรํ. โยเวตีติ โย อเวติ อวคจฺฉติ. โยเวทีติปิ ปาโฐ. โย อเวทิ, วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. สคฺคาปายญฺจ ปสฺสตีติ ฉ กามาวจเร นว พฺรหฺมโลเก จตฺตาโร จ อปาเย ปสฺสติ. ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ อรหตฺตํ ปตฺโต. อภิญฺญาโวสิโตติ ชานิตฺวา กิจฺจโวสาเนน โวสิโต. มุนีติ โมเนยฺเยน สมนฺนาคโต ขีณาสวมุนิ. เอตาหีติ เหฏฺฐา นิทฺทิฏฺฐาหิ ปุพฺเพนิวาสญาณาทีหิ. นาญฺญํ ลปิตลาปนนฺติ โย ปนญฺโญ เตวิชฺโชติ อญฺเญหิ ลปิตวจนมตฺตเมว ลปติ, ตมหํ เตวิชฺโชติ น วทามิ, อตฺตปจฺจกฺขโต ญตฺวา ปรสฺสปิ ติสฺโส วิชฺชา กเถนฺตเมวาหํ เตวิชฺโชติ วทามีติ อตฺโถ. กลนฺติ โกฏฺฐาสํ. นาคฺฆตีติ น ปาปุณาติ. อิทานิ พฺราหฺมโณ ภควโต กถาย ปสนฺโน ปสนฺนาการํ กโรนฺโต อภิกฺกนฺตนฺติอาทิมาห.

ពាក្យថា pubbenivāsaṃ សេចក្តីថា លំដាប់នៃខន្ធដែលធ្លាប់រស់នៅហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា yoveti សេចក្តីថា បុគ្គលណាដឹងច្បាស់ យល់ច្បាស់។ សូម្បីតែបទថា yovedī ក៏ជាបាឋៈដែរ សេចក្តីថា បុគ្គលណាបានដឹងហើយ គឺធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់លាស់ហើយឋិតនៅ។ ពាក្យថា saggāpāyañca passati សេចក្តីថា តែងមើលឃើញនូវឋានសួគ៌កាមាវចរទាំង ៦ ឋានព្រហ្មទាំង ៩ និងអបាយភូមិទាំង ៤។ ពាក្យថា jātikkhayaṃ patto សេចក្តីថា ដល់នូវព្រះអរហត្ត។ ពាក្យថា abhiññāvosito សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ហើយ ដល់នូវការសម្រេចដោយការចប់កិច្ច។ ពាក្យថា munī បានដល់ ព្រះខីណាស្រពជាមុនី ដែលប្រកបដោយមុនេយ្យធម៌ (ធម៌របស់មុនី)។ ពាក្យថា etāhi សេចក្តីថា ដោយវិជ្ជាទាំងឡាយ មានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណជាដើម ដែលបានសម្តែងទុកខាងក្រោមនេះ។ ពាក្យថា nāññaṃ lapitalāpananti សេចក្តីថា ចំណែកឯបុគ្គលដទៃណា គ្រាន់តែនិយាយតាមពាក្យដែលអ្នកដទៃនិយាយទុកថា «ខ្លួនជាអ្នកមានវិជ្ជា ៣» តថាគតមិនហៅបុគ្គលនោះថា ជាអ្នកមានវិជ្ជា ៣ ឡើយ លុះត្រាតែបុគ្គលណាដឹងច្បាស់ដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ ហើយអាចសម្តែងប្រាប់នូវវិជ្ជាទាំង ៣ ដល់អ្នកដទៃបាន ទើបតថាគតហៅបុគ្គលនោះថា ជាអ្នកមានវិជ្ជា ៣ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា kalaṃ សេចក្តីថា ចំណែក (ចំណែកមួយភាគ)។ ពាក្យថា nāgghati សេចក្តីថា មិនដល់ (មិនស្មើនឹងចំណែកមួយភាគ)។ ក្នុងពេលនេះ ព្រាហ្មណ៍ជ្រះថ្លានឹងព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងធ្វើនូវអាការៈនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ទើបពោលពាក្យថា abhikkantaṃ (គួរឲ្យរីករាយណាស់) ជាដើម។

๙. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះជាណុស្សោណិសូត្រ (ជាណុស្សោណិសូត្រវណ្ណនា)

๖๐. นวเม ยสฺสสฺสูติ ยสฺส ภเวยฺยุํ. ยญฺโญติอาทีสุ ยชิตพฺโพติ ยญฺโญ, เทยฺยธมฺมสฺเสตํ นามํ. สทฺธนฺติ มตกภตฺตํ. ถาลิปาโกติ วรปุริสานํ ทาตพฺพยุตฺตํ ภตฺตํ. เทยฺยธมฺมนฺติ วุตฺตาวเสสํ ยํกิญฺจิ เทยฺยธมฺมํ นาม. เตวิชฺเชสุ พฺราหฺมเณสุ ทานํ ทเทยฺยาติ สพฺพเมตํ ทานํ เตวิชฺเชสุ ทเทยฺย, เตวิชฺชา พฺราหฺมณาว ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตาติ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ.

៦០. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា yassassu សេចក្តីថា គប្បីមានដល់បុគ្គលណា។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា yañño ជាដើម វត្ថុដែលគេគប្បីបូជា ឈ្មោះថា យ័ញ្ញ នេះជាឈ្មោះនៃទេយ្យធម៌។ ពាក្យថា saddhaṃ បានដល់ ភត្តដែលគេឧទ្ទិសដល់អ្នកស្លាប់ (មតកភត្ត)។ ពាក្យថា thālipāko បានដល់ ភត្តដែលគួរប្រគេនដល់បុគ្គលដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា deyyadhammaṃ បានដល់ ទេយ្យធម៌ណាមួយដែលនៅសល់ពីការរៀបរាប់មកហើយ។ បទថា tevijjesu brāhmaṇesu dānaṃ dadeyya បង្ហាញថា គប្បីថ្វាយទានទាំងអស់នោះដល់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកចេះដឹងត្រៃវេទ ព្រោះពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកចេះដឹងត្រៃវេទប៉ុណ្ណោះ ទើបជាអ្នកសមគួរនឹងទទួលយក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោមនោះឯង។

๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះសង្គារវសូត្រ (សង្គារវសូត្រវណ្ណនា)

๖๑. ทสเม สงฺคารโวติ เอวํนามโก ราชคหนคเร ชิณฺณปฏิสงฺขรณการโก อายุตฺตกพฺราหฺมโณ. อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา มหาชนปริวุโต อุปสงฺกมิ. มยมสฺสูติ เอตฺถ อสฺสูติ [Pg.150] นิปาตมตฺตํ, มยํ, โภ โคตม, พฺราหฺมณา นามาติ อิทเมว อตฺถปทํ. ยญฺญํ ยชามาติ พาหิรสมเย สพฺพจตุกฺเกน สพฺพฏฺฐเกน สพฺพโสฬสเกน สพฺพทฺวตฺตึสาย สพฺพจตุสฏฺฐิยา สพฺพสเตน สพฺพปญฺจสเตนาติ จ เอวํ ปาณฆาตปฏิสํยุตฺโต ยญฺโญ นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยวมาห. อเนกสารีริกนฺติ อเนกสรีรสมฺภวํ. ยทิทนฺติ ยา เอสา. ยญฺญาธิกรณนฺติ ยชนการณา เจว ยาชนการณา จาติ อตฺโถ. เอกสฺมิญฺหิ พหูนํ ททนฺเตปิ ทาเปนฺเตปิ พหูสุปิ พหูนํ เทนฺเตสุปิ ทาเปนฺเตสุปิ ปุญฺญปฏิปทา อเนกสารีริกา นาม โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ตุยฺหญฺจ ตุยฺหญฺจ ยชามีติ วทนฺตสฺสาปิ ตฺวญฺจ ตฺวญฺจ ยชาหีติ อาณาเปนฺตสฺสาปิ จ อเนกสารีริกาว โหติ. ตมฺปิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยสฺส วา ตสฺส วาติ ยสฺมา วา ตสฺมา วา. เอกมตฺตานํ ทเมตีติ อตฺตโน อินฺทฺริยทมนวเสน เอกํ อตฺตานเมว ทเมติ. เอกมตฺตานํ สเมตีติ อตฺตโน ราคาทิสมนวเสน เอกํ อตฺตานเมว สเมติ. ปรินิพฺพาเปตีติ ราคาทิปรินิพฺพาเนเนว ปรินิพฺพาเปติ. เอวมสฺสายนฺติ เอวํ สนฺเตปิ อยํ.

៦១. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា saṅgāravo គឺព្រាហ្មណ៍ម្នាក់មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ជាអ្នកចាត់ចែងការជួសជុលរបស់ចាស់ៗដែលទ្រុឌទ្រោម (ដូចជាក្រោលដំរីជាដើម) ក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ។ ពាក្យថា upasaṅkami សេចក្តីថា បន្ទាប់ពីបានបរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ ក៏បានចូលទៅជិត ដោយមានមហាជនចោមរោមជាបរិវារ។ ក្នុងបទថា mayamassu នេះ ម៉ាត់ថា assu គ្រាន់តែជាសព្ទនិបាតប៉ុណ្ណោះ បទដែលមានសេចក្តីពិតប្រាកដគឺ mayaṃ, bho gotama, brāhmaṇā nāma (បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ពួកយើងឈ្មោះថាជាព្រាហ្មណ៍)។ ពាក្យថា yaññaṃ yajāma សេចក្តីថា ក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនា តែងមានការបូជាយ័ញ្ញដែលទាក់ទងនឹងការសម្លាប់សត្វ ដោយពួកសត្វទាំង ៤ ទាំង ៨ ទាំង ១៦ ទាំង ៣២ ទាំង ៦៤ ទាំង ១០០ និងទាំង ៥០០ ជាដើម។ ព្រាហ្មណ៍ពោលសំដៅដល់ការបូជាយ័ញ្ញនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា anekasārīrikaṃ សេចក្តីថា កើតឡើងអំពីសរីរៈជាច្រើន (ទាក់ទងនឹងខ្លួនប្រាណមនុស្សជាច្រើន)។ ពាក្យថា yadidṃ បានដល់ សេចក្តីព្យាយាមណាដែលជាបុណ្យនេះ។ ពាក្យថា yaññādhikaraṇaṃ សេចក្តីថា មានការបូជាយ័ញ្ញជាហេតុផង មានការញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យបូជាយ័ញ្ញជាហេតុផង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលម្នាក់ឲ្យទានដល់មនុស្សជាច្រើន ឬញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យឲ្យក្តី ឬកាលបើមនុស្សជាច្រើនឲ្យទានដល់មនុស្សជាច្រើន ឬញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យឲ្យក្តី បុណ្យបដិបទានោះ ឈ្មោះថា anekasārīrikā (ទាក់ទងនឹងសរីរៈជាច្រើន)។ ពាក្យនេះ ព្រាហ្មណ៍ពោលសំដៅដល់សេចក្តីនោះ។ សូម្បីតែបុគ្គលដែលពោលថា «ខ្ញុំបូជាដើម្បីអ្នក និងដើម្បីអ្នក» ឬបង្គាប់ថា «អ្នក និងអ្នក ចូរធ្វើការបូជាចុះ» បុណ្យបដិបទានោះ ក៏ឈ្មោះថា anekasārīrikā ដែរ។ ពាក្យនេះ ព្រាហ្មណ៍ពោលសំដៅដល់សេចក្តីនោះដូចគ្នា។ ពាក្យថា yassa vā tassa vā សេចក្តីថា អំពីបុគ្គលណាម្នាក់ ឬដល់បុគ្គលណាម្នាក់។ ពាក្យថា ekamattānaṃ dameti សេចក្តីថា ទូន្មានតែខ្លួនម្នាក់ឯងប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃការទូន្មានឥន្ទ្រិយរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ekamattānaṃ sameti សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនម្នាក់ឯងឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃការរម្ងាប់រាគៈជាដើមរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា parinibbāpeti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យរលត់ទុក្ខទាំងស្រុង ដោយការរលត់ទៅនៃរាគៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ បទថា evamassāyaṃ សេចក្តីថា កាលបើមានសភាពយ៉ាងនេះ បុណ្យបដិបទានេះ...

เอวมิทํ พฺราหฺมณสฺส กถํ สุตฺวา สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปสุฆาตกสํยุตฺตํ มหายญฺญํ อเนกสารีริกํ ปุญฺญปฏิปทํ วเทติ, ปพฺพชฺชามูลกํ ปน ปุญฺญุปฺปตฺติปฏิปทํ เอกสารีริกนฺติ วเทติ. เนวายํ เอกสารีริกํ ชานาติ, น อเนกสารีริกํ, หนฺทสฺส เอกสารีริกญฺจ อเนกสารีริกญฺจ ปฏิปทํ เทเสสฺสามี’’ติ อุปริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต เตน หิ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ ยถา เต ขเมยฺยาติ ยถา ตุยฺหํ รุจฺเจยฺย. อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตีติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. เอถายํ มคฺโคติ เอถ ตุมฺเห, อหมนุสาสามิ, อยํ มคฺโค. อยํ ปฏิปทาติ ตสฺเสว เววจนํ. ยถา ปฏิปนฺโนติ เยน มคฺเคน ปฏิปนฺโน. อนุตฺตรํ พฺรหฺมจริโยคธนฺติ อรหตฺตมคฺคสงฺขาตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส อนุตฺตรํ โอคธํ อุตฺตมปติฏฺฐาภูตํ นิพฺพานํ. อิจฺจายนฺติ อิติ อยํ.

ព្រះសាស្តា លុះបានស្តាប់ពាក្យនេះរបស់ព្រាហ្មណ៍ហើយ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ព្រាហ្មណ៍នេះ និយាយសរសើរបុណ្យបដិបទាដែលមានសរីរៈជាច្រើន គឺការបូជាយ័ញ្ញដ៏ធំដែលទាក់ទងនឹងការសម្លាប់សត្វ ប៉ុន្តែបែរជានិយាយថា បុណ្យបដិបទាដែលមានការបួសជាឫសគល់ ថាជាបដិបទាដែលមានសរីរៈតែមួយទៅវិញ។ ព្រាហ្មណ៍នេះ មិនស្គាល់ទាំងបដិបទាដែលមានសរីរៈតែមួយ មិនស្គាល់ទាំងបដិបទាដែលមានសរីរៈជាច្រើនឡើយ បើដូច្នោះ អាត្មាអញនឹងសម្តែងនូវបដិបទាដែលមានសរីរៈតែមួយផង បដិបទាដែលមានសរីរៈជាច្រើនផង ដល់ព្រាហ្មណ៍នោះ» កាលនឹងបង្កើនសេចក្តីនៃទេសនាឲ្យខ្ពស់ឡើង ទើបត្រាស់ពាក្យថា tena hi brāhmaṇa (បើដូច្នោះ ម្នាលព្រាហ្មណ៍) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា yathā te khemeyya សេចក្តីថា តាមដែលអ្នកពេញចិត្ត។ បទថា idha tathāgato loke uppajjati ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តាររួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ បទថា ethāyaṃ maggo សេចក្តីថា «អ្នកទាំងឡាយចូរមកចុះ តថាគតនឹងប្រដៅប្រដៅ នេះជាផ្លូវ»។ បទថា ayaṃ paṭipadā គឺជាវេវចនសព្ទនៃបទនោះឯង។ បទថា yathā paṭipanno សេចក្តីថា ប្រប្រឹត្តទៅដោយផ្លូវណា។ បទថា anuttaraṃ brahmacariyogadhaṃ បានដល់ ព្រះនិព្វាន ដែលជាទីតម្កល់ដ៏ប្រសើរ ជាទីចុះស៊ប់ដ៏រកអ្វីប្រៀបមិនបាន នៃព្រហ្មចរិយៈពោលគឺអរហត្តមគ្គ។ បទថា iccāyaṃ សម្រួលជា iti ayaṃ។

อปฺปฏฺฐตราติ ยตฺถ พหูหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ วา อุปกรเณหิ วา อตฺโถ นตฺถิ. อปฺปสมารมฺภตราติ ยตฺถ พหูนํ กมฺมจฺเฉทวเสน ปีฬาสงฺขาโต [Pg.151] สมารมฺโภ นตฺถิ. เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม, ภวํ จานนฺโท, เอเต เม ปุชฺชาติ ยถา ภวํ โคตโม, ภวญฺจานนฺโท, เอวรูปา มม ปูชิตา, ตุมฺเหเยว ทฺเว ชนา มยฺหํ ปุชฺชา จ ปาสํสา จาติ อิมมตฺถํ สนฺธาเยตํ วทติ. ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ – ‘‘อานนฺทตฺเถโร มํเยว อิมํ ปญฺหํ กถาเปตุกาโม, อตฺตโน โข ปน วณฺเณ วุตฺเต ปทุสฺสนโก นาม นตฺถี’’ติ. ตสฺมา ปญฺหํ อกเถตุกาโม วณฺณภณเนน วิกฺเขปํ กโรนฺโต เอวมาห.

ពាក្យថា appaṭṭhatarā សេចក្តីថា បដិបទាណាដែលមិនមានសេចក្តីត្រូវការដោយពួកអ្នកខ្វល់ខ្វាយច្រើននាក់ ឬដោយគ្រឿងបរិក្ខារទាំងឡាយឡើយ។ ពាក្យថា appasamārambhatarā សេចក្តីថា បដិបទាណាដែលមិនមានការសង្កត់សង្កិន គឺការបៀតបៀនដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ការងាររបស់មនុស្សជាច្រើនឡើយ។ ពាក្យថា seyyathāpi bhavaṃ gotamo, bhavaṃ cānando, ete me pujjā សេចក្តីថា ព្រះគោតមដ៏ចម្រើនក្តី ព្រះអានន្ទដ៏ចម្រើនក្តី គឺជាបុគ្គលដែលខ្ញុំគោរពបូជាយ៉ាងណា បុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ខ្ញុំក៏បានបូជាហើយយ៉ាងនោះ គឺព្រះតេជព្រះគុណទាំងពីររូបនេះឯង ជាបុគ្គលដែលខ្ញុំត្រូវបូជាផង ត្រូវសរសើរផង ព្រាហ្មណ៍ពោលសំដៅដល់សេចក្តីនេះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ឮថា ព្រាហ្មណ៍នោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះអានន្ទត្ថេរ ចង់ឲ្យអាត្មាអញឆ្លើយនូវប្រស្នានេះដោយខ្លួនឯង ប៉ុន្តែធម្មតា កាលបើគេពោលសរសើរគុណរបស់ខ្លួនហើយ ឈ្មោះថា បុគ្គលដែលមិនត្រេកអរនោះ មិនមានឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រាហ្មណ៍មិនចង់ឆ្លើយប្រស្នា ក៏ធ្វើការបង្វែរអារម្មណ៍ដោយការនិយាយសរសើរគុណ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

น โข ตฺยาหนฺติ น โข เต อหํ. เถโรปิ กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปญฺหํ อกเถตุกาโม ปริวตฺตติ, อิมํ ปญฺหํ เอตํเยว กถาเปสฺสามี’’ติ. ตสฺมา นํ เอวมาห.

បទថា na kho tyāhaṃ សម្រួលជា na kho te ahaṃ (ខ្ញុំមិនមែនសួរអ្នកយ៉ាងនេះឡើយ)។ ឮថា ព្រះថេរៈក៏បានគិតថា «ព្រាហ្មណ៍នេះ មិនចង់ឆ្លើយប្រស្នា ក៏គេចវេះទៅមក អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងព្រាហ្មណ៍នេះឯងឲ្យឆ្លើយប្រស្នានេះឲ្យបាន»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលពាក្យនេះទៅកាន់ព្រាហ្មណ៍នោះ។

สหธมฺมิกนฺติ สการณํ. สํสาเทตีติ สํสีทาเปติ. โน วิสฺสชฺเชตีติ น กเถติ. ยํนูนาหํ ปริโมเจยฺยนฺติ ยํนูนาหํ อุโภเปเต วิเหสโต ปริโมเจยฺยํ. พฺราหฺมโณ หิ อานนฺเทน ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ อกเถนฺโต วิเหเสติ, อานนฺโทปิ พฺราหฺมณํ อกเถนฺตํ กถาเปนฺโต. อิติ อุโภเปเต วิเหสโต โมเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. กา นฺวชฺชาติ กา นุ อชฺช. อนฺตรากถา อุทปาทีติ อญฺญิสฺสา กถาย อนฺตรนฺตเร กตรา กถา อุปฺปชฺชีติ ปุจฺฉติ. ตทา กิร ราชนฺเตปุเร ตีณิ ปาฏิหาริยานิ อารพฺภ กถา อุทปาทิ, ตํ ปุจฺฉามีติ สตฺถา เอวมาห. อถ พฺราหฺมโณ ‘‘อิทานิ วตฺตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ ราชนฺเตปุเร อุปฺปนฺนํ กถํ อาโรเจนฺโต อยํ ขฺวชฺช, โภ โคตมาติอาทิมาห. ตตฺถ อยํ ขฺวชฺชาติ อยํ โข อชฺช. ปุพฺเพ สุทนฺติ เอตฺถ สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อุตฺตริ มนุสฺสธมฺมาติ ทสกุสลกมฺมปถสงฺขาตา มนุสฺสธมฺมา อุตฺตรึ. อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา อากาเสเนว คมึสุ เจว อาคมึสุ จาติ เอวํ ปุพฺเพ ปวตฺตํ อากาสคมนํ สนฺธาเยวมาห. เอตรหิ ปน พหุตรา จ ภิกฺขูติ อิทํ โส พฺราหฺมโณ ‘‘ปุพฺเพ ภิกฺขู ‘จตฺตาโร ปจฺจเย อุปฺปาเทสฺสามา’ติ มญฺเญ เอวมกํสุ, อิทานิ ปจฺจยานํ อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา โสปฺเปน เจว ปมาเทน จ วีตินาเมนฺตี’’ติ ลทฺธิยา เอวมาห.

ពាក្យថា sahadhammikaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយហេតុផល។ ពាក្យថា saṃsādeti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យរួញរា (ឬធ្វើឲ្យទាល់ច្រក)។ ពាក្យថា no vissajjeti សេចក្តីថា មិនឆ្លើយតប។ ពាក្យថា yaṃnūnāhaṃ parimoceyyaṃ សេចក្តីថា «បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញដោះលែងបុគ្គលទាំងពីររូបនេះ ឲ្យរួចផុតពីសេចក្តីលំបាក»។ ព្រោះថា ព្រាហ្មណ៍កាលមិនឆ្លើយប្រស្នាដែលព្រះអានន្ទសួរ ក៏ធ្វើឲ្យព្រះអានន្ទលំបាក ចំណែកព្រះអានន្ទកាលព្យាយាមញ៉ាំងព្រាហ្មណ៍ដែលមិនព្រមឆ្លើយឲ្យឆ្លើយ ក៏ធ្វើឲ្យព្រាហ្មណ៍លំបាក។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងដោះលែងបុគ្គលទាំងពីររូបនេះឲ្យរួចផុតពីសេចក្តីលំបាក» ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទថា kā nvajja សម្រួលជា kā nu ajja។ បទថា antarākathā udapādi សេចក្តីថា ទ្រង់សួរថា «ក្នុងចន្លោះនៃរឿងរ៉ាវដទៃ តើមានរឿងរ៉ាវអ្វីកើតឡើង?»។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ក្នុងព្រះបរមរាជវាំង មានរឿងរ៉ាវកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវបាដិហារិយ៍ទាំង ៣ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងសួរនូវរឿងនោះ» ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ លំដាប់នោះ ព្រាហ្មណ៍គិតថា «ក្នុងពេលនេះ អាត្មាអញអាចនិយាយបានហើយ» កាលនឹងក្រាបបង្គំទូលនូវរឿងរ៉ាវដែលកើតឡើងក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ទើបពោលពាក្យថា ayaṃ khvajja, bho gotama (បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន រឿងនេះឯងក្នុងថ្ងៃនេះ) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា ayaṃ khvajja សម្រួលជា ayaṃ kho ajja។ ក្នុងបទថា pubbe sudaṃ នេះ ម៉ាត់ថា sudaṃ គ្រាន់តែជាសព្ទនិបាតប៉ុណ្ណោះ។ បទថា uttari manussadhammā សេចក្តីថា ខ្ពស់ជាងធម៌របស់មនុស្ស ពោលគឺកុសលកម្មបថទាំង ១០ ប្រការ។ បទថា iddhipāṭihāriyaṃ dassesuṃ សេចក្តីថា ពួកភិក្ខុកាលទៅបិណ្ឌបាត តែងទៅតាមអាកាសខ្លះ មកតាមអាកាសខ្លះ ព្រាហ្មណ៍ពោលសំដៅដល់ការទៅតាមអាកាសដែលធ្លាប់មានក្នុងកាលមុនយ៉ាងនេះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ចំណែកបទថា etarahi pana bahutarā ca bhikkhū នេះ ព្រាហ្មណ៍ពោលដោយយល់ឃើញថា «ក្នុងកាលមុន ពួកភិក្ខុតែងធ្វើការហោះហើរយ៉ាងនេះ ព្រោះគិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងបច្ច័យទាំង ៤ ឲ្យកើតឡើង» តែក្នុងពេលនេះ កាលដឹងថាបច្ច័យទាំងឡាយកើតឡើងស្រាប់ហើយ ក៏នាំគ្នាឆ្លងកាត់ពេលវេលាដោយការដេកលក់ខ្លះ ដោយសេចក្តីប្រមាទខ្លះ» ដូច្នេះឯង។

ปาฏิหาริยานีติ [Pg.152] ปจฺจนีกปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยานิ. อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ อิชฺฌนวเสน อิทฺธิ, ปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยํ, อิทฺธิเยว ปาฏิหาริยํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธนฺติอาทีนํ อตฺโถ เจว ภาวนานโย จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕) วิตฺถาริโตว.

ពាក្យថា pāṭihāriyāni សេចក្តីថា ឈ្មោះថា បាដិហារិយ៍ ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវ (គឺមិច្ឆាទិដ្ឋិជាដើម)។ ពាក្យថា iddhipāṭihāriyaṃ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា ឥទ្ធិ ព្រោះសម្រេចបាន ឈ្មោះថា បាដិហារិយ៍ ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវ ឥទ្ធិវិធៈនោះឯងជាបាដិហារិយ៍ ហៅថា ឥទ្ធិបាដិហារិយ៍។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ (គឺអាទេសនាបាដិហារិយ៍ និងអនុសាសនីបាដិហារិយ៍) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សេចក្តីពន្យល់ និងវិធីចម្រើននៃបទទាំងឡាយមានពាក្យថា anekavihitaṃ iddhividhaṃ ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តាររួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

นิมิตฺเตน อาทิสตีติ อาคตนิมิตฺเตน วา คตนิมิตฺเตน วา ฐิตนิมิตฺเตน วา ‘‘อิทํ นาม ภวิสฺสตี’’ติ กเถติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ราชา ติสฺโส มุตฺตา คเหตฺวา ปุโรหิตํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ เม, อาจริย, หตฺเถ’’ติ. โส อิโต จิโต จ โอโลเกสิ, เตน จ สมเยน เอกา สรพู ‘‘มกฺขิกํ คเหสฺสามี’’ติ ปกฺขนฺตา, คหณกาเล มกฺขิกา ปลาตา. โส มกฺขิกาย มุตฺตตฺตา ‘‘มุตฺตา มหาราชา’’ติ อาห. มุตฺตา ตาว โหนฺตุ, กติ มุตฺตาติ. โส ปุน นิมิตฺตํ โอโลเกสิ. อถาวิทูเร กุกฺกุโฏ ติกฺขตฺตุํ สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. พฺราหฺมโณ ‘‘ติสฺโส มหาราชา’’ติ อาห. เอวํ เอกจฺโจ อาคตนิมิตฺเตน กเถติ. เอเตนุปาเยน คตฐิตนิมิตฺเตหิปิ กถนํ เวทิตพฺพํ. เอวมฺปิ เต มโนติ เอวํ ตว มโน โสมนสฺสิโต วา โทมนสฺสิโต วา กามวิตกฺกาทิสํยุตฺโต วาติ. ทุติยํ ตสฺเสว เววจนํ. อิติปิ เต จิตฺตนฺติ อิติปิ ตว จิตฺตํ, อิมญฺจ อิมญฺจ อตฺถํ จินฺตยมานํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. พหุํ เจปิ อาทิสตีติ พหุํ เจปิ กเถติ. ตเถว ตํ โหตีติ ยถา กถิตํ, ตเถว โหติ.

ពាក្យថា Nimittena ādisati (ទាយដោយនិមិត្ត) គឺនិយាយថា «រឿងនេះ ឬរបស់នេះនឹងមាន» ដោយសំអាងលើនិមិត្តនៃការមកដល់ក្តី និមិត្តនៃការទៅក្តី និមិត្តនៃការឈរក្តី។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងដំណាលមកថា៖ ឮថា មានព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ ទ្រង់កាន់គុជខ្យង (កែវមុក្តា) ៣ គ្រាប់ ហើយសួរព្រះបុរោហិតថា «ម្នាលអាចារ្យ តើមានអ្វីនៅក្នុងដៃរបស់ខ្ញុំ?»។ ព្រះបុរោហិតនោះក្រឡេកមើលទៅនេះទៅនោះ ក្នុងសម័យនោះឯង មានសត្វល្មូន (ថ្លែន) មួយក្បាល ស្ទុះទៅដោយគិតថា «អញនឹងចាប់រុយស៊ី» តែក្នុងខណៈដែលវានឹងចាប់នោះ រុយក៏ហើររួចទៅ (muttā)។ ព្រះបុរោហិតនោះ ព្រោះតែឃើញរុយរួចទៅ (muttā) ទើបក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រមហារាជ គឺកែវមុក្តា (muttā) ព្រះអង្គ»។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «កែវមុក្តាក៏ចុះចុះ តើមានកែវមុក្តាប៉ុន្មានគ្រាប់?»។ ព្រះបុរោហិតនោះក៏ក្រឡេកមើលរកនិមិត្តម្តងទៀត។ គ្រានោះ មានមាន់មួយក្បាលនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មាន បានរងាវ ៣ ដង។ ព្រាហ្មណ៍បុរោហិតក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រមហារាជ មាន ៣ គ្រាប់»។ យ៉ាងនេះឯង មនុស្សម្នាក់ៗរមែងនិយាយដោយសារនិមិត្តនៃការមកដល់។ ដោយឧបាយនេះ គប្បីជ្រាបការនិយាយដោយនិមិត្តនៃការទៅ និងការឈរជាដើមផងដែរ។ ពាក្យថា Evampi te mano (ចិត្តរបស់អ្នកយ៉ាងនេះខ្លះ) គឺថា ចិត្តរបស់អ្នកប្រកបដោយសោមនស្សក្តី ទោមនស្សក្តី ប្រកបដោយកាមវិតក្កជាដើមក្តី យ៉ាងនេះ។ បទទីពីរ (គឺពាក្យថា itipi te mano) ជាវេវចនៈនៃបទនោះឯង។ ពាក្យថា Itipi te cittaṃ (ចិត្តរបស់អ្នកយ៉ាងនេះខ្លះ) សេចក្តីថា ចិត្តរបស់អ្នករមែងប្រព្រឹត្តទៅ គិតនឹកនូវសេចក្តីនេះៗ យ៉ាងនេះខ្លះ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Bahuṃ cepi ādisati គឺទោះបីជានិយាយច្រើនយ៉ាងក៏ដោយ។ ពាក្យថា Tatheva taṃ hoti គឺរឿងនោះរមែងត្រូវចំដូចដែលបាននិយាយទុកយ៉ាងណាក៏យ៉ាងនោះឯង។

อมนุสฺสานนฺติ ยกฺขปิสาจาทีนํ. เทวตานนฺติ จาตุมหาราชิกาทีนํ. สทฺทํ สุตฺวาติ อญฺญสฺส จิตฺตํ ญตฺวา กเถนฺตานํ สุตฺวา. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทนฺติ วิตกฺกวิปฺผารวเสน อุปฺปนฺนํ วิปฺปลปนฺตานํ สุตฺตปฺปมตฺตาทีนํ สทฺทํ. สุตฺวาติ ตํ สุตฺวา. ยํ วิตกฺกยโต ตสฺส โส สทฺโท อุปฺปนฺโน, ตสฺส วเสน ‘‘เอวมฺปิ เต มโน’’ติอาทิสติ.

ពាក្យថា Amanussānaṃ (នៃពួកអមនុស្ស) គឺពួកយក្ស និងភូតបិសាចជាដើម។ ពាក្យថា Devatānaṃ (នៃពួកទេវតា) គឺពួកទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកាជាដើម។ ពាក្យថា Saddaṃ sutvā (ឮសំឡេងហើយ) គឺឮសំឡេងរបស់ពួកអមនុស្ស ឬទេវតាទាំងនោះ ដែលនិយាយព្រោះដឹងចិត្តរបស់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា Vitakkavipphārasaddaṃ (សំឡេងផ្សាយចេញនៃវិតក្កៈ) គឺសំឡេងដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការផ្សាយចេញនៃវិតក្កៈ របស់ពួកមនុស្សដែលកំពុងដេកលក់ ឬមនុស្សដែលប្រមាទជាដើម ដែលកំពុងនិយាយរវើរវាយ។ ពាក្យថា Sutvā គឺស្តាប់ឮសំឡេងនោះ។ សំឡេងនោះកើតឡើងដល់បុគ្គលកាលកំពុងត្រិះរិះនូវសេចក្តីណា ព្រះអង្គរមែងសំដែងចង្អុលបង្ហាញដោយអំណាចនៃសេចក្តីនោះថា «ចិត្តរបស់អ្នកយ៉ាងនេះខ្លះ»។

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – เอโก กิร มนุสฺโส ‘‘อฏฺฏํ กริสฺสามี’’ติ คามา นครํ คจฺฉนฺโต นิกฺขนฺตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ‘‘วินิจฺฉยสภายํ รญฺโญ จ ราชมหามตฺตานญฺจ อิทํ กเถสฺสามิ อิทํ กเถสฺสามี’’ติ วิตกฺเกนฺโต ราชกุลํ คโต วิย รญฺโญ ปุรโต ฐิโต วิย อฏฺฏการเกน สทฺธึ [Pg.153] กเถนฺโต วิย จ อโหสิ, ตสฺส ตํ วิตกฺกวิปฺผารวเสน นิจฺฉรนฺตํ สทฺทํ สุตฺวา เอโก ปุริโส ‘‘เกนฏฺเฐน คจฺฉสี’’ติ อาห. อฏฺฏกมฺเมนาติ. คจฺฉ, ชโย เต ภวิสฺสตีติ. โส คนฺตฺวา อฏฺฏํ กตฺวา ชยเมว ปาปุณิ.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានរឿងរ៉ាវទាំងឡាយដូចតទៅនេះ៖ ឮថា មានបុរសម្នាក់គិតថា «អញនឹងទៅប្តឹងផ្តល់ (ធ្វើក្តីក្តាំ)» កាលដើរចេញពីភូមិសំដៅទៅកាន់ក្រុង ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលខ្លួនចេញដំណើរទៅ ក៏គិតរិះរេថា «អញនឹងនិយាយពាក្យនេះ នឹងនិយាយពាក្យនោះ ដល់ព្រះរាជា និងពួកមហាមាត្យក្នុងសាលាវិនិច្ឆ័យ» ហាក់ដូចជាខ្លួនបានទៅដល់រាជវាំងហើយ ហាក់ដូចជាឈរនៅចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះរាជា ហើយហាក់ដូចជានិយាយតទល់ជាមួយគូក្តីដូច្នោះឯង។ បុរសម្នាក់ទៀតបានឮសំឡេងដែលបន្លឺចេញមកដោយអំណាចនៃការផ្សាយចេញនៃវិតក្កៈរបស់បុរសនោះ ក៏សួរថា «អ្នកទៅព្រោះរឿងក្តីអ្វី?»។ បុរសនោះប្រាប់ថា «ព្រោះរឿងក្តីក្តាំ»។ បុរសម្នាក់ទៀតនោះក៏និយាយថា «ចូរទៅចុះ ជ័យជម្នះនឹងមានដល់អ្នក»។ បុរសនោះទៅហើយ ក៏បានប្តឹងផ្តល់ ហើយបានទទួលតែជ័យជម្នះពិតប្រាកដមែន។

อปโรปิ เถโร โมฬิยคาเม ปิณฺฑาย จริ. อถ นํ นิกฺขมนฺตํ เอกา ทาริกา อญฺญวิหิตา น อทฺทส. โส คามทฺวาเร ฐตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกตฺวา ตํ ทิสฺวา วิตกฺเกนฺโต อคมาสิ. คจฺฉนฺโตเยว จ ‘‘กึ นุ โข กุรุมานา ทาริกา น อทฺทสา’’ติ วจีเภทํ อกาสิ. ปสฺเส ฐิโต เอโก ปุริโส สุตฺวา ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, โมฬิยคาเม จริตฺถา’’ติ อาห.

មានព្រះថេរៈមួយអង្គទៀត គង់នៅនាស្រុកមោឡិយៈ បាននិមន្តទៅបិណ្ឌបាតក្នុងភូមិ។ គ្រានោះ មានក្មេងស្រីម្នាក់មានចិត្តរាយមាយទៅក្នុងរឿងផ្សេង មិនបានឃើញព្រះថេរៈនោះកាលកំពុងនិមន្តចេញទៅឡើយ។ ព្រះថេរៈនោះឈរនៅទ្វារស្រុក ងាកត្រឡប់មកមើល ឃើញក្មេងស្រីនោះហើយ ក៏និមន្តទៅបណ្តើរ គិតបណ្តើរ។ កាលដែលលោកកំពុងនិមន្តទៅនោះឯង ក៏បានបន្លឺវាចាថា «ក្មេងស្រីនោះកំពុងធ្វើអ្វីហ្ន៎ ទើបមិនបានឃើញអញ?»។ បុរសម្នាក់ឈរនៅក្បែរនោះ បានឮហើយ ក៏ក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រះតេជព្រះគុណបាននិមន្តទៅបិណ្ឌបាតក្នុងភូមិមោឡិយៈមែនទេ?»។

มโนสงฺขารา ปณิหิตาติ จิตฺตสงฺขารา สุฏฺฐปิตา. วิตกฺเกสฺสตีติ วิตกฺกยิสฺสติ ปวตฺตยิสฺสตีติ ปชานาติ. ปชานนฺโต จ อาคมเนน ชานาติ, ปุพฺพภาเคน ชานาติ, อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ อปโลเกตฺวา ชานาติ. อาคมเนน ชานาติ นาม กสิณปริกมฺมกาเลเยว ‘‘เยนากาเรเนส กสิณภาวนํ อารทฺโธ ปฐมชฺฌานํ วา…เป… จตุตฺถชฺฌานํ วา อฏฺฐ วา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. ปุพฺพภาเคน ชานาติ นาม ปฐมวิปสฺสนาย อารทฺธายเยว ชานาติ, ‘‘เยนากาเรน เอส วิปสฺสนํ อารทฺโธ โสตาปตฺติมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสติ…เป… อรหตฺตมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ นาม – ‘‘เยนากาเรน อิมสฺส มโนสงฺขารา สุฏฺฐปิตา, อิมสฺส นาม จิตฺตสฺส อนนฺตรา อิมํ นาม วิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสติ, อิโต วุฏฺฐิตสฺส เอตสฺส หานภาคิโย วา สมาธิ ภวิสฺสติ ฐิติภาคิโย วา วิเสสภาคิโย วา นิพฺเพธภาคิโย วา, อภิญฺญาโย วา นิพฺพตฺเตสฺสตี’’ติ ชานาติ. ตตฺถ ปุถุชฺชโน เจโตปริยญาณลาภี ปุถุชฺชนานํเยว จิตฺตํ ชานาติ, น อริยานํ. อริเยสุปิ เหฏฺฐิโม อุปริมสฺส จิตฺตํ น ชานาติ, อุปริโม ปน เหฏฺฐิมสฺส ชานาติ. เอเตสุ จ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ…เป… อรหา อรหตฺตผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อุปริโม เหฏฺฐิมํ น สมาปชฺชติ. เตสญฺหิ เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา สมาปตฺติ ตตฺรวตฺติเยว โหติ. ตเถว ตํ [Pg.154] โหตีติ เอตํ เอกํเสน ตเถว โหติ. เจโตปริยญาณวเสน ญาตญฺหิ อญฺญถาภาวิ นาม นตฺถิ.

ពាក្យថា Manosaṅkhārā paṇihitā (មនោសង្ខារតាំងទុកល្អហើយ) គឺចិត្តសង្ខារទាំងឡាយដែលតាំងទុកល្អហើយ។ ពាក្យថា Vitakkessati (នឹងត្រិះរិះ) សេចក្តីថា ព្រះអង្គរមែងដឹងច្បាស់ថា បុគ្គលនេះនឹងត្រិះរិះ នឹងញ៉ាំងវិតក្កៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ កាលដែលដឹងច្បាស់នោះ រមែងដឹងដោយការមកដល់ខ្លះ ដឹងដោយបុព្វភាគ (ចំណែកខាងដើម) ខ្លះ ដឹងដោយការពិនិត្យមើលចិត្តក្នុងខណៈចូលសមាបត្តិខ្លះ។ ដែលហៅថា ដឹងដោយការមកដល់ គឺដឹងតាំងពីក្នុងខណៈធ្វើកសិណបរិកម្មម៉្លេះថា «បុគ្គលនេះចាប់ផ្តើមចម្រើនកសិណភាវនាដោយអាការៈយ៉ាងណា នឹងបង្កើតបឋមជ្ឈាន...បេ... ចតុត្ថជ្ឈាន ឬសមាបត្តិ ៨ យ៉ាងណា»។ ដែលហៅថា ដឹងដោយបុព្វភាគ គឺដឹងតាំងពីបុគ្គលនោះចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនាដំបូងម៉្លេះថា «បុគ្គលនេះចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនាដោយអាការៈយ៉ាងណា នឹងបង្កើតសោតាបត្តិមគ្គ...បេ... អរហត្តមគ្គយ៉ាងណា»។ ដែលហៅថា ដឹងដោយការពិនិត្យមើលចិត្តក្នុងខណៈចូលសមាបត្តិ គឺដឹងថា «មនោសង្ខាររបស់បុគ្គលនេះតាំងទុកល្អហើយដោយអាការៈយ៉ាងណា បន្ទាប់ពីចិត្តឈ្មោះនេះទៅ នឹងត្រិះរិះនូវវិតក្កៈឈ្មោះនេះ កាលបើបុគ្គលនេះចេញពីសមាបត្តិនេះហើយ នឹងមានសមាធិជាចំណែកនៃសេចក្តីសាបសូន្យ (ហានភាគិយសមាធិ) ឬសមាធិជាចំណែកនៃសេចក្តីតាំងនៅ (ឋិតិភាគិយសមាធិ) ឬសមាធិជាចំណែកនៃសេចក្តីវិសេស (វិសេសភាគិយសមាធិ) ឬសមាធិជាចំណែកនៃសេចក្តីទម្លុះទម្លាយកិលេស (និព្វេធភាគិយសមាធិ) ឬក៏នឹងបង្កើតអភិញ្ញាទាំងឡាយ»។ ក្នុងការដឹងនោះ បុថុជ្ជនដែលបានចេតោបរិយញ្ញាណ រមែងដឹងតែចិត្តរបស់ពួកបុថុជ្ជនដូចគ្នាប៉ុណ្ណោះ មិនអាចដឹងចិត្តរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយឡើយ។ សូម្បីក្នុងចំណោមព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ព្រះអរិយបុគ្គលថ្នាក់ទាប ក៏មិនអាចដឹងចិត្តរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលថ្នាក់ខ្ពស់បានឡើយ ចំណែកព្រះអរិយបុគ្គលថ្នាក់ខ្ពស់ រមែងដឹងចិត្តរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលថ្នាក់ទាបបាន។ ក្នុងព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះ ព្រះសោតាបន្នរមែងចូលសោតាបត្តិផលសមាបត្តិ...បេ... ព្រះអរហន្តរមែងចូលអរហត្តផលសមាបត្តិ។ ព្រះអរិយបុគ្គលថ្នាក់ខ្ពស់ មិនចូលផលសមាបត្តិថ្នាក់ទាបឡើយ ព្រោះថា ផលសមាបត្តិថ្នាក់ទាបៗរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងថ្នាក់នោះៗប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Tatheva taṃ hoti សេចក្តីថា រឿងនោះរមែងជាយ៉ាងនោះដោយពិតប្រាកដ ព្រោះថា អ្វីដែលដឹងដោយអំណាចនៃចេតោបរិយញ្ញាណហើយ ឈ្មោះថានឹងប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃនោះ មិនដែលមានឡើយ។

เอวํ วิตกฺเกถาติ เอวํ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา วิตกฺเกถ. มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถาติ เอวํ กามวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา มา วิตกฺกยิตฺถ. เอวํ มนสิ กโรถาติ เอวํ อนิจฺจสญฺญเมว, ทุกฺขสญฺญาทีสุ วา อญฺญตรํ มนสิ กโรถ. มา เอวนฺติ นิจฺจนฺติอาทินา นเยน มา มนสา กริตฺถ. อิทนฺติ อิทํ ปญฺจกามคุณราคํ ปชหถ. อิทญฺจ อุปสมฺปชฺชาติ อิทํ จตุมคฺคผลปฺปเภทํ โลกุตฺตรธมฺมเมว อุปสมฺปชฺช ปาปุณิตฺวา นิปฺผาเทตฺวา วิหรถ.

ពាក្យថា Evaṃ vitakketha (ចូរត្រិះរិះយ៉ាងនេះចុះ) គឺចូរញ៉ាំងនេក្ខម្មវិតក្កៈជាដើមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហើយត្រិះរិះយ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា Mā evaṃ vitakkayittha (កុំត្រិះរិះយ៉ាងនេះឡើយ) គឺកុំញ៉ាំងកាមវិតក្កៈជាដើមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហើយត្រិះរិះយ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា Evaṃ manasi karotha (ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះចុះ) គឺចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអនិច្ចសញ្ញានោះឯង ឬធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសញ្ញាណាមួយក្នុងបណ្តាទុក្ខសញ្ញាជាដើម។ ពាក្យថា Mā evaṃ (កុំធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះឡើយ) គឺកុំធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយវិធីមានការយល់ថានិច្ច (ទៀង) ជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Idaṃ (នូវរបស់នេះ) គឺចូរលះបង់នូវរាគៈក្នុងកាមគុណទាំង ៥ នេះចេញ។ ពាក្យថា Idañca upasampajja (ចូរចូលទៅជិតនូវរបស់នេះផង) គឺចូរចូលទៅជិត គឺសម្រេច ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ហើយរស់នៅដោយលោកុត្តរធម៌ដ៏មានប្រការ ៤ គឺមគ្គ និងផលនេះឯង។

มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายตีติ มายาย สมานการณชาติกํ วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. มายากาโรปิ หิ อุทกํ คเหตฺวา เตลํ กโรติ, เตลํ คเหตฺวา อุทกนฺติ เอวํ อเนกรูปํ มายํ ทสฺเสติ. อิทมฺปิ ปาฏิหาริยํ ตถารูปเมวาติ. อิทมฺปิ เม, โภ โคตม, ปาฏิหาริยํ มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายตีติ จินฺตามณิกวิชฺชาสริกฺขกตํ สนฺธาย เอวํ อาห. จินฺตามณิกวิชฺชํ ชานนฺตาปิ หิ อาคจฺฉนฺตเมว ทิสฺวา ‘‘อยํ อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต อาคจฺฉตี’’ติ ชานนฺติ. ตถา ‘‘อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต ฐิโต, อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต นิสินฺโน, อิทํ นาม วิตกฺเกนฺโต นิปนฺโน’’ติ ชานนฺติ.

ពាក្យថា Māyāsahadhammarūpaṃ viya khāyati (ប្រាកដដូចជាធម៌មានសភាពស្មើដោយមាយា) គឺប្រាកដឡើងហាក់ដូចជាមានហេតុ និងសភាពស្មើគ្នាដោយមាយា។ ព្រោះថា សូម្បីតែអ្នកលេងមាយាកល កាលយកទឹកមក ក៏ធ្វើឲ្យទៅជាប្រេងបាន យកប្រេងមក ក៏ធ្វើឲ្យទៅជាទឹកបាន រមែងបង្ហាញមាយាមានសភាពច្រើនបែបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Idampi pāṭihāriyaṃ tathārūpameva (សូម្បីបាដិហារិយ៍នេះ ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះដែរ) គឺព្រាហ្មណ៍នោះនិយាយសំដៅទៅលើសេចក្តីប្រៀបប្រដូចទៅនឹងវិជ្ជាចិន្តាមណិថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន សូម្បីបាដិហារិយ៍នេះ ក៏ប្រាកដដល់ខ្ញុំព្រះករុណា ដូចជាធម៌មានសភាពស្មើដោយមាយាដែរ» យ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ពួកអ្នកដែលចេះវិជ្ជាចិន្តាមណិ ទោះបីគ្រាន់តែឃើញមនុស្សកំពុងដើរមក ក៏ដឹងថា «អ្នកនេះកំពុងត្រិះរិះនូវរឿងឈ្មោះនេះ ហើយដើរមក»។ ព្រមទាំងដឹងថា «អ្នកនេះកំពុងត្រិះរិះនូវរឿងឈ្មោះនេះ ហើយឈរនៅ កំពុងត្រិះរិះនូវរឿងឈ្មោះនេះ ហើយអង្គុយនៅ កំពុងត្រិះរិះនូវរឿងឈ្មោះនេះ ហើយដេកនៅ» យ៉ាងនេះដែរ។

อภิกฺกนฺตตรนฺติ สุนฺทรตรํ. ปณีตตรนฺติ อุตฺตมตรํ. ภวญฺหิ โคตโม อวิตกฺกํ อวิจารนฺติ อิธ พฺราหฺมโณ อวเสสํ อาเทสนาปาฏิหาริยํ พาหิรกนฺติ น คณฺหิ. อิทญฺจ ปน สพฺพํ โส พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส วณฺณํ กเถนฺโตเยว อาห. อทฺธา โข ตฺยายนฺติ เอกํเสเนว ตยา อยํ. อาสชฺช อุปนีย วาจา ภาสิตาติ มม คุเณ ฆฏฺเฏตฺวา มเมว คุณานํ สนฺติกํ อุปนีตา วาจา ภาสิตา. อปิจ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามีติ อปิจ เต อหเมว กเถสฺสามีติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ពាក្យថា Abhikkantataraṃ គឺល្អក្រៃលែង។ ពាក្យថា Paṇītataraṃ គឺឧត្តមក្រៃលែង។ ក្នុងពាក្យថា Bhavañhi gotamo avitakkaṃ avicāraṃ នេះ ព្រះសង្គារវព្រាហ្មណ៍មិនបានចាត់ទុកអាទេសនាបាដិហារិយ៍ដែលនៅសល់ថាជាវិជ្ជាខាងក្រៅឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រាហ្មណ៍នោះនិយាយពាក្យទាំងអស់នេះ គឺក្នុងខណៈដែលកំពុងពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Addhā kho tyāhaṃ (ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំ...) គឺថា «ដោយពិតប្រាកដណាស់ ដោយអ្នក... នេះ»។ ពាក្យថា Āsajja upanīya vācā bhāsitā (វាចាដែលអ្នកពោលប៉ះពាល់ នាំចូលមកជិតហើយ) គឺវាចាដែលពោលប៉ះពាល់ដល់គុណរបស់តថាគត ហើយនាំចូលមកជិតគុណរបស់តថាគតនោះឯង។ ពាក្យថា Apica tyāhaṃ byākarissāmi គឺថា «ម៉្យាងទៀត តថាគតនឹងសំដែងប្រាប់អ្នកដោយខ្លួនឯង»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

พฺราหฺมณวคฺโค ปฐโม.

ព្រាហ្មណវគ្គ ទី ១។

(๗) ๒. มหาวคฺโค

(៧) ២. មហាវគ្គ

๑. ติตฺถายตนสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់អត្ថន័យនៃតិត្ថាយតនសូត្រ

๖๒. ทุติยสฺส [Pg.155] ปฐเม ติตฺถายตนานีติ ติตฺถภูตานิ อายตนานิ, ติตฺถิยานํ วา อายตนานิ. ตตฺถ ติตฺถํ ชานิตพฺพํ, ติตฺถกรา ชานิตพฺพา, ติตฺถิยา ชานิตพฺพา, ติตฺถิยสาวกา ชานิตพฺพา. ติตฺถํ นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย. ติตฺถิกรา นาม ตาสํ ทิฏฺฐีนํ อุปฺปาทกา. ติตฺถิยา นาม เยสํ ตา ทิฏฺฐิโย รุจฺจนฺติ ขมนฺติ. ติตฺถิยสาวกา นาม เตสํ ปจฺจยทายกา. อายตนนฺติ ‘‘กมฺโพโช อสฺสานํ อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ อายตน’’นฺติ เอตฺถ สญฺชาติฏฺฐานํ อายตนํ นาม.

៦២. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា Titthāyatanāni (តិត្ថាយតនៈទាំងឡាយ) គឺអាយតនៈដែលជាកំពង់ ឬអាយតនៈរបស់ពួកអន្យតិត្ថិយ។ ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបនូវកំពង់ (លទ្ធិ) គប្បីជ្រាបនូវអ្នកធ្វើកំពង់ (ម្ចាស់លទ្ធិ) គប្បីជ្រាបនូវពួកអន្យតិត្ថិយ (អ្នកកាន់លទ្ធិ) និងគប្បីជ្រាបនូវសាវករបស់អន្យតិត្ថិយ។ ដែលហៅថា កំពង់ (តិត្ថៈ) គឺមិច្ឆាទិដ្ឋិ ៦២ ប្រការ។ ដែលហៅថា អ្នកធ្វើកំពង់ (តិត្ថករៈ) គឺពួកអ្នកបង្កើតមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងនោះឡើង។ ដែលហៅថា អន្យតិត្ថិយ (តិត្ថិយៈ) គឺពួកជនដែលពេញចិត្ត និងយល់ស្របតាមមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងនោះ។ ដែលហៅថា សាវករបស់អន្យតិត្ថិយ (តិត្ថិយសាវកៈ) គឺពួកទាយកអ្នកថ្វាយបច្ច័យដល់ពួកអន្យតិត្ថិយទាំងនោះ។ ពាក្យថា Āyatana (អាយតនៈ) ដូចក្នុងប្រយោគថា «ដែនកម្ពោជជាអាយតនៈនៃសេះទាំងឡាយ ដែនទក្ខិណាបថជាអាយតនៈនៃគោទាំងឡាយ» ក្នុងទីនេះ ទីកន្លែងកំណើត ហៅថា អាយតនៈ។

‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา;

ฉายํ ฉายตฺถิโน ยนฺติ, ผลตฺถํ ผลโภชิโน’’ติ. (อ. นิ. ๕.๓๘) –

គាថាថា «ពួកសត្វស្លាបរមែងអាស្រ័យនៅនឹងដើមឈើធំ ដែលជាអាយតនៈ (ទីប្រជុំ) គួរជាទីរីករាយ ចំណែកពួកជនអ្នកត្រូវការម្លប់ រមែងចូលទៅរកម្លប់ ពួកសត្វដែលស៊ីផ្លែឈើជាអាហារ រមែងចូលទៅរកផ្លែឈើ» ដូច្នេះ។

เอตฺถ สโมสรณฏฺฐานํ. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, วิมุตฺตายตนานี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๖) เอตฺถ การณํ. ตํ อิธ สพฺพมฺปิ ลพฺภติ. สพฺเพปิ หิ ทิฏฺฐิคติกา สญฺชายมานา อิเมสุเยว ตีสุ ฐาเนสุ สญฺชายนฺติ, สโมสรณมานาปิ เอเตสุเยว ตีสุ ฐาเนสุ สโมสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ, ทิฏฺฐิคติกภาเว จ เนสํ เอตาเนว ตีณิ การณานีติ ติตฺถภูตานิ สญฺชาติอาทินา อตฺเถน อายตนานีติปิ ติตฺถายตนานิ. เตเนวตฺเถน ติตฺถิยานํ อายตนานีติปิ ติตฺถายตนานิ. สมนุยุญฺชิยมานานีติ กา นาเมตา ทิฏฺฐิโยติ เอวํ ปุจฺฉิยมานานิ. สมนุคาหิยมานานีติ กึการณา เอตา ทิฏฺฐิโย อุปฺปนฺนาติ เอวํ สมฺมา อนุคฺคาหิยมานานิ. สมนุภาสิยมานานีติ ปฏินิสฺสชฺเชถ เอตานิ ปาปกานิ ทิฏฺฐิคตานีติ เอวํ สมฺมา อนุสาสิยมานานิ. อปิจ ตีณิปิ เอตานิ อนุโยคปุจฺฉาเววจนาเนว. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ – ‘‘สมนุยุญฺชตีติ วา สมนุคฺคาหตีติ วา สมนุภาสตีติ วา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวา’’ติ.

ក្នុងគាថានេះ ទីប្រជុំ ហៅថា អាយតនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វិមុត្តិអាយតនៈទាំងឡាយនេះមាន ៥ យ៉ាង» ក្នុងទីនេះ ហេតុ ហៅថា អាយតនៈ។ អត្ថន័យទាំងអស់នោះ (គឺទីកន្លែងកំណើត ទីប្រជុំ និងហេតុ) រមែងបានក្នុងទីនេះដែរ។ ព្រោះថា ពួកជនអ្នកមានទិដ្ឋិទាំងអស់ កាលបើកើតឡើង រមែងកើតឡើងក្នុងស្ថានទាំង ៣ នេះឯង កាលបើមកជួបជុំគ្នា ក៏រមែងមកជួបជុំគ្នា និងប្រជុំគ្នាក្នុងស្ថានទាំង ៣ នេះឯង ម៉្យាងទៀត ហេតុទាំង ៣ នេះឯងជាហេតុនាំឲ្យពួកគេមានសភាពជាអ្នកមានទិដ្ឋិ ហេតុនោះ ទើបហៅថា តិត្ថាយតនៈ ព្រោះជាអាយតនៈដោយអត្ថថាជាទីកើតឡើងជាដើមនៃកំពង់ (លទ្ធិ)។ ម៉្យាងទៀត ហៅថា តិត្ថាយតនៈ ព្រោះជាអាយតនៈរបស់ពួកអន្យតិត្ថិយ ដោយអត្ថនោះឯង។ ពាក្យថា Samanuyuñjiyamānāni (កាលបើគេសួរដេញដោល) គឺកាលបើគេសួរយ៉ាងនេះថា «មិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងនេះ តើមានឈ្មោះដូចម្តេចខ្លះ?»។ ពាក្យថា Samanugāhiyamānāni (កាលបើគេសួររកហេតុផល) គឺកាលបើគេសួរដេញដោលរកហេតុផលដោយត្រឹមត្រូវយ៉ាងនេះថា «មិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងនេះ កើតឡើងព្រោះហេតុអ្វី?»។ ពាក្យថា Samanubhāsiyamānāni (កាលបើគេស្តីប្រដៅ) គឺកាលបើគេទូន្មានប្រដៅដោយត្រឹមត្រូវយ៉ាងនេះថា «អ្នកទាំងឡាយចូរលះបង់នូវមិច្ឆាទិដ្ឋិដ៏លាមកទាំងនេះចេញទៅ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យទាំង ៣ នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនៈនៃការសួរដេញដោលដូចគ្នាទាំងអស់។ ហេតុនោះ ទើបមានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាថា «ពាក្យថា samanuyuñjati ក្តី samanuggāhati ក្តី samanubhāsati ក្តី ទាំងអស់នេះមានអត្ថន័យដូចគ្នា មានចំណែកស្មើគ្នា កើតក្នុងសភាពជាមួយគ្នា និងជាពាក្យតែមួយនោះឯង» ដូច្នេះ។

ปรมฺปิ คนฺตฺวาติ อาจริยปรมฺปรา ลทฺธิปรมฺปรา อตฺตภาวปรมฺปราติ เอเตสุ ยํกิญฺจิ ปรมฺปรํ คนฺตฺวาปิ. อกิริยาย สณฺฐหนฺตีติ อกิริยมตฺเต สํติฏฺฐนฺติ. ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ปุพฺเพกตวาที, อมฺหากํ ปาจริโย ปุพฺเพกตวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย ปุพฺเพกตวาที. อมฺหากํ อาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที[Pg.156], อมฺหากํ ปาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อิสฺสรนิมฺมานวาที. อมฺหากํ อาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที, อมฺหากํ ปาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที, อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อเหตุอปจฺจยวาที’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ หิ เอตานิ อาจริยปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ปุพฺเพกตลทฺธิโก, อมฺหากํ ปาจริโย…เป… อมฺหากํ อาจริยปาจริโย อเหตุอปจฺจยลทฺธิโก’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ ลทฺธิปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. ‘‘อมฺหากํ อาจริยสฺส อตฺตภาโว ปุพฺเพกตเหตุ, อมฺหากํ ปาจริยสฺส…เป… อมฺหากํ อาจริยปาจริยสฺส อตฺตภาโว อเหตุ อปจฺจโย’’ติ เอวํ คจฺฉนฺตานิ อตฺตภาวปรมฺปรํ คจฺฉนฺติ นาม. เอวํ ปน สุวิทูรมฺปิ คจฺฉนฺตานิ อกิริยมตฺเตเยว สณฺฐหนฺติ, เอโกปิ เอเตสํ ทิฏฺฐิคติกานํ กตฺตา วา กาเรตา วา น ปญฺญายติ.

ពាក្យថា Parampi gantvā (ទោះបីឈានទៅរកលំដាប់ដទៃទៀត) សេចក្តីថា ទោះបីឈានទៅរកលំដាប់ណាមួយ ក្នុងចំណោមលំដាប់ទាំងនេះ គឺ លំដាប់អាចារ្យ លំដាប់លទ្ធិ និងលំដាប់អត្តភាព។ ពាក្យថា Akiriyāya saṇṭhahanti (រមែងឈរនៅត្រឹមតែការមិនធ្វើ) សេចក្តីថា ស្ថិតនៅត្រឹមតែអកិរិយាប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ ពួកលទ្ធិទាំងនេះ កាលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «អាចារ្យរបស់យើងមានវាទៈថា អ្វីៗដែលកើតឡើងព្រោះកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុន, អាចារ្យរបស់អាចារ្យរបស់យើងមានវាទៈថា អ្វីៗដែលកើតឡើងព្រោះកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុន, អាចារ្យនៃអាចារ្យរបស់អាចារ្យរបស់យើងមានវាទៈថា អ្វីៗដែលកើតឡើងព្រោះកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុន។ អាចារ្យរបស់យើងមានវាទៈថា អ្វីៗដែលកើតឡើងព្រោះការបង្កើតរបស់ព្រះជាម្ចាស់, អាចារ្យរបស់អាចារ្យរបស់យើងមានវាទៈថា អ្វីៗដែលកើតឡើងព្រោះការបង្កើតរបស់ព្រះជាម្ចាស់, អាចារ្យនៃអាចារ្យរបស់អាចារ្យរបស់យើងមានវាទៈថា អ្វីៗដែលកើតឡើងព្រោះការបង្កើតរបស់ព្រះជាម្ចាស់។ អាចារ្យរបស់យើងមានវាទៈថា អ្វីៗដែលកើតឡើងដោយគ្មានហេតុគ្មានបច្ច័យ, អាចារ្យរបស់អាចារ្យរបស់យើងមានវាទៈថា អ្វីៗដែលកើតឡើងដោយគ្មានហេតុគ្មានបច្ច័យ, អាចារ្យនៃអាចារ្យរបស់អាចារ្យរបស់យើងមានវាទៈថា អ្វីៗដែលកើតឡើងដោយគ្មានហេតុគ្មានបច្ច័យ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ឈានទៅរកលំដាប់អាចារ្យ។ ពួកលទ្ធិទាំងនោះ កាលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «អាចារ្យរបស់យើងមានលទ្ធិថា អ្វីៗដែលកើតឡើងព្រោះកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុន, អាចារ្យរបស់អាចារ្យរបស់យើង...ល... អាចារ្យនៃអាចារ្យរបស់អាចារ្យរបស់យើងមានលទ្ធិថា អ្វីៗដែលកើតឡើងដោយគ្មានហេតុគ្មានបច្ច័យ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ឈានទៅរកលំដាប់លទ្ធិ។ ពួកលទ្ធិទាំងនោះ កាលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «អត្តភាពនៃអាចារ្យរបស់យើងមានហេតុមកពីកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុន, អត្តភាពនៃអាចារ្យរបស់អាចារ្យរបស់យើង...ល... អត្តភាពនៃអាចារ្យនៃអាចារ្យរបស់អាចារ្យរបស់យើង គ្មានហេតុគ្មានបច្ច័យ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ឈានទៅរកលំដាប់អត្តភាព។ ប៉ុន្តែ ពួកលទ្ធិទាំងនោះ ទោះបីជាឈានទៅឆ្ងាយយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏នៅតែស្ថិតនៅត្រឹមតែអកិរិយាប៉ុណ្ណោះ ហើយបុគ្គលណាម្នាក់ដែលជាអ្នកធ្វើ ឬអ្នកបង្គាប់ឱ្យធ្វើ ក្នុងចំណោមជនអ្នកមានទិដ្ឋិទាំងនោះ ក៏មិនប្រាកដឡើយ។

ปุริสปุคฺคโลติ สตฺโต. กามญฺจ ปุริโสติปิ วุตฺเต ปุคฺคโลติปิ วุตฺเต สตฺโตเยว วุตฺโต โหติ, อยํ ปน สมฺมุติกถา นาม โย ยถา ชานาติ, ตสฺส ตถา วุจฺจติ. ปฏิสํเวเทตีติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนํ ชานาติ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ, อนุภวติ วา. ปุพฺเพกตเหตูติ ปุพฺเพกตการณา, ปุพฺเพกตกมฺมปจฺจเยเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อิมินา กมฺมเวทนญฺจ กิริยเวทนญฺจ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เย วา อิเม ปิตฺตสมุฏฺฐานา อาพาธา เสมฺหสมุฏฺฐานา วาตสมุฏฺฐานา สนฺนิปาติกา อุตุปริณามชา วิสมปริหารชา โอปกฺกมิกา อาพาธา กมฺมวิปากชา อาพาธาติ อฏฺฐ โรคา วุตฺตา, เตสุ สตฺต ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกํ วิปากเวทนํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยายเวทนียนฺติ ตโย กมฺมราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา เอกํ อปรปริยายกมฺมํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม ทิฏฺฐธมฺมเวทนีโย วิปาโก อุปปชฺชเวทนีโย อปรปริยายเวทนีโยติ ตโย วิปากราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา เอกํ อปรปริยายวิปากเมว สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เยปิเม กุสลเจตนา อกุสลเจตนา วิปากเจตนา กิริยเจตนาติ จตฺตาโร เจตนาราสโย วุตฺตา, เตสุปิ ตโย ปฏิพาหิตฺวา เอกํ วิปากเจตนํเยว สมฺปฏิจฺฉนฺติ.

ពាក្យថា Purisapuggala (បុរសបុគ្គល) សំដៅលើសត្វ។ តាមពិតទៅ ទោះបីពោលថា «បុរស» ក្តី ពោលថា «បុគ្គល» ក្តី ក៏សំដៅយកសត្វនោះឯង ប៉ុន្តែនេះជាសម្មុតិកថា (ការនិយាយតាមសន្មត) បុគ្គលណាដឹងយ៉ាងណា រមែងពោលចំពោះបុគ្គលនោះយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Paṭisaṃvedeti (រមែងទទួលដឹង) សេចក្តីថា ដឹងនូវវេទនាដែលកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ធ្វើឱ្យប្រាកដច្បាស់ ឬសោយ (ទទួលរង)។ ពាក្យថា Pubbekatahetu (មានហេតុមកពីកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុន) សេចក្តីថា មានហេតុមកពីកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុន គឺទទួលដឹងដោយបច្ច័យនៃកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុនប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ដោយពាក្យនេះ ពួកលទ្ធិទាំងនោះបានបដិសេធកម្មវេទនា និងកិរិយាវេទនា ហើយទទួលយកតែវិបាកវេទនាតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ជំងឺទាំង ៨ យ៉ាងដែលបានពោលទុក គឺ ជំងឺមានប្រមាត់ជាសមុដ្ឋាន ជំងឺមានស្លេស្មជាសមុដ្ឋាន ជំងឺមានខ្យល់ជាសមុដ្ឋាន ជំងឺកើតឡើងព្រោះការប្រជុំគ្នានៃសមុដ្ឋានទាំងនោះ ជំងឺកើតអំពីការប្រែប្រួលនៃរដូវ ជំងឺកើតអំពីការរក្សាមិនស្មើគ្នា (ការបរិភោគអាហារមិនសមគួរ) ជំងឺកើតអំពីការព្យាយាមរបស់បុគ្គលដទៃ និងជំងឺកើតអំពីផលនៃកម្ម ក្នុងចំណោមជំងឺទាំងនោះ ពួកលទ្ធិទាំងនោះបានបដិសេធជំងឺ ៧ យ៉ាង ហើយទទួលយកតែវិបាកវេទនា (ដែលកើតអំពីជំងឺទី ៨ គឺជំងឺកើតអំពីផលនៃកម្ម) ប៉ុណ្ណោះ។ មួយវិញទៀត គំនរកម្មានុភាពទាំង ៣ យ៉ាងដែលបានពោលទុក គឺ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម និងអបរាបរិយវេទនីយកម្ម ក្នុងចំណោមកម្មទាំងនោះ ពួកលទ្ធិទាំងនោះបានបដិសេធកម្ម ២ យ៉ាង ហើយទទួលយកតែអបរាបរិយកម្មតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ មួយវិញទៀត គំនរវិបាកទាំង ៣ យ៉ាងដែលបានពោលទុក គឺ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយវិបាក ឧបបជ្ជវេទនីយវិបាក និងអបរាបរិយវេទនីយវិបាក ក្នុងចំណោមវិបាកទាំងនោះ ពួកលទ្ធិទាំងនោះបានបដិសេធវិបាក ២ យ៉ាង ហើយទទួលយកតែអបរាបរិយវិបាកតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ មួយវិញទៀត គំនរចេតនាទាំង ៤ យ៉ាងដែលបានពោលទុក គឺ កុសលចេតនា អកុសលចេតនា វិបាកចេតនា និងកិរិយាចេតនា ក្នុងចំណោមចេតនាទាំងនោះ ពួកលទ្ធិទាំងនោះបានបដិសេធចេតនា ៣ យ៉ាង ហើយទទួលយកតែវិបាកចេតនាតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

อิสฺสรนิมฺมานเหตูติ อิสฺสรนิมฺมานการณา, อิสฺสเรน นิมฺมิตตฺตา ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยํ หิ เตสํ อธิปฺปาโย – อิมา ติสฺโส เวทนา [Pg.157] ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตนา กตมูลเกน วา อาณตฺติมูลเกน วา ปุพฺเพกเตน วา อเหตุอปจฺจยา วา ปฏิสํเวทิตุํ นาม น สกฺกา, อิสฺสรนิมฺมานการณาเยว ปน อิมา ปฏิสํเวเทตีติ. เอวํวาทิโน ปเนเต เหฏฺฐา วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ โรเคสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺเพ ปฏิพาหนฺติ, เหฏฺฐา วุตฺเตสุ จ ตีสุ กมฺมราสีสุ ตีสุ วิปากราสีสุ จตูสุ เจตนาราสีสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺเพปิ ปฏิพาหนฺติ.

ពាក្យថា Issaranimmānahetu (មានហេតុមកពីការបង្កើតរបស់ព្រះជាម្ចាស់) សេចក្តីថា មានហេតុមកពីការបង្កើតរបស់ព្រះជាម្ចាស់ គឺទទួលដឹងដោយសារតែព្រះជាម្ចាស់បង្កើតឡើង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពិតណាស់ នេះជាបំណងរបស់ពួកលទ្ធិទាំងនោះ គឺវេទនាទាំង ៣ យ៉ាងនេះ មិនអាចទទួលដឹងក្នុងបច្ចុប្បន្នដោយហេតុដែលខ្លួនធ្វើដោយផ្ទាល់ក្តី ដោយហេតុដែលបង្គាប់ឱ្យអ្នកដទៃធ្វើក្តី ដោយកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុនក្តី ឬដោយគ្មានហេតុគ្មានបច្ច័យក្តី ប៉ុន្តែទទួលដឹងដោយសារតែការបង្កើតរបស់ព្រះជាម្ចាស់តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកលទ្ធិដែលមានវាទៈយ៉ាងនេះ មិនបានទទួលយកសូម្បីតែជំងឺមួយ ក្នុងចំណោមជំងឺទាំង ៨ យ៉ាងដែលបានពោលខាងលើឡើយ គឺពួកគេបដិសេធទាំងអស់ ហើយមិនបានទទួលយកសូម្បីតែមួយ ក្នុងចំណោមគំនរកម្មទាំង ៣ គំនរវិបាកទាំង ៣ និងគំនរចេតនាទាំង ៤ ដែលបានពោលខាងលើឡើយ គឺពួកគេបដិសេធទាំងអស់។

อเหตุอปจฺจยาติ เหตุญฺจ ปจฺจยญฺจ วินา, อการเณเนว ปฏิสํเวเทตีติ อตฺโถ. อยญฺหิ เนสํ อธิปฺปาโย – อิมา ติสฺโส เวทนา ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตนา กตมูลเกน วา อาณตฺติมูลเกน วา ปุพฺเพกเตน วา อิสฺสรนิมฺมานเหตุนา วา ปฏิสํเวทิตุํ นาม น สกฺกา, อเหตุอปจฺจยาเยว ปน อิมา ปฏิสํเวเทตีติ. เอวํวาทิโน ปเนเต เหฏฺฐา วุตฺเตสุ โรคาทีสุ เอกมฺปิ อสมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปฏิพาหนฺติ.

ពាក្យថា Ahetuapaccayā (ដោយគ្មានហេតុគ្មានបច្ច័យ) សេចក្តីថា វៀរចាកហេតុនិងបច្ច័យ គឺទទួលដឹងដោយគ្មានហេតុផលទាល់តែសោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពិតណាស់ នេះជាបំណងរបស់ពួកលទ្ធិទាំងនោះ គឺវេទនាទាំង ៣ យ៉ាងនេះ មិនអាចទទួលដឹងក្នុងបច្ចុប្បន្នដោយហេតុដែលខ្លួនធ្វើដោយផ្ទាល់ក្តី ដោយហេតុដែលបង្គាប់ឱ្យអ្នកដទៃធ្វើក្តី ដោយកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុនក្តី ឬដោយហេតុមកពីការបង្កើតរបស់ព្រះជាម្ចាស់ក្តី ប៉ុន្តែទទួលដឹងដោយគ្មានហេតុគ្មានបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកលទ្ធិដែលមានវាទៈយ៉ាងនេះ មិនបានទទួលយកសូម្បីតែជំងឺមួយ ក្នុងចំណោមជំងឺទាំងឡាយដែលបានពោលខាងលើឡើយ គឺពួកគេបដិសេធទាំងអស់។

เอวํ สตฺถา มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ วทามีติ ลทฺธิปติฏฺฐาปนตฺถํ เอวํ วทามีติ ทสฺเสติ. ลทฺธิญฺหิ อปฺปติฏฺฐาเปตฺวา นิคฺคยฺหมานา ลทฺธิโต ลทฺธึ สงฺกมนฺติ, โภ โคตม, น มยํ ปุพฺเพกตวาทํ วทามาติอาทีนิ วทนฺติ. ลทฺธิยา ปน ปติฏฺฐาปิตาย สงฺกมิตุํ อลภนฺตา สุนิคฺคหิตา โหนฺติ, อิติ เนสํ ลทฺธิปติฏฺฐาปนตฺถํ เอวํ วทามีติ อาห. เตนหายสฺมนฺโตติ เตน หิ อายสฺมนฺโต. กึ วุตฺตํ โหติ – ยทิ เอตํ สจฺจํ, เอวํ สนฺเต เตน ตุมฺหากํ วาเทน. ปาณาติปาติโน ภวิสฺสนฺติ ปุพฺเพกตเหตูติ เย เกจิ โลเก ปาณํ อติปาเตนฺติ, สพฺเพ เต ปุพฺเพกตเหตุ ปาณาติปาติโน ภวิสฺสนฺติ. กึการณา? น หิ ปาณาติปาตกมฺมํ อตฺตนา กตมูลเกน น อาณตฺติมูลเกน น อิสฺสรนิมฺมานเหตุนา น อเหตุอปจฺจยา สกฺกา ปฏิสํเวเทตุํ, ปุพฺเพกตเหตุเยว ปฏิสํเวเทตีติ อยํ โว ลทฺธิ. ยถา จ ปาณาติปาติโน, เอวํ ปาณาติปาตา วิรมนฺตาปิ ปุพฺเพกตเหตุเยว วิรมิสฺสนฺตีติ. อิติ ภควา เตสํเยว ลทฺธึ คเหตฺวา เตสํ นิคฺคหํ อาโรเปติ. อิมินา นเยน อทินฺนาทายิโนติอาทีสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา.

ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់តម្កល់មាតិកាទុកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញដោយការចែកមាតិកានោះ ទ្រង់ទើបត្រាស់ពាក្យថា tatra, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងចំណោមលទ្ធិទាំងនោះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា evaṃ vadāmi (តថាគតពោលយ៉ាងនេះ) ទ្រង់បង្ហាញថា «តថាគតពោលយ៉ាងនេះ ដើម្បីតម្កល់ទុកនូវលទ្ធិ (របស់ពួកគេ)»។ ព្រោះថា កាលបើមិនបានតម្កល់លទ្ធិរបស់ពួកគេទុកជាមុនទេ ពេលត្រូវបានសង្កត់សង្កិន (ចោទសួរ) ពួកគេរមែងផ្លាស់ប្តូរពីលទ្ធិមួយទៅលទ្ធិមួយទៀត ដោយពោលថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន យើងខ្ញុំមិនបានពោលនូវបុព្វេកតវាទៈឡើយ» ជាដើម។ ប៉ុន្តែ កាលបើលទ្ធិត្រូវបានតម្កល់ទុកហើយ ពួកគេមិនអាចផ្លាស់ប្តូរបានឡើយ ក៏ត្រូវបានសង្កត់សង្កិនយ៉ាងល្អ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «តថាគតពោលយ៉ាងនេះ ដើម្បីតម្កល់ទុកនូវលទ្ធិរបស់ពួកគេ»។ ពាក្យថា Tenahāyasmanto សេចក្តីថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ បើដូច្នោះមែន»។ តើមានសេចក្តីពន្យល់យ៉ាងណា? សេចក្តីថា «បើពាក្យនោះជាការពិត កាលបើដូច្នោះមែន ដោយវាទៈរបស់ពួកអ្នក...»។ ពាក្យថា «ជនទាំងឡាយនឹងក្លាយជាអ្នកសម្លាប់សត្វ ព្រោះតែកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុន» សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយណាមួយក្នុងលោកដែលសម្លាប់សត្វ ជនទាំងអស់នោះនឹងក្លាយជាអ្នកសម្លាប់សត្វ ព្រោះតែកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បាណាតិបាតកម្ម មិនអាចទទួលដឹងដោយហេតុដែលខ្លួនធ្វើដោយផ្ទាល់ក្តី ដោយហេតុដែលបង្គាប់ឱ្យអ្នកដទៃធ្វើក្តី ដោយហេតុមកពីការបង្កើតរបស់ព្រះជាម្ចាស់ក្តី ឬដោយគ្មានហេតុគ្មានបច្ច័យក្តី ប៉ុន្តែទទួលដឹងដោយសារតែកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុនប៉ុណ្ណោះ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកអ្នក។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាជនទាំងឡាយជាអ្នកសម្លាប់សត្វយ៉ាងណា ជនទាំងឡាយដែលវៀរចាកបាណាតិបាត ក៏នឹងវៀរចាកព្រោះតែកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុនយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកលទ្ធិរបស់ពួកគេនោះឯង ហើយទ្រង់សង្កត់សង្កិនពួកគេដោយវិធីនេះ។ គប្បីជ្រាបការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងបទទាំងឡាយមាន adinnādāyino (អ្នកកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឱ្យ) ជាដើម ដោយន័យនេះដែរ។

สารโต [Pg.158] ปจฺจาคจฺฉตนฺติ สารภาเวน คณฺหนฺตานํ. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. อิทํ วา กรณียํ อิทํ วา อกรณียนฺติ เอตฺถ อยํ อธิปฺปาโย – อิทํ วา กรณียนฺติ กตฺตพฺพสฺส กรณตฺถาย, อิทํ วา อกรณียนฺติ อกตฺตพฺพสฺส อกรณตฺถาย กตฺตุกมฺยตา วา ปจฺจตฺตปุริสกาโร วา น โหติ. ฉนฺทวายาเมสุ วา อสนฺเตสุ ‘‘อิทํ กตฺตพฺพ’’นฺติปิ ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติปิ น โหติ. อิติ กรณียากรณีเย โข ปน สจฺจโต เถตโต อนุปลพฺภิยมาเนติ เอวํ กตฺตพฺเพ จ อกตฺตพฺเพ จ ภูตโต ถิรโต อปญฺญายมาเน อลพฺภมาเน. ยทิ หิ กตฺตพฺพํ กาตุํ อกตฺตพฺพโต จ วิรมิตุํ ลเภยฺย, กรณียากรณียํ สจฺจโต เถตโต อุปลพฺเภยฺย. ยสฺมา ปน อุภยมฺปิ ตํ เอส นุปลพฺภติ, ตสฺมา ตํ สจฺจโต เถตโต น อุปลพฺภติ, เอวํ ตสฺมึ จ อนุปลพฺภิยมาเนติ อตฺโถ. มุฏฺฐสฺสตีนนฺติ นฏฺฐสฺสตีนํ วิสฺสฏฺฐสฺสตีนํ. อนารกฺขานํ วิหรตนฺติ ฉสุ ทฺวาเรสุ นิรารกฺขานํ วิหรนฺตานํ. น โหติ ปจฺจตฺตํ สหธมฺมิโก สมณวาโทติ เอวํ ภูตานํ ตุมฺหากํ วา อญฺเญสํ วา มยํ สมณาติ ปจฺจตฺตํ สการโณ สมณวาโท น โหติ น อิชฺฌติ. สมณาปิ หิ ปุพฺเพกตการณาเยว โหนฺติ, อสฺสมณาปิ ปุพฺเพกตการณาเยวาติ. สหธมฺมิโกติ สการโณ. นิคฺคโห โหตีติ มม นิคฺคโห โหติ, เต ปน นิคฺคหิตา โหนฺตีติ.

ពាក្យថា Sārato paccāgacchatanti សេចក្តីថា ចំពោះជនទាំងឡាយដែលកាន់យកដោយយល់ថាជាខ្លឹមសារ។ ពាក្យថា Chando សំដៅលើ កត្តុកម្យតាចន្ទៈ (ការចង់ធ្វើ)។ ក្នុងពាក្យថា «នេះជាកិច្ចគួរធ្វើ ឬនេះជាកិច្ចមិនគួរធ្វើ» នេះ មានបំណងយ៉ាងនេះថា៖ សេចក្តីប្រាថ្នាចង់ធ្វើក្តី ព្យាយាមផ្ទាល់ខ្លួនរបស់បុរសក្តី ដើម្បីធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើថា «...នេះជាកិច្ចគួរធ្វើ» ឬដើម្បីមិនធ្វើនូវកិច្ចដែលមិនគួរធ្វើថា «...នេះជាកិច្ចមិនគួរធ្វើ» រមែងមិនមានឡើយ។ កាលបើគ្មានសេចក្តីប្រាថ្នានិងសេចក្តីព្យាយាមទេ សូម្បីតែគំនិតថា «នេះគួរធ្វើ» ឬ «...នេះមិនគួរធ្វើ» ក៏មិនមានដែរ។ ពាក្យថា «កាលបើកិច្ចគួរធ្វើនិងកិច្ចមិនគួរធ្វើ មិនប្រាកដដោយពិត ដោយមាំមួនយ៉ាងនេះ» សេចក្តីថា កាលបើកិច្ចគួរធ្វើនិងកិច្ចមិនគួរធ្វើ មិនប្រាកដ មិនអាចរកបាន ដោយពិតប្រាកដ ដោយមាំមួន។ ព្រោះថា ប្រសិនបើអាចធ្វើកិច្ចដែលគួរធ្វើ និងវៀរចាកកិច្ចដែលមិនគួរធ្វើបាន កិច្ចគួរធ្វើនិងកិច្ចមិនគួរធ្វើ ក៏គប្បីប្រាកដដោយពិត ដោយមាំមួន។ ប៉ុន្តែ ដោយហេតុថា ជននេះមិនអាចរកបាននូវកិច្ចទាំងពីរយ៉ាងនោះឡើយ ហេតុនោះ កិច្ចទាំងពីរនោះទើបមិនប្រាកដដោយពិត ដោយមាំមួន នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យថា «កាលបើកិច្ចនោះមិនប្រាកដយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា Muṭṭhassatīnaṃ សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលមានសតិភ្លេចភ្លាំង មានសតិលែងដឹងខ្លួន។ ពាក្យថា Anārakkhānaṃ viharataṃ សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលរស់នៅដោយគ្មានការរក្សាទ្វារទាំង ៦។ ពាក្យថា «ការប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសមណៈ ប្រកបដោយធម៌ ចំពោះខ្លួនឯង រមែងមិនមានឡើយ» សេចក្តីថា ចំពោះពួកអ្នក ឬជនដទៃទៀតដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ការប្តេជ្ញាខ្លួនថា «យើងជាសមណៈ» ដ៏ប្រកបដោយហេតុផលចំពោះខ្លួនឯង រមែងមិនមាន មិនសម្រេចឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែសមណៈ ក៏ជាសមណៈព្រោះតែកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុនប៉ុណ្ណោះ សូម្បីតែមិនមែនសមណៈ ក៏មិនមែនសមណៈព្រោះតែកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងកាលមុនប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Sahadhammiko សេចក្តីថា ប្រកបដោយហេតុផល។ ពាក្យថា «ការសង្កត់សង្កិនរមែងមាន» សេចក្តីថា ការសង្កត់សង្កិនរបស់តថាគតរមែងមាន ហើយពួកគេក៏ក្លាយជាអ្នកដែលត្រូវតថាគតសង្កត់សង្កិនយ៉ាងល្អ។

เอวํ ปุพฺเพกตวาทิโน นิคฺคเหตฺวา อิทานิ อิสฺสรนิมฺมานวาทิโน นิคฺคเหตุํ ตตฺร, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ ปุพฺเพกตวาเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, ตถา อเหตุกวาเทปิ.

កាលដែលទ្រង់សង្កត់សង្កិនពួកបុព្វេកតវាទៈយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសង្កត់សង្កិនពួកឥស្សរនិម្មានវាទៈ ទ្រង់ទើបត្រាស់ពាក្យថា tatra, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងចំណោមលទ្ធិទាំងនោះ) ជាដើម។ សេចក្តីពន្យល់នៃពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងបុព្វេកតវាទៈនោះឯង ហើយក្នុងអហេតុកវាទៈ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។

เอวํ อิเมสํ ติตฺถายตนานํ ปรมฺปิ คนฺตฺวา อกิริยาย สณฺฐหนภาเวน ตุจฺฉภาวํ อนิยฺยานิกภาวํ, อสารภาเวน ถุสโกฏฺฏนสทิสตํ อาปชฺชนภาเวน อคฺคิสญฺญาย ธมมานขชฺชุปนกสริกฺขตํ ตํทิฏฺฐิกานํ ปุริมสฺสปิ มชฺฌิมสฺสปิ ปจฺฉิมสฺสปิ อตฺถทสฺสนตาย อภาเวน อนฺธเวณูปมตํ สทฺทมตฺเตเนว ตานิ คเหตฺวา สารทิฏฺฐิกานํ ปถวิยํ ปติตสฺส เพลุวปกฺกสฺส ททฺทภายิตสทฺทํ สุตฺวา ‘‘ปถวี สํวฏฺฏมานา อาคจฺฉตี’’ติ สญฺญาย ปลายนฺเตน สสเกน สริกฺขภาวญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตนา เทสิตสฺส ธมฺมสฺส สารภาวญฺเจว นิยฺยานิกภาวญฺจ ทสฺเสตุํ อยํ [Pg.159] โข ปน, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อนิคฺคหิโตติ อญฺเญหิ อนิคฺคหิโต นิคฺคเหตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อสํกิลิฏฺโฐติ นิกฺกิเลโส ปริสุทฺโธ, ‘‘สํกิลิฏฺฐํ นํ กริสฺสามา’’ติ ปวตฺเตหิปิ ตถา กาตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อนุปวชฺโชติ อุปวาทวินิมุตฺโต. อปฺปฏิกุฏฺโฐติ ‘‘กึ อิมินา หรถ น’’นฺติ เอวํ อปฺปฏิพาหิโต, อนุปกฺกุฏฺโฐ วา. วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ. อปณฺฑิตานญฺหิ อชานิตฺวา กเถนฺตานํ วจนํ อปฺปมาณํ. ตสฺมา วิญฺญูหีติ อาห.

កាលដែលទ្រង់បង្ហាញនូវភាពសូន្យទទេ និងភាពមិននាំចេញចាកទុក្ខ ព្រោះតែការឈានទៅរកលំដាប់ដទៃទៀតនៃតិត្ថាយតនៈទាំងនេះ ហើយស្ថិតនៅត្រឹមតែអកិរិយា, បង្ហាញនូវភាពប្រៀបដូចជាការបុកកន្ទក់ ព្រោះតែគ្មានខ្លឹមសារ, បង្ហាញនូវភាពប្រៀបដូចជាសត្វអំពិលអំពែកដែលគេផ្លុំដោយសំគាល់ថាជាភ្លើង ព្រោះតែការធ្លាក់ចុះ, បង្ហាញនូវភាពប្រៀបដូចជាជួរមនុស្សខ្វាក់ ព្រោះតែគ្មានការយល់ដឹងនូវសេចក្តីពិត ទាំងចំពោះជនអ្នកមានទិដ្ឋិមុនៗ កណ្តាលៗ និងក្រោយៗ, បង្ហាញនូវភាពប្រៀបដូចជាសត្វទន្សាយដែលរត់គេចខ្លួនដោយសារតែឮសូរផ្លែព្នៅទុំធ្លាក់ដល់ដី ហើយសំគាល់ថា «ផែនដីកំពុងតែបាក់ស្រុតចុះមកហើយ» ចំពោះពួកជនអ្នកមានទិដ្ឋិយល់ថាមានខ្លឹមសារ ដោយគ្រាន់តែយល់ព្រមតាមសំឡេងប៉ុណ្ណោះ, កាលដែលទ្រង់បង្ហាញយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានខ្លឹមសារ និងភាពនាំចេញចាកទុក្ខនៃធម៌ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយផ្ទាល់ ទ្រង់ទើបត្រាស់ពាក្យថា ayaṃ kho pana, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌នេះឯង...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា aniggahito សេចក្តីថា មិនត្រូវបានអ្នកដទៃសង្កត់សង្កិន គឺមិនអាចសង្កត់សង្កិនបានឡើយ។ ពាក្យថា asaṃkiliṭṭho សេចក្តីថា មិនសៅហ្មង គឺស្អាតបរិសុទ្ធ ទោះបីជាពួកជនដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយគិតថា «យើងនឹងធ្វើឱ្យសៅហ្មង» ក៏មិនអាចធ្វើឱ្យសៅហ្មងបានឡើយ។ ពាក្យថា anupavajjo សេចក្តីថា រួចផុតចាកការតិះដៀល។ ពាក្យថា appaṭikuṭṭho សេចក្តីថា មិនត្រូវបានគេបដិសេធថា «តើធម៌នេះមានប្រយោជន៍អ្វី ចូរលះបង់វាចេញទៅ» យ៉ាងនេះឡើយ ឬថា មិនត្រូវបានគេជេរប្រមាថឡើយ។ ពាក្យថា viññūhi សំដៅលើ ពួកអ្នកប្រាជ្ញ។ ព្រោះថា ពាក្យសម្តីរបស់ពួកជនពាលដែលនិយាយដោយមិនដឹង រមែងមិនជាប្រមាណឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា viññūhi (ពួកវិញ្ញូជន)។

อิทานิ ตสฺส ธมฺมสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว’’ติ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมา ฉ ธาตุโย’’ติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา ยถาปฏิปาฏิยา วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุน อิมา ฉ ธาตุโยติอาทิมาห. ตตฺถ ธาตุโยติ สภาวา. นิชฺชีวนิสฺสตฺตภาวปฺปกาสโก หิ สภาวฏฺโฐ ธาตฺวฏฺโฐ นาม. ผสฺสายตนานีติ วิปากผสฺสานํ อากรฏฺเฐน อายตนานิ. มโนปวิจาราติ วิตกฺกวิจารปาเทหิ อฏฺฐารสสุ ฐาเนสุ มนสฺส อุปวิจารา.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌នោះ ព្រះអង្គទ្រង់សួរជាសំណួរថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះធម៌នោះ តើដូចម្តេច?» ហើយទ្រង់តម្កល់មាតិកាទុកដោយន័យមាន «ធាតុទាំង ៦ នេះ» ជាដើម កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញដោយការចែកទៅតាមលំដាប់ ទ្រង់ទើបត្រាស់ពាក្យថា imā cha dhātuyo (ធាតុទាំង ៦ នេះ) ជាដើម ម្តងទៀត។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា dhātuyo សំដៅលើ សភាវៈទាំងឡាយ។ ព្រោះថា សភាវត្ថៈ (អត្ថនៃសភាវៈ) ដែលបង្ហាញនូវភាពមិនមែនជាជីវៈ មិនមែនជាសត្វ ឈ្មោះថា ធាតុដ្ឋៈ (អត្ថនៃធាតុ)។ ពាក្យថា phassāyatanāni សេចក្តីថា អាយតនៈទាំងឡាយ ព្រោះជាទីតាំងនៃវិបាកផស្សៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា manopavicārā សំដៅលើ ការត្រាច់ចរទៅនៃចិត្តក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ១៨ ឋាន ដោយជើងគឺវិតក្កៈនិងវិចារៈ។

ปถวีธาตูติ ปติฏฺฐาธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตุ. วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุ. เอวมิทํ ธาตุกมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ โข ปเนตํ สงฺเขปโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. วิตฺถารโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโต กเถตุํ น วฏฺฏติ, วิตฺถารโตว วฏฺฏติ. อิมสฺมึ ปน ติตฺถายตนสุตฺเต อิทํ สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ อุภยถาปิ กเถตุํ วฏฺฏติ.

«បឋវីធាតុ» គឺធាតុជាទីតាំង (នៃភូតរូប និងឧបាទាយរូបដែលសេសសល់ក្រៅពីខ្លួន)។ «អាបោធាតុ» គឺធាតុជាគ្រឿងចងក្រង (នៃភូតរូប និងឧបាទាយរូបដែលសេសសល់ក្រៅពីខ្លួន)។ «តេជោធាតុ» គឺធាតុជាគ្រឿងធ្វើឲ្យទុំជោរ (នៃភូតរូប និងឧបាទាយរូបដែលសេសសល់ក្រៅពីខ្លួន)។ «វាយោធាតុ» គឺធាតុជាគ្រឿងទ្រទ្រង់ (នៃភូតរូប និងឧបាទាយរូបដែលសេសសល់ក្រៅពីខ្លួន)។ «អាកាសធាតុ» គឺធាតុដែលមិនប៉ះពាល់គ្នា (នៃរូបកលាបដែលខ្លួនកំណត់ភាគ)។ «វិញ្ញាណធាតុ» គឺធាតុដែលដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍។ កម្មដ្ឋានកំណត់ធាតុនេះ តែងមកយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មដ្ឋានកំណត់ធាតុនោះ កាលបើមកក្នុងទីដែលមកដោយសង្ខេប គប្បីពោលទាំងដោយសង្ខេប ទាំងដោយពិស្តារ ក៏គួរ។ កាលបើមកក្នុងទីដែលមកដោយពិស្តារ មិនគួរពោលដោយសង្ខេបឡើយ គួរពោលដោយពិស្តារតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងតិត្ថាយតនសូត្រនេះ កម្មដ្ឋាននេះ មកដោយសង្ខេប ដោយអំណាចនៃធាតុ ៦។ កម្មដ្ឋាននោះ គួរពោលបានទាំងពីរយ៉ាង (គឺទាំងដោយសង្ខេប និងដោយពិស្តារ)។

สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคณฺหนฺโตปิ เอวํ ปริคฺคณฺหาติ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ อิมานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ, อากาสธาตุ อุปาทารูปํ. เอกสฺมึ จ อุปาทารูเป ทิฏฺเฐ เสสานิ เตวีสติ ทิฏฺฐาเนวาติ สลฺลกฺเขตพฺพานิ. วิญฺญาณธาตูติ จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, เตน สหชาตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, ผสฺโส จ เจตนา จ สงฺขารกฺขนฺโธติ อิเม จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา นาม. จตฺตาริ ปน มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทารูปํ [Pg.160] รูปกฺขนฺโธ นาม. ตตฺถ จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา นามํ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเวเยว ธมฺมา โหนฺติ, ตโต อุทฺธํ สตฺโต วา ชีโว วา นตฺถีติ เอวํ เอกสฺส ภิกฺขุโน สงฺเขปโต ฉธาตุวเสน อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

បុគ្គលកាលកំណត់កាន់យកកម្មដ្ឋាន ដោយអំណាចនៃធាតុ ៦ ដោយសង្ខេប តែងកំណត់កាន់យកយ៉ាងនេះថា៖ បឋវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតុ ទាំង ៤ នេះ ឈ្មោះថា មហាភូតរូប, អាកាសធាតុ ឈ្មោះថា ឧបាទាយរូប។ កាលបើឃើញឧបាទាយរូបមួយ (គឺអាកាសធាតុ) ហើយ គប្បីកំណត់ដឹងថា ឧបាទាយរូប ២៣ ដែលសេសសល់ ក៏ឈ្មោះថាបានឃើញហើយដែរ។ ពាក្យថា «វិញ្ញាណធាតុ» គឺចិត្ត ឈ្មោះថា វិញ្ញាណក្ខន្ធ, វេទនាដែលកើតរួមគ្នាជាមួយវិញ្ញាណក្ខន្ធនោះ ឈ្មោះថា វេទនាខន្ធ, សញ្ញា ឈ្មោះថា សញ្ញាខន្ធ, ផស្សៈ និងចេតនា ឈ្មោះថា សង្ខារខន្ធ, ធម៌ទាំង ៤ នេះ ឈ្មោះថា អរូបក្ខន្ធ។ ចំណែកឯមហាភូតរូប ៤ និងឧបាទាយរូបដែលអាស្រ័យនឹងមហាភូតរូប ៤ នោះ ឈ្មោះថា រូបក្ខន្ធ。 ក្នុងធម៌ទាំងនោះ អរូបក្ខន្ធ ៤ ឈ្មោះថា នាម, រូបក្ខន្ធ ឈ្មោះថា រូប, ធម៌ទាំងពីរនេះ គឺនាម និងរូប តែងមានដោយពិត។ ក្រៅពីធម៌ទាំងពីរនេះ សត្វ ឬជីវៈ មិនមានឡើយ។ កម្មដ្ឋានដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងភិក្ខុមួយរូបឲ្យសម្រេចព្រះអរហត្ត ដោយអំណាចនៃធាតុ ៦ ដោយសង្ខេប គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

วิตฺถารโต ปริคฺคณฺหนฺโต ปน จตฺตาริ มหาภูตานิ ปริคฺคณฺหิตฺวา อากาสธาตุปริคฺคหานุสาเรน เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปริคฺคณฺหาติ. อถ เนสํ ปจฺจยํ อุปปริกฺขนฺโต ปุน จตฺตาเรว มหาภูตานิ ทิสฺวา เตสุ ปถวีธาตุ วีสติโกฏฺฐาสา, อาโปธาตุ ทฺวาทส, เตโชธาตุ จตฺตาโร, วาโยธาตุ ฉโกฏฺฐาสาติ โกฏฺฐาสวเสน สโมธาเนตฺวา ทฺวาจตฺตาลีส มหาภูตานิ จ ววตฺถเปตฺวา เตสุ เตวีสติ อุปาทารูปานิ ปกฺขิปิตฺวา ปญฺจสฏฺฐิ รูปานิ ววตฺถเปติ. ตานิ จ วตฺถุรูเปน สทฺธึ ฉสฏฺฐิ โหนฺตีติ ฉสฏฺฐิ รูปานิ ปสฺสติ. วิญฺญาณธาตุ ปน โลกิยจิตฺตวเสน เอกาสีติ จิตฺตานิ. ตานิ สพฺพานิปิ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นาม โหติ. เตหิ สหชาตา เวทนาทโยปิ ตตฺตกาเยวาติ เอกาสีติ เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, เอกาสีติ สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, เอกาสีติ เจตนา สงฺขารกฺขนฺโธติ อิเม จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา เตภูมกวเสน คยฺหมานา จตุวีสาธิกานิ ตีณิ ธมฺมสตานิ โหนฺตีติ อิติ อิเม จ อรูปธมฺมา ฉสฏฺฐิ จ รูปธมฺมาติ สพฺเพปิ สโมธาเนตฺวา นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเวว ธมฺมา โหนฺติ, ตโต อุทฺธํ สตฺโต วา ชีโว วา นตฺถีติ นามรูปวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ ววตฺถเปตฺวา เตสํ ปจฺจยํ ปริเยสนฺโต อวิชฺชาปจฺจยา ตณฺหาปจฺจยา กมฺมปจฺจยา อาหารปจฺจยาติ เอวํ ปจฺจยํ ทิสฺวา ‘‘อตีเตปิ อิเมหิ ปจฺจเยหิ อิทํ วฏฺฏํ ปวตฺติตฺถ, อนาคเตปิ เอเตหิ ปจฺจเยหิ ปวตฺติสฺสติ, เอตรหิปิ เอเตหิเยว ปวตฺตตี’’ติ ตีสุ กาเลสุ กงฺขํ วิตริตฺวา อนุกฺกเมน ปฏิปชฺชมาโน อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เอวํ วิตฺถารโตปิ ฉธาตุวเสน อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

ចំណែកឯបុគ្គលកាលកំណត់កាន់យកដោយពិស្តារ កំណត់កាន់យកមហាភូតរូប ៤ ហើយ តែងកំណត់កាន់យកឧបាទាយរូប ២៣ ទៅតាមលំដាប់នៃការកំណត់អាកាសធាតុ។ លំដាប់នោះ កាលពិចារណានូវបច្ច័យនៃរូបទាំងនោះ ក៏ឃើញមហាភូតរូប ៤ នោះម្តងទៀត ហើយកំណត់មហាភូតរូប ៤២ ដោយការរួមបញ្ចូលគ្នាតามចំណែក (កោដ្ឋាសៈ) គឺ ក្នុងមហាភូតរូបទាំងនោះ បឋវីធាតុ មាន ២០ ចំណែក, អាបោធាតុ មាន ១២ ចំណែក, តេជោធាតុ មាន ៤ ចំណែក, វាយោធាតុ មាន ៦ ចំណែក ហើយបញ្ចូលឧបាទាយរូប ២៣ ទៅក្នុងមហាភូតរូបទាំងនោះ រួចកំណត់រូប ៦៥។ រូបទាំងនោះ កាលរួមជាមួយវត្ថុរូប ក៏ទៅជា ៦៦ ហើយរមែងឃើញរូប ៦៦ យ៉ាង។ ចំណែកឯវិញ្ញាណធាតុ ដោយអំណាចនៃលោកិយចិត្ត គឺមានចិត្ត ៨១។ ចិត្តទាំងនោះទាំងអស់ ឈ្មោះថា វិញ្ញាណក្ខន្ធ។ វេទនាជាដើមដែលកើតរួមគ្នាជាមួយចិត្តទាំងនោះ ក៏មានចំនួនប៉ុណ្ណោះដែរ (គឺ ៨១) គឺ វេទនា ៨១ ឈ្មោះថា វេទនាខន្ធ, សញ្ញា ៨១ ឈ្មោះថា សញ្ញាខន្ធ, ចេតនា ៨១ ឈ្មោះថា សង្ខារខន្ធ, វិញ្ញាណ ៨១ ឈ្មោះថា វិញ្ញាណក្ខន្ធ។ អរូបក្ខន្ធទាំង ៤ នេះ កាលបើកាន់យកដោយអំណាចនៃភូមិ ៣ រមែងមានធម៌ ៣២៤។ ដោយហេតុនេះ កាលបើរួមបញ្ចូលទាំងអរូបធម៌ទាំងនេះ និងរូបធម៌ ៦៦ ទាំងអស់ចូលគ្នា ក៏មានធម៌តែពីរយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ គឺនាម និងរូប។ ក្រៅពីធម៌ទាំងពីរនេះ សត្វ ឬជីវៈ មិនមានឡើយ។ កាលកំណត់ខន្ធ ៥ ដោយអំណាចនៃនាមនិងរូបយ៉ាងនេះហើយ កាលស្វែងរកបច្ច័យនៃនាមនិងរូបទាំងនោះ ក៏ឃើញបច្ច័យយ៉ាងនេះថា៖ ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ, ព្រោះតណ្ហាជាបច្ច័យ, ព្រោះកម្មជាបច្ច័យ, ព្រោះអាហារជាបច្ច័យ (នាមនិងរូបទើបកើតឡើង)។ ហើយឆ្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យក្នុងកាលទាំងបីថា «ក្នុងអតីតកាល នាមនិងរូបនេះ ក៏ធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅហើយ ព្រោះបច្ច័យទាំងនេះ, ក្នុងអនាគតកាល ក៏នឹងប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះបច្ច័យទាំងនេះ, ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនេះ ក៏កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះបច្ច័យទាំងនេះឯង» កាលប្រតិបត្តិទៅតាមលំដាប់ តែងដល់នូវព្រះអរហត្ត។ កម្មដ្ឋានដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យសម្រេចព្រះអរហត្ត ដោយអំណាចនៃធាតុ ៦ សូម្បីដោយពិស្តារ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

จกฺขุ ผสฺสายตนนฺติ สุวณฺณาทีนํ สุวณฺณาทิอากโร วิย ทฺเว จกฺขุวิญฺญาณานิ ทฺเว สมฺปฏิจฺฉนานิ ตีณิ สนฺตีรณานีติ อิเมหิ สตฺตหิ วิญฺญาเณหิ สหชาตานํ สตฺตนฺนํ ผสฺสานํ สมุฏฺฐานฏฺเฐน อากโรติ อายตนํ. โสตํ ผสฺสายตนนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. มโน ผสฺสายตนนฺติ [Pg.161] เอตฺถ ปน ทฺวาวีสติ วิปากผสฺสา โยเชตพฺพา. อิติ หิทํ ฉผสฺสายตนานํ วเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตพฺพํ. สงฺเขปโต ตาว – เอตฺถ หิ ปุริมานิ ปญฺจ อายตนานิ อุปาทารูปํ, เตสุ ทิฏฺเฐสุ อวเสสํ อุปาทารูปํ ทิฏฺฐเมว โหติ. ฉฏฺฐํ อายตนํ จิตฺตํ, ตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, เตน สหชาตา เวทนาทโย เสสา ตโย อรูปกฺขนฺธาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា «ចក្ខុផស្សាយតនៈ» គឺ ព្រោះអត្ថថាជាទីកើតឡើង (អាការៈ) នៃផស្សៈ ៧ ដែលកើតរួមគ្នាជាមួយវិញ្ញាណទាំង ៧ នេះ គឺ ចក្ខុវិញ្ញាណ ២, សម្បដិច្ឆន្នៈ ២, សន្តីរណៈ ៣ (ប្រៀបដូចជាកន្លែងកើតឡើងនៃមាសជាដើម សម្រាប់មាសជាដើម) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អាយតនៈ។ ក្នុងពាក្យថា «សោតផស្សាយតនៈ» ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងពាក្យថា «មនោផស្សាយតនៈ» នេះ គប្បីផ្សំផ្គុំនឹងវិបាកផស្សៈ ២២។ កម្មដ្ឋាននេះ តែងមកដោយអំណាចនៃផស្សាយតនៈ ៦ យ៉ាងនេះ។ កម្មដ្ឋាននោះ គប្បីពោលទាំងដោយសង្ខេប ទាំងដោយពិស្តារ។ ក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ ជាដំបូង ដោយសង្ខេប៖ ព្រោះថា អាយតនៈ ៥ ខាងដើម ក្នុងទីនេះ គឺឧបាទាយរូប, កាលបើឃើញអាយតនៈ ៥ នោះហើយ ឧបាទាយរូបដែលសេសសល់ ក៏ឈ្មោះថាបានឃើញហើយដែរ។ អាយតនៈទី ៦ គឺចិត្ត, ចិត្តនោះ ឈ្មោះថា វិញ្ញាណក្ខន្ធ, វេទនាជាដើមដែលកើតរួមគ្នាជាមួយចិត្តនោះ ឈ្មោះថា អរូបក្ខន្ធ ៣ ដែលសេសសល់។ គប្បីជ្រាបកម្មដ្ឋានដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យសម្រេចព្រះអរហត្ត ទាំងដោយសង្ខេប ទាំងដោយពិស្តារ តាមន័យដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោមនោះឯង។

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ปสฺสิตฺวา. โสมนสฺสฏฺฐานิยนฺติ โสมนสฺสสฺส การณภูตํ. อุปวิจรตีติ ตตฺถ มนํ จาเรนฺโต อุปวิจรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ อิฏฺฐํ วา โหตุ อนิฏฺฐํ วา, ยํ รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตํ โสมนสฺสฏฺฐานิยํ นาม. ยํ ทิสฺวา โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตํ โทมนสฺสฏฺฐานิยํ นาม. ยํ ทิสฺวา อุเปกฺขา อุปฺปชฺชติ, ตํ อุเปกฺขาฏฺฐานิยํ นามาติ เวทิตพฺพํ. สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ อิทํ สงฺเขปโต กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ โข ปเนตํ สงฺเขปโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. วิตฺถารโต อาคตฏฺฐาเน สงฺเขปโต กเถตุํ น วฏฺฏติ. อิมสฺมึ ปน ติตฺถายตนสุตฺเต อิทํ สงฺเขปโต อฏฺฐารสมโนปวิจารวเสน กมฺมฏฺฐานํ อาคตํ. ตํ สงฺเขปโตปิ วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ.

ពាក្យថា «ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា» គឺ ឃើញរូបារម្មណ៍ដោយចក្ខុវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «សោមនស្សដ្ឋានិយំ» គឺ ជាហេតុនាំឲ្យកើតសោមនស្សវេទនា。 ពាក្យថា «ឧបវិចរតិ» គឺ ធ្វើចិត្តឲ្យត្រសាលទៅក្នុងរូបារម្មណ៍នោះ ហើយចូលទៅជិតអារម្មណ៍។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងរូបារម្មណ៍នោះ ទោះជាឥដ្ឋារម្មណ៍ក្តី អនិដ្ឋារម្មណ៍ក្តី រូបារម្មណ៍ណាដែលបុគ្គលឃើញហើយ នាំឲ្យកើតសោមនស្ស រូបារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា សោមនស្សដ្ឋានិយៈ។ រូបារម្មណ៍ណាដែលបុគ្គលឃើញហើយ នាំឲ្យកើតទោមនស្ស រូបារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា ទោមនស្សដ្ឋានិយៈ។ រូបារម្មណ៍ណាដែលបុគ្គលឃើញហើយ នាំឲ្យកើតឧបេក្ខា រូបារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា ឧបេក្ខាដ្ឋានិយៈ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ក្នុងសទ្ទារម្មណ៍ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ កម្មដ្ឋាននេះ មកដោយសង្ខេបយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មដ្ឋាននោះ កាលបើមកក្នុងទីដែលមកដោយសង្ខេប គប្បីពោលទាំងដោយសង្ខេប ទាំងដោយពិស្តារ ក៏គួរ។ កាលបើមកក្នុងទីដែលមកដោយពិស្តារ មិនគួរពោលដោយសង្ខេបឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងតិត្ថាយតនសូត្រនេះ កម្មដ្ឋាននេះ មកដោយសង្ខេប ដោយអំណាចនៃមនោបវិចារ ១៨។ កម្មដ្ឋាននោះ គួរពោលបានទាំងដោយសង្ខេប ទាំងដោយពិស្តារ។

ตตฺถ สงฺเขปโต ตาว – จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย, รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโสติ อิมานิ นว อุปาทารูปานิ, เตสุ ทิฏฺเฐสุ เสสํ อุปาทารูปํ ทิฏฺฐเมว โหติ. โผฏฺฐพฺพํ ตีณิ มหาภูตานิ, เตหิ ทิฏฺเฐหิ จตุตฺถํ ทิฏฺฐเมว โหติ. มโน วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เตน สหชาตา เวทนาทโย ตโย อรูปกฺขนฺธาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ อรหตฺตสมฺปาปกํ กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងកម្មដ្ឋានទាំងពីរយ៉ាងនោះ ជាដំបូង ដោយសង្ខេប៖ ចក្ខុ សោតៈ ឃានៈ ជិវ្ហា កាយ, រូបៈ សទ្ទៈ គន្ធៈ រសៈ ទាំង ៩ នេះ ឈ្មោះថា ឧបាទាយរូប, កាលបើឃើញឧបាទាយរូប ៩ នោះហើយ ឧបាទាយរូបដែលសេសសល់ ក៏ឈ្មោះថាបានឃើញហើយដែរ។ ផោដ្ឋព្វៈ គឺមហាភូតរូប ៣, កាលបើឃើញមហាភូតរូប ៣ នោះហើយ មហាភូតរូបទី ៤ (គឺអាបោធាតុ) ក៏ឈ្មោះថាបានឃើញហើយដែរ។ មនោ គឺវិញ្ញាណក្ខន្ធ, វេទនាជាដើមដែលកើតរួមគ្នាជាមួយមនោនោះ ឈ្មោះថា អរូបក្ខន្ធ ៣។ គប្បីជ្រាបកម្មដ្ឋានដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យសម្រេចព្រះអរហត្ត ទាំងដោយសង្ខេប ទាំងដោយពិស្តារ តាមន័យដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោមនោះឯង។

อริยสจฺจานีติ อริยภาวกรานิ, อริยปฏิวิทฺธานิ วา สจฺจานิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ ปทํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๒๙) ปกาสิตํ. ฉนฺนํ, ภิกฺขเว, ธาตูนนฺติ อิทํ กิมตฺถํ อารทฺธํ? สุขาวโพธนตฺถํ. ยสฺส หิ ตถาคโต ทฺวาทสปทํ ปจฺจยาวฏฺฏํ กเถตุกาโม โหติ, ตสฺส คพฺภาวกฺกนฺติ วฏฺฏํ ทสฺเสติ. คพฺภาวกฺกนฺติ วฏฺฏสฺมึ หิ ทสฺสิเต กเถตุมฺปิ สุขํ โหติ [Pg.162] ปรํ อวโพเธ อุตุมฺปีติ สุขาวโพธนตฺถํ อิทมารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ฉนฺนํ ธาตูนนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตานํเยว ปถวีธาตุอาทีนํ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. เอเตน ปจฺจยมตฺตํ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ฉธาตุปจฺจยา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหตี’’ติ. กสฺส ฉนฺนํ ธาตูนํ ปจฺจเยน, กึ มาตุ, อุทาหุ ปิตูติ? น มาตุ น ปิตุ, ปฏิสนฺธิคฺคณฺหนกสตฺตสฺเสว ปน ฉนฺนํ ธาตูนํ ปจฺจเยน คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ นาม โหติ. คพฺโภ จ นาเมส นิรยคพฺโภ ติรจฺฉานโยนิคพฺโภ เปตฺติวิสยคพฺโภ มนุสฺสคพฺโภ เทวคพฺโภติ นานปฺปกาโร โหติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน มนุสฺสคพฺโภ อธิปฺเปโต. อวกฺกนฺติ โหตีติ โอกฺกนฺติ นิพฺพตฺติ ปาตุภาโว โหติ, กถํ โหตีติ? ติณฺณํ สนฺนิปาเตน. วุตฺตญฺเหตํ –

ពាក្យថា «អរិយសច្ចៈទាំងឡាយ» គឺសច្ចៈទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យទៅជាព្រះអរិយៈ ឬមួយសច្ចៈទាំងឡាយដែលព្រះអរិយបុគ្គលបានចាក់ធ្លុះដឹងហើយ។ សេចក្តីនេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃបទនោះ ខ្ញុំបានសម្តែងទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នៃធាតុទាំង ៦» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមឡើងដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឲ្យដឹងបានដោយងាយ។ ព្រោះថា ព្រះតថាគតកាលទ្រង់ប្រាថ្នានឹងសម្តែងនូវបច្ចយវដ្តៈ (បដិច្ចសមុប្បាទ) មាន ១២ បទ ដល់បុគ្គលណា តែងបង្ហាញនូវវដ្តៈគឺការចុះចាប់កំណើតក្នុងផ្ទៃ (គព្ភវក្កន្តិវដ្តៈ) ដល់បុគ្គលនោះ។ ព្រោះថាកាលបើគព្ភវក្កន្តិវដ្តៈត្រូវបានបង្ហាញហើយ ការសម្តែងក៏ងាយស្រួល ការញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យដឹងតាមក៏ងាយស្រួល ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះឡើង ដើម្បីឲ្យដឹងបានដោយងាយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «នៃធាតុទាំង ៦» គឺនៃធាតុទាំងឡាយមានបឋវីធាតុជាដើមដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោមនោះឯង។ ពាក្យថា «ឧបាទាយ» គឺអាស្រ័យ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញត្រឹមតែបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះតម្រាស់ថា «ការចុះចាប់កំណើតនៃគភ៌ តែងមាន ព្រោះបច្ច័យគឺធាតុទាំង ៦»។ ការចុះចាប់កំណើតនៃគភ៌ តែងមានព្រោះបច្ច័យគឺធាតុទាំង ៦ របស់នរណា? របស់មាតាឬ? ឬមួយរបស់បិតា? មិនមែនរបស់មាតា មិនមែនរបស់បិតាឡើយ ប៉ុន្តែការចុះចាប់កំណើតនៃគភ៌ តែងមានព្រោះបច្ច័យគឺធាតុទាំង ៦ របស់សត្វដែលចាប់បដិសន្ធិផ្ទាល់នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត គភ៌នោះ តែងមានច្រើនប្រការ គឺ គភ៌នរក, គភ៌តិរច្ឆាន, គភ៌ប្រេត, គភ៌មនុស្ស, គភ៌ទេវតា។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ទ្រង់ប្រាថ្នាយកគភ៌មនុស្ស។ ពាក្យថា «ការចុះចាប់កំណើតតែងមាន» គឺការចុះកាន់ផ្ទៃ ការកើតឡើង ការប្រាកដឡើង តែងមាន។ ការចុះចាប់កំណើតនោះ តែងមានដោយរបៀបណា? ដោយការជួបជុំគ្នានៃហេតុ ៣ យ៉ាង។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘ติณฺณํ โข ปน, ภิกฺขเว, สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. กตเมสํ ติณฺณํ? อิธ มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ น อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ น ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ. เนว ตาว คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. อิธ มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ น ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ, เนว ตาว คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺติ, มาตา จ อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ. เอวํ ติณฺณํ สนฺนิปาตา คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๘).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ការចុះចាប់កំណើតនៃគភ៌ តែងមាន ព្រោះការជួបជុំគ្នានៃហេតុ ៣ យ៉ាង។ ហេតុ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ក្នុងលោកនេះ មាតានិងបិតាជួបជុំគ្នា ប៉ុន្តែមាតាមិនមានរដូវ ហើយគន្ធព្វៈ (សត្វដែលត្រូវកើត) ក៏មិនបានចូលទៅប្រាកដ គភ៌ក៏មិនទាន់ចុះចាប់កំណើតឡើយ។ ក្នុងលោកនេះ មាតានិងបិតាជួបជុំគ្នា មាតាមានរដូវ ប៉ុន្តែគន្ធព្វៈមិនបានចូលទៅប្រាកដ គភ៌ក៏មិនទាន់ចុះចាប់កំណើតឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងកាលណា មាតានិងបិតាជួបជុំគ្នាផង មាតាមានរដូវផង គន្ធព្វៈក៏បានចូលទៅប្រាកដផង ការចុះចាប់កំណើតនៃគភ៌ តែងមាន ព្រោះការជួបជុំគ្នានៃហេតុ ៣ យ៉ាង យ៉ាងនេះឯង»។

โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปนฺติ ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน วตฺถุทสกํ กายทสกํ ภาวทสกํ ตโย อรูปิโน ขนฺธาติ เตตฺตึส ธมฺมา คหิตา, อิมสฺมึ ปน ‘‘โอกฺกนฺติยา สติ นามรูป’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน วิญฺญาณกฺขนฺธมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา คพฺภเสยฺยกานํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ จตุตฺตึส ธมฺมา คหิตาติ เวทิตพฺพา. นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติอาทีหิ ยเถว โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปปาตุภาโว ทสฺสิโต, เอวํ นามรูเป สติ สฬายตนปาตุภาโว, สฬายตเน สติ ผสฺสปาตุภาโว, ผสฺเส สติ เวทนาปาตุภาโว ทสฺสิโต.

ពាក្យថា «ឱក្កន្តិយា សតិ នាមរូបំ» គឺ ក្នុងទីដែលទ្រង់សម្តែងថា «ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ទើបមាននាមរូប» នោះ ទ្រង់កាន់យកធម៌ ៣៣ គឺ វត្ថុទសកកលាប, កាយទសកកលាប, ភាវទសកកលាប និងអរូបក្ខន្ធ ៣។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីដែលទ្រង់សម្តែងថា «កាលបើការចុះចាប់កំណើតមាន នាមរូបក៏មាន» នេះ គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់បញ្ចូលទាំងវិញ្ញាណក្ខន្ធផង ហើយកាន់យកធម៌ ៣៤ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិនៃសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (គព្ភសេយ្យកៈ)។ ដោយពាក្យទាំងឡាយមាន «ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានសឡាយតនៈ» ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការប្រាកដឡើងនៃនាមរូប កាលបើការចុះចាប់កំណើតមាន យ៉ាងណា ការប្រាកដឡើងនៃសឡាយតនៈ កាលបើនាមរូបមាន, ការប្រាកដឡើងនៃផស្សៈ កាលបើមានសឡាយតនៈ, ការប្រាកដឡើងនៃវេទនា កាលបើមានផស្សៈ ក៏ត្រូវបានបង្ហាញហើយ យ៉ាងនោះដែរ។

เวทิยมานสฺสาติ [Pg.163] เอตฺถ เวทนํ อนุภวนฺโตปิ เวทิยมาโนติ วุจฺจติ ชานนฺโตปิ. ‘‘เวทิยามหํ, ภนฺเต, เวทิยตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตู’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) เอตฺถ หิ อนุภวนฺโต เวทิยมาโน นาม, ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๑๓; ที. นิ. ๒.๓๘๐; วิภ. ๓๖๓) เอตฺถ ชานนฺโต. อิธาปิ ชานนฺโตว อธิปฺเปโต. อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมีติ เอวํ ชานนฺตสฺส สตฺตสฺส ‘‘อิทํ ทุกฺขํ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, นตฺถิ อิโต อุทฺธํ ทุกฺข’’นฺติ ปญฺญเปมิ โพเธมิ ชานาเปมิ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

ក្នុងបទថា «Vediyamānassa» នេះ សូម្បីបុគ្គលអ្នកសោយវេទនា ក៏ហៅថា «Vediyamāno» (អ្នកដឹង/អ្នកសោយ) សូម្បីបុគ្គលអ្នកដឹង ក៏ហៅថា «Vediyamāno» ដែរ។ ពិតមែនតែក្នុងបទថា «បពិត្រព្រះសង្ឃដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាដឹងច្បាស់ សូមព្រះសង្ឃចាំទុកនូវខ្ញុំព្រះករុណាថា ជាអ្នកដឹងច្បាស់» នេះ បុគ្គលអ្នកសោយវេទនា ឈ្មោះថា «Vediyamāno»។ ក្នុងបទថា «កាលសោយសុខវេទនា ក៏ដឹងច្បាស់ថា អាត្មាអញសោយសុខវេទនា» នេះ សំដៅយកបុគ្គលអ្នកដឹង។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកតែបុគ្គលអ្នកដឹងប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «Idaṃ dukkhanti paññapemi» (តថាគតបញ្ញត្តិថា នេះជាទុក្ខ) សេចក្តីថា តថាគតរមែងបញ្ញត្តិ ញ៉ាំងសត្វឲ្យត្រាស់ដឹង ញ៉ាំងសត្វឲ្យដឹងច្បាស់ ដល់សត្វលោកអ្នកដឹងយ៉ាងនេះថា «នេះជាទុក្ខ ទុក្ខមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ទុក្ខក្រៅពីនេះទៅទៀតមិនមានឡើយ»។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិថា «Ayaṃ dukkhasamudayo» (នេះជាទុក្ខសមុទ័យ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

ตตฺถ ทุกฺขาทีสุ อยํ สนฺนิฏฺฐานกถา – ฐเปตฺวา หิ ตณฺหํ เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขํ นาม, ตสฺเสว ปภาวิกา ปุพฺพตณฺหา ทุกฺขสมุทโย นาม, เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ สจฺจานํ อนุปฺปตฺตินิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ นาม, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา นาม. อิติ ภควา โอกฺกนฺติยา สติ นามรูปนฺติ กเถนฺโตปิ เวทิยมานสฺส ชานมานสฺเสว กเถสิ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ กเถนฺโตปิ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโสติ กเถนฺโตปิ, ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ กเถนฺโตปิ, เวทิยมานสฺส โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมีติ กเถนฺโตปิ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ปญฺญเปมีติ กเถนฺโตปิ เวทิยมานสฺส ชานมานสฺเสว กเถสิ.

ក្នុងទុក្ខសច្ចៈជាដើមនោះ នេះជាសេចក្តីសម្រេច៖ ព្រោះថា លើកលែងតែតណ្ហាឡើយ បញ្ចក្ខន្ធក្នុងភូមិទាំងបី ឈ្មោះថា ទុក្ខសច្ចៈ, តណ្ហាក្នុងភពមុន ដែលជាហេតុឲ្យកើតទុក្ខសច្ចៈនោះ ឈ្មោះថា ទុក្ខសមុទ័យសច្ចៈ, ការរលត់មិនកើតឡើងជាថ្មីនៃសច្ចៈទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា ទុក្ខនិរោធសច្ចៈ, អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ ឈ្មោះថា ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាសច្ចៈ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើទ្រង់សម្តែងថា «កាលបើការចុះចាប់កំណើតមាន នាមរូបក៏មាន» ដូច្នេះក្តី ក៏ទ្រង់សម្តែងចំពោះតែបុគ្គលអ្នកដឹង (អ្នកសោយ) ប៉ុណ្ណោះ, កាលទ្រង់សម្តែងថា «ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានសឡាយតនៈ» ក្តី, កាលទ្រង់សម្តែងថា «ព្រោះសឡាយតនៈជាបច្ច័យ ទើបមានផស្សៈ» ក្តី, កាលទ្រង់សម្តែងថា «ព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ ទើបមានវេទនា» ក្តី, កាលទ្រង់សម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតបញ្ញត្តិថា នេះជាទុក្ខ ដល់បុគ្គលអ្នកដឹង (អ្នកសោយ) ប៉ុណ្ណោះ» ក្តី, កាលទ្រង់សម្តែងថា «តថាគតបញ្ញត្តិថា នេះជាទុក្ខសមុទ័យ នេះជាទុក្ខនិរោធ នេះជាទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា» ក្តី ក៏ទ្រង់សម្តែងចំពោះតែបុគ្គលអ្នកដឹង (អ្នកសោយ) ប៉ុណ្ណោះ។

อิทานิ ตานิ ปฏิปาฏิยา ฐปิตานิ สจฺจานิ วิตฺถาเรนฺโต กตมญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตํ สพฺพํ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๓๗) วิตฺถาริตเมว. ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ‘‘ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๓; ที. นิ. ๒.๔๐๐; วิภ. ๒๐๓) อิมาย ตนฺติยา อาคตํ, อิธ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ ปจฺจยาการวเสน. ตตฺถ จ ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ ‘‘โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๔; ที. นิ. ๒.๔๐๑; วิภ. ๒๐๔) อิมาย ตนฺติยา อาคตํ, อิธ ‘‘อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา’’ติ ปจฺจยาการนิโรธวเสน.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងពន្យល់ពិស្តារនូវសច្ចៈទាំងឡាយដែលបានរៀបចំទុកតាមលំដាប់នោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា «katamañca, bhikkhave» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះទុក្ខអរិយសច្ចៈ តើដូចម្តេច?)។ សេចក្តីនោះទាំងអស់ ខ្ញុំបានពន្យល់ពិស្តារដោយគ្រប់អាការៈរួចមកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះឯង。 ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដូចតទៅនេះ៖ ក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះ ទុក្ខសមុទ័យអរិយសច្ចៈ មកដោយបាលីថា «ទុក្ខសមុទ័យអរិយសច្ចៈ គឺតណ្ហាណាដែលនាំឲ្យកើតក្នុងភពថ្មីទៀត» ដូច្នេះ, តែក្នុងសូត្រនេះ មកដោយអំណាចនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារទាំងឡាយ» ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត ក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះ ទុក្ខនិរោធអរិយសច្ចៈ មកដោយបាលីថា «ការរលត់ដោយមិនមានសេសសល់នៃតណ្ហានោះឯង» ដូច្នេះ, តែក្នុងសូត្រនេះ មកដោយអំណាចនៃការរលត់នៃបច្ចយាការថា «ព្រោះការរលត់ដោយមិនមានសេសសល់នៃអវិជ្ជានោះឯង» ដូច្នេះ។

ตตฺถ อเสสวิราคนิโรธาติ อเสสวิราเคน จ อเสสนิโรเธน จ. อุภยมฺเปตํ อญฺญมญฺญเววจนเมว. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปตฺตินิโรโธ [Pg.164] โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิเมหิ ปน ปเทหิ ยํ อาคมฺม อวิชฺชาทโย นิรุชฺฌนฺติ, อตฺถโต ตํ นิพฺพานํ ทีปิตํ โหติ. นิพฺพานญฺหิ อวิชฺชานิโรโธติปิ สงฺขารนิโรโธติปิ เอวํ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ นิโรธนาเมน กถียติ. เกวลสฺสาติ สกลสฺส. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อปฺปวตฺติ โหติ. ตตฺถ ยสฺมา อวิชฺชาทีนํ นิโรโธ นาม ขีณากาโรปิ วุจฺจติ อรหตฺตมฺปิ นิพฺพานมฺปิ, ตสฺมา อิธ ขีณาการทสฺสนวเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ, ทฺวาทสสุเยว นิพฺพานํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทํ วุจฺจตีติ เอตฺถ นิพฺพานเมว สนฺธาย อิทนฺติ วุตฺตํ. อฏฺฐงฺคิโกติ น อฏฺฐหิ องฺเคหิ วินิมุตฺโต อญฺโญ มคฺโค นาม อตฺถิ. ยถา ปน ปญฺจงฺคิกํ ตูริยนฺติ วุตฺเต ปญฺจงฺคมตฺตเมว ตูริยนฺติ วุตฺตํ โหติ, เอวมิธาปิ อฏฺฐงฺคิกมตฺตเมว มคฺโค โหตีติ เวทิตพฺโพ. อนิคฺคหิโตติ น นิคฺคหิโต. นิคฺคณฺหนฺโต หิ หาเปตฺวา วา ทสฺเสติ วฑฺเฒตฺวา วา ตํ ปริวตฺเตตฺวา วา. ตตฺถ ยสฺมา จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ‘‘น อิมานิ จตฺตาริ, ทฺเว วา ตีณิ วา’’ติ เอวํ หาเปตฺวาปิ ‘‘ปญฺจ วา ฉ วา’’ติ เอวํ วฑฺเฒตฺวาปิ ‘‘น อิมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, อญฺญาเนว จตฺตาริ อริยสจฺจานี’’ติ ทสฺเสตุํ น สกฺกา. ตสฺมา อยํ ธมฺโม อนิคฺคหิโต นาม. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «asesavirāganirodhā» សេចក្តីថា ព្រោះការប្រាសចាកតម្រេកមិនមានសេសសល់ផង ព្រោះការរលត់មិនមានសេសសល់ផង។ បទទាំងពីរនេះ ជាវេវចនៈនៃគ្នាទៅវិញទៅមកប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «saṅkhāranirodho» គឺការរលត់មិនកើតឡើងជាថ្មីនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយបទទាំងឡាយនេះ ព្រះនិព្វានណាដែលធម៌មានអវិជ្ជាជាដើម អាស្រ័យហើយរលត់ទៅ ដោយអត្ថ គឺទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះនិព្វាននោះឯង។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាន តែងហៅតាមឈ្មោះនៃការរលត់នៃធម៌នោះៗ យ៉ាងនេះថា «អវិជ្ជានិរោធ» ខ្លះ «សង្ខារនិរោធ» ខ្លះ។ បទថា «kevalassa» ប្រែថា ទាំងអស់ (ទាំងស្រុង)។ បទថា «dukkhakkhandhassa» ប្រែថា គំនរនៃវដ្តទុក្ខ。 បទថា «nirodho hoti» គឺការមិនប្រព្រឹត្តទៅ (ការមិនកើតឡើង)។ ក្នុងទីនោះ ព្រោះហេតុតែការរលត់នៃធម៌មានអវិជ្ជាជាដើម តែងហៅថា អាការៈអស់ទៅខ្លះ ហៅថា អរហត្តផលខ្លះ ហៅថា ព្រះនិព្វានខ្លះ, ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអរហត្តផលក្នុងឋានៈ ១២ យ៉ាង និងទ្រង់សម្តែងនូវព្រះនិព្វានក្នុងឋានៈ ១២ យ៉ាងដូចគ្នា ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវអាការៈអស់ទៅ។ ក្នុងបទថា «idaṃ vuccati» នេះ ពាក្យថា «idaṃ» ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «aṭṭhaṅgiko» សេចក្តីថា មគ្គដទៃដែលរួចផុតចាកអង្គទាំង ៨ មិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាពាក្យថា «តូរ្យតន្ត្រីមានអង្គ ៥» កាលបើពោលហើយ តែងសំដៅយកតូរ្យតន្ត្រីដែលមានត្រឹមតែអង្គ ៥ ប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះសោត មគ្គក៏គប្បីជ្រាបថា មានត្រឹមតែអង្គ ៨ ប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងនោះឯង។ បទថា «aniggahito» ប្រែថា មិនត្រូវបានសង្កត់សង្កិន (មិនត្រូវបានបដិសេធ ឬកែប្រែ)។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលបើនឹងសង្កត់សង្កិន (កែប្រែ) តែងធ្វើឲ្យថយចុះខ្លះ ធ្វើឲ្យកើនឡើងខ្លះ ឬកែប្រែសច្ចៈនោះឲ្យផ្សេងទៅខ្លះ រួចទើបបង្ហាញ។ ក្នុងសច្ចៈទាំងនោះ ព្រោះហេតុតែអរិយសច្ចៈទាំង ៤ នេះ បុគ្គលមិនអាចនឹងបង្ហាញដោយធ្វើឲ្យថយចុះយ៉ាងនេះថា «អរិយសច្ចៈទាំងឡាយមិនមែនមាន ៤ ទេ គឺមានតែ ២ ឬ ៣ ប៉ុណ្ណោះ» ក្តី ឬធ្វើឲ្យកើនឡើងយ៉ាងនេះថា «មាន ៥ ឬ ៦» ក្តី ឬកែប្រែយ៉ាងនេះថា «អរិយសច្ចៈទាំង ៤ នេះមិនមែនទេ គឺមានអរិយសច្ចៈ ៤ ផ្សេងទៀត» ក្តី, ហេតុនោះ ធម៌ (អរិយសច្ចៈ) នេះ ទើបឈ្មោះថា «aniggahito» (ធម៌ដែលមិនអាចកែប្រែបាន)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

๒. ภยสุตฺตวณฺณนา

២. សេចក្តីពន្យល់អំពីភយសូត្រ

๖๓. ทุติเย อมาตาปุตฺติกานีติ มาตา จ ปุตฺโต จ มาตาปุตฺตํ, ปริตฺตาตุํ สมตฺถภาเวน นตฺถิ เอตฺถ มาตาปุตฺตนฺติ อมาตาปุตฺติกานิ. ยนฺติ ยสฺมึ สมเย. ตตฺถ มาตาปิ ปุตฺตํ นปฺปฏิลภตีติ ตสฺมึ อคฺคิภเย อุปฺปนฺเน มาตาปิ ปุตฺตํ ปสฺสิตุํ น ลภติ, ปุตฺโตปิ มาตรํ ปสฺสิตุํ น ลภตีติ อตฺโถ. ภยํ โหตีติ จิตฺตุตฺราสภยํ โหติ. อฏวิสงฺโกโปติ อฏวิยา สงฺโกโป. อฏวีติ เจตฺถ อฏวิวาสิโน โจรา เวทิตพฺพา. ยทา หิ เต อฏวิโต ชนปทํ โอตริตฺวา คามนิคมราชธานิโย ปหริตฺวา วิลุมฺปนฺติ, ตทา อฏวิสงฺโกโป นาม โหติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จกฺกสมารูฬฺหาติ เอตฺถ อิริยาปถจกฺกมฺปิ วฏฺฏติ ยานจกฺกมฺปิ. ภยสฺมึ หิ สมฺปตฺเต เยสํ ยานกานิ อตฺถิ, เต อตฺตโน ปริกฺขารภณฺฑํ เตสุ อาโรเปตฺวา ปลายนฺติ. เยสํ นตฺถิ[Pg.165], เต กาเชน วา อาทาย สีเสน วา อุกฺขิปิตฺวา ปลายนฺติเยว. เต จกฺกสมารูฬฺหา นาม โหนฺติ. ปริยายนฺตีติ อิโต จิโต จ คจฺฉนฺติ. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิเทว กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภตีติ อาคจฺฉนฺตํ วา คจฺฉนฺตํ วา เอกสฺมึ ฐาเน นิลีนํ วา ปสฺสิตุํ ลภติ. อุทกวาหโกติ นทีปูโร. มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภตีติ กุลฺเล วา อุฬุมฺเป วา มตฺติกาภาชเน วา ทารุกฺขณฺเฑ วา ลคฺคํ วุยฺหมานํ ปสฺสิตุํ ปฏิลภติ, โสตฺถินา วา ปุน อุตฺตริตฺวา คาเม วา อรญฺเญ วา ฐิตํ ปสฺสิตุํ ลภตีติ.

៦៣. ក្នុងសូត្រទីពីរ បទថា «amātāputtikāni» សេចក្តីថា ម្តាយផង កូនផង ឈ្មោះថា ម្តាយនិងកូន។ ម្តាយនិងកូនដែលនឹងអាចជួយសង្គ្រោះគ្នាទៅវិញទៅមកបាន មិនមានក្នុងភ័យទាំងឡាយនេះឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «amātāputtikāni» (ភ័យដែលម្តាយនិងកូនមិនអាចជួយគ្នាបាន)។ បទថា «yaṃ» គឺក្នុងសម័យណា។ ក្នុងបទនោះ បទថា «mātāpi puttaṃ nappaṭilabhati» សេចក្តីថា កាលបើភ័យគឺភ្លើងនោះកើតឡើងហើយ សូម្បីម្តាយក៏មិនបានឃើញកូន សូម្បីកូនក៏មិនបានឃើញម្តាយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា «bhayaṃ hoti» គឺសេចក្តីតក់ស្លុតភ័យខ្លាចក្នុងចិត្ត។ បទថា «aṭavisaṅkopo» គឺការកម្រើក (ការវឹកវរ) ព្រោះព្រៃ។ ពាក្យថា «aṭavī» ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកពួកចោរដែលរស់នៅក្នុងព្រៃ។ ព្រោះថា កាលណាពួកចោរទាំងនោះ ចុះចាកព្រៃមកកាន់ជនបទ ហើយប្លន់បំផ្លាញនូវស្រុក និគម និងរាជធានីទាំងឡាយ កាលនោះ ឈ្មោះថា ការវឹកវរព្រោះព្រៃ (ចោរប្លន់) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកហេតុនោះ។ បទថា «cakkasamārūḷhā» ក្នុងទីនេះ សូម្បីឥរិយាបថចក្រ (កង់គឺឥរិយាបថ) ក៏សមគួរ សូម្បីយានចក្រ (កង់ឡាន/កង់រទេះ) ក៏សមគួរ។ ព្រោះថា កាលបើភ័យកើតឡើងហើយ ពួកជនណាដែលមានយាន ជនទាំងនោះតែងដាក់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់របរលើយានទាំងនោះហើយរត់ភៀសខ្លួនទៅ។ ពួកជនណាដែលគ្មានយាន ជនទាំងនោះតែងរែកពន់ក្តី ទ្រប្លែកលើក្បាលក្តី ហើយរត់ភៀសខ្លួនទៅ។ ពួកជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា ជាអ្នកឡើងកាន់កង់ (ចក្រ)។ បទថា «pariyāyanti» គឺរមែងទៅខាងនេះខាងនោះ (វិលវល់ទៅមក)។ បទថា «kadāci» គឺក្នុងកាលខ្លះ។ បទថា «karahaci» ជាវេវចនៈនៃបទ «kadāci» នោះឯង។ បទថា «mātāpi puttaṃ paṭilabhati» សេចក្តីថា តែងបានឃើញកូនដែលកំពុងមកក្តី កំពុងទៅក្តី ឬពួននៅក្នុងកន្លែងណាមួយក្តី។ បទថា «udakavāhako» គឺទឹកជំនន់ក្នុងទន្លេ។ បទថា «mātāpi puttaṃ paṭilabhati» សេចក្តីថា តែងបានឃើញកូនដែលអណ្តែតទឹកមក ដោយតោងក្បូនក្តី បន្ទះក្តារក្តី ពាងដីក្តី កំណាត់ឈើក្តី ឬមួយក៏បានឃើញកូនដែលឡើងគោកដោយសុវត្ថិភាព ហើយឈរនៅក្នុងស្រុក ឬក្នុងព្រៃ ដូច្នេះឯង។

เอวํ ปริยายโต อมาตาปุตฺติกานิ ภยานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิปฺปริยาเยน ทสฺเสนฺโต ตีณิมานีติอาทิมาห. ตตฺถ ชราภยนฺติ ชรํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ชรํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุตฺราโส. พฺยาธึ ปฏิจฺจ, มรณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุตฺราโส’’ติ (วิภ. ๙๒๑). เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញភ័យដែលម្តាយនិងកូនមិនអាចជួយគ្នាបាន ដោយបរិយាយយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញដោយត្រង់ (ដោយនិប្បរិយាយ) ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា «tīṇimāni» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភ័យទាំងឡាយ ៣ យ៉ាងនេះ)។ ក្នុងបទនោះ បទថា «jarābhayaṃ» គឺភ័យដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យជរា (សេចក្តីចាស់)។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូម្បីពាក្យនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «ភ័យ ភាពគួរឲ្យខ្លាច ភាពញាប់ញ័រ ការព្រឺរោម សេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្ត រមែងកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យជរា។ ភ័យ ភាពគួរឲ្យខ្លាច... រមែងកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យព្យាធិ... ព្រោះអាស្រ័យមរណៈ» ដូច្នេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

๓. เวนาคปุรสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីពន្យល់អំពីវេណាបុរសូត្រ

๖๔. ตติเย โกสเลสูติ เอวํนามเก ชนปเท. จาริกํ จรมาโนติ อทฺธานคมนํ คจฺฉนฺโต. จาริกา จ นาเมสา ภควโต ทุวิธา โหติ ตุริตจาริกา จ อตุริตจาริกา จาติ. ตตฺถ ทูเรปิ โพธเนยฺยปุคฺคลํ ทิสฺวา ตสฺส โพธนตฺถาย สหสา คมนํ ตุริตจาริกา นาม. สา มหากสฺสปปจฺจุคฺคมนาทีสุ ทฏฺฐพฺพา. ยํ ปน คามนิคมปฏิปาฏิยา เทวสิกํ โยชนอทฺธโยชนวเสน ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ โลกํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส คมนํ, อยํ อตุริตจาริกา นาม. อิมํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘จาริกํ จรมาโน’’ติ. วิตฺถาเรน ปน จาริกากถา สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๕๔) วุตฺตา. พฺราหฺมณคาโมติ พฺราหฺมณานํ สโมสรณคาโมปิ พฺราหฺมณคาโมติ วุจฺจติ, พฺราหฺมณานํ โภคคาโมปิ. อิธ สโมสรณคาโม พฺราหฺมณวสนคาโมติ อธิปฺเปโต. ตทวสรีติ ตตฺถ อวสริ, สมฺปตฺโตติ อตฺโถ. วิหาโร ปเนตฺถ อนิยามิโต. ตสฺมา ตสฺส อวิทูเร พุทฺธานํ [Pg.166] อนุจฺฉวิโก เอโก วนสณฺโฑ อตฺถิ, สตฺถา ตํ วนสณฺฑํ คโตติ เวทิตพฺโพ.

៦៤. ក្នុងសូត្រទីបី បទថា «kosalesu» គឺក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា «cārikaṃ caramāno» គឺកាលយាងទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ការយាងទៅកាន់ចារិករបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ តុរិតចារិក (ការយាងទៅដោយប្រញាប់) និង អតុរិតចារិក (ការយាងទៅដោយមិនប្រញាប់)។ ក្នុងចារិកទាំងពីរនោះ ការយាងទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់ ដើម្បីញ៉ាំងបុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង ទោះបីនៅក្នុងទីឆ្ងាយ ឲ្យត្រាស់ដឹងធម៌ ឈ្មោះថា តុរិតចារិក។ តុរិតចារិកនោះ គប្បីឃើញក្នុងកាលយាងទៅទទួលព្រះមហាកស្សបៈជាដើម។ ចំណែកឯការយាងទៅដើម្បីសង្គ្រោះសត្វលោក ដោយការត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតជាដើម តាមលំដាប់ស្រុកនិងនិគម រាល់ៗថ្ងៃ អស់ចម្ងាយ ១ យោជន៍ ឬកន្លះយោជន៍ ឈ្មោះថា អតុរិតចារិក។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកអតុរិតចារិកនោះឯងថា «cārikaṃ caramāno»។ ចំណែកឯសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារអំពីចារិក ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងអដ្ឋកថាទីឃនិកាយ ឈ្មោះសុមង្គលវិលាសិនី ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អម្ពដ្ឋសូត្រ។ បទថា «brāhmaṇagāmo» សូម្បីស្រុកជាទីប្រជុំនៃពួកព្រាហ្មណ៍ ក៏ហៅថា ស្រុកព្រាហ្មណ៍ សូម្បីស្រុកជាទីសោយលាភសក្ការៈ (ស្រុកសួយសារអាករ) នៃពួកព្រាហ្មណ៍ ក៏ហៅថា ស្រុកព្រាហ្មណ៍ដែរ។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកស្រុកជាទីប្រជុំ គឺស្រុកដែលពួកព្រាហ្មណ៍រស់នៅ។ បទថា «tadavasari» សេចក្តីថា បានចូលទៅដល់ គឺបានទៅដល់ក្នុងស្រុកនោះ។ ក្នុងទីនេះ ព្រះវិហារមិនបានកំណត់ទុកឡើយ។ ហេតុនោះ ក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីស្រុកនោះ មានដងព្រៃមួយដ៏សមគួរដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសាស្តាបានយាងទៅកាន់ដងព្រៃនោះ។

อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ อุปลภึสุ, โสตทฺวารสมฺปตฺตวจนนิคฺโฆสานุสาเรน ชานึสุ. โขติ อวธารณตฺเถ, ปทปูรณมตฺเต วา นิปาโต. ตตฺถ อวธารณตฺเถน ‘‘อสฺโสสุํ เอว, น เตสํ โกจิ สวนนฺตราโย อโหสี’’ติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปทปูรเณน พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตามตฺตเมว.

បទថា «assosuṃ» ប្រែថា បានឮហើយ បានទទួលដឹងហើយ គឺបានដឹងតាមលំដាប់នៃសំឡេងដែលមកប៉ះនឹងសោតទ្វារ។ សព្ទថា «kho» ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងអត្ថកំណត់ (អវធារណៈ) ឬគ្រាន់តែជាបទបំពេញ (បទបូរណៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងន័យទាំងពីរនោះ ដោយអំណាចនៃអត្ថកំណត់ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «បានឮពិតមែន ឧបសគ្គក្នុងការស្តាប់ឮណាមួយ មិនមានដល់ពួកព្រាហ្មណ៍និងគហបតីទាំងនោះឡើយ»។ ដោយអំណាចនៃបទបំពេញ គ្រាន់តែធ្វើឲ្យព្យញ្ជនៈពិរោះរលូនប៉ុណ្ណោះ។

อิทานิ ยมตฺถํ อสฺโสสุํ, ตํ ปกาเสตุํ สมโณ ขลุ, โภ, โคตโมติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมิตปาปตฺตา สมโณติ เวทิตพฺโพ. ขลูติ อนุสฺสวตฺเถ นิปาโต. โภติ เตสํ อญฺญมญฺญํ อาลปนมตฺตํ. โคตโมติ ภควโต โคตฺตวเสน ปริทีปนํ, ตสฺมา ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม’’ติ เอตฺถ สมโณ กิร, โภ, โคตมโคตฺโตติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สกฺยปุตฺโตติ อิทํ ปน ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ สทฺธาปพฺพชิตภาวปริทีปนํ, เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูโต อปริกฺขีณํเยว ตํ กุลํ ปหาย สทฺธาย ปพฺพชิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตํ โข ปนาติ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ, ตสฺส โข ปน โภโต โคตมสฺสาติ อตฺโถ. กลฺยาโณติ กลฺยาณคุณสมนฺนาคโต, เสฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเยว, ถุติโฆโส วา. อพฺภุคฺคโตติ สเทวกํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อุคฺคโต. กินฺติ? อิติปิ โส ภควา…เป… พุทฺโธ ภควาติ. ตตฺรายํ ปทสมฺพนฺโธ – โส ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควาติ. อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលពួកព្រាហ្មណ៍និងគហបតីបានឮនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា «samaṇo khalu, bho, gotamo» (ឮថា ព្រះសមណគោតម...)។ ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា «samaṇo» ព្រោះទ្រង់មានបាបដ៏រលត់ហើយ។ សព្ទថា «khalu» ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងអត្ថឮតៗគ្នា (អនុស្សវៈ)។ សព្ទថា «bho» គ្រាន់តែជាពាក្យហៅគ្នាទៅវិញទៅមករបស់ពួកជនទាំងនោះ។ បទថា «gotamo» ជាការសម្តែងនូវព្រះគោត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ, ហេតុនោះ ក្នុងបទថា «samaṇo khalu, bho, gotamo» នេះ គប្បីយល់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា «នែគ្នាយើង ឮថា ព្រះសមណៈដែលមានគោត្រថា គោតម...»។ ចំណែកឯបទថា «sakyaputto» នេះ ជាការសម្តែងនូវត្រកូលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ បទថា «sakyakulā pabbajito» ជាការសម្តែងនូវភាពជាអ្នកបួសដោយសទ្ធា, សេចក្តីថា ទ្រង់មិនត្រូវបានគ្របសង្កត់ដោយការវិនាសណាមួយឡើយ ទ្រង់លះបង់ត្រកូលដែលមិនទាន់សាបសូន្យនោះ ហើយបួសដោយសទ្ធា។ បទថា «taṃ kho pana» ជាឧបយោគវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថសម្តែងនូវសេចក្តីប្រាកដយ៉ាងនោះ សេចក្តីថា «នៃព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះឯង»។ បទថា «kalyāṇo» គឺប្រកបដោយគុណដ៏ល្អ សេចក្តីថា ដ៏ប្រសើរ។ បទថា «kittisaddo» គឺកិត្តិសព្ទ ឬសំឡេងសរសើរ។ បទថា «abbhuggato» គឺផ្សព្វផ្សាយគ្របដណ្តប់ទៅកាន់លោកព្រមទាំងទេវលោក ហើយល្បីល្បាញឡើង។ តើល្បីល្បាញយ៉ាងដូចម្តេច? គឺថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ព្រោះហេតុយ៉ាងនេះៗ... ទើបឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ក្នុងទីនោះ នេះជាការភ្ជាប់បទ៖ «ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ព្រោះហេតុយ៉ាងនេះ ទើបឈ្មោះថា អរហំ, ព្រោះហេតុយ៉ាងនេះ ទើបឈ្មោះថា សម្មាសម្ពុទ្ធ... ព្រោះហេតុយ៉ាងនេះ ទើបឈ្មោះថា ភគវា»។ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនេះផង ព្រោះហេតុនេះផង។

ตตฺถ ‘‘อารกตฺตา, อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ เวทิตพฺโพ’’ติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา สพฺพาเนว เอตานิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๕-๑๒๗) พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานีติ ตโต เนสํ วิตฺถาโร คเหตพฺโพ.

ក្នុងបទទាំងនោះ (សេចក្តីពន្យល់នៃបទ ឥតិបិ សោ ភគវា ជាដើម គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ)៖ ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យបានដាក់ចុះនូវមាតិកាដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា "ព្រះមានព្រះភាគនោះ ព្រះនាមថា អរហំ ព្រោះហេតុទាំងឡាយមានជាអាទិ៍គឺ ព្រោះភាពជាព្រះអង្គឆ្ងាយចាកកិលេស (អារកត្តា) ព្រោះភាពជាព្រះអង្គកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវគឺកិលេស និងធ្នង់នៃកង់សង្សារ (អរិនំ អរានញ្ច ហតត្តា) ព្រោះភាពជាព្រះអង្គគួរទទួលនូវបច្ច័យជាដើម (បច្ចយាទីនំ អរហត្តា) និងព្រោះភាពជាព្រះអង្គមិនមានទីកំបាំងក្នុងការធ្វើអំពើបាប (បាបករណេ រហាភាវា)" ដូច្នេះ ហើយបានពន្យល់សេចក្តីនៃបទទាំងពួងនេះដោយពិស្តាររួចហើយ ក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់ពុទ្ធានុស្សតិនិន្ទេស ហេតុនោះ គប្បីកាន់យកសេចក្តីពិស្តារនៃបទទាំងនោះពីគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។

โส [Pg.167] อิมํ โลกนฺติ โส ภวํ โคตโม อิมํ โลกํ, อิทานิ วตฺตพฺพํ นิทสฺเสติ. สเทวกนฺติ สห เทเวหิ สเทวกํ. เอวํ สห มาเรน สมารกํ. สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกํ. สห สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณึ. ปชาตตฺตา ปชา, ตํ ปชํ. สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสํ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ, สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ, สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ, ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ, สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโกว คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា "សោ ឥមំ លោកំ" សេចក្តីថា ព្រះគោតមដ៏មានព្រះភាគនោះ ទ្រង់បង្ហាញច្បាស់នូវលោកនេះ ដែលជាលោកគប្បីពោលដល់ក្នុងពេលនេះ។ ពាក្យថា "សទេវកំ" សេចក្តីថា លោកដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយព្រះភូមិទេវតាទាំងឡាយ (ទេវតាជាន់កាមាវចរទាំង ៥ វៀរលែងតែបរនិម្មិតវសវត្តី) ឈ្មោះថា សទេវកៈ។ ដូចគ្នាដែរ លោកដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយមារ ឈ្មោះថា សមារកៈ។ លោកដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយព្រហ្ម ឈ្មោះថា សព្រហ្មកៈ។ លោកដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សសមណព្រាហ្មណី។ ឈ្មោះថា "បជា" (ប្រជាសត្វ) ព្រោះភាពជាសត្វដែលកើតឡើងដោយឡែកៗ គ្នា, សំដៅយកប្រជាសត្វនោះ។ លោកដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សទេវមនុស្សៈ។ ក្នុងបទទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា "សទេវកៈ" ទ្រង់កាន់យកនូវទេវតាជាន់កាមាវចរទាំង ៥ ជាន់; ដោយពាក្យថា "សមារកៈ" ទ្រង់កាន់យកនូវទេវតាជាន់កាមាវចរទី ៦ (គឺបរនិម្មិតវសវត្តី); ដោយពាក្យថា "សព្រហ្មកៈ" ទ្រង់កាន់យកនូវព្រហ្មលោកមានព្រហ្មការយិកព្រហ្មជាដើម; ដោយពាក្យថា "សសមណព្រាហ្មណី" ទ្រង់កាន់យកនូវសមណព្រាហ្មណ៍ដែលជាសត្រូវបដិបក្ខនឹងព្រះសាសនាផង និងសមណព្រាហ្មណ៍ដែលមានបាបរំងាប់ហើយនិងមានបាបបន្សាត់ចោលហើយ (គឺព្រះអរហន្ត) ផង; ដោយពាក្យថា "បជា" ទ្រង់កាន់យកនូវសត្វលោក; ដោយពាក្យថា "សទេវមនុស្សៈ" ទ្រង់កាន់យកនូវសម្មុតិទេវតា (ស្តេច) និងមនុស្សដែលសេសសល់។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ ដោយបទទាំង ៣ (គឺ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ) ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកសត្វលោកជាមួយឱកាសលោក; ដោយបទទាំង ២ (គឺ សសមណព្រាហ្មណី និង សទេវមនុស្សៈ) ដោយអំណាចនៃប្រជាសត្វ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែសត្វលោកប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងនេះឯង។

อปโร นโย – สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรโลโก คหิโต, สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก, สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปีพฺรหฺมโลโก, สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปริสวเสน, สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก, อวเสสสพฺพสตฺตโลโก วา. โปราณา ปนาหุ – สเทวกนฺติ เทวตาหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. สมารกนฺติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกํ. สพฺรหฺมกนฺติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีหากาเรหิ ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตฺวา ปุน ทฺวีหิ ปเทหิ ปริยาทาตุํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสนฺติ วุตฺตํ. เอวํ ปญฺจหิ ปเทหิ เตน เตนากาเรน เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนนฺติ.

មួយន័យទៀត៖ ដោយការកាន់យកពាក្យថា "សទេវកៈ" ទ្រង់កាន់យកនូវអរូបាវចរលោក; ដោយការកាន់យកពាក្យថា "សមារកៈ" ទ្រង់កាន់យកនូវកាមាវចរទេវលោកទាំង ៦ ជាន់; ដោយការកាន់យកពាក្យថា "សព្រហ្មកៈ" ទ្រង់កាន់យកនូវរូបាវចរព្រហ្មលោក; ដោយការកាន់យកពាក្យថា "សសមណព្រាហ្មណី" ជាដើម ទ្រង់កាន់យកនូវមនុស្សលោកជាមួយសម្មុតិទេវតាទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃបរិស័ទទាំង ៤ ឬក៏សត្វលោកដែលសេសសល់ទាំងអស់ (មាននាគ និងគ្រុឌជាដើម)។ ប៉ុន្តែ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយពោលថា៖ ពាក្យថា "សទេវកំ" សំដៅយកសត្វលោកដែលសេសសល់ជាមួយទេវតាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "សមារកំ" សំដៅយកសត្វលោកដែលសេសសល់ជាមួយមារ。 ពាក្យថា "សព្រហ្មកំ" សំដៅយកសត្វលោកដែលសេសសល់ជាមួយព្រហ្មទាំងឡាយ។ ព្រះអង្គទ្រង់ដាក់បញ្ចូលសត្វទាំងពួងដែលចូលទៅកាន់ភពទាំង ៣ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាង ក្នុងបទទាំង ៣ យ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីសង្គ្រោះសត្វលោកទាំងអស់មិនឲ្យមានសេសសល់ ទើបត្រាស់បទទាំង ២ ទៀតគឺ "សសមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ"។ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយពោលថា ព្រះអង្គទ្រង់សង្គ្រោះយកត្រៃធាតុ (ភពទាំងបី) ទាំងអស់ដោយមិនមានសេសសល់ ដោយបទទាំង ៥ តាមអាការៈនោះៗ យ៉ាងនេះឯង។

สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ สยนฺติ สามํ, อปรเนยฺโย หุตฺวา. อภิญฺญาติ อภิญฺญาย, อธิเกน ญาเณน ญตฺวาติ อตฺโถ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา, เอเตน อนุมานาทิปฏิกฺเขโป กโต. ปเวเทตีติ โพเธติ ญาเปติ ปกาเสติ.

ក្នុងបទថា "សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ" នេះ បទថា "សយំ" សេចក្តីថា ដោយខ្លួនឯង គឺមិនបាច់មានអ្នកដទៃដឹកនាំ (អបរនេយ្យោ)។ បទថា "អភិញ្ញា" សេចក្តីថា ដឹងដោយបញ្ញាដ៏ក្រៃលែង គឺដឹងដោយញាណដ៏វិសេស។ បទថា "សច្ឆិកត្វា" សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នឹងភ្នែក (ធ្វើឲ្យប្រចក្ស) ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បដិសេធការដឹងដោយការអនុមាន (ការស្មាន) ជាដើម។ បទថា "បវេទេតិ" សេចក្តីថា ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យដឹង ឲ្យយល់ច្បាស់ ឲ្យប្រាកដ (សម្តែងឲ្យដឹង)។

โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริโยสานกลฺยาณนฺติ โส ภควา สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ [Pg.168] เทเสติ. ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว เทเสติ, อาทิมฺหิปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสติ, มชฺเฌปิ, ปริโยสาเนปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสตีติ วุตฺตํ โหติ.

ពាក្យថា "សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ...បេ... បរិយោសានកល្យាណំ" សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់អាស្រ័យនូវព្រះមហាករុណាទិគុណចំពោះសត្វលោក ទោះបីជាត្រូវលះបង់នូវវិវេកសុខ (សុខកើតអំពីផលសមាបត្តិ) ដ៏រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមពុំបានក៏ដោយ ក៏ទ្រង់សម្តែងធម៌ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីទ្រង់សម្តែងធម៌តិចក្តី ច្រើនក្តី ក៏ទ្រង់សម្តែងតែធម៌ដែលមានសេចក្តីល្អក្នុងលំដាប់មានជាអាទិ៍គឺល្អក្នុងខាងដើមប៉ុណ្ណោះ គឺទ្រង់ធ្វើធម៌នោះឲ្យល្អ ឲ្យជាប្រយោជន៍ មិនមានទោស សម្តែងក្នុងខាងដើមផង សម្តែងក្នុងកណ្តាលផង សម្តែងក្នុងទីបំផុតផង គឺទ្រង់ធ្វើធម៌នោះឲ្យល្អ ឲ្យជាប្រយោជន៍ មិនមានទោស សម្តែងយ៉ាងនេះឯង នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់មានព្រះពុទ្ធដីកា។

ตตฺถ อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ, อตฺถิ สาสนสฺส. เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปฐมปาโท อาทิ นาม, ตโต ทฺเว มชฺฌํ นาม, อนฺเต เอโก ปริโยสานํ นาม. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ อาทิ, อิทมโวจาติ ปริโยสานํ, อุภินฺนํ อนฺตรา มชฺฌํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส ปฐมานุสนฺธิ อาทิ, อนฺเต อนุสนฺธิ ปริโยสานํ, มชฺเฌ เอโก วา ทฺเว วา พหู วา มชฺฌเมว.

ក្នុងបទទាំងនោះ ភាពជាខាងដើម កណ្តាល និងទីបំផុត មានទាំងក្នុងទេសនា មានទាំងក្នុងព្រះសាសនា។ ជាបឋម ក្នុងទេសនា សូម្បីតែគាថាដែលមាន ៤ បាទ បាទទី ១ ឈ្មោះថា ខាងដើម (អាទិ) បាទបន្ទាប់ពីនោះ ២ បាទ ឈ្មោះថា កណ្តាល (មជ្ឈៈ) បាទទី ១ ក្នុងទីបំផុត ឈ្មោះថា ទីបំផុត (បរិយោសានៈ)។ ចំពោះសូត្រដែលមានអនុសន្ធិតែមួយ និទាន (ការផ្តើមរឿង) ឈ្មោះថា ខាងដើម, ពាក្យថា "ឥទមវោច" (ព្រះមានព្រះភាគបានត្រាស់សូត្រនេះហើយ) ឈ្មោះថា ទីបំផុត, ចន្លោះកណ្តាលនៃពាក្យទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា កណ្តាល។ ចំពោះសូត្រដែលមានអនុសន្ធិច្រើន អនុសន្ធិទី ១ ឈ្មោះថា ខាងដើម, អនុសន្ធិក្នុងទីបំផុត ឈ្មោះថា ទីបំផុត, អនុសន្ធិ ១ ឬ ២ ឬច្រើន ដែលនៅក្នុងចន្លោះកណ្តាល ឈ្មោះថា កណ្តាលប៉ុណ្ណោះ។

สาสนสฺส สีลสมาธิวิปสฺสนา อาทิ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ วุตฺโต ปน อริยมคฺโค มชฺฌํ นาม. ผลญฺเจว นิพฺพานญฺจ ปริโยสานํ นาม. ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยํ เอตํปารํ เอตํปริโยสาน’’นฺติ เอตฺถ ผลํ ปริโยสนนฺติ วุตฺตํ. ‘‘นิพฺพาโนคธญฺหิ, อาวุโส วิสาข, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ นิพฺพานปรายณํ นิพฺพานปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๖๖) เอตฺถ นิพฺพานํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. อิธ ปน เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปตํ. ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ มคฺคํ ปริโยสาเน นิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณ’’นฺติ. ตสฺมา อญฺโญปิ ธมฺมกถิโก ธมฺมํ กเถนฺโต –

ចំណែកក្នុងព្រះសាសនា សីល សមាធិ និងវិបស្សនា ឈ្មោះថា ខាងដើម (អាទិ)។ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្វីជាខាងដើមនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ? គឺសីលដ៏បរិសុទ្ធវិសេស និងសេចក្តីយល់ឃើញដ៏ត្រង់" ដូច្នេះ។ ចំណែកឯអរិយមគ្គដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មជ្ឈិមាទិបដិបទា (ផ្លូវកណ្តាល) ដែលតថាគតបានត្រាស់ដឹងហើយ មាននៅឡើយ" ឈ្មោះថា កណ្តាល (មជ្ឈៈ)។ ផល និងព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ទីបំផុត (បរិយោសានៈ)។ ក្នុងបទថា "ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ព្រហ្មចរិយធម៌នេះ មានផលនោះជាប្រយោជន៍ មានផលនោះជាត្រើយ មានផលនោះជាទីបំផុត" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅ ផល ថាជាទីបំផុត។ ក្នុងបទថា "ម្នាលអាវុសោវិសាខៈ ព្រហ្មចរិយធម៌ដែលបុគ្គលប្រព្រឹត្ត តែងស៊ប់ចុះក្នុងព្រះនិព្វាន មានព្រះនិព្វានជាទីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខាងមុខ មានព្រះនិព្វានជាទីបំផុត" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅ ព្រះនិព្វាន ថាជាទីបំផុត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ (ក្នុងបទថា សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ ជាដើម) ទ្រង់សំដៅយកភាពជាខាងដើម កណ្តាល និងទីបំផុតនៃទេសនា។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់សម្តែងធម៌ តែងបង្ហាញសីលក្នុងខាងដើម បង្ហាញមគ្គក្នុងកណ្តាល និងបង្ហាញព្រះនិព្វានក្នុងទីបំផុត។ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ" (ព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់សម្តែងធម៌មានសេចក្តីល្អក្នុងខាងដើម ល្អក្នុងកណ្តាល ល្អក្នុងទីបំផុត)។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែធម្មកថិកដទៃ កាលសម្តែងធម៌...

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสยฺย, มชฺเฌ มคฺคํ วิภาวเย;

ปริโยสานมฺหิ นิพฺพานํ, เอสา กถิกสณฺฐิตี’’ติ.

"គប្បីបង្ហាញសីលក្នុងខាងដើម គប្បីធ្វើមគ្គឲ្យច្បាស់លាស់ក្នុងកណ្តាល គប្បីធ្វើព្រះនិព្វានឲ្យច្បាស់លាស់ក្នុងទីបំផុត នេះជាលំដាប់នៃការសម្តែងធម៌របស់ធម្មកថិក។"

สาตฺถํ สพฺยญฺชนนฺติ ยสฺส หิ ยาคุภตฺตอิตฺถิปุริสาทิวณฺณนานิสฺสิตา เทสนา โหติ, น โส สาตฺถํ เทเสติ. ภควา ปน ตถารูปํ เทสนํ ปหาย จตุสติปฏฺฐานาทินิสฺสิตํ เทสนํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สาตฺถํ เทเสตี’’ติ [Pg.169] วุจฺจติ. ยสฺส ปน เทสนา เอกพฺยญฺชนาทิยุตฺตา วา สพฺพนิโรฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพวิสฺสฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพนิคฺคหิตพฺยญฺชนา วา, ตสฺส ทมิฬกิราตยวนาทิมิลกฺขานํ ภาสา วิย พฺยญฺชนปาริปูริยา อภาวโต อพฺยญฺชนา นาม เทสนา โหติ. ภควา ปน –

ក្នុងបទថា "សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ" នេះ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ព្រោះថា ទេសនារបស់បុគ្គលណាដែលអាស្រ័យការសរសើរនូវបបរ បាយ ស្ត្រី និងបុរសជាដើម បុគ្គលនោះមិនឈ្មោះថាសម្តែងធម៌មានសេចក្តីល្អ (សាត្ថៈ) ឡើយ។ ចំណែកព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់លះបង់ចោលនូវទេសនាមានសភាពយ៉ាងនោះ ហើយទ្រង់សម្តែងតែទេសនាដែលអាស្រ័យនូវសតិបដ្ឋាន ៤ ជាដើមប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "សាត្ថំ ទេសេតិ" (ទ្រង់សម្តែងធម៌មានសេចក្តីល្អ)។ ម្យ៉ាងទៀត ទេសនារបស់បុគ្គលណាដែលប្រកបដោយព្យញ្ជនៈតែមួយ ឬជាទេសនាដែលមិនមានព្យញ្ជនៈប៉ះបបូរមាត់ទាំងអស់ (សព្វនិរោដ្ឋព្យញ្ជនៈ) ឬជាទេសនាដែលបញ្ចេញព្យញ្ជនៈទាំងអស់ដោយរបូតៗ (សព្វវិស្សដ្ឋព្យញ្ជនៈ) ឬជាទេសនាដែលបញ្ចេញព្យញ្ជនៈទាំងអស់ដោយសង្កត់ (សព្វនិគ្គហិតព្យញ្ជនៈ) ទេសនារបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាទេសនាដែលមិនមានព្យញ្ជនៈដ៏បរិបូណ៌ (អព្យញ្ជនៈ) ព្រោះមិនមានភាពបរិបូណ៌នៃព្យញ្ជនៈ ដូចជាភាសារបស់ពួកមិលក្ខៈ មានពួកទមិឡៈ គិរាតៈ និងយវនៈជាដើម។ ចំណែកព្រះមានព្រះភាគវិញ...

‘‘สิถิลํ ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ลหุกํ ครุกญฺจ นิคฺคหีตํ;

สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ. –

"ព្យញ្ជនៈដែលបញ្ចេញសំឡេងធូរ (សិថិលៈ) សំឡេងខ្លាំង (ធនិតៈ) សំឡេងវែង (ទីឃៈ) សំឡេងខ្លី (រស្សៈ) សំឡេងស្រាល (លហុកៈ) សំឡេងធ្ងន់ (គរុកៈ) សំឡេងសង្កត់ (និគ្គហិតៈ) សំឡេងតភ្ជាប់ (សម្ពន្ធៈ) សំឡេងកាត់ដាច់ (វវត្ថិតៈ) និងសំឡេងលែង (វិមុត្តៈ) នេះជាប្រការ ១០ យ៉ាងនៃព្យញ្ជនៈដែលកើតអំពីចិត្តដែលញ៉ាំងព្យញ្ជនៈឲ្យកើតឡើង។"

เอวํ วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนํ อมกฺเขตฺวา ปริปุณฺณพฺยญฺชนเมว กตฺวา ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สพฺยญฺชนํ กตฺวา เทเสตี’’ติ วุจฺจติ. เกวลปริปุณฺณนฺติ เอตฺถ เกวลนฺติ สกลาธิวจนํ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนาธิกวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สกลปริปุณฺณเมว เทเสติ, เอกเทสนาปิ อปริปุณฺณา นตฺถีติ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. โย หิ ‘‘อิมํ ธมฺมเทสนํ นิสฺสาย ลาภํ วา สกฺการํ วา ลภิสฺสามี’’ติ เทเสติ, ตสฺส อปริสุทฺธา เทสนา นาม โหติ. ภควา ปน โลกามิสนิรเปกฺโข หิตผรเณเนว เมตฺตาภาวนาย มุทุหทโย อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตน จิตฺเตน เทเสติ. ตสฺมา ปริสุทฺธํ เทเสตีติ วุจฺจติ. พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอตฺถ พฺรหฺมจริยนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลํ สาสนํ. ตสฺมา พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริสุทฺธํ, เอวํ เทเสนฺโต จ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลสาสนพฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูตํ จริยํ, พฺรหฺมภูตานํ วา พุทฺธาทีนํ จริยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់មិនធ្វើឲ្យច្របូកច្របល់នូវព្យញ្ជនៈ ១០ ប្រការដែលពោលមកយ៉ាងនេះឡើយ ទ្រង់ធ្វើឲ្យមានព្យញ្ជនៈដ៏បរិបូណ៌ប៉ុណ្ណោះ ហើយសម្តែងធម៌ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "សព្យញ្ជនំ កត្វា ទេសេតិ" (ទ្រង់ធ្វើឲ្យមានព្យញ្ជនៈដ៏បរិបូណ៌ហើយសម្តែង)។ ក្នុងបទថា "កេវលបរិបុណ្ណំ" នេះ បទថា "កេវលំ" ជាឈ្មោះនៃសេចក្តីទាំងពួង (សកលៈ)។ បទថា "បរិបុណ្ណំ" ជាឈ្មោះនៃសេចក្តីដែលមិនខ្វះមិនលើស (អនូនាធិកៈ)។ សេចក្តីអធិប្បាយមានថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌ដ៏បរិបូណ៌ទាំងអស់ សូម្បីតែទេសនាមួយផ្នែកក៏មិនមែនជាធម៌មិនបរិបូណ៌ឡើយ។ បទថា "បរិសុទ្ធំ" សេចក្តីថា មិនមានកិលេសគ្រឿងសៅហ្មង។ ព្រោះថា បុគ្គលណា កាលសម្តែងធម៌ គិតយ៉ាងនេះថា "យើងនឹងបានលាភ ឬសក្ការៈ ដោយអាស្រ័យការសម្តែងធម៌នេះ" ទេសនារបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាទេសនាមិនបរិសុទ្ធឡើយ។ ចំណែកព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់មិនមានការងាករេទៅរកលោកាមិសឡើយ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យទន់ភ្លន់ដោយមេត្តាភាវនាដែលផ្សព្វផ្សាយនូវប្រយោជន៍ និងទ្រង់សម្តែងធម៌ដោយព្រះទ័យដែលតាំងនៅក្នុងសភាពស្រោចស្រង់សត្វលោក (ឲ្យរួចចាកវដ្តសង្សារ) ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "បរិសុទ្ធំ ទេសេតិ" (ទ្រង់សម្តែងធម៌ដ៏បរិសុទ្ធ)។ ក្នុងបទថា "ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ" នេះ ពាក្យថា "ព្រហ្មចរិយំ" សំដៅយកព្រះសាសនាទាំងអស់ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខា ៣។ ហេតុនោះ ក្នុងបទថា "ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ" នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា ព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់សម្តែងធម៌មានសេចក្តីល្អក្នុងខាងដើម...បេ... ដ៏បរិសុទ្ធ កាលទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ប្រកាសនូវព្រហ្មចរិយធម៌គឺព្រះសាសនាទាំងអស់ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខា ៣។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា "ព្រហ្មចរិយំ" សំដៅយកការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ (ព្រហ្មភូតចរិយៈ) ព្រោះមានសេចក្តីថាប្រសើរ ឬសំដៅយកការប្រព្រឹត្តរបស់ព្រះពុទ្ធជាដើមដែលជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរ (ព្រហ្មភូតៈ) នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

สาธุ โข ปนาติ สุนฺทรํ โข ปน, อตฺถาวหํ สุขาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถารูปานํ อรหตนฺติ ยถารูโป โส ภวํ โคตโม, เอวรูปานํ อเนเกหิปิ กปฺปโกฏิสตสหสฺเสหิ ทุลฺลภทสฺสนานํ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺเตหิ อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิเตหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวเรหิ สมากิณฺณมโนรมสรีรานํ อนปฺปกทสฺสนานํ อติมธุรธมฺมนิคฺโฆสานํ ยถาภูตคุณาธิคเมน โลเก อรหนฺโตติ ลทฺธสทฺทานํ อรหตํ. ทสฺสนํ โหตีติ ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหติ. สเจ ปน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน พฺรหฺมสฺสเรน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส เอกปทมฺปิ โสตุํ ลภิสฺสาม, สาธุตรํเยว ภวิสฺสตีติ [Pg.170] เอวํ อชฺฌาสยํ กตฺวา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สพฺพกิจฺจานิ ปหาย ตุฏฺฐมานสา อคมํสุ. อญฺชลึ ปณาเมตฺวาติ เอเต อุภโตปกฺขิกา, เต เอวํ จินฺเตสุํ – ‘‘สเจ โน มิจฺฉาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ ‘กสฺมา ตุมฺเห สมณํ โคตมํ วนฺทิตฺถา’ติ, เตสํ ‘กึ อญฺชลิกรณมตฺเตนาปิ วนฺทิตํ โหตี’ติ วกฺขาม. สเจ โน สมฺมาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ ‘กสฺมา ภควนฺตํ น วนฺทิตฺถา’ติ, ‘กึ สีเสน ภูมึ ปหรนฺเตเนว วนฺทิตํ โหติ. นนุ อญฺชลิกมฺมมฺปิ วนฺทนา เอวา’ติ วกฺขามา’’ติ.

ពាក្យថា "សាធុ ខោ បន" សេចក្តីថា ល្អណាស់តើ គឺនាំមកនូវប្រយោជន៍ នាំមកនូវសេចក្តីសុខ (ទាំងបច្ចុប្បន្ន និងបរលោក ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ) នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "តថារូបានំ អរហតំ" សេចក្តីថា ព្រះគោតមដ៏មានព្រះភាគនោះ មានសភាពយ៉ាងណា ព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ដែលជាបុគ្គលក្រឡេកឃើញបានដោយកម្រ សូម្បីតែក្នុងរយសែនកប្បក៏ដោយ មានព្រះសរីរៈដ៏គួរជាទីត្រេកអរដែលពេញបរិបូណ៌ដោយព្រះរស្មីផ្សាយចេញមួយព្យាម ស្អាងលម្អដោយអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ និងមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ មានព្រះឆាយាល្អមិនចេះធុញទ្រាន់ក្នុងការមើល មានព្រះសូរសំឡេងសម្តែងធម៌ដ៏ផ្អែមល្ហែមក្រៃលែង និងជាព្រះអរហន្តដែលល្បីល្បាញក្នុងលោក ព្រោះការសម្រេចបាននូវគុណធម៌តាមពិត។ ពាក្យថា "ទស្សនំ ហោតិ" សេចក្តីថា គ្រាន់តែបើកភ្នែកដ៏ថ្លាត្រជាក់ក្រឡេកមើល ក៏ជាការល្អណាស់ទៅហើយ (គឺនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខ)។ ម្យ៉ាងទៀត បើពួកយើងបានស្តាប់ធម៌សូម្បីតែមួយបទ ពីព្រះមានព្រះភាគដែលទ្រង់សម្តែងធម៌ដោយព្រះសូរសំឡេងដូចជាសំឡេងព្រហ្ម ប្រកបដោយអង្គ ៨ នោះ នឹងរឹតតែល្អប្រសើរឡើងទៅទៀត ពួកសត្វទាំងនោះធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងនេះហើយ ទើបចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ។ ពាក្យថា "យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ" សេចក្តីថា ពួកសត្វទាំងនោះលះបង់កិច្ចការទាំងពួងចោល ហើយមានចិត្តរីករាយ ដើរចូលទៅគាល់។ ពាក្យថា "អញ្ជលិំ បណាមេត្វា" សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលមានចំណែកទាំងពីរ (គឺពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិ និងសម្មាទិដ្ឋិ) ជនទាំងនោះគិតយ៉ាងនេះថា៖ "ប្រសិនបើពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិចោទសួរយើងថា 'ហេតុអ្វីបានជាអ្នករាល់គ្នាថ្វាយបង្គំព្រះសមណគោតម?' យើងនឹងឆ្លើយតបទៅពួកគេវិញថា 'គ្រាន់តែការធ្វើអញ្ជលីកម្ម (លើកដៃសំពះ) ប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថាថ្វាយបង្គំដែរឬ?'។ ប្រសិនបើពួកសម្មាទិដ្ឋិចោទសួរយើងថា 'ហេតុអ្វីបានជាអ្នករាល់គ្នាមិនថ្វាយបង្គំព្រះមានព្រះភាគ?' យើងនឹងឆ្លើយតបទៅពួកគេវិញថា 'តើការថ្វាយបង្គំ លុះត្រាតែយកក្បាលបុកដីទើបឈ្មោះថាថ្វាយបង្គំឬ? ការធ្វើអញ្ជលីកម្ម ក៏ឈ្មោះថាជាការថ្វាយបង្គំដែរ មិនមែនឬ?'" ជនទាំងនោះគិតយ៉ាងនេះឯង។

นามโคตฺตนฺติ, ‘‘โภ โคตม, อหํ อสุกสฺส ปุตฺโต ทตฺโต นาม มิตฺโต นาม อิธาคโต’’ติ วทนฺตา นามํ สาเวนฺติ นาม. ‘‘โภ โคตม, อหํ วาเสฏฺโฐ นาม กจฺจาโน นาม อิธาคโต’’ติ วทนฺตา โคตฺตํ สาเวนฺติ นาม. เอเต กิร ทลิทฺทา ชิณฺณกุลปุตฺตา ‘‘ปริสมชฺเฌ นามโคตฺตวเสน ปากฏา ภวิสฺสามา’’ติ เอวํ อกํสุ. เย ปน ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ, เต เกราฏิกา เจว อนฺธพาลา จ. ตตฺถ เกราฏิกา ‘‘เอกํ ทฺเว กถาสลฺลาเป กโรนฺเต วิสฺสาสิโก โหติ, อถ วิสฺสาเส สติ เอกํ ทฺเว ภิกฺขา อทาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ตโต อตฺตานํ โมเจนฺตา ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ. อนฺธพาลา อญฺญาณตาเยว อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺฑา วิย ยตฺถ กตฺถจิ ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ.

ពាក្យថា "នាមគោត្តំ" សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយកាលពោលថា "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាជាកូនរបស់បុគ្គលឈ្មោះឯណោះ ឈ្មោះ ទត្តៈ ខ្លះ ឈ្មោះ មិត្តៈ ខ្លះ បានមកក្នុងទីនេះហើយ" ឈ្មោះថាប្រកាសនាម។ ជនទាំងឡាយកាលពោលថា "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាមានគោត្រថា វាសេដ្ឋៈ ខ្លះ កច្ចានៈ ខ្លះ បានមកក្នុងទីនេះហើយ" ឈ្មោះថាប្រកាសគោត្រ។ ឮថា ជនទាំងនោះជាមនុស្សក្រីក្រ ជាកូនចៅក្នុងត្រកូលដែលទ្រុឌទ្រោម គិតយ៉ាងនេះថា "យើងនឹងបានល្បីល្បាញក្នុងកណ្តាលជំនុំ ដោយអំណាចនៃឈ្មោះនិងគោត្ររបស់យើង" ទើបធ្វើការប្រកាសយ៉ាងនោះ។ ចំណែកជនទាំងឡាយណាដែលអង្គុយស្ងៀម ជនទាំងនោះជាមនុស្សពុតត្បុត (စဉ်းလဲ) ផង ជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅបំផុតផង។ ក្នុងជនទាំងនោះ ពួកមនុស្សពុតត្បុតគិតថា "កាលបើនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នា ១ ម៉ាត់ ២ ម៉ាត់ នឹងក្លាយជាអ្នកស្និទ្ធស្នាល កាលបើមានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលហើយ ការមិនប្រគេនចង្ហាន់ ១ ពេល ២ ពេល គឺមិនសមគួរឡើយ" ជនទាំងនោះចង់ដោះខ្លួនឲ្យរួចចាកការប្រគេនចង្ហាន់នោះ ទើបអង្គុយស្ងៀម។ ចំណែកពួកមនុស្សល្ងង់ខ្លៅបំផុត ព្រោះតែភាពអវិជ្ជា (មិនដឹង) ក៏អង្គុយស្ងៀមក្នុងទីណាមួយ ដូចជាដុំដីដែលគេគ្រវែងចោលទៅលើដីដូច្នោះឯង។

เวนาคปุริโกติ เวนาคปุรวาสี. เอตทโวจาติ ปาทนฺตโต ปฏฺฐาย ยาว เกสคฺคา ตถาคตสฺส สรีรํ โอโลเกนฺโต อสีติอนุพฺยญฺชนสมุชฺชเลหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ ปฏิมณฺฑิตํ สรีรา นิกฺขมิตฺวา สมนฺตโต อสีติหตฺถปฺปเทสํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาหิ ฉพฺพณฺณาหิ ฆนพุทฺธรํสีหิ สมฺปริวาริตํ ตถาคตสฺส สรีรํ ทิสฺวา สญฺชาตวิมฺหโย วณฺณํ ภณนฺโต เอตํ ‘‘อจฺฉริยํ, โภ โคตมา’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

ពាក្យថា Venāgapuriko បានដល់ អ្នករស់នៅក្នុងស្រុកឈ្មោះវេណាកបុរៈ។ ពាក្យថា Etadavoca (បានពោលពាក្យនេះ) សេចក្តីថា កាលដែលក្រឡេកមើលព្រះសរីរៈរបស់ព្រះតថាគត តាំងពីចុងព្រះបាទរហូតដល់ចុងព្រះកេសា ឃើញព្រះសរីរៈរបស់ព្រះតថាគតដែលប្រដាប់ដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ ដ៏រុងរឿងដោយអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ ប្រការ ព័ទ្ធជុំវិញដោយព្រះពុទ្ធរស្មីមានពណ៌ ៦ ប្រការ ដ៏ក្រាស់ ដែលផ្សាយចេញពីព្រះសរីរៈគ្របដណ្តប់លើទីកន្លែងប្រមាណ ៨០ ហត្ថជុំវិញ ក៏កើតសេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងចិត្ត ចង់ពោលសរសើរគុណ ទើបបានពោលពាក្យនេះថា «អស្ចារ្យណាស់ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន» ជាដើម។

ตตฺถ ยาวญฺจิทนฺติ อธิมตฺตปฺปมาณปริจฺเฉทวจนเมตํ. ตสฺส วิปฺปสนฺนปเทน สทฺธึ สมฺพนฺโธ. ยาวญฺจ วิปฺปสนฺนานิ อธิมตฺตวิปฺปสนฺนานีติ อตฺโถ. อินฺทฺริยานีติ จกฺขาทีนิ ฉ อินฺทฺริยานิ. ตสฺส หิ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปติฏฺฐิโตกาสสฺส วิปฺปสนฺนตํ ทิสฺวา เตสํ วิปฺปสนฺนตา ปากฏา อโหสิ. ยสฺมา ปน สา มเน วิปฺปสนฺเนเยว โหติ, อวิปฺปสนฺนจิตฺตานญฺหิ อินฺทฺริยปฺปสาโท นาม นตฺถิ, ตสฺมาสฺส มนินฺทฺริยปฺปสาโทปิ ปากโฏ อโหสิ. ตํ เอส วิปฺปสนฺนตํ [Pg.171] คเหตฺวา ‘‘วิปฺปสนฺนานิ อินฺทฺริยานี’’ติ อาห. ปริสุทฺโธติ นิมฺมโล. ปริโยทาโตติ ปภสฺสโร. สารทํ พทรปณฺฑุนฺติ สรทกาเล ชาตํ นาติสุปริปกฺกํ พทรํ. ตญฺหิ ปริสุทฺธญฺเจว โหติ ปริโยทาตญฺจ. ตาลปกฺกนฺติ สุปริปกฺกตาลผลํ. สมฺปติ พนฺธนา ปมุตฺตนฺติ ตํขณญฺเญว พนฺธนา ปมุตฺตํ. ตสฺส หิ พนฺธนมูลํ อปเนตฺวา ปรมุขํ กตฺวา ผลเก ฐปิตสฺส จตุรงฺคุลมตฺตํ ฐานํ โอโลเกนฺตานํ ปริสุทฺธํ ปริโยทาตํ หุตฺวา ขายติ. ตํ สนฺธาเยวมาห. เนกฺขํ ชมฺโพนทนฺติ สุรตฺตวณฺณสฺส ชมฺโพนทสุวณฺณสฺส ฆฏิกา. ทกฺขกมฺมารปุตฺตสุปริกมฺมกตนฺติ ทกฺเขน สุวณฺณการปุตฺเตน สุฏฺฐุ กตปริกมฺมํ. อุกฺกามุเข สุกุสลสมฺปหฏฺฐนฺติ สุวณฺณการอุทฺธเน ปจิตฺวา สุกุสเลน สุวณฺณกาเรน ฆฏฺฏนปริมชฺชนหํสเนน สุฏฺฐุ ปหฏฺฐํ สุปริมทฺทิตนฺติ อตฺโถ. ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตนฺติ อคฺคินา ปจิตฺวา ทีปิทาฐาย ฆํสิตฺวา เครุกปริกมฺมํ กตฺวา รตฺตกมฺพเล ฐปิตํ. ภาสเตติ สญฺชาตโอภาสตาย ภาสเต. ตปเตติ อนฺธการวิทฺธํสนตาย ตปเต. วิโรจตีติ วิชฺโชตมานํ หุตฺวา วิโรจติ, โสภตีติ อตฺโถ.

ក្នុងបទទាំងនោះ ម៉ាត់ថា yāvañcidaṃ នេះ ជាពាក្យកំណត់ប្រមាណដ៏ក្រៃលែង។ បទនោះ មានការទាក់ទងជាមួយបទថា vippasanna។ សេចក្តីថា ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយថ្លាខ្លាំងណាស់ គឺថ្លាលើសប្រមាណ។ ពាក្យថា indriyāni បានដល់ ឥន្ទ្រិយ ៦ មានចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម។ ព្រោះថា កាលដែលព្រាហ្មណ៍នោះឃើញភាពថ្លាស្អាតនៃទីតាំងនៃឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ភាពថ្លាស្អាតនៃឥន្ទ្រិយទាំងនោះក៏ប្រាកដឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះភាពថ្លាស្អាតនោះរមែងមានក្នុងមនោឥន្ទ្រិយដោយពិត ព្រោះថាបុគ្គលដែលមានចិត្តមិនជ្រះថ្លា ឈ្មោះថាការជ្រះថ្លានៃឥន្ទ្រិយរមែងមិនមានឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីការជ្រះថ្លានៃមនោឥន្ទ្រិយរបស់ព្រះអង្គ ក៏ប្រាកដដល់ព្រាហ្មណ៍នោះដែរ។ ព្រាហ្មណ៍នោះកាន់យកភាពថ្លាស្អាតនោះ ទើបពោលថា «ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយថ្លាស្អាតណាស់»។ ពាក្យថា parisuddho គឺ មិនមានមន្ទិល។ ពាក្យថា pariyodāto គឺ ភ្លឺផ្លេក។ ពាក្យថា sāradaṃ badarapaṇḍuṃ បានដល់ ផ្លែពុទ្រាដែលកើតក្នុងសរទកាល ដែលទុំល្មម មិនទាន់ទុំជោរពេក។ ព្រោះថា ផ្លែពុទ្រានោះរមែងស្អាតផង ផូរផង់ផង។ ពាក្យថា tālapakkaṃ គឺ ផ្លែត្នោតទុំល្អ។ ពាក្យថា sampati bandhanā pamuttaṃ គឺ ធ្លាក់ចុះចាកទងក្នុងខណៈនោះឯង។ ព្រោះថា ផ្លែត្នោតទុំនោះ កាលដែលគេកាត់ទងចេញហើយ ផ្កាប់មុខដាក់លើក្តារ មនុស្សទាំងឡាយកាលក្រឡេកមើលត្រង់កន្លែងប្រមាណ ៤ ធ្នាប់ រមែងឃើញថាស្អាត និងផូរផង់។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា nekkhaṃ jambonadaṃ បានដល់ ដុំមាសជម្ពោនទដែលមានពណ៌ក្រហមឆ្អៅ។ ពាក្យថា dakkhakammāraputtasuparikammakataṃ គឺ ដែលកូនជាងមាសដ៏ឈ្លាសវៃធ្វើសេវកម្មយ៉ាងល្អ។ ពាក្យថា ukkāmukhe sukusalasampahaṭṭhaṃ សេចក្តីថា ដែលគេរំលាយក្នុងគុក្កាហើយជាងមាសដ៏ឈ្លាសវៃដំ ខាត់ និងជូតដុសយ៉ាងល្អ គឺដុសខាត់យ៉ាងស្អាត។ ពាក្យថា paṇḍukambale nikkhittaṃ គឺ ដែលគេរំលាយដោយភ្លើង ដុសខាត់ដោយចង្កូមខ្លា ធ្វើការលាបពណ៌ដោយដីក្រហម រួចដាក់លើសំពត់កម្ពលក្រហម។ ពាក្យថា bhāsateti គឺ រមែងរុងរឿង ព្រោះមានពន្លឺកើតឡើង។ ពាក្យថា tapateti គឺ រមែងរុងរឿង ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវងងឹត។ ពាក្យថា virocatīti សេចក្តីថា ភ្លឺស្វាងហើយរុងរឿង គឺល្អឆើតឆាយ។

อุจฺจาสยนมหาสยนานีติ เอตฺถ อติกฺกนฺตปฺปมาณํ อุจฺจาสยนํ นาม, อายตวิตฺถตํ อกปฺปิยภณฺฑํ มหาสยนํ นาม. อิทานิ ตานิ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถิทํ, อาสนฺทีติอาทิมาห. ตตฺถ อาสนฺทีติ อติกฺกนฺตปฺปมาณํ อาสนํ. ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต. โคนโกติ ทีฆโลมโก มหาโกชโว. จตุรงฺคุลาธิกานิ กิร ตสฺส โลมานิ. จิตฺตโกติ วานจิตฺตํ อุณฺณามยตฺถรณํ. ปฏิกาติ อุณฺณามโย เสตตฺถรโก. ปฏลิกาติ ฆนปุปฺโผ อุณฺณามยตฺถรโก, โย อามลกปฏฺโฏติปิ วุจฺจติ. ตูลิกาติ ติณฺณํ ตูลานํ อญฺญตรปุณฺณา ตูลิกา. วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิรูปวิจิตฺโร อุณฺณามยตฺถรโก. อุทฺทโลมีติ อุภโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เกจิ เอกโต อุคฺคตปุปฺผนฺติ วทนฺติ. เอกนฺตโลมีติ เอกโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เกจิ อุภโต อุคฺคตปุปฺผนฺติ วทนฺติ. กฏฺฏิสฺสนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยํ ปจฺจตฺถรณํ. โกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพิตเมว โกสิยสุตฺตมยํ ปจฺจตฺถรณํ. กุตฺตกนฺติ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจนโยคฺคํ อุณฺณามยตฺถรณํ. หตฺถตฺถราทโย หตฺถิปิฏฺฐาทีสุ อตฺถรณกอตฺถรกา เจว [Pg.172] หตฺถิรูปาทีนิ ทสฺเสตฺวา กตอตฺถรกา จ. อชินปฺปเวณีติ อชินจมฺเมหิ มญฺจปฺปมาเณน สิพฺพิตฺวา กตปฺปเวณี. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

ក្នុងពាក្យថា uccāsayanamahāsayanāni នេះ ទីដេកទីអង្គុយដែលមានប្រមាណហួសកំណត់ ឈ្មោះថា uccāsayana (ទីនាំងខ្ពស់)។ គ្រឿងលម្អដែលមិនគួរគប្បី មានទទឹងនិងបណ្តោយធំទូលាយ ឈ្មោះថា mahāsayana (ទីនាំងធំ)។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវទីនាំងទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា seyyathidaṃ āsandī។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា āsandī បានដល់ កៅអីដែលមានប្រមាណហួសកំណត់។ ពាក្យថា pallaṅko បានដល់ គ្រែដែលគេធ្វើដោយដាក់រូបសត្វសាហាវត្រង់ជើងគ្រែ។ ពាក្យថា gonako បានដល់ កម្រាលរោមសត្វដ៏ធំដែលមានរោមវែង។ ឮថា រោមរបស់កម្រាលនោះវែងជាង ៤ ធ្នាប់។ ពាក្យថា cittako បានដល់ កម្រាលធ្វើដោយរោមសត្វដែលមានផ្កាចម្រុះពណ៌។ ពាក្យថា paṭikā បានដល់ កម្រាលពណ៌សធ្វើដោយរោមសត្វ។ ពាក្យថា paṭalikā បានដល់ កម្រាលធ្វើដោយរោមសត្វដែលមានផ្កាដង់ស៊ីតេក្រាស់ ដែលគេហៅម្យ៉ាងទៀតថា អាមលកបដ្ដៈ។ ពាក្យថា tūlikā បានដល់ ពូកដែលញាត់ដោយសំឡីមួយប្រភេទក្នុងចំណោមសំឡីទាំង ៣ ប្រភេទ។ ពាក្យថា vikatikā បានដល់ កម្រាលធ្វើដោយរោមសត្វដ៏វិចិត្រដោយរូបសត្វសិង្ហ និងខ្លាធំជាដើម។ ពាក្យថា uddalomī បានដល់ កម្រាលធ្វើដោយរោមសត្វដែលមានរោមបោះឡើងទាំងសងខាង។ can អាចារ្យខ្លះថា ជាកម្រាលដែលមានផ្កាងើបឡើងតែម្ខាង។ ពាក្យថា ekantalomī បានដល់ កម្រាលធ្វើដោយរោមសត្វដែលមានរោមបោះឡើងតែម្ខាង។ អាចារ្យខ្លះថា ជាកម្រាលដែលមានផ្កាងើបឡើងទាំងសងខាង។ ពាក្យថា kaṭṭissaṃ បានដល់ កម្រាលធ្វើដោយសរសៃសូត្រលាយរោមសត្វដែលប៉ាក់ដោយរតនៈ។ ពាក្យថា koseyyaṃ បានដល់ កម្រាលធ្វើដោយសរសៃសូត្រសុទ្ធដែលប៉ាក់ដោយរតនៈ។ ពាក្យថា kuttakaṃ បានដល់ កម្រាលធ្វើដោយរោមសត្វដែលមានទំហំល្មមស្រីរបាំ ១៦ នាក់ឈររាំបាន។ ពាក្យថា hatthattharādayo បានដល់ កម្រាលដែលគេក្រាលលើខ្នងដំរីជាដើមផង កម្រាលដែលគេធ្វើបង្ហាញជារូបដំរីជាដើមផង។ ពាក្យថា ajinappaveṇī បានដល់ កម្រាលដែលគេដេរភ្ជាប់គ្នាដោយស្បែកខ្លាឃ្មុំមានទំហំប៉ុនគ្រែ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោមនោះឯង។

นิกามลาภีติ อติกามลาภี อิจฺฉิติจฺฉิตลาภี. อกิจฺฉลาภีติ อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี มหนฺตลาภี, อุฬารุฬาราเนว ลภติ มญฺเญติ สนฺธาย วทติ. อยํ กิร พฺราหฺมโณ สยนครุโก, โส ภควโต วิปฺปสนฺนินฺทฺริยาทิตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา เอส เอวรูเปสุ อุจฺจาสยนมหาสยเนสุ นิสีทติ เจว นิปชฺชติ จ. เตนสฺส วิปฺปสนฺนานิ อินฺทฺริยานิ, ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ ปริโยทาโต’’ติ มญฺญมาโน อิมํ เสนาสนวณฺณํ กเถสิ.

ពាក្យថា nikāmalābhī បានដល់ អ្នកបានតាមប្រាថ្នា គឺចង់បានអ្វីក៏បាននោះ។ ពាក្យថា akicchalābhī បានដល់ បានដោយមិនលំបាក។ ពាក្យថា akasiralābhī បានដល់ បានយ៉ាងច្រើន គឺបានរបស់ធំៗ។ ព្រាហ្មណ៍ពោលសំដៅយកសេចក្តីថា «ខ្ញុំស្មានថា ព្រះអង្គរមែងបានតែទីនាំងដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមប៉ុណ្ណោះ»។ ឮថា ព្រាហ្មណ៍នេះជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងរឿងទីនាំង កាលដែលគាត់ឃើញភាពថ្លាស្អាតនៃឥន្ទ្រិយរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ក៏គិតថា «ពិតណាស់ ព្រះគោតមនេះរមែងគង់ និងសម្រាន្តលើទីដេកទីអង្គុយដ៏ខ្ពស់និងធំមានសភាពយ៉ាងនេះឯង ព្រោះហេតុនោះ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គទើបថ្លាស្អាត ព្រះឆវីវណ្ណក៏ស្អាតផូរផង់យ៉ាងនេះ» កាលគិតយ៉ាងនេះ ទើបពោលសរសើរគុណនៃសេនាសនៈនេះ។

ลทฺธา จ ปน น กปฺปนฺตีติ เอตฺถ กิญฺจิ กิญฺจิ กปฺปติ. สุทฺธโกเสยฺยญฺหิ มญฺเจปิ อตฺถริตุํ วฏฺฏติ, โคนกาทโย จ ภูมตฺถรณปริโภเคน, อาสนฺทิยา ปาเท ฉินฺทิตฺวา, ปลฺลงฺกสฺส วาเฬ ภินฺทิตฺวา, ตูลิกํ วิชเฏตฺวา ‘‘พิมฺโพหนญฺจ กาตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๙๗) วจนโต อิมานิปิ เอเกน วิธาเนน กปฺปนฺติ. อกปฺปิยํ ปน อุปาทาย สพฺพาเนว น กปฺปนฺตีติ วุตฺตานิ.

ក្នុងពាក្យថា laddhā ca pana na kappanti នេះ សេចក្តីថា របស់ខ្លះក៏គួរគប្បី។ ព្រោះថា សូម្បីសំពត់សូត្រសុទ្ធ ក៏គួរដើម្បីក្រាលលើគ្រែបាន កម្រាលមានកោនកៈជាដើម ក៏គួរប្រើប្រាស់ជាកម្រាលសម្លាប់ក្រាលលើដីបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយព្រះពុទ្ធដីកាថា «ត្រូវកាត់ជើងកៅអីចេញ ត្រូវទម្លាយរូបសត្វសាហាវនៃគ្រែចេញ ត្រូវរំលាយពូកសំឡីចេញ ហើយធ្វើជាខ្នើយវិញ» ដូច្នេះ សូម្បីរបស់ទាំងនេះ ក៏គួរគប្បីដោយវិធីចាត់ចែងម្យ៉ាងដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «មិនគួរគប្បីទាំងអស់» គឺសំដៅយករបស់ដែលមិនគួរគប្បីនោះឯង។

วนนฺตญฺเญว ปวิสามีติ อรญฺญํเยว ปวิสามิ. ยเทวาติ ยานิเยว. ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทนฺโต อุชุํ กายํ ฐเปตฺวา. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐเปตฺวา, ปริคฺคหิตนิยฺยานํ วา กตฺวาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔). อุปสมฺปชฺช วิหรามีติ ปฏิลภิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา วิหรามิ. เอวํภูโตติ เอวํ ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรสมงฺคี หุตฺวา. ทิพฺโพ เม เอโส ตสฺมึ สมเย จงฺกโม โหตีติ จตฺตาริ หิ รูปชฺฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา จงฺกมนฺตสฺส จงฺกโม ทิพฺพจงฺกโม นาม โหติ, สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย จงฺกมนฺตสฺสาปิ จงฺกโม ทิพฺพจงฺกโมเยว. ฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. ตถา อิตเรสุ ทฺวีสุ วิหาเรสุ.

ពាក្យថា vanantaññeva pavisāmi គឺ ចូលទៅកាន់ព្រៃតែម្តង។ ពាក្យថា yadeva បានដល់ របស់ណាខ្លះ។ ពាក្យថា pallaṅkaṃ ābhujitvā គឺ គង់ពែនភ្នែនជុំវិញ。 ពាក្យថា ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya គឺ តម្រង់កាយឲ្យត្រង់ ដោយតម្រូវឆ្អឹងខ្នងទាំង ១៨ កំណាត់ ឲ្យចុងទល់នឹងចុង។ ពាក្យថា parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā គឺ តម្កល់ស្មារតីចំពោះមុខកម្មដ្ឋាន ឬធ្វើស្មារតីដែលកំណត់យកការចេញចាកទុក្ខឲ្យប្រាកដ។ ព្រោះថា ព្រះសារីបុត្តត្ថេរបានពោលទុកមកហើយថា «ពាក្យថា បរិ មានន័យថា កំណត់យក, ពាក្យថា មុខ មានន័យថា ការចេញចាកទុក្ខ, ពាក្យថា សតិ មានន័យថា ការតម្កល់មាំ ហេតុនោះ ទើបហៅថា តម្កល់ស្មារតីចំពោះមុខ»។ ពាក្យថា upasampajja viharāmi គឺ សម្រេចបាន ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា evaṃbhūto គឺ ជាអ្នកប្រកបដោយឈានណាមួយ មានបឋមជ្ឈានជាដើម យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា dibbo me eso tasmiṃ samaye caṅkamo hoti សេចក្តីថា ព្រោះថាការដើរចង្ក្រមរបស់បុគ្គលដែលចូលរូបជ្ឈានទាំង ៤ ហើយដើរចង្ក្រម ឈ្មោះថា ទិព្វចង្ក្រម សូម្បីការដើរចង្ក្រមរបស់បុគ្គលដែលចេញពីសមាបត្តិហើយដើរចង្ក្រម ក៏ឈ្មោះថា ទិព្វចង្ក្រម ដូចគ្នាដែរ។ ក្នុងឥរិយាបថមានការឈរជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងវិហារធម៌ ២ ក្រៅពីនេះ ក៏មានសេចក្តីសម្រេចដូចគ្នាដែរ។

โส [Pg.173] เอวํ ปชานามิ ‘‘ราโค เม ปหีโน’’ติ มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺเคน ปหีนราคเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘โส เอวํ ปชานามิ ราโค เม ปหีโน’’ติ อาห. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิมินา ปน กึ กถิตํ โหตีติ? ปจฺจเวกฺขณา กถิตา, ปจฺจเวกฺขณาย ผลสมาปตฺติ กถิตา. ผลสมาปตฺติญฺหิ สมาปนฺนสฺสปิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺสาปิ จงฺกมาทโย อริยจงฺกมาทโย โหนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ពាក្យថា so evaṃ pajānāmi rāgo me pahīno ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញតែរាគៈដែលលះបង់បានហើយដោយអរហត្តមគ្គលើមហាបោធិបល្ល័ង្ក ទើបត្រាស់ថា «តថាគតដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា រាគៈតថាគតបានលះបង់ហើយ»។ ក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចុះពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅត្រាស់សេចក្តីអ្វី? គឺទ្រង់ត្រាស់អំពី បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ និងទ្រង់ត្រាស់អំពី ផលសមាបត្តិ ដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណនោះ។ ព្រោះថា ការដើរចង្ក្រមជាដើម របស់បុគ្គលដែលកំពុងចូលផលសមាបត្តិ ឬចេញពីផលសមាបត្តិហើយក្តី រមែងជា អរិយចង្ក្រម ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๔. สรภสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសរភសូត្រ។

๖๕. จตุตฺเถ ราชคเหติ เอวํนามเก นคเร. คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเตติ คิชฺฌสทิสานิสฺส กูฏานิ, คิชฺฌา วา ตสฺส กูเฏสุ วสนฺตีติ คิชฺฌกูโฏ, ตสฺมึ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. เอเตนสฺส ราชคหํ โคจรคามํ กตฺวา วิหรนฺตสฺส วสนฏฺฐานํ ทสฺสิตํ. คิชฺฌกูฏสฺมิญฺหิ ตถาคตํ อุทฺทิสฺส วิหาโร การิโต, คิชฺฌกูฏวิหาโรตฺเววสฺส นามํ. ตตฺถายํ ตสฺมึ สมเย วิหรตีติ. สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหตีติ สรโภติ เอวํนามโก ปริพฺพาชโก อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา นจิรสฺเสว ปกฺกนฺโต โหติ, อธุนา วิพฺภนฺโตติ อตฺโถ. สมฺมาสมฺพุทฺเธ หิ โลเก อุปฺปนฺเน ติตฺถิยา นฏฺฐลาภสกฺการา อเหสุํ, ติณฺณํ รตนานํ มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ. ยถาห –

៦៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា rājagahe បានដល់ ក្នុងនគរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា gijjhakūṭe pabbatete សេចក្តីថា ភ្នំនោះមានកំពូលដូចជាសត្វត្មាត ឬសត្វត្មាតទាំងឡាយរមែងរស់នៅលើកំពូលភ្នំនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា គិជ្ឈកូដ គឺនៅលើភ្នំគិជ្ឈកូដនោះ។ ពាក្យនេះ បង្ហាញពីទីកន្លែងគង់នៅរបស់ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់ធ្វើក្រុងរាជគ្រឹះឲ្យជាគោចរគ្រាម រួចគង់នៅ។ ព្រោះថា គេបានសាងវិហារថ្វាយព្រះតថាគតនៅលើភ្នំគិជ្ឈកូដ វិហារនោះមានឈ្មោះថា គិជ្ឈកូដវិហារ តែម្តង។ ព្រះមានព្រះភាគគង់នៅក្នុងវិហារនោះ ក្នុងសម័យនោះ។ ពាក្យថា sarabho nāma paribbājako acirapakkanto hoti សេចក្តីថា បរិព្វាជកឈ្មោះ សរភៈ នេះ បានបួសក្នុងសាសនានេះ ហើយចាកចេញទៅវិញមិនយូរប៉ុន្មាន គឺឥឡូវនេះត្រឡប់ជាគ្រហស្ថវិញហើយ។ ព្រោះថា កាលដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងក្នុងលោក ពួកតិរ្ថិយទាំងឡាយក៏សាបសូន្យចាកលាភសក្ការៈ ចំណែកឯព្រះរតនត្រ័យទាំង ៣ ក៏មានលាភសក្ការៈយ៉ាងច្រើនកើតឡើង។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต ลาภี จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ. อญฺญติตฺถิยา ปน ปริพฺพาชกา อสกฺกตา โหนฺติ อครุกตา อมานิตา อปูชิตา น ลาภิโน จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ (อุทา.๑๔; สํ.นิ.๑.๒.๗๐).

«សម័យនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគ ជាបុគ្គលដែលគេធ្វើសក្ការៈ គោរព រាប់អាន បូជា កោតក្រែង និងជាអ្នកបាននូវចីវរ បិណ្ឌបាត សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារ។ ចំណែកពួកបរិព្វាជកជាអន្យតិរ្ថិយ ជាអ្នកមិនមានគេធ្វើសក្ការៈ មិនមានគេគោរព មិនមានគេរាប់អាន មិនមានគេបូជា មិនមានគេកោតក្រែង និងមិនបាននូវចីវរ បិណ្ឌបាត សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារឡើយ»។

เต เอวํ ปริหีนลาภสกฺการา ปญฺจสตมตฺตา เอกสฺมึ ปริพฺพาชการาเม สนฺนิปติตฺวา สมฺมนฺตยึสุ – ‘‘โภ, มยํ สมณสฺส โคตมสฺส อุปฺปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย หตลาภสกฺการา ชาตา, สมณสฺส โคตมสฺส สาวกานญฺจสฺส เอกํ อวณฺณํ อุปธาเรถ, อวณฺณํ ปตฺถริตฺวา เอตสฺส [Pg.174] สาสนํ ครหิตฺวา อมฺหากํ ลาภสกฺการํ อุปฺปาเทสฺสามา’’ติ. เต วชฺชํ โอโลเกนฺตา – ‘‘ตีสุ ทฺวาเรสุ อาชีเว จาติ จตูสุปิ ฐาเนสุ สมณสฺส โคตมสฺส วชฺชํ ปสฺสิตุํ น สกฺกา, อิมานิ จตฺตาริ ฐานานิ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ โอโลเกถา’’ติ อาหํสุ. อถ เนสํ อนฺตเร เอโก เอวมาห – ‘‘อหํ อญฺญํ น ปสฺสามิ, อิเม อนฺวฑฺฒมาสํ สนฺนิปติตฺวา ทฺวารวาตปานานิ ปิธาย สามเณรานมฺปิ ปเวสนํ น เทนฺติ. ชีวิตสทิสาปิ อุปฏฺฐากา ทฏฺฐุํ น ลภนฺติ, อาวฏฺฏนิมายํ โอสาเรตฺวา โอสาเรตฺวา ชนํ อาวฏฺเฏตฺวา อาวฏฺเฏตฺวา ขาทนฺติ. สเจ ตํ มยํ อาหริตุํ สกฺขิสฺสาม, เอวํ โน ลาภสกฺการอุฬาโร ภวิสฺสตี’’ติ. อปโรปิ เอวเมว วทนฺโต อุฏฺฐาสิ. สพฺเพ เอกวาทา อเหสุํ. ตโต อาหํสุ – ‘‘โย ตํ อาหริตุํ สกฺขิสฺสติ, ตํ มยํ อมฺหากํ สมเย เชฏฺฐกํ กริสฺสามา’’ติ.

ពួកតិរ្ថិយទាំងនោះ កាលដែលសាបសូន្យចាកលាភសក្ការៈយ៉ាងនេះហើយ មានប្រមាណ ៥ រយនាក់ បានមកប្រជុំគ្នាក្នុងអារាមរបស់បរិព្វាជកមួយកន្លែង ហើយពិភាក្សាគ្នាថា «នែគ្នាយើង ចាប់តាំងពីសមណៈគោតមកើតឡើងក្នុងលោកមក ពួកយើងក្លាយជាអ្នកសាបសូន្យចាកលាភសក្ការៈហើយ ពួកយើងចូរស្វែងរកទោសណាមួយរបស់សមណៈគោតម និងសាវករបស់សមណៈគោតមនោះចុះ កាលបើពួកយើងផ្សព្វផ្សាយទោសនោះ ហើយតិះដៀលសាសនារបស់សមណៈគោតមនោះ ពួកយើងនឹងធ្វើឲ្យលាភសក្ការៈកើតឡើងដល់ពួកយើងវិញ»។ ពួកតិរ្ថិយទាំងនោះ កាលស្វែងរកទោស ក៏និយាយគ្នាថា «ពួកយើងមិនអាចមើលឃើញទោសរបស់សមណៈគោតម ក្នុងឋានៈទាំង ៤ គឺក្នុងទ្វារទាំង ៣ និងក្នុងអាជីវៈឡើយ ពួកយើងចូរលះបង់ឋានៈទាំង ៤ នេះចេញ ហើយស្វែងរកក្នុងទីដទៃទៀតចុះ»។ គ្រានោះ ក្នុងចំណោមពួកតិរ្ថិយទាំងនោះ មានម្នាក់និយាយយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំមិនឃើញរឿងដទៃឡើយ ឃើញតែពួកសមណៈទាំងនេះ តែងប្រជុំគ្នារាល់កន្លះខែ បិទទ្វារធំនិងបង្អួចជិត មិនឲ្យសូម្បីតែសាមណេរទាំងឡាយចូលទៅឡើយ សូម្បីតែឧបដ្ឋាកដែលស្មើដោយជីវិត ក៏មិនបានឃើញដែរ ពួកសមណៈទាំងនោះតែងនាំគ្នារៀនមន្តស្នេហ៍ម្តងហើយម្តងទៀត រួចបញ្ឆោតអូសទាញប្រជាជនមកចិញ្ចឹមជីវិត បើសិនជាពួកយើងអាចរៀនមន្តស្នេហ៍នោះបាន លាភសក្ការៈដ៏ច្រើនក៏នឹងមានដល់ពួកយើងជាមិនខាន»។ តិរ្ថិយម្នាក់ទៀត ក៏ក្រោកឈរឡើងនិយាយយ៉ាងនេះដែរ។ ពួកតិរ្ថិយទាំងអស់ក៏មានវាទៈស្របគ្នាតែម្តង។ បន្ទាប់មក ពួកតិរ្ថិយទាំងនោះក៏និយាយគ្នាថា «អ្នកណាដែលអាចទៅរៀនមន្តស្នេហ៍នោះបាន ពួកយើងនឹងតម្កល់អ្នកនោះទុកជាធំក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកយើង»

ตโต โกฏิโต ปฏฺฐาย ‘‘ตฺวํ สกฺขิสฺสสิ, ตฺวํ สกฺขิสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อหํ น สกฺขิสฺสามิ, อหํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ พหูหิ วุตฺเต สรภํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตฺวํ สกฺขิสฺสสิ อาจริยา’’ติ. โส อาห – ‘‘อครุ เอตํ อาหริตุํ, สเจ ตุมฺเห อตฺตโน กถาย ฐตฺวา มํ เชฏฺฐกํ กริสฺสถา’’ติ. อครุ เอตมาจริย อาหร, ตฺวํ กโตเยวาสิ อมฺเหหิ เชฏฺฐโกติ. โส อาห – ‘‘ตํ อาหรนฺเตน เถเนตฺวา วา วิลุมฺปิตฺวา วา อาหริตุํ น สกฺกา, สมณสฺส ปน โคตมสฺส สาวกสทิเสน หุตฺวา ตสฺส สาวเก วนฺทิตฺวา วตฺตปฏิวตฺตํ กตฺวา เตสํ ปตฺเต ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา อาหริตุํ สกฺกา. รุจฺจติ โว เอตสฺส เอตฺตกสฺส กิริยา’’ติ. ยํกิญฺจิ กตฺวา อาหริตฺวา จ โน เทหีติ. เตน หิ มํ ทิสฺวา อปสฺสนฺตา วิย ภเวยฺยาถาติ ปริพฺพาชกานํ สญฺญํ ทตฺวา ทุติยทิวเส ปาโตว อุฏฺฐาย คิชฺฌกูฏมหาวิหารํ คนฺตฺวา ทิฏฺฐทิฏฺฐานํ ภิกฺขูนํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ปาเท วนฺทิ. ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘อญฺเญ ปริพฺพาชกา จณฺฑา ผรุสา, อยํ ปน สทฺโธ ภวิสฺสติ ปสนฺโน’’ติ. ภนฺเต, ตุมฺเห ญตฺวา ยุตฺตฏฺฐานสฺมึเยว ปพฺพชิตา, มยํ ปน อนุปธาเรตฺวา อติตฺเถเนว ปกฺขนฺตา อนิยฺยานิกมคฺเค วิจรามาติ. โส เอวํ วตฺวา ทิฏฺเฐ ทิฏฺเฐ ภิกฺขู ปุนปฺปุนํ วนฺทติ, นฺหาโนทกาทีนิ ปฏิยาเทติ, ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ กโรติ, ปาเท โธวติ มกฺเขติ, อติเรกภตฺตํ ลภิตฺวา ภุญฺชติ.

ចាប់តាំងពីចុងបំផុតនោះទៅ សួរថា «តើអ្នកអាចធ្វើបានទេ? តើអ្នកអាចធ្វើបានទេ?» កាលពួកបរិព្វាជកជាច្រើនពោលថា «ខ្ញុំមិនអាចទេ ខ្ញុំមិនអាចទេ» ទើបសួរទៅកាន់សរភបរិព្វាជកថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ លោកអាចារ្យអាចធ្វើបានទេ?»។ សរភបរិព្វាជកនោះពោលថា «ការនាំយកនូវមាយានោះមក មិនពិបាកទេ ប្រសិនបើអ្នករាល់គ្នាស្ថិតនៅក្នុងពាក្យសន្យារបស់ខ្លួន ហើយធ្វើខ្ញុំឲ្យជាធំ»។ ពួកបរិព្វាជកពោលថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ ការធ្វើជាធំនោះមិនពិបាកទេ សូមលោកនាំយកមកចុះ ព្រោះតែការនាំមកនោះឯង លោកនឹងបានជាធំជាងពួកយើង»។ សរភបរិព្វាជកនោះពោលថា «បុគ្គលកាលនឹងនាំយកមាយានោះមក មិនអាចនឹងលួច ឬប្លន់យកមកបានទេ ប៉ុន្តែអាចនាំយកមកបាន ដោយធ្វើខ្លួនឲ្យដូចជាសាវករបស់ព្រះសមណគោតម ហើយថ្វាយបង្គំសាវករបស់ព្រះអង្គ ធ្វើវត្តប្រតិបត្តិ ឆាន់ភត្តក្នុងបាត្ររបស់សាវកទាំងនោះ។ ការធ្វើកិច្ចការមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ តើអ្នករាល់គ្នាពេញចិត្តដែរឬទេ?»។ ពួកបរិព្វាជកពោលថា «លោកធ្វើកិច្ចការណាមួយក៏ដោយ ហើយនាំយកមកឲ្យពួកយើងចុះ»។ សរភបរិព្វាជកពោលថា «បើដូច្នោះ កាលបើឃើញខ្ញុំ សូមធ្វើដូចជាមិនឃើញចុះ» កាលឲ្យសញ្ញាដល់ពួកបរិព្វាជកទាំងឡាយយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងថ្ងៃទីពីរ ក៏ក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹម ទៅកាន់គិជ្ឈកូដមហាវីហារ ថ្វាយបង្គំទៀបបាទារបស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលខ្លួនបានឃើញហើយៗ ដោយបញ្ចបតិដ្ឋិត។ ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា «ពួកបរិព្វាជកដទៃទៀត ជាមនុស្សរឹងត្អឹង គ្រោតគ្រាត ប៉ុន្តែបរិព្វាជកនេះ ប្រហែលជាមានសទ្ធា ជ្រះថ្លាហើយ»។ សរភបរិព្វាជកពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន លោកម្ចាស់ទាំងឡាយដឹងហើយ ទើបបួសក្នុងទីដ៏សមគួរពិតៗ ចំណែកពួកយើងមិនបានពិចារណាឡើយ ស្ទុះទៅក្នុងកំពង់ដែលមិនមែនជាកំពង់ ហើយត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកក្នុងផ្លូវដែលមិននាំចេញចាកទុក្ខ»។ សរភបរិព្វាជកនោះ កាលពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំភិក្ខុទាំងឡាយដែលខ្លួនបានឃើញហើយៗ រឿយៗ រៀបចំទឹកស្រង់ជាដើម ធ្វើឈើខាត់ធ្មេញឲ្យជាវត្ថុគួរ លាងជើង លាបជើង កាលបានភត្តដែលសល់ ក៏បរិភោគ។

ตํ [Pg.175] อิมินา นีหาเรน วสนฺตํ เอโก มหาเถโร ทิสฺวา, ‘‘ปริพฺพาชก, ตฺวํ สทฺโธ ปสนฺโน, กึ น ปพฺพชสี’’ติ. โก มํ, ภนฺเต, ปพฺพาเชสฺสติ. มยญฺหิ จิรกาลํ ภทนฺตานํ ปจฺจตฺถิกา หุตฺวา วิจริมฺหาติ. เถโร ‘‘สเจ ตฺวํ ปพฺพชิตุกาโม, อหํ ตํ ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ วตฺวา ปพฺพาเชสิ. โส ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย นิรนฺตรํ วตฺตปฏิวตฺตมกาสิ. อถ นํ เถโร วตฺเต ปสีทิตฺวา นจิรสฺเสว อุปสมฺปาเทสิ. โส อุโปสถทิวเส ภิกฺขูหิ สทฺธึ อุโปสถคฺคํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขู มหนฺเตน อุสฺสาเหน ปาติโมกฺขํ ปคฺคณฺหนฺเต ทิสฺวา ‘‘อิมินา นีหาเรน โอสาเรตฺวา โอสาเรตฺวา โลกํ ขาทนฺติ, กติปาเหน หริสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. โส ปริเวณํ คนฺตฺวา อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, โก นาโม อยํ ธมฺโม’’ติ ปุจฺฉิ. ปาติโมกฺโข นาม, อาวุโสติ. อุตฺตมธมฺโม เอส, ภนฺเต, ภวิสฺสตีติ. อาม, อาวุโส, สกลสาสนธารณี อยํ สิกฺขาติ. ภนฺเต, สเจ เอส สิกฺขาธมฺโม อุตฺตโม, อิมเมว ปฐมํ คณฺหามีติ. คณฺหาวุโสติ เถโร สมฺปฏิจฺฉิ. โส คณฺหนฺโต ปริพฺพาชเก ปสฺสิตฺวา ‘‘กีทิสํ อาจริยา’’ติ ปุจฺฉิโต, ‘‘อาวุโส, มา จินฺตยิตฺถ, กติปาเหน อาหริสฺสามี’’ติ วตฺวา นจิรสฺเสว อุคฺคณฺหิตฺวา อุปชฺฌายํ อาห – ‘‘เอตฺตกเมว, ภนฺเต, อุทาหุ อญฺญมฺปิ อตฺถี’’ติ. เอตฺตกเมว, อาวุโสติ.

ព្រះមហាថេរៈមួយអង្គ ឃើញសរភបរិព្វាជកនោះកំពុងរស់នៅដោយរបៀបនេះ ទើបសួរថា «នែបរិព្វាជក អ្នកមានសទ្ធា មានសេចក្តីជ្រះថ្លា ហេតុអ្វីក៏មិនបួស?»។ សរភបរិព្វាជកពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន តើនរណានឹងឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាបួស? ព្រោះពួកខ្ញុំព្រះករុណា បានធ្វើជាសត្រូវនឹងលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ អស់កាលដ៏យូរអង្វែងមកហើយ»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ប្រសិនបើអ្នកចង់បួស ខ្ញុំនឹងឲ្យអ្នកបួស» ពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ឲ្យបួស។ សាមណេរនោះ ចាប់តាំងពីពេលបួសមក ក៏បានធ្វើវត្តប្រតិបត្តិមិនដាច់។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈជ្រះថ្លានឹងវត្តប្រតិបត្តិរបស់សាមណេរនោះ មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏បានឲ្យឧបសម្បទា។ ភិក្ខុនោះ ក្នុងថ្ងៃឧបោសថ បានចូលទៅកាន់រោងឧបោសថជាមួយភិក្ខុទាំងឡាយ ឃើញភិក្ខុទាំងឡាយកំពុងសម្តែងព្រះបាតិមោក្ខដោយសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំង ក៏គិតថា «ពួកភិក្ខុទាំងនេះ ប្រមូលផ្តុំគ្នាសម្តែងៗ នូវមាយានេះ ហើយចិញ្ចឹមជីវិតក្នុងលោកដោយរបៀបនេះឯង អាត្មាអញនឹងនាំយកមាយានេះទៅ ក្នុងរយៈពេលពីរបីថ្ងៃនេះ»។ ភិក្ខុនោះ ទៅកាន់បរិវេណ ថ្វាយបង្គំព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ហើយសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ធម៌នេះមានឈ្មោះអ្វី?»។ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍តបថា «ម្នាលអាវុសោ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ»។ ភិក្ខុនោះពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ធម៌នេះប្រហែលជាធម៌ដ៏ឧត្តមហើយ»។ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ពោលថា «អើ អាវុសោ សិក្ខានេះ ជាគ្រឿងទ្រទ្រង់នូវព្រះសាសនាទាំងអស់»។ ភិក្ខុនោះពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើសិក្ខាធម៌នេះឧត្តមមែន ខ្ញុំព្រះករុណានឹងរៀនធម៌នេះមុនគេបង្អស់»។ ព្រះថេរៈក៏ទទួលពាក្យថា «ចូររៀនចុះ អាវុសោ» ហើយក៏ឲ្យរៀន។ ភិក្ខុនោះ កាលកំពុងរៀន បានជួបពួកបរិព្វាជក កាលពួកបរិព្វាជកសួរថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ តើមានសភាពយ៉ាងណាដែរ?» ក៏ពោលថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ កុំបារម្ភឡើយ ខ្ញុំនឹងនាំយកមកក្នុងរយៈពេលពីរបីថ្ងៃនេះ» ពោលយ៉ាងនេះហើយ មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏រៀនចាំ រួចពោលនឹងព្រះឧបជ្ឈាយ៍ថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន មានតែប៉ុណ្ណេះ ឬក៏មានធម៌ដទៃទៀត?»។ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍តបថា «ម្នាលអាវុសោ មានតែប៉ុណ្ណេះឯង»។

โส ปุนทิวเส ยถานิวตฺถปารุโตว คหิตนีหาเรเนว ปตฺตํ คเหตฺวา คิชฺฌกูฏา นิกฺขมฺม ปริพฺพาชการามํ อคมาสิ. ปริพฺพาชกา ทิสฺวา ‘‘กีทิสํ, อาจริย, นาสกฺขิตฺถ มญฺเญ อาวฏฺฏนิมายํ อาหริตุ’’นฺติ ตํ ปริวารยึสุ. มา จินฺตยิตฺถ, อาวุโส, อาหฏา เม อาวฏฺฏนิมายา, อิโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ ลาภสกฺกาโร มหา ภวิสฺสติ. ตุมฺเห อญฺญมญฺญํ สมคฺคา โหถ, มา วิวาทํ อกตฺถาติ. สเจ เต, อาจริย, สุคฺคหิตา, อมฺเหปิ นํ วาเจหีติ. โส อาทิโต ปฏฺฐาย ปาติโมกฺขํ โอสาเรสิ. อถ เต สพฺเพปิ – ‘‘เอถ, โภ, นคเร วิจรนฺตา สมณสฺส โคตมสฺส อวณฺณํ กเถสฺสามา’’ติ อนุคฺฆาฏิเตสุเยว นครทฺวาเรสุ ทฺวารสมีปํ คนฺตฺวา วิวเฏน ทฺวาเรน สพฺพปฐมํ ปวิสึสุ. เอวํ สลิงฺเคเนว อปกฺกนฺตํ ตํ ปริพฺพาชกํ สนฺธาย – ‘‘สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหตี’’ติ วุตฺตํ.

ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ភិក្ខុនោះស្លៀកដណ្តប់តាមដែលធ្លាប់ស្លៀកដណ្តប់ យកបាត្រដោយអាការៈដែលខ្លួនកាន់យកនោះឯង ចេញពីភ្នំគិជ្ឈកូដ ដើរទៅកាន់អារាមរបស់ពួកបរិព្វាជក។ ពួកបរិព្វាជកឃើញហើយ ក៏ចោមរោមសួរថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ តើមានសភាពយ៉ាងណាដែរ? ខ្ញុំស្មានថា លោកអាចារ្យអាចនាំយកអាវដ្តនិមាយាមកបានហើយ»។ សរភបរិព្វាជកនោះពោលថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ កុំបារម្ភឡើយ ខ្ញុំបាននាំយកអាវដ្តនិមាយាមកហើយ ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ លាភសក្ការៈដ៏ច្រើននឹងមានដល់ពួកយើង។ អ្នករាល់គ្នា ចូរមានសេចក្តីសាមគ្គីគ្នានឹងគ្នា កុំធ្វើការឈ្លោះប្រកែកគ្នាឡើយ»។ ពួកបរិព្វាជកពោលថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ ប្រសិនបើលោកអាចារ្យរៀនបានល្អហើយ សូមបង្រៀនពួកយើងនូវមាយានោះផង»។ ភិក្ខុនោះ ក៏បានសម្តែងព្រះបាតិមោក្ខ ចាប់តាំងពីដើមរៀងមក។ លំដាប់នោះ ពួកបរិព្វាជកទាំងអស់នោះ ពោលថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ មកចុះ ពួកយើងនឹងដើរទៅក្នុងក្រុង ហើយនិយាយទោសរបស់ព្រះសមណគោតម» ពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ដើរទៅជិតទ្វារក្រុង តាំងពីទ្វារក្រុងមិនទាន់បើកនៅឡើយ កាលបើទ្វារបើកហើយ ក៏ចូលទៅមុនគេបង្អស់។ ពាក្យថា «សរភបរិព្វាជក ទើបតែចៀសចេញទៅមិនយូរប៉ុន្មាន» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកបរិព្វាជកនោះ ដែលចៀសចេញទៅទាំងភេទរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះឯង។

ตํ [Pg.176] ทิวสํ ปน ภควา ปจฺจูสสมเย โลกํ โอโลเกนฺโต อิทํ อทฺทส – ‘‘อชฺช สรโภ ปริพฺพาชโก นคเร วิจริตฺวา ปกาสนียกมฺมํ กริสฺสติ, ติณฺณํ รตนานํ อวณฺณํ กเถนฺโต วิสํ สิญฺจิตฺวา ปริพฺพาชการามํ คมิสฺสติ, อหมฺปิ ตตฺเถว คมิสฺสามิ, จตสฺโสปิ ปริสา ตตฺเถว โอสริสฺสนฺติ. ตสฺมึ สมาคเม จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต ‘‘ตสฺส โอกาโส โหตุ, ยถารุจิยา อวณฺณํ ปตฺถรตู’’ติ จินฺเตตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อานนฺท, อฏฺฐารสสุ มหาวิหาเรสุ ภิกฺขุสงฺฆสฺส มยา สทฺธึเยว ปิณฺฑาย จริตุํ อาโรเจหี’’ติ. เถโร ตถา อกาสิ. ภิกฺขู ปตฺตจีวรมาทาย สตฺถารเมว ปริวารยึสุ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย ทฺวารคามสมีเปเยว ปิณฺฑาย จริ. สรโภปิ ปริพฺพาชเกหิ สทฺธึ นครํ ปวิฏฺโฐ ตตฺถ ตตฺถ ปริสมชฺเฌ ราชทฺวารวีถิจตุกฺกาทีสุ จ คนฺตฺวา ‘‘อญฺญาโต มยา สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ อภาสิ. ตํ สนฺธาย โส ราชคเห ปริสติ เอวํ วาจํ ภาสตีติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญาโตติ ญาโต อวพุทฺโธ, ปากฏํ กตฺวา อุคฺคหิโตติ ทีเปติ. อญฺญายาติ ชานิตฺวา. อปกฺกนฺโตติ สลิงฺเคเนว อปกฺกนฺโต. สเจ หิ สมณสฺส โคตมสฺส สาสเน โกจิ สาโร อภวิสฺส, นาหํ อปกฺกมิสฺสํ. ตสฺส ปน สาสนํ อสารํ นิสฺสารํ, อาวฏฺฏนิมายํ โอสาเรตฺวา สมณา โลกํ ขาทนฺตีติ เอวมตฺถํ ทีเปนฺโต เอวมาห.

ចំណែកក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ទតមើលលោកក្នុងវេលាជិតភ្លឺ បានទតឃើញហេតុនេះថា «ថ្ងៃនេះ សរភបរិព្វាជក នឹងដើរទៅក្នុងក្រុង ហើយធ្វើការប្រកាសផ្សាយ ពោលទោសរបស់ព្រះរតនត្រ័យទាំងបី ដូចជាការស្រោចស្រពនូវថ្នាំពិស រួចហើយនឹងទៅកាន់អារាមរបស់ពួកបរិព្វាជក ទោះបីតថាគត ក៏នឹងទៅក្នុងទីនោះដែរ ឯបរិស័ទទាំងបួន ក៏នឹងជួបជុំគ្នាក្នុងទីនោះដែរ។ ក្នុងសមគមនោះ សត្វទាំងឡាយប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់ នឹងបានផឹកនូវទឹកអម្រឹត»។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ចូរឱកាសមានដល់សរភបរិព្វាជកនោះចុះ ចូរគេផ្សព្វផ្សាយនូវពាក្យមិនសរសើរតាមសេចក្តីពេញចិត្តចុះ» ទើបត្រាស់ហៅព្រះអានន្ទត្ថេរថា «ម្នាលអានន្ទ ចូរអ្នកប្រាប់ដល់ភិក្ខុសង្ឃក្នុងមហាវីហារទាំងដប់ប្រាំបី ដើម្បីត្រេកអរក្នុងការដើរទៅបិណ្ឌបាតជាមួយតថាគតចុះ»។ ព្រះថេរៈក៏បានធ្វើដូចនោះ។ ភិក្ខុទាំងឡាយកាន់យកបាត្រនិងចីវរ ចោមរោមព្រះសាស្តា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់នាំភិក្ខុសង្ឃទៅបិណ្ឌបាតក្នុងភូមិជិតទ្វារក្រុងនោះឯង។ ចំណែកសរភបរិព្វាជក ក៏បានចូលទៅកាន់ក្រុងជាមួយពួកបរិព្វាជក ទៅកាន់ទីនោះៗ ក្នុងកណ្តាលជំនុំជន នាទ្វារព្រះរាជវាំង ផ្លូវធំ និងផ្លូវបែកជាបួនជាដើម ហើយពោលពាក្យជាដើមថា «ធម៌របស់ពួកសមណៈសក្យបុត្រ ខ្ញុំបានដឹងច្បាស់ហើយ»។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «សរភបរិព្វាជកនោះ ពោលវាចាយ៉ាងនេះ ក្នុងបរិស័ទនាទីក្រុងរាជគ្រឹះ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា aññātoti សម្តែងថា ដឹងហើយ យល់ច្បាស់ហើយ ធ្វើឲ្យប្រាកដហើយរៀនយកហើយ។ ពាក្យថា aññāyāti ប្រែថា ដឹងហើយ។ ពាក្យថា apakkantoti ប្រែថា ចៀសចេញទៅទាំងភេទរបស់ខ្លួន។ «ព្រោះថា ប្រសិនបើខ្លឹមសារណាមួយ មាននៅក្នុងសាសនារបស់ព្រះសមណគោតមមែន ខ្ញុំក៏មិនចៀសចេញទៅដែរ ប៉ុន្តែសាសនារបស់ព្រះសមណគោតមនោះ គ្មានខ្លឹមសារ គ្មានប្រយោជន៍ឡើយ ពួកសមណៈប្រមូលផ្តុំគ្នាសម្តែងនូវមាយាជាគ្រឿងល្បួងចិត្ត ហើយចិញ្ចឹមជីវិតក្នុងលោក» សរភបរិព្វាជក កាលសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขูติ อถ เอวํ ตสฺมึ ปริพฺพาชเก ภาสมาเน อรญฺญวาสิโน ปญฺจสตา ภิกฺขู ‘‘อสุกฏฺฐานํ นาม สตฺถา ปิณฺฑาย จริตุํ คโต’’ติ อชานนฺตา ภิกฺขาจารเวลายํ ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. เต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ ‘‘อิมํ การณํ ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามา’’ติ อุปสงฺกมึสุ.

ពាក្យថា Atha kho sambahulā bhikkhū សេចក្តីថា លំដាប់នោះ កាលដែលបរិព្វាជកនោះកំពុងពោលយ៉ាងនេះ ភិក្ខុទាំងឡាយប្រាំរយអង្គ ដែលគង់នៅក្នុងព្រៃ មិនដឹងថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់យាងទៅបិណ្ឌបាតក្នុងទីឈ្មោះឯណោះ» ឡើយ ក៏បានចូលទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះដើម្បីបិណ្ឌបាត ក្នុងវេលាជាទីដើរទៅបិណ្ឌបាត។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកភិក្ខុទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា assosunti ប្រែថា បានឮហើយ។ ពាក្យថា yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយបានចូលទៅគាល់ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងក្រាបបង្គំទូលហេតុនេះ ដល់ព្រះទសពល»។

สิปฺปินิกาตีรนฺติ สิปฺปินิกาติ เอวํนามิกาย นทิยา ตีรํ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนาติ กายงฺควาจงฺคานิ อโจเปตฺวา อพฺภนฺตเร ขนฺตึ ธาเรตฺวา จิตฺเตเนว อธิวาเสสีติ อตฺโถ. เอวํ อธิวาเสตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘กึ นุ โข อชฺช มยา สรภสฺส วาทํ มทฺทิตุํ คจฺฉนฺเตน เอกเกน คนฺตพฺพํ[Pg.177], อุทาหุ ภิกฺขุสงฺฆปริวุเตนา’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – สจาหํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คมิสฺสามิ, มหาชโน เอวํ จินฺเตสฺสติ – ‘‘สมโณ โคตโม วาทุปฺปตฺติฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต ปกฺขํ อุกฺขิปิตฺวา คนฺตฺวา ปริสพเลน อุปฺปนฺนํ วาทํ มทฺทติ, ปรวาทีนํ สีสํ อุกฺขิปิตุํ น เทตี’’ติ. น โข ปน มยฺหํ อุปฺปนฺเน วาเท ปรํ คเหตฺวา มทฺทนกิจฺจํ อตฺถิ, อหเมว คนฺตฺวา มทฺทิสฺสามิ. อนจฺฉริยํ เจตํ ยฺวาหํ อิทานิ พุทฺธภูโต อตฺตโน อุปฺปนฺนํ วาทํ มทฺเทยฺยํ, จริยํ จรณกาเล อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺเตนาปิ หิ มยา วหิตพฺพํ ธุรํ อญฺโญ วหิตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. อิมสฺส ปนตฺถสฺส สาธนตฺถํ –

ពាក្យថា sippinikātīraṃ សេចក្តីថា ឆ្នេរនៃស្ទឹងមានឈ្មោះយ៉ាងនេះថា សិប្ពិនីកា។ ពាក្យថា adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនញ៉ាំងកាយនិងវាចាឲ្យកម្រើកឡើយ ទ្រង់តម្កល់សេចក្តីអត់ធន់ទុកក្នុងព្រះហឫទ័យ ហើយទ្រង់ទទួលព្រមដោយព្រះហឫទ័យតែម្តង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ លុះទ្រង់ទទួលព្រមយ៉ាងនេះហើយ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះជាថ្មីទៀតថា «ថ្ងៃនេះ តើតថាគតកាលនឹងទៅដើម្បីកម្ចាត់វាទៈរបស់សរភបរិព្វាជក គួរទៅតែម្នាក់ឯង ឬក៏គួរមានភិក្ខុសង្ឃចោមរោមទៅ?»។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើតថាគតមានភិក្ខុសង្ឃចោមរោមទៅ មហាជននឹងគិតយ៉ាងនេះថា 'ព្រះសមណគោតម កាលនឹងទៅកាន់ទីកើតឡើងនៃវាទៈ តែងលើកបក្សពួក ហើយកម្ចាត់វាទៈដែលកើតឡើង ដោយកម្លាំងនៃបរិស័ទ មិនទុកឱកាសឲ្យពួកអ្នកពោលវាទៈដទៃងើបក្បាលឡើងបានឡើយ'។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើវាទៈកើតឡើង តថាគតគ្មានកិច្ចដែលត្រូវនាំអ្នកដទៃទៅដើម្បីកម្ចាត់ឡើយ តថាគតនឹងទៅកម្ចាត់តែម្នាក់ឯងចុះ។ ការដែលតថាគតជាព្រះពុទ្ធក្នុងពេលឥឡូវនេះ ហើយកម្ចាត់វាទៈដែលកើតឡើងចំពោះខ្លួននោះ មិនមែនជាការអស្ចារ្យឡើយ ព្រោះថាសូម្បីក្នុងកាលដែលតថាគតបំពេញបារមី កើតក្នុងបដិសន្ធិដែលគ្មានហេតុ (ជាសត្វតិរច្ឆាន) ធុរៈដែលតថាគតត្រូវនាំទៅនោះ គ្មានអ្នកដទៃណាអាចនាំទៅបានឡើយ»។ ដើម្បីសម្រេចនូវសេចក្តីនេះ៖

‘‘ยโต ยโต ครุ ธุรํ, ยโต คมฺภีรวตฺตนี;

ตทาสฺสุ กณฺหํ ยุญฺเชนฺติ, สฺวาสฺสุ ตํ วหเต ธุร’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๒๙) –

«ក្នុងទីណាៗ ដែលធុរៈធ្ងន់ ក្នុងទីណាដែលផ្លូវលំបាក ក្នុងកាលនោះ គេតែងទឹមគោខ្មៅ គោខ្មៅនោះឯង តែងនាំទៅនូវធុរៈនោះ»។

อิทํ กณฺหชาตกํ อาหริตพฺพํ. อตีเต กิร เอโก สตฺถวาโห เอกิสฺสา มหลฺลิกาย เคเห นิวาสํ คณฺหิ. อถสฺส เอกิสฺสา เธนุยา รตฺติภาคสมนนฺตเร คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. สา เอกํ วจฺฉกํ วิชายิ. มหลฺลิกาย วจฺฉกํ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปุตฺตสิเนโห อุทปาทิ. ปุนทิวเส สตฺถวาหปุตฺโต – ‘‘ตว เคหเวตนํ คณฺหาหี’’ติ อาห. มหลฺลิกา ‘‘มยฺหํ อญฺเญน กิจฺจํ น อตฺถิ, อิมเมว วจฺฉกํ เทหี’’ติ อาห. คณฺห, อมฺมาติ. สา ตํ คณฺหิตฺวา ขีรํ ปาเยตฺวา ยาคุภตฺตติณาทีนิ ททมานา โปเสสิ. โส วุทฺธิมนฺวาย ปริปุณฺณรูโป พลวีริยสมฺปนฺโน อโหสิ สมฺปนฺนาจาโร, กาฬโก นาม นาเมน. อเถกสฺส สตฺถวาหสฺส ปญฺจหิ สกฏสเตหิ อาคจฺฉนฺตสฺส อุทกภินฺนฏฺฐาเน สกฏจกฺกํ ลคฺคิ. โส ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ โยเชตฺวา นีหราเปตุํ อสกฺโกนฺโต กาฬกํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘ตาต, ตว เวตนํ ทสฺสามิ, สกฏํ เม อุกฺขิปิตฺวา เทหี’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ตํ อาทาย – ‘‘อญฺโญ อิมินา สทฺธึ ธุรํ วหิตุํ สมตฺโถ นตฺถี’’ติ ธุรสกเฏ โยตฺตํ พนฺธิตฺวา ตํ เอกกํเยว โยเชสิ. โส ตํ สกฏํ อุกฺขิปิตฺวา ถเล ปติฏฺฐาเปตฺวา เอเตเนว นิหาเรน ปญฺจ สกฏสตานิ นีหริ. โส สพฺพปจฺฉิมสกฏํ นีหริตฺวา โมจิยมาโน ‘‘สุ’’นฺติ กตฺวา สีสํ อุกฺขิปิ.

គប្បីនាំយកកណ្ហជាតកនេះមកសម្តែង។ ឮថា ក្នុងអតីតកាល នាយរទេះម្នាក់ បានស្នាក់នៅក្នុងផ្ទះរបស់ស្ត្រីចាស់ម្នាក់។ លំដាប់នោះ ក្នុងវេលាជិតភ្លឺ មេគោមួយរបស់នាយរទេះនោះ ក៏បានសម្រាលកូន។ មេគោនោះសម្រាលបានកូនគោឈ្មោលមួយ។ ចាប់តាំងពីពេលដែលស្ត្រីចាស់បានឃើញកូនគោនោះមក សេចក្តីស្រឡាញ់ដូចជាកូនបង្កើតក៏កើតឡើង។ ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ កូនរបស់នាយរទេះពោលថា «សូមអ្នកម្តាយទទួលយកថ្លៃឈ្នួលផ្ទះចុះ»។ ស្ត្រីចាស់ពោលថា «ខ្ញុំគ្មានសេចក្តីត្រូវការដោយវត្ថុដទៃឡើយ សូមប្រគល់តែកូនគោនេះឲ្យខ្ញុំចុះ»។ នាយរទេះពោលថា «ចូរយកចុះ អ្នកម្តាយ»។ នាងក៏បានទទួលយកកូនគោនោះមក ឲ្យផឹកទឹកដោះ ឲ្យបបរ បាយ និងស្មៅជាដើម ហើយចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា។ កូនគោនោះ លុះធំធាត់ឡើង ក៏មានរូបរាងពេញលេញ ប្រកបដោយកម្លាំងនិងសេចក្តីព្យាយាម មានមារយាទដ៏ល្អ មានឈ្មោះថា កាឡកៈ។ លំដាប់នោះ កាលនាយរទេះម្នាក់ទៀត ដឹកនាំរទេះប្រាំរយគ្រឿងធ្វើដំណើរមកដល់ កង់រទេះក៏បានជាប់ផុងក្នុងកន្លែងដែលទឹកហូរដាច់ផ្លូវ។ នាយរទេះនោះ ទោះបីទឹមគោដប់ក្បាល ម្ភៃក្បាល ឬសាមសិបក្បាល ក៏មិនអាចទាញឡើងបាន ទើបដើរចូលទៅរកគោឈ្មោះកាឡកៈ រួចពោលថា «នែប្អូន ខ្ញុំនឹងឲ្យថ្លៃឈ្នួលដល់ឯង ចូរជួយទាញរទេះឡើងឲ្យខ្ញុំផង»។ លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏នាំយកគោនោះទៅ ដោយគិតថា «គ្មានគោដទៃណាអាចនាំយកធុរៈនេះទៅជាមួយគោនេះបានឡើយ» ទើបចងខ្សែព្រ័ត្រត្រង់នឹមរទេះ ហើយទឹមគោនោះតែមួយក្បាលគត់។ គោនោះក៏បានទាញរទេះនោះឡើងទៅតម្កល់នៅលើគោក ហើយបាននាំរទេះទាំងប្រាំរយគ្រឿងឡើងដោយរបៀបនេះឯង។ លុះគោនោះទាញរទេះគ្រឿងចុងក្រោយបង្អស់ឡើងរួចហើយ កាលដែលគេកំពុងដោះចេញ ក៏ដកដង្ហើមធំ «ស៊ូស» ហើយងើបក្បាលឡើង។

สตฺถวาโห [Pg.178] ‘‘อยํ เอตฺตกานิ สกฏานิ อุกฺขิปนฺโต เอวํ น อกาสิ, เวตนตฺถํ มญฺเญ กโรตี’’ติ สกฏคณนาย กหาปเณ คเหตฺวา ปญฺจสตภณฺฑิกํ ตสฺส คีวาย พนฺธาเปสิ. โส อญฺเญสํ อตฺตโน สนฺติกํ อลฺลียิตุํ อเทนฺโต อุชุกํ เคหเมว อคมาสิ. มหลฺลิกา ทิสฺวา โมเจตฺวา กหาปณภาวํ ญตฺวา ‘‘กสฺมา, ปุตฺต, เอวมกาสิ, มา ตฺวํ ‘มยา กมฺมํ กตฺวา อาภเตน อยํ ชีวิสฺสตี’ติ สญฺญมกาสี’’ติ วตฺวา โคณํ อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา เตเลน อพฺภญฺชิตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ปุน มา เอวมกาสี’’ติ โอวทิ. เอวํ สตฺถา ‘‘จริยํ จรณกาเล อเหตุกปฏิสนฺธิยํ นิพฺพตฺเตนาปิ หิ มยา วหิตพฺพธุรํ อญฺโญ วหิตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสี’’ติ จินฺเตตฺวา เอกโกว อคมาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติอาทิ วุตฺตํ.

នាយក្បួនរទេះគិតថា «កាលដែលគោខ្មៅនេះអូសទាញរទេះច្រើនមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ មិនដែលធ្វើបែបនេះឡើយ ប្រហែលជាវាធ្វើដើម្បីកម្រៃទេដឹង» គិតដូច្នេះហើយ ទើបយកកហាបណៈតាមចំនួនរទេះ ចងកញ្ចប់កហាបណៈប្រាំរយនៅនឹងករបស់វា។ គោនោះមិនព្រមឲ្យអ្នកដទៃចូលមកជិតខ្លួនឡើយ ហើយបានដើរត្រង់ទៅកាន់ផ្ទះតែម្តង។ ស្រ្តីចាស់ឃើញហើយ ក៏ស្រាយចេញ ដឹងថាជាកញ្ចប់កហាបណៈ ទើបនិយាយថា «កូនមាសអើយ ហេតុអ្វីបានជាឯងធ្វើបែបនេះ? ឯងកុំគិតឡើយថា 'យើងធ្វើការងារហើយនាំទ្រព្យមក ស្រ្តីចាស់នេះនឹងរស់នៅបានដោយសារទ្រព្យនោះ'» និយាយរួចហើយ ក៏បានងូតទឹកក្តៅឧណ្ហៗឲ្យគោ លាបប្រេង រួចទូន្មានថា «ចាប់ពីពេលនេះទៅ ឯងកុំធ្វើបែបនេះទៀតឡើយ»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ក្នុងកាលដែលបំពេញចរិយា សូម្បីតែកើតក្នុងអហេតុកបដិសន្ធិ (ជាសត្វតិរច្ឆាន) ក៏ដោយ ក៏គ្មានអ្នកដទៃណាអាចទទួលរែកពន់ភារៈដែលតថាគតត្រូវរែកពន់បានឡើយ» ទើបទ្រង់យាងទៅតែមួយព្រះអង្គឯង។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបមានពាក្យផ្តើមថា «atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito» (លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ចេញពីការសម្ងំនៅក្នុងវេលាព្រលប់) ជាដើម។

ตตฺถ ปฏิสลฺลานาติ ปุถุตฺตารมฺมเณหิ จิตฺตํ ปฏิสํหริตฺวา สลฺลานโต, ผลสมาปตฺติโตติ อตฺโถ. เตนุปสงฺกมีติ ปริพฺพาชเกสุ สกลนคเร ปกาสนียกมฺมํ กตฺวา นครา นิกฺขมฺม ปริพฺพาชการาเม สนฺนิปติตฺวา ‘‘สเจ, อาวุโส สรภ, สมโณ โคตโม อาคมิสฺสติ, กึ กริสฺสสี’’ติ. สมเณ โคตเม เอกํ กโรนฺเต อหํ ทฺเว กริสฺสามิ, ทฺเว กโรนฺเต จตฺตาริ, จตฺตาริ กโรนฺเต ปญฺจ, ปญฺจ กโรนฺเต ทส, ทส กโรนฺเต วีสติ, วีสติ กโรนฺเต ตึสํ, ตึสํ กโรนฺเต จตฺตาลีสํ, จตฺตาลีสํ กโรนฺเต ปญฺญาสํ, ปญฺญาสํ กโรนฺเต สตํ, สตํ กโรนฺเต สหสฺสํ กริสฺสามีติ เอวํ อญฺญมญฺญํ สีหนาทกถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา นิสินฺเนสุ อุปสงฺกมิ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «paṭisallānā» សេចក្តីថា ការប្រមូលចិត្តត្រឡប់មកវិញចាកអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ហើយសម្ងំនៅ គឺការចូលផលសមាបត្តិ។ បទថា «tenupasaṅkami» សេចក្តីថា កាលពួកបរិព្វាជកធ្វើការប្រកាសផ្សព្វផ្សាយទូទាំងទីក្រុង រួចចេញពីក្រុងមកជួបជុំគ្នាក្នុងអារាមរបស់បរិព្វាជក ហើយសួរថា «ម្នាលអាវុសោសរភៈ បើសមណគោតមនឹងយាងមក តើអ្នកនឹងធ្វើដូចម្តេច?» (សរភបរិព្វាជកឆ្លើយថា) «បើព្រះសមណគោតមពោលពាក្យមួយម៉ាត់ ខ្ញុំនឹងពោលពីរម៉ាត់ បើទ្រង់ពោលពីរម៉ាត់ ខ្ញុំនឹងពោលបួនម៉ាត់ បើទ្រង់ពោលបួនម៉ាត់ ខ្ញុំនឹងពោលប្រាំម៉ាត់ បើទ្រង់ពោលប្រាំម៉ាត់ ខ្ញុំនឹងពោលដប់ម៉ាត់ បើទ្រង់ពោលដប់ម៉ាត់ ខ្ញុំនឹងពោលម្ភៃ បើទ្រង់ពោលម្ភៃ ខ្ញុំនឹងពោលសាមសិប បើទ្រង់ពោលសាមសិប ខ្ញុំនឹងពោលសែសិប បើទ្រង់ពោលសែសិប ខ្ញុំនឹងពោលហាសិប បើទ្រង់ពោលហាសិប ខ្ញុំនឹងពោលមួយរយ បើទ្រង់ពោលមួយរយ ខ្ញុំនឹងពោលមួយពាន់» កាលដែលពួកបរិព្វាជកទាំងនោះកំពុងអង្គុយជជែកគ្នា បង្កើតជាពាក្យសីហនាទទៅវិញទៅមកយ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់យាងទៅជិត។

อุปสงฺกมนฺโต ปน ยสฺมา ปริพฺพาชการามสฺส นครมชฺเฌเนว มคฺโค, ตสฺมา สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา สุคตมหาจีวรํ ปารุปิตฺวา วิสฺสฏฺฐพโล ราชา วิย เอกโกว นครมชฺเฌน อคมาสิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ทิสฺวา ‘‘ปริพฺพาชกา สมณสฺส โคตมสฺส ปกาสนียกมฺมํ กโรนฺตา อวณฺณํ ปตฺถรึสุ, โส เอเต อนุวตฺติตฺวา สญฺญาเปตุํ คจฺฉติ มญฺเญ’’ติ อนุพนฺธึสุ. สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปตฺตจีวรํ อาทาย เอกโกว นิกฺขนฺโต, อชฺช สรเภน สทฺธึ มหาธมฺมสงฺคาโม ภวิสฺสติ. มยมฺปิ ตสฺมึ สมาคเม กายสกฺขิโน ภวิสฺสามา’’ติ อนุพนฺธึสุ. สตฺถา ปสฺสนฺตสฺเสว มหาชนสฺส ปริพฺพาชการามํ อุปสงฺกมิ.

ក៏ប៉ុន្តែ កាលដែលព្រះអង្គយាងទៅជិតនោះ ព្រោះតែផ្លូវទៅកាន់អារាមរបស់បរិព្វាជកត្រូវកាត់តាមកណ្តាលក្រុង ហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ស្លៀកស្បង់ពីរជាន់ដ៏ក្រហមល្អ ទ្រង់ដណ្តប់មហាចីវររបស់ព្រះសុគត ហើយយាងទៅតែមួយព្រះអង្គឯងកាត់តាមកណ្តាលក្រុង ដូចជាស្តេចដែលលះបង់កងពលហើយដូច្នោះ។ ពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិឃើញហើយ ក៏គិតថា «ពួកបរិព្វាជកធ្វើការប្រកាសផ្សព្វផ្សាយ បានពោលទោសរបស់ព្រះសមណគោតម ព្រះសមណគោតមនោះប្រហែលជាយាងទៅដើម្បីសម្រុះសម្រួលយល់ស្របតាមពួកបរិព្វាជកទាំងនោះហើយដឹង» គិតដូច្នេះហើយក៏ដើរតាមទៅ។ ចំណែកពួកសម្មាទិដ្ឋិក៏គិតថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់កាន់យកបាត្រនិងចីវរ យាងចេញទៅតែមួយព្រះអង្គឯង ថ្ងៃនេះនឹងមានមហាធម្មសង្គ្រាមជាមួយសរភបរិព្វាជកជាមិនខាន ពួកយើងក៏នឹងទៅធ្វើជាសាក្សីផ្ទាល់ភ្នែកក្នុងសមគមនោះដែរ» គិតដូច្នេះហើយក៏ដើរតាមទៅដែរ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់យាងទៅដល់អារាមរបស់បរិព្វាជក ក្នុងខណៈដែលមហាជនកំពុងតែសម្លឹងមើលទៅនោះឯង។

ปริพฺพาชกา [Pg.179] รุกฺขานํ ขนฺธวิฏปสาขนฺตเรหิ สมุคฺคจฺฉนฺตา ฉพฺพณฺณฆนพุทฺธรสฺมิโย ทิสฺวา ‘‘อญฺญทา เอวรูโป โอภาโส นาม นตฺถิ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ อุลฺโลเกตฺวา ‘‘สมโณ โคตโม อาคจฺฉตี’’ติ อาหํสุ. ตํ สุตฺวาว สรโภ ชาณุกนฺตเร สีสํ ฐเปตฺวา อโธมุโข นิสีทิ. เอวํ ตสฺมึ สมเย ภควา ตํ อารามํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ตถาคโต หิ ชมฺพุทีปตเล อคฺคกุเล ชาตตฺตา อคฺคาสนารโหติสฺส สพฺพตฺถ อาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. เอวํ ปญฺญตฺเต มหารเห พุทฺธาสเน นิสีทิ.

ពួកបរិព្វាជកបានឃើញព្រះពុទ្ធរស្មីមានពណ៌ ៦ ប្រការ ដ៏ក្រាស់ក្រែល ចេញមកចន្លោះដើមឈើ មែកឈើ និងខ្នែងឈើ ក៏សម្លឹងមើលហើយនិយាយថា «ក្នុងពេលដទៃ មិនដែលធ្លាប់មានពន្លឺបែបនេះឡើយ តើនេះជាពន្លឺអ្វីហ្ន៎?» រួចក៏និយាយថា «ព្រះសមណគោតមយាងមកហើយ!» លុះសរភបរិព្វាជកបានឮពាក្យនោះហើយ ក៏ដាក់ក្បាលចុះចន្លោះជង្គង់ អង្គុយឱនមុខចុះក្រោម។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅដល់អារាមនោះហើយ គង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំទុកថ្វាយ។ ព្រោះថា ព្រះតថាគតទ្រង់ប្រសូតក្នុងត្រកូលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតក្នុងផ្ទៃនៃជម្ពូទ្វីប ហេតុនោះ ទ្រង់ទើបជាអ្នកគួរដល់អាសនៈដ៏ប្រសើរ អាសនៈដែលគេរៀបចំទុកថ្វាយព្រះអង្គតែងមាននៅគ្រប់ទិសទី។ ព្រះអង្គទ្រង់គង់លើពុទ្ធាសនៈដ៏មានតម្លៃច្រើន ដែលគេរៀបចំទុកថ្វាយយ៉ាងនេះ។

เต ปริพฺพาชกา สรภํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจุนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ กิร สรเภน สทฺธึ เอตฺตกํ กเถนฺเตเยว ภิกฺขุสงฺโฆ สตฺถุ ปทานุปทิโก หุตฺวา ปริพฺพาชการามํ สมฺปาปุณิ, จตสฺโสปิ ปริสา ปริพฺพาชการาเมเยว โอสรึสุ. ตโต เต ปริพฺพาชกา ‘‘อจฺฉริยํ สมณสฺส โคตมสฺส กมฺมํ, สกลนครํ วิจริตฺวา อวณฺณํ ปตฺถริตฺวา ปกาสนียกมฺมํ กตฺวา อาคตานํ เวรีนํ ปฏิสตฺตูนํ ปจฺจามิตฺตานํ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา โถกมฺปิ วิคฺคาหิกกถํ น กเถสิ, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย สตปากเตเลน มกฺเขนฺโต วิย อมตปานํ ปาเยนฺโต วิย มธุรกถํ กเถตี’’ติ สพฺเพปิ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อนุวตฺตนฺตา เอตทโวจุํ.

បទថា «te paribbājakā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavocuṃ» សេចក្តីថា ឮថា កាលដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកំពុងត្រាស់សន្ទនាជាមួយសរភបរិព្វាជកអស់ប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ព្រះភិក្ខុសង្ឃដែលដើរតាមដានព្រះបាទារបស់ព្រះសាស្តា ក៏បានមកដល់អារាមរបស់បរិព្វាជក ហើយបរិស័ទទាំង ៤ ពួក ក៏បានចុះមកជួបជុំគ្នាក្នុងអារាមរបស់បរិព្វាជកនោះឯង។ លំដាប់នោះ ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះគិតថា «គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រះសកម្មភាពរបស់ព្រះសមណគោតម ព្រះអង្គយាងមកកាន់សំណាក់នៃពួកសត្រូវ ពួកបច្ចាមិត្ត និងពួកពៀរ ដែលបានដើរពាសពេញក្រុងដើម្បីផ្សព្វផ្សាយពាក្យមិនសរសើរ និងធ្វើការប្រកាសផ្សព្វផ្សាយ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់សេចក្តីជជែកទាស់ទែង សូម្បីតែបន្តិចឡើយ ចាប់តាំងពីពេលយាងមកដល់ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់តែព្រះវាចាដ៏ផ្អែមល្ហែម ដូចជាការលាបប្រេងដែលគេរំងាស់មួយរយដង ឬដូចជាការឲ្យផឹកនូវទឹកអម្រឹតដូច្នោះ» គិតដូច្នេះហើយ ពួកបរិព្វាជកទាំងអស់ក៏បានពោលពាក្យនេះ ស្របតាមព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។

ยาเจยฺยาสีติ อายาเจยฺยาสิ ปตฺเถยฺยาสิ ปิเหยฺยาสิ. ตุณฺหีภูโตติ ตุณฺหีภาวํ อุปคโต. มงฺกุภูโตติ นิตฺเตชตํ อาปนฺโน. ปตฺตกฺขนฺโธติ โอนตคีโว. อโธมุโขติ เหฏฺฐามุโข. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺเพ ธมฺมา มยา อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ปฏิชานโต ตว. อนภิสมฺพุทฺธาติ อิเม นาม ธมฺมา ตยา อนภิสมฺพุทฺธา. ตตฺถาติ เตสุ อนภิสมฺพุทฺธาติ เอวํ ทสฺสิตธมฺเมสุ. อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสตีติ อญฺเญน วา วจเนน อญฺญํ วจนํ ปฏิจฺฉาเทสฺสติ, อญฺญํ ปุจฺฉิโต อญฺญํ กเถสฺสตีติ อธิปฺปาโย. พหิทฺธา กถํ อปนาเมสฺสตีติ พหิทฺธา อญฺญํ อาคนฺตุกกถํ อาหรนฺโต ปุริมกถํ อปนาเมสฺสติ. อปฺปจฺจยนฺติ อนภิรทฺธึ อตุฏฺฐาการํ ปาตุกริสฺสตีติ ปากฏํ กริสฺสติ. เอตฺถ จ อปฺปจฺจเยน โทมนสฺสํ วุตฺตํ, ปุริเมหิ ทฺวีหิ มนฺทพลวเภโท โกโธเยว.

បទថា «yāceyyāsi» សេចក្តីថា គប្បីអង្វរករ គប្បីប្រាថ្នា គប្បីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត។ បទថា «tuṇhībhūto» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពស្ងៀមស្ងាត់។ បទថា «maṅkubhūto» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពអស់ឫទ្ធិអំណាច (គ្មានតេជះ)។ បទថា «pattakkhandho» សេចក្តីថា មានកឱនចុះ។ បទថា «adhomukho» សេចក្តីថា មានមុខឱនចុះក្រោម។ បទថា «sammāsambuddhassa te paṭijānato» សេចក្តីថា របស់ព្រះអង្គដែលប្តេជ្ញាខ្លួនយ៉ាងនេះថា «តថាគតជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ធម៌ទាំងពួងតថាគតបានត្រាស់ដឹងហើយ»។ បទថា «anabhisambuddhā» សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយឈ្មោះនេះ ព្រះអង្គមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងឡើយ។ បទថា «tattha» សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលគេបង្ហាញយ៉ាងនេះថា ព្រះអង្គមិនទាន់បានត្រាស់ដឹង។ បទថា «aññena vā aññaṃ paṭicarissati» សេចក្តីថា នឹងយកពាក្យដទៃមកបិទបាំងពាក្យដទៃ គឺកាលដែលគេសួររឿងផ្សេង បែរជានិយាយរឿងផ្សេងទៅវិញ នេះជាអធិប្បាយ។ បទថា «bahiddhā kathaṃ apanāmessati» សេចក្តីថា នឹងនាំយកពាក្យខាងក្រៅដែលជាពាក្យថ្មីមកនិយាយ ដើម្បីច្រានចោលពាក្យមុន។ បទថា «appaccayaṃ» សេចក្តីថា នឹងធ្វើការមិនពេញចិត្ត គឺអាការៈមិនត្រេកអរឲ្យប្រាកដ ច្បាស់លាស់។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា «appaccaya» សំដៅដល់ទោមនស្សវេទនា ចំណែកបទទាំងពីរខាងដើម (កោបៈ និងទោសៈ) សំដៅដល់កំហឹងដែលមានកម្លាំងខ្សោយ និងកម្លាំងខ្លាំងផ្សេងគ្នា។

เอวํ [Pg.180] ภควา ปฐมเวสารชฺเชน สีหนาทํ นทิตฺวา ปุน ทุติยาทีหิ นทนฺโต โย โข มํ ปริพฺพาชกาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโตติ ยสฺส มคฺคสฺส วา ผลสฺส วา อตฺถาย ตยา จตุสจฺจธมฺโม เทสิโต. โส น นิยฺยาตีติ โส ธมฺโม น นิยฺยาติ น นิคฺคจฺฉติ, น ตํ อตฺถํ สาเธตีติ วุตฺตํ โหติ. ตกฺกรสฺสาติ โย นํ กโรติ, ตสฺส ปฏิปตฺติปูรกสฺส ปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ. สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เหตุนา นเยน การเณน สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส ขยาย. อถ วา ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโตติ ยสฺส เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต. เสยฺยถิทํ – ราคปฏิฆาตตฺถาย อสุภกมฺมฏฺฐานํ, โทสปฏิฆาตตฺถาย เมตฺตาภาวนา, โมหปฏิฆาตตฺถาย ปญฺจ ธมฺมา, วิตกฺกุปจฺเฉทาย อานาปานสฺสติ. โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ โส ธมฺโม โย นํ ยถาเทสิตํ กโรติ, ตสฺส ตกฺกรสฺส สมฺมา เหตุนา นเยน การเณน วฏฺฏทุกฺขกฺขยาย น นิยฺยาติ น นิคฺคจฺฉติ, ตํ อตฺถํ น สาเธตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เสยฺยถาปิ สรโภ ปริพฺพาชโกติ ยถา อยํ สรโภ ปริพฺพาชโก ปชฺฌายนฺโต อปฺปฏิภาโน นิสินฺโน, เอวํ นิสีทิสฺสตีติ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងសីហនាទឲ្យកើតឡើងដោយវេសារជ្ជញ្ញាណទីមួយយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងញ៉ាំងសីហនាទឲ្យកើតឡើងដោយវេសារជ្ជញ្ញាណទីពីរជាដើមទៀត ទើបត្រាស់ពាក្យថា «yo kho maṃ paribbājaka» ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «yassa kho pana te atthāya dhammo desito» សេចក្តីថា ធម៌គឺអរិយសច្ច ៤ ដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មគ្គ ឬផលណាមួយ។ បទថា «so na niyyāti» មានន័យថា ធម៌នោះមិននាំចេញទៅ មិនរលាស់ចេញទៅ គឺមិនអាចសម្រេចប្រយោជន៍នោះបានឡើយ នេះជាពាក្យដែលពោលទុក។ បទថា «takkarassa» សេចក្តីថា របស់បុគ្គលណាដែលធ្វើតាមធម៌នោះ គឺរបស់បុគ្គលអ្នកបំពេញបដិបត្តិ។ បទថា «sammā dukkhakkhayāya» សេចក្តីថា ដើម្បីការអស់ទៅនៃវដ្តទុក្ខទាំងពួង ដោយហេតុ ដោយទំនង និងដោយការណ៍ដ៏ត្រឹមត្រូវ។ ម៉្យាងទៀត បទថា «yassa kho pana te atthāya dhammo desito» សេចក្តីថា ធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការលះបង់របស់ព្រះអង្គ សេចក្តីនោះដូចតទៅនេះ៖ សម្តែងអសុភកម្មដ្ឋាន ដើម្បីកម្ចាត់រាគៈ, សម្តែងមេត្តាភាវនា ដើម្បីកម្ចាត់ទោសៈ, សម្តែងធម៌ ៥ ប្រការ ដើម្បីកម្ចាត់មោហៈ, សម្តែងអានាបានស្សតិ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់វិតក្កៈ។ បទថា «so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya» សេចក្តីថា ធម៌នោះ បុគ្គលណាធ្វើតាមដែលទ្រង់សម្តែងទុកហើយ ធម៌នោះមិននាំចេញទៅ មិនរលាស់ចេញទៅ ដើម្បីការអស់ទៅនៃវដ្តទុក្ខ ដោយហេតុ ដោយទំនង និងដោយការណ៍ដ៏ត្រឹមត្រូវ របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើតាមនោះឡើយ គឺមិនសម្រេចប្រយោជន៍នោះឡើយ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ បទថា «seyyathāpi sarabho paribbājako» សេចក្តីថា សរភបរិព្វាជកនេះ អង្គុយត្រិះរិះស្ងៀមស្ងាត់ គ្មានបដិភាណយ៉ាងណា បុគ្គលនោះក៏នឹងអង្គុយយ៉ាងនោះដែរ។

เอวํ ตีหิ ปเทหิ สีหนาทํ นทิตฺวา เทสนํ นิวตฺเตนฺตสฺเสว ตถาคตสฺส ตสฺมึ ฐาเน สนฺนิปติตา จตุราสีติปาณสหสฺสปริมาณา ปริสา อมตปานํ ปิวิ, สตฺถา ปริสาย อมตปานสฺส ปีตภาวํ ญตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปกฺกามิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อถ โข ภควาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สีหนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ อปฺปฏินาทํ. เวหาสํ ปกฺกามีติ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน อากาสํ ปกฺขนฺทิ. เอวํ ปกฺขนฺโท จ ปน ตํขณญฺเญว คิชฺฌกูฏมหาวิหาเร ปติฏฺฐาสิ.

ព្រះតថាគតទ្រង់ញ៉ាំងសីហនាទឲ្យកើតឡើងដោយបទទាំង ៣ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងខណៈដែលទ្រង់បញ្ចប់ទេសនា បរិស័ទមានប្រមាណប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់នាក់ ដែលជួបជុំគ្នាក្នុងទីនោះ ក៏បានផឹកនូវទឹកអម្រឹត ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបថាបរិស័ទបានផឹកទឹកអម្រឹតហើយ ក៏ហោះឡើងទៅកាន់អាកាស យាងចេញទៅ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបមានពាក្យផ្តើមថា «atha kho bhagavā» ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «sīhanādaṃ» សេចក្តីថា សម្រែកដ៏ប្រសើរ សម្រែកដែលគ្មានការភ័យខ្លាច សម្រែកដែលគ្មានគូប្រជែង។ បទថា «vehāsaṃ pakkāmi» សេចក្តីថា ទ្រង់ចូលចតុត្ថជ្ឈានដែលជាមូលដ្ឋាននៃអភិញ្ញា រួចចេញពីឈាននោះ ទ្រង់អធិដ្ឋាន ហើយហោះឡើងទៅកាន់អាកាស ជាមួយព្រះភិក្ខុសង្ឃ។ កាលដែលទ្រង់ហោះឡើងទៅយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងខណៈនោះឯង ក៏បានទៅប្រតិស្ឋាននៅឯគិជ្ឈកូដមហាវីហារ។

วาจาย สนฺนิโตทเกนาติ วจนปโตเทน. สญฺชมฺภริมกํสูติ สมฺภริตํ นิรนฺตรผุฏํ อกํสุ, อุปริ วิชฺฌึสูติ วุตฺตํ โหติ. พฺรหารญฺเญติ มหารญฺเญ. สีหนาทํ นทิสฺสามีติ สีหสฺส นทโต อาการํ ทิสฺวา ‘‘อยมฺปิ ติรจฺฉานคโต, อหมฺปิ, อิมสฺส จตฺตาโร ปาทา, มยฺหมฺปิ, อหมฺปิ เอวเมว สีหนาทํ นทิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. โส สีหสฺส สมฺมุขา นทิตุํ อสกฺโกนฺโต [Pg.181] ตสฺมึ โคจราย ปกฺกนฺเต เอกโก นทิตุํ อารภิ. อถสฺส สิงฺคาลสทฺโทเยว นิจฺฉริ. เตน วุตฺตํ – สิงฺคาลกํเยว นทตีติ. เภรณฺฑกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อปิจ ภินฺนสฺสรํ อมนาปสทฺทํ นทตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวเมว โข ตฺวนฺติ อิมินา โอปมฺเมน ปริพฺพาชกา ตถาคตํ สีหสทิสํ กตฺวา สรภํ สิงฺคาลสทิสํ อกํสุ. อมฺพุกสญฺจรีติ ขุทฺทกกุกฺกุฏิกา. ปุริสกรวิตํ รวิสฺสามีติ มหากุกฺกุฏํ รวนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺสปิ ทฺเว ปาทา ทฺเว ปกฺขา, มยฺหมฺปิ ตเถว, อหมฺปิ เอวรูปํ รวิตํ รวิสฺสามี’’ติ สา ตสฺส สมฺมุขา รวิตุํ อสกฺโกนฺตี ตสฺมึ ปกฺกนฺเต รวมานา กุกฺกุฏิการวํเยว รวิ. เตน วุตฺตํ – อมฺพุกสญฺจริรวิตํเยว รวตีติ. อุสโภติ โคโณ. สุญฺญายาติ ตุจฺฉาย เชฏฺฐกวสเภหิ วิรหิตาย. คมฺภีรํ นทิตพฺพํ มญฺญตีติ เชฏฺฐกวสภสฺส นาทสทิสํ คมฺภีรนาทํ นทิตพฺพํ มญฺญติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

បទថា «vācāya sannitodakena» សេចក្តីថា ដោយជន្លួញគឺវាចា។ បទថា «sañjambharimakaṃsu» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យពេញប្រៀប ឲ្យផ្សព្វផ្សាយទៅដោយគ្មានចន្លោះ គឺចាក់ទម្លុះទៅខាងលើ នេះជាពាក្យដែលពោលទុក។ បទថា «brahāraññe» សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃធំ។ បទថា «sīhanādaṃ nadissāmi» សេចក្តីថា (សត្វចចកចាស់) ឃើញអាការៈរបស់សត្វសីហៈដែលកំពុងគ្រហឹម ក៏គិតថា «សត្វសីហៈនេះក៏ជាសត្វតិរច្ឆាន ឯយើងក៏ជាសត្វតិរច្ឆានដែរ សត្វសីហៈនេះមានជើងបួន ឯយើងក៏មានជើងបួនដែរ យើងក៏នឹងគ្រហឹមដូចជាសីហៈយ៉ាងនោះដែរ»។ សត្វចចកនោះមិនអាចគ្រហឹមនៅចំពោះមុខសត្វសីហៈបានឡើយ កាលដែលសត្វសីហៈនោះចេញទៅរកចំណីបាត់ទៅ ទើបវាចាប់ផ្តើមគ្រហឹមតែម្នាក់ឯង។ គ្រានោះ សំឡេងរបស់វាដែលបន្លឺឡើង ក៏នៅតែជាសំឡេងចចកដដែល ហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលថា «siṅgālakaṃyeva nadati» (បន្លឺឡើងតែសំឡេងចចកប៉ុណ្ណោះ)។ បទថា «bheraṇḍakaṃ» គឺជាវេវចនៈនៃបទ «siṅgālaka» នោះឯង ម៉្យាងទៀត មានន័យថា បន្លឺសំឡេងស្អកស្អែរ ជាសំឡេងមិនគួរជាទីគាប់ចិត្ត នេះជាពាក្យដែលពោលទុក។ បទថា «evameva kho tvaṃ» ដោយឧបមានេះ ពួកបរិព្វាជកបានប្រៀបប្រដូចព្រះតថាគតទៅនឹងសត្វសីហៈ ហើយប្រៀបប្រដូចសរភបរិព្វាជកទៅនឹងសត្វចចក។ បទថា «ambukasañcarī» សេចក្តីថា មេមាន់តូច។ បទថា «purisakaravitaṃ ravissāmi» សេចក្តីថា មេមាន់តូចឃើញមាន់គោកធំកំពុងរងាវ ក៏គិតថា «មាន់គោកនេះមានជើងពីរ មានស្លាបពីរ ឯយើងក៏មានជើងពីរ មានស្លាបពីរដូចគ្នាដែរ យើងក៏នឹងរងាវឲ្យដូចជាសំឡេងរងាវនោះដែរ» មេមាន់នោះមិនអាចរងាវនៅចំពោះមុខមាន់គោកនោះបានឡើយ កាលដែលគោកនោះដើរចេញទៅបាត់ ទើបវារងាវឡើង ប៉ុន្តែវាបន្លឺឡើងបានត្រឹមតែសំឡេងមេមាន់ប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលថា «ambukasañcariravitaṃyeva ravati» (រងាវបានត្រឹមតែសំឡេងមេមាន់ប៉ុណ្ណោះ)។ បទថា «usabho» សេចក្តីថា គោឈ្មោល។ បទថា «suññāya» សេចក្តីថា ទីដ៏ទទេ គឺទីដែលប្រាសចាកពីពួកគោឧសភៈដ៏ធំៗ។ បទថា «gambhīraṃ naditabbaṃ maññati» សេចក្តីថា វាសំគាល់ថាខ្លួនគប្បីបន្លឺសំឡេងដ៏ក្រអួន ដូចជាសំឡេងបន្លឺរបស់គោឧសភៈដ៏ធំ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๕. เกสมุตฺติสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃកេសមុត្តិសូត្រ (ចប់)។

๖๖. ปญฺจเม กาลามานํ นิคโมติ กาลามา นาม ขตฺติยา, เตสํ นิคโม. เกสมุตฺติยาติ เกสมุตฺตนิคมวาสิโน. อุปสงฺกมึสูติ สปฺปินวนีตาทิเภสชฺชานิ เจว อฏฺฐวิธปานกานิ จ คาหาเปตฺวา อุปสงฺกมึสุ. สกํเยว วาทํ ทีเปนฺตีติ อตฺตโนเยว ลทฺธึ กเถนฺติ. โชเตนฺตีติ ปกาเสนฺติ. ขุํเสนฺตีติ ฆฏฺเฏนฺติ. วมฺเภนฺตีติ อวชานนฺติ. ปริภวนฺตีติ ลามกํ กโรนฺติ. โอมกฺขึ กโรนฺตีติ อุกฺขิตฺตกํ กโรนฺติ, อุกฺขิปิตฺวา ฉฑฺเฑนฺติ. อปเรปิ, ภนฺเตติ โส กิร อฏวิมุเข คาโม, ตสฺมา ตตฺถ อฏวึ อติกฺกนฺตา จ อติกฺกมิตุกามา จ วาสํ กปฺเปนฺติ. เตสุปิ ปฐมํ อาคตา อตฺตโน ลทฺธึ ทีเปตฺวา ปกฺกมึสุ, ปจฺฉา อาคตา ‘‘กึ เต ชานนฺติ, อมฺหากํ อนฺเตวาสิกา เต, อมฺหากํ สนฺติเก กิญฺจิ กิญฺจิ สิปฺปํ อุคฺคณฺหึสู’’ติ อตฺตโน ลทฺธึ ทีเปตฺวา ปกฺกมึสุ. กาลามา เอกลทฺธิยมฺปิ สณฺฐหิตุํ น สกฺขึสุ. เต เอตมตฺถํ ทีเปตฺวา ภควโต เอวมาโรเจตฺวา เตสํ โน, ภนฺเตติอาทิมาหํสุ. ตตฺถ โหเตว กงฺขาติ โหติเยว กงฺขา. วิจิกิจฺฉาติ ตสฺเสว เววจนํ. อลนฺติ ยุตฺตํ.

៦៦. នៅក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា kālāmānaṃ nigamo សេចក្តីថា ពួកក្សត្រឈ្មោះថា កាលាមៈ ទីប្រជុំជន (និគម) របស់ក្សត្រទាំងនោះ។ ពាក្យថា Kesamuttiyāti សេចក្តីថា ពួកជនអ្នករស់នៅក្នុងនិគមឈ្មោះ កេសមុត្តិ។ ពាក្យថា Upasaṅkamiṃsūti សេចក្តីថា ពួកជនទាំងនោះបាននាំយកនូវភេសជ្ជៈមានទឹកដោះថ្លា និងទឹកដោះខាប់ជាដើមផង នូវទឹកបាណៈ ៨ យ៉ាងផង ហើយចូលទៅគាល់។ ពាក្យថា Sakaṃyeva vādaṃ dīpentīti សេចក្តីថា និយាយពន្យល់តែលទ្ធិរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Jotentīti សេចក្តីថា ញ៉ាំងលទ្ធិរបស់ខ្លួនឲ្យរុងរឿង (ប្រកាសឲ្យដឹង)។ ពាក្យថា Khuṃsentīti សេចក្តីថា បង្កាច់បង្ខូច (រិះគន់)។ ពាក្យថា Vambhentīti សេចក្តីថា មើលងាយ។ ពាក្យថា Paribhavantīti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យថោកទាប (មើលស្រាល)។ ពាក្យថា Omakkhiṃ karontīti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាវត្ថុដែលគេបោះបង់ចោល គឺលើកឡើងហើយគ្រវែងចោល។ ពាក្យថា Aparepi, bhante សេចក្តីថា ឮថា និគមនោះស្ថិតនៅមាត់ព្រៃ ព្រោះហេតុនោះ ពួកជនដែលឆ្លងកាត់ព្រៃក្តី ប្រាថ្នានឹងឆ្លងកាត់ព្រៃក្តី តែងតែសម្រាកនៅក្នុងនិគមនោះ។ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ពួកជនដែលមកមុនៗ បានបង្ហាញលទ្ធិរបស់ខ្លួនហើយក៏ចៀសចេញទៅ ពួកជនដែលមកក្រោយៗ ក៏ពោលថា «ពួកជនទាំងនោះដឹងអ្វី ពួកគេជាសិស្សរបស់ពួកយើង ពួកគេបានរៀនសិល្បសាស្ត្របន្តិចបន្តួចក្នុងសំណាក់របស់ពួកយើងប៉ុណ្ណោះ» ហើយក៏បង្ហាញលទ្ធិរបស់ខ្លួន រួចចៀសចេញទៅ។ ពួកកាលាមគោត្រ មិនអាចតាំងនៅក្នុងលទ្ធិណាមួយឡើយ។ ពួកកាលាមគោត្រទាំងនោះ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបក្រាបបង្គំទូលព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងនេះ ហើយពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា tesaṃ no, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកយើងខ្ញុំ...)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា hoteva kaṅkhā សេចក្តីថា សេចក្តីសង្ស័យរមែងកើតមានពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Vicikicchā នេះជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ kaṅkhā នោះឯង។ ពាក្យថា Alaṃ សេចក្តីថា គួរហើយ (សមរម្យហើយ)។

มา [Pg.182] อนุสฺสเวนาติ อนุสฺสวกถายปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ปรมฺปรายาติ ปรมฺปรกถายปิ มา คณฺหิตฺถ. มา อิติกิรายาติ เอวํ กิร เอตนฺติ มา คณฺหิตฺถ. มา ปิฏกสมฺปทาเนนาติ อมฺหากํ ปิฏกตนฺติยา สทฺธึ สเมตีติ มา คณฺหิตฺถ. มา ตกฺกเหตูติ ตกฺกคฺคาเหนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา นยเหตูติ นยคฺคาเหนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา อาการปริวิตกฺเกนาติ สุนฺทรมิทํ การณนฺติ เอวํ การณปริวิตกฺเกนปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยาติ อมฺหากํ นิชฺฌายิตฺวา ขมิตฺวา คหิตทิฏฺฐิยา สทฺธึ สเมตีติปิ มา คณฺหิตฺถ. มา ภพฺพรูปตายาติ อยํ ภิกฺขุ ภพฺพรูโป, อิมสฺส กถํ คเหตุํ ยุตฺตนฺติปิ มา คณฺหิตฺถ. มา สมโณ โน ครูติ อยํ สมโณ อมฺหากํ ครุ, อิมสฺส กถํ คเหตุํ ยุตฺตนฺติปิ มา คณฺหิตฺถ. สมตฺตาติ ปริปุณฺณา. สมาทินฺนาติ คหิตา ปรามฏฺฐา. ยํส โหตีติ ยํ การณํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส โหติ. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. วิคตาภิชฺโฌติอาทีหิ เมตฺตาย ปุพฺพภาโค กถิโต.

ពាក្យថា Mā anussavena សេចក្តីថា កុំប្រកាន់ជឿដោយគ្រាន់តែឮតៗ គ្នាឡើយ។ ពាក្យថា Mā paramparāya សេចក្តីថា កុំប្រកាន់ជឿដោយគ្រាន់តែជាប្រពៃណីតៗ គ្នាឡើយ។ ពាក្យថា Mā itikirāya សេចក្តីថា កុំប្រកាន់ជឿដោយការភ្ញាក់ផ្អើលថា ឮថា យ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា Mā piṭakasampadānena សេចក្តីថា កុំប្រកាន់ជឿដោយយល់ថា ត្រូវគ្នានឹងតម្រា (ក្បួនខ្នាត) របស់ពួកយើងឡើយ។ ពាក្យថា Mā takkahetu សេចក្តីថា កុំប្រកាន់ជឿដោយការត្រិះរិះស្មានឡើយ។ ពាក្យថា Mā nayahetu សេចក្តីថា កុំប្រកាន់ជឿដោយការអនុមានយល់ត្រូវឡើយ។ ពាក្យថា Mā ākāraparivitakkena សេចក្តីថា កុំប្រកាន់ជឿដោយការត្រិះរិះទៅតាមអាការៈថា ហេតុនេះសមរម្យហើយឡើយ។ ពាក្យថា Mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā សេចក្តីថា កុំប្រកាន់ជឿដោយយល់ថា ត្រូវគ្នានឹងទិដ្ឋិដែលខ្លួនបានពិចារណា និងពេញចិត្តហើយនោះឡើយ។ ពាក្យថា Mā bhabbarūpatāya សេចក្តីថា កុំប្រកាន់ជឿដោយយល់ថា ភិក្ខុនេះមានរូបរាងគួរជឿបាន ពាក្យរបស់ភិក្ខុនេះគួរកាន់យកឡើយ។ ពាក្យថា Mā samaṇo no garu សេចក្តីថា កុំប្រកាន់ជឿដោយយល់ថា សមណៈនេះជាគ្រូរបស់យើង ពាក្យរបស់សមណៈនេះគួរកាន់យកឡើយ។ ពាក្យថា Samattā សេចក្តីថា ពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា Samādinnā សេចក្តីថា ដែលកាន់យកហើយ ស្ទាបអង្អែលហើយ (ប្រកាន់ខ្ជាប់)។ ពាក្យថា Yaṃ tassa hoti សេចក្តីថា ហេតុណាដែលរមែងមានដល់បុគ្គលនោះ។ ធម៌មានអលោភៈជាដើម គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខនឹងលោភៈជាដើម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវបុព្វភាគនៃមេត្តា ដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា vigatābhijjho (ជាអ្នកមានអភិជ្ឈាទៅប្រាសហើយ)។

อิทานิ เมตฺตาทิกํ กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต เมตฺตาสหคเตนาติอาทิมาห. ตตฺถ กมฺมฏฺฐานกถาย วา ภาวนานเย วา ปาฬิวณฺณนาย วา ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔๐) วุตฺตเมว. เอวํ อเวรจิตฺโตติ เอวํ อกุสลเวรสฺส จ ปุคฺคลเวริโน จ นตฺถิตาย อเวรจิตฺโต. อพฺยาพชฺฌจิตฺโตติ โกธจิตฺตสฺส อภาเวน นิทฺทุกฺขจิตฺโต. อสํกิลิฏฺฐจิตฺโตติ กิเลสสฺส นตฺถิตาย อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต. วิสุทฺธจิตฺโตติ กิเลสมลาภาเวน วิสุทฺธจิตฺโต โหตีติ อตฺโถ. ตสฺสาติ ตสฺส เอวรูปสฺส อริยสาวกสฺส. อสฺสาสาติ อวสฺสยา ปติฏฺฐา. สเจ โข ปน อตฺถิ ปโร โลโกติ ยทิ อิมมฺหา โลกา ปรโลโก นาม อตฺถิ. อถาหํ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา…เป… อุปปชฺชิสฺสามีติ อตฺเถตํ การณํ, เยนาหํ กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามีติ เอวํ สพฺพตฺถ นโย เวทิตพฺโพ. อนีฆนฺติ นิทฺทุกฺขํ. สุขินฺติ สุขิตํ. อุภเยเนว วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามีติ ยญฺจ ปาปํ น กโรมิ, ยญฺจ กโรโตปิ น กรียติ, อิมินา อุภเยนาปิ วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងនូវកម្មដ្ឋានមានមេត្តាជាដើម ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា mettāsahagatenā (ដោយចិត្តប្រកបដោយមេត្តា)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ សេចក្តីពន្យល់ណាមួយដែលគប្បីពោល ក្នុងកថាពន្យល់ពីកម្មដ្ឋានក្តី ក្នុងវិធីចម្រើនភាវនាក្តី ក្នុងការពន្យល់ព្រះបាលីក្តី សេចក្តីទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ពាក្យថា Evaṃ averacitto សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តមិនមានពៀរ ព្រោះមិនមានពៀរគឺអកុសល និងមិនមានពៀរគឺបុគ្គលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Abyābajjhacitto សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តមិនមានទុក្ខ ព្រោះមិនមានចិត្តប្រកបដោយកំហឹង។ ពាក្យថា Asaṃkiliṭṭhacitto សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តមិនសៅហ្មង ព្រោះមិនមានកិលេស។ ពាក្យថា Visuddhacitto សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តបរិសុទ្ធ ព្រោះមិនមានមន្ទិលគឺកិលេស នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Tassa សេចក្តីថា របស់អរិយសាវ័កមានសភាពយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Assāsā សេចក្តីថា ទីពឹង ទីបង្អែក។ ពាក្យថា Sace kho pana atthi paro loko សេចក្តីថា ប្រសិនបើលោកខាងមុខមានពិតប្រាកដ ចាកលោកនេះទៅ។ ពាក្យថា Athāhaṃ kāyassa bhedā parammaraṇā... upapajjissāmi សេចក្តីថា ហេតុនោះរមែងមាន គឺថា បន្ទាប់ពីការបែកធ្លាយនៃកាយស្លាប់ទៅ ខ្ញុំនឹងទៅកើតក្នុងសុគតិសួគ៌ទេវលោក គប្បីជ្រាបសេចក្តីពន្យល់យ៉ាងនេះក្នុងបទទាំងពួង។ ពាក្យថា Anīghaṃ សេចក្តីថា មិនមានទុក្ខ។ ពាក្យថា Sukhiṃ សេចក្តីថា មានសេចក្តីសុខ។ ពាក្យថា Ubhayeneva visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmi សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនធ្វើបាបកម្មផង បាបកម្មដែលអ្នកដទៃធ្វើ ក៏មិនឈ្មោះថាខ្ញុំធ្វើផង ខ្ញុំរមែងឃើញខ្លួនឯងបរិសុទ្ធដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងបទទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះ សាឡ្ហសូត្រ

๖๗. ฉฏฺเฐ [Pg.183] มิคารนตฺตาติ มิคารเสฏฺฐิโน นตฺตา. เสขุนิยนตฺตาติ เสขุนิยเสฏฺฐิโน นตฺตา. อุปสงฺกมึสูติ ภุตฺตปาตราสา ทาสกมฺมกรปริวุตา อุปสงฺกมึสุ. เตสํ กิร ปุเรภตฺเต ปุพฺพณฺหสมเยเยว เคเห เอโก ปญฺโห สมุฏฺฐิโต, ตํ ปน กเถตุํ โอกาโส นาโหสิ. เต ‘‘ตํ ปญฺหํ โสสฺสามา’’ติ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ตุณฺหี นิสีทึสุ. เถโร ‘‘คาเม ตํ สมุฏฺฐิตํ ปญฺหํ โสตุํ อาคตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ เตสํ มนํ ญตฺวา ตเมว ปญฺหํ อารภนฺโต เอถ ตุมฺเห สาฬฺหาติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺถิ โลโภติ ลุพฺภนสภาโว โลโภ นาม อตฺถีติ ปุจฺฉติ. อภิชฺฌาติ โข อหํ สาฬฺหา เอตมตฺถํ วทามีติ เอตํ โลภสงฺขาตํ อตฺถํ อหํ ‘‘อภิชฺฌา’’ติ วทามิ, ‘‘ตณฺหา’’ติ วทามีติ สมุฏฺฐิตปญฺหสฺส อตฺถํ ทีเปนฺโต อาห. เอวํ สพฺพวาเรสุ นโย เนตพฺโพ.

៦៧. នៅក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា migāranattā សេចក្តីថា ចៅរបស់មិគារសេដ្ឋី។ ពាក្យថា Sekhuniyanattā សេចក្តីថា ចៅរបស់សេខុនិយសេដ្ឋី។ ពាក្យថា Upasaṅkamiṃsūti សេចក្តីថា ពួកជនទាំងនោះបរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ មានពួកទាសៈ និងកម្មករចោមរោម ក៏ចូលទៅរក។ ឮថា មុនពេលបរិភោគអាហារ គឺក្នុងវេលាព្រឹកព្រលឹម បញ្ហាមួយបានកើតឡើងនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ប៉ុន្តែមិនមានឱកាសនឹងជជែកគ្នាឡើយ។ ពួកគេគិតថា «ពួកយើងនឹងស្តាប់នូវបញ្ហានោះ» ទើបចូលទៅរកព្រះថេរៈ ថ្វាយបង្គំហើយអង្គុយស្ងៀម។ ព្រះថេរៈដឹងចិត្តរបស់ពួកគេថា «ពួកជនទាំងនេះប្រហែលជាមកដើម្បីស្តាប់បញ្ហាដែលកើតឡើងនៅក្នុងភូមិហើយ» កាលនឹងចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវបញ្ហានោះឯង ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា etha tumhe sāḷha (ចូរមក សាឡ្ហៈទាំងឡាយ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា atthi lobho សេចក្តីថា ព្រះថេរៈសួរថា ធម្មជាតិដែលមានសភាពលោភលន់ ឈ្មោះថា លោភៈ មានដែរឬទេ។ ពាក្យថា Abhijjhāti kho ahaṃ sāḷhā etamatthaṃ vadāmi សេចក្តីថា ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនៃបញ្ហាដែលកើតឡើង ទើបពោលថា សេចក្តីដែលពោលសំដៅលើលោភៈនោះ ខ្ញុំហៅថា «អភិជ្ឈា» ខ្លះ ហៅថា «តណ្ហា» ខ្លះ។ គប្បីនាំសេចក្តីពន្យល់យ៉ាងនេះទៅប្រើក្នុងវារៈទាំងពួង។

โส เอวํ ปชานาตีติ โส จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา ฐิโต อริยสาวโก สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนํ อารภนฺโต เอวํ ปชานาติ. อตฺถิ อิทนฺติ อตฺถิ ทุกฺขสจฺจสงฺขาตํ ขนฺธปญฺจกํ นามรูปวเสน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปชานนฺโต เอส ‘‘เอวํ ปชานาติ อตฺถิ อิท’’นฺติ วุตฺโต. หีนนฺติ สมุทยสจฺจํ. ปณีตนฺติ มคฺคสจฺจํ. อิมสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณนฺติ อิมสฺส วิปสฺสนาสญฺญาสงฺขาตสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณํ นาม นิพฺพานํ, ตมตฺถีติ อิมินา นิโรธสจฺจํ ทสฺเสติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณนฺติ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ กถิตํ. อหุ ปุพฺเพ โลโภติ ปุพฺเพ เม โลโภ อโหสิ. ตทหุ อกุสลนฺติ ตํ อกุสลํ นาม อโหสิ, ตทา วา อกุสลํ นาม อโหสิ. อิจฺเจตํ กุสลนฺติ อิติ เอตํ กุสลํ, ตสฺเสว อกุสลสฺส นตฺถิภาวํ กุสลํ เขมนฺติ สนฺธาย วทติ. นิจฺฉาโตติ นิตฺตณฺโห. นิพฺพุโตติ อพฺภนฺตเร สนฺตาปกรานํ กิเลสานํ อภาเวน นิพฺพุโต. สีติภูโตติ สีตลีภูโต. สุขปฺปฏิสํเวทีติ กายิกเจตสิกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวทิตา. พฺรหฺมภูเตนาติ เสฏฺฐภูเตน. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ពាក្យថា So evaṃ pajānāti សេចក្តីថា អរិយសាវ័កនោះបានចម្រើនព្រហ្មវិហារធម៌ទាំង ៤ ហើយស្ថិតនៅ កាលចេញចាកសមាបត្តិ ហើយចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា រមែងដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Atthi idaṃ សេចក្តីថា បុគ្គលនោះកាលកំណត់ដឹងនូវបញ្ចក្ខន្ធដែលពោលសំដៅលើទុក្ខសច្ចៈ ដោយអំណាចនាមនិងរូប រមែងដឹងច្បាស់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា នេះមាន»។ ពាក្យថា Hīnaṃ សេចក្តីថា សមុទយសច្ចៈ។ ពាក្យថា Paṇītaṃ សេចក្តីថា មគ្គសច្ចៈ។ ពាក្យថា Imassa saññāgatassa uttari nissaraṇaṃ សេចក្តីថា ធម៌ជាគ្រឿងរំដោះចេញដ៏ក្រៃលែងជាងសញ្ញាដែលកើតឡើងនេះ គឺវិបស្សនាសញ្ញា ឈ្មោះថា ព្រះនិព្វាន ព្រះថេរៈបង្ហាញនូវនិរោធសច្ចៈដោយពាក្យថា ព្រះនិព្វាននោះមាន ដូច្នេះ។ ពាក្យថា Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ សេចក្តីថា ព្រះថេរៈសម្តែងនូវបច្ចវេក្ខណញាណ ១៩ យ៉ាង។ ពាក្យថា Ahu pubbe lobho សេចក្តីថា ក្នុងកាលមុន លោភៈធ្លាប់មានដល់ខ្ញុំ។ ពាក្យថា Tadahu akusalaṃ សេចក្តីថា លោភៈនោះឈ្មោះថាជាអកុសល ឬថាក្នុងកាលនោះ លោភៈនោះឈ្មោះថាជាអកុសល Preserving the context of the text. ពាក្យថា Iccetaṃ kusalaṃ សេចក្តីថា យ៉ាងនេះ នេះជាកុសល ព្រះថេរៈពោលសំដៅលើសេចក្តីមិនមាននៃអកុសលនោះឯង ថាជាកុសល ជាធម៌ដ៏ក្សេម។ ពាក្យថា Nicchāto សេចក្តីថា មិនមានតណ្ហា។ ពាក្យថា Nibbuto សេចក្តីថា ជាអ្នករលត់ទុក្ខក្តៅក្រហាយ ព្រោះមិនមានកិលេសដែលធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយក្នុងផ្ទៃ។ ពាក្យថា Sītibhūto សេចក្តីថា ជាអ្នកត្រជាក់ត្រជុំ។ ពាក្យថា Sukhappaṭisaṃvedī សេចក្តីថា ជាអ្នកទទួលដឹងនូវសុខដែលកើតឡើងតាមផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត។ ពាក្យថា Brahmabhūtena សេចក្តីថា ដោយខ្លួនដ៏ប្រសើរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងបទទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๗. กถาวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះ កថាវត្ថុសូត្រ

๖๘. สตฺตเม [Pg.184] กถาวตฺถูนีติ กถาการณานิ, กถาย ภูมิโย ปติฏฺฐาโยติ อตฺโถ. อตีตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานนฺติ อตีตมทฺธานํ นาม กาโลปิ วฏฺฏติ ขนฺธาปิ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อตีเต กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ, ตสฺส กิกี นาม กาสิกราชา อคฺคุปฏฺฐาโก อโหสิ, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ อายุ อโหสีติ อิมินา นเยน กเถนฺโต อตีตํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม. อนาคเต เมตฺเตยฺโย นาม พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ตสฺส สงฺโข นาม ราชา อคฺคุปฏฺฐาโก ภวิสฺสติ, อสีติ วสฺสสหสฺสานิ อายุ ภวิสฺสตีติ อิมินา นเยน กเถนฺโต อนาคตํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม. เอตรหิ อสุโก นาม ราชา ธมฺมิโกติ อิมินา นเยน กเถนฺโต ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ กถํ กเถติ นาม.

៦៨. នៅក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា kathāvatthūni សេចក្តីថា ហេតុនៃពាក្យសម្តី គឺទីតាំងនៃពាក្យសម្តី ទីតាំងនៃកថា នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Atītaṃ vā, bhikkhave, addhānaṃ សេចក្តីថា អតីតកាលក្តី អតីតក្ខន្ធក្តី គួរហៅថា អតីតអទ្ធា (អតីតកាលដ៏វែងឆ្ងាយ)។ ក្នុងអនាគតកាល និងបច្ចុប្បន្នកាល ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងកាលទាំងនោះ បុគ្គលកាលនិយាយយ៉ាងនេះថា «ក្នុងអតីតកាល មានព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធព្រះនាម កស្សបៈ ព្រះរាជាព្រះនាម កិកី ជាស្តេចកាសី ជាឧបដ្ឋាកដ៏ប្រសើររបស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គមានព្រះជន្មាយុ ២ ម៉ឺនឆ្នាំ» ឈ្មោះថា និយាយប្រារព្ធនូវអតីតកាល។ បុគ្គលកាលនិយាយយ៉ាងនេះថា «ក្នុងអនាគតកាល នឹងមានព្រះពុទ្ធព្រះនាម មេត្តេយ្យ ព្រះរាជាព្រះនាម សង្ខៈ នឹងជាឧបដ្ឋាកដ៏ប្រសើររបស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គនឹងមានព្រះជន្មាយុ ៨ ម៉ឺនឆ្នាំ» ឈ្មោះថា និយាយប្រារព្ធនូវអនាគតកាល។ បុគ្គលកាលនិយាយយ៉ាងនេះថា «ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនេះ ព្រះរាជាព្រះនាមនេះ ជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងធម៌» ឈ្មោះថា និយាយប្រារព្ធនូវបច្ចុប្បន្នកាល។

กถาสมฺปโยเคนาติ กถาสมาคเมน. กจฺโฉติ กเถตุํ ยุตฺโต. อกจฺโฉติ กเถตุํ น ยุตฺโต. เอกํสพฺยากรณียํ ปญฺหนฺติอาทีสุ, ‘‘จกฺขุ, อนิจฺจ’’นฺติ ปุฏฺเฐน, ‘‘อาม, อนิจฺจ’’นฺติ เอกํเสเนว พฺยากาตพฺพํ. เอเสว นโย โสตาทีสุ. อยํ เอกํสพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘อนิจฺจํ นาม จกฺขู’’ติ ปุฏฺเฐน ปน ‘‘น จกฺขุเมว, โสตมฺปิ อนิจฺจํ, ฆานมฺปิ อนิจฺจ’’นฺติ เอวํ วิภชิตฺวา พฺยากาตพฺพํ. อยํ วิภชฺชพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘ยถา จกฺขุ, ตถา โสตํ. ยถา โสตํ, ตถา จกฺขู’’ติ ปุฏฺเฐน ‘‘เกนฏฺเฐน ปุจฺฉสี’’ติ ปฏิปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทสฺสนฏฺเฐน ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺเต ‘‘น หี’’ติ พฺยากาตพฺพํ. ‘‘อนิจฺจฏฺเฐน ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อามา’’ติ พฺยากาตพฺพํ. อยํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ปญฺโห. ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติอาทีนิ ปุฏฺเฐน ปน ‘‘อพฺยากตเมตํ ภควตา’’ติ ฐเปตพฺโพ, เอส ปญฺโห น พฺยากาตพฺโพ. อยํ ฐปนีโย ปญฺโห.

ពាក្យថា Kathāsampayogena សេចក្តីថា ដោយការជួបជុំគ្នាដើម្បីនិយាយ (ការសន្ទនា)។ ពាក្យថា Kaccho សេចក្តីថា គួរនិយាយ (គួរពិភាក្សា)។ ពាក្យថា Akaccho សេចក្តីថា មិនគួរនិយាយ (មិនគួរពិភាក្សា)។ ក្នុងបទមានជាអាទិ៍ថា ekaṃsabyākaraṇīyaṃ pañhaṃ (បញ្ហាដែលគួរដោះស្រាយដោយចំណែកមួយ) កាលបើគេសួរថា «ចក្ខុ មិនទៀងឬ?» គប្បីឆ្លើយដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដថា «អើ មិនទៀង»។ ក្នុងសោតៈជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ នេះហៅថា ឯកំសព្យាករណីយបញ្ហា (បញ្ហាដែលគួរដោះស្រាយដោយចំណែកមួយ)។ ប៉ុន្តែ កាលបើគេសួរថា «ធម្មជាតិដែលមិនទៀង ឈ្មោះថា ចក្ខុឬ?» គប្បីចែករំលែកឆ្លើយថា «មិនមែនតែចក្ខុប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែសោតៈក៏មិនទៀង ឃានៈក៏មិនទៀងដែរ»។ នេះហៅថា វិភជ្ជព្យាករណីយបញ្ហា (បញ្ហាដែលគួរចែករំលែកឆ្លើយ)។ កាលបើគេសួរថា «ចក្ខុយ៉ាងណា សោតៈក៏យ៉ាងនោះ សោតៈយ៉ាងណា ចក្ខុក៏យ៉ាងនោះឬ?» គប្បីសួរត្រឡប់វិញថា «អ្នកសួរដោយអត្ថដូចម្តេច?» កាលបើគេឆ្លើយថា «ខ្ញុំសួរដោយអត្ថថាជាគ្រឿងឃើញ» គប្បីឆ្លើយថា «មិនមែនទេ»។ កាលបើគេឆ្លើយថា «ខ្ញុំសួរដោយអត្ថថាមិនទៀង» គប្បីឆ្លើយថា «អើ ពិតមែនហើយ»។ នេះហៅថា បដិបុច្ឆាព្យាករណីយបញ្ហា (បញ្ហាដែលគួរឆ្លើយដោយសួរត្រឡប់)។ ប៉ុន្តែ កាលបើគេសួរពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ជីវៈនោះ គឺសរីរៈនោះឬ?» គប្បីតម្កល់ទុកថា «បញ្ហានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានព្យាករឡើយ» បញ្ហានេះមិនគួរដោះស្រាយឡើយ។ នេះហៅថា ឋបនីយបញ្ហា (បញ្ហាដែលគួរតម្កល់ទុក)។

ฐานาฐาเน น สณฺฐาตีติ การณาการเณ น สณฺฐาติ. ตตฺรายํ นโย – สสฺสตวาที ยุตฺเตน การเณน ปโหติ อุจฺเฉทวาทึ นิคฺคเหตุํ, อุจฺเฉทวาที เตน นิคฺคยฺหมาโน ‘‘กึ ปนาหํ อุจฺเฉทํ วทามี’’ติ สสฺสตวาทิภาวเมว ทีเปติ, อตฺตโน วาเท ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. เอวํ อุจฺเฉทวาทิมฺหิ ปโหนฺเต สสฺสตวาที, ปุคฺคลวาทิมฺหิ ปโหนฺเต สุญฺญตวาที, สุญฺญตวาทิมฺหิ ปโหนฺเต ปุคฺคลวาทีติ เอวํ ฐานาฐาเน น สณฺฐาติ นาม.

ពាក្យថា Ṭhānāṭhāne na saṇṭhāti សេចក្តីថា មិនតាំងនៅក្នុងហេតុ និងមិនមែនហេតុ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ មានន័យយ៉ាងនេះថា សស្សតវាទិបុគ្គល (អ្នកមានលទ្ធិថាទៀង) អាចនឹងសង្កត់សង្កិននូវឧច្ឆេទវាទិបុគ្គល (អ្នកមានលទ្ធិថាដាច់សូន្យ) ដោយហេតុដ៏សមរម្យបាន ឧច្ឆេទវាទិបុគ្គលកាលបើត្រូវសស្សតវាទិបុគ្គលនោះសង្កត់សង្កិនហើយ ក៏គិតថា «ហេតុអ្វីបានជាខ្ញុំពោលនូវសេចក្តីដាច់សូន្យ?» ហើយក៏បង្ហាញតែភាពជាសស្សតវាទិបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ មិនអាចតាំងនៅក្នុងលទ្ធិរបស់ខ្លួនបានឡើយ។ យ៉ាងនេះ កាលបើឧច្ឆេទវាទិបុគ្គលអាចសង្កត់សង្កិនបាន សស្សតវាទិបុគ្គលក៏មិនអាចតាំងនៅបាន កាលបើបុគ្គលវាទិបុគ្គលអាចសង្កត់សង្កិនបាន សុញ្ញតវាទិបុគ្គលក៏មិនអាចតាំងនៅបាន កាលបើសុញ្ញតវាទិបុគ្គលអាចសង្កត់សង្កិនបាន បុគ្គលវាទិបុគ្គលក៏មិនអាចតាំងនៅបាន យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា មិនតាំងនៅក្នុងហេតុ និងមិនមែនហេតុឡើយ។

ปริกปฺเป [Pg.185] น สณฺฐาตีติ อิทํ ปญฺหปุจฺฉเนปิ ปญฺหกถเนปิ ลพฺภติ. กถํ? เอกจฺโจ หิ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ กณฺฐํ โสเธติ, โส อิตเรน ‘‘อิทํ นาม ตฺวํ ปุจฺฉิสฺสสี’’ติ วุตฺโต ญาตภาวํ ญตฺวา ‘‘น เอตํ, อญฺญํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วทติ. ปญฺหํ ปุฏฺโฐปิ ‘‘ปญฺหํ กเถสฺสามี’’ติ หนุํ สํโสเธติ, โส อิตเรน ‘‘อิทํ นาม กเถสฺสสี’’ติ วุตฺโต ญาตภาวํ ญตฺวา ‘‘น เอตํ, อญฺญํ กเถสฺสามี’’ติ วทติ. เอวํ ปริกปฺเป น สณฺฐาติ นาม.

ពាក្យថា Parikappe na saṇṭhāti នេះ រមែងបានទាំងក្នុងការសួរបញ្ហា ទាំងក្នុងការឆ្លើយបញ្ហា។ សួរថា ដូចម្តេច? គឺថា បុគ្គលម្នាក់គិតថា «អាត្មាអញនឹងសួរបញ្ហា» ក៏ប្រុងសំឡេង (ឆ្ការក) បុគ្គលនោះកាលបើត្រូវអ្នកដទៃពោលថា «អ្នកនឹងសួរបញ្ហាឈ្មោះនេះមែនទេ?» ដឹងថាគេដឹងទាន់ហើយ ក៏ពោលថា «មិនមែនសួររឿងនេះទេ គឺសួររឿងផ្សេងវិញ»។ សូម្បីបុគ្គលដែលគេសួរបញ្ហាហើយ គិតថា «អាត្មាអញនឹងឆ្លើយបញ្ហា» ក៏ប្រុងចង្ការ (គ្រលាស់ចង្ការ) បុគ្គលនោះកាលបើត្រូវអ្នកដទៃពោលថា «អ្នកនឹងឆ្លើយយ៉ាងនេះមែនទេ?» ដឹងថាគេដឹងទាន់ហើយ ក៏ពោលថា «មិនមែនឆ្លើយរឿងនេះទេ គឺឆ្លើយរឿងផ្សេងវិញ»។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា មិនតាំងនៅក្នុងការត្រិះរិះស្មានឡើយ។

อญฺญาตวาเท น สณฺฐาตีติ อญฺญาตวาเท ชานิตวาเท น สณฺฐาติ. กถํ? เอกจฺโจ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, ตํ อิตโร ‘‘มนาโป ตยา ปญฺโห ปุจฺฉิโต, กหํ เต เอส อุคฺคหิโต’’ติ วทติ. อิตโร ปุจฺฉิตพฺพนิยาเมเนว ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวาปิ ตสฺส กถาย ‘‘อปญฺหํ นุ โข ปุจฺฉิต’’นฺติ วิมตึ กโรติ. อปโร ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถติ, ตมญฺโญ ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห กถิโต, กตฺถ เต อุคฺคหิโต, ปญฺหํ กเถนฺเตน นาม เอวํ กเถตพฺโพ’’ติ วทติ. อิตโร กเถตพฺพนิยาเมเนว ปญฺหํ กเถตฺวาปิ ตสฺส กถาย ‘‘อปญฺโห นุ โข มยา กถิโต’’ติ วิมตึ กโรติ.

ពាក្យថា Aññātavāde na saṇṭhāti សេចក្តីថា មិនតាំងនៅក្នុងពាក្យដែលខ្លួនដឹងហើយ។ សួរថា ដូចម្តេច? បុគ្គលម្នាក់សួរប្រស្នា, បុគ្គលម្នាក់ទៀតនិយាយទៅកាន់បុគ្គលនោះថា «ប្រស្នាដែលអ្នកសួរ គួរជាទីពេញចិត្តណាស់, ប្រស្នានេះ អ្នកបានរៀនមកពីណា?»។ បុគ្គលក្រៅពីនេះ សូម្បីសួរប្រស្នាតាមរបៀបដែលគួរសួរហើយ ក៏កើតសេចក្តីសង្ស័យព្រោះពាក្យរបស់បុគ្គលនោះថា «តើយើងសួរប្រស្នាមិនត្រឹមត្រូវទេដឹង?»។ បុគ្គលម្នាក់ទៀត កាលបើគេសួរប្រស្នា ក៏ឆ្លើយ, បុគ្គលម្នាក់ទៀតនិយាយទៅកាន់បុគ្គលនោះថា «ប្រស្នាដែលអ្នកឆ្លើយ ឆ្លើយបានល្អណាស់, អ្នកបានរៀនមកពីណា? ធម្មតាបុគ្គលកាលឆ្លើយប្រស្នា គួរឆ្លើយយ៉ាងនេះ»។ បុគ្គលក្រៅពីនេះ សូម្បីឆ្លើយប្រស្នាតាមរបៀបដែលគួរឆ្លើយហើយ ក៏កើតសេចក្តីសង្ស័យព្រោះពាក្យរបស់បុគ្គលនោះថា «តើយើងឆ្លើយប្រស្នាមិនត្រឹមត្រូវទេដឹង?»។

ปฏิปทาย น สณฺฐาตีติ ปฏิปตฺติยํ น ติฏฺฐติ, วตฺตํ อชานิตฺวา อปุจฺฉิตพฺพฏฺฐาเน ปุจฺฉตีติ อตฺโถ. อยํ ปญฺโห นาม เจติยงฺคเณ ปุจฺฉิเตน น กเถตพฺโพ, ตถา ภิกฺขาจารมคฺเค คามํ ปิณฺฑาย จรณกาเล. อาสนสาลาย นิสินฺนกาเล ยาคุํ วา ภตฺตํ วา คเหตฺวา นิสินฺนกาเล ปริภุญฺชิตฺวา นิสินฺนกาเล ทิวาวิหารฏฺฐานคมนกาเลปิ. ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนกาเล ปน โอกาสํ กาเรตฺวาว ปุจฺฉนฺตสฺส กเถตพฺโพ, อกาเรตฺวา ปุจฺฉนฺตสฺส น กเถตพฺโพ. อิทํ วตฺตํ อชานิตฺวา ปุจฺฉนฺโต ปฏิปทาย น สณฺฐาติ นาม. เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหตีติ, ภิกฺขเว, เอตํ อิมสฺมึ จ การเณ สติ อยํ ปุคฺคโล น กเถตุํ ยุตฺโต นาม โหติ.

ពាក្យថា Paṭipadāya na saṇṭhāti សេចក្តីថា មិនតាំងនៅក្នុងបដិបត្តិ គឺមិនដឹងវត្តប្រតិបត្តិ ហើយសួរក្នុងទីដែលមិនគួរសួរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ធម្មតាប្រស្នានេះ បុគ្គលកាលបើគេសួរនៅលើលានចេតិយ មិនគួរឆ្លើយឡើយ, ព្រមទាំងក្នុងផ្លូវជាទីត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត ក្នុងកាលដែលត្រាច់ទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាត ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងកាលដែលអង្គុយក្នុងសាលាឆទាន, ក្នុងកាលដែលកាន់យកបបរ ឬភត្តហើយអង្គុយ, ក្នុងកាលដែលបរិភោគហើយអង្គុយ, សូម្បីក្នុងកាលដែលដើរទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ ក៏ដោយ (ក៏មិនគួរឆ្លើយឡើយ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលដែលអង្គុយក្នុងទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ គួរឆ្លើយតបចំពោះបុគ្គលដែលសុំឱកាសហើយសួរ, មិនគួរឆ្លើយតបចំពោះបុគ្គលដែលមិនបានសុំឱកាសហើយសួរឡើយ។ បុគ្គលកាលមិនដឹងវត្តប្រតិបត្តិនេះហើយសួរ ឈ្មោះថា មិនតាំងនៅក្នុងបដិបត្តិ។ ពាក្យថា Evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hoti សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើហេតុនេះមាន បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា ជាបុគ្គលមិនគួរនិយាយរកឡើយ។

ฐานาฐาเน สณฺฐาตีติ สสฺสตวาที ยุตฺเตน การเณน ปโหติ อุจฺเฉทวาทึ นิคฺคเหตุํ, อุจฺเฉทวาที เตน นิคฺคยฺหมาโนปิ ‘‘อหํ ตยา สตกฺขตฺตุํ นิคฺคยฺหมาโนปิ อุจฺเฉทวาทีเยวา’’ติ วทติ. อิมินา นเยน สสฺสตปุคฺคลสุญฺญตวาทาทีสุปิ นโย เนตพฺโพ. เอวํ ฐานาฐาเน สณฺฐาติ [Pg.186] นาม. ปริกปฺเป สณฺฐาตีติ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ กณฺฐํ โสเธนฺโต ‘‘ตฺวํ อิมํ นาม ปุจฺฉิสฺสสี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, เอตํเยว ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วทติ. ปญฺหํ กเถสฺสามีติ หนุํ สํโสเธนฺโตปิ ‘‘ตฺวํ อิมํ นาม กเถสฺสสี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อาม, เอตํเยว กเถสฺสามี’’ติ วทติ. เอวํ ปริกปฺเป สณฺฐาติ นาม.

ពាក្យថា Ṭhānāṭhāne saṇṭhāti សេចក្តីថា សស្សតវាទី អាចនឹងសង្កត់សង្កិនឧច្ឆេទវាទី ដោយហេតុដ៏សមគួរបាន, ឯឧច្ឆេទវាទី ទោះបីសស្សតវាទីនោះសង្កត់សង្កិនយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ពោលថា «ទោះបីខ្ញុំត្រូវអ្នកសង្កត់សង្កិនមួយរយដង ក៏ខ្ញុំនៅតែជាឧច្ឆេទវាទីដដែល»។ ដោយវិធីនេះ គប្បីនាំយកន័យទៅប្រើប្រាស់ក្នុងពួកសស្សតវាទី បុគ្គលវាទី និងសុញ្ញតវាទីជាដើមផងចុះ។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា តាំងនៅក្នុងឋានៈ និងអឋានៈ។ ពាក្យថា Parikappe saṇṭhāti សេចក្តីថា កាលគិតថា «យើងនឹងសួរប្រស្នា» ហើយឆ្ងៀវក កាលបើគេនិយាយថា «អ្នកនឹងសួរប្រស្នាឈ្មោះនេះមែនទេ?» ក៏ឆ្លើយថា «អើ, ខ្ញុំនឹងសួរប្រស្នានោះឯង»។ សូម្បីកាលគិតថា «យើងនឹងឆ្លើយប្រស្នា» ហើយស្ទាបចង្កា កាលបើគេនិយាយថា «អ្នកនឹងឆ្លើយប្រស្នាឈ្មោះនេះមែនទេ?» ក៏ឆ្លើយថា «អើ, ខ្ញុំនឹងឆ្លើយប្រស្នានោះឯង»។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា តាំងនៅក្នុងការត្រិះរិះ។

อญฺญาตวาเท สณฺฐาตีติ อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห ปุจฺฉิโต, ปุจฺฉนฺเตน นาม เอวํ ปุจฺฉิตพฺพ’’นฺติ วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉติ, วิมตึ น อุปฺปาเทติ. ปญฺหํ กเถตฺวาปิ ‘‘สุฏฺฐุ เต ปญฺโห กถิโต, กเถนฺเตน นาม เอวํ กเถตพฺพ’’นฺติ วุตฺเต สมฺปฏิจฺฉติ, วิมตึ น อุปฺปาเทติ. ปฏิปทาย สณฺฐาตีติ เคเห นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา ยาว ภตฺตํ นิฏฺฐาติ, ตสฺมึ อนฺตเร นิสินฺโน ปญฺหํ ปุจฺฉติ. สปฺปิอาทีนิ เภสชฺชานิ อฏฺฐวิธานิ ปานกานิ วตฺถจฺฉาทนมาลาคนฺธาทีนิ วา อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ตานิ ทตฺวา ทิวาฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ. เอวญฺหิ วตฺตํ ญตฺวา ปุจฺฉนฺโต ปฏิปทาย สณฺฐาติ นาม. ตสฺส ปญฺหํ กเถตุํ วฏฺฏติ.

ពាក្យថា Aññātavāde saṇṭhāti សេចក្តីថា កាលសួរប្រស្នានេះហើយ កាលបើគេនិយាយថា «អ្នកសួរប្រស្នាបានល្អណាស់ ធម្មតាបុគ្គលកាលសួរ គប្បីសួរយ៉ាងនេះ» ក៏ទទួលព្រម មិនបង្កើតសេចក្តីសង្ស័យឡើយ។ សូម្បីឆ្លើយប្រស្នាហើយ កាលបើគេនិយាយថា «អ្នកឆ្លើយប្រស្នាបានល្អណាស់ ធម្មតាបុគ្គលកាលឆ្លើយ គប្បីឆ្លើយយ៉ាងនេះ» ក៏ទទួលព្រម មិនបង្កើតសេចក្តីសង្ស័យឡើយ។ ពាក្យថា Paṭipadāya saṇṭhāti សេចក្តីថា ញ៉ាំងភិក្ខុឲ្យអង្គុយក្នុងផ្ទះ ប្រគេនបបរ និងខាទនីយភោជនីយាហារជាដើម ហើយសួរប្រស្នាក្នុងចន្លោះពេលនោះ ដរាបដល់ភត្តកិច្ចសម្រេច។ ឬកាន់យកថ្នាំមានទឹកដោះថ្លាជាដើម ទឹកបាណៈ ៨ យ៉ាង គ្រឿងស្លៀកដណ្តប់ កម្រងផ្កា និងគ្រឿងក្រអូបជាដើម ទៅកាន់វត្ត ប្រគេនរបស់ទាំងនោះហើយ ចូលទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ សុំឱកាសហើយសួរប្រស្នា។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលដឹងវត្តប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះហើយសួរ ឈ្មោះថា តាំងនៅក្នុងបដិបត្តិ។ បុគ្គលកាលឆ្លើយប្រស្នា គួរឆ្លើយតបចំពោះបុគ្គលនោះ។

อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรตีติ อญฺเญน วจเนน อญฺญํ ปฏิจฺฉาเทติ, อญฺญํ วา ปุจฺฉิโต อญฺญํ กเถติ. พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ อาคนฺตุกกถํ โอตาเรนฺโต ปุริมกถํ พหิทฺธา อปนาเมติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – ภิกฺขู กิร สนฺนิปติตฺวา เอกํ ทหรํ, ‘‘อาวุโส, ตฺวํ อิมญฺจิมญฺจ อาปตฺตึ อาปนฺโน’’ติ อาหํสุ. โส อาห – ‘‘ภนฺเต, นาคทีปํ คโตมฺหี’’ติ. อาวุโส, น มยํ ตว นาคทีปคมเนน อตฺถิกา, อาปตฺตึ ปน อาปนฺโนติ ปุจฺฉามาติ. ภนฺเต, นาคทีปํ คนฺตฺวา มจฺเฉ ขาทินฺติ. อาวุโส, ตว มจฺฉขาทเนน กมฺมํ นตฺถิ, อาปตฺตึ กิรสิ อาปนฺโนติ. โส ‘‘นาติสุปกฺโก มจฺโฉ มยฺหํ อผาสุกมกาสิ, ภนฺเต’’ติ. อาวุโส, ตุยฺหํ ผาสุเกน วา อผาสุเกน วา กมฺมํ นตฺถิ, อาปตฺตึ อาปนฺโนสีติ. ภนฺเต, ยาว ตตฺถ วสึ, ตาว เม อผาสุกเมว ชาตนฺติ. เอวํ อาคนฺตุกกถาวเสน พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា Aññenaññaṃ paṭicarati សេចក្តីថា យកពាក្យដទៃមកបិទបាំងពាក្យមួយទៀត ឬកាលគេសួររឿងផ្សេង បែរជាឆ្លើយរឿងផ្សេងវិញ។ ពាក្យថា Bahiddhā kathaṃ apanāmetī សេចក្តីថា នាំយកពាក្យខាងក្រៅមកនិយាយ ដើម្បីច្រានចោលពាក្យដើមឲ្យចេញទៅខាងក្រៅ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយប្រជុំគ្នាហើយ និយាយទៅកាន់ភិក្ខុខ្ចីមួយរូបថា «អាវុសោ អ្នកត្រូវអាបត្តិឈ្មោះនេះ និងឈ្មោះនេះមែនទេ?»។ ភិក្ខុនោះពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ខ្ញុំបាទបានទៅកាន់កោះនាគ»។ ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា «នែអាវុសោ យើងមិនត្រូវការដោយការទៅកាន់កោះនាគរបស់អ្នកទេ, យើងសួរថា អ្នកត្រូវអាបត្តិមែនទេ?»។ ភិក្ខុនោះពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ខ្ញុំបាទទៅកាន់កោះនាគហើយ បានឆាន់ត្រី»។ ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា «នែអាវុសោ ការឆាន់ត្រីរបស់អ្នក មិនមែនជាកិច្ចការរបស់យើងទេ, ឮថា អ្នកត្រូវអាបត្តិមែនទេ?»។ ភិក្ខុនោះពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ត្រីដែលមិនសូវឆ្អិនល្អ ធ្វើឲ្យខ្ញុំបាទមិនស្រួលខ្លួនឡើយ»។ ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា «នែអាវុសោ ការស្រួលខ្លួន ឬមិនស្រួលខ្លួនរបស់អ្នក មិនមែនជាកិច្ចការរបស់យើងទេ, អ្នកត្រូវអាបត្តិមែនទេ?»។ ភិក្ខុនោះពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ខ្ញុំបាទនៅក្នុងកោះនាគនោះអស់កាលត្រឹមណា សេចក្តីមិនស្រួលខ្លួន ក៏កើតមានដល់ខ្ញុំបាទអស់កាលត្រឹមណោះឯង»។ គប្បីជ្រាបថា ភិក្ខុនោះច្រានចោលពាក្យដើមទៅខាងក្រៅ ដោយអំណាចនៃពាក្យខាងក្រៅ យ៉ាងនេះឯង។

อภิหรตีติ อิโต จิโต จ สุตฺตํ อาหริตฺวา อวตฺถรติ. เตปิฏกติสฺสตฺเถโร วิย. ปุพฺเพ กิร ภิกฺขู มหาเจติยงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา สงฺฆกิจฺจํ กตฺวา ภิกฺขูนํ โอวาทํ ทตฺวา อญฺญมญฺญํ ปญฺหสากจฺฉํ กโรนฺติ. ตตฺถายํ เถโร ตีหิ ปิฏเกหิ ตโต ตโต สุตฺตํ อาหริตฺวา ทิวสภาเค เอกมฺปิ ปญฺหํ นิฏฺฐาเปตุํ น เทติ. อภิมทฺทตีติ การณํ [Pg.187] อาหริตฺวา มทฺทติ. อนุปชคฺฆตีติ ปเรน ปญฺเห ปุจฺฉิเตปิ กถิเตปิ ปาณึ ปหริตฺวา มหาหสิตํ หสติ, เยน ปรสฺส ‘‘อปุจฺฉิตพฺพํ นุ โข ปุจฺฉึ, อกเถตพฺพํ นุ โข กเถสิ’’นฺติ วิมติ อุปฺปชฺชติ. ขลิตํ คณฺหาตีติ อปฺปมตฺตกํ มุขโทสมตฺตํ คณฺหาติ, อกฺขเร วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา ทุรุตฺเต ‘‘เอวํ นาเมตํ วตฺตพฺพ’’นฺติ อุชฺฌายมาโน วิจรติ. สอุปนิโสติ สอุปนิสฺสโย สปจฺจโย.

ពាក្យថា Abhiharati សេចក្តីថា នាំយកសូត្រពីនេះពីនោះមកគ្របសង្កត់។ ដូចជាព្រះតេបិដកតិស្សត្ថេរ។ ឮថា ក្នុងកាលមុន ភិក្ខុទាំងឡាយប្រជុំគ្នានៅលើលានមហាចេតិយ ធ្វើសង្ឃកិច្ចហើយ ផ្តល់ឱវាទដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ ហើយធ្វើការសន្ទនាប្រស្នាទៅវិញទៅមក។ ក្នុងទីប្រជុំនោះ ព្រះថេរៈនេះ នាំយកសូត្រពីបិដកទាំងបី ពីនេះពីនោះមក មិនបណ្តោយឲ្យប្រស្នាសូម្បីតែមួយចប់សព្វគ្រប់ក្នុងចំណែកនៃថ្ងៃឡើយ។ ពាក្យថា Abhimaddati សេចក្តីថា នាំយកហេតុផលមកសង្កត់សង្កិន។ ពាក្យថា Anupajagghati សេចក្តីថា កាលបើអ្នកដទៃសួរប្រស្នាក្តី ឆ្លើយប្រស្នាក្តី ក៏ទះដៃសើចខ្លាំងៗ ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យអ្នកដទៃកើតសេចក្តីសង្ស័យថា «តើយើងសួររឿងដែលមិនគួរសួរទេដឹង? ឬឆ្លើយរឿងដែលមិនគួរឆ្លើយទេដឹង?»។ ពាក្យថា Khalitaṃ gaṇhāti សេចក្តីថា ចាប់កំហុសបន្តិចបន្តួចត្រឹមតែទោសនៃមាត់ កាលបើគេពោលខុសក្នុងអក្ខរៈក្តី ក្នុងបទក្តី ក្នុងព្យញ្ជនៈក្តី ក៏ដើរនិយាយទិតៀនថា «ពាក្យនេះ គេត្រូវពោលយ៉ាងនេះតើ»។ ពាក្យថា Saupaniso សេចក្តីថា ប្រកបដោយឧបនិស្ស័យ គឺប្រកបដោយបច្ច័យ។

โอหิตโสโตติ ฐปิตโสโต. อภิชานาติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ กุสลธมฺมํ อภิชานาติ อริยมคฺคํ. ปริชานาติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ ทุกฺขสจฺจธมฺมํ ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ. ปชหติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ สพฺพากุสลธมฺมํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ. สจฺฉิกโรติ เอกํ ธมฺมนฺติ เอกํ อรหตฺตผลธมฺมํ นิโรธเมว วา ปจฺจกฺขํ กโรติ. สมฺมาวิมุตฺตึ ผุสตีติ สมฺมา เหตุนา นเยน การเณน อรหตฺตผลวิโมกฺขํ ญาณผสฺเสน ผุสติ.

ពាក្យថា Ohitasoto សេចក្តីថា ផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់។ ពាក្យថា Abhijānāti ekaṃ dhammaṃ សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវកុសលធម៌មួយ គឺអរិយមគ្គ ដោយញាណដ៏វិសេស។ ពាក្យថា Parijānāti ekaṃ dhammaṃ សេចក្តីថា កំណត់ដឹងនូវទុក្ខសច្ចធម៌មួយ ដោយតីរណបរិញ្ញា។ ពាក្យថា Pajahati ekaṃ dhammaṃ សេចក្តីថា លះបង់ បន្ទោបង់ ធ្វើឲ្យវិនាសទៅនូវអកុសលធម៌ទាំងពួងមួយ។ ពាក្យថា Sacchikaroti ekaṃ dhammaṃ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផលធម៌មួយ ឬនូវនិរោធសច្ចៈតែម្តង។ ពាក្យថា Sammāvimuttiṃ phusati សេចក្តីថា ពាល់ត្រូវនូវអរហត្តផលវិមោក្ខ ដោយការដល់គឺញាណ ដោយហេតុ ដោយន័យ និងដោយហេតុផលដ៏ត្រឹមត្រូវ។

เอตทตฺถา, ภิกฺขเว, กถาติ, ภิกฺขเว, ยา เอสา กถาสมฺปโยเคนาติ กถา ทสฺสิตา, สา เอตทตฺถา, อยํ ตสฺสา กถาย ภูมิ ปติฏฺฐา. อิทํ วตฺถุ ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ เอวํ สพฺพปเทสุ โยชนา เวทิตพฺพา. เอตทตฺถา มนฺตนาติ ยา อยํ กจฺฉากจฺเฉสุ ปุคฺคเลสุ กจฺเฉน สทฺธึ มนฺตนา, สาปิ เอตทตฺถาเยว. เอตทตฺถา อุปนิสาติ โอหิตโสโต สอุปนิโสติ เอวํ วุตฺตา อุปนิสาปิ เอตทตฺถาเยว. เอตทตฺถํ โสตาวธานนฺติ ตสฺสา อุปนิสาย โสตาวธานํ, ตมฺปิ เอตทตฺถเมว. อนุปาทาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อคฺคเหตฺวา. จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ อรหตฺตผลวิโมกฺโข. อรหตฺตผลตฺถาย หิ สพฺพเมตนฺติ สุตฺตนฺตํ วินิวตฺเตตฺวา อุปริ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต เย วิรุทฺธาติอาทิมาห.

ពាក្យថា Etadatthā, bhikkhave, kathā សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ការសន្ទនាណាដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយ ដោយពាក្យថា kathāsampayogenāti នោះ ការសន្ទនានោះ មានអរហត្តផលនេះជាប្រយោជន៍, អរហត្តផលនេះ ជាភូមិ ជាទីតាំងនៃការសន្ទនានោះ។ គប្បីជ្រាបការប្រកបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងយ៉ាងនេះថា ទីតាំងនេះ គឺការរួចផុតនៃចិត្តដោយមិនប្រកាន់មាំ។ ពាក្យថា Etadatthā mantanā សេចក្តីថា ការប្រឹក្សាគ្នាជាមួយបុគ្គលដែលគួរប្រឹក្សា ក្នុងបណ្តាបុគ្គលដែលគួរប្រឹក្សានិងមិនគួរប្រឹក្សា សូម្បីការប្រឹក្សានោះ ក៏មានអរហត្តផលនោះជាប្រយោជន៍ដែរ។ ពាក្យថា Etadatthā upanisā សេចក្តីថា ហេតុដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយយ៉ាងនេះថា ohitasoto saupanisoti សូម្បីហេតុនោះ ក៏មានអរហត្តផលនោះជាប្រយោជន៍ដែរ។ ពាក្យថា Etadatthaṃ sotāvadhānaṃ សេចក្តីថា ការផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់នូវហេតុនោះ សូម្បីការផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់នោះ ក៏មានអរហត្តផលនោះជាប្រយោជន៍ដែរ។ ពាក្យថា Anupādā សេចក្តីថា មិនប្រកាន់មាំដោយឧបាទានទាំង ៤។ ពាក្យថា Cittassa vimokkho សេចក្តីថា ការរួចផុតគឺអរហត្តផលវិមោក្ខ។ ព្រោះថា ពាក្យទាំងអស់នេះ ព្រះអង្គសម្តែងហើយ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផល ព្រះអង្គកាលនាំយកសូត្រមកបញ្ចប់ដោយគាថាខាងលើ ទើបត្រាស់ពាក្យថា ye viruddhā ជាដើម។

ตตฺถ วิรุทฺธาติ วิโรธสงฺขาเตน โกเปน วิรุทฺธา. สลฺลปนฺตีติ สลฺลาปํ กโรนฺติ. วินิวิฏฺฐาติ อภินิวิฏฺฐา หุตฺวา. สมุสฺสิตาติ มานุสฺสเยน สุฏฺฐุ อุสฺสิตา. อนริยคุณมาสชฺชาติ อนริยคุณกถํ คุณมาสชฺช กเถนฺติ. คุณํ ฆฏฺเฏตฺวา กถา หิ อนริยกถา นาม, น อริยกถา, ตํ [Pg.188] กเถนฺตีติ อตฺโถ. อญฺโญญฺญวิวเรสิโนติ อญฺญมญฺญสฺส ฉิทฺทํ อปราธํ คเวสมานา. ทุพฺภาสิตนฺติ ทุกฺกถิตํ. วิกฺขลิตนฺติ อปฺปมตฺตกํ มุขโทสขลิตํ. สมฺปโมหํ ปราชยนฺติ อญฺญมญฺญสฺส อปฺปมตฺเตน มุขโทเสน สมฺปโมหญฺจ ปราชยญฺจ. อภินนฺทนฺตีติ ตุสฺสนฺติ. นาจเรติ น จรติ น กเถติ. ธมฺมฏฺฐปฏิสํยุตฺตาติ ยา จ ธมฺเม ฐิเตน กถิตกถา, สา ธมฺมฏฺฐา เจว โหติ เตน จ ธมฺเมน ปฏิสํยุตฺตาติ ธมฺมฏฺฐปฏิสํยุตฺตา. อนุนฺนเตน มนสาติ อนุทฺธเตน เจตสา. อปฬาโสติ ยุคคฺคาหปฬาสวเสน อปฬาโส หุตฺวา. อสาหโสติ ราคโทสโมหสาหสานํ วเสน อสาหโส หุตฺวา.

ក្នុងគាថានោះ បទថា viruddhā សេចក្តីថា ទាស់ទែងគ្នាដោយក្រោធ ដែលពោលគឺការប្រឆាំងគ្នា。 បទថា sallapanti សេចក្តីថា និយាយសន្ទនាគ្នា。 បទថា viniviṭṭhā សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកាន់មាំ。 បទថា samussitā សេចក្តីថា ជាអ្នកឡើងខ្ពស់ដោយល្អ គឺដោយមានះ。 បទថា anariyaguṇamāsajja សេចក្តីថា នាំយកពាក្យដែលមិនមែនជាគុណរបស់អរិយបុគ្គលមកនិយាយ。 ព្រោះថា ការនិយាយប៉ះពាល់ដល់គុណរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អនរិយគថា មិនមែនជាអរិយគថាឡើយ, ពួកជននិយាយនូវអនរិយគថានោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា aññoññavivaresino សេចក្តីថា ជាអ្នកស្វែងរកចន្លោះប្រហោង និងកំហុសរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក។ បទថា dubbhāsitaṃ សេចក្តីថា ពាក្យដែលពោលមិនល្អ。 បទថា vikkhalitā សេចក្តីថា ការភ្លាត់ភ្លាំងបន្តិចបន្តួចត្រឹមតែទោសនៃមាត់។ បទថា sampamohaṃ parājayaṃ សេចក្តីថា នូវសេចក្តីវង្វេង និងសេចក្តីបរាជ័យរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក ដោយទោសនៃមាត់បន្តិចបន្តួច។ បទថា abhinandanti សេចក្តីថា ត្រេកអរ។ បទថា na vadeti សេចក្តីថា មិននិយាយ មិនពោល។ បទថា dhammaṭṭhapaṭisaṃyuttā សេចក្តីថា ការសន្ទនាណាដែលបុគ្គលតាំងនៅក្នុងធម៌ពោលហើយ ការសន្ទនានោះ ឈ្មោះថា តាំងនៅក្នុងធម៌ផង ប្រកបដោយធម៌នោះផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ប្រកបដោយធម៌ដែលតាំងនៅក្នុងធម៌។ បទថា anunnatena manasā សេចក្តីថា ដោយចិត្តដែលមិនរាយមាយ។ បទថា apaḷāso សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនមានការវាយឫកស្មើ ដោយអំណាចនៃការប្រណាំងប្រជែង។ បទថា asāhaso សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនមានការបង្ខិតបង្ខំ ដោយអំណាចនៃរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ។

อนุสูยายมาโนติ น อุสูยมาโน. ทุพฺภฏฺเฐ นาปสาทเยติ ทุกฺกถิตสฺมึ น อปสาเทยฺย. อุปารมฺภํ น สิกฺเขยฺยาติ การณุตฺตริยลกฺขณํ อุปารมฺภํ น สิกฺเขยฺย. ขลิตญฺจ น คาหเยติ อปฺปมตฺตกํ มุขขลิตํ ‘‘อยํ เต โทโส’’ติ น คาหเยยฺย. นาภิหเรติ นาวตฺถเรยฺย. นาภิมทฺเทติ เอกํ การณํ อาหริตฺวา น มทฺเทยฺย. น วาจํ ปยุตํ ภเณติ สจฺจาลิกปฏิสํยุตฺตํ วาจํ น ภเณยฺย. อญฺญาตตฺถนฺติ ชานนตฺถํ. ปสาทตฺถนฺติ ปสาทชนนตฺถํ. น สมุสฺเสยฺย มนฺตเยติ น มานุสฺสเยน สมุสฺสิโต ภเวยฺย. น หิ มานุสฺสิตา หุตฺวา ปณฺฑิตา กถยนฺติ, มาเนน ปน อนุสฺสิโตว หุตฺวา มนฺตเย กเถยฺย ภาเสยฺยาติ.

បទថា anusūyamāno សេចក្តីថា មិនច្រណែនឈ្នានីស។ បទថា dubbhaṭṭhe nāpasādaye សេចក្តីថា មិនគប្បីបង្អាប់បង្អោនក្នុងពាក្យដែលគេពោលមិនល្អ។ បទថា upārambhaṃ na sikkheyya សេចក្តីថា មិនគប្បីសិក្សានូវការចាប់កំហុស ដែលមានលក្ខណៈពោលលើសលុបហួសហេតុ។ បទថា khalitañca na gāhayye សេចក្តីថា មិនគប្បីឲ្យគេកាន់យកនូវការភ្លាត់មាត់បន្តិចបន្តួចថា «នេះជាទោសរបស់អ្នក» ឡើយ។ បទថា nābhihare សេចក្តីថា មិនគប្បីគ្របសង្កត់។ បទថា nābhimadde សេចក្តីថា មិនគប្បីនាំយកហេតុផលតែមួយមកសង្កត់សង្កិនឡើយ។ បទថា na vācaṃ payutaṃ bhaṇe សេចក្តីថា មិនគប្បីពោលពាក្យដែលប្រកបដោយការភូតភរឡើយ។ បទថា aññātatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការដឹង។ បទថា pasādatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើង។ បទថា na samusseyya mantaye សេចក្តីថា មិនគប្បីជាអ្នកឡើងខ្ពស់ដោយមានះហើយប្រឹក្សាគ្នាឡើយ។ ព្រោះថា ពួកបណ្ឌិតមិនដែលជាអ្នកឡើងខ្ពស់ដោយមានះហើយនិយាយឡើយ, ប៉ុន្តែ គប្បីជាអ្នកមិនឡើងខ្ពស់ដោយមានះឡើយ ហើយប្រឹក្សា និយាយ ឬពោលចុះ។

๘. อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាអញ្ញតិត្ថិយសូត្រ ចប់។

๖๙. อฏฺฐเม ภควํมูลกาติ ภควา มูลํ เอเตสนฺติ ภควํมูลกา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม, ภนฺเต, อมฺหากํ ธมฺมา ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน อุปฺปาทิตา, ตสฺมึ ปรินิพฺพุเต เอกํ พุทฺธนฺตรํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิเม ธมฺเม อุปฺปาเทตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ, ภควโต ปน โน อิเม ธมฺมา อุปฺปาทิตา. ภควนฺตญฺหิ นิสฺสาย มยํ อิเม ธมฺเม อาชานาม ปฏิวิชฺฌามาติ เอวํ ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมาติ. ภควํเนตฺติกาติ ภควา ธมฺมานํ เนตา วิเนตา อนุเนตา ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คเหตฺวาว ทสฺเสตาติ ธมฺมา ภควํเนตฺติกา นาม [Pg.189] โหนฺติ. ภควํปฏิสรณาติ จตุภูมกธมฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉมานา ภควติ ปฏิสรนฺติ นามาติ ภควํปฏิสรณา. ปฏิสรนฺตีติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ. อปิจ มหาโพธิมณฺเฑ นิสินฺนสฺส ภควโต ปฏิเวธวเสน ผสฺโส อาคจฺฉติ – ‘‘อหํ ภควา กินฺนาโม’’ติ. ตฺวํ ผุสนฏฺเฐน ผสฺโส นาม. เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ อาคจฺฉติ – ‘‘อหํ ภควา กินฺนาม’’นฺติ. ตฺวํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ นามาติ. เอวํ จตุภูมกธมฺมานํ ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คณฺหนฺโต ภควา ธมฺเม ปฏิสรตีติ ภควํปฏิสรณา. ภควนฺตํเยว ปฏิภาตูติ ภควโตว เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ อุปฏฺฐาตุ, ตุมฺเหเยว โน กเถตฺวา เทถาติ อตฺโถ.

៦៩. ក្នុងសូត្រទី ៨ ត្រង់ពាក្យថា «bhagavaṃmūlakā» (មានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាឫសគល់) សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាឫសគល់ (ជាហេតុ) នៃធម៌ទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «bhagavaṃmūlakā»។ ពាក្យនេះមានអធិប្បាយថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌ទាំងឡាយ (អភិញ្ញាធម៌) ទាំងនេះរបស់ពួកយើង ក្នុងកាលមុន ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានឲ្យកើតឡើងហើយ កាលបើព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធនោះបរិនិព្វានទៅហើយ អស់មួយពុទ្ធន្តរ គ្មានសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ដទៃណាឡើយ ដែលអាចឲ្យធម៌ទាំងនេះកើតឡើងបាន ប៉ុន្តែធម៌ទាំងនេះរបស់ពួកយើង គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឲ្យកើតឡើងហើយ។ ព្រោះថា ពួកយើងអាស្រ័យព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបដឹងច្បាស់ ទើបចាក់ធ្លាយនូវធម៌ទាំងឡាយនេះ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌ទាំងឡាយរបស់ពួកយើង មានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាឫសគល់យ៉ាងនេះឯង»។ ត្រង់ពាក្យថា «bhagavaṃnettikā» (មានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកនាំទៅ) សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកនាំទៅ ជាអ្នកដឹកនាំ ជាអ្នកណែនាំនូវធម៌ទាំងឡាយ ទ្រង់កាន់យកនូវឈ្មោះទៅតាមសភាវៈជាក់ស្តែងដោយឡែកៗ ហើយបង្ហាញ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយ ទើបឈ្មោះថា «bhagavaṃnettikā» (មានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកនាំទៅ)។ ត្រង់ពាក្យថា «bhagavaṃpaṭisaraṇā» (មានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាទីពឹងពំនាក់) សេចក្តីថា ធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៤ កាលដែលមកកាន់គន្លងនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ តែងចូលទៅពឹងផ្អែកក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «bhagavaṃpaṭisaraṇā»។ ពាក្យថា «paṭisaranti» សេចក្តីថា ហូរចូលទៅ ប្រជុំចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត ផស្សៈ តែងមកកាន់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលគង់លើមហាពោធិមណ្ឌល ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លាយដឹងថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះករុណាមានឈ្មោះអ្វី?» ព្រះអង្គទ្រង់ឆ្លើយថា «អ្នកឈ្មោះថា ផស្សៈ ព្រោះអត្ថថា ប៉ះខ្ទប់»។ វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ តែងមកថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះករុណាមានឈ្មោះអ្វី?» ព្រះអង្គទ្រង់ឆ្លើយថា «អ្នកឈ្មោះថា វិញ្ញាណ ព្រោះអត្ថថា ដឹងច្បាស់»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់កាន់យកឈ្មោះទៅតាមសភាវៈជាក់ស្តែងដោយឡែកៗ នៃធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ទ្រង់ចាក់ធ្លាយដឹងនូវធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «bhagavaṃpaṭisaraṇā»។ ត្រង់ពាក្យថា «bhagavantaṃyeva paṭibhātū» (សូមសេចក្តីនោះភ្លឺច្បាស់ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគតែម្តង) សេចក្តីថា សូមសេចក្តីនៃភាសិតនោះ ប្រាកដចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគចុះ សូមព្រះអង្គផ្ទាល់សម្តែងប្រាប់ពួកយើងចុះ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។

ราโค โขติ รชฺชนวเสน ปวตฺตราโค. อปฺปสาวชฺโชติ โลกวชฺชวเสนปิ วิปากวชฺชวเสนปีติ ทฺวีหิปิ วชฺเชหิ อปฺปสาวชฺโช, อปฺปโทโสติ อตฺโถ. กถํ? มาตาปิตโร หิ ภาติภคินิอาทโย จ ปุตฺตภาติกานํ อาวาหวิวาหมงฺคลํ นาม กาเรนฺติ. เอวํ ตาเวโส โลกวชฺชวเสน อปฺปสาวชฺโช. สทารสนฺโตสมูลิกา ปน อปาเย ปฏิสนฺธิ นาม น โหตีติ เอวํ วิปากวชฺชวเสน อปฺปสาวชฺโช. ทนฺธวิราคีติ วิรชฺชมาโน ปเนส สณิกํ วิรชฺชติ, น สีฆํ มุจฺจติ. เตลมสิราโค วิย จิรํ อนุพนฺธติ, ทฺเว ตีณิ ภวนฺตรานิ คนฺตฺวาปิ นาปคจฺฉตีติ ทนฺธวิราคี.

ត្រង់ពាក្យថា «rāgo kho» សេចក្តីថា រាគៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាល។ ត្រង់ពាក្យថា «appasāvajjo» សេចក្តីថា មានទោសតិច ដោយទោសទាំងពីរយ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃលោកវជ្ជៈ (ទោសខាងលោកិយ) ផង ដោយអំណាចនៃវិបាកវជ្ជៈ (ទោសនៃផលវិបាក) ផង ពាក្យថា «appadoso» (មានទោសតិច) នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ សួរថា មានទោសតិចដូចម្តេច? ព្រោះថា មាតាបិតា និងបងប្អូនប្រុសស្រីជាដើម តែងធ្វើអាវាហវិវាហមង្គល ដល់កូន និងបងប្អូនប្រុសស្រី។ យ៉ាងនេះជាដំបូង រាគៈនេះឈ្មោះថា មានទោសតិច ដោយអំណាចនៃលោកវជ្ជៈ។ ចំណែកឯរាគៈដែលមានសទារសន្តោស (ការត្រេកត្រអាលចំពោះតែភរិយារបស់ខ្លួន) ជាឫសគល់ មិននាំឲ្យចាប់បដិសន្ធិក្នុងអបាយភូមិឡើយ យ៉ាងនេះឈ្មោះថា មានទោសតិច ដោយអំណាចនៃវិបាកវជ្ជៈ។ ត្រង់ពាក្យថា «dandhavirāgī» សេចក្តីថា កាលដែលរលាយទៅ (ប្រាសចាកតម្រេក) រាគៈនេះតែងប្រាសទៅយឺតៗ មិនរួចផុតទៅដោយឆាប់រហ័សឡើយ។ រាគៈនេះតែងតាមចងជំពាក់អស់កាលយូរ ដូចជាស្នាមប្រឡាក់ប្រេងលាយទឹកខ្មៅ ទោះបីជាឆ្លងទៅកាន់ពីរឬបីភពក៏ដោយ ក៏មិនទាន់រលាយបាត់ទៅឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «dandhavirāgī» (មានការប្រាសចាកតម្រេកយឺត)។

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร ปุริโส ภาตุ ชายาย มิจฺฉาจารํ จรติ. ตสฺสาปิ อิตฺถิยา อตฺตโน สามิกโต โสเยว ปิยตโร อโหสิ. สา ตมาห – ‘‘อิมสฺมึ การเณ ปากเฏ ชาเต มหตี ครหา ภวิสฺสติ, ตว ภาติกํ ฆาเตหี’’ติ. โส ‘‘นสฺส, วสลิ, มา เอวํ ปุน อวจา’’ติ อปสาเทสิ. สา ตุณฺหี หุตฺวา กติปาหจฺจเยน ปุน กเถสิ, ตสฺส จิตฺตํ ทฺวชฺฌภาวํ อคมาสิ. ตโต ตติยวารํ กถิโต ‘‘กินฺติ กตฺวา โอกาสํ ลภิสฺสามี’’ติ อาห. อถสฺส สา อุปายํ กเถนฺตี ‘‘ตฺวํ มยา วุตฺตเมว กโรหิ, อสุกฏฺฐาเน มหากกุธสมีเป ติตฺถํ อตฺถิ, ตตฺถ ติขิณํ ทณฺฑกวาสึ คเหตฺวา ติฏฺฐาหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. เชฏฺฐภาตาปิสฺส อรญฺเญ กมฺมํ กตฺวา ฆรํ อาคโต. สา ตสฺมึ มุทุจิตฺตา วิย หุตฺวา ‘‘เอหิ [Pg.190] สามิ, สีเส เต โอลิขิสฺสามี’’ติ โอลิขนฺตี ‘‘อุปกฺกิลิฏฺฐํ เต สีส’’นฺติ อามลกปิณฺฑํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉ อสุกฏฺฐาเน สีสํ โธวิตฺวา อาคจฺฉาหี’’ติ เปเสสิ. โส ตาย วุตฺตติตฺถเมว คนฺตฺวา อามลกกกฺเกน สีสํ มกฺเขตฺวา อุทกํ โอรุยฺห โอนมิตฺวา สีสํ โธวิ. อถ นํ อิตโร รุกฺขนฺตรโต นิกฺขมิตฺวา ขนฺธฏฺฐิเก ปหริตฺวา ชีวิตา โวโรเปตฺวา เคหํ อคมาสิ.

ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា បុរសម្នាក់បានប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមជាមួយភរិយារបស់បងប្រុសខ្លួន។ ឯស្ត្រីនោះ ក៏ស្រឡាញ់បុរសជាប្អូនថ្លៃនោះ ជាងស្វាមីរបស់ខ្លួនទៅទៀត។ នាងបាននិយាយនឹងបុរសនោះថា «កាលបើរឿងនេះខ្ចរខ្ចាយល្បីល្បាញឡើង នឹងមានការនិន្ទាជាទម្ងន់ ចូរអ្នកសម្លាប់បងប្រុសរបស់អ្នកទៅ»។ បុរសនោះក៏គំរាមកំហែងថា «ចូរវិនាសទៅ នាងស្រីអកតញ្ញូ កុំនិយាយយ៉ាងនេះទៀតឡើយ»។ នាងក៏នៅស្ងៀម លុះកន្លងទៅពីរបីថ្ងៃ ក៏និយាយម្តងទៀត ចិត្តរបស់បុរសនោះក៏ចាប់ផ្តើមរារែកជាពីរផ្លូវ។ លុះដល់លើកទីបី ដែលនាងនិយាយ បុរសនោះក៏សួរថា «តើត្រូវធ្វើដូចម្តេច ទើបបានឱកាសសម្លាប់?»។ គ្រានោះ នាងក៏ប្រាប់ឧបាយកលថា «អ្នកចូរធ្វើតាមតែខ្ញុំប្រាប់ចុះ នៅត្រង់កន្លែងនោះ ក្បែរដើមរកាធំ មានកំពង់ទឹកមួយ អ្នកចូរកាន់កាំបិតផ្គាក់ដ៏មុតទៅឈរចាំនៅទីនោះចុះ»។ បុរសនោះក៏បានធ្វើតាមបង្គាប់។ ចំណែកឯបងប្រុសរបស់គេ ធ្វើការក្នុងព្រៃរួច ក៏ត្រឡប់មកផ្ទះវិញ។ នាងធ្វើជាមានចិត្តទន់ភ្លន់ចំពោះស្វាមីនោះ ហើយនិយាយថា «បពិត្រស្វាមី ចូរមកអាយ ខ្ញុំនឹងសិតសក់ឲ្យអ្នក» កាលកំពុងសិតសក់ ក៏និយាយថា «ក្បាលរបស់អ្នកកខ្វក់ណាស់» ហើយក៏ហុចផ្លែកន្ទួតព្រៃឲ្យ រួចប្រាប់ថា «ចូរទៅកក់ក្បាលនៅត្រង់កំពង់ទឹកនោះ ហើយសឹមត្រឡប់មកវិញ»។ ស្វាមីនោះក៏ទៅកាន់កំពង់ទឹកដែលនាងប្រាប់នោះឯង លាបក្បាលដោយម្សៅកន្ទួតព្រៃ រួចចុះទៅក្នុងទឹក ឱនក្បាលកក់សក់។ គ្រានោះ បុរសជាប្អូនក៏ចេញពីចន្លោះដើមឈើ មកកាប់ត្រង់កញ្ចឹងក ផ្តាច់ជីវិតបងប្រុសនោះ រួចត្រឡប់មកផ្ទះវិញ។

อิตโร ภริยาย สิเนหํ ปริจฺจชิตุมสกฺโกนฺโต ตสฺมึเยว เคเห มหาธมฺมนิ หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ตสฺสา ฐิตายปิ นิสินฺนายปิ คนฺตฺวา สรีเร ปตติ. อถ นํ สา ‘‘โสเยว อยํ ภวิสฺสตี’’ติ ฆาตาเปสิ. โส ปุน ตสฺสา สิเนเหน ตสฺมึเยว เคเห กุกฺกุโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปทสา คมนกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺสา ปจฺฉโต ปจฺฉโต จรติ. อรญฺญํ คจฺฉนฺติยาปิ สทฺธึเยว คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘นิกฺขนฺโต สุนขลุทฺทโก, กตรฏฺฐานํ คมิสฺสตี’’ติ อุปฺปณฺเฑนฺติ. สา ปุน ตํ ฆาตาเปสิ.

ចំណែកឯបងប្រុសនោះ មិនអាចលះបង់សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះភរិយាបាន ក៏ទៅកើតជាពស់ថ្លាន់ធំនៅក្នុងផ្ទះនោះឯង។ ពស់នោះ មិនថានាងឈរ ឬអង្គុយឡើយ តែងតែទៅក្រាបលើរាងកាយរបស់នាង។ គ្រានោះ នាងគិតថា «ពស់នេះច្បាស់ជាស្វាមីនោះមិនខាន» ក៏បញ្ជាឲ្យគេសម្លាប់ចោលទៅ។ ពស់នោះ ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះនាង ក៏ត្រឡប់មកកើតជាឆ្កែនៅក្នុងផ្ទះនោះដដែល។ ឆ្កែនោះ ចាប់តាំងពីកាលដែលដើរបានមក តែងតែដើរតាមក្រោយនាងជានិច្ច។ សូម្បីតែនាងទៅព្រៃ ក៏ទៅជាមួយនាងដែរ។ មនុស្សទាំងឡាយឃើញហើយ ក៏ចំអកឡកឡឺយថា «ព្រានឆ្កែចេញទៅហើយ តើនឹងទៅកាន់ទីណាណ៎?»។ នាងក៏បញ្ជាឲ្យគេសម្លាប់ឆ្កែនោះម្តងទៀត។

โสปิ ปุน ตสฺมึเยว เคเห วจฺฉโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตเถว ตสฺสา ปจฺฉโต ปจฺฉโต จรติ. ตทาปิ นํ มนุสฺสา ทิสฺวา ‘‘นิกฺขนฺโต โคปาลโก, กตฺถ คาวิโย จริสฺสนฺตี’’ติ อุปฺปณฺเฑนฺติ. สา ตสฺมิมฺปิ ฐาเน ตํ ฆาตาเปสิ. โส ตทาปิ ตสฺสา อุปริ สิเนหํ ฉินฺทิตุํ อสกฺโกนฺโต จตุตฺเถ วาเร ตสฺสาเยว กุจฺฉิยํ ชาติสฺสโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปฏิปาฏิยา จตูสุ อตฺตภาเวสุ ตาย ฆาติตภาวํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปาย นาม ปจฺจตฺถิกาย กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโตสฺมี’’ติ ตโต ปฏฺฐาย ตสฺสา หตฺเถน อตฺตานํ ผุสิตุํ น เทติ. สเจ นํ สา ผุสติ, กนฺทติ โรทติ. อถ นํ อยฺยโกว ปฏิชคฺคติ. ตํ อปรภาเค วุทฺธิปฺปตฺตํ อยฺยโก อาห – ‘‘ตาต, กสฺมา ตฺวํ มาตุ หตฺเถน อตฺตานํ ผุสิตุํ น เทสิ. สเจปิ ตํ ผุสติ, มหาสทฺเทน โรทสิ กนฺทสี’’ติ. อยฺยเกน ปุฏฺโฐ ‘‘น เอสา มยฺหํ มาตา, ปจฺจามิตฺตา เอสา’’ติ ตํ ปวตฺตึ สพฺพํ อาโรเจสิ. โส ตํ อาลิงฺคิตฺวา โรทิตฺวา ‘‘เอหิ, ตาต, กึ อมฺหากํ อีทิเส ฐาเน นิวาสกิจฺจ’’นฺติ ตํ อาทาย นิกฺขมิตฺวา เอกํ วิหารํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุโภปิ ตตฺถ วสนฺตา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.

ឆ្កែនោះ ក៏ត្រឡប់មកកើតជាកូនគោនៅក្នុងផ្ទះនោះដដែល។ វាតែងតែដើរតាមក្រោយនាងដូចមុនយ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងកាលនោះ មនុស្សទាំងឡាយឃើញហើយ ក៏ចំអកឡកឡឺយថា «អ្នកគង្វាលគោចេញទៅហើយ តើនឹងនាំមេគោទាំងឡាយទៅរកស៊ីនៅទីណា?»។ នាងក៏បញ្ជាឲ្យគេសម្លាប់កូនគោនោះក្នុងទីនោះទៀត។ កូនគោនោះ ទោះបីជាយ៉ាងនោះ ក៏នៅតែមិនអាចផ្តាច់សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះនាងបាន ក្នុងវារៈទីបួន ក៏បានមកចាប់កំណើតក្នុងផ្ទៃរបស់នាងនោះឯង ទាំងជាអ្នករលឹកជាតិបាន។ កូននោះ កាលឃើញភាពដែលខ្លួនត្រូវនាងសម្លាប់ក្នុងអត្តភាពទាំងបួនតាមលំដាប់ ក៏គិតថា «អាត្មាអញមកកើតក្នុងផ្ទៃនៃស្រីបច្ចាមិត្ត (សត្រូវ) មានសភាពយ៉ាងនេះតើ!» ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ក៏មិនព្រមឲ្យនាងយកដៃមកពាល់ត្រូវរាងកាយរបស់ខ្លួនឡើយ។ ប្រសិនបើនាងពាល់ត្រូវ គេតែងតែស្រែកយំយ៉ាងខ្លាំង។ គ្រានោះ មានតែជីតាប៉ុណ្ណោះដែលជាអ្នកបីបាច់ថែរក្សាគេ។ លុះកន្លងមក គេបានចម្រើនវ័យធំឡើង ជីតាក៏សួរថា «ចៅប្រុស ហេតុអ្វីបានជាចៅមិនឲ្យម្តាយយកដៃមកពាល់ត្រូវខ្លួន? ប្រសិនបើនាងពាល់ត្រូវ ចៅតែងតែស្រែកយំខ្លាំងៗ?»។ កាលដែលជីតាសួរយ៉ាងនេះ គេក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវទាំងអស់នោះថា «នាងមិនមែនជាម្តាយរបស់ខ្ញុំទេ នាងជាសត្រូវរបស់ខ្ញុំសោះ»។ ជីតាក៏ឱបចៅហើយយំ និយាយថា «មកចៅប្រុស តើយើងមានប្រយោជន៍អ្វីនឹងរស់នៅក្នុងកន្លែងបែបនេះទៀត» រួចក៏នាំចៅចេញទៅកាន់វត្តមួយ ហើយបួសជាបព្វជិត ទាំងពីរនាក់ជីតានិងចៅ កាលរស់នៅក្នុងវត្តនោះ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តផលទៅ។

มหาสาวชฺโชติ [Pg.191] โลกวชฺชวเสนปิ วิปากวชฺชวเสนปีติ ทฺวีหิปิ การเณหิ มหาสาวชฺโช. กถํ? โทเสน หิ ทุฏฺโฐ หุตฺวา มาตริปิ อปรชฺฌติ, ปิตริปิ ภาติภคินิอาทีสุปิ ปพฺพชิเตสุปิ. โส คตคตฏฺฐาเนสุ ‘‘อยํ ปุคฺคโล มาตาปิตูสุปิ อปรชฺฌติ, ภาติภคินิอาทีสุปิ, ปพฺพชิเตสุปี’’ติ มหตึ ครหํ ลภติ. เอวํ ตาว โลกวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. โทสวเสน ปน กเตน อานนฺตริยกมฺเมน กปฺปํ นิรเย ปจฺจติ. เอวํ วิปากวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. ขิปฺปวิราคีติ ขิปฺปํ วิรชฺชติ. โทเสน หิ ทุฏฺโฐ มาตาปิตูสุปิ เจติเยปิ โพธิมฺหิปิ ปพฺพชิเตสุปิ อปรชฺฌิตฺวา ‘‘มยฺหํ ขมถา’’ติ. อจฺจยํ เทเสติ. ตสฺส สห ขมาปเนน ตํ กมฺมํ ปากติกเมว โหติ.

ត្រង់ពាក្យថា «mahāsāvajjo» សេចក្តីថា មានទោសច្រើន ដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃលោកវជ្ជៈផង ដោយអំណាចនៃវិបាកវជ្ជៈផង។ សួរថា មានទោសច្រើនដូចម្តេច? ព្រោះថា បុគ្គលដែលត្រូវទោសៈប្រទូស្តហើយ តែងប្រទូស្តសូម្បីចំពោះមាតា សូម្បីចំពោះបិតា សូម្បីចំពោះបងប្អូនប្រុសស្រីជាដើម សូម្បីចំពោះអ្នកបួសទាំងឡាយ។ បុគ្គលនោះ ទៅកាន់ទីកន្លែងណាៗ តែងតែរងការនិន្ទាជាទម្ងន់ថា «បុគ្គលនេះ ប្រទូស្តសូម្បីចំពោះមាតាបិតា សូម្បីចំពោះបងប្អូនប្រុសស្រីជាដើម សូម្បីចំពោះអ្នកបួសទាំងឡាយ»។ យ៉ាងនេះជាដំបូង ឈ្មោះថា មានទោសច្រើន ដោយអំណាចនៃលោកវជ្ជៈ។ ចំណែកឯអានន្តរិយកម្មដែលបុគ្គលធ្វើដោយអំណាចនៃទោសៈ តែងនាំឲ្យឆេះឆ្អិនក្នុងនរកអស់មួយកប្ប យ៉ាងនេះឈ្មោះថា មានទោសច្រើន ដោយអំណាចនៃវិបាកវជ្ជៈ។ ត្រង់ពាក្យថា «khippavirāgī» សេចក្តីថា រលាយទៅ (ប្រាសចាក) ដោយឆាប់រហ័ស។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលត្រូវទោសៈប្រទូស្តហើយ កាលបើបានប្រទូស្តចំពោះមាតាបិតា សូម្បីចំពោះចេតិយ សូម្បីចំពោះដើមពោធិ៍ សូម្បីចំពោះអ្នកបួសទាំងឡាយ រួចហើយពោលថា «សូមលោកទាំងឡាយអត់ទោសឲ្យខ្ញុំផង» ហើយសម្តែងនូវកំហុស។ គ្រាន់តែការសុំខមាទោសនោះ កម្មនោះក៏ត្រឡប់ជាប្រក្រតីវិញភ្លាម។

โมโหปิ ทฺวีเหว การเณหิ มหาสาวชฺโช. โมเหน หิ มูฬฺโห หุตฺวา มาตาปิตูสุปิ เจติเยปิ โพธิมฺหิปิ ปพฺพชิเตสุปิ อปรชฺฌิตฺวา คตคตฏฺฐาเน ครหํ ลภติ. เอวํ ตาว โลกวชฺชวเสน มหาสาวชฺโช. โมหวเสน ปน กเตน อานนฺตริยกมฺเมน กปฺปํ นิรเย ปจฺจติ. เอวํ วิปากวชฺชวเสนปิ มหาสาวชฺโช. ทนฺธวิราคีติ สณิกํ วิรชฺชติ. โมเหน มูฬฺเหน หิ กตกมฺมํ สณิกํ มุจฺจติ. ยถา หิ อจฺฉจมฺมํ สตกฺขตฺตุมฺปิ โธวิยมานํ น ปณฺฑรํ โหติ, เอวเมว โมเหน มูฬฺเหน กตกมฺมํ สีฆํ น มุจฺจติ, สณิกเมว มุจฺจตีติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

សូម្បីតែមោហៈ ក៏មានទោសច្រើនដោយហេតុពីរយ៉ាងដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលវង្វេងដោយមោហៈហើយ កាលបើបានប្រទូស្តចំពោះមាតាបិតា សូម្បីចំពោះចេតិយ សូម្បីចំពោះដើមពោធិ៍ សូម្បីចំពោះអ្នកបួសទាំងឡាយ តែងតែរងការនិន្ទាក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនទៅដល់។ យ៉ាងនេះជាដំបូង ឈ្មោះថា មានទោសច្រើន ដោយអំណាចនៃលោកវជ្ជៈ។ ចំណែកឯអានន្តរិយកម្មដែលបុគ្គលធ្វើដោយអំណាចនៃមោហៈ តែងនាំឲ្យឆេះឆ្អិនក្នុងនរកអស់មួយកប្ប យ៉ាងនេះឈ្មោះថា មានទោសច្រើន ដោយអំណាចនៃវិបាកវជ្ជៈ។ ត្រង់ពាក្យថា «dandhavirāgī» សេចក្តីថា ប្រាសទៅយឺតៗ។ ព្រោះថាកម្មដែលបុគ្គលវង្វេងដោយមោហៈធ្វើហើយ តែងរួចផុតទៅដោយយឺតៗ។ ដូចជាស្បែកខ្លាឃ្មុំ ទោះបីជាគេលាងជម្រះអស់មួយរយដង ក៏មិនអាចត្រឡប់ជាសបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ កម្មដែលបុគ្គលវង្វេងដោយមោហៈធ្វើហើយ ក៏មិនអាចរួចផុតទៅដោយឆាប់រហ័សបានឡើយ តែងតែរួចផុតទៅដោយយឺតៗប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๙. อกุสลมูลสุตฺตวณฺณนา

៩. ពណ៌នាសូត្រស្តីពីអកុសលមូល (អកុសលមូលសូត្រវណ្ណនា)

๗๐. นวเม อกุสลมูลานีติ อกุสลานํ มูลานิ, อกุสลานิ จ ตานิ มูลานิ จาติ วา อกุสลมูลานิ. ยทปิ, ภิกฺขเว, โลโภติ โยปิ, ภิกฺขเว, โลโภ. ตทปิ อกุสลมูลนฺติ โสปิ อกุสลมูลํ. อกุสลมูลํ วา สนฺธาย อิธ ตมฺปีติ อตฺโถ วฏฺฏติเยว. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ นโย เนตพฺโพ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ ราสึ กโรติ. อสตา ทุกฺขํ อุปฺปาทยตีติ อภูเตน อวิชฺชมาเนน ยํกิญฺจิ ตสฺส อภูตํ โทสํ วตฺวา ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ. วเธน วาติอาทิ เยนากาเรน ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ชานิยาติ ธนชานิยา. ปพฺพาชนายาติ คามโต วา รฏฺฐโต วา ปพฺพาชนียกมฺเมน[Pg.192]. พลวมฺหีติ อหมสฺมิ พลวา. พลตฺโถ อิติปีติ พเลน เม อตฺโถ อิติปิ, พเล วา ฐิโตมฺหีติปิ วทติ.

៧០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ត្រង់ពាក្យថា «akusalamūlānī» សេចក្តីថា ជាឫសគល់នៃអកុសលទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ធម៌ទាំងនោះជាអកុសលផង ជាឫសគល់ផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «akusalamūlāni» (អកុសលមូល)។ ត្រង់ពាក្យថា «yadapi, bhikkhave, lobho» សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លោភៈណាមួយក៏ដោយ។ ត្រង់ពាក្យថា «tadapi akusalamūlaṃ» សេចក្តីថា សូម្បីតែលោភៈនោះ ក៏ជាអកុសលមូលដែរ។ មួយវិញទៀត សេចក្តីថា សូម្បីតែលោភៈនោះ ក៏សំដៅយកអកុសលមូលក្នុងទីនេះដែរ នេះជាសេចក្តីដែលសមគួរពិតប្រាកដ។ ដោយវិធីនេះ គប្បីនាំសេចក្តីទៅក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង។ ត្រង់ពាក្យថា «abhisaṅkharoti» សេចក្តីថា សន្សំ ប្រមូលផ្តុំ ធ្វើឲ្យជាគំនរ។ ត្រង់ពាក្យថា «asatā dukkhaṃ uppādayati» សេចក្តីថា ពោលនូវទោសដែលមិនពិត មិនមានប្រាកដ ណាមួយរបស់បុគ្គលដទៃនោះ ហើយធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា «vadhena vā» (ដោយការសម្លាប់ក្តី) ជាដើម ព្រះអង្គសម្តែងដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈដែលធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីទុក្ខ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «jāniyā» សេចក្តីថា ដោយការវិនាសទ្រព្យសម្បត្តិ។ ពាក្យថា «pabbājanāyā» សេចក្តីថា ដោយការបណ្តេញចេញពីស្រុក ឬពីដែន ដោយកម្មគឺការបណ្តេញចេញ។ ពាក្យថា «balavamhī» សេចក្តីថា អាត្មាអញជាអ្នកមានកម្លាំង។ ពាក្យថា «balattho itipī» សេចក្តីថា អាត្មាអញមានប្រយោជន៍ដោយកម្លាំងក្តី អាត្មាអញស្ថិតនៅក្នុងកម្លាំងក្តី តែងពោលយ៉ាងនេះ។

อกาลวาทีติ กาลสฺมึ น วทติ, อกาลสฺมึ วทติ นาม. อภูตวาทีติ ภูตํ น วทติ, อภูตํ วทติ นาม. อนตฺถวาทีติ อตฺถํ น วทติ, อนตฺถํ วทติ นาม. อธมฺมวาทีติ ธมฺมํ น วทติ, อธมฺมํ วทติ นาม. อวินยวาทีติ วินยํ น วทติ, อวินยํ วทติ นาม.

ត្រង់ពាក្យថា «akālavādī» សេចក្តីថា មិននិយាយក្នុងកាលដ៏គួរ តែងនិយាយក្នុងកាលមិនគួរ។ ត្រង់ពាក្យថា «abhūtavādī» សេចក្តីថា មិននិយាយពាក្យពិត តែងនិយាយពាក្យមិនពិត។ ត្រង់ពាក្យថា «anatthavādī» សេចក្តីថា មិននិយាយពាក្យជាប្រយោជន៍ តែងនិយាយពាក្យមិនជាប្រយោជន៍។ ត្រង់ពាក្យថា «adhammavādī» សេចក្តីថា មិននិយាយពាក្យជាធម៌ តែងនិយាយពាក្យមិនមែនជាធម៌។ ត្រង់ពាក្យថា «avinayavādī» សេចក្តីថា មិននិយាយពាក្យជាវិន័យ តែងនិយាយពាក្យមិនមែនជាវិន័យ។

ตถา หายนฺติ ตถา หิ อยํ. น อาตปฺปํ กโรติ ตสฺส นิพฺเพฐนายาติ ตสฺส อภูตสฺส นิพฺเพฐนตฺถาย วีริยํ น กโรติ. อิติเปตํ อตจฺฉนฺติ อิมินาปิ การเณน เอตํ อตจฺฉํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ.

ត្រង់ពាក្យថា «tathā hāyanti» គប្បីកាត់បទជា «tathā hi ayaṃ»។ ត្រង់ពាក្យថា «na ātappaṃ karoti tassa nibbeṭhanāya» សេចក្តីថា មិនធ្វើសេចក្តីព្យាយាម ដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវលោភៈដែលមិនពិតនោះឡើយ។ ត្រង់ពាក្យថា «itipetaṃ atacchanti» សេចក្តីថា សូម្បីដោយហេតុនេះ ពាក្យនេះក៏មិនពិតដែរ។ ចំណែកឯពាក្យមួយទៀត (itipetaṃ abhūtaṃ) គ្រាន់តែជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។

ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขาติ นิรยาทิกา ทุคฺคติ อิจฺฉิตพฺพา, สา อสฺส อวสฺสภาวินี, ตตฺถาเนน นิพฺพตฺติตพฺพนฺติ อตฺโถ. อุทฺธสฺโตติ อุปริ ธํสิโต. ปริโยนทฺโธติ สมนฺตา โอนทฺโธ. อนยํ อาปชฺชตีติ อวุฑฺฒึ อาปชฺชติ. พฺยสนํ อาปชฺชตีติ วินาสํ อาปชฺชติ. คิมฺหกาลสฺมิญฺหิ มาลุวาสิปาฏิกาย ผลิตาย พีชานิ อุปฺปติตฺวา วฏรุกฺขาทีนํ มูเล ปตนฺติ. ตตฺถ ยสฺส รุกฺขสฺส มูเล ตีสุ ทิสาสุ ตีณิ พีชานิ ปติตานิ โหนฺติ, ตสฺมึ รุกฺเข ปาวุสฺสเกน เมเฆน อภิวฏฺเฐ ตีหิ พีเชหิ ตโย องฺกุรา อุฏฺฐหิตฺวา ตํ รุกฺขํ อลฺลียนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย รุกฺขเทวตาโย สกภาเวน สณฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. เตปิ องฺกุรา วฑฺฒมานา ลตาภาวํ อาปชฺชิตฺวา ตํ รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา สพฺพวิฏปสาขาปสาขา สํสิพฺพิตฺวา ตํ รุกฺขํ อุปริ ปริโยนนฺธนฺติ. โส มาลุวาลตาหิ สํสิพฺพิโต ฆเนหิ มหนฺเตหิ มาลุวาปตฺเตหิ สญฺฉนฺโน เทเว วา วสฺสนฺเต วาเต วา วายนฺเต ตตฺถ ตตฺถ ปลุชฺชิตฺวา ขาณุมตฺตเมว อวสิสฺสติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ពាក្យថា duggati pāṭikaṅkhā សេចក្តីថា ទុគ្គតិមាននរកជាដើមដែលគួរប្រាថ្នា (គឺត្រូវតែបាន) ទុគ្គតិនោះនឹងកើតមានដល់បុគ្គលនោះដោយពិត បុគ្គលនោះត្រូវតែទៅកើតក្នុងទុគ្គតិនោះ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា uddhasto សេចក្តីថា ត្រូវបំផ្លាញខាងលើ។ ពាក្យថា pariyonaddho សេចក្តីថា រុំព័ទ្ធជុំវិញ។ ពាក្យថា anayaṃ āpajjati សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីមិនចម្រើន។ ពាក្យថា byasanaṃ āpajjati សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីវិនាស។ ពិតណាស់ ក្នុងសម័យក្តៅ កាលបើផ្លែស្មៅស្បូវ (ឬវល្លិ៍ម៉ាលុវ៉ា) ធ្លាយចេញ គ្រាប់ទាំងឡាយក៏ហើរទៅធ្លាក់នៅទៀបគល់នៃដើមជ្រៃជាដើម។ ក្នុងដើមឈើនោះ គ្រាប់ ៣ គ្រាប់ធ្លាក់នៅទៀបគល់ក្នុងទិសទាំង ៣ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ជោកជាំក្នុងវស្សានរដូវ ពន្លកទាំង ៣ ក៏ដុះចេញពីគ្រាប់ទាំង ៣ នោះ ហើយតោងឡើងដើមឈើនោះ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទេវតាដែលថែរក្សាដើមឈើ មិនអាចស្ថិតនៅតាមសភាពដើមរបស់ខ្លួនបានឡើយ។ ពន្លកទាំងនោះ កាលបើលូតលាស់ធំធាត់ឡើង ក៏ក្លាយជាវល្លិ៍ ឡើងរុំព័ទ្ធដើមឈើនោះ ចាក់ស្រែះមែកតូចមែកធំទាំងអស់ រួចហើយគ្របដណ្តប់ពីខាងលើ។ ដើមឈើនោះ កាលបើត្រូវវល្លិ៍ម៉ាលុវ៉ារុំព័ទ្ធ ចាក់ស្រែះជុំវិញ គ្របដណ្តប់ដោយស្លឹកម៉ាលុវ៉ាដ៏ក្រាស់ និងធំៗ កាលបើភ្លៀងបង្អុរចុះមកក្តី ខ្យល់បក់បោកមកក្តី ក៏បាក់បែកក្នុងទីនោះៗ នៅសល់តែគល់ឈើប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

เอวเมว โขติ เอตฺถ ปน อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลาทีสุ อญฺญตรรุกฺโข วิย หิ อยํ สตฺโต ทฏฺฐพฺโพ, ติสฺโส มาลุวาลตา วิย ตีณิ อกุสลมูลานิ, ยาว รุกฺขสาขา อสมฺปตฺตา, ตาว ตาสํ ลตานํ อุชุกํ รุกฺขาโรหนํ วิย โลภาทีนํ ทฺวารํ อสมฺปตฺตกาโล, สาขานุสาเรน [Pg.193] คมนกาโล วิย ทฺวารวเสน คมนกาโล, ปริโยนทฺธกาโล วิย โลภาทีหิ ปริยุฏฺฐิตกาโล, ขุทฺทกสาขานํ ปลุชฺชนกาโล วิย ทฺวารปฺปตฺตานํ กิเลสานํ วเสน ขุทฺทานุขุทฺทกา อาปตฺติโย อาปนฺนกาโล, มหาสาขานํ ปลุชฺชนกาโล วิย ครุกาปตฺตึ อาปนฺนกาโล, ลตานุสาเรน โอติณฺเณน อุทเกน มูเลสุ ตินฺเตสุ รุกฺขสฺส ภูมิยํ ปตนกาโล วิย กเมน จตฺตาริ ปาราชิกานิ อาปชฺชิตฺวา จตูสุ อปาเยสุ นิพฺพตฺตนกาโล ทฏฺฐพฺโพ.

ពាក្យថា Evameva kho ក្នុងទីនេះ គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យ ៖ គួររំលឹកថា សត្វនេះប្រៀបដូចជាដើមឈើណាមួយ មានដើមរាំងជាដើម, អកុសលមូល ៣ ប្រៀបដូចជាវល្លិ៍ម៉ាលុវ៉ា ៣, កាលដែលវល្លិ៍ទាំងឡាយនោះឡើងត្រង់ទៅកាន់ដើមឈើ ដរាបណាដែលមិនទាន់ដល់មែកឈើ ប្រៀបដូចជាកាលដែលលោភៈជាដើមមិនទាន់ដល់ទ្វារ, កាលដែលវារទៅតាមមែកឈើ ប្រៀបដូចជាកាលដែលកិលេសប្រព្រឹត្តទៅតាមទ្វារ, កាលដែលរុំព័ទ្ធជុំវិញ ប្រៀបដូចជាកាលដែលត្រូវលោភៈជាដើមគ្របដណ្តប់, កាលដែលមែកតូចៗបាក់បែក ប្រៀបដូចជាកាលដែលត្រូវអាបត្តិថ្នាក់ស្រាល (ខុទ្ទានុខុទ្ទកាបត្តិ) ព្រោះអំណាចនៃកិលេសដែលមកដល់ទ្វារ, កាលដែលមែកធំៗបាក់បែក ប្រៀបដូចជាកាលដែលត្រូវគ្រុកាបត្តិ (អាបត្តិធ្ងន់), កាលដែលដើមឈើរលំចុះលើដី ព្រោះទឹកហូរចុះតាមវល្លិ៍ទៅជោកជាំដល់ឫស ប្រៀបដូចជាកាលដែលត្រូវអាបត្តិបារាជិក ៤ តាមលំដាប់ ហើយទៅកើតក្នុងអបាយភូមិទាំង ៤ ដូច្នោះឯង។

สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. เอวเมว โขติ เอตฺถ ปน อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลาทีสุ อญฺญตรรุกฺโข วิย อยํ สตฺโต ทฏฺฐพฺโพ, ติสฺโส มาลุวาลตา วิย ตีณิ อกุสลมูลานิ, ตาสํ อปฺปวตฺตึ กาตุํ อาคตปุริโส วิย โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ปญฺญา, กุทฺทาลปิฏกํ วิย สทฺธาปิฏกํ, ปลิขนนขณิตฺติ วิย วิปสฺสนาปญฺญา, ขณิตฺติยา มูลจฺเฉทนํ วิย วิปสฺสนาญาเณน อวิชฺชามูลสฺส ฉินฺทนกาโล, ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทนกาโล วิย ขนฺธวเสน ทิฏฺฐกาโล, ผาลนกาโล วิย มคฺคญาเณน กิเลสานํ สมุคฺฆาติตกาโล, มสิกรณกาโล วิย ธรมานกปญฺจกฺขนฺธกาโล, มหาวาเต โอปุณิตฺวา อปฺปวตฺตนกาโล วิย อุปาทินฺนกกฺขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกนิโรเธน นิรุชฺฌิตฺวา ปุนพฺภเว ปฏิสนฺธิอคฺคหณกาโล ทฏฺฐพฺโพติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

ចំណែកឯសុក្កបក្ខ (ចំណែកខាងស) គួរដឹងដោយការត្រឡប់ផ្ទុយពីសេចក្តីដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Evameva kho ក្នុងទីនេះ គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យ ៖ សត្វនេះប្រៀបដូចជាដើមឈើណាមួយ មានដើមរាំងជាដើម, អកុសលមូល ៣ ប្រៀបដូចជាវល្លិ៍ម៉ាលុវ៉ា ៣, យោគាវចរបុគ្គលប្រៀបដូចជាបុរសដែលមកដើម្បីធ្វើមិនឲ្យវល្លិ៍ទាំងនោះដុះឡើង, បញ្ញាប្រៀបដូចជាចបកាប់, សទ្ធាប្រៀបដូចជាកន្ត្រក (ឬកន្ត្រកដាក់ចប), វិបស្សនាបញ្ញាប្រៀបដូចជាចបជីកសម្រាប់ជីកជុំវិញ, កាលដែលកាត់ឫសដោយវិបស្សនាញ្ញាណ ប្រៀបដូចជាការកាត់ឫសដោយចបជីក, កាលដែលឃើញដោយអំណាចនៃខន្ធ ប្រៀបដូចជាការកាប់ឲ្យទៅជាកង់ៗ, កាលដែលកម្ចាត់កិលេសដោយមគ្គញ្ញាណ ប្រៀបដូចជាការបំបែក (ឬពុះជាចម្រៀក), កាលនៃបញ្ចក្ខន្ធដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ (ធរមាន) ប្រៀបដូចជាកាលដែលធ្វើឲ្យទៅជាធ្យូង, កាលដែលមិនចាប់បដិសន្ធិក្នុងភពថ្មីទៀត ព្រោះការរលត់ទៅដោយមិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀតនៃឧបាទិន្នកខន្ធទាំងឡាយ ហើរទៅក្នុងខ្យល់ធំ ហើយមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀត ប្រៀបដូចជាការអុំ (កម្ទេចធ្យូង) ឲ្យហើរទៅក្នុងខ្យល់ធំ ហើយមិនកើតឡើងទៀត ដូច្នោះឯង។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាឧបោសថសូត្រ

๗๑. ทสเม ตทหุโปสเถติ ตสฺมึ อหุ อุโปสเถ ตํ ทิวสํ อุโปสเถ, ปนฺนรสิกอุโปสถทิวเสติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมีติ อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย คนฺธมาลาทิหตฺถา อุปสงฺกมิ. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา นาม มชฺฌนฺโห, อิมสฺมึ ฐิเต มชฺฌนฺหิเก กาเลติ อตฺโถ. กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสีติ กึ กโรนฺตี วิจรสีติ ปุจฺฉติ. โคปาลกุโปสโถติ โคปาลเกหิ สทฺธึ อุปวสนอุโปสโถ. นิคณฺฐุโปสโถติ นิคณฺฐานํ อุปวสนอุโปสโถ. อริยุโปสโถติ อริยานํ อุปวสนอุโปสโถ. เสยฺยถาปิ วิสาเขติ ยถา นาม, วิสาเข. สายนฺหสมเย [Pg.194] สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวาติ โคปาลกา หิ เทวสิกเวตเนน วา ปญฺจาหทสาหอทฺธมาสมาสฉมาสสํวจฺฉรปริจฺเฉเทน วา คาโว คเหตฺวา รกฺขนฺติ. อิธ ปน เทวสิกเวตเนน รกฺขนฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – นิยฺยาเตตฺวาติ ปฏิจฺฉาเปตฺวา ‘‘เอตา โว คาโว’’ติ ทตฺวา. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ภุญฺชิตฺวา มญฺเจ นิปนฺโน เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. อภิชฺฌาสหคเตนาติ ตณฺหาย สมฺปยุตฺเตน. เอวํ โข, วิสาเข, โคปาลกุโปสโถ โหตีติ อริยุโปสโถว อยํ, อปริสุทฺธวิตกฺกตาย ปน โคปาลกอุโปสถฏฺฐาเน ฐิโต. น มหปฺผโลติ วิปากผเลน น มหปฺผโล. น มหานิสํโสติ วิปากานิสํเสน น มหานิสํโส. น มหาชุติโกติ วิปาโกภาเสน น มหาโอภาโส. น มหาวิปฺผาโรติ วิปากวิปฺผารสฺส อมหนฺตตาย น มหาวิปฺผาโร.

៧១. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា tadahuposathe សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃឧបោសថនោះ គឺក្នុងថ្ងៃឧបោសថ ១៥ កើត។ ពាក្យថា upasaṅkami សេចក្តីថា សមាទាននូវអង្គឧបោសថហើយ កាន់យកគ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើម ចូលទៅជិត។ ពាក្យថា handa ជាសព្ទនិបាត ក្នុងន័យលះបង់ (ឬការអនុញ្ញាត)។ ពាក្យថា divā divassa សេចក្តីថា វេលាថ្ងៃត្រង់នៃថ្ងៃ គឺក្នុងសម័យថ្ងៃត្រង់ដែលកំពុងស្ថិតនៅ។ ពាក្យថា kuto nu tvaṃ āgacchasi ព្រះអង្គសួរថា នាងដើរធ្វើអ្វីខ្លះ? ពាក្យថា gopālakuposatho គឺឧបោសថដែលប្រៀបដូចជាការរក្សារបស់អ្នកគង្វាលគោ។ ពាក្យថា nigaṇṭhuposatho គឺឧបោសថដែលពួកនិគ្រន្ថរក្សា។ ពាក្យថា ariyuposatho គឺឧបោសថដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយរក្សា។ ពាក្យថា seyyathāpi visākhe សេចក្តីថា ឧបមាដូចជា ម្នាលវិសាខា។ ពាក្យថា sāyanhasamaye sāmikānaṃ gāvo niyyātetvā ព្រោះថា ពួកអ្នកគង្វាលគោ តែងទទួលរក្សាគោទាំងឡាយ ដោយឈ្នួលប្រចាំថ្ងៃក្តី ដោយឈ្នួលកំណត់ ៥ ថ្ងៃ ១០ ថ្ងៃ កន្លះខែ មួយខែ ៦ ខែ ឬមួយឆ្នាំក្តី។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកអ្នកគង្វាលគោដែលរក្សាដោយឈ្នួលប្រចាំថ្ងៃ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា niyyātetvā សេចក្តីថា ប្រគល់ឲ្យម្ចាស់ទទួល ដោយពោលថា «គោទាំងនេះជាគោរបស់លោក»។ ពាក្យថា iti paṭisañcikkhati សេចក្តីថា ត្រឡប់ទៅផ្ទះរបស់ខ្លួន បរិភោគរួចហើយ ដេកលើគ្រែ ពិចារណាយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា abhijjhāsahagatena សេចក្តីថា ដែលប្រកបដោយតណ្ហា។ ពាក្យថា evaṃ kho, visākhe, gopālakuposatho hoti សេចក្តីថា ឧបោសថនេះ សូម្បីតែជាអរិយឧបោសថ ប៉ុន្តែព្រោះតែមានសេចក្តីត្រិះរិះមិនបរិសុទ្ធ ទើបស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាគោបាលកឧបោសថ (ឧបោសថរបស់អ្នកគង្វាលគោ)។ ពាក្យថា na mahapphalo សេចក្តីថា មិនមានផលធំដោយវិបាកផល។ ពាក្យថា na mahānisaṃso សេចក្តីថា មិនមានអានិសង្សធំដោយវិបាកអានិសង្ស។ ពាក្យថា na mahājutiko សេចក្តីថា មិនមានពន្លឺរុងរឿងធំដោយវិបាករស្មី។ ពាក្យថា na mahāvipphāro សេចក្តីថា មិនមានការផ្សាយទៅធំទូលាយ ព្រោះភាពមិនធំទូលាយនៃវិបាកវិប្ផារៈ។

สมณชาติกาติ สมณาเยว. ปรํ โยชนสตนฺติ โยชนสตํ อติกฺกมิตฺวา ตโต ปรํ. เตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิปาหีติ เตสุ โยชนสตโต ปรภาเคสุ ฐิเตสุ สตฺเตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิป, นิกฺขิตฺตทณฺโฑ โหหิ. นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อหํ กตฺถจิ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนตสฺมึ น โหมิ. กิญฺจนํ วุจฺจติ ปลิโพโธ, ปลิโพโธ น โหมีติ วุตฺตํ โหติ. น จ มม กฺวจนิ กตฺถจิ กิญฺจนตตฺถีติ มมาปิ กฺวจนิ อนฺโต วา พหิทฺธา วา กตฺถจิ เอกปริกฺขาเรปิ กิญฺจนตา นตฺถิ, ปลิโพโธ นตฺถิ, ฉินฺนปลิโพโธหมสฺมีติ วุตฺตํ โหติ. โภเคติ มญฺจปีฐยาคุภตฺตาทโย. อทินฺนํเยว ปริภุญฺชตีติ ปุนทิวเส มญฺเจ นิปชฺชนฺโตปิ ปีเฐ นิสีทนฺโตปิ ยาคุํ ปิวนฺโตปิ ภตฺตํ ภุญฺชนฺโตปิ เต โภเค อทินฺเนเยว ปริภุญฺชติ. น มหปฺผโลติ นิปฺผโล. พฺยญฺชนเมว หิ เอตฺถ สาวเสสํ, อตฺโถ ปน นิรวเสโส. เอวํ อุปวุตฺถสฺส หิ อุโปสถสฺส อปฺปมตฺตกมฺปิ วิปากผลํ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา นิปฺผโลตฺเวว เวทิตพฺโพ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា samaṇajātikā សេចក្តីថា ពួកសមណៈនោះឯង។ ពាក្យថា paraṃ yojanasataṃ សេចក្តីថា កន្លងហួស ១ រយយោជន៍ទៅ គឺបន្ទាប់ពីនោះទៅ។ ពាក្យថា tesu daṇḍaṃ nikkhipāhi សេចក្តីថា ចូរដាក់ចុះនូវអាជ្ញា (ឬគ្រឿងសស្ត្រាវុធ) ក្នុងសត្វទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងចំណែកខាងនាយហួសពី ១ រយយោជន៍នោះ គឺចូរជាអ្នកមានអាជ្ញាដាក់ចុះហើយ។ ពាក្យថា nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmiṃ សេចក្តីថា តថាគតមិនមែនជាគ្រឿងកង្វល់ (ឬការបៀតបៀន) របស់នរណាម្នាក់ ក្នុងទីណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា kiñcana បានដល់គ្រឿងកង្វល់ (ឬការបៀតបៀន) សេចក្តីថា តថាគតមិនមែនជាគ្រឿងកង្វល់ឡើយ។ ពាក្យថា na ca mama kvacani katthaci kiñcanatatthi សេចក្តីថា សូម្បីតែគ្រឿងកង្វល់របស់តថាគត ក្នុងទីណាមួយ ខាងក្នុងក្តី ខាងក្រៅក្តី សូម្បីតែក្នុងបរិក្ខារមួយ ក៏មិនមាន គឺគ្រឿងកង្វល់មិនមាន សេចក្តីថា តថាគតជាអ្នកមានគ្រឿងកង្វល់កាត់ផ្តាច់ហើយ។ ពាក្យថា bhoge បានដល់ គ្រែ កៅអី យាគូ និងភត្តជាដើម។ ពាក្យថា adinnaṃyeva paribhuñjati សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ទោះបីជាដេកលើគ្រែក្តី អង្គុយលើកៅអីក្តី ផឹកយាគូក្តី បរិភោគភត្តក្តី ក៏ប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងប្រើប្រាស់ទាំងនោះ ដែលម្ចាស់មិនបានប្រគល់ឲ្យ (ដោយត្រឹមត្រូវតាមធម៌វិន័យ) នោះឯង។ ពាក្យថា na mahapphalo សេចក្តីថា មិនមានផល (ឥតផល)។ ពិតណាស់ ក្នុងទីនេះ មានតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះដែលនៅសល់ ចំណែកឯអត្ថគឺមិនមានសេសសល់ឡើយ។ ពិតណាស់ ផលវិបាកជាទីប្រាថ្នា ទីគាប់ចិត្ត ទីពេញចិត្ត សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច នៃឧបោសថដែលបុគ្គលរក្សាយ៉ាងនេះ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ គួរដឹងថា មិនមានផលតែម្តង។ សូម្បីតែក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺสาติ อิทํ กสฺมา อาห? สํกิลิฏฺเฐน หิ จิตฺเตน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ น มหปฺผโล โหตีติ ทสฺสิตตฺตา วิสุทฺเธน จิตฺเตน อุปวุตฺถสฺส มหปฺผลตา อนุญฺญาตา โหติ. ตสฺมา เยน กมฺมฏฺฐาเนน จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, ตํ จิตฺตวิโสธนกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ อิทมาห[Pg.195]. ตตฺถ อุปกฺกเมนาติ ปจฺจตฺตปุริสกาเรน, อุปาเยน วา. ตถาคตํ อนุสฺสรตีติ อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคตคุเณ อนุสฺสรติ. เอตฺถ หิ อิติปิ โส ภควาติ โส ภควา อิติปิ สีเลน, อิติปิ สมาธินาติ สพฺเพ โลกิยโลกุตฺตรา พุทฺธคุณา สงฺคหิตา. อรหนฺติอาทีหิ ปาฏิเยกฺกคุณาว นิทฺทิฏฺฐา. ตถาคตํ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทตีติ โลกิยโลกุตฺตเร ตถาคตคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโท ปสนฺโน โหติ.

ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា upakkiliṭṭhassa cittassa នេះ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ឧបោសថដែលបុគ្គលរក្សាដោយចិត្តសៅហ្មង មិនមានផលធំឡើយ កាលបើទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះហើយ ភាពជាឧបោសថមានផលធំរបស់បុគ្គលដែលរក្សាដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ទើបជាការអនុញ្ញាតរួចជាស្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវកម្មដ្ឋានជាគ្រឿងជម្រះចិត្តឲ្យបរិសុទ្ធ ដែលជាកម្មដ្ឋានធ្វើឲ្យចិត្តស្អាត ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា upakkamena សេចក្តីថា ដោយការព្យាយាមផ្ទាល់ខ្លួន ឬដោយឧបាយ។ ពាក្យថា tathāgataṃ anussarati សេចក្តីថា រំលឹកដល់ព្រះពុទ្ធគុណដោយហេតុ ៨ យ៉ាង។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា itipi so bhagavā សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់ប្រកបដោយសីលយ៉ាងនេះខ្លះ ប្រកបដោយសមាធិយ៉ាងនេះខ្លះ គឺព្រះពុទ្ធគុណទាំងឡាយ ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ត្រូវបានរួមបញ្ចូលទាំងអស់។ ចំណែកឯបទមាន arahaṃ ជាដើម គឺទ្រង់សំដៅយកព្រះគុណដោយឡែកៗពីគ្នា។ ពាក្យថា tathāgataṃ anussarato cittaṃ pasīdati សេចក្តីថា ចិត្តុប្បាទរបស់បុគ្គលដែលរំលឹកដល់ព្រះពុទ្ធគុណ ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ តែងជ្រះថ្លា។

จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสาติ ปญฺจ นีวรณา. กกฺกนฺติ อามลกกกฺกํ. ตชฺชํ วายามนฺติ ตชฺชาติกํ ตทนุจฺฉวิกํ กกฺเกน มกฺขนฆํสนโธวนวายามํ. ปริโยทปนา โหตีติ สุทฺธภาวกรณํ โหติ. กิลิฏฺฐสฺมึ หิ สีเส ปสาธนํ ปสาเธตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬมาโน น โสภติ, ปริสุทฺเธ ปน ตสฺมึ ปสาธนํ ปสาเธตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬมาโน โสภติ, เอวเมว กิลิฏฺฐจิตฺเตน อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย อุโปสโถ อุปวุตฺโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺเธน ปน จิตฺเตน อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย อุปวุตฺโถ อุโปสโถ มหปฺผโล โหตีติ อธิปฺปาเยน เอวมาห. พฺรหฺมุโปสถํ อุปวสตีติ พฺรหฺมา วุจฺจติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺส คุณานุสฺสรณวเสน อยํ อุโปสโถ พฺรหฺมุโปสโถ นาม, ตํ อุปวสติ. พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํวสตีติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน สทฺธึ สํวสติ. พฺรหฺมญฺจสฺส อารพฺภาติ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อารพฺภ.

ពាក្យថា cittassa upakkilesā បានដល់ នីវរណៈ ៥។ ពាក្យថា kakkaṃ បានដល់ ម្សៅផ្លែកន្ទួតព្រៃ (ឬកាកកន្ទួតព្រៃ)។ ពាក្យថា tajjaṃ vāyāmaṃ សេចក្តីថា ព្យាយាមលាប ដុសខាត់ និងលាងជម្រះ ដោយម្សៅកន្ទួតព្រៃនោះ ដែលសមគួរដល់ការធ្វើឲ្យស្អាតនោះ។ ពាក្យថា pariyodapanā hoti សេចក្តីថា ជាការធ្វើឲ្យមានសភាពស្អាតបរិសុទ្ធ។ ពិតណាស់ កាលបើក្បាលប្រឡាក់ក្អែល ទោះបីជាតាក់តែងគ្រឿងអលង្ការ ហើយដើរលេងក្នុងពិធីបុណ្យនក្ខត្តឫក្ស ក៏មិនល្អមើលឡើយ ចំណែកឯកាលបើក្បាលស្អាតស្អំល្អហើយ ទើបតាក់តែងគ្រឿងអលង្ការ ដើរលេងក្នុងពិធីបុណ្យនក្ខត្តឫក្ស ទើបល្អមើល យ៉ាងណាមិញ ឧបោសថដែលបុគ្គលសមាទានអង្គឧបោសថ រក្សាដោយចិត្តសៅហ្មង ក៏មិនមានផលធំឡើយ ចំណែកឯឧបោសថដែលបុគ្គលសមាទានអង្គឧបោសថ រក្សាដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ទើបមានផលធំ យ៉ាងនោះឯង ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា brahmuposathaṃ upavasati ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ហៅថា ព្រហ្ម, ឧបោសថនេះ ឈ្មោះថា ព្រហ្មឧបោសថ ព្រោះការរំលឹកដល់ព្រះគុណរបស់ព្រះអង្គ បុគ្គលនោះរមែងរក្សានូវព្រហ្មឧបោសថនោះ។ ពាក្យថា brahmunā saddhiṃ saṃvasati សេចក្តីថា រស់នៅជាមួយព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ពាក្យថា brahmañcassa ārabbha សេចក្តីថា ផ្ដើមចំពោះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។

ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ สหตนฺติกํ โลกุตฺตรธมฺมํ อนุสฺสรติ. โสตฺตินฺติ กุรุวินฺทกโสตฺตึ. กุรุวินฺทกปาสาณจุณฺเณน หิ สทฺธึ ลาขํ โยเชตฺวา มณิเก กตฺวา วิชฺฌิตฺวา สุตฺเตน อาวุณิตฺวา ตํ มณิ กลาปปนฺตึ อุภโต คเหตฺวา ปิฏฺฐึ ฆํเสนฺติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘โสตฺติญฺจ ปฏิจฺจา’’ติ. จุณฺณนฺติ นฺหานียจุณฺณํ. ตชฺชํ วายามนฺติ อุพฺพฏฺฏนฆํสนโธวนาทิกํ ตทนุรูปวายามํ. ธมฺมุโปสถนฺติ สหตนฺติกํ นวโลกุตฺตรธมฺมํ อารพฺภ อุปวุตฺถตฺตา อยํ อุโปสโถ ‘‘ธมฺมุโปสโถ’’ติ วุตฺโต. อิธาปิ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา ปุริมนเยเนว โยชนา กาตพฺพา.

ពាក្យថា dhammaṃ anussarati សេចក្តីថា រំលឹកដល់លោកុត្តរធម៌ ព្រមទាំងព្រះបាលី។ ពាក្យថា sottiṃ បានដល់ គ្រឿងដុសខាត់ធ្វើពីថ្មទទឹម (កុរុវិន្ទកៈ)។ ពិតណាស់ គេលាយជ័រល័ក្តជាមួយម្សៅថ្មទទឹម ធ្វើជាគ្រាប់ត្បូង រួចចោះប្រហោង ដោតខ្សែចងជាកម្រងត្បូង ហើយកាន់ចុងទាំងសងខាង ដុសខាត់ខ្នង (ឬផ្ទៃថ្ម) ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការដុសខាត់នោះ ទើបត្រាស់ថា sottiñca paṭicca (អាស្រ័យគ្រឿងដុសខាត់)។ ពាក្យថា cuṇṇant សេចក្តីថា ម្សៅសម្រាប់ងូតទឹក។ ពាក្យថា tajjaṃ vāyāmaṃ សេចក្តីថា ព្យាយាមដុសខាត់ និងលាងជម្រះជាដើម ដែលសមគួរដល់ការធ្វើឲ្យស្អាតនោះ។ ពាក្យថា dhammuposathaṃ សេចក្តីថា ឧបោសថនេះ ឈ្មោះថា ធម្មឧបោសថ ព្រោះបុគ្គលរក្សាដោយផ្ដើមចំពោះនវលោកុត្តរធម៌ ព្រមទាំងព្រះបាលី។ សូម្បីតែក្នុងទីនេះ ក៏ត្រូវឈរលើបទថា pariyodapanā ហើយផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីតាមវិធីមុននោះឯង។

สงฺฆํ อนุสฺสรตีติ อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ คุเณ อนุสฺสรติ. อุสฺมญฺจ ปฏิจฺจาติ ทฺเว ตโย วาเร คาหาปิตํ อุสุมํ ปฏิจฺจ. อุสญฺจาติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ[Pg.196]. ขารนฺติ ฉาริกํ. โคมยนฺติ โคมุตฺตํ วา อชลณฺฑิกา วา. ปริโยทปนาติ อิธาปิ ปุริมนเยเนว โยชนา กาตพฺพา. สงฺฆุโปสถนฺติ อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ คุเณ อารพฺภ อุปวุตฺถตฺตา อยํ อุโปสโถ ‘‘สงฺฆุโปสโถ’’ติ วุตฺโต.

ពាក្យថា saṅghaṃ anussarati សេចក្តីថា រំលឹកដល់គុណនៃព្រះអរិយបុគ្គលទាំង ៨ ពួក។ ពាក្យថា usmañca paṭicca សេចក្តីថា អាស្រ័យចំហាយក្តៅដែលគេឲ្យស្រូប ២ ឬ ៣ ដង។ មានបទបាឋថា usañca ខ្លះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ ពាក្យថា khāraṃ បានដល់ ផេះ។ ពាក្យថា gomayaṃ បានដល់ ទឹកនោមគោ ឬលាមកពពែ។ ពាក្យថា pariyodapanā សូម្បីតែក្នុងទីនេះ ក៏ត្រូវផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីតាមវិធីមុននោះឯង។ ពាក្យថា saṅghuposathaṃ សេចក្តីថា ឧបោសថនេះ ឈ្មោះថា សង្ឃឧបោសថ ព្រោះបុគ្គលរក្សាដោយផ្ដើមចំពោះគុណនៃព្រះអរិយបុគ្គលទាំង ៨ ពួក។

สีลานีติ คหฏฺโฐ คหฏฺฐสีลานิ, ปพฺพชิโต ปพฺพชิตสีลานิ. อขณฺฑานีติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๑) วิตฺถาริโตว. วาลณฺฑุปกนฺติ อสฺสวาเลหิ วา มกจิวาลาทีหิ วา กตํ อณฺฑุปกํ. ตชฺชํ วายามนฺติ เตเลน เตเมตฺวา มลสฺส ตินฺตภาวํ ญตฺวา ฉาริกํ ปกฺขิปิตฺวา วาลณฺฑุปเกน ฆํสนวายาโม. อิธ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา เอวํ โยชนา กาตพฺพา กิลิฏฺฐสฺมิญฺหิ อาทาเส มณฺฑิตปสาธิโตปิ อตฺตภาโว โอโลกิยมาโน น โสภติ, ปริสุทฺเธ โสภติ. เอวเมว กิลิฏฺเฐน จิตฺเตน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺเธน ปน มหปฺผโล โหตีติ. สีลุโปสถนฺติ อตฺตโน สีลานุสฺสรณวเสน อุปวุตฺโถ อุโปสโถ สีลุโปสโถ นาม. สีเลน สทฺธินฺติ อตฺตโน ปญฺจสีลทสสีเลน สทฺธึ. สีลญฺจสฺส อารพฺภาติ ปญฺจสีลํ ทสสีลญฺจ อารพฺภ.

ពាក្យថា សីលានិ សេចក្តីថា គ្រហស្ថ (កាន់យក) គ្រហស្ថសីល, បព្វជិត (កាន់យក) បព្វជិតសីល។ សេចក្តីនៃបទទាំងឡាយមានពាក្យថា អខណ្ឌានិ ជាដើម ខ្ញុំបានសម្តែងពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ពាក្យថា វាលណ្ឌុបកំ គឺ កម្រាលទ្រនាប់ដែលធ្វើដោយរោមសេះ ឬសរសៃធ្មៃជាដើម។ ពាក្យថា តជ្ជំ វាយាមំ គឺ សេចក្តីព្យាយាមដុសខាត់ ដោយលាបប្រេង ដឹងថាក្អែលជ្រះហើយ ដាក់ផេះចូល រួចដុសខាត់ដោយកម្រាលទ្រនាប់រោមសត្វនោះ។ ក្នុងទីនេះ ឈរលើបទថា បរិយោទបនា ហើយគប្បីធ្វើការប្រៀបធៀបយ៉ាងនេះថា៖ ព្រោះថា កាលបើកញ្ចក់សៅហ្មងហើយ ទោះបីជាតាក់តែងរៀបចំខ្លួនយ៉ាងណាក៏ដោយ កាលបើឆ្លុះមើល រូបកាយក៏មិនល្អស្អាតដែរ លុះត្រាតែកញ្ចក់នោះស្អាត ទើបមើលទៅល្អស្អាត។ យ៉ាងណាមិញ ឧបោសថដែលបុគ្គលរក្សាដោយចិត្តសៅហ្មង ក៏មិនមានផលច្រើនឡើយ ចំណែកឯឧបោសថដែលរក្សាដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ទើបមានផលច្រើន។ ពាក្យថា សីលុបោសថំ គឺ ឧបោសថដែលបុគ្គលរក្សាដោយអំណាចនៃការរលឹកនឹកដល់សីលរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា សីលុបោសថ។ ពាក្យថា សីលេន សទ្ធិំ គឺ ជាមួយសីល៥ ឬសីល១០ របស់ខ្លួន។ ពាក្យថា សីលញ្ចស្ស អារព្ភ គឺ ផ្ដើមចំពោះសីល៥ និងសីល១០ នោះឯង។

เทวตา อนุสฺสรตีติ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน สทฺธาทิคุเณ อนุสฺสรติ. อุกฺกนฺติ อุทฺธนํ. โลณนฺติ โลณมตฺติกา. เครุกนฺติ เครุกจุณฺณํ. นาฬิกสณฺฑาสนฺติ ธมนนาฬิกญฺเจว ปริวตฺตนสณฺฑาสญฺจ. ตชฺชํ วายามนฺติ อุทฺธเน ปกฺขิปนธมนปริวตฺตนาทิกํ อนุรูปํ วายามํ. อิธ ปริโยทปนาติ ปเท ฐตฺวา เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา – สํกิลิฏฺฐสุวณฺณมเยน หิ ปสาธนภณฺเฑน ปสาธิตา นกฺขตฺตํ กีฬมานา น โสภนฺติ, ปริสุทฺธสุวณฺณมเยน โสภนฺติ. เอวเมว สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส อุโปสโถ น มหปฺผโล โหติ, ปริสุทฺธจิตฺตสฺส มหปฺผโล. เทวตุโปสถนฺติ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน คุเณ อนุสฺสรนฺเตน อุปวุตฺถอุโปสโถ เทวตุโปสโถ นาม. เสสํ อิเมสุ พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓ อาทโย) วุตฺตเมว.

ពាក្យថា ទេវតា អនុស្សរតិ គឺ តាំងពួកទេវតាទុកក្នុងឋានៈជាសាក្សី ហើយរលឹកនឹកដល់គុណមានសទ្ធាជាដើមរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ឧក្កំ គឺ ចង្ក្រាន។ ពាក្យថា លោណំ គឺ ដីប្រៃ។ ពាក្យថា គេរុកំ គឺ ម្សៅដីក្រហម។ ពាក្យថា នាឡិកសណ្ឌាសំ គឺ បំពង់សម្រាប់ផ្លុំ និងដង្កៀបសម្រាប់ចាប់បង្វិល។ ពាក្យថា តជ្ជំ វាយាមំ គឺ សេចក្តីព្យាយាមដ៏សមគួរ មានការដាក់ចូលក្នុងចង្ក្រាន ការផ្លុំ និងការបង្វិលជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ឈរលើបទថា បរិយោទបនា ហើយគប្បីជ្រាបការប្រៀបធៀបយ៉ាងនេះថា៖ ព្រោះថា ពួកជនដែលតាក់តែងរាងកាយដោយគ្រឿងអលង្ការធ្វើពីមាសមិនបរិសុទ្ធ កាលលេងក្នុងពិធីបុណ្យនក្សត្រ តែងមិនល្អស្អាតឡើយ តែបើស្អាតល្អដោយគ្រឿងអលង្ការធ្វើពីមាសដ៏បរិសុទ្ធ ទើបល្អស្អាត។ យ៉ាងណាមិញ ឧបោសថរបស់បុគ្គលដែលមានចិត្តសៅហ្មង មិនមានផលច្រើនឡើយ ឧបោសថរបស់បុគ្គលដែលមានចិត្តបរិសុទ្ធ ទើបមានផលច្រើន។ ពាក្យថា ទេវតុបោសថំ គឺ ឧបោសថដែលបុគ្គលរក្សាដោយការរលឹកនឹកដល់គុណរបស់ខ្លួន ដោយតាំងពួកទេវតាទុកក្នុងឋានៈជាសាក្សី ឈ្មោះថា ទេវតុបោសថ។ សេចក្តីដែលគួរនិយាយដែលនៅសល់ក្នុងកម្មដ្ឋានទាំងឡាយមានពុទ្ធានុស្សតិជាដើមនេះ ទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

ปาณาติปาตนฺติ [Pg.197] ปาณวธํ. ปหายาติ ตํ ปาณาติปาตเจตนาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ ปชหิตฺวา. ปฏิวิรตาติ ปหีนกาลโต ปฏฺฐาย ตโต ทุสฺสีลฺยโต โอรตา วิรตาว. นิหิตทณฺฑา นิหิตสตฺถาติ ปรูปฆาตตฺถาย ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อาทาย อวตฺตนโต นิกฺขิตฺตทณฺฑา เจว นิกฺขิตฺตสตฺถา จาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา ทณฺฑํ สพฺพมฺปิ อวเสสํ อุปกรณํ สตฺตานํ วิหึสนภาวโต สตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ภิกฺขู กตฺตรทณฺฑํ วา ทนฺตกฏฺฐวาสึ วา ปิปฺผลกํ วา คเหตฺวา วิจรนฺติ, น ตํ ปรูปฆาตตฺถาย. ตสฺมา นิหิตทณฺฑา นิหิตสตฺถาตฺเวว สงฺขํ คจฺฉนฺติ. ลชฺชีติ ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมนฺนาคตา. ทยาปนฺนาติ ทยํ เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺนา. สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ สพฺเพ ปาณภูเต หิเตน อนุกมฺปกา, ตาย เอว ทยาปนฺนตาย สพฺเพสํ ปาณภูตานํ หิตจิตฺตกาติ อตฺโถ. อหมฺปชฺชาติ อหมฺปิ อชฺช. อิมินาปิ องฺเคนาติ อิมินาปิ คุณงฺเคน. อรหตํ อนุกโรมีติ ยถา ปุรโต คจฺฉนฺตํ ปจฺฉโต คจฺฉนฺโต อนุคจฺฉติ นาม, เอวํ อหมฺปิ อรหนฺเตหิ ปฐมํ กตํ อิมํ คุณํ ปจฺฉา กโรนฺโต เตสํ อรหนฺตานํ อนุกโรมิ. อุโปสโถ จ เม อุปวุตฺโถ ภวิสฺสตีติ เอวํ กโรนฺเตน มยา อรหตญฺจ อนุกตํ ภวิสฺสติ, อุโปสโถ จ อุปวุตฺโถ ภวิสฺสติ.

ពាក្យថា បាណាតិបាតំ គឺ ការសម្លាប់សត្វ។ ពាក្យថា បហាយ គឺ លះបង់នូវទ្រុស្តសីល ពោលគឺចេតនាជាហេតុធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះនូវជីវិតសត្វនោះ។ ពាក្យថា បដិវិរតា គឺ វៀរចាក ងាកចេញចាកទ្រុស្តសីលនោះ ចាប់តាំងពីពេលដែលលះបង់រួចមក។ ពាក្យថា និហិតទណ្ឌា និហិតសត្ថា សេចក្តីថា ជាអ្នកមានដំបងដាក់ចុះហើយ មានគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដាក់ចុះហើយ ព្រោះមិនកាន់យកដំបង ឬគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ ដើម្បីបៀតបៀនអ្នកដទៃឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទនេះ លើកលែងតែដំបងចេញ គ្រឿងឧបករណ៍ដែលនៅសល់ទាំងអស់ គប្បីជ្រាបថាជាសាស្ត្រាវុធ ព្រោះជាហេតុបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយ។ ចំណែកឯដំបងច្រត់ក្តី កាំបិតចិតឈើស្ទង់ក្តី កាំបិតកោរក្តី ដែលភិក្ខុទាំងឡាយកាន់ដើរទៅមក នោះមិនមែនដើម្បីបៀតបៀនអ្នកដទៃឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកចាត់ចូលក្នុងពួកអ្នកមានដំបងដាក់ចុះហើយ មានគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដាក់ចុះហើយនោះឯង។ ពាក្យថា លជ្ជី គឺ ប្រកបដោយសេចក្តីខ្មាស ដែលមានលក្ខណៈខ្ពើមរអើមចំពោះបាប។ ពាក្យថា ទយាបន្នា គឺ ដល់នូវសេចក្តីអាណិតអាសូរ ពោលគឺសភាពនៃចិត្តប្រកបដោយមេត្តា។ ពាក្យថា សព្វបាណភូតហិតានុកម្ពី សេចក្តីថា ជាអ្នកអនុគ្រោះដល់សត្វមានជីវិតទាំងអស់ដោយប្រយោជន៍ គឺមានចិត្តប្រាថ្នាប្រយោជន៍ដល់សត្វមានជីវិតទាំងអស់ ដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរនោះឯង។ ពាក្យថា អហម្បជ្ជ គឺ ខ្ញុំក៏ដូច្នោះដែរក្នុងថ្ងៃនេះ។ ពាក្យថា ឥមិនាបិ អង្គេន គឺ ដោយអង្គនៃគុណនេះផង។ ពាក្យថា អរហតំ អនុកេរោមិ សេចក្តីថា ដូចជាអ្នកដើរទៅតាមក្រោយ តែងដើរតាមអ្នកដើរទៅមុន យ៉ាងណាមិញ ខ្ញុំកាលធ្វើតាមក្រោយនូវគុណនេះ ដែលព្រះអរហន្តទាំងឡាយបានធ្វើមុនហើយ ក៏ឈ្មោះថាធ្វើតម្រាប់តាមព្រះអរហន្តទាំងឡាយនោះ យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា ឧបោសថោ ច មេ ឧបវុត្ថោ ភវិស្សតិ សេចក្តីថា កាលបើខ្ញុំធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងនេះ ការធ្វើតម្រាប់តាមព្រះអរហន្តផង នឹងមានដល់ខ្ញុំ ឧបោសថដែលខ្ញុំបានរក្សាហើយផង នឹងមានដល់ខ្ញុំ។

อทินฺนาทานนฺติ อทินฺนสฺส ปรปริคฺคหิตสฺส อาทานํ, เถยฺยํ โจริกนฺติ อตฺโถ. ทินฺนเมว อาทิยนฺตีติ ทินฺนาทายี. จิตฺเตนปิ ทินฺนเมว ปฏิกงฺขนฺตีติ ทินฺนปาฏิกงฺขี. เถเนตีติ เถโน, น เถเนน อเถเนน. อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน. อตฺตนาติ อตฺตภาเวน, อเถนํ สุจิภูตํ อตฺตภาวํ กตฺวา วิหรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

ពាក្យថា អទិន្នាទានំ សេចក្តីថា ការកាន់យកទ្រព្យដែលម្ចាស់គេមិនបានឲ្យ ដែលជារបស់បុគ្គលដទៃហួងហែងរក្សា គឺការលួច ការប្លន់។ ជនទាំងឡាយតែងកាន់យកតែទ្រព្យដែលគេឲ្យហើយប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទិន្នាទាយី។ សូម្បីតែដោយចិត្ត ក៏ប្រាថ្នាតែទ្រព្យដែលគេឲ្យហើយប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទិន្នបាដិកង្ខី។ ជនណាដែលតែងលួច ជននោះឈ្មោះថា ថេនៈ (ចោរ), ជនដែលមិនលួច ឈ្មោះថា អថេនៈ (មិនមែនចោរ)។ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនលួចនោះឯង ទើបជាអ្នកស្អាតស្អំ។ ពាក្យថា អត្តនា គឺ ដោយខ្លួន សេចក្តីពន្យល់ថា ធ្វើខ្លួនឲ្យជាអ្នកមិនលួច ឲ្យជាអ្នកស្អាតស្អំ ហើយរស់នៅ។

อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ. พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ อาจารํ จรนฺตีติ พฺรหฺมจารี. อาราจารีติ อพฺรหฺมจริยโต ทูราจารี. เมถุนาติ ราคปริยุฏฺฐานวเสน สทิสตฺตา เมถุนกาติ ลทฺธโวหาเรหิ ปฏิเสวิตพฺพโต เมถุโนติ สงฺขํ คตา อสทฺธมฺมา. คามธมฺมาติ คามวาสีนํ ธมฺมา.

ពាក្យថា អព្រហ្មចរិយំ គឺ ការប្រព្រឹត្តមិនប្រសើរ។ ជនទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តនូវធម៌ដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា ព្រហ្មចារី។ ពាក្យថា អារាចារី គឺ មានការប្រព្រឹត្តឆ្ងាយចាកការប្រព្រឹត្តមិនប្រសើរ។ ពាក្យថា មេថុនា គឺ អសទ្ធម៌ដែលចាត់ចូលក្នុងពួកមេថុនធម៌ ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីសេពដោយជនទាំងឡាយដែលបាននូវវោហារថា មេថុ្នកៈ ព្រោះមានសភាពដូចគ្នាដោយអំណាចនៃការគ្របសង្កត់នៃរាគៈ។ ពាក្យថា គាមធម្មា គឺ ធម៌របស់អ្នកស្រុក។

มุสาวาทาติ อลิกวจนา ตุจฺฉวจนา. สจฺจํ วทนฺตีติ สจฺจวาที. สจฺเจน สจฺจํ สํทหนฺติ ฆฏฺเฏนฺตีติ สจฺจสนฺธา, น อนฺตรนฺตรา มุสา วทนฺตีติ อตฺโถ[Pg.198]. โย หิ ปุริโส กทาจิ มุสาวาทํ วทติ, กทาจิ สจฺจํ. ตสฺส มุสาวาเทน อนฺตริตตฺตา สจฺจํ สจฺเจน น ฆฏียติ. ตสฺมา น โส สจฺจสนฺโธ. อิเม ปน น ตาทิสา, ชีวิตเหตุปิ มุสา อวตฺวา สจฺเจน สจฺจํ สํทหนฺติเยวาติ สจฺจสนฺธา. เถตาติ ถิรา, ฐิตกถาติ อตฺโถ. เอโก ปุคฺคโล หลิทฺทิราโค วิย ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย อสฺสปิฏฺเฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑมิว จ น ฐิตกโถ โหติ. เอโก ปาสาณเลขา วิย อินฺทขีโล วิย จ ฐิตกโถ โหติ, อสินา สีสํ ฉินฺทนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถติ. อยํ วุจฺจติ เถโต. ปจฺจยิกาติ ปตฺติยายิตพฺพกา, สทฺธายิกาติ อตฺโถ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล น ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกน นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘มา ตสฺส วจนํ สทฺทหถา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอโก ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘ยทิ เตน วุตฺตํ, อิทเมว ปมาณํ, อิทานิ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ นตฺถิ, เอวเมวํ อิท’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ ปจฺจยิโก. อวิสํวาทกา โลกสฺสาติ ตาย สจฺจวาทิตาย โลกํ น วิสํวาเทนฺตีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា មុសាវាទា គឺ វៀរចាកពាក្យកុហក ពាក្យឥតប្រយោជន៍។ ជនទាំងឡាយដែលពោលតែពាក្យពិត ឈ្មោះថា សច្ចវាទី។ ពាក្យថា សច្ចសន្ធា សេចក្តីថា ផ្សារភ្ជាប់ពាក្យពិតមុននឹងពាក្យពិតក្រោយ គឺមិនពោលពាក្យកុហកក្នុងចន្លោះៗឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលណា ជួនកាលពោលពាក្យកុហក ជួនកាលពោលពាក្យពិត ពាក្យពិតរបស់បុគ្គលនោះ មិនផ្សារភ្ជាប់គ្នានឹងពាក្យពិតឡើយ ព្រោះមានពាក្យកុហកមកខណ្ឌក្នុងចន្លោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះមិនឈ្មោះថា សច្ចសន្ធៈ ឡើយ។ ចំណែកឯព្រះអរហន្តទាំងឡាយនេះ មិនមែនជាអ្នកមានសភាពយ៉ាងនោះឡើយ សូម្បីតែព្រោះហេតុនៃជីវិត ក៏មិនពោលពាក្យកុហកដែរ តែងផ្សារភ្ជាប់ពាក្យពិតនឹងពាក្យពិតប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សច្ចសន្ធា។ ពាក្យថា ថេតា គឺ ទៀងទាត់ សេចក្តីថា ជាអ្នកមានវាចាដ៏មាំមួន។ បុគ្គលខ្លះ មិនមែនជាអ្នកមានវាចាមាំមួនឡើយ ដូចជាពណ៌ល័ក្តលាបរមៀតក្តី ដូចជាបង្គោលដែលគេបោះក្នុងគំនរអង្កាមក្តី ដូចជាផ្លែឪឡឹកដែលគេដាក់លើខ្នងសេះក្តី។ បុគ្គលខ្លះ ជាអ្នកមានវាចាមាំមួន ដូចជាអក្សរចារលើថ្មក្តី ដូចជាសសរឥន្ទខីលក្តី សូម្បីតែគេកាត់ក្បាលដោយដាវ ក៏មិនពោលពាក្យជាពីរឡើយ បុគ្គលនេះ លោកហៅថា ថេតៈ។ ពាក្យថា បច្ចយិកា សេចក្តីថា ជាអ្នកមានវាចាគួរឲ្យជឿជាក់បាន គឺគួរឲ្យទុកចិត្តបាន។ ព្រោះថា បុគ្គលខ្លះ មិនមែនជាអ្នកគួរឲ្យជឿជាក់បានឡើយ កាលបើគេសួរថា «ពាក្យនេះ នរណាពោល? គឺលោកឈ្មោះឯណោះពោល» កាលបើពោលយ៉ាងនេះហើយ តែងដល់នូវសភាពដែលគេត្រូវនិយាយថា «អ្នកទាំងឡាយកុំជឿពាក្យរបស់លោកនោះឡើយ»។ បុគ្គលខ្លះ ជាអ្នកគួរឲ្យជឿជាក់បាន កាលបើគេសួរថា «ពាក្យនេះ នរណាពោល? គឺលោកឈ្មោះឯណោះពោល» កាលបើពោលយ៉ាងនេះហើយ តែងដល់នូវសភាពដែលគេត្រូវនិយាយថា «ប្រសិនបើលោកនោះពោលហើយ ពាក្យនេះឯងជាប្រមាណ ឥឡូវនេះ គ្មានអ្វីដែលត្រូវច្រានចោលឡើយ ពាក្យនេះពិតជាយ៉ាងនោះមែន» បុគ្គលនេះ លោកហៅថា បច្ចយិកៈ។ ពាក្យថា អវិសំវាទកា លោកស្ស សេចក្តីថា មិនពោលពាក្យបញ្ឆោតកុហកដល់សត្វលោក ដោយភាពជាអ្នកពោលពាក្យពិតនោះឯង។

สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ สุราเมรยมชฺชานํ ปานเจตนาสงฺขาตํ ปมาทการณํ. เอกภตฺติกาติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ. เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโตอรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมานาปิ เอกภตฺติกาว โหนฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘เอกภตฺติกา’’ติ. รตฺติโภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรตาติ รตฺตูปรตา. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม, ตโต วิรตตฺตา วิรตา วิกาลโภชนา.

ពាក្យថា សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ គឺ ហេតុជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ ពោលគឺចេតនាជាគ្រឿងផឹកនូវទឹកស្រវឹង គឺសុរានិងមេរ័យ។ ពាក្យថា ឯកភត្តិកា គឺ ភត្តមានពីរយ៉ាង គឺ ភត្តពេលព្រឹក និងភត្តពេលល្ងាច។ ក្នុងភត្តទាំងពីរនោះ ភត្តពេលព្រឹក លោកកំណត់ត្រឹមក្នុងពេលមុនថ្ងៃត្រង់ ចំណែកភត្តមួយទៀត លោកកំណត់ចាប់តាំងពីក្រោយថ្ងៃត្រង់ រហូតដល់មុនពេលអរុណរះ។ ហេតុនោះ ទោះបីជាបុគ្គលបរិភោគដប់ដងក្នុងពេលមុនថ្ងៃត្រង់ ក៏នៅតែឈ្មោះថាជាអ្នកបរិភោគតែមួយពេលដែរ លោកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «ឯកភត្តិកា»។ ការបរិភោគក្នុងពេលយប់ ឈ្មោះថា រត្តិ, ការវៀរចាកការបរិភោគក្នុងពេលយប់នោះ ឈ្មោះថា រត្តូបរតា។ ការបរិភោគចាប់តាំងពីកន្លងថ្ងៃត្រង់ទៅ រហូតដល់ព្រះអាទិត្យអស្តង្គត ឈ្មោះថា វិកាលភោជន, ព្រោះតែការវៀរចាកការបរិភោគនោះ ទើបឈ្មោះថា វៀរចាកវិកាលភោជន។

สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา วิสูกํ ปฏาณิภูตํ ทสฺสนนฺติ วิสูกทสฺสนํ, อตฺตนา นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสน นจฺจญฺจ คีตญฺจ วาทิตญฺจ, อนฺตมโส มยูรนจฺจนาทิวเสนาปิ ปวตฺตานํ นจฺจาทีนํ วิสูกภูตํ ทสฺสนญฺจาติ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนํ. นจฺจาทีนิ หิ อตฺตนา ปโยเชตุํ วา ปเรหิ ปโยชาเปตุํ วา ปยุตฺตานิ ปสฺสิตุํ วา เนว ภิกฺขูนํ, น ภิกฺขุนีนํ วฏฺฏนฺติ.

ការមើលដែលជាសត្រូវ ជាបន្លា ព្រោះមិនសមគួរដល់ព្រះសាសនា ឈ្មោះថា វិសូកទស្សនៈ។ ការរាំ ការច្រៀង និងការប្រគំតន្ត្រី ដោយខ្លួនឯងក្តី ដោយការញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យរាំជាដើមក្តី សូម្បីតែការមើលការរាំជាដើមដែលប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែការរាំរបស់ក្ងោកជាដើម ដែលជាសត្រូវ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនៈ។ ព្រោះថា ការរាំជាដើមនោះ ទោះបីជាខ្លួនឯងសម្តែងក្តី ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យសម្តែងក្តី ឬការមើលការសម្តែងដែលគេរៀបចំឡើងក្តី មិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឡើយ សូម្បីតែភិក្ខុនីទាំងឡាយក៏មិនគួរដែរ។

มาลาทีสุ [Pg.199] มาลาติ ยํกิญฺจิ ปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ คนฺธชาตํ. วิเลปนนฺติ ฉวิราคกรณํ. ตตฺถ ปิฬนฺธนฺโต ธาเรติ นาม, อูนฏฺฐานํ ปูเรนฺโต มณฺเฑติ นาม, คนฺธวเสน ฉวิราควเสน จ สาทิยนฺโต วิภูเสติ นาม. ฐานํ วุจฺจติ การณํ, ตสฺมา ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย ตานิ มาลาธารณาทีนิ มหาชโน กโรติ, ตโต ปฏิวิรตาติ อตฺโถ. อุจฺจาสยนํ วุจฺจติ ปมาณาติกฺกนฺตํ, มหาสยนํ อกปฺปิยตฺถรณํ, ตโต ปฏิวิรตาติ อตฺโถ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានមាលាជាដើម ពាក្យថា មាលា គឺ ផ្កាឈើណាមួយ។ ពាក្យថា គន្ធំ គឺ គ្រឿងក្រអូបណាមួយ។ ពាក្យថា វិលេបនំ គឺ គ្រឿងលាបសម្រាប់ធ្វើស្បែកឲ្យមានពណ៌សម្បុរល្អ។ ក្នុងគ្រឿងតុបតែងទាំងនោះ ជនកាលសៀតផ្កា ឈ្មោះថា ធារេតិ, កាលបំពេញកន្លែងខ្វះខាត ឈ្មោះថា មណ្ឌេតិ, កាលត្រេកអរដោយអំណាចក្លិនក្រអូប និងដោយអំណាចពណ៌សម្បុរស្បែក ឈ្មោះថា វិភូសេតិ។ ពាក្យថា ដ្ឋានៈ លោកហៅថា ហេតុ, ហេតុនោះ សេចក្តីថា វៀរចាកទ្រុស្តសីលចេតនាណា ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យមហាជនធ្វើការទ្រទ្រង់ផ្កាជាដើមនោះ។ ទីដេកទីអង្គុយដ៏ខ្ពស់ លោកហៅថា ទីដេកទីអង្គុយហួសប្រមាណ, ទីដេកទីអង្គុយដ៏ប្រសើរ លោកហៅថា គ្រឿងកម្រាលដែលមិនគួរគប្បី, សេចក្តីថា វៀរចាកទីដេកទីអង្គុយដ៏ខ្ពស់ និងទីដេកទីអង្គុយដ៏ប្រសើរនោះ។

กีวมหปฺผโลติ กิตฺตกํ มหปฺผโล. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปหูตรตฺตรตนานนฺติ ปหูเตน รตฺตสงฺขาเตน รตเนน สมนฺนาคตานํ, สกลชมฺพุทีปตลํ เภริตลสทิสํ กตฺวา กฏิปฺปมาเณหิ สตฺตหิ รตเนหิ ปูริตานนฺติ อตฺโถ. อิสฺสริยาธิปจฺจนฺติ อิสฺสรภาเวน วา อิสฺสริยเมว วา อาธิปจฺจํ, น เอตฺถ สาหสิกกมฺมนฺติปิ อิสฺสริยาธิปจฺจํ. รชฺชํ กาเรยฺยาติ เอวรูปํ จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรยฺย. องฺคานนฺติอาทีนิ เตสํ ชนปทานํ นามานิ. กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ เอกํ อโหรตฺตํ อุปวุตฺถอุโปสเถ ปุญฺญํ โสฬสภาเค กตฺวา ตโต เอกํ ภาคญฺจ น อคฺฆติ. เอกรตฺตุโปสถสฺส โสฬสิยา กลาย ยํ วิปากผลํ, ตํเยว ตโต พหุตรํ โหตีติ อตฺโถ. กปณนฺติ ปริตฺตกํ.

ពាក្យថា គីវមហប្ផលោ គឺ មានផលច្រើនប៉ុនណា។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា ពហូគរត្តរតនានំ សេចក្តីថា ប្រកបដោយរតនៈដ៏ច្រើនដែលគេត្រេកអរ ពោលគឺធ្វើផ្ទៃនៃជម្ពូទ្វីបទាំងមូលឲ្យដូចជាផ្ទៃស្គរ ហើយបំពេញដោយរតនៈទាំង៧ ដែលមានកម្ពស់ត្រឹមកម្រិតចង្កេះ។ ពាក្យថា ឥស្សរិយាធិបច្ចំ គឺ ភាពជាធំដោយភាពជាអ្នកមានអំណាច ឬភាពជាធំដែលជាឥស្សរិយភាពនោះឯង ក្នុងទីនេះ មិនមែនជាអំពើដោយការបង្ខិតបង្ខំឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឥស្សរិយាធិបច្ចៈ។ ពាក្យថា រជ្ជំ ការេយ្យ គឺ គប្បីសោយរាជ្យជាស្តេចចក្រពត្តិមានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យមានពាក្យថា អង្គានំ ជាដើម គឺជាឈ្មោះនៃជនបទទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិំ សេចក្តីថា បើចែកបុណ្យនៃឧបោសថដែលបុគ្គលរក្សាអស់មួយថ្ងៃមួយយប់ជា១៦ចំណែក ចំណែកសូម្បីតែមួយចំណែកក្នុងចំណែកទាំង១៦នោះ ក៏មិនស្មើឡើយ។ សេចក្តីថា ផលវិបាកណាដែលកើតអំពីចំណែកទី១៦ នៃឧបោសថដែលបុគ្គលរក្សាអស់មួយយប់ ផលវិបាកនោះឯង តែងមានច្រើនជាងភោគសម្បត្តិក្នុងរដ្ឋទាំង១៦ នៃជម្ពូទ្វីបនោះទៅទៀត។ ពាក្យថា កបណំ គឺ តិចតួច។

อพฺรหฺมจริยาติ อเสฏฺฐจริยโต. รตฺตึ น ภุญฺเชยฺย วิกาลโภชนนฺติ อุโปสถํ อุปวสนฺโต รตฺติโภชนญฺจ ทิวาวิกาลโภชนญฺจ น ภุญฺเชยฺย. มญฺเจ ฉมายํว สเยถ สนฺถเตติ มุฏฺฐิหตฺถปาทเก กปฺปิยมญฺเจ วา สุธาทิปริกมฺมกตาย ภูมิยํ วา ติณปณฺณปลาลาทีนิ สนฺถริตฺวา กเต สนฺถเต วา สเยถาติ อตฺโถ. เอตํ หิ อฏฺฐงฺคิกมาหุโปสถนฺติ เอวํ ปาณาติปาตาทีนิ อสมาจรนฺเตน อุปวุตฺถํ อุโปสถํ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา อฏฺฐงฺคิกนฺติ วทนฺติ. ตํ ปน อุปวสนฺเตน ‘‘สฺเว อุโปสถิโก ภวิสฺสามี’’ติ อชฺเชว ‘‘อิทญฺจ อิทญฺจ กเรยฺยาถา’’ติ อาหาราทิวิธานํ วิจาเรตพฺพํ. อุโปสถทิวเส ปาโตว ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ทสสีลลกฺขณญฺญุโน อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา สนฺติเก วาจํ ภินฺทิตฺวา [Pg.200] อุโปสถงฺคานิ สมาทาตพฺพานิ. ปาฬึ อชานนฺเตน ปน ‘‘พุทฺธปญฺญตฺตํ อุโปสถํ อธิฏฺฐามี’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญํ อลภนฺเตน อตฺตนาปิ อธิฏฺฐาตพฺพํ, วจีเภโท ปน กาตพฺโพเยว. อุโปสถํ อุปวสนฺเตน ปรูปโรธปฏิสํยุตฺตา กมฺมนฺตา น วิจาเรตพฺพา, อายวยคณนํ กโรนฺเตน น วีตินาเมตพฺพํ, เคเห ปน อาหารํ ลภิตฺวา นิจฺจภตฺติกภิกฺขุนา วิย ปริภุญฺชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺโม วา โสตพฺโพ, อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ อญฺญตรํ วา มนสิกาตพฺพํ.

ពាក្យថា Abrahmacariyā (អព្រហ្មចរិយា) បានដល់ ការប្រព្រឹត្តមិនប្រសើរ (ការប្រព្រឹត្តដ៏ថោកទាប)។ ពាក្យថា Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ (មិនគប្បីបរិភោគភោជនក្នុងរាត្រី និងវិកាល) សេចក្តីថា បុគ្គលកាលរក្សានូវឧបោសថ មិនគប្បីបរិភោគនូវភោជនក្នុងវេលាយប់ផង មិនគប្បីបរិភោគនូវភោជនក្នុងវេលាវិកាលក្នុងថ្ងៃត្រង់ផង។ ពាក្យថា Mañce chamāyaṃva sayetha santhate (គប្បីដេកលើគ្រែ ឬលើផែនដី ឬលើកម្រាល) សេចក្តីថា គប្បីដេកលើគ្រែដែលគួរ (កប្បិយគ្រែ) មានជើងប្រវែងមួយចំអាមមួយធ្នាប់ ឬលើផែនដីដែលគេលាបខាត់ដោយកំបោរជាដើម ឬលើកម្រាលដែលគេធ្វើដោយការក្រាលនូវស្មៅ ស្លឹកឈើ និងចំបើងជាដើម នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Etaṃ hi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ (ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ សម្តែងនូវឧបោសថនោះថា មានអង្គប្រាំបី) សេចក្តីថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ហៅឧបោសថដែលបុគ្គលមិនប្រព្រឹត្តកន្លងនូវសិក្ខាបទមានបាណាតិបាតជាដើម រក្សាទុកហើយនោះ ថាជាឧបោសថមានអង្គប្រាំបី ព្រោះប្រកបដោយអង្គប្រាំបីយ៉ាង។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលកាលនឹងរក្សានូវឧបោសថនោះ គប្បីគិតទុកតាំងពីថ្ងៃនេះ (មុនមួយថ្ងៃ) ថា «ថ្ងៃស្អែក អាត្មាអញនឹងជាអ្នករក្សាឧបោសថ» ហើយគប្បីចាត់ចែងនូវការរៀបចំអាហារជាដើមថា «អ្នកទាំងឡាយចូរធ្វើកិច្ចនេះៗចុះ»។ ក្នុងថ្ងៃឧបោសថ គប្បីបញ្ចេញវាចាសមាទាននូវអង្គឧបោសថទាំងឡាយ តាំងពីព្រលឹម ក្នុងសំណាក់នៃភិក្ខុ ឬភិក្ខុនី ឬឧបាសក ឬឧបាសិកា អ្នកដឹងនូវលក្ខណៈនៃសីលដប់។ ប៉ុន្តែ បើបុគ្គលមិនដឹងនូវភាសាបាលីទេ គប្បីអធិដ្ឋានថា «ខ្ញុំព្រះករុណា សូមអធិដ្ឋាននូវឧបោសថដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់បញ្ញត្តហើយ»។ កាលបើមិនបានបុគ្គលដទៃ (ដើម្បីសមាទាន) ទេ សូម្បីអធិដ្ឋានដោយខ្លួនឯងក៏គប្បីធ្វើ ប៉ុន្តែការបញ្ចេញវាចាគឺត្រូវតែធ្វើជាដាច់ខាត។ បុគ្គលកាលរក្សានូវឧបោសថ មិនគប្បីចាត់ចែងការងារទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងការបៀតបៀនអ្នកដទៃឡើយ មិនគប្បីឲ្យកាលវេលាកន្លងទៅដោយការគិតគូរគណនាបញ្ជីចំណូលចំណាយឡើយ ប៉ុន្តែ គប្បីបរិភោគអាហារដែលបានមកក្នុងផ្ទះ រួចហើយទៅកាន់វត្ត ដូចជាភិក្ខុអ្នកមានភត្តប្រចាំ ហើយគប្បីស្តាប់ធម៌ ឬគប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអារម្មណ៍ណាមួយ ក្នុងចំណោមអារម្មណ៍ទាំង ៣៨ ប្រការ។

สุทสฺสนาติ สุนฺทรทสฺสนา. โอภาสยนฺติ โอภาสยมานา. อนุปริยนฺตีติ วิจรนฺติ. ยาวตาติ ยตฺตกํ ฐานํ. อนฺตลิกฺขคาติ อากาสงฺคมา. ปภาสนฺตีติ โชตนฺติ ปภา มุญฺจนฺติ. ทิสาวิโรจนาติ สพฺพทิสาสุ วิโรจมานา. อถ วา ปภาสนฺตีติ ทิสาหิ ทิสา โอภาสนฺติ. วิโรจนาติ วิโรจมานา. เวฬุริยนฺติ มณีติ วตฺวาปิ อิมินา ชาติมณิภาวํ ทสฺเสติ. เอกวสฺสิกเวฬุวณฺณญฺหิ เวฬุริยํ ชาติมณิ นาม. ตํ สนฺธาเยวมาห. ภทฺทกนฺติ ลทฺธกํ. สิงฺคีสุวณฺณนฺติ โคสิงฺคสทิสํ หุตฺวา อุปฺปนฺนตฺตา เอวํ นามกํ สุวณฺณํ. กญฺจนนฺติ ปพฺพเตยฺยํ ปพฺพเต ชาตสุวณฺณํ. ชาตรูปนฺติ สตฺถุวณฺณสุวณฺณํ. หฏกนฺติ กิปิลฺลิกาหิ นีหฏสุวณฺณํ. นานุภวนฺตีติ น ปาปุณนฺติ. จนฺทปฺปภาติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตํ, จนฺทปฺปภายาติ อตฺโถ. อุปวสฺสุโปสถนฺติ อุปวสิตฺวา อุโปสถํ. สุขุทฺรยานีติ สุขผลานิ สุขเวทนียานิ. สคฺคมุเปนฺติ ฐานนฺติ สคฺคสงฺขาตํ ฐานํ อุปคจฺฉนฺติ, เกนจิ อนินฺทิตา หุตฺวา เทวโลเก อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ยํ อนฺตรนฺตรา น วุตฺตํ, ตํ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพนฺติ.

ពាក្យថា Sudassanā បានដល់ មានការមើលឃើញដ៏ល្អ (មានពណ៌សម្បុរល្អ)។ ពាក្យថា Obhāsayanti បានដល់ ញ៉ាំងពន្លឺឲ្យភ្លឺស្វាង។ ពាក្យថា Anupariyanti បានដល់ ត្រេចទៅ (វិលវល់ទៅ)។ ពាក្យថា Yāvatā បានដល់ ត្រឹមទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Antalikkhagā បានដល់ ទៅក្នុងអាកាស។ ពាក្យថា Pabhāsanti បានដល់ ភ្លឺចិញ្ចាច បញ្ចេញនូវរស្មី។ ពាក្យថា Disāvirocanā បានដល់ រុងរឿងក្នុងទិសទាំងពួង។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា Pabhāsanti បានដល់ ញ៉ាំងទិសទាំងឡាយឲ្យភ្លឺស្វាងអំពីទិសមួយទៅទិសមួយ។ ពាក្យថា Virocanā បានដល់ រុងរឿង (ល្អឆើតឆាយ)។ ពាក្យថា Veḷuriyaṃ ទោះបីទ្រង់ត្រាស់ថា Maṇi (កែវមណី) ហើយក៏ដោយ ក៏ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាកែវមណីពិត (ត្បូងកណ្តៀងពិត) ដោយពាក្យនេះ។ ព្រោះថាកែវពិទូរ្យ (ត្បូងកណ្តៀង) ដែលមានពណ៌ដូចជាពណ៌ឫស្សីអាយុមួយឆ្នាំ ឈ្មោះថា កែវមណីពិត។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកកែវមណីពិតនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Bhaddakaṃ បានដល់ របស់ដ៏ល្អ (របស់ដ៏ប្រសើរ)។ ពាក្យថា Siṅgīsuvaṇṇaṃ បានដល់ មាសដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះកើតឡើងមានសណ្ឋានដូចជាស្នែងគោ។ ពាក្យថា Kañcanaṃ បានដល់ មាសដែលកើតក្នុងភ្នំ។ ពាក្យថា Jātarūpaṃ បានដល់ មាសដែលមានពណ៌ដូចជាពណ៌នៃព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា Hāṭakaṃ បានដល់ មាសដែលពួកស្រមោចពូននាំចេញមក។ ពាក្យថា Nānubhavanti បានដល់ មិនដល់ (មិនស្មើនឹង)។ ពាក្យថា Candappabhā គឺជាបឋមាវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃសាមិវិភត្តិ សេចក្តីថា នៃពន្លឺព្រះចន្ទ។ ពាក្យថា Upavassuposathaṃ បានដល់ រក្សាហើយនូវឧបោសថ។ ពាក្យថា Sukhudrayāni បានដល់ មានផលជាសុខ មានសុខវេទនាជាផល។ ពាក្យថា Saggamupenti ṭhānaṃ សេចក្តីថា ទៅកាន់ទីកន្លែងដែលពោលគឺឋានសួគ៌ គឺថាជាអ្នកដែលមិនត្រូវអ្នកណាមួយតិះដៀលឡើយ ហើយទៅកើតក្នុងទេវលោក នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ណាមួយដែលមិនបានពោលក្នុងចន្លោះៗ គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង។

มหาวคฺโค ทุติโย.

មហាវគ្គ ទីពីរ ចប់។

(๘) ๓. อานนฺทวคฺโค

(៨) ៣. អានន្ទវគ្គ

๑. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាឆន្នសូត្រ

๗๒. ตติยสฺส ปฐเม ฉนฺโนติ เอวํนามโก ฉนฺนปริพฺพาชโก. ตุมฺเหปิ, อาวุโสติ, อาวุโส, ยถา มยํ ราคาทีนํ ปหานํ ปญฺญาเปม, กึ เอวํ ตุมฺเหปิ ปญฺญาเปถาติ ปุจฺฉติ. ตโต เถโร ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก อมฺเห ราคาทีนํ ปหานํ ปญฺญาเปมาติ วทติ, นตฺถิ ปเนตํ [Pg.201] พาหิรสมเย’’ติ ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต มยํ โข, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ โขติ อวธารณตฺเถ นิปาโต, มยเมว ปญฺญาเปมาติ อตฺโถ. ตโต ปริพฺพาชโก จินฺเตสิ ‘‘อยํ เถโร พาหิรสมยํ ลุญฺจิตฺวา หรนฺโต ‘มยเมวา’ติ อาห. กึ นุ โข อาทีนวํ ทิสฺวา เอเต เอเตสํ ปหานํ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ. อถ เถรํ ปุจฺฉนฺโต กึ ปน ตุมฺเหติอาทิมาห. เถโร ตสฺส พฺยากโรนฺโต รตฺโต โขติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตตฺถนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ โลกิยโลกุตฺตรํ อตฺตโน อตฺถํ. ปรตฺถอุภยตฺเถสุปิ เอเสว นโย.

៧២. ក្នុងសូត្រទីមួយនៃវគ្គទីបី ពាក្យថា Channo បានដល់ បរិព្វាជកឈ្មោះឆន្នៈ ដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Tumhepi āvuso សេចក្តីថា បរិព្វាជកសួរថា «ម្នាលអាវុសោអានន្ទ ពួកយើងតែងបញ្ញត្តនូវការលះបង់នូវរាគៈជាដើមយ៉ាងណា តើអ្នកទាំងឡាយក៏បញ្ញត្តយ៉ាងនោះដែរឬ?»។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈគិតថា «បរិព្វាជកនេះ និយាយថាពួកយើងបញ្ញត្តនូវការលះបង់នូវរាគៈជាដើម ប៉ុន្តែការបញ្ញត្តិនោះគ្មានឡើយក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនា» កាលចង់បដិសេធនូវពាក្យនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា Mayaṃ kho āvuso (ម្នាលអាវុសោ ពួកយើងតែង...)។ ក្នុងពាក្យនោះ និបាតថា Kho ប្រើក្នុងអត្ថកំណត់ សេចក្តីថា គឺពួកយើងតែប៉ុណ្ណោះដែលបញ្ញត្ត នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ លំដាប់នោះ បរិព្វាជកគិតថា «ព្រះថេរៈនេះ កាលច្រានចោលនូវលទ្ធិខាងក្រៅ ហើយពោលថា 'ពួកយើងតែប៉ុណ្ណោះ'។ តើពួកលោកឃើញទោសដូចម្តេចហ្ន៎ ទើបបញ្ញត្តនូវការលះបង់នូវធម៌ទាំងនោះ?»។ កាលនឹងសួរព្រះថេរៈ បន្ទាប់មកទើបពោលពាក្យមានដើមថា Kiṃ pana tumhe (ចុះចុះអ្នកទាំងឡាយ...)។ ព្រះថេរៈកាលនឹងដោះស្រាយចំពោះបរិព្វាជកនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា Ratto kho (បុគ្គលអ្នកត្រេកអរហើយ...)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Attatthaṃ បានដល់ ប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ទាំងជាប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ទាំងប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Parattha (ប្រយោជន៍អ្នកដទៃ) និង Ubhayattha (ប្រយោជន៍ទាំងពីរ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

อนฺธกรโณติอาทีสุ ยสฺส ราโค อุปฺปชฺชติ, ตํ ยถาภูตทสฺสนนิวารเณน อนฺธํ กโรตีติ อนฺธกรโณ. ปญฺญาจกฺขุํ น กโรตีติ อจกฺขุกรโณ. ญาณํ น กโรตีติ อญฺญาณกรโณ. กมฺมสฺสกตปญฺญา ฌานปญฺญา วิปสฺสนาปญฺญาติ อิมา ติสฺโส ปญฺญา อปฺปวตฺติกรเณน นิโรเธตีติ ปญฺญานิโรธิโก. อนิฏฺฐผลทายกตฺตา ทุกฺขสงฺขาตสฺส วิฆาตสฺเสว ปกฺเข วตฺตตีติ วิฆาตปกฺขิโก. กิเลสนิพฺพานํ น สํวตฺเตตีติ อนิพฺพานสํวตฺตนิโก. อลญฺจ ปนาวุโส อานนฺท, อปฺปมาทายาติ, อาวุโส อานนฺท, สเจ เอวรูปา ปฏิปทา อตฺถิ, อลํ ตุมฺหากํ อปฺปมาทาย ยุตฺตํ อนุจฺฉวิกํ, อปฺปมาทํ กโรถ, อาวุโสติ เถรสฺส วจนํ อนุโมทิตฺวา ปกฺกามิ. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยมคฺโค โลกุตฺตรมิสฺสโก กถิโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ក្នុងពាក្យមានដើមថា Andhakaraṇo (ធ្វើឲ្យងងឹត) នេះ សេចក្តីថា រាគៈកើតឡើងដល់បុគ្គលណា តែងធ្វើបុគ្គលនោះឲ្យទៅជាខ្វាក់ (ងងឹត) ព្រោះរារាំងនូវការឃើញតាមពិត ហេតុនោះទើបហៅថា Andhakaraṇo (អ្នកធ្វើឲ្យងងឹត)។ មិនធ្វើនូវបញ្ញាចក្ខុឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះទើបហៅថា Acakkhukaraṇo (មិនធ្វើឲ្យមានភ្នែក)។ មិនធ្វើនូវញាណឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះទើបហៅថា Aññāṇakaraṇo (ធ្វើមិនឲ្យមានញាណ)។ តែងរលត់ (រារាំង) នូវបញ្ញាទាំងបីនេះ គឺ កម្មស្សកតាបញ្ញា ឈានបញ្ញា និងវិបស្សនាបញ្ញា ដោយការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះទើបហៅថា Paññānirodhiko (អ្នករំលត់នូវបញ្ញា)។ ព្រោះតែងឲ្យនូវផលដែលមិនជាទីប្រាថ្នា ទើបប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកនៃសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ ពោលគឺទុក្ខតែម្យ៉ាង ហេតុនោះទើបហៅថា Vighātapakkhiko (ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកនៃសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់)។ មិនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការរលត់ទៅនៃកិលេស (ព្រះនិព្វាន) ហេតុនោះទើបហៅថា Anibbānasaṃvattaniko (មិនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីព្រះនិព្វាន)។ ពាក្យថា Alañca panāvuso ānanda appamādāya សេចក្តីថា «ម្នាលអាវុសោអានន្ទ បើសិនជាមានបដិបទាមានសភាពយ៉ាងនេះមែន នោះគួរណាស់តែអ្នកទាំងឡាយមិនធ្វេសប្រហែសឡើយ គឺថាសមគួរ សក្តិសមណាស់ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាធ្វើនូវសេចក្តីមិនធ្វេសប្រហែសចុះ» បរិព្វាជកនោះត្រេកអរចំពោះពាក្យរបស់ព្រះថេរៈហើយ ក៏ចៀសចេញទៅ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអរិយមគ្គដែលលាយឡំដោយលោកុត្តរធម៌។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានន័យច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

๒. อาชีวกสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាអាជីវកសូត្រ

๗๓. ทุติเย เตน หิ คหปตีติ เถโร กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ อิธ อาคจฺฉนฺโต น อญฺญาตุกาโม หุตฺวา อาคมิ, ปริคฺคณฺหนตฺถํ ปน อาคโต. อิมินา ปุจฺฉิตปญฺหํ อิมินาว กถาเปสฺสามี’’ติ. อิติ ตํเยว กถํ กถาเปตุกาโม เตน หีติอาทิมาห. ตตฺถ เตน หีติ การณาปเทโส. ยสฺมา ตฺวํ เอวํ ปุจฺฉสิ, ตสฺมา ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉามีติ. เกสํ โนติ กตเมสํ นุ. สธมฺมุกฺกํสนาติ อตฺตโน ลทฺธิยา อุกฺขิปิตฺวา ฐปนา. ปรธมฺมาปสาทนาติ ปเรสํ ลทฺธิยา ฆฏฺฏนา วมฺภนา อวกฺขิปนา. อายตเนว ธมฺมเทสนาติ การณสฺมึเยว ธมฺมเทสนา. อตฺโถ จ วุตฺโตติ มยา ปุจฺฉิตปญฺหาย อตฺโถ จ ปกาสิโต[Pg.202]. อตฺตา จ อนุปนีโตติ อมฺเห เอวรูปาติ เอวํ อตฺตา จ น อุปนีโต. นุปนีโตติปิ ปาโฐ.

៧៣. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា Tena hi gahapati ឮថា ព្រះថេរៈគិតយ៉ាងនេះថា «គហបតីនេះ កាលមកកាន់ទីនេះ មិនមែនជាអ្នកចង់ដឹងពិតប្រាកដហើយមកនោះទេ គឺមកដើម្បីសាកល្បង (ស៊ើបមើល) តែប៉ុណ្ណោះ។ អាត្មាអញនឹងឲ្យគហបតីនេះឯង ឆ្លើយនូវប្រស្នាដែលគាត់បានសួរហើយនោះ»។ ព្រះថេរៈកាលចង់ឲ្យគហបតីនោះនិយាយពន្យល់ដោយខ្លួនឯង ទើបពោលពាក្យមានដើមថា Tena hi (បើដូច្នោះ...)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Tena hi គឺជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញហេតុ។ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែអ្នកសួរយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ អាត្មាអញនឹងសួរត្រឡប់ទៅអ្នកវិញក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Kesaṃ no បានដល់ នៃបុគ្គលទាំងឡាយណាខ្លះហ្ន៎។ ពាក្យថា Saddhammukkaṃsanā (ការលើកតម្កើងធម៌របស់ខ្លួន) បានដល់ ការលើកតម្កើងលទ្ធិរបស់ខ្លួនទុកជាធំ។ ពាក្យថា Paradhammāpasādanā (ការបង្អាប់បង្អោនធម៌របស់អ្នកដទៃ) បានដល់ ការប៉ះទង្គិច ការមើលងាយ និងការបង្អាប់បង្អោននូវលទ្ធិរបស់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា Āyataneva dhammadesanā បានដល់ ការសម្តែងធម៌ក្នុងហេតុដ៏សមគួរតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា Attho ca vutto សេចក្តីថា សេចក្តីនៃប្រស្នាដែលសួរហើយនោះ ត្រូវបានអាត្មាអញបង្ហាញច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា Attā ca anupanīto សេចក្តីថា ខ្លួនឯងក៏មិនត្រូវបានលើកតម្កើងថា «ពួកយើងមានសភាពយ៉ាងនេះ» ឡើយ។ សូម្បីបទថា Nupanīto ក៏ជាបាឋៈមួយដែរ។

๓. มหานามสกฺกสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាមហានាមសក្កសូត្រ

๗๔. ตติเย คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโต. เคลญฺญาติ คิลานภาวโต. อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส มาลาคนฺธาทีนิ อาทาย มหาปริวารปริวุโต อุปสงฺกมิ. พาหายํ คเหตฺวาติ น พาหายํ คเหตฺวา อากฑฺฒิ, นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐาย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ทกฺขิณพาหายํ องฺคุฏฺฐเกน สญฺญํ ทตฺวา เอกมนฺตํ อปเนสีติ เวทิตพฺโพ. อถสฺส ‘‘เสขมฺปิ โข, มหานาม, สีล’’นฺติอาทินา นเยน สตฺตนฺนํ เสขานํ สีลญฺจ สมาธิญฺจ ปญฺญญฺจ กเถตฺวา อุปริ อรหตฺตผลวเสน อเสขา สีลสมาธิปญฺญาโย กเถนฺโต – ‘‘เสขสมาธิโต เสขํ วิปสฺสนาญาณํ อเสขญฺจ ผลญาณํ ปจฺฉา, เสขวิปสฺสนาญาณโต จ อเสขผลสมาธิ ปจฺฉา อุปฺปชฺชตี’’ติ ทีเปสิ. ยานิ ปน สมฺปยุตฺตานิ สมาธิญาณานิ, เตสํ อปจฺฉา อปุเร อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ.

៧៤. ក្នុងសូត្រទីបី ពាក្យថា Gilānā vuṭṭhito បានដល់ ជាសះស្បើយអំពីជំងឺហើយក្រោកឡើង។ ពាក្យថា Gelaññā បានដល់ អំពីភាពជាអ្នកមានជំងឺ។ ពាក្យថា Upasaṅkami សេចក្តីថា ព្រះមហានាមនោះ កាលបរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ ក៏កាន់យកនូវផ្កាកម្រង និងគ្រឿងក្រអូបជាដើម ហែហមដោយបរិវារជាច្រើន ហើយចូលទៅគាល់។ ពាក្យថា Bāhāyaṃ gahetvā គប្បីជ្រាបថា មិនមែនចាប់ដើមដៃហើយទាញមកនោះទេ គឺក្រោកឡើងអំពីអាសនៈដែលគង់នៅ ហើយយាងទៅជិតព្រះមហានាមនោះ រួចយកមេដៃចុច (ធ្វើសញ្ញា) ត្រង់ដើមដៃខាងស្តាំ ហើយនាំទៅកាន់ទីសមគួរមួយ។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលសម្តែងនូវសីល សមាធិ និងបញ្ញា របស់សេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ចំពោះព្រះមហានាមនោះ ដោយន័យមានដើមថា Sekhampi kho mahānāma sīlaṃ រួចហើយកាលសម្តែងនូវសីល សមាធិ និងបញ្ញា របស់អសេក្ខបុគ្គល ដោយអំណាចនៃអរហត្តផលក្នុងខាងលើ ទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យច្បាស់ថា «វិបស្សនាញាណជាសេក្ខៈ និងផលញាណជាអសេក្ខៈ តែងកើតឡើងជាខាងក្រោយអំពីសេក្ខសមាធិ ហើយអសេក្ខផលសមាធិ តែងកើតឡើងជាខាងក្រោយអំពីសេក្ខវិបស្សនាញាណ»។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ការកើតឡើងនៃសមាធិ និងញាណទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តគ្នានោះ គឺមិនមុនមិនក្រោយគ្នាឡើយ។

๔. นิคณฺฐสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថានិគន្ថសូត្រ

๗๕. จตุตฺเถ กูฏาคารสาลายนฺติ ทฺเว กณฺณิกา คเหตฺวา หํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนน กตาย คนฺธกุฏิยา. อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาตีติ อปฺปมตฺตกมฺปิ อเสเสตฺวา สพฺพํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ. สตตํ สมิตนฺติ สพฺพกาลํ นิรนฺตรํ. ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ มยฺหํ อุปฏฺฐิตเมวาติ ทสฺเสติ. ปุราณานํ กมฺมานนฺติ อายูหิตกมฺมานํ. ตปสา พฺยนฺตีภาวนฺติ ทุกฺกรตเปน วิคตนฺตกรณํ. นวานํ กมฺมานนฺติ อิทานิ อายูหิตพฺพกมฺมานํ. อกรณาติ อนายูหเนน. เสตุฆาตนฺติ ปทฆาตํ ปจฺจยฆาตํ กเถติ. กมฺมกฺขยา ทุกฺขกฺขโยติ กมฺมวฏฺฏกฺขเยน ทุกฺขกฺขโย. ทุกฺขกฺขยา เวทนากฺขโยติ ทุกฺขวฏฺฏกฺขเยน เวทนากฺขโย. ทุกฺขวฏฺฏสฺมิญฺหิ ขีเณ เวทนาวฏฺฏมฺปิ ขีณเมว โหติ. เวทนากฺขยา สพฺพํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ ภวิสฺสตีติ เวทนากฺขเยน ปน สกลวฏฺฏทุกฺขํ นิชฺชิณฺณเมว ภวิสฺสติ. สนฺทิฏฺฐิกายาติ สามํ ปสฺสิตพฺพาย ปจฺจกฺขาย. นิชฺชราย วิสุทฺธิยาติ [Pg.203] กิเลสชีรณกปฏิปทาย กิเลเส วา นิชฺชีรณโต นิชฺชราย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา. สมติกฺกโม โหตีติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส อติกฺกโม โหติ. อิธ, ภนฺเต, ภควา กิมาหาติ, ภนฺเต, ภควา อิมาย ปฏิปตฺติยา กิมาห, กึ เอตํเยว กิเลสนิชฺชีรณกปฏิปทํ ปญฺญเปติ, อุทาหุ อญฺญนฺติ ปุจฺฉติ.

៧៥. ក្នុងសូត្រទីបួន ពាក្យថា Kūṭāgārasālāyaṃ បានដល់ ក្នុងព្រះគន្ធកុដិដែលគេធ្វើដោយការភ្ជុំចូលគ្នានូវកណ្ណិកា (ដំបូលស្រួច) ពីរ ហើយប្រក់ដោយក្បឿងមានសណ្ឋានដូចជាស្លាបហង្ស។ ពាក្យថា Aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti បានដល់ ញ៉ាំងញាណទស្សនៈទាំងអស់ឲ្យដឹងច្បាស់ ដោយមិនឲ្យសេសសល់សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចឡើយ។ ពាក្យថា Satataṃ samitaṃ បានដល់ គ្រប់ពេលវេលា មិនដាច់ចន្លោះ។ ពាក្យថា Ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ ទ្រង់បង្ហាញថា សព្វញ្ញុតញ្ញាណបានប្រាកដចំពោះតថាគតហើយ។ ពាក្យថា Purāṇānaṃ kammānaṃ បានដល់ នៃកម្មទាំងឡាយដែលបានសន្សំទុកមកហើយ។ ពាក្យថា Tapasā byantībhāvaṃ បានដល់ ការធ្វើឲ្យវិនាសទៅ (ការធ្វើឲ្យអស់ទៅ) ដោយតបៈដែលគេធ្វើបានដោយកម្រ។ ពាក្យថា Navānaṃ kammānaṃ បានដល់ នៃកម្មទាំងឡាយដែលត្រូវសន្សំក្នុងពេលឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា Akaraṇā បានដល់ ដោយការមិនសន្សំ (មិនធ្វើ)។ ពាក្យថា Setughātaṃ ទ្រង់សម្តែងនូវការកម្ចាត់បង់នូវបច្ច័យ (ការកម្ចាត់បង់នូវឫសគល់)។ ពាក្យថា Kammakkhayā dukkhakkhayo បានដល់ ការអស់ទៅនៃទុក្ខ ព្រោះការអស់ទៅនៃកម្មវដ្តៈ។ ពាក្យថា Dukkhakkhayā vedanākkhayo បានដល់ ការអស់ទៅនៃវេទនា ព្រោះការអស់ទៅនៃទុក្ខវដ្តៈ។ ព្រោះថាកាលបើទុក្ខវដ្តៈអស់ហើយ វេទនាវដ្តៈក៏ឈ្មោះថាអស់ទៅដែរ។ ពាក្យថា Vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissati សេចក្តីថា ព្រោះការអស់ទៅនៃវេទនា ទុក្ខក្នុងវដ្តៈទាំងអស់ក៏នឹងសាបសូន្យ (រលត់អស់) ទៅជាប្រាកដ។ ពាក្យថា Sandiṭṭhikāya បានដល់ ដែលបុគ្គលគប្បីឃើញដោយខ្លួនឯង គឺច្បាស់នឹងភ្នែក។ ពាក្យថា Nijjarāya visuddhiyā បានដល់ ដោយបដិបទាជាគ្រឿងធ្វើកិលេសឲ្យសាបសូន្យ ឬដោយការស្ងប់ស្ងាត់ចាកកិលេស ព្រោះការរលាស់ចោលនូវកិលេសទាំងឡាយ គឺសេចក្តីបរិសុទ្ធរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Samatikkamo hoti បានដល់ ការកន្លងផុតនូវទុក្ខក្នុងវដ្តៈទាំងអស់។ ពាក្យថា Idha bhante bhagavā kimāha សេចក្តីថា បុគ្គលនោះសួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងណាចំពោះបដិបទានេះ តើទ្រង់បញ្ញត្តនូវបដិបទាជាគ្រឿងធ្វើកិលេសឲ្យសាបសូន្យនេះឯង ឬក៏ទ្រង់បញ្ញត្តនូវធម៌ដទៃ?»។

ชานตาติ อนาวรณญาเณน ชานนฺเตน. ปสฺสตาติ สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสนฺเตน. วิสุทฺธิยาติ วิสุทฺธิสมฺปาปนตฺถาย. สมติกฺกมายาติ สมติกฺกมนตฺถาย. อตฺถงฺคมายาติ อตฺถํ คมนตฺถาย. ญายสฺส อธิคมายาติ สห วิปสฺสนาย มคฺคสฺส อธิคมนตฺถาย. นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายาติ อปจฺจยนิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย. นวญฺจ กมฺมํ น กโรตีติ นวํ กมฺมํ นายูหติ. ปุราณญฺจ กมฺมนฺติ ปุพฺเพ อายูหิตกมฺมํ. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตี กโรตีติ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา วิคตนฺตํ กโรติ, วิปากผสฺสํ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ตํ กมฺมํ เขเปตีติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิกาติ สามํ ปสฺสิตพฺพา. อกาลิกาติ น กาลนฺตเร กิจฺจการิกา. เอหิปสฺสิกาติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ทสฺเสตุํ ยุตฺตา. โอปเนยฺยิกาติ อุปนเย ยุตฺตา อลฺลียิตพฺพยุตฺตา. ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหีติ ปณฺฑิเตหิ อตฺตโน อตฺตโน สนฺตาเนเยว ชานิตพฺพา, พาเลหิ ปน ทุชฺชานา. อิติ สีลวเสน ทฺเว มคฺคา, ทฺเว จ ผลานิ กถิตานิ. โสตาปนฺนสกทาคามิโน หิ สีเลสุ ปริปูรการิโนติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิกาย ปน สมาธิสมฺปทาย ตโย มคฺคา, ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. อนาคามี อริยสาวโก หิ สมาธิมฺหิ ปริปูรการีติ วุตฺโต. อาสวานํ ขยาติอาทีหิ อรหตฺตผลํ กถิตํ. เกจิ ปน สีลสมาธโยปิ อรหตฺตผลสมฺปยุตฺตาว อิธ อธิปฺเปตา. เอเกกสฺส ปน วเสน ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ วิสุํ วิสุํ ตนฺติ อาโรปิตาติ.

ពាក្យថា Jānatā សេចក្តីថា ដោយព្រះអង្គដែលទ្រង់ជ្រាបដោយអនាវរណញាណ។ ពាក្យថា Passatā សេចក្តីថា ដោយព្រះអង្គដែលទ្រង់ឃើញដោយសមន្តចក្ខុ។ ពាក្យថា Visuddhiyā សេចក្តីថា ដើម្បីសម្រេចនូវសេចក្តីបរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Samatikkamāya សេចក្តីថា ដើម្បីកន្លងផុត។ ពាក្យថា Atthaṅgamāya សេចក្តីថា ដើម្បីដល់នូវការរលត់ទៅ។ ពាក្យថា Ñāyassa adhigamāya សេចក្តីថា ដើម្បីសម្រេចនូវអរិយមគ្គ ព្រមទាំងវិបស្សនា។ ពាក្យថា Nibbānassa sacchikiriyāya សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានដែលមិនមានបច្ច័យតាក់តែង។ ពាក្យថា Navañca kammaṃ na karoti សេចក្តីថា មិនសន្សំកម្មថ្មី។ ពាក្យថា Purāṇañca kammaṃ សេចក្តីថា កម្មដែលបានសន្សំទុកក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា Phussa phussa byantī karoti សេចក្តីថា ប៉ះពាល់ហើយៗ ធ្វើឱ្យដល់នូវការអស់ទៅ គឺថា ពាល់ត្រូវនូវវិបាកផស្សៈហើយៗ ធ្វើឱ្យកម្មនោះអស់ទៅ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Sandiṭṭhikā សេចក្តីថា គួរឃើញបានដោយខ្លួនឯង។ ពាក្យថា Akālikā សេចក្តីថា មិនរង់ចាំកាលវេលាក្នុងការឲ្យផល។ ពាក្យថា Ehipassikā សេចក្តីថា គួរដល់ការហៅឱ្យចូលមកមើលថា «ចូរមកមើលចុះ»។ ពាក្យថា Opaneyyikā សេចក្តីថា គួរបង្អោនចូលមកទុកក្នុងខ្លួន គឺគួរដល់ការចូលទៅជិត។ ពាក្យថា Paccattaṃ veditabbā viññūhi សេចក្តីថា វិញ្ញូជនទាំងឡាយគb្បីដឹងបានចំពោះខ្លួន គឺដឹងបានក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនៗ ចំណែកឯជនពាលទាំងឡាយដឹងបានដោយកម្រ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គ ២ និងផល ២ ដោយអំណាចនៃសីល យ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី ជាអ្នកធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯមគ្គ ៣ និងផល ៣ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយការបរិបូណ៌នៃសមាធិ មានពាក្យថា Vivicceva kāmehi ជាដើម។ ព្រោះថា ព្រះអរិយសាវ័កជាអនាគាមី ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា ជាអ្នកធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ក្នុងសមាធិ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអរហត្តផល ដោយបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Āsavānaṃ khayā ជាដើម។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា សូម្បីសីល និងសមាធិដែលប្រកបដោយអរហត្តផល ក៏ទ្រង់មានបំណងយកក្នុងទីនេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះបាលីត្រូវបានលើកឡើងដោយឡែកៗពីគ្នា ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិដោយអំណាចនៃបុគ្គលម្នាក់ៗ។

๕. นิเวสกสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នានិវេសកសូត្រ

๗๖. ปญฺจเม อมจฺจาติ สุหชฺชา. ญาตีติ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. สาโลหิตาติ สมานโลหิตา ภาติภคินิอาทโย. อเวจฺจปฺปสาเทติ คุเณ อเวจฺจ ชานิตฺวา อุปฺปนฺเน อจลปฺปสาเท. อญฺญถตฺตนฺติ ภาวญฺญถตฺตํ[Pg.204]. ปถวีธาตุยาติอาทีสุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการภูตาย ปถวีธาตุยา, ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ ยูสคตาย อาพนฺธนภูตาย อาโปธาตุยา, จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนภูตาย เตโชธาตุยา, ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนภูตาย วาโยธาตุยา สิยา อญฺญถตฺตํ. น ตฺเววาติ อิเมสํ หิ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญภาวูปคมเนน สิยา อญฺญถตฺตํ, อริยสาวกสฺส ปน น ตฺเวว สิยาติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ อญฺญถตฺตนฺติ ปสาทญฺญถตฺตญฺจ คติอญฺญถตฺตญฺจ. ตญฺหิ ตสฺส น โหติ, ภาวญฺญถตฺตํ ปน โหติ. อริยสาวโก หิ มนุสฺโส หุตฺวา เทโวปิ โหติ พฺรหฺมาปิ. ปสาโท ปนสฺส ภวนฺตเรปิ น วิคจฺฉติ, น จ อปายคติสงฺขาตํ คติอญฺญถตฺตํ ปาปุณาติ. สตฺถาปิ ตเทว ทสฺเสนฺโต ตตฺริทํ อญฺญถตฺตนฺติอาทิมาห. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

៧៦. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា Amaccā សេចក្តីថា មិត្តសម្លាញ់។ ពាក្យថា Ñātī សេចក្តីថា ញាតិខាងម្តាយក្មេកនិងឪពុកក្មេក។ ពាក្យថា Sālohitā សេចក្តីថា បងប្អូនប្រុសស្រីជាដើម ដែលមានឈាមជ័រជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា Aveccappasāde សេចក្តីថា សេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើបញាប់ញ័រ ដែលកើតឡើងដោយបានដឹងច្បាស់នូវគុណទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Aññathattaṃ សេចក្តីថា ភាពជាយ៉ាងដទៃនៃសភាវៈ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Pathavīdhātuyā ជាដើម សេចក្តីប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ គប្បីមានដល់បឋវីធាតុដែលមានលក្ខណៈរឹងប៉ឹងក្នុងចំណែកទាំង ២០, ដល់អាបោធាតុដែលមានលក្ខណៈស្អិតរមួតជាទឹកក្នុងចំណែកទាំង ១២, ដល់តេជោធាតុដែលមានលក្ខណៈដុតកំដៅក្នុងចំណែកទាំង ៤, និងដល់វាយោធាតុដែលមានលក្ខណៈទ្រទ្រង់ក្នុងចំណែកទាំង ៦។ ពាក្យថា Na tveva ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា សេចក្តីប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ គប្បីមានដល់មហាភូតរូបទាំង ៤ នេះ ដោយការប្រែប្រួលទៅជាសភាវៈផ្សេងៗពីគ្នាទៅវិញទៅមក ប៉ុន្តែសេចក្តីប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃនោះ មិនមានដល់ព្រះអរិយសាវ័កឡើយ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា Aññathattaṃ សំដៅយកការប្រែប្រួលនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា និងការប្រែប្រួលនៃគតិ។ ព្រោះថា ការប្រែប្រួលនោះមិនមានដល់ព្រះអរិយសាវ័កនោះឡើយ ប៉ុន្តែការប្រែប្រួលនៃរូបកាយតែងមាន។ ព្រោះថា ព្រះអរិយសាវ័ក កាលកើតជាមនុស្សហើយ ក៏អាចកើតជាទេវតាខ្លះ ជាព្រហ្មខ្លះ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីជ្រះថ្លារបស់ព្រះអរិយសាវ័កនោះ មិនបាត់បង់ឡើយ សូម្បីក្នុងភពដទៃ ហើយក៏មិនដល់នូវការប្រែប្រួលនៃគតិ ដែលហៅថាការទៅកាន់អបាយភូមិឡើយ។ ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា Tatridaṃ aññathattaṃ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๖. ปฐมภวสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាបឋមភវសូត្រ

๗๗. ฉฏฺเฐ กามธาตุเวปกฺกนฺติ กามธาตุยา วิปจฺจนกํ. กามภโวติ กามธาตุยํ อุปปตฺติภโว. กมฺมํ เขตฺตนฺติ กุสลากุสลกมฺมํ วิรุหนฏฺฐานฏฺเฐน เขตฺตํ. วิญฺญาณํ พีชนฺติ สหชาตํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ วิรุหนฏฺเฐน พีชํ. ตณฺหา สฺเนโหติ ปคฺคณฺหนานุพฺรูหนวเสน ตณฺหา อุทกํ นาม. อวิชฺชานีวรณานนฺติ อวิชฺชาย อาวริตานํ. ตณฺหาสํโยชนานนฺติ ตณฺหาพนฺธเนน พทฺธานํ. หีนาย ธาตุยาติ กามธาตุยา. วิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตํ. มชฺฌิมาย ธาตุยาติ รูปธาตุยา. ปณีตาย ธาตุยาติ อรูปธาตุยา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

៧៧. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា Kāmadhātuvepakkaṃ សេចក្តីថា ការឲ្យផលក្នុងកាមធាតុ។ ពាក្យថា Kāmabhavoti សេចក្តីថា ឧបបត្តិភពក្នុងកាមធាតុ។ ពាក្យថា Kammaṃ khettaṃ សេចក្តីថា កុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម ឈ្មោះថាជាស្រែ ដោយអត្ថថាជាទីលូតលាស់។ ពាក្យថា Viññāṇaṃ bījaṃ សេចក្តីថា អភិសង្ខារវិញ្ញាណដែលកើតជាមួយគ្នា ឈ្មោះថាជាពូជ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងលូតលាស់។ ពាក្យថា Taṇhā sneho សេចក្តីថា តណ្ហា ឈ្មោះថាជាទឹក ដោយអំណាចនៃការផ្សើម និងការធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង。 ពាក្យថា Avijjānīvaraṇānaṃ សេចក្តីថា ពួកសត្វដែលអវិជ្ជាបិទបាំងទុក。 ពាក្យថា Taṇhāsaṃyojanānaṃ សេចក្តីថា ពួកសត្វដែលជាប់ជំពាក់ដោយចំណងគឺតណ្ហា។ ពាក្យថា Hīnāya dhātuyā សេចក្តីថា ក្នុងកាមធាតុ。 ពាក្យថា Viññāṇaṃ patiṭṭhitaṃ សេចក្តីថា អភិសង្ខារវិញ្ញាណតាំងនៅហើយ។ ពាក្យថា Majjhimāya dhātuyā សេចក្តីថា ក្នុងរូបធាតុ។ ពាក្យថា Paṇītāya dhātuyā សេចក្តីថា ក្នុងអរូបធាតុ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๗. ทุติยภวสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាទុតិយភវសូត្រ

๗๘. สตฺตเม เจตนาติ กมฺมเจตนา. ปตฺถนาปิ กมฺมปตฺถนาว. เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.

៧៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា Cetanā សេចក្តីថា កម្មចេតនា។ សូម្បីពាក្យថា Patthanā ក៏សំដៅយកការប្រាថ្នាក្នុងកម្មដែរ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គឺដូចគ្នានឹងសូត្រមុនដែរ។

๘. สีลพฺพตสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាសីលព្វតសូត្រ

๗๙. อฏฺฐเม สีลพฺพตนฺติ สีลญฺเจว วตญฺจ. ชีวิตนฺติ ทุกฺกรการิกานุโยโค. พฺรหฺมจริยนฺติ พฺรหฺมจริยวาโส. อุปฏฺฐานสารนฺติ อุปฏฺฐาเนน สารํ[Pg.205], ‘‘อิทํ วรํ อิทํ นิฏฺฐา’’ติ เอวํ อุปฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. สผลนฺติ สอุทฺรยํ สวฑฺฒิกํ โหตีติ ปุจฺฉติ. น ขฺเวตฺถ, ภนฺเต, เอกํเสนาติ, ภนฺเต, น โข เอตฺถ เอกํเสน พฺยากาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อุปฏฺฐานสารํ เสวโตติ อิทํ สารํ วรํ นิฏฺฐาติ เอวํ อุปฏฺฐิตํ เสวมานสฺส. อผลนฺติ อิฏฺฐผเลน อผลํ. เอตฺตาวตา กมฺมวาทิกิริยวาทีนํ ปพฺพชฺชํ ฐเปตฺวา เสโส สพฺโพปิ พาหิรกสมโย คหิโต โหติ. สผลนฺติ อิฏฺฐผเลน สผลํ สอุทฺรยํ. เอตฺตาวตา อิมํ สาสนํ อาทึ กตฺวา สพฺพาปิ กมฺมวาทิกิริยวาทีนํ ปพฺพชฺชา คหิตา. น จ ปนสฺส สุลภรูโป สมสโม ปญฺญายาติ เอวํ เสกฺขภูมิยํ ฐตฺวา ปญฺหํ กเถนฺโต อสฺส อานนฺทสฺส ปญฺญาย สมสโม น สุลโภติ ทสฺเสติ. อิมสฺมึ สุตฺเต เสกฺขภูมิ นาม กถิตาติ.

៧៩. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា Sīlabbataṃ សេចក្តីថា សីលផង វត្តផង។ ពាក្យថា Jīvitaṃ សេចក្តីថា ការព្យាយាមធ្វើកិច្ចការដែលធ្វើបានដោយកម្រ។ ពាក្យថា Brahmacariyaṃ សេចក្តីថា ការនៅរួមដោយព្រហ្មចរិយធម៌។ ពាក្យថា Upaṭṭhānasāraṃ សេចក្តីថា សារៈដោយការចូលទៅតាំងនៅ គឺសេចក្តីថា ការចូលទៅតាំងនៅយ៉ាងនេះថា «នេះជាធម៌ដ៏ប្រសើរ នេះជាទីបំផុត»។ ពាក្យថា Saphalaṃ ព្រះអង្គសួរថា «តើមានផល មានការចម្រើនឡើងឬ?»។ ពាក្យថា Na khvettha, bhante, ekaṃsena សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ក្នុងរឿងនេះ មិនគប្បីដោះស្រាយដោយចំណែកតែមួយឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Upaṭṭhānasāraṃ sevato សេចក្តីថា ចំពោះបុគ្គលដែលសេពនូវធម៌ដែលចូលទៅតាំងនៅយ៉ាងនេះថា «នេះជាសារៈ នេះជាធម៌ដ៏ប្រសើរ នេះជាទីបំផុត»។ ពាក្យថា Aphalaṃ សេចក្តីថា មិនមានផល គឺមិនមានផលដែលគួរប្រាថ្នា។ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ លើកលែងតែការបួសរបស់ពួកកម្មវាទី និងកិរិយវាទីចេញ លទ្ធិខាងក្រៅដទៃទៀតទាំងអស់ ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Saphalaṃ សេចក្តីថា មានផល គឺមានផលដែលគួរប្រាថ្នា ព្រមទាំងការចម្រើនឡើង។ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ចាប់ផ្តើមតាំងពីព្រះសាសនានេះទៅ ការបួសរបស់ពួកកម្មវាទី និងកិរិយវាទីទាំងអស់ ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Na ca panassa sulabharūpo samasamo paññāya ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាស្មើគ្នានឹងព្រះអានន្ទនោះ មិនមែនរកបានដោយងាយឡើយ កាលដែលលោកស្ថិតនៅក្នុងសេក្ខភូមិ ហើយដោះស្រាយប្រស្នាយ៉ាងនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវសេក្ខភូមិ។

๙. คนฺธชาตสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាកន្ធជាតសូត្រ

๘๐. นวเม เอตทโวจาติ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ทสพลสฺส วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน ทิวาวิหารฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘อิมสฺมึ โลเก มูลคนฺโธ นาม อตฺถิ, สารคนฺโธ นาม อตฺถิ, ปุปฺผคนฺโธ นาม อตฺถิ. อิเม ปน ตโยปิ คนฺธา อนุวาตํเยว คจฺฉนฺติ, น ปฏิวาตํ. อตฺถิ นุ โข กิญฺจิ, ยสฺส ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ จินฺเตตฺวา อฏฺฐนฺนํ วรานํ คหณกาเลเยว กงฺขุปฺปตฺติสมเย อุปสงฺกมนวรสฺส คหิตตฺตา ตกฺขณํเยว ทิวาฏฺฐานโต วุฏฺฐาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อุปฺปนฺนาย กงฺขาย วิโนทนตฺถํ เอตํ ‘‘ตีณิมานิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ คนฺธชาตานีติ คนฺธชาติโย. มูลคนฺโธติ มูลวตฺถุโก คนฺโธ, คนฺธสมฺปนฺนํ วา มูลเมว มูลคนฺโธ. ตสฺส หิ คนฺโธ อนุวาตํ คจฺฉติ. คนฺธสฺส ปน คนฺโธ นาม นตฺถิ. สารคนฺธปุปฺผคนฺเธสุปิ เอเสว นโย. อตฺถานนฺท, กิญฺจิ คนฺธชาตนฺติ เอตฺถ สรณคมนาทโย คุณวณฺณภาสนวเสน ทิสาคามิตาย คนฺธสทิสตฺตา คนฺธา, เตสํ วตฺถุภูโต ปุคฺคโล คนฺธชาตํ นาม. คนฺโธ คจฺฉตีติ วณฺณภาสนวเสน คจฺฉติ. สีลวาติ ปญฺจสีเลน วา ทสสีเลน วา สีลวา. กลฺยาณธมฺโมติ เตเนว สีลธมฺเมน กลฺยาณธมฺโม สุนฺทรธมฺโม. วิคตมลมจฺเฉเรนาติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๖๐) วิตฺถาริโตว. ทิสาสูติ จตูสุ ทิสาสุ จตูสุ อนุทิสาสุ[Pg.206]. สมณพฺราหฺมณาติ สมิตปาปพาหิตปาปา สมณพฺราหฺมณา.

៨០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា Etadavoca សេចក្តីថា ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតក្នុងកាលជាខាងក្រោយភត្ត ធ្វើវត្តចំពោះព្រះទសពលរួចហើយ ទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃរបស់ខ្លួន គិតយ៉ាងនេះថា «ក្នុងលោកនេះ ក្លិនឫសឈើក៏មាន ក្លិនខ្លឹមឈើក៏មាន ក្លិនផ្កាក៏មាន។ ប៉ុន្តែក្លិនទាំង ៣ យ៉ាងនេះ តែងទៅតាមខ្យល់ប៉ុណ្ណោះ មិនទៅច្រាសខ្យល់ឡើយ។ តើមានរបស់អ្វីមួយ ដែលមានក្លិនទៅច្រាសខ្យល់បានដែរឬទេ?» ព្រោះតែលោកបានទទួលពរក្នុងការចូលគាល់ក្នុងខណៈដែលកើតសេចក្តីសង្ស័យ ក្នុងកាលដែលទទួលពរទាំង ៨ យ៉ាងនោះ លោកក៏ក្រោកពីទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃភ្លាមៗ ចូលទៅគាល់ព្រះសាស្តា ថ្វាយបង្គំហើយ អង្គុយក្នុងទីសមគួរ ដើម្បីបន្ទោបង់សេចក្តីសង្ស័យដែលកើតឡើង ទើបក្រាបបង្គំទូលនូវពាក្យមានជាដើមថា «tīṇimāni, bhante» យ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Gandhajātāni សេចក្តីថា ប្រភេទនៃក្លិនក្រអូបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Mūlagandho សេចក្តីថា ក្លិនដែលមានឫសជាទីតាំង ឬឫសឈើដែលប្រកបដោយក្លិនក្រអូបនោះឯង ឈ្មោះថា មូលកន្ធៈ។ ព្រោះថាក្លិននៃឫសឈើនោះ តែងទៅតាមខ្យល់។ ប៉ុន្តែក្លិននៃក្លិននោះ មិនមានឡើយ។ សូម្បីក្នុងក្លិនខ្លឹមឈើ និងក្លិនផ្កា ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា Atthānanda, kiñci gandhajātaṃ នេះ គុណធម៌ទាំងឡាយមានសរណគមន៍ជាដើម ឈ្មោះថាក្លិន ព្រោះស្រដៀងនឹងក្លិនក្រអូប ដោយការផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់ទិសទាំងឡាយ តាមរយៈការសរសើរគុណ ហើយបុគ្គលដែលជាទីតាំងនៃគុណធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា កន្ធជាតិ។ ពាក្យថា Gandho gacchati សេចក្តីថា ផ្សព្វផ្សាយទៅដោយអំណាចនៃការសរសើរគុណ។ ពាក្យថា Sīlavā សេចក្តីថា អ្នកមានសីល ដោយសីល ៥ ឬសីល ១០។ ពាក្យថា Kalyāṇadhammo សេចក្តីថា អ្នកមានធម៌ដ៏ល្អ គឺមានធម៌ដ៏ល្អដោយសីលធម៌នោះឯង។ សេចក្តីនៃបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Vigatamalamaccherena ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តាររួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ពាក្យថា Disāsu សេចក្តីថា ក្នុងទិសធំទាំង ៤ និងទិសតូចទាំង ៤។ ពាក្យថា Samaṇabrāhmaṇā សេចក្តីថា សមណៈនិងព្រាហ្មណ៍ ដែលមានបាបរលត់ហើយ និងមានបាបបន្សាត់ចេញហើយ។

น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ วสฺสิกปุปฺผาทีนํ คนฺโธ ปฏิวาตํ น คจฺฉติ. น จนฺทนํ ตครมลฺลิกา วาติ จนฺทนตครมลฺลิกานมฺปิ คนฺโธ ปฏิวาตํ น คจฺฉตีติ อตฺโถ. เทวโลเกปิ ผุฏสุมนา นาม โหติ, ตสฺสา ปุปฺผิตทิวเส คนฺโธ โยชนสตํ อชฺโฌตฺถรติ. โสปิ ปฏิวาตํ วิทตฺถิมตฺตมฺปิ รตนมตฺตมฺปิ คนฺตุํ น สกฺโกตีติ วทนฺติ. สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมตีติ สตญฺจ ปณฺฑิตานํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธปุตฺตานํ สีลาทิคุณคนฺโธ ปฏิวาตํ คจฺฉติ. สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายตีติ สปฺปุริโส ปณฺฑิโต สีลาทิคุณคนฺเธน สพฺพา ทิสา ปวายติ, สพฺพา ทิสา คนฺเธน อวตฺถรตีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Na pupphagandho paṭivātameti សេចក្តីថា ក្លិននៃផ្កាម្លិះរួតជាដើម មិនទៅច្រាសខ្យល់ឡើយ។ ពាក្យថា Na candanaṃ tagaramallikā vā សេចក្តីថា សូម្បីក្លិននៃខ្លឹមច័ន្ទន៍ ក្រស្នា និងផ្កាម្លិះ ក៏មិនទៅច្រាសខ្យល់ដែរ នេះជាអធិប្បាយ។ សូម្បីក្នុងទេវលោក ក៏មានផ្កាម្លិះម្យ៉ាងឈ្មោះថា ផុដសុមនា ដែលក្នុងថ្ងៃដែលផ្កានោះរីក ក្លិនរបស់វាផ្សព្វផ្សាយទៅអស់ចម្ងាយ ១០០ យោជន៍។ អាចារ្យទាំងឡាយពោលថា សូម្បីផ្កានោះ ក៏មិនអាចផ្សាយក្លិនទៅច្រាសខ្យល់ សូម្បីតែចម្ងាយមួយចំអាម ឬមួយហត្ថបានឡើយ។ ពាក្យថា Satañca gandho paṭivātameti សេចក្តីថា ក្លិននៃសីលាទិគុណរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ គឺពួកបណ្ឌិត ព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធបុត្រ តែងទៅច្រាសខ្យល់បាន。 ពាក្យថា Sabbā disā sappuriso pavāyati សេចក្តីថា សប្បុរសជាបណ្ឌិត តែងផ្សព្វផ្សាយក្លិនគឺសីលាទិគុណទៅកាន់ទិសទាំងពួង គឺថា គ្របដណ្តប់ទិសទាំងពួងដោយក្លិនក្រអូបនោះ នេះជាអធិប្បាយ។

๑๐. จูฬนิกาสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាចូឡនិកាសូត្រ

๘๑. ทสมสฺส ทุวิโธ นิกฺเขโป อตฺถุปฺปตฺติโกปิ ปุจฺฉาวสิโกปิ. กตรอตฺถุปฺปตฺติยํ กสฺส ปุจฺฉาย กถิตนฺติ เจ? อรุณวติสุตฺตนฺตอตฺถุปฺปตฺติยํ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕ อาทโย) อานนฺทตฺเถรสฺส ปุจฺฉาย กถิตํ. อรุณวติสุตฺตนฺโต เกน กถิโตติ? ทฺวีหิ พุทฺเธหิ กถิโต สิขินา จ ภควตา อมฺหากญฺจ สตฺถารา. อิมสฺมา หิ กปฺปา เอกตึสกปฺปมตฺถเก อรุณวตินคเร อรุณวโต รญฺโญ ปภาวติยา นาม มเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ปริปกฺเก ญาเณ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา สิขี ภควา โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อรุณวตึ นิสฺสาย วิหรนฺโต เอกทิวสํ ปาโตว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ‘‘อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา วิหารทฺวารโกฏฺฐกสมีเป ฐิโต อภิภุํ นาม อคฺคสาวกํ อามนฺเตสิ – ‘‘อติปฺปโค โข, ภิกฺขุ, อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิตุํ, เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก เตนุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ. ยถาห –

៨១. ការសម្តែងសូត្រទី ១០ នេះ មាន ២ យ៉ាង គឺដោយការកើតឡើងនៃហេតុខ្លះ ដោយអំណាចនៃសំណួរខ្លះ។ បើមានសួរថា «តើសម្តែងដោយការកើតឡើងនៃហេតុណា និងដោយសំណួររបស់បុគ្គលណា?» ឆ្លើយថា «សម្តែងដោយការកើតឡើងនៃហេតុក្នុងអរុណវតីសូត្រ និងដោយសំណួររបស់ព្រះអានន្ទត្ថេរ»។ សួរថា «តើអរុណវតីសូត្រនោះ នរណាជាអ្នកសម្តែង?» ឆ្លើយថា «សម្តែងដោយព្រះពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ គឺព្រះសិខីភគវាផង ព្រះសាស្តារបស់យើងផង»។ ព្រោះថាក្នុងកាលកន្លងទៅ ៣១ កប្ប អំពីកប្បនេះ ព្រះសិខីមានព្រះភាគ ទ្រង់ចាប់បដិសន្ធិក្នុងព្រះគភ៌របស់ព្រះនាងបភាវតីមហេសី នៃព្រះបាទអរុណវត ក្នុងក្រុងអរុណវតី កាលព្រះញាណចាស់ក្លាហើយ ទ្រង់យាងចេញទៅសាងព្រះផ្នួសដ៏ឧត្តម បានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណលើពោធិមណ្ឌល ហើយទ្រង់សម្តែងនូវព្រះធម្មចក្កដ៏ប្រសើរ កាលទ្រង់គង់អាស្រ័យនឹងក្រុងអរុណវតី ថ្ងៃមួយ ក្នុងវេលាព្រឹកព្រលឹម ទ្រង់រៀបចំព្រះកាយរួចហើយ ហែហមដោយភិក្ខុសង្ឃជាច្រើន ទ្រង់យាងចេញទៅដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងចូលទៅកាន់ក្រុងអរុណវតីដើម្បីបិណ្ឌបាត» ទ្រង់គង់ឈ្ងៀតនៅជិតខ្លោងទ្វារវត្ត ហើយត្រាស់ហៅព្រះអភិភូជាអគ្គសាវ័កថា «ម្នាលភិក្ខុ វេលានេះនៅព្រលឹមពេកណាស់ក្នុងការចូលទៅកាន់ក្រុងអរុណវតីដើម្បីបិណ្ឌបាត យើងនឹងចូលទៅកាន់ព្រហ្មលោកណាមួយសិន»។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘อายาม, พฺราหฺมณ, เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก [Pg.207] เตนุปสงฺกมิสฺสาม, น ตาว ภตฺตกาโล ภวิสฺสตี’ติ. ‘เอวํ, ภนฺเต’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภู จ ภิกฺขุ เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก เตนุปสงฺกมึสู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ គ្រានោះឯង ព្រះសិខីមានព្រះភាគជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ត្រាស់ហៅអភិភូភិក្ខុថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ចូរមក យើងនឹងចូលទៅកាន់ព្រហ្មលោកណាមួយ ព្រោះមិនទាន់ដល់វេលាភត្តសិន»។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អភិភូភិក្ខុទទួលព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះសិខីមានព្រះភាគជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន»។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ គ្រានោះឯង ព្រះសិខីមានព្រះភាគជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ និងអភិភូភិក្ខុ ក៏ចូលទៅកាន់ព្រហ្មលោកណាមួយនោះទៅ»។

ตตฺถ มหาพฺรหฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อตฺตมโน ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา พฺรหฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ, เถรสฺสาปิ อนุจฺฉวิกํ อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน, เถโรปิ อตฺตโน ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. มหาพฺรหฺมาปิ ทสพลํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

ក្នុងព្រហ្មលោកនោះ មហាព្រហ្មបានឃើញព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ មានចិត្តត្រេកអរ ក៏ធ្វើការទទួលស្វាគមន៍ រៀបចំក្រាលថ្វាយនូវព្រហ្មអាសនៈ (អាសនៈដ៏ប្រសើរ)។ ពួកព្រហ្មទាំងឡាយ ក៏បានរៀបចំក្រាលថ្វាយនូវអាសនៈដ៏សមគួរដល់ព្រះថេរៈ (អភិភូ) ផងដែរ។ ព្រះភគវន្ត ទ្រង់គង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំថ្វាយហើយ ឯព្រះថេរៈក៏គង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំថ្វាយដល់ខ្លួន។ ចំណែកមហាព្រហ្ម ក៏បានថ្វាយបង្គំព្រះទសពល ហើយអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ។

อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘ปฏิภาตุ ตํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมีกถาติ. ‘เอวํ, ภนฺเต’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมึ กถํ กเถสิ. เถเร ธมฺมํ กเถนฺเต พฺรหฺมคณา อุชฺฌายึสุ – ‘‘จิรสฺสญฺจ มยํ สตฺถุ พฺรหฺมโลกาคมนํ ลภิมฺห, อยญฺจ ภิกฺขุ ฐเปตฺวา สตฺถารํ สยํ ธมฺมกถํ อารภี’’ติ.

ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លំដាប់នោះ ព្រះសិខីភគវន្ត ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលនឹងអភិភូភិក្ខុថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ចូរអ្នកសំដែងធម៌ទេសនា ឲ្យប្រាកដដល់មហាព្រហ្ម ដល់ព្រហ្មបរិស័ទ និងដល់ពួកព្រហ្មបារិសជ្ជៈចុះ»។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អភិភូភិក្ខុទទួលព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះសិខីភគវន្ត អរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គ» ហើយក៏បានសំដែងធម៌ទេសនាដល់មហាព្រហ្ម ដល់ព្រហ្មបរិស័ទ និងដល់ពួកព្រហ្មបារិសជ្ជៈ។ កាលបើព្រះថេរៈកំពុងសំដែងធម៌ ពួកព្រហ្មទាំងឡាយក៏ពោលទោស (ត្អូញត្អែរ) ថា «យើងទាំងឡាយបានការយាងមកកាន់ព្រហ្មលោកនៃព្រះសាស្តា ក្នុងកាលដ៏យូរអង្វែង ប៉ុន្តែភិក្ខុនេះ បែរជាទុកព្រះសាស្តាចោល ហើយចាប់ផ្ដើមសំដែងធម៌ទេសនាដោយខ្លួនឯងទៅវិញ»។

สตฺถา เตสํ อนตฺตมนภาวํ ญตฺวา อภิภุํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อุชฺฌายนฺติ โข เต, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมา จ พฺรหฺมปริสา จ พฺรหฺมปาริสชฺชา จ. เตน หิ ตฺวํ – พฺราหฺมณ, ภิยฺโยโสมตฺตาย สํเวเชหี’’ติ. เถโร สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กตฺวา สหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปนฺโต ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕) คาถาทฺวยํ อภาสิ. กึ ปน กตฺวา เถโร สหสฺสิโลกธาตุํ วิญฺญาเปสีติ? นีลกสิณํ ตาว สมาปชฺชิตฺวา สพฺพตฺถ อนฺธการํ ผริ, ตโต ‘‘กิมิทํ อนฺธการ’’นฺติ สตฺตานํ อาโภเค อุปฺปนฺเน อาโลกํ ทสฺเสสิ. ‘‘กึ อาโลโก อย’’นฺติ วิจินนฺตานํ อตฺตานํ ทสฺเสสิ, สหสฺสจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสา อญฺชลึ ปคฺคณฺหิตฺวา ปคฺคณฺหิตฺวา เถรํเยว นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. เถโร ‘‘มหาชโน มยฺหํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส สรํ สุณาตู’’ติ อิมา [Pg.208] คาถา อภาสิ. สพฺเพ โอสฏาย ปริสาย มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส วิย สทฺทํ อสฺโสสุํ. อตฺโถปิ เนสํ ปากโฏ อโหสิ.

ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបនូវសេចក្ដីមិនត្រេកអររបស់ពួកព្រហ្មទាំងនោះ ទើបមានព្រះបន្ទូលនឹងអភិភូភិក្ខុថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ មហាព្រហ្ម ព្រហ្មបរិស័ទ និងពួកព្រហ្មបារិសជ្ជៈ តែងពោលទោសអ្នកហើយ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ បើដូច្នោះ អ្នកចូរធ្វើឲ្យពួកព្រហ្មទាំងនោះ កើតសេចក្ដីសង្វេគឲ្យក្រៃលែងឡើងទៅ»។ ព្រះថេរៈទទួលព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះសាស្តាហើយ ក៏បានធ្វើនូវការសម្ដែងឫទ្ធិផ្សេងៗ ជាច្រើនបែប រួចធ្វើឲ្យលោកធាតុមួយពាន់បានឮសំឡេងរបស់លោក ហើយបានពោលនូវគាថាពីរគឺ «អារម្ភថ និក្ខមថ» (ចូរចាប់ផ្ដើម ចូរចាកចេញ) ជាដើម។ ចុះព្រះថេរៈធ្វើដូចម្ដេច ទើបធ្វើឲ្យលោកធាតុមួយពាន់ដឹងបាន? សួរថា៖ ជាដំបូង ព្រះថេរៈបានចូលកាន់នីលកសិណ ហើយផ្សាយសេចក្ដីងងឹតទៅក្នុងទីទាំងពួង លុះកាលដែលសត្វទាំងឡាយកើតការពិចារណាថា «តើសេចក្ដីងងឹតនេះជាអ្វី?» ទើបលោកបង្ហាញពន្លឺឡើង។ កាលដែលពួកសត្វកំពុងស្វែងរកថា «តើពន្លឺនេះជាអ្វី?» លោកក៏បង្ហាញខ្លួនឲ្យឃើញ ពួកទេវតានិងមនុស្សក្នុងចក្រវាឡមួយពាន់ ក៏លើកដៃប្រណម្យអញ្ជលី ឈរគោរពចំពោះតែព្រះថេរៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះថេរៈគិតថា «សូមឲ្យមហាជនបានឮសំឡេងរបស់អាត្មា កំពុងសំដែងធម៌ចុះ» ទើបពោលនូវគាថាទាំងនេះ។ ជនទាំងអស់គ្នាបានឮសំឡេង ហាក់ដូចជាព្រះថេរៈគង់សំដែងធម៌នៅចំកណ្ដាលបរិស័ទដែលមកជួបជុំគ្នាដូច្នោះដែរ។ សូម្បីតែសេចក្ដីនៃធម៌នោះ ក៏បានប្រាកដច្បាស់ដល់ពួកគេដែរ។

อถ โข ภควา สทฺธึ เถเรน อรุณวตึ ปจฺจาคนฺตฺวา ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ – ‘‘อสฺสุตฺถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อภิภุสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมโลเก ฐิตสฺส คาถาโย ภาสมานสฺสา’’ติ. เต ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ ปฏิชานิตฺวา สุตภาวํ อาวิกโรนฺตา ตเทว คาถาทฺวยํ อุทาหรึสุ. สตฺถา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สาธุการํ ทตฺวา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. เอวํ ตาว อิทํ สุตฺตํ อิโต เอกตึสกปฺปมตฺถเก สิขินา ภควตา กถิตํ.

លំដាប់នោះ ព្រះភគវន្ត រួមជាមួយព្រះថេរៈ បានយាងត្រឡប់មកកាន់នគរអរុណវតីវិញ ទ្រង់ត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត លុះដល់វេលាក្រោយភត្ត យាងត្រឡប់ពីបិណ្ឌបាតវិញហើយ ក៏ត្រាស់សួរភិក្ខុសង្ឃថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយបានឮគាថាដែលអភិភូភិក្ខុឈរពោលនៅក្នុងព្រហ្មលោកដែរឬទេ?»។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គ» កាលបើនឹងធ្វើសេចក្ដីដែលខ្លួនបានឮឲ្យប្រាកដ ក៏បានពោលនូវគាថាទាំងពីរនោះឯង។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រទានសាធុការថា «សាធុ សាធុ» ហើយក៏បញ្ចប់ការសម្ដែងធម៌។ យ៉ាងនេះឯង ព្រះសូត្រនេះ ព្រះសិខីភគវន្ត ទ្រង់បានសម្ដែងហើយ ក្នុងកាលកន្លងទៅ ៣១ កប្ប អំពីកប្បនេះ។

อมฺหากํ ปน ภควา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก สาวตฺถึ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรนฺโต เชฏฺฐมูลมาสปุณฺณมทิวเส ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา อิมํ อรุณวติสุตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อานนฺทตฺเถโร พีชนึ คเหตฺวา พีชยมาโน ฐิตโกว อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา เอกพฺยญฺชนมฺปิ อหาเปตฺวา สกลสุตฺตํ อุคฺคณฺหิ. โส ปุนทิวเส ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ทสพลสฺส วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน ทิวาวิหารฏฺฐานํ คนฺตฺวา สทฺธิวิหาริกนฺเตวาสิเกสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปกฺกนฺเตสุ หิยฺโย กถิตํ อรุณวติสุตฺตํ อาวชฺเชนฺโต นิสีทิ. อถสฺส สพฺพํ สุตฺตํ วิภูตํ อุปฏฺฐาสิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สิขิสฺส ภควโต อคฺคสาวโก พฺรหฺมโลเก ฐตฺวา จกฺกวาฬสหสฺเส อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน สทฺทํ สาเวนฺโต ธมฺมกถํ กเถสีติ หิยฺโย สตฺถารา กถิตํ, สาวกสฺส ตาว วิสโย เอวรูโป, ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ กิตฺตกํ ฐานํ สเรน วิญฺญาเปยฺยา’’ติ. โส เอวํ อุปฺปนฺนาย วิมติยา วิโนทนตฺถํ ตงฺขเณเยว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อถ โข อายสฺมา อานนฺโทติ วุตฺตํ.

ចំណែកឯព្រះភគវន្តនៃយើងទាំងឡាយ ទ្រង់បានសម្រេចនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ទ្រង់ញ៉ាំងព្រះធម្មចក្រដ៏ប្រសើរឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ កាលដែលទ្រង់គង់នៅក្នុងវត្តជេតពន អាស្រ័យនឹងក្រុងសាវត្ថី ក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែជេស្ឋ បានត្រាស់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយមក ហើយទ្រង់ផ្ដើមសម្ដែងនូវអរុណវតីសូត្រនេះ។ ព្រះអានន្ទត្ថេរ កាលដែលកាន់ផ្លិតបក់ថ្វាយ ឈរនៅទីនោះឯង បានរៀន (ចងចាំ) នូវព្រះសូត្រទាំងមូល តាំងពីដើមរហូតដល់ចប់ ដោយមិនឲ្យខ្វះសូម្បីតែមួយព្យញ្ជនៈឡើយ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះថេរៈត្រឡប់ពីបិណ្ឌបាតវិញ ធ្វើវត្តប្រតិបត្តិថ្វាយព្រះទសពលរួចហើយ ក៏ទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃរបស់ខ្លួន កាលដែលពួកសទ្ធិវិហារិក និងអន្តេវាសិក ធ្វើវត្តប្រតិបត្តិរួចហើយចៀសចេញទៅ ព្រះថេរៈក៏អង្គុយពិចារណានូវអរុណវតីសូត្រដែលព្រះសាស្តាសម្ដែងហើយកាលពីម្សិលមិញ។ គ្រានោះ ព្រះសូត្រទាំងមូលក៏បានប្រាកដច្បាស់ដល់លោក។ ព្រះថេរៈគិតថា «កាលពីម្សិលមិញ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្ដែងថា ព្រះអគ្គសាវ័ករបស់ព្រះសិខីភគវន្ត ឈរនៅក្នុងព្រហ្មលោក កម្ចាត់សេចក្ដីងងឹតក្នុងចក្រវាឡមួយពាន់ បង្ហាញរស្មីរូបកាយ ធ្វើឲ្យឮសំឡេងរបស់ខ្លួន ហើយសម្ដែងធម៌ទេសនា វិស័យរបស់សាវ័កមានសភាពយ៉ាងនេះទៅហើយ ចុះចំណែកព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដែលទ្រង់បំពេញបារមីដប់ប្រការ ហើយសម្រេចព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ តើទ្រង់អាចធ្វើឲ្យឮសំឡេងទៅដល់ទីកន្លែងឆ្ងាយត្រឹមណា?»។ ព្រះថេរៈដើម្បីកម្ចាត់សេចក្ដីសង្ស័យដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះ ក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះភគវន្តក្នុងខណៈនោះឯង ហើយក្រាបបង្គំទូលសួរនូវសេចក្ដីនោះ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្ដីនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា «អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ» (លំដាប់នោះ ព្រះអានន្ទមានអាយុ...) ជាដើម។

ตตฺถ สมฺมุขาติ สมฺมุขีภูเตน มยา เอตํ สุตํ, น อนุสฺสเวน, น ทูตปรมฺปรายาติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. กีวตกํ ปโหติ สเรน วิญฺญาเปตุนฺติ กิตฺตกํ ฐานํ สรีโรภาเสน วิหตนฺธการํ กตฺวา สเรน วิญฺญาเปตุํ สกฺโกติ. สาวโก โส, อานนฺท, อปฺปเมยฺยา ตถาคตาติ [Pg.209] อิทํ ภควา อิมินา อธิปฺปาเยนาห – อานนฺท, ตฺวํ กึ วเทสิ, โส ปเทสญาเณ ฐิโต สาวโก. ตถาคตา ปน ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺตา อปฺปเมยฺยา. โส ตฺวํ นขสิขาย ปํสุํ คเหตฺวา มหาปถวิปํสุนา สทฺธึ อุปเมนฺโต วิย กึ นาเมตํ วเทสิ. อญฺโญ หิ สาวกานํ วิสโย, อญฺโญ พุทฺธานํ. อญฺโญ สาวกานํ โคจโร, อญฺโญ พุทฺธานํ. อญฺญํ สาวกานํ พลํ, อญฺญํ พุทฺธานนฺติ. อิติ ภควา อิมินา อธิปฺปาเยน อปฺปเมยฺยภาวํ วตฺวา ตุณฺหี อโหสิ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «សម្មុខា» (ចំពោះមុខ) មានន័យថា សេចក្ដីនេះខ្ញុំបានឮមកដោយផ្ទាល់ចំពោះមុខ មិនមែនឮតៗគ្នា (អនុស្សវៈ) មិនមែនឮតាមរយៈអ្នកនាំសារបន្តៗគ្នាឡើយ ព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះដោយបំណងបែបនេះ។ ពាក្យថា «កីវតកំ បហោតិ សរេន វិញ្ញាបេតុំ» (តើអាចធ្វើឲ្យដឹងដោយសំឡេងបានត្រឹមណា?) មានន័យថា តើអាចកម្ចាត់សេចក្ដីងងឹតដោយរស្មីរូបកាយ ហើយធ្វើឲ្យឮសំឡេងទៅដល់ទីកន្លែងឆ្ងាយត្រឹមណា? ពាក្យថា «សាវកោ សោ អានន្ទ អប្បមេយ្យា តថាគតា» (ម្នាលអានន្ទ នោះជាសាវ័ក ឯព្រះតថាគតទាំងឡាយ មិនអាចប្រមាណបានឡើយ) ព្រះភគវន្តត្រាស់ដោយបំណងបែបនេះថា «ម្នាលអានន្ទ តើអ្នកនិយាយអ្វី ភិក្ខុនោះជាសាវ័កដែលឋិតនៅក្នុងបទេសញាណ (ញាណមិនពេញលេញ) ចំណែកព្រះតថាគតទាំងឡាយ បំពេញបារមីដប់ប្រការ ហើយសម្រេចព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ មិនអាចប្រមាណបានឡើយ។ អ្នកឯងយកធូលីដីមកដាក់លើចុងក្រចក ហើយយកទៅប្រៀបធៀបនឹងធូលីដីនៃមហាប្រថពី តើនិយាយពាក្យនេះដើម្បីអ្វី? ព្រោះថា វិស័យរបស់សាវ័កផ្សេង វិស័យរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយផ្សេង។ គោចររបស់សាវ័កផ្សេង គោចររបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយផ្សេង។ កម្លាំងរបស់សាវ័កផ្សេង កម្លាំងរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយផ្សេង»។ ព្រះភគវន្តទ្រង់សម្ដែងនូវភាពមិនអាចប្រមាណបានដោយបំណងបែបនេះហើយ ក៏ទ្រង់គង់ស្ងៀម។

เถโร ทุติยมฺปิ ปุจฺฉิ. สตฺถา, ‘‘อานนฺท, ตฺวํ ตาฬจฺฉิทฺทํ คเหตฺวา อนนฺตากาเสน อุปเมนฺโต วิย, จาตกสกุณํ คเหตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติเกน สุปณฺณราเชน อุปเมนฺโต วิย, หตฺถิโสณฺฑาย อุทกํ คเหตฺวา มหาคงฺคาย อุปเมนฺโต วิย, จตุรตนิเก อาวาเฏ อุทกํ คเหตฺวา สตฺตหิ สเรหิ อุปเมนฺโต วิย, นาฬิโกทนมตฺตลาภึ มนุสฺสํ คเหตฺวา จกฺกวตฺติรญฺญา อุปเมนฺโต วิย, ปํสุปิสาจกํ คเหตฺวา สกฺเกน เทวรญฺญา อุปเมนฺโต วิย, ขชฺโชปนกปฺปภํ คเหตฺวา สูริยปฺปภาย อุปเมนฺโต วิย กึ นาเมตํ วเทสีติ ทีเปนฺโต ทุติยมฺปิ อปฺปเมยฺยภาวเมว วตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. ตโต เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา มยา ปุจฺฉิโต น ตาว กเถสิ, หนฺท นํ ยาวตติยํ ยาจิตฺวา พุทฺธสีหนาทํ นทาเปสฺสามี’’ติ. โส ตติยมฺปิ ยาจิ. ตํ ทสฺเสตุํ ตติยมฺปิ โขติอาทิ วุตฺตํ. อถสฺส ภควา พฺยากโรนฺโต สุตา เต อานนฺทาติอาทิมาห. เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา เม ‘สุตา เต, อานนฺท, สหสฺสี จูฬนิกา โลกธาตู’ติ เอตฺตกเมว วตฺวา ตุณฺหี ชาโต, อิทานิ พุทฺธสีหนาทํ นทิสฺสตี’’ติ โส สตฺถารํ ยาจนฺโต เอตสฺส ภควา กาโลติอาทิมาห.

ព្រះថេរៈក្រាបបង្គំទូលសួរជាគម្រប់ពីរដង។ ព្រះសាស្តាទ្រង់បង្ហាញថា «ម្នាលអានន្ទ អ្នកឯងយកប្រហោងសោទៅប្រៀបធៀបនឹងអាកាសដ៏រកទីបំផុតគ្មាន យកសត្វចាតកៈទៅប្រៀបធៀបនឹងស្ដេចគ្រុឌដែលមានទំហំ ១៥០ យោជន៍ យកទឹកក្នុងប្រដាប់ហិតរបស់ដំរីទៅប្រៀបធៀបនឹងទន្លេគង្គាដ៏ធំ យកទឹកក្នុងរណ្តៅទំហំ ៤ ហត្ថទៅប្រៀបធៀបនឹងស្រះធំទាំង ៧ យកមនុស្សក្រីក្រដែលបានបាយតែមួយនាឡិទៅប្រៀបធៀបនឹងព្រះរាជាចក្រពត្តិ យកភូតខ្មោចដីទៅប្រៀបធៀបនឹងព្រះឥន្ទ្រជាស្ដេចទេវតា យកពន្លឺអំពិលអំពែកទៅប្រៀបធៀបនឹងពន្លឺព្រះអាទិត្យ តើនិយាយពាក្យនេះដើម្បីអ្វី?» ទ្រង់សម្ដែងនូវភាពមិនអាចប្រមាណបានជាគម្រប់ពីរដងហើយ ក៏ទ្រង់គង់ស្ងៀម។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈគិតថា «ព្រះសាស្តាដែលយើងក្រាបបង្គំទូលសួរហើយ នៅមិនទាន់ត្រាស់សម្ដែងនៅឡើយទេ គួរតែយើងទូលអង្វររហូតដល់បីដង ដើម្បីឲ្យព្រះអង្គទ្រង់បន្លឺនូវពុទ្ធសីហនាទ»។ ព្រះថេរៈក៏បានទូលអង្វរជាគម្រប់បីដង។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្ដីនោះ ទើបមានពាក្យពោលថា «តតិយម្បិ ខោ» ជាដើម។ គ្រានោះ ព្រះភគវន្តកាលនឹងដោះស្រាយ ក៏ត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលអានន្ទ អ្នកធ្លាប់ឮដែរឬទេ» ជាដើម។ ព្រះថេរៈគិតថា «ព្រះសាស្តាត្រាស់នឹងយើងត្រឹមតែថា ‘ម្នាលអានន្ទ អ្នកធ្លាប់ឮអំពីសហស្សីចូឡនិកាលោកធាតុ (លោកធាតុខ្នាតតូចមួយពាន់) ដែរឬទេ’ ប៉ុណ្ណោះ ហើយក៏ទ្រង់គង់ស្ងៀម ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គមុខជានឹងបន្លឺនូវពុទ្ធសីហនាទជាមិនខាន» លោកកាលនឹងទូលអង្វរព្រះសាស្តា ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យថា «ឯតស្ស ភគវា កាលោ» (បពិត្រព្រះភគវន្ត ឥឡូវនេះជាកាលគួរហើយ) ជាដើម។

ภควาปิสฺส วิตฺถารกถํ กเถตุํ เตน หานนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ ยาวตาติ ยตฺตกํ ฐานํ. จนฺทิมสูริยาติ จนฺทิมา จ สูริโย จ. ปริหรนฺตีติ วิจรนฺติ. ทิสา ภนฺตีติ สพฺพทิสา โอภาสนฺติ. วิโรจนาติ วิโรจมานา. เอตฺตาวตา เอกจกฺกวาฬํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. อิทานิ ตํ สหสฺสคุณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ตาว สหสฺสธา โลโกติ อาห. ตสฺมึ สหสฺสธา โลเกติ ตสฺมึ สหสฺสจกฺกวาเฬ. สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานนฺติ [Pg.210] สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ เทวโลกานํ. ยสฺมา ปน เอเกกสฺมึ จกฺกวาเฬ จตฺตาโร จตฺตาโร มหาราชาโน, ตสฺมา จตฺตาริ มหาราชสหสฺสานีติ วุตฺตํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จูฬนิกาติ ขุทฺทิกา. อยํ สาวกานํ วิสโย. กสฺมา ปเนสา อานีตาติ? มชฺฌิมิกาย โลกธาตุยา ปริจฺเฉททสฺสนตฺถํ.

ព្រះភគវន្តដើម្បីនឹងសម្ដែងសេចក្ដីពន្យល់ពិស្ដារដល់ព្រះអានន្ទនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «តេន ហានន្ទ» (ម្នាលអានន្ទ បើដូច្នោះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «យាវតា» មានន័យថា ទីកន្លែងត្រឹមណា។ ពាក្យថា «ចន្ទិមសូរិយា» គឺព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ។ ពាក្យថា «បរិហរន្តិ» គឺត្រេចទៅ (វិលវល់)។ ពាក្យថា «ទិសា ភន្តិ» គឺញ៉ាំងទិសទាំងពួងឲ្យភ្លឺស្វាង។ ពាក្យថា «វិរោចនា» គឺរុងរឿង (ភ្លឺចិញ្ចាច)។ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ជាការកំណត់បង្ហាញនូវចក្រវាឡមួយ។ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញចក្រវាឡនោះដោយគុណនឹងមួយពាន់ ទើបត្រាស់ថា «តាវ សហស្សធា លោកោ» (លោកធាតុខ្នាតតូចមួយពាន់ត្រឹមនោះ)។ ពាក្យថា «តស្មិំ សហស្សធា លោកេ» គឺក្នុងចក្រវាឡមួយពាន់នោះ។ ពាក្យថា «សហស្សំ ចատុមហារាជិកានំ» គឺឋានចាតុមហារាជិកាមួយពាន់។ ប៉ុន្តែដោយហេតុថា ក្នុងចក្រវាឡនីមួយៗ មានមហារាជ ៤ អង្គៗ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ចត្តារិ មហារាជសហស្សានិ» (ស្ដេចមហារាជបួនពាន់)។ ដោយវិធីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីក្នុងទីទាំងពួងចុះ។ ពាក្យថា «ចូឡនិកា» គឺតូច (ខ្នាតតូច)។ នេះជាវិស័យរបស់សាវ័ក។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គនាំយកលោកធាតុនេះមកសម្ដែង? សួរថា៖ ដើម្បីបង្ហាញការកំណត់ភាគនៃមជ្ឈិមលោកធាតុ (លោកធាតុខ្នាតកណ្ដាល)។

ยาวตาติ ยตฺตกา. ตาว สหสฺสธาติ ตาว สหสฺสภาเคน. ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา โลกธาตูติ อยํ สหสฺสจกฺกวาฬานิ สหสฺสภาเคน คเณตฺวา ทสสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณา ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา นาม โลกธาตุ. อยํ สาวกานํ อวิสโย, พุทฺธานเมว วิสโย. เอตฺตเกปิ หิ ฐาเน ตถาคตา อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา สเรน วิญฺญาเปตุํ สกฺโกนฺตีติ ทีเปติ. เอตฺตเกน พุทฺธานํ ชาติกฺเขตฺตํ นาม ทสฺสิตํ. โพธิสตฺตานญฺหิ ปจฺฉิมภเว เทวโลกโต จวิตฺวา มาตุกุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธิคฺคหณทิวเส จ กุจฺฉิโต นิกฺขมนทิวเส จ มหาภินิกฺขมนทิวเส จ สมฺโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนอายุสงฺขารโวสฺสชฺชนปรินิพฺพานทิวเสสุ จ เอตฺตกํ ฐานํ กมฺปติ.

ពាក្យថា «យាវតា» មានន័យថា មានប្រមាណត្រឹមណា។ ពាក្យថា «តាវ សហស្សធា» គឺដោយចំណែកមួយពាន់ត្រឹមនោះ。 ពាក្យថា «ទ្វិសហស្សី មជ្ឈិមកា លោកធាតុ» គឺលោកធាតុខ្នាតកណ្ដាលមានចក្រវាឡមួយលាន ដែលរាប់គណនាដោយយកចក្រវាឡមួយពាន់គុណនឹងមួយពាន់។ នេះមិនមែនជាវិស័យរបស់សាវ័កឡើយ គឺជាវិស័យរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ព្រះតថាគតទាំងឡាយ ក៏អាចកម្ចាត់សេចក្ដីងងឹត បង្ហាញរស្មីរូបកាយ ហើយធ្វើឲ្យឮសំឡេងទៅដល់បានដែរ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្ដីយ៉ាងនេះ។ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ជាការបង្ហាញនូវទីកន្លែងដែលហៅថា «ជាតិខេត្ត» (ដែនដីកំណើត) របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ក្នុងភពចុងក្រោយរបស់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយ ក្នុងថ្ងៃច្យុតចាកទេវលោកមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃមាតា ១ ថ្ងៃប្រសូតចាកផ្ទៃមាតា ១ ថ្ងៃធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍ ១ ថ្ងៃត្រាស់ដឹង ១ ថ្ងៃសម្ដែងធម្មចក្រ ១ ថ្ងៃដាក់អាយុសង្ខារ ១ និងថ្ងៃបរិនិព្វាន ១ ទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ តែងញាប់ញ័ររញ្ជួយ។

ติสหสฺสี มหาสหสฺสีติ สหสฺสิโต ปฏฺฐาย ตติยาติ ติสหสฺสี, สหสฺสํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตํ มชฺฌิมิกํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตตฺตา มหนฺเตหิ สหสฺเสหิ คณิตาติ มหาสหสฺสี. เอตฺตาวตา โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาโณ โลโก ทสฺสิโต โหติ. ภควา อากงฺขมาโน เอตฺตเก ฐาเน อนฺธการํ วิธเมตฺวา สรีโรภาสํ ทสฺเสตฺวา สเรน วิญฺญาเปยฺยาติ. คณกปุตฺตติสฺสตฺเถโร ปน เอวมาห – ‘‘น ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุยา เอวํ ปริมาณํ. อิทญฺหิ อาจริยานํ สชฺฌายมุฬฺหกํ วาจาย ปริหีนฏฺฐานํ, ทสโกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณํ ปน ฐานํ ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุ นามา’’ติ. เอตฺตาวตา หิ ภควตา อาณากฺเขตฺตํ นาม ทสฺสิตํ. เอตสฺมิญฺหิ อนฺตเร อาฏานาฏิยปริตฺตอิสิคิลิปริตฺตธชคฺคปริตฺตโพชฺฌงฺคปริตฺตขนฺธปริตฺต- โมรปริตฺตเมตฺตปริตฺตรตนปริตฺตานํ อาณา ผรติ. ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยาติ ยตฺตกํ ฐานํ อิจฺเฉยฺย, อิมินา วิสยกฺเขตฺตํ [Pg.211] ทสฺเสติ. พุทฺธานญฺหิ วิสยกฺเขตฺตสฺส ปมาณปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ, นตฺถิกภาเว จสฺส อิมํ โอปมฺมํ อาหรนฺติ – โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬมฺหิ ยาว พฺรหฺมโลกา สาสเปหิ ปูเรตฺวา สเจ โกจิ ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกจกฺกวาเฬ เอกํ สาสปํ ปกฺขิปนฺโต อาคจฺเฉยฺย, สพฺเพปิ เต สาสปา ปริกฺขยํ คจฺเฉยฺยุํ, น ตฺเวว ปุรตฺถิมาย ทิสาย จกฺกวาฬานิ. ทกฺขิณาทีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ พุทฺธานํ อวิสโย นาม นตฺถิ.

ពាក្យថា Tisahassī mahāsahassīti (ត្រីសហស្សីមហាសហស្សី) សេចក្តីថា ចក្រវាឡដែលរាប់គុណនឹងមួយពាន់ជាគម្រប់បីដង ចាប់ផ្តើមអំពីមួយពាន់ទៅ ឈ្មោះថា ត្រីសហស្សី។ ចក្រវាឡដែលរាប់ដោយការធ្វើមួយពាន់ឱ្យទៅជាមួយពាន់ចំណែក (មជ្ឈិមកសហស្សី) ហើយយកមជ្ឈិមកសហស្សីនោះទៅធ្វើជាមួយពាន់ចំណែកទៀត ទើបឈ្មោះថា មហាសហស្សី ព្រោះរាប់ដោយចំនួនពាន់ដ៏ច្រើន។ ដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ លោកបង្ហាញចក្រវាឡដែលមានប្រមាណមួយសែនកោដិចក្រវាឡ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើទ្រង់ប្រាថ្នា អាចកម្ចាត់បង់នូវងងឹតក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ហើយបង្ហាញនូវរស្មីព្រះវរកាយ រួចធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់ដោយព្រះសូរសៀងបាន។ ចំណែកព្រះគណកបុត្តតិស្សត្ថេរ ពោលយ៉ាងនេះថា ”ប្រមាណនៃត្រីសហស្សីមហាសហស្សីលោកធាតុ មិនមែនប៉ុណ្ណោះទេ។ នេះជាកន្លែងដែលបាត់បង់ទៅដោយពាក្យជាមូលដ្ឋាននៃការស្វាធ្យាយរបស់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយ តែទីកន្លែងដែលមានប្រមាណដប់សែនកោដិចក្រវាឡ (មួយលានកោដិចក្រវាឡ) ទើបឈ្មោះថា ត្រីសហស្សីមហាសហស្សីលោកធាតុ“។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញអាណាក្សេត្រ។ ព្រោះថា ក្នុងចន្លោះនេះ អាណា (អំណាច) នៃអាដានាដិយបរិត្ត ឥសិគិលិបរិត្ត ធជគ្គបរិត្ត ពោជ្ឈង្គបរិត្ត ខន្ធបរិត្ត មោរបរិត្ត មេត្តបរិត្ត និងរតនបរិត្ត តែងផ្សាយទៅ។ ពាក្យថា Yāvatā pana ākaṅkheyyāti សេចក្តីថា ទ្រង់ប្រាថ្នាទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុន្មាន ព្រះអង្គបង្ហាញវិសយក្សេត្រដោយពាក្យនេះ។ ព្រោះថា កំណត់ប្រមាណនៃវិសយក្សេត្ររបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានឡើយ កាលបើមិនមានកំណត់ប្រមាណ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយតែងនាំមកនូវឧបមានេះថា ប្រៀបដូចជាគេបំពេញគ្រាប់ស្ពៃក្នុងមួយសែនកោដិចក្រវាឡ រហូតដល់ព្រហ្មលោក បើសិនជាមានបុគ្គលម្នាក់ដើរទៅបោះគ្រាប់ស្ពៃមួយគ្រាប់ៗ ក្នុងចក្រវាឡមួយៗ ក្នុងទិសបូព៌ា គ្រាប់ស្ពៃទាំងនោះទាំងអស់គប្បីដល់នូវការអស់ទៅ តែចក្រវាឡទាំងឡាយក្នុងទិសបូព៌ាមិនអស់ឡើយ។ ក្នុងទិសត្បូងជាដើមក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងលោកធាតុនោះ អវិស័យ (ទីដែលមិនមែនជាវិស័យ) របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានឡើយ។

เอวํ วุตฺเต เถโร จินฺเตสิ – ‘‘สตฺถา เอวมาห – ‘อากงฺขมาโน, อานนฺท, ตถาคโต ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปยฺย, ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยา’ติ. วิสโม โข ปนายํ โลโก, อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ, เอกสฺมึ ฐาเน สูริโย อุคฺคโต โหติ, เอกสฺมึ ฐาเน มชฺเฌ ฐิโต, เอกสฺมึ ฐาเน อตฺถงฺคโต. เอกสฺมึ ฐาเน ปฐมยาโม โหติ, เอกสฺมึ ฐาเน มชฺฌิมยาโม, เอกสฺมึ ฐาเน ปจฺฉิมยาโม. สตฺตาปิ กมฺมปฺปสุตา, ขิฑฺฑาปสุตา, อาหารปฺปสุตาติ เอวํ เตหิ เตหิ การเณหิ วิกฺขิตฺตา จ ปมตฺตา จ โหนฺติ. กถํ นุ โข เต สตฺถา สเรน วิญฺญาเปยฺยา’’ติ. โส เอวํ จินฺเตตฺวา วิมติจฺเฉทนตฺถํ ตถาคตํ ปุจฺฉนฺโต ยถา กถํ ปนาติอาทิมาห.

កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) គិតថា ”ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះថា ’ម្នាលអានន្ទ ព្រះតថាគត កាលបើប្រាថ្នា គប្បីធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់ដោយព្រះសូរសៀងក្នុងត្រីសហស្សីមហាសហស្សីលោកធាតុ ឬក៏ទ្រង់ប្រាថ្នាត្រឹមណា ក៏គប្បីធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់ត្រឹមណោះបាន’។ ប៉ុន្តែ លោកនេះមិនស្មើគ្នាឡើយ ចក្រវាឡទាំងឡាយក៏មិនមានទីបំផុត ក្នុងទីកន្លែងមួយ ព្រះអាទិត្យកំពុងរះឡើង ក្នុងទីកន្លែងមួយ ព្រះអាទិត្យស្ថិតនៅចំកណ្តាល ក្នុងទីកន្លែងមួយ ព្រះអាទិត្យអស្តង្គតទៅ។ ក្នុងទីកន្លែងមួយ ជាបឋមយាម ក្នុងទីកន្លែងមួយ ជាមជ្ឈិមយាម ក្នុងទីកន្លែងមួយ ជាបច្ឆិមយាម។ សូម្បីសត្វទាំងឡាយក៏ខ្វល់ខ្វាយនឹងការងារ ខ្វល់ខ្វាយនឹងការលេងកម្សាន្ត ខ្វល់ខ្វាយនឹងអាហារ តែងមានចិត្តរាយមាយ និងប្រមាទដោយហេតុនោះៗ យ៉ាងនេះ។ ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ព្រះសាស្តានឹងធ្វើឱ្យសត្វទាំងនោះដឹងច្បាស់ដោយព្រះសូរសៀងបាន?“។ ព្រះថេរៈគិតយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីកាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ កាលនឹងទូលសួរព្រះតថាគត ទើបក្រាបទូលពាក្យមានដើមថា yathā kathaṃ panāti (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើដូចម្តេច...)។

อถสฺส สตฺถา พฺยากโรนฺโต อิธานนฺท, ตถาคโตติอาทิมาห. ตตฺถ โอภาเสน ผเรยฺยาติ สรีโรภาเสน ผเรยฺย. ผรมาโน ปเนส กึ กเรยฺยาติ? ยสฺมึ ฐาเน สูริโย ปญฺญายติ, ตตฺถ นํ อตฺตโน อานุภาเวน อตฺถํ คเมยฺย. ยตฺถ ปน น ปญฺญายติ, ตตฺถ นํ อุฏฺฐาเปตฺวา มชฺเฌ ฐเปยฺย. ตโต ยตฺถ สูริโย ปญฺญายติ, ตตฺถ มนุสฺสา ‘‘อธุนาว สูริโย ปญฺญายิตฺถ, โส อิทาเนว อตฺถงฺคมิโต, นาคาวฏฺโฏ นุ โข อยํ, ภูตาวฏฺฏยกฺขาวฏฺฏเทวตาวฏฺฏานํ อญฺญตโร’’ติ วิตฺตกฺกํ อุปฺปาเทยฺยุํ. ยตฺถ ปน น ปญฺญายติ, ตตฺถ มนุสฺสา ‘‘อธุนาว สูริโย อตฺถงฺคมิโต, สฺวายํ อิทาเนว อุฏฺฐิโต, กึ นุ โข อยํ นาคาวฏฺฏภูตาวฏฺฏยกฺขาวฏฺฏเทวตาวฏฺฏานํ อญฺญตโร’’ติ วิตกฺกํ อุปฺปาเทยฺยุํ. ตโต เตสุ มนุสฺเสสุ อาโลกญฺจ อนฺธการญฺจ อาวชฺชิตฺวา ‘‘กึ ปจฺจยา นุ โข อิท’’นฺติ ปริเยสมาเนสุ สตฺถา นีลกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา [Pg.212] พหลนฺธการํ ปตฺถเรยฺย. กสฺมา? เตสํ กมฺมาทิปฺปสุตานํ สตฺตานํ สนฺตาสชนนตฺถํ. อถ เนสํ สนฺตาสํ อาปนฺนภาวํ ญตฺวา โอทาตกสิณสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปณฺฑรํ ฆนพุทฺธรสฺมึ วิสฺสชฺเชนฺโต จนฺทสหสฺสสูริยสหสฺสอุฏฺฐานกาโล วิย เอกปฺปหาเรเนว สพฺพํ เอกาโลกํ กเรยฺย. ตญฺจ โข ติลพีชมตฺเตน กายปฺปเทเสน โอภาสํ มุญฺจนฺโต. โย หิ จกฺกวาฬปถวึ ทีปกปลฺลกํ กตฺวา มหาสมุทฺเท อุทกํ เตลํ กตฺวา สิเนรุํ วฏฺฏึ กตฺวา อญฺญสฺมึ สิเนรุมุทฺธนิ ฐเปตฺวา ชาเลยฺย, โส เอกจกฺกวาเฬเยว อาโลกํ กเรยฺย. ตโต ปรํ วิทตฺถิมฺปิ โอภาเสตุํ น สกฺกุเณยฺย. ตถาคโต ปน ติลผลปฺปมาเณน สรีรปฺปเทเสน โอภาสํ มุญฺจิตฺวา ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ เอโกภาสํ กเรยฺย ตโต วา ปน ภิยฺโย. เอวํ มหนฺตา หิ พุทฺธคุณาติ.

លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាកាលនឹងដោះស្រាយ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា idhānanda, tathāgatoti (ម្នាលអានន្ទ ព្រះតថាគតក្នុងលោកនេះ...)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា obhāsena phareyyāti សេចក្តីថា ផ្សាយទៅដោយរស្មីព្រះវរកាយ។ សួរថា កាលដែលផ្សាយទៅនោះ តើព្រះអង្គធ្វើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ក្នុងទីកន្លែងណាដែលព្រះអាទិត្យប្រាកដ ព្រះអង្គគប្បីធ្វើឱ្យព្រះអាទិត្យនោះអស្តង្គតទៅដោយអានុភាពរបស់ព្រះអង្គ។ ចំណែកក្នុងទីកន្លែងណាដែលព្រះអាទិត្យមិនប្រាកដ ព្រះអង្គគប្បីធ្វើឱ្យព្រះអាទិត្យនោះរះឡើង ហើយតម្កល់ទុកចំកណ្តាល។ លំដាប់នោះ ក្នុងទីកន្លែងដែលព្រះអាទិត្យប្រាកដ មនុស្សទាំងឡាយគប្បីត្រិះរិះថា ”ព្រះអាទិត្យទើបតែប្រាកដអម្បាញ់មិញនេះសោះ ឥឡូវនេះក៏ស្រាប់តែអស្តង្គតទៅភ្លាម នេះជាការវិលវល់នៃនាគ ឬជាការវិលវល់នៃភូត យក្ស ឬទេវតាណាមួយហ្ន៎?“។ ចំណែកក្នុងទីកន្លែងដែលព្រះអាទិត្យមិនប្រាកដ មនុស្សទាំងឡាយគប្បីត្រិះរិះថា ”ព្រះអាទិត្យទើបតែអស្តង្គតទៅអម្បាញ់មិញនេះសោះ ឥឡូវនេះក៏ស្រាប់តែរះឡើងភ្លាម នេះជាការវិលវល់នៃនាគ ភូត យក្ស ឬទេវតាណាមួយហ្ន៎?“។ លំដាប់នោះ កាលដែលមនុស្សទាំងនោះពិចារណាលើពន្លឺនិងងងឹត ហើយស្វែងរកថា ”តើហេតុការណ៍នេះកើតឡើងព្រោះបច្ច័យអ្វីហ្ន៎?“ ព្រះសាស្តាគប្បីចូលកាន់នីលកសិណសមាបត្តិ ហើយផ្សាយទៅនូវងងឹតដ៏ក្រាស់ឃ្មឹក។ ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីធ្វើឱ្យកើតសេចក្តីតក់ស្លុតដល់សត្វទាំងឡាយដែលខ្វល់ខ្វាយនឹងការងារជាដើមនោះ។ បន្ទាប់មក កាលទ្រង់ជ្រាបថាសត្វទាំងនោះដល់នូវសេចក្តីតក់ស្លុតហើយ ទើបទ្រង់ចូលកាន់ឱទាតកសិណសមាបត្តិ ហើយបញ្ចេញនូវព្រះពុទ្ធរស្មីដ៏ខាប់ក្រាស់និងសស្ងាច ធ្វើឱ្យទីទាំងពួងមានពន្លឺតែមួយក្នុងខណៈតែមួយ ហាក់ដូចជាពេលដែលព្រះចន្ទមួយពាន់ និងព្រះអាទិត្យមួយពាន់រះឡើងព្រមគ្នា។ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើការបញ្ចេញពន្លឺនោះ ដោយចំណែកនៃព្រះវរកាយមានប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ល្ងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាធ្វើផែនដីនៃចក្រវាឡឱ្យជាចានចង្កៀង ធ្វើទឹកក្នុងមហាសមុទ្រឱ្យជាប្រេង ធ្វើភ្នំសិនេរុឱ្យជាប្រដាប់ត្បារជក់ ហើយតម្កល់ទុកលើកំពូលភ្នំសិនេរុមួយទៀត រួចដុតបំភ្លឺ បុគ្គលនោះគប្បីធ្វើពន្លឺបានត្រឹមតែក្នុងចក្រវាឡមួយប៉ុណ្ណោះ ហួសពីនោះទៅ សូម្បីតែមួយចំអាមក៏មិនអាចបំភ្លឺបានឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគត បញ្ចេញរស្មីអំពីចំណែកនៃព្រះវរកាយមានប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ល្ង អាចធ្វើត្រីសហស្សីមហាសហស្សីលោកធាតុឱ្យមានពន្លឺតែមួយបាន ឬគប្បីធ្វើឱ្យលើសពីនោះទៅទៀតក៏បាន។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធគុណទាំងឡាយមានសភាពធំធេងយ៉ាងនេះឯង។

ตํ อาโลกํ สญฺชาเนยฺยุนฺติ ตํ อาโลกํ ทิสฺวา ‘‘เยน สูริโย อตฺถญฺเจว คมิโต อุฏฺฐาปิโต จ, พหลนฺธการญฺจ วิสฺสฏฺฐํ, เอส โส ปุริโส อิทานิ อาโลกํ กตฺวา ฐิโต, อโห อจฺฉริยปุริโส’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา นิสีเทยฺยุํ. สทฺทมนุสฺสาเวยฺยาติ ธมฺมกถาสทฺทมนุสฺสาเวยฺย. โย หิ เอกํ จกฺกวาฬปพฺพตํ เภรึ กตฺวา มหาปถวึ เภริจมฺมํ กตฺวา สิเนรุํ ทณฺฑํ กตฺวา อญฺญสฺมึ สิเนรุมตฺถเก ฐเปตฺวา อาโกเฏยฺย, โส เอกจกฺกวาเฬเยว ตํ สทฺทํ สาเวยฺย, ปรโต วิทตฺถิมฺปิ อติกฺกาเมตุํ น สกฺกุเณยฺย. ตถาคโต ปน ปลฺลงฺเก วา ปีเฐ วา นิสีทิตฺวา ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปติ, ตโต วา ปน ภิยฺโย, เอวํ มหานุภาวา ตถาคตาติ. อิติ ภควา อิมินา เอตฺตเกน วิสยกฺเขตฺตเมว ทสฺเสติ.

ពាក្យថា Taṃ ālokaṃ sañjāneyyunti សេចក្តីថា កាលបើបានឃើញពន្លឺនោះហើយ គប្បីលើកដៃប្រណម្យថ្វាយបង្គំ ហើយអង្គុយនៅ ដោយគិតថា ”ព្រះអាទិត្យត្រូវបានធ្វើឱ្យអស្តង្គតនិងរះឡើងដោយបុគ្គលណា ហើយងងឹតដ៏ក្រាស់ក៏ត្រូវបានបញ្ចេញដោយបុគ្គលណា បុគ្គលនោះឯង ឥឡូវនេះកំពុងឈរធ្វើពន្លឺឱ្យភ្លឺស្វាង ឱ! បុគ្គលដ៏អស្ចារ្យមែនហ្ន៎“។ ពាក្យថា Saddamanussāveyyāti សេចក្តីថា គប្បីធ្វើឱ្យឮសំឡេងនៃធម្មកថា។ ព្រោះថា បុគ្គលណាធ្វើភ្នំចក្រវាឡមួយឱ្យជាស្គរ ធ្វើមហាប្រថពីឱ្យជាស្បែកស្គរ ធ្វើភ្នំសិនេរុឱ្យជាឈើវាយស្គរ ហើយតម្កល់ទុកលើកំពូលភ្នំសិនេរុមួយទៀត រួចវាយស្គរនោះ បុគ្គលនោះគប្បីធ្វើឱ្យឮសំឡេងនោះបានត្រឹមតែក្នុងចក្រវាឡមួយប៉ុណ្ណោះ ហួសពីនោះទៅ សូម្បីតែមួយចំអាមក៏មិនអាចឱ្យកន្លងទៅបានឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគត គង់លើបល្ល័ង្កក្តី លើកៅអីក្តី ហើយធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់ដោយព្រះសូរសៀងក្នុងត្រីសហស្សីមហាសហស្សីលោកធាតុ ឬគប្បីធ្វើឱ្យលើសពីនោះទៅទៀតក៏បាន ព្រះតថាគតទាំងឡាយមានអានុភាពធំធេងយ៉ាងនេះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញតែវិសយក្សេត្រប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ។

อิมญฺจ ปน พุทฺธสีหนาทํ สุตฺวา เถรสฺส อพฺภนฺตเร พลวปีติ อุปฺปนฺนา, โส ปีติวเสน อุทานํ อุทาเนนฺโต ลาภา วต เมติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺส เม สตฺถา เอวํมหิทฺธิโกติ ยสฺส มยฺหํ สตฺถา เอวํมหิทฺธิโก, ตสฺส มยฺหํ เอวํมหิทฺธิกสฺส สตฺถุ ปฏิลาโภ ลาภา เจว สุลทฺธญฺจาติ อตฺโถ. อถ วา ยฺวาหํ เอวรูปสฺส สตฺถุโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิจริตุํ, ปาทปริกมฺมํ ปิฏฺฐิปริกมฺมํ กาตุํ, มุขโธวนอุทกนฺหาโนทกานิ ทาตุํ, คนฺธกุฏิปริเวณํ สมฺมชฺชิตุํ, อุปฺปนฺนาย กงฺขาย ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ, มธุรธมฺมกถญฺจ [Pg.213] โสตุํ ลภามิ, เอเต สพฺเพปิ มยฺหํ ลาภา เจว สุลทฺธญฺจาติปิ สนฺธาย เอวมาห. เอตฺถ จ ภควโต อนฺธการาโลกสทฺทสวนสงฺขาตานํ อิทฺธีนํ มหนฺตตาย มหิทฺธิกตา, ตาสํเยว อนุผรเณน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา. อุทายีติ ลาฬุทายิตฺเถโร. โส กิร ปุพฺเพ อุปฏฺฐากตฺเถเร อาฆาตํ พนฺธิตฺวา จรติ. ตสฺมา อิทานิ โอกาสํ ลภิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธสีหนาทปริโยสาเน ชลมานํ ทีปสิขํ นิพฺพาเปนฺโต วิย จรนฺตสฺส โคณสฺส ตุณฺเฑ ปหารํ เทนฺโต วิย ภตฺตภริตํ ปาตึ อวกุชฺชนฺโต วิย เถรสฺส ปสาทภงฺคํ กโรนฺโต เอวมาห.

ក៏កាលបើបានស្តាប់ព្រះពុទ្ធសីហនាទនេះហើយ សេចក្តីរីករាយ (បីតិ) ដ៏ខ្លាំងក្លាក៏កើតឡើងក្នុងព្រះវរកាយរបស់ព្រះថេរៈ ព្រះថេរៈនោះកាលនឹងបន្លឺនូវឧទានដោយកម្លាំងនៃបីតិ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា lābhā vata me (ជាលាភរបស់ខ្ញុំហ្ន៎...)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា yassa me satthā evaṃmahiddhikoti សេចក្តីថា ព្រះសាស្តារបស់ខ្ញុំព្រះអង្គណា មានឫទ្ធិធំយ៉ាងនេះ ការបានជួបព្រះសាស្តាដែលមានឫទ្ធិធំយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាជាលាភ និងជាការបានដោយល្អរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនោះព្រះថេរៈពោលសំដៅថា ”ការដែលខ្ញុំបានកាន់យកនូវបាត្រនិងចីវររបស់ព្រះសាស្តាមានសភាពយ៉ាងនេះដើរទៅតាម ការបានធ្វើនូវកិច្ចគក់ច្របាច់ជើង កិច្ចគក់ច្របាច់ខ្នង ការបានថ្វាយទឹកលុបព្រះភក្ត្រនិងទឹកស្រង់ព្រះវរកាយ ការបានបោសសម្អាតបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ ការបានទូលសួរប្រស្នាក្នុងកាលដែលកើតសេចក្តីសង្ស័យ និងការបានស្តាប់នូវធម្មកថាដ៏ផ្អែមល្ហែម ទាំងពួងនេះ សុទ្ធតែជាលាភ និងជាការបានដោយល្អរបស់ខ្ញុំ“។ ក្នុងទីនេះ ភាពជាអ្នកមានឫទ្ធិធំ (មហិទ្ធិកតា) របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គប្បីដឹងដោយភាពធំធេងនៃឫទ្ធិទាំងឡាយ មានការធ្វើងងឹត ការធ្វើពន្លឺ និងការធ្វើឱ្យឮសំឡេងជាដើម ហើយភាពជាអ្នកមានអានុភាពធំ (មហានុភាវតា) គប្បីដឹងដោយការផ្សាយទៅនៃឫទ្ធិទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា Udāyīti គឺព្រះឡាឡុទាយិត្ថេរ។ ឮថា ព្រះថេរៈនោះកាលពីមុន តែងចងគំនុំនឹងព្រះថេរៈជាឧបដ្ឋាក (ព្រះអានន្ទ) ហើយដើរទៅមក។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពេលនេះ កាលបើបានឱកាស ក្នុងពេលបញ្ចប់ព្រះពុទ្ធសីហនាទនេះ ប្រៀបដូចជាការរលត់នូវអណ្តាតប្រទីបដែលកំពុងឆេះក្តី ប្រៀបដូចជាការវាយចំច្រមុះគោដែលកំពុងដើរក្តី ប្រៀបដូចជាការផ្កាប់ចានដែលពេញដោយភោជនក្តី កាលនឹងធ្វើការបំផ្លាញសេចក្តីជ្រះថ្លារបស់ព្រះថេរៈ ទើបពោលយ៉ាងនេះ (ថា ម្នាលអាវុសោអានន្ទ ទោះបីព្រះសាស្តារបស់អ្នកមានឫទ្ធិធំ... តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់អ្នក)។

เอวํ วุตฺเต ภควาติ เอวํ อุทายิตฺเถเรน วุตฺเต ภควา ยถา นาม ปปาตตเฏ ฐตฺวา ปเวธมานํ ปุริสํ เอกมนฺเต ฐิโต หิเตสี ปุริโส ‘‘อิโต เอหิ อิโต เอหี’’ติ ปุนปฺปุนํ วเทยฺย, เอวเมวํ อุทายิตฺเถรํ ตสฺมา วจนา นิวาเรนฺโต มา เหวํ อุทายิ, มา เหวํ อุทายีติ อาห. ตตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, มา เอวํ อวจาติ อตฺโถ. มหารชฺชนฺติ จกฺกวตฺติรชฺชํ. นนุ จ สตฺถา เอกสฺส สาวกสฺส ธมฺมเทสนาย อุปฺปนฺนปสาทสฺส มหานิสํสํ อปริจฺฉินฺนํ อกาสิ, โส กสฺมา อิมสฺส พุทฺธสีหนาทํ อารพฺภ อุปฺปนฺนสฺส ปสาทสฺส อานิสํสํ ปริจฺฉินฺทตีติ? อริยสาวกสฺส เอตฺตกอตฺตภาวปริมาณตฺตา. ทนฺธปญฺโญปิ หิ โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ อตฺตภาวํ ปฏิลภติ, เตนสฺส คตึ ปริจฺฉินฺทนฺโต เอวมาห. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ฐตฺวา. ปรินิพฺพายิสฺสตีติ อปฺปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายิสฺสติ. อิติ นิพฺพาเนน กูฏํ คณฺหนฺโต อิมํ สีหนาทสุตฺตํ นิฏฺฐาเปสีติ.

ពាក្យថា Evaṃ vutte bhagavāti សេចក្តីថា កាលបើព្រះឧទាយិត្ថេរក្រាបទូលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ប្រៀបដូចជាបុរសអ្នកស្វែងរកប្រយោជន៍ម្នាក់ ឈរនៅក្នុងទីដ៏សមគួរ ហើយពោលទៅកាន់បុរសម្នាក់ដែលកំពុងឈរញាប់ញ័រនៅមាត់ជ្រោះថា ”ចូរមកខាងនេះ ចូរមកខាងនេះ“ យ៉ាងណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងហាមឃាត់ព្រះឧទាយិត្ថេរចាកពាក្យនោះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនោះថា mā hevaṃ udāyi, mā hevaṃ udāyīti (ម្នាលឧទាយី អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា hī គ្រាន់តែជានិបាត សេចក្តីថា កុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា Mahārajjanti គឺរាជ្យនៃព្រះចក្រពត្តិ។ សួរថា ព្រះសាស្តាធ្លាប់ធ្វើអានិសង្សដ៏ធំធេងដែលមិនមានកំណត់ នៃសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលកើតឡើងដោយសារការសម្តែងធម៌ដល់សាវកម្នាក់ ចុះហេតុអ្វីព្រះអង្គមកកំណត់អានិសង្សនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធព្រះពុទ្ធសីហនាទនេះវិញ? ឆ្លើយថា ព្រោះអរិយសាវកមានប្រមាណនៃអត្តភាពត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សូម្បីតែព្រះសោតាបន្នបុគ្គលដែលមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ ក៏រមែងបានអត្តភាពយ៉ាងច្រើនត្រឹមតែប្រាំពីរដងប៉ុណ្ណោះ ក្នុងពួកទេវតានិងមនុស្ស ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលនឹងកំណត់គតិរបស់ព្រះថេរៈនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Diṭṭheva dhammeti គឺស្ថិតនៅក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ ពាក្យថា Parinibbāyissatīti សេចក្តីថា នឹងបរិនិព្វានដោយអប្បច្ចយបរិនិព្វាន (ការរលត់ឥតមានបច្ច័យតទៅទៀត)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកព្រះនិព្វានជាកំពូល ដោយប្រការយ៉ាងនេះ ហើយទ្រង់បញ្ចប់សីហនាទសូត្រនេះ។

อานนฺทวคฺโค ตติโย.

អានន្ទវគ្គ ទី៣។

(๙) ๔. สมณวคฺโค

(៩) ៤. សមណវគ្គ

๑. สมณสุตฺตวณฺณนา

១. ពណ៌នាសមណសូត្រ

๘๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม สมณิยานีติ สมณสนฺตกานิ. สมณกรณียานีติ สมเณน กตฺตพฺพกิจฺจานิ. อธิสีลสิกฺขาสมาทานนฺติอาทีสุ สมาทานํ วุจฺจติ คหณํ, อธิสีลสิกฺขาย สมาทานํ คหณํ ปูรณํ [Pg.214] อธิสีลสิกฺขาสมาทานํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ สีลํ อธิสีลํ, จิตฺตํ อธิจิตฺตํ, ปญฺญา อธิปญฺญาติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ปญฺจสีลํ สีลํ นาม, ตํ อุปาทาย ทสสีลํ อธิสีลํ นาม, ตมฺปิ อุปาทาย จตุปาริสุทฺธิสีลํ อธิสีลํ นาม. อปิจ สพฺพมฺปิ โลกิยสีลํ สีลํ นาม, โลกุตฺตรสีลํ อธิสีลํ, ตเทว สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขาติ วุจฺจติ. กามาวจรจิตฺตํ ปน จิตฺตํ นาม, ตํ อุปาทาย รูปาวจรํ อธิจิตฺตํ นาม, ตมฺปิ อุปาทาย อรูปาวจรํ อธิจิตฺตํ นาม. อปิจ สพฺพมฺปิ โลกิยจิตฺตํ จิตฺตเมว, โลกุตฺตรํ อธิจิตฺตํ. ปญฺญายปิ เอเสว นโย. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ ตีณิ สมณกรณียานิ, ตสฺมา. ติพฺโพติ พหโล. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. อิติ อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต ติสฺโส สิกฺขา โลกิยโลกุตฺตรา กถิตาติ.

៨២. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៤ ពាក្យថា samaṇiyānīti សេចក្តីថា របស់ជារបស់សមណៈ។ ពាក្យថា Samaṇakaraṇīyānīti សេចក្តីថា កិច្ចដែលសមណៈគប្បីធ្វើ។ ក្នុងពាក្យថា adhisīlasikkhāsamādānanti ជាដើម ពាក្យថា samādānaṃ គឺការកាន់យក។ ការកាន់យក ការបំពេញនូវអធិសីលសិក្ខា ឈ្មោះថា អធិសីលសិក្ខាសមាទាន។ ក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងនូវការបែងចែកនេះគឺ សីល និងអធិសីល, ចិត្ត និងអធិចិត្ត, បញ្ញា និងអធិបញ្ញា។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ សីល៥ ឈ្មោះថា សីល។ ប្រៀបធៀបនឹងសីល៥ នោះ សីល១០ ឈ្មោះថា អធិសីល។ ប្រៀបធៀបនឹងសីល១០ នោះ សីលចតុបារិសុទ្ធិ ឈ្មោះថា អធិសីល។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីលោកិយសីលទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា សីល ចំណែកលោកុត្តរសីល ឈ្មោះថា អធិសីល សីលនោះឯង ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីសិក្សា ទើបឈ្មោះថា សិក្ខា។ ចំណែកកាមាវចរចិត្ត ឈ្មោះថា ចិត្ត។ ប្រៀបធៀបនឹងកាមាវចរចិត្តនោះ រូបាវចរចិត្ត ឈ្មោះថា អធិចិត្ត។ ប្រៀបធៀបនឹងរូបាវចរចិត្តនោះ អរូបាវចរចិត្ត ក៏ឈ្មោះថា អធិចិត្ត។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីលោកិយចិត្តទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា ចិត្ត ចំណែកលោកុត្តរចិត្ត ឈ្មោះថា អធិចិត្ត។ ក្នុងបញ្ញាក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Tasmāti សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែសមណករណីយៈទាំង៣នេះ មានប្រាកដ ហេតុនោះ។ ពាក្យថា Tibboti គឺខ្លាំងក្លា (ក្រាស់)។ ពាក្យថា Chandoti គឺកុសលឆន្ទៈដែលចង់ធ្វើ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសិក្ខាទាំង៣ ទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។

๒. คทฺรภสุตฺตวณฺณนา

២. ពណ៌នាគទ្រភសូត្រ

๘๓. ทุติเย ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโตติ ปจฺฉโต ปจฺฉโต. อหมฺปิ ทมฺโม อหมฺปิ ทมฺโมติ อหมฺปิ ‘‘ทมฺโม ทมฺมมาโน’’ติ วทมาโน คาวีติ. เสยฺยถาปิ คุนฺนนฺติ ยถา คาวีนํ. คาโว หิ กาฬาปิ รตฺตาปิ เสตาทิวณฺณาปิ โหนฺติ, คทฺรภสฺส ปน ตาทิโส วณฺโณ นาม นตฺถิ. ยถา จ วณฺโณ, เอวํ สโรปิ ปทมฺปิ อญฺญาทิสเมว. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตาติ.

៨៣. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា piṭṭhito piṭṭhito គឺ pacchato pacchato (ពីក្រោយៗ)។ ពាក្យថា ahampi dammo ahampi dammo គឺ គោញីដែលពោលថា «សូម្បីខ្ញុំក៏ជាសត្វដែលគេត្រូវទូន្មានដែរ សូម្បីខ្ញុំក៏ជាសត្វដែលគេត្រូវទូន្មានដែរ»។ ពាក្យថា seyyathāpi gunnaṃ គឺដូចជាពួកគោ។ ព្រោះថា ពួកគោ តែងមានពណ៌ខ្មៅខ្លះ ពណ៌ក្រហមខ្លះ ពណ៌សជាដើមខ្លះ ចំណែកឯសត្វលា ពណ៌បែបនោះមិនមានឡើយ។ ពណ៌យ៉ាងណា សូម្បីតែសំឡេង និងក្លិន ក៏ប្លែកគ្នាទៅវិញយ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសិក្ខាទាំង៣ លាយឡំគ្នា (ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ) ដែរ។

๓. เขตฺตสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃខេត្តសូត្រ

๘๔. ตติเย ปฏิกจฺเจวาติ ปฐมเมว. สุกฏฺฐํ กโรตีติ นงฺคเลน สุกฏฺฐํ กโรติ. สุมติกตนฺติ มติยา สุฏฺฐุ สมีกตํ. กาเลนาติ วปิตพฺพยุตฺตกาเลน. เสสํ อุตฺตานเมว. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

៨៤. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា paṭikacceva គឺ paṭhamameva (ជាមុនដំបូងបង្អស់)។ ពាក្យថា sukaṭṭhaṃ karoti គឺភ្ជួរយ៉ាងល្អដោយនង្គ័ល។ ពាក្យថា sumatikataṃ គឺធ្វើឱ្យស្មើល្អដោយដីស្អិត។ ពាក្យថា kālena គឺក្នុងកាលដ៏គួរដល់ការដាំដុះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសិក្ខាទាំង៣ លាយឡំគ្នាដែរ។

๔. วชฺชิปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវជ្ជីបុត្តសូត្រ

๘๕. จตุตฺเถ [Pg.215] วชฺชิปุตฺตโกติ วชฺชิราชกุลสฺส ปุตฺโต. ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตนฺติ ปณฺณาสาธิกํ สิกฺขาปทสตํ. ตสฺมึ สมเย ปญฺญตฺตานิ สิกฺขาปทาเนว สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. โส กิร ภิกฺขุ อชฺชวสมฺปนฺโน อุชุชาติโก อวงฺโก อกุฏิโล, ตสฺมา ‘‘อหํ เอตฺตกานิ สิกฺขาปทานิ รกฺขิตุํ สกฺกุเณยฺยํ วา น วา’’ติ จินฺเตตฺวา สตฺถุ อาโรเจสิ. สกฺโกมหนฺติ สกฺโกมิ อหํ. โส กิร ‘‘เอตฺตเกสุ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขนฺตสฺส อครุ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขิตุ’’นฺติ มญฺญมาโน เอวมาห. อถ ภควา ยถา นาม ปญฺญาส ติณกลาปิโย อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส กลาปิยสตํ พนฺธิตฺวา สีเส ฐเปยฺย, เอวเมว เอกิสฺสาปิ สิกฺขาย สิกฺขิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส อปรา ทฺเวปิ สิกฺขา อุปริ ปกฺขิปนฺโต ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขูติอาทิมาห. สุขุมาโล กิร อุตฺตโร นาม ชานปทมนุสฺโส โลหปาสาทวิหาเร วสติ. อถ นํ ทหรภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘อุตฺตร, อคฺคิสาลา โอวสฺสติ, ติณํ กปฺปิยํ กตฺวา เทหี’’ติ. ตํ อาทาย อฏวึ คนฺตฺวา เตน ลายิตํ ติณํเยว กรเฬ พนฺธิตฺวา ‘‘ปญฺญาส กรเฬ คเหตุํ สกฺขิสฺสสิ อุตฺตรา’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘น สกฺขิสฺสามี’’ติ อาห. อสีตึ ปน สกฺขิสฺสสีติ? น สกฺขิสฺสามิ, ภนฺเตติ. เอกํ กรฬสตํ สกฺขิสฺสสีติ? อาม, ภนฺเต, คณฺหิสฺสามีติ. ทหรภิกฺขู กรฬสตํ พนฺธิตฺวา ตสฺส สีเส ฐปยึสุ. โส อุกฺขิปิตฺวา นิตฺถุนนฺโต คนฺตฺวา อคฺคิสาลาย สมีเป ปาเตสิ. อถ นํ ภิกฺขู ‘‘กิลนฺตรูโปสิ อุตฺตรา’’ติ อาหํสุ. อาม, ภนฺเต, ทหรา ภิกฺขู มํ วญฺเจสุํ, อิมํ เอกมฺปิ กรฬสตํ อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตํ มํ ‘‘ปณฺณาส กรเฬ อุกฺขิปาหี’’ติ วทึสุ. อาม, อุตฺตร, วญฺจยึสุ ตนฺติ. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

៨៥. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា vajjiputtako គឺបុត្ររបស់រាជត្រកូលវជ្ជី។ ពាក្យថា diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ គឺសិក្ខាបទមួយរយហាសិប។ ពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកតែសិក្ខាបទទាំងឡាយដែលបានបញ្ញត្តទុកក្នុងសម័យនោះប៉ុណ្ណោះ។ ឮថា ភិក្ខុនោះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសេចក្តីត្រង់ មានជាតិត្រង់ មិនវៀចវេរ មិនកោងកាច ហេតុនោះ លោកគិតថា «អាត្មាអញនឹងអាចរក្សាសិក្ខាបទមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះបាន ឬមិនបានហ្ន៎» ទើបក្រាបបង្គំទូលព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា sakkomahaṃ គឺ sakkomi ahaṃ (ខ្ញុំព្រះករុណាអាចធ្វើបាន)។ ឮថា ភិក្ខុនោះយល់ឃើញថា «កាលបើអាត្មាអញសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ការសិក្សាក្នុងសិក្ខាទាំង៣ មិនធ្ងន់ធ្ងរឡើយ» ទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលចងបាច់ស្មៅមួយរយបាច់ ទៅដាក់លើក្បាលរបស់បុគ្គលដែលមិនអាចលើកសូម្បីតែបាច់ស្មៅហាសិបបាច់បាន យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះឯង ព្រះអង្គកាលនឹងដាក់បន្ថែមសិក្ខាពីរទៀតទៅលើបុគ្គលដែលមិនអាចសិក្សាសូម្បីតែសិក្ខាមួយ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា tasmātiha tvaṃ bhikkhu (ម្នាលភិក្ខុ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងរឿងនេះ អ្នក...)។ ឮថា មានអ្នកជនបទម្នាក់ឈ្មោះ ឧត្តរៈ ជាអ្នកសុខុមាលជាតិ រស់នៅក្នុងលោហប្រាសាទវិហារ។ គ្រានោះ ពួកភិក្ខុកំលោះៗបាននិយាយនឹងគាត់ថា «នែឧត្តរៈ រោងភ្លើងលេចធ្លាយហើយ ចូរអ្នកធ្វើស្មៅឱ្យជាកប្បិយៈ ហើយប្រគេនមក»។ ពួកភិក្ខុបាននាំគាត់ទៅកាន់ព្រៃ ហើយចងស្មៅដែលគាត់បានច្រូតនោះជាបាច់ៗ រួចសួរថា «នែឧត្តរៈ អ្នកអាចយកស្មៅហាសិបបាច់បានទេ?»។ គាត់ឆ្លើយថា «ខ្ញុំមិនអាចទេបាទ»។ «ចុះប៉ែតសិបបាច់ អាចទេ?» «មិនអាចទេ លោកម្ចាស់»។ «ចុះមួយរយបាច់ អាចទេ?» «បាទ លោកម្ចាស់ ខ្ញុំអាចយកបាន»។ ពួកភិក្ខុកំលោះក៏ចងស្មៅមួយរយបាច់ រួចលើកដាក់លើក្បាលរបស់គាត់។ គាត់ក៏លើកស្មៅនោះដើរថ្ងូរទៅ រួចទម្លាក់ចុះនៅជិតរោងភ្លើង។ គ្រានោះ ពួកភិក្ខុសួរគាត់ថា «នែឧត្តរៈ អ្នកហាក់ដូចជាហត់នឿយណាស់មែនទេ?»។ គាត់ឆ្លើយថា «បាទ លោកម្ចាស់ ពួកភិក្ខុកំលោះបានបញ្ឆោតខ្ញុំ ពួកលោកបានប្រាប់ខ្ញុំដែលមិនអាចលើកសូម្បីតែបាច់ស្មៅមួយរយនេះថា 'ចូរលើកស្មៅហាសិបបាច់ចុះ'»។ ពួកភិក្ខុពោលថា «មែនហើយ ឧត្តរៈ ពួកលោកបានបញ្ឆោតអ្នកមែន»។ សេចក្តីប្រៀបធៀបនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសិក្ខាទាំង៣ លាយឡំគ្នាដែរ។

๕. เสกฺขสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសេក្ខសូត្រ

๘๖. ปญฺจเม อุชุมคฺคานุสาริโนติ อุชุมคฺโค วุจฺจติ อริยมคฺโค, ตํ อนุสฺสรนฺตสฺส ปฏิปนฺนกสฺสาติ อตฺโถ. ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณนฺติ ปฐมเมว มคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ. มคฺโค หิ กิเลสานํ เขปนโต ขโย นาม, ตํสมฺปยุตฺตํ [Pg.216] ญาณํ ขยสฺมึ ญาณํ นาม. ตโต อญฺญา อนนฺตราติ ตโต จตุตฺถมคฺคญาณโต อนนฺตรา อญฺญา อุปฺปชฺชติ, อรหตฺตผลํ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. อญฺญาวิมุตฺตสฺสาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา วิมุตฺตสฺส. ญาณํ เว โหตีติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ โหติ. อิติ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ สตฺต เสขา กถิตา. อวสาเน ปน ขีณาสโว ทสฺสิโตติ.

៨៦. ក្នុងសូត្រទី៥ ក្នុងពាក្យថា ujumaggānusārino នេះ ផ្លូវត្រង់ លោកហៅថា អរិយមគ្គ, សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើរតាមអរិយមគ្គនោះ។ ពាក្យថា khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ គឺ មគ្គញាណ តែងកើតឡើងមុនដំបូងបង្អស់។ ព្រោះថា មគ្គ ឈ្មោះថា ខយៈ (សេចក្តីអស់ទៅ) ព្រោះកម្ចាត់បង់នូវកិលេសទាំងឡាយ, ញាណដែលប្រកបដោយមគ្គនោះ ឈ្មោះថា ញាណក្នុងធម៌ជាទីអស់ទៅ (khayasmiṃ ñāṇaṃ)។ ពាក្យថា tato aññā anantarā គឺ បន្ទាប់ពីអរហត្តមគ្គញាណទី៤ នោះមក អញ្ញា (អរហត្តផល) តែងកើតឡើងក្នុងលំដាប់គ្មានចន្លោះ។ ពាក្យថា aññāvimuttassa គឺ ដល់បុគ្គលអ្នករួចផុតហើយដោយអរហត្តផលវិមុត្តិ។ ពាក្យថា ñāṇaṃ ve hoti គឺ បច្ចវេក្ខណញាណ តែងកើតមាន។ យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងសូត្រ សូម្បីក្នុងគាថាទាំងឡាយ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសេក្ខបុគ្គល៧ពួក។ ចំណែកឯក្នុងខាងចុង ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះខីណាស្រព។

๖. ปฐมสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមសិក្ខាសូត្រ

๘๗. ฉฏฺเฐ อตฺตกามาติ อตฺตโน หิตกามา. ยตฺเถตํ สพฺพํ สโมธานํ คจฺฉตีติ ยาสุ สิกฺขาสุ สพฺพเมตํ ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ สงฺคหํ คจฺฉติ. ปริปูรการี โหตีติ สมตฺตการี โหติ. มตฺตโส การีติ ปมาเณน การโก, สพฺเพน สพฺพํ กาตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. ขุทฺทานุขุทฺทกานีติ จตฺตาริ ปาราชิกานิ ฐเปตฺวา เสสสิกฺขาปทานิ. ตตฺราปิ สงฺฆาทิเสสํ ขุทฺทกํ, ถุลฺลจฺจยํ อนุขุทฺทกํ นาม. ถุลฺลจฺจยญฺจ ขุทฺทกํ, ปาจิตฺติยํ อนุขุทฺทกํ นาม, ปาจิตฺติยญฺจ ขุทฺทกํ, ปาฏิเทสนิยทุกฺกฏทุพฺภาสิตานิ อนุขุทฺทกานิ นาม. อิเม ปน องฺคุตฺตรมหานิกายวฬญฺชนกอาจริยา ‘‘จตฺตาริ ปาราชิกานิ ฐเปตฺวา เสสานิ สพฺพานิปิ ขุทฺทานุขุทฺทกานี’’ติ วทนฺติ. ตานิ อาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปีติ เอตฺถ ปน ขีณาสโว ตาว โลกวชฺชํ นาปชฺชติ, ปณฺณตฺติวชฺชเมว อาปชฺชติ. อาปชฺชนฺโต จ กาเยนปิ วาจายปิ จิตฺเตนปิ อาปชฺชติ. กาเยน อาปชฺชนฺโต กุฏิการสหเสยฺยาทีนิ อาปชฺชติ, วาจาย อาปชฺชนฺโต สญฺจริตฺตปทโสธมฺมาทีนิ, จิตฺเตน อาปชฺชนฺโต รูปิยปฏิคฺคหณํ อาปชฺชติ. เสกฺเขสุปิ เอเสว นโย. น หิ เมตฺถ, ภิกฺขเว, อภพฺพตา วุตฺตาติ, ภิกฺขเว, น หิ มยา เอตฺถ เอวรูปํ อาปตฺตึ อาปชฺชเน จ วุฏฺฐาเน จ อริยปุคฺคลสฺส อภพฺพตา กถิตา. อาทิพฺรหฺมจริยกานีติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานิ จตฺตาริ มหาสีลสิกฺขาปทานิ. พฺรหฺมจริยสารุปฺปานีติ ตานิเยว จตุมคฺคพฺรหฺมจริยสฺส สารุปฺปานิ อนุจฺฉวิกานิ. ตตฺถาติ เตสุ สิกฺขาปเทสุ. ธุวสีโลติ นิพทฺธสีโล. ฐิตสีโลติ ปติฏฺฐิตสีโล. โสตาปนฺโนติ โสตสงฺขาเตน มคฺเคน ผลํ [Pg.217] อาปนฺโน. อวินิปาตธมฺโมติ จตูสุ อปาเยสุ อปตนสภาโว. นิยโตติ โสตาปตฺติมคฺคนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโณติ อุปริมคฺคตฺตยสมฺโพธิปรายโณ.

៨៧. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា attakāmā គឺ អ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន។ ពាក្យថា yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati គឺ សិក្ខាបទមួយរយហាសិបទាំងអស់នេះ រមែងរួមចុះក្នុងសិក្ខាទាំងឡាយណា។ ពាក្យថា paripūrakārī hoti គឺ ជាអ្នកធ្វើឱ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា mattasokārī គឺ ជាអ្នកធ្វើតាមប្រមាណ, សេចក្តីថា មិនអាចធ្វើបានទាំងអស់គ្រប់យ៉ាងឡើយ។ ពាក្យថា khuddānukhuddakāni គឺ លើកលែងតែបារាជិកទាំង៤ ចេញ សិក្ខាបទដែលនៅសល់ទាំងអស់។ ក្នុងបណ្តាសិក្ខាបទទាំងនោះ សង្ឃាទិសេស ឈ្មោះថា អាបត្តិស្រាល (ខុទ្ទកៈ) ថុល្លច្ច័យ ឈ្មោះថា អាបត្តិស្រាលណាស់ (អនុខុទ្ទកៈ)។ មួយវិញទៀត ថុល្លច្ច័យ ឈ្មោះថា អាបត្តិស្រាល បាចិត្តិយ ឈ្មោះថា អាបត្តិស្រាលណាស់។ បាចិត្តិយ ឈ្មោះថា អាបត្តិស្រាល បាដិទេសនីយៈ ទុក្កដ និងទុព្ភាសិត ឈ្មោះថា អាបត្តិស្រាលណាស់។ ចំណែកឯព្រះអាចារ្យទាំងឡាយដែលប្រើប្រាស់អាំងគុត្តរនិកាយនេះ តែងពោលថា «លើកលែងតែបារាជិកទាំង៤ ចេញ សិក្ខាបទដែលនៅសល់ទាំងអស់ សូម្បីទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា ខុទ្ទានុខុទ្ទកៈ ដែរ»។ ក្នុងពាក្យថា tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi នេះ ព្រះខីណាស្រព មិនត្រូវលោកវជ្ជៈ (ទោសខាងលោកិយ) ឡើយ ត្រូវតែបញ្ញត្តិវជ្ជៈ (ទោសខាងព្រះបញ្ញត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើត្រូវ ក៏ត្រូវតាមកាយខ្លះ តាមវាចាខ្លះ តាមចិត្តខ្លះ។ កាលត្រូវតាមកាយ តែងត្រូវកុដិការសិក្ខាបទ និងសហសេយ្យសិក្ខាបទជាដើម។ កាលត្រូវតាមវាចា តែងត្រូវសញ្ចរិត្តសិក្ខាបទ និងបទសោធម៌សិក្ខាបទជាដើម។ កាលត្រូវតាមចិត្ត តែងត្រូវរូបិយបដិគ្គហណសិក្ខាបទ។ សូម្បីក្នុងពួកសេក្ខបុគ្គល ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā គឺ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនបានសម្តែងនូវភាពមិនគួរ (ភាពមិនអាចទៅរួច) របស់អរិយបុគ្គល ក្នុងការត្រូវ និងការចេញចាកអាបត្តិមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា ādibrahmacariyakāni គឺ សិក្ខាបទមហាសីលទាំង៤ ដែលជាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ ពាក្យថា brahmacariyasāruppāni គឺ សិក្ខាបទទាំងនោះឯង ដែលសមគួរ គប្បីដល់ចតុម្មគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ ពាក្យថា tattha គឺ ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា dhuvasīlo គឺ មានសីលជាប់ជានិច្ច។ ពាក្យថា ṭhitasīlo គឺ មានសីលខ្ជាប់ខ្ជួន។ ពាក្យថា sotāpanno គឺ ដល់នូវផលដោយមគ្គដែលពោលគឺសោតៈ។ ពាក្យថា avinipātadhammo គឺ មានសភាពមិនធ្លាក់ចុះក្នុងអបាយទាំង៤។ ពាក្យថា niyato គឺ ជានិយតបុគ្គល ដោយសោតាបត្តិមគ្គនិយាម។ ពាក្យថា sambodhiparāyano គឺ មានសម្ពោធិ ពោលគឺមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ទាំង៣ ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ។

ตนุตฺตาติ ตนุภาโว. สกทาคามิโน หิ ราคาทโย อพฺภปฏลํ วิย มจฺฉิกาปตฺตํ วิย จ ตนุกา โหนฺติ, น พหลา. โอรมฺภาคิยานนฺติ เหฏฺฐาภาคิยานํ. สํโยชนานนฺติ พนฺธนานํ. ปริกฺขยาติ ปริกฺขเยน. โอปปาติโก โหตีติ อุปฺปนฺนโก โหติ. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ เหฏฺฐา อโนตริตฺวา อุปริเยว ปรินิพฺพานธมฺโม. อนาวตฺติธมฺโมติ โยนิคติวเสน อนาคมนธมฺโม.

ពាក្យថា tanuttā គឺ ភាពស្តើងស្រាល។ ព្រោះថា ពួកកិលេសមានរាគៈជាដើម របស់ព្រះសកទាគាមី តែងស្តើងស្រាល ដូចជាស្រទាប់ពពក ឬដូចជាស្លាបរុយ មិនក្រាស់ឃ្មឹកឡើយ។ ពាក្យថា orambhāgiyānaṃ គឺ របស់ធម៌ចំណែកខាងក្រោម។ ពាក្យថា saṃyojanānaṃ គឺ របស់គ្រឿងចំណងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា parikkhayā គឺ ដោយការអស់ទៅដោយដាច់ខាត។ ពាក្យថា opapātiko hoti គឺ ជាអ្នកកើតឡើង (ដោយឧបបាតិកៈ)។ ពាក្យថា tattha parinibbāyī គឺ ជាអ្នកមានសភាពបរិនិព្វានក្នុងជាន់លើនោះឯង ដោយមិនបាច់ចុះមកជាន់ក្រោមវិញឡើយ។ ពាក្យថា anāvattidhammo គឺ មានសភាពមិនត្រឡប់មកវិញ ដោយអំណាចនៃយោនិ និងគតិ។

ปเทสํ ปเทสการีติอาทีสุ ปเทสการี ปุคฺคโล นาม โสตาปนฺโน จ สกทาคามี จ อนาคามี จ, โส ปเทสเมว สมฺปาเทติ. ปริปูรการี นาม อรหา, โส ปริปูรเมว สมฺปาเทติ. อวญฺฌานีติ อตุจฺฉานิ สผลานิ สอุทฺรยานีติ อตฺโถ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสกาว กถิตา.

ក្នុងពាក្យជាដើមថា padesaṃ padesakārī នោះ បុគ្គលឈ្មោះថា បទេសការី (អ្នកធ្វើបានមួយចំណែក) គឺ ព្រះសោតាបន្នៈ ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី បុគ្គលនោះ ធ្វើឱ្យសម្រេចបានត្រឹមតែមួយចំណែកប៉ុណ្ណោះ។ បុគ្គលឈ្មោះថា បរិបូរការី (អ្នកធ្វើឱ្យបរិបូណ៌) គឺ ព្រះអរហន្ត ព្រះអង្គធ្វើឱ្យសម្រេចបាននូវសេចក្តីបរិបូណ៌តែម្តង។ ពាក្យថា avañjhāni គឺ មិនទទេ មិនសូន្យទទេ មានផល មានកម្រៃ។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសិក្ខាទាំង៣ លាយឡំគ្នាដែរ។

๗. ทุติยสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយសិក្ខាសូត្រ

๘๘. สตฺตเม โกลํโกโลติ กุลา กุลํ คมนโก. กุลนฺติ เจตฺถ ภโว อธิปฺเปโต, ตสฺมา ‘‘ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานี’’ติ เอตฺถปิ ทฺเว วา ตโย วา ภเวติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยญฺหิ ทฺเว วา ภเว สนฺธาวติ ตโย วา, อุตฺตมโกฏิยา ฉ วา. ตสฺมา ทฺเว วา ตีณิ วา จตฺตาริ วา ปญฺจ วา ฉ วาติ เอวเมตฺถ วิกปฺโป ทฏฺฐพฺโพ. เอกพีชีติ เอกสฺเสว ภวสฺส พีชํ เอตสฺส อตฺถีติ เอกพีชี. อุทฺธํโสโตติอาทีสุ อตฺถิ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี. ตตฺถ โย อิธ อนาคามิผลํ ปตฺวา อวิหาทีสุ นิพฺพตฺโต ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อุปรูปริ นิพฺพตฺติตฺวา อกนิฏฺฐํ ปาปุณาติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ นิพฺพตฺโต ตตฺเถว อปรินิพฺพายิตฺวา อกนิฏฺฐมฺปิ อปฺปตฺวา อุปริมพฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อิโต จวิตฺวา [Pg.218] อกนิฏฺเฐเยว นิพฺพตฺตติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ จตูสุ อญฺญตรสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม.

៨៨. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា kolaṃkolo គឺ បុគ្គលអ្នកទៅពីត្រកូលមួយទៅកាន់ត្រកូលមួយ។ ពាក្យថា kula ក្នុងទីនេះ សំដៅយក ភព ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងពាក្យថា dve vā tīṇi vā kulāni នេះ សេចក្តីគប្បីជ្រាបថា ពីរ ឬបីភព យ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលនេះ តែងអន្ទោលទៅកាន់ពីរភពខ្លះ បីភពខ្លះ ឬយ៉ាងច្រើនបំផុតត្រឹមប្រាំមួយភពខ្លះ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបនូវការបែងចែកក្នុងទីនេះថា ពីរភពខ្លះ បីភពខ្លះ បួនភពខ្លះ ប្រាំភពខ្លះ ប្រាំមួយភពខ្លះ យ៉ាងនេះចុះ。 ពាក្យថា ekabījī គឺ បុគ្គលដែលមានពូជគឺបដិសន្ធិសម្រាប់ភពតែមួយគត់។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា uddhaṃsoto នោះ មានព្រះអនាគាមីជាឧទ្ធំសោតៈទៅកាន់អកនិដ្ឋភព មានព្រះអនាគាមីជាឧទ្ធំសោតៈ តែមិនទៅកាន់អកនិដ្ឋភព មានព្រះអនាគាមីមិនមែនជាឧទ្ធំសោតៈ តែទៅកាន់អកនិដ្ឋភព មានព្រះអនាគាមីមិនមែនជាឧទ្ធំសោតៈ ទាំងមិនទៅកាន់អកនិដ្ឋភព។ ក្នុងបណ្តាព្រះអនាគាមីទាំងនោះ ព្រះអនាគាមីណា បានសម្រេចអនាគាមិផលក្នុងលោកនេះ ហើយទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិមានអវិហាភពជាដើម ស្ថិតនៅក្នុងភពនោះៗអស់អាយុកាល រួចទៅកើតក្នុងភពខ្ពស់ៗឡើងទៅ រហូតដល់សម្រេចអកនិដ្ឋភព ព្រះអនាគាមីនេះ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈទៅកាន់អកនិដ្ឋភព។ ចំណែកឯព្រះអនាគាមីណា ទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិមានអវិហាភពជាដើម មិនទាន់បរិនិព្វានក្នុងភពនោះៗឡើយ ទាំងមិនទាន់ដល់អកនិដ្ឋភពផង ក៏បរិនិព្វានក្នុងព្រហ្មលោកជាន់ខ្ពស់ណាមួយ ព្រះអនាគាមីនេះ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈ តែមិនទៅកាន់អកនិដ្ឋភព។ ព្រះអនាគាមីណា ច្យុតពីលោកនេះហើយ ទៅកើតក្នុងអកនិដ្ឋភពតែម្តង ព្រះអនាគាមីនេះ ឈ្មោះថា មិនមែនជាឧទ្ធំសោតៈ តែទៅកាន់អកនិដ្ឋភព។ ចំណែកឯព្រះអនាគាមីណា ទៅកើតក្នុងភពណាមួយក្នុងបណ្តាសុទ្ធាវាសភូមិទាំង៤ (មានអវិហាភពជាដើម) ហើយបរិនិព្វានក្នុងភពនោះឯង ព្រះអនាគាមីនេះ ឈ្មោះថា មិនមែនជាឧទ្ធំសោតៈ ទាំងមិនទៅកាន់អកនិដ្ឋភព។

ยตฺถ กตฺถจิ อุปฺปนฺโน ปน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน อรหตฺตํ ปตฺโต สสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน ปตฺโต อสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. โย ปน กปฺปสหสฺสายุเกสุ อวิเหสุ นิพฺพตฺติตฺวา ปญฺจมํ กปฺปสตํ อติกฺกมิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, อยํ อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม. อตปฺปาทีสุปิ เอเสว นโย. อนฺตราปรินิพฺพายีติ โย อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา ปรินิพฺพายติ, โส ติวิโธ โหติ. กปฺปสหสฺสายุเกสุ ตาว อวิเหสุ นิพฺพตฺติตฺวา เอโก นิพฺพตฺตทิวเสเยว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. โน เจ นิพฺพตฺตทิวเส ปาปุณาติ, ปฐมสฺส ปน กปฺปสตสฺส มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ปฐโม อนฺตราปรินิพฺพายี. อปโร เอวํ อสกฺโกนฺโต ทฺวินฺนํ กปฺปสตานํ มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ทุติโย. อปโร เอวมฺปิ อสกฺโกนฺโต จตุนฺนํ กปฺปสตานํ มตฺถเก ปาปุณาติ, อยํ ตติโย อนฺตราปรินิพฺพายี. เสสํ วุตฺตนยเมว.

មួយវិញទៀត ព្រះអនាគាមីដែលទៅកើតក្នុងភពណាមួយ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តដោយសសង្ខារ (ដោយការប្រឹងប្រែងប្រកបដោយបយោគៈ) ឈ្មោះថា សសង្ខារបរិនិព្វាយី។ ព្រះអនាគាមីដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តដោយអសង្ខារ (ដោយមិនបាច់ប្រឹងប្រែងប្រកបដោយបយោគៈ) ឈ្មោះថា អសង្ខារបរិនិព្វាយី។ ចំណែកឯព្រះអនាគាមីណា ទៅកើតក្នុងអវិហាភពដែលមានអាយុកាលមួយពាន់កប្ប កន្លងហួសប្រាំរយកប្ប (ពាក់កណ្តាលអាយុកាល) ទៅហើយ ទើបបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ព្រះអនាគាមីនេះ ឈ្មោះថា ឧបហច្ចបរិនិព្វាយី។ សូម្បីក្នុងភពទាំងឡាយមានអតប្បាភពជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា antarāparinibbāyī គឺ ព្រះអនាគាមីណា បរិនិព្វានដោយមិនទាន់កន្លងហួសពាក់កណ្តាលអាយុកាល ព្រះអនាគាមីនោះ មាន៣ប្រភេទ។ ក្នុងបណ្តាព្រះអនាគាមីទាំងនោះ ព្រះអនាគាមីខ្លះ ទៅកើតក្នុងអវិហាភពដែលមានអាយុកាលមួយពាន់កប្ប ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងថ្ងៃដែលទៅកើតនោះតែម្តង។ បើមិនបានសម្រេចក្នុងថ្ងៃដែលទៅកើតទេ តែបានសម្រេចក្នុងរវាងមុនមួយរយកប្បដំបូង ព្រះអនាគាមីនេះ ឈ្មោះថា អន្តរាបរិនិព្វាយីទី១។ ព្រះអនាគាមីម្នាក់ទៀត កាលមិនអាចសម្រេចបានយ៉ាងនោះ តែបានសម្រេចក្នុងរវាងមុនពីររយកប្ប ព្រះអនាគាមីនេះ ឈ្មោះថា អន្តរាបរិនិព្វាយីទី២។ ព្រះអនាគាមីម្នាក់ទៀត សូម្បីមិនអាចសម្រេចបានយ៉ាងនោះ តែបានសម្រេចក្នុងរវាងមុនបួនរយកប្ប ព្រះអនាគាមីនេះ ឈ្មោះថា អន្តរាបរិនិព្វាយីទី៣។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

อิมสฺมึ ปน ฐาเน ฐตฺวา จตุวีสติ โสตาปนฺนา, ทฺวาทส สกทาคามิโน, อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน, ทฺวาทส จ อรหนฺโต กเถตพฺพา. อิมสฺมึ หิ สาสเน สทฺธาธุรํ ปญฺญาธุรนฺติ ทฺเว ธุรานิ, ทุกฺขปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทโย จตสฺโส ปฏิปทา. ตตฺเถโก สทฺธาธุเรน อภินิวิสิตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา เอกเมว ภวํ นิพฺพตฺติตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยเมโก เอกพีชี. โส ปฏิปทาวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ยถา เจส, เอวํ ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐปีติ อฏฺฐ เอกพีชิโน. ตถา โกลํโกลา สตฺตกฺขตฺตุปรมา จาติ อิเม จตุวีสติ โสตาปนฺนา นาม. ตีสุ ปน วิโมกฺเขสุ สุญฺญตวิโมกฺเขน สกทาคามิภูมึ ปตฺตา จตุนฺนํ ปฏิปทานํ วเสน จตฺตาโร สกทาคามิโน, ตถา อนิมิตฺตวิโมกฺเขน ปตฺตา จตฺตาโร, อปฺปณิหิตวิโมกฺเขน ปตฺตา จตฺตาโรติ อิเม ทฺวาทส สกทาคามิโน. อวิเหสุ ปน ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ อนาคามิโน, เต อสงฺขารปรินิพฺพายิโน ปญฺจ, สสงฺขารปรินิพฺพายิโน ปญฺจาติ ทส โหนฺติ, ตถา อตปฺปาทีสุ. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถิ[Pg.219], ตสฺมา ตตฺถ จตฺตาโร สสงฺขารปรินิพฺพายี, จตฺตาโร อสงฺขารปรินิพฺพายีติ อฏฺฐ, อิเม อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน. ยถา ปน สกทาคามิโน, ตเถว อรหนฺโตปิ ทฺวาทส เวทิตพฺพา. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ (ក្នុងអធិការនេះ) គប្បីសម្តែងនូវព្រះសោតាបន្នបុគ្គល ២៤ ពួក, ព្រះសកទាគាមីបុគ្គល ១២ ពួក, ព្រះអនាគាមីបុគ្គល ៤៨ ពួក និងព្រះអរហន្ត ១២ ពួក។ ព្រោះថាក្នុងសាសនានេះ មានធុរៈ ២ គឺ សទ្ធាធុរៈ និងបញ្ញាធុរៈ និងមានបដិបទា ៤ មានទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាជាដើម។ ក្នុងធុរៈទាំងពីរនោះ បុគ្គលម្នាក់ចូលទៅកាន់សទ្ធាធុរៈ ហើយបានសម្រេចសោតាបត្តិផល កើតតែមួយភពប៉ុណ្ណោះ ហើយធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ នេះជាឯកពីជិសោតាបន្នបុគ្គលម្នាក់។ ឯកពីជិសោតាបន្នបុគ្គលនោះ មាន ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃបដិបទា។ ដូចជាបុគ្គលនេះដែរ បុគ្គលសូម្បីចូលទៅកាន់បញ្ញាធុរៈ ក៏មាន ៤ យ៉ាងដូចគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានព្រះឯកពីជិសោតាបន្នបុគ្គល ៨ ពួក។ ព្រះកោលំកោលសោតាបន្នបុគ្គល និងព្រះសត្តក្ខត្តុបរមសោតាបន្នបុគ្គល ក៏មានដូច្នោះដែរ រួមជាព្រះសោតាបន្នបុគ្គល ២៤ ពួកនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងវិមោក្ខ ៣ ពួក ព្រះសកទាគាមីបុគ្គលដែលដល់នូវសកទាគាមិភូមិដោយសុញ្ញតវិមោក្ខ មាន ៤ ពួក ដោយអំណាចនៃបដិបទា ៤, ព្រះសកទាគាមីបុគ្គលដែលដល់ដោយអនិមិត្តវិមោក្ខ មាន ៤ ពួក, ដែលដល់ដោយអប្បណិហិតវិមោក្ខ មាន ៤ ពួក ដូចគ្នា រួមជាព្រះសកទាគាមីបុគ្គល ១២ ពួកនេះឯង។ ចំណែកក្នុងជាន់អវិហា មានព្រះអន្តរាបរិនិព្វាយី ៣ ពួក, ព្រះឧបហច្ចបរិនិព្វាយី ១ ពួក, ព្រះឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមី ១ ពួក រួមជាព្រះអនាគាមីបុគ្គល ៥ ពួក, ព្រះអនាគាមីបុគ្គលទាំងនោះ ជាព្រះអសង្ខារបរិនិព្វាយី ៥ ពួក, ជាព្រះសសង្ខារបរិនិព្វាយី ៥ ពួក រួមជា ១០ ពួក ក្នុងជាន់អតប្បាជាដើមក៏មានដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែក្នុងជាន់អកនិដ្ឋា មិនមានព្រះឧទ្ធំសោតៈឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងជាន់នោះ ទើបមានព្រះសសង្ខារបរិនិព្វាយី ៤ ពួក, ព្រះអសង្ខារបរិនិព្វាយី ៤ ពួក រួមជា ៨ ពួក ទាំងនេះជាព្រះអនាគាមីបុគ្គល ៤៨ ពួក។ ព្រះអរហន្តទាំងឡាយ ១២ ពួក ក៏គប្បីជ្រាបដូចជាព្រះសកទាគាមីបុគ្គលដែរ។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសិក្ខា ៣ យ៉ាងលាយឡំគ្នា (ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ) ដែរ។

๘. ตติยสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយតតិយសិក្ខាសូត្រ

๘๙. อฏฺฐเม ตํ วา ปน อนภิสมฺภวํ อปฺปฏิวิชฺฌนฺติ ตํ อรหตฺตํ อปาปุณนฺโต อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต. อิมินา นเยน สพฺพฏฺฐาเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา. นวมํ อุตฺตานตฺถเมว. อิธาปิ ติสฺโส สิกฺขา มิสฺสิกาว กถิตา.

៨៩. ក្នុងសូត្រទី៨ បទថា «taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhanti» សេចក្តីថា កាលមិនបានសម្រេច មិនបានចាក់ធ្លុះនូវព្រះអរហត្តផលនោះ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីទាំងពួងដោយន័យនេះឯង។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី៨ នេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសិក្ខា ៣ យ៉ាងលាយឡំគ្នាដែរ។ សូត្រទី៩ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី៩ នេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសិក្ខា ៣ យ៉ាងលាយឡំគ្នាដែរ។

๑๐. ทุติยสิกฺขตฺตยสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយទុតិយសិក្ខត្តយសូត្រ

๙๑. ทสเม อาสวานํ ขยาติ เอตฺถ อรหตฺตมคฺโค อธิปญฺญาสิกฺขา นาม. ผลํ ปน สิกฺขิตสิกฺขสฺส อุปฺปชฺชนโต สิกฺขาติ น วตฺตพฺพํ.

៩១. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា «āsavānaṃ khayā» ក្នុងទីនេះ ព្រះអរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា អធិបញ្ញាសិក្ខា។ ចំណែកឯព្រះអរហត្តផល មិនគប្បីហៅថាសិក្ខាឡើយ ព្រោះកើតឡើងដល់ព្រះខីណាស្រពដែលបានសិក្សាសិក្ខារួចរាល់ហើយ។

ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉาติ ยถา ปฐมํ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขติ, ปจฺฉา ตเถว สิกฺขตีติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ยถา อโธ ตถา อุทฺธนฺติ ยถา เหฏฺฐิมกายํ อสุภวเสน ปสฺสติ, อุปริมกายมฺปิ ตเถว ผรติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขติ, รตฺติมฺปิ ตเถว สิกฺขตีติ อตฺโถ. อภิภุยฺย ทิสา สพฺพาติ สพฺพา ทิสา อารมฺมณวเสน อภิภวิตฺวา. อปฺปมาณสมาธินาติ อรหตฺตมคฺคสมาธินา.

បទថា «yathā pure tathā pacchā» សេចក្តីថា សិក្សាក្នុងសិក្ខាទាំង ៣ ក្នុងកាលមុនយ៉ាងណា ក៏សិក្សាយ៉ាងនោះក្នុងកាលខាងក្រោយ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ បទថា «yathā adho tathā uddhaṃ» សេចក្តីថា ពិចារណាឃើញកាយផ្នែកខាងក្រោមដោយអំណាចនៃអសុភៈយ៉ាងណា ក៏ផ្សាយទៅកាន់កាយផ្នែកខាងលើដូច្នោះដែរ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នាbox។ បទថា «yathā divā tathā rattiṃ» សេចក្តីថា សិក្សានូវសិក្ខាទាំង ៣ ក្នុងពេលថ្ងៃយ៉ាងណា ក៏សិក្សាយ៉ាងនោះក្នុងពេលយប់ដែរ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ បទថា «abhibhuyya disā sabbā» សេចក្តីថា គ្របសង្កត់នូវទិសទាំងពួងដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ បទថា «appamāṇasamādhinā» សេចក្តីថា ដោយសមាធិដែលប្រកបដោយព្រះអរហត្តមគ្គ។

เสกฺขนฺติ สิกฺขมานํ สกรณียํ. ปฏิปทนฺติ ปฏิปนฺนกํ. สํสุทฺธจาริยนฺติ สํสุทฺธจรณํ ปริสุทฺธสีลํ. สมฺพุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธํ. ธีรํ ปฏิปทนฺตคุนฺติ ขนฺธธีรอายตนธีรวเสน ธีรํ ธิติสมฺปนฺนํ ปฏิปตฺติยา อนฺตํ คตํ. วิญฺญาณสฺสาติ จริมกวิญฺญาณสฺส. ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโนติ ตณฺหากฺขยวิมุตฺติสงฺขาตาย อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคตสฺส. ปชฺโชตสฺเสว นิพฺพานนฺติ ปทีปนิพฺพานํ วิย. วิโมกฺโข โหติ เจตโสติ จิตฺตสฺส วิมุตฺติ วิมุจฺจนา อปฺปวตฺติภาโว โหติ. ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโน หิ ขีณาสวสฺส จริมกวิญฺญาณนิโรเธน [Pg.220] ปรินิพฺพานํ วิย เจตโส วิโมกฺโข โหติ, น คตฏฺฐานํ ปญฺญายติ, อปณฺณตฺติกภาวูปคโมเยว โหตีติ อตฺโถ.

បទថា «sekkhaṃ» សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកកំពុងសិក្សា ដែលនៅមានកិច្ចត្រូវធ្វើ។ បទថា «paṭipadaṃ» សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិ។ បទថា «saṃsuddhacāriyaṃ» សេចក្តីថា មានការប្រព្រឹត្តដ៏ស្អាតស្អំ មានសីលដ៏បរិសុទ្ធ។ បទថា «sambuddhaṃ» សេចក្តីថា ព្រះអ្នកត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤។ បទថា «dhīraṃ paṭipadantaguṃ» សេចក្តីថា ព្រះអ្នកមានសេចក្តីអត់ធន់ (មានចិត្តនឹងធឹង) ដោយអំណាចនៃខន្ធធិរៈ និងអាយតនធិរៈ ជាអ្នកប្រកបដោយធិតិ (សេចក្តីខ្ជាប់ខ្ជួន) ដល់នូវទីបំផុតនៃប្រតិបត្តិ។ បទថា «viññāṇassa» សេចក្តីថា នៃចរិមវិញ្ញាណ (វិញ្ញាណចុងក្រោយបង្អស់ គឺចុតិចិត្ត)។ បទថា «taṇhākkhayavimuttino» សេចក្តីថា នៃព្រះខីណាស្រពដែលប្រកបដោយអរហត្តផលវិមុត្តិ ដែលពោលគឺតណ្ហាក្ខយវិមុត្តិ។ បទថា «pajjotasseva nibbānaṃ» សេចក្តីថា ដូចជាការរលត់ទៅនៃប្រទីប។ បទថា «vimokkho hoti cetaso» សេចក្តីថា ការរួចផុតនៃចិត្ត ការរួចចាក ការមិនប្រព្រឹត្តទៅតទៅទៀតនៃចិត្ត រមែងមាន។ សេចក្តីពន្យល់ថា ការរួចផុតនៃចិត្តរបស់ព្រះខីណាស្រពអ្នកមានចិត្តរួចផុតហើយព្រោះអស់ទៅនៃតណ្ហា រមែងមាន ព្រោះការរលត់ទៅនៃចរិមវិញ្ញាណ ដូចជាការរលត់ទៅនៃប្រទីប មិនប្រាកដទីកន្លែងដែលទៅឡើយ គឺដល់នូវសភាពដែលមិនអាចបញ្ញត្តិបានឡើយ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។

๑๑. สงฺกวาสุตฺตวณฺณนา

១១. ការអធិប្បាយសង្កវាសូត្រ

๙๒. เอกาทสเม สงฺกวา นาม โกสลานํ นิคโมติ สงฺกวาติ เอวํนามโก โกสลรฏฺเฐ นิคโม. อาวาสิโกติ ภารหาโร นเว อาวาเส สมุฏฺฐาเปติ, ปุราเณ ปฏิชคฺคติ. สิกฺขาปทปฏิสํยุตฺตายาติ สิกฺขาสงฺขาเตหิ ปเทหิ ปฏิสํยุตฺตาย, ตีหิ สิกฺขาหิ สมนฺนาคตายาติ อตฺโถ. สนฺทสฺเสตีติ สมฺมุเข วิย กตฺวา ทสฺเสติ. สมาทเปตีติ คณฺหาเปติ. สมุตฺเตเชตีติ สมุสฺสาเหติ. สมฺปหํเสตีติ ปฏิลทฺธคุเณหิ วณฺณํ กเถนฺโต โวทาเปติ. อธิสลฺลิขเตติ อติวิย สลฺลิขติ, อติวิย สลฺลิขิตํ กตฺวา สณฺหํ สณฺหํ กเถตีติ อตฺโถ.

៩២. ក្នុងសូត្រទី១១ បទថា «saṅkavā nāma kosalānaṃ nigamo» សេចក្តីថា និគមឈ្មោះ សង្កវៈ នៅក្នុងកោសលរដ្ឋ។ បទថា «āvāsiko» សេចក្តីថា ភិក្ខុអ្នកទទួលភារៈកសាងវត្តថ្មី និងជួសជុលវត្តចាស់។ បទថា «sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya» សេចក្តីថា ដែលទាក់ទងនឹងសិក្ខាបទ ពោលគឺប្រកបដោយសិក្ខា ៣ យ៉ាង នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ បទថា «sandasseti» សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យប្រាកដច្បាស់ដូចជាចំពោះមុខ។ បទថា «samādapeti» សេចក្តីថា ឱ្យកាន់យក (ឱ្យសមាទាន)។ បទថា «samuttejeti» សេចក្តីថា ឱ្យអាចហាន (ឱ្យមានសេចក្តីព្យាយាម)។ បទថា «sampahaṃseti» សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យរីករាយ ដោយការសម្តែងនូវគុណដែលបានសម្រេចហើយ ធ្វើឱ្យផូរផង់។ បទថា «adhisallikhete» សេចក្តីថា ជម្រះយ៉ាងខ្លាំង គឺធ្វើឱ្យស្អាតស្អំយ៉ាងក្រៃលែង ហើយពោលនូវពាក្យដ៏ទន់ភ្លន់ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។

อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อธิภวิตฺวา ปวตฺโต. อหุเทว อกฺขนฺตีติ อโหสิเยว อนธิวาสนา. อหุ อปฺปจฺจโยติ อโหสิ อตุฏฺฐากาโร. ปฏิคฺคณฺหาตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรตฺถาย, ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส โทสสฺส ขลิตสฺส วา อกรณตฺถายาติ อตฺโถ. ตคฺฆาติ เอกํเสน. ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตถา กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุทฺธิเหสา, กสฺสป, อริยสฺส วินเยติ เอสา กสฺสป พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุทฺธิ นาม. กตมา? ยายํ อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา. เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต ‘‘โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อาห. น สิกฺขากาโมติ ติสฺโส สิกฺขา น กาเมติ น ปตฺเถติ น ปิเหติ. สิกฺขาสมาทานสฺสาติ สิกฺขาปริปูรณสฺส. น วณฺณวาทีติ คุณํ น กเถติ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเลน. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

បទថា «accayo» សេចក្តីថា កំហុស (ទោស)។ បទថា «maṃ accagamā» សេចក្តីថា កន្លងហួស គ្របសង្កត់លើខ្ញុំព្រះករុណា។ បទថា «ahudeva akkhanti» សេចក្តីថា ការមិនអត់ធន់បានកើតមានឡើងពិតមែន។ បទថា «ahu appaccayo» សេចក្តីថា អាការៈមិនត្រេកអរបានកើតមានឡើងហើយ។ បទថា «paṭiggaṇhātu» សេចក្តីថា សូមអត់ទោសឱ្យចុះ។ បទថា «āyatiṃ saṃvarāya» សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីសង្រួមក្នុងកាលខាងមុខ គឺដើម្បីកុំឱ្យធ្វើនូវកំហុស ទោស ឬការភ្លាត់ភ្លាំងដែលមានសភាពបែបនេះទៀត នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ បទថា «taggha» សេចក្តីថា ដោយពិត (ពិតប្រាកដ)។ បទថា «yathādhammaṃ paṭikarosi» សេចក្តីថា ធម៌តម្កល់នៅយ៉ាងណា ក៏ធ្វើការកែខៃយ៉ាងនោះ គឺធ្វើការសូមខមាទោស នេះជាពាក្យដែលទ្រង់មានព្រះបន្ទូល។ បទថា «taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma» សេចក្តីថា យើងអត់ទោសនូវកំហុសនោះរបស់អ្នក។ បទថា «vuddhihesā, kassapa, ariyassa vinaye» សេចក្តីថា ម្នាលកស្សបៈ នេះជាសេចក្តីចម្រើនក្នុងសាសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់។ សេចក្តីចម្រើននោះ តើដូចម្តេច? គឺការដែលបុគ្គលឃើញកំហុសដោយសភាពជាកំហុស ហើយកែខៃតាមធម៌ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងកាលខាងមុខ។ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ធ្វើទេសនាឱ្យមានបុគ្គលជាទីតាំង ទើបត្រាស់ថា «បុគ្គលណាឃើញកំហុសដោយសភាពជាកំហុស ហើយកែខៃតាមធម៌ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងកាលខាងមុខ»។ បទថា «na sikkhākāmo» សេចក្តីថា មិនប្រាថ្នា មិនប្រាថ្នាចង់បាន មិនពេញចិត្តក្នុងសិក្ខាទាំង ៣។ បទថា «sikkhāsamādānassa» សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកបំពេញសិក្ខាឱ្យបរិបូណ៌។ បទថា «na vaṇṇavādī» សេចក្តីថា មិនពោលសរសើរគុណ។ បទថា «kālena» សេចក្តីថា ក្នុងកាលដ៏សមគួរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

สมณวคฺโค จตุตฺโถ.

សមណវគ្គ ទី៤។

(๑๐) ๕. โลณกปลฺลวคฺโค

(១០) ៥. លោណកបល្លវគ្គ

๑. อจฺจายิกสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយអច្ចាយិកសូត្រ

๙๓. ปญฺจมสฺส [Pg.221] ปฐเม อจฺจายิกานีติ อติปาติกานิ. กรณียานีติ อวสฺสกิจฺจานิ. ยญฺหิ น อวสฺสํ กาตพฺพํ, ตํ กิจฺจนฺติ วุจฺจติ. อวสฺสํ กาตพฺพํ กรณียํ นาม. สีฆํ สีฆนฺติ เวเคน เวเคน. ตสฺส โข ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. นตฺถิ สา อิทฺธิ วา อานุภาโว วาติ สา วา อิทฺธิ โส วา อานุภาโว นตฺถิ. อุตฺตรสฺเวติ ตติยทิวเส. อุตุปริณามินีติ ลทฺธอุตุปริณามานิ หุตฺวา. ชายนฺติปีติ ตติยทิวเส นิกฺขนฺตเสตงฺกุรานิ โหนฺติ, สตฺตาเห ปตฺเต นีลงฺกุรานิ โหนฺติ. คพฺภีนิปิ โหนฺตีติ ทิยฑฺฒมาสํ ปตฺวา คหิตคพฺภานิ โหนฺติ. ปจฺจนฺติปีติ ตโย มาเส ปตฺวา ปจฺจนฺติ. อิทานิ ยสฺมา พุทฺธานํ คหปติเกน วา สสฺเสหิ วา อตฺโถ นตฺถิ, สาสเน ปน ตปฺปฏิรูปกํ ปุคฺคลํ วา อตฺถํ วา ทสฺเสตุํ ตํ ตํ โอปมฺมํ อาหรนฺติ. ตสฺมา ยมตฺถํ ทสฺเสตุกาเมน เอตํ อาภตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต เอวเมว โขติอาทิมาห. ตํ อตฺถโต อุตฺตานเมว. สิกฺขา ปน อิธาปิ มิสฺสิกา เอว กถิตา.

៩៣. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៥ បទថា «accāyikāni» សេចក្តីថា កិច្ចប្រញាប់ប្រញាល់ខ្លាំង។ បទថា «karaṇīyāni» សេចក្តីថា កិច្ចដែលត្រូវតែធ្វើជាដាច់ខាត។ ព្រោះថាកិច្ចណាដែលមិនត្រូវធ្វើជាដាច់ខាត កិច្ចនោះហៅថា កិច្ច (កិច្ចការ)។ ចំណែកកិច្ចដែលត្រូវតែធ្វើជាដាច់ខាត ឈ្មោះថា ករណីយៈ។ បទថា «sīghaṃ sīghaṃ» សេចក្តីថា ដោយលឿនៗ (ដោយប្រញាប់ប្រញាល់)។ ក្នុងបទថា «tassa kho taṃ» នេះ បទថា «taṃ» គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «natthi sā iddhi vā ānubhāvo vā» សេចក្តីថា រឹទ្ធិ ឬអានុភាពបែបនោះ មិនមានឡើយ។ បទថា «uttarasve» សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃទី៣។ បទថា «utupariṇāminī» សេចក្តីថា កាលបានទទួលការប្រែប្រួលនៃឧតុហើយ។ បទថា «jāyantipi» សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃទី៣ រមែងមានពន្លកពណ៌សដុះឡើង កាលដល់ ៧ ថ្ងៃ រមែងមានពន្លកពណ៌ខៀវ។ បទថា «gabbhīnipi honti» សេចក្តីថា កាលដល់មួយខែកន្លះ រមែងមានផ្ទៃ (មានគភ៌/ចេញកួរ)។ បទថា «paccantipi» សេចក្តីថា កាលដល់ ៣ ខែ រមែងទុំ (រមែងទុំរាស់)។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានសេចក្តីត្រូវការដោយគហបតី ឬដោយស្រូវឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវបុគ្គល ឬសេចក្តីដែលប្រៀបដូចជាស្រូវ និងគហបតីនោះក្នុងសាសនា ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនាំមកនូវឧបមាទាំងនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ចង់បង្ហាញសេចក្តីណា ទើបនាំមកនូវឧបមានោះ ហើយទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «evameva kho» ជាដើម។ ឧបមេយ្យនោះ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកឯសិក្ខាទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងសូត្រទី១ នេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងលាយឡំគ្នា (ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ) ដែរ។

๒. ปวิเวกสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយបវិវេកសូត្រ

๙๔. ทุติเย จีวรปวิเวกนฺติ จีวรํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกกิเลเสหิ วิวิตฺตภาวํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สาณานีติ สาณวากเจลานิ. มสาณานีติ มิสฺสกเจลานิ. ฉวทุสฺสานีติ มตสรีรโต ฉฑฺฑิตวตฺถานิ, เอรกติณาทีนิ วา คนฺเถตฺวา กตนิวาสนานิ. ปํสุกูลานีติ ปถวิยํ ฉฑฺฑิตนนฺตกานิ. ติรีฏานีติ รุกฺขตจวตฺถานิ. อชินานีติ อชินมิคจมฺมานิ. อชินกฺขิปนฺติ ตเทว มชฺเฌ ผาลิตํ, สหขุรกนฺติปิ วทนฺติ. กุสจีรนฺติ กุสติณานิ คนฺเถตฺวา กตจีรํ. วากจีรผลกจีเรสุปิ เอเสว นโย. เกสกมฺพลนฺติ มนุสฺสเกเสหิ กตกมฺพลํ. วาลกมฺพลนฺติ อสฺสวาลาทีหิ กตกมฺพลํ. อุลูกปกฺขิกนฺติ อุลูกปตฺตานิ คนฺเถตฺวา กตนิวาสนํ.

៩៤. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា «cīvarapavivekaṃ» សេចក្តីថា ភាពស្ងាត់ចាកកិលេសដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យចីវរ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ (បិណ្ឌបាតបវិវេក និងសេនាសនបវិវេក) ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ បទថា «sāṇāni» សេចក្តីថា សំពត់ដែលត្បាញដោយសរសៃធ្មៃ។ បទថា «masāṇāni» សេចក្តីថា សំពត់ចម្រុះ (សំពត់លាយ)។ បទថា «chavadussāni» សេចក្តីថា សំពត់ដែលគេបោះបង់ចោលពីសាកសព ឬសំពត់ដែលគេចងក្រងដោយស្មៅយាប្លុងជាដើម ធ្វើជាគ្រឿងស្លៀកដណ្តប់។ បទថា «paṃsukūlāni» សេចក្តីថា ក្រណាត់កន្ទបដែលគេបោះចោលលើផែនដី។ បទថា «tirīṭāni» សេចក្តីថា សំពត់ធ្វើដោយសម្បកឈើ。 បទថា «ajināni» សេចក្តីថា ស្បែកខ្លាឃ្មុំ ឬស្បែកសត្វម្រឹគ។ បទថា «ajinakkhipaṃ» សេចក្តីថា ស្បែកសត្វម្រឹគនោះឯងដែលគេពុះចំកណ្តាល ខ្លះក៏ហៅថា ស្បែកសត្វម្រឹគដែលមានទាំងក្រចក។ បទថា «kusacīraṃ» សេចក្តីថា ចីវរដែលគេចងក្រងដោយស្មៅស្បូវ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «vākacīra» (ចីវរសម្បកឈើ) និង «phalakacīra» (ចីវរបន្ទះក្តារ) ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ បទថា «kesakambalaṃ» សេចក្តីថា ភួយដែលធ្វើដោយសក់មនុស្ស។ បទថា «vālakambalaṃ» សេចក្តីថា ភួយដែលធ្វើដោយរោមសត្វ មានរោមសេះជាដើម។ បទថា «ulūkapakkhikaṃ» សេចក្តីថា គ្រឿងស្លៀកដណ្តប់ដែលគេចងក្រងដោយស្លាបមៀម។

สากภกฺขาติ [Pg.222] อลฺลสากภกฺขา. สามากภกฺขาติ สามากตณฺฑุลภกฺขา. นีวาราทีสุ นีวารา นาม อรญฺเญ สยํ ชาตวีหิชาติ. ททฺทุลนฺติ จมฺมกาเรหิ จมฺมํ ลิขิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ. หฏํ วุจฺจติ สิเลโสปิ เสวาโลปิ กณิการาทิรุกฺขนิยฺยาโสปิ. กณนฺติ กุณฺฑกํ. อาจาโมติ ภตฺตอุกฺขลิกาย ลคฺโค ฌามโอทโน. ตํ ฉฑฺฑิตฏฺฐาเน คเหตฺวา ขาทนฺติ, โอทนกญฺชิยนฺติปิ วทนฺติ. ปิญฺญากาทโย ปากฏาว. ปวตฺตผลโภชีติ ปติตผลโภชี. ภุสาคารนฺติ ขลสาลํ.

បទថា «sākabhakkhā» សេចក្តីថា អ្នកបរិភោគបន្លែស្រស់ជាអាហារ។ បទថា «sāmākabhakkhā» សេចក្តីថា អ្នកបរិភោគអង្ករស្រងែជាអាហារ។ ក្នុងពាក្យថា «nīvārādīsu» ស្រូវឈ្មោះថា នីវារៈ គឺពូជស្រូវដែលដុះឯងក្នុងព្រៃ។ បទថា «daddulaṃ» សេចក្តីថា កំទេចស្បែកដែលជាងធ្វើស្បែកកោសចោល។ ពាក្យថា «haṭaṃ» គេហៅសូម្បីជ័រឈើ ស្លែ ឬជ័រនៃដើមឈើមានដើមស្រឡៅជាដើម។ បទថា «kaṇaṃ» សេចក្តីថា កន្ទក់ (ចុងអង្ករ)។ បទថា «ācāmo» សេចក្តីថា បាយក្ដាំងដែលជាប់បាតឆ្នាំងបាយ។ ពួកជនតែងរើសយកបាយក្ដាំងនោះពីកន្លែងដែលគេបោះចោលមកបរិភោគ ខ្លះហៅថា ទឹកបាយជូរ។ ពួកអ្នកបរិភោគកាកល្ងជាដើម គឺប្រាកដច្បាស់ស្រាប់ហើយ (ជាពួកបរិព្វាជកក្រៅសាសនា)។ បទថា «pavattaphalabhojī» សេចក្តីថា អ្នកបរិភោគផ្លែឈើដែលជ្រុះឯងជាអាហារ។ បទថា «bhusāgāraṃ» សេចក្តីថា រោងកិនស្រូវ (លានបោកស្រូវ)។

สีลวาติ จตุปาริสุทฺธิสีเลน สมนฺนาคโต. ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ โหตีติ ปญฺจ ทุสฺสีลฺยานิ ปหีนานิ โหนฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิโกติ ยาถาวทิฏฺฐิโก. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อยาถาวทิฏฺฐิ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา. อคฺคปฺปตฺโตติ สีลคฺคปฺปตฺโต. สารปฺปตฺโตติ สีลสารํ ปตฺโต. สุทฺโธติ ปริสุทฺโธ. สาเร ปติฏฺฐิโตติ สีลสมาธิปญฺญาสาเร ปติฏฺฐิโต.

បទថា «sīlavā» សេចក្តីថា អ្នកប្រកបដោយចតុបារិសុទ្ធិសីល។ បទថា «dussīlyañcassa pahīnaṃ hoti» សេចក្តីថា ទុស្សីល្យៈ (ភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីល) ៥ យ៉ាង ត្រូវបានលះបង់ហើយ។ បទថា «sammādiṭṭhiko» សេចក្តីថា អ្នកមានសេចក្តីយល់ឃើញត្រូវតាមពិត។ បទថា «micchādiṭṭhī» សេចក្តីថា សេចក្តីយល់ឃើញខុសមិនត្រូវតាមពិត។ បទថា «āsavā» សេចក្តីថា អាសវៈ ៤ យ៉ាង។ បទថា «aggappatto» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដោយសីល។ បទថា «sārappatto» សេចក្តីថា ដល់នូវខ្លឹមសារនៃសីល។ បទថា «suddho» សេចក្តីថា បរិសុទ្ធស្អាត។ បទថា «sāre patiṭṭhito» សេចក្តីថា តម្កល់នៅក្នុងខ្លឹមសារ គឺសីល សមាធិ និងបញ្ញា។

เสยฺยถาปีติ ยถา นาม. สมฺปนฺนนฺติ ปริปุณฺณํ ปริปกฺกสาลิภริตํ. สงฺฆราเปยฺยาติ สงฺกฑฺฒาเปยฺย. อุพฺพหาเปยฺยาติ ขลฏฺฐานํ อาหราเปยฺย. ภุสิกนฺติ ภุสํ. โกฏฺฏาเปยฺยาติ อุทุกฺขเล ปกฺขิปาเปตฺวา มุสเลหิ ปหราเปยฺย. อคฺคปฺปตฺตานีติ ตณฺฑุลคฺคํ ปตฺตานิ. สารปฺปตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสํ อุตฺตานเมว. ยํ ปเนตฺถ ‘‘ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ จสฺส ปหีนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหีนภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

បទថា «seyyathāpi» សេចក្តីថា ដូចជា (ប្រៀបដូចជា)។ បទថា «sampannaṃ» សេចក្តីថា បរិបូណ៌ គឺពេញដោយស្រូវសាលីដែលទុំល្អហើយ។ បទថា «saṅgharāpeyya» សេចក្តីថា គប្បីឱ្យប្រមូលមក។ បទថា «ubbahāpeyya» សេចក្តីថា គប្បីឱ្យដឹកជញ្ជូនមកកាន់លានស្រូវ។ បទថា «bhusikaṃ» សេចក្តីថា អង្កាម។ បទថា «koṭṭāpeyya» សេចក្តីថា គប្បីឱ្យដាក់ក្នុងត្បាល់ ហើយបុកដោយអង្រែទាំងឡាយ។ បទថា «aggappattāni» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាកំពូលនៃអង្ករ។ សូម្បីក្នុងបទថា «sārappatta» ជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកឯពាក្យដែលពោលក្នុងទីនេះថា «dussīlyañcassa pahīnaṃ micchādiṭṭhi cassa pahīnā» គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់ការលះបង់ដោយសោតាបត្តិមគ្គ។

๓. สรทสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយសរទសូត្រ

๙๕. ตติเย วิทฺเธติ วลาหกวิคเมน ทูรีภูเต. เทเวติ อากาเส. อภิวิหจฺจาติ อภิวิหนิตฺวา. ยโตติ ยสฺมึ กาเล. วิรชนฺติ ราครชาทิรหิตํ. เตสํเยว มลานํ วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ จตุสจฺจธมฺมปริคฺคาหกํ โสตาปตฺติมคฺคจกฺขุํ. นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ ทุวิธเมวสฺส สํโยชนํ นตฺถิ, อิตรมฺปิ ปน ปุน อิมํ โลกํ อาเนตุํ อสมตฺถตาย นตฺถีติ วุตฺตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต ฌานานาคามี นาม กถิโตติ.

៩៥. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា viddhe បានដល់ ឆ្ងាយទៅហើយ ព្រោះការប្រាសចាកពពក។ ពាក្យថា deve បានដល់ ក្នុងអាកាស។ ពាក្យថា abhivihacca បានដល់ កម្ចាត់ចោលហើយ។ ពាក្យថា yato បានដល់ ក្នុងកាលណា។ ពាក្យថា virajaṃ បានដល់ ប្រាសចាកធូលីគឺរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា vītamalaṃ បានដល់ ព្រោះភាពនៃមន្ទិលទាំងឡាយនោះឯងប្រាសទៅហើយ។ ពាក្យថា dhammacakkhuṃ បានដល់ សោតាបត្តិមគ្គញ្ញាណ ដែលកំណត់ដឹងនូវធម៌គឺអរិយសច្ចៈ ៤។ ពាក្យថា natthi tassa saṃyojanaṃ បានដល់ សំយោជនៈទាំង ២ ប្រការ មិនមានដល់អរិយបុគ្គលនោះឡើយ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែសំយោជនៈក្រៅពីនេះ ក៏លោកពោលថា មិនមាន ព្រោះមិនអាចនាំមកកាន់លោកនេះទៀតបាន។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអំពីព្រះអនាគាមីដោយឈាន។

๔. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាបរិសាសូត្រ

๙๖. จตุตฺเถ น พาหุลิกา โหนฺตีติ ปจฺจยพาหุลฺลิกา น โหนฺติ. น สาถลิกาติ ติสฺโส สิกฺขา สิถิลํ กตฺวา น คณฺหนฺติ. โอกฺกมเน นิกฺขิตฺตธุราติ [Pg.223] โอกฺกมนํ วุจฺจติ อวคมนฏฺเฐน ปญฺจ นีวรณานิ, เตสุ นิกฺขิตฺตธุรา. ปวิเวเก ปุพฺพงฺคมาติ กายจิตฺตอุปธิวิเวกสงฺขาเต ติวิเธปิ วิเวเก ปุพฺพงฺคมา. วีริยํ อารภนฺตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ ปคฺคณฺหนฺติ. อปฺปตฺตสฺสาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลสงฺขาตสฺส อปฺปตฺตวิเสสสฺส. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปจฺฉิมา ชนตาติ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกาทโย. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชตีติ อาจริยุปชฺฌาเยหิ กตํ อนุกโรติ. ยํ ตาย ชนตาย อาจริยุปชฺฌาเยสุ ทิฏฺฐํ, ตสฺส อนุคตึ อาปชฺชติ นาม. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อคฺควตี ปริสาติ, ภิกฺขเว, อยํ ปริสา อคฺคปุคฺคลวตี นาม วุจฺจติ.

៩៦. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា na bāhulikā honti បានដល់ មិនជាអ្នកច្រើនដោយបច្ច័យ។ ពាក្យថា na sāthalikā បានដល់ មិនធ្វើសិក្ខាទាំង ៣ ឲ្យធូរថយហើយកាន់យក។ ពាក្យថា okkamane nikkhittadhurā ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា okkamana ព្រះអង្គទ្រង់ហៅថានីវរណៈ ៥ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសត្វឲ្យធ្លាក់ចុះ ពួកភិក្ខុទាំងនោះមានធុរៈដាក់ចុះហើយក្នុងនីវរណៈទាំងនោះ។ ពាក្យថា paviveke pubbaṅgamā បានដល់ មានសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់ជាប្រធាន ក្នុងវិវេកទាំង ៣ ប្រការ ដែលពោលគឺ កាយវិវេក ចិត្តវិវេក និងឧបធិវិវេក។ ពាក្យថា vīriyaṃ ārabhanti បានដល់ ផ្គងឡើងនូវវីរិយៈសូម្បីទាំងពីរប្រការ។ ពាក្យថា appattassa បានដល់ គុណវិសេសដែលមិនទាន់ដល់ ពោលគឺឈាន វិបស្សនា មគ្គ និងផល។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា pacchimā janatā បានដល់ ពួកសទ្ធិវិហារិក និងអន្តេវាសិកជាដើម។ ពាក្យថា diṭṭhānugatiṃ āpajjati បានដល់ ធ្វើតាមនូវកិច្ចដែលព្រះឧបជ្ឈាយ៍ និងអាចារ្យធ្វើហើយ។ ពួកជននោះឃើញនូវអំពើណា ក្នុងព្រះឧបជ្ឈាយ៍ និងអាចារ្យទាំងឡាយ ឈ្មោះថាដល់នូវការធ្វើតាមនូវអំពើនោះ។ ពាក្យថា ayaṃ vuccati, bhikkhave, aggavatī parisā បានដល់ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បរិស័ទនេះ ឈ្មោះថា បរិស័ទមានបុគ្គលដ៏ប្រសើរ។

ภณฺฑนชาตาติ ชาตภณฺฑนา. กลหชาตาติ ชาตกลหา. ภณฺฑนนฺติ เจตฺถ กลหสฺส ปุพฺพภาโค, หตฺถปรามาสาทิวเสน วีติกฺกโม กลโห นาม. วิวาทาปนฺนาติ วิรุทฺธวาทํ อาปนฺนา. มุขสตฺตีหีติ คุณวิชฺฌนฏฺเฐน ผรุสา วาจา ‘‘มุขสตฺติโย’’ติ วุจฺจนฺติ, ตาหิ มุขสตฺตีหิ. วิตุทนฺตา วิหรนฺตีติ วิชฺฌนฺตา วิจรนฺติ.

ពាក្យថា bhaṇḍanajātā បានដល់ មានការឈ្លោះប្រកែកកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា kalahajātā បានដល់ មានការទាស់ទែងកើតឡើងហើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងនេះ ពាក្យថា bhaṇḍana គឺជាចំណែកខាងដើមនៃការទាស់ទែង ការកន្លងដោយអំណាចនៃការចាប់ដៃជាដើម ឈ្មោះថា kalaha (ការទាស់ទែង)។ ពាក្យថា vivādāpannā បានដល់ ដល់នូវវាទៈដែលផ្ទុយគ្នា។ ពាក្យថា mukhasattīhi បានដល់ វាចាអាក្រក់ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចាក់ទម្លុះនូវគុណធម៌ លោកហៅថា "លំពែងគឺមាត់" ដោយលំពែងគឺមាត់ទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា vitudantā viharanti បានដល់ ចាក់ដោតគ្នាទៅវិញទៅមកហើយត្រឡប់ទៅ។

สมคฺคาติ สหิตา. สมฺโมทมานาติ สมปฺปวตฺตโมทา. ขีโรทกีภูตาติ ขีโรทกํ วิย ภูตา. ปิยจกฺขูหีติ อุปสนฺเตหิ เมตฺตจกฺขูหิ. ปีติ ชายตีติ ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชติ. กาโย ปสฺสมฺภตีติ นามกาโยปิ รูปกาโยปิ วิคตทรโถ โหติ. ปสฺสทฺธกาโยติ อสารทฺธกาโย. สุขํ เวทิยตีติ กายิกเจตสิกสุขํ เวทิยติ. สมาธิยตีติ อารมฺมเณ สมฺมา ฐปียติ.

ពាក្យថា samaggā បានដល់ ព្រមព្រៀងគ្នា។ ពាក្យថា sammodamānā បានដល់ មានសេចក្តីរីករាយប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា។ ពាក្យថា khīrodakībhūtā បានដល់ ក្លាយទៅជាដូចជាទឹកដោះនិងទឹក។ ពាក្យថា piyacakkhūhi បានដល់ ដោយភ្នែកប្រកបដោយមេត្តាដ៏ស្ងប់រំងាប់។ ពាក្យថា pīti jāyati បានដល់ បីតិមានពណ៌ ៥ ប្រការកើតឡើង។ ពាក្យថា kāyo passambhati បានដល់ ទាំងនាមកាយទាំងរូបកាយជាធម្មជាតិប្រាសចាកសេចក្តីក្តៅក្រហាយ។ ពាក្យថា passaddhakāyo បានដល់ មានកាយមិនរំភើបញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា sukhaṃ vediyati បានដល់ ទទួលរងនូវសុខៈដែលកើតក្នុងកាយនិងចិត្ត។ ពាក្យថា samādhiyati បានដល់ តាំងនៅដោយប្រពៃក្នុងអារម្មណ៍។

ถุลฺลผุสิตเกติ มหาผุสิตเก. ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาติ เอตฺถ กนฺทโร นาม ‘‘ก’’นฺติ ลทฺธนาเมน อุทเกน ทาริโต อุทกภินฺโน ปพฺพตปฺปเทโส, โย ‘‘นิตมฺโภ’’ติปิ ‘‘นทิกุญฺโช’’ติปิ วุจฺจติ. ปทรํ นาม อฏฺฐ มาเส เทเว อวสฺสนฺเต ผลิโต ภูมิปฺปเทโส. สาขาติ กุโสพฺภคามินิโย ขุทฺทกมาติกาโย. กุโสพฺภาติ ขุทฺทกอาวาฏา. มหาโสพฺภาติ มหาอาวาฏา. กุนฺนทิโยติ ขุทฺทกนทิโย. มหานทิโยติ คงฺคายมุนาทิกา มหาสริตา.

ពាក្យថា thullaphusitake បានដល់ មានតំណក់ទឹកភ្លៀងធំៗ។ ក្នុងពាក្យថា pabbatakandarapadarasākhā នេះ ពាក្យថា kandara (ល្អាងភ្នំ) បានដល់ ទីកន្លែងនៃភ្នំដែលត្រូវទឹកទម្លាយហើយ គឺត្រូវទឹកដែលបានឈ្មោះថា "កៈ" ទម្លាយហើយ ទីកន្លែងនោះ លោកហៅថា "nitambha" (ចង្កេះភ្នំ) ខ្លះ "nadikuñja" (ជ្រលងស្ទឹង) ខ្លះ។ ពាក្យថា padara (ប្រេះស្រាំ) បានដល់ ទីកន្លែងនៃផែនដីដែលប្រេះស្រាំ ក្នុងកាលដែលភ្លៀងមិនបង្អុរចុះអស់ ៨ ខែ។ ពាក្យថា sākhā (ដៃស្ទឹង) បានដល់ ផ្លូវទឹកតូចៗដែលហូរទៅកាន់ត្រពាំងតូច។ ពាក្យថា kusobbha (ត្រពាំងតូច) បានដល់ រណ្តៅតូចៗ។ ពាក្យថា mahāsobbha (ត្រពាំងធំ) បានដល់ រណ្តៅធំៗ។ ពាក្យថា kunnadiyo បានដល់ ស្ទឹងតូចៗ។ ពាក្យថា mahānadiyo បានដល់ ទន្លេធំៗ មានទន្លេគង្គា និងទន្លេយមុនាជាដើម។

๕-๗. ปฐมอาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-៧. អដ្ឋកថាបឋមអាជានីយសូត្រជាដើម

๙๗-๙๙. ปญฺจเม [Pg.224] องฺเคหีติ คุณงฺเคหิ. ราชารโหติ รญฺโญ อรโห อนุจฺฉวิโก. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภคภูโต. รญฺโญ องฺคนฺติ รญฺโญ หตฺถปาทาทิองฺคสมตาย องฺคนฺเตว สงฺขํ คจฺฉติ. วณฺณสมฺปนฺโนติ สรีรวณฺเณน สมฺปนฺโน. พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมฺปนฺโน. อาหุเนยฺโยติ อาหุติสงฺขาตํ ปิณฺฑปาตํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโต. ปาหุเนยฺโยติ ปาหุนกภตฺตสฺส อนุจฺฉวิโก. ทกฺขิเณยฺโยติ ทสวิธทานวตฺถุปริจฺจาควเสน สทฺธาทานสงฺขาตาย ทกฺขิณาย อนุจฺฉวิโก. อญฺชลิกรณีโยติ อญฺชลิปคฺคหณสฺส อนุจฺฉวิโก. อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ สพฺพโลกสฺส อสทิสํ ปุญฺญวิรุหนฏฺฐานํ.

៩៧-៩៩. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា aṅgehi បានដល់ ដោយអង្គគឺគុណធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា rājāraho បានដល់ គួរដល់ព្រះរាជា គឺសមគួរដល់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា rājabhoggo បានដល់ ជាគ្រឿងឧបភោគរបស់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា rañño aṅgaṃ បានដល់ រាប់ថាជាអង្គរបស់ព្រះរាជាពិតប្រាកដ ព្រោះភាពស្មើគ្នាដោយអង្គមានដៃនិងជើងជាដើមរបស់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា vaṇṇasampanno បានដល់ បរិបូណ៌ដោយពណ៌សម្បុរកាយ។ ពាក្យថា balasampanno បានដល់ បរិបូណ៌ដោយកម្លាំងកាយ។ ពាក្យថា āhuneyyo បានដល់ គួរទទួលនូវចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលគេនាំមកអំពីចម្ងាយដើម្បីបូជា។ ពាក្យថា pāhuneyyo បានដល់ សមគួរដល់ភោជនាហារសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវ។ ពាក្យថា dakkhiṇeyyo បានដល់ សមគួរដល់ទក្ខិណាទានដែលគេជឿកម្មនិងផលហើយប្រគេន ដោយអំណាចនៃការបរិច្ចាគនូវទានវត្ថុ ១០ ប្រការ។ ពាក្យថា añjalikaraṇīyo បានដល់ សមគួរដល់ការលើកដៃសំពះ។ ពាក្យថា anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa បានដល់ ជាទីដុះឡើងនៃបុណ្យដ៏រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មានរបស់សត្វលោកទាំងពួង។

วณฺณสมฺปนฺโนติ คุณวณฺเณน สมฺปนฺโน. พลสมฺปนฺโนติ วีริยพเลน สมฺปนฺโน. ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมฺปนฺโน. ถามวาติ ญาณถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม. อนิกฺขิตฺตธุโรติ อฏฺฐปิตธุโร ปคฺคหิตธุโร, อคฺคผลํ อรหตฺตํ อปฺปตฺวา วีริยธุรํ น นิกฺขิปิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปนฺโน. อิมสฺมึ สุตฺเต จตุสจฺจวเสน โสตาปตฺติมคฺโค, โสตาปตฺติมคฺเคน จ ญาณชวสมฺปนฺนตา กถิตาติ. ฉฏฺเฐ ตีณิ จ มคฺคานิ ตีณิ จ ผลานิ, ตีหิ มคฺคผเลหิ จ ญาณชวสมฺปนฺนตา กถิตา. สตฺตเม อรหตฺตผลํ, อรหตฺตผเลเนว จ มคฺคกิจฺจํ กถิตํ. ผลํ ปน ชวิตชเวน อุปฺปชฺชนโต ชโวติ จ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

ពាក្យថា vaṇṇasampanno បានដល់ បរិបូណ៌ដោយពណ៌គឺគុណធម៌។ ពាក្យថា balasampanno បានដល់ បរិបូណ៌ដោយកម្លាំងគឺវីរិយៈ។ ពាក្យថា javasampanno បានដល់ បរិបូណ៌ដោយល្បឿនគឺប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា thāmavā បានដល់ ប្រកបដោយកម្លាំងគឺប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា daḷhaparakkamo បានដល់ មានសេចក្តីព្យាយាមដ៏មាំមួន។ ពាក្យថា anikkhittadhuro បានដល់ មានធុរៈមិនបានដាក់ចុះហើយ គឺមានធុរៈផ្គងឡើងហើយ គឺលោកប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះថា "បើមិនទាន់បានសម្រេចអរហត្តផលដ៏ជាផលដ៏ប្រសើរទេ តថាគតនឹងមិនដាក់ចុះនូវធុរៈគឺសេចក្តីព្យាយាមឡើយ"។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអំពីសោតាបត្តិមគ្គដោយអំណាចនៃអរិយសច្ចៈ ៤ និងភាពបរិបូណ៌ដោយល្បឿនគឺប្រាជ្ញាដោយសោតាបត្តិមគ្គនោះឯង។ ក្នុងសូត្រទី ៦ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអំពីមគ្គ ៣ និងផល ៣ និងភាពបរិបូណ៌ដោយល្បឿនគឺប្រាជ្ញាដោយមគ្គនិងផលទាំង ៣ នោះ។ ក្នុងសូត្រទី ៧ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអំពីអរហត្តផល និងកិច្ចនៃមគ្គដោយអរហត្តផលនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ផលធម៌ គួរហៅថា "ជវៈ" (ល្បឿន) បាន ព្រោះកើតឡើងដោយជវនចិត្តដ៏លឿន។

๘. โปตฺถกสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាពោត្ថកសូត្រ

๑๐๐. อฏฺฐเม นโวติ กรณํ อุปาทาย วุจฺจติ. โปตฺถโกติ วากมยวตฺถํ. มชฺฌิโมติ ปริโภคมชฺฌิโม. ชิณฺโณติ ปริโภคชิณฺโณ. อุกฺขลิปริมชฺชนนฺติ อุกฺขลิปริปุญฺฉนํ ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ทุพฺพณฺณตายาติ คุณวณฺณาภาเวน ทุพฺพณฺณตาย. ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺตีติ เตน กตํ อนุกโรนฺติ. น มหปฺผลํ โหตีติ วิปากผเลน มหปฺผลํ น โหติ. น มหานิสํสนฺติ วิปากานิสํเสเนว น มหานิสํสํ. อปฺปคฺฆตายาติ [Pg.225] วิปากคฺเฆน อปฺปคฺฆตาย. กาสิกํ วตฺถนฺติ ตีหิ กปฺปาสอํสูหิ สุตฺตํ กนฺติตฺวา กตวตฺถํ, ตญฺจ โข กาสิรฏฺเฐเยว อุฏฺฐิตํ. เสสํ อุตฺตานเมว. สีลํ ปเนตฺถ มิสฺสกํ กถิตนฺติ.

១០០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា nava (ថ្មី) លោកពោលដោយអាស្រ័យការធ្វើ។ ពាក្យថា potthaka បានដល់ សំពត់ដែលធ្វើដោយសំបកឈើជាដើម។ ពាក្យថា majjhima បានដល់ ជាកណ្តាលក្នុងការប្រើប្រាស់។ ពាក្យថា jiṇṇa បានដល់ ចាស់គ្រាំគ្រាដោយការប្រើប្រាស់។ ពាក្យថា ukkhaliparimajjana បានដល់ ការជូតឆ្នាំងបាយ។ ពាក្យថា dussīlo បានដល់ អ្នកមិនមានសីល។ ពាក្យថា dubbaṇṇatāya បានដល់ មានពណ៌សម្បុរអាក្រក់ ព្រោះមិនមានពណ៌គឺគុណធម៌។ ពាក្យថា diṭṭhānugatiṃ āpajjanti បានដល់ ធ្វើតាមនូវអំពើដែលបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះធ្វើហើយ។ ពាក្យថា na mahapphalaṃ hoti បានដល់ មិនមានផលច្រើនដោយផលនៃវិបាក។ ពាក្យថា na mahānisaṃsaṃ បានដល់ មិនមានអានិសង្សច្រើនដោយអានិសង្សនៃវិបាកនោះឯង។ ពាក្យថា appagghatāya បានដល់ មានតម្លៃតិចដោយតម្លៃនៃវិបាក។ ពាក្យថា kāsikaṃ vatthaṃ បានដល់ សំពត់ដែលគេធ្វើដោយការវេញសរសៃអំបោះដែលកើតអំពីសំឡី ៣ ជាន់ ម៉្យាងទៀត សំពត់នោះកើតឡើងក្នុងកាសិរដ្ឋតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវសីលច្រឡំគ្នាទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។

๙. โลณกปลฺลสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាលោណកបល្លសូត្រ

๑๐๑. นวเม ยถา ยถายนฺติ ยถา ยถา อยํ. ตถา ตถา ตนฺติ ตถา ตถา ตํ กมฺมํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘ยถา ยถา กมฺมํ กโรติ, ตถา ตถาสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยเตว. น หิ สกฺกา กตสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ปฏิเสเธตุํ. ตสฺมา ยตฺตกํ กมฺมํ กโรติ, ตตฺตกสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยเตวา’’ติ. เอวํ สนฺตนฺติ เอวํ สนฺเต. พฺรหฺมจริยวาโส น โหตีติ ยํ มคฺคภาวนโต ปุพฺเพ อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ กตํ, ตสฺส อวสฺสํ ปฏิสํเวทนียตฺตา พฺรหฺมจริยํ วุตฺถมฺปิ อวุตฺถเมว โหติ. โอกาโส น ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ ยสฺมา จ เอวํ สนฺเต เตน กมฺมายูหนญฺเจว วิปากานุภวนา จ โหติ, ตสฺมา เหตุนา นเยน วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย โอกาโส น ปญฺญายติ นาม.

១០១. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា yathā yathāyaṃ បានដល់ តាមរបៀបណាៗ បុគ្គលនេះ។ ពាក្យថា tathā tathā taṃ បានដល់ តាមរបៀបនោះៗ នូវកម្មនោះ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ បុគ្គលណាពោលយ៉ាងនេះថា "បុគ្គលធ្វើកម្មតាមរបៀបណាៗ តែងតែទទួលរងនូវវិបាកនៃកម្មនោះតាមរបៀបនោះៗជាប្រាកដ ព្រោះមិនអាចរារាំងវិបាកនៃកម្មដែលធ្វើហើយបានឡើយ ហេតុនោះ បុគ្គលធ្វើកម្មមានប្រមាណប៉ុន្មាន តែងតែទទួលរងនូវវិបាកមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះជាប្រាកដ"។ ពាក្យថា evaṃ santaṃ បានដល់ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា brahmacariyavāso na hoti បានដល់ ការនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយធម៌មិនមានឡើយ ព្រោះកម្មដែលជាឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម (កម្មដែលឲ្យផលក្នុងភពបន្ទាប់) ណាដែលបុគ្គលបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុនអំពីការចម្រើនមគ្គ កាលបើកម្មនោះត្រូវតែទទួលរងផលជាដាច់ខាត សូម្បីតែព្រហ្មចរិយធម៌ដែលបុគ្គលបានប្រព្រឹត្តហើយ ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលមិនបានប្រព្រឹត្តឡើយ។ ពាក្យថា okāso na paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāya បានដល់ ឱកាសដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខដោយប្រពៃមិនប្រាកដឡើយ ព្រោះថាកាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ការសន្សំកម្មផង ការទទួលរងនូវវិបាកផង តែងមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ឱកាសដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ ដោយហេតុដ៏សមគួរ ឈ្មោះថាមិនប្រាកដឡើយ។

ยถา ยถา เวทนียนฺติ เยน เยนากาเรน เวทิตพฺพํ. ตถา ตถาสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยตีติ เตน เตนากาเรน อสฺส วิปากํ ปจฺจนุโภติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยเทตํ สตฺตสุ ชวเนสุ ปฐมชวนกมฺมํ สติ ปจฺจเย วิปากวารํ ลภนฺตเมว ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ, อสติ อโหสิกมฺมํ นาม. ยญฺจ สตฺตมชวนกมฺมํ สติ ปจฺจเย อุปปชฺชเวทนียํ โหติ, อสติ อโหสิกมฺมํ นาม. ยญฺจ มชฺเฌ ปญฺจชวนกมฺมํ ยาว สํสารปฺปวตฺติ, ตาว อปรปริยายเวทนียํ นาม โหติ. เอเตสุ อากาเรสุ เยน เยนากาเรน เวทิตพฺพํ กมฺมํ อยํ ปุริโส กโรติ, เตน เตเนวสฺส วิปากํ ปฏิสํเวทิยติ นาม. อฏฺฐกถายญฺหิ ลทฺธวิปากวารเมว กมฺมํ ยถาเวทนียํ กมฺมํ นามาติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺตํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยวาโส โหตีติ กมฺมกฺขยกรสฺส พฺรหฺมจริยสฺส เขเปตพฺพกมฺมสมฺภวโต วาโส นาม โหติ, วุตฺถํ สุวุตฺถเมว โหตีติ [Pg.226] อตฺโถ. โอกาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายาติ ยสฺมา เอวํ สนฺเต เตน เตน มคฺเคน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เตสุ เตสุ ภเวสุ อายตึ วฏฺฏทุกฺขํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา โอกาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย.

ពាក្យថា yathā yathā vedanīyaṃ បានដល់ ត្រូវទទួលរងដោយអាការៈណាៗ។ ពាក្យថា tathā tathāssa vipākaṃ paṭisaṃvediyati បានដល់ តែងទទួលរងនូវវិបាកនៃកម្មនោះដោយអាការៈនោះៗ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ ក្នុងជវនចិត្តទាំង ៧ នោះ កម្មណាដែលកើតក្នុងបឋមជវនចិត្ត កាលបើមានបច្ច័យ តែងបាននូវវារៈនៃការឲ្យផល ហើយជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម កាលបើគ្មានបច្ច័យ ឈ្មោះថាជាអហោសិកម្ម។ ម៉្យាងទៀត កម្មណាដែលកើតក្នុងសត្តមជវនចិត្ត កាលបើមានបច្ច័យ តែងជាឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម កាលបើគ្មានបច្ច័យ ឈ្មោះថាជាអហោសិកម្ម។ ម៉្យាងទៀត កម្មណាដែលកើតក្នុងជវនចិត្តទាំង ៥ ក្នុងចន្លោះកណ្តាល ដរាបណាការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្សារវដ្តនៅមាន ដរាបនោះ ឈ្មោះថាជាអបរាបរិយាយវេទនីយកម្ម។ ក្នុងអាការៈទាំងឡាយនេះ បុគ្គលនេះធ្វើនូវកម្មដែលត្រូវទទួលរងដោយអាការៈណាៗ តែងឈ្មោះថាទទួលរងនូវវិបាកនៃកម្មនោះដោយអាការៈនោះៗឯង។ ព្រោះថាក្នុងអដ្ឋកថា លោកហៅកម្មដែលបាននូវវារៈនៃការឲ្យផលហើយនោះឯងថា "យថាវេទនីយកម្ម"។ ពាក្យថា evaṃ santaṃ, bhikkhave, brahmacariyavāso hoti បានដល់ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ការនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយធម៌តែងមាន ព្រោះមានកម្មដែលត្រូវកម្ចាត់ចោលសម្រាប់ព្រហ្មចរិយធម៌ដែលធ្វើនូវការអស់ទៅនៃកម្ម សេចក្តីថា ការនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយធម៌នោះ ឈ្មោះថាជាការនៅគ្រប់គ្រងដ៏ប្រពៃពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា okāso paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāya បានដល់ ឱកាសដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខដោយប្រពៃតែងប្រាកដ ព្រោះថាកាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ វដ្តទុក្ខក្នុងភពនោះៗទៅខាងមុខ មិនតែងតែកើតឡើងឡើយ ដោយការរលត់ទៅនៃអភិសង្ខារវិញ្ញាណដោយអរិយមគ្គនោះៗ ហេតុនោះ ឱកាសដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខដោយប្រពៃតែងប្រាកដ។

อิทานิ ตํ ยถาเวทนียกมฺมสภาวํ ทสฺเสนฺโต อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺจสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปมตฺตกนฺติ ปริตฺตํ โถกํ มนฺทํ ลามกํ. ตาทิสํเยวาติ ตํสริกฺขกเมว. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ ตสฺมึ กมฺเมเยว ทิฏฺฐธมฺเม วิปจฺจิตพฺพํ วิปากวารํ ลภนฺตํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ. นาณุปิ ขายตีติ ทุติเย อตฺตภาเว อณุปิ น ขายติ, อณุมตฺตมฺปิ ทุติเย อตฺตภาเว วิปากํ น เทตีติ อตฺโถ. พหุเทวาติ พหุกํ ปน วิปากํ กิเมว ทสฺสตีติ อธิปฺปาโย. อภาวิตกาโยติอาทีหิ กายภาวนารหิโต วฏฺฏคามี ปุถุชฺชโน ทสฺสิโต. ปริตฺโตติ ปริตฺตคุโณ. อปฺปาตุโมติ อาตุมา วุจฺจติ อตฺตภาโว, ตสฺมึ มหนฺเตปิ คุณปริตฺตตาย อปฺปาตุโมเยว. อปฺปทุกฺขวิหารีติ อปฺปเกนปิ ปาเปน ทุกฺขวิหารี. ภาวิตกาโยติอาทีหิ ขีณาสโว ทสฺสิโต. โส หิ กายานุปสฺสนาสงฺขาตาย กายภาวนาย ภาวิตกาโย นาม. กายสฺส วา วฑฺฒิตตฺตา ภาวิตกาโย. ภาวิตสีโลติ วฑฺฒิตสีโล. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปญฺจทฺวารภาวนาย วา ภาวิตกาโย. เอเตน อินฺทฺริยสํวรสีลํ วุตฺตํ, ภาวิตสีโลติ อิมินา เสสานิ ตีณิ สีลานิ. อปริตฺโตติ น ปริตฺตคุโณ. มหตฺโตติ อตฺตภาเว ปริตฺเตปิ คุณมหนฺตตาย มหตฺโต. อปฺปมาณวิหารีติ ขีณาสวสฺเสตํ นามเมว. โส หิ ปมาณกรานํ ราคาทีนํ อภาเวน อปฺปมาณวิหารี นาม.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងទ្រង់បង្ហាញនូវសភាវៈនៃយថាវេទនីយកម្មនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា idha, bhikkhave, ekaccassa (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងលោកនេះ បុគ្គលខ្លះ...)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា appamattakaṃ បានដល់ តិចតួច ស្តួចស្តើង ទន់ខ្សោយ ថោកទាប។ ពាក្យថា tādisaṃyeva បានដល់ មានសភាពដូចគ្នានោះឯង។ ពាក្យថា diṭṭhadhammavedanīyaṃ បានដល់ កម្មដែលត្រូវឲ្យផលក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ ដោយបាននូវវារៈនៃការឲ្យផលក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិនោះឯង។ ពាក្យថា nāṇupi khāyati បានដល់ សូម្បីតែផលបន្តិចបន្តួច ក៏មិនប្រាកដក្នុងអត្តភាពទីពីរឡើយ សេចក្តីថា មិនឲ្យផលសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចក្នុងអត្តភាពទីពីរ។ ពាក្យថា bahudeva មានអធិប្បាយថា ចុះនឹងពោលទៅថ្វីដល់ការឲ្យផលដ៏ច្រើន។ ដោយពាក្យមានដើមថា abhāvitakāyo (អ្នកមិនបានអប់រំកាយ) ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវបុថុជ្ជនដែលមិនមានការចម្រើនកាយជាដើម ដែលជាអ្នកអន្ទោលទៅក្នុងវដ្តសង្សារ។ ពាក្យថា paritto បានដល់ មានគុណធម៌តិចតួច។ ពាក្យថា appātumo បានដល់ ពាក្យថា ātumā លោកហៅថា អត្តភាព សូម្បីតែអត្តភាពនោះធំធាត់ក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថាមានអត្តភាពតូចចង្អៀត ព្រោះភាពនៃគុណធម៌តិចតួច។ ពាក្យថា appadukkhavihārī បានដល់ ជាអ្នករស់នៅជាទុក្ខ សូម្បីដោយសារបាបកម្មបន្តិចបន្តួច។ ដោយពាក្យមានដើមថា bhāvitakāyo (អ្នកបានអប់រំកាយហើយ) ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះខីណាស្រព។ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រពនោះ ឈ្មោះថាមានកាយអប់រំហើយ ដោយការចម្រើនកាយដែលពោលគឺកាយានុបស្សនា។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថាមានកាយអប់រំហើយ ព្រោះភាពនៃកាយចម្រើនឡើងហើយ។ ពាក្យថា bhāvitasīlo បានដល់ មានសីលចម្រើនហើយ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថាមានកាយអប់រំហើយ ដោយការចម្រើនក្នុងទ្វារទាំង ៥ (ចក្ខុទ្វារជាដើម)។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវឥន្ទ្រិយសំវរសីល ដោយបទថា bhāvitasīlo នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវសីល ៣ ប្រការដែលសេសសល់។ ពាក្យថា aparitto បានដល់ មិនមែនមានគុណធម៌តិចតួចឡើយ។ ពាក្យថា mahatto បានដល់ សូម្បីតែអត្តភាពតូចក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថាធំធាត់ ព្រោះភាពនៃគុណធម៌ដ៏ធំទូលាយ។ ពាក្យថា appamāṇavihārī នេះ ជាឈ្មោះរបស់ព្រះខីណាស្រពនោះឯង។ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រពនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានធម៌ជាគ្រឿងនៅរកប្រមាណមិនបាន ព្រោះមិនមានធម៌មានរាគៈជាដើមដែលធ្វើនូវប្រមាណ។

ปริตฺเตติ ขุทฺทเก. อุทกมลฺลเกติ อุทกสราเว. โอรพฺภิโกติ อุรพฺภสามิโก. อุรพฺภฆาตโกติ สูนกาโร. ชาเปตุํ วาติ ธนชานิยา ชาเปตุํ. ฌาเปตุนฺติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ยถาปจฺจยํ วา กาตุนฺติ ยถา อิจฺฉติ, ตถา กาตุํ. อุรพฺภธนนฺติ เอฬกอคฺฆนกมูลํ. โส ปนสฺส สเจ อิจฺฉติ, เทติ. โน เจ อิจฺฉติ, คีวายํ คเหตฺวา [Pg.227] นิกฺกฑฺฒาเปติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

«Paritteti» មានន័យថា តិចតួច (តូចតាច)។ «Udakamallaketi» មានន័យថា ក្នុងភាជន៍ទឹក (ក្អមទឹក)។ «Orabbhikoti» មានន័យថា ម្ចាស់ពពែ (ឬអ្នកចិញ្ចឹមពពែ)។ «Urabbhaghātakoti» មានន័យថា អ្នកសម្លាប់ពពែ (អ្នកពិឃាតពពែ)។ «Jāpetuṃ vāti» មានន័យថា ដើម្បីធ្វើឲ្យវិនាស (សាបសូន្យ) ដោយការបាត់បង់ទ្រព្យសម្បត្តិ។ សូម្បីតែបទថា «Jhāpetunti» ក៏ជាបាឋៈដែរ សេចក្តីពន្យល់ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ «Yathāpaccayaṃ vā kātunti» មានន័យថា ប្រាថ្នាយ៉ាងណា ក៏ធ្វើប្រកបទៅយ៉ាងនោះ។ «Urabbhadhananti» មានន័យថា ទ្រព្យគឺតម្លៃនៃពពែ។ ម្យ៉ាងទៀត បើស្ដេចនោះសព្វព្រះហឫទ័យ ក៏ទ្រង់ប្រទានទ្រព្យនោះដល់គេ បើមិនសព្វព្រះហឫទ័យទេ ក៏ទ្រង់ឲ្យចាប់កញ្ចឹងកបណ្ដេញចេញទៅ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយ។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់សម្ដែងអំពីវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។

๑๐. ปํสุโธวกสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់សូត្រស្តីពីអ្នកលាងធូលី (បំសោធវកសូត្រ)

๑๐๒. ทสเม โธวตีติ วิกฺขาเลติ. สนฺโธวตีติ สุฏฺฐุ โธวติ, ปุนปฺปุนํ โธวติ. นิทฺโธวตีติ นิคฺคณฺหิตฺวา โธวติ. อนิทฺธนฺตกสาวนฺติ อนีหตโทสํ อนปนีตกสาวํ. ปภงฺคูติ ปภิชฺชนสภาวํ, อธิกรณียํ ฐเปตฺวา มุฏฺฐิกาย ปหฏมตฺตํ ภิชฺชติ. ปฏฺฏิกายาติ สุวณฺณปฏฺฏกาย. คีเวยฺยเกติ คีวาลงฺกาเร.

១០២. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា «Dhovati» មានន័យថា លាងជម្រះ។ បទថា «Sandhovati» មានន័យថា លាងជម្រះយ៉ាងល្អ ឬលាងជម្រះរឿយៗ។ បទថា «Niddhovati» មានន័យថា ច្របាច់លាង (លាងដោយសង្កត់សង្កិន)។ បទថា «Aniddhantakasāvaṃ» មានន័យថា មានគ្រឿងសៅហ្មងដែលមិនទាន់បានកម្ចាត់ចេញ (មានទោសៈមិនទាន់បានលះបង់)។ បទថា «Pabhaṅgū» មានន័យថា មានសភាពបែកធ្លាយងាយ គឺគ្រាន់តែដាក់លើទ្រនាប់ដែក ហើយដំដោយញញួរ ក៏បែកធ្លាយភ្លាម។ បទថា «Paṭṭikāya» មានន័យថា ដោយបន្ទះមាស។ បទថា «Gīveyyake» មានន័យថា គ្រឿងអលង្ការសម្រាប់ពាក់នៅក។

อธิจิตฺตนฺติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตํ. อนุยุตฺตสฺสาติ ภาเวนฺตสฺส. สเจตโสติ จิตฺตสมฺปนฺโน. ทพฺพชาติโกติ ปณฺฑิตชาติโก. กามวิตกฺกาทีสุ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก กามวิตกฺโก. พฺยาปาทวิหึสสมฺปยุตฺตา วิตกฺกา พฺยาปาทวิหึสวิตกฺกา นาม. ญาติวิตกฺกาทีสุ ‘‘อมฺหากํ ญาตกา พหู ปุญฺญวนฺตา’’ติอาทินา นเยน ญาตเก อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก ญาติวิตกฺโก. ‘‘อสุโก ชนปโท เขโม สุภิกฺโข’’ติอาทินา นเยน ชนปทมารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก ชนปทวิตกฺโก. ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุ’’นฺติ เอวํ อุปฺปนฺโน วิตกฺโก อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก นาม. ธมฺมวิตกฺกาวสิสฺสนฺตีติ ธมฺมวิตกฺกา นาม ทสวิปสฺสนุปกฺกิเลสวิตกฺกา. โส โหติ สมาธิ น เจว สนฺโตติ โส อวสิฏฺฐธมฺมวิตกฺโก วิปสฺสนาสมาธิ อวูปสนฺตกิเลสตฺตา สนฺโต น โหติ. น ปณีโตติ น อตปฺปโก. นปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธติ น กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺโธ. น เอโกทิภาวาธิคโตติ น เอกคฺคภาวปฺปตฺโต. สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโตติ สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา วาริโต, น กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโน, กิเลเส ปน วาเรตฺวา อุปฺปนฺโน.

បទថា «Adhicittaṃ» បានដល់ ចិត្តក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា។ បទថា «Anuyuttassa» មានន័យថា របស់អ្នកចម្រើនរឿយៗ។ បទថា «Sacetaso» មានន័យថា អ្នកបរិបូណ៌ដោយចិត្ត។ បទថា «Dabbajātiko» មានន័យថា អ្នកមានកំណើតជាអ្នកប្រាជ្ញ។ ក្នុងបណ្តាធម៌មានកាមវិតក្កៈជាដើម សេចក្តីត្រិះរិះដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវវត្ថុកាម ឈ្មោះថា «Kāmavitakko» (កាមវិតក្កៈ)។ សេចក្តីត្រិះរិះដែលប្រកបដោយព្យាបាទនិងវិហិង្សា ឈ្មោះថា «Byāpādavihiṃsavitakkā» (ព្យាបាទវិតក្កៈ និងវិហិង្សាវិតក្កៈ)។ ក្នុងបណ្តាធម៌មានញាតិវិតក្កៈជាដើម សេចក្តីត្រិះរិះដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវពួកញាតិ ដោយន័យជាដើមថា «ពួកញាតិរបស់យើងមានច្រើន មានបុណ្យច្រើន» ឈ្មោះថា «Ñātivitakko» (ញាតិវិតក្កៈ)។ សេចក្តីត្រិះរិះដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវជនបទ ដោយន័យជាដើមថា «ជនបទឈ្មោះឯណោះ មានសេចក្តីក្សេម មានអាហារសម្បូណ៌» ឈ្មោះថា «Janapadavitakko» (ជនបទវិតក្កៈ)។ សេចក្តីត្រិះរិះដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះថា «ឱហ្ន៎ ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ កុំឲ្យអ្នកដទៃមើលងាយត្មាតអញបាន» ឈ្មោះថា «Anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko» (សេចក្តីត្រិះរិះប្រកបដោយការមិនចង់ឲ្យគេមើលងាយ)។ បទថា «Dhammavitakkāvasissanti» សេចក្តីថា ធម្មវិតក្កៈ គឺសេចក្តីត្រិះរិះក្នុងវិបស្សនូបក្កិលេសទាំង ១០ យ៉ាង។ បទថា «So hoti samādhi na ceva santo» សេចក្តីថា វិបស្សនាសមាធិដែលនៅសល់ធម្មវិតក្កៈនោះ មិនឈ្មោះថាជាសមាធិស្ងប់រម្ងាប់ឡើយ ព្រោះកិលេសមិនទាន់ស្ងប់រម្ងាប់។ បទថា «Na paṇīto» គឺ មិនមែនជាសមាធិដ៏ឧត្តម (ព្រោះមិនទាន់ធ្វើឲ្យឆ្អែតចិត្ត)។ បទថា «Nappaṭippassaddhiladdho» គឺ មិនមែនបានមកដោយការស្ងប់រម្ងាប់នៃកិលេសឡើយ។ បទថា «Na ekodibhāvādhigato» គឺ មិនទាន់ដល់នូវសភាពជាចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ (ឯកគ្គតា)។ បទថា «Sasaṅkhāraniggayhavāritagato» គឺ ជាសមាធិដែលបានមកដោយការសង្កត់សង្កិន និងរារាំងកិលេសដោយសសង្ខារ (ការប្រឹងប្រែងព្យាយាម) មិនមែនកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការកាត់ផ្តាច់កិលេសឡើយ គឺកើតឡើងដោយគ្រាន់តែរារាំងកិលេសទុកប៉ុណ្ណោះ។

โหติ [Pg.228] โส, ภิกฺขเว, สมโยติ เอตฺถ สมโย นาม อุตุสปฺปายํ อาหารสปฺปายํ เสนาสนสปฺปายํ ปุคฺคลสปฺปายํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายนฺติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ สปฺปายานํ ปฏิลาภกาโล. ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย ตํ วิปสฺสนาจิตฺตํ. อชฺฌตฺตํเยว สนฺติฏฺฐตีติ อตฺตนิเยว ติฏฺฐติ. นิยกชฺฌตฺตญฺหิ อิธ อชฺฌตฺตํ นาม. โคจรชฺฌตฺตมฺปิ วฏฺฏติ. ปุถุตฺตารมฺมณํ ปหาย เอกสฺมึ นิพฺพานโคจเรเยว ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ โหติ. สนฺนิสีทตีติ สุฏฺฐุ นิสีทติ. เอโกทิ โหตีติ เอกคฺคํ โหติ. สมาธิยตีติ สมฺมา อาธิยติ. สนฺโตติอาทีสุ ปจฺจนีกกิเลสวูปสเมน สนฺโต. อตปฺปกฏฺเฐน ปณีโต. กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธลทฺโธ. เอกคฺคภาวํ คตตฺตา เอโกทิภาวาธิคโต. กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา น สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา วาริโตติ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. เอตฺตาวตา อยํ ภิกฺขุ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต นาม โหติ.

ក្នុងបទថា «Hoti so, bhikkhave, samayo» នេះ ពាក្យថា «Samayo» (សម័យ) បានแก่ កាលជាទីបានមកនូវសប្បាយទាំង ៥ យ៉ាងនេះ គឺ ឧតុសប្បាយ (ធាតុអាកាសត្រូវគ្នា) អាហារសប្បាយ (អាហារត្រូវគ្នា) សេនាសនសប្បាយ (ទីសេនាសនៈត្រូវគ្នា) បុគ្គលសប្បាយ (បុគ្គលត្រូវគ្នា) និងធម្មស្សវនសប្បាយ (ការស្តាប់ធម៌ត្រូវគ្នា)។ បទថា «Yaṃ taṃ cittaṃ» បានแก่ ក្នុងសម័យណា វិបស្សនាចិត្តនោះ។ បទថា «Ajjhattaṃyeva santiṭṭhati» មានន័យថា តាំងនៅតែក្នុងខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា អជ្ឈត្តៈ (ខាងក្នុង) របស់ខ្លួនពិតប្រាកដ ឈ្មោះថា «អជ្ឈត្តៈ» ក្នុងទីនេះ។ សូម្បីតែគោចរជ្ឈត្តៈ (អារម្មណ៍ខាងក្នុង) ក៏សមគួរដែរ។ មានន័យថា លះបង់អារម្មណ៍ផ្សេងៗ ហើយតាំងនៅតែក្នុងគោចរៈតែមួយ គឺព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «Sannisīdati» មានន័យថា តាំងនៅស៊ប់ (តាំងនៅល្អ)។ បទថា «Ekodi hoti» មានន័យថា មានអារម្មណ៍តែមួយ (ឯកគ្គតា)។ បទថា «Samādhiyati» មានន័យថា តាំងមាំល្អ។ ក្នុងបណ្តាបទមាន «Santo» ជាដើម ចិត្តឈ្មោះថា «Santo» (ស្ងប់) ព្រោះស្ងប់រម្ងាប់នូវកិលេសជាបដិបក្ខ। ឈ្មោះថា «Paṇīto» (ឧត្តម) ដោយអត្ថថា មិនធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ (ឬធ្វើឲ្យឆ្អែតចិត្ត)។ ឈ្មោះថា «Paṭippassaddhiladdho» ព្រោះបានមកដោយការស្ងប់រម្ងាប់នៃកិលេស។ ឈ្មោះថា «Ekodibhāvādhigato» ព្រោះដល់នូវសភាពជាចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ។ ឈ្មោះថា «Na sasaṅkhāraniggayhavāritagato» គឺ មិនមែនជាសមាធិដែលបានមកដោយការសង្កត់សង្កិន និងរារាំងកិលេសដោយសសង្ខារ (ការប្រឹងប្រែងព្យាយាម) ឡើយ ព្រោះកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការកាត់ផ្តាច់កិលេស។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា បានរើខ្លួនរួចចាកវដ្តៈ ហើយបានដល់នូវព្រះអរហត្ត។

อิทานิ ขีณาสวสฺส สโต อภิญฺญาปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห. ตตฺถ อภิญฺญา สจฺฉิกรณียสฺสาติ อภิชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กาตพฺพสฺส. สติ สติอายตเนติ ปุพฺพเหตุสงฺขาเต เจว อิทานิ จ ปฏิลทฺธพฺเพ อภิญฺญาปาทกชฺฌานาทิเภเท จ สติ สติการเณ. วิตฺถารโต ปน อยํ อภิญฺญากถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อาสวานํ ขยาติอาทิ เจตฺถ ผลสมาปตฺติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញនូវបដិបទាដើម្បីអភិញ្ញារបស់ព្រះខីណាស្រព ទ្រង់បានត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «Yassa yassa ca»។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា «Abhiññā sacchikaraṇīyassa» មានន័យថា របស់ធម៌ដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយដឹងច្បាស់ (ដោយបញ្ញាដ៏ក្រៃលែង)។ បទថា «Sati satiāyatane» សេចក្តីថា កាលបើហេតុមាន គឺហេតុមុនដែលហៅថា បុព្វហេតុផង និងហេតុដែលគប្បីបានក្នុងពេលឥឡូវនេះ មានឈានជាបាទនៃអភិញ្ញាជាដើមផង។ ចំណែកឯសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារអំពីអភិញ្ញានេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ពាក្យមានជាដើមថា «Āsavānaṃ khayā» ក្នុងទីនេះ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកដោយអំណាចនៃផលសមាបត្តិ។

๑๑. นิมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

១១. ការពន្យល់សូត្រស្តីពីនិមិត្ត (និមិត្តសូត្រ)

๑๐๓. เอกาทสเมปิ อธิจิตฺตํ สมถวิปสฺสนาจิตฺตเมว. ตีณิ นิมิตฺตานีติ ตีณิ การณานิ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล, ยุตฺตกาเลติ อตฺโถ. กาเลน กาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพนฺติอาทีสุ ตํ ตํ กาลํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกคฺคตาย ยุตฺตกาเล เอกคฺคตา มนสิกาตพฺพา. เอกคฺคตา หิ อิธ สมาธินิมิตฺตนฺติ วุตฺตา. ตตฺร วจนตฺโถ – สมาธิเยว นิมิตฺตํ สมาธินิมิตฺตํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปคฺคโหติ ปน วีริยสฺส นามํ, อุเปกฺขาติ มชฺฌตฺตภาวสฺส. ตสฺมา [Pg.229] วีริยสฺส ยุตฺตกาเล วีริยํ มนสิกาตพฺพํ, มชฺฌตฺตภาวสฺส ยุตฺตกาเล มชฺฌตฺตภาเว ฐาตพฺพนฺติ. ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺยาติ การณํ วิชฺชติ เยน ตํ จิตฺตํ โกสชฺชภาเว ติฏฺเฐยฺย. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อุเปกฺขานิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺยาติ เอตฺถ จ ญาณชวํ อุเปกฺเขยฺยาติ อยมตฺโถ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย.

១០៣. សូម្បីតែក្នុងសូត្រទី ១១ បទថា «Adhicittaṃ» បានដល់ សមថវិបស្សនាចិត្តនោះឯង។ បទថា «Tīṇi nimittāni» គឺ ហេតុ ៣ យ៉ាង។ បទថា «Kālena kālaṃ» មានន័យថា តាមកាលវេលា គឺក្នុងកាលដ៏សមគួរ។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «Kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasikātabbaṃ» សេចក្តីថា ភិក្ខុគប្បីកំណត់ដឹងនូវកាលនោះៗ ហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវឯកគ្គតាក្នុងកាលដ៏សមគួរដល់ឯកគ្គតា។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ឯកគ្គតា ទ្រង់ហៅថា «សមាធិនិមិត្ត»។ ក្នុងបទនោះ វិគ្រោះពាក្យថា សមាធិនោះឯងជាហេតុ ឈ្មោះថា «សមាធិនិមិត្ត»។ សូម្បីតែក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា «Paggaho» នេះ ជាឈ្មោះនៃវីរិយៈ (សេចក្តីព្យាយាម)។ បទថា «Upekkhā» នេះ ជាឈ្មោះនៃមជ្ឈត្តភាព (សេចក្តីព្រងើយកន្តើយ)។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកាលដ៏សមគួរដល់វីរិយៈ គប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវវីរិយៈ ក្នុងកាលដ៏សមគួរដល់មជ្ឈត្តភាព គប្បីតាំងនៅក្នុងមជ្ឈត្តភាព។ បទថា «Ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya» សេចក្តីថា ហេតុដែលនាំឲ្យចិត្តនោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស គឺមានពិតប្រាកដ។ សូម្បីតែក្នុងបទដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបទថា «Upekkhānimittaṃyeva manasi kareyya» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា គប្បីព្រងើយកន្តើយចំពោះល្បឿននៃញាណ (ញាណជវៈ)។ បទថា «Āsavānaṃ khayāya» មានន័យថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះអរហត្តផល។

อุกฺกํ พนฺเธยฺยาติ องฺคารกปลฺลํ สชฺเชยฺย. อาลิมฺเปยฺยาติ ตตฺถ องฺคาเร ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ ทตฺวา นาฬิกาย ธมนฺโต อคฺคึ คาหาเปยฺย. อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยาติ องฺคาเร วิยูหิตฺวา องฺคารมตฺถเก วา ฐเปยฺย, มูสาย วา ปกฺขิเปยฺย. อชฺฌุเปกฺขตีติ ปกฺกาปกฺกภาวํ อุปธาเรติ.

បទថា «Ukkaṃ bandheyya» មានន័យថា គប្បីរៀបចំឡដុតមាស (ឆ្នាំងដុតធ្យូង)។ បទថា «Ālimpeyya» មានន័យថា គប្បីដាក់ធ្យូងក្នុងឡនោះ បង្កាត់ភ្លើង ហើយផ្លុំដោយបំពង់ដើម្បីឲ្យភ្លើងឆេះឡើង។ បទថា «Ukkāmukhe pakkhipeyya» មានន័យថា គប្បីកៀរធ្យូងចេញ ហើយដាក់មាសនោះនៅលើធ្យូងក្តៅ ឬដាក់ចូលទៅក្នុងពុម្ពស្លមាស។ បទថា «Ajjhupekkhati» មានន័យថា ពិនិត្យមើលសភាពរលាយឬមិនទាន់រលាយ (ឆ្អិនឬមិនទាន់ឆ្អិន) នៃមាសនោះ។

สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย สมฺมา ฐปียติ. เอตฺตาวตา หิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตปฺปตฺโต ภิกฺขุ ทสฺสิโต. อิทานิ ตสฺส ขีณาสวสฺส อภิญฺญาย ปฏิปทํ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

បទថា «Sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya» សេចក្តីថា ចិត្តតាំងមាំល្អដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះអរហត្តផល។ ព្រោះថា ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញភិក្ខុអ្នកចម្រើនវិបស្សនាហើយបានដល់នូវព្រះអរហត្ត។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវបដិបទាដើម្បីអភិញ្ញារបស់ព្រះខីណាស្រពនោះ ទ្រង់បានត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «Yassa yassa ca»។ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង។

โลณกปลฺลวคฺโค ปญฺจโม.

វគ្គទី ៥ ឈ្មោះ លោណកបល្លវគ្គ។

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ចប់ ទុតិយបណ្ណាសកៈ។

๓. ตติยปณฺณาสกํ

៣. តតិយបណ្ណាសកៈ

(๑๑) ๑. สมฺโพธวคฺโค

(១១) ១. សម្ពោធិវគ្គ

๑. ปุพฺเพวสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់សូត្រស្តីពីការត្រាស់ដឹងមុន (បុព្វេវសម្ពោធសូត្រ)

๑๐๔. ตติยสฺส [Pg.230] ปฐเม ปุพฺเพว สมฺโพธาติ สมฺโพธิโต ปุพฺเพว, อริยมคฺคปฺปตฺติโต อปรภาเคเยวาติ วุตฺตํ โหติ. อนภิสมฺพุทฺธสฺสาติ อปฺปฏิวิทฺธจตุสจฺจสฺส. โพธิสตฺตสฺเสว สโตติ พุชฺฌนกสตฺตสฺเสว สโต, สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตุํ อารภนฺตสฺเสว สโต, สมฺโพธิยา วา สตฺตสฺเสว ลคฺคสฺเสว สโต. ทีปงฺกรสฺส หิ ภควโต ปาทมูเล อฏฺฐธมฺมสโมธาเนน อภินีหารสมิทฺธิโต ปภุติ ตถาคโต สมฺมาสมฺโพธึ สตฺโต ลคฺโค ‘‘ปตฺตพฺพา มยา เอสา’’ติ ตทธิคมาย ปรกฺกมํ อมุญฺจนฺโตเยว อาคโต, ตสฺมา โพธิสตฺโตติ วุจฺจติ. โก นุ โขติ กตโม นุ โข. โลโกติ สงฺขารโลโก. อสฺสาโทติ มธุรากาโร. อาทีนโวติ อนภินนฺทิตพฺพากาโร. ตสฺส มยฺหนฺติ ตสฺส เอวํ โพธิสตฺตสฺเสว สโต มยฺหํ. ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ นิพฺพานํ อาคมฺม อารพฺภ ปฏิจฺจ ฉนฺทราโค วินยํ คจฺฉติ ปหียติ, ตสฺมา นิพฺพานํ ‘‘ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหาน’’นฺติ วุจฺจติ. อิทํ โลกนิสฺสรณนฺติ อิทํ นิพฺพานํ โลกโต นิสฺสฏตฺตา โลกนิสฺสรณนฺติ วุจฺจติ. ยาวกีวนฺติ ยตฺตกํ ปมาณํ กาลํ. อพฺภญฺญาสินฺติ อภิวิสิฏฺเฐน อริยมคฺคญาเณน อญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนนฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ ปจฺจเวกฺขณญาณํ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

១០៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃតតិយបណ្ណាសកៈ បទថា «Pubbeva sambodhā» សេចក្តីថា មុនការត្រាស់ដឹង គឺមុនការសម្រេចអរិយមគ្គ។ បទថា «Anabhisambuddhassa» មានន័យថា មិនទាន់បានចាក់ធ្លោះនូវអរិយសច្ចទាំង ៤។ បទថា «Bodhisattasseva sato» មានន័យថា កាលដែលនៅជាសត្វអ្នកនឹងត្រាស់ដឹង (ព្រះពោធិសត្វ) គឺកាលដែលកំពុងប្រារព្ធដើម្បីសម្រេចនូវសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ ឬមួយថា ជាសត្វដែលជាប់ជំពាក់ (សត្តៈ) ក្នុងការត្រាស់ដឹង។ ពន្យល់ពិស្តារគឺ ចាប់តាំងពីការបំពេញអភិនីហារឲ្យសម្រេច ដោយការប្រជុំចុះនៃធម៌ ៨ យ៉ាង នៅទៀបព្រះបាទនៃព្រះទីបង្ករដ៏មានព្រះភាគមក ព្រះតថាគតជាសត្វជាប់ជំពាក់ក្នុងសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ ដោយគិតថា «អាត្មាអញត្រូវតែសម្រេចនូវសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណនេះ» ហើយមិនលះបង់នូវសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីសម្រេចនូវធម៌នោះឡើយ ទើបហៅថា «ព្រះពោធិសត្វ»។ បទថា «Ko nu kho» មានន័យថា តើអ្វីទៅហ្ន៎។ បទថា «Loko» បានแก่ សង្ខារលោក។ បទថា «Assādo» បានแก่ អាការៈដ៏ផ្អែមល្ហែម (សេចក្តីត្រេកអរ)។ បទថា «Ādīnavo» បានแก่ អាការៈដែលមិនគួររីករាយ (ទោស)។ បទថា «Tassa mayhaṃ» មានន័យថា របស់ត្មាតអញដែលនៅជាព្រះពោធិសត្វយ៉ាងនោះ។ បទថា «Chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ» សេចក្តីថា ព្រះនិព្វានដែលបុគ្គលអាស្រ័យ ប្រារព្ធ ឬចាត់ចែងហើយ ធ្វើឲ្យឆន្ទរាគៈទៅជាប្រាសចាក ឬលះបង់បាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះ ទើបហៅថា «ការកម្ចាត់ចង់ និងការលះបង់ឆន្ទរាគៈ»។ បទថា «Idaṃ lokanissaraṇaṃ» សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាននេះ ហៅថា គ្រឿងរំដោះខ្លួនចាកលោក ព្រោះជាធម៌រំដោះចេញចាកសង្ខារលោក។ បទថា «Yāvakīvaṃ» មានន័យថា អស់កាលកំណត់ត្រឹមណា។ បទថា «Abbhaññāsiṃ» មានន័យថា បានដឹងច្បាស់ដោយអរិយមគ្គញ្ញាណដ៏វិសេស។ ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ដោយបទទាំងពីរគឺ «Ñāṇañca pana me dassanaṃ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๒. ปฐมอสฺสาทสุตฺตวณฺณนา

២. ការពន្យល់សូត្រទី ១ ស្តីពីសេចក្តីត្រេកអរ (បឋមអស្សាទសូត្រ)

๑๐๕. ทุติเย อสฺสาทปริเยสนํ อจรินฺติ อสฺสาทปริเยสนตฺถาย อจรึ. กุโต ปฏฺฐายาติ? สุเมธกาลโต ปฏฺฐาย. ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. สุทิฏฺโฐติ สุปฺปฏิวิทฺโธ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตติยํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

១០៥. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា «Assādapariyesanaṃ acariṃ» មានន័យថា ត្មាតអញបានត្រេកត្រអាលស្វែងរកនូវសេចក្តីសុខដែលគួរត្រេកអរ។ សួរថា ចាប់តាំងពីពេលណា? ឆ្លើយថា ចាប់តាំងពីកាលដែលនៅជាសុមេធតាបសមក។ បទថា «Paññāya» បានដល់ ដោយមគ្គបញ្ញាដែលកើតឡើងជាមួយវិបស្សនា។ បទថា «Sudiṭṭho» មានន័យថា បានចាក់ធ្លោះយ៉ាងល្អហើយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងគ្រប់កន្លែងដោយវិធីនេះឯង។ សូត្រទី ៣ គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយក្នុងគ្រប់កន្លែង។

๔. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពន្យល់សូត្រស្តីពីសមណព្រាហ្មណ៍ (សមណព្រាហ្មណសូត្រ)

๑๐๗. จตุตฺเถ [Pg.231] สามญฺญตฺถนฺติ จตุพฺพิธํ อริยผลํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สามญฺญตฺเถน วา จตฺตาโร มคฺคา, พฺรหฺมญฺญตฺเถน จตฺตาริ ผลานิ. อิเมสุ ปน จตูสุปิ สุตฺเตสุ ขนฺธโลโกว กถิโต.

១០៧. ក្នុងសូត្រទី ៤ បទថា «Sāmaññatthaṃ» បានដល់ អរិយផល ៤ យ៉ាង។ បទមួយទៀត (គឺ Brāhmaññatthaṃ) ជាវេវចនៈនៃបទនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកមគ្គ ៤ ដោយបទថា «Sāmaññattha» និងទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកផល ៤ ដោយបទថា «Brāhmaññattha»។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងសូត្រទាំង ៤ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែខន្ធលោកប៉ុណ្ណោះ។

๕. รุณฺณสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់សូត្រស្តីពីការយំ (រុណ្ណសូត្រ)

๑๐๘. ปญฺจมํ อตฺถุปฺปตฺติยา นิกฺขิตฺตํ. กตราย อตฺถุปฺปตฺติยา? ฉพฺพคฺคิยานํ อนาจาเร. เต กิร คายนฺตา นจฺจนฺตา หสนฺตา วิจรึสุ. ภิกฺขู ทสพลสฺส อาโรจยึสุ. สตฺถา เต ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ โอวาทตฺถาย อิทํ สุตฺตํ อารภิ. ตตฺถ รุณฺณนฺติ โรทิตํ. อุมฺมตฺตกนฺติ อุมฺมตฺตกกิริยา. โกมารกนฺติ กุมารเกหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ. ทนฺตวิทํสกหสิตนฺติ ทนฺเต ทสฺเสตฺวา ปาณึ ปหรนฺตานํ มหาสทฺเทน หสิตํ. เสตุฆาโต คีเตติ คีเต โว ปจฺจยฆาโต โหตุ, สเหตุกํ คีตํ ปชหถาติ ทีเปติ. นจฺเจปิ เอเสว นโย. อลนฺติ ยุตฺตํ. ธมฺมปฺปโมทิตานํ สตนฺติ เอตฺถ ธมฺโม วุจฺจติ การณํ, เกนจิเทว การเณน ปมุทิตานํ สนฺตานํ. สิตํ สิตมตฺตายาติ ตสฺมึ สิตการเณ สติ ยํ สิตํ กโรถ, ตํ โว สิตมตฺตาย อคฺคทนฺเต ทสฺเสตฺวา ปหฏฺฐาการมตฺตทสฺสนายเยว ยุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

១០៨. សូត្រទី ៥ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងឡើងដោយសារមានរឿងហេតុជាក់ស្តែង។ តើមានរឿងហេតុជាក់ស្តែងដូចម្តេច? គឺដោយសារអនាចារ (ការប្រព្រឹត្តមិនសមគួរ) របស់ពួកឆព្វគ្គិយភិក្ខុ។ ឮថា ភិក្ខុទាំងនោះបានដើរច្រៀង រាំ និងសើចសប្បាយ។ ភិក្ខុទាំងឡាយបានក្រាបបង្គំទូលដល់ព្រះទសពល។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ឲ្យហៅភិក្ខុទាំងនោះមក ហើយទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងសូត្រទី ៥ នេះ ដើម្បីទូន្មានប្រដៅពួកគេ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា «Ruṇṇaṃ» បានដល់ ការយំ។ បទថា «Ummattakaṃ» បានដល់ អាការៈរបស់មនុស្សឆ្កួត។ បទថា «Komārakaṃ» បានដល់ កិច្ចដែលក្មេងតូចៗគប្បីធ្វើ। បទថា «Dantavidaṃsakahasitaṃ» បានដល់ ការសើចឮខ្លាំងៗ ដោយការបញ្ចេញធ្មេញឲ្យឃើញ និងការទះដៃ។ បទថា «Setughāto gīte» សម្តែងថា ការច្រៀងប្រៀបដូចជាការបំផ្លាញស្ពាន (បំផ្លាញហេតុនៃសេចក្តីចម្រើន) ដូច្នេះ ចូរអ្នករាល់គ្នាលះបង់ការច្រៀងដែលមានហេតុនោះចេញ។ សូម្បីតែក្នុងការរាំ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា «Alaṃ» មានន័យថា គួរហើយ (សមគួរហើយ)។ ក្នុងបទថា «Dhammappamoditānaṃ sataṃ» នេះ ពាក្យថា «Dhammo» សំដៅយក ហេតុ គឺរបស់ពួកលោកដែលរីករាយដោយហេតុណាមួយ។ បទថា «Sitaṃ sitamattāya» សេចក្តីថា កាលបើមានហេតុគួរឲ្យញញឹម ហើយអ្នករាល់គ្នាធ្វើការញញឹម ការញញឹមនោះ គប្បីធ្វើត្រឹមតែការញញឹមប៉ុណ្ណោះ គឺគ្រាន់តែបង្ហាញចុងធ្មេញ ដើម្បីបង្ហាញអាការៈរីករាយប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរ។

๖. อติตฺติสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់សូត្រស្តីពីការមិនឆ្អែត (អតិត្តិសូត្រ)

๑๐๙. ฉฏฺเฐ โสปฺปสฺสาติ นิทฺทาย. ปฏิเสวนาย นตฺถิ ติตฺตีติ ยถา ยถา ปฏิเสวติ, ตถา ตถา รุจฺจติเยวาติ ติตฺติ นาม นตฺถิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. สเจ หิ มหาสมุทฺเท อุทกํ สุรา ภเวยฺย, สุราโสณฺโฑ จ มจฺโฉ หุตฺวา นิพฺพตฺเตยฺย, ตสฺส ตตฺถ จรนฺตสฺสปิ สยนฺตสฺสปิ ติตฺติ นาม น ภเวยฺย. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

១០៩. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា "soppassā" បានដល់ ការដេកលក់។ ពាក្យថា "paṭisevanāya natthi tittī" សេចក្ដីថា បុគ្គលសេពវត្ថុនោះដោយអាការៈយ៉ាងណាៗ ក៏រឹតតែពេញចិត្តយ៉ាងនោះៗ ឈ្មោះថាការឆ្អែតស្កប់ស្កល់មិនមានឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេស ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ព្រោះថា ប្រសិនបើទឹកក្នុងមហាសមុទ្រត្រឡប់ជាទឹកស្រា ហើយអ្នកផឹកស្រាកើតជាត្រីក្នុងមហាសមុទ្រនោះ ទោះបីត្រីនោះហែលទៅ ឬដេកលក់នៅក្នុងមហាសមុទ្រនោះ ក៏មិនមានការឆ្អែតស្កប់ស្កល់ឡើយ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងតែអំពីវដ្ដៈប៉ុណ្ណោះ។

๗. อรกฺขิตสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពន្យល់អរក្ខិតសូត្រ

๑๑๐. สตฺตเม อวสฺสุตํ โหตีติ ตินฺตํ โหติ. น ภทฺทกํ มรณํ โหตีติ อปาเย ปฏิสนฺธิปจฺจยตาย น ลทฺธกํ โหติ. กาลกิริยาติ ตสฺเสว เววจนํ. สุกฺกปกฺเข สคฺเค ปฏิสนฺธิปจฺจยตาย ภทฺทกํ โหติ [Pg.232] ลทฺธกํ. ตํ ปน เอกนฺเตน โสตาปนฺนาทีนํ ติณฺณํ อริยสาวกานํเยว วฏฺฏติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

១១០. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា "avassutaṃ hoti" សេចក្ដីថា ជាអ្នកសើម (ដោយទឹកភ្លៀងគឺកិលេស)។ ពាក្យថា "na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti" សេចក្ដីថា ការស្លាប់មិនល្អ ព្រោះជាបច្ច័យឲ្យបដិសន្ធិក្នុងអបាយភូមិ។ ពាក្យថា "kālakiriyā" នេះ ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ "maraṇa" នោះឯង។ ក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ការស្លាប់ដ៏ល្អ ព្រោះជាបច្ច័យឲ្យបដិសន្ធិក្នុងឋានសួគ៌។ ប៉ុន្តែ សេចក្ដីនោះ សមគួរតែចំពោះព្រះអរិយសាវកទាំង ៣ ពួក មានព្រះសោតាបន្នជាដើម ដោយចំណែកមួយប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្ដីដែលសេសក្នុងសូត្រនេះ គឺច្បាស់លាស់ហើយ។

๘. พฺยาปนฺนสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពន្យល់ព្យាបន្នសូត្រ

๑๑๑. อฏฺฐเม พฺยาปนฺนนฺติ ปกติภาวํ ชหิตฺวา ฐิตํ. เสสํ ปุริมสุตฺเต วุตฺตนยเมว.

១១១. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា "byāpannaṃ" សេចក្ដីថា ធម៌ដែលលះបង់នូវសភាវៈប្រក្រតីហើយតាំងនៅ។ សេចក្ដីដែលសេស មានន័យដូចដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រមុន (សូត្រទី៧) នោះឯង។

๙. ปฐมนิทานสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់បឋមនិទានសូត្រ

๑๑๒. นวเม นิทานานีติ การณานิ. กมฺมานํ สมุทยายาติ วฏฺฏคามิกมฺมานํ ปิณฺฑกรณตฺถาย. โลภปกตนฺติ โลเภน ปกตํ. สาวชฺชนฺติ สโทสํ. ตํ กมฺมํ กมฺมสมุทยาย สํวตฺตตีติ ตํ กมฺมํ อญฺเญสมฺปิ วฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยาย ปิณฺฑกรณตฺถาย สํวตฺตติ. น ตํ กมฺมํ กมฺมนิโรธายาติ ตํ ปน กมฺมํ วฏฺฏคามิกมฺมานํ นิโรธตฺถาย น สํวตฺตติ. สุกฺกปกฺเข กมฺมานํ สมุทยายาติ วิวฏฺฏคามิกมฺมานํ สมุทยตฺถาย. อิมินา นเยน สพฺพํ อตฺถโต เวทิตพฺพํ.

១១២. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា "nidānāni" បានដល់ ហេតុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "kammānaṃ samudayāya" សេចក្ដីថា ដើម្បីប្រមូលផ្ដុំនូវកម្មទាំងឡាយដែលនាំទៅកាន់វដ្ដៈ។ ពាក្យថា "lobhapakataṃ" សេចក្ដីថា កម្មដែលធ្វើដោយលោភៈ។ ពាក្យថា "sāvajjaṃ" សេចក្ដីថា មានទោស។ ពាក្យថា "taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati" សេចក្ដីថា កម្មនោះរមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើង គឺដើម្បីការប្រមូលផ្ដុំនូវកម្មដែលនាំទៅកាន់វដ្ដៈដទៃទៀត។ ពាក្យថា "na taṃ kammaṃ kammanirodhāya" សេចក្ដីថា ប៉ុន្តែកម្មនោះមិនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការរលត់ទៅនៃកម្មដែលនាំទៅកាន់វដ្ដៈឡើយ។ ក្នុងសុក្កបក្ខ ពាក្យថា "kammānaṃ samudayāya" សេចក្ដីថា ដើម្បីការកើតឡើងនៃកម្មដែលនាំទៅកាន់វិវដ្ដៈ (ព្រះនិព្វាន)។ សេចក្ដីទាំងពួង គប្បីដឹងដោយអត្ថតាមន័យនេះឯង។

๑๐. ทุติยนิทานสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់ទុតិយនិទានសូត្រ

๑๑๓. ทสเม กมฺมานนฺติ วฏฺฏคามิกมฺมานเมว. ฉนฺทราคฏฺฐานิเยติ ฉนฺทราคสฺส การณภูเต. อารพฺภาติ อาคมฺม สนฺธาย ปฏิจฺจ. ฉนฺโทติ ตณฺหาฉนฺโท. โย เจตโส สาราโคติ โย จิตฺตสฺส ราโค รชฺชนา รชฺชิตตฺตํ, เอตมหํ สํโยชนํ วทามิ, พนฺธนํ วทามีติ อตฺโถ. สุกฺกปกฺเข กมฺมานนฺติ วิวฏฺฏคามิกมฺมานํ. ตทภินิวตฺเตตีติ ตํ อภินิวตฺเตติ. ยทา วา เตน วิปาโก ญาโต โหติ วิทิโต, ตทา เต เจว ธมฺเม ตญฺจ วิปากํ อภินิวตฺเตติ. อิมินา จ ปเทน วิปสฺสนา กถิตา, ตทภินิวตฺเตตฺวาติ อิมินา มคฺโค. เจตสา อภินิวิชฺฌิตฺวาติ อิมินา จ มคฺโคว. ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย นิพฺพิชฺฌิตฺวา ปสฺสติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

១១៣. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា "kammānaṃ" បានដល់ កម្មទាំងឡាយដែលនាំទៅកាន់វដ្ដៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "chandarāgaṭṭhāniye" សេចក្ដីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃឆន្ទរាគៈ។ ពាក្យថា "ārabbha" សេចក្ដីថា អាស្រ័យ រំលឹកដល់ ឬព្រោះតែ។ ពាក្យថា "chando" បានដល់ តណ្ហាឆន្ទៈ។ ពាក្យថា "yo cetaso sārāgo" សេចក្ដីថា រាគៈ ការត្រេកត្រអាល ភាពត្រេកត្រអាលនៃចិត្តណាមាន តថាគតហៅរាគៈនោះថាជាសំយោជនៈ ហៅថាជាគ្រឿងចងក្រង នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ក្នុងសុក្កបក្ខ ពាក្យថា "kammānaṃ" បានដល់ កម្មទាំងឡាយដែលនាំទៅកាន់វិវដ្ដៈ។ ពាក្យថា "tadabhinivatteti" សេចក្ដីថា ធ្វើឲ្យវិបាកនោះកើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលណាវិបាកនោះ បុគ្គលនោះបានដឹង បានយល់ច្បាស់ហើយ កាលនោះ យោគាវចររមែងធ្វើឲ្យធម៌ទាំងនោះផង នូវវិបាកនោះផង កើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវវិបស្សនា។ ដោយបទថា "tadabhinivattetvā" នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវមគ្គ។ ដោយបទថា "cetasā abhinivijjhitvā" នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវមគ្គដូចគ្នា។ ពាក្យថា "paññāya ativijjha passati" សេចក្ដីថា យោគាវចររមែងចាក់ធ្លុះនូវកិលេសទាំងឡាយ ហើយឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញាដែលកើតឡើងជាមួយវិបស្សនា។ គប្បីដឹងអត្ថក្នុងសេចក្ដីទាំងពួងដោយន័យនេះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រទី១០ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវវដ្ដៈនិងវិវដ្ដៈ។

สมฺโพธวคฺโค ปฐโม.

សម្ពោធវគ្គ ទី១។

(๑๒) ๒. อาปายิกวคฺโค

(១២) ២. អាបាយិកវគ្គ

๑. อาปายิกสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់អាបាយិកសូត្រ

๑๑๔. ทุติยสฺส [Pg.233] ปฐเม อปายํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ อาปายิกา. นิรยํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ เนรยิกา. อิทมปฺปหายาติ อิทํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญตาทึ ปาปธมฺมตฺตยํ อวิชหิตฺวา. พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ พฺรหฺมจาริปฏิรูปโก, เตสํ วา อากปฺปํ อวิชหเนน ‘‘อหมฺปิ พฺรหฺมจารี’’ติ เอวํปฏิญฺโญ. อนุทฺธํเสตีติ อกฺโกสติ ปริภาสติ โจเทติ. นตฺถิ กาเมสุ โทโสติ กิเลสกาเมน วตฺถุกาเม เสวนฺตสฺส นตฺถิ โทโส. ปาตพฺยตนฺติ ปิวิตพฺพตํ ปริภุญฺชิตพฺพตํ นิราสงฺเกน จิตฺเตน ปิปาสิตสฺส ปานียปิวนสทิสํ ปริภุญฺชิตพฺพตํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

១១៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ពាក្យថា "āpāyikā" សេចក្ដីថា ពួកជនដែលនឹងទៅកាន់អបាយ។ ពាក្យថា "nerayikā" សេចក្ដីថា ពួកជនដែលនឹងទៅកាន់នរក។ ពាក្យថា "idamappahāya" សេចក្ដីថា មិនលះបង់នូវធម៌ដ៏លាមកទាំង ៣ ប្រការ មានការប្ដេជ្ញាខ្លួនថាជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរជាដើមនេះ។ ពាក្យថា "brahmacāripaṭiñño" សេចក្ដីថា អ្នកក្លែងខ្លួនជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ ឬជាអ្នកប្ដេជ្ញាខ្លួនថា "អាត្មាអញក៏ជាអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរដែរ" ដោយមិនលះបង់នូវអាការៈកិរិយារបស់អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរទាំងនោះ។ ពាក្យថា "anuddhaṃseti" សេចក្ដីថា ជេរប្រមាថ គំរាមកំហែង ចោទប្រកាន់។ ពាក្យថា "natthi kāmesu doso" សេចក្ដីថា មិនមានទោសចំពោះបុគ្គលដែលសេពវត្ថុកាមដោយកិលេសកាមឡើយ។ ពាក្យថា "pātabyataṃ" សេចក្ដីថា ភាពជាវត្ថុគួរផឹក គួរប្រើប្រាស់ គឺការប្រើប្រាស់ដោយចិត្តមិនមានសេចក្ដីសង្ស័យ ដូចជាការផឹកទឹករបស់មនុស្សដែលស្រេកទឹកដូច្នោះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងតែអំពីវដ្ដៈប៉ុណ្ណោះ។

๒. ทุลฺลภสุตฺตวณฺณนา

២. ការពន្យល់ទុល្លភសូត្រ

๑๑๕. ทุติเย กตญฺญู กตเวทีติ ‘‘อิมินา มยฺหํ กต’’นฺติ เตน กตกมฺมํ ญตฺวา วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ปฏิกรณกปุคฺคโล.

១១៥. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា "kataññū katavedī" សេចក្ដីថា បុគ្គលដែលដឹងនូវឧបការគុណដែលអ្នកដទៃធ្វើហើយដល់ខ្លួនថា "បុគ្គលនេះបានធ្វើឧបការៈដល់អាត្មាអញ" ហើយធ្វើឧបការគុណនោះឲ្យប្រាកដច្បាស់ រួចធ្វើតបស្នងសងគុណវិញ។

๓. อปฺปเมยฺยสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពន្យល់អប្បមេយ្យសូត្រ

๑๑๖. ตติเย สุเขน เมตพฺโพติ สุปฺปเมยฺโย. ทุกฺเขน เมตพฺโพติ ทุปฺปเมยฺโย. ปเมตุํ น สกฺโกตีติ อปฺปเมยฺโย. อุนฺนโฬติ อุคฺคตนโฬ, ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. จปโลติ ปตฺตมณฺฑนาทินา จาปลฺเลน สมนฺนาคโต. มุขโรติ มุขขโร. วิกิณฺณวาโจติ อสญฺญตวจโน. อสมาหิโตติ จิตฺเตกคฺคตารหิโต. วิพฺภนฺตจิตฺโตติ ภนฺตจิตฺโต ภนฺตคาวิภนฺตมิคสปฺปฏิภาโค. ปากตินฺทฺริโยติ วิวฏินฺทฺริโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

១១៦. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា "suppameyyo" សេចក្ដីថា បុគ្គលដែលគេអាចវាស់វែង (ប្រៀបធៀប) បានដោយងាយ។ ពាក្យថា "duppameyyo" សេចក្ដីថា បុគ្គលដែលគេអាចវាស់វែងបានដោយលំបាក។ ពាក្យថា "appameyyo" សេចក្ដីថា បុគ្គលដែលគេមិនអាចវាស់វែងបានឡើយ។ ពាក្យថា "unnaḷo" សេចក្ដីថា មានមានះឡើងខ្ពស់ដូចជាដើមបបុសដែលដុះឡើងខ្ពស់ គឺបុគ្គលដែលលើកតម្កើងមានះដ៏ទទេស្អាតតាំងនៅ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ពាក្យថា "capalo" សេចក្ដីថា ប្រកបដោយភាពឃ្លេងឃ្លោង មានការតុបតែងបាត្រជាដើម។ ពាក្យថា "mukharo" សេចក្ដីថា មានវាចាទ្រគោះបោះបោករឹងរូស។ ពាក្យថា "vikiṇṇavāco" សេចក្ដីថា មានវាចាមិនបានសង្រួម។ ពាក្យថា "asamāhito" សេចក្ដីថា ប្រាសចាកការតាំងចិត្តមាំ (ឯកគ្គតាចិត្ត)។ ពាក្យថា "vibbhantacitto" សេចក្ដីថា មានចិត្តរវើរវាយ ដូចជាមេគោដែលរត់រវើរវាយ ឬដូចជាម្រឹគព្រៃដែលរត់រវើរវាយដូច្នោះ។ ពាក្យថា "pākatindriyo" សេចក្ដីថា មានឥន្ទ្រិយចំហរ (មិនបានបិទបាំង)។ សេចក្ដីដែលសេសក្នុងសូត្រនេះ គឺច្បាស់លាស់ហើយ។

๔. อาเนญฺชสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពន្យល់អានេញ្ជសូត្រ

๑๑๗. จตุตฺเถ ตทสฺสาเทตีติ ตํ ฌานํ อสฺสาเทติ. ตํ นิกาเมตีติ ตเทว ปตฺเถติ. เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชตีติ เตน ฌาเนน ตุฏฺฐึ อาปชฺชติ. ตตฺร ฐิโตติ ตสฺมึ ฌาเน ฐิโต. ตทธิมุตฺโตติ ตตฺเถว อธิมุตฺโต. ตพฺพหุลวิหารีติ เตน พหุลํ วิหรนฺโต. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ อุปปชฺชติ, ตสฺมึ เทวโลเก นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ[Pg.234]. นิรยมฺปิ คจฺฉตีติอาทิ นิรยาทีหิ อวิปฺปมุตฺตตฺตา อปรปริยายวเสน ตตฺถ คมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ ตสฺส อุปจารชฺฌานโต พลวตรํ อกุสลํ อตฺถิ, เยน อนนฺตรํ อปาเย นิพฺพตฺเตยฺย. ภควโต ปน สาวโกติ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ อญฺญตโร. ตสฺมึเยว ภเวติ ตตฺเถว อรูปภเว. ปรินิพฺพายตีติ อปฺปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ. อธิปฺปยาโสติ อธิกปฺปโยโค. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ปุถุชฺชนสฺส อุปปตฺติชฺฌานํ กถิตํ, อริยสาวกสฺส ตเทว อุปปตฺติชฺฌานญฺจ วิปสฺสนาปาทกชฺฌานญฺจ กถิตํ.

១១៧. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា "tadassādeti" សេចក្ដីថា ត្រេកអរក្នុងឈាននោះ។ ពាក្យថា "taṃ nikāmeti" សេចក្ដីថា ប្រាថ្នានូវឈាននោះឯង។ ពាក្យថា "tena ca vittiṃ āpajjati" សេចក្ដីថា រមែងដល់នូវសេចក្ដីត្រេកអរដោយឈាននោះ។ ពាក្យថា "tatra ṭhito" សេចក្ដីថា តាំងនៅក្នុងឈាននោះ។ ពាក្យថា "tadadhimutto" សេចក្ដីថា បង្អោនចិត្តទៅក្នុងឈាននោះឯង។ ពាក្យថា "tabbahulavihārī" សេចក្ដីថា នៅដោយឈាននោះជាច្រើនដង។ ពាក្យថា "sahabyataṃ upapajjati" សេចក្ដីថា ដល់នូវភាពជាមិត្ត គឺកើតក្នុងទេវលោកនោះ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ពាក្យថា "nirayampi gacchati" ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងសំដៅលើការទៅកាន់នរកនោះ ដោយអំណាចនៃអបរាបរិយវេទនីយកម្ម ព្រោះតែមិនទាន់រួចផុតចាកនរកជាដើម។ ព្រោះថា កម្មអកុសលដែលខ្លាំងក្លាជាងកាមាវចរកុសលកម្មដែលជាឧបចារឈាន មិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យទៅកើតក្នុងអបាយភូមិក្នុងភពបន្ទាប់។ ចំណែកឯពាក្យថា "bhagavato pana sāvako" បានដល់ ព្រះសេក្ខបុគ្គលណាមួយ ក្នុងចំណោមព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី។ ពាក្យថា "tasmiṃyeva bhave" សេចក្ដីថា ក្នុងអរូបភពនោះឯង។ ពាក្យថា "parinibbāyati" សេចក្ដីថា រមែងបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសបរិនិព្វានធាតុ។ ពាក្យថា "adhippayāso" បានដល់ ការព្យាយាមដ៏លើសលប់។ សេចក្ដីដែលសេសក្នុងសូត្រនេះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវឧបបត្តិឈានរបស់បុថុជ្ជន និងទ្រង់សម្ដែងនូវឧបបត្តិឈាននោះផង នូវឈានដែលជាបាទនៃវិបស្សនាផង របស់ព្រះអរិយសាវក។

๕. วิปตฺติสมฺปทาสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់វិបត្តិសម្បទាសូត្រ

๑๑๘. ปญฺจเม สีลวิปตฺตีติ สีลสฺส วิปนฺนากาโร. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธาย วทติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหาโยโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต. ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกตานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ, นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสาปิ ปรโลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปฺปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถีติ วทติ. สมฺปทาติ ปาริปูริโย. สีลสมฺปทาติ สีลสฺส ปริปุณฺณอเวกลฺลภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน คเหตพฺพํ.

១១៨. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា "sīlavipatti" សេចក្ដីថា អាការៈវិនាសនៃសីល។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេស ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា "natthi dinnaṃ" ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងសំដៅលើការមិនមានផលនៃទានដែលបុគ្គលបានឲ្យហើយ។ ការបូជាធំដែលទាក់ទងនឹងមនុស្សជាច្រើន ហៅថា "yiṭṭhaṃ"។ ដោយបទថា "hutaṃ" នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកគ្រឿងសក្ការៈដែលរៀបចំឡើងដោយគោរពដើម្បីភ្ញៀវដែលជាទីស្រឡាញ់។ ព្រះអង្គទ្រង់បដិសេធនូវការបូជាទាំងពីរយ៉ាងនោះ សំដៅលើការមិនមានផលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "sukatadukkaṭānaṃ" សេចក្ដីថា នៃកុសលនិងអកុសលដែលបុគ្គលធ្វើល្អហើយនិងធ្វើមិនល្អហើយ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ពាក្យថា "phalaṃ vipāko" សេចក្ដីថា ផល ឬវិបាកណាដែលគេហៅថា ផល ឬវិបាក ផលឬវិបាកនោះមិនមានឡើយ នេះជាពាក្យដែលគេពោល។ ពាក្យថា "natthi ayaṃ loko" សេចក្ដីថា លោកនេះមិនមានដល់សត្វដែលស្ថិតនៅក្នុងបរលោកឡើយ។ ពាក្យថា "natthi paro loko" សេចក្ដីថា បរលោកក៏មិនមានដល់សត្វដែលស្ថិតនៅក្នុងលោកនេះឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញអត្ថថា សត្វទាំងឡាយរមែងដាច់សូន្យទៅក្នុងភពដែលខ្លួនកើតនោះៗឯង។ ពាក្យថា "natthi mātā natthi pitā" ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងដោយអំណាចនៃការមិនមានផលនៃការប្រតិបត្តិត្រូវនិងការប្រតិបត្តិខុសចំពោះមាតាបិតាទាំងនោះ។ ពាក្យថា "natthi sattā opapātikā" សេចក្ដីថា សត្វទាំងឡាយដែលច្យុតហើយចាប់បដិសន្ធិភ្លាមនោះ មិនមានឡើយ នេះជាពាក្យដែលគេពោល។ ពាក្យថា "sampadā" បានដល់ សេចក្ដីពេញបរិបូណ៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "sīlasampadā" បានដល់ ភាពពេញបរិបូណ៌មិនខ្វះខាតនៃសីល។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេស ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា "atthi dinnaṃ" ជាដើម គប្បីយល់ដោយន័យផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលហើយនោះឯង។

๖. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់អបណ្ណកសូត្រ

๑๑๙. ฉฏฺเฐ อปณฺณโก มณีติ ฉหิ ตเลหิ สมนฺนาคโต ปาสโก. สุคตึ สคฺคนฺติ จาตุมหาราชิกาทีสุ อญฺญตรํ สคฺคํ โลกํ. อิมสฺมึ สุตฺเต สีลญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิ จาติ อุภยมฺปิ มิสฺสกํ กถิตํ. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

១១៩. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា "apaṇṇako maṇi" បានដល់ កូនឡុកឡាក់ដែលប្រកបដោយមុខ ៦។ ពាក្យថា "sugatiṃ saggaṃ" បានដល់ ឋានសួគ៌ណាមួយ មានឋានចាតុមហារាជិកាជាដើម។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងធម៌ទាំងពីរយ៉ាងលាយឡំគ្នា គឺសីលផង សម្មាទិដ្ឋិផង។ សូត្រទី៧ គឺច្បាស់លាស់ហើយ។

๘. ปฐมโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពន្យល់បឋមសោចេយ្យសូត្រ

๑๒๑. อฏฺฐเม [Pg.235] โสเจยฺยานีติ สุจิภาวา. กายโสเจยฺยนฺติ กายทฺวาเร สุจิภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเมสุ ปน ปฏิปาฏิยา จตูสุ สุตฺเตสุ อคาริกปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ.

១២១. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា "soceyyāni" បានដល់ ភាពស្អាតស្អំទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "kāyasoceyyaṃ" បានដល់ ភាពស្អាតស្អំក្នុងកាយទ្វារ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេស ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រទាំង ៤ តាមលំដាប់នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវបដិបទារបស់គ្រហស្ថ។ បដិបទានោះ សូម្បីតែព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី ក៏សមគួរប្រតិបត្តិដែរ។

๙. ทุติยโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់ទុតិយសោចេយ្យសូត្រ

๑๒๒. นวเม อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตํ. กามจฺฉนฺทนฺติ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. พฺยาปาทาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. คาถาย ปน กายสุจินฺติ กายทฺวาเร สุจึ, กาเยน วา สุจึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. นินฺหาตปาปกนฺติ สพฺเพ ปาเป นินฺหาเปตฺวา โธวิตฺวา ฐิตํ. อิมินา สุตฺเตนปิ คาถายปิ ขีณาสโวว กถิโตติ.

១២២. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា "ajjhattaṃ" បានដល់ ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា "kāmacchandaṃ" បានដល់ កាមច្ឆន្ទនីវរណៈ។ សូម្បីក្នុងនីវរណៈមានព្យាបាទជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា。 សេចក្ដីដែលសេសក្នុងសូត្រនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង។ ចំណែកក្នុងគាថា ពាក្យថា "kāyasuciṃ" សេចក្ដីថា ស្អាតស្អំក្នុងកាយទ្វារ ឬស្អាតស្អំដោយកាយ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេស ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា "ninhātapāpakaṃ" សេចក្ដីថា បុគ្គលដែលបានលាងជម្រះនូវបាបទាំងពួងហើយតាំងនៅ។ សូម្បីដោយសូត្រនេះក្ដី ដោយគាថានេះក្ដី ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងសំដៅយកតែព្រះខីណាស្រពប៉ុណ្ណោះ។

๑๐. โมเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់មោនេយ្យសូត្រ

๑๒๓. ทสเม โมเนยฺยานีติ มุนิภาวา. กายโมเนยฺยนฺติ กายทฺวาเร มุนิภาโว สาธุภาโว ปณฺฑิตภาโว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กายโมเนยฺยนฺติ อิทํ ติวิธกายทุจฺจริตปฺปหานํ กายโมเนยฺยํ นาม. อปิจ ติวิธํ กายสุจริตมฺปิ กายโมเนยฺยํ, ตถา กายารมฺมณํ ญาณํ กายโมเนยฺยํ, กายปริญฺญา กายโมเนยฺยํ, ปริญฺญาสหคโต มคฺโค กายโมเนยฺยํ, กาเย ฉนฺทราคสฺส ปหานํ กายโมเนยฺยํ, กายสงฺขารนิโรโธ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กายโมเนยฺยํ. วจีโมเนยฺเยปิ เอเสว นโย.

១២៣. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា "moneyyāni" បានដល់ ភាពជាអ្នកប្រាជ្ញ (មុនិភាវៈ)។ ពាក្យថា "kāyamoneyyaṃ" បានដល់ មុនិភាវៈ ភាពជាសប្បុរស ឬភាពជាអ្នកប្រាជ្ញក្នុងកាយទ្វារ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេស ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា "idaṃ vuccati, bhikkhave, kāyamoneyyaṃ" សេចក្ដីថា ការលះបង់នូវកាយទុច្ចរិត ៣ ប្រការនេះ ឈ្មោះថា កាយមោនេយ្យ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែកាយសុចរិត ៣ ប្រការ ក៏ឈ្មោះថា កាយមោនេយ្យ ដូចគ្នា។ ដូច្នោះដែរ ញាណដែលដឹងនូវអារម្មណ៍គឺរូបកាយមានសក់ជាដើម ឈ្មោះថា កាយមោនេយ្យ, ការកំណត់ដឹងនូវរូបកាយមានសក់ជាដើម ឈ្មោះថា កាយមោនេយ្យ, មគ្គដែលកើតឡើងជាមួយការកំណត់ដឹង ឈ្មោះថា កាយមោនេយ្យ, ការលះបង់នូវឆន្ទរាគៈក្នុងកាយ ឈ្មោះថា កាយមោនេយ្យ, ការរលត់ទៅនៃកាយសង្ខារ គឺចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ ឈ្មោះថា កាយមោនេយ្យ។ សូម្បីក្នុងវចីមោនេយ្យ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

อยํ ปเนตฺถ วิเสโส – ยถา อิธ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ, เอวํ ตตฺถ วจีสงฺขารนิโรโธ ทุติยชฺฌานสมาปตฺติ วจีโมเนยฺยนฺติ เวทิตพฺพา. มโนโมเนยฺยมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺถํ ญตฺวา จิตฺตสงฺขารนิโรโธ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ มโนโมเนยฺยนฺติ เวทิตพฺพา. กายมุนินฺติ กายทฺวาเร มุนึ อุตฺตมํ ปริสุทฺธํ, กาเยน วา มุนึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สพฺพปฺปหายินนฺติ ขีณาสวํ. ขีณาสโว หิ สพฺพปฺปหายี นามาติ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះមានសេចក្ដីប្លែកគ្នាដូចតទៅ៖ ក្នុងកាយមោនេយ្យនេះ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ ជាកាយមោនេយ្យយ៉ាងណា ក្នុងវចីមោនេយ្យនោះ ការរលត់ទៅនៃវចីសង្ខារ គឺទុតិយជ្ឈានសមាបត្តិ គប្បីដឹងថាជា វចីមោនេយ្យ យ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីក្នុងមនោមោនេយ្យ គប្បីដឹងអត្ថដោយន័យនេះឯងថា ការរលត់ទៅនៃចិត្តសង្ខារ គឺសញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ ឈ្មោះថា មនោមោនេយ្យ។ ពាក្យថា "kāyamuniṃ" សេចក្ដីថា មុនិបុគ្គលដ៏ប្រសើរស្អាតស្អំក្នុងកាយទ្វារ ឬមុនិបុគ្គលដោយរូបកាយ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេស ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា "sabbappahāyinaṃ" បានដល់ ព្រះខីណាស្រព។ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថាជាអ្នកលះបង់នូវធម៌ទាំងពួង។

อาปายิกวคฺโค ทุติโย.

អាបាយិកវគ្គ ទី២។

(๑๓) ๓. กุสินารวคฺโค

(១៣) ៣. កុសិនារវគ្គ

๑. กุสินารสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់កុសិនារសូត្រ

๑๒๔. ตติยสฺส [Pg.236] ปฐเม กุสินารายนฺติ เอวํนามเก นคเร. พลิหรเณ วนสณฺเฑติ เอวํนามเก วนสณฺเฑ. ตตฺถ กิร ภูตพลิกรณตฺถํ พลึ หรนฺติ, ตสฺมา พลิหรณนฺติ วุจฺจติ. อากงฺขมาโนติ อิจฺฉมาโน. สหตฺถาติ สหตฺเถน. สมฺปวาเรตีติ อลํ อลนฺติ วาจาย เจว หตฺถวิกาเรน จ ปฏิกฺขิปาเปติ. สาธุ วต มายนฺติ สาธุ วต มํ อยํ. คถิโตติ ตณฺหาเคเธน คถิโต. มุจฺฉิโตติ ตณฺหามุจฺฉนายเยว มุจฺฉิโต. อชฺโฌปนฺโนติ ตณฺหาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ปวตฺโต. อนิสฺสรณปญฺโญติ ฉนฺทราคํ ปหาย สํกฑฺฒิตฺวา ปริภุญฺชนฺโต นิสฺสรณปญฺโญ นาม โหติ, อยํ น ตาทิโส, สจฺฉนฺทราโค ปริภุญฺชตีติ อนิสฺสรณปญฺโญ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย ปเนตฺถ มิสฺสกา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

១២៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា kusinārāyaំ បានដល់ ក្នុងនគរឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Baliharaṇe vanasaṇḍe បានដល់ ក្នុងព្រៃរបោះឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា ក្នុងព្រៃរបោះនោះ ពួកមនុស្សតែងនាំយកនូវពលិការ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើពលិការដល់ពួកភូត ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា ពលិហរណៈ។ ពាក្យថា Ākaṅkhamāno បានដល់ ប្រាថ្នាចង់បាន។ ពាក្យថា Sahatthā បានដល់ ដោយដៃរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Sampavāreti បានដល់ ញ៉ាំងបុគ្គលដទៃឱ្យឃាត់ថា «ល្មមហើយៗ» ដោយវាចាក្តី ដោយអាការៈនៃដៃក្តី។ បទថា Sādhu vata mā គប្បីកាត់បទជា sādhu vata maṃ ayaṃ។ ពាក្យថា Gathito បានដល់ ជំពាក់ហើយដោយសេចក្តីលោភលន់ក្នុងតណ្ហា។ ពាក្យថា Mucchito បានដល់ វង្វេងស្លុងហើយដោយអំណាចនៃតណ្ហាវង្វេងនោះឯង។ ពាក្យថា Ajjhopanno បានដល់ លេបទុកហើយដោយតណ្ហា គឺញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាឱ្យសម្រេចហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Anissaraṇapañño សេចក្តីថា ភិក្ខុអ្នកលះបង់នូវឆន្ទរាគៈ ដកចេញហើយទើបបរិភោគ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានប្រាជ្ញាគ្រឿងរំដោះខ្លួន ចំណែកភិក្ខុនេះមិនមែនជាបែបនោះទេ គឺលោកនៅមានឆន្ទរាគៈហើយបរិភោគ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា ជាអ្នកមិនមានប្រាជ្ញាគ្រឿងរំដោះខ្លួន។ ចំណែកចំណែកស (សុក្កបក្ខ) គប្បីជ្រាបដោយចំណែកផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលហើយ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ក្នុងសូត្រទី១ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវនេក្ខម្មវិតក្កៈជាដើម លាយឡំគ្នា។

๒. ภณฺฑนสุตฺตวณฺณนา

២. សេចក្តីអធិប្បាយភណ្ឌនសូត្រ

๑๒๕. ทุติเย ปชหึสูติ ปชหนฺติ. พหุลมกํสูติ ปุนปฺปุนํ กโรนฺติ. อิธาปิ ตโย วิตกฺกา มิสฺสกาว กถิตา.

១២៥. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា pajahiṃsu បានដល់ លះបង់។ ពាក្យថា bahulamakaṃsu បានដល់ ធ្វើឱ្យរឿយៗ។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ វិតក្កៈទាំង៣ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងលាយឡំគ្នាដែរ។

๓. โคตมกเจติยสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីអធិប្បាយគោតមកចេតិយសូត្រ

๑๒๖. ตติเย โคตมเก เจติเยติ โคตมกยกฺขสฺส ภวเน. ตถาคโต หิ ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ กทาจิ จาปาเล เจติเย, กทาจิ สารนฺทเท, กทาจิ พหุปุตฺเต, กทาจิ โคตมเกติ เอวํ เยภุยฺเยน เทวกุเลสุเยว วิหาสิ. อิมสฺมึ ปน กาเล เวสาลึ อุปนิสฺสาย โคตมกสฺส ยกฺขสฺส ภวนฏฺฐาเน วิหาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โคตมเก เจติเย’’ติ. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘อภิญฺญายาห’’นฺติอาทิกํ สุตฺตํ อโวจ.

១២៦. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា gotamake cetiye បានដល់ ក្នុងវិមានរបស់យក្សឈ្មោះគោតមកៈ។ ពិតណាស់ ព្រះតថាគតកាលក្នុងបឋមពោធិកាល អស់រយៈពេល ២០ វស្សា ជួនកាលគង់នៅនាចាបាលចេតិយ ជួនកាលនាសារន្ទទចេតិយ ជួនកាលនាពហុបុត្តកចេតិយ ជួនកាលនាគោតមកចេតិយ ព្រះអង្គតែងគង់នៅនាទេវស្ថានដោយច្រើនយ៉ាងនេះឯង។ ប៉ុន្តែក្នុងសម័យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់អាស្រ័យនូវក្រុងវេសាលី ហើយគង់នៅត្រង់កន្លែងវិមានរបស់យក្សឈ្មោះគោតមកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «gotamake cetiye» (ក្នុងគោតមកចេតិយ)។ ពាក្យថា Etadavoca សេចក្តីថា ព្រះអង្គបានត្រាស់នូវសូត្រនេះ ដែលមានពាក្យផ្តើមថា «abhiññāyāhaṃ» ជាដើម។

อิทญฺจ ภควตา สุตฺตํ อตฺถุปฺปตฺติยํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. กตรอตฺถุปฺปตฺติยนฺติ? มูลปริยายอตฺถุปฺปตฺติยํ (ม. นิ. ๑.๑ อาทโย). สมฺพหุลา กิร พฺราหฺมณปพฺพชิตา อตฺตนา [Pg.237] อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ นิสฺสาย ชานนมทํ อุปฺปาเทตฺวา ธมฺมสฺสวนคฺคํ น คจฺฉนฺติ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กเถนฺโต อมฺเหหิ ญาตเมว กเถสฺสติ, โน อญฺญาต’’นฺติ. ภิกฺขู ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ. สตฺถา เต ภิกฺขู ปกฺโกสาเปตฺวา มุขปฏิญฺญํ คเหตฺวา มูลปริยายํ เทเสสิ. เต ภิกฺขู เทสนาย เนว อาคตฏฺฐานํ, น คตฏฺฐานํ อทฺทสํสุ. อปสฺสนฺตา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ‘มยฺหํ กถา นิยฺยาตี’ติ มุขสมฺปตฺตเมว กเถตี’’ติ จินฺตยึสุ. สตฺถา เตสํ มนํ ชานิตฺวา อิมํ สุตฺตนฺตํ อารภิ.

ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ព្រះសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងឡើងព្រោះហេតុការណ៍កើតឡើង (អត្ថុប្បត្តិ)។ សួរថា ព្រោះហេតុការណ៍កើតឡើងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះហេតុការណ៍កើតឡើងនៃមូលបរិយាយសូត្រ។ ឮថា ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលបួសជាច្រើនរូប អាស្រ័យនូវព្រះពុទ្ធវចនៈដែលខ្លួនបានរៀនសូត្រមក ហើយបង្កើតនូវសេចក្តីស្រវឹងក្នុងចំណេះដឹង ទើបមិនទៅកាន់រោងសម្តែងធម៌ ដោយគិតថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកាលបើទ្រង់សម្តែង គង់សម្តែងតែធម៌ដែលពួកយើងដឹងហើយប៉ុណ្ណោះ មិនសម្តែងធម៌ដែលពួកយើងមិនទាន់ដឹងឡើយ»។ ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនោះដល់ព្រះតថាគត។ ព្រះសាស្តាទ្រង់បង្គាប់ឱ្យហៅភិក្ខុទាំងនោះមក ហើយទ្រង់ទទួលពាក្យប្តេជ្ញា រួចទ្រង់សម្តែងមូលបរិយាយសូត្រ។ ភិក្ខុទាំងនោះមិនយល់នូវទីមក និងទីទៅក្នុងគន្លងនៃទេសនានោះឡើយ។ កាលបើមិនយល់ ក៏គិតថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងតែធម៌ដែលមកដល់មាត់ (ធម៌ដែលស្រួលនិយាយ) ដោយគិតថា 'វាចារបស់យើងរមែងនាំចេញចាកទុក្ខ'»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងនោះហើយ ទើបទ្រង់ផ្តើមនូវព្រះសូត្រនេះ។

ตตฺถ อภิญฺญายาติ ‘‘อิเม ปญฺจกฺขนฺธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, พาวีสตินฺทฺริยานิ, จตฺตาริ สจฺจานิ, นว เหตู, สตฺต ผสฺสา, สตฺต เวทนา, สตฺต เจตนา, สตฺต สญฺญา, สตฺต จิตฺตานี’’ติ ชานิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา, ตถา – ‘‘อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา นเยน เต เต ธมฺเม ชานิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขเมว กตฺวาติ อตฺโถ. สนิทานนฺติ สปฺปจฺจยเมว กตฺวา กเถมิ, โน อปฺปจฺจยํ. สปฺปาฏิหาริยนฺติ ปจฺจนีกปฏิหรเณน สปฺปาฏิหาริยเมว กตฺวา กเถมิ, โน อปฺปาฏิหาริยํ. อลญฺจ ปน โวติ ยุตฺตญฺจ ปน ตุมฺหากํ. ตุฏฺฐิยาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ตีณิ รตนานิ คุณโต อนุสฺสรนฺตานํ ตุมฺหากํ ยุตฺตเมว ตุฏฺฐึ กาตุนฺติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា abhiññāya សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ ចាក់ធ្លុះ ធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងថា «នេះជាបញ្ចក្ខន្ធ នេះជាទ្វាទសាយតនៈ នេះជាអដ្ឋារសធាតុ នេះជាពាវីសតិន្រ្ទិយ នេះជាចតុសច្ចៈ នេះជានវហេតុ នេះជាសត្តផស្សៈ នេះជាសត្តវេទនា នេះជាសត្តចេតនា នេះជាសត្តសញ្ញា នេះជាសត្តចិត្ត» ហើយដឹងច្បាស់ ចាក់ធ្លុះ ធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងនូវធម៌នោះៗ ដោយន័យជាដើមថា «...នេះជាចតុសតិបដ្ឋាន» នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Sanidānaṃ សេចក្តីថា តថាគតសម្តែងធម៌ដែលមានបច្ច័យជាមួយប៉ុណ្ណោះ មិនសម្តែងធម៌ដែលមិនមានបច្ច័យឡើយ។ ពាក្យថា Sappāṭihāriyaṃ សេចក្តីថា តថាគតសម្តែងធម៌ដែលមានបាដិហារ្យ (ការកម្ចាត់បង់នូវធម៌ជាសត្រូវមានរាគៈជាដើម) មិនសម្តែងធម៌ដែលមិនមានបាដិហារ្យឡើយ។ ពាក្យថា Alañca pana vo សេចក្តីថា ជាការសមគួរដល់អ្នករាល់គ្នាហើយ។ ពាក្យថា Tuṭṭhiyā សេចក្តីថា ជាការសមគួរពិតណាស់ ដើម្បីធ្វើនូវសេចក្តីត្រេកអរ ដល់អ្នករាល់គ្នាដែលរលឹកនឹកដល់ព្រះរតនត្រ័យទាំង៣ ដោយគុណថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះធម៌ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយ ព្រះសង្ឃជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អហើយ» នេះជាអត្ថន័យ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

อกมฺปิตฺถาติ ฉหิ อากาเรหิ อกมฺปิตฺถ. เอวรูโป หิ ปถวิกมฺโป โพธิมณฺเฑปิ อโหสิ. โพธิสตฺเต กิร ทกฺขิณทิสาภาเคน โพธิมณฺฑํ อภิรุฬฺเห ทกฺขิณทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย อโหสิ, อุตฺตรภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ปจฺฉิมทิสํ คเต ปจฺฉิมภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย อโหสิ, ปาจีนภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. อุตฺตรทิสํ คเต อุตฺตรทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, ทกฺขิณทิสาภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ปาจีนทิสํ คเต ปาจีนทิสาภาโค เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, ปจฺฉิมภาโค อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. โพธิรุกฺโขปิ สกึ เหฏฺฐา อวีจึ ปาปุณนฺโต วิย, สกึ อุคฺคนฺตฺวา ภวคฺคํ อภิหนนฺโต วิย. ตสฺมิมฺปิ ทิวเส เอวํ ฉหิ อากาเรหิ จกฺกวาฬสหสฺสี มหาปถวี อกมฺปิตฺถ.

ពាក្យថា Akampittha សេចក្តីថា ញាប់ញ័រដោយអាការៈ ៦ យ៉ាង។ ពិតណាស់ ការកម្រើកនៃផែនដីមានសភាពបែបនេះ ក៏បានកើតមានឡើងនាពោធិមណ្ឌលដែរ។ ឮថា កាលព្រះពោធិសត្វយាងឡើងកាន់ពោធិមណ្ឌលខាងទិសទក្សិណ (ទិសត្បូង) ផែនដីភាគខាងទិសទក្សិណក៏ស្រុតចុះហាក់ដូចជាទៅដល់អវីចិមហានរក ឯភាគខាងទិសឧត្តរ (ទិសជើង) ក៏ងើបឡើងខ្ពស់ហាក់ដូចជាទៅប៉ះនឹងភវគ្គព្រហ្ម។ កាលព្រះអង្គយាងទៅកាន់ទិសបស្ចិម (ទិសលិច) ផែនដីភាគខាងទិសបស្ចិមក៏ស្រុតចុះហាក់ដូចជាទៅដល់អវីចិមហានរក ឯភាគខាងទិសបូព៌ (ទិសកើត) ក៏ងើបឡើងខ្ពស់ហាក់ដូចជាទៅប៉ះនឹងភវគ្គព្រហ្ម។ កាលព្រះអង្គយាងទៅកាន់ទិសឧត្តរ ផែនដីភាគខាងទិសឧត្តរក៏ស្រុតចុះហាក់ដូចជាទៅដល់អវីចិមហានរក ឯភាគខាងទិសទក្សិណក៏ងើបឡើងខ្ពស់ហាក់ដូចជាទៅប៉ះនឹងភវគ្គព្រហ្ម។ កាលព្រះអង្គយាងទៅកាន់ទិសបូព៌ ផែនដីភាគខាងទិសបូព៌ក៏ស្រុតចុះហាក់ដូចជាទៅដល់អវីចិមហានរក ឯភាគខាងទិសបស្ចិមក៏ងើបឡើងខ្ពស់ហាក់ដូចជាទៅប៉ះនឹងភវគ្គព្រហ្ម។ សូម្បីដើមពោធិ៍ ក៏ម្តងស្រុតចុះហាក់ដូចជាទៅដល់អវីចិមហានរក ម្តងងើបឡើងខ្ពស់ហាក់ដូចជាទៅប៉ះនឹងភវគ្គព្រហ្ម។ សូម្បីក្នុងថ្ងៃនោះ ផែនដីដ៏ធំមានទំហំមួយពាន់ចក្រវាឡ ក៏បានញាប់ញ័រដោយអាការៈ ៦ យ៉ាងនេះឯង។

๔. ภรณฺฑุกาลามสุตฺตวณฺณนา

៤. សេចក្តីអធិប្បាយភរណ្ឌុកាលាមសូត្រ

๑๒๗. จตุตฺเถ [Pg.238] เกวลกปฺปนฺติ สกลกปฺปํ. อนฺวาหิณฺฑนฺโตติ วิจรนฺโต. นาทฺทสาติ กึ การณา น อทฺทส? อยํ กิร ภรณฺฑุ กาลาโม สกฺยานํ อคฺคปิณฺฑํ ขาทนฺโต วิจรติ. ตสฺส วสนฏฺฐานํ สมฺปตฺตกาเล เอกา ธมฺมเทสนา สมุฏฺฐหิสฺสตีติ ญตฺวา ภควา เอวํ อธิฏฺฐาสิ, ยถา อญฺโญ อาวสโถ น ปญฺญายิตฺถ. ตสฺมา น อทฺทส. ปุราณสพฺรหฺมจารีติ โปราณโก สพฺรหฺมจารี. โส กิร อาฬารกาลามกาเล ตสฺมึเยว อสฺสเม อโหสิ, ตํ สนฺธาเยวมาห. สนฺถรํ ปญฺญาเปหีติ สนฺถริตพฺพํ สนฺถราหีติ อตฺโถ. สนฺถรํ ปญฺญาเปตฺวาติ กปฺปิยมญฺจเก ปจฺจตฺถรณํ ปญฺญาเปตฺวา. กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปตีติ เอตฺถ ปริญฺญา นาม สมติกฺกโม, ตสฺมา กามานํ สมติกฺกมํ ปฐมชฺฌานํ ปญฺญาเปติ. น รูปานํ ปริญฺญนฺติ รูปานํ สมติกฺกมภูตํ อรูปาวจรสมาปตฺตึ น ปญฺญาเปติ. น เวทนานํ ปริญฺญนฺติ เวทนานํ สมติกฺกมํ นิพฺพานํ น ปญฺญาเปติ. นิฏฺฐาติ คติ นิปฺผตฺติ. อุทาหุ ปุถูติ อุทาหุ นานา.

១២៧. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា kevalakappaṃ បានដល់ មួយកប្បទាំងមូល (សកលកប្ប)។ ពាក្យថា Anvāhiṇḍanto បានដល់ ដើរទៅ។ ពាក្យថា Nāddasā សួរថា ព្រោះហេតុអ្វីបានជាមិនឃើញ? ឮថា ភរណ្ឌុកាលាមតាបសនេះ តែងត្រេចទៅឆាន់ចង្ហាន់ដ៏ប្រសើររបស់ពួកសាក្យៈ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា កាលបើព្រះអង្គយាងទៅដល់ទីលំនៅរបស់តាបសនោះ ធម្មទេសនាមួយនឹងកើតឡើង ទើបទ្រង់អធិដ្ឋានយ៉ាងនេះ គឺធ្វើមិនឱ្យប្រាកដនូវទីសំណាក់ដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនឃើញ។ ពាក្យថា Purāṇasabrahmacārī បានដល់ សហធម្មិកចាស់។ ឮថា តាបសនោះធ្លាប់នៅក្នុងអាស្រមនោះឯង ក្នុងសម័យរបស់អាឡារកាលាមតាបស ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកតាបសនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Santharaṃ paññāpehi បានដល់ ចូរក្រាលនូវគ្រឿងក្រាលដែលគួរក្រាល នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Santharaṃ paññāpetvā បានដល់ ក្រាលនូវគ្រឿងកម្រាលលើគ្រែតូចដែលគួរ។ ក្នុងបទថា Kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti នេះ ពាក្យថា pariññā បានដល់ ការកន្លងហួស ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់បញ្ញត្តនូវបឋមជ្ឈាន ដែលជាគ្រឿងកន្លងហួសនូវកាមទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Na rūpānaṃ pariññaṃ សេចក្តីថា មិនទ្រង់បញ្ញត្តនូវអរូបាវចរសមាបត្តិ ដែលជាគ្រឿងកន្លងហួសនូវរូបទាំងឡាយឡើយ។ ពាក្យថា Na vedanānaṃ pariññaṃ សេចក្តីថា មិនទ្រង់បញ្ញត្តនូវព្រះនិព្វាន ដែលជាគ្រឿងកន្លងហួសនូវវេទនាទាំងឡាយឡើយ។ ពាក្យថា Niṭṭhā បានដល់ ទីទៅ ឬការសម្រេច។ ពាក្យថា Udāhu puthū បានដល់ ឬមួយក៏ផ្សេងៗគ្នា។

๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา

៥. សេចក្តីអធិប្បាយហត្ថកសូត្រ

๑๒๘. ปญฺจเม อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

១២៨. ក្នុងសូត្រទី៥ ក្នុងបទថា abhikkantāya rattiyā នេះ សព្ទថា abhikkanta តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថជាច្រើន មានការអស់ទៅ សេចក្តីល្អ រូបល្អ និងការអនុមោទនាយ៉ាងក្រៃលែងជាដើម។ ក្នុងអត្ថទាំងនោះ សព្ទនេះប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «ការអស់ទៅ» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន រាត្រីកន្លងទៅហើយ បឋមយាមក៏កន្លងផុតទៅហើយ ភិក្ខុសង្ឃអង្គុយអស់កាលយូរហើយ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវបាតិមោក្ខដល់ភិក្ខុទាំងឡាយចុះ»។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «សេចក្តីល្អ» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «បុគ្គលនេះ ជាអ្នកល្អជាង និងថ្លៃថ្លាជាង ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៤ ពួកនេះ»។

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗) –

«នរណាថ្វាយបង្គំជើងតថាគត ញ៉ាំងទិសទាំងពួងឱ្យភ្លឺស្វាង ដោយសម្បុរដ៏ល្អ រុងរឿងដោយឫទ្ធិ និងយស?»

เอวมาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน สุนฺทเร. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ. อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อิธ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป, วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ [Pg.239] เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕) กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธตฺเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยา ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปจฺฉวิ, อิฏฺฐวณฺณา มนาปวณฺณาติ วุตฺตํ โหติ.

ក្នុងគាថាជាដើមនោះ សព្ទនេះប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «រូបល្អ»។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «ការអនុមោទនាយ៉ាងក្រៃលែង» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ច្បាស់ណាស់ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន»។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកអត្ថថា «សេចក្តីល្អ»។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា abhikkantāya rattiyā ទើបមានសេចក្តីថា ក្នុងរាត្រីជាទីប្រាថ្នា ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត។ ក្នុងបទថា abhikkantavaṇṇā នេះ សព្ទថា abhikkanta សំដៅយកអត្ថថា «រូបល្អ» ចំណែកឯសព្ទថា vaṇṇā តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថជាច្រើន មានស្បែក សេចក្តីសរសើរ ត្រកូល ហេតុ ទ្រង់ទ្រាយ (សណ្ឋាន) ប្រមាណ (ទំហំ) និងរូបាយតនៈជាដើម។ ក្នុងអត្ថទាំងនោះ សព្ទនេះប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «ស្បែក» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានសម្បុរស្បែកដូចជាមាស»។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «សេចក្តីសរសើរ» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ម្នាលគហបតី ចុះសេចក្តីសរសើររបស់ព្រះសមណគោតម ពួកអ្នកបានចងក្រងទុកតាំងពីកាលណា?»។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «ត្រកូល» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន វណ្ណៈទាំងឡាយនេះ មាន ៤ យ៉ាង»។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «ហេតុ» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ចុះព្រោះហេតុអ្វី ទើបហៅថា អ្នកលួចក្លិន?»។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «ទ្រង់ទ្រាយ (សណ្ឋាន)» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «និម្មិតនូវរូបរាងរបស់ស្តេចដំរីដ៏ធំ»។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «ប្រមាណ (ទំហំ)» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ទំហំនៃបាត្រ មាន ៣ យ៉ាង»។ ប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថា «រូបាយតនៈ» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ពណ៌ ក្លិន រស ឱជៈ»។ សព្ទនោះក្នុងទីនេះ គប្បីឃើញក្នុងអត្ថថា «ស្បែក»។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា abhikkantavaṇṇā ទើបមានសេចក្តីថា មានសម្បុរស្បែកដ៏ល្អ មានពណ៌ជាទីប្រាថ្នា មានពណ៌ជាទីគាប់ចិត្ត។

เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยาพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถวิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑) อนวเสสตา อตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๔๓) เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ เอวมาทีสุ (วิภ. ๒๒๕) อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ เอวมาทีสุ (มหาว. ๒๔๔) อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต, ภนฺเต, อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๗) วิสํโยโค. อิธ ปน อนวเสสตา อตฺโถติ อธิปฺเปตา.

ក្នុងបទថា kevalakappaṃ នេះ សព្ទថា kevala មានអត្ថជាច្រើន មានការមិនមានសេសសល់ (ទាំងអស់) ភាពជាភាគច្រើន ភាពមិនលាយឡំ ភាពមិនលើសលុប ភាពមាំមួន និងការប្រាសចាកជាដើម។ ពិតណាស់ សព្ទនោះមានអត្ថថា «មិនមានសេសសល់» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ព្រហ្មចរិយៈដ៏បរិសុទ្ធ បរិបូណ៌ទាំងអស់»។ មានអត្ថថា «ភាពជាភាគច្រើន» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ពួកអ្នកស្រុកអង្គៈ និងមគធៈទាំងអស់ នាំយកនូវខាទនីយភោជនីយាហារដ៏ច្រើន ហើយនឹងចូលទៅជិត»។ មានអត្ថថា «ភាពមិនលាយឡំ» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ការកើតឡើងនៃគំនរទុក្ខសុទ្ធសាធ»។ មានអត្ថថា «ភាពមិនលើសលុប» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «លោកម្ចាស់នេះ ប្រាកដជាមានត្រឹមតែសទ្ធាប៉ុណ្ណោះ»។ មានអត្ថថា «ភាពមាំមួន» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុឈ្មោះពាហិយៈ ជាសទ្ធិវិហារិករបស់ព្រះអនុរុទ្ធៈ ឈរជើងយ៉ាងមាំមួនដើម្បីបំបែកសង្ឃ»។ មានអត្ថថា «ការប្រាសចាក» ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «ព្រះអរហន្ត លោកអ្នកមានធម៌ប្រាសចាកកិលេស សម្រេចកិច្ចហើយ ហៅថាជាឧត្តមបុរស»។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកអត្ថថា «មិនមានសេសសល់»។

กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗, กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๖๑) ปญฺญตฺติ[Pg.240]. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘; วิ. ว. ๑๐๙๔) เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๔) สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ตสฺมา เกวลกปฺปํ เชตวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต เชตวนนฺติ อตฺโถ.

ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា កប្ប នេះ មានសេចក្ដីច្រើនយ៉ាង គឺការជឿស៊ប់ វោហាររបស់ព្រះសង្ឃ កាលវេលា បញ្ញត្តិ ការកាត់ ការត្រិះរិះជាពិសេស ហេតុបន្តិចបន្តួច និងភាពជុំវិញទាំងស្រុងជាដើម។ ពិតមែនដូច្នោះ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា “okappaniyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā” នេះ កប្បសព្ទនោះមានសេចក្ដីថា ការជឿស៊ប់។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា “Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ” នេះ មានសេចក្ដីថា វោហារ។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា “Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmi” នេះ មានសេចក្ដីថា កាលវេលា។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា “Iccāyasmā kappo” នេះ មានសេចក្ដីថា បញ្ញត្តិ។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា “Alaṅkato kappitakesamassu” នេះ មានសេចក្ដីថា ការកាត់។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា “Kappati dvaṅgulakappo” នេះ មានសេចក្ដីថា ការត្រិះរិះជាពិសេស។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា “Atthi kappo nipajjituṃ” នេះ មានសេចក្ដីថា ហេតុបន្តិចបន្តួច។ ក្នុងបាឋទាំងឡាយមានជាដើមថា “Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā” នេះ មានសេចក្ដីថា ភាពជុំវិញទាំងស្រុង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សេចក្ដីថា ភាពជុំវិញទាំងស្រុង គឺជាសេចក្ដីដែលបំណងយក។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា “kevalakappaṃ jetavanaṃ” នេះ មានសេចក្ដីថា វត្តជេតពនទាំងស្រុងដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ។

โอภาเสตฺวาติ อาภาย ผริตฺวา. วาลุกายาติ สณฺหาย วาลุกาย. น สณฺฐาตีติ น ปติฏฺฐาติ. โอฬาริกนฺติ พฺรหฺมเทวตาย หิ ปถวิยํ ปติฏฺฐานกาเล อตฺตภาโว โอฬาริโก มาเปตุํ วฏฺฏติ ปถวี วา, ตสฺมา เอวมาห. ธมฺมาติ อิมินา ปุพฺเพ อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ ทสฺเสติ. นปฺปวตฺติโน อเหสุนฺติ สชฺฌายมูฬฺหกา วาจา ปริหีนาเยว อเหสุํ. อปฺปฏิวาโนติ อนิวตฺโต อนุกฺกณฺฐิโต.

ពាក្យថា obhāsetvā បានដល់ ផ្សាយទៅដោយពន្លឺ។ ពាក្យថា vālukāya បានដល់ ក្នុងគំនរខ្សាច់ដ៏ម៉ដ្ដ។ ពាក្យថា na saṇṭhāti បានដល់ មិនតាំងនៅ។ ពាក្យថា oḷārikaṃ គឺថា ក្នុងខណៈដែលព្រហ្មទេវតាតាំងនៅលើផែនដី អត្តភាពដ៏គ្រោតគ្រាត គួរដើម្បីនិម្មិតបាន ឬផែនដី (ក៏គ្រោតគ្រាតដែរ) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា dhammā នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវព្រះពុទ្ធវចនៈដែលបានរៀនសូត្រទុកក្នុងជាតិមុន។ ពាក្យថា nappavattino ahesuṃ បានដល់ វាចាទាំងឡាយដែលមានការស្វាធ្យាយជាមូលដ្ឋាន គឺសាបសូន្យទៅហើយតែម្ដង។ ពាក្យថា appaṭivāno បានដល់ មិនរួញរា មិនធុញទ្រាន់។

ทสฺสนสฺสาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทสฺสนสฺส. อุปฏฺฐานสฺสาติ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐานสฺส. อธิสีลนฺติ ทสวิธํ สีลํ. ตญฺหิ ปญฺจสีลํ อุปาทาย อธิสีลนฺติ วุจฺจติ. อวิหํ คโตติ อวิหพฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโตสฺมีติ ทสฺเสติ.

ពាក្យថា dassanassa បានដល់ ការឃើញដោយចក្ខុវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា upaṭṭhānassāti បានដល់ ការបម្រើដោយបច្ច័យ ៤។ ពាក្យថា adhisīlaṃ បានដល់ សីលមានប្រការ ១០។ ពិតមែនដូច្នោះ សីល ១០ នោះ ព្រះអង្គហៅថា អធិសីល ព្រោះអាស្រ័យនឹងបញ្ចសីល។ ពាក្យថា avihaṃ gato ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្ដីថា តថាគតបានទៅកើតក្នុងអវិហព្រហ្មលោកហើយ។

๖. กฏุวิยสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាកដុវិយសូត្រ

๑๒๙. ฉฏฺเฐ โคโยคปิลกฺขสฺมินฺติ คาวีนํ วิกฺกยฏฺฐาเน อุฏฺฐิตปิลกฺขสฺส สนฺติเก. ริตฺตสฺสาทนฺติ ฌานสุขาภาเวน ริตฺตสฺสาทํ. พาหิรสฺสาทนฺติ กามคุณสุขวเสน พาหิรสฺสาทํ. กฏุวิยนฺติ อุจฺฉิฏฺฐํ. อามคนฺเธนาติ โกธสงฺขาเตน วิสฺสคนฺเธน. อวสฺสุตนฺติ ตินฺตํ. มกฺขิกาติ กิเลสมกฺขิกา. นานุปติสฺสนฺตีติ อุฏฺฐาย น อนุพนฺธิสฺสนฺติ. นานฺวาสฺสวิสฺสนฺตีติ อนุพนฺธิตฺวา น ขาทิสฺสนฺติ. สํเวคมาปาทีติ โสตาปนฺโน ชาโต.

១២៩. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា goyogapilakkhasmiṃ បានដល់ ជិតដើមជ្រៃដែលដុះនៅកន្លែងលក់ដូរគោទាំងឡាយ។ ពាក្យថា rittassādaṃ បានដល់ មានសេចក្ដីត្រេកអរដ៏ទទេ ព្រោះមិនមានឈានសុខ។ ពាក្យថា bāhirassādaṃ បានដល់ មានសេចក្ដីត្រេកអរខាងក្រៅ ដោយអំណាចនៃកាមគុណសុខ។ ពាក្យថា kaṭuviyaṃ បានដល់ របស់សេសសល់ (ដូចជាកាកសំណល់អាហារ)។ ពាក្យថា āmagandhena បានដល់ ដោយក្លិនឆ្អាប ពោលគឺកំហឹង។ ពាក្យថា avassutaṃ បានដល់ ទទឹកជោក។ ពាក្យថា makkhikā បានដល់ រុយគឺកិលេស។ ពាក្យថា nānupatissanti បានដល់ នឹងមិនហើរដេញតាម។ ពាក្យថា nānvāssavissantīti បានដល់ នឹងមិនដេញតាមខាំស៊ី។ ពាក្យថា saṃvegamāpādi បានដល់ បានជាព្រះសោតាបន្នហើយ។

กฏุวิยกโตติ อุจฺฉิฏฺฐกโต. อารกา โหตีติ ทูเร โหติ. วิฆาตสฺเสว ภาควาติ ทุกฺขสฺเสว ภาคี. จเรตีติ จรติ คจฺฉติ. ทุมฺเมโธติ ทุปฺปญฺโญ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ, คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. สตฺตเม วฏฺฏเมว ภาสิตํ.

ពាក្យថា kaṭuviyakato បានដល់ ធ្វើឲ្យដូចជាកាកសំណល់អាហារ។ ពាក្យថា ārakā hoti បានដល់ នៅឆ្ងាយ។ ពាក្យថា vighātasseva bhāgavā បានដល់ ជាអ្នកមានចំណែកនៃសេចក្ដីទុក្ខតែម្ដង។ ពាក្យថា careti បានដល់ ដើរទៅ ទៅ។ ពាក្យថា dummedho បានដល់ មនុស្សឥតប្រាជ្ញា។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គត្រាស់តែអំពីវដ្ដៈប៉ុណ្ណោះ ចំណែកក្នុងគាថាទាំងឡាយ ព្រះអង្គត្រាស់អំពីវដ្ដៈនិងវិវដ្ដៈ។ ក្នុងសូត្រទី ៧ ព្រះអង្គត្រាស់តែអំពីវដ្ដៈប៉ុណ្ណោះ។

๘. ทุติยอนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាទុតិយអនុរុទ្ធសូត្រ

๑๓๑. อฏฺฐเม [Pg.241] อิทํ เต มานสฺมินฺติ อยํ เต นววิเธน วฑฺฒิตมาโนติ อตฺโถ. อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมินฺติ อิทํ ตว อุทฺธจฺจํ จิตฺตสฺส อุทฺธตภาโว. อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมินฺติ อิทํ ตว กุกฺกุจฺจํ.

១៣១. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា idaṃ te mānasmiṃ មានសេចក្ដីថា នេះជាមានះដែលចម្រើនឡើងដោយប្រការ ៩ យ៉ាងរបស់អ្នក។ ពាក្យថា idaṃ te uddhaccasmiṃ បានដល់ នេះជាឧទ្ធច្ចៈ គឺសេចក្ដីរវើរវាយនៃចិត្តរបស់អ្នក។ ពាក្យថា idaṃ te kukkuccasmiṃ បានដល់ នេះជាកុក្កុច្ចៈ គឺសេចក្ដីក្តៅក្រហាយចិត្តរបស់អ្នក។

๙. ปฏิจฺฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាបដិច្ឆន្នសូត្រ

๑๓๒. นวเม อาวหนฺตีติ นิยฺยนฺติ. ปฏิจฺฉนฺโน อาวหตีติ ปฏิจฺฉนฺโนว หุตฺวา นิยฺยาติ. วิวโฏ วิโรจตีติ เอตฺถ เอกโต อุภโต อตฺตโต สพฺพตฺถกโตติ จตุพฺพิธา วิวฏตา เวทิตพฺพา. ตตฺถ เอกโต วิวฏํ นาม อสาธารณสิกฺขาปทํ. อุภโต วิวฏํ นาม สาธารณสิกฺขาปทํ. อตฺตโต วิวฏํ นาม ปฏิลทฺธธมฺมคุโณ. สพฺพตฺถกวิวฏํ นาม เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ.

១៣២. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា āvahanti បានដល់ នាំទៅ។ ពាក្យថា paṭicchanno āvahati បានដល់ នាំទៅដោយការបិទបាំងតែម្ដង។ ក្នុងពាក្យថា vivaṭo virocatī នេះ ភាពជាគ្រឿងបើកចំហ គប្បីដឹងថាមាន ៤ ប្រការ គឺ បើកចំហម្ខាង បើកចំហទាំងសងខាង បើកចំហដោយសេចក្ដី និងបើកចំហដោយសេចក្ដីទាំងពួង។ ក្នុងប្រការទាំងនោះ ដែលហៅថា បើកចំហម្ខាង គឺអសាធារណសិក្ខាបទ។ ដែលហៅថា បើកចំហទាំងសងខាង គឺសាធារណសិក្ខាបទ។ ដែលហៅថា បើកចំហដោយសេចក្ដី គឺគុណធម៌ដែលបានសម្រេចហើយ។ ដែលហៅថា បើកចំហដោយសេចក្ដីទាំងពួង គឺព្រះត្រៃបិដកជាព្រះពុទ្ធវចនៈ។

๑๐. เลขสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាលេខសូត្រ

๑๓๓. ทสเม อภิณฺหนฺติ อภิกฺขณํ นิรนฺตรํ. อาคาฬฺเหนาติ คาฬฺเหน กกฺขเฬน. ผรุเสนาติ ผรุสวจเนน. คาฬฺหํ กตฺวา ผรุสํ กตฺวา วุจฺจมาโนปีติ อตฺโถ. อมนาเปนาติ มนํ อนลฺลียนฺเตน อวฑฺฒนฺเตน. สนฺธิยติเมวาติ ฆฏิยติเยว. สํสนฺทติเมวาติ นิรนฺตโรว โหติ. สมฺโมทติเมวาติ เอกีภาวเมว คจฺฉติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

១៣៣. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា abhiṇhaṃ បានដល់ រឿយៗ មិនដាច់។ ពាក្យថា āgāḷhena បានដល់ ដោយតឹងរ៉ឹង គ្រោតគ្រាត。 ពាក្យថា pharusena បានដល់ ដោយវាចាអាក្រក់។ មានសេចក្ដីថា ទោះបីជាគេនិយាយធ្វើឲ្យតឹងរ៉ឹង ធ្វើឲ្យគ្រោតគ្រាតក៏ដោយ។ ពាក្យថា amanāpena បានដល់ ដោយមិនជាទីគាប់ចិត្ត មិនចម្រើនចិត្ត។ ពាក្យថា sandhiyatimeva បានដល់ ភ្ជាប់គ្នា។ ពាក្យថា saṃsandatimeva បានដល់ មិនដាច់ពីគ្នាឡើយ។ ពាក្យថា sammodatimeva បានដល់ ដល់នូវភាពជាធ្លុងមួយតែម្ដង។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

กุสินารวคฺโค ตติโย.

កុសិនារវគ្គ ទី៣។

(๑๔) ๔. โยธาชีววคฺโค

(១៤) ៤. យោធាជីវវគ្គ

๑. โยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាយោធាជីវសូត្រ

๑๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม ยุทฺธํ อุปชีวตีติ โยธาชีโว. ราชารโหติ รญฺโญ อนุจฺฉวิโก. ราชโภคฺโคติ รญฺโญ อุปโภคปริโภโค. องฺคนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ หตฺโถ วิย ปาโท วิย จ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพตฺตา องฺคนฺติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ทูเร ปาตี โหตีติ อุทเก อุสภมตฺตํ[Pg.242], ถเล อฏฺฐุสภมตฺตํ, ตโต วา อุตฺตรินฺติ ทูเร กณฺฑํ ปาเตติ. ทุฏฺฐคามณิอภยสฺส หิ โยธาชีโว นวอุสภมตฺตํ กณฺฑํ ปาเตสิ, ปจฺฉิมภเว โพธิสตฺโต โยชนปฺปมาณํ. อกฺขณเวธีติ อวิราธิตเวธี, อกฺขณํ วา วิชฺชุ วิชฺชนฺตริกาย วิชฺฌิตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. มหโต กายสฺส ปทาเลตาติ เอกโตพทฺธํ ผลกสตมฺปิ มหึสจมฺมสตมฺปิ องฺคุฏฺฐปมาณพหลํ โลหปฏฺฏมฺปิ จตุรงฺคุลพหลํ อสนปทรมฺปิ วิทตฺถิพหลํ อุทุมฺพรปทรมฺปิ ทีฆนฺเตน วาลิกสกฏมฺปิ วินิวิชฺฌิตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. เนตํ มมาติอาทิ ตณฺหามานทิฏฺฐิปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ สมฺมา เหตุนา การเณน สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสติ. ปทาเลตีติ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลติ.

១៣៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា yodhājīvo គឺអ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាស្រ័យនឹងការធ្វើសង្គ្រាម។ ពាក្យថា rājāraho បានដល់ គួរដល់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា rājabhoggo បានដល់ ជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati បានដល់ រាប់បញ្ចូលថាជាអង្គ (របស់ព្រះរាជា) ព្រោះជាគ្រឿងប្រាថ្នាដែលខ្វះមិនបាន ដូចជាដៃនិងជើង។ ពាក្យថា dūre pātī hoti បានដល់ ញ៉ាំងព្រួញឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងទីឆ្ងាយ គឺក្នុងទឹកប្រមាណ ១ ឧសភៈ លើគោកប្រមាណ ៨ ឧសភៈ ឬឆ្ងាយជាងនោះទៅទៀត។ ពិតមែនដូច្នោះ យោធាជីវៈរបស់ព្រះបាទទុដ្ឋគាមណីអភ័យ ធ្លាប់បាញ់ព្រួញទៅបានចម្ងាយ ៩ ឧសភៈ ចំណែកព្រះពោធិសត្វក្នុងភពចុងក្រោយ អាចបាញ់ព្រួញទៅបានចម្ងាយ ១ យោជន៍។ ពាក្យថា akkhaṇavedhī បានដល់ អ្នកបាញ់មិនដែលខុស ឬមានសេចក្ដីថា អាចបាញ់ទម្លុះក្នុងចន្លោះនៃផ្លេកបន្ទោរបាន។ ពាក្យថា mahato kāyassa padāletā មានសេចក្ដីថា អាចបាញ់ទម្លុះក្តារបន្ទះ ១០០ សន្លឹកដែលចងភ្ជាប់គ្នាតែមួយ, ស្បែកក្របី ១០០ ស្រទាប់, បន្ទះដែកកម្រាស់ប៉ុនមេដៃ, ក្តារឈើធ្នង់កម្រាស់ ៤ ធ្នាប់, ក្តារឈើល្វាកម្រាស់ ១ ចំអាម, ឬរទេះផ្ទុកខ្សាច់តាមបណ្ដោយបាន។ ពាក្យមានជាដើមថា yaṃ kiñci rūpaṃ ខ្ញុំបានពិស្ដារទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ ពាក្យមានជាដើមថា netaṃ mama ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃការបដិសេធតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា sammappaññāya passati បានដល់ ឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញាក្នុងមគ្គ រួមជាមួយវិបស្សនា ដោយហេតុនិងការណ៍ដ៏ត្រឹមត្រូវ។ ពាក្យថា padāleti បានដល់ ទម្លាយដោយអរហត្តមគ្គ។

๒. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាបរិសាសូត្រ

๑๓๕. ทุติเย อุกฺกาจิตวินีตาติ อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา วินีตา ทุพฺพินีตปริสา. ปฏิปุจฺฉาวินีตาติ ปุจฺฉิตฺวา วินีตา สุวินีตปริสา. ยาวตาวินีตาติ ปมาณวเสน วินีตา, ปมาณํ ญตฺวา วินีตปริสาติ อตฺโถ. ‘‘ยาวตชฺฌา’’ติ ปาฬิยา ปน ยาว อชฺฌาสยาติ อตฺโถ, อชฺฌาสยํ ญตฺวา วินีตปริสาติ วุตฺตํ โหติ. ตติยํ อุตฺตานเมว.

១៣៥. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ukkācitavinītā បានដល់ បរិស័ទដែលទូន្មានបានដោយក្រ គឺទូន្មានដោយមិនបានសាកសួរ។ ពាក្យថា paṭipucchāvinītā បានដល់ បរិស័ទដែលទូន្មានបានដោយងាយ គឺទូន្មានដោយបានសាកសួរ។ ពាក្យថា yāvatāvinītā មានសេចក្ដីថា បរិស័ទដែលទូន្មានដោយអំណាចនៃប្រមាណ គឺដឹងប្រមាណហើយទើបទូន្មាន។ ចំណែកក្នុងបាឋថា “yāvatajjhā” នេះ មានសេចក្ដីថា ដរាបដល់អធ្យាស្រ័យ គឺសំដៅដល់បរិស័ទដែលទូន្មានដោយដឹងនូវអធ្យាស្រ័យ។ សូត្រទី ៣ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๔. อุปฺปาทาสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាឧប្បាទាសូត្រ

๑๓๗. จตุตฺเถ ธมฺมฏฺฐิตตาติ สภาวฏฺฐิตตา. ธมฺมนิยามตาติ สภาวนิยามตา. สพฺเพ สงฺขาราติ จตุภูมกสงฺขารา. อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา. ทุกฺขาติ สมฺปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺขา. อนตฺตาติ อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตา. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ ลกฺขณานิ มิสฺสกานิ กถิตานิ.

១៣៧. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា dhammaṭṭhitatā បានដល់ ភាពតាំងនៅដោយសភាវៈ។ ពាក្យថា dhammaniyāmatā បានដល់ ភាពទៀងទាត់ដោយសភាវៈ。 ពាក្យថា sabbe saṅkhārā បានដល់ សង្ខារធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៤។ ពាក្យថា aniccā បានដល់ មិនទៀង ព្រោះមានហើយក៏ត្រឡប់ជាមិនមានវិញ។ ពាក្យថា dukkhā បានដល់ ជាទុក្ខ ព្រោះត្រូវបៀតបៀនជានិច្ច។ ពាក្យថា anattā បានដល់ ជាអនត្តា ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សម្ដែងលក្ខណៈទាំង ៣ ឡាយឡំគ្នាដោយប្រការដូច្នេះ។

๕. เกสกมฺพลสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាកេសកម្ពលសូត្រ

๑๓๘. ปญฺจเม ตนฺตาวุตานํ วตฺถานนฺติ ปจฺจตฺเต สามิวจนํ, ตนฺเตหิ วายิตวตฺถานีติ อตฺโถ. เกสกมฺพโลติ มนุสฺสเกเสหิ วายิตกมฺพโล[Pg.243]. ปุถุสมณพฺราหฺมณวาทานนฺติ อิทมฺปิ ปจฺจตฺเต สามิวจนํ. ปฏิกิฏฺโฐติ ปจฺฉิมโก ลามโก. โมฆปุริโสติ ตุจฺฉปุริโส. ปฏิพาหตีติ ปฏิเสเธติ. ขิปฺปํ อุฑฺเฑยฺยาติ กุมินํ โอฑฺเฑยฺย. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

១៣៨. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា tantāvutānaṃ vatthānaṃ នេះ ជាសាមីវចនៈ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថនៃបច្ចត្តៈ (បឋមាវិភត្តិ) មានសេចក្ដីថា សំពត់ទាំងឡាយដែលត្បាញដោយអំបោះ។ ពាក្យថា kesakambalo បានដល់ សំពត់កម្ពលដែលត្បាញដោយសក់មនុស្ស។ ពាក្យថា puthusamaṇabrāhmaṇavādānaṃ នេះ ក៏ជាសាមីវចនៈក្នុងអត្ថនៃបច្ចត្តៈដែរ។ ពាក្យថា paṭikiṭṭho បានដល់ ថោកទាបបំផុត។ ពាក្យថា moghapuriso បានដល់ មនុស្សទទេ (ឥតប្រយោជន៍)។ ពាក្យថា paṭibāhati បានដល់ រារាំង ហាមឃាត់។ ពាក្យថា khippaṃ uḍḍeyya បានដល់ គប្បីដាក់ទ្រូ។ សូត្រទី ៦ និងទី ៧ មានសេចក្ដីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๘. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាអស្សខឡុង្កសូត្រ

๑๔๑. อฏฺฐเม อสฺสขฬุงฺโกติ อสฺสโปโต. อิทมสฺส ชวสฺมึ วทามีติ อยมสฺส ญาณชโวติ วทามิ. อิทมสฺส วณฺณสฺมึ วทามีติ อยมสฺส คุณวณฺโณติ วทามิ. อิทมสฺส อาโรหปริณาหสฺมินฺติ อยมสฺส อุจฺจภาโว ปริมณฺฑลภาโวติ วทามีติ.

១៤១. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា assakhaḷuṅko បានដល់ កូនសេះ។ ពាក្យថា idamassa javasmiṃ vadāmi មានសេចក្ដីថា តថាគតពោលថា នេះជាល្បឿននៃប្រាជ្ញារបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi មានសេចក្ដីថា តថាគតពោលថា នេះជាពណ៌សម្បុរនៃគុណធម៌របស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា idamassa ārohapariṇāhasmiṃ មានសេចក្ដីថា តថាគតពោលថា នេះជាកម្ពស់និងទំហំរបស់បុគ្គលនោះ។

๙. อสฺสปรสฺสสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាអស្សបរស្សសូត្រ

๑๔๒. นวเม อสฺสปรสฺเสติ อสฺเสสุ ปรสฺเส. ปุริสปรสฺเสติ ปุริเสสุ ปรสฺเส, ปุริสปุริเสติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต ตีณิ มคฺคผลานิ กถิตานิ. ตตฺถ อยํ ตีหิ มคฺเคหิ ญาณชวสมฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ.

១៤២. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា assaparasse បានដល់ សេះដទៃក្នុងចំណោមសេះទាំងឡាយ។ ពាក្យថា purisaparasse បានដល់ បុរសដទៃក្នុងចំណោមបុរសទាំងឡាយ មានសេចក្ដីថា បុរសដ៏ប្រសើរក្នុងចំណោមបុរសទាំងឡាយ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សម្ដែងមគ្គនិងផល ៣ យ៉ាង។ ក្នុងសូត្រនោះ គប្បីដឹងថា បុគ្គលនេះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយល្បឿននៃប្រាជ្ញាដោយមគ្គ ៣។

๑๐. อสฺสาชานียสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាអស្សាជានីយសូត្រ

๑๔๓. ทสเม ภทฺเรติ ภทฺทเก. อสฺสาชานีเยติ การณาการณํ ชานนเก อสฺเส. ปุริสาชานีเยสุปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ สุตฺเต อรหตฺตผลํ กถิตํ. ตตฺรายํ อรหตฺตมคฺเคน ญาณชวสมฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ.

១៤៣. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា bhadre បានដល់ សេះដ៏ល្អទាំងឡាយ។ ពាក្យថា assājānīye បានដល់ សេះទាំងឡាយដែលដឹងនូវហេតុនិងមិនមែនហេតុ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា បុរិសាជានីយៈ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សម្ដែងអរហត្តផល។ ក្នុងសូត្រនោះ គប្បីដឹងថា បុគ្គលនេះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយល្បឿននៃប្រាជ្ញាដោយអរហត្តមគ្គ។

๑๑. ปฐมโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

១១. ការពណ៌នាបឋមមោរនិវាបសូត្រ

๑๔๔. เอกาทสเม อจฺจนฺตนิฏฺโฐติ อนฺตํ อติกฺกนฺตนิฏฺโฐ, อกุปฺปนิฏฺโฐ ธุวนิฏฺโฐติ อตฺโถ. เสสํ สทิสเมว.

១៤៤. ក្នុងសូត្រទី ១១ ពាក្យថា accantaniṭṭho មានសេចក្ដីថា មានព្រះនិព្វានជាទីបំផុតដ៏កន្លងហួសនូវទីបំផុត មានព្រះនិព្វានជាទីបំផុតមិនកម្រើក មានព្រះនិព្វានជាទីបំផុតដ៏មាំមួន។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នាដដែល។

๑๒. ทุติยโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

១២. ការពណ៌នាទុតិយមោរនិវាបសូត្រ

๑๔๕. ทฺวาทสเม อิทฺธิปาฏิหาริเยนาติ อิชฺฌนกปาฏิหาริเยน. อาเทสนาปาฏิหาริเยนาติ อาทิสิตฺวา อปทิสิตฺวา กถนอนุกถนกถาปาฏิหาริเยน.

១៤៥. ក្នុងសូត្រទី ១២ ពាក្យថា iddhipāṭihāriyena បានដល់ ដោយបាដិហារិយ៍គឺការសម្រេច។ ពាក្យថា ādesanāpāṭihāriyena បានដល់ ដោយបាដិហារិយ៍គឺការទាយចិត្ត គឺការសម្ដែងធម៌ដោយចង្អុលបង្ហាញនិងទូន្មានប្រៀនប្រដៅ។

๑๓. ตติยโมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

១៣. ការពណ៌នាតតិយមោរនិវាបសូត្រ

๑๔๖. เตรสเม [Pg.244] สมฺมาทิฏฺฐิยาติ ผลสมาปตฺตตฺถาย สมฺมาทิฏฺฐิยา. สมฺมาญาเณนาติ ผลญาเณน. สมฺมาวิมุตฺติยาติ เสเสหิ ผลสมาปตฺติธมฺเมหิ. อิเมสุ ตีสุปิ สุตฺเตสุ ขีณาสโวว กถิโตติ.

១៤៦. ក្នុងសូត្រទី ១៣ ពាក្យថា sammādiṭṭhiyā បានដល់ ដោយសម្មាទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយផល ដើម្បីសម្រេចនូវផលសមាបត្តិ។ ពាក្យថា sammāñāṇena បានដល់ ដោយញាណដែលប្រកបដោយផល។ ពាក្យថា sammāvimuttiyā បានដល់ ដោយផលសមាបត្តិធម៌ដែលនៅសល់ទាំងឡាយ។ ក្នុងសូត្រទាំង ៣ នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សម្ដែងតែអំពីព្រះខីណាស្រពប៉ុណ្ណោះ។

โยธาชีววคฺโค จตุตฺโถ.

យោធាជីវវគ្គ ទី៤។

(๑๕) ๕. มงฺคลวคฺโค

(១៥) ៥. មង្គលវគ្គ

๑-๙. อกุสลสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៩. ការពណ៌នាអកុសលសូត្រជាដើម

๑๔๗-๑๕๕. ปญฺจมสฺส ปฐเม ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาเนตฺวา ฐปิโต. ทุติเย สาวชฺเชนาติ สโทเสน. ตติเย วิสเมนาติ สปกฺขลเนน. สเมนาติ อปกฺขลเนน. จตุตฺเถ อสุจินาติ คูถสทิเสน อปริสุทฺเธน อเมชฺเฌน. สุจินาติ ปริสุทฺเธน เมชฺเฌน. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานาเนว.

១៤៧-១៥៥. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ ពាក្យថា yathābhataṃ nikkhitto បានដល់ ដូចជាគេនាំយកមកដាក់ទុក។ ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា sāvajjena បានដល់ ដែលមានទោស។ ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា visamena បានដល់ ដែលមានការឆ្គាំឆ្គង។ ពាក្យថា samena បានដល់ ដែលមិនមានការឆ្គាំឆ្គង។ ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា asucina បានដល់ ដែលមិនស្អាត ដូចជាលាមក មិនបរិសុទ្ធ មិនស្អាតស្អំ។ ពាក្យថា sucina បានដល់ ដែលស្អាត បរិសុទ្ធ ស្អាតស្អំ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៥ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយយល់ស្រាប់ហើយ。

๑๐. ปุพฺพณฺหสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាបុព្វណ្ហសូត្រ

๑๕๖. ทสเม สุนกฺขตฺตนฺติอาทีสุ ยสฺมึ ทิวเส ตโย สุจริตธมฺมา ปูริตา โหนฺติ, โส ทิวโส ลทฺธนกฺขตฺตโยโค นาม, เตนสฺส สทา สุนกฺขตฺตํ นาม โหตีติ วุจฺจติ. สฺเวว ทิวโส กตมงฺคโล นาม โหติ, เตนสฺส สทา สุมงฺคลนฺติ วุจฺจติ. ปภาตมฺปิสฺส สทา สุปฺปภาตเมว, สยนโต อุฏฺฐานมฺปิ สุหุฏฺฐิตเมว, ขโณปิ สุกฺขโณว, มุหุตฺโตปิ สุมุหุตฺโตว. เอตฺถ จ ทสจฺฉรปมาโณ กาโล ขโณ นาม, เตน ขเณน ทสกฺขโณ กาโล ลโย นาม, เตน ลเยน จ ทสลโย กาโล ขณลโย นาม, เตน ทสคุโณ มุหุตฺโต นาม, เตน ทสคุโณ ขณมุหุตฺโต นามาติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. สุยิฏฺฐํ พฺรหฺมจาริสูติ ยสฺมึ ทิวเส ตีณิ สุจริตานิ ปูริตานิ, ตทาสฺส เสฏฺฐจารีสุ ทินฺนทานํ สุยิฏฺฐํ นาม โหติ[Pg.245]. ปทกฺขิณํ กายกมฺมนฺติ ตํ ทิวสํ เตน กตํ กายกมฺมํ วฑฺฒิกายกมฺมํ นาม โหติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปทกฺขิณานิ กตฺวานาติ วฑฺฒิยุตฺตานิ กายกมฺมาทีนิ กตฺวา. ลภนฺตตฺเถ ปทกฺขิเณติ ปทกฺขิเณ วฑฺฒิอตฺเถเยว ลภติ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

១៥៦. ក្នុងទសមកសូត្រ មានសេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យថា sunakkhattaṃ ជាដើម ដូចតទៅនេះ៖ ក្នុងថ្ងៃណា សុចរិតធម៌ទាំង ៣ ត្រូវបានបំពេញហើយ ថ្ងៃនោះ ឈ្មោះថាជាថ្ងៃដែលប្រកបដោយនក្សត្រដ៏ល្អ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា ថ្ងៃនោះ ឈ្មោះថាជា «សុនក្ខត្តៈ» (នក្សត្រល្អ) ដល់បុគ្គលនោះ គ្រប់កាលទាំងពួង។ ថ្ងៃនោះឯង ឈ្មោះថាជាថ្ងៃដែលបានធ្វើមង្គលហើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា ថ្ងៃនោះ ឈ្មោះថាជា «សុមង្គលៈ» (មង្គលល្អ) ដល់បុគ្គលនោះ គ្រប់កាលទាំងពួង។ សូម្បីតែពេលព្រលឹមរបស់បុគ្គលនោះ ក៏ឈ្មោះថាជា «សុប្បភាតៈ» (ការភ្លឺស្វាងដ៏ល្អ) ជានិច្ច, សូម្បីតែការក្រោកឡើងពីដំណេក ក៏ឈ្មោះថាជា «សុហុដ្ឋិតៈ» (ការក្រោកឡើងដ៏ល្អ) ជានិច្ច, សូម្បីតែខណៈ ក៏ឈ្មោះថាជា «សុខណៈ» (ខណៈល្អ) ជានិច្ច, សូម្បីតែមុហូត ក៏ឈ្មោះថាជា «សមុហូតៈ» (មុហូតល្អ) ជានិច្ច។ ក៏ក្នុងខណៈនិងមុហូតជាដើមនេះ កាលដែលមានប្រមាណស្មើនឹងការផ្ទាត់ម្រាមដៃ ១០ ដង ឈ្មោះថា «ខណៈ», កាលដែលមានប្រមាណ ១០ ដងនៃខណៈនោះ ឈ្មោះថា «លយៈ», កាលដែលមានប្រមាណ ១០ ដងនៃលយៈនោះ ឈ្មោះថា «ខណលយៈ», កាលដែលមានប្រមាណ ១០ ដងនៃខណលយៈនោះ ឈ្មោះថា «មុហូត», កាលដែលមានប្រមាណ ១០ ដងនៃមុហូតនោះ ឈ្មោះថា «ខណមុហូត» ការបែងចែកបែបនេះ គប្បីជ្រាប។ បទថា Suyiṭṭhaṃ brahmacārisū សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃណា សុចរិតទាំង ៣ ត្រូវបានបំពេញហើយ ក្នុងកាលនោះ ទានដែលបុគ្គលនោះបានថ្វាយហើយចំពោះលោកអ្នកមានសេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា «សុយិដ្ឋៈ» (ការបូជាដ៏ល្អ)។ បទថា Padakkhiṇaṃ kāyakammanti សេចក្តីថា កាយកម្មដែលបុគ្គលនោះបានធ្វើហើយក្នុងថ្ងៃនោះ ឈ្មោះថា «បទក្ខិណកាយកម្ម» (កាយកម្មដែលប្រកបដោយសេចក្តីចម្រើន)។ សូម្បីតែក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Padakkhiṇāni katvānāti សេចក្តីថា បានធ្វើនូវកាយកម្មជាដើម ដែលប្រកបដោយសេចក្តីចម្រើន។ បទថា Labhantatthe padakkhiṇeti សេចក្តីថា តែងតែបានសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

มงฺคลวคฺโค ปญฺจโม.

មង្គលវគ្គ គឺវគ្គទី ៥។

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

តតិយបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

(๑๖) ๖. อเจลกวคฺควณฺณนา

(១៦) ៦. ការអធិប្បាយអំពីអចេលកវគ្គ

๑๕๗-๑๖๓. อิโต ปเรสุ อาคาฬฺหา ปฏิปทาติ คาฬฺหา กกฺขฬา โลภวเสน ถิรคฺคหณา. นิชฺฌามาติ อตฺตกิลมถานุโยควเสน สุฏฺฐุ ฌามา สนฺตตฺตา ปริตตฺตา. มชฺฌิมาติ เนว กกฺขฬา น ฌามา มชฺเฌ ภวา. อเจลโกติ นิจฺเจโล นคฺโค. มุตฺตาจาโรติ วิสฺสฏฺฐาจาโร, อุจฺจารกมฺมาทีสุ โลกิยกุลปุตฺตาจาเรน วิรหิโต ฐิตโกว อุจฺจารํ กโรติ, ปสฺสาวํ กโรติ, ขาทติ ภุญฺชติ. หตฺถาปเลขโนติ หตฺเถ ปิณฺฑมฺหิ นิฏฺฐิเต ชิวฺหาย หตฺถํ อปเลขติ, อุจฺจารมฺปิ กตฺวา หตฺถสฺมึเยว ทณฺฑกสญฺญี หุตฺวา หตฺเถน อปเลขติ. ภิกฺขาย คหณตฺถํ ‘‘เอหิ, ภทนฺเต’’ติ วุตฺโต น เอตีติ น เอหิภทนฺติโก. ‘‘เตน หิ ติฏฺฐ, ภนฺเต’’ติ วุตฺโตปิ น ติฏฺฐตีติ น ติฏฺฐภทนฺติโก. ตทุภยมฺปิ กิร โส ‘‘เอตสฺส วจนํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ น กโรติ. อภิหฏนฺติ ปุเรตรํ คเหตฺวา อาหฏภิกฺขํ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ อิทํ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กตนฺติ เอวมาโรจิตภิกฺขํ. นิมนฺตนนฺติ ‘‘อสุกํ นาม กุลํ วา วีถึ วา คามํ วา ปวิเสยฺยาถา’’ติ เอวํ นิมนฺติตภิกฺขมฺปิ น สาทิยติ น คณฺหาติ. น กุมฺภิมุขาติ กุมฺภิโต อุทฺธริตฺวา ทียมานํ ภิกฺขมฺปิ น คณฺหาติ. น กโฬปิมุขาติ กโฬปีติ อุกฺขลิ วา ปจฺฉิ วา, ตโตปิ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘กุมฺภิกโฬปิโย มํ นิสฺสาย กฏจฺฉุนา ปหารํ ลภนฺตี’’ติ. น เอฬกมนฺตรนฺติ อุมฺมารํ อนฺตรํ กตฺวา ทียมานํ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘อยํ มํ นิสฺสาย อนฺตรกรณํ ลภตี’’ติ. ทณฺฑมุสเลสุปิ เอเสว นโย. ทฺวินฺนนฺติ [Pg.246] ทฺวีสุ ภุญฺชมาเนสุ เอกสฺมึ อุฏฺฐาย เทนฺเต น คณฺหาติ. กสฺมา? กพฬนฺตราโย โหตีติ.

១៥៧-១៦៣. ក្នុងបណ្ណាសកៈទាំងឡាយបន្ទាប់ពីនេះទៅ បទថា āgāḷhā paṭipadā សេចក្តីថា ជាការប្រតិបត្តិដ៏តឹងរ៉ឹង ដ៏គ្រោតគ្រាត គឺការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយអំណាចនៃលោភៈ។ បទថា Nijjhāmā សេចក្តីថា ជាការឆេះខ្លាំង គឺការក្តៅក្រហាយ ក្រហល់ក្រហាយ ដោយអំណាចនៃការប្រកបខ្លួនឱ្យលំបាក (អត្តកិលមថានុយោគ)។ បទថា Majjhimā សេចក្តីថា មិនគ្រោតគ្រាតពេក មិនឆេះខ្លាំងពេក គឺស្ថិតនៅចំកណ្តាល។ បទថា Acelako សេចក្តីថា មិនមានសម្លៀកបំពាក់ គឺអាក្រាតកាយ។ បទថា Muttācāro សេចក្តីថា មានការប្រព្រឹត្តដែលលះបង់ចោលហើយ គឺវៀរចាកការប្រព្រឹត្តរបស់កុលបុត្រក្នុងលោក ក្នុងការបន្ទោបង់ឧច្ចារៈជាដើម គឺឈរនោម ឈរបត់ជើងធំ ឈរស៊ី ឈរផឹក។ បទថា Hatthāpalekhano សេចក្តីថា កាលដែលបាយនៅក្នុងដៃអស់ហើយ តែងលិទ្ធដៃដោយអណ្តាត ឬសូម្បីតែបន្ទោបង់ឧច្ចារៈហើយ ក៏យកដៃជូតដោយគិតថាដៃនោះជាឈើគាស់។ បុគ្គលដែលគេហៅដើម្បីទទួលចង្ហាន់ថា «សូមអញ្ជើញមក លោកម្ចាស់» តែមិនព្រមមក ឈ្មោះថា «នឯហិភទន្តិកៈ»។ សូម្បីតែគេពោលថា «បើដូច្នោះ សូមលោកម្ចាស់ឈរចាំសិន» ក៏មិនព្រមឈរ ឈ្មោះថា «នតិដ្ឋភទន្តិកៈ»។ ឮថា បុគ្គលនោះមិនធ្វើនូវកិច្ចទាំងពីរនោះឡើយ ដោយគិតថា «ការធ្វើតាមពាក្យរបស់បុគ្គលនោះ នឹងក្លាយជាការធ្វើតាមបង្គាប់»។ បទថា Abhihaṭaṃ សេចក្តីថា ចង្ហាន់ដែលគេនាំមកប្រគេនដោយកាន់យកមកមុនជាស្រេច។ បទថា Uddissakataṃ សេចក្តីថា ចង្ហាន់ដែលគេប្រកាសប្រគេនថា «ចង្ហាន់នេះ ខ្ញុំព្រះករុណាធ្វើឡើងឧទ្ទិសចំពោះលោកម្ចាស់»។ បទថា Nimantanaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែចង្ហាន់ដែលគេនិមន្តថា «សូមលោកម្ចាស់ចូលទៅកាន់ត្រកូលឯណោះ ឬវិថីឯណោះ ឬភូមិឯណោះ» ក៏មិនត្រេកអរ មិនទទួលយក។ បទថា Na kumbhimukhā សេចក្តីថា សូម្បីតែចង្ហាន់ដែលគេដួសចេញពីឆ្នាំងយកមកប្រគេន ក៏មិនទទួលយក។ បទថា Na kaḷopimukhā សេចក្តីថា ពាក្យថា kaḷopī គឺឆ្នាំងបាយ ឬកន្ត្រកបាយ សូម្បីតែចង្ហាន់ដែលគេយកចេញពីឆ្នាំងឬកន្ត្រកនោះ ក៏មិនទទួលយក។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគិតថា «ឆ្នាំងនិងកន្ត្រកទាំងឡាយ តែងរងការវាយដោយវែក ព្រោះអាស្រ័យយើង»។ បទថា Na eḷakamantaraṃ សេចក្តីថា ចង្ហាន់ដែលគេប្រគេនដោយធ្វើធ្នឹមទ្វារជាចន្លោះ ក៏មិនទទួលយក។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគិតថា «ធ្នឹមទ្វារនេះ តែងធ្វើជាចន្លោះរារាំង ព្រោះអាស្រ័យយើង»។ សូម្បីតែក្នុងរឿងដំបងនិងអង្រែ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Dvinnā សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលមនុស្សពីរនាក់កំពុងបរិភោគអាហារ កាលបើម្នាក់ក្រោកឈរឡើងប្រគេន ក៏មិនទទួលយក។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគិតថា «នឹងធ្វើឱ្យអន្តរាយដល់ពំនូតបាយ»។

น คพฺภินิยาติอาทีสุ ปน คพฺภินิยา กุจฺฉิยํ ทารโก กิลมติ, ปายนฺติยา ทารกสฺส ขีรนฺตราโย โหติ, ปุริสนฺตรคตาย รติอนฺตราโย โหตีติ น คณฺหาติ. น สงฺกิตฺตีสูติ สงฺกิตฺเตตฺวา กตภตฺเตสุ. ทุพฺภิกฺขสมเย กิร อเจลกสาวกา อเจลกานํ อตฺถาย ตโต ตโต ตณฺฑุลาทีนิ สมาทเปตฺวา ภตฺตํ ปจนฺติ, อุกฺกฏฺฐาเจลโก ตโต น ปฏิคฺคณฺหาติ. น ยตฺถ สาติ ยตฺถ สุนโข ‘‘ปิณฺฑํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปฏฺฐิโต โหติ, ตตฺถ ตสฺส อทตฺวา อาหฏํ น คณฺหาติ. กสฺมา? เอตสฺส ปิณฺฑนฺตราโย โหตีติ. สณฺฑสณฺฑจารินีติ สมูหสมูหจารินี. สเจ หิ อเจลกํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติ มนุสฺสา ภตฺตเคหํ ปวิสนฺติ, เตสุ จ ปวิสนฺเตสุ กโฬปิมุขาทีสุ นิลีนา มกฺขิกา อุปฺปติตฺวา สณฺฑสณฺฑา จรนฺติ, ตโต อาหฏํ ภิกฺขํ น คณฺหาติ. กสฺมา? ‘‘มํ นิสฺสาย มกฺขิกานํ โคจรนฺตราโย ชาโต’’ติ.

ក៏ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Na gabbhiniyā ជាដើម សេចក្តីថា កូនក្នុងផ្ទៃរបស់ស្ត្រីមានគភ៌ តែងលំបាក, នឹងធ្វើឱ្យអន្តរាយដល់ទឹកដោះរបស់កូនស្ត្រីដែលកំពុងបំបៅដោះកូន, នឹងធ្វើឱ្យអន្តរាយដល់សេចក្តីត្រេកអររបស់ស្ត្រីដែលកំពុងនៅជាមួយបុរស ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនទទួលយក។ បទថា Na saṅkittīsu សេចក្តីថា ក្នុងភត្តដែលគេធ្វើឡើងដោយការប្រកាសផ្សព្វផ្សាយ។ ឮថា ក្នុងសម័យអត់ឃ្លាន ពួកសាវករបស់អចេលកៈ តែងបបួលគ្នាសុំអង្ករជាដើមពីកន្លែងនោះៗ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកអចេលកៈ ហើយដាំស្លភត្ត អចេលកៈថ្នាក់ខ្ពស់ តែងមិនទទួលយកភត្តនោះឡើយ។ បទថា Na yatthe sā សេចក្តីថា ក្នុងកន្លែងណា មានឆ្កែឈរចាំដោយគិតថា «យើងនឹងបានពំនូតបាយ» ក្នុងកន្លែងនោះ បើគេមិនទាន់បានឱ្យដល់ឆ្កែនោះទេ ហើយនាំយកមកប្រគេន ក៏មិនទទួលយកឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគិតថា «នឹងធ្វើឱ្យអន្តរាយដល់ពំនូតបាយរបស់ឆ្កែនោះ»។ បទថា Saṇḍasaṇḍacārinī សេចក្តីថា ហើរទៅជាហ្វូងៗ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើមនុស្សទាំងឡាយឃើញអចេលកៈហើយ គិតថា «យើងនឹងប្រគេនចង្ហាន់ដល់អចេលកៈនេះ» ហើយចូលទៅកាន់ផ្ទះបាយ កាលដែលមនុស្សទាំងនោះចូលទៅ ពួកសត្វរុយដែលទុំនៅលើមាត់ឆ្នាំងជាដើម តែងហើរឡើងទៅជាហ្វូងៗ ក៏មិនទទួលយកចង្ហាន់ដែលគេនាំយកមកពីទីនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគិតថា «ការអន្តរាយដល់ចំណីរបស់ពួកសត្វរុយ កើតមានឡើងព្រោះអាស្រ័យយើង»។

ถุโสทกนฺติ สพฺพสสฺสสมฺภาเรหิ กตโสวีรกํ. เอตฺถ จ สุราปานเมว สาวชฺชํ, อยํ ปน สพฺเพสุ สาวชฺชสญฺญี. เอกาคาริโกติ โย เอกสฺมึเยว เคเห ภิกฺขํ ลภิตฺวา นิวตฺตติ. เอกาโลปิโกติ เอเกเนว อาโลเปน ยาเปติ. ทฺวาคาริกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอกิสฺสาปิ ทตฺติยาติ เอกาย ทตฺติยา. ทตฺติ นาม เอกา ขุทฺทกปาติ โหติ, ยตฺถ อคฺคภิกฺขํ ปกฺขิปิตฺวา ฐเปนฺติ. เอกาหิกนฺติ เอกทิวสนฺตริกํ. อทฺธมาสิกนฺติ อทฺธมาสนฺตริกํ. ปริยายภตฺตโภชนนฺติ วารภตฺตโภชนํ, เอกาหวาเรน ทฺวีหวาเรน สตฺตาหวาเรน อทฺธมาสวาเรนาติ เอวํ ทิวสวาเรน อาภตภตฺตโภชนํ. สากภกฺโขติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว.

បទថា Thusodakaṃ សេចក្តីថា ទឹកសៅវីរកៈដែលធ្វើឡើងដោយគ្រឿងផ្សំពីធញ្ញជាតិទាំងពួង។ ក៏ក្នុងទឹកសៅវីរកៈនេះ មានតែការផឹកសុរាប៉ុណ្ណោះដែលមានទោស ប៉ុន្តែអចេលកៈនេះ តែងមានសេចក្តីសំគាល់ថាមានទោសក្នុងទឹកថ្នាំទាំងអស់។ បទថា Ekāgāriko សេចក្តីថា បុគ្គលណាបានចង្ហាន់ក្នុងផ្ទះតែមួយខ្នងហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «ឯកាគារិកៈ»។ បទថា Ekālopiko សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយបាយតែមួយពំនូត បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «ឯកាលោបិកៈ»។ សូម្បីតែក្នុងបទថា ទ្វាគារិកៈ ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Ekissāpi dattiyā សេចក្តីថា ដោយភាជន៍តូចមួយ។ ភាជន៍ដែលឈ្មោះថា «ទត្តិ» នោះ គឺបានដល់ភាជន៍តូចមួយ ដែលគេដាក់ចង្ហាន់ដ៏ប្រសើរទុកក្នុងនោះ។ បទថា Ekāhikaṃ សេចក្តីថា វៀរចន្លោះមួយថ្ងៃ។ បទថា Addhamāsikaṃ សេចក្តីថា វៀរចន្លោះកន្លះខែ។ បទថា Pariyāyabhattabhojanaṃ សេចក្តីថា ការបរិភោគភត្តតាមវារៈ គឺការបរិភោគភត្តដែលគេនាំមកតាមវារៈនៃថ្ងៃ ដូចជា វារៈមួយថ្ងៃម្តង ពីរថ្ងៃម្តង ប្រាំពីរថ្ងៃម្តង ឬកន្លះខែម្តង។ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា Sākabhakkho ជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។

อุพฺภฏฺฐโกติ อุทฺธํ ฐิตโก. อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโตติ อุกฺกุฏิกวีริยมนุยุตฺโต, คจฺฉนฺโตปิ อุกฺกุฏิโกว หุตฺวา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. กณฺฏกาปสฺสยิโกติ อยกณฺฏเก วา ปกติกณฺฏเก วา ภูมิยํ โกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ จมฺมํ อตฺถริตฺวา ฐานจงฺกมาทีนิ กโรติ. เสยฺยนฺติ [Pg.247] สยนฺโตปิ ตตฺเถว เสยฺยํ กปฺเปติ. สายํ ตติยมสฺสาติ สายตติยกํ. ปาโต มชฺฌนฺหิเก สายนฺติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ‘‘ปาปํ ปวาเหสฺสามี’’ติ อุทโกโรหนานุโยคํ อนุยุตฺโต วิหรติ.

បទថា Ubbhaṭṭhako សេចក្តីថា ឈរត្រង់។ បទថា Ukkuṭikappadhānamanuyutto សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការអង្គុយច្រហោង សូម្បីតែដើរទៅ ក៏អង្គុយច្រហោងហើយលោតទៅៗ។ បទថា Kaṇṭakāpassayiko សេចក្តីថា បោះបន្លាដែក ឬបន្លាធម្មតាទៅលើដី ហើយក្រាលស្បែកសត្វពីលើ រួចធ្វើការឈរនិងចង្ក្រមជាដើមនៅលើនោះ។ បទថា Seyyaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែដេក ក៏សម្រេចដំណេកនៅលើស្បែកសត្វដែលក្រាលលើបន្លានោះឯង។ បទថា Sāyatatiyakaṃ សេចក្តីថា មានការចុះទឹកជាលើកទី ៣ ក្នុងពេលល្ងាច គឺតែងប្រកបដោយការចុះទឹក ៣ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ គឺពេលព្រឹក ពេលថ្ងៃត្រង់ និងពេលល្ងាច ដោយគិតថា «យើងនឹងលាងជម្រះបាប»។

กาเย กายานุปสฺสีติอาทีนิ เหฏฺฐา เอกกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทาติ, ภิกฺขเว, อยํ กามสุขลฺลิกานุโยคญฺจ อตฺตกิลมถานุโยคญฺจาติ ทฺเว อนฺเต อนุปคตา, สสฺสตุจฺเฉทนฺเตหิ วา วิมุตฺตา มชฺฌิมา ปฏิปทาติ เวทิตพฺพา.

បទទាំងឡាយមានពាក្យថា Kāye kāyānupassī ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលរួចមកហើយ ក្នុងការអធិប្បាយអំពីឯកកនិបាតខាងក្រោម។ បទថា Ayaṃ vuccati, bhikkhave, majjhimā paṭipadā សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា ផ្លូវប្រតិបត្តិនេះ ឈ្មោះថា មជ្ឈិមា បដិបទា ព្រោះមិនចូលទៅជិតនូវចំណែកចុងពីរយ៉ាង គឺកាមសុខល្លិកានុយោគ និងអត្តកិលមថានុយោគ ឬរួចផុតចាកចំណែកចុងនៃសស្សតទិដ្ឋិនិងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។

อเจลกวคฺโค ฉฏฺโฐ.

អចេលកវគ្គ គឺវគ្គទី ៦។

๑๗-๑๘. เปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา

១៧-១៨. ការអធិប្បាយអំពីបេយ្យាលវគ្គជាដើម

๑๖๔-๑๘๔. สมนุญฺโญติ สมานชฺฌาสโย. ราคสฺสาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส. อภิญฺญายาติ อภิชานนตฺถํ. สุญฺญโต สมาธีติอาทีหิ ตีหิปิ สมาธีหิ วิปสฺสนาว กถิตา. วิปสฺสนา หิ นิจฺจาภินิเวส-นิจฺจนิมิตฺต-นิจฺจปณิธิอาทีนํ อภาวา อิมานิ นามานิ ลภติ. ปริญฺญายาติ ปริชานนตฺถํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ.

១៦៤-១៨៤. បទថា Samanuñño សេចក្តីថា មានអធ្យាស្រ័យស្មើគ្នា។ បទថា Rāgassa សេចក្តីថា រាគៈដែលប្រកបដោយកាមគុណទាំង ៥។ បទថា Abhiññāya សេចក្តីថា ដើម្បីដឹងច្បាស់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវវិបស្សនាតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ដោយសមាធិទាំង ៣ មានសុញ្ញតសមាធិជាដើម ព្រោះថា វិបស្សនា តែងបាននូវឈ្មោះទាំងនេះ ព្រោះមិនមានការប្រកាន់មាំថានិរន្តរ៍ មិនមាននិមិត្តថានិរន្តរ៍ និងមិនមានការប្រាថ្នាថានិរន្តរ៍ជាដើម។ បទថា Pariññāya សេចក្តីថា ដើម្បីកំណត់ដឹង។ សូម្បីតែក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

เปยฺยาลวคฺคาทิ นิฏฺฐิตา.

បេយ្យាលវគ្គជាដើម ចប់ហើយ។

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

ក្នុងមនោរថបូរណី អដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ

ติกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអំពីតិកនិបាត ចប់ហើយ។

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

องฺคุตฺตรนิกาเย

ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ

จตุกฺกนิปาต-อฏฺฐกถา

អដ្ឋកថាចតុក្កនិបាត

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

១. បឋមបណ្ណាសកៈ

๑. ภณฺฑคามวคฺโค

១. ភណ្ឌគាមវគ្គ

๑. อนุพุทฺธสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយអំពីអនុពុទ្ធសូត្រ

๑. จตุกฺกนิปาตสฺส [Pg.249] ปฐเม อนนุโพธาติ อพุชฺฌเนน อชานเนน. อปฺปฏิเวธาติ อปฺปฏิวิชฺฌเนน อปจฺจกฺขกิริยาย. ทีฆมทฺธานนฺติ จิรกาลํ. สนฺธาวิตนฺติ ภวโต ภวํ คมนวเสน สนฺธาวิตํ. สํสริตนฺติ ปุนปฺปุนํ คมนาคมนวเสน สํสริตํ. มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจาติ มยา จ ตุมฺเหหิ จ. อถ วา สนฺธาวิตํ สํสริตนฺติ สนฺธาวนํ สํสรณํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ อโหสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อริยสฺสาติ นิทฺโทสสฺส. สีลํ สมาธิ ปญฺญาติ อิเม ปน ตโย ธมฺมา มคฺคผลสมฺปยุตฺตาว เวทิตพฺพา, วิมุตฺตินาเมน ผลเมว นิทฺทิฏฺฐํ. ภวตณฺหาติ ภเวสุ ตณฺหา. ภวเนตฺตีติ ภวรชฺชุ. ตณฺหาย เอว เอตํ นามํ. ตาย หิ สตฺตา โคณา วิย คีวาย พนฺธิตฺวา ตํ ตํ ภวํ นียนฺติ, ตสฺมา ภวเนตฺตีติ วุจฺจติ.

១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃចតុក្កនិបាត បទថា ananubodhā សេចក្តីថា ព្រោះមិនដឹង គឺព្រោះមិនយល់ចាស។ បទថា appaṭivedhā សេចក្តីថា ព្រោះមិនបានចាក់ធ្លុះ គឺព្រោះមិនបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់។ បទថា dīghamaddhānaṃ សេចក្តីថា អស់កាលដ៏យូរអង្វែង។ បទថា sandhāvitaṃ សេចក្តីថា បានអន្ទោលទៅ គឺការអន្ទោលទៅពីភពមួយទៅកាន់ភពមួយទៀត។ បទថា saṃsaritaṃ សេចក្តីថា បានវិលវល់ទៅ គឺការវិលវល់ទៅមកម្តងហើយម្តងទៀត។ បទថា mamañceva tumhākañca សេចក្តីថា ទាំងតថាគត ទាំងអ្នករាល់គ្នា។ មួយម៉្យាងទៀត ក្នុងបទថា sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ការអន្ទោលទៅ និងការវិលវល់ទៅមក របស់តថាគតផង របស់អ្នករាល់គ្នាផង បានកើតមានហើយ។ បទថា ariyassa សេចក្តីថា ដែលមិនមានទោស។ ធម៌ទាំង ៣ គឺ សីល សមាធិ បញ្ញា ទាំងនេះ គប្បីជ្រាបថាជាធម៌ដែលប្រកបដោយមគ្គនិងផល ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកផលតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ដោយឈ្មោះថា វិមុត្តិ។ បទថា bhavataṇhā សេចក្តីថា សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងភពទាំងឡាយ។ បទថា bhavanettī សេចក្តីថា ខ្សែចងភព នេះជាឈ្មោះរបស់តណ្ហានោះឯង ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ តែងត្រូវបានតណ្ហានោះចងក ដូចជាគោដែលគេចងក ហើយនាំទៅកាន់ភពនោះៗ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា ភវនេត្តិ។

อนุตฺตราติ โลกุตฺตรา. ทุกฺขสฺสนฺตกโรติ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกโร. จกฺขุมาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. อิทมสฺส โพธิมณฺเฑ ปฐมปรินิพฺพานํ, ปจฺฉา ปน ยมกสาลานมนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุโตติ ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

បទថា anuttarā សេចក្តីថា ជាលោកុត្តរៈ។ បទថា dukkhassantakaro សេចក្តីថា អ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ។ បទថា cakkhumā សេចក្តីថា ព្រះអង្គមានចក្ខុ ដោយចក្ខុទាំង ៥។ បទថា parinibbuto សេចក្តីថា រលត់ហើយ ដោយការរលត់ទៅនៃកិលេស។ នេះជាការរលត់ជាដំបូងរបស់ព្រះអង្គ នាទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស ប៉ុន្តែក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ព្រះអង្គទ្រង់បរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ក្នុងចន្លោះនៃដើមរាំងទាំងគូ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយអនុសន្ធិយ៉ាងនេះ។

๒. ปปติตสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយអំពីបបតិតសូត្រ

๒. ทุติเย ปปติโตติ ปติโต จุโต. อปฺปปติโตติ อปติโต ปติฏฺฐิโต. ตตฺถ โลกิยมหาชโน ปติโตเยว นาม, โสตาปนฺนาทโย กิเลสุปฺปตฺติกฺขเณ ปติตา นาม, ขีณาสโว เอกนฺตปติฏฺฐิโต นาม.

២. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា papatito សេចក្តីថា ធ្លាក់ចុះហើយ គឺច្យុតហើយ។ បទថា appatito សេចក្តីថា មិនធ្លាក់ចុះ គឺតាំងនៅមាំហើយ។ ក្នុងបុគ្គលទាំងនោះ មហាជនជាលោកិយ ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្លាក់ចុះហើយពិតប្រាកដ, ព្រះសោតាបន្នៈជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្លាក់ចុះ ក្នុងខណៈដែលកិលេសកើតឡើង, ព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថាជាអ្នកតាំងនៅមាំជាដាច់ខាត។

จุตา [Pg.250] ปตนฺตีติ เย จุตา, เต ปตนฺติ นาม. ปติตาติ เย ปติตา, เต จุตา นาม. จุตตฺตา ปติตา, ปติตตฺตา จุตาติ อตฺโถ. คิทฺธาติ ราครตฺตา. ปุนราคตาติ ปุน ชาตึ ปุน ชรํ ปุน พฺยาธึ ปุน มรณํ อาคตา นาม โหนฺติ. กตํ กิจฺจนฺติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตํ. รตํ รมฺมนฺติ รมิตพฺพยุตฺตเก คุณชาเต รมิตํ. สุเขนานฺวาคตํ สุขนฺติ สุเขน สุขํ อนุอาคตํ สมฺปตฺตํ. มานุสกสุเขน ทิพฺพสุขํ, ฌานสุเขน วิปสฺสนาสุขํ, วิปสฺสนาสุเขน มคฺคสุขํ, มคฺคสุเขน ผลสุขํ, ผลสุเขน นิพฺพานสุขํ สมฺปตฺตํ อธิคตนฺติ อตฺโถ.

បទថា cutā patanti សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយណាដែលច្យុតហើយ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាធ្លាក់ចុះ។ បទថា patitā សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយណាដែលធ្លាក់ចុះហើយ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាច្យុត។ សេចក្តីថា ព្រោះតែច្យុត ទើបឈ្មោះថាធ្លាក់ចុះ ព្រោះតែធ្លាក់ចុះ ទើបឈ្មោះថាច្យុត។ បទថា giddhā សេចក្តីថា ត្រេកអរដោយរាគៈ។ បទថា punarāgatā សេចក្តីថា ឈ្មោះថាជាអ្នកត្រឡប់មកកាន់ជាតិម្តងទៀត កាន់ជរាម្តងទៀត កាន់ព្យាធិម្តងទៀត កាន់មរណម្តងទៀត។ បទថា kataṃ kiccaṃ សេចក្តីថា កិច្ចដែលគប្បីធ្វើដោយមគ្គទាំង ៤ គឺបានធ្វើរួចរាល់ហើយ។ បទថា rataṃ rammaṃ សេចក្តីថា ត្រេកអរក្នុងគុណធម៌ទាំងឡាយដែលគួរត្រេកអរ។ បទថា sukhenānvāgataṃ sukhaṃ សេចក្តីថា ដល់ហើយ សម្រេចហើយ នូវសុខមួយដោយសុខមួយ។ សេចក្តីថា ដល់នូវទេវសុខដោយមនុស្សសុខ, ដល់នូវវិបស្សនាសុខដោយឈានសុខ, ដល់នូវមគ្គសុខដោយវិបស្សនាសុខ, ដល់នូវផលសុខដោយមគ្គសុខ, ដល់និងសម្រេចនូវនិព្វានសុខដោយផលសុខ។

๓. ปฐมขตสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយអំពីបឋមខតសូត្រ

๓. ตติยํ ทุกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตเมว. คาถาสุ ปน นินฺทิยนฺติ นินฺทิตพฺพยุตฺตกํ. นินฺทตีติ ครหติ. ปสํสิโยติ ปสํสิตพฺพยุตฺโต. วิจินาติ มุเขน โส กลินฺติ โย เอวํ ปวตฺโต, เตน มุเขน กลึ วิจินาติ นาม. กลินา เตน สุขํ น วินฺทตีติ เตน จ กลินา สุขํ น ปฏิลภติ. สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนาติ สพฺเพนปิ สเกน ธเนน เจว อตฺตนา จ สทฺธึ โย ปราชโย, โส อปฺปมตฺตโกว กลีติ อตฺโถ. โย สุคเตสูติ โย ปน สมฺมคฺคเตสุ ปุคฺคเลสุ จิตฺตํ ปทุสฺเสยฺย, อยํ จิตฺตปโทโสว ตโต กลิโต มหนฺตตโร กลิ. อิทานิ ตสฺส มหนฺตตรภาวํ ทสฺเสนฺโต สตํ สหสฺสานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สตํ สหสฺสานนฺติ นิรพฺพุทคณนาย สตสหสฺสํ. ฉตฺตึสตีติ อปรานิ จ ฉตฺตึสติ นิรพฺพุทานิ. ปญฺจ จาติ อพฺพุทคณนาย จ ปญฺจ อพฺพุทานิ. ยมริยครหีติ ยํ อริเย ครหนฺโต นิรยํ อุปปชฺชติ, ตตฺถ เอตฺตกํ อายุปฺปมาณนฺติ.

៣. សូត្រទី៣ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងអដ្ឋកថាទុកនិបាត។ ចំណែកក្នុងគាថាទាំងឡាយ ពាក្យថា nindiyanti បានដល់ បុគ្គលដែលគួរនិន្ទា។ ពាក្យថា nindatī គឺ តិះដៀល (garahati)។ ពាក្យថា pasaṃsiyo បានដល់ បុគ្គលដែលគួរគប្បីសរសើរ។ ពាក្យថា vicināti mukhena so kaliṃ សេចក្តីថា បុគ្គលណាប្រព្រឹត្តយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាស្វែងរកនូវទោស (ឬសេចក្តីវិនាស) ដោយមាត់នោះ។ ពាក្យថា kalinā tena sukhaṃ na vindatī សេចក្តីថា មិនបាននូវសេចក្តីសុខដោយទោស (ឬសេចក្តីវិនាស) នោះឡើយ។ ពាក្យថា sabbassāpi sahāpi attanā សេចក្តីថា ការបរាជ័យ (វិនាស) ណាមួយ ព្រមទាំងទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនទាំងអស់ និងព្រមទាំងខ្លួនឯង ការបរាជ័យនោះ ឈ្មោះថាជាទោស (ឬសេចក្តីវិនាស) បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា yo sugatesu សេចក្តីថា បុគ្គលណាប្រទូស្តចិត្តក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយដែលទៅល្អហើយ (ព្រះសុគតទាំងឡាយ) ការប្រទូស្តចិត្តនេះឯង ជាទោស (ឬសេចក្តីវិនាស) ធំជាងទោស (ឬសេចក្តីវិនាស) នោះទៅទៀត។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាទោសដ៏ធំជាងនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា sataṃ sahassānaṃ ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា sataṃ sahassānaṃ បានដល់ មួយសែន ដោយការរាប់ចំនួននិរព្វុទៈ (nirabbuda)។ ពាក្យថា chattiṃsati បានដល់ ៣៦ និរព្វុទៈដទៃទៀត។ ពាក្យថា pañca ca បានដល់ ៥ អព្វុទៈ ដោយការរាប់ចំនួនអព្វុទៈ (abbuda)។ ពាក្យថា yamariyagarahī សេចក្តីថា បុគ្គលកាលតិះដៀលនូវព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ តែងទៅកើតក្នុងនរកណា ទីនោះមានប្រមាណអាយុប៉ុណ្ណេះ។

๔. ทุติยขตสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាទុតិយខតសូត្រ

๔. จตุตฺเถ มาตริ ปิตริ จาติอาทีสุ มิตฺตวินฺทโก มาตริ มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, อชาตสตฺตุ ปิตริ มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, เทวทตฺโต ตถาคเต มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม, โกกาลิโก ตถาคตสาวเก มิจฺฉาปฏิปนฺโน นาม. พหุญฺจาติ พหุกเมว. ปสวตีติ ปฏิลภติ. ตายาติ ตาย มิจฺฉาปฏิปตฺติสงฺขาตาย อธมฺมจริยาย. เปจฺจาติ อิโต คนฺตฺวา. อปายํ คจฺฉตีติ นิรยาทีสุ อญฺญตรสฺมึ นิพฺพตฺตติ. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย.

៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ត្រង់ពាក្យថា mātari pitari ca ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា មិត្តវិន្ទកៈ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិខុសក្នុងមាតា, អជាតសត្តុ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិខុសក្នុងបិតា, ទេវទត្ត ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិខុសក្នុងព្រះតថាគត, កោកាលិកៈ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិខុសក្នុងសាវ័ករបស់ព្រះតថាគត។ ពាក្យថា bahuñca បានដល់ ច្រើនណាស់។ ពាក្យថា pasavati បានដល់ តែងបាន (ឬសន្សំ)។ ពាក្យថា tāya បានដល់ ដោយការប្រព្រឹត្តមិនជាធម៌ ពោលគឺការប្រតិបត្តិខុសនោះ។ ពាក្យថា pecca បានដល់ លះលោកនេះទៅហើយ។ ពាក្យថា apāyaṃ gacchati បានដល់ ទៅកើតក្នុងអបាយភូមិណាមួយ មាននរកជាដើម។ សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

๕. อนุโสตสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាអនុសោតសូត្រ

๕. ปญฺจเม [Pg.251] อนุโสตํ คจฺฉตีติ อนุโสตคามี. กิเลสโสตสฺส ปจฺจนีกปฏิปตฺติยา ปฏิโสตํ คจฺฉตีติ ปฏิโสตคามี. ฐิตตฺโตติ ฐิตสภาโว. ติณฺโณติ โอฆํ ตริตฺวา ฐิโต. ปารงฺคโตติ ปรตีรํ คโต. ถเล ติฏฺฐตีติ นิพฺพานถเล ติฏฺฐติ. พฺราหฺมโณติ เสฏฺโฐ นิทฺโทโส. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. กาเม จ ปฏิเสวตีติ กิเลสกาเมหิ วตฺถุกาเม ปฏิเสวติ. ปาปญฺจ กมฺมํ กโรตีติ ปาปญฺจ ปาณาติปาตาทิกมฺมํ กโรติ. ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรตีติ ปญฺจเวรกมฺมํ น กโรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ฐิตตฺโตติ อยํ อนาคามี ปุคฺคโล ตสฺมา โลกา ปุน ปฏิสนฺธิวเสน อนาคมนโต ฐิตตฺโต นาม.

៥. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា anusotaṃ gacchati គឺ ទៅតាមខ្សែទឹក (ខ្សែទឹកនៃសង្សារ) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អនុសោតកាមី (អ្នកទៅតាមខ្សែទឹក)។ ពាក្យថា kilesasotassa paccanīkapaṭipattiyā paṭisotaṃ gacchati គឺ ទៅច្រាសខ្សែទឹក ដោយការប្រតិបត្តិផ្ទុយនឹងខ្សែទឹកនៃកិលេស ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បដិសោតកាមី (អ្នកទៅច្រាសខ្សែទឹក)។ ពាក្យថា ṭhitatto បានដល់ មានសភាវៈនឹងនរ (ឬមានចិត្តនឹងនរ)។ ពាក្យថា tiṇṇo បានដល់ ឆ្លងឱឃៈទាំងឡាយរួចហើយឈរនៅ។ ពាក្យថា pāraṅgato បានដល់ ទៅដល់ត្រើយម្ខាង (គឺព្រះនិព្វាន)។ ពាក្យថា thale tiṭṭhati បានដល់ ឈរនៅលើគោក គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា brāhmaṇo បានដល់ បុគ្គលដ៏ប្រសើរ មិនមានទោស។ ពាក្យថា idha បានដល់ ក្នុងលោកនេះ។ ពាក្យថា kāme ca paṭisevati បានដល់ សេពនូវវត្ថុកាមដោយកិលេសកាមទាំងឡាយ។ ពាក្យថា pāpañca kammaṃ karoti បានដល់ ធ្វើនូវអំពើបាប មានបាណាតិបាតជាដើម។ ពាក្យថា pāpañca kammaṃ na karoti បានដល់ មិនធ្វើនូវពៀរទាំង៥។ ពាក្យថា ayaṃ vuccati, bhikkhave, ṭhitatto សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលនេះ គឺព្រះអនាគាមិបុគ្គល ឈ្មោះថា ឋិតត្តៈ (មានចិត្តនឹងនរ) ព្រោះមិនត្រឡប់មកកាន់លោកនោះវិញ ដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិ។

ตณฺหาธิปนฺนาติ ตณฺหาย อธิปนฺนา อชฺโฌตฺถฏา, ตณฺหํ วา อธิปนฺนา อชฺโฌคาฬฺหา. ปริปุณฺณเสโขติ สิกฺขาปาริปูริยา ฐิโต. อปริหานธมฺโมติ อปริหีนสภาโว. เจโตวสิปฺปตฺโตติ จิตฺตวสีภาวํ ปตฺโต. เอวรูโป ขีณาสโว โหติ, อิธ ปน อนาคามี กถิโต. สมาหิตินฺทฺริโยติ สมาหิตฉฬินฺทฺริโย. ปโรปราติ ปโรวรา อุตฺตมลามกา, กุสลากุสลาติ อตฺโถ. สเมจฺจาติ ญาเณน สมาคนฺตฺวา. วิธูปิตาติ วิทฺธํสิตา ฌาปิตา วา. วุสิตพฺรหฺมจริโยติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ วสิตฺวา ฐิโต. โลกนฺตคูติ ติวิธสฺสาปิ โลกสฺส อนฺตํ คโต. ปารคโตติ ฉหากาเรหิ ปารคโต. อิธ ขีณาสโวว กถิโต. อิติ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

ពាក្យថា taṇhādhipannā បានដល់ ត្រូវតណ្ហាគ្របសង្កត់ រួបរឹត ឬមួយក៏ ឈានចូលទៅកាន់តណ្ហា លិចចុះទៅក្នុងតណ្ហា។ ពាក្យថា paripuṇṇasekho បានដល់ អ្នកតាំងនៅក្នុងការបំពេញសិក្ខាឱ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា aparihānadhammo បានដល់ មានសភាវៈមិនសាបសូន្យ។ ពាក្យថា cetovasippatto បានដល់ ដល់នូវភាពជាអ្នកមានអំណាចលើចិត្ត (ចិត្តវសីភាព)។ បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ គឺជាព្រះខីណាស្រព ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះអនាគាមី។ ពាក្យថា samāhitindriyo បានដល់ មានឥន្ទ្រិយទាំង៦ តាំងមាំល្អហើយ។ ពាក្យថា paroparā បានដល់ ធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់ និងថោកទាប គឺកុសល និងអកុសល នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា samecca បានដល់ យល់ច្បាស់ដោយប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា vidhūpitā បានដល់ កម្ចាត់បង់ហើយ ឬដុតបំផ្លាញហើយ។ ពាក្យថា vusitabrahmacariyo បានដល់ អ្នកបាននៅប្រព្រឹត្តមគ្គព្រហ្មចរិយៈរួចហើយ។ ពាក្យថា lokantagū បានដល់ ទៅដល់ទីបំផុតនៃលោកទាំង៣។ ពាក្យថា pāragato បានដល់ ទៅដល់ត្រើយម្ខាង ដោយអាការៈ៦យ៉ាង។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះខីណាស្រពតែម្យ៉ាង។ ដូចនេះ ទាំងក្នុងសូត្រ ទាំងក្នុងគាថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែអំពីវដ្តៈ និងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ។

๖. อปฺปสฺสุตสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាអប្បស្សុតសូត្រ

๖. ฉฏฺเฐ อนุปปนฺโนติ อนุปาคโต. สุตฺตนฺติอาทีสุ อุภโตวิภงฺคนิทฺเทสขนฺธกปริวารสุตฺตนิปาตมงฺคลสุตฺตรตนสุตฺต- นาฬกสุตฺตตุวฏกสุตฺตานิ, อญฺญมฺปิ จ สุตฺตนามกํ ตถาคตวจนํ สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพมฺปิ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยนฺติ เวทิตพฺพํ, วิเสเสน สํยุตฺตเก สกโลปิ สคาถาวคฺโค. สกลมฺปิ อภิธมฺมปิฏกํ, นิคฺคาถกสุตฺตํ, ยญฺจ อญฺญมฺปิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อสงฺคหิตํ พุทฺธวจนํ, ตํ เวยฺยากรณนฺติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมปท-เถรคาถา-เถริคาถา สุตฺตนิปาเต โนสุตฺตนามิกา สุทฺธิกคาถา [Pg.252] จ คาถาติ เวทิตพฺพา. โสมนสฺสญาณมยิกคาถาปฏิสํยุตฺตา ทฺเวอสีติ สุตฺตนฺตา อุทานนฺติ เวทิตพฺพา. ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา ทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา อิติวุตฺตกนฺติ เวทิตพฺพา. อปณฺณกชาตกาทีนิ ปญฺญาสาธิกานิ ปญฺจ ชาตกสตานิ ชาตกนฺติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา อานนฺเท’’ติอาทินยปฺปวตฺตา สพฺเพปิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺตา สุตฺตนฺตา อพฺภุตธมฺมนฺติ เวทิตพฺพา. จูฬเวทลฺลมหาเวทลฺลสมฺมาทิฏฺฐิสกฺกปญฺหสงฺขารภาชนิยมหาปุณฺณมสุตฺตาทโย สพฺเพปิ เวทญฺจ ตุฏฺฐิญฺจ ลทฺธา ลทฺธา ปุจฺฉิตา สุตฺตนฺตา เวทลฺลนฺติ เวทิตพฺพา. น อตฺถมญฺญาย น ธมฺมมญฺญายาติ อฏฺฐกถญฺจ ปาฬิญฺจ อชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโนติ นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุรูปธมฺมํ สหสีลํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ น ปฏิปนฺโน โหติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปฐมวาเร ปเนตฺถ อปฺปสฺสุตทุสฺสีโล กถิโต, ทุติเย อปฺปสฺสุตขีณาสโว, ตติเย พหุสฺสุตทุสฺสีโล, จตุตฺเถ พหุสฺสุตขีณาสโว.

៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា anupapanno បានដល់ មិនបានចូលទៅជិត។ ក្នុងពាក្យថា suttanti ជាដើម គប្បីជ្រាបថា វិភង្គទាំងពីរ (ឧភតោវិភង្គ) និទ្ទេស ខន្ធកៈ បរិវារៈ សុត្តនិបាត មង្គលសូត្រ រតនសូត្រ នាលកសូត្រ តុវដកសូត្រ និងព្រះពុទ្ធវចនៈដទៃទៀតដែលមានឈ្មោះថា សូត្រ ទាំងអស់នេះ ឈ្មោះថា សុត្តៈ (សូត្រ)។ គប្បីជ្រាបថា សូត្រដែលមានគាថាទាំងអស់ ឈ្មោះថា គេយ្យៈ (សេចក្តីកម្រង) ដោយឡែក ក្នុងសំយុត្តនិកាយ សគាថវគ្គទាំងមូល ក៏ឈ្មោះថា គេយ្យៈ ដែរ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអភិធម្មបិដកទាំងអស់ សូត្រដែលមិនមានគាថា និងព្រះពុទ្ធវចនៈដទៃទៀតដែលមិនបានសង្គ្រោះចូលក្នុងអង្គទាំង៨ ទាំងអស់នេះ ឈ្មោះថា វេយ្យាករណៈ។ គប្បីជ្រាបថា ធម្មបទ ថេរគាថា ថេរីគាថា និងគាថាសុទ្ធសាធដែលមិនមានឈ្មោះថាសូត្រ ក្នុងសុត្តនិបាត ទាំងអស់នេះ ឈ្មោះថា គាថា។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសូត្រទាំងឡាយ ៨២ សូត្រ ដែលប្រកបដោយគាថាដែលកើតអំពីញាណប្រកបដោយសោមនស្ស ឈ្មោះថា ឧទាន។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសូត្រទាំងឡាយ ១១០ សូត្រ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា “Vuttañhetaṃ bhagavatā” (ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីនេះហើយ) ឈ្មោះថា ឥតីវុត្តកៈ។ គប្បីជ្រាបថា ជាតិកៈ (ជាតក) ទាំងឡាយ ៥០០ ជាង មានអបណ្ណកជាតកជាដើម ឈ្មោះថា ជាតក។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសូត្រទាំងឡាយដែលប្រកបដោយអច្ឆរិយអព្ភូតធម៌ទាំងអស់ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា “Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande” (ម្នាលអានន្ទ ធម៌ជាអស្ចារ្យចម្លែកទាំងឡាយ ៤ យ៉ាងនេះ...) ឈ្មោះថា អព្ភូតធម៌។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសូត្រទាំងឡាយដែលសួរដេញដោលហើយបានទទួលនូវប្រាជ្ញា និងសេចក្តីត្រេកអរ មានចូឡវេទល្លសូត្រ មហាវេទល្លសូត្រ សម្មាទិដ្ឋិសូត្រ សក្កបញ្ហសូត្រ សង្ខារភាជនីយសូត្រ មហាបុណ្ណមសូត្រជាដើម ទាំងអស់នេះ ឈ្មោះថា វេទល្លៈ។ ពាក្យថា na atthamaññāya na dhammamaññāya សេចក្តីថា ដោយមិនដឹងនូវអដ្ឋកថា និងមិនដឹងនូវព្រះបាលី។ ពាក្យថា dhammānudhammappaṭipanno សេចក្តីថា មិនបានប្រតិបត្តិនូវបុព្វភាគបដិបទា ដែលប្រកបដោយសីល ដ៏សមគួរដល់លោកុត្តរធម៌ទាំង៩។ ដោយវិធីនេះ គប្បីជ្រាបអត្ថក្នុងវារៈទាំងពួង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ក្នុងវារៈទី១ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអំពីបុគ្គលអ្នកមានសុតៈតិចមានសីលអាក្រក់ (អប្បស្សុតទុស្សីល), ក្នុងវារៈទី២ ទ្រង់សម្តែងអំពីបុគ្គលអ្នកមានសុតៈតិចជាព្រះខីណាស្រព (អប្បស្សុតខីណាស្រព), ក្នុងវារៈទី៣ ទ្រង់សម្តែងអំពីបុគ្គលអ្នកមានសុតៈច្រើនមានសីលអាក្រក់ (ពហុស្សុតទុស្សីល), ក្នុងវារៈទី៤ ទ្រង់សម្តែងអំពីបុគ្គលអ្នកមានសុតៈច្រើនជាព្រះខីណាស្រព (ពហុស្សុតខីណាស្រព)។

สีเลสุ อสมาหิโตติ สีเลสุ อปริปูรการี. สีลโต จ สุเตน จาติ สีลภาเคน จ สุตภาเคน จ ‘‘อยํ ทุสฺสีโล อปฺปสฺสุโต’’ติ เอวํ ตํ ครหนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺส สมฺปชฺชเต สุตนฺติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ยสฺมา เตน สุเตน สุตกิจฺจํ กตํ, ตสฺมา ตสฺส สุตํ สมฺปชฺชติ นาม. นาสฺส สมฺปชฺชเตติ สุตกิจฺจสฺส อกตตฺตา น สมฺปชฺชติ. ธมฺมธรนฺติ สุตธมฺมานํ อาธารภูตํ. สปฺปญฺญนฺติ สุปญฺญํ. เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสวาติ ชมฺพุนทํ วุจฺจติ ชาติสุวณฺณํ, ตสฺส ชมฺพุนทสฺส เนกฺขํ วิย, ปญฺจสุวณฺณปริมาณํ สุวณฺณฆฏิกํ วิยาติ อตฺโถ.

ពាក្យថា sīlesu asamāhito បានដល់ អ្នកមិនធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា sīlato ca sutena ca សេចក្តីថា គេតែងតិះដៀលបុគ្គលនោះ ដោយចំណែកនៃសីល និងដោយចំណែកនៃសុតៈថា “បុគ្គលនេះជាអ្នកទ្រុស្តសីល មានសុតៈតិច” នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា tassa sampajjate sutaṃ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែបុគ្គលនោះបានធ្វើកិច្ចនៃសុតៈដោយសុតៈនោះ ហេតុនោះ សុតៈរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិសម្រេចផល (ឬបរិបូណ៌)។ ពាក្យថា nāssa sampajjate សេចក្តីថា ព្រោះមិនបានធ្វើកិច្ចនៃសុតៈ ទើបមិនសម្រេចផល។ ពាក្យថា dhammadharaṃ បានដល់ ជាទីតាំងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលបានស្តាប់ហើយ។ ពាក្យថា sappaññaṃ បានដល់ មានប្រាជ្ញាល្អ។ ពាក្យថា nekkhaṃ jambonadasseva សេចក្តីថា មាសជាតិ (មាសសុទ្ធ) ហៅថា ជម្ពោនទៈ (jambunada) ពាក្យនោះមានអត្ថថា ដូចជាដុំមាសដែលមានទម្ងន់ប្រាំសុវណ្ណៈ ដូចជាមាសជម្ពោនទៈនោះឯង។

๗. โสภนสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាសោភនសូត្រ

๗. สตฺตเม วิยตฺตาติ ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคตา. วินีตาติ วินยํ อุเปตา สุวินีตา. วิสารทาติ เวสารชฺเชน โสมนสฺสสหคเตน ญาเณน สมนฺนาคตา. ธมฺมธราติ สุตธมฺมานํ อาธารภูตา. ภิกฺขุ จ สีลสมฺปนฺโนติ คาถาย กิญฺจาปิ เอเกกสฺเสว เอเกโก คุโณ กถิโต, สพฺเพสํ ปน สพฺเพปิ วฏฺฏนฺตีติ.

៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា viyattā បានដល់ ប្រកបដោយភាពឈ្លាសវៃនៃប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា vinītā បានដល់ ដល់នូវវិន័យ (ការទូន្មាន) គឺទូន្មានខ្លួនបានល្អហើយ។ ពាក្យថា visāradā បានដល់ ប្រកបដោយញាណដែលកើតរួមដោយសោមនស្ស គឺភាពជាអ្នកក្លាហាន (វេសារជ្ជៈ)។ ពាក្យថា dhammadharā បានដល់ ជាទីតាំងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលបានស្តាប់ហើយ។ ក្នុងគាថាថា bhikkhu ca sīlasampanno ទោះបីជាទ្រង់សម្តែងនូវគុណធម៌មួយៗរបស់បរិស័ទម្នាក់ៗក៏ដោយ ប៉ុន្តែគុណធម៌ទាំងអស់ ក៏រមែងសមគួរដល់បរិស័ទទាំងអស់ដែរ។

๘. เวสารชฺชสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាវេសារជ្ជសូត្រ

๘. อฏฺฐเม [Pg.253] เวสารชฺชานีติ เอตฺถ สารชฺชปฏิปกฺโข เวสารชฺชํ, จตูสุ ฐาเนสุ สารชฺชาภาวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนโสมนสฺสมยญาณสฺเสตํ นามํ. อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ. อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา ววตฺถานํ. อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ. ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ. เอวํ ติฏฺฐมาโนว ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ, อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ.

៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ត្រង់ពាក្យថា vesārajjāni នេះ ធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងសេចក្តីញញើតញញើម ឈ្មោះថា វេសារជ្ជៈ (សេចក្តីក្លាហាន) នេះជាឈ្មោះនៃញាណដែលសម្រេចដោយសោមនស្ស ដែលកើតឡើងដល់ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ពិចារណាឃើញនូវភាពមិនញញើតញញើមក្នុងឋានៈទាំង៤។ ពាក្យថា āsabhaṃ ṭhānaṃ បានដល់ ឋានៈដ៏ប្រសើរ ឋានៈដ៏ឧត្តម។ ម៉្យាងទៀត ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងកាលមុន ឈ្មោះថា អាសភៈ ឋានៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាសភដ្ឋានៈ នេះជាអត្ថ។ មួយវិញទៀត គោដែលជាធំជាងគោមួយរយ ឈ្មោះថា ឧសភៈ, គោដែលជាធំជាងគោមួយពាន់ ឈ្មោះថា វសភៈ។ ឬថា គោដែលជាធំជាងក្រោលមួយរយ ឈ្មោះថា ឧសភៈ, គោដែលជាធំជាងក្រោលមួយពាន់ ឈ្មោះថា វសភៈ, គោដែលប្រសើរជាងគោទាំងអស់ អាចអត់ធន់ចំពោះភ័យអន្តរាយទាំងពួង មានពណ៌ស គួរឱ្យជ្រះថ្លា អាចនាំទៅនូវធុក្កៈ (ភារៈដ៏ធ្ងន់) បាន មិនរំភើបញាប់ញ័រ សូម្បីដោយសំឡេងផ្គរលាន់រាប់រយដង ឈ្មោះថា និសភៈ គោនិសភៈនោះឯង ដែលសំដៅយកក្នុងទីនេះថា ឧសភៈ។ ព្រោះថា ពាក្យនេះជាវេវចនសព្ទនៃគោនិសភៈនោះ។ របស់ដែលជារបស់គោឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភៈ។ ពាក្យថា ṭhānanti បានដល់ ការឈរយ៉ាងមាំ ដោយជាន់សង្កត់ផែនដីដោយជើងទាំងបួន។ ម្យ៉ាងទៀត ឋានៈនេះ ដូចជាគោឧសភៈ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អាសភៈ។ ដូចជាគោឧសភៈ ដែលហៅថា និសភៈ ជាន់សង្កត់ផែនដីដោយជើងទាំងបួន ហើយឈរនៅដោយការឈរដ៏មិនរំភើបញាប់ញ័រ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគតក៏យ៉ាងនោះដែរ ទ្រង់ជាន់សង្កត់ផែនដីគឺបរិស័ទទាំងប្រាំបី ដោយព្រះបាទគឺវេសារជ្ជញ្ញាណទាំងបួន ហើយមិនរំភើបញាប់ញ័រដោយសត្រូវ ឬបច្ចាមិត្តណាមួយ ក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ឈរនៅដោយការឈរដ៏មិនរំភើបញាប់ញ័រ យ៉ាងនោះដែរ។ កាលទ្រង់ឈរនៅយ៉ាងនេះ តែងប្តេជ្ញា ចូលទៅជិត មិនបដិសេធ តែងលើកឡើងទុកក្នុងព្រះអង្គ នូវអាសភដ្ឋានៈនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា “āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti” (តែងប្តេជ្ញានូវអាសភដ្ឋានៈ)។

ปริสาสูติ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ อภีตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. อยมตฺโถ สีหนาทสุตฺเตน ทสฺเสตพฺโพ. ยถา วา สีโห สหนโต จ หนนโต จ สีโหติ วุจฺจติ, เอวํ ตถาคโต โลกธมฺมานํ สหนโต ปรปฺปวาทานญฺจ หนนโต สีโหติ วุจฺจติ. เอวํ วุตฺตสฺส สีหสฺส นาทํ สีหนาทํ. ตตฺถ ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส ‘‘อิติ รูป’’นฺติอาทินา นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

ពាក្យថា parisāsu បានដល់ ក្នុងបរិស័ទទាំងប្រាំបី។ ពាក្យថា sīhanādaṃ nadati បានដល់ ទ្រង់បន្លឺនូវសីហនាទដ៏ប្រសើរ មិនមានសេចក្តីតក់ស្លុត ឬទ្រង់បន្លឺនូវសំឡេងប្រហាក់ប្រហែលនឹងសំឡេងនៃសត្វសីហៈ។ អត្ថនេះ គប្បីបង្ហាញដោយសីហនាទសូត្រ។ មួយវិញទៀត ដូចជាសត្វសីហៈ ហៅថា សីဟៈ ព្រោះអត់ធន់ (សហនៈ) និងព្រោះកម្ចាត់ (ហននៈ) យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគត ក៏ហៅថា សីហៈ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះទ្រង់អត់ធន់ចំពោះលោកធម៌ទាំងឡាយ និងព្រោះទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ។ សំឡេងរបស់ព្រះតថាគតដែលពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សីហនាទ។ ក្នុងទីនោះ ដូចជាសត្វសីហៈ ប្រកបដោយកម្លាំងសីហៈ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងទីទាំងពួង មិនមានសេចក្តីព្រឺរោម តែងបន្លឺនូវសីហនាទ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគតសីហៈ ក៏ប្រកបដោយកម្លាំងនៃព្រះតថាគត ជាអ្នកក្លាហានក្នុងបរិស័ទទាំងប្រាំបី មិនមានសេចក្តីព្រឺរោម តែងបន្លឺនូវសីហនាទ ដែលប្រកបដោយភាពរុងរឿងនៃទេសនាផ្សេងៗ ដោយន័យជាដើមថា “iti rūpaṃ” (រូបយ៉ាងនេះ) យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា “parisāsu sīhanādaṃ nadati” (តែងបន្លឺសីហនាទក្នុងបរិស័ទទាំងឡាយ)។

พฺรหฺมจกฺกํ [Pg.254] ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ วิสุทฺธํ. จกฺกสทฺโท ปนายํ –

ត្រង់ពាក្យថា brahmacakkaṃ pavatteti នេះ ពាក្យថា brahma បានដល់ ដ៏ប្រសើរ ដ៏ឧត្តម ដ៏បរិសុទ្ធ។ ចំណែកឯពាក្យថា cakka នេះ -

‘‘สมฺปตฺติยํ ลกฺขเณ จ, รถงฺเค อิริยาปเถ;

ทาเน รตนธมฺมูร-จกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ;

ธมฺมจกฺเก อิธ มโต, ตญฺจ ทฺเวธา วิภาวเย’’.

“រមែងប្រាកដក្នុងសម្បត្តិ ក្នុងលក្ខណៈ ក្នុងចំណែកនៃរថ ក្នុងឥរិយាបថ ក្នុងទាន ក្នុងរតនចក្រ ធម៌ចក្រ និងខុរចក្រ (កង់កាំបិត) ជាដើម; ក្នុងទីនេះ សំដៅយកធម៌ចក្រ ហើយធម៌ចក្រនោះ គប្បីបង្ហាញដោយចំណែកពីរយ៉ាង”។

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๑) หิ อยํ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕) เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ (ธ. ป. ๑) เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๙) เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท, จกฺกํ วตฺตย สพฺพปาณิน’’นฺติ (ชา. ๑.๗.๑๔๙) เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๔๓; ม. นิ. ๓.๒๕๖) เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (สุ. นิ. ๕๖๒) เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ (ชา. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓) เอตฺถ อุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖) เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๖๑; สํ. นิ. ๒.๑๖๒) เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ ธมฺมจกฺเก มโต.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិថា "Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ" (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចក្រទាំងឡាយ ៤ នេះ ដែលទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយប្រកបព្រមហើយ...) ពាក្យថា "cakka" (ចក្រ) នេះ ឃើញក្នុងអត្ថថា សម្បត្តិ (សេចក្តីសម្រេច)។ ក្នុងបទថា "Pādatalesu cakkāni jātāni" (ចក្រទាំងឡាយកើតឡើងក្នុងបាតជើងទាំងឡាយ) ឃើញក្នុងអត្ថថា លក្ខណៈ (កង់ចក្រ)។ ក្នុងបទថា "Cakkaṃva vahato padaṃ" (កង់រទេះរមែងវិលតាមដានជើងគោដែលអូសទៅ) ឃើញក្នុងអត្ថថា អវយវៈនៃរទេះ (កង់រទេះ)។ ក្នុងបទថា "Catucakkaṃ navadvāraṃ" (កាយមានចក្រ ៤ មានទ្វារ ៩) ឃើញក្នុងអត្ថថា ឥរិយាបថ។ ក្នុងបទថា "Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo, cakkaṃ vattaya sabbapāṇinaṃ" (ចូរឲ្យ ចូរបរិភោគ កុំធ្វេសប្រហែសឡើយ ចូរញ៉ាំងចក្រ (ទាន) ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដល់សត្វមានជីវិតទាំងពួង) ឃើញក្នុងអត្ថថា ទាន។ ក្នុងបទថា "Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosi" (ចក្ររតនៈដ៏ជាទិព្វបានប្រាកដឡើងហើយ) ឃើញក្នុងអត្ថថា រតនចក្រ (កង់កែវ)។ ក្នុងបទថា "Mayā pavattitaṃ cakkaṃ" (ចក្រដែលតថាគតបានឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ) ឃើញក្នុងអត្ថថា ធម្មចក្រ។ ក្នុងបទថា "Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake" (កង់ (កាំបិតកោរ) រមែងវិលនៅលើក្បាលនៃបុរសដែលត្រូវតណ្ហាកម្ចាត់ហើយ) ឃើញក្នុងអត្ថថា ឧរចក្រ (កង់កាំបិតកោរ)។ ក្នុងបទថា "Khurapariyantena cepi cakkena" (ទោះបីជាដោយចក្រមានមុខស្រួចដូចកាំបិតកោរក៏ដោយ) ឃើញក្នុងអត្ថថា បហរណចក្រ (ចក្រជាគ្រឿងប្រហារ)។ ក្នុងបទថា "Asanivicakkaṃ" ឃើញក្នុងអត្ថថា អសនិមណ្ឌល (វង់រន្ទះ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ចក្រ នេះ លោកសំដៅយក ធម្មចក្រ។

ตํ ปเนตํ ธมฺมจกฺกํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺจ เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต ปฏฺฐาย วา ยาว โพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ.

ក៏ធម្មចក្រនោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ បដិវេធញាណ (ញាណក្នុងការត្រាស់ដឹង) និងទេសនាញាណ (ញាណក្នុងការសម្តែងធម៌)។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ ញាណដែលអប់រំដោយបញ្ញា នាំមកនូវអរិយផលសម្រាប់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ឈ្មោះថា បដិវេធញាណ។ ញាណដែលអប់រំដោយករុណា នាំមកនូវអរិយផលសម្រាប់ពួកសាវក ឈ្មោះថា ទេសនាញាណ។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ មាន ២ យ៉ាងគឺ ញាណកំពុងកើតឡើង (ឧប្បជ្ជមានៈ) និងញាណកើតឡើងរួចហើយ (ឧប្បន្នៈ)។ ពិតណាស់ បដិវេធញាណនោះ ចាប់តាំងពីការយាងចេញទៅសាងផ្នួស រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា កំពុងកើតឡើង ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា កើតឡើងរួចហើយ។ ម៉្យាងទៀត ចាប់តាំងពីការច្យុតិចាកតុសិតភព រហូតដល់អរហត្តមគ្គលើមហាបោធិបល្ល័ង្ក ឈ្មោះថា កំពុងកើតឡើង ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា កើតឡើងរួចហើយ។ ឬមួយ ចាប់តាំងពីជួបព្រះទីបង្ករទសពលជាដើមមក រហូតដល់អរហត្តមគ្គលើបោធិបល្ល័ង្ក ឈ្មោះថា កំពុងកើតឡើង ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា កើតឡើងរួចហើយ។ សូម្បីទេសនាញាណ ក៏មាន ២ យ៉ាងដែរគឺ ញាណកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តមានៈ) និងញាណប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ (បវត្តៈ)។ ពិតណាស់ ទេសនាញាណនោះ ប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់សោតាបត្តិមគ្គរបស់ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញៈ ឈ្មោះថា កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ ជាលោកុត្តរៈ ទេសនាញាណ ជាលោកិយៈ។ ក៏ញាណទាំងពីរនេះ មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃឡើយ ជាឱរសញាណ (ញាណកើតពីឱរា) របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ។

สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺเพ ธมฺมา มยา อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ปฏิชานโต ตว. อนภิสมฺพุทฺธาติ อิเม นาม [Pg.255] ธมฺมา ตยา อนภิสมฺพุทฺธา. ตตฺร วตาติ เตสุ ‘‘อนภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ ทสฺสิตธมฺเมสุ. สหธมฺเมนาติ สเหตุนา สการเณน วจเนน. นิมิตฺตเมตนฺติ เอตฺถ ปุคฺคโลปิ ธมฺโมปิ นิมิตฺตนฺติ อธิปฺเปโต. ตํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามิ, โย มํ ปฏิโจเทสฺสติ. ตํ ธมฺมํ น ปสฺสามิ, ยํ ทสฺเสตฺวา ‘‘อยํ นาม ธมฺโม ตยา อนภิสมฺพุทฺโธ’’ติ มํ ปฏิโจเทสฺสตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เขมปฺปตฺโตติ เขมํ ปตฺโต. เสสปททฺวยํ อิมสฺเสว เววจนํ. สพฺพมฺเปตํ เวสารชฺชญาณเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ทสพลสฺส หิ ‘‘อยํ นาม ธมฺโม ตยา อนภิสมฺพุทฺโธ’’ติ โจทกํ ปุคฺคลํ วา โจทนาการณํ อนภิสมฺพุทฺธธมฺมํ วา อปสฺสโต ‘‘สภาวพุทฺโธเยว วต สมาโน อหํ พุทฺโธสฺมีติ วทามี’’ติ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส พลวตรํ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, เตน สมฺปยุตฺตํ ญาณํ เวสารชฺชํ นาม. ตํ สนฺธาย ‘‘เขมปฺปตฺโต’’ติอาทิมาห. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

បទថា "Sammāsambuddhassa te paṭijānato" សេចក្តីថា កាលព្រះអង្គប្តេជ្ញាថា "តថាគតជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ធម៌ទាំងពួង តថាគតបានត្រាស់ដឹងហើយ" គឺកាលព្រះអង្គប្តេជ្ញាយ៉ាងនេះចំពោះព្រះអង្គ។ បទថា "Anabhisambuddhā" សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយឈ្មោះនេះ ព្រះអង្គមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងឡើយ។ បទថា "Tatra vata" សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលគេបង្ហាញឡើងថា "មិនទាន់បានត្រាស់ដឹង" យ៉ាងនេះ។ បទថា "Sahadhammena" សេចក្តីថា ដោយវាចាប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយការណ៍។ បទថា "Nimittametaṃ" ក្នុងទីនេះ សំដៅយកទាំងបុគ្គល ទាំងធម៌ ថាជា និមិត្ត។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទទាំងនេះមានដូចតទៅ៖ "តថាគតមិនឃើញបុគ្គលណាមួយ ដែលនឹងមកចោទប្រកាន់តថាគតឡើយ។ តថាគតមិនឃើញធម៌ណាមួយ ដែលគេនឹងលើកឡើងមកចោទប្រកាន់តថាគតថា 'ធម៌ឈ្មោះនេះ ព្រះអង្គមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងឡើយ' នោះទេ" នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ បទថា "Khemappatto" សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីក្សេម (គ្មានភ័យ)។ បទពីរដែលនៅសល់ (គឺ Abhayappatto និង Vesārajjappatto) ជាវេវចនៈនៃបទនេះឯង។ ពាក្យទាំងពួងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយក វេសារជ្ជញាណ តែម្យ៉ាង។ ព្រោះថា កាលព្រះទសពលមិនទ្រង់ឃើញបុគ្គលអ្នកចោទក្តី ហេតុនៃការចោទក្តី ឬធម៌ដែលមិនទាន់ត្រាស់ដឹងក្តី ថា "ធម៌ឈ្មោះនេះ ព្រះអង្គមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងឡើយ" យ៉ាងនេះ ហើយទ្រង់ពិចារណាឃើញថា "តថាគតជាព្រះពុទ្ធដោយសភាវៈពិតប្រាកដ ទើបប្តេជ្ញាថា តថាគតជាព្រះពុទ្ធ" ដូច្នេះ សោមនស្សដ៏មានកម្លាំងខ្លាំងក្លារមែងកើតឡើងដល់ព្រះអង្គ ញាណដែលប្រកបដោយសោមនស្សនោះ ឈ្មោះថា វេសារជ្ជញាណ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកវេសារជ្ជញាណនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា "khemappatto"។ សេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមន័យនេះឯង។

อนฺตรายิกา ธมฺมาติ เอตฺถ ปน อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา. เต อตฺถโต สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตา สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธา. สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตํ หิ อนฺตมโส ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมฺปิ มคฺคผลานํ อนฺตรายํ กโรติ. อิธ ปน เมถุนธมฺโม อธิปฺเปโต. เมถุนํ เสวโต หิ ยสฺส กสฺสจิ นิสฺสํสยเมว มคฺคผลานํ อนฺตราโย โหติ.

បទថា "Antarāyikā dhammā" ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលធ្វើនូវអន្តរាយ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា អន្តរាយិកធម៌។ ធម៌ទាំងនោះ ដោយអត្ថ បានដល់ គំនរអាបត្តិទាំង ៧ ដែលភិក្ខុបានកន្លងដោយចេតនា។ ព្រោះថា អាបត្តិដែលភិក្ខុកន្លងដោយចេតនា សូម្បីត្រឹមតែអាបត្តិទុក្កដ ឬទុព្ភាសិត ក៏រមែងធ្វើនូវអន្តរាយដល់មគ្គនិងផលដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយក មេថុនធម្ម។ ព្រោះថា ការសេពមេថុនធម្មរបស់បុគ្គលណាមួយ រមែងជាអន្តរាយដល់មគ្គនិងផលដោយពិតប្រាកដ ឥតមានសង្ស័យឡើយ។

ยสฺส โข ปน เต อตฺถายาติ ราคกฺขยาทีสุ ยสฺส อตฺถาย. ธมฺโม เทสิโตติ อสุภภาวนาทิธมฺโม กถิโต. ตตฺร วต มนฺติ ตสฺมึ อนิยฺยานิกธมฺเม มํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

បទថា "Yassa kho pana te atthāya" សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ធម៌មានរាគៈអស់ទៅជាដើមណា។ បទថា "Dhammo desito" សេចក្តីថា ធម៌មានអសុភភាវនាជាដើម ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ។ បទថា "Tatra vata maṃ" សេចក្តីថា ក្នុងអនិយ្យានិកធម៌ (ធម៌មិននាំចេញចាកទុក្ខ) នោះ នូវតថាគត។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

วาทปถาติ วาทาเยว. ปุถูติ พหู. สิตาติ อุปนิพทฺธา อภิสงฺขตา. อถ วา ปุถุสฺสิตาติ ปุถุภาวํ สิตา อุปคตา, ปุถูหิ วา สิตาติปิ ปุถุสฺสิตา. ยํ นิสฺสิตาติ เอตรหิปิ ยํ วาทปถํ นิสฺสิตา. น เต ภวนฺตีติ เต วาทปถา น ภวนฺติ ภิชฺชนฺติ วินสฺสนฺติ. ธมฺมจกฺกนฺติ เทสนาญาณสฺสปิ ปฏิเวธญาณสฺสปิ เอตํ นามํ. เตสุ เทสนาญาณํ โลกิยํ, ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ. เกวลีติ สกลคุณสมนฺนาคโต. ตาทิสนฺติ ตถาวิธํ.

បទថា "Vādapathā" បានដល់ លទ្ធិទាំងឡាយនោះឯង។ បទថា "Puthū" ប្រែថា ច្រើន។ បទថា "Sitā" បានដល់ ជាប់ជំពាក់ ឬតាក់តែងឡើង។ ម៉្យាងទៀត បទថា "Puthussitā" សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាច្រើន ឬមួយថា លទ្ធិដែលពួកជនជាច្រើនបានចងក្រងទុក ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ពុធុស្សិតា។ បទថា "Yaṃ nissitā" សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងកាលឥឡូវនេះ ជនទាំងឡាយអាស្រ័យនូវលទ្ធិណា។ បទថា "Na te bhavanti" សេចក្តីថា លទ្ធិទាំងឡាយនោះ មិនមានឡើយ គឺរមែងបែកធ្លាយ វិនាសទៅ។ ពាក្យថា "Dhammacakka" នេះ ជាឈ្មោះនៃទេសនាញាណផង នៃបដិវេធញាណផង។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ ទេសនាញាណ ជាលោកិយៈ បដិវេធញាណ ជាលោកុត្តរៈ។ បទថា "Kevalī" សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណទាំងពួង។ បទថា "Tādisaṃ" សេចក្តីថា មានសភាវៈយ៉ាងនោះ។

๙. ตณฺหุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងតណ្ហុប្បាទសូត្រ

๙. นวเม [Pg.256] อุปฺปชฺชติ เอเตสูติ อุปฺปาทา. กา อุปฺปชฺชติ? ตณฺหา. ตณฺหาย อุปฺปาทา ตณฺหุปฺปาทา, ตณฺหาวตฺถูนิ ตณฺหาการณานีติ อตฺโถ. จีวรเหตูติ ‘‘กตฺถ มนาปํ จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ จีวรการณา อุปฺปชฺชติ. อิติภวาภวเหตูติ เอตฺถ อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. ยถา จีวราทิเหตุ, เอวํ ภวาภวเหตุปีติ อตฺโถ. ภวาภโวติ เจตฺถ ปณีตตรานิ สปฺปินวนีตาทีนิ อธิปฺเปตานิ. สมฺปตฺติภเวสุ ปณีตตรปณีตตมภโวติปิ วทนฺติเยว.

៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា "uppajjati etesu" ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ឧប្បាទៈ (ទីកើតឡើង)។ អ្វីកើតឡើង? គឺតណ្ហាកើតឡើង។ ការកើតឡើងនៃតណ្ហា ឈ្មោះថា តណ្ហុប្បាទៈ សេចក្តីថា វត្ថុជាទីតាំងនៃតណ្ហា ឬហេតុនៃតណ្ហា។ បទថា "Cīvarahetu" សេចក្តីថា តណ្ហាកើតឡើងព្រោះហេតុនៃចីវរថា "តើតថាគតនឹងបានចីវរជាទីគាប់ចិត្តក្នុងទីណា?"។ បទថា "Itibhavābhavahetu" ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា "iti" ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងអត្ថជាឧទាហរណ៍។ សេចក្តីថា តណ្ហាកើតឡើងព្រោះហេតុនៃភវភព (ភពតូចភពធំ) ដូចជាកើតឡើងព្រោះហេតុនៃចីវរជាដើមដែរ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទថា "bhavābhava" នេះ លោកសំដៅយកវត្ថុដ៏សម្រិតសម្រាំងមានទឹកដោះថ្លា និងទឹកដោះខាប់ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសម្បត្តិភពទាំងឡាយ លោកហៅថា ភពដ៏ឧត្តម និងភពដ៏ឧត្តមបំផុត ក៏មានដែរ។

ตณฺหาทุติโยติ อยญฺหิ สตฺโต อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ สํสรนฺโต น เอกโกว สํสรติ, ตณฺหํ ปน ทุติยิกํ ลภนฺโตว สํสรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาทุติโย’’ติ. อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ เอตฺถ อิตฺถภาโว นาม อยํ อตฺตภาโว, อญฺญถาภาโว นาม อนาคตตฺตภาโว. เอวรูโป วา อญฺโญปิ อตฺตภาโว อิตฺถภาโว นาม, น เอวรูโป อญฺญถาภาโว นาม. ตํ อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ. สํสารนฺติ ขนฺธธาตุอายตนานํ ปฏิปาฏึ. นาติวตฺตตีติ นาติกฺกมติ. เอวมาทีนวํ ญตฺวาติ เอวํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ขนฺเธสุ อาทีนวํ ชานิตฺวา. ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวนฺติ ตณฺหํ จ ‘‘อยํ วฏฺฏทุกฺขสมฺภูโต สภาโว การณ’’นฺติ เอวํ ชานิตฺวา. เอตฺตาวตา อิมสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตภาโว ทสฺสิโต. อิทานิ ตํ ขีณาสวํ โถเมนฺโต วีตตณฺโหติอาทิมาห. ตตฺถ อนาทาโนติ นิคฺคหโณ. สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ สติสมฺปชญฺเญ เวปุลฺลปฺปตฺโต ขีณาสโว ภิกฺขุ สโต สมฺปชาโน จเรยฺย วิหเรยฺยาติ อตฺโถ. อิติ สุตฺตนฺเต วฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

បទថា "Taṇhādutiyo" សេចក្តីថា សត្វនេះកាលអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្តដែលមិនអាចដឹងទីបំផុតបាន មិនមែនអន្ទោលទៅតែម្នាក់ឯងឡើយ គឺតែងតែមានតណ្ហាជាគូកនអន្ទោលទៅជាមួយជានិច្ច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា "taṇhādutiyo" (មានតណ្ហាជាគូកន)។ បទថា "Itthabhāvaññathābhāvaṃ" ក្នុងទីនេះ បទថា "itthabhāva" បានដល់ អត្តភាពបច្ចុប្បន្ននេះ បទថា "aññathābhāva" បានដល់ អត្តភាពក្នុងអនាគត។ ម៉្យាងទៀត អត្តភាពដទៃដែលមានសភាវៈយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ឥត្ថភាវៈ អត្តភាពដែលមិនមានសភាវៈយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អញ្ញថាភាវៈ។ នូវឥត្ថភាវៈនិងអញ្ញថាភាវៈនោះ។ បទថា "Saṃsāraṃ" បានដល់ លំដាប់នៃខន្ធ ធាតុ និងអាយតនៈ។ បទថា "Nātivattati" ប្រែថា មិនកន្លងហួស។ បទថា "Evamādīnavaṃ ñatvā" សេចក្តីថា ដឹងនូវទោសក្នុងខន្ធទាំងឡាយជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នយ៉ាងនេះ។ បទថា "Taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ" សេចក្តីថា ដឹងនូវតណ្ហាថា "តណ្ហានេះជាសភាវៈ ជាហេតុនាំឲ្យកើតវដ្តទុក្ខ" យ៉ាងនេះ។ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការដែលភិក្ខុនេះចម្រើនវិបស្សនា រហូតដល់សម្រេចអរហត្តផល។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះអង្គកាលនឹងសរសើរព្រះខីណាស្រពនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា "vītataṇho"។ ក្នុងបទនោះ បទថា "Anādāno" សេចក្តីថា មិនមានការប្រកាន់មាំ (មិនមានឧបាទាន ៤)។ បទថា "Sato bhikkhu paribbaje" សេចក្តីថា ភិក្ខុជាព្រះខីណាស្រព ដល់នូវភាពទូលំទូលាយក្នុងសតិនិងសម្បជញ្ញៈ ជាអ្នកមានសតិ មានសម្បជញ្ញៈ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅ គប្បីនៅ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងវដ្តៈក្នុងព្រះសូត្រយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងគាថាទាំងឡាយ ទ្រង់សម្តែងវដ្តៈនិងវិវដ្តៈ (ការមិនវិលត្រឡប់) ដូច្នេះឯង។

๑๐. โยคสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងយោគសូត្រ

๑๐. ทสเม วฏฺฏสฺมึ โยเชนฺตีติ โยคา. กามโยโคติอาทีสุ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามโยโค. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ภวโยโค, ตถา ฌานนิกนฺติ. สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต จ ราโค ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย จ ทิฏฺฐิโยโค. จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ อวิชฺชาโยโค. กาเมสุ วา โยเชตีติ กามโยโค. ภเวสุ โยเชตีติ [Pg.257] ภวโยโค. ทิฏฺฐีสุ โยเชตีติ ทิฏฺฐิโยโค. อวิชฺชาย โยเชตีติ อวิชฺชาโยโคติ เหฏฺฐา วุตฺตธมฺมานํเยเวตํ อธิวจนํ.

១០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលចងសត្វទុកក្នុងវដ្តៈ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា យោគៈ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន "Kāmayogo" ជាដើម រាគៈដែលប្រកបដោយកាមគុណទាំង ៥ ឈ្មោះថា កាមយោគៈ។ សេចក្តីតម្រេក (ឆន្ទរាគ) ក្នុងរូបភពនិងអរូបភព ឈ្មោះថា ភវយោគៈ សូម្បីសេចក្តីត្រេកអរក្នុងឈាន (ឈាននិកន្តិ) ក៏ដូច្នោះដែរ។ រាគៈដែលកើតឡើងជាមួយសស្សតទិដ្ឋិផង និងទិដ្ឋិទាំង ៦២ ផង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិយោគៈ។ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ ឈ្មោះថា អវិជ្ជាយោគៈ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលចងសត្វទុកក្នុងកាមទាំងឡាយ ឈ្មោះថា កាមយោគៈ។ ធម៌ដែលចងសត្វទុកក្នុងភពទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ភវយោគៈ។ ធម៌ដែលចងសត្វទុកក្នុងទិដ្ឋិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិយោគៈ។ ធម៌ដែលចងសត្វទុកក្នុងអវិជ្ជា ឈ្មោះថា អវិជ្ជាយោគៈ។ ពាក្យទាំងនេះជាឈ្មោះនៃធម៌មានរាគៈជាដើមដែលបានពោលខាងលើនោះឯង។

อิทานิ เต วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต กตโม จ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สมุทยนฺติ อุปฺปตฺตึ. อตฺถงฺคมนฺติ เภทํ. อสฺสาทนฺติ มธุรภาวํ. อาทีนวนฺติ อมธุรภาวํ โทสํ. นิสฺสรณนฺติ นิสฺสฏภาวํ. กาเมสูติ วตฺถุกาเมสุ. กามราโคติ กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนราโค. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อนุเสตีติ นิพฺพตฺตติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กามโยโคติ, ภิกฺขเว, อิทํ กาเมสุ โยชนการณํ พนฺธนการณํ วุจฺจตีติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញធម៌ទាំងនោះដោយពិស្តារ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា "Katamo ca, bhikkhave"។ ក្នុងបទនោះ បទថា "Samudayaṃ" បានដល់ ការកើតឡើង។ បទថា "Atthaṅgamaṃ" បានដល់ ការបែកធ្លាយ។ បទថា "Assādaṃ" បានដល់ ភាពផ្អែមល្ហែម (សេចក្តីត្រេកអរ)។ បទថា "Ādīnavaṃ" បានដល់ ភាពមិនផ្អែមល្ហែម គឺទោស។ បទថា "Nissaraṇaṃ" បានដល់ ភាពរំដោះចេញ (ការរំលត់ទុក្ខ)។ បទថា "Kāmesu" បានដល់ វត្ថុកាមទាំងឡាយ។ បទថា "Kāmarāgo" បានដល់ រាគៈដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវកាម។ ក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា "Anuseti" ប្រែថា កើតឡើង (ដេកត្រាំ)។ បទថា "Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmayogo" សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុជាគ្រឿងចង ហេតុជាគ្រឿងជំពាក់ក្នុងកាមទាំងឡាយនេះ លោកហៅថា កាមយោគៈ។ សេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមន័យនេះឯង។

ผสฺสายตนานนฺติ จกฺขาทีนํ จกฺขุสมฺผสฺสาทิการณานํ. อวิชฺชา อญฺญาณนฺติ ญาณปฏิปกฺขภาเวน อญฺญาณสงฺขาตา อวิชฺชา. อิติ กามโยโคติ เอตฺถ อิติ สทฺโท จตูหิปิ โยเคหิ สทฺธึ โยเชตพฺโพ ‘‘เอวํ กามโยโค, เอวํ ภวโยโค’’ติ. สํยุตฺโตติ ปริวาริโต. ปาปเกหีติ ลามเกหิ. อกุสเลหีติ อโกสลฺลสมฺภูเตหิ. สํกิเลสิเกหีติ สํกิเลสนเกหิ, ปสนฺนสฺส จิตฺตสฺส ปสนฺนภาวทูสเกหีติ อตฺโถ. โปโนพฺภวิเกหีติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตเกหิ. สทเรหีติ สทรเถหิ. ทุกฺขวิปาเกหีติ วิปากกาเล ทุกฺขุปฺปาทเกหิ. อายตึ ชาติชรามรณิเกหีติ อนาคเต ปุนปฺปุนํ ชาติชรามรณนิพฺพตฺตเกหิ. ตสฺมา อโยคกฺเขมีติ วุจฺจตีติ ยสฺมา อปฺปหีนโยโค ปุคฺคโล เอเตหิ ธมฺเมหิ สมฺปยุตฺโต โหติ, ตสฺมา จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺพานํ อนธิคตตฺตา น โยคกฺเขมีติ วุจฺจติ.

បទថា "Phassāyatanānaṃ" បានដល់ ចក្ខុទ្វារជាដើម ដែលជាហេតុនៃចក្ខុសម្ផស្សជាដើម។ បទថា "Avijjā aññāṇaṃ" បានដល់ អវិជ្ជាដែលពោលគឺសេចក្តីមិនដឹង ព្រោះជាសភាវៈផ្ទុយនឹងញាណ។ ក្នុងបទថា "Iti kāmayogo" នេះ គប្បីផ្សំ "iti" សព្ទ ជាមួយយោគៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះថា "កាមយោគៈយ៉ាងនេះ ភវយោគៈយ៉ាងនេះ"។ បទថា "Saṃyutto" ប្រែថា ព័ទ្ធជុំវិញ។ បទថា "Pāpakehi" ប្រែថា ដ៏លាមក។ បទថា "Akusalehi" សេចក្តីថា កើតឡើងអំពីសេចក្តីមិនឈ្លាសវៃ (អកុសល)។ បទថា "Saṃkilesikehi" សេចក្តីថា នាំឲ្យសៅហ្មង គឺធ្វើឲ្យខូចនូវភាពជ្រះថ្លានៃចិត្តដែលជ្រះថ្លា នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ បទថា "Ponobbhavikehi" សេចក្តីថា នាំឲ្យកើតក្នុងភពថ្មីទៀត។ បទថា "Sadarehi" សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយ។ បទថា "Dukkhavipākehi" សេចក្តីថា ផ្តល់ផលជាទុក្ខក្នុងកាលដែលឲ្យផល។ បទថា "Āyatiṃ jātijarāmaraṇikehi" សេចក្តីថា នាំឲ្យកើត ឲ្យចាស់ ឲ្យស្លាប់ម្តងហើយម្តងទៀតក្នុងអនាគត។ បទថា "Tasmā ayogakkhemīti vuccati" សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែបុគ្គលដែលមិនទាន់បានលះបង់យោគៈ រមែងប្រកបដោយធម៌ទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ ព្រោះតែមិនទាន់បានសម្រេចនូវព្រះនិព្វានដ៏ជាទីក្សេមចាកយោគៈទាំង ៤ ទើបលោកហៅថា មិនមែនជាអ្នកក្សេមចាកយោគៈ (អយោគក្ខេមី)។

วิสํโยโคติ วิสํโยชนการณานิ. กามโยควิสํโยโคติ กามโยคโต วิสํโยชนการณํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อสุภชฺฌานํ กามโยควิสํโยโค, ตํ ปาทกํ กตฺวา อธิคโต อนาคามิมคฺโค เอกนฺเตเนว กามโยควิสํโยโค นาม. อรหตฺตมคฺโค ภวโยควิสํโยโค นาม, โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐิโยควิสํโยโค [Pg.258] นาม, อรหตฺตมคฺโค อวิชฺชาโยควิสํโยโค นาม. อิทานิ เต วิตฺถารวเสน ทสฺเสนฺโต กตโม จ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

បទថា "Visaṃyogo" បានដល់ ហេតុជាគ្រឿងមិនចងជំពាក់ (ការប្រាសចាកយោគៈ)។ បទថា "Kāmayogavisaṃyogo" បានដល់ ហេតុជាគ្រឿងមិនចងជំពាក់ចាកកាមយោគៈ។ ក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងយោគវិសង្ឃោគទាំងនោះ អសុភឈាន ឈ្មោះថា កាមយោគវិសញ្ញោគ អនាគាមិមគ្គដែលបុគ្គលសម្រេចបានដោយធ្វើអសុភឈាននោះឲ្យជាបាទ (គ្រឹះ) ឈ្មោះថា កាមយោគវិសញ្ញោគដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ។ អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា ភវយោគវិសញ្ញោគ សោតាបត្តិមគ្គ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិយោគវិសញ្ញោគ អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា អវិជ្ជាយោគវិសញ្ញោគ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញធម៌ទាំងនោះដោយពិស្តារ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា "Katamo ca, bhikkhave"។ អត្ថនៃបទនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

ภวโยเคน จูภยนฺติ ภวโยเคน จ สํยุตฺตา, กิญฺจิ ภิยฺโย อุภเยนาปิ สมฺปยุตฺตา, เยน เกนจิ โยเคน สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. ปุรกฺขตาติ ปุรโต กตา, ปริวาริตา วา. กาเม ปริญฺญายาติ ทุวิเธปิ กาเม ปริชานิตฺวา. ภวโยคญฺจ สพฺพโสติ ภวโยคญฺจ สพฺพเมว ปริชานิตฺวา. สมูหจฺจาติ สมูหนิตฺวา. วิราชยนฺติ วิราเชนฺโต, วิราเชตฺวา วา. ‘‘วิราเชนฺโต’’ติ หิ วุตฺเต มคฺโค กถิโต โหติ, ‘‘วิราเชตฺวา’’ติ วุตฺเต ผลํ. มุนีติ ขีณาสวมุนิ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

ពាក្យថា Bhavayogena cūbhayanti សេចក្តីថា ប្រកបដោយភវយោគៈផង លើសពីនោះទៅទៀត គឺប្រកបដោយយោគៈទាំងពីរ (កាមយោគៈ និងភវយោគៈ) ផង គឺថាជាអ្នកប្រកបដោយយោគៈណាមួយ។ ពាក្យថា Purakkhatā សេចក្តីថា ធ្វើទុកខាងមុខ ឬថា ហែហមអមដំណើរ។ ពាក្យថា Kāme pariññāya សេចក្តីថា កំណត់ដឹងនូវកាមទាំងពីរប្រការ។ ពាក្យថា Bhavayogañca sabbaso សេចក្តីថា កំណត់ដឹងនូវភវយោគៈទាំងអស់ដោយពិត។ ពាក្យថា Samūhaccāti សេចក្តីថា ដកចេញដោយប្រពៃ (កម្ចាត់បង់)។ ពាក្យថា Virājayanti សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យប្រាសចាកតម្រេក ឬថា ប្រាសចាកតម្រេកហើយ។ ព្រោះថា កាលបើពោលថា “Virājento” (ធ្វើឱ្យប្រាសចាកតម្រេក) ឈ្មោះថា សម្តែងនូវមគ្គ កាលបើពោលថា “Virājetvā” (ប្រាសចាកតម្រេកហើយ) ឈ្មោះថា សម្តែងនូវផល។ ពាក្យថា Munī សេចក្តីថា ព្រះមុនីជាខីណាស្រព។ ក្នុងសូត្រនេះផង ក្នុងគាថាទាំងឡាយនេះផង ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែវដ្តៈ និងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ។

ภณฺฑคามวคฺโค ปฐโม.

ភណ្ឌគាមវគ្គ ទី ១។

๒. จรวคฺโค

២. ចរវគ្គ

๑. จรสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាចរសូត្រ

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อธิวาเสตีติ จิตฺตํ อธิโรเปตฺวา วาเสติ. นปฺปชหตีติ น ปริจฺจชติ. น วิโนเทตีติ น นีหรติ. น พฺยนฺตีกโรตีติ น วิคตนฺตํ ปริจฺฉินฺนปริวฏุมํ กโรติ. น อนภาวํ คเมตีติ น อนุอภาวํ อวฑฺฒึ วินาสํ คเมติ. จรมฺปีติ จรนฺโตปิ. อนาตาปีติ นิพฺพีริโย. อโนตฺตาปีติ อุปวาทภยรหิโต. สตตนฺติ นิจฺจํ. สมิตนฺติ นิรนฺตรํ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺถํ ญตฺวา สุกฺกปกฺเข วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា Adhivāseti សេចក្តីថា បង្អោនចិត្តទៅទុក រួចឱ្យនៅ (អត់ធន់)។ ពាក្យថា Nappajahati សេចក្តីថា មិនលះបង់។ ពាក្យថា Na vinodeti សេចក្តីថា មិនកម្ចាត់ចេញ។ ពាក្យថា Na byantīkaroti សេចក្តីថា មិនធ្វើឱ្យអស់ទៅ មិនធ្វើឱ្យមានទីបំផុត។ ពាក្យថា Na anabhāvaṃ gameti សេចក្តីថា មិនឱ្យដល់នូវភាពមិនមាន មិនឱ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាស និងការមិនចម្រើន។ ពាក្យថា Carampi សេចក្តីថា សូម្បីកំពុងដើរទៅ។ ពាក្យថា Anātāpī សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីព្យាយាម។ ពាក្យថា Anottāpī សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយ (មិនខ្លាចចំពោះភ័យគឺការតិះដៀល)។ ពាក្យថា Satataṃ សេចក្តីថា ជានិច្ច។ ពាក្យថា Samitaṃ សេចក្តីថា មិនដាច់រយៈ (រឿយៗ)។ កាលបើដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះក្នុងទីទាំងពួងហើយ សេចក្តីក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) គប្បីដឹងដោយចំណែកផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលហើយនោះ។

คาถาสุ เคหนิสฺสิตนฺติ กิเลสนิสฺสิตํ. โมหเนยฺเยสูติ โมหชนเกสุ อารมฺมเณสุ. อภพฺโพติ อภาชนภูโต. ผุฏฺฐุํ สมฺโพธิมุตฺตมนฺติ อรหตฺตมคฺคสงฺขาตํ อุตฺตมญาณํ ผุสิตุํ.

ក្នុងគាថាទាំងឡាយ ពាក្យថា Gehanissitaṃ សេចក្តីថា អាស្រ័យដោយកិលេស។ ពាក្យថា Mohaneyyesu សេចក្តីថា ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយដែលជាហេតុបង្កើតនូវមោហៈ។ ពាក្យថា Abhabbo សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនគួរ (មិនមែនជាភាជនៈទទួលយកបាន)។ ពាក្យថា Phuṭṭhuṃ sambodhimuttamaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីពាល់ត្រូវ (សម្រេច) នូវញាណដ៏ឧត្តម ពោលគឺអរហត្តមគ្គ។

๒. สีลสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាសីលសូត្រ

๑๒. ทุติเย [Pg.259] สมฺปนฺนสีลาติ ปริปุณฺณสีลา. สมฺปนฺนปาติโมกฺขาติ ปริปุณฺณปาติโมกฺขา. ปาติโมกฺขสํวรสํวุตาติ ปาติโมกฺขสํวรสีเลน สํวุตา ปิหิตา อุเปตา หุตฺวา วิหรถ. อาจารโคจรสมฺปนฺนาติ อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺนา สมุปาคตา ภวถ. อณุมตฺเตสุ วชฺเชสูติ อณุปฺปมาเณสุ โทเสสุ. ภยทสฺสาวิโนติ ตานิ อณุมตฺตานิ วชฺชานิ ภยโต ทสฺสนสีลา. สมาทาย สิกฺขถ สิกฺขาปเทสูติ สพฺพสิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ สมาทาตพฺพํ สมาทาย คเหตฺวา สิกฺขถ. ‘‘สมฺปนฺนสีลานํ…เป… สิกฺขาปเทสู’’ติ เอตฺตเกน ธมฺมกฺขาเนน สิกฺขตฺตเย สมาทาเปตฺวา เจว ปฏิลทฺธคุเณสุ จ วณฺณํ กเถตฺวา อิทานิ อุตฺตริ กาตพฺพํ ทสฺเสนฺโต กิมสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ กิมสฺสาติ กึ ภเวยฺย.

១២. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា Sampannasīlā សេចក្តីថា មានសីលដ៏បរិបូណ៌។ ពាក្យថា Sampannapātimokkhā សេចក្តីថា មានបាតិមោក្ខដ៏បរិបូណ៌។ ពាក្យថា Pātimokkhasaṃvarasaṃvutā សេចក្តីថា ចូរជាអ្នកគ្រប់គ្រង បិទបាំង ប្រកបដោយសីលគឺបាតិមោក្ខសំវរៈ ហើយនៅចុះ។ ពាក្យថា Ācāragocarasampannā សេចក្តីថា ចូរជាអ្នកបរិបូណ៌ គឺដល់ព្រមដោយអាចារៈ និងគោចរៈចុះ។ ពាក្យថា Aṇumattesu vajjesu សេចក្តីថា ក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច (ប៉ុនលំអងធូលី)។ ពាក្យថា Bhayadassāvino សេចក្តីថា មានប្រក្រតីឃើញនូវទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួចនោះ ដោយความเป็นភ័យ។ ពាក្យថា Samādāya sikkhatha sikkhāpadesu សេចក្តីថា ចូរកាន់យក សមាទានសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទនោះៗ ដែលគប្បីសមាទានក្នុងចំណែកនៃសិក្សាទាំងពួង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយឱ្យសមាទានក្នុងសិក្សាទាំង ៣ ផង ទ្រង់សរសើរគុណដែលបានសម្រេចហើយផង ដោយការសម្តែងធម៌មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះថា “Sampannasīlānaṃ…pe… sikkhāpadesu” ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញកិច្ចដែលត្រូវធ្វើតទៅទៀត ទើបត្រាស់ពាក្យថា Kimassa ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Kimassa សេចក្តីថា តើគប្បីជាយ៉ាងណា?

ยตํ จเรติ ยถา จรนฺโต ยโต โหติ สํยโต, เอวํ จเรยฺย. เอส นโย สพฺพตฺถ. อจฺเฉติ นิสีเทยฺย. ยตเมนํ ปสารเยติ ยํ องฺคปจฺจงฺคํ ปสาเรยฺย, ตํ ยตํ สํยตเมว กตฺวา ปสาเรยฺย. อุทฺธนฺติ อุปริ. ติริยนฺติ มชฺฌํ. อปาจีนนฺติ อโธ. เอตฺตาวตา อตีตา ปจฺจุปฺปนฺนา อนาคตา จ ปญฺจกฺขนฺธา กถิตา. ยาวตาติ ปริจฺเฉทวจนํ. ชคโต คตีติ โลกสฺส นิปฺผตฺติ. สมเวกฺขิตา จ ธมฺมานํ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยนฺติ เอเตสํ สพฺพโลเก อตีตาทิเภทานํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมานํ อุทยญฺจ วยญฺจ สมเวกฺขิตา. ‘‘ปญฺจกฺขนฺธานํ อุทยํ ปสฺสนฺโต ปญฺจวีสติ ลกฺขณานิ ปสฺสติ, วยํ ปสฺสนฺโต ปญฺจวีสติ ลกฺขณานิ ปสฺสตี’’ติ วุตฺเตหิ สมปญฺญาสาย ลกฺขเณหิ สมฺมา อเวกฺขิตา โหติ. เจโตสมถสามีจินฺติ จิตฺตสมถสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ. สิกฺขมานนฺติ ปฏิปชฺชมานํ, ปูรยมานนฺติ อตฺโถ. ปหิตตฺโตติ เปสิตตฺโต. อาหูติ กถยนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีลํ มิสฺสกํ กเถตฺวา คาถาสุ ขีณาสโว กถิโต.

ពាក្យថា Yataṃ care សេចក្តីថា បុគ្គលកាលដើរទៅ គ្រប់គ្រង (ឥន្ទ្រិយ) យ៉ាងណា គប្បីដើរទៅយ៉ាងនោះ។ វិធីនេះមានក្នុងទីទាំងពួង។ ពាក្យថា Accheti សេចក្តីថា គប្បីអង្គុយ។ ពាក្យថា Yatamenaṃ pasāraye សេចក្តីថា បុគ្គលគប្បីលាតសន្ធឹងនូវអវយវៈតូចធំណាមួយ គប្បីធ្វើអវយវៈតូចធំនោះឱ្យជាធម្មជាតិសង្រួមល្អហើយ ទើបលាតសន្ធឹង។ ពាក្យថា Uddhaṃ សេចក្តីថា ខាងលើ។ ពាក្យថា Tiriyaṃ សេចក្តីថា កណ្តាល។ ពាក្យថា Apācīnaṃ សេចក្តីថា ខាងក្រោម។ ដោយពាក្យមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវបញ្ចក្ខន្ធទាំងឡាយ ជាអតីត បច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។ ពាក្យថា Yāvatā ជាពាក្យកំណត់ភាគ។ ពាក្យថា Jagato gatī សេចក្តីថា ការសម្រេចនៃសត្វលោក។ ពាក្យថា Samavekkhitā ca dhammānaṃ, khandhānaṃ udayabbayaṃ សេចក្តីថា ពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃធម៌គឺបញ្ចក្ខន្ធទាំងឡាយនោះ ដែលមានចំណែកជាអតីតជាដើម ក្នុងលោកទាំងពួង។ ដូចដែលពោលថា “កាលឃើញការកើតឡើងនៃបញ្ចក្ខន្ធ ឈ្មោះថាឃើញលក្ខណៈ ២៥ យ៉ាង កាលឃើញការវិនាសទៅ ឈ្មោះថាឃើញលក្ខណៈ ២៥ យ៉ាង” ដូច្នេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកពិចារណាឃើញដោយប្រពៃ តាមលក្ខណៈទាំង ៥០ យ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Cetosamathasāmīciṃ សេចក្តីថា នូវបដិបទាដ៏សមគួរដល់ការរំងាប់ចិត្ត (សមថៈ)។ ពាក្យថា Sikkhamānaṃ សេចក្តីថា កំពុងប្រតិបត្តិ កំពុងធ្វើឱ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា Pahitatto សេចក្តីថា មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Āhū សេចក្តីថា ពោលហើយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសីលលាយឡំគ្នា រួចហើយទ្រង់សម្តែងព្រះខីណាស្រពក្នុងគាថាទាំងឡាយ។

๓. ปธานสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាបធានសូត្រ

๑๓. ตติเย [Pg.260] สมฺมปฺปธานานีติ สุนฺทรปธานานิ อุตฺตมวีริยานิ. สมฺมปฺปธานาติ ปริปุณฺณวีริยา. มารเธยฺยาภิภูตาติ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตํ มารเธยฺยํ อภิภวิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา ฐิตา. เต อสิตาติ เต ขีณาสวา อนิสฺสิตา นาม. ชาติมรณภยสฺสาติ ชาติญฺจ มรณญฺจ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยสฺส, ชาติมรณสงฺขาตสฺเสว วา ภยสฺส. ปารคูติ ปารงฺคตา. เต ตุสิตาติ เต ขีณาสวา ตุฏฺฐา นาม. เชตฺวา มารํ สวาหินินฺติ สเสนกํ มารํ ชินิตฺวา ฐิตา. เต อเนชาติ เต ขีณาสวา ตณฺหาสงฺขาตาย เอชาย อเนชา นิจฺจลา นาม. นมุจิพลนฺติ มารพลํ. อุปาติวตฺตาติ อติกฺกนฺตา. เต สุขิตาติ เต ขีณาสวา โลกุตฺตรสุเขน สุขิตา นาม. เตเนวาห –

១៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា Sammappadhānānī សេចក្តីថា សេចក្តីព្យាយាមដ៏ល្អ គឺសេចក្តីព្យាយាមដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា Sammappadhānā សេចក្តីថា មានសេចក្តីព្យាយាមដ៏បរិបូណ៌។ ពាក្យថា Māradheyyābhibhūtā សេចក្តីថា គ្របសង្កត់ កន្លងផុតនូវមារធេយ្យៈ ពោលគឺវដ្តៈក្នុងភូមិ ៣ ហើយឋិតនៅ។ ពាក្យថា Te asitā សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនអាស្រ័យតោងទាម។ ពាក្យថា Jātimaraṇabhayassāti សេចក្តីថា នៃភ័យដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យជាតិ និងមរណៈ ឬថា នៃភ័យពោលគឺជាតិ និងមរណៈនោះឯង។ ពាក្យថា Pāragū សេចក្តីថា ដល់នូវត្រើយ (ព្រះនិព្វាន)។ ពាក្យថា Te tusitā សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកឆ្អែតស្កប់ស្កល់ហើយ។ ពាក្យថា Jetvā māraṃ savāhiniṃ សេចក្តីថា ផ្ចាញ់មារព្រមទាំងសេនាហើយឋិតនៅ។ ពាក្យថា Te anejā សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនញាប់ញ័រ គឺមិនកម្រើក ដោយសារការញាប់ញ័រពោលគឺតណ្ហា។ ពាក្យថា Namucibalaṃ សេចក្តីថា កម្លាំងនៃមារ។ ពាក្យថា Upātivattā សេចក្តីថា កន្លងផុតហើយ។ ពាក្យថា Te sukhitā សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ ដោយលោកុត្តរសុខ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា -

‘‘สุขิตา วต อรหนฺโต, ตณฺหา เนสํ น วิชฺชติ;

อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโน, โมหชาลํ ปทาลิต’’นฺติ. (สํ. นิ. ๓.๗๖);

“ព្រះអរហន្តទាំងឡាយ មានសេចក្តីសុខពិតណាស់ តណ្ហារបស់លោកទាំងឡាយមិនមានឡើយ អស្មិមានៈ លោកកាត់ផ្តាច់ហើយ បណ្តាញគឺមោហៈ លោកបំផ្លាញចោលហើយ” ដូច្នេះ។

๔. สํวรสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាសំវរសូត្រ

๑๔. จตุตฺเถ ปธานานีติ วีริยานิ. สํวรปฺปธานนฺติ จกฺขาทีนิ สํวรนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ปหานปฺปธานนฺติ กามวิตกฺกาทโย ปชหนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ภาวนาปฺปธานนฺติ สมฺโพชฺฌงฺเค ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. อนุรกฺขณาปฺปธานนฺติ สมาธินิมิตฺตํ อนุรกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ.

១៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា Padhānāni សេចក្តីថា សេចក្តីព្យាយាមទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Saṃvarappadhānaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីព្យាយាមដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកសង្រួមចក្ខុទ្វារជាដើម។ ពាក្យថា Pahānappadhānaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីព្យាយាមដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកលះបង់កាមវិតក្កៈជាដើម។ ពាក្យថា Bhāvanāppadhānaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីព្យាយាមដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកចម្រើនពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Anurakkhaṇāppadhānaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីព្យាយាមដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នករក្សានូវសមាធិនិមិត្ត។

วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ วิเวโก, วิราโค, นิโรโธติ ตีณิปิ นิพฺพานสฺส นามานิ. นิพฺพานํ หิ อุปธิวิเวกตฺตา วิเวโก, ตํ อาคมฺม ราคาทโย วิรชฺชนฺตีติ วิราโค, นิรุชฺฌนฺตีติ นิโรโธ. ตสฺมา วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ อารมฺมณวเสน วา อธิคนฺตพฺพวเสน วา นิพฺพานนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ.

ក្នុងពាក្យថា Vivekanissitaṃ ជាដើម ពាក្យទាំង ៣ គឺ Viveka (សេចក្តីស្ងាត់) Virāga (ការប្រាសចាកតម្រេក) Nirodha (ការរលត់) ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាឈ្មោះរបស់ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា វិវេកៈ ព្រោះសូន្យចាកឧបធិទាំងឡាយ ព្រះនិព្វាននោះ កាលបើបុគ្គលអាស្រ័យហើយ រាគៈជាដើមរមែងប្រាសទៅ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិរាគៈ រាគៈជាដើមរមែងរលត់ទៅ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា និរោធៈ។ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា Vivekanissitaṃ ជាដើម សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវព្រះនិព្វាន ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ក្តី ដោយអំណាចនៃធម៌ដែលគប្បីសម្រេចក្តី។

โวสฺสคฺคปริณามินฺติ เอตฺถ ทฺเว โวสฺสคฺคา – ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จ. ตตฺถ วิปสฺสนา ตทงฺควเสน กิเลเส จ ขนฺเธ จ ราคํ ปริจฺจชตีติ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค. มคฺโค อารมฺมณวเสน นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค. ตสฺมา โวสฺสคฺคปริณามินฺติ ยถา ภาวิยมาโน [Pg.261] สติสมฺโพชฺฌงฺโค โวสฺสคฺคตฺถาย ปริณมติ, วิปสฺสนาภาวญฺจ มคฺคภาวญฺจ ปาปุณาติ, เอวํ ตํ ภาเวตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ภทฺทกนฺติ ลทฺธกํ. สมาธินิมิตฺตํ วุจฺจติ อฏฺฐิกสญฺญาทิวเสน อธิคโต สมาธิเยว. อนุรกฺขตีติ สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเม ราคโทสโมเห โสเธนฺโต รกฺขติ. เอตฺถ จ อฏฺฐิกสญฺญาทิกา ปญฺเจว สญฺญา วุตฺตา, อิมสฺมึ ปน ฐาเน ทสปิ อสุภานิ วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพานิ. เตสํ วิตฺถาโร วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๐๒ อาทโย) วุตฺโตเยว. คาถาย สํวราทินิปฺผาทกํ วีริยเมว วุตฺตํ. ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณติ ทุกฺขกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปาปุเณยฺยาติ.

ក្នុងពាក្យថា Vossaggapariṇāmiṃ នេះ មានវោស្សគ្គៈ (ការលះបង់) ២ យ៉ាង គឺ បរិច្ចាគវោស្សគ្គៈ (ការលះបង់ដោយការលះចោល) និង បក្ខន្ទនវោស្សគ្គៈ (ការលះបង់ដោយការស្ទុះទៅកាន់)។ ក្នុងវោស្សគ្គៈទាំងពីរនោះ វិបស្សនាលះបង់នូវកិលេស និងខន្ធទាំងឡាយ ដោយអំណាចតទង្គៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បរិច្ចាគវោស្សគ្គៈ។ មគ្គស្ទុះទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បក្ខន្ទនវោស្សគ្គៈ។ ហេតុនោះ ពាក្យថា Vossaggapariṇāmiṃ សេចក្តីថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលបុគ្គលកំពុងចម្រើន តែងបង្អោនទៅដើម្បីវោស្សគ្គៈ គឺដល់នូវភាពជាវិបស្សនា និងភាពជាមគ្គយ៉ាងណា បុគ្គលរមែងចម្រើននូវសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះយ៉ាងនោះ នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា Bhaddakaṃ សេចក្តីថា ដែលបានមក (ល្អ)។ ពាក្យថា Samādhinimittaṃ គឺលោកហៅថាសមាធិដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃអដ្ឋិកសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ក្នុងឆ្អឹង) ជាដើមនោះឯង។ ពាក្យថា Anurakkhati សេចក្តីថា កាលជម្រះនូវរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ ដែលជាធម៌រារាំងដល់សមាធិ ឈ្មោះថារក្សាទុក។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់តែសញ្ញា ៥ ប្រការ មានអដ្ឋិកសញ្ញាជាដើមប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីសម្តែងអសុភៈទាំង ១០ យ៉ាងឱ្យពិស្តារ។ សេចក្តីពិស្តារនៃអសុភៈទាំងនោះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ក្នុងគាថា ព្រះអង្គត្រាស់តែសេចក្តីព្យាយាមដែលជាហេតុសម្រេចនូវសំវរៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Khayaṃ dukkhassa pāpuṇeti សេចក្តីថា គប្បីដល់នូវអរហត្តផល ពោលគឺការអស់ទៅនៃទុក្ខ។

๕. ปญฺญตฺติสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាបញ្ញត្តិសូត្រ

๑๕. ปญฺจเม อคฺคปญฺญตฺติโยติ อุตฺตมปญฺญตฺติโย. อตฺตภาวีนนฺติ อตฺตภาววนฺตานํ. ยทิทํ ราหุ อสุรินฺโทติ โย เอส ราหุ อสุรินฺโท อยํ อคฺโคติ. เอตฺถ ราหุ กิร อสุรินฺโท จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ อุจฺโจ, พาหนฺตรมสฺส ทฺวาทสโยชนสตานิ, หตฺถตลปาทตลานํ ปุถุลตา ตีณิ โยชนสตานิ. องฺคุลิปพฺพานิ ปณฺณาส โยชนานิ, ภมุกนฺตรํ ปณฺณาสโยชนํ, นลาฏํ ติโยชนสตํ, สีสํ นวโยชนสตํ. กามโภคีนํ ยทิทํ ราชา มนฺธาตาติ โย เอส ราชา มนฺธาตา นาม, อยํ ทิพฺเพปิ มานุสเกปิ กาเม ปริภุญฺชนกานํ สตฺตานํ อคฺโค นาม. เอส หิ อสงฺเขยฺยายุเกสุ มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ หิรญฺญวสฺสํ วสฺสาเปนฺโต มานุสเก กาเม ทีฆรตฺตํ ปริภุญฺชิ. เทวโลเก ปน ยาว ฉตฺตึสาย อินฺทานํ อายุปฺปมาณํ, ตาว ปณีเต กาเม ปริภุญฺชีติ กามโภคีนํ อคฺโค นาม ชาโต. อาธิปเตยฺยานนฺติ อธิปติฏฺฐานํ เชฏฺฐกฏฺฐานํ กโรนฺตานํ. ตถาคโต อคฺคมกฺขายตีติ โลกิยโลกุตฺตเรหิ คุเณหิ ตถาคโต อคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตโม อกฺขายติ.

១៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា Aggapaññattiyo សេចក្តីថា ការបញ្ញត្តិដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា Attabhāvīnaṃ សេចក្តីថា នៃពួកសត្វដែលមានអត្តភាព (ធំ)។ ពាក្យថា Yadidaṃ rāhu asurindo សេចក្តីថា អសុរិន្ទឈ្មោះរាហូណានោះ អសុរិន្ទនោះជាកំពូល។ ឮថា ក្នុងទីនេះ អសុរិន្ទឈ្មោះរាហូ មានកម្ពស់ ៤.៨០០ យោជន៍ ចន្លោះស្មារបស់អសុរិន្ទនោះ មានប្រវែង ១.២០០ យោជន៍ ទទឹងបាតដៃ និងបាតជើង មានប្រវែង ៣០០ យោជន៍។ ថ្នាំងម្រាមដៃ មានប្រវែង ៥០ យោជន៍ ចន្លោះចិញ្ចើម មានប្រវែង ៥០ យោជន៍ ថ្ងាស មានប្រវែង ៣០០ យោជន៍ ក្បាល មានប្រវែង ៩០០ យោជន៍។ ពាក្យថា Kāmabhogīnaṃ yadidaṃ rājā mandhātā សេចក្តីថា ព្រះរាជាព្រះនាមមន្ធាតុណានោះ ព្រះអង្គជាកំពូលនៃសត្វទាំងឡាយដែលបរិភោគកាម ទាំងជាទិព្វ និងជារបស់មនុស្ស។ ព្រោះថា ព្រះរាជាអង្គនោះ ទ្រង់កើតក្នុងពួកមនុស្សដែលមានអាយុអសង្ខេយ្យ កាលបង្អុរភ្លៀងមាសប្រាក់ឱ្យធ្លាក់ចុះក្នុងខណៈដែលចង់បាន រមែងសោយកាមជារបស់មនុស្សអស់កាលដ៏យូរអង្វែង។ ចំណែកក្នុងទេវលោក ព្រះអង្គសោយកាមដ៏សម្រិតសម្រាំង អស់រយៈពេលស្មើនឹងអាយុកាលនៃព្រះឥន្ទ្រ ៣៦ អង្គ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាកំពូលនៃពួកអ្នកបរិភោគកាម។ ពាក្យថា Ādhipateyyānaṃ សេចក្តីថា នៃពួកអ្នកធ្វើនូវความเป็นធំ និងភាពជាចម្បង។ ពាក្យថា Tathāgato aggamakkhāyati សេចក្តីថា ព្រះតថាគត លោកពោលថាជាកំពូល ជាបុគ្គលប្រសើរ ជាបុគ្គលដ៏ឧត្តម ដោយគុណទាំងឡាយជាលោកិយ និងលោកុត្តរ។

อิทฺธิยา ยสสา ชลนฺติ ทิพฺพสมฺปตฺติสมิทฺธิยา จ ปริวารสงฺขาเตน ยสสา จ ชลนฺตานํ. อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนนฺติ อุปริ จ มชฺเฌ จ เหฏฺฐา จ. ยาวตา ชคโต คตีติ ยตฺตกา โลกนิปฺผตฺติ.

ពាក្យថា Iddhiyā yasasā jalaṃ សេចក្តីថា នៃពួកសត្វដែលរុងរឿងដោយសេចក្តីសម្រេចនៃសម្បត្តិទិព្វផង ដោយយសពោលគឺបរិវារផង។ ពាក្យថា Uddhaṃ tiriyaṃ apācīnaṃ សេចក្តីថា ខាងលើផង កណ្តាលផង ខាងក្រោមផង។ ពាក្យថា Yāvatā jagato gatī សេចក្តីថា ការសម្រេចនៃសត្វលោកមានប្រមាណប៉ុន្មាន។

๖. โสขุมฺมสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាសោខុម្មសូត្រ

๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.262] โสขุมฺมานีติ สุขุมลกฺขณปฏิวิชฺฌนกานิ ญาณานิ. รูปโสขุมฺเมน สมนฺนาคโต โหตีติ รูเป สณฺหสุขุมลกฺขณปริคฺคาหเกน ญาเณน สมนฺนาคโต โหติ. ปรเมนาติ อุตฺตเมน. เตน จ รูปโสขุมฺเมนาติ เตน ยาว อนุโลมภาวํ ปตฺเตน สุขุมลกฺขณปริคฺคาหกญาเณน. น สมนุปสฺสตีติ นตฺถิภาเวเนว น ปสฺสติ. น ปตฺเถตีติ นตฺถิภาเวเนว น ปตฺเถติ. เวทนาโสขุมฺมาทีสุปิ เอเสว นโย.

១៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា Sokhummāni សេចក្តីថា ញាណទាំងឡាយដែលចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈដ៏ល្អិតល្អោច។ ពាក្យថា Rūpasokhummena samannāgato hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយញាណដែលកំណត់កាន់យកនូវលក្ខណៈដ៏ល្អិតល្អោច និងទន់ភ្លន់ក្នុងរូប។ ពាក្យថា Paramena សេចក្តីថា ដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា Tena ca rūpasokhummena សេចក្តីថា ដោយញាណដែលកំណត់កាន់យកនូវលក្ខណៈដ៏ល្អិតល្អោចនោះ ដែលដល់នូវភាពជាអនុលោមញាណ។ ពាក្យថា Na samanupassati សេចក្តីថា មិនឃើញឡើយ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃធម៌នោះឯង។ ពាក្យថា Na pattheti សេចក្តីថា មិនប្រាថ្នាឡើយ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃធម៌នោះឯង។ សូម្បីក្នុងវេទនាសោខុម្មៈ (សេចក្តីល្អិតល្អោចនៃវេទនា) ជាដើម ក៏មានវិធីយ៉ាងនេះដែរ។

รูปโสขุมฺมตํ ญตฺวาติ รูปกฺขนฺธสฺส สณฺหสุขุมลกฺขณปริคฺคาหเกน ญาเณน สุขุมตํ ชานิตฺวา. เวทนานญฺจ สมฺภวนฺติ เวทนากฺขนฺธสฺส จ ปภวํ ชานิตฺวา. สญฺญา ยโต สมุเทตีติ ยสฺมา การณา สญฺญากฺขนฺโธ สมุเทติ นิพฺพตฺตติ, ตญฺจ ชานิตฺวา. อตฺถํ คจฺฉติ ยตฺถ จาติ ยสฺมึ ฐาเน นิรุชฺฌติ, ตญฺจ ชานิตฺวา. สงฺขาเร ปรโต ญตฺวาติ สงฺขารกฺขนฺธํ อนิจฺจตาย ลุชฺชนภาเวน ปรโต ชานิตฺวา. อิมินา หิ ปเทน อนิจฺจานุปสฺสนา กถิตา. ทุกฺขโต โน จ อตฺตโตติ อิมินา ทุกฺขานตฺตานุปสฺสนา. สนฺโตติ กิเลสสนฺตตาย สนฺโต. สนฺติปเท รโตติ นิพฺพาเน รโต. อิติ สุตฺตนฺเต จตูสุ ฐาเนสุ วิปสฺสนาว กถิตา, คาถาสุ โลกุตฺตรธมฺโมปีติ.

ពាក្យថា rūpasukhumataṃ ñatvā សេចក្តីថា ដឹងនូវភាពល្អិតនៃរូប ដោយញាណដែលកំណត់កាន់យកនូវលក្ខណៈដ៏ល្អិតទន់ភ្លន់នៃរូបក្ខន្ធ។ ពាក្យថា vedanānañca sambhavaṃ សេចក្តីថា ដឹងនូវហេតុជាទីកើតឡើងនៃវេទនាខន្ធផង។ ពាក្យថា saññā yato samudeti សេចក្តីថា ដឹងនូវហេតុដែលនាំឲ្យសញ្ញាខន្ធកើតឡើង គឺញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងនោះផង។ ពាក្យថា atthaṃ gacchati yattha ca សេចក្តីថា ដឹងនូវទីរលត់ទៅ (គឺព្រះនិព្វាន) នៃសញ្ញាខន្ធនោះផង។ ពាក្យថា saṅkhāre parato ñatvā សេចក្តីថា ដឹងនូវសង្ខារខន្ធដោយភាពជាជារបស់ដទៃ (មិនមែនខ្លួន) ព្រោះភាពមិនទៀង និងភាពជាធម្មជាតិទ្រុឌទ្រោម។ ព្រោះថា ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអនិច្ចានុបស្សនា។ ដោយបទថា dukkhato no ca attato នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវទុក្ខានុបស្សនានិងអនត្តានុបស្សនា។ ពាក្យថា santo សេចក្តីថា ស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃកិលេស។ ពាក្យថា santipade rato សេចក្តីថា ត្រេកអរក្នុងព្រះនិព្វាន។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែវិបស្សនាក្នុងឋានៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះឯង ចំណែកក្នុងគាថាទាំងឡាយ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសូម្បីតែលោកុត្តរធម៌។

๗. ปฐมอคติสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាបឋមអគតិសូត្រ

๑๗-๑๙. สตฺตเม อคติคมนานีติ นคติคมนานิ. ฉนฺทาคตึ คจฺฉตีติ ฉนฺเทน อคตึ คจฺฉติ, อกตฺตพฺพํ กโรติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ฉนฺทา โทสา ภยา โมหาติ ฉนฺเทน, โทเสน, ภเยน, โมเหน. อติวตฺตตีติ อติกฺกมติ. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว. นวเม ตถาพุชฺฌนกานํ วเสน ทฺวีหิปิ นเยหิ กถิตํ.

១៧-១៩. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា agatigamanāni សេចក្តីថា ដំណើរទៅកាន់ផ្លូវដែលមិនគួរទៅ។ ពាក្យថា chandāgatiṃ gacchati សេចក្តីថា ទៅកាន់អគតិព្រោះសេចក្តីស្រឡាញ់ គឺធ្វើនូវអំពើដែលមិនគួរធ្វើ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា chandā dosā bhayā mohā សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ដោយសេចក្តីស្អប់ ដោយសេចក្តីខ្លាច ដោយសេចក្តីវង្វេង។ ពាក្យថា ativattati សេចក្តីថា កន្លងហួស។ សូត្រទី ៨ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៩ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយន័យទាំងពីរ តាមអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹងយ៉ាងនោះ។

๑๐. ภตฺตุทฺเทสกสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាភត្តុទ្ទេសកសូត្រ

๒๐. ทสเม ภตฺตุทฺเทสโกติ สลากภตฺตาทีนํ อุทฺเทสโก. กาเมสุ อสํยตาติ วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมหิ อสํยตา. ปริสากสโฏ [Pg.263] จ ปเนส วุจฺจตีติ อยญฺจ ปน โส เอวรูปา ปริสากจวโร นาม วุจฺจตีติ อตฺโถ. สมเณนาติ พุทฺธสมเณน. ปริสาย มณฺโฑ จ ปเนส วุจฺจตีติ อยํ เอวรูปา ปริสา วิปฺปสนฺเนน ปริสามณฺโฑติ วุจฺจตีติ.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា bhattuddesako សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកចាត់ចែងស្លាកភត្តជាដើម។ ពាក្យថា kāmesu asaṃyatā សេចក្តីថា មិនសង្រួមក្នុងវត្ថុកាមទាំងឡាយ ដោយកិលេសកាម។ ពាក្យថា parisākasaṭo ca panesa vuccati សេចក្តីថា បុគ្គលដែលមានសភាពបែបនេះ ហៅថាជាសម្រាមក្នុងបរិស័ទ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា samaṇena សេចក្តីថា ដោយព្រះពុទ្ធសមណៈ។ ពាក្យថា parisāya maṇដo ca panesa vuccati សេចក្តីថា បុគ្គលដែលមានសភាពបែបនេះ ព្រោះធ្វើឲ្យបរិស័ទជ្រះថ្លា ទើបហៅថាជាគ្រឿងលម្អនៃបរិស័ទ។

จรวคฺโค ทุติโย.

ចរវគ្គ ទី ២ ចប់។

๓. อุรุเวลวคฺโค

៣. ឧរុវេលវគ្គ

๑. ปฐมอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាបឋមឧរុវេលសូត្រ

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อุรุเวลายนฺติ เอตฺถ อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ. อถ วา อุรูติ วาลุกา วุจฺจติ, เวลาติ มริยาทา. เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ทสสหสฺสา กุลปุตฺตา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา เอกทิวสํ สนฺนิปติตฺวา กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘กายกมฺมวจีกมฺมานิ นาม ปเรสมฺปิ ปากฏานิ โหนฺติ, มโนกมฺมํ ปน อปากฏํ. ตสฺมา โย กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส อญฺโญ โจทโก นาม นตฺถิ. โส อตฺตนาว อตฺตานํ โจเทตฺวา ปตฺตปุเฏน วาลุกํ อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน อากิรตุ, อิทมสฺส ทณฺฑกมฺม’’นฺติ. ตโต ปฏฺฐาย โย ตาทิสํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, โส ตตฺถ ปตฺตปุเฏน วาลุกํ อากิรติ, เอวํ ตตฺถ อนุกฺกเมน มหาวาลุกราสิ ชาโต. ตโต นํ ปจฺฉิมา ชนตา ปริกฺขิปิตฺวา เจติยฏฺฐานมกาสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ’’ติ. ตเมว สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ วา อุรูติ วาลุกา วุจฺจติ, เวลาติ มริยาทา, เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

២១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៣ ត្រង់ពាក្យថា uruvelāyaṃ នេះ ពាក្យថា uruvelā សេចក្តីថា ឆ្នេរខ្សាច់ដ៏ធំ ឬគំនរខ្សាច់ដ៏ធំ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា uru លោកហៅថា ខ្សាច់ ពាក្យថា velā គឺ ព្រំដែន។ ខ្សាច់ដែលគេនាំមកចាក់គរទុក ព្រោះហេតុនៃការកន្លងហួសព្រំដែន ឈ្មោះថា ឧរុវេលា គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទនេះយ៉ាងនេះ។ ឮថា ក្នុងអតីតកាល កាលដែលព្រះពុទ្ធមិនទាន់កើតឡើង មានកុលបុត្រមួយម៉ឺននាក់ បានបួសជាតាបស ហើយរស់នៅក្នុងតំបន់នោះ ថ្ងៃមួយ ក៏បានប្រជុំគ្នាធ្វើកតិកាសន្យាថា «កាយកម្មនិងវចីកម្ម តែងតែប្រាកដដល់អ្នកដទៃ ចំណែកឯមនោកម្មមិនប្រាកដឡើយ។ ហេតុនោះ បុគ្គលណាត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈក្តី ព្យាបាទវិតក្កៈក្តី វិហឹសាវិតក្កៈក្តី បុគ្គលនោះគ្មានអ្នកដទៃណាម្នាក់ជាអ្នកចោទប្រកាន់ឡើយ។ បុគ្គលនោះត្រូវចោទប្រកាន់ខ្លួនឯង ហើយយកក្ដាប់ដៃទៅជញ្ជូនខ្សាច់មកចាក់នៅកន្លែងនេះ នេះជាទណ្ឌកម្មរបស់បុគ្គលនោះ»។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក បុគ្គលណាត្រិះរិះនូវវិតក្កៈបែបនោះ បុគ្គលនោះក៏ជញ្ជូនខ្សាច់ដោយក្ដាប់ដៃទៅចាក់នៅទីនោះ ដោយការធ្វើបែបនេះជាលំដាប់ គំនរខ្សាច់ដ៏ធំក៏បានកើតឡើងនៅទីនោះ។ ក្រោយមក ពួកមនុស្សជំនាន់ក្រោយបាននាំគ្នាព័ទ្ធជុំវិញទីនោះ ហើយធ្វើជាទីតាំងចេតិយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «uruvelā គឺឆ្នេរខ្សាច់ដ៏ធំ ឬគំនរខ្សាច់ដ៏ធំ»។ ទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះឯង ទើបត្រាស់ថា «ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា uru លោកហៅថា ខ្សាច់ ពាក្យថា velā គឺ ព្រំដែន ខ្សាច់ដែលគេនាំមកចាក់គរទុក ព្រោះហេតុនៃការកន្លងហួសព្រំដែន ឈ្មោះថា ឧរុវេលា គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទនេះយ៉ាងនេះ»។

นชฺชา เนรญฺชราย ตีเรติ อุรุเวลคามํ นิสฺสาย เนรญฺชรานทีตีเร วิหรามีติ ทสฺเสติ. อชปาลนิคฺโรเธติ อชปาลกา ตสฺส นิคฺโรธสฺส [Pg.264] ฉายาย นิสีทนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปิ, ตสฺมา โส อชปาลนิคฺโรโธตฺเวว สงฺขํ คโต, ตสฺส เหฏฺฐาติ อตฺโถ. ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ สมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปฐมเมว. อุทปาทีติ อยํ วิตกฺโก ปญฺจเม สตฺตาเห อุทปาทิ. กสฺมา อุทปาทีติ? สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณตฺตา เจว ปุพฺพาเสวนตาย จ. ตตฺถ ปุพฺพาเสวนาย ปกาสนตฺถํ ติตฺติรชาตกํ อาหริตพฺพํ. หตฺถิวานรติตฺติรา กิร เอกสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา ‘‘โย อมฺหากํ มหลฺลโก, ตสฺมึ สคารวา วิหริสฺสามา’’ติ นิคฺโรธํ ทสฺเสตฺวา ‘‘โก นุ โข อมฺหากํ มหลฺลโก’’ติ วีมํสนฺตา ติตฺติรสฺส มหลฺลกภาวํ ญตฺวา ตสฺส เชฏฺฐาปจายนกมฺมํ กตฺวา อญฺญมญฺญํ สมคฺคา สมฺโมทมานา วิหริตฺวา สคฺคปรายณา อเหสุํ. ตํ การณํ ญตฺวา รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา อิมํ คาถมาห –

ពាក្យថា najjā nerañjarāya tīre ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីថា អាស្រ័យនូវភូមិឧរុវេលា ហើយគង់នៅក្បែរឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា។ ពាក្យថា ajapālanigrodhe សេចក្តីថា ពួកអ្នកឃ្វាលពពែ តែងតែអង្គុយខ្លះ ឈរខ្លះ ក្រោមម្លប់នៃដើមជ្រៃនោះ ហេតុនោះ ដើមជ្រៃនោះទើបបាននូវឈ្មោះថា អជបាលនិគ្រោធ សេចក្តីថា នៅក្រោមដើមជ្រៃអជបាលនោះ។ ពាក្យថា paṭhamābhisambuddho សេចក្តីថា បានត្រាស់ដឹងជាដំបូងបង្អស់។ ពាក្យថា udapādi សេចក្តីថា វិតក្កៈនេះកើតឡើងក្នុងសប្តាហ៍ទី ៥។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាកើតឡើង? ឆ្លើយថា ព្រោះជាទំនៀមទម្លាប់របស់ព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គផង ព្រោះការធ្លាប់សេពគប់ក្នុងភពមុនផង។ ក្នុងចំណោមហេតុទាំងពីរនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការធ្លាប់សេពគប់ក្នុងភពមុន គប្បីនាំយកតិត្តិរជាតកមកសម្តែង។ ឮថា សត្វដំរី សត្វស្វា និងសត្វទទា រស់នៅក្នុងព្រៃមួយកន្លែង កាលដែលគិតថា «ពួកយើងនឹងគោរពកោតក្រែងចំពោះសត្វណាដែលចាស់ជាងគេក្នុងចំណោមពួកយើង» ក៏បានមើលទៅដើមជ្រៃ ហើយពិចារណាថា «តើអ្នកណាជាអ្នកចាស់ជាងគេក្នុងចំណោមពួកយើង?» កាលដែលដឹងថា សត្វទទាជាសត្វចាស់ជាងគេ ក៏បានធ្វើនូវសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះសត្វទទានោះ ហើយមានសេចក្តីសាមគ្គីគ្នា រីករាយជាមួយគ្នា រស់នៅជាមួយគ្នា លុះលាចាកលោកទៅ ក៏បានទៅកាន់បរលោក មានសួគ៌ជាទីប្រែប្រួលទៅក្នុងខាងមុខ។ ទេវតាដែលអាស្រ័យនៅនឹងដើមឈើនោះ ដឹងនូវហេតុនោះហើយ ទើបពោលនូវគាថានេះថា៖

‘‘เย วุฑฺฒมปจายนฺติ, นรา ธมฺมสฺส โกวิทา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, สมฺปราเย จ สุคฺคตี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๓๗);

«ជនទាំងឡាយណា ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងធម៌ តែងគោរពកោតក្រែងចំពោះបុគ្គលដែលចាស់ទុំ ជនទាំងនោះ តែងទទួលបាននូវការសរសើរក្នុងបច្ចុប្បន្នផង មានសុគតិភពក្នុងបរលោកផង»។

เอวํ อเหตุกติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺโตปิ ตถาคโต สคารววาสํ โรเจสิ, อิทานิ กสฺมา น โรเจสฺสตีติ. อคารโวติ อญฺญสฺมึ คารวรหิโต, กญฺจิ ครุฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. อปฺปติสฺโสติ ปติสฺสยรหิโต, กญฺจิ เชฏฺฐกฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ เอตฺถ สมิตปาปพาหิตปาปาเยว สมณพฺราหฺมณา อธิปฺเปตา. สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวาติ สกฺการญฺเจว กตฺวา ครุการญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา.

ព្រះតថាគត សូម្បីកើតក្នុងកំណើតសត្វតិរច្ឆានដែលគ្មានហេតុយ៉ាងនេះ ក៏នៅតែសព្វព្រះហឫទ័យនឹងការរស់នៅដោយសេចក្តីគោរព ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងពេលឥឡូវនេះ ព្រះអង្គមិនសព្វព្រះហឫទ័យទៅវិញ? គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា agāravo សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីគោរពក្នុងបុគ្គលដទៃ គឺមិនតម្កល់បុគ្គលណាម្នាក់ទុកក្នុងឋានៈជាទីគោរព។ ពាក្យថា appatisso សេចក្តីថា មិនមានការកោតក្រែង គឺមិនតម្កល់បុគ្គលណាម្នាក់ទុកក្នុងឋានៈជាធំ។ ត្រង់ពាក្យថា samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā នេះ សំដៅយកតែសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយណាដែលមានបាបស្ងប់រម្ងាប់ហើយ និងមានបាបបន្សាត់ចេញហើយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា sakkatvā garuṃ katvā សេចក្តីថា ធ្វើនូវសក្ការៈផង តម្កល់ទុកនូវសេចក្តីគោរពកោតក្រែងផង។

สเทวเก โลเกติอาทีสุ สทฺธึ เทเวหิ สเทวเก. เทวคฺคหเณน เจตฺถ มารพฺรหฺเมสุ คหิเตสุปิ มาโร นาม วสวตฺตี สพฺเพสํ อุปริ วสํ วตฺเตติ, พฺรหฺมา นาม มหานุภาโว, เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ ผรติ, ทฺวีหิ ทฺวีสุ, ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ. โส อิมินา สีลสมฺปนฺนตโรติ วตฺตุํ มา ลภนฺตูติ สมารเก สพฺรหฺมเกติ วิสุํ วุตฺตํ. ตถา สมณา นาม เอกนิกายาทิวเสน พหุสฺสุตา สีลวนฺโต ปณฺฑิตา, พฺราหฺมณาปิ วตฺถุวิชฺชาทิวเสน พหุสฺสุตา ปณฺฑิตา. เต อิมินา สมฺปนฺนตราติ วตฺตุํ [Pg.265] มา ลภนฺตูติ สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายาติ วุตฺตํ. สเทวมนุสฺสายาติ อิทํ ปน นิปฺปเทสโต ทสฺสนตฺถํ คหิตเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. อปิเจตฺถ ปุริมานิ ตีณิ ปทานิ โลกวเสน วุตฺตานิ, ปจฺฉิมานิ ทฺเว ปชาวเสน. สีลสมฺปนฺนตรนฺติ สีเลน สมฺปนฺนตรํ, อธิกตรนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สีลาทโย จตฺตาโร ธมฺมา โลกิยโลกุตฺตรา กถิตา, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ โลกิยเมว. ปจฺจเวกฺขณญาณเมว เหตํ. ปาตุรโหสีติ ‘‘อยํ สตฺถา อวีจิโต ยาว ภวคฺคา สีลาทีหิ อตฺตนา อธิกตรํ อปสฺสนฺโต ‘มยา ปฏิวิทฺธนวโลกุตฺตรธมฺมเมว สกฺกตฺวา อุปนิสฺสาย วิหริสฺสามี’ติ จินฺเตติ, การณํ ภควา จินฺเตติ, อตฺถํ วุฑฺฒึ วิเสสํ จินฺเตติ, คจฺฉามิสฺส อุสฺสาหํ ชเนสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุรโต ปากโฏ อโหสิ, อภิมุเข อฏฺฐาสีติ อตฺโถ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា sadevake loke សេចក្តីថា ពិភពលោកព្រមទាំងទេវតា គឺរួមទាំងទេវតាផង។ ម៉្យាងទៀត ទោះបីជាការកាន់យកនូវពាក្យថា ទេវតា ក្នុងទីនេះ រួមបញ្ចូលទាំងមារនិងព្រហ្មហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែមារឈ្មោះថា វសវត្តី តែងតែញ៉ាំងអំណាចឲ្យប្រព្រឹត្តទៅលើសត្វលោកទាំងអស់ ចំណែកឯព្រហ្មមានអានុភាពខ្លាំងពូកែ អាចផ្សាយពន្លឺទៅកាន់មួយពាន់ចក្រវាឡដោយម្រាមដៃតែមួយ ផ្សាយទៅកាន់ពីរពាន់ចក្រវាឡដោយម្រាមដៃពីរ និងផ្សាយទៅកាន់មួយម៉ឺនចក្រវាឡដោយម្រាមដៃដប់។ ដើម្បីកុំឲ្យពួកមារនិងព្រហ្មទាំងនោះនិយាយបានថា «ខ្លួនមានសីលបរិបូរណ៍ជាងព្រះមានព្រះភាគនេះ» ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយឡែកថា samārake sabrahmake (ព្រមទាំងមារ ព្រមទាំងព្រហ្ម)។ ដូចគ្នានោះដែរ ពួកសមណៈឈ្មោះថា ជាអ្នកមានសុតៈច្រើន មានសីល មានប្រាជ្ញា ដោយអំណាចនៃនិកាយមួយជាដើម សូម្បីពួកព្រាហ្មណ៍ក៏ជាអ្នកមានសុតៈច្រើន មានប្រាជ្ញា ដោយអំណាចនៃវិជ្ជាទាយដីធ្លីជាដើម。 ដើម្បីកុំឲ្យពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះនិយាយបានថា «ខ្លួនមានគុណធម៌បរិបូរណ៍ជាងព្រះមានព្រះភាគនេះ» ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya (ព្រមទាំងសមណព្រាហ្មណ៍)។ ចំណែកឯបទថា sadevamanussāya នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញដោយមិនមានសេសសល់ ដោយកាន់យកនូវទេវតានិងមនុស្សដែលបានកាន់យកហើយនោះឯងមកត្រាស់ម្តងទៀត។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទទាំងនេះ បទទាំង ៣ ខាងដើម ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃលោក បទទាំង ២ ខាងចុង ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃសត្វលោក។ ពាក្យថា sīlasampannataraṃ សេចក្តីថា បុគ្គលដែលមានសីលបរិបូរណ៍ជាង គឺក្រៃលែងជាង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ក្នុងសូត្រនេះ ធម៌ទាំង ៤ យ៉ាងមានសីលជាដើម លោកសម្តែងទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ចំណែកឯវិមុត្តិញាណទស្សនៈ ជាលោកិយតែម្យ៉ាង ព្រោះថាវិមុត្តិញាណទស្សនៈនោះ គឺបច្ចវេក្ខណញាណនោះឯង។ ពាក្យថា pāturahosi សេចក្តីថា សហម្បតីព្រហ្មគិតថា «ព្រះសាស្តានេះ កាលដែលមិនឃើញបុគ្គលណាដែលមានសីលជាដើមក្រៃលែងជាងខ្លួន ចាប់តាំងពីអវិចីមហានរក រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្មលោក ក៏ទ្រង់ត្រិះរិះថា "តថាគតនឹងគោរពកោតក្រែង អាស្រ័យនូវលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ ប្រការដែលតថាគតបានត្រាស់ដឹងហើយនោះឯង រស់នៅ" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រិះរិះនូវហេតុដ៏សមគួរ ទ្រង់ត្រិះរិះនូវប្រយោជន៍ សេចក្តីចម្រើន និងសេចក្តីវិសេស តថាគតនឹងទៅ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមឲ្យកើតឡើងដល់ព្រះអង្គ» គិតដូច្នោះហើយ ក៏បានមកប្រាកដនៅចំពោះព្រះភក្ត្រ គឺឈរនៅចំពីមុខ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

วิหํสุ วิหรนฺติ จาติ เอตฺถ โย วเทยฺย – ‘‘วิหรนฺตีติ วจนโต ปจฺจุปฺปนฺเนปิ พหู พุทฺธา’’ติ, โส ‘‘ภควาปิ ภนฺเต เอตรหิ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ อิมินา วจเนน ปฏิพาหิตพฺโพ.

ត្រង់ពាក្យថា vihaṃsu viharanti ca នេះ ប្រសិនបើមានបុគ្គលណាម្នាក់និយាយថា «ព្រោះមានពាក្យថា viharanti (គង់នៅ) ជាពហុវចនៈ នាំឲ្យដឹងថា សូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នក៏មានព្រះពុទ្ធច្រើនព្រះអង្គដែរ» បុគ្គលនោះ គប្បីត្រូវឃាត់ខាំងដោយពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគ ក៏ជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធដែរ»។

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ. (มหาว. ๑๑;

ม. นิ. ๒.๓๔๑) –

«គ្រូរបស់តថាគតមិនមានឡើយ បុគ្គលដែលស្មើនឹងតថាគតក៏មិនមាន ក្នុងលោកព្រមទាំងទេវតា បុគ្គលដែលជាគូប្រៀបនឹងតថាគតក៏មិនមានឡើយ»។

อาทีหิ จสฺส สุตฺเตหิ อญฺเญสํ พุทฺธานํ อภาโว ทีเปตพฺโพ. ตสฺมาติ ยสฺมา สพฺเพปิ พุทฺธา สทฺธมฺมครุโน, ตสฺมา. มหตฺตมภิกงฺขตาติ มหนฺตภาวํ ปตฺถยมาเนน. สรํ พุทฺธาน สาสนนฺติ พุทฺธานํ สาสนํ สรนฺเตน.

គប្បីបង្ហាញនូវការមិនមានព្រះពុទ្ធដទៃទៀត ដោយសូត្រទាំងឡាយមានជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា tasmā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ សុទ្ធតែមានព្រះសទ្ធម្មជាទីគោរព ហេតុនោះ។ ពាក្យថា mahattamabhikaṅkhatā សេចក្តីថា ដោយបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវភាពជាធំ។ ពាក្យថា saraṃ buddhāna sāsanaṃ សេចក្តីថា ដោយបុគ្គលអ្នករលឹកនឹកដល់ពុទ្ធសាសនា។

ยโตติ ยสฺมึ กาเล. มหตฺเตน สมนฺนาคโตติ รตฺตญฺญุมหตฺตํ เวปุลฺลมหตฺตํ พฺรหฺมจริยมหตฺตํ ลาภคฺคมหตฺตนฺติ อิมินา จตุพฺพิเธน มหตฺเตน สมนฺนาคโต. อถ เม สงฺเฆปิ คารโวติ อถ มยฺหํ สงฺเฆปิ คารโว ชาโต. กิสฺมึ ปน กาเล ภควตา สงฺเฆ คารโว กโตติ? มหาปชาปติยา ทุสฺสยุคทานกาเล. ตทา หิ ภควา อตฺตโน อุปนีตํ ทุสฺสยุคํ ‘‘สงฺเฆ, โคตมิ, เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จา’’ติ วทนฺโต สงฺเฆ คารวํ อกาสิ นาม.

ពាក្យថា yato សេចក្តីថា ក្នុងកាលណា។ ពាក្យថា mahattena samannāgato សេចក្តីថា ជាព្រះអង្គប្រកបដោយភាពជាធំ ៤ យ៉ាង គឺ ភាពជាធំដោយការដឹងរាត្រីយូរ (រត្តញ្ញូមហត្តៈ) ភាពជាធំដោយការផ្សាយទៅទូលំទូលាយ (វេបុល្លមហត្តៈ) ភាពជាធំដោយព្រហ្មចរិយៈ (ព្រហ្មចរិយមហត្តៈ) និងភាពជាធំដោយលាភដ៏ប្រសើរ (លាភគ្គមហត្តៈ)។ ពាក្យថា atha me saṅghepi gāravo សេចក្តីថា លំដាប់នោះ សេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសង្ឃ ក៏បានកើតឡើងដល់តថាគតដែរ។ សួរថា ចុះព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសង្ឃក្នុងកាលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងកាលដែលព្រះនាងមហាបជាបតីគោតមី ថ្វាយនូវគូសំពត់។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់ត្រាស់ចំពោះគូសំពត់ដែលគេនាំមកថ្វាយព្រះអង្គថា «ម្នាលនាងគោតមី នាងចូរថ្វាយដល់សង្ឃចុះ កាលបើនាងថ្វាយដល់សង្ឃហើយ ឈ្មោះថាជាការបូជាដល់តថាគតផង ដល់សង្ឃផង» ឈ្មោះថា ទ្រង់ធ្វើនូវសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសង្ឃ។

๒. ทุติยอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាទុតិយឧរុវេលសូត្រ

๒๒. ทุติเย [Pg.266] สมฺพหุลาติ พหุกา. พฺราหฺมณาติ หุหุกฺกชาติเกน พฺราหฺมเณน สทฺธึ อาคตา พฺราหฺมณา. ชิณฺณาติ ชราชิณฺณา. วุฑฺฒาติ วโยวุทฺธา. มหลฺลกาติ ชาติมหลฺลกา. อทฺธคตาติ ตโย วเย อทฺเธ อติกฺกนฺตา. สุตเมตนฺติ อมฺเหหิ สุตํ เอตํ. ตยิทํ โภ, โคตม, ตเถวาติ โภ, โคตม, เอตํ อมฺเหหิ สุตการณํ ตถา เอว. ตยิทํ โภ, โคตม, น สมฺปนฺนเมวาติ ตํ เอตํ อภิวาทนาทิอกรณํ อนนุจฺฉวิกเมว.

២២. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា sambahulā សេចក្តីថា ច្រើន។ ពាក្យថា brāhmaṇā សេចក្តីថា ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលមកជាមួយព្រាហ្មណ៍អ្នកមានជាតិជាអ្នកពោលពាក្យថា ហុហុកៈ។ ពាក្យថា jiṇṇā សេចក្តីថា គ្រាំគ្រាដោយជរា។ ពាក្យថា vuḍḍhā សេចក្តីថា ចាស់ជរាដោយវ័យ។ ពាក្យថា mahallakā សេចក្តីថា ចាស់ទុំដោយជាតិ។ ពាក្យថា addhagatā សេចក្តីថា កន្លងហួសនូវកាលវេលា គឺវ័យទាំង ៣។ ពាក្យថា sutametaṃ សេចក្តីថា ពាក្យនោះ ពួកយើងបានឮមកហើយ។ ពាក្យថា tayidaṃ bho gotama tathā eva សេចក្តីថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ហេតុដែលពួកយើងបានឮមកនោះ គឺយ៉ាងនោះមែន។ ពាក្យថា tayidaṃ bho gotama na sampannameva សេចក្តីថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ការមិនធ្វើនូវការសំពះជាដើមនោះ មិនសមគួរទាល់តែសោះ។

อกาลวาทีติอาทีสุ อกาเล วทตีติ อกาลวาที. อสภาวํ วทตีติ อภูตวาที. อนตฺถํ วทติ, โน อตฺถนฺติ อนตฺถวาที. อธมฺมํ วทติ, โน ธมฺมนฺติ อธมฺมวาที. อวินยํ วทติ, โน วินยนฺติ อวินยวาที. อนิธานวตึ วาจํ ภาสิตาติ น หทเย นิเธตพฺพยุตฺตกํ วาจํ ภาสิตา. อกาเลนาติ กเถตุํ อยุตฺตกาเลน. อนปเทสนฺติ อปเทสรหิตํ, สาปเทสํ สการณํ กตฺวา น กเถติ. อปริยนฺตวตินฺติ ปริยนฺตรหิตํ, น ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา กเถติ. อนตฺถสํหิตนฺติ น โลกิยโลกุตฺตรอตฺถนิสฺสิตํ กตฺวา กเถติ. พาโล เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตีติ อนฺธพาโล เถโรติ สงฺขํ คจฺฉติ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា akālavādī បុគ្គលដែលនិយាយក្នុងកាលមិនគួរ ឈ្មោះថា អកាលវាទី។ បុគ្គលដែលនិយាយនូវសេចក្តីមិនពិត ឈ្មោះថា អភូតវាទី。 បុគ្គលដែលនិយាយនូវសេចក្តីមិនមានប្រយោជន៍ មិននិយាយនូវសេចក្តីមានប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា អនត្ថវាទី។ បុគ្គលដែលនិយាយនូវសេចក្តីមិនមែនជាធម៌ មិននិយាយនូវសេចក្តីជាធម៌ ឈ្មោះថា អធម្មវាទី។ បុគ្គលដែលនិយាយនូវសេចក្តីមិនមែនជាវិន័យ មិននិយាយនូវសេចក្តីជាវិន័យ ឈ្មោះថា អវិនយវាទី។ ពាក្យថា anidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā សេចក្តីថា និយាយនូវពាក្យដែលមិនគួរតម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា akālena សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលមិនគួរនិយាយ។ ពាក្យថា anapadesaṃ សេចក្តីថា មិនមានគ្រឿងអាង គឺមិននិយាយធ្វើឲ្យមានគ្រឿងអាង មានហេតុផល។ ពាក្យថា apariyantavatiṃ សេចក្តីថា មិនមានទីបំផុត គឺមិននិយាយបង្ហាញនូវការកំណត់ព្រំដែន។ ពាក្យថា anatthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា មិននិយាយផ្អែកលើប្រយោជន៍លោកិយនិងលោកុត្តរៈ។ ពាក្យថា bālo therotveva saṅkhaṃ gacchati សេចក្តីថា រាប់ថាជាព្រះថេរៈល្ងង់ខ្លៅ។

กาลวาทีติอาทีนิ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพานิ. ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตีติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตตฺตา ปณฺฑิโต, ถิรภาวปฺปตฺติยา เถโรติ สงฺขํ คจฺฉติ.

ពាក្យទាំងឡាយមានជាដើមថា Kālavādī (អ្នកនិយាយត្រូវកាល) គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខ (ផ្ទុយគ្នា) នឹងធម៌ដែលបានពោលហើយ។ បទថា Paṇḍito therotveva saṅkhaṃ gacchati សេចក្តីថា បុគ្គលរមែងដល់នូវការរាប់ថា ជាបណ្ឌិត ព្រោះជាអ្នកប្រកបដោយភាពជាបណ្ឌិត, រមែងដល់នូវការរាប់ថា ជាថេរៈ ព្រោះដល់នូវភាពជាអ្នកមាំមួន។

พหุสฺสุโต โหตีติ พหุํ อสฺส สุตํ โหติ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ ปาฬิอนุสนฺธิปุพฺพาปรวเสน อุคฺคหิตํ โหตีติ อตฺโถ. สุตธโรติ สุตสฺส อาธารภูโต. ยสฺส หิ อิโต คหิตํ อิโต ปลายติ, ฉิทฺทฆเฏ อุทกํ วิย น ติฏฺฐติ, ปริสมชฺเฌ เอกสุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถตุํ วา วาเจตุํ วา น สกฺโกติ, อยํ น สุตธโร นาม. ยสฺส ปน อุคฺคหิตํ พุทฺธวจนํ อุคฺคหิตกาลสทิสเมว โหติ, ทสปิ วีสติปิ วสฺสานิ สชฺฌายํ อกโรนฺตสฺส เนว นสฺสติ, อยํ สุตธโร นาม. สุตสนฺนิจโยติ สุตสฺส สนฺนิจยภูโต. ยสฺส หิ สุตํ หทยมญฺชูสาย สนฺนิจิตํ สิลาย เลขา วิย สุวณฺณปตฺเต ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย [Pg.267] จ ติฏฺฐติ, อยํ สุตสนฺนิจโย นาม. ธาตาติ ธาตา ปคุณา. เอกจฺจสฺส หิ อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ ธาตํ ปคุณํ นิจฺจลิกํ น โหติ, ‘‘อสุกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหี’’ติ วุตฺเต ‘‘สชฺฌายิตฺวา สํสนฺทิตฺวา สมนุคฺคาหิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ วทติ. เอกจฺจสฺส ธาตํ ปคุณํ ภวงฺคโสตสทิสํ โหติ, ‘‘อสุกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหี’’ติ วุตฺเต อุทฺธริตฺวา ตเมว กเถติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ธาตา’’ติ. วจสา ปริจิตาติ สุตฺตทสก-วคฺคทสกปณฺณาสทสกวเสน วาจาย สชฺฌายิตา. มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน อนุเปกฺขิตา. ยสฺส วาจาย สชฺฌายิตํ พุทฺธวจนํ มนสา จินฺเตนฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ ปากฏํ โหติ, มหาทีปํ ชาเลตฺวา ฐิตสฺส รูปคตํ วิย ปญฺญายติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุปฺปฏิวิทฺธา.

បទថា Bahussuto hoti សេចក្តីថា ការស្តាប់ (ការរៀនសូត្រ) របស់បុគ្គលនោះមានច្រើន គឺព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តាមានអង្គ ៩ ដែលបុគ្គលនោះបានរៀនសូត្រចាំបាច់ ដោយអំណាចនៃលំដាប់មុននិងក្រោយនៃបាលី។ បទថា Sutadharo សេចក្តីថា ជាទីតម្កល់ទុកនូវធម៌ដែលបានស្តាប់ហើយ។ ព្រោះថា ធម៌ដែលបុគ្គលណាបានរៀនពីសំណាក់គ្រូនេះ ហើយបាត់បង់ទៅក្នុងទីនោះ មិនឋិតនៅដូចជាទឹកក្នុងក្អមធ្លាយ មិនអាចសម្តែង ឬមិនអាចបង្រៀនសូត្រសូម្បីតែសូត្រមួយ ឬជាតកមួយក្នុងកណ្តាលជំនុំជនបាន បុគ្គលនេះមិនឈ្មោះថា សុតធរៈ ឡើយ។ ចំណែកបុគ្គលណា ព្រះពុទ្ធវចនៈដែលខ្លួនបានរៀនសូត្រហើយ នៅតែដូចជាកាលដែលទើបរៀនថ្មីៗ សូម្បីតែមិនបានស្វាធ្យាយអស់ ១០ ឆ្នាំ ឬ ២០ ឆ្នាំ ក៏មិនបាត់បង់ឡើយ បុគ្គលនេះទើបឈ្មោះថា សុតធរៈ។ បទថា Sutasannicayo សេចក្តីថា ជាទីសន្សំទុកនូវសុតៈ។ ព្រោះថា សុតៈរបស់បុគ្គលណាដែលសន្សំទុកក្នុងហឹបគឺហឫទ័យ ឋិតនៅដូចជាអក្សរចារលើថ្ម ឬដូចជាខ្លាញ់សីហៈដែលគេដាក់ក្នុងភាជន៍មាស បុគ្គលនេះឈ្មោះថា សុតសន្និចយៈ។ បទថា Dhātā សេចក្តីថា ទ្រទ្រង់បានស្ទាត់ជំនាញ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធវចនៈដែលបុគ្គលខ្លះរៀនហើយ មិនមែនជាធម៌ចាំស្ទាត់ មិនរឹងមាំឡើយ កាលបើគេពោលថា «ចូរអ្នកសម្តែងនូវសូត្រ ឬជាតកឈ្មោះឯណោះ» ក៏និយាយថា «ខ្ញុំនឹងស្វាធ្យាយ ផ្ទៀងផ្ទាត់ ពិចារណាជាមុនសិន ទើបដឹង»។ ចំណែកបុគ្គលខ្លះ ធម៌ដែលខ្លួនទ្រទ្រង់ចាំស្ទាត់ហើយ ហូររហូតដូចជាខ្សែទឹកភវង្គ កាលបើគេពោលថា «ចូរអ្នកសម្តែងនូវសូត្រ ឬជាតកឈ្មោះឯណោះ» ក៏អាចលើកយកសូត្រ ឬជាតកនោះមកសម្តែងបានភ្លាមៗ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ថា «Dhātā»។ បទថា Vacasā paricitā សេចក្តីថា បានស្វាធ្យាយដោយវាចា ដោយអំណាចនៃពួកសូត្រដប់ ពួកវគ្គដប់ ឬពួកបណ្ណាសកៈដប់។ បទថា Manasānupekkhitā សេចក្តីថា បានរំលឹកនឹកគិតដោយចិត្ត។ ព្រះពុទ្ធវចនៈដែលបុគ្គលណាបានស្វាធ្យាយដោយវាចាហើយ កាលបើគិតដោយចិត្ត រមែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងទីនោះៗ ដូចជាបុគ្គលអុជប្រទីបធំឈរមើលរូបទាំងឡាយដូច្នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ បទថា Diṭṭhiyā suppaṭividdhā សេចក្តីថា បានចាក់ធ្លុះដោយល្អដោយបញ្ញា ទាំងដោយអត្ថ ទាំងដោយហេតុ។

อาภิเจตสิกานนฺติ อภิเจโตติ อภิกฺกนฺตํ วิสุทฺธํ จิตฺตํ วุจฺจติ, อธิจิตฺตํ วา, อภิเจตสิ ชาตานิ อาภิเจตสิกานิ, อภิเจโตสนฺนิสฺสิตานีติ วา อาภิเจตสิกานิ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ ทิฏฺฐธมฺเม สุขวิหารานํ. ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว วุจฺจติ, ตตฺถ สุขวิหารภูตานนฺติ อตฺโถ. รูปาวจรชฺฌานานเมตํ อธิวจนํ. ตานิ หิ อปฺเปตฺวา นิสินฺนา ฌายิโน อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อสํกิลิฏฺฐเนกฺขมฺมสุขํ วินฺทนฺติ, ตสฺมา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานี’’ติ วุจฺจติ. นิกามลาภีติ นิกาเมน ลาภี, อตฺตโน อิจฺฉาวเสน ลาภี, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. อกิจฺฉลาภีติ สุเขเนว ปจฺจนีกธมฺเม วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปชฺชิตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. อกสิรลาภีติ อกสิรานํ ลาภี วิปุลานํ, ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. เอกจฺโจ หิ ลาภีเยว โหติ, น ปน อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สกฺโกติ สมาปชฺชิตุํ. เอกจฺโจ สกฺโกติ ตถาสมาปชฺชิตุํ, ปาริปนฺถิเก จ ปน กิจฺเฉน วิกฺขมฺเภติ. เอกจฺโจ ตถา จ สมาปชฺชติ, ปาริปนฺถิเก จ อกิจฺเฉเนว วิกฺขมฺเภติ, น สกฺโกติ นาฬิกยนฺตํ วิย ยถาปริจฺเฉเทเยว วุฏฺฐาตุํ. ยสฺส ปน อยํ ติวิธาปิ สมฺปทา อตฺถิ, โส ‘‘อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี’’ติ วุจฺจติ. อาสวานํ ขยาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. เอวมิธ สีลมฺปิ พาหุสจฺจมฺปิ ขีณาสวสฺเสว สีลํ พาหุสจฺจญฺจ, ฌานานิปิ ขีณาสวสฺเสว วฬญฺชนกชฺฌานานิ กถิตานิ. ‘‘อาสวานํ ขยา’’ติอาทีหิ [Pg.268] ปน อรหตฺตํ กถิตํ. ผเลน เจตฺถ มคฺคกิจฺจํ ปกาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

បទថា Ābhicetasikānaṃ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា Abhiceto សំដៅយកចិត្តដ៏វិសេស ស្អាតបរិសុទ្ធ (ចិត្តជាឧបចារជ្ឈាន) ឬសំដៅយកអធិចិត្ត។ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងអភិចិត្ត ឈ្មោះថា អាភិចេតសិកៈ ឬធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនូវអភិចិត្ត ឈ្មោះថា អាភិចេតសិកៈ។ បទថា Diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ សេចក្តីថា ធម៌ជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា Diṭṭhadhammo សំដៅយកអត្តភាពដែលប្រាកដចំពោះមុខ ក្នុងបទនោះ មានសេចក្តីថា ជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងអត្តភាពដែលប្រាកដចំពោះមុខនោះ។ នេះជាឈ្មោះនៃរូបាវចរជ្ឈានទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ពួកអ្នកបានឈាន កាលបើចូលឈានទាំងនោះហើយអង្គុយនៅ រមែងបានទទួលនូវសុខកើតអំពីនេក្ខម្មៈដ៏មិនសៅហ្មង ក្នុងអត្តភាពនេះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «Diṭṭhadhammasukhavihārāni»។ បទថា Nikāmalābhī សេចក្តីថា ជាអ្នកបានតាមប្រាថ្នា គឺបានដោយអំណាចនៃសេចក្តីចង់របស់ខ្លួន ពោលគឺ ជាអ្នកអាចចូលឈានបានក្នុងខណៈដែលខ្លួនប្រាថ្នាហើយៗ។ បទថា Akicchalābhī សេចក្តីថា ជាអ្នកអាចកំចាត់បង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ (នីវរណធម៌) ហើយចូលឈានបានដោយងាយស្រួល។ បទថា Akasiralābhī សេចក្តីថា ជាអ្នកបាននូវឈានដ៏ធំទូលាយដោយមិនលំបាក គឺអាចចេញចាកឈានបានតាមកំណត់ពេលវេលា។ ព្រោះថា បុគ្គលខ្លះគ្រាន់តែជាអ្នកបានឈានប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែមិនអាចចូលឈានក្នុងខណៈដែលខ្លួនប្រាថ្នាហើយៗបានឡើយ។ បុគ្គលខ្លះអាចចូលឈានបានយ៉ាងនោះមែន ប៉ុន្តែរមែងកំចាត់បង់នូវធម៌ជាគ្រឿងរារាំង (នីវរណធម៌) ដោយលំបាក។ បុគ្គលខ្លះចូលឈានបានយ៉ាងនោះផង កំចាត់បង់នូវធម៌ជាគ្រឿងរារាំងដោយមិនលំបាកផង ប៉ុន្តែមិនអាចចេញចាកឈានតាមកំណត់ពេលវេលាបាន ដូចជាគ្រឿងយន្តបំពង់ឡើយ។ ចំណែកបុគ្គលណាមានសម្បទាទាំង ៣ ប្រការនេះ បុគ្គលនោះទើបហៅថា «Akicchalābhī Akasiralābhī»។ បទទាំងឡាយមានជាដើមថា Āsavānaṃ khayā មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលហើយ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែសីល សូម្បីតែពហុស្សុតភាព ក្នុងសូត្រនេះ ក៏សំដៅយកសីល និងពហុស្សុតភាពរបស់ព្រះខីណាស្រពប៉ុណ្ណោះ សូម្បីតែឈានទាំងឡាយ ក៏សំដៅយកឈានដែលព្រះខីណាស្រពប្រើប្រាស់ហើយដែរ។ ចំណែកបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «Āsavānaṃ khayā» ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះអរហត្ត។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវកិច្ចនៃមគ្គដោយផល។

อุทฺธเตนาติ อุทฺธจฺจสหคเตน. สมฺผนฺติ ปลาปกถํ. อสมาหิตสงฺกปฺโปติ อฏฺฐปิตสงฺกปฺโป. มโคติ มคสทิโส. อาราติ ทูเร. ถาวเรยฺยมฺหาติ ถาวรภาวโต. ปาปทิฏฺฐีติ ลามกทิฏฺฐิ. อนาทโรติ อาทรรหิโต. สุตวาติ สุเตน อุปคโต. ปฏิภานวาติ ทุวิเธน ปฏิภาเนน สมนฺนาคโต. ปญฺญายตฺถํ วิปสฺสตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย จตุนฺนํ สจฺจานํ อตฺถํ วินิวิชฺฌิตฺวา ปสฺสติ. ปารคู สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ ขนฺธาทิธมฺมานํ ปารํ คโต, อภิญฺญาปารคู, ปริญฺญาปารคู, ปหานปารคู, ภาวนาปารคู, สจฺฉิกิริยาปารคู, สมาปตฺติปารคูติ เอวํ ฉพฺพิเธน ปารคมเนน สพฺพธมฺมานํ ปารํ ปริโยสานํ คโต. อขิโลติ ราคขิลาทิวิรหิโต. ปฏิภานวาติ ทุวิเธเนว ปฏิภาเนน สมนฺนาคโต. พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ สกลพฺรหฺมจริโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

បទថា Uddhatena សេចក្តីថា ដែលប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ។ បទថា Samphaṃ សេចក្តីថា សម្តីរោយរាយ (ពាក្យឥតប្រយោជន៍)។ បទថា Asamāhitasaṅkappo សេចក្តីថា មានតម្រិះដែលមិនបានតម្កល់ទុកល្អ (ក្នុងអារម្មណ៍ដ៏ល្អ)។ បទថា Mago សេចក្តីថា ដូចជាសត្វម្រឹគ។ បទថា Ārā សេចក្តីថា ឆ្ងាយ។ បទថា Thāvareyyamhā សេចក្តីថា ចាកព្រះនិព្វានដែលមានសភាពមាំមួន (មិនប្រែប្រួល)។ បទថា Pāpadiṭṭhi សេចក្តីថា មានសេចក្តីយល់ឃើញដ៏លាមក។ បទថា Anādaro សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីគោរព (ក្នុងបុគ្គល និងធម៌ទាំងពីរ)។ បទថា Sutavā សេចក្តីថា ជាអ្នកដល់ព្រមដោយសុតៈ (ការរៀនសូត្រ)។ បទថា Paṭibhānavā សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយបដិភាណបញ្ញា ២ ប្រការ។ បទថា Paññāyatthaṃ vipassati សេចក្តីថា ឃើញច្បាស់នូវអត្ថនៃសច្ចៈទាំង ៤ ដោយមគ្គបញ្ញាជាមួយគ្នានឹងវិបស្សនា ដោយការចាក់ធ្លុះ。 បទថា Pāragū sabbadhammānaṃ សេចក្តីថា ជាអ្នកដល់នូវត្រើយនៃធម៌ទាំងពួងមានខន្ធជាដើម គឺដល់នូវត្រើយដោយការដឹងច្បាស់ (អភិញ្ញាបារគូ) ដល់នូវត្រើយដោយការកំណត់ដឹង (បរិញ្ញាបារគូ) ដល់នូវត្រើយដោយការលះបង់ (បហានបារគូ) ដល់នូវត្រើយដោយការចម្រើន (ភាវនាបារគូ) ដល់នូវត្រើយដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ (សច្ឆិកិរិយាបារគូ) និងដល់នូវត្រើយដោយការចូលសមាបត្តិ (សមាបត្តិបារគូ) គឺដល់នូវត្រើយ ពោលគឺទីបំផុតនៃធម៌ទាំងពួង ដោយការដល់នូវត្រើយ ៦ ប្រការយ៉ាងនេះ។ បទថា Akhilo សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកកិលេសគ្រឿងគំរោះគំរើយមានរាគៈជាដើម។ បទថា Paṭibhānavā សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយបដិភាណបញ្ញា ២ ប្រការនោះឯង។ បទថា Brahmacariyassa kevalī សេចក្តីថា មានព្រហ្មចរិយធម៌ទាំងស្រុង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๓. โลกสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាលោកសូត្រ

๒๓. ตติเย โลโกติ ทุกฺขสจฺจํ. อภิสมฺพุทฺโธติ ญาโต ปจฺจกฺโข กโต. โลกสฺมาติ ทุกฺขสจฺจโต. ปหีโนติ มหาโพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน ปหีโน. ตถาคตสฺส ภาวิตาติ ตถาคเตน ภาวิตา.

២៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា Loko សំដៅយកទុក្ខសច្ចៈ។ បទថា Abhisambuddho សេចក្តីថា បានដឹងច្បាស់ ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយដោយញាណ។ បទថា Lokasmā សេចក្តីថា ចាកទុក្ខសច្ចៈ។ បទថា Pahīno សេចក្តីថា លះបង់បានហើយដោយអរហត្តមគ្គញាណ ទៀបគល់មហាពោធិព្រឹក្ស។ បទថា Tathāgatassa bhāvitā សេចក្តីថា ព្រះតថាគតបានចម្រើនហើយ។

เอวํ เอตฺตเกน ฐาเนน จตูหิ สจฺเจหิ อตฺตโน พุทฺธภาวํ กเถตฺวา อิทานิ ตถาคตภาวํ กเถตุํ ยํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิ ธมฺมารมฺมณํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ.

ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលបានសម្តែងនូវភាពជាព្រះពុទ្ធរបស់ព្រះអង្គ ដោយសច្ចៈទាំង ៤ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាព្រះតថាគត ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា Yaṃ, bhikkhave ដូច្នេះ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា Diṭṭhaṃ សំដៅយករូបាយតនៈ។ បទថា Sutaṃ សំដៅយកសទ្ទាយតនៈ។ បទថា Mutaṃ សំដៅយកគន្ធាយតនៈ រសាយតនៈ និងផោដ្ឋព្វាយតនៈ ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវដល់ (ប៉ះពាល់) ទើបកាន់យកបាន。 បទថា Viññātaṃ សំដៅយកធម្មារម្មណ៍មានសុខទុក្ខជាដើម។ បទថា Pattaṃ សំដៅយកអារម្មណ៍ដែលបានមក ដោយការស្វែងរកក្តី ដោយមិនបានស្វែងរកក្តី។ បទថា Pariyesitaṃ សំដៅយកអារម្មណ៍ដែលបានមកហើយក្តី មិនទាន់បានមកក្តី ដែលខ្លួនបានស្វែងរកហើយ។ បទថា Anuvicaritaṃ manasā សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដែលចិត្តត្រួតត្រា (ត្រិះរិះ) រឿយៗ។

ตถาคเตน [Pg.269] อภิสมฺพุทฺธนฺติ อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส นีลํ ปีตกนฺติอาทิ รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโทติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลคนฺโธ ตจคนฺโธติอาทิ คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, มูลรโส ขนฺธรโสติอาทิ รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, กกฺขฬํ มุทุกนฺติอาทิ ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขทุกฺขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวารสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม ธมฺมารมฺมณํ วิชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, อิเมสํ สพฺพสตฺตานํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ, ตตฺถ ตถาคเตน อทิฏฺฐํ วา อสุตํ วา อมุตํ วา อวิญฺญาตํ วา นตฺถิ, อิมสฺส ปน มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, สพฺพมฺปิ ตถาคตสฺส อปฺปตฺตํ นาม นตฺถิ ญาเณน อสจฺฉิกตํ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះ ដោយបទថា Tathāgatena abhisambuddhaṃ ដូច្នេះថា៖ រូបារម្មណ៍មានពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿងជាដើម របស់លោកជាមួយនិងទេវតានេះ ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ឯណា ដែលមកប្រាកដក្នុងចក្ខុទ្វារ ព្រះតថាគតរមែងដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីទាំងពួងយ៉ាងនេះថា «សត្វនេះ ក្នុងខណៈនេះ បានឃើញនូវរូបារម្មណ៍ឈ្មោះនេះហើយ ក៏កើតសេចក្តីត្រេកអរ (សុមនស្ស) ឬមិនត្រេកអរ (ទុមនស្ស) ឬក៏មានចិត្តជាកណ្តាល (ឧបេក្ខា)»។ ដូចគ្នាដែរ សទ្ទារម្មណ៍មានសំឡេងស្គរ សំឡេងភេរីជាដើម របស់លោកជាមួយនិងទេវតានេះ ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ឯណា ដែលមកប្រាកដក្នុងសោតទ្វារ, គន្ធារម្មណ៍មានក្លិនឫសឈើ ក្លិនសម្បកឈើជាដើម ឯណា ដែលមកប្រាកដក្នុងឃានទ្វារ, រសារម្មណ៍មានរសឫសឈើ រសដើមឈើជាដើម ឯណា ដែលមកប្រាកដក្នុងជិវ្ហាទ្វារ, ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ដែលប្លែកគ្នាដោយបឋវីធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ មានសភាពរឹង និងទន់ជាដើម ឯណា ដែលមកប្រាកដក្នុងកាយទ្វារ ព្រះតថាគតរមែងដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីទាំងពួងយ៉ាងនេះថា «សត្វនេះ ក្នុងខណៈនេះ បានពាល់ត្រូវនូវផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ឈ្មោះនេះហើយ ក៏កើតសេចក្តីត្រេកអរ ឬមិនត្រេកអរ ឬក៏មានចិត្តជាកណ្តាល»។ ដូចគ្នាដែរ ធម្មារម្មណ៍ដែលប្លែកគ្នាដោយសុខនិងទុក្ខជាដើម របស់លោកជាមួយនិងទេវតានេះ ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ឯណា ដែលមកប្រាកដក្នុងមនោទ្វារ ព្រះតថាគតរមែងដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីទាំងពួងយ៉ាងនេះថា «សត្វនេះ ក្នុងខណៈនេះ បានដឹងច្បាស់នូវធម្មារម្មណ៍ឈ្មោះនេះហើយ ក៏កើតសេចក្តីត្រេកអរ ឬមិនត្រេកអរ ឬក៏មានចិត្តជាកណ្តាល»។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះថា អារម្មណ៍ណាដែលសត្វទាំងឡាយទាំងពួងនេះ បានឃើញ បានឮ បានពាល់ត្រូវ បានដឹងច្បាស់ហើយ ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ អារម្មណ៍ដែលព្រះតថាគតមិនបានឃើញ មិនបានឮ មិនបានពាល់ត្រូវ ឬមិនបានដឹងច្បាស់ មិនមានឡើយ។ ចំណែកមហាជននេះ សូម្បីតែអារម្មណ៍ដែលខ្លួនស្វែងរកហើយមិនបាន ក៏មាន, មិនបានស្វែងរកហើយមិនបាន ក៏មាន, ស្វែងរកហើយបាន ក៏មាន, មិនបានស្វែងរកហើយបាន ក៏មាន, ប៉ុន្តែអារម្មណ៍ទាំងពួងដែលព្រះតថាគតមិនបានដល់ ឬមិនបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយញាណ មិនមានឡើយ។

ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ ยํ ยถา โลเกน คตํ, ตสฺส ตเถว คตตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อภิสมฺพุทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ คตสทฺเทน เอกตฺถํ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ ตถาคโตติ นิคมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตสฺส ยุตฺติ เอกปุคฺคลวณฺณนายํ ตถาคตสทฺทวิตฺถาเร วุตฺตาเยว. อปิเจตฺถ อญฺญทตฺถูติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ทกฺขตีติ ทโส. วสํ วตฺเตตีติ วสวตฺตี.

បទថា Tasmā tathāgatoti vuccati សេចក្តីថា អារម្មណ៍ណាដែលសត្វលោកដឹងយ៉ាងណា ព្រះតថាគតក៏ដឹងយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុតែព្រះអង្គដឹងយ៉ាងនោះ ទើបហៅថា «តថាគត»។ ចំណែកក្នុងបាលី ត្រាស់ថា «Abhisambuddhaṃ» បទនោះមានន័យដូចគ្នានឹងបទថា Gata (ដឹងហើយ)។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យសន្និដ្ឋានថា «Tathāgato» ក្នុងវារៈទាំងពួង ដោយវិធីនេះចុះ។ សេចក្តីសមស្របនៃពាក្យតថាគតនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលទុកហើយក្នុងសេចក្តីពន្យល់ពាក្យតថាគត ក្នុងឯកបុគ្គលវគ្គវណ្ណនា។ មួយវិញទៀត ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា Aññadatthu ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យថា «ដោយពិតប្រាកដ» (ឯកំសត្ថ)។ បទថា Daso សេចក្តីថា ព្រោះឃើញច្បាស់ (ទស្សនៈ)។ បទថា Vasavattī សេចក្តីថា ព្រោះញ៉ាំងអំណាចឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ (ជាធំលើអារម្មណ៍ទាំងពួង)។

สพฺพํ โลกํ อภิญฺญาติ เตธาตุกํ โลกสนฺนิวาสํ ชานิตฺวา. สพฺพํ โลเก ยถาตถนฺติ ตสฺมึ เตธาตุกโลกสนฺนิวาเส ยํกิญฺจิ เนยฺยํ, สพฺพํ ตํ ยถาตถํ อวิปรีตํ ชานิตฺวา. วิสํยุตฺโตติ จตุนฺนํ [Pg.270] โยคานํ ปหาเนน วิสํยุตฺโต. อนูปโยติ ตณฺหาทิฏฺฐิอุปเยหิ วิรหิโต. สพฺพาภิภูติ รูปาทีนิ สพฺพารมฺมณานิ อภิภวิตฺวา ฐิโต. ธีโรติ ธิติสมฺปนฺโน. สพฺพคนฺถปฺปโมจโนติ สพฺเพ จตฺตาโรปิ คนฺเถ โมเจตฺวา ฐิโต. ผุฏฺฐสฺสาติ ผุฏฺฐา อสฺส. อิทญฺจ กรณตฺเถ สามิวจนํ. ปรมา สนฺตีติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ เตน ญาณผุสเนน ผุฏฺฐํ. เตเนวาห – นิพฺพานํ อกุโตภยนฺติ. อถ วา ปรมาสนฺตีติ อุตฺตมา สนฺติ. กตรา สาติ? นิพฺพานํ. ยสฺมา ปน นิพฺพาเน กุโตจิ ภยํ นตฺถิ, ตสฺมา ตํ อกุโตภยนฺติ วุจฺจติ. วิมุตฺโต อุปธิสงฺขเยติ อุปธิสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. สีโห อนุตฺตโรติ ปริสฺสยานํ สหนฏฺเฐน กิเลสานญฺจ หึสนฏฺเฐน ตถาคโต อนุตฺตโร สีโห นาม. พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ. อิตีติ เอวํ ตถาคตสฺส คุเณ ชานิตฺวา. สงฺคมฺมาติ สมาคนฺตฺวา. ตํ นมสฺสนฺตีติ ตํ ตถาคตํ เต สรณํ คตา นมสฺสนฺติ. อิทานิ ยํ วทนฺตา เต นมสฺสนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ทนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ពាក្យថា "Sabbaṃ lokaṃ abhiññā" សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវលោកទាំងពួង គឺដឹងនូវទីតាំងនៃលោកក្នុងត្រៃធាតុ។ ពាក្យថា "Sabbaṃ loke yathātathaṃ" សេចក្តីថា ក្នុងទីតាំងនៃលោកក្នុងត្រៃធាតុនោះ អ្វីៗដែលគួរដឹងទាំងអស់ ព្រះតថាគតដឹងហើយតាមពិត មិនខុសប្លែកឡើយ។ ពាក្យថា "Visaṃyutto" សេចក្តីថា មិនប្រកប (រួចផុតហើយ) ព្រោះលះបង់នូវយោគៈទាំង ៤។ ពាក្យថា "Anūpayo" សេចក្តីថា វៀរចាកឧបាយមានតណ្ហានិងទិដ្ឋិជាដើម។ ពាក្យថា "Sabbābhibhū" សេចក្តីថា គ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ទាំងពួងមានរូបជាដើមហើយស្ថិតនៅ។ ពាក្យថា "Dhīro" សេចក្តីថា ប្រកបដោយធិតិ (សេចក្តីខ្ជាប់ខ្ជួន ឬប្រាជ្ញា)។ ពាក្យថា "Sabbaganthappamocano" សេចក្តីថា រួចផុតចាកគន្ថៈទាំង ៤ ទាំងអស់ហើយស្ថិតនៅ។ ពាក្យថា "Phuṭṭhassa" សេចក្តីថា ពាល់ត្រូវហើយចំពោះព្រះអង្គ។ ពាក្យថា "ផុដ្ឋស្ស" នេះជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃករណៈ។ ពាក្យថា "Paramā santī" សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះព្រះនិព្វាននោះ ព្រះអង្គពាល់ត្រូវហើយដោយការពាល់ត្រូវគឺញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា "និព្វានមិនមានភ័យអំពីណាឡើយ" (nibbānaṃ akutobhayaṃ)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា "paramā santī" សេចក្តីថា សេចក្តីស្ងប់ដ៏ឧត្តម។ សេចក្តីស្ងប់នោះ តើដូចម្តេច? គឺព្រះនិព្វាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះក្នុងព្រះនិព្វាន ភ័យអំពីណាមួយមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះ ទើបហៅថា "មិនមានភ័យអំពីណាឡើយ" (akutobhaya)។ ពាក្យថា "Vimutto upadhisaṅkhaye" សេចក្តីថា រួចផុតហើយដោយផលវិមុត្តិដែលមានព្រះនិព្វានពោលគឺការអស់ទៅនៃឧបធិជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា "Sīho anuttaro" សេចក្តីថា ព្រះតថាគតឈ្មោះថាជាសីហៈដ៏ប្រសើរ ព្រោះអត្ថថាអត់ធន់ចំពោះឧបទ្រពទាំងឡាយ និងព្រោះអត្ថថាកម្ចាត់បង់នូវកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "Brahmā" សេចក្តីថា ដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា "Iti" សេចក្តីថា យ៉ាងនេះ (ដឹងនូវគុណរបស់ព្រះតថាគតយ៉ាងនេះ)។ ពាក្យថា "Saṅgamma" សេចក្តីថា មកជួបជុំគ្នាហើយ។ ពាក្យថា "Taṃ namassanti" សេចក្តីថា ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយនោះ ដល់នូវព្រះតថាគតនោះជាទីពឹង ហើយថ្វាយបង្គំ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវពាក្យដែលទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយនោះពោលហើយថ្វាយបង្គំ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា "danto" (ទូន្មានហើយ)។ ពាក្យនោះ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๔. กาฬการามสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថា កាឡការាមសូត្រ

๒๔. จตุตฺถํ อตฺถุปฺปตฺติยํ นิกฺขิตฺตํ. กตราย อตฺถุปฺปตฺติยนฺติ? ทสพลคุณกถาย. อนาถปิณฺฑิกสฺส กิร ธีตา จูฬสุภทฺทา ‘‘สาเกตนคเร กาฬกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส เคหํ คจฺฉิสฺสามี’’ติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อหํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกกุลํ คจฺฉามิ. สเจ ตตฺถ สกฺการํ ลภิสฺสามิ, เอกสฺมึ ปุริเส เปสิยมาเน ปปญฺโจ ภวิสฺสติ, มํ อาวชฺเชยฺยาถ ภควา’’ติ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อคมาสิ. เสฏฺฐิ ‘‘สุณิสา เม อาคตา’’ติ มงฺคลํ กโรนฺโตว พหุํ ขาทนียโภชนียํ ปฏิยาเทตฺวา ปญฺจ อเจลกสตานิ นิมนฺเตสิ. โส เตสุ นิสินฺเนสุ ‘‘ธีตา เม อาคนฺตฺวา อรหนฺเต วนฺทตู’’ติ จูฬสุภทฺทาย เปเสสิ. อาคตผลา อริยสาวิกา อรหนฺเตติ วุตฺตมตฺเตเยว ‘‘ลาภา วต เม’’ติ อุฏฺฐหิตฺวา คตา เต นิสฺสิริกทสฺสเน อเจลเก ทิสฺวาว ‘‘สมณา นาม น เอวรูปา โหนฺติ, ตาต, เยสํ เนว อชฺฌตฺตํ หิรี, น พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ อตฺถี’’ติ วตฺวา ‘‘น อิเม สมณา, ธีธี’’ติ เขฬํ ปาเตตฺวา นิวตฺติตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คตา.

២៤. សូត្រទី ៤ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឡើងព្រោះហេតុដែលកើតឡើង (អត្ថុប្បត្តិ)។ ចុះព្រោះហេតុដែលកើតឡើងដូចម្តេច? គឺព្រោះការសម្តែងនូវគុណរបស់ព្រះទសពល។ ឮថា នាងចូឡសុភទ្ទា ជាកូនស្រីរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី គិតថា "នាងខ្ញុំនឹងទៅកាន់ផ្ទះរបស់កូនប្រុសកាឡកសេដ្ឋី ក្នុងក្រុងសាកេត" ទើបចូលទៅគាល់ព្រះសាស្តា ហើយក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នាងខ្ញុំនឹងទៅកាន់ត្រកូលដែលមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ប្រសិនបើខ្ញុំម្ចាស់បានការធ្វើសក្ការៈក្នុងទីនោះ កាលបើបញ្ជូនបុរសម្នាក់មក (ដើម្បីនិមន្តព្រះអង្គ) នឹងនាំឲ្យយឺតយ៉ាវ សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះរលឹកដល់ខ្ញុំម្ចាស់ផងចុះ" លុះបានទទួលបដិញ្ញា (ការសន្យា) ហើយ ក៏ចេញដំណើរទៅ។ សេដ្ឋីគិតថា "កូនប្រសារស្រីរបស់អញមកដល់ហើយ" កាលនឹងធ្វើមង្គលការ ក៏បានចាត់ចែងខាទនីយភោជនីយាហារយ៉ាងច្រើន ហើយបាននិមន្តអចេលកៈ ៥ រយរូប។ កាលបើអចេលកៈទាំងនោះអង្គុយហើយ សេដ្ឋីក៏បានចាត់ចែងឲ្យគេទៅប្រាប់នាងចូឡសុភទ្ទាថា "សូមកូនស្រីរបស់អញមកថ្វាយបង្គំព្រះអរហន្តទាំងឡាយផង"។ នាងចូឡសុភទ្ទា ជាអរិយសាវិកាដែលបានសម្រេចផល (សោតាបត្តិផល) ហើយ គ្រាន់តែបានឮពាក្យថា "ព្រះអរហន្ត" ប៉ុណ្ណោះ ក៏គិតថា "ជាលាភរបស់អញណាស់តើ" ហើយក៏ក្រោកឡើងទៅ។ លុះបានឃើញអចេលកៈទាំងនោះដែលមានរូបរាងគួរឲ្យរអើម (គ្មានសិរី) ក៏និយាយថា "នែពុក ធម្មតាព្រះសមណៈមិនមានសភាពបែបនេះឡើយ ពួកជនណាដែលមិនមានហិរិក្នុងខាងក្នុង មិនមានឱត្តប្បៈក្នុងខាងក្រៅ" រួចនិយាយថា "ពួកជនទាំងនេះមិនមែនជាសមណៈទេ គួរឲ្យខ្ពើមណាស់" ហើយក៏ស្តោះទឹកមាត់ ដើរត្រឡប់ទៅកាន់លំនៅរបស់ខ្លួនវិញ។

ตโต [Pg.271] อเจลกา ‘‘มหาเสฏฺฐิ กุโต เต เอวรูปา กาลกณฺณี ลทฺธา, กึ สกลชมฺพุทีเป อญฺญา ทาริกา นตฺถี’’ติ เสฏฺฐึ ปริภาสึสุ. โส ‘‘อาจริยา ชานิตฺวา วา กตํ โหตุ อชานิตฺวา วา, อหเมตฺถ ชานิสฺสามี’’ติ อเจลเก อุยฺโยเชตฺวา สุภทฺทาย สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อมฺม, กสฺมา เอวรูปํ อกาสิ, กสฺมา อรหนฺเต ลชฺชาเปสี’’ติ อาห. ตาต, อรหนฺตา นาม เอวรูปา น โหนฺตีติ. อถ นํ โส อาห –

លំដាប់នោះ អចេលកៈទាំងឡាយបានស្តីបន្ទោសសេដ្ឋីថា "មហាសេដ្ឋី តើអ្នកឯងបានស្រីកាឡកណ្ណី (ស្រីចង្រៃ) មានសភាពបែបនេះមកពីណា? ចុះក្នុងជម្ពូទ្វីបទាំងមូល គ្មានកុមារីដទៃទៀតទេឬ?"។ សេដ្ឋីនិយាយថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ទោះបីនាងធ្វើដោយដឹងក្តី ដោយមិនដឹងក្តី ចុះចុះ ខ្ញុំនឹងដឹងរឿងនេះ" រួចក៏បញ្ជូនអចេលកៈទាំងនោះទៅ ហើយចូលទៅរកនាងសុភទ្ទា សួរថា "កូនស្រី ហេតុអ្វីបានជាកូនធ្វើបែបនេះ? ហេតុអ្វីបានជាធ្វើឲ្យព្រះអរហន្តទាំងឡាយត្រូវខ្មាស?"។ នាងតបថា "នែពុក ធម្មតាព្រះអរហន្តទាំងឡាយ មិនមានសភាពបែបនេះឡើយ"។ លំដាប់នោះ សេដ្ឋីក៏បាននិយាយនឹងនាងថា៖

‘‘กีทิสา สมณา ตุยฺหํ, พาฬฺหํ โข เน ปสํสสิ;

กึสีลา กึสมาจารา, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา’’ติ.

"ព្រះសមណៈទាំងឡាយរបស់កូន មានសភាពដូចម្តេចខ្លះ ដែលកូនតែងតែសរសើរយ៉ាងខ្លាំង? ពួកលោកមានសីលដូចម្តេច មានសមាចារដូចម្តេច? កាលដែលពុកសួរហើយ សូមកូនប្រាប់សេចក្តីនោះដល់ពុកផង"។

สา อาห –

នាងចូឡសុភទ្ទាក៏បានពោលថា៖

‘‘สนฺตินฺทฺริยา สนฺตมนา, สนฺตเตชา คุณมคฺคสณฺฐิตา;

โอกฺขิตฺตจกฺขู มิตภาณี, ตาทิสา สมณา มม.

"ព្រះសមណៈទាំងឡាយរបស់ខ្ញុំម្ចាស់ មានឥន្ទ្រិយស្ងប់រម្ងាប់ មានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ មានតេជៈស្ងប់រម្ងាប់ ស្ថិតនៅក្នុងគុណធម៌និងផ្លូវដ៏ល្អ មានភ្នែកឱនចុះ និយាយដោយមានប្រមាណ ព្រះសមណៈរបស់ខ្ញុំម្ចាស់ មានសភាពបែបនោះឯង។

‘‘วสนฺติ วนโมคยฺห, นาโค เฉตฺวาว พนฺธนํ;

เอกกิยา อทุติยา, ตาทิสา สมณา มมา’’ติ.

ពួកលោកតែងចូលទៅកាន់ព្រៃហើយរស់នៅ ដូចជាដំរីសារដែលផ្តាច់នូវចំណងហើយចូលទៅកាន់ព្រៃ ពួកលោកនៅតែម្នាក់ឯង មិនមានគូកនឡើយ ព្រះសមណៈរបស់ខ្ញុំម្ចាស់ មានសភាពបែបនោះឯង។"

เอวญฺจ ปน วตฺวา เสฏฺฐิสฺส ปุเร ฐตฺวา ติณฺณํ รตนานํ คุณํ กเถสิ. เสฏฺฐิ ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ‘‘ยทิ เอวํ, ตว สมเณ อาเนตฺวา มงฺคลํ กโรมา’’ติ. สา ปุจฺฉิ ‘‘กทา กริสฺสถ, ตาตา’’ติ. เสฏฺฐิ จินฺเตสิ – ‘‘กติปาหจฺจเยนาติ วุตฺเต เปเสตฺวา ปกฺโกสาเปยฺยา’’ติ. อถ นํ ‘‘สฺเว อมฺมา’’ติ อาห. สา สายนฺหสมเย อุปริปาสาทํ อารุยฺห มหนฺตํ ปุปฺผสมุคฺคํ คเหตฺวา สตฺถุ คุเณ อนุสฺสริตฺวา อฏฺฐ ปุปฺผมุฏฺฐิโย ทสพลสฺส วิสฺสชฺเชตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ อวจ – ‘‘ภควา สฺเว ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ. ตานิ ปุปฺผานิ คนฺตฺวา ทสพลสฺส มตฺถเก วิตานํ หุตฺวา อฏฺฐํสุ. สตฺถา อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ อทฺทส. ธมฺมเทสนาปริโยสาเน อนาถปิณฺฑิกมหาเสฏฺฐิ ทสพลํ วนฺทิตฺวา ‘‘สฺเว, ภนฺเต, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มม เคเห ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ อาห. จูฬสุภทฺทาย นิมนฺติตมฺห เสฏฺฐีติ. น, ภนฺเต, กญฺจิ อาคตํ ปสฺสามาติ. อาม, เสฏฺฐิ, สทฺธา ปน อุปาสิกา ทูเร โยชนสตมตฺถเกปิ โยชนสหสฺสมตฺถเกปิ ฐิตา หิมวนฺโต วิย ปญฺญายตีติ วตฺวา –

លុះនាងពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ឈរនៅខាងមុខសេដ្ឋី ហើយសម្តែងនូវគុណនៃព្រះរតនត្រ័យទាំងបី។ សេដ្ឋីបានស្តាប់ពាក្យរបស់នាងហើយ ក៏និយាយថា "ប្រសិនបើដូច្នោះមែន យើងនឹងនាំព្រះសមណៈទាំងឡាយរបស់កូនមកធ្វើមង្គលការចុះ"។ នាងសួរថា "នែពុក តើនឹងធ្វើនៅពេលណា?"។ សេដ្ឋីគិតថា "កាលបើអញនិយាយថា 'កន្លងទៅពីរបីថ្ងៃ' នាងមុខជានឹងចាត់ចែងឲ្យទៅនិមន្តមកជាមិនខាន" ទើបនិយាយនឹងនាងថា "ថ្ងៃស្អែកណា កូនស្រី"។ នាងចូឡសុភទ្ទានោះ ក្នុងវេលាព្រលប់ ក៏ឡើងទៅលើប្រាសាទ កាន់យកនូវកន្ត្រកផ្កាយ៉ាងធំ រលឹកដល់ព្រះពុទ្ធគុណ ហើយបាចផ្កា ៨ ក្តាប់ ឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះព្រះទសពល រួចប្រណម្យអញ្ជលីឈរថ្វាយបង្គំនៅទីនោះ។ នាងបានពោលយ៉ាងនេះថា "សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រមដោយភិក្ខុសង្ឃ ៥ រយរូប ទទួលនូវភិក្ខា (ចង្ហាន់) របស់ខ្ញុំម្ចាស់ក្នុងថ្ងៃស្អែកផងចុះ"។ ផ្កាទាំងឡាយនោះ ក៏ហោះទៅប្រជុំគ្នាជាពិដាន ស្ថិតនៅលើព្រះសិរសានៃព្រះទសពល។ ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់ពិចារណា ក៏បានឃើញនូវហេតុការណ៍នោះ។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ អនាថបិណ្ឌិកមហាសេដ្ឋី បានថ្វាយបង្គំព្រះទសពល ហើយក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គព្រមដោយភិក្ខុសង្ឃ ៥ រយរូប ទទួលភិក្ខាក្នុងផ្ទះរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាក្នុងថ្ងៃស្អែកផងចុះ"។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា "ម្នាលសេដ្ឋី តថាគតត្រូវបាននាងចូឡសុភទ្ទានិមន្តរួចហើយ"។ សេដ្ឋីក្រាបទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាមិនឃើញមាននរណាម្នាក់មកសោះ"។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា "ពិតមែនហើយ សេដ្ឋី ប៉ុន្តែឧបាសិកាដែលមានសទ្ធា ទោះបីស្ថិតនៅក្នុងទីឆ្ងាយ ១០០ យោជន៍ក្តី ១០០០ យោជន៍ក្តី ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ ដូចជាភ្នំហិមពាន្តដែរ" លុះទ្រង់មានព្រះបន្ទូលយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់គាថានេះថា៖

‘‘ทูเร [Pg.272] สนฺโต ปกาเสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต;

อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๔) –

"សប្បុរសទាំងឡាយ ទោះបីនៅក្នុងទីឆ្ងាយ ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ ដូចជាភ្នំហិមពាន្ត ឯអសប្បុរសទាំងឡាយ ទោះបីនៅក្នុងទីជិតនេះ ក៏មិនប្រាកដឡើយ ដូចជាព្រួញដែលគេបាញ់ទៅក្នុងពេលយប់។"

อิมํ คาถมาห. อนาถปิณฺฑิโก ‘‘ภนฺเต, มม, ธีตุ สงฺคหํ กโรถา’’ติ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ.

ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់គាថានេះហើយ។ អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋីក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើការសង្គ្រោះដល់កូនស្រីរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាផងចុះ" រួចថ្វាយបង្គំហើយចៀសចេញទៅ។

สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ – ‘‘อหํ, อานนฺท, สาเกตํ คมิสฺสามิ, ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ สลากํ เทหิ. ททนฺโต จ ฉฬภิญฺญานํเยว ทเทยฺยาสี’’ติ. เถโร ตถา อกาสิ. จูฬสุภทฺทา รตฺติภาคสมนนฺตเร จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธา นาม พหุกิจฺจา พหุกรณียา, มํ สลฺลกฺเขยฺย วา น วา, กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ. ตสฺมึ ขเณ เวสฺสวโณ มหาราชา จูฬสุภทฺทาย กเถสิ – ‘‘ภทฺเท, มา โข ตฺวํ วิมนา อโหสิ, มา ทุมฺมนา. อธิวุตฺถํ เต ภควตา สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. สา ตุฏฺฐปหฏฺฐา ทานเมว สํวิทหิ. สกฺโกปิ โข เทวราชา วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตสิ – ‘‘ตาต, ทสพโล จูฬสุภทฺทาย สนฺติกํ สาเกตนครํ คจฺฉิสฺสติ, ปญฺจ กูฏาคารสตานิ มาเปหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. สตฺถา ปญฺจหิ ฉฬภิญฺญสเตหิ ปริวุโต กูฏาคารยาเนน มณิวณฺณํ อากาสํ วิลิขนฺโต วิย สาเกตนครํ อคมาสิ.

ព្រះសាស្តាទ្រង់ហៅព្រះអានន្ទត្ថេរមកត្រាស់ថា "ម្នាលអានន្ទ តថាគតនឹងទៅកាន់ក្រុងសាកេត ចូរអ្នកចែកស្លាកដល់ភិក្ខុ ៥ រយរូបចុះ។ កាលបើចែក ចូរប្រគល់ឲ្យចំពោះតែភិក្ខុទាំងឡាយដែលបានអភិញ្ញា ៦ ប៉ុណ្ណោះ"។ ព្រះថេរៈក៏បានធ្វើតាមព្រះបន្ទូលនោះ។ នាងចូឡសុភទ្ទា ក្នុងវេលាចុងក្រោយនៃរាត្រី ក៏គិតថា "ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានកិច្ចច្រើន មានការងារដែលត្រូវធ្វើច្រើន ព្រះអង្គនឹងទ្រង់រលឹកដល់ខ្ញុំម្ចាស់ឬទេហ្ន៎ តើខ្ញុំម្ចាស់គួរធ្វើដូចម្តេចទៅ?"។ ក្នុងខណៈនោះ ស្ដេចវេស្សវ័ណមហារាជ បានប្រាប់នាងចូឡសុភទ្ទាថា "នាងដ៏ចម្រើន នាងកុំមានចិត្តខ្វល់ខ្វាយឡើយ កុំមានចិត្តមិនសប្បាយឡើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទទួលចង្ហាន់របស់នាងសម្រាប់ថ្ងៃស្អែក ព្រមដោយភិក្ខុសង្ឃរួចហើយ"។ នាងមានសេចក្តីត្រេកអររីករាយជាខ្លាំង ក៏បានចាត់ចែងទាននោះឯង។ ចំណែកឯព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតា ក៏បានហៅវិស្សកម្មទេវបុត្រមកបង្គាប់ថា "នែអ្នកដ៏ចម្រើន ព្រះទសពលនឹងយាងទៅកាន់ក្រុងសាកេត ទៅកាន់សំណាក់របស់នាងចូឡសុភទ្ទា ចូរអ្នកនិម្មិតនូវប្រាសាទកំពូល ៥ រយចុះ"។ វិស្សកម្មទេវបុត្រក៏បានធ្វើតាមបង្គាប់នោះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់មានភិក្ខុដែលបានអភិញ្ញា ៦ ចំនួន ៥ រយរូបជាបរិវារ យាងទៅកាន់ក្រុងសាកេត ដោយយានគឺប្រាសាទកំពូល ហាក់ដូចជាកំពុងគូសវាសលើអាកាសដែលមានពណ៌ដូចជាកែវមណី។

สุภทฺทา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ สสุรปกฺโข มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, สาธุ เตสํ อนุจฺฉวิกธมฺมํ กเถถา’’ติ. สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. กาฬกเสฏฺฐิ โสตาปนฺโน หุตฺวา อตฺตโน อุยฺยานํ ทสพลสฺส อทาสิ. อเจลกา ‘‘อมฺหากํ ปฐมํ ทินฺน’’นฺติ นิกฺขมิตุํ น อิจฺฉนฺติ. ‘‘คจฺฉถ นีหริตพฺพนิยาเมน เต นีหรถา’’ติ สพฺเพ นีหราเปตฺวา ตตฺเถว สตฺถุ วิหารํ กาเรตฺวา พฺรหฺมเทยฺยํ กตฺวา อุทกํ ปาเตสิ. โส กาฬเกน การิตตาย กาฬการาโม นาม ชาโต. ภควา ตสฺมึ สมเย ตตฺถ วิหรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สาเกเต วิหรติ กาฬการาเม’’ติ.

នាងសុភទ្ទាបានថ្វាយទានចំពោះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន រួចថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តាហើយក្រាបទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកខាងឪពុកក្មេករបស់ខ្ញុំម្ចាស់ ជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ សូមព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌ដែលសមគួរដល់ពួកគាត់ផងចុះ"។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងធម៌។ កាឡកសេដ្ឋីបានសម្រេចជាសោតាបន្នបុគ្គល ហើយបានប្រគល់សួនច្បាររបស់ខ្លួនថ្វាយចំពោះព្រះទសពល។ ពួកអចេលកៈនិយាយថា "សួននេះ គេបានប្រគល់ឲ្យពួកយើងមុនហើយ" មិនព្រមចេញទៅឡើយ។ សេដ្ឋីនិយាយថា "ចូរពួកអ្នកទៅចុះ" ហើយក៏បានឲ្យគេបណ្តេញអចេលកៈទាំងនោះចេញតាមរបៀបបណ្តេញចេញ រួចបានកសាងវិហារថ្វាយព្រះសាស្តាក្នុងសួននោះឯង ធ្វើការប្រគេនជាព្រហ្មទាយ្យ ហើយច្រូចទឹកទក្ខិណោទក។ អាសនៈនោះ ព្រោះតែកាឡកសេដ្ឋីជាអ្នកកសាង ហេតុនោះ ទើបមានឈ្មោះថា "កាឡការាម"។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅក្នុងទីនោះក្នុងសម័យនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពាក្យថា "sākete viharati kāḷakārāme" ត្រូវបានពោលទុកមក។

ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ปญฺจสเต ภิกฺขู อามนฺเตสิ. เต กิร สาเกตนครวาสิโน กุลปุตฺตา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อุปฏฺฐานสาลาย นิสินฺนา ‘‘อโห พุทฺธคุณา นาม มหนฺตา, เอวรูปํ นาม มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ กาฬกเสฏฺฐึ ทิฏฺฐิโต โมเจตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปาเปตฺวา [Pg.273] สกลนครํ สตฺถารา เทวโลกสทิสํ กต’’นฺติ ทสพลสฺส คุณํ กเถนฺติ. สตฺถา เตสํ คุณํ กเถนฺตานํ จิตฺตํ อุปปริกฺขิตฺวา – ‘‘มยิ คเต มหตี เทสนา สมุฏฺฐิสฺสติ, เทสนาปริโยสาเน จ อิเม ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺเต ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ, มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา กมฺปิสฺสตี’’ติ ธมฺมสภํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน เต ภิกฺขู อาทึ กตฺวา ยํ, ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺสาติ อิมํ เทสนํ อารภิ. เอวมิทํ สุตฺตํ คุณกถาย นิกฺขิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា "Bhikkhū āmantesi" សេចក្តីថា ទ្រង់ហៅភិក្ខុ ៥ រយរូបមកត្រាស់។ ឮថា ភិក្ខុទាំង ៥ រយរូបនោះ ជាកុលបុត្រអ្នកក្រុងសាកេត បានស្តាប់ធម្មទេសនារបស់ព្រះសាស្តា ហើយបានបួសក្នុងសំណាក់របស់ព្រះសាស្តា អង្គុយនៅក្នុងឧបដ្ឋានសាលា និយាយសរសើរគុណរបស់ព្រះទសពលថា "ឱ! ព្រះពុទ្ធគុណទាំងឡាយ ធំធេងណាស់តើ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជួយកាឡកសេដ្ឋីដែលមានមិច្ឆាទិដ្ឋិមានសភាពបែបនេះ ឲ្យរួចផុតចាកមិច្ឆាទិដ្ឋិ ហើយឲ្យសម្រេចសោតាបត្តិផល ធ្វើក្រុងទាំងមូលឲ្យដូចជាទេវលោក"។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ពិចារណាចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលកំពុងនិយាយសរសើរគុណនោះ ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា "កាលបើតថាគតទៅដល់ ធម្មទេសនាដ៏ធំនឹងកើតឡើង ហើយក្នុងពេលបញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ ភិក្ខុ ៥ រយរូបទាំងនេះ នឹងបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ផែនដីធំដែលមានទឹកជាទីបំផុតនឹងកម្រើកញាប់ញ័រ" ទើបយាងទៅកាន់ធម្មសភា គង់លើពុទ្ធាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំទុក រួចទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ ដោយមានភិក្ខុទាំងនោះជាដើមថា "Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa"។ គួរដឹងថា សូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឡើងព្រោះការនិយាយសរសើរគុណ យ៉ាងនេះឯង។

ตตฺถ ‘‘ตมหํ ชานามี’’ติ ปทปริโยสาเน มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ. อพฺภญฺญาสินฺติ อภิอญฺญาสึ, ชานินฺติ อตฺโถ. วิทิตนฺติ ปากฏํ กตฺวา ญาตํ. อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – อญฺเญ ชานนฺติเยว, มยา ปน ปากฏํ กตฺวา วิทิตนฺติ. อิเมหิ ตีหิ ปเทหิ สพฺพญฺญุตภูมิ นาม กถิตา. ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสีติ ตํ ฉทฺวาริกํ อารมฺมณํ ตถาคโต ตณฺหาย วา ทิฏฺฐิยา วา น อุปฏฺฐาสิ น อุปคญฺฉิ. อยญฺหิ ปสฺสติ ภควา จกฺขุนา รูปํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต โส ภควา. สุณาติ ภควา โสเตน สทฺทํ. ฆายติ ภควา ฆาเนน คนฺธํ. สายติ ภควา ชิวฺหาย รสํ. ผุสติ ภควา กาเยน โผฏฺฐพฺพํ. วิชานาติ ภควา มนสา ธมฺมํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต โส ภควา. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสี’’ติ. อิมินา ปเทน ขีณาสวภูมิ กถิตาติ เวทิตพฺพา.

ក្នុងសូត្រនោះ ក្នុងពេលបញ្ចប់ពាក្យថា "tamahaṃ jānāmi" ផែនដីធំដែលមានទឹកជាទីបំផុត ក៏បានកម្រើកញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា "Abbhaññāsiṃ" សេចក្តីថា បានដឹងច្បាស់ហើយ (ដឹងដោយបញ្ញាដ៏ក្រៃលែង)។ ពាក្យថា "Viditaṃ" សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់ហើយដឹង។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះដោយពាក្យថា "viditaṃ" នេះថា ជនដទៃគ្រាន់តែដឹងប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯតថាគតវិញ ធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់ហើយទើបដឹង។ ដោយបទទាំងបីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវសព្វញ្ញុតភូមិ។ ពាក្យថា "Taṃ tathāgato na upaṭṭhāsi" សេចក្តីថា ព្រះតថាគតមិនបានចូលទៅជិត មិនបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអារម្មណ៍ដែលកើតឡើងតាមទ្វារទាំង ៦ នោះ ដោយតណ្ហា ឬដោយទិដ្ឋិឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឃើញរូបដោយចក្ខុ ប៉ុន្តែតម្រេកគឺឆន្ទៈ (ឆន្ទរាគ) របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមានឡើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ មានចិត្តរួចផុតល្អហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឮសំឡេងដោយសោតៈ... ទ្រង់ធុំក្លិនដោយឃានៈ... ទ្រង់ដឹងរសដោយជិវ្ហា... ទ្រង់ពាល់ត្រូវផោដ្ឋព្វៈដោយកាយ... ទ្រង់ដឹងធម្មារម្មណ៍ដោយមនោ ប៉ុន្តែតម្រេកគឺឆន្ទៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមានឡើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ មានចិត្តរួចផុតល្អហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "taṃ tathāgato na upaṭṭhāsi"។ គួរដឹងថា ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវខីណាស្រវភូមិ។

ตํ มมสฺส มุสาติ ตํ เม วจนํ มุสาวาโท นาม ภเวยฺย. ตํ ปสฺส ตาทิสเมวาติ ตมฺปิ มุสาวาโท ภเวยฺย. ตํ มมสฺส กลีติ ตํ วจนํ มยฺหํ โทโส ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา สจฺจภูมิ นาม กถิตาติ เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា "Taṃ mamassa musā" សេចក្តីថា ពាក្យនោះរបស់តថាគត គប្បីជាមុសាវាទ។ ពាក្យថា "Taṃ passa tādisameva" សេចក្តីថា ពាក្យនោះក៏គប្បីជាមុសាវាទដែរ។ ពាក្យថា "Taṃ mamassa kalī" សេចក្តីថា ពាក្យនោះគប្បីជាទោសរបស់តថាគត នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ គួរដឹងថា ដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវសច្ចភូមិ។

ทฏฺฐา ทฏฺฐพฺพนฺติ ทิสฺวา ทฏฺฐพฺพํ. ทิฏฺฐํ น มญฺญตีติ ตํ ทิฏฺฐํ รูปายตนํ ‘‘อหํ มหาชเนน ทิฏฺฐเมว ปสฺสามี’’ติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ น มญฺญติ. อทิฏฺฐํ น มญฺญตีติ ‘‘อหํ มหาชเนน อทิฏฺฐเมว เอตํ ปสฺสามี’’ติ เอวมฺปิ ตณฺหาทีหิ มญฺญนาหิ น มญฺญติ. ทฏฺฐพฺพํ น มญฺญตีติ ‘‘มหาชเนน ทิฏฺฐํ ปสฺสามี’’ติ เอวมฺปิ ตาหิ มญฺญนาหิ น มญฺญติ. ทฏฺฐพฺพญฺหิ อทิฏฺฐมฺปิ โหติเยว. เอวรูปานิ หิ วจนานิ ตีสุปิ กาเลสุ ลพฺภนฺติ, เตนสฺส อตฺโถ วุตฺโต. ทฏฺฐารํ น มญฺญตีติ ปสฺสิตารํ [Pg.274] เอกสตฺตํ นาม ตาหิ มญฺญนาหิ น มญฺญตีติ อตฺโถ. เสสฏฺฐาเนสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน สุญฺญตาภูมิ นาม กถิตา.

ពាក្យថា Daṭṭhā daṭṭhabbaṃ (ឃើញហើយ គប្បីឃើញ) គឺឃើញហើយ នូវរូបារម្មណ៍ដែលគប្បីឃើញ។ ពាក្យថា Diṭṭhaṃ na maññati (មិនសំគាល់នូវរូបដែលឃើញហើយ) គឺមិនសំគាល់ដោយតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិថា "អាត្មាអញឃើញនូវរូបារម្មណ៍ដែលឃើញហើយនោះ ដូចជាមហាជនឃើញដែរ"។ ពាក្យថា Adiṭṭhaṃ na maññati (មិនសំគាល់នូវរូបដែលមិនឃើញ) គឺមិនសំគាល់ដោយការសំគាល់មានតណ្ហាជាដើម សូម្បីយ៉ាងនេះថា "អាត្មាអញឃើញនូវរូបារម្មណ៍ដែលមិនឃើញនោះ ដូចជាមហាជនឃើញដែរ"។ ពាក្យថា Daṭṭhabbaṃ na maññati (មិនសំគាល់នូវរូបដែលគb្បីឃើញ) គឺមិនសំគាល់ដោយការសំគាល់ទាំងនោះ សូម្បីយ៉ាងនេះថា "អាត្មាអញឃើញនូវរូបារម្មណ៍ដែលគប្បីឃើញ ដូចជាមហាជនឃើញដែរ"។ ព្រោះថា រូបដែលគប្បីឃើញ សូម្បីមិនទាន់ឃើញ ក៏គង់តែជា រូបដែលគប្បីឃើញដដែល។ ព្រោះថា ម៉្យាងទៀត វចនៈមានសភាពបែបនេះ តែងបានក្នុងកាលទាំងបី ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងសេចក្តីនោះ។ ពាក្យថា Daṭṭhāraṃ na maññati (មិនសំគាល់នូវអ្នកឃើញ) សេចក្តីថា មិនសំគាល់នូវសត្វម្នាក់ដែលជាអ្នកឃើញ ដោយការសំគាល់ទាំងនោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងទីដែលសេសសល់ ក៏គប្បីដឹងសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវ សុញ្ញតភូមិ ដោយទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ។

อิติ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ โข, ภิกฺขเว. ตาทีเยว ตาทีติ ตาทิตา นาม เอกสทิสตา. ตถาคโต จ ยาทิโส ลาภาทีสุ, ตาทิโสว อลาภาทีสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลาเภปิ ตาที, อลาเภปิ ตาที. ยเสปิ ตาที, อยเสปิ ตาที. นินฺทายปิ ตาที, ปสํสายปิ ตาที. สุเขปิ ตาที, ทุกฺเขปิ ตาที’’ติ (มหานิ. ๓๘, ๑๙๒). อิมาย ตาทิตาย ตาที. ตมฺหา จ ปน ตาทิมฺหาติ ตโต ตถาคตตาทิโต อญฺโญ อุตฺตริตโร วา ปณีตตโร วา ตาที นตฺถีติ เอตฺตาวตา ตาทิภูมิ นาม กถิตา. อิมาหิ ปญฺจภูมีหิ เทสนํ นิฏฺฐาเปนฺตสฺส ปญฺจสุปิ ฐาเนสุ มหาปถวี สกฺขิภาเวน อกมฺปิตฺถ. เทสนาปริโยสาเน เต ปญฺจสเต อธุนาปพฺพชิเต กุลปุตฺเต อาทึ กตฺวา ตํ ฐานํ ปตฺตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสุ.

ពាក្យថា Iti kho, bhikkhave គឺ យ៉ាងនេះឯង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Tādīyeva tādī គឺ ភាពជាអ្នកមានសភាពដូចគ្នា ឈ្មោះថា តាទិតា (ភាពជាតាទិបុគ្គល)។ ព្រះតថាគតមានសភាពយ៉ាងណា ក្នុងលាភជាដើម ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះដែរ ក្នុងអលាភជាដើម។ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងថា "ព្រះអង្គមានសភាពយ៉ាងនោះក្នុងលាភ ព្រះអង្គមានសភាពយ៉ាងនោះក្នុងអលាភ មានសភាពយ៉ាងនោះក្នុងយស មានសភាពយ៉ាងនោះក្នុងអយស មានសភាពយ៉ាងនោះក្នុងសេចក្តីនិន្ទា មានសភាពយ៉ាងនោះក្នុងសេចក្តីសរសើរ មានសភាពយ៉ាងនោះក្នុងសុខ មានសភាពយ៉ាងនោះក្នុងទុក្ខ"។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា តាទិ ព្រោះភាពជាអ្នកមានសភាពយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Tamhā ca pana tādimhā គឺ តាទិបុគ្គលដទៃដែលក្រៃលែងជាង ឬថ្លៃថ្លាជាងព្រះតថាគតជាតាទិបុគ្គលនោះ មិនមានឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវ តាទិភូមិ ដោយពាក្យមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ។ កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយភូមិទាំងប្រាំនេះ មហាប្រថពីបានញាប់ញ័រដើម្បីធ្វើជាសាក្សីក្នុងទីទាំងប្រាំកន្លែង។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់ ដែលមានកុលបុត្រប្រាំរយរូបដែលទើបនឹងបួសថ្មីៗជាប្រធាន ដែលបានមកដល់ទីនោះ បានផឹកនូវទឹកអម្រឹត (បានសម្រេចធម៌)។

ภควาปิ สุตฺตํ นิฏฺฐาเปตฺวา คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต ยํกิญฺจีติอาทิมาห. ตตฺถ อชฺโฌสิตํ สจฺจมุตํ ปเรสนฺติ ปเรสํ สทฺธาย ปรปตฺติยายนาย สจฺจมุตนฺติ มญฺญิตฺวา อชฺโฌสิตํ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา คหิตํ. สยสํวุเตสูติ สยเมว สํวริตฺวา ปิยายิตฺวา คหิตคหเณสุ, ทิฏฺฐิคติเกสูติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิคติกา หิ สยํ สํวุตาติ วุจฺจนฺติ. สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ ทเหยฺยาติ เตสุ สยํ สํวุตสงฺขาเตสุ ทิฏฺฐิคติเกสุ ตถาคโต ตาที เตสํ เอกมฺปิ วจนํ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ เอวํ สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ อุตฺตมํ กตฺวา น โอทเหยฺย, น สทฺทเหยฺย, น ปตฺติยาเยยฺย. เอตญฺจ สลฺลนฺติ เอตํ ทิฏฺฐิสลฺลํ. ปฏิกจฺจ ทิสฺวาติ ปุเรตรํ โพธิมูเลเยว ทิสฺวา. วิสตฺตาติ ลคฺคา ลคิตา ปลิพุทฺธา. ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตนฺติ ยถายํ ปชา อชฺโฌสิตา คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา วิสตฺตา ลคฺคา ลคิตา, เอวํ อหมฺปิ ชานามิ ปสฺสามิ. ตถา เอวํ ยถา เอตาย ปชาย คหิตนฺติ เอวํ อชฺโฌสิตํ นตฺถิ ตถาคตานนฺติ อตฺโถ.

ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បញ្ចប់សូត្រហើយ កាលនឹងលើកឡើងនូវកំពូលនៃធម៌ដោយគាថាទាំងឡាយ ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា Yaṃ kiñci ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា ajjhositaṃ saccamutaṃ paresaṃ សេចក្តីថា សំគាល់នូវពាក្យដែលអ្នកដទៃជឿតាមជំនឿរបស់គេថា "ពិត មិនវង្វេង" ហើយចូលទៅស្ទាបអង្អែល លេបយក សម្រេចយក និងប្រកាន់ខ្ជាប់។ ពាក្យថា Sayasaṃvutesu សេចក្តីថា ក្នុងពួកជនដែលមានទិដ្ឋិ ដែលបានសង្រួមដោយខ្លួនឯង ស្រឡាញ់ និងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវការយល់ឃើញរបស់ខ្លួន ព្រោះថា ពួកជនដែលមានទិដ្ឋិ តែងហៅថា ជនសង្រួមដោយខ្លួនឯង។ ពាក្យថា Saccaṃ musā vāpi paraṃ daheyya សេចក្តីថា ក្នុងពួកជនដែលមានទិដ្ឋិដែលហៅថា សង្រួមដោយខ្លួនឯងទាំងនោះ ព្រះតថាគតជាតាទិបុគ្គល មិនគប្បីដាក់ចុះ មិនគប្បីជឿ មិនគប្បីយល់ស្របតាមនូវពាក្យសូម្បីតែមួយម៉ាត់របស់ពួកគេថា "នេះទើបពិត ឯសេចក្តីយល់ដទៃជាមោឃៈ" ដោយធ្វើពាក្យនោះ ទោះជាពិតក្តី ជាកុហកក្តី ឲ្យជាពាក្យដ៏ឧត្តមឡើយ។ ពាក្យថា Etañca sallaṃ គឺ នូវសរគឺទិដ្ឋិនោះ។ ពាក្យថា Paṭikacca disvā គឺ ឃើញជាមុន តាំងពីទៀបគល់ពោធិព្រឹក្សមកម៉្លេះ។ ពាក្យថា Visattā គឺ ជាប់ជំពាក់ ស្អិតរមួត រុំព័ទ្ធ។ ពាក្យថា Jānāmi passāmi tatheva etaṃ សេចក្តីថា ប្រជសត្វនេះ ចូលទៅស្ទាបអង្អែល លេបយក សម្រេចយក ជាប់ជំពាក់ ស្អិតរមួត យ៉ាងណា អាត្មាអញក៏ដឹង ក៏ឃើញយ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីថា ការចូលទៅស្ទាបអង្អែល យ៉ាងនោះ ដូចដែលប្រជសត្វនេះប្រកាន់យកហើយ មិនមានដល់ព្រះតថាគតទាំងឡាយឡើយ។

๕. พฺรหฺมจริยสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃព្រហ្មចរិយសូត្រ

๒๕. ปญฺจเม [Pg.275] ชนกุหนตฺถนฺติ ตีหิ กุหนวตฺถูหิ ชนสฺส กุหนตฺถาย. น ชนลปนตฺถนฺติ น ชนสฺส อุปลาปนตฺถํ. น ลาภสกฺการสิโลกานิสํสตฺถนฺติ น จีวราทิถุติวจนตฺถํ. น อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสตฺถนฺติ น เตน เตน การเณน กตวาทานิสํสตฺถํ, น วาทสฺส ปโมกฺขานิสํสตฺถํ. น อิติ มํ ชโน ชานาตูติ น ‘‘เอวํ กิร เอส ภิกฺขุ, เอวํ กิร เอส ภิกฺขู’’ติ ชนสฺส ชานนตฺถาย. สํวรตฺถนฺติ ปญฺจหิ สํวเรหิ สํวรณตฺถาย. ปหานตฺถนฺติ ตีหิ ปหาเนหิ ปชหนตฺถาย. วิราคตฺถนฺติ ราคาทีนํ วิรชฺชนตฺถาย. นิโรธตฺถนฺติ เตสํเยว นิรุชฺฌนตฺถาย. อนีติหนฺติ อิติหปริวชฺชิตํ, อปรปตฺติยนฺติ อตฺโถ. นิพฺพาโนคธคามินนฺติ นิพฺพานสฺส อนฺโตคามินํ. มคฺคพฺรหฺมจริยญฺหิ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กริตฺวา นิพฺพานสฺส อนฺโตเยว วตฺตติ ปวตฺตติ. ปฏิปชฺชนฺตีติ ทุวิธมฺปิ ปฏิปชฺชนฺติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วิวฏฺฏเมว กถิตํ.

២៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ពាក្យថា janakuhanatthaṃ គឺ ដើម្បីញ៉ាំងជនទាំងឡាយឲ្យអស្ចារ្យ ដោយវត្ថុគួរឲ្យអស្ចារ្យ (កុហនវត្ថុ) ទាំងបី។ ពាក្យថា Na janalapanatthaṃ គឺ មិនមែនដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូល (ឬនិយាយលួងលោម) ជនទាំងឡាយឡើយ។ ពាក្យថា Na lābhasakkārasilokānisaṃsatthaṃ គឺ មិនមែនដើម្បីអានិសង្សគឺលាភសក្ការៈ សេចក្តីសរសើរ និងពាក្យសរសើរមានចីវរជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Na itivādappamokkhānisaṃsatthaṃ គឺ មិនមែនដើម្បីអានិសង្សនៃការតាំងវាទៈដោយហេតុនោះៗ និងមិនមែនដើម្បីអានិសង្សនៃការរួចផុតពីការចោទប្រកាន់របស់វាទៈដទៃឡើយ។ ពាក្យថា Na iti maṃ jano jānātu គឺ មិនមែនដើម្បីឲ្យជនទាំងឡាយដឹងថា "ភិក្ខុនេះជាយ៉ាងនេះតើ ភិក្ខុនេះជាយ៉ាងនោះតើ" ឡើយ។ ពាក្យថា Saṃvaratthaṃ គឺ ដើម្បីការសង្រួម ដោយការសង្រួមទាំងប្រាំ។ ពាក្យថា Pahānatthaṃ គឺ ដើម្បីការលះបង់ ដោយការលះបង់ទាំងបី។ ពាក្យថា Virāgatthaṃ គឺ ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេកនៃរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា Nirodhatthaṃ គឺ ដើម្បីការរលត់ទៅនៃរាគៈជាដើមទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា Anītihhaṃ សេចក្តីថា វៀរចាកពាក្យតៗគ្នា (ពាក្យឮថា) គឺមិនបាច់ជឿតាមអ្នកដទៃឡើយ។ ពាក្យថា Nibbānogadhagāminaṃ គឺ ស្ទុះទៅកាន់ផ្ទៃក្នុងនៃព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា មគ្គព្រហ្មចរិយៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅ និងកើតឡើងក្នុងផ្ទៃក្នុងនៃព្រះនិព្វាន ដោយធ្វើព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា Paṭipajjanti គឺ តែងប្រតិបត្តិ សូម្បីទាំងពីរយ៉ាង។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវវដ្តៈនិងវិវដ្តៈ ហើយក្នុងគាថាទាំងឡាយ ទ្រង់សម្តែងតែវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ។

๖. กุหสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកុហសូត្រ

๒๖. ฉฏฺเฐ กุหาติ กุหกา. ถทฺธาติ โกเธน จ มาเนน จ ถทฺธา. ลปาติ อุปลาปกา. สิงฺคีติ ‘‘ตตฺถ กตมํ สิงฺคํ, ยํ สิงฺคํ สิงฺคารตา จาตุรตา จาตุริยํ ปริกฺขตฺตตา ปาริกฺขตฺติย’’นฺติ (วิภ. ๘๕๒) เอวํ วุตฺเตหิ สิงฺคสทิเสหิ ปากฏกิเลเสหิ สมนฺนาคตา. อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตา. อสมาหิตาติ จิตฺเตกคฺคมตฺตสฺสาปิ อลาภิโน. น เม เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกาติ เต มยฺหํ ภิกฺขู มม สนฺตกา น โหนฺติ. ‘‘เต มยฺห’’นฺติ อิทํ ปน สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตตฺตา วุตฺตํ. เต โข เม, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกาติ อิธาปิ เมติ อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตตฺตา วทติ, สมฺมาปฏิปนฺนตฺตา ปน ‘‘มามกา’’ติ อาห. วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตีติ สีลาทีหิ คุเณหิ วฑฺฒนโต วุทฺธึ, นิจฺจลภาเวน วิรูฬฺหึ, สพฺพตฺถ ปตฺถฏตาย เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ. เต ปเนเต ยาว อรหตฺตมคฺคา วิรุหนฺติ, อรหตฺตผลํ ปตฺเต วิรูฬฺหา นาม โหนฺติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

២៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា kuhā គឺ ពួកជនអ្នកកុហក (អ្នកធ្វើឲ្យគេអស្ចារ្យ)។ ពាក្យថា thaddhā គឺ រឹងត្អឹងដោយក្រោធនិងមានះ។ ពាក្យថា lapā គឺ ពួកជនអ្នកនិយាយលួងលោម (បញ្ចុះបញ្ចូល)។ ពាក្យថា siṅgī គឺ ប្រកបដោយកិលេសដ៏ច្បាស់លាស់ដូចជាស្នែង ដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា "ក្នុងកិលេសទាំងនោះ ស្នែង តើដូចម្តេច? ស្នែងណា គឺភាពជាអ្នកមានស្នែង ភាពជាអ្នករៀបចំខ្លួន ភាពជាអ្នកឆ្លាតវៃ ភាពជាអ្នកមានទ្វារបិទបាំងជិតល្អ ភាពជាអ្នកមានការការពារជិតល្អ"។ ពាក្យថា unnaḷā គឺ មានមានះដូចជាដើមបបុសដែលដុះឡើងខ្ពស់ គឺតាំងនៅដោយការលើកឡើងនូវមានះដ៏ទទេ (មានះឥតប្រយោជន៍)។ ពាក្យថា asamāhitā គឺ មិនបានសូម្បីតែចិត្តេកគ្គតា (សមាធិ) បន្តិចបន្តួចឡើយ។ ពាក្យថា Na me te, bhikkhave, bhikkhū māmakā គឺ ភិក្ខុទាំងនោះ មិនមែនជាភិក្ខុរបស់តថាគត មិនមែនជាពួកជនរបស់តថាគតឡើយ។ ចំណែកពាក្យថា "ភិក្ខុទាំងនោះជារបស់តថាគត" នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកការបួសចំពោះព្រះសាស្តា។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Te kho me, bhikkhave, bhikkhū māmakā នេះ ពាក្យថា me ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកការបួសចំពោះព្រះអង្គផ្ទាល់ ប៉ុន្តែព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា "មាមកៈ (ជារបស់តថាគត)" ព្រោះតែការប្រតិបត្តិត្រូវ។ ពាក្យថា Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti គឺ តែងដល់នូវសេចក្តីចម្រើន (វុឌ្ឍិ) ព្រោះការចម្រើនដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម ដល់នូវសេចក្តីលូតលាស់ (វិរូឡ្ហិ) ព្រោះភាពជាអ្នកមិនរំភើបញាប់ញ័រ (មានផលមិនប្រែប្រួល) ដល់នូវសេចក្តីធំទូលាយ (វេបុល្លៈ) ព្រោះការផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងទីទាំងពួង។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុទាំងនោះ តែងលូតលាស់ដរាបដល់អរហត្តមគ្គ កាលបើបានដល់អរហត្តផលហើយ ឈ្មោះថា ជាអ្នកលូតលាស់ហើយ។ ក្នុងសូត្រនេះក្តី ក្នុងគាថាទាំងឡាយក្តី ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែវដ្តៈនិងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ។

๗. สนฺตุฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសន្តុដ្ឋិសូត្រ

๒๗. สตฺตเม [Pg.276] อปฺปานีติ ปริตฺตานิ. สุลภานีติ สุเขน ลทฺธพฺพานิ, ยตฺถ กตฺถจิ สกฺกา โหนฺติ ลภิตุํ. อนวชฺชานีติ นิทฺโทสานิ. ปิณฺฑิยาโลปโภชนนฺติ ชงฺฆาปิณฺฑิยพเลน จริตฺวา อาโลปมตฺตํ ลทฺธํ โภชนํ. ปูติมุตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ มุตฺตํ. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโยติ วุจฺจติ, เอวํ อภินวมฺปิ มุตฺตํ ปูติมุตฺตเมว.

២៧. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា appāni គឺ តិចតួច។ ពាក្យថា sulabhāni គឺ បានដោយងាយ គឺអាចរកបានក្នុងទីណាក៏បាន។ ពាក្យថា anavajjāni គឺ មិនមានទោស។ ពាក្យថា piṇḍiyālopabhojanaṃ គឺ ភោជនដែលបានមកត្រឹមតែមួយពំនូតៗ ដោយការត្រាច់ទៅដោយកម្លាំងស្មងជើង (ការបិណ្ឌបាត)។ ពាក្យថា pūtimuttaṃ គឺ ទឹកមូត្រណាមួយ (ទឹកនោមគោ)។ ព្រោះថា ដូចជាកាយសូម្បីមានពណ៌ដូចមាស ក៏ហៅថា កាយស្អុយ (ពូតិកាយ) យ៉ាងណា ទឹកមូត្រសូម្បីតែនៅថ្មីៗ ក៏ហៅថា ទឹកមូត្រស្អុយ (ពូតិមុត្តៈ) យ៉ាងនោះឯង។

วิฆาโตติ วิคตฆาโต, จิตฺตสฺส ทุกฺขํ น โหตีติ อตฺโถ. ทิสา นปฺปฏิหญฺญตีติ ยสฺส หิ ‘‘อสุกฏฺฐานํ นาม คโต จีวราทีนิ ลภิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ทิสา ปฏิหญฺญติ นาม. ยสฺส เอวํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺส นปฺปฏิหญฺญติ นาม. ธมฺมาติ ปฏิปตฺติธมฺมา. สามญฺญสฺสานุโลมิกาติ สมณธมฺมสฺส อนุโลมา. อธิคฺคหิตาติ สพฺเพเต ตุฏฺฐจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน อธิคฺคหิตา โหนฺติ อนฺโตคตา น ปริพาหิราติ.

ពាក្យថា vighāto សេចក្តីថា ការមិនមានសេចក្តីលំបាក គឺមិនមានសេចក្តីទុក្ខក្នុងចិត្តឡើយ។ ពាក្យថា disā nappaṭihaññati សេចក្តីថា ចិត្តរបស់ភិក្ខុណា កើតឡើងយ៉ាងនេះថា "អាត្មាអញទៅកាន់ទីឈ្មោះឯណោះ នឹងបានចីវរជាដើម" ទិសរបស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា ត្រូវប៉ះទង្គិច (រារាំង)។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុណា មិនកើតឡើងយ៉ាងនេះ ទិសរបស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា មិនត្រូវប៉ះទង្គិចឡើយ។ ពាក្យថា dhammā គឺ ធម៌គឺសេចក្តីប្រតិបត្តិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា sāmaññassānulomikā គឺ ស្របតាមសមណធម៌ (សមថៈនិងវិបស្សនា)។ ពាក្យថា adhiggahitā សេចក្តីថា ធម៌ទាំងអស់នោះ ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តត្រេកអរ បានគ្របសង្កត់ (នូវធម៌ជាបដិបក្ខ) ហើយកាន់យក គឺតាំងនៅក្នុងផ្ទៃក្នុង មិនមែននៅខាងក្រៅឡើយ។

๘. อริยวํสสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអរិយវំសសូត្រ

๒๘. อฏฺฐมสฺส อชฺฌาสยิโก นิกฺเขโป. อิมํ กิร มหาอริยวํสสุตฺตนฺตํ ภควา เชตวนมหาวิหาเร ธมฺมสภายํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน อตฺตโนปิ ปรปุคฺคลานมฺปิ อชฺฌาสยวเสน ปริวาเรตฺวา นิสินฺนานิ จตฺตาลีส ภิกฺขุสหสฺสานิ, ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อามนฺเตตฺวา จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อริยวํสาติ อารภิ. ตตฺถ อริยวํสาติ อริยานํ วํสา. ยถา หิ ขตฺติยวํโส พฺราหฺมณวํโส เวสฺสวํโส สุทฺทวํโส สมณวํโส กุลวํโส ราชวํโส, เอวํ อยมฺปิ อฏฺฐโม อริยวํโส อริยตนฺติ อริยปเวณี นาม โหติ. โส โข ปนายํ อริยวํโส อิเมสํ วํสานํ มูลคนฺธาทีนํ กาฬานุสาริคนฺธาทโย วิย อคฺคมกฺขายติ.

២៨. ការសម្តែងសូត្រទីប្រាំបីនេះ គឺសម្តែងឡើងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យ (របស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ឬរបស់បុគ្គលដទៃ)។ ឮថា ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់គង់លើពុទ្ធអាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំទុក ក្នុងធម្មសភា នាវត្តជេតវនមហាវិហារ ទ្រង់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយបួនម៉ឺនរូប ដែលអង្គុយចោមរោមព្រះអង្គ ដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គផង របស់បុគ្គលដទៃផង ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ" ហើយទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវមហាអរិយវំសសូត្រនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយវង្សទាំងឡាយ ៤ យ៉ាងនេះ"។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ariyavaṃsā គឺ វង្សរបស់ព្រះអរិយទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ដូចជាខត្តិយវង្ស ព្រាហ្មណវង្ស វេស្សវង្ស សុទ្ទវង្ស សមណវង្ស កុលវង្ស រាជវង្ស យ៉ាងណា សូម្បីតែអរិយវង្សទីប្រាំបីនេះ ក៏ឈ្មោះថា ខ្សែស្រឡាយរបស់ព្រះអរិយ ឈ្មោះថា ប្រពៃណីរបស់ព្រះអរិយ យ៉ាងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត អរិយវង្សនោះ តែងប្រាកដថាជាកំពូលជាងវង្សទាំងឡាយទាំងនេះ ដូចជាក្លិនខ្លឹមចន្ទន៍ខ្មៅជាដើម ជាកំពូលជាងក្លិនឫសឈើជាដើម។

เก ปน เต อริยา, เยสํ เอเต วํสาติ? อริยา วุจฺจนฺติ พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ ตถาคตสาวกา จ, เอเตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อิโต ปุพฺเพ หิ สตสหสฺสกปฺปาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก ตณฺหงฺกโร, เมธงฺกโร, สรณงฺกโร, ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร [Pg.277] พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เต อริยา, เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. เตสํ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โกณฺฑญฺโญ นาม พุทฺโธ อุปฺปนฺโน…เป… อิมสฺมึ กปฺเป กกุสนฺโธ, โกณาคมโน, กสฺสโป, อมฺหากํ ภควา โคตโมติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อปิจ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพพุทฺธ-ปจฺเจกพุทฺธ-พุทฺธสาวกานํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา.

សួរថា ចុះព្រះអរិយទាំងឡាយនោះ ជាអ្នកណាខ្លះ ដែលមានវង្សទាំងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្តី ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយក្តី ព្រះសាវករបស់ព្រះតថាគតទាំងឡាយក្តី ហៅថា ព្រះអរិយ, វង្សរបស់ព្រះអរិយទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អរិយវង្ស។ ព្រោះថា ក្នុងកាលមុនអំពីភទ្រកប្បនេះ កន្លងទៅ ៤ អសង្ខេយ្យ និងលើសជាងមួយសែនកប្ប មានព្រះពុទ្ធ ៤ ព្រះអង្គ ទ្រង់ឧប្បត្តិឡើង គឺ ព្រះតណ្ហង្ករៈ ព្រះមេធង្ករៈ ព្រះសរណង្ករៈ និងព្រះទីបង្ករៈ ព្រះពុទ្ធទាំងនោះជាព្រះអរិយ, វង្សរបស់ព្រះអរិយទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អរិយវង្ស។ ក្នុងកាលជាចំណែកខាងក្រោយអំពីការបរិនិព្វាននៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះ កន្លងទៅមួយអសង្ខេយ្យ មានព្រះពុទ្ធព្រះនាម កោណ្ឌញ្ញៈ ទ្រង់ឧប្បត្តិឡើង...ល... ក្នុងភទ្រកប្បនេះ មានព្រះពុទ្ធ ៤ ព្រះអង្គ ទ្រង់ឧប្បត្តិឡើង គឺ ព្រះកកុសន្ធៈ ព្រះកោណាកមនៈ ព្រះកស្សបៈ និងព្រះគោតមដ៏មានព្រះភាគរបស់យើង ព្រះពុទ្ធទាំងនោះជាព្រះអរិយ, វង្សរបស់ព្រះអរិយទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អរិយវង្ស។ ម៉្យាងទៀត វង្សរបស់ព្រះអរិយទាំងឡាយ គឺព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវកទាំងអស់ ទាំងក្នុងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថា អរិយវង្ស។

เต โข ปเนเต อคฺคญฺญา อคฺคาติ ชานิตพฺพา, รตฺตญฺญา ทีฆรตฺตํ ปวตฺตาติ ชานิตพฺพา, วํสญฺญา วํสาติ ชานิตพฺพา. โปราณา น อธุนุปฺปตฺติกา. อสํกิณฺณา อวิกิณฺณา อนปนีตา. อสํกิณฺณปุพฺพา อตีตพุทฺเธหิปิ น สํกิณฺณปุพฺพา, ‘‘กิ อิเมหี’’ติ น อปนีตปุพฺพา. น สํกียนฺตีติ อิทานิปิ น อปนียนฺติ. น สํกียิสฺสนฺตีติ อนาคตพุทฺเธหิปิ น อปนียิสฺสนฺติ. เย โลเก วิญฺญู สมณพฺราหฺมณา, เตหิ อปฺปฏิกุฏฺฐา, สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ อนินฺทิตา อครหิตา.

ម៉្យាងទៀត អរិយវង្សទាំងនោះ គប្បីដឹងថាជាកំពូល (អគ្គញ្ញៈ) គឺប្រសើរ, គប្បីដឹងថាជាដឹងរាត្រីយូរ (រត្តញ្ញូ) គឺប្រព្រឹត្តទៅអស់រាត្រីយូរអង្វែង, គប្បីដឹងថាជាអ្នកដឹងវង្ស (វង្សញ្ញូ) គឺវង្សរបស់ព្រះអរិយ។ ពាក្យថា porāṇā គឺ ជាវង្សចាស់បុរាណ មិនមែនទើបតែកើតឡើងក្នុងពេលឥឡូវនេះឡើយ។ ពាក្យថា asaṃkiṇṇā គឺ មិនច្របូកច្របល់ មិនរាយមាយ មិនលះបង់ចោល។ ពាក្យថា asaṃkiṇṇapubbā គឺ សូម្បីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីត ក៏មិនដែលច្របូកច្របល់ពីមុនមកឡើយ គឺមិនដែលលះបង់ចោលពីមុនមកឡើយ ដោយគិតថា "តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយវង្សទាំងនេះ"។ ពាក្យថា na saṃkīyanti គឺ សូម្បីក្នុងពេលឥឡូវនេះ ក៏មិនលះបង់ចោលឡើយ។ ពាក្យថា na saṃkīyissantī គឺ សូម្បីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអនាគត ក៏នឹងមិនលះបង់ចោលឡើយ។ សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយណាដែលជាវិញ្ញូជនក្នុងលោក មិនបានតិះដៀលឡើយ គឺសមណព្រាហ្មណ៍ជាវិញ្ញូជនទាំងឡាយ មិនបាននិន្ទា មិនបានបង្កាច់បង្ខូចឡើយ។

สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ ปจฺจยสนฺโตสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. อิตรีตเรนาติ น ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน เกนจิ, อถ โข ยถาลทฺธาทีนํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. เตสํ วิตฺถารกถา ‘‘สนฺตุฏฺฐสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อิติ อิเม ตโย สนฺโตเส สนฺธาย ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, ยถาลทฺธาทีสุ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺโฐ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

«សន្តុដ្ឋោ ហោតិ» សេចក្តីថា ជាអ្នកសន្តោសដោយអំណាចនៃការសន្តោសក្នុងបច្ច័យ។ ពាក្យថា «ឥតរីតរេន» សេចក្តីថា មិនមែនសន្តោសដោយចីវរណាមួយ ក្នុងបណ្តាចីវរដ៏គ្រើម ម៉ដ្ឋ សៅហ្មង ផ្ចិតផ្ចង់ មាំ ឬចាស់នោះទេ តែថា សេចក្តីពន្យល់ថា ជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរណាមួយ ក្រៅពីនេះ ក្នុងបណ្តាចីវរដែលបានមកជាដើមតាមលទ្ធភាព។ ព្រោះថា ក្នុងការសន្តោសចីវរ មានការសន្តោស ៣ យ៉ាងគឺ យថាលាភសន្តោស យថាពលសន្តោស និងយថាសារុប្បសន្តោស។ សូម្បីក្នុងបិណ្ឌបាតជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សេចក្តីអធិប្បាយពិស្តារនៃការសន្តោសទាំងនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលសម្តែងហើយក្នុងសូត្រទី ៨ នេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើង តែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុអ្នកសន្តោស»។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការសន្តោសទាំង ៣ យ៉ាងនេះ ទើបត្រាស់ថា «ជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបាន គឺថាជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរណាមួយ ក្នុងបណ្តាចីវរដែលបានមកជាដើម»។

เอตฺถ จ จีวรํ ชานิตพฺพํ, จีวรกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปํสุกูลํ ชานิตพฺพํ, จีวรสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, จีวรปฺปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ ชานิตพฺพานิ. ตตฺถ จีวรํ ชานิตพฺพนฺติ โขมาทีนิ ฉ จีวรานิ ทุกูลาทีนิ ฉ อนุโลมจีวรานิ ชานิตพฺพานิ. อิมานิ ทฺวาทส กปฺปิยจีวรานิ. กุสจีรํ, วากจีรํ, ผลกจีรํ, เกสกมฺพลํ, วาฬกมฺพลํ, โปตฺถโก, จมฺมํ, อุลูกปกฺขํ, รุกฺขทุสฺสํ, ลตาทุสฺสํ, เอรกทุสฺสํ, กทลิทุสฺสํ, เวฬุทุสฺสนฺติ เอวมาทีนิ ปน อกปฺปิยจีวรานิ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអធិការនេះ ភិក្ខុគប្បីស្គាល់ចីវរ គប្បីស្គាល់ចីវរក្ខេត្ត (ប្រភពនៃចីវរ) គប្បីស្គាល់បង្សុកូល គប្បីស្គាល់ការសន្តោសក្នុងចីវរ និងគប្បីស្គាល់ធុតង្គទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងចីវរ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «គប្បីស្គាល់ចីវរ» គឺគប្បីស្គាល់ចីវរ ៦ យ៉ាង មានសំពត់សំបកឈើ (ខោមៈ) ជាដើម និងអនុលោមចីវរ ៦ យ៉ាង មានសំពត់ឌុកូលៈជាដើម។ ចីវរទាំង ១២ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា កប្បិយចីវរ (ចីវរដែលគួរប្រើប្រាស់)។ ចំណែកឯសំពត់ធ្វើដោយស្មៅកុសៈ សំពត់ធ្វើដោយសំបកឈើ សំពត់ធ្វើដោយបន្ទះក្តារ សំពត់ធ្វើដោយសក់មនុស្ស សំពត់ធ្វើដោយរោមសត្វសាហាវ សំពត់ធ្វើដោយសំបកឈើផ្សេងៗ ស្បែកសត្វ សំពត់ធ្វើដោយស្លាបសត្វទីទុយ សំពត់ធ្វើដោយសំបកឈើ សំពត់ធ្វើដោយវល្លិ សំពត់ធ្វើដោយស្មៅក្លាំងហាយ សំពត់ធ្វើដោយស្រទបចេក និងសំពត់ធ្វើដោយបន្ទះឫស្សី ចីវរមានសភាពយ៉ាងនេះជាដើម ឈ្មោះថា អកប្បិយចីវរ (ចីវរដែលមិនគួរប្រើប្រាស់)។

จีวรกฺเขตฺตนฺติ [Pg.278] ‘‘สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน, ปํสุกูลํ วา’’ติ เอวํ อุปฺปชฺชนโต ฉ เขตฺตานิ, อฏฺฐนฺนญฺจ มาติกานํ วเสน อฏฺฐ เขตฺตานิ ชานิตพฺพานิ.

ពាក្យថា «ចីវរក្ខេត្ត» គឺប្រភពដែលចីវរកើតឡើងមាន ៦ យ៉ាង គឺ បានមកពីសង្ឃក្តី ពីគណៈក្តី ពីញាតិក្តី ពីមិត្តក្តី ដោយទ្រព្យរបស់ខ្លួនក្តី ឬពីបង្សុកូលក្តី និងគប្បីស្គាល់ប្រភព ៨ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃមាតិកាទាំង ៨ ទៀតផង។

ปํสุกูลนฺติ โสสานิกํ, ปาปณิกํ, รถิยํ, สงฺการกูฏกํ, โสตฺถิยํ, สินานํ, ติตฺถํ, คตปจฺจาคตํ, อคฺคิทฑฺฒํ, โคขายิตํ, อุปจิกขายิตํ, อุนฺทูรขายิตํ, อนฺตจฺฉินฺนํ, ทสจฺฉินฺนํ, ธชาหฏํ, ถูปํ, สมณจีวรํ, สามุทฺทิยํ, อาภิเสกิยํ, ปนฺถิกํ, วาตาหฏํ, อิทฺธิมยํ, เทวทตฺติยนฺติ เตวีสติ ปํสุกูลานิ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถ จ โสตฺถิยนฺติ คพฺภมลหรณํ. คตปจฺจาคตนฺติ มตกสรีรํ ปารุปิตฺวา สุสานํ เนตฺวา อานีตจีวรํ. ธชาหฏนฺติ ธชํ อุสฺสาเปตฺวา ตโต อานีตํ. ถูปนฺติ วมฺมิเก ปูชิตจีวรํ. สามุทฺทิยนฺติ สมุทฺทวีจีหิ ถลํ ปาปิตํ. ปนฺถิกนฺติ ปนฺถํ คจฺฉนฺเตหิ โจรภเยน ปาสาเณหิ โกฏฺเฏตฺวา ปารุตจีวรํ. อิทฺธิมยนฺติ เอหิภิกฺขุจีวรํ. เสสํ ปากฏเมวาติ.

ពាក្យថា «បង្សុកូល» គប្បីជ្រាបថាមាន ២៣ យ៉ាង គឺ សំពត់ធ្លាក់នៅព្រៃខ្មោច (សោសានិកៈ) សំពត់ធ្លាក់នៅមាត់ច្រកផ្សារ (បាបំណិកៈ) សំពត់ធ្លាក់នៅថ្នល់ខ្វាត់ខ្វែង (រថិយៈ) សំពត់ធ្លាក់នៅគំនរសម្រាម (សង្ការកូដកៈ) សំពត់សម្រាប់ជូតទឹកភ្លោះ (សោត្ថិយៈ) សំពត់ងូតទឹកដែលគេបោះបង់ចោល (សិនានៈ) សំពត់ធ្លាក់នៅកំពង់ទឹក (តិត្ថៈ) សំពត់ដែលគេដណ្តប់ឲ្យខ្មោចយកទៅព្រៃខ្មោចហើយនាំត្រឡប់មកវិញ (គតបច្ចាគតៈ) សំពត់ដែលត្រូវភ្លើងឆេះខ្លះ (អគ្គិទឌ្ឍៈ) សំពត់ដែលគោខាំ (គោខាយិតៈ) សំពត់ដែលកណ្តៀរខាំ (ឧបចិកាខាយិតៈ) សំពត់ដែលកណ្តុរកាត់ (ឧន្ទុរខាយិតៈ) សំពត់ដាច់ជាយ (អន្តច្ឆិន្នៈ) សំពត់ដាច់ជាយផ្នត់ (ទសច្ឆិន្នៈ) សំពត់ដែលគេធ្វើជាទង់ជ័យហើយខ្យល់បក់មក (ធជាហដៈ) សំពត់ដែលគេបូជាទុកនៅលើដំបូក (ថូបៈ) សំពត់ចីវររបស់សមណៈ (សមណចីវរៈ) សំពត់ដែលរលកសមុទ្របោកមកលើគោក (សាមុទ្ទិយៈ) សំពត់ដែលគេបោះចោលក្នុងពិធីអភិសេក (អាភិសេកិយៈ) សំពត់ដែលអ្នកដំណើរដណ្តប់ព្រោះខ្លាចចោរ ហើយវាយនឹងថ្មចោលទុក (បន្ធិកៈ) សំពត់ដែលខ្យល់បក់មក (វាតាហដៈ) សំពត់ដែលសម្រេចដោយឫទ្ធិ (ឥទ្ធិមយៈ) និងសំពត់ដែលទេវតាប្រគេន (ទេវទត្តិយៈ)។ ក្នុងបណ្តាបង្សុកូលទាំងនោះ ពាក្យថា «សោត្ថិយៈ» គឺសំពត់សម្រាប់ជូតជម្រះទឹកភ្លោះ។ ពាក្យថា «គតបច្ចាគតៈ» គឺសំពត់ដែលគេដណ្តប់ឲ្យរូបកាយខ្មោច នាំយកទៅព្រៃខ្មោច ហើយនាំយកត្រឡប់មកវិញ។ ពាក្យថា «ធជាហដៈ» គឺសំពត់ដែលគេលើកធ្វើជាទង់ជ័យ ហើយខ្យល់បក់នាំមកពីទីនោះ។ ពាក្យថា «ថូបៈ» គឺសំពត់ដែលគេបូជាទុកនៅលើដំបូក។ ពាក្យថា «សាមុទ្ទិយៈ» គឺសំពត់ដែលរលកសមុទ្របោកនាំមកដល់គោក។ ពាក្យថា «បន្ធិកៈ» គឺសំពត់ដែលពួកអ្នកដើរផ្លូវខ្លាចចោរ ទើបយកថ្មវាយបំបែក (ឲ្យមើលទៅដូចសំពត់ចាស់) ហើយដណ្តប់ដើរទៅ។ ពាក្យថា «ឥទ្ធិមយៈ» គឺចីវររបស់ឯហិភិក្ខុ។ ចំណែកសំពត់ដែលនៅសល់ គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

จีวรสนฺโตโสติ วีสติ จีวรสนฺโตสา – จีวเร วิตกฺกสนฺโตโส, คมนสนฺโตโส, ปริเยสนสนฺโตโส, ปฏิลาภสนฺโตโส, มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส, โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส, ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโส, อุทกสนฺโตโส, โธวนสนฺโตโส, กรณสนฺโตโส, ปริมาณสนฺโตโส, สุตฺตสนฺโตโส, สิพฺพนสนฺโตโส, รชนสนฺโตโส, กปฺปสนฺโตโส, ปริโภคสนฺโตโส, สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส, วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ.

ពាក្យថា «ចីវរសន្តោស» គឺការសន្តោសក្នុងចីវរ ២០ យ៉ាង គឺ វិតក្កសន្តោស (ការសន្តោសដោយការត្រិះរិះក្នុងចីវរ) គមនសន្តោស (ការសន្តោសដោយការដើរទៅ) បរិយេសនសន្តោស (ការសន្តោសដោយការស្វែងរក) បដិលាភសន្តោស (ការសន្តោសដោយការបានមក) មត្តប្បដិគ្គဟណសន្តោស (ការសន្តោសដោយការទទួលតាមប្រមាណ) លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោស (ការសន្តោសដោយការវៀរចាកភាពលោភលន់) យថាលាភសន្តោស (ការសន្តោសតាមដែលបាន) យថាពលសន្តោស (ការសន្តោសតាមកម្លាំង) យថាសារុប្បសន្តោស (ការសន្តោសតាមគួរដល់សមណៈ) ឧទកសន្តោស (ការសន្តោសដោយទឹក) ធោវនសន្តោស (ការសន្តោសដោយការបោកគក់) ករណសន្តោស (ការសន្តោសដោយការធ្វើចីវរ) បរិមាណសន្តោស (ការសន្តោសដោយប្រមាណ) សុត្តសន្តោស (ការសន្តោសដោយអំបោះ) សិព្វនសន្តោស (ការសន្តោសដោយការដេរ) រជនសន្តោស (ការសន្តោសដោយការជ្រលក់) កប្បសន្តោស (ការសន្តោសដោយការធ្វើកប្បពិន្ទុ) បរិភោគសន្តោស (ការសន្តោសដោយការប្រើប្រាស់) សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោស (ការសន្តោសដោយការវៀរចាកការសន្សំទុក) និងវិស្សជ្ជនសន្តោស (ការសន្តោសដោយការលះបង់)។

ตตฺถ สาทกภิกฺขุนา เตมาสํ นิพทฺธวาสํ วสิตฺวา เอกมาสมตฺตํ วิตกฺเกตุํ วฏฺฏติ. โส หิ ปวาเรตฺวา จีวรมาเส จีวรํ กโรติ, ปํสุกูลิโก อฑฺฒมาเสเนว กโรติ. อิทํ มาสฑฺฒมาสมตฺตํ วิตกฺกนํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม. วิตกฺกสนฺโตเสน ปน สนฺตุฏฺเฐน ภิกฺขุนา ปาจีนขณฺฑราชิวาสิกปํสุกูลิกตฺเถรสทิเสน ภวิตพฺพํ.

ក្នុងបណ្តាការសន្តោសទាំង ២០ យ៉ាងនោះ ភិក្ខុអ្នកត្រេកអរនឹងចីវរដែលទាយកប្រគេន (សាទកភិក្ខុ) កាលបើបាននៅចាំវស្សាអស់ ៣ ខែជាប្រក្រតីហើយ គួរត្រិះរិះ (រៀបចំចីវរ) អស់រយៈពេលប្រមាណ ១ ខែ។ ព្រោះថា ភិក្ខុនោះធ្វើបវារណាហើយ តែងធ្វើចីវរក្នុងខែធ្វើចីវរ (ចីវរមាស) ចំណែកភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូល តែងធ្វើចីវរត្រឹមតែកន្លះខែប៉ុណ្ណោះ។ ការត្រិះរិះអស់រយៈពេលប្រមាណមួយខែ ឬកន្លះខែនេះ ឈ្មោះថា វិតក្កសន្តោស។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុអ្នកសន្តោសដោយវិតក្កសន្តោស គប្បីជាអ្នកប្រហាក់ប្រហែលនឹងព្រះថេរៈអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូល ដែលគង់នៅក្នុងតំបន់បាចីនខណ្ឌរាជិ។

เถโร กิร ‘‘เจติยปพฺพตวิหาเร เจติยํ วนฺทิสฺสามี’’ติ อาคโต เจติยํ วนฺทิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ จีวรํ ชิณฺณํ, พหูนํ วสนฏฺฐาเน ลภิสฺสามี’’ติ. โส มหาวิหารํ คนฺตฺวา สงฺฆตฺเถรํ ทิสฺวา วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ วุตฺโถ ปุนทิวเส จีวรํ อาทาย อาคนฺตฺวา เถรํ วนฺทิ. เถโร ‘‘กึ[Pg.279], อาวุโส’’ติ อาห. คามทฺวารํ, ภนฺเต, คมิสฺสามีติ. อหมฺปาวุโส, คมิสฺสามีติ. สาธุ, ภนฺเตติ คจฺฉนฺโต มหาโพธิทฺวารโกฏฺฐเก ฐตฺวา ‘‘ปุญฺญวนฺตานํ วสนฏฺฐาเน มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อปริสุทฺโธ เม วิตกฺโก’’ติ ตโตว ปฏินิวตฺติ. ปุนทิวเส อมฺพงฺคณสมีปโต, ปุนทิวเส มหาเจติยสฺส อุตฺตรทฺวารโต ตตฺเถว ปฏินิวตฺติตฺวา จตุตฺถทิวเส เถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. เถโร ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน วิตกฺโก น ปริสุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ จีวรํ คเหตฺวา เตน สทฺธึเยว ปญฺหํ ปุจฺฉมาโน คามํ ปาวิสิ. ตญฺจ รตฺตึ เอโก มนุสฺโส อุจฺจารปลิพุทฺโธ สาฏเกเยว วจฺจํ กตฺวา ตํ สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺเฑสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโร ตํ นีลมกฺขิกาหิ สมฺปริกิณฺณํ ทิสฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหสิ. มหาเถโร ‘‘กึ, อาวุโส, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหาสี’’ติ. นาหํ, ภนฺเต, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหามิ, มยฺหํ ปิตุ ทสพลสฺส ปคฺคณฺหามิ, ปุณฺณทาสิยา สรีรํ ปารุปิตฺวา ฉฑฺฑิตํ ปํสุกูลํ ตุมฺพมตฺเต ปาณเก วิธุนิตฺวา สุสานโต คณฺหนฺเตน ทุกฺกรตรํ กตํ, ภนฺเตติ. มหาเถโร ‘‘ปริสุทฺโธ วิตกฺโก ปํสุกูลิกสฺสา’’ติ จินฺเตสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโรปิ ตสฺมึเยว ฐาเน ฐิโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตีณิ ผลานิ ปตฺโต ตํ สาฏกํ คเหตฺวา จีวรํ กตฺวา ปารุปิตฺวา ปาจีนขณฺฑราชึ คนฺตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

ឮថា ព្រះថេរៈមួយរូបធ្វើដំណើរមកដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងទៅថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយនៅវិហារចេតិយបព្វតៈ» លុះថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយរួចហើយ ក៏គិតថា «ចីវររបស់អាត្មាអញចាស់ហើយ អាត្មាអញនឹងបានចីវរក្នុងទីលំនៅរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយជាច្រើន»។ ព្រះថេរៈនោះបានទៅកាន់មហាវីហារ ជួបនឹងព្រះសង្ឃត្ថេរៈ សួររកទីស្នាក់អាស្រ័យ ហើយក៏ស្នាក់នៅក្នុងទីនោះ លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏កាន់យកចីវរចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈ។ ព្រះថេរៈសួរថា «ម្នាលអាវុសោ មានការអ្វី?»។ លោកពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំករុណានឹងទៅកាន់ទ្វារស្រុក»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំក៏នឹងទៅដែរ»។ លោកពោលថា «ល្អហើយ បពិត្រលោកម្ចាស់» កាលដែលដើរទៅ បានឈរនៅខ្លោងទ្វារមហាបោធិ គិតថា «អាត្មាអញនឹងបានចីវរជាទីគាប់ចិត្តក្នុងទីលំនៅរបស់ពួកភិក្ខុមានបុណ្យ» រួចក៏គិតទៀតថា «សេចក្តីត្រិះរិះរបស់អាត្មាអញមិនបរិសុទ្ធឡើយ» ហើយក៏ត្រឡប់មកវិញពីទីនោះឯង។ ថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏ត្រឡប់មកវិញពីជិតលានស្វាយ (អម្ពង្គណៈ) ថ្ងៃបន្ទាប់ទៀត ក៏ត្រឡប់មកវិញពីទ្វារទិសខាងជើងនៃមហាចេតិយ លុះដល់ថ្ងៃទីបួន ទើបចូលទៅរកព្រះថេរៈ។ ព្រះថេរៈគិតថា «សេចក្តីត្រិះរិះរបស់ភិក្ខុនេះប្រហែលជាមិនបរិសុទ្ធឡើយ» ទើបកាន់យកចីវរ ដើរចោទសួរប្រស្នាជាមួយភិក្ខុនោះ ចូលទៅកាន់ស្រុក។ ក្នុងយប់នោះ មានបុរសម្នាក់ឈឺពោះបត់ជើងធំ ក៏បត់ជើងធំដាក់លើសំពត់សាដក រួចបោះចោលសំពត់នោះទៅក្នុងគំនរសម្រាម។ ព្រះថេរៈអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូលបានឃើញសំពត់នោះដែលពោរពេញដោយរុយខៀវរោមជុំវិញ ក៏លើកដៃប្រណម្យអញ្ជលី។ ព្រះមហាថេរៈសួរថា «ម្នាលអាវុសោ ហេតុអ្វីបានជាលោកលើកដៃប្រណម្យអញ្ជលីចំពោះគំនរសម្រាម?»。 លោកតបថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំករុណាមិនបានលើកដៃប្រណម្យអញ្ជលីចំពោះគំនរសម្រាមទេ គឺខ្ញុំករុណាលើកដៃប្រណម្យអញ្ជលីចំពោះព្រះទសពលជាព្រះបិតារបស់ខ្ញុំករុណា ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើកិច្ចដែលធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ជាងការដែលភិក្ខុកាន់យកសំពត់បង្សុកូលដែលគេដណ្តប់ឲ្យខ្មោចនាងបុណ្ណទាសីចោលទុក ដោយរលាស់សត្វល្អិតប្រមាណមួយតុម (កំប៉ុង) ចេញពីព្រៃខ្មោចទៅទៀត បពិត្រលោកម្ចាស់»។ ព្រះមហាថេរៈគិតថា «សេចក្តីត្រិះរិះរបស់ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូលនេះ បរិសុទ្ធល្អណាស់»។ ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូលនោះ កាលដែលឈរនៅក្នុងទីនោះឯង ក៏ចម្រើនវិបស្សនា សម្រេចផល ៣ (អនាគាមិផល) រួចកាន់យកសំពត់សាដកនោះទៅធ្វើជាចីវរដណ្តប់ ហើយធ្វើដំណើរទៅកាន់តំបន់បាចីនខណ្ឌរាជិ សម្រេចអរហត្តផលជាផលដ៏កំពូល។

จีวรตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส ปน ‘‘กตฺถ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว คมนํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺตสฺส ปน เยน วา เตน วา สทฺธึ อปริเยสิตฺวา ลชฺชึ เปสลํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา ปริเยสนํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. เอวํ ปริเยสนฺตสฺส อาหริยมานํ จีวรํ ทูรโต ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ ภวิสฺสติ, เอตํ อมนาป’’นฺติ เอวํ อวิตกฺเกตฺวา ถูลสุขุมาทีสุ ยถาลทฺเธเนว สนฺตุสฺสนํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. เอวํ ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺสาปิ ‘‘เอตฺตกํ ทุปฏฺฏสฺส ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ เอกปฏฺฏสฺสา’’ติ อตฺตโน ปโหนกมตฺเตเนว สนฺตุสฺสนํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. จีวรํ ปริเยสนฺตสฺส ปน ‘‘อสุกสฺส ฆรทฺวาเร มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา จรณํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม.

ម្យ៉ាងទៀត សម្រាប់ភិក្ខុដែលដើរទៅដើម្បីចីវរ មិនគិតថា «អាត្មាអញនឹងបានចីវរក្នុងទីណា?» ឡើយ តែដើរទៅដោយមានកម្មដ្ឋានជាប្រធានប៉ុណ្ណោះ នេះឈ្មោះថា គមនសន្តោស។ ម្យ៉ាងទៀត សម្រាប់ភិក្ខុដែលស្វែងរកចីវរ មិនស្វែងរកជាមួយភិក្ខុណាមួយនោះឡើយ តែនាំយកភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីខ្មាសបាប មានសីលជាទីស្រឡាញ់ ទៅស្វែងរកជាមួយគ្នា នេះឈ្មោះថា បរិយេសនសន្តោស។ សម្រាប់ភិក្ខុដែលស្វែងរកយ៉ាងនេះ កាលឃើញចីវរដែលគេនាំមកអំពីចម្ងាយ មិនត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ចីវរនេះនឹងជាទីគាប់ចិត្ត ចីវរនេះនឹងមិនជាទីគាប់ចិត្តឡើយ» តែសន្តោសតាមដែលបាន ក្នុងបណ្តាចីវរដ៏គ្រើម ឬម៉ដ្ឋជាដើម នេះឈ្មោះថា បដិលាភសន្តោស。 សូម្បីភិក្ខុដែលទទួលចីវរដែលបានមកយ៉ាងនេះ គិតថា «សំពត់ប្រមាណប៉ុណ្ណេះ នឹងល្មមធ្វើជាសំពត់ពីរជាន់ សំពត់ប្រមាណប៉ុណ្ណេះ នឹងល្មមធ្វើជាសំពត់មួយជាន់» ហើយសន្តោសត្រឹមតែការល្មមប្រើប្រាស់សម្រាប់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ នេះឈ្មោះថា មត្តប្បដិគ្គហណសន្តោស។ ម្យ៉ាងទៀត សម្រាប់ភិក្ខុដែលស្វែងរកចីវរ មិនគិតថា «អាត្មាអញនឹងបានចីវរជាទីគាប់ចិត្តនៅទ្វារផ្ទះរបស់ជនឈ្មោះឯណោះ» ឡើយ តែដើរទៅតាមលំដាប់ផ្ទះ នេះឈ្មោះថា លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោស។

ลูขปณีเตสุ เยน เกนจิ ยาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ยถาลทฺเธเนว ยาปนํ ยถาลาภสนฺโตโส นาม. อตฺตโน ถามํ ชานิตฺวา เยน ยาเปตุํ สกฺโกติ, เตน ยาปนํ ยถาพลสนฺโตโส นาม. มนาปํ อญฺญสฺส [Pg.280] ทตฺวา อตฺตนา เยน เกนจิ ยาปนํ ยถาสารุปฺปสนฺโตโส นาม.

សម្រាប់ភិក្ខុដែលអាចញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានដោយចីវរណាមួយ ក្នុងបណ្តាចីវរដ៏សៅហ្មង ឬផ្ចិតផ្ចង់ ការញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរតាមដែលបានមកប៉ុណ្ណោះ នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស។ កាលដឹងកម្លាំង (សុខភាព) របស់ខ្លួនហើយ អាចញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានដោយចីវរណា ការញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរនោះ នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស។ កាលប្រគេនចីវរជាទីគាប់ចិត្តដល់ភិក្ខុដទៃហើយ ខ្លួនឯងញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរណាមួយ នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស។

‘‘กตฺถ อุทกํ มนาปํ, กตฺถ อมนาป’’นฺติ อวิจาเรตฺวา เยน เกนจิ โธวนูปเคน อุทเกน โธวนํ อุทกสนฺโตโส นาม. ปณฺฑุมตฺติกเครุกปูติปณฺณรสกิลิฏฺฐานิ ปน อุทกานิ วชฺเชตุํ วฏฺฏติ. โธวนฺตสฺส ปน มุคฺคราทีหิ อปหริตฺวา หตฺเถหิ มทฺทิตฺวา โธวนํ โธวนสนฺโตโส นาม. ตถา อสุชฺฌนฺตํ ปณฺณานิ ปกฺขิปิตฺวา ตาปิตอุทเกนาปิ โธวิตุํ วฏฺฏติ. เอวํ โธวิตฺวา กโรนฺตสฺส ‘‘อิทํ ถูลํ, อิทํ สุขุม’’นฺติ อโกเปตฺวา ปโหนกนีหาเรเนว กรณํ กรณสนฺโตโส นาม. ติมณฺฑลปติจฺฉาทนมตฺตสฺเสว กรณํ ปริมาณสนฺโตโส นาม. จีวรกรณตฺถาย ปน มนาปํ สุตฺตํ ปริเยสิสฺสามีติ อวิจาเรตฺวา รถิกาทีสุ วา เทวฏฺฐาเน วา อาหริตฺวา ปาทมูเล วา ฐปิตํ ยํกิญฺจิเทว สุตฺตํ คเหตฺวา กรณํ สุตฺตสนฺโตโส นาม.

មិនពិចារណាថា «ទឹកជាទីគាប់ចិត្តនៅក្នុងទីណា ទឹកមិនជាទីគាប់ចិត្តនៅក្នុងទីណា?» ឡើយ តែបោកគក់ដោយទឹកណាមួយដែលគួរដល់ការបោកគក់ នេះឈ្មោះថា ឧទកសន្តោស។ តែថា ទឹកដែលល្អក់ដោយដីស្អិតពណ៌លឿង ទឹកដីក្រហម ទឹកស្លឹកឈើរលួយ ឬទឹកដែលសៅហ្មង ភិក្ខុគួរវៀរចាក។ ម្យ៉ាងទៀត សម្រាប់ភិក្ខុដែលបោកគក់ចីវរ មិនវាយដោយដំបងបោកសំពត់ជាដើមឡើយ តែច្របាច់ញីដោយដៃទាំងឡាយហើយបោកគក់ នេះឈ្មោះថា ធោវនសន្តោស។ កាលបើចីវរមិនស្អាតយ៉ាងនោះ ភិក្ខុគួរដាក់ស្លឹកឈើចូលទៅក្នុងទឹកក្តៅហើយបោកគក់ក៏បាន។ សម្រាប់ភិក្ខុដែលបោកគក់ហើយធ្វើចីវរយ៉ាងនេះ មិនធ្វើការសន្តោសឲ្យកម្រើក (មិនខ្វល់ខ្វាយ) ថា «សំពត់នេះគ្រើម សំពត់នេះម៉ដ្ឋ» ឡើយ តែធ្វើទៅតាមលទ្ធភាពដែលល្មមប្រើប្រាស់ប៉ុណ្ណោះ នេះឈ្មោះថា ករណសន្តោស។ ការធ្វើចីវរត្រឹមតែបិទបាំងមណ្ឌលទាំងបី (ជង្គង់ទាំងពីរ និងផ្ចិត) ប៉ុណ្ណោះ នេះឈ្មោះថា បរិមាណសន្តោស។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីធ្វើចីវរ មិនពិចារណាថា «អាត្មាអញនឹងស្វែងរកអំបោះជាទីគាប់ចិត្ត» ឡើយ តែនាំយកអំបោះណាមួយដែលគេបោះចោលនៅតាមថ្នល់ក្តៅ នៅខ្ទមទេវតាក្តី ឬដែលគេដាក់ទុកនៅក្បែរជើងក្តី យកមកធ្វើចីវរ នេះឈ្មោះថា សុត្តសន្តោស។

กุสิพนฺธนกาเล ปน องฺคุลมตฺเต สตฺต วาเร น วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส หิ โย ภิกฺขุ สหาโย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโทปิ นตฺถิ. ติวงฺคุลมตฺเต ปน สตฺต วาเร วิชฺฌิตพฺพํ. เอวํ กโรนฺตสฺส มคฺคปฺปฏิปนฺเนนาปิ สหาเยน ภวิตพฺพํ. โย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโท. อยํ สิพฺพนสนฺโตโส นาม. รชนฺเตน ปน กาฬกจฺฉกาทีนิ ปริเยสนฺเตน น จริตพฺพํ, โสมวกฺกลาทีสุ ยํ ลภติ, เตน รชิตพฺพํ. อลภนฺเตน ปน มนุสฺเสหิ อรญฺเญ วากํ คเหตฺวา ฉฑฺฑิตรชนํ วา ภิกฺขูหิ ปจิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ วา คเหตฺวา รชิตพฺพํ. อยํ รชนสนฺโตโส นาม. นีลกทฺทมกาฬสาเมสุ ยํกิญฺจิ คเหตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐ นิสินฺนสฺส ปญฺญายมานกปฺปกรณํ กปฺปสนฺโตโส นาม.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងខណៈដែលចងខ្សែកុសិ (ខ្សែបន្ទាត់ដេរចីវរ) ក្នុងចម្ងាយប្រមាណមួយធ្នាប់ មិនត្រូវចាក់ដេរដល់ទៅ ៧ ដងឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុធ្វើយ៉ាងនេះ ទោះបីភិក្ខុណាដែលជាមិត្តសម្លាញ់មិនជួយដេរក្តី វ័តបដិបត្តិរបស់ភិក្ខុនោះក៏មិនឈ្មោះថាខូចខាតឡើយ។ តែថា ក្នុងចម្ងាយប្រមាណបីធ្នាប់ ត្រូវចាក់ដេរ ៧ ដង។ កាលបើភិក្ខុធ្វើយ៉ាងនេះ សូម្បីភិក្ខុដែលដើរផ្លូវទៅ ក៏ត្រូវតែជួយជាមិត្តសម្លាញ់ (ជួយដេរ) ដែរ។ ភិក្ខុណាដែលមិនជួយ វ័តបដិបត្តិរបស់ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាខូចខាត។ នេះឈ្មោះថា សិព្វនសន្តោស។ ម្យ៉ាងទៀត សម្រាប់ភិក្ខុដែលជ្រលក់ចីវរ មិនត្រូវដើរស្វែងរកគ្រឿងជ្រលក់មានផ្លែរកានៅព្រៃជាដើមឡើយ តែត្រូវជ្រលក់ដោយទឹកជ្រលក់ណាដែលបានមក ក្នុងបណ្តាទឹកជ្រលក់មានសំបកឈើសោមៈជាដើម។ កាលបើមិនបានទឹកជ្រលក់នោះទេ ត្រូវកាន់យកទឹកជ្រលក់ដែលពួកមនុស្សបកសំបកឈើក្នុងព្រៃហើយបោះចោលក្តី ឬកាន់យកកាកទឹកជ្រលក់ដែលភិក្ខុទាំងឡាយដាំជ្រលក់ហើយចាក់ចោលក្តី យកមកជ្រលក់។ នេះឈ្មោះថា រជនសន្តោស។ កាលកាន់យកពណ៌ណាមួយ ក្នុងបណ្តាពណ៌ខៀវ ពណ៌ភក់ ឬពណ៌ខ្មៅស្រអាប់ ហើយធ្វើកប្បពិន្ទុឲ្យល្មមមើលឃើញច្បាស់ដល់បុគ្គលដែលអង្គុយនៅលើខ្នងដំរី នេះឈ្មោះថា កប្បសន្តោស។

หิริโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตวเสน ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. ทุสฺสํ ปน ลภิตฺวา สุตฺตํ วา สูจึ วา การกํ วา อลภนฺเตน ฐเปตุํ วฏฺฏติ, ลภนฺเตน น วฏฺฏติ. กตมฺปิ สเจ อนฺเตวาสิกาทีนํ ทาตุกาโม โหติ, เต จ อสนฺนิหิตา, ยาว อาคมนา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อาคตมตฺเตสุ ทาตพฺพํ. ทาตุํ อสกฺโกนฺเตน อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญสฺมึ จีวเร สติ ปจฺจตฺถรณมฺปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ. อนธิฏฺฐิตเมว หิ สนฺนิธิ [Pg.281] โหติ, อธิฏฺฐิตํ น โหตีติ มหาสีวตฺเถโร อาห. อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. วิสฺสชฺเชนฺเตน ปน น มุขํ โอโลเกตฺวา ทาตพฺพํ, สารณียธมฺเม ฐตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺพนฺติ อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

ការប្រើប្រាស់ដោយអំណាចនៃការបិទបាំងនូវអវយវៈដែលគួរខ្មាសតែប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា បរិភោគសន្តោស។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុកាលបើបានសំពត់មកហើយ តែមិនបានអំបោះ ឬម្ជុល ឬអ្នកដេរកាត់ទេ គួរដើម្បីរក្សាទុកបាន តែបើបានរបស់ទាំងនោះហើយ មិនគួររក្សាទុកឡើយ។ ប្រសិនបើភិក្ខុចង់ប្រគល់សំពត់ដែលធ្វើរួចហើយនោះ ដល់ពួកសិស្សមានអន្តេវាសិកជាដើម តែសិស្សទាំងនោះមិននៅជិតទេ គួររក្សាទុកទាល់តែពួកគេមកដល់។ កាលបើពួកគេមកដល់ភ្លាម គប្បីប្រគល់ឱ្យ។ បើមិនអាចប្រគល់ឱ្យបាន គប្បីអធិដ្ឋានទុក។ កាលបើមានចីវរផ្សេងទៀត គួរអធិដ្ឋានសូម្បីតែសំពត់កម្រាលពូក។ ព្រោះថា ចីវរដែលមិនបានអធិដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ ទើបឈ្មោះថាជាសន្និធិ (ការសន្សំទុក) ចីវរដែលអធិដ្ឋានហើយ មិនឈ្មោះថាជាសន្និធិឡើយ នេះជាពាក្យរបស់ព្រះមហាសីវត្ថេរ។ នេះឈ្មោះថា សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោស។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុកាលបើនឹងលះបង់ (ចែករំលែក) មិនគប្បីមើលមុខហើយប្រគល់ឱ្យឡើយ គប្បីតាំងនៅក្នុងសារណីយធម៌ ហើយលះបង់ នេះឈ្មោះថា វិស្សជ្ជនសន្តោស។

จีวรปฺปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ นาม ปํสุกูลิกงฺคญฺเจว เตจีวริกงฺคญฺจ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔-๒๕) เวทิตพฺพา. อิติ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ทฺเว ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ.

ធុតង្គទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងចីវរ មានពីរគឺ បំសុកូលិកង្គ (ការប្រើប្រាស់តែសំពត់បង្សុកូល) និងតេចីវរិកង្គ (ការប្រើប្រាស់តែត្រៃចីវរ)។ សេចក្តីពន្យល់ពិស្តារនៃធុតង្គទាំងនោះ គប្បីជ្រាបក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ភិក្ខុកាលបំពេញនូវចីវរសន្តោសមហាអរិយវង្ស យ៉ាងនេះ រមែងរក្សានូវធុតង្គទាំងពីរនេះ។ កាលបើភិក្ខុរក្សានូវធុតង្គទាំងនេះ រមែងឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដោយអំណាចនៃចីវរសន្តោសមហាអរិយវង្ស។

วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ. เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ. เอโก สนฺตุฏฺโฐ เจว โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា វណ្ណវាទី (អ្នកពោលសរសើរគុណ) សេចក្តីថា ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកសន្តោសខ្លួនឯង តែមិនពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស។ ភិក្ខុខ្លះខ្លួនឯងមិនសន្តោស តែពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស។ ភិក្ខុខ្លះខ្លួនឯងក៏មិនសន្តោស ទាំងមិនពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស។ ភិក្ខុខ្លះខ្លួនឯងក៏សន្តោសផង ទាំងពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសផង។ ដើម្បីបង្ហាញនូវភិក្ខុប្រភេទនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបានផង ជាអ្នកពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបាននោះផង»។

อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหินคมนานุโยคปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อปฺปติรูปนฺติ อยุตฺตํ. อลทฺธา จาติ อลภิตฺวา. ยถา เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสติ ปริตสฺสติ, สนฺตุฏฺโฐ ภิกฺขุ เอวํ อลทฺธา จีวรํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อคธิโตติ วิคตโลภคิทฺโธ. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อนาปนฺโน. อนชฺโฌปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโต อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ เคธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ วุตฺตํ นิสฺสรณเมว ปชานนฺโต.

ពាក្យថា អនេសនំ សេចក្តីថា ការស្វែងរកមិនសមគួរមានប្រការផ្សេងៗ ជាដើមថា ការធ្វើជាអ្នកនាំសារ និងការដើរទៅមកតាមគេប្រើ។ ពាក្យថា អប្បដិរូបំ សេចក្តីថា មិនសមគួរ។ ពាក្យថា អលទ្ធា ច សេចក្តីថា កាលបើមិនបាន។ ដូចជាភិក្ខុខ្លះគិតថា «ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ អាត្មាអញនឹងបានចីវរ» ហើយទៅរួមក្រុមជាមួយភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានបុណ្យ ធ្វើការបញ្ឆោត រមែងតក់ស្លុតចង់បាន ចំណែកភិក្ខុអ្នកសន្តោស កាលបើមិនបានចីវរ ក៏មិនតក់ស្លុតយ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា លទ្ធា ច សេចក្តីថា កាលបើបានមកដោយធម៌ ដោយស្មើភាព។ ពាក្យថា អគធិតោ សេចក្តីថា មានសេចក្តីលោភលន់ប្រាសចេញហើយ។ ពាក្យថា អមុច្ឆិតោ សេចក្តីថា មិនដល់នូវការវង្វេងងប់ងល់ដោយអំណាចតណ្ហាដ៏ខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា អនជ្ឈោបន្នោ សេចក្តីថា មិនត្រូវតណ្ហាគ្របដណ្តប់ ឬរួបរឹតឡើយ។ ពាក្យថា អាទីនវទស្សាវី សេចក្តីថា ជាអ្នកឃើញទោសក្នុងការស្វែងរកមិនសមគួរ និងការប្រើប្រាស់ដោយសេចក្តីលោភលន់។ ពាក្យថា និស្សរណបញ្ញោ សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវឧបាយជាគ្រឿងរំដោះចេញ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «គ្រាន់តែដើម្បីការពារត្រជាក់...» ប៉ុណ្ណោះ។

อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยาติ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺฐิยา. เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อหํ ปํสุกูลิโก, มยา อุปสมฺปทมาเฬเยว ปํสุกูลิกงฺคํ คหิตํ, โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. โน ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู น ปํสุกูลิกา’’ติ วา, ‘‘ปํสุกูลิกงฺคมตฺตมฺปิ เอเตสํ นตฺถี’’ติ วา เอวํ ปรํ น วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโขติ โย ตสฺมึ จีวรสนฺโตเส วณฺณวาทาทีสุ วา ทกฺโข เฉโก [Pg.282] พฺยตฺโต. อนลโสติ สาตจฺจกิริยาย อาลสิยวิรหิโต. สมฺปชาโน ปฏิสฺสโตติ สมฺปชานปญฺญาย เจว สติยา จ ยุตฺโต. อริยวํเส ฐิโตติ อริยวํเส ปติฏฺฐิโต.

ពាក្យថា ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយា សេចក្តីថា សេចក្តីត្រេកអរដោយចីវរណាមួយតាមមានតាមបាន។ ពាក្យថា នេវត្តានុក្កំសេតិ សេចក្តីថា មិនលើកតម្កើងខ្លួនឯងថា «អាត្មាអញជាអ្នកទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូល អាត្មាអញបានកាន់យកបំសុកូលិកង្គតាំងតែនៅក្នុងសីមាជាទីឧបសម្បទាម្ល៉េះ តើមានភិក្ខុណាស្មើនឹងអាត្មាអញខ្លះ» ដូច្នេះឡើយ។ ពាក្យថា នោ បរំ វម្ភេតិ សេចក្តីថា មិនបង្អាប់បង្អោនអ្នកដទៃថា «ចំណែកភិក្ខុដទៃទាំងនេះ មិនមែនជាអ្នកទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូលទេ» ឬថា «សូម្បីតែធុតង្គគឺបំសុកូលិកង្គបន្តិចបន្តួច ក៏គ្មានដល់ភិក្ខុទាំងនេះឡើយ» ដូច្នេះឡើយ។ ពាក្យថា យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោ សេចក្តីថា ភិក្ខុណាជាអ្នកឈ្លាសវៃ ប៉ិនប្រសប់ ស្ទាត់ជំនាញ ក្នុងចីវរសន្តោសនោះ ឬក្នុងការនិយាយសរសើរគុណជាដើម។ ពាក្យថា អនលសោ សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ដោយការធ្វើព្យាយាមឥតឈប់ឈរ។ ពាក្យថា សម្បជានោ បដិស្សតោ សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយសម្បជញ្ញបញ្ញាផង ប្រកបដោយសតិផង។ ពាក្យថា អរិយវំសេ ឋិតោ សេចក្តីថា តាំងនៅក្នុងអរិយវង្ស។

อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน. เอตฺถาปิ ปิณฺฑปาโต ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปิณฺฑปาตสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตปฺปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ ปิณฺฑปาโตติ โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํสํ ขีรํ ทธิ สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ ยาคุ ขาทนียํ สายนียํ เลหนียนฺติ โสฬส ปิณฺฑปาตา.

ពាក្យថា ឥតរីតរេន បិណ្ឌបាតេន សេចក្តីថា ដោយបិណ្ឌបាតណាមួយតាមមានតាមបាន។ ក្នុងបិណ្ឌបាតសន្តោសនេះដែរ គប្បីស្គាល់បិណ្ឌបាត គប្បីស្គាល់ខេត្ត (ប្រភព) នៃបិណ្ឌបាត គប្បីស្គាល់បិណ្ឌបាតសន្តោស និងគប្បីស្គាល់ធុតង្គដែលទាក់ទងនឹងបិណ្ឌបាត។ ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ ពាក្យថា បិណ្ឌបាត បានแก่ បាយ, នំកុម្មាស, ម្សៅលីង, ត្រី, សាច់, ទឹកដោះស្រស់, ទឹកដោះជូរ, ទឹកដោះថ្លា, ទឹកដោះខាប់, ប្រេង, ទឹកឃ្មុំ, ទឹកអំពៅ, យាគូ, ខាទនីយៈ, សាយនីយៈ, លេហនីយៈ ទាំងនេះជាបិណ្ឌបាត ១៦ ប្រការ។

ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตนฺติ สงฺฆภตฺตํ อุทฺเทสภตฺตํ นิมนฺตนํ สลากภตฺตํ ปกฺขิกํ อุโปสถิกํ ปาฏิปทิกภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ คมิกภตฺตํ คิลานภตฺตํ คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ ธุรภตฺตํ กุฏิภตฺตํ วารภตฺตํ วิหารภตฺตนฺติ ปนฺนรส ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตานิ.

ពាក្យថា បិណ្ឌបាតខេត្ត បានแก่ សង្ឃភត្ត, ឧទ្ទេសភត្ត, និមន្តនភត្ត, សលាកភត្ត, បក្ខិកភត្ត, ឧបោសថិកភត្ត, បាដិបទិកភត្ត, អាគន្តុកភត្ត, គមិកភត្ត, គិលានភត្ត, គិលានុបដ្ឋាកភត្ត, ធុរភត្ត, កុដិភត្ត, វារភត្ត, វិហារភត្ត ទាំងនេះជាបិណ្ឌបាតខេត្ត ១៥ ប្រការ។

ปิณฺฑปาตสนฺโตโสติ ปิณฺฑปาเต วิตกฺกสนฺโตโส คมนสนฺโตโส ปริเยสนสนฺโตโส ปฏิลาภสนฺโตโส ปฏิคฺคหณสนฺโตโส มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถาสารุปฺปสนฺโตโส อุปการสนฺโตโส ปริมาณสนฺโตโส ปริโภคสนฺโตโส สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ ปนฺนรส สนฺโตสา.

ពាក្យថា បិណ្ឌបាតសន្តោស គឺសេចក្តីសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាត ១៥ ប្រការ បានแก่ វិតក្កសន្តោស, គមនសន្តោស, បរិយេសនសន្តោស, បដិលាភសន្តោស, បដិគ្គហណសន្តោស, មត្តបដិគ្គហណសន្តោស, លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោស, យថាលាភសន្តោស, យថាពលសន្តោស, យថាសារុប្បសន្តោស, ឧបការសន្តោស, បរិមាណសន្តោស, បរិភោគសន្តោស, សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោស, វិស្សជ្ជនសន្តោស ទាំងនេះជាសេចក្តីសន្តោស ១៥ ប្រការ។

ตตฺถ สาทโก ภิกฺขุ มุขํ โธวิตฺวา วิตกฺเกติ. ปิณฺฑปาติเกน ปน คเณน สทฺธึ จรตา สายํ เถรูปฏฺฐานกาเล ‘‘สฺเว กตฺถ ปิณฺฑาย จริสฺสามาติ? อสุกคาเม, ภนฺเต’’ติ เอตฺตกํ จินฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย น วิตกฺเกตพฺพํ. เอกจาริเกน วิตกฺกมาฬเก ฐตฺวา วิตกฺเกตพฺพํ. ตโต ปฏฺฐาย วิตกฺเกนฺโต อริยวํสา จุโต โหติ ปริพาหิโร. อยํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม.

ក្នុងសេចក្តីសន្តោសទាំងនោះ ភិក្ខុអ្នកត្រេកអរនឹងបិណ្ឌបាត លុះលាងមុខហើយ រមែងត្រិះរិះ។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុអ្នកប្រព្រឹត្តបិណ្ឌបាតធុតង្គដែលដើរទៅជាមួយក្រុម ក្នុងពេលល្ងាចជាពេលចូលទៅបម្រើព្រះថេរៈ កាលបើព្រះថេរៈសួរថា «ថ្ងៃស្អែក យើងនឹងដើរទៅបិណ្ឌបាតនៅឯណា?» ភិក្ខុនោះឆ្លើយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ដើរទៅក្នុងភូមិឈ្មោះឯណោះ» គិតត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះហើយ តាំងពីនោះទៅ មិនគប្បីត្រិះរិះទៀតឡើយ។ ចំណែកភិក្ខុអ្នកដើរទៅតែម្នាក់ឯង គប្បីតាំងនៅក្នុងទីត្រិះរិះហើយត្រិះរិះ។ បើតាំងពីនោះទៅ នៅតែត្រិះរិះខ្វល់ខ្វាយទៀត ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្លាក់ចុះចាកអរិយវង្ស ជាអ្នកនៅក្រៅអរិយវង្ស។ នេះឈ្មោះថា វិតក្កសន្តោស។

ปิณฺฑาย ปวิสนฺเตน ‘‘กุหึ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน คนฺตพฺพํ. อยํ คมนสนฺโตโส นาม. ปริเยสนฺเตน ยํ วา ตํ วา อคฺคเหตฺวา ลชฺชึ เปสลเมว คเหตฺวา ปริเยสิตพฺพํ. อยํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม. ทูรโตว อาหริยมานํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ[Pg.283], เอตํ อมนาป’’นฺติ จิตฺตํ น อุปฺปาเทตพฺพํ. อยํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม. ‘‘อิมํ มนาปํ คณฺหิสฺสามิ, อิมํ อมนาปํ น คณฺหิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ยํกิญฺจิ ยาปนมตฺตํ คเหตพฺพเมว. อยํ ปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม.

ភិក្ខុកាលចូលទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត មិនគប្បីគិតថា «តើអាត្មាអញនឹងបានបិណ្ឌបាតនៅឯណា?» ឡើយ គប្បីដើរទៅដោយមានកម្មដ្ឋានជាប្រធាន។ នេះឈ្មោះថា គមនសន្តោស។ ភិក្ខុកាលស្វែងរក មិនគប្បីនាំយកភិក្ខុណាមួយទៅជាមួយឡើយ គប្បីនាំយកតែភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីអៀនខ្មាស មានសីលជាទីស្រឡាញ់ ទៅជាមួយហើយស្វែងរក។ នេះឈ្មោះថា បរិយេសនសន្តោស។ កាលឃើញបិណ្ឌបាតដែលគេនាំមកអំពីចម្ងាយ មិនគប្បីបង្កើតចិត្តថា «របស់នេះគួរត្រេកអរ របស់នេះមិនគួរត្រេកអរ» ឡើយ។ នេះឈ្មោះថា បដិលាភសន្តោស។ មិនគប្បីគិតថា «អាត្មាអញនឹងទទួលយករបស់ដែលគួរត្រេកអរនេះ មិនទទួលយករបស់មិនគួរត្រេកអរនេះ» ឡើយ គប្បីទទួលយករបស់ណាមួយ គ្រាន់តែដើម្បីញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅប៉ុណ្ណោះ។ នេះឈ្មោះថា បដិគ្គហណសន្តោស។

เอตฺถ ปน เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโมปิ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณเนว คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโกปิ อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโก ปน พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณน คเหตพฺพํ. ปฏิคฺคหณสฺมิญฺหิ มตฺตํ อชานนฺโต มนุสฺสานํ ปสาทํ มกฺเขติ, สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ, สาสนํ น กโรติ, วิชาตมาตุยาปิ จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. อิติ มตฺตํ ชานิตฺวาว ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ อยํ มตฺตปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม. อฑฺฒกุลานิเยว อคนฺตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา คนฺตพฺพํ. อยํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม. ยถาลาภสนฺโตสาทโย จีวเร วุตฺตนยา เอว.

ក្នុងរឿងនេះ ប្រសិនបើទេយ្យធម៌មានច្រើន តែទាយកចង់ប្រគេនបន្តិចបន្តួច គប្បីទទួលយកបន្តិចបន្តួច។ ប្រសិនបើទេយ្យធម៌ក៏ច្រើន ទាំងទាយកក៏ចង់ប្រគេនច្រើន គប្បីទទួលយកតាមប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ ប្រសិនបើទេយ្យធម៌មិនច្រើន ទាំងទាយកក៏ចង់ប្រគេនបន្តិចបន្តួច គប្បីទទួលយកបន្តិចបន្តួច។ ប្រសិនបើទេយ្យធម៌មិនច្រើន តែទាយកចង់ប្រគេនច្រើន គប្បីទទួលយកតាមប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលមិនដឹងប្រមាណក្នុងការទទួល រមែងបំផ្លាញសេចក្តីជ្រះថ្លារបស់មនុស្សទាំងឡាយ ធ្វើឱ្យខូចខាតនូវរបស់ដែលគេប្រគេនដោយសទ្ធា មិនធ្វើតាមព្រះសាសនា សូម្បីតែចិត្តរបស់មាតាបង្កើត ក៏មិនអាចរក្សាបានឡើយ។ ហេតុនោះ គប្បីដឹងប្រមាណហើយទើបទទួល នេះឈ្មោះថា មត្តបដិគ្គហណសន្តោស។ មិនគប្បីដើរទៅរកតែត្រកូលដែលស្តុកស្តម្ភឡើយ គប្បីដើរទៅតាមលំដាប់ផ្ទះ នេះឈ្មោះថា លោលុប្បវិវជ្ជនសន្តោស។ សេចក្តីសន្តោសមានយថាលាភសន្តោសជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលរួចហើយក្នុងរឿងចីវរនោះឯង។

ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สมณธมฺมํ อนุปาเลสฺสามี’’ติ เอวํ อุปการํ ญตฺวา ปริภุญฺชนํ อุปการสนฺโตโส นาม. ปตฺตํ ปูเรตฺวา อานีตํ น ปฏิคฺคเหตพฺพํ. อนุปสมฺปนฺเน สติ เตน คาหาเปตพฺพํ, อสติ หราเปตฺวา ปฏิคฺคหณมตฺตํ คเหตพฺพํ. อยํ ปริมาณสนฺโตโส นาม. ‘‘ชิฆจฺฉาย ปฏิวิโนทนํ อิทเมตฺถ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม. นิทหิตฺวา น ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม. มุขํ อโนโลเกตฺวา สารณียธมฺเม ฐิเตน วิสฺสชฺเชตพฺพํ. อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

ការបរិភោគដោយដឹងគុណូបការៈយ៉ាងនេះថា «កាលបរិភោគបិណ្ឌបាតនេះហើយ អាត្មាអញនឹងរក្សានូវសមណធម៌» ឈ្មោះថា ឧបការសន្តោស។ បិណ្ឌបាតដែលគេនាំមកពេញបាត្រ មិនគប្បីទទួលយកទាំងអស់ឡើយ។ កាលបើមានអនុបសម្បន្ន គប្បីឱ្យអនុបសម្បន្ននោះទទួលយកទុក បើគ្មានអនុបសម្បន្នទេ គប្បីឱ្យគេយកទៅខ្លះ ហើយទទួលយកត្រឹមតែប្រមាណដែលល្មមឆាន់ប៉ុណ្ណោះ នេះឈ្មោះថា បរិមាណសន្តោស។ ការបរិភោគយ៉ាងនេះថា «ការកំចាត់បង់នូវសេចក្តីឃ្លាន នេះជាគ្រឿងរំដោះចេញក្នុងបិណ្ឌបាតនេះ» ឈ្មោះថា បរិភោគសន្តោស។ មិនគប្បីសន្សំទុកហើយបរិភោគឡើយ នេះឈ្មោះថា សន្និធិបរិវជ្ជនសន្តោស។ មិនគប្បីមើលមុខឡើយ គប្បីតាំងនៅក្នុងសារណីយធម៌ ហើយលះបង់ នេះឈ្មោះថា វិស្សជ្ជនសន្តោស។

ปิณฺฑปาตปฺปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ ปิณฺฑปาติกงฺคํ สปทานจาริกงฺคํ เอกาสนิกงฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๖-๓๐) วุตฺตา. อิติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ, อิมานิ โคเปนฺโต ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. วณฺณวาทีติอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

ម្យ៉ាងទៀត ធុតង្គទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងបិណ្ឌបាត មាន ៥ គឺ បិណ្ឌបាតិកង្គ, សបទានចារិកង្គ, ឯកាសនិកង្គ, បត្តបិណ្ឌិកង្គ, និងខលុបច្ឆាភត្តិកង្គ។ សេចក្តីពន្យល់ពិស្តារនៃធុតង្គទាំងនោះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ភិក្ខុកាលបំពេញនូវបិណ្ឌបាតសន្តោសមហាអរិយវង្ស យ៉ាងនេះ រមែងរក្សានូវធុតង្គទាំងប្រាំនេះ កាលបើភិក្ខុរក្សានូវធុតង្គទាំងនេះ រមែងឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដោយអំណាចនៃបិណ្ឌបាតសន្តោសមហាអរិយវង្ស។ សេចក្តីពន្យល់មានពាក្យថា វណ្ណវាទី ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលរួចហើយនោះឯង។

เสนาสเนนาติ อิธ เสนาสนํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, เสนาสนปฺปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ [Pg.284] ชานิตพฺพํ. ตตฺถ เสนาสนนฺติ มญฺโจ ปีฐํ ภิสิ พิมฺโพหนํ วิหาโร อฑฺฒโยโค ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา เลณํ อฏฺโฏ มาโฬ เวฬุคุมฺโพ รุกฺขมูลํ ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ อิมานิ ปนฺนรส เสนาสนานิ.

ក្នុងពាក្យថា សេនាសនេន នេះ គប្បីស្គាល់សេនាសនៈ គប្បីស្គាល់សេនាសនខេត្ត គប្បីស្គាល់សេនាសនសន្តោស និងគប្បីស្គាល់ធុតង្គដែលទាក់ទងនឹងសេនាសនៈ។ ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ ពាក្យថា សេនាសនៈ បានแก่ គ្រែ, តាំង, ពូក, ខ្នើយ, វិហារ, អឌ្ឍយោគ, ប្រាសាទ, ហម្មិយៈ, គុហា, លេណៈ, អដ្តៈ, មាលៈ, គុម្ពឫស្សី, គល់ឈើ, ឬទីកន្លែងណាមួយដែលភិក្ខុទាំងឡាយចូលទៅសម្រាក ទាំងនេះជាសេនាសនៈ ១៥ ប្រការ។

เสนาสนกฺเขตฺตนฺติ สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วาติ ฉ เขตฺตานิ.

ពាក្យថា សេនាសនខេត្ត បានแก่ សេនាសនៈដែលបានមកពីសង្ឃ, ពីគណៈ, ពីញាតិ, ពីមិត្ត, ដោយទ្រព្យរបស់ខ្លួន, ឬជាសេនាសនៈបង្សុកូល ទាំងនេះជាខេត្ត ៦ ប្រការ។

เสนาสนสนฺโตโสติ เสนาสเน วิตกฺกสนฺโตสาทโย ปนฺนรส สนฺโตสา. เต ปิณฺฑปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสนาสนปฺปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ อารญฺญิกงฺคํ รุกฺขมูลิกงฺคํ อพฺโภกาสิกงฺคํ โสสานิกงฺคํ ยถาสนฺถติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๑-๓๕) วุตฺตา. อิติ เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

ពាក្យថា សេនាសនសន្តោស គឺសេចក្តីសន្តោស ១៥ ប្រការ មានវិតក្កសន្តោសជាដើម ក្នុងសេនាសនៈ។ សេចក្តីសន្តោសទាំងនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលរួចហើយក្នុងរឿងបិណ្ឌបាតនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ធុតង្គទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹងសេនាសនៈ មាន ៥ គឺ អារញ្ញិកង្គ, រុក្ខមូលិកង្គ, អព្ភោកាសិកង្គ, សោសានិកង្គ, និងយថាសន្ថតិកង្គ។ សេចក្តីពន្យល់ពិស្តារនៃធុតង្គទាំងនោះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ភិក្ខុកាលបំពេញនូវសេនាសនសន្តោសមហាអរិយវង្ស យ៉ាងនេះ រមែងរក្សានូវធុតង្គទាំងប្រាំនេះ។ កាលបើភិក្ខុរក្សានូវធុតង្គទាំងនេះ រមែងឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដោយអំណាចនៃសេនាសនសន្តោសមហាអរិយវង្ស។

คิลานปจฺจโย ปน ปิณฺฑปาเตเยว ปวิฏฺโฐ. ตตฺถ ยถาลาภยถาพลยถาสารุปฺปสนฺโตเสเนว สนฺตุสฺสิตพฺพํ. เนสชฺชิกงฺคํ ภาวนารามอริยวํสํ ภชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ម្យ៉ាងទៀត គិលានប្បច្ច័យ (ថ្នាំកែរោគ) រមែងរួមបញ្ចូលទៅក្នុងបិណ្ឌបាតនោះឯង។ ក្នុងគិលានប្បច្ច័យនោះ ភិក្ខុគប្បីសន្តោសដោយយថាលាភសន្តោស យថាពលសន្តោស និងយថាសារុប្បសន្តោសប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកនេសជ្ជិកង្គ រមែងចូលទៅក្នុងភាវនារាមអរិយវង្ស។ ព្រះបុរាណាាចារ្យទាំងឡាយបានពោលទុកមកហើយថា៖

‘‘ปญฺจ เสนาสเน วุตฺตา, ปญฺจ อาหารนิสฺสิตา;

เอโก วีริยสํยุตฺโต, ทฺเว จ จีวรนิสฺสิตา’’ติ.

«ធុតង្គ ៥ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយទាក់ទងនឹងសេនាសនៈ, ធុតង្គ ៥ ទាក់ទងនឹងអាហារ, ធុតង្គ ១ ប្រកបដោយវីរិយៈ, និងធុតង្គ ២ ទាក់ទងនឹងចីវរ»។

อิติ ภควา ปถวึ ปตฺถรมาโน วิย สาครกุจฺฉึ ปูรยมาโน วิย อากาสํ วิตฺถารยมาโน วิย จ ปฐมํ จีวรสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา จนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย สูริยํ อุลฺลงฺเฆนฺโต วิย จ ทุติยํ ปิณฺฑปาตสนฺโตสํ กเถตฺวา สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิย ตติยํ เสนาสนสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา อิทานิ สหสฺสนยปฏิมณฺฑิตํ จตุตฺถํ ภาวนารามํ อริยวํสํ กเถตุํ ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตีติ เทสนํ อารภิ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្ដែងនូវអរិយវង្សទី១ គឺសេចក្ដីសន្ដោសក្នុងចីវរជាដំបូង ហាក់បីដូចជាទ្រង់លាតសន្ធឹងនូវផែនដី ហាក់បីដូចជាទ្រង់បំពេញនូវផ្ទៃនៃមហាសមុទ្រ និងហាក់បីដូចជាទ្រង់ពង្រីកនូវអាកាស ដូច្នេះឯង លុះទ្រង់សម្ដែងនូវអរិយវង្សទី២ គឺសេចក្ដីសន្ដោសក្នុងបិណ្ឌបាត ហាក់បីដូចជាទ្រង់ញ៉ាំងព្រះចន្ទឱ្យរះឡើង និងហាក់បីដូចជាទ្រង់ញ៉ាំងព្រះអាទិត្យឱ្យរះឡើងខ្ពស់ លុះទ្រង់សម្ដែងនូវអរិយវង្សទី៣ គឺសេចក្ដីសន្ដោសក្នុងសេនាសនៈ ហាក់បីដូចជាទ្រង់លើកឡើងនូវភ្នំសិនេរុ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្ដែងនូវអរិយវង្សទី៤ គឺការត្រេកអរក្នុងភាវនា ដែលប្រដាប់ដោយន័យមួយពាន់ ទ្រង់ក៏ចាប់ផ្ដើមនូវព្រះធម្មទេសនាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ភិក្ខុជាអ្នកត្រេកអរក្នុងភាវនា» ដូច្នេះ។

ตตฺถ อารมณํ อาราโม, อภิรตีติ อตฺโถ. ภาวนาย อาราโม อสฺสาติ ภาวนาราโม. ภาวนาย รโตติ ภาวนารโต. ปญฺจวิเธ ปหาเน อาราโม อสฺสาติ ปหานาราโม. อปิจ ภาเวนฺโต [Pg.285] รมตีติ ภาวนาราโม. ปชหนฺโต รมตีติ ปหานาราโมติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺหิ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวนฺโต รมติ, รตึ วินฺทตีติ อตฺโถ. ตถา จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน. จตฺตาโร อิทฺธิปาเท, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, สตฺต อนุปสฺสนา, อฏฺฐารส มหาวิปสฺสนา, สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺเม, อฏฺฐตึส อารมฺมณวิภตฺติโย ภาเวนฺโต รมติ, รตึ วินฺทติ. กามจฺฉนฺทาทโย ปน กิเลเส ปชหนฺโต รมติ, รตึ วินฺทติ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា ārāmo មានសេចក្ដីថា សេចក្ដីត្រេកអរ (ការរីករាយ)។ បុគ្គលដែលមានសេចក្ដីត្រេកអរក្នុងភាវនា ឈ្មោះថា ភាវនារាមៈ (អ្នកត្រេកអរក្នុងភាវនា)។ បុគ្គលដែលត្រេកអរក្នុងភាវនា ឈ្មោះថា ភាវនារតៈ (អ្នកត្រេកអរក្នុងភាវនា)។ បុគ្គលដែលមានសេចក្ដីត្រេកអរក្នុងការលះបង់ ៥ យ៉ាង ឈ្មោះថា បហានារាមៈ (អ្នកត្រេកអរក្នុងការលះបង់)។ មួយវិញទៀត បុគ្គលកាលចម្រើន (នូវភាវនា) តែងត្រេកអរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភាវនារាមៈ។ បុគ្គលកាលលះបង់ (នូវកិលេស) តែងត្រេកអរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បហានារាមៈ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុនេះ កាលចម្រើននូវសតិបដ្ឋាន ៤ តែងត្រេកអរ គឺបាននូវសេចក្ដីត្រេកអរ។ ព្រមទាំងសម្មប្បធាន ៤, ឥទ្ធិបាទ ៤, ឥន្ទ្រិយ ៥, ពល ៥, ពោជ្ឈង្គ ៧, អនុបស្សនា ៧, មហាវីបស្សនា ១៨, ពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧, និងការបែងចែកអារម្មណ៍ ៣៨ យ៉ាង កាលចម្រើន តែងត្រេកអរ គឺបាននូវសេចក្ដីត្រេកអរ។ ម៉្យាងទៀត កាលលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយ មានកាមច្ឆន្ទៈជាដើម តែងត្រេកអរ គឺបាននូវសេចក្ដីត្រេកអរ។

อิเมสุ ปน จตูสุ อริยวํเสสุ ปุริเมหิ ตีหิ เตรสนฺนํ ธุตงฺคานํ จตุปจฺจยสนฺโตสสฺส จ วเสน สกลํ วินยปิฏกํ กถิตํ โหติ, ภาวนาราเมน อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ. อิมํ ปน ภาวนารามํ อริยวํสํ กเถนฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ, ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ, มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ, อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ.

បណ្ដាអរិយវង្សទាំង ៤ នេះ ព្រះវិន័យបិដកទាំងអស់ ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងហើយ ដោយអំណាចនៃអរិយវង្ស ៣ ខាងដើម នៃធុតង្គ ១៣ និងសេចក្ដីសន្ដោសក្នុងបច្ច័យ ៤ ចំណែកឯព្រះបិដក ២ ដ៏សេស ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងហើយ ដោយអរិយវង្សគឺភាវនារាមៈ។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុកាលសម្ដែងនូវអរិយវង្សគឺភាវនារាមៈនេះ គប្បីសម្ដែងដោយនេក្ខម្មបាលី ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ គប្បីសម្ដែងដោយទសុត្តរសុត្តន្តបរិយាយ ក្នុងទីឃនិកាយ គប្បីសម្ដែងដោយសតិបដ្ឋានសុត្តន្តបរិយាយ ក្នុងមជ្ឈិមនិកាយ គប្បីសម្ដែងដោយនិទ្ទេសបរិយាយ ក្នុងព្រះអភិធម្ម។

ตตฺถ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยาติ –

ក្នុងបណ្ដាទេសនាទាំងនោះ បទថា «ដោយនេក្ខម្មបាលី ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ» គឺ៖

‘‘เนกฺขมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, กามจฺฉนฺทํ ปชหนฺโต รมติ. อพฺยาปาทํ, พฺยาปาทํ… อาโลกสญฺญํ… ถินมิทฺธํ… อวิกฺเขปํ, อุทฺธจฺจํ… ธมฺมววตฺถานํ… วิจิกิจฺฉํ… ญาณํ… อวิชฺชํ… ปาโมชฺชํ… อรตึ… ปฐมชฺฌานํ, ปญฺจ นีวรเณ… ทุติยชฺฌานํ… วิตกฺกวิจาเร… ตติยชฺฌานํ… ปีตึ… จตุตฺถชฺฌานํ… สุขทุกฺเข… อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, รูปสญฺญํ ปฏิฆสญฺญํ นานตฺตสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ.

«ភិក្ខុនោះ កាលចម្រើននូវនេក្ខម្មៈ តែងត្រេកអរ កាលលះបង់នូវកាមច្ឆន្ទៈ តែងត្រេកអរ។ កាលចម្រើននូវអព្យាបាទ... កាលលះបង់នូវព្យាបាទ... កាលចម្រើននូវអាលោកសញ្ញា... កាលលះបង់នូវថីនមិទ្ធៈ... កាលចម្រើននូវអវិក្ខេបៈ... កាលលះបង់នូវឧទ្ធច្ចៈ... កាលចម្រើននូវធម្មវវត្ថានៈ... កាលលះបង់នូវវិចិកិច្ឆា... កាលចម្រើននូវញាណ... កាលលះបង់នូវអវិជ្ជា... កាលចម្រើននូវបាមោជ្ជៈ... កាលលះបង់នូវអរតិ... កាលចម្រើននូវបឋមជ្ឈាន... កាលលះបង់នូវនីវរណៈ ៥... កាលចម្រើននូវទុតិយជ្ឈាន... កាលលះបង់នូវវិតក្កវិចារៈ... កាលចម្រើននូវតតិយជ្ឈាន... កាលលះបង់នូវបីតិ... កាលចម្រើននូវចតុត្ថជ្ឈាន... កាលលះបង់នូវសុខនិងទុក្ខ... កាលចម្រើននូវអាកាសានញ្ចាយតនសမာបត្តិ តែងត្រេកអរ កាលលះបង់នូវរូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា និងនានត្តសញ្ញា តែងត្រេកអរ។ កាលចម្រើននូវវិញ្ញាណញ្ចាយតនសမာបត្តិ...ល... នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសမာបត្តិ តែងត្រេកអរ កាលលះបង់នូវអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា តែងត្រេកអរ។

‘‘อนิจฺจานุปสฺสนํ ภาเวนฺโต รมติ, นิจฺจสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. ทุกฺขานุปสฺสนํ… สุขสญฺญํ… อนตฺตานุปสฺสนํ… อตฺตสญฺญํ… นิพฺพิทานุปสฺสนํ… นนฺทึ… วิราคานุปสฺสนํ… ราคํ… นิโรธานุปสฺสนํ… สมุทยํ… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนํ… อาทานํ… ขยานุปสฺสนํ … ฆนสญฺญํ… วยานุปสฺสนํ… อายูหนํ… วิปริณามานุปสฺสนํ… ธุวสญฺญํ… อนิมิตฺตานุปสฺสนํ [Pg.286]… นิมิตฺตํ… อปฺปณิหิตานุปสฺสนํ… ปณิธึ… สุญฺญตานุปสฺสนํ… อภินิเวสํ… อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนํ… สาราทานาภินิเวสํ… ยถาภูตญาณทสฺสนํ… สมฺโมหาภินิเวสํ… อาทีนวานุปสฺสนํ… อาลยาภินิเวสํ… ปฏิสงฺขานุปสฺสนํ… อปฺปฏิสงฺขํ… วิวฏฺฏานุปสฺสนํ… สํโยคาภินิเวสํ… โสตาปตฺติมคฺคํ… ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส… สกทาคามิมคฺคํ… โอฬาริเก กิเลเส… อนาคามิมคฺคํ… อนุสหคเต กิเลเส… อรหตฺตมคฺคํ ภาเวนฺโต รมติ, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต รมตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๑,๙๕).

«កាលចម្រើននូវអនិច្ចានុបស្សនា តែងត្រេកអរ កាលលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញា តែងត្រេកអរ។ កាលចម្រើននូវទុក្ខានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវសុខសញ្ញា... កាលចម្រើននូវអនត្តានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវអត្តសញ្ញា... កាលចម្រើននូវនិព្វិទានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវនន្ទិ... កាលចម្រើននូវវិរាគានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវរាគៈ... កាលចម្រើននូវនិរោធានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវសមុទយៈ... កាលចម្រើននូវបដិនិស្សគ្គានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវអាទានៈ... កាលចម្រើននូវខយានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវឃនសញ្ញា... កាលចម្រើននូវវយានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវអាយូហនៈ... កាលចម្រើននូវវិបរិណាមានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវធុវសញ្ញា... កាលចម្រើននូវអនិမិត្តានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវនិមិត្ត... កាលចម្រើននូវអប្បណិហិតានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវបណិធិ... កាលចម្រើននូវសុញ្ញតានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវអភិនិវេសៈ... កាលចម្រើននូវអធិប្បញ្ញាធម្មវិបស្សនា... កាលលះបង់នូវសារាទានាភិនិវេសៈ... កាលចម្រើននូវយថាភូតញាណទស្សនៈ... កាលលះបង់នូវសម្មោហាភិនិវេសៈ... កាលចម្រើននូវអាទីនវានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវអាលយាភិនិវេសៈ... កាលចម្រើននូវបដិសង្ខានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវអប្បដិសង្ខៈ... កាលចម្រើននូវវិវដ្ដានុបស្សនា... កាលលះបង់នូវសំយោគាភិនិវេសៈ... កាលចម្រើននូវសោតាបត្តិមគ្គ... កាលលះបង់នូវកិលេសដែលតាំងនៅជាមួយគ្នានឹងទិដ្ឋិ... កាលចម្រើននូវសកទាគាមិមគ្គ... កាលលះបង់នូវកិលេសដ៏គ្រោតគ្រាត... កាលចម្រើននូវអនាគាមិមគ្គ... កាលលះបង់នូវកិលេសដ៏ល្អិត... កាលចម្រើននូវអរហត្តមគ្គ តែងត្រេកអរ កាលលះបង់នូវកិលេសទាំងពួង តែងត្រេកអរ» ដូច្នេះ។

เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ.

គប្បីសម្ដែងដោយនេក្ខម្មបាលី ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ យ៉ាងនេះ។

ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ –

បទថា «ដោយទសុត្តរសុត្តន្តបរិយាយ ក្នុងទីឃនិកាយ» គឺ៖

‘‘เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ…เป… ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ, ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ? กายคตาสตึ สาตสหคตํ, อิมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ? อสฺมิมานํ, อิมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ. กตเม ทฺเว ธมฺเม…เป… กตเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ? ทส กสิณายตนานิ, อิเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ. กตเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ? ทส มิจฺฉตฺเต, อิเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๑-๓๖๐).

«កាលចម្រើននូវធម៌ ១ តែងត្រេកអរ កាលលះបង់នូវធម៌ ១ តែងត្រេកអរ...ល... កាលចម្រើននូវធម៌ ១០ តែងត្រេកអរ កាលលះបង់នូវធម៌ ១០ តែងត្រេកអរ។ ធម៌ ១ ដែលភិក្ខុចម្រើនហើយ តែងត្រេកអរនោះ តើដូចម្ដេច? គឺកាយគតាសតិដែលប្រកបដោយសេចក្ដីសុខ ភិក្ខុកាលចម្រើននូវធម៌ ១ នេះ តែងត្រេកអរ។ ធម៌ ១ ដែលភិក្ខុលះបង់ហើយ តែងត្រេកអរនោះ តើដូចម្ដេច? គឺអស្មិមានៈ ភិក្ខុកាលលះបង់នូវធម៌ ១ នេះ តែងត្រេកអរ។ ធម៌ ២...ល... ធម៌ ១០ ដែលភិក្ខុចម្រើនហើយ តែងត្រេកអរនោះ តើដូចម្ដេច? គឺកសិណាយតនៈ ១០ ភិក្ខុកាលចម្រើននូវធម៌ ១០ ទាំងនេះ តែងត្រេកអរ។ ធម៌ ១០ ដែលភិក្ខុលះបង់ហើយ តែងត្រេកអរនោះ តើដូចម្ដេច? គឺមិច្ឆត្តធម៌ ១០ ភិក្ខុកាលលះបង់នូវធម៌ ១០ ទាំងនេះ តែងត្រេកអរ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុជាអ្នកត្រេកអរក្នុងភាវនា យ៉ាងនេះឯង» ដូច្នេះ។

เอวํ ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ.

គប្បីសម្ដែងដោយទសុត្តរសុត្តន្តបរិយាយ ក្នុងទីឃនិកាយ យ៉ាងនេះ។

มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ –

បទថា «ដោយសតិបដ្ឋានសុត្តន្តបរិយាយ ក្នុងមជ្ឈិមនិកាយ» គឺ៖

‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค…เป… ยาวเทว ญาณมตฺตาย ปฏิสฺสติมตฺตาย. อนิสฺสิโต จ วิหรติ, น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. เอวมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหติ ภาวนารโต. ปหานาราโม โหติ ปหานรโต. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต วา คจฺฉามีติ ปชานาติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺย สรีรํ สิวถิกาย ฉฑฺฑิตํ…เป… ปูตีนิ จุณฺณกชาตานิ. โส อิมเมว กายํ [Pg.287] อุปสํหรติ ‘อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโต’ติ. อิติ อชฺฌตฺตํ วา กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ…เป… เอวมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๐๖ อาทโย).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ផ្លូវនេះជាផ្លូវទៅកាន់ទីតែមួយ...ល... គ្រាន់តែជាគ្រឿងដឹង គ្រាន់តែជាគ្រឿងរលឹក។ ជាអ្នកមិនអាស្រ័យ (នឹងតណ្ហានិងទិដ្ឋិ) រស់នៅ និងមិនប្រកាន់មាំនូវអ្វីៗក្នុងលោកឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុជាអ្នកត្រេកអរក្នុងភាវនា ជាអ្នករីករាយក្នុងភាវនា យ៉ាងនេះឯង។ ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងការលះបង់ ជាអ្នករីករាយក្នុងការលះបង់។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ភិក្ខុកាលដើរទៅ ក៏ដឹងច្បាស់ថា អាត្មាអញដើរទៅ...ល... ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ភិក្ខុដូចជាគប្បីឃើញនូវសរីរៈដែលគេចោលក្នុងព្រៃស្មសាន...ល... ដែលរលួយ ក្លាយជាកម្ទេចធូលី។ ភិក្ខុនោះឯង តែងបង្អោនចូលមកកាន់កាយនេះឯងថា «កាយនេះ ក៏មានធម៌យ៉ាងនេះជាធម្មតា មានសភាពយ៉ាងនេះ មិនកន្លងភពយ៉ាងនេះទៅបានឡើយ»។ ភិក្ខុតែងពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយជាខាងក្នុងខ្លះ...ល... ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុជាអ្នកត្រេកអរក្នុងភាវនា យ៉ាងនេះឯង» ដូច្នេះ។

เอวํ มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ.

គប្បីសម្ដែងដោយសតិបដ្ឋានសុត្តន្តបរិយាយ ក្នុងមជ្ឈិមនិកាយ យ៉ាងនេះ។

อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยนาติ สพฺเพปิ สงฺขเต ‘‘อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต …เป… สํกิเลสิกธมฺมโต ปสฺสนฺโต รมติ, เอวํ โข ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตี’’ติ (มหานิ. ๑๓; จูฬนิ. อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๓๙, นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๕๑). เอวํ นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ.

បទថា «ដោយនិទ្ទេសបរិយាយ ក្នុងព្រះអភិធម្ម» គឺ កាលឃើញនូវសង្ខតធម៌ទាំងពួង «ដោយសេចក្ដីមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាជំងឺ ជាបូស...ល... ជាធម៌គួរដល់សេចក្ដីសៅហ្មង កាលឃើញ តែងត្រេកអរ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុជាអ្នកត្រេកអរក្នុងភាវនា យ៉ាងនេះឯង» ដូច្នេះ។ គប្បីសម្ដែងដោយនិទ្ទេសបរិយាយ យ៉ាងនេះ។

เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อชฺช เม สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอวํ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. โน ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขนฺติ วิปสฺสนามตฺตกมฺปิ นตฺถิ, กึ อิเม วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานา จรนฺตี’’ติ เอวํ ปรวมฺภนํ น กโรติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

បទថា nevattānukkaṃseti សេចក្ដីថា មិនធ្វើការលើកតម្កើងខ្លួនយ៉ាងនេះថា «ថ្ងៃនេះ ៦០ ឆ្នាំ ឬ ៧០ ឆ្នាំ កន្លងទៅហើយសម្រាប់អាត្មាអញ កាលធ្វើនូវវិបស្សនាកម្មដ្ឋានថា មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា តើមានភិក្ខុណាស្មើនឹងអាត្មាអញ?»។ បទថា no paraṃ vambheti សេចក្ដីថា មិនធ្វើការបង្អាប់បង្អោនអ្នកដទៃយ៉ាងនេះថា «សូម្បីតែវិបស្សនាបន្តិចបន្តួចថា មិនទៀង ជាទុក្ខ ក៏មិនមានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនេះ តើហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុទាំងឡាយនេះលះបង់កម្មដ្ឋានហើយដើរត្រេចចរទៅ?»។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ ដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

อิเม โข, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อริยวํสาติ, ภิกฺขเว, อิเม จตฺตาโร อริยวํสา อริยตนฺติโย อริยปเวณิโย อริยญฺชสา อริยวฏุมานีติ สุตฺตนฺตํ วินิวฏฺเฏตฺวา อิทานิ มหาอริยวํสปริปูรกสฺส ภิกฺขุโน วสนทิสา ทสฺเสนฺโต อิเมหิ จ ปน, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สฺเวว อรตึ สหตีติ โสเยว อรตึ อนภิรตึ อุกฺกณฺฐิตํ สหติ อภิภวติ. น ตํ อรติ สหตีติ ตํ ปน ภิกฺขุํ ยา เอสา ปนฺเตสุ เสนาสเนสุ อธิกุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อรติ นาม โหติ, สา สหิตุํ อธิภวิตุํ น สกฺโกติ. อรติรติสโหติ อรติญฺจ ปญฺจกามคุณรติญฺจ สหติ, อธิภวิตุํ สกฺโกติ.

បទថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយវង្សទាំង ៤ នេះឯង» គឺ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយវង្សទាំង ៤ នេះ ជាវង្សរបស់ព្រះអរិយៈ ជាប្រពៃណីរបស់ព្រះអរិយៈ ជាផ្លូវរបស់ព្រះអរិយៈ ជាគន្លងរបស់ព្រះអរិយៈ។ លុះទ្រង់បញ្ចប់នូវព្រះសូត្រនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវទិសដៅនៃការរស់នៅរបស់ភិក្ខុអ្នកបំពេញនូវមហាអរិយវង្ស ទ្រង់ក៏ត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ដោយធម៌ទាំងឡាយនេះឯង...»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា sveva aratiṃ sahati សេចក្ដីថា ភិក្ខុនោះឯង តែងឈ្នះ តែងគ្របសង្កត់នូវសេចក្ដីមិនត្រេកអរ សេចក្ដីអផ្សុក និងសេចក្ដីធុញទ្រាន់។ បទថា na taṃ arati sahati សេចក្ដីថា ចំណែកឯសេចក្ដីមិនត្រេកអរណា ដែលកើតឡើងក្នុងការចម្រើនធម៌ដ៏កុសលដ៏ក្រៃលែង ក្នុងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ សេចក្ដីមិនត្រេកអរនោះ មិនអាចគ្របសង្កត់នូវភិក្ខុនោះបានឡើយ។ បទថា aratiratisaho សេចក្ដីថា ជាអ្នកអាចឈ្នះនូវសេចក្ដីមិនត្រេកអរផង ឈ្នះនូវសេចក្ដីត្រេកអរក្នុងកាមគុណទាំង ៥ ផង។

อิทานิ คาถาหิ กูฏํ คณฺหนฺโต นารตีติอาทิมาห. ตตฺถ ธีรนฺติ วีริยวนฺตํ. นารติ ธีรํ สหตีติ อิทํ ปุริมสฺเสว การณวจนํ. ยสฺมา สา ธีรํ น สหติ นปฺปโหติ ธีรํ สหิตุํ อธิภวิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา นารติ [Pg.288] สหติ ธีรํ. ธีโร หิ อรติสฺสโหติ อรติสหตฺตา หิ โส ธีโร นาม, ตสฺมา อรตึ สหตีติ อตฺโถ. สพฺพกมฺมวิหายีนนฺติ สพฺพํ เตภูมกกมฺมํ จชิตฺวา ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ กตฺวา ฐิตํ. ปนุณฺณํ โก นิวารเยติ กิเลเส ปนุทิตฺวา ฐิตํ โก นาม ราโค วา โทโส วา นิวาเรยฺย. เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, โก ตํ นินฺทิตุมรหตีติ ชมฺโพนทสงฺขาตสฺส ชาติรตฺตสุวณฺณสฺส นิกฺขสทิสํ ครหิตพฺพโทสวิมุตฺตํ โก ตํ ปุคฺคลํ นินฺทิตุํ อรหติ. พฺรหฺมุนาปิ ปสํสิโตติ มหาพฺรหฺมุนาปิ เอส ปุคฺคโล ปสํสิโตเยวาติ. เทสนาปริโยสาเน จตฺตาลีส ภิกฺขุสหสฺสานิ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់លើកឡើងនូវចំណុចកំពូលដោយគាថាទាំងឡាយ ទ្រង់ក៏ត្រាស់ពាក្យមានដើមថា nārati...។ ក្នុងគាថានោះ បទថា dhīraṃ បានដល់ បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាម។ ពាក្យថា nārati dhīraṃ sahati នេះ ជាពាក្យសម្ដែងហេតុនៃបទមុននោះឯង ព្រោះថា សេចក្ដីមិនត្រេកអរនោះ មិនអាចគ្របសង្កត់ មិនអាចឈ្នះនូវបុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមដ៏មាំមួនបានឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា nārati sahati dhīraṃ។ បទថា dhīro hi aratissaho សេចក្ដីថា ពិតណាស់ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ធីរៈ ព្រោះជាអ្នកឈ្នះនូវសេចក្ដីមិនត្រេកអរ ហេតុនោះ ទើបឈ្នះនូវសេចក្ដីមិនត្រេកអរ នេះជាសេចក្ដីក្នុងបទនេះ។ បទថា sabbakammavihāyinaṃ សេចក្ដីថា បុគ្គលអ្នកលះបង់នូវកម្មក្នុងភូមិ ៣ ទាំងអស់ ធ្វើឱ្យមានកំណត់ មានទីបំផុតហើយតាំងនៅ។ បទថា panuṇṇaṃ ko nivāraye សេចក្ដីថា បុគ្គលអ្នកកម្ចាត់បង់នូវកិលេសទាំងឡាយហើយតាំងនៅ តើមានរាគៈ ឬទោសៈឯណា អាចមករារាំងបាន? បទថា nekkhaṃ jambonadasseva ko taṃ ninditumarahati សេចក្ដីថា តើអ្នកណាគប្បីតិះដៀលនូវបុគ្គលនោះ ដែលប្រៀបដូចជាដុំមាសជម្ពោនទដ៏បរិសុទ្ធ ស្អាតចាកទោសដែលគួរតិះដៀលបាន? បទថា brahmunāpi pasaṃsito សេចក្ដីថា សូម្បីតែមហាព្រហ្ម ក៏សរសើរនូវបុគ្គលនោះឯង។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ភិក្ខុ ៤ ម៉ឺនរូប បានតាំងនៅក្នុងអរហត្តផល។

๙. ธมฺมปทสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាសូត្រធម្មបទ

๒๙. นวเม ธมฺมปทานีติ ธมฺมโกฏฺฐาสา. อนภิชฺฌาติอาทีสุ อภิชฺฌาปฏิกฺเขเปน อนภิชฺฌา, พฺยาปาทปฏิกฺเขเปน อพฺยาปาโท, มิจฺฉาสติปฏิกฺเขเปน สมฺมาสติ, มิจฺฉาสมาธิปฏิกฺเขเปน สมฺมาสมาธิ เวทิตพฺโพ.

២៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា dhammapadāni បានដល់ ចំណែកនៃធម៌ទាំងឡាយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានអនភិជ្ឈាជាដើម គប្បីជ្រាបថា អនភិជ្ឈា ដោយការបដិសេធនូវអភិជ្ឈា, គប្បីជ្រាបថា អព្យាបាទ ដោយការបដិសេធនូវព្យាបាទ, គប្បីជ្រាបថា សម្មាសតិ ដោយការបដិសេធនូវមិច្ឆាសតិ, គប្បីជ្រាបថា សម្មាសមាធិ ដោយការបដិសេធនូវមិច្ឆាសមាធិ។

อนภิชฺฌาลูติ นิตฺตณฺโห หุตฺวา. อพฺยาปนฺเนน เจตสาติ สพฺพกาลํ ปกติภาวํ อวิชหนฺเตน จิตฺเตน. สโต เอกคฺคจิตฺตสฺสาติ สติยา สมนฺนาคโต อารมฺมเณ เอกคฺคจิตฺโต อสฺส. อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโตติ นิยกชฺฌตฺเต สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺโต อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถายปิ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

បទថា anabhijjhālū សេចក្ដីថា ជាអ្នកមិនមានតណ្ហា។ បទថា abyāpannena cetasā សេចក្ដីថា ដោយចិត្តដែលមិនលះបង់នូវសភាពប្រក្រតីដ៏ស្អាតក្នុងកាលទាំងពួង។ បទថា sato ekaggacittassa សេចក្ដីថា ជាអ្នកប្រកបដោយសតិ មានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយក្នុងអារម្មណ៍ដ៏ល្អ។ បទថា ajjhattaṃ susamāhito សេចក្ដីថា បុគ្គលដែលមានចិត្តតាំងមាំល្អហើយក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ ក្នុងសូត្រនេះក្ដី ក្នុងគាថានេះក្ដី ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងហើយនូវវដ្ដៈនិងវិវដ្ដៈ។

๑๐. ปริพฺพาชกสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាសូត្របរិព្វាជក

๓๐. ทสเม อภิญฺญาตาติ ญาตา ปากฏา. อนฺนภาโรติอาทีนิ เตสํ นามานิ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต. สา หิ อิธ ปฏิสลฺลานนฺติ อธิปฺเปตา. ปจฺจกฺขายาติ ปฏิกฺขิปิตฺวา. อภิชฺฌาลุนฺติ สตณฺหํ. กาเมสุ ติพฺพสาราคนฺติ วตฺถุกาเมสุ พหลราคํ. ตมหํ ตตฺถ เอวํ วเทยฺยนฺติ ตํ อหํ ตสฺมึ การเณ เอวํ วเทยฺยํ. ปฏิกฺโกสิตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ ปฏิกฺโกสิตพฺพานิ ปฏิพาหิตพฺพนิ วา มญฺเญยฺย. สหธมฺมิกาติ สการณา. วาทานุปาตาติ ธมฺมิกวาเท ฆฏฺฏยมานา อธมฺมิกวาทานุปาตา, วาทปฺปวตฺติโยติ อตฺโถ. คารยฺหา ฐานาติ ครหิตพฺพยุตฺตกา ปจฺจยา. อาคจฺฉนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ.

៣០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា abhiññātā សេចក្តីថា ដឹងហើយ គឺប្រាកដហើយ។ ពាក្យថា Annabhāro ជាដើម គឺជាឈ្មោះរបស់បរិព្វាជកទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា paṭisallānā vuṭṭhito សេចក្តីថា ចេញចាកផលសមាបត្តិ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ផលសមាបត្តិនោះ លោកសំដៅយកថា «បដិសល្លានៈ» (ការសម្ងំ)។ ពាក្យថា paccakkhāya សេចក្តីថា បដិសេធហើយ។ ពាក្យថា abhijjhāluṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយតណ្ហា។ ពាក្យថា kāmesu tibbasārāgaṃ សេចក្តីថា មានរាគៈដ៏ក្រាស់ក្រែលក្នុងវត្ថុកាមទាំងឡាយ។ ពាក្យថា tamahaṃ tattha evaṃ vadeyyaṃ សេចក្តីថា តថាគតគប្បីពោលចំពោះបុគ្គលនោះ ក្នុងហេតុនោះ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា paṭikkositabbaṃ maññeyya សេចក្តីថា គប្បីសំគាល់ថា គួរតែបដិសេធ ឬគួរតែច្រានចោល។ ពាក្យថា sahadhammikā សេចក្តីថា ប្រកបដោយហេតុ។ ពាក្យថា vādānupātā សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវាទៈដែលមិនប្រកបដោយធម៌ ដែលមកប៉ះទង្គិចនឹងវាទៈដែលប្រកបដោយធម៌ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា gārayhā ṭhānā សេចក្តីថា ហេតុដែលគួរតិះដៀល។ ពាក្យថា āgacchanti សេចក្តីថា ចូលទៅជិត។

อุกฺกลาติ [Pg.289] อุกฺกลชนปทวาสิโน. วสฺสภญฺญาติ วสฺโส จ ภญฺโญ จาติ ทฺเว ชนา. อเหตุกวาทาติ ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา’’ติเอวมาทิวาทิโน. อกิริยวาทาติ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ เอวํ กิริยปฏิกฺเขปวาทิโน. นตฺถิกวาทาติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวาทิโน. เต อิเมสุ ตีสุปิ ทสฺสเนสุ โอกฺกนฺตนิยามา อเหสุํ. กถํ ปน เตสุ นิยาโม โหตีติ? โย หิ เอวรูปํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ นิสินฺโน สชฺฌายติ วีมํสติ, ตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย กโรโต น กรียติ ปาปํ…เป… นตฺถิ ทินฺนํ…เป… กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ, สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺโฉ อนิวตฺติ อริฏฺฐกณฺฏกสทิโส โหติ. ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ, ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ, อภพฺโพ ตสฺส อตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ. วฏฺฏขาณุโก นาเมส สตฺโต ปถวิโคปโก, เยภุยฺเยน เอวรูปสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถิ. วสฺสภญฺญาปิ เอทิสา อเหสุํ. นินฺทาพฺยาโรสนอุปารมฺภภยาติ อตฺตโน นินฺทภเยน ฆฏฺฏนภเยน อุปวาทภเยน จาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาวินเย สิกฺขนฺติ อภิชฺฌาวินโย วุจฺจติ อรหตฺตํ, อรหตฺเต สิกฺขมาโน อปฺปมตฺโต นาม วุจฺจตีติ สุตฺตนฺเต วฏฺฏวิฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาย ผลสมาปตฺติ กถิตาติ.

ពាក្យថា Ukkalā សេចក្តីថា ជនអ្នកនៅក្នុងឧក្កលជនបទ។ ពាក្យថា Vassabhaññā សេចក្តីថា ជនពីរនាក់ គឺឈ្មោះ វស្សៈ ម្នាក់ និងឈ្មោះ ភញ្ញៈ ម្នាក់។ ពាក្យថា Ahetukavādā សេចក្តីថា ពួកជនដែលមានវាទៈថា «មិនមានហេតុ មិនមានបច្ច័យ ដើម្បីសេចក្តីបរិសុទ្ធិរបស់សត្វទាំងឡាយ» ជាដើម។ ពាក្យថា Akiriyavādā សេចក្តីថា ពួកជនដែលមានវាទៈបដិសេធកម្មថា «កាលបុគ្គលធ្វើ ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាបឡើយ»។ ពាក្យថា Natthikavādā សេចក្តីថា ពួកជនដែលមានវាទៈថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល» ជាដើម។ ជនទាំងនោះ បានចុះស៊ប់ក្នុងនិយាម (សេចក្តីទៀងទាត់) ក្នុងទិដ្ឋិទាំងបីនេះ។ ចុះសេចក្តីទៀងទាត់ក្នុងទិដ្ឋិទាំងនោះ តើមានដូចម្តេច? ព្រោះថា បុគ្គលណា កាន់យកលទ្ធិមានសភាពយ៉ាងនេះ ហើយអង្គុយសូត្រធម៌ ពិចារណាក្នុងទីស្នាក់អាស្រ័យក្នុងវេលាយប់ និងទីស្នាក់អាស្រ័យក្នុងវេលាថ្ងៃ មិច្ឆាសតិរបស់បុគ្គលនោះ តែងតាំងមាំក្នុងអារម្មណ៍នោះថា «មិនមានហេតុ មិនមានបច្ច័យ កាលបុគ្គលធ្វើ ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាបឡើយ...ល... ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល...ល... លុះរាងកាយបែកធ្លាយទៅ តែងដាច់សូន្យ» ចិត្តក៏មានអារម្មណ៍តែមួយ ជវនចិត្តទាំងឡាយក៏រត់ទៅ។ ក្នុងបឋមជវនៈ បុគ្គលនោះនៅជាអ្នកអាចកែខៃបាន ក្នុងទុតិយជវនៈជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ លុះដល់សត្តមជវនៈ ទោះបីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មិនអាចកែខៃបាន មិនអាចឲ្យត្រឡប់មកវិញបាន ដូចជាបន្លាអរិដ្ឋៈ (បន្លាស្អុយ)។ ក្នុងទិដ្ឋិទាំងនោះ បុគ្គលខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិមួយ ខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិពីរ ខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិទាំងបី។ បុគ្គលនោះ តែងជាអ្នកមាននិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិពិតប្រាកដ ជាអ្នកដល់នូវការរារាំងផ្លូវសួគ៌ និងការរារាំងផ្លូវព្រះនិព្វាន មិនគួរដើម្បីទៅកាន់ឋានសួគ៌ក្នុងលំដាប់នៃអត្តភាពនោះឡើយ នឹងបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ព្រះនិព្វាន។ សត្វនេះ ឈ្មោះថាជាកល់ដូចជាគល់ឈើក្នុងវដ្តសង្សារ ជាអ្នករក្សាផែនដី ដោយច្រើន ការចេញចាកភពនៃបុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនមានឡើយ។ សូម្បីជនឈ្មោះ វស្សៈ និងភញ្ញៈ ក៏មានសភាពយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា Nindābyārosanaupārambhabhayā សេចក្តីថា ដោយខ្លាចការតិះដៀលខ្លួនឯង ដោយខ្លាចការប៉ះទង្គិច និងដោយខ្លាចការចោទប្រកាន់។ ពាក្យថា Abhijjhāvinaye sikkhanti សេចក្តីថា សិក្សាក្នុងការកំចាត់បង់អភិជ្ឈា។ ពាក្យថា abhijjhāvinayo លោកហៅថា អរហត្តផល បុគ្គលកាលសិក្សាក្នុងអរហត្តផល ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនប្រមាទ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងវដ្តៈ និងវិវដ្តៈក្នុងសូត្រ ដោយពាក្យទាំងឡាយនេះហើយ ទើបទ្រង់សម្តែងផលសមាបត្តិដោយគាថា។

อุรุเวลวคฺโค ตติโย.

ឧរុវេលវគ្គ ទី៣ ចប់។

๔. จกฺกวคฺโค

៤. ចក្កវគ្គ

๑. จกฺกสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាចក្កសូត្រ

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม จกฺกานีติ สมฺปตฺติโย. จตุจกฺกํ วตฺตตีติ จตฺตาริ สมฺปตฺติจกฺกานิ วตฺตนฺติ ฆฏิยนฺติเยวาติ อตฺโถ. ปติรูปเทสวาโสติ ยตฺถ จตสฺโส ปริสา สนฺทิสฺสนฺติ, เอวรูเป อนุจฺฉวิเก เทเส วาโส. สปฺปุริสาวสฺสโยติ พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ อวสฺสยนํ เสวนํ [Pg.290] ภชนํ, น ราชานํ. อตฺตสมฺมาปณิธีติ อตฺตโน สมฺมา ฐปนํ, สเจ ปุพฺเพ อสฺสทฺธาทีหิ สมนฺนาคโต โหติ, ตานิ ปหาย สทฺธาทีสุ ปติฏฺฐาปนํ. ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาติ ปุพฺเพ อุปจิตกุสลตา. อิทเมว เจตฺถ ปมาณํ. เยน หิ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน กุสลกมฺมํ กตํ โหติ, ตเทว กุสลํ ตํ ปุริสํ ปติรูปเทเส อุปเนติ, สปฺปุริเส ภชาเปติ, โส เอว จ ปุคฺคโล อตฺตานํ สมฺมา ฐเปติ. ปุญฺญกโตติ กตปุญฺโญ. สุขญฺเจตํธิวตฺตตีติ สุขญฺจ เอตํ ปุคฺคลํ อธิวตฺตติ, อวตฺถรตีติ อตฺโถ.

៣១. ក្នុងសូត្រទីមួយនៃវគ្គទីបួន ពាក្យថា cakkāni សេចក្តីថា សម្បត្តិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Catucakkaṃ vattati សេចក្តីថា ចក្កសម្បត្តិទាំងបួន តែងប្រព្រឹត្តទៅ គឺផ្សារភ្ជាប់គ្នាពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Patirūpadesavāso សេចក្តីថា ការនៅក្នុងប្រទេសដ៏សមគួរ គឺការនៅក្នុងប្រទេសដ៏សមគួរ ដែលជាទីប្រាកដនៃបរិស័ទទាំងបួន។ ពាក្យថា Sappurisāvassayo សេចក្តីថា ការអាស្រ័យសប្បុរស គឺការចូលទៅជិត ការសេពគប់ ការបម្រើចំពោះសប្បុរសទាំងឡាយ មានព្រះពុទ្ធជាដើម មិនមែនស្តេចទាំងឡាយឡើយ។ ពាក្យថា Attasammāpaṇidhi សេចក្តីថា ការតម្កល់ខ្លួនទុកដោយប្រពៃ គឺការតម្កល់ចិត្តរបស់ខ្លួនទុកដោយប្រពៃ ប្រសិនបើក្នុងកាលមុន ជាអ្នកមិនមានសទ្ធាជាដើម ក៏លះបង់ធម៌ទាំងនោះចេញ ហើយតម្កល់ទុកក្នុងសទ្ធាជាដើមវិញ។ ពាក្យថា Pubbe ca katapuññatā សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានបុណ្យបានធ្វើទុកហើយក្នុងកាលមុន គឺកុសលដែលបានសន្សំទុកហើយក្នុងកាលមុន។ ក្នុងចក្កសម្បត្តិទាំងបួននេះ បុព្វេកតបុញ្ញតានេះឯងជាប្រមាណ (ជាប្រធាន)។ ព្រោះថាកុសលកម្មដែលបុគ្គលធ្វើហើយដោយចិត្តប្រកបដោយញាណណា កុសលនោះឯង តែងនាំបុគ្គលនោះទៅកាន់ប្រទេសដ៏សមគួរ ញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យសេពគប់នឹងសប្បុរស ហើយបុគ្គលនោះឯង តែងតម្កល់ខ្លួនទុកដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា Puññakato សេចក្តីថា អ្នកមានបុណ្យបានធ្វើហើយ។ ពាក្យថា Sukhañcetaṃdhivattati សេចក្តីថា សេចក្តីសុខតែងគ្របដណ្តប់ គឺគ្របសង្កត់លើបុគ្គលនោះ។

๒. สงฺคหสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាសង្គហសូត្រ

๓๒. ทุติเย สงฺคหวตฺถูนีติ สงฺคณฺหนการณานิ. ทานญฺจาติอาทีสุ เอกจฺโจ หิ ทาเนเนว สงฺคณฺหิตพฺโพ โหติ, ตสฺส ทานเมว ทาตพฺพํ. เปยฺยวชฺชนฺติ ปิยวจนํ. เอกจฺโจ หิ ‘‘อยํ ทาตพฺพํ นาม เทติ, เอเกเกน ปน วจเนน สพฺพํ มกฺเขตฺวา นาเสติ, กึ ตสฺส ทาน’’นฺติ วตฺตา โหติ. เอกจฺโจ ‘‘อยํ กิญฺจาปิ ทานํ น เทติ, กเถนฺโต ปน เตเลน วิย มกฺเขติ. เอส เทตุ วา มา วา, วจนเมวสฺส สหสฺสํ อคฺฆตี’’ติ วตฺตา โหติ. เอวรูโป ปุคฺคโล ทานํ น ปจฺจาสีสติ, ปิยวจนเมว ปจฺจาสีสติ. ตสฺส ปิยวจนเมว วตฺตพฺพํ. อตฺถจริยาติ อตฺถวฑฺฒนกถา. เอกจฺโจ หิ เนว ทานํ, น ปิยวจนํ ปจฺจาสีสติ, อตฺตโน หิตกถํ วฑฺฒิกถเมว ปจฺจาสีสติ. เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘อิทํ เต กาตพฺพํ, อิทํ น กาตพฺพํ, เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ, เอวรูโป น เสวิตพฺโพ’’ติ เอวํ อตฺถจริยกถาว กเถตพฺพา. สมานตฺตตาติ สมานสุขทุกฺขภาโว. เอกจฺโจ หิ ทานาทีสุ เอกมฺปิ น ปจฺจาสีสติ, เอกาสเน นิสชฺชํ, เอกปลฺลงฺเก สยนํ, เอกโต โภชนนฺติ เอวํ สมานสุขทุกฺขตํ ปจฺจาสีสติ. โส สเจ คหฏฺฐสฺส ชาติยา ปพฺพชิตสฺส สีเลน สทิโส โหติ, ตสฺสายํ สมานตฺตตา กาตพฺพา. ตตฺถ ตตฺถ ยถารหนฺติ เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ยถานุจฺฉวิกํ สมานตฺตตาติ อตฺโถ. รถสฺสาณีว ยายโตติ ยถา รถสฺส คจฺฉโต อาณิ สงฺคโห นาม โหติ, สา รถํ สงฺคณฺหาติ, เอวมิเม สงฺคหา โลกํ สงฺคณฺหนฺติ. น มาตา ปุตฺตการณาติ ยทิ มาตา เอเต สงฺคเห ปุตฺตสฺส น กเรยฺย, ปุตฺตการณา มานํ วา ปูชํ วา น ลเภยฺย. สงฺคหา [Pg.291] เอเตติ อุปโยควจเน ปจฺจตฺตํ. สงฺคเห เอเตติ วา ปาโฐ. สมเวกฺขนฺตีติ สมฺมา เปกฺขนฺติ. ปาสํสา จ ภวนฺตีติ ปสํสนียา จ ภวนฺติ.

៣២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា saṅgahavatthūni សេចក្តីថា ហេតុជាគ្រឿងសង្គ្រោះ (ការសង្គ្រោះយឹតយោង)។ ក្នុងពាក្យថា dānañca ជាដើមនោះ ព្រោះថា បុគ្គលខ្លះ គួរតែសង្គ្រោះដោយទានតែម្យ៉ាង បុគ្គលនោះ គួរតែឲ្យតែទានប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Peyyavajja សេចក្តីថា ពាក្យជាទីស្រឡាញ់ (វាចាផ្អែមល្ហែម)។ ព្រោះថា បុគ្គលខ្លះ តែងនិយាយថា «អ្នកនេះ ឲ្យរបស់ដែលគួរឲ្យមែន ប៉ុន្តែនិយាយតែមួយម៉ាត់ៗ ក៏លាបពណ៌ (បំផ្លាញ) គុណទាំងអស់ឲ្យវិនាសទៅ តើទានរបស់គេមានប្រយោជន៍អ្វី»។ បុគ្គលខ្លះ និយាយថា «អ្នកនេះ ទោះបីមិនឲ្យទានអ្វីក៏ដោយ ប៉ុន្តែនិយាយទៅ ហាក់ដូចជាលាបដោយប្រេង។ អ្នកនេះ ទោះជាឲ្យក្តី មិនឲ្យក្តី សូម្បីតែសម្តីរបស់គាត់ ក៏មានតម្លៃស្មើនឹងមួយពាន់»។ បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនប្រាថ្នាទានឡើយ តែងប្រាថ្នាតែពាក្យជាទីស្រឡាញ់ប៉ុណ្ណោះ។ បុគ្គលនោះ គួរតែនិយាយតែពាក្យជាទីស្រឡាញ់ប៉ុណ្ណោះជាមួយ។ ពាក្យថា Atthacariyā សេចក្តីថា សម្តីដែលញ៉ាំងប្រយោជន៍ឲ្យចម្រើន។ ព្រោះថា បុគ្គលខ្លះ មិនប្រាថ្នាទាំងទាន មិនប្រាថ្នាទាំងពាក្យជាទីស្រឡាញ់ តែងប្រាថ្នាតែសម្តីដែលមានប្រយោជន៍ និងសម្តីដែលនាំមកនូវសេចក្តីចម្រើនដល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ចំពោះបុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ គួរនិយាយតែសម្តីដែលជាអត្ថចរិយា (ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍) យ៉ាងនេះថា «ការងារនេះ អ្នកគួរធ្វើ ការងារនេះ អ្នកមិនគួរធ្វើ បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ គួរគប់រក បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនគួរគប់រកឡើយ»។ ពាក្យថា Samānattatā សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានសុខនិងទុក្ខស្មើគ្នា។ ព្រោះថា បុគ្គលខ្លះ មិនប្រាថ្នាសូម្បីតែមួយក្នុងទានជាដើមឡើយ តែងប្រាថ្នាការអង្គុយលើអាសនៈជាមួយគ្នា ការដេកលើគ្រែជាមួយគ្នា ការបរិភោគជាមួយគ្នា គឺប្រាថ្នាភាពជាអ្នកមានសុខនិងទុក្ខស្មើគ្នាយ៉ាងនេះ។ ប្រសិនបើបុគ្គលនោះ ជាគ្រហស្ថ ស្មើដោយជាតិ ឬជាបព្វជិត ស្មើដោយសីល សមណត្តតានេះ គួរធ្វើចំពោះបុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា tattha tattha yathārahaṃ សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានសុខនិងទុក្ខស្មើគ្នា តាមគួរដល់ធម៌ទាំងឡាយនោះៗ។ ពាក្យថា rathassāṇīva yāyato សេចក្តីថា ដូចជាកូនសោ (ដែកគោលរក្សាកង់) នៃរថដែលកំពុងទៅ ឈ្មោះថាជាគ្រឿងសង្គ្រោះ ដែកគោលនោះ តែងរក្សារថយ៉ាងណា សង្គហធម៌ទាំងឡាយនេះ ក៏តែងសង្គ្រោះលោកយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា na mātā puttakāraṇā សេចក្តីថា ប្រសិនបើម្តាយ មិនធ្វើការសង្គ្រោះទាំងនេះចំពោះកូនទេ ម្តាយក៏មិនគប្បីបាននូវការគោរព ឬការបូជា ព្រោះតែហេតុគឺកូនឡើយ។ ពាក្យថា saṅgahā ete នេះ ជាបឋមវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា saṅgahe ete ដូច្នេះក៏មាន។ ពាក្យថា samavekkhanti សេចក្តីថា ពិចារណាដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា pāsaṃsā ca bhavanti សេចក្តីថា ជាអ្នកគួរគេសរសើរផង តែងទៅជាយ៉ាងនោះ។

๓. สีหสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាសីហសូត្រ

๓๓. ตติเย สีโหติ จตฺตาโร สีหา – ติณสีโห, กาฬสีโห, ปณฺฑุสีโห, เกสรสีโหติ. เตสุ ติณสีโห กโปตวณฺณคาวิสทิโส ติณภกฺโข จ โหติ. กาฬสีโห กาฬคาวิสทิโส ติณภกฺโขเยว. ปณฺฑุสีโห ปณฺฑุปลาสวณฺณคาวิสทิโส มํสภกฺโข. เกสรสีโห ลาขาปริกมฺมกเตเนว มุเขน อคฺคนงฺคุฏฺเฐน จตูหิ จ ปาทปริยนฺเตหิ สมนฺนาคโต, มตฺถกโตปิสฺส ปฏฺฐาย ลาขาตูลิกาย กตา วิย ติสฺโส ราชิโย ปิฏฺฐิมชฺเฌน คนฺตฺวา อนฺตรสตฺถิมฺหิ ทกฺขิณาวตฺตา หุตฺวา ฐิตา. ขนฺเธ ปนสฺส สตสหสฺสคฺฆนิกกมฺพลปริกฺเขโป วิย เกสรภาโร โหติ, อวเสสฏฺฐานํ ปริสุทฺธสาลิปิณฺฑสงฺขจุณฺณปิณฺฑวณฺณํ โหติ. อิเมสุ จตูสุ สีเหสุ อยํ เกสรสีโห อิธ อธิปฺเปโต.

៣៣. ក្នុងសូត្រទីបី ពាក្យថា sīha គឺសីហៈ (សត្វតោ) មានបួនប្រភេទ គឺ តិណសីហៈ ១ កាឡសីហៈ ១ បណ្ឌុសីហៈ ១ កេសរសីហៈ ១។ ក្នុងសីហៈទាំងនោះ តិណសីហៈ មានពណ៌ដូចជាលលក និងដូចជាមេគោ ស៊ីស្មៅជាអាហារ។ កាឡសីហៈ មានពណ៌ដូចជាមេគោខ្មៅ ស៊ីស្មៅជាអាហារដែរ។ បណ្ឌុសីហៈ មានពណ៌ដូចជាស្លឹកឈើលឿង និងដូចជាមេគោ ស៊ីសាច់ជាអាហារ។ កេសរសីហៈ ប្រកបដោយមាត់ ចុងកន្ទុយ និងចុងជើងទាំងបួន ហាក់ដូចជាគេលាបដោយទឹកល័ក្ត ចាប់ផ្តើមអំពីក្បាលរបស់វា មានឆ្នូតបី ហាក់ដូចជាគេគូរដោយជក់ជ្រលក់ទឹកល័ក្ត រត់ទៅតាមកណ្តាលខ្នង ហើយព័ទ្ធជាទក្សិណាវដ្ត (វិលស្តាំ) ត្រង់ចន្លោះភ្លៅទាំងពីរ។ ចំណែកឯនៅលើស្មារបស់វា មានរោមញាប់ស្អេក (កេសរភារៈ) ដូចជាគេគ្របដោយភួយពណ៌ក្រហម មានតម្លៃមួយសែន។ ចំណែកឯកន្លែងដែលនៅសល់ មានពណ៌សស្អាត ដូចជាដុំបាយសាលីដ៏បរិសុទ្ធ ឬដូចជាដុំម្សៅខ្យងសង្ខ។ ក្នុងសីហៈទាំងបួនប្រភេទនេះ កេសរសីហៈនេះឯង ដែលលោកសំដៅយកក្នុងទីនេះ។

มิคราชาติ สพฺพมิคคณสฺส ราชา. อาสยาติ วสนฏฺฐานโต, สุวณฺณคุหโต วา รชตมณิผลิกมโนสิลาคุหโต วา นิกฺขมตีติ วุตฺตํ โหติ. นิกฺขมมาโน ปเนส จตูหิ การเณหิ นิกฺขมติ อนฺธการปีฬิโต วา อาโลกตฺถาย, อุจฺจารปสฺสาวปีฬิโต วา เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถาย, ชิฆจฺฉาปีฬิโต วา โคจรตฺถาย, สมฺภวปีฬิโต วา อสฺสทฺธมฺมปฏิเสวนตฺถาย. อิธ ปน โคจรตฺถาย นิกฺขมนฺโต อธิปฺเปโต.

ពាក្យថា Migarājā សេចក្តីថា ស្តេចនៃពួកម្រឹគទាំងពួង។ ពាក្យថា Āsayā សេចក្តីថា ចេញពីទីលំនៅ សេចក្តីថា ចេញពីគុហាមាស ឬគុហាប្រាក់ គុហាកែវមណី គុហាកែវផលិក ឬគុហាមនោសិលា។ កាលដែលសីហៈនោះចេញទៅ តែងចេញទៅដោយហេតុបួនយ៉ាង គឺ៖ ត្រូវងងឹតបៀតបៀន ចេញទៅដើម្បីរកពន្លឺ ១, ត្រូវលាមកនិងទឹកនោមបៀតបៀន ចេញទៅដើម្បីបន្ទោបង់នូវលាមកនិងទឹកនោមនោះ ១, ត្រូវសេចក្តីឃ្លានបៀតបៀន ចេញទៅដើម្បីរកអាហារ ១, ត្រូវរាគៈបៀតបៀន ចេញទៅដើម្បីសេពអសទ្ធម៌ ១។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកសីហៈដែលចេញទៅដើម្បីរកអាហារ។

วิชมฺภตีติ สุวณฺณตเล วา รชตมณิผลิกมโนสิลาตลานํ วา อญฺญตรสฺมึ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท สมํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุริมปาเท ปุรโต ปสาเรตฺวา สรีรสฺส ปจฺฉาภาคํ อากฑฺฒิตฺวา ปุริมภาคํ อภิหริตฺวา ปิฏฺฐึ นาเมตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา อสนิสทฺทํ กโรนฺโต วิย นาสปุฏานิ โปเถตฺวา สรีรลคฺคํ รชํ วิธุนนฺโต วิชมฺภติ. วิชมฺภนภูมิยญฺจ ปน ตรุณวจฺฉโก วิย อปราปรํ ชวติ, ชวโต ปนสฺส สรีรํ อนฺธกาเร ปริพฺภมนฺตํ อลาตํ วิย ขายติ.

ពាក្យថា Vijambhati សេចក្តីថា ញ៉ាំងស្ទុះស្ទារ (ការលាតសន្ធឹងខ្លួន) គឺនៅលើផ្ទៃមាស ឬនៅលើផ្ទៃណាមួយ មានផ្ទៃប្រាក់ ផ្ទៃកែវមណី ផ្ទៃកែវផលិក និងផ្ទៃមនោសិលាជាដើម តម្កល់ជើងក្រោយទាំងពីរឲ្យស្មើគ្នា លាតជើងមុខទាំងពីរទៅខាងមុខ ទាញចំណែកខាងក្រោយនៃរាងកាយមក នាំចំណែកខាងមុខទៅខាងមុខ បង្ឱនខ្នង ងើបក្បាលឡើង ធ្វើសំឡេងដូចជាផ្គរលាន់ ផ្លុំរន្ធច្រមុះ រលាស់ធូលីដែលជាប់នឹងរាងកាយ ហើយលាតសន្ធឹងខ្លួន។ មួយវិញទៀត ក្នុងទីលានដែលវាលាតសន្ធឹងខ្លួននោះ វាតែងរត់ទៅខាងនេះខាងនោះ ដូចជាកូនគោខ្ចី កាលដែលវារត់ទៅ រាងកាយរបស់វាក្នុងទីងងឹត តែងប្រាកដដូចជាចន្លុះដែលគេគ្រវីជុំវិញ។

อนุวิโลเกตีติ [Pg.292] กสฺมา อนุวิโลเกติ? ปรานุทฺทยตาย. ตสฺมึ กิร สีหนาทํ นทนฺเต ปปาตาวาฏาทีสุ วิสมฏฺฐาเนสุ จรนฺตา หตฺถิโคกณฺณมหึสาทโย ปาณา ปปาเตปิ อาวาเฏปิ ปตนฺติ, เตสํ อนุทฺทยาย อนุวิโลเกติ. กึ ปนสฺส ลุทฺทสฺส ปรมํสขาทิโน อนุทฺทยา นาม อตฺถีติ? อาม อตฺถิ. ตถา หิ ‘‘กึ เม พหูหิ ฆาติเตหี’’ติ อตฺตโน โคจรตฺถายาปิ ขุทฺทเก ปาเณ น คณฺหาติ. เอวํ อนุทฺทยํ กโรติ, วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘มาหํ ขุทฺทเก ปาเณ วิสมคเต สงฺฆาตํ อาปาเทสิ’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๒๑).

ពាក្យថា Anuviloketi សួរថា ហេតុអ្វីបានជាក្រឡេកមើលជុំវិញ? ឆ្លើយថា ព្រោះក្តីអនុគ្រោះចំពោះសត្វដទៃ។ ឮថា កាលដែលសីហៈនោះបន្លឺសីហនាទ សត្វទាំងឡាយមានដំរី គោក្របីជាដើម ដែលដើរក្នុងទីមិនស្មើ មានច្រកភ្នំ និងរណ្តៅជាដើម តែងធ្លាក់ទៅក្នុងច្រកភ្នំខ្លះ ក្នុងរណ្តៅខ្លះ សីហៈតែងក្រឡេកមើលជុំវិញ ព្រោះក្តីអនុគ្រោះចំពោះសត្វទាំងនោះ។ សួរថា ចុះសីហៈដ៏សាហាវ ដែលស៊ីសាច់សត្វដទៃជាអាហារនោះ តើមានសេចក្តីអនុគ្រោះដែរឬ? ឆ្លើយថា អើ មានមែន។ ព្រោះថា សីហៈនោះគិតថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់អាត្មាអញ ដោយសត្វទាំងឡាយជាច្រើនដែលត្រូវសម្លាប់» ដូច្នេះ ទោះបីដើម្បីអាហាររបស់ខ្លួន ក៏មិនចាប់យកសត្វតូចៗឡើយ។ វាតែងធ្វើសេចក្តីអនុគ្រោះយ៉ាងនេះ សូម្បីព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញ កុំញ៉ាំងសត្វតូចៗដែលទៅកាន់ទីមិនស្មើ ឲ្យដល់នូវការវិនាសឡើយ»។

สีหนาทํ นทตีติ ติกฺขตฺตุํ ตาว อภีตนาทํ นทติ. เอวญฺจ ปนสฺส วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา นทนฺตสฺส สทฺโท สมนฺตา ติโยชนปเทสํ เอกนินฺนาทํ กโรติ, ตมสฺส นินฺนาทํ สุตฺวา ติโยชนพฺภนฺตรคตา ทฺวิปทจตุปฺปทคณา ยถาฐาเน ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. โคจราย ปกฺกมตีติ อาหารตฺถาย คจฺฉติ. กถํ? โส หิ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณโต วา วามโต วา อุปฺปตนฺโต อุสภมตฺตํ ฐานํ คณฺหาติ, อุทฺธํ อุปฺปตนฺโต จตฺตาริปิ อฏฺฐปิ อุสภฏฺฐานานิ อุปฺปตติ, สเม ฐาเน อุชุกํ ปกฺขนฺทนฺโต โสฬสอุสภมตฺตมฺปิ วีสติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, ถลา วา ปพฺพตา วา ปกฺขนฺทนฺโต สฏฺฐิอุสภมตฺตมฺปิ อสีติอุสภมตฺตมฺปิ ฐานํ ปกฺขนฺทติ, อนฺตรามคฺเค รุกฺขํ วา ปพฺพตํ วา ทิสฺวา ตํ ปริหรนฺโต วามโต วา ทกฺขิณโต วา อุทฺธํ วา อุสภมตฺตํ อปกฺกมติ. ตติยํ ปน สีหนาทํ นทิตฺวา เตเนว สทฺธึ ติโยชเน ฐาเน ปญฺญายติ, ติโยชนํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา ฐิโต อตฺตโนว นาทสฺส อนุนาทํ สุณาติ. เอวํ สีเฆน ชเวน ปกฺกมติ.

ពាក្យថា Sīhanādaṃ nadatīti សេចក្តីថា សីហរាជគ្រហឹមជាសីហនាទដ៏ក្លាហានមិនខ្លាចញញើតចំនួនបីដងជាមុនសិន។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលសីហរាជនោះឈរនៅលើទីលានលោតកញ្ឆេងហើយគ្រហឹម សំឡេងរបស់វារមែងធ្វើឲ្យខ្ទរខ្ទារទូទាំងដែនដីទំហំបីយោជន៍ជុំវិញដោយសំឡេងតែមួយ ពួកសត្វជើងពីរនិងជើងបួនទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងរង្វង់បីយោជន៍នោះ កាលបើបានឮសំឡេងគ្រហឹមនោះហើយ មិនអាចនឹងឈរនៅនឹងកន្លែងរបស់ខ្លួនបានឡើយ។ ពាក្យថា Gocarāya pakkamatīti សេចក្តីថា ដើរទៅដើម្បីស្វែងរកអាហារ។ ដើរទៅដោយរបៀបណា? គឺសីហរាជនោះឈរនៅលើទីលានលោតកញ្ឆេង ហើយលោតទៅខាងស្តាំក្តី ខាងឆ្វេងក្តី រមែងឈោងចាប់យកទីកន្លែងដែលមានទំហំប្រមាណមួយឧសភ។ កាលបើលោតឡើងទៅលើ រមែងលោតឡើងទៅបានបួនឧសភក្តី ប្រាំបីឧសភក្តី។ កាលបើសន្ទុះទៅត្រង់លើដីស្មើ រមែងសន្ទុះទៅបានចម្ងាយដប់ប្រាំមួយឧសភក្តី ម្ភៃឧសភក្តី។ កាលបើសន្ទុះចុះពីគោកក្តី ពីភ្នំក្តី រមែងសន្ទុះចុះទៅបានចម្ងាយហុកសិបឧសភក្តី ប៉ែតសិបឧសភក្តី។ កាលបើឃើញដើមឈើក្តី ភ្នំក្តី ក្នុងចន្លោះផ្លូវ កាលបើចៀសវាងនូវដើមឈើ ឬភ្នំនោះ រមែងចៀសទៅខាងឆ្វេងក្តី ខាងស្តាំក្តី ទៅខាងលើក្តី ប្រមាណមួយឧសភ។ លុះគ្រហឹមជាសីហនាទជាគម្រប់បីដងហើយ ក៏ស្ទុះទៅជាមួយគ្នានឹងសំឡេងនោះទៅដល់ទីកន្លែងចម្ងាយបីយោជន៍ ទើបត្រឡប់មកវិញ ហើយឈរស្ដាប់សំឡេងឆ្លើយតបនៃសំឡេងរបស់ខ្លួន។ សីហរាជរមែងចេញទៅដោយល្បឿនដ៏លឿនយ៉ាងនេះឯង។

เยภุยฺเยนาติ ปาเยน. ภยํ สนฺตาสํ สํเวคนฺติ สพฺพํ จิตฺตุตฺราสสฺเสว นามํ. สีหสฺส หิ สทฺทํ สุตฺวา พหู ภายนฺติ, อปฺปกา น ภายนฺติ. เก ปน เตติ? สมสีโห หตฺถาชานีโย อสฺสาชานีโย อุสภาชานีโย ปุริสาชานีโย ขีณาสโวติ. กสฺมา ปเนเต น ภายนฺตีติ? สมสีโห ตาว ‘‘ชาติโคตฺตกุลสูรภาเวหิ สมาโนสฺมี’’ติ น ภายติ, หตฺถาชานียาทโย อตฺตโน สกฺกายทิฏฺฐิพลวตาย น ภายนฺติ, ขีณาสโว สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา น ภายติ.

ពាក្យថា Yebhuyyenā សេចក្តីថា ដោយច្រើន។ ពាក្យថា bhayaṃ santāsaṃ saṃveganti ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាឈ្មោះនៃសេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្តតែម្យ៉ាង។ ព្រោះថា កាលបើបានឮសំឡេងរបស់សីហរាជហើយ សត្វទាំងឡាយជាច្រើនរមែងខ្លាច សត្វតិចតួចរមែងមិនខ្លាច។ ចុះសត្វតិចតួចទាំងនោះជាអ្វីខ្លះ? គឺសីហៈដែលមានកម្លាំងស្មើគ្នា ដំរីអាជានេយ្យ សេះអាជានេយ្យ គោឧសភអាជានេយ្យ បុរសអាជានេយ្យ និងព្រះខីណាស្រព។ ចុះហេតុអ្វីបានជាសត្វទាំងនោះមិនខ្លាច? មុនដំបូង សីហៈដែលមានកម្លាំងស្មើគ្នា រមែងមិនខ្លាច ព្រោះគិតថា «យើងជាអ្នកស្មើគ្នាដោយជាតិ គោត្រ ត្រកូល និងសេចក្តីក្លាហាន»។ ពួកសត្វមានដំរីអាជានេយ្យជាដើម មិនខ្លាច ព្រោះតែភាពខ្លាំងក្លានៃសក្កាយទិដ្ឋិរបស់ខ្លួន។ ចំណែកព្រះខីណាស្រព មិនខ្លាច ព្រោះតែលោកបានលះបង់សក្កាយទិដ្ឋិបានហើយ។

พิลาสยาติ [Pg.293] พิเล สยนฺตา พิลวาสิโน อหินกุลโคธาทโย. อุทกาสยาติ อุทกวาสิโน มจฺฉกจฺฉปาทโย. วนาสยาติ วนวาสิโน หตฺถิอสฺสโคกณฺณมิคาทโย. ปวิสนฺตีติ ‘‘อิทานิ อาคนฺตฺวา คณฺหิสฺสตี’’ติ มคฺคํ โอโลเกตฺวา ปวิสนฺติ. ทฬฺเหหีติ ถิเรหิ. วรตฺเตหีติ จมฺมรชฺชูหิ. มหิทฺธิโกติอาทีสุ วิชมฺภนภูมิยํ ฐตฺวา ทกฺขิณปสฺสาทีหิ อุสภมตฺตํ, อุชุํ วีสติอุสภมตฺตาทิลงฺฆนวเสน มหิทฺธิกตา, เสสมิคานํ อธิปติภาเวน มเหสกฺขตา, สมนฺตา ติโยชนฏฺฐาเน สทฺทํ สุตฺวา ปลายนฺตานํ วเสน มหานุภาวตา เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា Bilāsayāti សេចក្តីថា សត្វដែលដេកក្នុងរន្ធ គឺសត្វដែលរស់នៅក្នុងរន្ធ មានពស់ ស្គួយ និងទន្សងជាដើម។ ពាក្យថា Udakāsayāti សេចក្តីថា សត្វដែលរស់នៅក្នុងទឹក មានត្រី និងអណ្តើកជាដើម។ ពាក្យថា Vanāsayāti សេចក្តីថា សត្វដែលរស់នៅក្នុងព្រៃ មានដំរី សេះ គោព្រៃ និងម្រឹគជាដើម។ ពាក្យថា Pavisantīti សេចក្តីថា ពួកសត្វទាំងនោះរមែងសម្លឹងមើលផ្លូវ ហើយចូលទៅពួនដោយគិតថា «ឥឡូវនេះ សីហរាជនឹងមកចាប់យើងហើយ»។ ពាក្យថា Daḷhehīti សេចក្តីថា ដោយខ្សែដ៏មាំ។ ពាក្យថា Varattehīti សេចក្តីថា ដោយខ្សែស្បែក។ ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា Mahiddhikoti ជាដើមនោះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាសត្វមានឫទ្ធិច្រើន ព្រោះការឈរនៅលើទីលានលោតកញ្ឆេង ហើយលោតទៅខាងស្តាំជាដើមបានចម្ងាយប្រមាណមួយឧសភ ឬលោតទៅត្រង់បានចម្ងាយម្ភៃឧសភជាដើម, ភាពជាសត្វមានស័ក្តិធំ ព្រោះភាពជាធំជាងសត្វម្រឹគដែលនៅសេសសល់, ភាពជាសត្វមានអានុភាពធំ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃពួកសត្វដែលរត់គេចខ្លួន កាលបើបានឮសំឡេងក្នុងទីជុំវិញចម្ងាយបីយោជន៍។

เอวเมว โขติ ภควา เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ ตถา ตถา อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘สีโหติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๕.๙๙; ๑๐.๒๑) อิมสฺมึ ตาว สุตฺเต สีหสทิสํ อตฺตานํ กเถสิ. ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๖๕) อิมสฺมึ เวชฺชสทิสํ, ‘‘พฺราหฺมโณติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕) อิมสฺมึ พฺราหฺมณสทิสํ, ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๔) อิมสฺมึ มคฺคเทสกปุริสสทิสํ, ‘‘ราชาหมสฺมิ, เสลา’’ติ (สุ. นิ. ๕๕๙; ม. นิ. ๒.๓๙๙) อิมสฺมึ ราชสทิสํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สีหสทิสเมว กตฺวา อตฺตานํ กเถนฺโต เอวมาห.

ពាក្យថា Evameva khoti សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងប្រៀបធៀបព្រះអង្គឯង យ៉ាងនោះៗ ក្នុងសូត្រនោះៗ។ ក្នុងសូត្រនេះ មុនដំបូង ព្រះអង្គទ្រង់ប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងសត្វសីហៈ ដូចជាពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា សីហៈ នេះ ជាឈ្មោះរបស់តថាគត ជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ»។ ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់ប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងគ្រូពេទ្យវះកាត់ ដូចជាពាក្យថា «ម្នាលសុនក្ខត្តៈ ពាក្យថា គ្រូពេទ្យវះកាត់ នេះ ជាឈ្មោះរបស់តថាគត»។ ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់ប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងព្រាហ្មណ៍ ដូចជាពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា ព្រាហ្មណ៍ នេះ ជាឈ្មោះរបស់តថាគត»។ ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់ប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងបុរសអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងផ្លូវ ដូចជាពាក្យថា «ម្នាលតិស្សៈ ពាក្យថា បុរសអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងផ្លូវ នេះ ជាឈ្មោះរបស់តថាគត»។ ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់ប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងព្រះរាជា ដូចជាពាក្យថា «ម្នាលសេលៈ តថាគតជាព្រះរាជា»។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គកាលនឹងសម្តែងប្រៀបប្រដូចព្រះអង្គទៅនឹងសីហរាជតែម្យ៉ាង ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

ตตฺรายํ สทิสตา – สีหสฺส กญฺจนคุหาทีสุ วสนกาโล วิย หิ ตถาคตสฺส ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารสฺส อปริมิตกาลํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ปจฺฉิมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหเณน เจว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนน จ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ กมฺเปตฺวา วุทฺธิมนฺวาย ทิพฺพสมฺปตฺติสทิสํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานสฺส ตีสุ ปาสาเทสุ นิวาสกาโล ทฏฺฐพฺโพ. สีหสฺส กญฺจนคุหาทิโต นิกฺขนฺตกาโล วิย ตถาคตสฺส เอกูนตึสสํวจฺฉเร วิวเฏน ทฺวาเรน กณฺฑกํ อารุยฺห ฉนฺนสหายสฺส นิกฺขมิตฺวา ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมิตฺวา อโนมานทีตีเร พฺรหฺมุนา ทินฺนานิ กาสายานิ ปริทหิตฺวา ปพฺพชิตสฺส สตฺตเม ทิวเส ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ [Pg.294] ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวคิริปพฺภาเร กตภตฺตกิจฺจสฺส สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา ปฐมเมว มคธรฏฺฐํ อาคมนตฺถาย ยาว รญฺโญ ปฏิญฺญาทานกาโล.

ក្នុងសេចក្តីនោះ នេះជាភាពដូចគ្នា៖ ដូចជាកាលដែលសីហរាជរស់នៅក្នុងគុហាមានគុហាមាសជាដើម គប្បីរាប់ថាដូចជាកាលដែលព្រះតថាគត ដែលបានធ្វើអភិនីហារនាទៀបព្រះបាទនៃព្រះទីបង្ករទសពល ហើយបានបំពេញបារមីទាំងឡាយអស់កាលមិនអាចវាស់វែងបាន ក្នុងភពចុងក្រោយ ទ្រង់ចាប់បដិសន្ធិក្តី ទ្រង់ប្រសូតចាកឧទរនៃព្រះមាតាក្តី ញ៉ាំងលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺនឲ្យកក្រើកញាប់ញ័រ ហើយទ្រង់ចម្រើនធំធាត់ឡើង សោយនូវសម្បត្តិដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងទិព្វសម្បត្តិ គង់នៅក្នុងប្រាសាទទាំងបី។ ដូចជាកាលដែលសីហរាជចេញចាកគុហាមាសជាដើម គប្បីរាប់ថាដូចជាកាលដែលព្រះតថាគត ក្នុងព្រះជន្មម្ភៃប្រាំបួនឆ្នាំ ទ្រង់យាងចេញទៅតាមទ្វារដែលពួកទេវតាបើកថ្វាយ ឡើងគង់លើសេះកណ្ឋកៈ មានឆន្នអាមាត្យជាសហាយ យាងចេញទៅ កន្លងហួសនូវរាជ្យទាំងបី ដល់ឆ្នេរស្ទឹងអនោមា ទ្រង់ទ្រង់នូវគ្រឿងកាសាវពស្ត្រដែលមហាព្រហ្មថ្វាយ ហើយទ្រង់សាងព្រះភ្នួស ក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរ ទ្រង់យាងទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ទ្រង់ត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតក្នុងក្រុងនោះ ហើយទ្រង់ធ្វើភត្តកិច្ចទៀបភ្នំបណ្ឌវៈ រហូតដល់កាលដែលទ្រង់បានសម្រេចព្រះសម្មាសម្ពោធិញាណ ហើយទ្រង់យាងទៅកាន់មគធរដ្ឋជាដំបូង ដើម្បីប្រទានបដិញ្ញាដល់ព្រះរាជា។

สีหสฺส วิชมฺภนกาโล วิย ตถาคตสฺส ทินฺนปฏิญฺญสฺส อาฬารกาลามอุปสงฺกมนํ อาทึ กตฺวา ยาว สุชาตาย ทินฺนปายาสสฺส เอกูนปณฺณาสาย ปิณฺเฑหิ ปริภุตฺตกาโล เวทิตพฺโพ. สีหสฺส สรีรวิธุนนํ วิย สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ โถมิยมานสฺส คนฺธาทีหิ ปูชิยมานสฺส ติกฺขตฺตุํ โพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห จุทฺทสหตฺถุพฺเพเธ ฐาเน ติณสนฺถรํ อตฺถริตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย นิสินฺนสฺส ตํขณญฺเญว มารพลํ วิธเมตฺวา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชา วิโสเธตฺวา อนุโลมปฺปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทมหาสมุทฺทํ ยมกญาณมนฺถเนน มนฺเถนฺตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณ ปฏิวิทฺเธ ตทนุภาเวน ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ เวทิตพฺพํ.

ដូចជាកាលដែលសីហរាជលោតកញ្ឆេង គប្បីជ្រាបថាដូចជាកាលដែលព្រះតថាគត ទ្រង់ធ្វើតាមបដិញ្ញាដែលបានប្រទានទុក ចាប់ផ្តើមតាំងពីការយាងទៅរកអាឡារកាលាមៈ រហូតដល់កាលដែលទ្រង់សោយមធុបាយាសដែលនាងសុជាតាថ្វាយ ចំនួនសែសិបប្រាំបួនពំនូត។ ដូចជាកាលដែលសីហរាជរលាស់ខ្លួន គប្បីជ្រាបថាដូចជាក្នុងពេលល្ងាច ព្រះអង្គទ្រង់ទទួលយកស្មៅប្រាំបីក្តាប់ដែលសោត្ថិយលុឡឹងថ្វាយ កាលដែលពួកទេវតាក្នុងម៉ឺនចក្រវាឡកំពុងសរសើរតម្កើង បូជាដោយគ្រឿងក្រអូបជាដើម ទ្រង់ធ្វើប្រទក្សិណព្រះស្រីមហាពោធិបីជុំ រួចយាងឡើងកាន់ពោធិមណ្ឌល ក្រាលស្មៅកម្រាលលើទីកន្លែងកម្ពស់ដប់បួនហត្ថ អធិដ្ឋានចតុរង្គវីរិយៈ ហើយគង់ចងពល្ល័ង្ក ក្នុងខណៈនោះឯង ទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវមារសេនា ជម្រះវិជ្ជាទាំងបីក្នុងយាមទាំងបី ញ៉ាំងមហាសមុទ្រគឺបដិច្ចសមុប្បាទទាំងអនុលោមនិងបដិលោមឲ្យកក្រើក ដោយការកូរដោយវែកគឺយមកញាណ កាលដែលទ្រង់បានត្រាស់ដឹងនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយ គប្បីជ្រាបនូវការកក្រើកញាប់ញ័រនៃលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ដោយអានុភាពនៃព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ។

สีหสฺส จตุทิสาวิโลกนํ วิย ปฏิวิทฺธสพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ วิหริตฺวา ปริภุตฺตมธุปิณฺฑิกาหารสฺส อชปาลนิคฺโรธมูเล มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนายาจนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺถ วิหรนฺตสฺส เอกาทสเม ทิวเส ‘‘สฺเว อาสาฬฺหิปุณฺณมา ภวิสฺสตี’’ติ ปจฺจูสสมเย ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ อาฬารุทกานํ กาลกตภาวํ ญตฺวา ธมฺมเทสนตฺถาย ปญฺจวคฺคิยานํ โอโลกนํ ทฏฺฐพฺพํ. สีหสฺส โคจรตฺถาย ติโยชนํ คมนกาโล วิย อตฺตโน ปตฺตจีวรํ อาทาย ‘‘ปญฺจวคฺคิยานํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสฺสามี’’ติ ปจฺฉาภตฺเต อชปาลนิคฺโรธโต วุฏฺฐิตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คมนกาโล.

ដូចជាកាលដែលសីហរាជក្រឡេកមើលទិសទាំងបួន គប្បីរាប់ថាដូចជាកាលដែលព្រះតថាគត ដែលបានត្រាស់ដឹងព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយ គង់នៅនាពោធិមណ្ឌលអស់សត្តសប្តាហ៍ សោយនូវមធុបិណ្ឌិកាអាហារ ហើយគង់នៅទៀបគល់ឈើអជបាលនិគ្រោធ ទ្រង់ទទួលការអារាធនាដើម្បីសម្តែងធម៌ពីមហាព្រហ្ម គង់នៅទីនោះរហូតដល់ថ្ងៃទីដប់មួយ ក្នុងវេលាជិតភ្លឺ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ថ្ងៃស្អែកនេះ នឹងជាថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍហើយ តើអាត្មាអញគួរនឹងសម្តែងធម៌ដល់អ្នកណាជាដំបូងហ្ន៎?» លុះទ្រង់ជ្រាបថា អាឡារតាបស និងឧទកតាបស បានធ្វើមរណកាលទៅហើយ ទើបទ្រង់ក្រឡេកមើលពួកបញ្ចវគ្គី ដើម្បីសម្តែងធម៌ថ្វាយ។ ដូចជាកាលដែលសីហរាជដើរទៅកាន់ចម្ងាយបីយោជន៍ដើម្បីរកអាហារ គប្បីរាប់ថាដូចជាកាលដែលព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវបាត្រនិងចីវររបស់ព្រះអង្គ យាងចេញចាកអជបាលនិគ្រោធក្នុងវេលាក្រោយភត្ត ដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រដល់ពួកបញ្ចវគ្គី» ហើយទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយដប់ប្រាំបីយោជន៍។

สีหสฺส สีหนาทกาโล วิย ตถาคตสฺส อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ปญฺจวคฺคิเย สญฺญาเปตฺวา อจลปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สนฺนิปติเตน เทวคเณน ปริวุตสฺส ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา’’ติอาทินา นเยน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ จ ปน ปเท เทสิยมาเน ตถาคตสีหสฺส ธมฺมโฆโส เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ คเหตฺวา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ปฏิจฺฉาเทสิ. สีหสฺส สทฺเทน ขุทฺทกปาณานํ สนฺตาสาปชฺชนกาโล [Pg.295] วิย ตถาคตสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ ทีเปตฺวา จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ วิภชิตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส ทีฆายุกานํ เทวานํ ญาณสนฺตาสสฺส อุปฺปตฺติกาโล เวทิตพฺโพ.

ដូចជាកាលដែលសីហរាជគ្រហឹមជាសីហនាទ គប្បីជ្រាបថាដូចជាកាលដែលព្រះតថាគត យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយដប់ប្រាំបីយោជន៍ ញ៉ាំងពួកបញ្ចវគ្គីឲ្យយល់ព្រម ហើយគង់លើអចលបល្ល័ង្ក មានពួកទេវតាចាកម៉ឺនចក្រវាឡចោមរោមហើយ ទ្រង់សម្តែងនូវធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ដោយន័យមានជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ជាទីបំផុតពីរយ៉ាងនេះ ភិក្ខុមិនគប្បីសេពឡើយ»។ កាលដែលព្រះធម៌នេះកំពុងតែសម្តែង សំឡេងធម៌នៃព្រះពុទ្ធសីហៈ រមែងគ្របដណ្តប់លើលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ចាប់តាំងពីអវីចិមហានរកខាងក្រោម រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្មខាងលើ។ ដូចជាកាលដែលពួកសត្វតូចៗតក់ស្លុតដោយសារសំឡេងសីហរាជ គប្បីជ្រាបថាដូចជាកាលដែលព្រះតថាគត ទ្រង់បង្ហាញនូវលក្ខណៈទាំងបី ហើយចែកសម្តែងនូវអរិយសច្ចបួន ដោយអាការៈដប់ប្រាំមួយ និងដោយន័យប្រាំមួយម៉ឺន កាលដែលទ្រង់សម្តែងធម៌ សេចក្តីតក់ស្លុតដោយញាណ រមែងកើតឡើងដល់ពួកទេវតាដែលមានអាយុវែងទាំងឡាយ។

อปโร นโย – สีโห วิย สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ตถาคโต, อาสยภูตาย กนกคุหาย นิกฺขมนํ วิย คนฺธกุฏิโต นิกฺขมนกาโล, วิชมฺภนํ วิย ธมฺมสภํ อุปสงฺกมนกาโล, ทิสาวิโลกนํ วิย ปริสาวิโลกนํ, สีหนาทนทนํ วิย ธมฺมเทสนากาโล, โคจราย ปกฺกมนํ วิย ปรวาทนิมฺมทฺทนตฺถาย คมนํ.

មួយន័យទៀត៖ ព្រះតថាគតដែលបានសម្រេចព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដូចជាសត្វសីហរាជ។ កាលដែលទ្រង់យាងចេញចាកព្រះគន្ធកុដិ ដូចជាការចេញចាកគុហាមាសដែលជាទីអាស្រ័យនៅ។ កាលដែលទ្រង់យាងទៅកាន់ធម្មសភា ដូចជាការលោតកញ្ឆេង។ ការក្រឡេកមើលបរិស័ទ ដូចជាការក្រឡេកមើលទិសទាំងបួន។ កាលដែលទ្រង់សម្តែងធម៌ ដូចជាការគ្រហឹមជាសីហនាទ។ ការយាងទៅដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ ដូចជាការចេញទៅដើម្បីស្វែងរកអាហារ។

อปโร นโย – สีโห วิย ตถาคโต, หิมวนฺตนิสฺสิตาย กญฺจนคุหาย นิกฺขมนํ วิย อารมฺมณวเสน นิพฺพานนิสฺสิตาย ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ, วิชมฺภนํ วิย ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ทิสาวิโลกนํ วิย เวเนยฺยสตฺตวิโลกนํ, สีหนาโท วิย สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมเทสนา, โคจราย ปกฺกมนํ วิย อสมฺปตฺตานํ เวเนยฺยสตฺตานํ สนฺติกูปสงฺกมนํ เวทิตพฺพํ.

មួយន័យទៀត៖ ព្រះតថាគត ដូចជាសត្វសីហរាជ។ ការចេញចាកផលសមាបត្តិដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ដូចជាការចេញចាកគុហាមាសដែលអាស្រ័យនឹងព្រៃហិមពាន្ត។ បច្ចវេក្ខណញាណ ដូចជាការលោតកញ្ឆេង。 ការក្រឡេកមើលពួកវេនេយ្យសត្វ ដូចជាការក្រឡេកមើលទិសទាំងបួន។ ការសម្តែងធម៌ដល់បរិស័ទដែលមកដល់ ដូចជាសំឡេងសីហនាទ។ ការយាងទៅកាន់សំណាក់នៃពួកវេនេយ្យសត្វដែលមិនទាន់មកដល់ ដូចជាការចេញទៅដើម្បីស្វែងរកអាហារ។

ยทาติ ยสฺมึ กาเล. ตถาคโตติ เหฏฺฐา วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคโต. โลเกติ สตฺตโลเก. อุปฺปชฺชตีติ อภินีหารโต ปฏฺฐาย ยาว โพธิปลฺลงฺกา วา อรหตฺตมคฺคญาณา วา อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล ปน ปตฺเต อุปฺปนฺโน นาม. อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๔ อาทโย) พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานิ.

ពាក្យថា Yadā សេចក្តីថា ក្នុងកាលណា។ ពាក្យថា Tathāgato គឺព្រះអង្គឈ្មោះថា តថាគត ព្រោះហេតុប្រាំបីយ៉ាងដែលបានពោលមកខាងលើ។ ពាក្យថា Loke បានដល់ ក្នុងសត្វលោក។ ពាក្យថា Uppajjati សេចក្តីថា ចាប់តាំងពីការធ្វើអភិនីហារ រហូតដល់ពោធិបល្ល័ង្ក ឬរហូតដល់អរហត្តមគ្គញាណ ហៅថា កំពុងកើតឡើង លុះដល់បានសម្រត្តអរហត្តផលហើយ ទើបហៅថា កើតឡើងហើយ។ សេចក្តីពិស្តារនៃពាក្យថា «អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ» ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់ទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់ពុទ្ធានុស្សតិនិន្ទេស។

อิติ สกฺกาโยติ อยํ สกฺกาโย, เอตฺตโก สกฺกาโย, น อิโต ภิยฺโย สกฺกาโย อตฺถีติ. เอตฺตาวตา สภาวโต สรสโต ปริยนฺตโต ปริจฺเฉทโต ปริวฏุมโต สพฺเพปิ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺติ. อิติ สกฺกายสมุทโยติ อยํ สกฺกายสฺส สมุทโย นาม. เอตฺตาวตา ‘‘อาหารสมุทยา รูปสมุทโย’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ. อิติ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโมติ อยํ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโม. อิมินาปิ ‘‘อาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติอาทิ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ.

ពាក្យថា Iti sakkāyo សេចក្តីថា នេះជាសក្កាយៈ សក្កាយៈមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ សក្កាយៈក្រៅពីនេះមិនមានឡើយ។ ដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំទាំងអស់ ដោយសភាវៈ ដោយរស ដោយកំណត់ទីបំផុត ដោយការកំណត់ភាគ និងដោយការវិលត្រឡប់។ ពាក្យថា Iti sakkāyasamudayo សេចក្តីថា នេះជាហេតុបង្កើតឡើងនៃសក្កាយៈ។ ដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវហេតុទាំងអស់ មានពាក្យថា «ព្រោះអាហារកើតឡើង រូបទើបកើតឡើង» ជាដើម។ ពាក្យថា Iti sakkāyassa atthaṅgamo សេចក្តីថា នេះជាការរលត់ទៅនៃសក្កាយៈ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការរលត់ទាំងអស់ មានពាក្យថា «ព្រោះអាហាររលត់ រូបទើបរលត់» ជាដើម។

วณฺณวนฺโตติ [Pg.296] สรีรวณฺเณน วณฺณวนฺโต. ธมฺมเทสนํ สุตฺวาติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปณฺณาสลกฺขณปฺปฏิมณฺฑิตํ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา. เยภุยฺเยนาติ อิธ เก ฐเปติ? อริยสาวเก เทเว. เตสํ หิ ขีณาสวตฺตา จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, สํวิคฺคสฺส โยนิโส ปธาเนน ปตฺตพฺพํ ปตฺตตาย ญาณสํเวโคปิ. อิตราสํ ปน เทวตานํ ‘‘ตาโส เหโส, ภิกฺขเว, อนิจฺจ’’นฺติ มนสิกโรนฺตานํ จิตฺตุตฺราสภยมฺปิ, พลววิปสฺสนากาเล ญาณภยมฺปิ อุปฺปชฺชติ. โภติ ธมฺมาลปนมตฺตเมตํ. สกฺกายปริยาปนฺนาติ ปญฺจกฺขนฺธปริยาปนฺนา. อิติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺเธ วฏฺฏโทสํ ทสฺเสตฺวา ติลกฺขณาหตํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺเต ญาณภยํ นาม โอกฺกมติ.

«វណ្ណវន្តោ» បានដល់ ប្រកបដោយពណ៌សម្បុរនៃរាងកាយ។ ពាក្យថា «ធម្មទេសនំ សុត្វា» បានដល់ ស្ដាប់នូវព្រះធម្មទេសនារបស់ព្រះតថាគត ដែលប្រដាប់ដោយលក្ខណៈ ៥០ យ៉ាង ក្នុងខន្ធទាំង ៥។ ពាក្យថា «យេភុយ្យេន» ក្នុងទីនេះ តើទ្រង់លើកលែងពួកណា? គឺលើកលែងពួកទេវតាជាអរិយសាវក។ ព្រោះថា ចំពោះទេវតាជាអរិយសាវកទាំងនោះ ដោយភាពជាព្រះខីណាស្រព សូម្បីតែសេចក្ដីខ្លាចគឺសេចក្ដីតក់ស្លុតនៃចិត្ត ក៏មិនកើតឡើងឡើយ ហើយសូម្បីតែសេចក្ដីតក់ស្លុតដោយញាណ (ញាណសំវេគ) ក៏មិនកើតឡើងដែរ ព្រោះលោកជាអ្នកមានសេចក្ដីតក់ស្លុត (ធ្លាប់តក់ស្លុតរួចហើយ) បានសម្រេចនូវធម៌ (មគ្គផល) ដែលគប្បីសម្រេចដោយការតស៊ូព្យាយាមដោយយោនិសោមនសិការ។ ចំណែកឯពួកទេវតាដទៃក្រៅពីនេះ កាលដែលធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាសេចក្ដីតក់ស្លុត ព្រោះខន្ធទាំងឡាយមិនទៀង» សូម្បីតែសេចក្ដីខ្លាចគឺសេចក្ដីតក់ស្លុតនៃចិត្ត ក៏កើតឡើង សូម្បីតែសេចក្ដីខ្លាចដោយញាណ (ញាណភ័យ) ក្នុងកាលនៃវិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង ក៏កើតឡើងដែរ។ ពាក្យថា «ភោ» នេះ គ្រាន់តែជាពាក្យហៅរកតាមធម្មតាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «សក្កាយបរិយាបន្នា» បានដល់ រាប់បញ្ចូលក្នុងបញ្ចក្ខន្ធ។ យ៉ាងនេះ កាលដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បង្ហាញនូវទោសក្នុងវដ្ដសង្សារ ធ្វើឲ្យប្រកបដោយត្រៃលក្ខណ៍ ហើយទ្រង់សម្ដែងធម៌ដល់ទេវតាទាំងនោះ សេចក្ដីខ្លាចដោយញាណ (ញាណភ័យ) តែងឈានចូលទៅ (កើតឡើង) ដល់ទេវតាទាំងនោះ។

อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. ธมฺมจกฺกนฺติ ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ. ปฏิเวธญาณํ นาม เยน ญาเณน โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌิ. เทสนาญาณํ นาม เยน ญาเณน ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. อุภยมฺเปตํ ทสพลสฺส อุเร ชาตญาณเมว. เตสุ ธมฺมเทสนาญาณํ คเหตพฺพํ. ตํ ปเนส ยาว อฏฺฐารสพฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ อญฺญาโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส โสตาปตฺติผลํ น อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺเตติ นาม. ตสฺมึ อุปฺปนฺเน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ เวทิตพฺพํ. อปฺปฏิปุคฺคโลติ สทิสปุคฺคลรหิโต. ยสสฺสิโนติ ปริวารสมฺปนฺนา. ตาทิโนติ ลาภาลาภาทีหิ เอกสทิสสฺส.

ពាក្យថា «អភិញ្ញាយ» បានដល់ ដឹងច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា «ធម្មចក្កំ» បានដល់ ទាំងបដិវេធញាណ ទាំងទេសនាញាណ។ បដិវេធញាណ គឺញាណដែលព្រះអង្គកាលគង់លើពោធិបល្ល័ង្ក បានចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចៈ ៤ ដោយអាការៈ ១៦ យ៉ាង និងដោយន័យ ៦ ម៉ឺន។ ទេសនាញាណ គឺញាណដែលព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងធម្មចក្រដែលមានការវិលត្រឡប់ ៣ ជុំ មានអាការៈ ១២ យ៉ាង ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ញាណទាំងពីរយ៉ាងនេះ សុទ្ធតែជាញាណដែលកើតឡើងក្នុងព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទសពល។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ គប្បីយកធម្មទេសនាញាណ។ ក៏ទេសនាញាណនោះ ដរាបណាដែលសោតាបត្តិផលមិនទាន់កើតឡើងដល់ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ ព្រមដោយព្រហ្ម ១៨ កោដិទេ ដរាបនោះ ឈ្មោះថា កំពុងញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ កាលបើសោតាបត្តិផលនោះកើតឡើងហើយ គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា ញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ។ ពាក្យថា «អប្បដិបុគ្គលោ» បានដល់ បុគ្គលដែលមិនមានបុគ្គលណាស្មើ។ ពាក្យថា «យសស្សិនោ» បានដល់ បរិបូណ៌ដោយបរិវារ។ ពាក្យថា «តាទិនោ» បានដល់ លោកដែលមានសភាពស្មើគ្នាដោយលោកធម៌ទាំងឡាយ មានលាភ និងអលាភជាដើម។

๔. ปสาทสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាបសាទសូត្រ

๓๔. จตุตฺเถ อคฺเคสุ ปสาทา, อคฺคา วา ปสาทาติ อคฺคปฺปสาทา. ยาวตาติ ยตฺตกา. อปทาติ นิปฺปทา อหิมจฺฉาทโย. ทฺวิปทาติ มนุสฺสปกฺขิอาทโย. จตุปฺปทาติ หตฺถิอสฺสาทโย. พหุปฺปทาติ สตปทิอาทโย. เนวสญฺญินาสญฺญิโนติ ภวคฺเค นิพฺพตฺตสตฺตา. อคฺคมกฺขายตีติ คุเณหิ อคฺโค อุตฺตโม เสฏฺโฐติ อกฺขายติ. อสงฺขตาติ นิพฺพานเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. วิราโคติอาทีนิ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. ตญฺหิ อาคมฺม สพฺพกิเลสา วิรชฺชนฺติ, สพฺเพ ราคมทาทโย มทา นิมฺมทา โหนฺติ, อภาวํ คจฺฉนฺติ, สพฺพา ปิปาสา วินยํ อุเปนฺติ, สพฺเพ อาลยา [Pg.297] สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, วฏฺฏานิ อุปจฺฉิชฺชนฺติ, ตณฺหา ขียนฺติ, วฏฺฏทุกฺขา นิรุชฺฌนฺติ, สพฺเพ ปริฬาหา นิพฺพายนฺติ. ตสฺมา เอตานิ นามานิ ลภติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

៣៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ សេចក្ដីជ្រះថ្លាក្នុងវត្ថុដ៏ប្រសើរទាំងឡាយ ឬសេចក្ដីជ្រះថ្លាដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា «អគ្គប្បសាទ»។ ពាក្យថា «យាវតា» បានដល់ មានប្រមាណប៉ុន្មាន។ ពាក្យថា «អបទា» បានដល់ សត្វដែលមិនមានជើង មានពស់ និងត្រីជាដើម។ ពាក្យថា «ទ្វិបទា» បានដល់ សត្វមានជើងពីរ មានមនុស្ស និងសត្វស្លាបជាដើម។ ពាក្យថា «ចតុប្បទា» បានដល់ សត្វមានជើងបួន មានដំរី និងសេះជាដើម។ ពាក្យថា «ពហុប្បទា» បានដល់ សត្វមានជើងច្រើន មានក្អែបជាដើម។ ពាក្យថា «នេវសញ្ញិនាសញ្ញិនោ» បានដល់ សត្វដែលកើតក្នុងភវគ្គភូមិ។ ពាក្យថា «អគ្គមក្ខាយតិ» គឺ គេតែងពោលថា ជាបុគ្គលប្រសើរ ឧត្តម ខ្ពង់ខ្ពស់ ដោយគុណទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អសង្ខតា» គឺទ្រង់សំដៅយកព្រះនិព្វានតែម្យ៉ាងមកសម្ដែង។ ពាក្យថា «វិរាគោ» ជាដើម គឺជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វាននោះឯង。 ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលបានដល់នូវព្រះនិព្វាននោះហើយ កិលេសទាំងពួងរមែងប្រាសទៅ សេចក្ដីស្រវឹងទាំងឡាយមានសេចក្ដីស្រវឹងក្នុងរាគៈជាដើម រមែងជាសេចក្ដីមិនស្រវឹង គឺដល់នូវការមិនមាន សេចក្ដីស្រេកឃ្លានទាំងពួងរមែងដល់នូវការកម្ចាត់បង់ អាល័យទាំងពួងរមែងដល់នូវការដកចោលទាំងស្រុង វដ្ដសង្សារទាំងឡាយរមែងដាច់សូន្យ តណ្ហាទាំងឡាយរមែងអស់ទៅ វដ្ដទុក្ខទាំងឡាយរមែងរលត់ទៅ សេចក្ដីក្តៅក្រហាយទាំងពួងរមែងរលត់ស្ងប់ទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះ ទើបបាននូវឈ្មោះទាំងនេះ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๕. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាវស្សការសូត្រ

๓๕. ปญฺจเม อนุสฺสริตาติ อนุคนฺตฺวา สริตา, อปราปรํ สริตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. ทกฺโขติ เฉโก. ตตฺรุปายายาติ ‘‘อิมสฺมึ กาเล อิมํ นาม กตฺตพฺพ’’นฺติ เอวํ ตตฺถ ตตฺถ อุปายภูตาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต. อนุโมทิตพฺพนฺติ อภินนฺทิตพฺพํ. ปฏิกฺโกสิตพฺพนฺติ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. เนว โข ตฺยาหนฺติ เนว โข เต อหํ. กสฺมา ปเนตํ ภควา นาภินนฺทติ, นปฺปฏิกฺขิปตีติ? โลกิยตฺตา นาภินนฺทติ, โลกิยํ อตฺถํ คเหตฺวา ฐิตตฺตา นปฺปฏิกฺโกสติ. พหุสฺส ชนตาติ พหุ อสฺส ชนตา. อิทญฺจ กรณตฺเถ สามิวจนํ เวทิตพฺพํ. อริเย ญาเยติ สหวิปสฺสนเก มคฺเค. กลฺยาณธมฺมตา กุสลธมฺมตาติปิ ตสฺเสว นามานิ. ยํ วิตกฺกนฺติ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทีสุ อญฺญตรํ. น ตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกตีติ กามวิตกฺกาทีสุ เอกมฺปิ น วิตกฺเกติ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. วิตกฺกปเถติ เอตฺถ วิตกฺโกเยว วิตกฺกปโถ. อหญฺหิ พฺราหฺมณาติอาทีสุ ปฐมนเยน ขีณาสวสฺส สีลญฺเจว พาหุสจฺจญฺจ กถิตํ, ทุติยตติเยหิ ขีณาสวสฺส กิริยวิตกฺกานิ เจว กิริยชฺฌานานิ จ, จตุตฺเถน ขีณาสวภาโว กถิโตติ เวทิตพฺโพ.

៣៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា «អនុស្សរិតា» មានន័យថា រលឹកតាមលំដាប់ គឺអាចរលឹកបានរឿយៗ។ ពាក្យថា «ទក្ខោ» បានដល់ ជាអ្នកឈ្លាសវៃ។ ពាក្យថា «តត្រុបាយាយ» បានដល់ ប្រកបដោយបញ្ញាជាឧបាយក្នុងកិច្ចនោះៗ យ៉ាងនេះថា «ក្នុងកាលនេះ គួរធ្វើកិច្ចឈ្មោះនេះ»។ ពាក្យថា «អនុមោទិតព្វំ» បានដល់ គប្បីត្រេកអរ។ ពាក្យថា «បដិក្កោសិតព្វំ» បានដល់ គប្បីបដិសេធ។ ពាក្យថា «នេវ ខោ ភ្យាហំ» គឺកាត់បទជា «នេវ ខោ តេ អហំ»។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់ត្រេកអរ ហើយក៏មិនទ្រង់បដិសេធនូវពាក្យនោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះពាក្យនោះជាលោកិយ ទើបមិនទ្រង់ត្រេកអរ ប៉ុន្តែព្រោះពាក្យនោះតាំងនៅក្នុងអត្ថៈជាលោកិយ ទើបមិនទ្រង់បដិសេធ។ ពាក្យថា «ពហុស្ស ជនតា» គឺកាត់បទជា «ពហុ អស្ស ជនតា»។ ហើយពាក្យថា «អស្ស» នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃករណវិភត្តិ។ ពាក្យថា «អរិយេ ញាយេ» បានដល់ ក្នុងមគ្គដែលប្រកបដោយវិបស្សនា។ សូម្បីតែពាក្យថា «កល្យាណធម្មតា» និង «កុសលធម្មតា» ក៏ជាឈ្មោះនៃមគ្គនោះឯង។ ពាក្យថា «យំ វិតក្កំ» បានដល់ តម្រិះណាមួយ ក្នុងបណ្តាតម្រិះមាននេក្ខម្មវិតក្កជាដើម។ ពាក្យថា «ន តំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ» បានដល់ មិនត្រិះរិះសូម្បីតែតម្រិះមួយ ក្នុងបណ្តាតម្រិះមានកាមវិតក្កជាដើម។ ពាក្យដទៃក្រៅពីនេះ គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «វិតក្កបថេ» នេះ តម្រិះនោះឯង ឈ្មោះថា «វិតក្កបថ»។ ក្នុងពាក្យថា «អហញ្ហិ ព្រាហ្មណ» ជាដើមនោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយន័យទី ១ ទ្រង់សម្ដែងនូវសីល និងពហុស្សូតភាពរបស់ព្រះខីណាស្រព ដោយន័យទី ២ និងទី ៣ ទ្រង់សម្ដែងនូវកិរិយាវិតក្កៈ និងកិរិយាឈានទាំងឡាយរបស់ព្រះខីណាស្រព និងដោយន័យទី ៤ ទ្រង់សម្ដែងនូវភាពជាព្រះខីណាស្រព។

มจฺจุปาสปฺปโมจนนฺติ มจฺจุปาสา ปโมจนกํ มคฺคํ. ญายํ ธมฺมนฺติ สหวิปสฺสนกํ มคฺคํ. ทิสฺวา จ สุตฺวา จาติ ญาเณเนว ปสฺสิตฺวา จ สุณิตฺวา จ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

ពាក្យថា «មច្ចុបាសប្បមោចនំ» បានដល់ មគ្គដែលជាគ្រឿងរួចផុតចាកអន្ទាក់នៃមច្ចុ។ ពាក្យថា «ញាយំ ធម្មំ» បានដល់ មគ្គដែលប្រកបដោយវិបស្សនា។ ពាក្យថា «ទិស្វា ច សុត្វា ច» បានដល់ ឃើញដោយញាណផង ឮដោយញាណផង។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๖. โทณสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាទោណសូត្រ

๓๖. ฉฏฺเฐ อนฺตรา จ อุกฺกฏฺฐํ อนฺตรา จ เสตพฺยนฺติ เอตฺถ อุกฺกฏฺฐาติ อุกฺกาหิ ธารียมานาหิ มาปิตตฺตา เอวํลทฺธโวหารํ นครํ. เสตพฺยนฺติ อตีเต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ชาตนครํ. อนฺตราสทฺโท ปน การณขณจิตฺตเวมชฺฌวิวราทีสุ วตฺตติ. ‘‘ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคตา’’ติ [Pg.298] (อ. นิ. ๖.๔๔; ๑๐.๗๕) จ, ‘‘ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ จ อาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๒๘) การเณ. ‘‘อทฺทสา มํ, ภนฺเต, อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) ขเณ. ‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๐) จิตฺเต. ‘‘อนฺตราโวสานมาปาที’’ติอาทีสุ เวมชฺเฌ. ‘‘อปิจายํ ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๓๑) วิวเร. สฺวายมิธ วิวเร วตฺตติ. ตสฺมา อุกฺกฏฺฐาย จ เสตพฺยสฺส จ วิวเรติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนฺตราสทฺเทน ปน ยุตฺตตฺตา อุปโยควจนํ กตํ. อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ อกฺขรจินฺตกา ‘‘อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาตี’’ติ เอวํ เอกเมว อนฺตราสทฺทํ ปยุญฺชนฺติ, โส ทุติยปเทนปิ โยเชตพฺโพ โหติ, อโยชิยมาเน อุปโยควจนํ น ปาปุณาติ. อิธ ปน โยเชตฺวา เอว วุตฺโต.

៣៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ត្រង់ពាក្យថា «អន្តរា ច ឧក្កដ្ឋំ អន្តរា ច សេតព្យំ» នោះ ពាក្យថា «ឧក្កដ្ឋា» បានដល់ នគរដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះកសាងឡើងដោយការបំភ្លឺដោយគប់ភ្លើងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «សេតព្យំ» បានដល់ នគរជាទីប្រសូតរបស់ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធក្នុងអតីតកាល។ ក៏សព្ទថា «អន្តរ» នេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថជាច្រើន មានហេតុ ខណៈ ចិត្ត ចន្លោះកណ្តាល និងចន្លោះជាដើម។ ក្នុងគាថាជាដើមថា «តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ អញ្ញត្រ តថាកតា» និង «ជនា សង្គម្ម មន្តេន្តិ, មញ្ច តញ្ច កិមន្តរំ» គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា «ហេតុ»។ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «អទ្ទសា មំ, ភន្តេ, អញ្ញតរា ឥត្ថី វិជ្ជន្តរិកាយ ភាជនំ ធោវន្តី» គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា «ខណៈ»។ ក្នុងគាថាជាដើមថា «យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា» គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា «ចិត្ត»។ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «អន្តរាវោសានមាបាទី» គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា «ចន្លោះកណ្តាល»។ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «អបិចាយំ តបោទា ទ្វិន្នំ មហានิរយានំ អន្តរិកាយ អាគច្ឆតិ» គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា «ចន្លោះ»។ សព្ទ «អន្តរ» នោះ ក្នុងទីនេះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា «ចន្លោះ»។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីយ៉ាងនេះថា «ក្នុងចន្លោះនៃនគរឧក្កដ្ឋា និងនគរសេតព្យៈ»។ ក៏ព្រោះប្រកបដោយ «អន្តរ» សព្ទ ទើបប្រើប្រាស់ជាទុតិយាវិភត្តិ។ ហើយក្នុងទីបែបនេះ ពួកអ្នកប្រាជ្ញខាងអក្ខរវិធី តែងប្រើប្រាស់ «អន្តរ» សព្ទ តែមួយម៉ាត់យ៉ាងនេះថា «អន្តរា គាមញ្ច នទិញ្ច យាតិ» សព្ទនោះត្រូវយកទៅភ្ជាប់ជាមួយបទទីពីរផង កាលបើមិនភ្ជាប់ទេ ទុតិយាវិភត្តិក៏មិនសម្រេចឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ទ្រង់សម្ដែងដោយភ្ជាប់រួចជាស្រេចហើយ។

อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหตีติ อทฺธานสงฺขาตํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน โหติ, ทีฆมคฺคนฺติ อตฺโถ. กสฺมา ปฏิปนฺโนติ? ตํ ทิวสํ กิร ภควา อิทํ อทฺทส ‘‘มยิ ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺเน โทโณ พฺราหฺมโณ มม ปทเจติยานิ ปสฺสิตฺวา ปทานุปทิโก หุตฺวา มม นิสินฺนฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ. อถสฺสาหํ เอกํ สจฺจธมฺมํ เทเสสฺสามิ. พฺราหฺมโณ ตีณิ สามญฺญผลานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ทฺวาทสปทสหสฺสปริมาณํ โทณคชฺชิตํ นาม วณฺณํ วตฺวา มยิ ปรินิพฺพุเต สกลชมฺพุทีเป อุปฺปนฺนํ มหากลหํ วูปสเมตฺวา ธาตุโย ภาเชสฺสตี’’ติ. อิมินา การเณน ปฏิปนฺโน. โทโณปิ สุทํ พฺราหฺมโณติ โทโณ พฺราหฺมโณปิ ตโย เวเท ปคุเณ กตฺวา ปญฺจสเต มาณวเก สิปฺปํ วาเจนฺโต ตํทิวสํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สตคฺฆนกํ นิวาเสตฺวา ปญฺจสตคฺฆนกํ เอกํสวรคตํ กตฺวา อามุตฺตยญฺญสุตฺโต รตฺตวฏฺฏิกา อุปาหนา อาโรหิตฺวา ปญฺจสตมาณวกปริวาโร ตเมว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ហោតិ» បានដល់ ដើរទៅកាន់ផ្លូវដែលហៅថា អទ្ធានៈ មានន័យថា ដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គយាងទៅ? ឆ្លើយថា ឮថា ក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានឃើញហេតុនេះថា «កាលបើអាត្មាអញដើរទៅកាន់ផ្លូវនោះ ទោណព្រាហ្មណ៍ឃើញនូវស្នាមព្រះបាទជាចេតិយរបស់អាត្មាអញ ហើយដើរតាមលំដាប់ស្នាមជើង មកដល់កន្លែងដែលអាត្មាអញគង់នៅ ហើយនឹងសួរប្រស្នា។ ពេលនោះ អាត្មាអញនឹងសម្ដែងសច្ចធម៌មួយដល់គាត់។ ព្រាហ្មណ៍នោះនឹងចាក់ធ្លុះនូវសាមញ្ញផល ៣ យ៉ាង ហើយពោលសរសើរគុណដែលមានប្រមាណ ១ ម៉ឺន ២ ពាន់បទ ឈ្មោះថា ទោណគជ្ជិតៈ ហើយកាលដែលអាត្មាអញបរិនិព្វានទៅ គាត់នឹងរំងាប់នូវមហាជម្លោះដែលកើតឡើងក្នុងសកលជម្ពូទ្វីប ហើយនឹងបែងចែកព្រះបរមសារីរិកធាតុទាំងឡាយ»។ ព្រះអង្គយាងទៅដោយហេតុនេះឯង។ ពាក្យថា «ទោណោបិ សុទំ ព្រាហ្មណោ» បានដល់ សូម្បីតែទោណព្រាហ្មណ៍ កាលដែលរៀនសូត្រចប់នូវវេទទាំងបី បង្រៀនសិល្បសាស្ត្រដល់មាណព ៥ រយនាក់ ក្នុងថ្ងៃនោះ ក៏បានក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹម ធ្វើការជម្រះរាងកាយ ស្លៀកសំពត់មានតម្លៃ ១ រយ ដណ្តប់ស្មាដោយសំពត់មានតម្លៃ ៥ រយ ពាក់ខ្សែយ័ញ្ញ ពាក់ស្បែកជើងមានខ្សែក្រហម មានមាណព ៥ រយនាក់ជាបរិវារ ដើរទៅកាន់ផ្លូវនោះឯង។ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលពាក្យនេះ សំដៅយកការដើរទៅនោះឯង។

ปาเทสูติ ปาเทหิ อกฺกนฺตฏฺฐาเนสุ. จกฺกานีติ ลกฺขณจกฺกานิ. กึ ปน ภควโต คจฺฉนฺตสฺส อกฺกนฺตฏฺฐาเน ปทํ ปญฺญายตีติ? น ปญฺญายติ[Pg.299]. กสฺมา? สุขุมตฺตา มหาพลตฺตา มหาชนานุคฺคเหน จ. พุทฺธานญฺหิ สุขุมจฺฉวิตาย อกฺกนฺตฏฺฐานํ ตูลปิจุโน ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ วิย โหติ, ปทวฬญฺโช น ปญฺญายติ. ยถา จ พลวโต วาตชวสินฺธวสฺส ปทุมินิปตฺเตปิ อกฺกนฺตมตฺตเมว โหติ, เอวํ มหาพลตาย ตถาคเตน อกฺกนฺตฏฺฐานํ อกฺกนฺตมตฺตเมว โหติ, น ตตฺถ ปทวฬญฺโช ปญฺญายติ. พุทฺธานญฺจ อนุปทํ มหาชนกาโย คจฺฉติ, ตสฺส สตฺถุ ปทวฬญฺชํ ทิสฺวา มทฺทิตุํ อวิสหนฺตสฺส คมนวิจฺเฉโท ภเวยฺย. ตสฺมา อกฺกนฺตอกฺกนฺตฏฺฐาเน โยปิ ปทวฬญฺโช ภเวยฺย, โส อนฺตรธายเตว. โทโณ ปน พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส อธิฏฺฐานวเสน ปสฺสิ. ภควา หิ ยสฺส ปทเจติยํ ทสฺเสตุกาโม โหติ, ตํ อารพฺภ ‘‘อสุโก นาม ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐาติ. ตสฺมา มาคณฺฑิยพฺราหฺมโณ วิย อยมฺปิ พฺราหฺมโณ ตถาคตสฺส อธิฏฺฐานวเสน อทฺทส.

ពាក្យថា «បាទេសុ» បានដល់ ក្នុងកន្លែងដែលទ្រង់ជាន់ដោយព្រះបាទទាំងឡាយ。 ពាក្យថា «ចក្កានិ» បានដល់ កង់ជាលក្ខណៈ។ សួរថា កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅ តើស្នាមព្រះបាទប្រាកដក្នុងកន្លែងដែលទ្រង់ជាន់ដែរឬទេ? ឆ្លើយថា មិនប្រាកដឡើយ។ សួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះភាពជាអ្នកមានសរីរៈល្អិត ព្រោះភាពជាអ្នកមានកម្លាំងខ្លាំង និងព្រោះការអនុគ្រោះដល់មហាជន។ ព្រោះថា ដោយភាពដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះឆវីល្អិត កន្លែងដែលទ្រង់ជាន់ តែងមានសភាពដូចជាកន្លែងដែលដុំសំឡីតាំងនៅ ស្នាមព្រះបាទក៏មិនប្រាកដឡើយ។ មួយវិញទៀត ដូចជាសេះសិន្ធពដ៏មានកម្លាំងលឿនដូចខ្យល់ ជាន់លើស្លឹកឈូក ក៏គ្រាន់តែជាការជាន់ប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ ដោយភាពដែលព្រះតថាគតមានកម្លាំងខ្លាំង កន្លែងដែលទ្រង់ជាន់ ក៏គ្រាន់តែជាការជាន់ប៉ុណ្ណោះ ស្នាមព្រះបាទក៏មិនប្រាកដក្នុងទីនោះឡើយ យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត មហាជនតែងដើរតាមក្រោយស្នាមព្រះបាទរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលបើជននោះឃើញស្នាមព្រះបាទរបស់ព្រះសាស្តាហើយ មិនហ៊ានជាន់ឈ្លី ក៏គប្បីមានការដាច់ខកខានក្នុងការធ្វើដំណើរ។ ព្រោះហេតុនោះ ស្នាមព្រះបាទណាដែលគប្បីមានក្នុងកន្លែងដែលទ្រង់ជាន់ហើយៗ ស្នាមព្រះបាទនោះរមែងបាត់ទៅឯង។ ប៉ុន្តែទោណព្រាហ្មណ៍បានឃើញ ដោយអានុភាពនៃការអធិស្ឋានរបស់ព្រះតថាគត។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនឹងបង្ហាញស្នាមព្រះបាទជាចេតិយដល់បុគ្គលណា ទ្រង់រមែងអធិស្ឋានចំពោះបុគ្គលនោះថា «សូមឲ្យបុគ្គលឈ្មោះនេះចូរឃើញចុះ»។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែព្រាហ្មណ៍នេះ ក៏បានឃើញដោយអានុភាពនៃការអធិស្ឋានរបស់ព្រះតថាគត ដូចជាមាគណ្ឌិយព្រាហ្មណ៍ដែរ។

ปาสาทิกนฺติ ปสาทชนกํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺตนฺติ เอตฺถ อุตฺตมทมโถ นาม อรหตฺตมคฺโค, อุตฺตมสมโถ นาม อรหตฺตมคฺคสมาธิ, ตทุภยํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ. คุตฺตนฺติ โคปิตํ. สํยตินฺทฺริยนฺติ รกฺขิตินฺทฺริยํ. นาคนฺติ ฉนฺทาทีหิ อคจฺฉนโต, ปหีนกิเลเส ปุน อนาคจฺฉนโต, อาคุํ อกรณโต, พลวนฺตฏฺเฐนาติ จตูหิ การเณหิ นาคํ.

ពាក្យថា «បាសាទិកំ» បានដល់ នាំមកនូវសេចក្ដីជ្រះថ្លា។ ពាក្យដទៃក្រៅពីនេះ គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «ឧត្តមទមថសមថមនុស្សត្តំ» នេះ ពាក្យថា «ឧត្តមទមថៈ» បានដល់ អរហត្តមគ្គ ពាក្យថា «ឧត្តមសមថៈ» បានដល់ អរហត្តមគ្គសមាធិ សេចក្ដីថា ដល់នូវធម៌ទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា «ទន្តំ» បានដល់ មិនសេពគប់។ ពាក្យថា «គុត្តំ» បានដល់ គ្រប់គ្រងល្អហើយ។ ពាក្យថា «សំយតិន្ទ្រិយំ» បានដល់ មានឥន្ទ្រិយរក្សាហើយ។ ពាក្យថា «នាគំ» ឈ្មោះថា នាគ ព្រោះហេតុ ៤ យ៉ាង គឺ ព្រោះមិនទៅកាន់អគតិមានឆន្ទាគតិជាដើម ១ ព្រោះមិនត្រឡប់មកកាន់កិលេសដែលលះបង់ហើយវិញ ១ ព្រោះមិនធ្វើនូវបាប ១ និងព្រោះមានកម្លាំងខ្លាំង ១។

เทโว โน ภวํ ภวิสฺสตีติ เอตฺถ ‘‘เทโว โน ภว’’นฺติ เอตฺตาวตาปิ ปุจฺฉา นิฏฺฐิตา ภเวยฺย, อยํ ปน พฺราหฺมโณ ‘‘อนาคเต มเหสกฺโข เอโก เทวราชา ภวิสฺสตี’’ติ อนาคตวเสน ปุจฺฉาสภาเคเนว กเถนฺโต เอวมาห. ภควาปิสฺส ปุจฺฉาสภาเคเนว กเถนฺโต น โข อหํ, พฺราหฺมณ, เทโว ภวิสฺสามีติ อาห. เอส นโย สพฺพตฺถ. อาสวานนฺติ กามาสวาทีนํ จตุนฺนํ. ปหีนาติ โพธิปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคเมเนว ปหีนา. อนุปลิตฺโต โลเกนาติ ตณฺหาทิฏฺฐิเลปานํ ปหีนตฺตา สงฺขารโลเกน อนุปลิตฺโต. พุทฺโธติ จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ อิติ มํ ธาเรหิ.

ក្នុងពាក្យថា «ទេវោ នោ ភវំ ភវិស្សតិ» នេះ សូម្បីតែពាក្យត្រឹមតែ «ទេវោ នោ ភវំ» ក៏ប្រស្នាគប្បីចប់ទៅហើយ។ ប៉ុន្តែព្រាហ្មណ៍នេះ គិតថា «ក្នុងអនាគត លោកនឹងទៅជាស្តេចទេវតាដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិមួយអង្គ» ទើបពោលយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចអនាគតកាល ឲ្យសមស្របនឹងសភាពនៃប្រស្នា។ សូម្បីតែព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់មានព្រះបន្ទូលតបទៅគាត់ ឲ្យសមស្របនឹងសភាពនៃប្រស្នា ក៏ទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតមិនមែនជាទេវតានឹងកើតឡើងឡើយ»។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងបទទាំងពួង។ ពាក្យថា «អាសវានំ» បានដល់ អាសវៈទាំង ៤ មានកាមាសវៈជាដើម។ ពាក្យថា «បហីនា» បានដល់ លះបង់បានហើយ ដោយការសម្រេចនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណលើពោធិបល្ល័ង្កនោះឯង។ ពាក្យថា «អនុបលិត្តោ លោកេន» បានដល់ ព្រោះលះបង់នូវគ្រឿងលាបគឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិបានហើយ ទើបមិនប្រឡាក់ដោយសង្ខារលោក។ ពាក្យថា «ពុទ្ធោ» បានដល់ ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះ សូមអ្នកចាំទុកនូវតថាគតថាជាព្រះពុទ្ធចុះ។

เยนาติ เยน อาสเวน. เทวูปปตฺยสฺสาติ เทวูปปตฺติ อสฺส มยฺหํ ภเวยฺย. วิหงฺคโมติ อากาสจโร คนฺธพฺพกายิกเทโว. วิทฺธสฺตาติ [Pg.300] วิธมิตา. วินฬีกตาติ วิคตนฬา วิคตพนฺธนา กตา. วคฺคูติ สุนฺทรํ. โตเยน นุปลิปฺปตีติ อุทกโต รตนมตฺตํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตํ สรํ โสภยมานํ ภมรคณํ หาสยมานํ โตเยน น ลิปฺปติ. ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณาติ เทสนาปริโยสาเน ตีณิ มคฺคผลานิ ปาปุณิตฺวา ทฺวาทสหิ ปทสหสฺเสหิ โทณคชฺชิตํ นาม วณฺณํ กเถสิ, ตถาคเต จ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีปตเล อุปฺปนฺนํ มหากลหํ วูปสเมตฺวา ธาตุโย ภาเชสีติ.

ពាក្យថា Yenāti សេចក្តីថា ដោយអាសវៈណា។ ពាក្យថា Devūpapatyassāti សេចក្តីថា ការទៅកើតក្នុងទេវលោក គប្បីមានដល់ខ្ញុំ។ ពាក្យថា Vihaṅgamoti សេចក្តីថា ទេវតាក្នុងពួកគន្ធព្វ ដែលត្រេចទៅក្នុងអាកាស។ ពាក្យថា Viddhastāti សេចក្តីថា កម្ចាត់បង់ហើយ។ ពាក្យថា Vinaḷīkatāti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យប្រាសចាកគ្រឿងចង ប្រាសចាកចំណងហើយ។ ពាក្យថា Vaggūti សេចក្តីថា ពីរោះ។ ពាក្យថា Toyena nupalippatīti សេចក្តីថា ផ្កាឈូកដែលដុះឡើងផុតពីទឹកប្រមាណមួយហត្ថ ញ៉ាំងស្រះឲ្យល្អ ញ៉ាំងពួកឃ្មុំឲ្យរីករាយ មិនប្រឡាក់ដោយទឹក។ ពាក្យថា Tasmā buddhosmi brāhmaṇāti គឺក្នុងពេលចប់ទេសនា ទោណព្រាហ្មណ៍បានសម្រេចមគ្គផលទាំង ៣ ហើយ ព្រះមានព្រះភាគបានសម្តែងនូវគុណនៃការយាងទៅ ឈ្មោះថា ទោណគជ្ជិតៈ ដោយគាថា ១២,០០០ បទ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលព្រះតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយ ទោណព្រាហ្មណ៍នោះបានរំងាប់នូវជម្លោះដ៏ធំដែលកើតឡើងលើផែនដីជម្ពូទ្វីប ហើយបានបែងចែកព្រះបរមសារីរិកធាតុទាំងឡាយ។

๗. อปริหานิยสุตฺตวณฺณนา

៧. អបរិហានិយសូត្រវណ្ណនា

๓๗. สตฺตเม นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ นิพฺพานสนฺติเกเยว จรติ. สีเล ปติฏฺฐิโตติ ปาติโมกฺขสีเล ปติฏฺฐิโต. เอวํ วิหารีติ เอวํ วิหรนฺโต. อาตาปีติ อาตาเปน วีริเยน สมนฺนาคโต. โยคกฺเขมสฺสาติ จตูหิ โยเคหิ เขมสฺส นิพฺพานสฺส. ปมาเท ภยทสฺสิวาติ ปมาทํ ภยโต ปสฺสนฺโต.

៣៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា nibbānasseva santike សេចក្តីថា ត្រេចទៅក្នុងទីជិតនៃព្រះនិព្វាននោះឯង។ ពាក្យថា Sīle patiṭṭhito សេចក្តីថា តាំងនៅក្នុងបាតិមោក្ខសំវរសីល។ ពាក្យថា Evaṃ vihārī សេចក្តីថា អ្នកមានការនៅយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Ātāpī សេចក្តីថា ប្រកបដោយព្យាយាមជាគ្រឿងដុតកំដៅកិលេស។ ពាក្យថា Yogakkhemassa សេចក្តីថា ព្រះនិព្វានជាទីក្សេមចាកយោគៈទាំង ៤។ ពាក្យថា Pamāde bhayadassivā សេចក្តីថា អ្នកឃើញនូវសេចក្តីប្រមាទដោយភ័យ។

๘. ปติลีนสุตฺตวณฺณนา

៨. បដិលីនសូត្រវណ្ណនា

๓๘. อฏฺฐเม ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจติ ‘‘อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ, อิทเมว สจฺจ’’นฺติ เอวํ ปาฏิเอกฺกํ คหิตตฺตา ปจฺเจกสงฺขาตานิ ทิฏฺฐิสจฺจานิ ปนุณฺณานิ นีหฏานิ ปหีนานิ อสฺสาติ ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจ. สมวยสฏฺเฐสโนติ เอตฺถ อวยาติ อนูนา, สฏฺฐาติ วิสฺสฏฺฐา, สมฺมา อวยา สฏฺฐา เอสนา อสฺสาติ สมวยสฏฺเฐสโน, สมฺมา วิสฺสฏฺฐสพฺพเอสโนติ อตฺโถ. ปติลีโนติ นิลีโน เอกีภาวํ อุปคโต. ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ พหูนํ สมณพฺราหฺมณานํ. เอตฺถ จ สมณาติ ปพฺพชฺชูปคตา, พฺราหฺมณาติ โภวาทิโน. ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ พหูนิ ปาเฏกฺกสจฺจานิ. นุณฺณานีติ นีหฏานิ. ปนุณฺณานีติ สุฏฺฐุ นีหฏานิ. จตฺตานีติ วิสฺสฏฺฐานิ. วนฺตานีติ วมิตานิ. มุตฺตานีติ ฉินฺนพนฺธนานิ กตานิ. ปหีนานีติ ปชหิตานิ. ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ยถา น ปุน จิตฺตํ อาโรหนฺติ, เอวํ ปฏินิสฺสชฺชิตานิ. สพฺพาเนเวตานิ คหิตคหณสฺส วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานิ.

៣៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា panuṇṇapaccekasacco សេចក្តីថា ភិក្ខុណាមានទិដ្ឋិសច្ចៈទាំងឡាយដែលហៅថាបច្ចេកសច្ចៈ ព្រោះការប្រកាន់មាំផ្សេងៗគ្នាថា 'ការយល់ឃើញនេះទើបពិត ការយល់ឃើញនេះទើបពិត' ត្រូវបានកម្ចាត់ចេញ ដកចេញ លះបង់ហើយ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា panuṇṇapaccekasacco។ ពាក្យថា samavayasaṭṭhesano ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា avayā គឺមិនថយចុះ ពាក្យថា saṭṭhā គឺលះបង់ហើយ ភិក្ខុណាមានការស្វែងរកដែលមិនថយចុះ និងលះបង់ហើយដោយប្រពៃ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា samavayasaṭṭhesano មានន័យថា ភិក្ខុអ្នកលះបង់ការស្វែងរកទាំងពួងដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា paṭilīno សេចក្តីថា ពួនសម្ងំ ដល់នូវភាពជាអ្នកនៅម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ សេចក្តីថា នៃសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏ច្រើន។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា samaṇā គឺអ្នកចូលទៅកាន់ផ្នួស ពាក្យថា brāhmaṇā គឺពួកព្រាហ្មណ៍ដែលនិយមពោលពាក្យថា ភោៗ។ ពាក្យថា puthupaccekasaccāni សេចក្តីថា បច្ចេកសច្ចៈទាំងឡាយដ៏ច្រើន។ ពាក្យថា nuṇṇāni សេចក្តីថា ដកចេញហើយ។ ពាក្យថា panuṇṇāni សេចក្តីថា ដកចេញដោយប្រពៃហើយ។ ពាក្យថា cattāni សេចក្តីថា លះបង់ហើយ។ ពាក្យថា vantāni សេចក្តីថា ខ្ជាក់ចោលហើយ。 ពាក្យថា muttāni សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យមានចំណងដាច់ហើយ។ ពាក្យថា pahīnāni សេចក្តីថា លះបង់ហើយ។ ពាក្យថា paṭinissaṭṭhāni សេចក្តីថា លះបង់ហើយដោយប្រការដែលមិនត្រឡប់មកកាន់ចិត្តទៀតឡើយ។ ពាក្យទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទនៃការលះបង់នូវការប្រកាន់មាំក្នុងទិដ្ឋិដែលខ្លួនកាន់យកហើយ។

กาเมสนา ปหีนา โหตีติ อนาคามิมคฺเคน ปหีนา. ภเวสนา ปน อรหตฺตมคฺเคน ปหียติ. ‘‘พฺรหฺมจริยํ เอสิสฺสามิ คเวสิสฺสามี’’ติ เอวํ [Pg.301] ปวตฺตชฺฌาสยสงฺขาตา พฺรหฺมจริเยสนาปิ อรหตฺตมคฺเคเนว ปฏิปฺปสฺสทฺธึ วูปสมํ คจฺฉติ. ทิฏฺฐิพฺรหฺมจริเยสนา ปน โสตาปตฺติมคฺเคเนว ปฏิปฺปสมฺภตีติ เวทิตพฺพา. เอวํ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ จตุตฺถชฺฌาเนน ปสฺสทฺธกายสงฺขาโร วูปสนฺตอสฺสาสปสฺสาโส นาม โหติ. อสฺมิมาโนติ อสฺมีติ อุปฺปชฺชนโก นววิธมาโน.

ពាក្យថា kāmesanā pahīnā hoti សេចក្តីថា ការស្វែងរកកាម ត្រូវបានលះបង់ដោយអនាគាមិមគ្គ។ ចំណែកឯការស្វែងរកភព ត្រូវបានលះបង់ដោយអរហត្តមគ្គ។ សូម្បីតែការស្វែងរកព្រហ្មចរិយៈ ដែលពោលគឺសេចក្តីប្រាថ្នាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា 'អាត្មាអញនឹងស្វែងរក នឹងស្វែងរកនូវព្រហ្មចរិយៈ' ក៏រមែងដល់នូវការស្ងប់រំងាប់ដោយអរហត្តមគ្គនោះឯង។ ចំណែកឯការស្វែងរកព្រហ្មចរិយៈគឺទិដ្ឋិ គប្បីដឹងថា រមែងស្ងប់រំងាប់ដោយសោតាបត្តិមគ្គប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា evaṃ kho bhikkhave សេចក្តីថា ភិក្ខុអ្នកមានកាយសង្ខារស្ងប់រំងាប់ហើយដោយចតុត្ថជ្ឈាន យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាមានខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលស្ងប់រំងាប់ហើយ។ ពាក្យថា asmimāno សេចក្តីថា មា្ននៈ ៩ ប្រការ ដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់ថា 'អាត្មាអញមាន'។

คาถาสุ กาเมสนา ภเวสนาติ เอตา ทฺเว เอสนา, พฺรหฺมจริเยสนา สหาติ ตาหิเยว สห พฺรหฺมจริเยสนาติ ติสฺโสปิ เอตา. อิธ ฐตฺวา เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐาติ อิมินา ปเทน สทฺธึ โยชนา กาตพฺพา. อิติ สจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยาติ ‘‘อิติ สจฺจํ อิติ สจฺจ’’นฺติ คหณปรามาโส จ ทิฏฺฐิสงฺขาตาเยว ทิฏฺฐิฏฺฐานา จ เย สมุสฺสิตตฺตา อุคฺคนฺตฺวา ฐิตตฺตา สมุสฺสยาติ วุจฺจนฺติ, เต สพฺเพปิ. อิธ ฐตฺวา ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตาติ อิมินา ปเทน สทฺธึ โยชนา กาตพฺพา. กสฺส ปน เอตา เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา, เอเต จ ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตาติ? สพฺพราควิรตฺตสฺส ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโน. โย หิ สพฺพราเคหิปิ วิรตฺโต, ตณฺหากฺขเย จ นิพฺพาเน ปวตฺตาย อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต, เอตสฺส เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา, ทิฏฺฐิฏฺฐานา จ สมูหตา. ส เว สนฺโตติ โส เอวรูโป กิเลสสนฺตตาย สนฺโต. ปสฺสทฺโธติ ทฺวีหิ กายจิตฺตปสฺสทฺธีหิ ปสฺสทฺโธ. อปราชิโตติ สพฺพกิเลเส ชินิตฺวา ฐิตตฺตา เกนจิ อปราชิโต. มานาภิสมยาติ มานสฺส ปหานาภิสมเยน. พุทฺโธติ จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌิตฺวา ฐิโต. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ ขีณาสโวว กถิโตติ.

ក្នុងគាថាទាំងឡាយ ពាក្យថា kāmesanā bhavesanā គឺការស្វែងរកទាំងពីរនេះ។ ពាក្យថា brahmacariyesanā sahā សេចក្តីថា ការស្វែងរកព្រហ្មចរិយៈ រួមជាមួយការស្វែងរកកាម និងការស្វែងរកភពទាំងនោះ គឺការស្វែងរកទាំងបីនេះឯង។ ក្នុងគាថានេះ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីជាមួយពាក្យថា esanā paṭinissaṭṭhā នេះ។ ពាក្យថា Iti saccaparāmāso, diṭṭhiṭṭhānā samussayā សេចក្តីថា ការស្ទាបអង្អែលដោយការប្រកាន់មាំថា 'យ៉ាងនេះពិត យ៉ាងនេះពិត' ផង និងហេតុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយដែលពោលគឺទិដ្ឋិនោះឯង ដែលហៅថា សមុស្សយៈ ព្រោះតែការដុះឡើងខ្ពស់ តាំងនៅខ្ពស់ ទាំងអស់នោះ។ ក្នុងគាថានេះ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីជាមួយពាក្យថា diṭṭhiṭṭhānā samūhatā នេះ។ សួរថា ចុះការស្វែងរកទាំងឡាយនោះ ត្រូវបានលះបង់ហើយ និងហេតុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយនោះ ត្រូវបានកម្ចាត់ចោលហើយ ចំពោះបុគ្គលណា? ឆ្លើយថា ចំពោះព្រះខីណាស្រពដែលប្រាសចាករាគៈទាំងពួង រួចផុតហើយព្រោះការអស់ទៅនៃតណ្ហា។ ព្រោះថា បុគ្គលណាប្រាសចាករាគៈទាំងពួងផង ប្រកបដោយអរហត្តផលវិមុត្តិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វានជាទីអស់ទៅនៃតណ្ហាផង បុគ្គលនោះឯងមានការស្វែងរកលះបង់ហើយ និងមានហេតុនៃទិដ្ឋិកម្ចាត់ចោលហើយ។ ពាក្យថា sa ve santo សេចក្តីថា បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកស្ងប់ ព្រោះការស្ងប់រំងាប់នៃកិលេស។ ពាក្យថា passaddho សេចក្តីថា ស្ងប់រំងាប់ហើយដោយកាយបស្សទ្ធិ និងចិត្តបស្សទ្ធិទាំងពីរ។ ពាក្យថា aparājito សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនចាញ់កិលេសណាមួយ ព្រោះតែបានឈ្នះកិលេសទាំងពួងហើយតាំងនៅ។ ពាក្យថា mānābhisamayā សេចក្តីថា ដោយការត្រាស់ដឹងគឺការលះបង់នូវមានៈ។ ពាក្យថា buddho សេចក្តីថា ជាអ្នកត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈទាំង ៤ ហើយតាំងនៅ។ ក្នុងសូត្រនេះក្តី ក្នុងគាថាទាំងឡាយក្តី សុទ្ធតែសំដៅត្រាស់ហៅចំពោះព្រះខីណាស្រពប៉ុណ្ណោះ។

๙. อุชฺชยสุตฺตวณฺณนา

៩. ឧជ្ជយសូត្រវណ្ណនា

๓๙. นวเม สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺตีติ วธํ มรณํ อาปชฺชนฺติ. นิจฺจทานนฺติ สลากภตฺตํ. อนุกุลยญฺญนฺติ อมฺหากํ ปิตูหิ ปิตามเหหิ ทินฺนตฺตา เอวํ กุลานุกุลวเสน ยชิตพฺพํ, ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อสฺสเมธนฺติอาทีสุ อสฺสเมตฺถ เมธนฺตีติ อสฺสเมโธ, ทฺวีหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส เอกวีสติยูปสฺส ฐเปตฺวา ภูมิญฺจ ปุริเส จ อวเสสสพฺพวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ปุริสเมตฺถ เมธนฺตีติ ปุริสเมโธ, จตูหิ [Pg.302] ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. สมฺมเมตฺถ ปาสนฺตีติ สมฺมาปาโส, ทิวเส ทิวเส สมฺมํ ขิปิตฺวา ตสฺส ปติโตกาเส เวทึ กตฺวา สํหาริเมหิ ยูปาทีหิ สรสฺสตินทิยา นิมุคฺโคกาสโต ปภุติ ปฏิโลมํ คจฺฉนฺเตน ยชิตพฺพสฺส สพฺพยาคสฺเสตํ อธิวจนํ. วาชเมตฺถ ปิวนฺตีติ วาชเปยฺยํ, เอเกน ปริยญฺเญน สตฺตรสหิ ปสูหิ ยชิตพฺพสฺส เพลุวยูปสฺส สตฺตรสกทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬ. นวหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา ปุริเสหิ จ อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส สพฺพเมธปริยายนามสฺส อสฺสเมธวิกปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ. มหารมฺภาติ มหากิจฺจา มหากรณียา. อปิจ ปาณาติปาตสมารมฺภสฺส มหนฺตตายปิ มหารมฺภาเยว. น เต โหนฺติ มหปฺผลาติ เอตฺถ นิรวเสสตฺเถ สาวเสสรูปนํ กตํ. ตสฺมา อิฏฺฐผเลน นิปฺผลาว โหนฺตีติ อตฺโถ. อิทญฺจ ปาณาติปาตสมารมฺภเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ยํ ปน ตตฺถ อนฺตรนฺตรา ทานํ ทิยฺยติ, ตํ อิมินา สมารมฺเภน อุปหตตฺตา มหปฺผลํ น โหติ, มนฺทผลํ โหตีติ อตฺโถ. หญฺญเรติ หญฺญนฺติ. ยชนฺติ อนุกุลํ สทาติ เย อญฺเญ อนุกุลํ ยชนฺติ, ปุพฺพปุริเสหิ ยิฏฺฐตฺตา ปจฺฉิมปุริสาปิ ยชนฺตีติ อตฺโถ. เสยฺโย โหตีติ วิเสโสว โหติ. น ปาปิโยติ ปาปํ กิญฺจิ น โหติ.

៣៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា saṅghātaṃ āpajjanti សេចក្តីថា ដល់នូវការសម្លាប់ និងសេចក្តីស្លាប់។ ពាក្យថា niccadānaṃ សេចក្តីថា សលាកភត្ត។ ពាក្យថា anukulayaññaṃ សេចក្តីថា យ័ញ្ញដែលត្រូវបូជា ឬទានដែលត្រូវប្រគល់ឲ្យតាមលំដាប់ត្រកូល ព្រោះតែពួកឪពុក និងជីតារបស់យើងធ្លាប់បានឲ្យមកហើយ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា assamedha ជាដើម ពាក្យថា assamedho គឺការសម្លាប់សេះក្នុងយ័ញ្ញនេះ ហេតុនោះទើបហៅថា អស្សមេធៈ នេះជាឈ្មោះនៃយ័ញ្ញដែលត្រូវบូជាដោយបរិវារយ័ញ្ញពីរ មានសសរយ័ញ្ញ ២១ ដោយវៀរចាកដីធ្លី និងមនុស្សចេញ ហើយប្រគេនទ្រព្យសម្បត្តិដែលសេសសល់ទាំងអស់ជាទក្ខិណា។ ពាក្យថា purisamedho គឺការសម្លាប់មនុស្សក្នុងយ័ញ្ញនេះ ហេតុនោះទើបហៅថា បុរិសមេធៈ នេះជាឈ្មោះនៃយ័ញ្ញដែលត្រូវបូជាដោយបរិវារយ័ញ្ញបួន រួមជាមួយដីធ្លី និងការប្រគេនទ្រព្យសម្បត្តិជាទក្ខិណាដូចដែលបានពោលហើយក្នុងអស្សមេធយ័ញ្ញ។ ពាក្យថា sammāpāso គឺការបោះចោលនូវឈើខ្នៀរនឹមក្នុងយ័ញ្ញនេះ ហេតុនោះទើបហៅថា សម្មាបាសៈ នេះជាឈ្មោះនៃយ័ញ្ញទាំងពួងដែលត្រូវបូជាដោយការបោះឈើខ្នៀរនឹមជារៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយធ្វើមណ្ឌលក្នុងកន្លែងដែលឈើនោះធ្លាក់ចុះ រួចបូជាដោយសសរយ័ញ្ញជាដើមដែលអាចចល័តបាន ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលលិចចុះក្នុងទន្លេស្រស្សតី រហូតដល់ការដើរច្រាសទឹកឡើងទៅ។ ពាក្យថា vājapeyyaṃ គឺការផឹកនូវទឹកដោះថ្លា ឬទឹកឃ្មុំជាដើមដែលរៀបចំឡើងដោយមន្តអាគមក្នុងយ័ញ្ញនេះ ហេតុនោះទើបហៅថា វាជបេយ្យៈ នេះជាឈ្មោះនៃយ័ញ្ញដែលត្រូវបូជាដោយបរិវារយ័ញ្ញមួយ មានសត្វពពែជាដើម ១៧ សម្រាប់បូជា មានសសរយ័ញ្ញធ្វើពីឈើព្នៅ និងការប្រគេនវត្ថុទានជាក្រុមៗ ១៧ ៗ។ ពាក្យថា niraggaḷo សេចក្តីថា ក្នុងយ័ញ្ញនេះមិនមានសន្ទះទ្វារឡើយ នេះជាឈ្មោះនៃវិធីបូជាយ័ញ្ញពិសេសដែលមានឈ្មោះមួយទៀតថា សព្វមេធៈ ដែលត្រូវបូជាដោយបរិវារយ័ញ្ញប្រាំបួន រួមជាមួយដីធ្លី និងមនុស្ស ព្រមទាំងការប្រគេនទ្រព្យសម្បត្តិជាទក្ខិណាដូចដែលបានពោលហើយក្នុងអស្សមេធយ័ញ្ញ។ ពាក្យថា mahārambhā សេចក្តីថា មានកិច្ចធំ មានការងារត្រូវធ្វើច្រើន។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា មហារម្ភៈ ព្រោះតែភាពធំធេងនៃការសម្លាប់សត្វនោះឯង។ ពាក្យថា na te honti mahapphalā ក្នុងពាក្យនេះ ការពោលដោយមានសេសសល់ ត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងន័យដែលមិនមានសេសសល់ឡើយ ហេតុនោះទើបមានសេចក្តីថា យ័ញ្ញទាំងនោះមិនមានផលជាទីប្រាថ្នាឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនេះត្រូវបានពោលសំដៅទៅលើការសម្លាប់សត្វតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯទានណាដែលគេប្រគល់ឲ្យក្នុងចន្លោះៗនៃយ័ញ្ញនោះ ទាននោះរមែងមិនមានផលធំឡើយ គឺមានផលតិចតួចប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែត្រូវបំផ្លាញដោយការសម្លាប់សត្វនេះឯង។ ពាក្យថា haññare សេចក្តីថា ត្រូវបានសម្លាប់។ ពាក្យថា yajanti anukulaṃ sadā សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយឯទៀតរមែងបូជាយ័ញ្ញតាមលំដាប់ត្រកូល គឺកាលដែលពួកបុព្វបុរសធ្លាប់បូជាហើយ ពួកបច្ឆិមបុរសក៏បូជាបន្តដែរ។ ពាក្យថា seyyo hoti សេចក្តីថា រមែងមានសេចក្តីវិសេសប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា na pāpiyo សេចក្តីថា មិនមានបាបណាមួយឡើយ។

๑๐. อุทายิสุตฺตวณฺณนา

១០. ឧទាយិសូត្រវណ្ណនា

๔๐. ทสเม อภิสงฺขตนฺติ ราสิกตํ. นิรารมฺภนฺติ ปาณสมารมฺภรหิตํ. ยญฺญนฺติ เทยฺยธมฺมํ. ตญฺหิ ยชิตพฺพตฺตา ยญฺญนฺติ วุจฺจติ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. อุปสํยนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ. กุลํ คตินฺติ วฏฺฏกุลญฺเจว วฏฺฏคติญฺจ อติกฺกนฺตา. ยญฺญสฺส โกวิทาติ จตุภูมกยญฺเญ กุสลา. ยญฺเญติ ปกติทาเน. สทฺเธติ มตกทาเน. หพฺยํ กตฺวาติ หุนิตพฺพํ เทยฺยธมฺมํ อุปกปฺเปตฺวา. สุเขตฺเต พฺรหฺมจาริสูติ พฺรหฺมจาริสงฺขาเต สุเขตฺตมฺหีติ อตฺโถ. สุปฺปตฺตนฺติ สุฏฺฐุ ปตฺตํ. ทกฺขิเณยฺเยสุ ยํ กตนฺติ ยํ ทกฺขิณาย [Pg.303] อนุจฺฉวิเกสุ อุปกปฺปิตํ, ตํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ สุปฺปตฺตนฺติ อตฺโถ. สทฺโธติ พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณานํ สทฺทหนตาย สทฺโธ. มุตฺเตน เจตสาติ วิสฺสฏฺเฐน จิตฺเตน. อิมินาสฺส มุตฺตจาคํ ทีเปตีติ.

៤០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា abhisaṅkhataṃ សេចក្តីថា ដែលធ្វើឲ្យជាគំនរ។ ពាក្យថា nirārambhaṃ សេចក្តីថា ប្រាសចាកការសម្លាប់សត្វ។ ពាក្យថា yaññaṃ សេចក្តីថា ទេយ្យធម៌ ព្រោះថាទេយ្យធម៌នោះ ឈ្មោះថា យ័ញ្ញ ព្រោះជាវត្ថុដែលគេត្រូវបូជា។ ពាក្យថា kālena សេចក្តីថា ក្នុងកាលដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា upasaṃyanti សេចក្តីថា ចូលទៅជិត។ ពាក្យថា kulaṃ gatiṃ សេចក្តីថា កន្លងផុតនូវត្រកូលក្នុងវដ្តៈ និងគតិក្នុងវដ្តៈ។ ពាក្យថា yaññassa kovidā សេចក្តីថា ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងបុណ្យដែលជាទៅក្នុងភូមិទាំង ៤។ ពាក្យថា yaññe សេចក្តីថា ក្នុងការឲ្យទានជាប្រក្រតី។ ពាក្យថា saddhe សេចក្តីថា ក្នុងការឲ្យទានឧទ្ទិសដល់អ្នកស្លាប់។ ពាក្យថា habyaṃ katvā សេចក្តីថា រៀបចំចាត់ចែងនូវទេយ្យធម៌ដែលត្រូវបូជា។ ពាក្យថា sukhette brahmacārīsu សេចក្តីថា ក្នុងស្រែដ៏ល្អ ពោលគឺពួកលោកអ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ។ ពាក្យថា suppattaṃ សេចក្តីថា ដល់ល្អហើយ។ ពាក្យថា dakkhiṇeyyesu yaṃ kataṃ សេចក្តីថា ការចាត់ចែងរៀបចំទានណាដែលធ្វើឡើងចំពោះបុគ្គលអ្នកគួរទទួលទក្ខិណាទាន ការចាត់ចែងនោះឈ្មោះថា ជាការបូជាល្អហើយ ជាការបូជាធំហើយ ជាការដល់ល្អហើយ។ ពាក្យថា saddho សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសទ្ធា ព្រោះជឿជាក់លើព្រះគុណនៃព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ។ ពាក្យថា muttena cetasā សេចក្តីថា ដោយចិត្តដែលរួចផុត ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការបរិច្ចាគដោយសេរីរបស់បុគ្គលនោះ។

จกฺกวคฺโค จตุตฺโถ.

ចក្កវគ្គ ទី៤ ចប់។

๕. โรหิตสฺสวคฺโค

៥. រោហិតស្សវគ្គ

๑. สมาธิภาวนาสุตฺตวณฺณนา

១. សមាធិភាវនាសូត្រវណ្ណនា

๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภายาติ ทิพฺพจกฺขุญาณทสฺสนสฺส ปฏิลาภาย. ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาตีติ ทิวาติ เอวํ สญฺญํ อธิฏฺฐาติ. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา อาโลกสญฺญา มนสิ กตา, ตเถว ตํ รตฺติมฺปิ มนสิ กโรติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. สปฺปภาสนฺติ ทิพฺพจกฺขุญาโณภาเสน สโหภาสํ. กิญฺจาปิ อาโลกสทิสํ กตํ, อตฺโถ ปเนตฺถ น เอวํ สลฺลกฺเขตพฺโพ. ทิพฺพจกฺขุญาณาโลโก หิ อิธาธิปฺเปโต.

៤១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ ពាក្យថា ñāṇadassanappaṭilābhāya សេចក្តីថា ដើម្បីបាននូវទិព្វចក្ខុញាណទស្សនៈ។ ពាក្យថា divāsaññaṃ adhiṭṭhāti សេចក្តីថា តាំងទុកនូវសញ្ញាថាក្នុងវេលាថ្ងៃយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា yathā divā tathā rattiṃ សេចក្តីថា អាលោកសញ្ញាដែលបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្តក្នុងវេលាថ្ងៃយ៉ាងណា បុគ្គលនោះក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាលោកសញ្ញានោះក្នុងវេលាយប់យ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា sappabhāsaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយពន្លឺ គឺមានពន្លឺរួមជាមួយពន្លឺនៃទិព្វចក្ខុញាណ។ ទោះបីជាពាក្យនេះត្រូវបានធ្វើឲ្យដូចជាពន្លឺធម្មតាក៏ដោយ ប៉ុន្តែអត្ថន័យក្នុងទីនេះមិនគប្បីកត់សម្គាល់យ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះថាពន្លឺនៃទិព្វចក្ខុញាណប៉ុណ្ណោះដែលជាអត្ថន័យបំណងក្នុងទីនេះ。

วิทิตาติ ปากฏา หุตฺวา. กถํ ปน เวทนา วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ, วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตีติ? อิธ ภิกฺขุ วตฺถุํ ปริคฺคณฺหาติ, อารมฺมณํ ปริคฺคณฺหาติ. ตสฺส ปริคฺคหิตวตฺถารมฺมณตาย ตา เวทนา ‘‘เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา เอวํ ฐตฺวา เอวํ นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วิทิตา อุปฺปชฺชนฺติ, วิทิตา ติฏฺฐนฺติ, วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺติ นาม. สญฺญาวิตกฺเกสุปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា viditā សេចក្តីថា ប្រាកដច្បាស់ហើយ។ សួរថា ចុះវេទនាទាំងឡាយប្រាកដច្បាស់ហើយកើតឡើង ប្រាកដច្បាស់ហើយដល់នូវការរលត់ទៅ តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ រមែងកំណត់ដឹងនូវវត្ថុ កំណត់ដឹងនូវអារម្មណ៍។ ព្រោះតែការកំណត់ដឹងនូវវត្ថុ និងអារម្មណ៍របស់ភិក្ខុនោះ វេទនាទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាប្រាកដច្បាស់ហើយកើតឡើង ប្រាកដច្បាស់ហើយតាំងនៅ ប្រាកដច្បាស់ហើយដល់នូវការរលត់ទៅ យ៉ាងនេះថា 'កើតឡើងយ៉ាងនេះ តាំងនៅយ៉ាងនេះ រលត់ទៅយ៉ាងនេះ'។ សូម្បីក្នុងសញ្ញា និងវិតក្កៈទាំងឡាយ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

อุทยพฺพยานุปสฺสีติ อุทยญฺจ วยญฺจ ปสฺสนฺโต. อิติ รูปนฺติ เอวํ รูปํ เอตฺตกํ รูปํ น อิโต ปรํ รูปํ อตฺถีติ. อิติ รูปสฺส สมุทโยติ เอวํ รูปสฺส อุปฺปาโท. อตฺถงฺคโมติ ปน เภโท อธิปฺเปโต. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. อิทญฺจ ปน เมตํ, ภิกฺขเว, สนฺธาย ภาสิตนฺติ, ภิกฺขเว, ยํ มยา เอตํ ปุณฺณกปญฺเห ‘‘สงฺขาย โลกสฺมิ’’นฺติอาทิ ภาสิตํ, ตํ อิทํ ผลสมาปตฺตึ สนฺธาย ภาสิตนฺติ อตฺโถ.

ពាក្យថា udayabbayānupassī សេចក្តីថា អ្នកឃើញនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅ។ ពាក្យថា iti rūpaṃ សេចក្តីថា រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ រូបក្រៅពីនេះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា iti rūpassa samudayo សេចក្តីថា ការកើតឡើងនៃរូបយ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯពាក្យថា atthaṅgamo សំដៅយកការបែកធ្លាយ។ សូម្បីក្នុងវេទនាជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា idañca pana metaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsitaṃ សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភាសិតណាដែលតថាគតបានពោលហើយក្នុងបុណ្ណកបញ្ហា មានពាក្យថា 'saṅkhāya lokasmiṃ' ជាដើម ភាសិតនោះ តថាគតពោលសំដៅយកផលសមាបត្តិលើយ៉ាងនេះ។

ตตฺถ สงฺขายาติ ญาเณน ชานิตฺวา. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. ปโรปรานีติ อุจฺจาวจานิ อุตฺตมาธมานิ. อิญฺชิตนฺติ จลิตํ. นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเกติ [Pg.304] โลกสฺมึ กตฺถจิ เอกกฺขนฺเธปิ เอกายตเนปิ เอกธาตุยาปิ เอการมฺมเณปิ นตฺถิ. สนฺโตติ ปจฺจนีกกิเลสวูปสเมน สนฺโต. วิธูโมติ โกธธูเมน วิคตธูโม. เอวเมตฺถ สุตฺตนฺเต มคฺเคกคฺคตมฺปิ กเถตฺวา คาถาย ผลสมาปตฺติเยว กถิตาติ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា saṅkhāya សេចក្ដីថា ដឹងដោយញាណ។ បទថា lokasmiṃ សេចក្ដីថា ក្នុងសត្វលោក។ បទថា paroparāni សេចក្ដីថា ខ្ពស់ៗ ទាបៗ គឺថ្នាក់ខ្ពស់ និងថ្នាក់ទាប។ បទថា iñjitaṃ សេចក្ដីថា ការញាប់ញ័រ (ដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ)។ បទថា natthi kuhiñci loke សេចក្ដីថា មិនមានក្នុងលោកណាៗ គឺក្នុងខន្ធមួយក្ដី អាយតនៈមួយក្ដី ធាតុមួយក្ដី អារម្មណ៍មួយក្ដី ក្នុងលោកណាមួយ ក៏មិនមានឡើយ។ បទថា santo សេចក្ដីថា ជាអ្នកស្ងប់រម្ងាប់ ដោយការរម្ងាប់នូវកិលេសជាបដិបក្ខ។ បទថា vidhūmo សេចក្ដីថា ជាអ្នកមានផ្សែងគឺក្រោធប្រាសចេញហើយ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងសូម្បីតែមគ្គឯកគ្គតា ហើយក្នុងគាថា ទ្រង់សម្ដែងតែផលសមាបត្តិប៉ុណ្ណោះ ដោយហេតុនេះឯង។

๒. ปญฺหพฺยากรณสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាបញ្ហព្យាករណសូត្រ

๔๒. ทุติเย โย จ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ, ชานาติ อนุธมฺมตนฺติ โย เอเตสํ ปญฺหานํ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน พฺยากรณํ ชานาติ. จตุปญฺหสฺส กุสโล, อาหุ ภิกฺขุํ ตถาวิธนฺติ ตถาวิธํ ภิกฺขุํ เตสุ จตูสุ ปญฺเหสุ กุสโลติ เอวํ วทนฺติ. ทุราสโท ทุปฺปสโหติ ปเรหิ ฆฏฺเฏตุํ วา อภิภวิตุํ วา น สกฺกา. คมฺภีโรติ สตฺตสีทนฺตรมหาสมุทฺโท วิย คมฺภีโร. ทุปฺปธํสิโยติ ทุมฺโมจาปโย, คหิตคฺคหณํ วิสฺสชฺชาเปตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. อตฺเถ อนตฺเถ จาติ วฑฺฒิยญฺจ อวฑฺฒิยญฺจ. อตฺถาภิสมยาติ อตฺถสมาคเมน. ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตีติ ธิติสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ‘‘ปณฺฑิโต อย’’นฺติ เอวํ ปวุจฺจติ.

៤២. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា yo ca tesaṃ tattha tattha, jānāti anudhammataṃ សេចក្ដីថា បុគ្គលណាដឹងនូវការដោះស្រាយនូវបញ្ហាទាំងនោះ ក្នុងឋានៈនោះៗ។ បទថា catupañhassa kusalo, āhu bhikkhuṃ tathāvidhaṃ សេចក្ដីថា ពួកជនតែងពោលយ៉ាងនេះ ចំពោះភិក្ខុមានសភាពយ៉ាងនោះថា ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងបញ្ហាទាំង ៤ នោះ។ បទថា durāsado duppasaho សេចក្ដីថា ជនដទៃមិនអាចប៉ះពាល់ ឬគ្របសង្កត់បានឡើយ។ បទថា gambhīro សេចក្ដីថា ជាអ្នកជ្រាលជ្រៅ ដូចជាមហាសមុទ្រសីទន្តរៈចន្លោះភ្នំទាំង ៧។ បទថា duppadhaṃsiyo សេចក្ដីថា ជាអ្នកដែលគេរំដោះចេញបានដោយក្រ គឺមិនអាចធ្វើឲ្យលះបង់នូវការប្រកាន់ខ្ជាប់ដែលបានកាន់យកហើយនោះបានឡើយ នេះជាអត្ថ។ បទថា atthe anatthe ca សេចក្ដីថា ក្នុងសេចក្ដីចម្រើន និងសេចក្ដីមិនចម្រើន។ បទថា atthābhisamayā សេចក្ដីថា ដោយការត្រាស់ដឹងនូវអត្ថ (ការជួបប្រទះនឹងអត្ថដោយញាណ)។ បទថា dhīro paṇḍito ti pavuccati សេចក្ដីថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយធិតិ (ភាពនឹងធឹង) តែងត្រូវគេហៅយ៉ាងនេះថា 'បុគ្គលនេះជាបណ្ឌិត'។

๓-๔. โกธครุสุตฺตทฺวยวณฺณนา

៣-៤. អដ្ឋកថាកោធគរុសូត្រទាំងពីរ

๔๓-๔๔. ตติเย โกธครุ น สทฺธมฺมครูติ โกธํ คารเวน ครุํ กตฺวา คณฺหาติ, น สทฺธมฺมํ, สทฺธมฺมํ ปน อคารเวน ลามกํ กตฺวา คณฺหาติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

៤៣-៤៤. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា kodhagaru na saddhammagarū សេចក្ដីថា តែងកាន់យកនូវសេចក្ដីក្រោធ ដោយធ្វើឲ្យជាធំដោយសេចក្ដីគោរព តែមិនធ្វើសទ្ធម៌ឲ្យជាធំឡើយ គឺកាន់យកសទ្ធម៌ដោយមិនគោរព ធ្វើឲ្យជាធំថោកទាប។ ក្នុងបទដែលសេស ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

วิรูหนฺตีติ วฑฺฒนฺติ, สญฺชาตมูลาย วา สทฺธาย ปติฏฺฐหนฺติ อจลา ภวนฺติ. จตุตฺเถ โกธครุตาติ โกธมฺหิ สคารวตา. เอส นโย สพฺพตฺถ.

បទថា virūhanti សេចក្ដីថា ចម្រើនឡើង ឬថា តាំងនៅមាំដោយសទ្ធាដែលមានឫសកើតឡើងហើយ គឺទៅជាមិនញាប់ញ័រ។ ក្នុងសូត្រទី៤ បទថា kodhagarutā សេចក្ដីថា ភាពជាអ្នកមានសេចក្ដីគោរពក្នុងសេចក្ដីក្រោធ។ ន័យនេះ ត្រូវជ្រាបក្នុងបទទាំងពួង។

๕. โรหิตสฺสสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថារោហិតស្សសូត្រ

๔๕. ปญฺจเม ยตฺถาติ จกฺกวาฬโลกสฺส เอโกกาเส ภุมฺมํ. น จวติ น อุปปชฺชตีติ อิทํ อปราปรํ จุติปฏิสนฺธิวเสน คหิตํ. คมเนนาติ ปทคมเนน. โลกสฺส อนฺตนฺติ สตฺถา สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ สนฺธาย วทติ. ญาเตยฺยนฺติอาทีสุ ญาตพฺพํ ทฏฺฐพฺพํ ปตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิติ เทวปุตฺเตน จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺโต ปุจฺฉิโต, สตฺถารา สงฺขารโลกสฺส กถิโต[Pg.305]. โส ปน ‘‘อตฺตโน ปญฺเหน สทฺธึ สตฺถุ พฺยากรณํ สเมตี’’ติ สญฺญาย สมฺปหํสนฺโต อจฺฉริยนฺติอาทิมาห.

៤៥. ក្នុងសូត្រទី៥ បទថា yattha នេះ ជាសត្តមីវិភត្តិ សំដៅយកឱកាសមួយនៃចក្រវាឡលោក។ បទថា na cavati na upapajjati នេះ លោកកាន់យកដោយអំណាចនៃចុតីនិងបដិសន្ធិបន្តបន្ទាប់គ្នា។ បទថា gamanena សេចក្ដីថា ដោយការដើរដោយជើង។ បទថា lokassa antaṃ ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកទីបំផុតនៃសង្ខារលោក។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា ñāteyya ជាដើម មានសេចក្ដីថា គប្បីដឹង គប្បីឃើញ គប្បីដល់ នេះជាអត្ថ។ យ៉ាងនេះ ទេវបុត្រសួររកទីបំផុតនៃចក្រវាឡលោក តែព្រះសាស្តាទ្រង់សម្ដែងទីបំផុតនៃសង្ខារលោក។ ប៉ុន្តែ ទេវបុត្រនោះ កាលដឹងថា 'ការដោះស្រាយរបស់ព្រះសាស្តា ត្រូវគ្នាគ្នានឹងបញ្ហារបស់ខ្លួន' ក៏មានសេចក្ដីរីករាយ ហើយពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា acchariyaṃ (គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់)។

ทฬฺหธมฺมาติ ทฬฺหธนุ อุตฺตมปฺปมาเณน ธนุนา สมนฺนาคโต. ธนุคฺคโหติ ธนุอาจริโย. สิกฺขิโตติ ทฺวาทส วสฺสานิ ธนุสิปฺปํ สิกฺขิโต. กตหตฺโถติ อุสภปฺปมาเณปิ วาลคฺคํ วิชฺฌิตุํ สมตฺถภาเวน กตหตฺโถ. กตูปาสโนติ กตสรกฺเขโป ทสฺสิตสิปฺโป. อสเนนาติ กณฺเฑน. อติปาเตยฺยาติ อติกฺกเมยฺย. ยาวตา โส ตาลจฺฉาทึ อติกฺกเมยฺย, ตาวตา กาเลน เอกํ จกฺกวาฬํ อติกฺกมามีติ อตฺตโน ชวสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ.

បទថា daḷhadhammo សេចក្ដីថា មានធ្នូដ៏មាំ គឺប្រកបដោយធ្នូមានប្រមាណដ៏ឧត្តម។ បទថា dhanuggaho សេចក្ដីថា គ្រូបង្រៀនធ្នូ។ បទថា sikkhito សេចក្ដីថា បានសិក្សានូវសិល្បៈធ្នូអស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ។ បទថា katahattho សេចក្ដីថា ជាអ្នកមានដៃស្ទាត់ជំនាញ ដោយសមត្ថភាពអាចបាញ់ទម្លុះចុងរោមសត្វ សូម្បីក្នុងទីមានប្រមាណមួយឧសភៈ។ បទថា katūpāsano សេចក្ដីថា មានការបាញ់ព្រួញដែលបានធ្វើហើយ គឺបានបង្ហាញសិល្បៈធ្នូ (ក្នុងពិធីផ្សេងៗ)។ បទថា asanena សេចក្ដីថា ដោយព្រួញ។ បទថា atipāteyya សេចក្ដីថា គប្បីកន្លងទៅ។ ទេវបុត្រនោះ បង្ហាញនូវការដល់ព្រមដោយល្បឿនរបស់ខ្លួនថា 'ព្រួញនោះរំលងស្រមោលដើមត្នោតទៅបានត្រឹមណា ខ្ញុំព្រះអង្គរមែងកន្លងចក្រវាឡមួយបានក្នុងកាលត្រឹមណោះ'។

ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิโมติ ยถา ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิมสมุทฺโท ทูเร, เอวํ เม ทูเร ปทวีติหาโร อโหสีติ วทติ. โส กิร ปาจีนจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ ฐิโต ปาทํ ปสาเรตฺวา ปจฺฉิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ อติกฺกมติ, ปุน ทุติยปาทํ ปสาเรตฺวา ปรจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ อติกฺกมติ. อิจฺฉาคตนฺติ อิจฺฉา เอว. อญฺญตฺเรวาติ นิปฺปปญฺจตํ ทสฺเสติ. ภิกฺขาจารกาเล กิเรส นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อโนตตฺเต มุขํ โธวิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต อุตฺตรกุรุมฺหิ ปิณฺฑาย จริตฺวา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ นิสินฺโน ภตฺตกิจฺจํ กโรติ, ตตฺถ มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา ปุน ชวติ. วสฺสสตายุโกติ ตทา ทีฆายุกกาโล โหติ, อยํ ปน วสฺสสตาวสิฏฺเฐ อายุมฺหิ คมนํ อารภิ. วสฺสสตชีวีติ ตํ วสฺสสตํ อนนฺตราเยน ชีวนฺโต. อนฺตราเยว กาลงฺกโตติ จกฺกวาฬโลกสฺส อนฺตํ อปฺปตฺวา อนฺตราว มโต. โส ปน ตตฺถ กาลํ กตฺวาปิ อาคนฺตฺวา อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ นิพฺพตฺติ.

បទថា puratthimā samuddā pacchimo សេចក្ដីថា ទេវបុត្រពោលថា 'មហាសមុទ្រខាងលិច ឆ្ងាយពីមហាសមុទ្រខាងកើតយ៉ាងណា ជំហានឈានជើងរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ ក៏ឆ្ងាយយ៉ាងនោះដែរ'។ ឮថា តាបសនោះ (កាលនៅជាមនុស្ស) ឈរនៅលើគែមមាត់ចក្រវាឡខាងកើត លាតជើងទៅ ក៏ឈានរំលងគែមមាត់ចក្រវាឡខាងលិច រួចលាតជើងទីពីរទៅ ក៏ឈានរំលងគែមមាត់ចក្រវាឡដទៃទៀត។ បទថា icchāgataṃ សេចក្ដីថា គ្រាន់តែជាសេចក្ដីប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ។ បទថា aññatreva បង្ហាញពីភាពមិនយឺតយ៉ាវ។ ឮថា ក្នុងពេលត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាត តាបសនោះទំពារឈើស្ទង់ឈ្មោះនាគលតា លុបលាងមុខក្នុងស្រះអនោតត្ត លុះដល់ពេល ក៏ត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតក្នុងឧត្តរករុទ្វីប ហើយអង្គុយឆាន់លើគែមមាត់ចក្រវាឡ សម្រាកនៅទីនោះមួយរំពេច រួចក៏ស្ទុះទៅមុខទៀត។ បទថា vassasatāyuko សេចក្ដីថា ក្នុងសម័យនោះ ជាសម័យដែលមនុស្សមានអាយុវែង ប៉ុន្តែតាបសនេះ ចាប់ផ្ដើមធ្វើដំណើរក្នុងកាលដែលអាយុនៅសល់ ១០០ ឆ្នាំ។ បទថា vassasatajīvī សេចក្ដីថា រស់នៅអស់ ១០០ ឆ្នាំនោះ ដោយគ្មានអន្តរាយ។ បទថា antarāyeva kālaṅkato សេចក្ដីថា ស្លាប់ទៅក្នុងចន្លោះ ដោយមិនទាន់ដល់ទីបំផុតនៃចក្រវាឡលោកឡើយ។ ប៉ុន្តែ តាបសនោះ សូម្បីធ្វើមរណកាលក្នុងចន្លោះចក្រវាឡនោះហើយ ក៏ត្រឡប់មកកើតក្នុងចក្រវាឡនេះដដែល។

อปฺปตฺวาติ สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ อปฺปตฺวา. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตกิริยนฺติ ปริยนฺตกรณํ. กเฬวเรติ อตฺตภาเว. สสญฺญิมฺหิ สมนเกติ สสญฺเญ สจิตฺตเก. โลกนฺติ ทุกฺขสจฺจํ. โลกสมุทยนฺติ สมุทยสจฺจํ. โลกนิโรธนฺติ นิโรธสจฺจํ. ปฏิปทนฺติ มคฺคสจฺจํ. อิติ ‘‘นาหํ, อาวุโส, อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ ติณกฏฺฐาทีสุ ปญฺญเปมิ, อิมสฺมึ ปน จตุมหาภูติเก กายสฺมึเยว ปญฺญเปมี’’ติ ทสฺเสติ. สมิตาวีติ สมิตปาโป. นาสีสตีติ น ปตฺเถติ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

បទថា appatvā សេចក្ដីថា មិនទាន់ដល់ទីបំផុតនៃសង្ខារលោក។ បទថា dukkhassa សេចក្ដីថា នៃវដ្ដទុក្ខ។ បទថា antakiriyaṃ សេចក្ដីថា ការធ្វើឲ្យមានទីបំផុត។ បទថា kaḷevare សេចក្ដីថា ក្នុងអត្តភាព។ បទថា sasaññimhi samanaketi សេចក្ដីថា ដែលមានសញ្ញា មានចិត្ត។ បទថា lokaṃ សេចក្ដីថា ទុក្ខសច្ចៈ។ បទថា lokasamudayaṃ សេចក្ដីថា សមុទយសច្ចៈ។ បទថា lokanirodhaṃ សេចក្ដីថា និរោធសច្ចៈ។ បទថា paṭipadaṃ សេចក្ដីថា មគ្គសច្ចៈ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញយ៉ាងនេះថា 'ម្នាលអាវុសោ តថាគតមិនបញ្ញត្តនូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤ នេះ ក្នុងវត្ថុដែលគ្មានវិញ្ញាណ មានស្មៅនិងឈើជាដើមឡើយ ប៉ុន្តែតថាគតបញ្ញត្តក្នុងកាយដែលមានវិញ្ញាណ ប្រកបដោយមហាភូតរូបទាំង ៤ នេះឯង'។ បទថា samitāvī សេចក្ដីថា មានបាបរម្ងាប់ហើយ។ បទថា nāsīsati សេចក្ដីថា មិនប្រាថ្នាឡើយ។ សូត្រទី៦ មានអត្ថងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๗. สุวิทูรสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាសុវិទូរៈសូត្រ

๔๗. สตฺตเม [Pg.306] สุวิทูรวิทูรานีติ เกนจิ ปริยาเยน อนาสนฺนานิ หุตฺวา สุวิทูราเนว วิทูรานิ. นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จาติ อากาสญฺจ มหาปถวี จ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ปถวิโต อากาสํ นาม น ทูเร, ทฺวงฺคุลมตฺเตปิ โหติ. อญฺญมญฺญํ อลคฺคนฏฺเฐน ปน ‘‘สุวิทูรวิทูเร’’ติ วุตฺตํ. เวโรจโนติ สูริโย. สตญฺจ, ภิกฺขเว, ธมฺโมติ จตุสติปฏฺฐานาทิเภโท สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺโม. อสตญฺจ ธมฺโมติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตเภโท อสฺสทฺธมฺโม.

៤៧. ក្នុងសូត្រទី៧ បទថា suvidūravidūrāni សេចក្ដីថា វត្ថុទាំងឡាយដែលមិននៅជិតគ្នាដោយហេតុណាមួយ ឈ្មោះថាឆ្ងាយក្រៃលែង គឺឆ្ងាយណាស់។ បទថា nabhañca, bhikkhave, pathavī ca សេចក្ដីថា មេឃផង ផែនដីធំផង។ ក្នុងបទនោះ សូម្បីតែមេឃមិនឆ្ងាយពីផែនដី ដោយវាស្ថិតនៅសូម្បីតែក្នុងចម្ងាយពីរធ្នាប់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា 'ឆ្ងាយក្រៃលែង' ព្រោះអត្ថថា វត្ថុទាំងពីរនោះមិនជាប់គ្នាឡើយ។ បទថា verocano សេចក្ដីថា ព្រះអាទិត្យ។ បទថា satañca, bhikkhave, dhammo សេចក្ដីថា ពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការ មានសតិបដ្ឋាន ៤ ជាដើម។ បទថា asatañca dhammo សេចក្ដីថា អសទ្ធម៌ មានទិដ្ឋិ ៦២ ជាដើម។

ปภงฺกโรติ อาโลกกโร. อพฺยายิโก โหตีติ อวิคจฺฉนสภาโว โหติ. สตํ สมาคโมติ ปณฺฑิตานํ มิตฺตสนฺถววเสน สมาคโม. ยาวาปิ ติฏฺเฐยฺยาติ ยตฺตกํ อทฺธานํ ติฏฺเฐยฺย. ตเถว โหตีติ ตาทิโสว โหติ, ปกตึ น ชหติ. ขิปฺปํ หิ เวตีติ สีฆํ วิคจฺฉติ.

បទថា pabhaṅkaro សេចក្ដីថា អ្នកធ្វើពន្លឺ។ បទថា abyāyiko hoti សេចក្ដីថា មានសភាវៈមិនប្រែប្រួល (មិនវិនាសទៅ)។ បទថា sataṃ samāgamo សេចក្ដីថា ការសេពគប់ដោយអំណាចនៃភាពជាមិត្តនឹងបណ្ឌិតទាំងឡាយ។ បទថា yāvāpi tiṭṭheyya សេចក្ដីថា គប្បីតាំងនៅអស់កាលយូរត្រឹមណា។ បទថា tatheva hoti សេចក្ដីថា រមែងជាសភាពយ៉ាងនោះឯង មិនលះបង់នូវប្រក្រតីឡើយ។ បទថា khippaṃ hi veti សេចក្ដីថា រមែងវិនាសទៅយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

๘. วิสาขสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាវិសាខសូត្រ

๔๘. อฏฺฐเม ปญฺจาลปุตฺโตติ ปญฺจาลพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. โปริยา วาจายาติ ปริปุณฺณวาจาย. วิสฺสฏฺฐายาติ อปลิพุทฺธาย. อเนลคลายาติ นิทฺโทสาย เจว อคฬิตาย จ อปติตปทพฺยญฺชนาย. ปริยาปนฺนายาติ วิวฏฺฏปริยาปนฺนาย. อนิสฺสิตายาติ วฏฺฏํ อนิสฺสิตาย. วิวฏฺฏนิสฺสิตเมว กตฺวา กเถติ, วฏฺฏนิสฺสิตํ กตฺวา น กเถตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

៤៨. ក្នុងសូត្រទី៨ បទថា pañcālaputto សេចក្ដីថា កូនប្រុសរបស់នាងព្រាហ្មណីឈ្មោះបញ្ចាលី។ បទថា poriyā vācāya សេចក្ដីថា ដោយវាចាដ៏ពេញបរិបូណ៌។ បទថា vissaṭṭhāya សេចក្ដីថា ដោយវាចាមិនរអាក់រអួល (មិនត្រូវស្លេស្មជាដើមរារាំង)។ បទថា aneḷagalāya សេចក្ដីថា ដោយវាចាគ្មានទោសផង មិនរអិលធ្លាក់ចុះផង មិនធ្លាក់ចុះនូវបទនិងព្យញ្ជនៈផង។ បទថា pariyāpannāya សេចក្ដីថា ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងវិវដ្ដៈ (លោកុត្តរធម៌ ៩)។ បទថា anissitāya សេចក្ដីថា មិនអាស្រ័យនឹងវដ្ដៈ។ ភិក្ខុនោះសម្ដែងធម៌ធ្វើឲ្យអាស្រ័យនឹងវិវដ្ដៈតែម្យ៉ាង មិនធ្វើឲ្យអាស្រ័យនឹងវដ្ដៈឡើយ នេះជាអធិប្បាយក្នុងបទនេះ។

นาภาสมานนฺติ น อกเถนฺตํ. อมตํ ปทนฺติ นิพฺพานปทํ. ภาสเยติ โอภาเสยฺย. โชตเยติ ตสฺเสว เววจนํ. ปคฺคณฺเห อิสินํ ธชนฺติ อพฺภุคฺคตฏฺเฐน นวโลกุตฺตรธมฺโม อิสีนํ ธโช นาม วุจฺจติ, ตเมว ปคฺคณฺเหยฺย อุกฺขิเปยฺย, อุจฺจํ กตฺวา กเถยฺยาติ อตฺโถ. นวโลกุตฺตรธมฺมทีปกํ สุภาสิตํ ธโช เอเตสนฺติ สุภาสิตธชา. อิสโยติ พุทฺธาทโย อริยา. ธมฺโม หิ อิสินํ ธโชติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว โลกุตฺตรธมฺโม อิสีนํ ธโช นามาติ.

បទថា nābhāsamānaṃ សេចក្ដីថា មិនពោលធម៌។ បទថា amataṃ padaṃ សេចក្ដីថា ព្រះនិព្វាន។ បទថា bhāsaye សេចក្ដីថា គប្បីធ្វើឲ្យភ្លឺច្បាស់។ បទថា jotaye នេះ ជាវេវចនៈនៃបទ bhāsaye នោះឯង។ បទថា paggaṇhe isinaṃ dhajaṃ សេចក្ដីថា លោកុត្តរធម៌ ៩ ឈ្មោះថាជាទង់របស់ពួកឥសី ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់ គប្បីលើកតម្កើង គប្បីទ្រទ្រង់ គឺគប្បីសម្ដែងឲ្យខ្ពង់ខ្ពស់ នេះជាអត្ថ។ ពួកព្រះឥសីមានវាចាសុភាសិតដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ ៩ ឲ្យភ្លឺច្បាស់ជាទង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា subhāsitadhajā (មានវាចាសុភាសិតជាទង់)។ បទថា isayo សេចក្ដីថា ព្រះអរិយបុគ្គលមានព្រះពុទ្ធជាដើម។ បទថា dhammo hi isinaṃ dhajo សេចក្ដីថា លោកុត្តរធម៌ ឈ្មោះថាជាទង់របស់ពួកឥសី តាមន័យដែលបានពោលហើយខាងលើ។

๙. วิปลฺลาสสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាវិបល្លាសសូត្រ

๔๙. นวเม [Pg.307] สญฺญาวิปลฺลาสาติ สญฺญาย วิปลฺลตฺถภาวา, จตสฺโส วิปรีตสญฺญาโยติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อนิจฺเจ, ภิกฺขเว, นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโสติ อนิจฺเจ วตฺถุสฺมึ ‘‘นิจฺจํ อิท’’นฺติ เอวํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชนกสญฺญา, สญฺญาวิปลฺลาโสติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

៤៩. ក្នុងសូត្រទី៩ បទថា saññāvipallāsā សេចក្ដីថា ភាពប្រែប្រួលនៃសញ្ញា គឺសញ្ញាវិបល្លាស ៤ នេះជាអត្ថ។ ក្នុងគូបទដែលសេស ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ បទថា anicce, bhikkhave, niccaṃ ti saññāvipallāso សេចក្ដីថា សញ្ញាដែលកើតឡើងដោយប្រកាន់យកក្នុងវត្ថុដែលមិនទៀងថា 'វត្ថុនេះទៀង' ឈ្មោះថា សញ្ញាវិបល្លាស នេះជាអត្ថ។ គប្បីជ្រាបអត្ថក្នុងបទទាំងពួងតាមន័យនេះ។

อนตฺตนิ จ อตฺตาติ อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ เอวํสญฺญิโนติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหตาติ น เกวลํ สญฺญิโนว, สญฺญาย วิย อุปฺปชฺชมานาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยาปิ หตา. ขิตฺตจิตฺตาติ เต สญฺญาทิฏฺฐิโย วิย อุปฺปชฺชมาเนน ขิตฺเตน จิตฺเตน สมนฺนาคตา. วิสญฺญิโนติ เทสนามตฺตเมตํ, วิปรีตสญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิโนติ อตฺโถ. เต โยคยุตฺตา มารสฺสาติ เต มารสฺส โยเค ยุตฺตา นาม โหนฺติ. อโยคกฺเขมิโนติ จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺพานํ อปฺปตฺตา. สตฺตาติ ปุคฺคลา. พุทฺธาติ จตุสจฺจพุทฺธา. อิมํ ธมฺมนฺติ จตุสจฺจธมฺมํ. สจิตฺตํ ปจฺจลทฺธาติ สกํ จิตฺตํ ปฏิลภิตฺวา. อนิจฺจโต ทกฺขุนฺติ อนิจฺจภาเวน อทฺทสํสุ. อสุภตทฺทสุนฺติ อสุภํ อสุภโตเยว อทฺทสํสุ. สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานาติ คหิตสมฺมาทสฺสนา. สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺตา.

បទថា anattani ca attā សេចក្ដីថា សត្វទាំងឡាយមានសញ្ញាយ៉ាងនេះក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាខ្លួនថា 'ជាខ្លួន' នេះជាអត្ថ។ បទថា micchādiṭṭhihatā សេចក្ដីថា មិនមែនត្រឹមតែសញ្ញាវិបល្លាសប៉ុណ្ណោះបំផ្លាញឡើយ គឺសូម្បីតែមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដូចជាសញ្ញាក៏បំផ្លាញដែរ។ បទថា khittacittā សេចក្ដីថា សត្វទាំងនោះជាអ្នកប្រកបដោយចិត្តរាយមាយដែលកើតឡើងដូចជាសញ្ញានិងទិដ្ឋិ។ បទថា visaññino នេះ ជាគ្រាន់តែទេសនាវោហារប៉ុណ្ណោះ សេចក្ដីថា មានសញ្ញា ចិត្ត និងទិដ្ឋិវិបល្លាស។ បទថា te yogayuttā mārassa សេចក្ដីថា សត្វទាំងនោះឈ្មោះថាជាអ្នកជំពាក់ក្នុងយោគៈរបស់មារ។ បទថា ayogakkhemino សេចក្ដីថា ជាអ្នកមិនបានដល់ព្រះនិព្វានជាទីក្សេមចាកយោគៈទាំង ៤។ បទថា sattā សេចក្ដីថា បុគ្គលទាំងឡាយ។ បទថា buddhā សេចក្ដីថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលត្រាស់ដឹងសច្ចៈ ៤។ បទថា imaṃ dhammaṃ សេចក្ដីថា នូវចតុរារិយសច្ចធម៌។ បទថា sacittaṃ paccaladdhā សេចក្ដីថា បានមកវិញនូវចិត្តរបស់ខ្លួន។ បទថា aniccato dakkhuṃ សេចក្ដីថា បានឃើញដោយភាពមិនទៀង។ បទថា asubhato addasuṃ សេចក្ដីថា បានឃើញនូវរបស់មិនល្អ ដោយភាពមិនល្អពិតប្រាកដ។ បទថា sammādiṭṭhisamādānā សេចក្ដីថា មានការកាន់យកនូវសម្មាទិដ្ឋិដ៏ត្រឹមត្រូវ។ បទថា sabbaṃ dukkhaṃ upaccaguṃ សេចក្ដីថា បានកន្លងផុតនូវវដ្ដទុក្ខទាំងពួង។

๑๐. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាឧបក្កិលេសសូត្រ

๕๐. ทสเม อุปกฺกิเลสาติ วิโรจิตุํ อทตฺวา อุปกฺกิลิฏฺฐภาวกรเณน อุปกฺกิเลสา. มหิกาติ หิมํ. ธูโม รโชติ ธูโม จ รโช จ. ราหูติ ปุริมา ตโย อสมฺปตฺตอุปกฺกิเลสา, ราหุ ปน สมฺปตฺตอุปกฺกิเลสวเสน กถิโตติ เวทิตพฺโพ. สมณพฺราหฺมณา น ตปนฺติ น ภาสนฺติ น วิโรจนฺตีติ คุณปฺปตาเปน น ตปนฺติ, คุโณภาเสน น ภาสนฺติ, คุณวิโรจเนน น วิโรจนฺติ. สุราเมรยปานา อปฺปฏิวิรตาติ ปญฺจวิธาย สุราย จตุพฺพิธสฺส เมรยสฺส จ ปานโต อวิรตา.

៥០. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា upakkilesā សេចក្ដីថា គ្រឿងសៅហ្មង ព្រោះធ្វើឲ្យសៅហ្មងដោយមិនឲ្យភ្លឺស្វាង។ បទថា mahikā សេចក្ដីថា ទឹកសន្សើម (ឬព្រិល)។ បទថា dhūmo rajo សេចក្ដីថា ផ្សែងនិងធូលី។ បទថា rāhū សេចក្ដីថា គ្រឿងសៅហ្មង ៣ យ៉ាងខាងដើម មិនទាន់ដល់ (ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ) ឡើយ ចំណែកឯរាហូ លោកសម្ដែងដោយអំណាចនៃគ្រឿងសៅហ្មងដែលបានដល់ហើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ បទថា samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocanti សេចក្ដីថា មិនរុងរឿងដោយតេជះនៃគុណ មិនភ្លឺស្វាងដោយពន្លឺនៃគុណ មិនល្អឆើតឆាយដោយភាពល្អនៃគុណឡើយ។ បទថា surāmerayapānā appaṭiviratā សេចក្ដីថា មិនវៀរចាកការផឹកនូវសុរា ៥ យ៉ាង និងមេរ័យ ៤ យ៉ាង។

อวิชฺชานิวุตาติ [Pg.308] อวิชฺชาย นิวาริตา ปิหิตา. ปิยรูปาภินนฺทิโนติ ปิยรูปํ สาตรูปํ อภินนฺทมานา ตุสฺสมานา. สาทิยนฺตีติ คณฺหนฺติ. อวิทฺทสูติ อนฺธพาลา. สเนตฺติกาติ ตณฺหาโยตฺเตเนว สโยตฺตา. กฏสินฺติ อตฺตภาวํ. โฆรนฺติ กกฺขฬํ. อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

បទថា avijjānivutā សេចក្ដីថា ត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំងរួបរឹតហើយ។ បទថា piyarūpābhinandino សេចក្ដីថា ត្រេកអរ រីករាយ ចំពោះរូបជាទីស្រឡាញ់ រូបជាទីគាប់ចិត្ត។ បទថា sādiyanti សេចក្ដីថា តែងកាន់យក។ បទថា aviddasū សេចក្ដីថា ជនពាលខ្វាក់ (ល្ងង់ខ្លៅបំផុត)។ បទថា sanettikā សេចក្ដីថា ប្រកបដោយខ្សែចង គឺតណ្ហានោះឯង។ បទថា kaṭasiṃ សេចក្ដីថា នូវអត្តភាព (ឬព្រៃខ្មោច)។ បទថា ghoraṃ សេចក្ដីថា ដ៏រឹងត្អឹង (ឬគួរឲ្យខ្លាច)។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ និងក្នុងគាថាទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងតែវដ្ដធម៌ប៉ុណ្ណោះ ដោយហេតុនេះឯង។

โรหิตสฺสวคฺโค ปญฺจโม.

រោហិតស្សវគ្គ ទី៥។

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ចប់ បឋមបណ្ណាសកៈ។

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

២. ទុតិយបណ្ណាសកៈ

(๖) ๑. ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

(៦) ១. បុញ្ញាភិសន្ទវគ្គ

๑. ปฐมปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាបឋមបុញ្ញាភិសន្ទសូត្រ

๕๑. ทุติยสฺส [Pg.309] ปฐเม ปุญฺญาภิสนฺทาติ ปุญฺญสฺส อภิสนฺทา, ปุญฺญปฺปตฺติโยติ อตฺโถ. กุสลาภิสนฺทาติ ตสฺเสว เววจนํ. เต ปเนเต สุขํ อาหรนฺตีติ สุขสฺสาหารา. สุฏฺฐุ อคฺคานํ รูปาทีนํ ทายกาติ โสวคฺคิกา. สุโข เนสํ วิปาโกติ สุขวิปากา. สคฺเค อุปปตฺติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตนฺตีติ สคฺคสํวตฺตนิกา. จีวรํ ปริภุญฺชมาโนติ จีวรตฺถาย วตฺถํ ลภิตฺวา สูจิสุตฺตาทีนํ อภาเวน ตํ นิกฺขิปนฺโตปิ กโรนฺโตปิ ปารุปนฺโตปิ ชิณฺณกาเล ปจฺจตฺถรณํ กโรนฺโตปิ ปจฺจตฺถริตุมฺปิ อสกฺกุเณยฺยํ ภูมตฺถรณํ กโรนฺโตปิ ภูมตฺถรณสฺส อนนุจฺฉวิกํ ผาเลตฺวา ปาทปุญฺฉนํ กโรนฺโตปิ ‘‘ปริภุญฺชมาโน’’ตฺเวว วุจฺจติ. ยทา ปน ‘‘ปาทปุญฺฉนมฺปิ น สกฺกา อิท’’นฺติ สมฺมชฺชิตฺวา ฉฑฺฑิตํ โหติ, ตทา ปริภุญฺชมาโน นาม น โหติ. อปฺปมาณํ เจโตสมาธินฺติ อรหตฺตผลสมาธึ. อปฺปมาโณ ตสฺส ปุญฺญาภิสนฺโทติ อิมินา ทายกสฺส ปุญฺญเจตนาย อปฺปมาณตํ กเถติ. ตสฺส หิ ‘‘ขีณาสโว เม จีวรํ ปริภุญฺชตี’’ติ ปุนปฺปุนํ อนุสฺสรณวเสน ปวตฺตา ปุญฺญเจตนา อปฺปมาณา โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ปิณฺฑปาตาทีสุ ปน โย ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา สตฺตาหมฺปิ เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปริภุญฺชติ, โส สตฺตาหมฺปิ ตํเยว ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ. เอกสฺมึ ปน เสนาสเน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีสุ จงฺกมนฺโตปิ ยาว ตํ เสนาสนํ ปหาย อญฺญํ น คณฺหาติ, ตาว ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ. เอเกน ปน เภสชฺเชน พฺยาธิมฺหิ วูปสนฺเต ยาว อญฺญํ เภสชฺชํ น ปริภุญฺชติ, ตาวเทว ปริภุญฺชมาโน นาม โหติ.

៥១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃបណ្ណាសកៈទី២ ពាក្យថា puññābhisandā សេចក្តីថា គំនរនៃបុណ្យ ឬការប្រព្រឹត្តទៅនៃបុណ្យ។ ពាក្យថា kusalābhisandā នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យ puññābhisandā នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយនោះ តែងនាំមកនូវសេចក្តីសុខ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា sukhassāhārā (អ្នកនាំមកនូវសេចក្តីសុខ)។ ធម៌ទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងប្រគល់ឲ្យនូវរូបារម្មណ៍ជាដើមដ៏ប្រសើរដោយប្រពៃ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា sovaggikā (ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឋានសួគ៌)។ ផលវិបាករបស់ធម៌ទាំងនោះជាសុខ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា sukhavipākā (មានសុខជាវិបាក)។ ការកើតឡើងក្នុងឋានសួគ៌ ឈ្មោះថា សគ្គៈ, ធម៌ទាំងឡាយដែលរមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីឋានសួគ៌ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា saggasaṃvattanikā (ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីឋានសួគ៌)។ ពាក្យថា cīvaraṃ paribhuñjamāno (កាលប្រើប្រាស់នូវចីវរ) សេចក្តីថា ភិក្ខុបានសំពត់ដើម្បីធ្វើចីវរហើយ តែដោយគ្មានម្ជុល និងអំបោះជាដើម ក៏ទុកសំពត់នោះក្តី ធ្វើ (កាត់ដេរ) ក្តី គ្រងក្តី ធ្វើជាកម្រាលពូកក្នុងកាលដែលចីវរចាស់គ្រាំគ្រាក្តី សូម្បីចីវរដែលមិនអាចធ្វើជាកម្រាលពូកបាន ក៏យកទៅធ្វើជាកម្រាលដីក្តី ឬចីវរដែលមិនសមគួរដល់កម្រាលដី ក៏ហែកធ្វើជាសំពត់ជូតជើងក្តី ភិក្ខុនោះ លោកក៏ហៅថា "កំពុងប្រើប្រាស់" ដូចគ្នា។ តែបើកាលណា សូម្បីសំពត់ជូតជើងនោះ ក៏មិនអាចធ្វើកើត ទើបបោសច្រាសបោះចោលទៅ ក្នុងកាលនោះ មិនឈ្មោះថា កំពុងប្រើប្រាស់ឡើយ។ ពាក្យថា Appamāṇaṃ cetosamādhinti សំដៅយក អរហត្តផលសមាធិ។ ដោយបទថា Appamāṇo tassa puññābhisando នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវភាពមិនមានប្រមាណនៃបុណ្យចេតនារបស់ទាយក។ ព្រោះថា បុណ្យចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការរលឹកនឹកឃើញរឿយៗរបស់ទាយកនោះថា "ព្រះខីណាសពកំពុងប្រើប្រាស់ចីវររបស់យើង" រមែងជាធម្មជាតិមិនមានប្រមាណ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបិណ្ឌបាតជាដើម ភិក្ខុណាឆាន់ចិញ្ចឹមជីវិតដោយបិណ្ឌបាតនោះអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ មិនឆាន់បិណ្ឌបាតដទៃ ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា កំពុងប្រើប្រាស់នូវបិណ្ឌបាតនោះឯង អស់ប្រាំពីរថ្ងៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុកាលចង្រ្កមក្នុងទីសម្រាកយប់ ឬទីសម្រាកថ្ងៃជាដើម ក្នុងសេនាសនៈណាមួយ ដរាបណាមិនទាន់លះបង់សេនាសនៈនោះទៅកាន់សេនាសនៈដទៃ ដរាបនោះ ឈ្មោះថា កំពុងប្រើប្រាស់នូវសេនាសនៈនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើជំងឺរំងាប់ទៅដោយថ្នាំណាមួយហើយ ដរាបណាភិក្ខុមិនទាន់ប្រើប្រាស់ថ្នាំដទៃ ដរាបនោះ ឈ្មោះថា កំពុងប្រើប្រាស់នូវថ្នាំនោះឯង។

พหุเภรวนฺติ พหูหิ เภรวารมฺมเณหิ สมนฺนาคตํ. รตนวรานนฺติ สตฺตนฺนมฺปิ วรรตนานํ. อาลยนฺติ นิวาสฏฺฐานํ. ปุถู สวนฺตีติ พหุกา หุตฺวา สนฺทมานา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

ពាក្យថា Bahubheravaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយអារម្មណ៍គួរឲ្យខ្លាចដ៏ច្រើន។ ពាក្យថា Ratanavarānaṃ សេចក្តីថា នៃរតនៈដ៏ប្រសើរទាំងឡាយ សូម្បីទាំង ៧ ប្រការ។ ពាក្យថា Ālayaṃ សេចក្តីថា ទីលំនៅ (ទីតាំង)។ ពាក្យថា Puthū savanti សេចក្តីថា ហូរទៅយ៉ាងច្រើនកុះករ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๒. ทุติยปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាទុតិយបុញ្ញាភិសន្ទសូត្រ

๕๒. ทุติเย [Pg.310] อริยกนฺเตหีติ มคฺคผลสมฺปยุตฺเตหิ. ตานิ หิ อริยานํ กนฺตานิ โหนฺติ ปิยานิ มนาปานิ. เสสํ สุตฺตนฺเต ตาว ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๔ อาทโย) วุตฺตเมว.

៥២. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា ariyakantehi សេចក្តីថា សីលទាំងឡាយដែលប្រកបដោយមគ្គនិងផល។ ព្រោះថាសីលទាំងនោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីពេញចិត្តរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ចំណែកសេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ដែលគួរនិយាយ លោកបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

คาถาสุ ปน สทฺธาติ โสตาปนฺนสฺส สทฺธา อธิปฺเปตา. สีลมฺปิ โสตาปนฺนสฺส สีลเมว. อุชุภูตญฺจ ทสฺสนนฺติ กายวงฺกาทีนํ อภาเวน ขีณาสวสฺส ทสฺสนํ อุชุภูตทสฺสนํ นาม. อาหูติ กถยนฺติ. ปสาทนฺติ พุทฺธธมฺมสงฺเฆสุ ปสาทํ. ธมฺมทสฺสนนฺติ จตุสจฺจธมฺมทสฺสนํ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងគាថាទាំងឡាយ ពាក្យថា saddhā សំដៅយកសទ្ធារបស់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល។ សូម្បីសីល ក៏សំដៅយកសីលរបស់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលនោះឯង។ ពាក្យថា ujubhūtañca dassanaṃ សេចក្តីថា ការឃើញរបស់ព្រះខីណាសព ព្រោះមិនមានវង្កៈ (ភាពវៀចវេរ) នៃកាយជាដើម ឈ្មោះថា ឧជុភូតទស្សនៈ (ការឃើញដ៏ត្រង់)។ ពាក្យថា āhu ប្រែថា តែងពោល។ ពាក្យថា pasādaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ។ ពាក្យថា dhammadassanaṃ សេចក្តីថា ការឃើញធម៌គឺអរិយសច្ច ៤។

๓. ปฐมสํวาสสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាបឋមសំវាសសូត្រ

๕๓. ตติเย สมฺพหุลาปิ โข คหปตี จ คหปตานิโย จาติ พหุกา คหปตโย จ คหปตานิโย จ อาวาหวิวาหกรณตฺถาย คจฺฉนฺตา ตเมว มคฺคํ ปฏิปนฺนา โหนฺติ. สํวาสาติ สหวาสา เอกโตวาสา. ฉโว ฉวายาติ คุณมรเณน มตตฺตา ฉโว คุณมรเณเนว มตาย ฉวาย สทฺธึ. เทวิยา สทฺธินฺติ คุเณหิ เทวิภูตาย สทฺธึ. ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. อกฺโกสกปริภาสโกติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสโก, ภยํ ทสฺเสตฺวา สนฺตชฺชเนน ปริภาสโก. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

៥៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា sambahulāpi kho gahapatī ca gahapatāniyo ca សេចក្តីថា គហបតី និងគហបតានីទាំងឡាយដ៏ច្រើន កាលដើរទៅដើម្បីធ្វើអាវាហវិវាហៈ ក៏បានដើរទៅតាមផ្លូវនោះឯង។ ពាក្យថា saṃvāsā សេចក្តីថា ការរស់នៅជាមួយគ្នា ការនៅរួមគ្នា។ ពាក្យថា chavo chavāya សេចក្តីថា ខ្មោចបុរស (ព្រោះស្លាប់ចាកគុណធម៌) ជាមួយខ្មោចស្ត្រី (ព្រោះស្លាប់ចាកគុណធម៌ដូចគ្នា)។ ពាក្យថា deviyā saddhiṃ សេចក្តីថា ជាមួយស្ត្រីដែលប្រៀបដូចជាទេវីដោយគុណធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា dussīlo សេចក្តីថា មិនមានសីល។ ពាក្យថា pāpadhammo សេចក្តីថា មានធម៌ដ៏លាមក។ ពាក្យថា akkosakaparibhāsako សេចក្តីថា ជាអ្នកជេរប្រទេចដោយអក្ខោសវត្ថុ ១០ យ៉ាង និងជាអ្នកគំរាមកំហែងដោយការធ្វើឲ្យខ្លាច។ សេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះឯង។

กทริยาติ ถทฺธมจฺฉริโน. ชานิปตโยติ ชยมฺปติกา. วทญฺญูติ ยาจกานํ วจนสฺส อตฺถํ ชานนฺติ. สญฺญตาติ สีลสํยเมน สมนฺนาคตา. ธมฺมชีวิโนติ ธมฺเม ฐตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺตีติ ธมฺมชีวิโน. อตฺถาสํ ปจุรา โหนฺตีติ วฑฺฒิสงฺขาตา อตฺถา เอเตสํ พหู โหนฺติ. ผาสุกํ อุปชายตีติ อญฺญมญฺญํ ผาสุวิหาโร ชายติ. กามกามิโนติ กาเม กามยมานา.

ពាក្យថា kadariyā សេចក្តីថា មានសេចក្តីកំណាញ់ស្វិតស្វាញ។ ពាក្យថា jānipatayo សេចក្តីថា ប្តីនិងប្រពន្ធ។ ពាក្យថា vadaññū សេចក្តីថា តែងដឹងនូវសេចក្តីនៃពាក្យសុំរបស់ពួកស្មូម។ ពាក្យថា saññatā សេចក្តីថា ប្រកបដោយការសង្រួមក្នុងសីល។ ពាក្យថា dhammajīvino សេចក្តីថា ឈ្មោះថា ធម្មជីវី ព្រោះតាំងនៅក្នុងធម៌ហើយចិញ្ចឹមជីវិត។ ពាក្យថា atthāsaṃ pacurā honti សេចក្តីថា ប្រយោជន៍ទាំងឡាយ ពោលគឺសេចក្តីចម្រើន រមែងមានច្រើនដល់ប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ។ ពាក្យថា phāsukaṃ upajāyati សេចក្តីថា ការរស់នៅជាសុខទៅវិញទៅមក រមែងកើតឡើង។ ពាក្យថា kāmakāmino សេចក្តីថា ប្រាថ្នានូវកាមទាំងឡាយ។

๔. ทุติยสํวาสสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាទុតិយសំវាសសូត្រ

๕๔. จตุตฺเถ กมฺมปถวเสน เทสนา ปวตฺติตา. เสสํ ตาทิสเมว. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ อคาริกปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ.

៥៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ព្រះធម៌ទេសនាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃកម្មបថ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ក៏ដូចគ្នានោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រទាំងពីរនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវគ្រហស្ថបដិបទា (ការប្រតិបត្តិរបស់គ្រហស្ថ)។ សូម្បីព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី ក៏គួរប្រតិបត្តិបាន។

๕-๖. สมชีวีสุตฺตทฺวยวณฺณนา

៥-៦. អដ្ឋកថាសមជីវីសូត្រទាំងពីរ

๕๕-๕๖. ปญฺจเม [Pg.311] เตนุปสงฺกมีติ กิมตฺถํ อุปสงฺกมิ? อนุคฺคณฺหนตฺถํ. ตถาคโต หิ ตํ รฏฺฐํ ปาปุณนฺโต อิเมสํเยว ทฺวินฺนํ สงฺคณฺหนตฺถาย ปาปุณาติ. นกุลปิตา กิร ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส ปิตา อโหสิ, ปญฺจ ชาติสตานิ มหาปิตา, ปญฺจ ชาติสตานิ จูฬปิตา. นกุลมาตาปิ ปญฺจ ชาติสตานิ ตถาคตสฺส มาตา อโหสิ, ปญฺจ ชาติสตานิ มหามาตา, ปญฺจ ชาติสตานิ จูฬมาตา. เต สตฺถุ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘หนฺตาต, หนฺตาตา’’ติ วจฺฉกํ ทิสฺวา วจฺฉคิทฺธินี คาวี วิย วิรวมานา อุปสงฺกมิตฺวา ปฐมทสฺสเนเนว โสตาปนฺนา ชาตา. นิเวสเน ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ อาสนานิ สทา ปญฺญตฺตาเนว โหนฺติ. อิติ ภควา เตสํ อนุคฺคณฺหนตฺถาย อุปสงฺกมิ. อติจริตาติ อติกฺกมิตา. อภิสมฺปรายญฺจาติ ปรโลเก จ. สมสทฺธาติ สทฺธาย สมา เอกสทิสา. สีลาทีสุปิ เอเสว นโย. ฉฏฺฐํ เกวลํ ภิกฺขูนํ เทสิตํ. เสสเมตฺถ ตาทิสเมว.

៥៥-៥៦. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា tenupasaṅkami សួរថា យាងទៅដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា ដើម្បីអនុគ្រោះ។ ព្រោះថា ព្រះតថាគត កាលយាងទៅកាន់ដែននោះ គឺយាងទៅដើម្បីសង្គ្រោះដល់ជនទាំងពីរនាក់នេះឯង។ ឮថា នកុលបិតា ធ្លាប់ជាបិតារបស់ព្រះតថាគត អស់ប្រាំរយជាតិ ជាធំ (ឪពុកធំ) អស់ប្រាំរយជាតិ ជាតូច (ឪពុកមា) អស់ប្រាំរយជាតិ។ សូម្បីនកុលមាតា ក៏ធ្លាប់ជាមាតារបស់ព្រះតថាគត អស់ប្រាំរយជាតិ ជាធំ (ម្តាយធំ) អស់ប្រាំរយជាតិ ជាតូច (ម្តាយមីង) អស់ប្រាំរយជាតិ។ ជនទាំងនោះ ចាប់តាំងពីកាលដែលបានឃើញព្រះសាស្តាមក ក៏កើតសេចក្តីស្រឡាញ់ដូចជាកូន ហើយពោលថា "កូនមាសឪពុក កូនមាសឪពុក" ដូចជាមេគោដែលស្រឡាញ់កូនតូច កាលឃើញកូនហើយក៏ស្រែករក ជនទាំងនោះក៏ចូលទៅគាល់ ហើយគ្រាន់តែឃើញជាដំបូង ក៏បានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្ន។ ក្នុងផ្ទះរបស់ជនទាំងនោះ អាសនៈសម្រាប់ភិក្ខុប្រាំរយរូប តែងត្រូវបានរៀបចំទុកជាប្រចាំ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់យាងទៅដើម្បីអនុគ្រោះដល់ជនទាំងនោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ពាក្យថា aticaritā សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តកន្លង។ ពាក្យថា abhisamparāyañca សេចក្តីថា ក្នុងបរលោកផង។ ពាក្យថា samasaddhā សេចក្តីថា មានសទ្ធាស្មើគ្នា គឺដូចគ្នា។ ក្នុងសីលជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី៦ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងចំពោះតែភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ក៏ដូចគ្នានោះឯង។

๗. สุปฺปวาสาสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាសុប្បវាសាសូត្រ

๕๗. สตฺตเม ปชฺชนิกนฺติ ตสฺส นิคมสฺส นามํ. โกลิยานนฺติ โกลราชกุลานํ. อายุํ โข ปน ทตฺวาติ อายุทานํ ทตฺวา. อายุสฺส ภาคินี โหตีติ อายุภาคปฏิลาภินี โหติ, อายุํ วา ภชนิกา โหติ, อายุปฺปฏิลาภินีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

៥៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា pajjanikaṃ នេះ ជាឈ្មោះនៃនិគមនោះ។ ពាក្យថា koliyānaṃ សេចក្តីថា នៃពួកកោឡិយរាជត្រកូល។ ពាក្យថា āyuṃ kho pana datvā សេចក្តីថា ឲ្យនូវអាយុទាន។ ពាក្យថា āyussa bhāginī hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកបានចំណែកនៃអាយុ ឬជាអ្នកបង្កើតនូវអាយុ សេចក្តីថា ជាអ្នកបាននូវអាយុ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

รสสา อุเปตนฺติ รเสน อุเปตํ รสสมฺปนฺนํ. อุชฺชุคเตสูติ กายวงฺกาทิรหิตตฺตา อุชุกเมว คเตสุ ขีณาสเวสุ. จรณูปปนฺเนสูติ ปญฺจทสหิ จรณธมฺเมหิ สมนฺนาคเตสุ. มหคฺคเตสูติ มหตฺตํ คเตสุ. ขีณาสวานญฺเญเวตํ นามํ. ปุญฺเญน ปุญฺญํ สํสนฺทมานาติ ปุญฺเญน สทฺธึ ปุญฺญํ ฆฏยมานา. มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตาติ เอวรูปา ทานสงฺขาตา ทกฺขิณา ติวิธโลกํ วิทิตํ กตฺวา ฐิตตฺตา โลกวิทูนํ พุทฺธานํ วณฺณิตา, พุทฺเธหิ ปสตฺถาติ อตฺโถ. ยญฺญมนุสฺสรนฺตาติ ยญฺญํ ทานํ อนุสฺสรนฺตา. เวทชาตาติ ตุฏฺฐิชาตา.

ពាក្យថា rasasā upetaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយរស គឺបរិបូណ៌ដោយរស។ ពាក្យថា ujjugatesu សេចក្តីថា ក្នុងព្រះខីណាសពទាំងឡាយ ដែលលោកទៅត្រង់ហើយ ព្រោះមិនមានវង្កៈនៃកាយជាដើម។ ពាក្យថា caraṇūpapannesu សេចក្តីថា ក្នុងលោកអ្នកប្រកបដោយចរណធម៌ ១៥ ប្រការ។ ពាក្យថា mahaggatesu សេចក្តីថា ក្នុងលោកអ្នកដល់នូវភាពជាធំ។ ពាក្យនេះ ជាឈ្មោះរបស់ព្រះខីណាសពទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា puññena puññaṃ saṃsandamānā សេចក្តីថា ផ្សារភ្ជាប់បុណ្យ (ក្រោយ) ជាមួយបុណ្យ (មុន)។ ពាក្យថា mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā សេចក្តីថា ទក្ខិណាទាន ពោលគឺការបរិច្ចាគមានសភាពយ៉ាងនេះ ព្រោះតែតាំងនៅដោយធ្វើត្រៃលោកឲ្យប្រាកដច្បាស់ ហេតុនោះ ទើបព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលជាលោកវិទូ ទ្រង់សរសើរ សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយទ្រង់សរសើរហើយ។ ពាក្យថា yaññamanussarantā សេចក្តីថា កាលរលឹកនឹកដល់យញ្ញៈគឺទាន។ ពាក្យថា vedajātā សេចក្តីថា កើតសេចក្តីត្រេកអរ (សោមនស្ស)។

๘. สุทตฺตสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាសុទត្តសូត្រ

๕๘. อฏฺฐเม [Pg.312] สญฺญตานนฺติ กายวาจาหิ สํยตานํ. ปรทตฺตโภชินนฺติ ปเรหิ ทินฺนเมว ภุญฺชิตฺวา ยาเปนฺตานํ. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. สกฺกจฺจ ททาตีติ สหตฺถา สกฺการํ กตฺวา ททาติ. จตฺตาริ ฐานานิ อนุปฺปเวจฺฉตีติ จตฺตาริ การณานิ อนุปฺปเวเสติ ททาติ. ยสวา โหตีติ มหาปริวาโร โหติ. นวมํ เกวลํ ภิกฺขูนํ กถิตํ. เสสเมตฺถ ตาทิสเมว.

៥៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា saññatānaṃ សេចក្តីថា នៃលោកអ្នកសង្រួមដោយកាយនិងវាចា។ ពាក្យថា paradattabhojinaṃ សេចក្តីថា នៃលោកអ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយការឆាន់តែរបស់ដែលអ្នកដទៃប្រគេនប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា kālena សេចក្តីថា តាមកាលដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា sakkaccaṃ dadāti សេចក្តីថា ធ្វើសក្ការៈហើយប្រគេនដោយដៃខ្លួនឯង។ ពាក្យថា cattāri ṭhānāni anuppavecchati សេចក្តីថា តែងប្រគល់ឲ្យនូវហេតុ ៤ យ៉ាង។ ពាក្យថា yasavā hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកមានបរិវារច្រើន។ សូត្រទី៩ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងចំពោះតែភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ក៏ដូចគ្នានោះឯង។

๑๐. คิหิสามีจิสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាគិហិសាមីចិសូត្រ

๖๐. ทสเม คิหิสามีจิปฏิปทนฺติ คิหีนํ อนุจฺฉวิกํ ปฏิปตฺตึ. ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ อติหริตฺวา ทาตุกามตาย ปติอุปฏฺฐิโต โหติ อุปคโต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรํ เทตีติ อตฺโถ.

៦០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា gihisāmīcipaṭipadaṃ សេចក្តីថា ការប្រតិបត្តិដ៏សមគួរដល់គ្រហស្ថទាំងឡាយ។ ពាក្យថា paccupaṭṭhito hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកចូលទៅជិត តាំងចិត្តទុកជាមុន ព្រោះចង់នាំយកទៅប្រគេន សេចក្តីថា តែងប្រគេនចីវរដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ។

อุปฏฺฐิตาติ อุปฏฺฐายโก. เตสํ ทิวา จ รตฺโต จาติ เย เอวํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺติ, เตสํ ทิวา จ รตฺติญฺจ ปริจฺจาควเสน จ อนุสฺสรณวเสน จ สทา ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ. สคฺคญฺจ กมติฏฺฐานนฺติ ตาทิโส จ ภทฺทกํ กมฺมํ กตฺวา สคฺคฏฺฐานํ อุปคจฺฉติ. อิเมสุ จตูสุปิ สุตฺเตสุ อาคาริยปฏิปทา กถิตา. โสตาปนฺนสกทาคามีนมฺปิ วฏฺฏติ.

ពាក្យថា upaṭṭhitā សេចក្តីថា ឧបដ្ឋាក (អ្នកបម្រើ)។ ពាក្យថា tesaṃ divā ca ratto ca សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយណាដែលតែងឧបដ្ឋាកដោយបច្ច័យ ៤ យ៉ាងនេះ បុណ្យរបស់ជនទាំងនោះ តែងចម្រើនឡើងអស់កាលជានិច្ច ទាំងថ្ងៃទាំងយប់ ដោយអំណាចនៃការបរិច្ចាគ និងដោយអំណាចនៃការរលឹកនឹកឃើញ។ ពាក្យថា saggañca kamati ṭhānaṃ សេចក្តីថា ជនបែបនោះ កាលបានធ្វើអំពើដ៏ល្អហើយ តែងទៅកាន់ឋានសួគ៌។ ក្នុងសូត្រទាំង ៤ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវគ្រហស្ថបដិបទា។ សូម្បីព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី ក៏គួរប្រតិបត្តិបាន។

ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค ปฐโม.

បុញ្ញាភិសន្ទវគ្គ ទី១ ចប់។

(๗) ๒. ปตฺตกมฺมวคฺโค

(៧) ២. បត្តកម្មវគ្គ

๑. ปตฺตกมฺมสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាបត្តកម្មសូត្រ

๖๑. ทุติยสฺส ปฐเม อนิฏฺฐปฏิกฺเขเปน อิฏฺฐา. มเน กมนฺติ ปวิสนฺตีติ กนฺตา. มนํ อปฺปายนฺติ ปวฑฺเฒนฺตีติ มนาปา. ทุลฺลภาติ ปรมทุลฺลภา. โภคาติ ภุญฺชิตพฺพา รูปาทโย วิสยา. สหธมฺเมนาติ ธมฺเมเนว สทฺธึ อุปฺปชฺชนฺตุ, มา ธมฺมูปฆาตํ กตฺวา อธมฺเมนาติ. อถวา สหธมฺเมนาติ สการเณน, เตน เตน เสนาปติเสฏฺฐิฏฺฐานาทิการเณน สทฺธึเยว อุปฺปชฺชนฺตูติ อตฺโถ. ยโสติ ปริวารสมฺปตฺติ. สห [Pg.313] ญาตีภีติ ญาตเกหิ สทฺธึ. สห อุปชฺฌาเยหีติ สุขทุกฺเขสุ อุปนิชฺฌายิตพฺพตฺตา อุปชฺฌายสงฺขาเตหิ สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺเตหิ สทฺธึ.

៦១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ពាក្យថា iṭṭhā សេចក្តីថា អារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នា ដោយការបដិសេធនូវអារម្មណ៍ដែលមិនជាទីប្រាថ្នា។ ពាក្យថា kantā សេចក្តីថា ជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះចូលទៅកាន់ចិត្ត។ ពាក្យថា manāpā សេចក្តីថា ជាទីពេញចិត្ត ព្រោះធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា dullabhā សេចក្តីថា ក្របានជាទីបំផុត។ ពាក្យថា bhogā សេចក្តីថា វិស័យមានរូបារម្មណ៍ជាដើម ដែលគួរប្រើប្រាស់។ ពាក្យថា sahadhammena សេចក្តីថា សូមឲ្យកើតឡើងរួមជាមួយធម៌ពិតប្រាកដ កុំឲ្យកើតឡើងដោយអធម៌ដោយការបំផ្លាញធម៌ឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា sahadhammena សេចក្តីថា ប្រកបដោយហេតុដ៏សមគួរ គឺសូមឲ្យកើតឡើងរួមជាមួយហេតុនោះៗ មានតំណែងជាសេនាបតី ឬសេដ្ឋីជាដើម នេះជាសេចក្តី។ ពាក្យថា yaso សេចក្តីថា សម្បត្តិគឺបរិវារ។ ពាក្យថា saha ñātīhi សេចក្តីថា ជាមួយពួកញាតិ។ ពាក្យថា saha upajjhāyehi សេចក្តីថា ជាមួយមិត្តភក្តិដែលធ្លាប់ឃើញ និងធ្លាប់រាប់អានគ្នា ដែលហៅថា ឧបជ្ឈាយៈ ព្រោះជាអ្នកគួរគិតគូរជួយគ្នាក្នុងសុខនិងទុក្ខ។

อกิจฺจํ กโรตีติ อกาตพฺพํ กโรติ. กิจฺจํ อปราเธตีติ กตฺตพฺพยุตฺตกํ กิจฺจํ อกโรนฺโต ตํ อปราเธติ นาม. ธํสตีติ ปตติ ปริหายติ. อภิชฺฌาวิสมโลภนฺติ อภิชฺฌาสงฺขาตํ วิสมโลภํ. ปชหตีติ นุทติ นีหรติ. มหาปญฺโญติ มหนฺตปญฺโญ. ปุถุปญฺโญติ ปุถุลปญฺโญ. อาปาตทโสติ ตํ ตํ อตฺถํ อาปาเตติ ตเมว ปสฺสติ, สุขุมมฺปิสฺส อตฺถชาตํ อาปาตํ อาคจฺฉติเยวาติ อตฺโถ.

ពាក្យថា akiccaṃ karoti សេចក្តីថា ធ្វើនូវអំពើដែលមិនគួរធ្វើ។ ពាក្យថា kiccaṃ aparādheti សេចក្តីថា កាលមិនធ្វើកិច្ចការដែលគួរធ្វើ ឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យខូចខាតនូវកិច្ចការនោះ។ ពាក្យថា dhaṃsati សេចក្តីថា ធ្លាក់ចុះ គឺសាបសូន្យទៅ។ ពាក្យថា abhijjhāvisamalobhaṃ សេចក្តីថា លោភៈដ៏មិនស្មើ ពោលគឺអភិជ្ឈា។ ពាក្យថា pajahati សេចក្តីថា កំចាត់បង់ គឺដកចេញ។ ពាក្យថា mahāpañño សេចក្តីថា មានប្រាជ្ញាធំធេង។ ពាក្យថា puthupañño សេចក្តីថា មានប្រាជ្ញាទូលំទូលាយ។ ពាក្យថា āpātadaso សេចក្តីថា តែងឃើញនូវសេចក្តីនោះៗ ឲ្យប្រាកដច្បាស់ សេចក្តីថា សូម្បីតែសេចក្តីដ៏ល្អិតល្អន់ ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់អរិយសាវកនោះដែរ។

อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหีติ อุฏฺฐานสงฺขาเตน วีริเยน อธิคเตหิ. พาหาพลปริจิเตหีติ พาหาพเลน ปริจิเตหิ วฑฺฒิเตหิ. เสทาวกฺขิตฺเตหีติ อวกฺขิตฺตเสเทหิ, เสทํ มุญฺจิตฺวา วายาเมน ปโยเคน สมธิคเตหีติ อตฺโถ. ธมฺมิเกหีติ ธมฺมยุตฺเตหิ. ธมฺมลทฺเธหีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเม อโกเปตฺวา ลทฺเธหิ. ปตฺตกมฺมานีติ ยุตฺตกมฺมานิ อนุจฺฉวิกกมฺมานิ. สุเขตีติ สุขิตํ กโรติ. ปีเณตีติ ปีณิตํ พลสมฺปนฺนํ กโรติ. ฐานคตํ โหตีติ การณคตํ โหติ. กึ ปน ตนฺติ? จตูสุ ปตฺตกมฺเมสุ เอกํ โภเคหิ กตฺตพฺพกมฺมํ โภคชาตเมว ฐานคตํ. ปตฺตคตนฺติ ยุตฺตปฺปตฺตฏฺฐานคตํ. อายตนโส ปริภุตฺตนฺติ การเณเนว ปริภุตฺตํ โภคชาตํ โหติ.

បទថា Uṭṭhānavīriyādhigatehi សេចក្តីថា បានមកដោយព្យាយាមដែលពោលគឺការក្រោកក្រវើន។ បទថា Bāhābalaparicitehi សេចក្តីថា សន្សំទុក គឺធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងដោយកម្លាំងដៃ (កម្លាំងស្មា)។ បទថា Sedāvakkhittehi សេចក្តីថា មានញើសហូរចុះ គឺបានមកដោយការខំប្រឹងប្រែងបង្ហូរញើសដោយសេចក្តីព្យាយាម នេះជាអត្ថន័យ។ បទថា Dhammikehi សេចក្តីថា ប្រកបដោយធម៌។ បទថា Dhammaladdhehi សេចក្តីថា បានមកដោយធម៌ គឺបានមកដោយមិនធ្វើឲ្យកម្រើក (មិនឲ្យខូចខាត) នូវកុសលកម្មបថធម៌ទាំង ១០។ បទថា Pattakammāni សេចក្តីថា កិច្ចការដែលសមគួរ កិច្ចការដែលសក្តិសម។ បទថា Sukheti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យមានសេចក្តីសុខ។ បទថា Pīṇeti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ គឺធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ដោយកម្លាំង។ បទថា Ṭhānagataṃ hoti សេចក្តីថា ដល់នូវហេតុដ៏សមគួរ។ សួរថា ចុះអ្វីជាហេតុដ៏សមគួរនោះ? ឆ្លើយថា ក្នុងបត្តកម្មទាំង ៤ យ៉ាង ភោគសម្បត្តិដែលជាកិច្ចការត្រូវធ្វើដោយភោគៈនោះឯង ឈ្មោះថាដល់នូវហេតុដ៏សមគួរ។ បទថា Pattagataṃ សេចក្តីថា ដល់នូវឋានៈដ៏សមគួរ។ បទថា Āyatanaso paribhuttaṃ សេចក្តីថា ភោគសម្បត្តិដែលបុគ្គលប្រើប្រាស់ដោយហេតុដ៏សមគួរនោះឯង។

ปริโยธาย สํวตฺตตีติ ปิทหิตฺวา วตฺตติ. ยถา อคฺคิอาทีหิ อุปฺปนฺนาสุ อาปทาสุ, เอวํ อาทิตฺตเคหนิพฺพาปนาทีนํ อตฺถาย ธนปริจฺจาคํ กตฺวา ตาสํ อาปทานํ มคฺคํ ปิทหติ นิวาเรติ. โสตฺถึ อตฺตานํ กโรตีติ นิรุปทฺทวํ เขมํ อตฺตานํ กโรติ. ญาติพลินฺติ ญาตกานํ พลึ. อติถิพลินฺติ อาคนฺตุกานํ พลึ. ปุพฺพเปตพลินฺติ ปรโลกคตานํ ญาตกานํ พลึ. ราชพลินฺติ รญฺโญ กตฺตพฺพยุตฺตกํ ราชพลึ. เทวตาพลินฺติ เทวตานํ กตฺตพฺพพลึ. สพฺพเมตํ เตสํ เตสํ ยถานุจฺฉวิกวเสน ทาตพฺพทานสฺส อธิวจนํ.

បទថា Pariyodhāya saṃvattati សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបិទបាំង (រារាំង)។ ដូចជាកាលបើភ័យអន្តរាយមានភ្លើងឆេះជាដើមកើតឡើងហើយ បុគ្គលលះបង់ទ្រព្យសម្បត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរំលត់ភ្លើងដែលឆេះផ្ទះជាដើម រួចបិទបាំងរារាំងផ្លូវនៃភ័យអន្តរាយទាំងនោះ យ៉ាងណាមិញ (ក៏យ៉ាងនោះដែរ)។ បទថា Sotthiṃ attānaṃ karoti សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនឲ្យមានសេចក្តីក្សេម មិនមានឧបទ្រព។ បទថា Ñātibaliṃ សេចក្តីថា ការធ្វើពលីការដល់ញាតិទាំងឡាយ។ បទថា Atithibaliṃ សេចក្តីថា ការធ្វើពលីការដល់ភ្ញៀវទាំងឡាយ។ បទថា Pubbapetabaliṃ សេចក្តីថា ការធ្វើពលីការដល់ញាតិដែលចែកឋានទៅកាន់បរលោក។ បទថា Rājabaliṃ សេចក្តីថា រាជពលី គឺការបូជាដែលគួរធ្វើដល់ព្រះរាជា។ បទថា Devatābaliṃ សេចក្តីថា ទេវតាពលី គឺការធ្វើពលីការដែលគួរធ្វើដល់ទេវតាទាំងឡាយ។ ពាក្យទាំងអស់នេះ ជាឈ្មោះនៃការឲ្យទានដែលគួរប្រគល់ឲ្យតាមសមគួរដល់បុគ្គលនោះៗ។

ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺฐาติ อธิวาสนกฺขนฺติยญฺจ สุสีลตาย จ นิวิฏฺฐา. เอกมตฺตานํ ทเมนฺตีติ เอกํ อตฺตโนว อตฺตภาวํ อินฺทฺริยทเมน ทเมนฺติ. สเมนฺตีติ อตฺตโน จิตฺตํ กิเลสวูปสมเนน สเมนฺติ. ปรินิพฺพาเปนฺตีติ กิเลสปรินิพฺพาเนเนว [Pg.314] ปรินิพฺพาเปนฺติ. อุทฺธคฺคิกนฺติอาทีสุ อุปรูปริภูมีสุ ผลทานวเสน อุทฺธมคฺคมสฺสาติ อุทฺธคฺคิกา. สคฺคสฺส หิตาติ ตตฺรุปปตฺติชนนโต โสวคฺคิกา. นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน สุโขว วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากา. สุฏฺฐุ อคฺคานํ ทิพฺพวณฺณาทีนํ ทสนฺนํ วิเสสานํ นิพฺพตฺตนโต สคฺคสํวตฺตนิกา, เอวรูปํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ.

បទថា Khantisoracce niviṭṭhā សេចក្តីថា តាំងនៅក្នុងអធិវាសនខន្តី និងសេចក្តីមានសីលដ៏ល្អ។ បទថា Ekamattānaṃ damenti សេចក្តីថា ទូន្មានខ្លួន គឺអត្តភាពរបស់ខ្លួនតែមួយ ដោយការទូន្មានឥន្ទ្រិយ។ បទថា Samenti សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យស្ងប់ ដោយការរំងាប់កិលេស។ បទថា Parinibbāpenti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យរំលត់ទុក្ខ គឺរំលត់កិលេសតែម្តង។ ក្នុងបទថា Uddhaggikaṃ ជាដើម មានន័យថា ទានដែលមានផលខ្ពង់ខ្ពស់ឡើងទៅ ព្រោះឲ្យផលក្នុងភូមិជាន់ខ្ពស់ៗ ហេតុនោះឈ្មោះថា ឧទ្ធគ្គិកៈ។ បទថា Sovaggikā សេចក្តីថា ជាប្រយោជន៍ដល់ឋានសួគ៌ ព្រោះញ៉ាំងបដិសន្ធិឲ្យកើតក្នុងឋានសួគ៌នោះ។ បទថា Sukhavipākā សេចក្តីថា មានផលជាសុខ គឺមានវិបាកជាសុខក្នុងកន្លែងដែលកើតហើយៗ។ បទថា Saggasaṃvattanikā សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីឋានសួគ៌ ព្រោះញ៉ាំងគុណវិសេស ១០ យ៉ាង មានពណ៌សម្បុរជាទិព្វជាដើមដ៏ប្រសើរឲ្យកើតឡើង សេចក្តីថា តម្កល់ទុកនូវទក្ខិណាទានមានសភាពយ៉ាងនេះ នេះជាអត្ថន័យ។

อริยธมฺเม ฐิโตติ ปญฺจสีลธมฺเม ปติฏฺฐิโต. เปจฺจ สคฺเค ปโมทตีติ ปรโลกํ คนฺตฺวา ยตฺถ สคฺเค ปฏิสนฺธึ คณฺหาติ, ตตฺถ โมทติ. โสตาปนฺนสกทาคามิโน วา โหนฺตุ อนาคามี วา, สพฺเพสํ อยํ ปฏิปทา ลพฺภเตวาติ.

បទថា Ariyadhamme ṭhito សេចក្តីថា តាំងនៅក្នុងបញ្ចសីលធម៌។ បទថា Pecca sagge pamodati សេចក្តីថា លុះលះលោកនេះទៅហើយ តែងរីករាយក្នុងឋានសួគ៌ គឺទៅកាន់បរលោកហើយ តែងរីករាយក្នុងឋានសួគ៌ដែលខ្លួនបានបដិសន្ធិ។ ទោះបីជាព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី ឬព្រះអនាគាមីក្តី បដិបទានេះរមែងបានសម្រេចដល់បុគ្គលទាំងអស់នោះឯង។

๒. อานณฺยสุตฺตวณฺณนา

២. សេចក្តីអធិប្បាយនៃអានណ្យសូត្រ

๖๒. ทุติเย อธิคมนียานีติ ปตฺตพฺพานิ. กามโภคินาติ วตฺถุกาเม จ กิเลสกาเม จ ปริภุญฺชนฺเตน. อตฺถิสุขาทีสุ อตฺถีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อตฺถิสุขํ นาม. โภเค ปริภุญฺชนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกสุขํ โภคสุขํ นาม. อนโณสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อานณฺยสุขํ นาม. นิทฺโทโส อนวชฺโชสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสุขํ อนวชฺชสุขํ นาม.

៦២. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា Adhigamanīyāni សេចក្តីថា គួរដល់នូវ (គួរសម្រេចបាន)។ បទថា Kāmabhoginā សេចក្តីថា ដោយបុគ្គលអ្នកបរិភោគកាម គឺអ្នកប្រើប្រាស់វត្ថុកាម និងកិលេសកាម។ ក្នុងសុខមានអត្ថិសុខជាដើម ពាក្យថា Atthi សេចក្តីថា សេចក្តីសុខដែលកើតឡើង (ដោយគិតថា "យើងមានទ្រព្យ") ឈ្មោះថា អត្ថិសុខ។ សេចក្តីសុខដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកប្រើប្រាស់ភោគសម្បត្តិ ឈ្មោះថា ភោគសុខ។ បទថា Anaṇosmi សេចក្តីថា សេចក្តីសុខដែលកើតឡើង (ដោយគិតថា "យើងគ្មានបំណុល") ឈ្មោះថា អនណ្យសុខ។ បទថា Niddoso anavajjosmi សេចក្តីថា សេចក្តីសុខដែលកើតឡើង (ដោយគិតថា "យើងជាអ្នកមិនមានទោស មិនមានសេចក្តីហ្មងសៅ") ឈ្មោះថា អនវជ្ជសុខ។

ภุญฺชนฺติ ภุญฺชมาโน. ปญฺญา วิปสฺสตีติ ปญฺญาย วิปสฺสติ. อุโภ ภาเคติ ทฺเว โกฏฺฐาเส, เหฏฺฐิมานิ ตีณิ เอกํ โกฏฺฐาสํ, อนวชฺชสุขํ เอกํ โกฏฺฐาสนฺติ เอวํ ปญฺญาย ปสฺสมาโน ทฺเว โกฏฺฐาเส ชานาตีติ อตฺโถ. อนวชฺชสุขสฺเสตนฺติ เอตํ ติวิธมฺปิ สุขํ อนวชฺชสุขสฺส โสฬสึ กลํ นาคฺฆตีติ.

បទថា Bhuñjaṃ សេចក្តីថា កាលបរិភោគ (ប្រើប្រាស់)។ បទថា Paññā vipassati សេចក្តីថា ពិចារណាឃើញដោយបញ្ញា។ បទថា Ubho bhāge សេចក្តីថា ទាំងពីរចំណែក គឺ សេចក្តីសុខ ៣ យ៉ាងខាងក្រោម ជាចំណែកមួយ និងអនវជ្ជសុខ ជាចំណែកមួយ។ សេចក្តីថា បុគ្គលកាលពិចារណាឃើញដោយបញ្ញា តែងដឹងនូវចំណែកទាំងពីរនេះ នេះជាអត្ថន័យ។ បទថា Anavajjasukhassetaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីសុខទាំង ៣ យ៉ាងនោះ សូម្បីតែមួយចំណែកក្នុង ១៦ ចំណែក ក៏មិនស្មើនឹងអនវជ្ជសុខឡើយ។

๓. พฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីអធិប្បាយនៃព្រហ្មសូត្រ

๖๓. ตติยํ ติกนิปาเต วณฺณิตเมว. สปุพฺพเทวตานีติ ปทมตฺตเมว เอตฺถ วิเสโสติ. จตุตฺเถ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว.

៦៣. សូត្រទី ៣ ត្រូវបានអធិប្បាយរួចហើយក្នុងតិកនិបាត។ ក្នុងសូត្រទី ៣ នេះ មានតែបទថា Sapubbadevatāni ប៉ុណ្ណោះដែលប្លែក។ ក្នុងសូត្រទី ៤ សេចក្តីទាំងអស់ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๕. รูปสุตฺตวณฺณนา

៥. សេចក្តីអធិប្បាយនៃរូបសូត្រ

๖๕. ปญฺจเม รูเป ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน รูปปฺปมาโณ นาม. รูปปฺปสนฺโนติ ตสฺเสว อตฺถวจนํ. โฆเส ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน โฆสปฺปมาโณ [Pg.315] นาม. จีวรลูขปตฺตลูเขสุ ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน ลูขปฺปมาโณ นาม. ธมฺเม ปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺโน ธมฺมปฺปมาโณ นาม. อิตรานิ เตสํเยว อตฺถวจนานิ. สพฺพสตฺเต จ ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา ทฺเว โกฏฺฐาสา รูปปฺปมาณา, เอโก น รูปปฺปมาโณ. ปญฺจ โกฏฺฐาเส กตฺวา จตฺตาโร โกฏฺฐาสา โฆสปฺปมาณา, เอโก น โฆสปฺปมาโณ. ทส โกฏฺฐาเส กตฺวา นว โกฏฺฐาสา ลูขปฺปมาณา, เอโก น ลูขปฺปมาโณ. สตสหสฺสํ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปน เอโก โกฏฺฐาโสว ธมฺมปฺปมาโณ, เสสา น ธมฺมปฺปมาณาติ เวทิตพฺพา.

៦៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បុគ្គលដែលជ្រះថ្លាដោយកាន់យកសណ្ឋានរូបជាប្រមាណ ឈ្មោះថា រូបប្បមាណៈ។ បទថា Rūpappasanno នេះ ជាពាក្យពន្យល់សេចក្តីនៃបទនោះឯង។ បុគ្គលដែលជ្រះថ្លាដោយកាន់យកសំឡេងល្បីល្បាញជាប្រមាណ ឈ្មោះថា ឃោសប្បមាណៈ។ បុគ្គលដែលជ្រះថ្លាដោយកាន់យកសេចក្តីសៅហ្មងនៃចីវរ និងសេចក្តីសៅហ្មងនៃបាត្រជាប្រមាណ ឈ្មោះថា លូខប្បមាណៈ។ បុគ្គលដែលជ្រះថ្លាដោយកាន់យកធម៌ជាប្រមាណ ឈ្មោះថា ធម្មប្បមាណៈ។ បទដទៃទៀត ក៏ជាពាក្យពន្យល់សេចក្តីនៃបទទាំងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត គួរដឹងថា បើចែកសត្វទាំងអស់ជា ៣ ចំណែក ២ ចំណែកជាអ្នកមានរូបជាប្រមាណ ១ ចំណែកមិនមែនជាអ្នកមានរូបជាប្រមាណឡើយ។ បើចែកជា ៥ ចំណែក ៤ ចំណែកជាអ្នកមានសំឡេងជាប្រមាណ ១ ចំណែកមិនមែនជាអ្នកមានសំឡេងជាប្រមាណឡើយ។ បើចែកជា ១០ ចំណែក ៩ ចំណែកជាអ្នកមានសេចក្តីសៅហ្មងជាប្រមាណ ១ ចំណែកមិនមែនជាអ្នកមានសេចក្តីសៅហ្មងជាប្រមាណឡើយ។ ប៉ុន្តែបើចែកជា ១ សែនចំណែក មានតែ ១ ចំណែកប៉ុណ្ណោះដែលជាអ្នកមានធម៌ជាប្រមាណ ក្រៅពីនោះមិនមែនជាអ្នកមានធម៌ជាប្រមាណឡើយ។

รูเป ปมาณึสูติ เย รูปํ ทิสฺวา ปสนฺนา, เต รูเป ปมาณึสุ นาม, ปสีทึสูติ อตฺโถ. โฆเสน อนฺวคูติ โฆเสน อนุคตา, โฆสปฺปมาณํ คเหตฺวา ปสนฺนาติ อตฺโถ. ฉนฺทราควสูเปตาติ ฉนฺทสฺส จ ราคสฺส จ วสํ อุเปตา. อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาตีติ นิยกชฺฌตฺเต ตสฺส คุณํ น ชานาติ. พหิทฺธา จ น ปสฺสตีติ พหิทฺธาปิสฺส ปฏิปตฺตึ น ปสฺสติ. สมนฺตาวรโณติ สมนฺตโต อาวาริโต, สมนฺตา วา อาวรณมสฺสาติ สมนฺตาวรโณ. โฆเสน วุยฺหตีติ โฆเสน นิยติ, น คุเณน. อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ, พหิทฺธา จ วิปสฺสตีติ นิยกชฺฌตฺเต คุณํ น ชานาติ, พหิทฺธา ปนสฺส ปฏิปตฺตึ ปสฺสติ. พหิทฺธา ผลทสฺสาวีติ ตสฺส ปเรหิ กตํ พหิทฺธา สกฺการผลํ ปสฺสนฺโต. วินีวรณทสฺสาวีติ วิวฏทสฺสาวี. น โส โฆเสน วุยฺหตีติ โส โฆเสน น นียติ.

បទថា Rūpe pamāṇiṃsu សេចក្តីថា ពួកសត្វណាឃើញរូបហើយជ្រះថ្លា ពួកសត្វនោះឈ្មោះថា កាន់យករូបជាប្រមាណ សេចក្តីថា ជ្រះថ្លាក្នុងរូប នេះជាអត្ថន័យ។ បទថា Ghosena anvagū សេចក្តីថា ទៅតាមសំឡេងល្បីល្បាញ សេចក្តីថា កាន់យកសំឡេងជាប្រមាណហើយជ្រះថ្លា នេះជាអត្ថន័យ។ បទថា Chandarāgavasūpetā សេចក្តីថា ដល់នូវការលុះក្នុងអំណាចនៃឆន្ទៈ និងរាគៈ។ បទថា Ajjhattañca na jānāti សេចក្តីថា មិនដឹងនូវគុណធម៌ក្នុងខ្លួនរបស់បុគ្គលនោះ។ បទថា Bahiddhā ca na passati សេចក្តីថា មិនឃើញនូវបដិបទាខាងក្រៅរបស់បុគ្គលនោះ។ បទថា Samantāvaraṇo សេចក្តីថា ត្រូវបិទបាំងជុំវិញ ឬ សេចក្តីបិទបាំងមានដល់បុគ្គលនោះជុំវិញ ហេតុនោះឈ្មោះថា សមន្តាវរណៈ។ បទថា Ghosena vuyhati សេចក្តីថា ហូរទៅតាមសំឡេងល្បីល្បាញ គឺសំឡេងនាំទៅ មិនមែនគុណធម៌នាំទៅឡើយ។ បទថា Ajjhattañca na jānāti, bahiddhā ca vipassati សេចក្តីថា មិនដឹងគុណធម៌ក្នុងខ្លួន ប៉ុន្តែឃើញបដិបទាខាងក្រៅរបស់បុគ្គលនោះ។ បទថា Bahiddhā phaladassāvī សេចក្តីថា ឃើញផលនៃការធ្វើសក្ការៈខាងក្រៅដែលអ្នកដទៃធ្វើដល់បុគ្គលនោះ។ បទថា Vinīvaraṇadassāvī សេចក្តីថា ឃើញនូវធម៌ដែលបើកចំហ (ឃើញព្រះនិព្វាន)។ បទថា Na so ghosena vuyhati សេចក្តីថា បុគ្គលនោះមិនហូរទៅតាមសំឡេងល្បីល្បាញឡើយ។

๖. สราคสุตฺตวณฺณนา

៦. សេចក្តីអធិប្បាយនៃសរាគសូត្រ

๖๖. ฉฏฺเฐ โมหชํ จาปวิทฺทสูติ โมหชํ จาปิ อวิทฺทสู อปณฺฑิตา. สวิฆาตนฺติ สทุกฺขํ. ทุขุทฺรยนฺติ อายติญฺจ ทุกฺขวฑฺฒิทายกํ. อจกฺขุกาติ ปญฺญาจกฺขุรหิตา. ยถา ธมฺมา ตถา สนฺตาติ ยถา ราคาทโย ธมฺมา ฐิตา, ตถา สภาวาว หุตฺวา. น ตสฺเสวนฺติ มญฺญเรติ มยํ เอวํสนฺตา เอวํสภาวาติ ตสฺส น มญฺญเร, น มญฺญนฺตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเตปิ คาถาสุปิ วฏฺฏเมว กถิตํ.

៦៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ បទថា Mohajaṃ cāpaviddasū សេចក្តីថា អកុសលដែលកើតពីមោហៈផង ជនទាំងឡាយដែលមិនដឹង គឺមិនមែនជាបណ្ឌិត។ បទថា Savighātaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីទុក្ខ។ បទថា Dukhudrayaṃ សេចក្តីថា មានទុក្ខជាលទ្ធផលខាងមុខ គឺឲ្យនូវសេចក្តីទុក្ខចម្រើនឡើងក្នុងកាលខាងមុខ។ បទថា Acakkhukā សេចក្តីថា មិនមានចក្ខុ គឺប្រាសចាកបញ្ញាចក្ខុ។ បទថា Yathā dhammā tathā santā សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយមានរាគៈជាដើម តាំងនៅយ៉ាងណា ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះ។ បទថា Na tasseva សេចក្តីថា មិនដឹងនូវសភាពរបស់ខ្លួននោះថា "ពួកយើងមានសភាពយ៉ាងនេះ មានធម្មជាតិយ៉ាងនេះ" គឺមិនគិត មិនដឹងឡើយ នេះជាអត្ថន័យ។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ និងក្នុងគាថាទាំងឡាយ ព្រះអង្គក៏សម្តែងតែអំពីវដ្តធម៌ប៉ុណ្ណោះ។

๗. อหิราชสุตฺตวณฺณนา

៧. សេចក្តីអធិប្បាយនៃអហិរាជសូត្រ

๖๗. สตฺตเม [Pg.316] อิมานิ จตฺตาริ อหิราชกุลานีติ อิทํ ทฏฺฐวิสาเนว สนฺธาย วุตฺตํ. เย หิ เกจิ ทฏฺฐวิสา, สพฺเพเต อิเมสํ จตุนฺนํ อหิราชกุลานํ อพฺภนฺตรคตาว โหนฺติ. อตฺตคุตฺติยาติ อตฺตโน คุตฺตตฺถาย. อตฺตรกฺขายาติ อตฺตโน รกฺขณตฺถาย. อตฺตปริตฺตายาติ อตฺตโน ปริตฺตาณตฺถาย. ปริตฺตํ นาม อนุชานามีติ อตฺโถ.

៦៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ បទថា Imāni cattāri ahirājakulāni នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែពួកពស់ដែលមានពិសខាំ។ ព្រោះថា ពួកពស់មានពិសខាំឯណានីមួយ ទាំងអស់នោះ រមែងរួមបញ្ចូលនៅក្នុងត្រកូលស្តេចពស់ទាំង ៤ នេះឯង។ បទថា Attaguttiyā សេចក្តីថា ដើម្បីការពារខ្លួន។ បទថា Attarakkhāya សេចក្តីថា ដើម្បីរក្សាខ្លួន។ បទថា Attaparittāya សេចក្តីថា ដើម្បីជាគ្រឿងការពារខ្លួន។ សេចក្តីថា តថាគតអនុញ្ញាតនូវបរិត្ត (គ្រឿងការពារ) នេះជាអត្ថន័យ។

อิทานิ ยถา ตํ ปริตฺตํ กาตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต วิรูปกฺเขหิ เมติอาทิมาห. ตตฺถ วิรูปกฺเขหีติ วิรูปกฺขนาคกุเลหิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อปาทเกหีติ อปาทกสตฺเตหิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สพฺเพ สตฺตาติ อิโต ปุพฺเพ เอตฺตเกน ฐาเนน โอทิสฺสกเมตฺตํ กเถตฺวา อิทานิ อโนทิสฺสกเมตฺตํ กเถตุํ อิทมารทฺธํ. ตตฺถ สตฺตา ปาณา ภูตาติ สพฺพาเนตานิ ปุคฺคลเววจนาเนว. ภทฺรานิ ปสฺสนฺตูติ ภทฺรานิ อารมฺมณานิ ปสฺสนฺตุ. มา กญฺจิ ปาปมาคมาติ กญฺจิ สตฺตํ ปาปกํ ลามกํ มา อาคจฺฉตุ. อปฺปมาโณ พุทฺโธติ เอตฺถ พุทฺโธติ พุทฺธคุณา เวทิตพฺพา. เต หิ อปฺปมาณา นาม. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปมาณวนฺตานีติ คุณปฺปมาเณน ยุตฺตานิ. อุณฺณนาภีติ โลมสนาภิโก มกฺกฏโก. สรพูติ ฆรโคลิกา. กตา เม รกฺขา, กตา เม ปริตฺตาติ มยา เอตฺตกสฺส ชนสฺส รกฺขา จ ปริตฺตาณญฺจ กตํ. ปฏิกฺกมนฺตุ ภูตานีติ สพฺเพปิ เม กตปริตฺตาณา สตฺตา อปคจฺฉนฺตุ, มา มํ วิเหฐยึสูติ อตฺโถ.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវអាការៈដែលត្រូវធ្វើបរិត្តនោះ ឲ្យសមគួរ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា virūpakkhehi me ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ បទថា Virūpakkhehi សេចក្តីថា ជាមួយត្រកូលស្តេចពស់វិរូបក្ខៈ។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Apādakehi សេចក្តីថា ជាមួយសត្វឥតជើង។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Sabbe sattā នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងអូទិស្សកមេត្តា (មេត្តាដោយចំពោះ) ដោយទីប្រមាណប៉ុណ្ណេះក្នុងខាងដើម រួចហើយទើបទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ ដើម្បីសម្តែងអនោទិស្សកមេត្តា (មេត្តាមិនចំពោះ) ក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ ក្នុងបទនោះ បទថា Sattā, pāṇā, bhūtā ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទនៃបុគ្គល (សត្វ) ទាំងឡាយ។ បទថា Bhadrāni passantū សេចក្តីថា សូមឲ្យបានឃើញនូវអារម្មណ៍ដ៏ល្អៗ។ បទថា Mā kañci pāpamāgamā សេចក្តីថា សេចក្តីអាក្រក់លាមកណាមួយ កុំបីមកដល់សត្វណាមួយឡើយ។ បទថា Appamāṇo buddho ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា buddho គឺសំដៅយកពុទ្ធគុណទាំងឡាយដែលគួរដឹង។ ព្រោះថាពុទ្ធគុណទាំងនោះមិនមានប្រមាណឡើយ។ ក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Pamāṇavantāni សេចក្តីថា ប្រកបដោយប្រមាណនៃគុណ។ បទថា Uṇṇanābhī សេចក្តីថា សត្វពីងពាង (ពីងពាងមានរោម)។ បទថា Sarabū សេចក្តីថា សត្វសង្កែ (ជីងចក់ផ្ទះ)។ បទថា Katā me rakkhā, katā me parittā សេចក្តីថា ការការពារ និងគ្រឿងការពារ ខ្ញុំបានធ្វើហើយដល់ជនប្រមាណប៉ុណ្ណេះ។ បទថា Paṭikkamantu bhūtāni សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយដែលខ្ញុំបានធ្វើបរិត្តការពារហើយទាំងអស់ ចូរថយចេញទៅ កុំបីបៀតបៀនខ្ញុំឡើយ នេះជាអត្ថន័យ។

๘. เทวทตฺตสุตฺตวณฺณนา

៨. សេចក្តីអធិប្បាយនៃទេវទត្តសូត្រ

๖๘. อฏฺฐเม อจิรปกฺกนฺเต เทวทตฺเตติ สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา นจิรปกฺกนฺเต. ปราภวายาติ อวฑฺฒิยา วินาสาย. อสฺสตรีติ วฬวาย กุจฺฉิสฺมึ คทฺรภสฺส ชาตา. อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาตีติ ตํ อสฺเสน สทฺธึ สมฺปโยเชนฺติ, สา คพฺภํ คณฺหิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต วิชายิตุํ นสกฺโกนฺตี ปาเทหิ ภูมึ ปหรนฺตี ติฏฺฐติ. อถสฺสา จตฺตาโร ปาเท จตูสุ ขาณูสุ พนฺธิตฺวา กุจฺฉึ ผาเลตฺวา โปตกํ นีหรนฺติ. สา ตตฺเถว มรติ. เตเนตํ วุตฺตํ.

៦៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ បទថា Acirapakkante devadatte សេចក្តីថា កាលដែលទេវទត្តធ្វើសង្ឃភេទ (បំបែកសង្ឃ) ហើយចៀសចេញទៅមិនយូរប៉ុន្មាន។ បទថា Parābhavāya សេចក្តីថា ដើម្បីមិនចម្រើន គឺដើម្បីសេចក្តីវិនាស។ បទថា Assatarī សេចក្តីថា មេលាដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃមេស្មៅ (មេសេះ) ដោយសារលាឈ្មោល។ បទថា Attavadhāya gabbhaṃ gaṇhāti សេចក្តីថា តែងទ្រទ្រង់គភ៌ដើម្បីសម្លាប់ខ្លួនឯង។ គេផ្សំមេលានោះជាមួយសេះឈ្មោល កាលមេលានោះមានគភ៌ហើយ លុះដល់កំណត់ប្រសូត ក៏មិនអាចប្រសូតបាន តែងឈរធាក់ដីដោយជើងទាំងឡាយ។ គ្រានោះ ពួកអ្នកចិញ្ចឹមសេះក៏ចងជើងទាំង ៤ របស់វាទៅនឹងបង្គោល ៤ រួចវះពោះយកកូនចេញ។ មេលានោះក៏ស្លាប់ក្នុងទីនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ។

๙. ปธานสุตฺตวณฺณนา

៩. សេចក្តីអធិប្បាយនៃបធានសូត្រ

๖๙. นวเม [Pg.317] กิเลสานํ สํวรตฺถาย ปเวสนทฺวารํ ปิทหนตฺถาย ปธานํ สํวรปฺปธานํ, ปชหนตฺถาย ปธานํ ปหานปฺปธานํ, กุสลานํ ธมฺมานํ พฺรูหนตฺถาย วฑฺฒนตฺถาย ปธานํ ภาวนาปฺปธานํ, เตสํเยว อนุรกฺขณตฺถาย ปธานํ อนุรกฺขณาปฺปธานํ.

៦៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ សេចក្តីព្យាយាមដើម្បីសង្រួមកិលេស គឺដើម្បីបិទច្រកចូលនៃកិលេស ឈ្មោះថា សំវរបធាន។ សេចក្តីព្យាយាមដើម្បីលះបង់កិលេស ឈ្មោះថា បហានបធាន។ សេចក្តីព្យាយាមដើម្បីចម្រើន គឺដើម្បីធ្វើឲ្យកើនឡើងនូវកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ភាវនាបធាន។ សេចក្តីព្យាយាមដើម្បីរក្សានូវកុសលធម៌ទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា អនុរក្ខនាបធាន។

๑๐. อธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

១០. សេចក្តីអធិប្បាយនៃអធម្មិកសូត្រ

๗๐. ทสเม อธมฺมิกา โหนฺตีติ โปราณกราชูหิ ฐปิตํ ทสภาคพลิญฺเจว อปราธานุรูปญฺจ ทณฺฑํ อคฺคเหตฺวา อติเรกพลิโน เจว อติเรกทณฺฑสฺส จ คหเณน อธมฺมิกา. ราชายุตฺตาติ รญฺโญ ชนปเทสุ กิจฺจสํวิธายกา อายุตฺตกปุริสา. พฺราหฺมณคหปติกาติ อนฺโตนครวาสิโน พฺราหฺมณคหปตโย. เนคมชานปทาติ นิคมวาสิโน เจว ชนปทวาสิโน จ. วิสมนฺติ วิสมา หุตฺวา, อสมเยน วายนฺตีติ อตฺโถ. วิสมาติ น สมา, อติถทฺธา วา อติมุทุกา วาติ อตฺโถ. อปญฺชสาติ มคฺคโต อปคตา, อุมฺมคฺคคามิโน หุตฺวา วายนฺตีติ อตฺโถ. เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺตีติ วาเตสุ หิ วิสเมสุ อปญฺชเสสุ วายนฺเตสุ รุกฺขา ภิชฺชนฺติ, วิมานานิ ภิชฺชนฺติ. ตสฺมา เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺติ, ตา เทวสฺส สมฺมา วสฺสิตุํ น เทนฺติ. เตน วุตฺตํ เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉตีติ. วิสมปากานิ สสฺสานิ ภวนฺตีติ เอกสฺมึ ฐาเน คพฺภีนิ โหนฺติ, เอกสฺมึ สญฺชาตขีรานิ, เอกํ ฐานํ ปจฺจตีติ เอวํ วิสมํ ปากานิ สสฺสานิ ภวนฺติ.

៧០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា adhammikā hontīti សេចក្តីថា ព្រះរាជាទាំងឡាយ មិនកាន់យកនូវពន្ធដារមួយភាគក្នុងដប់ ដែលព្រះរាជាពីបុរាណបានតម្កល់ទុកផង មិនកាន់យកនូវទណ្ឌកម្មដែលសមគួរដល់កំហុសផង ប៉ុន្តែត្រឡប់ជាកាន់យកនូវពន្ធដារហួសប្រមាណ និងទណ្ឌកម្មហួសប្រមាណ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមិនប្រកបដោយធម៌។ ពាក្យថា Rājāyuttā គឺពួកបុរសដែលជាអ្នកចាត់ចែងកិច្ចការងារក្នុងជនបទទាំងឡាយរបស់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា Brāhmaṇagahapatikā គឺពួកព្រាហ្មណ៍និងគហបតីដែលរស់នៅក្នុងក្រុង។ ពាក្យថា Negamajānapadā គឺពួកអ្នកនិគម និងអ្នកជនបទ។ ពាក្យថា Visamaṃ មានសេចក្តីថា ប្រែប្រួលមិនស្មើគ្នា គឺបក់មកក្នុងសម័យមិនគួរ។ ពាក្យថា Visamā មានសេចក្តីថា មិនស្មើគ្នា គឺរឹងពេក ឬទន់ពេក។ ពាក្យថា Apañjasā មានសេចក្តីថា វាងចាកផ្លូវដើម គឺបក់ទៅកាន់ផ្លូវខុស។ ត្រង់ពាក្យថា Devatā parikupitā bhavanti នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា កាលបើខ្យល់ទាំងឡាយបក់មិនស្មើគ្នា វាងចាកផ្លូវដើម ដើមឈើទាំងឡាយក៏បាក់បែក វិមានទាំងឡាយក៏បាក់បែក។ ព្រោះហេតុនោះ ទេវតាទាំងឡាយទើបខឹងសម្បារ ទេវតាទាំងនោះមិនព្រមឲ្យភ្លៀងបង្អុរចុះមកដោយស្រួលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា devo na sammā dhāraṃ anuppavecchati (ភ្លៀងមិនបង្អុរធារទឹកចុះមកដោយស្រួលឡើយ)។ ពាក្យថា Visamapākāni sassāni bhavanti សេចក្តីថា ក្នុងកន្លែងខ្លះ ស្រូវទាំងឡាយមានគភ៌ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មានទឹកដោះកើតឡើង ក្នុងកន្លែងខ្លះ ក៏ទុំ ស្រូវទាំងឡាយទើបមានការទុំមិនស្មើគ្នាយ៉ាងនេះ។

สมํ นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานิ ปริวตฺตนฺตีติ ยถา กตฺติกปุณฺณมา กตฺติกนกฺขตฺตเมว ลภติ, มิคสิรปุณฺณมา มิคสิรนกฺขตฺตเมวาติ เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ มาเส สา สา ปุณฺณมา ตํ ตํ นกฺขตฺตเมว ลภติ, ตถา สมฺมา ปริวตฺตนฺติ. สมํ วาตา วายนฺตีติ อวิสมา หุตฺวา สมยสฺมึเยว วายนฺติ, ฉ มาเส อุตฺตรา วาตา, ฉ มาเสทกฺขิณาติ เอวํ เตสํ เตสํ ชนปทานํ อนุรูเป สมเย วายนฺติ. สมาติ สมปฺปวตฺติโน นาติถทฺธา นาติมุทู. ปญฺชสาติ มคฺคปฺปฏิปนฺนา, มคฺเคเนว วายนฺติ, โน อมคฺเคนาติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Samaṃ nakkhattāni tārakarūpāni parivattanti សេចក្តីថា ដូចជាថ្ងៃពេញបូណ៌មីក្នុងខែកត្តិក តែងប្រកបដោយនក្សត្រកត្តិកៈតែម្តង ថ្ងៃពេញបូណ៌មីក្នុងខែមិគសិរ តែងប្រកបដោយនក្សត្រមិគសិរៈតែម្តង យ៉ាងណាមិញ ក្នុងខែនីមួយៗ ថ្ងៃពេញបូណ៌មីនោះៗ តែងប្រកបដោយនក្សត្រនោះៗ យ៉ាងនោះដែរ ផ្កាយនិងនក្សត្រទាំងឡាយទើបវិលវល់ទៅដោយស្មើគ្នា។ ពាក្យថា Samaṃ vātā vāyanti សេចក្តីថា ខ្យល់ទាំងឡាយបក់មកដោយស្មើគ្នា គឺបក់មកចំពេលវេលាដ៏សមគួរតែម្តង គឺខ្យល់ខាងជើងបក់អស់រយៈពេល ៦ ខែ ខ្យល់ខាងត្បូងបក់អស់រយៈពេល ៦ ខែ យ៉ាងនេះ ខ្យល់ទាំងឡាយទើបបក់មកក្នុងសម័យដ៏សមគួរដល់ជនបទនោះៗ។ ពាក្យថា Samā គឺមានដំណើរស្មើគ្នា មិនរឹងពេក មិនទន់ពេក។ ពាក្យថា Pañjasā មានសេចក្តីថា ដំណើរទៅតាមផ្លូវ គឺបក់ទៅតាមផ្លូវតែម្តង មិនបក់ទៅក្រៅផ្លូវឡើយ។

ชิมฺหํ [Pg.318] คจฺฉตีติ กุฏิลํ คจฺฉติ, อติตฺถํ คณฺหาติ. เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สตีติ นยตีติ เนตฺตา. ตสฺมึ เนตฺเต ชิมฺหํ คเต กุฏิลํ คนฺตฺวา อติตฺถํ คณฺหนฺเต อิตราปิ อติตฺถเมว คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. เนเตติปิ ปาโฐ. ทุกฺขํ เสตีติ ทุกฺขํ สยติ, ทุกฺขิตํ โหตีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Jimhaṃ gacchati សេចក្តីថា ដើរវៀច គឺកាន់យកនូវកំពង់មិនសមគួរ។ ត្រង់ពាក្យថា Nette jimhaṃ gate sati នេះ មានសេចក្តីថា សត្វដែលជាអ្នកនាំមុខ ឈ្មោះថា នេត្តា (អ្នកនាំផ្លូវ)។ កាលបើអ្នកនាំផ្លូវនោះដើរវៀច គឺដើរទៅវៀចវេរ ហើយកាន់យកនូវកំពង់មិនសមគួរ ពួកសត្វក្រៅពីនេះ ក៏កាន់យកនូវកំពង់មិនសមគួរនោះដែរ។ មានបាឋៈថា neteti ក៏មាន។ ពាក្យថា Dukkhaṃ seti មានសេចក្តីថា ដេកជាទុក្ខ គឺដល់នូវសេចក្តីទុក្ខលំបាក។

ปตฺตกมฺมวคฺโค ทุติโย.

បត្តកម្មវគ្គ ទី ២ ចប់។

(๘) ๓. อปณฺณกวคฺโค

(៨) ៣. អបណ្ណកវគ្គ

๑. ปธานสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបធានសូត្រ

๗๑. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม อปณฺณกปฺปฏิปทนฺติ อวิรทฺธปฺปฏิปทํ. โยนิ จสฺส อารทฺธา โหตีติ การณญฺจสฺส ปริปุณฺณํ โหติ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตตฺถาย. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

៧១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៣ ពាក្យថា apaṇṇakappaṭipadaṃ គឺបដិបទាមិនខុស។ ពាក្យថា Yoni cassa āraddhā hoti គឺហេតុរបស់ភិក្ខុនោះពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា Āsavānaṃ khayāya គឺដើម្បីសម្រេចអរហត្តផល។ សូត្រទី ២ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๓. สปฺปุริสสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសប្បុរិសសូត្រ

๗๓. ตติเย อวณฺโณติ อคุโณ. ปาตุ กโรตีติ กเถติ, ปากฏํ กโรติ. ปญฺหาภินีโตติ ปญฺหตฺถาย อภินีโต. อหาเปตฺวา อลมฺพิตฺวาติ อปริหีนํ อลมฺพิตํ กตฺวา. เอตฺถ จ อสปฺปุริโส ปาปิจฺฉตาย อตฺตโน อวณฺณํ ฉาเทติ, สปฺปุริโส ลชฺชิตาย อตฺตโน วณฺณํ. อิทานิ ยสฺมา อสปฺปุริโส หิโรตฺตปฺปรหิโต สํวาเสน อวชานาติ, สปฺปุริโส ปน หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต สํวาเสนาปิ นาวชานาติ. ตสฺมา อสปฺปุริสภาวสาธกํ อธุนาคตวธุโกปมฺมํ ทสฺเสตุํ เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, วธุกาติอาทิมาห. ตตฺถ วธุกาติ สุณิสา. ติพฺพนฺติ พหลํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

៧៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា avaṇṇo គឺទោស (សេចក្តីមិនល្អ)។ ពាក្យថា Pātu karoti គឺនិយាយ ធ្វើឲ្យប្រាកដ។ ពាក្យថា Pañhābhinīto គឺត្រូវគេនាំមកដើម្បីសួរប្រស្នា។ ពាក្យថា Ahāpetvā alambitvā គឺធ្វើមិនឲ្យសាបសូន្យ មិនឲ្យស្រពោន។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ អសប្បុរស តែងលាក់បាំងនូវទោសរបស់ខ្លួន ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ចំណែកឯសប្បុរស តែងលាក់បាំងនូវគុណរបស់ខ្លួន ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានសេចក្តីខ្មាសអៀន។ ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែអសប្បុរស ជាអ្នកប្រាសចាកហិរិនិងឱត្តប្បៈ តែងមើលងាយ (អ្នកដទៃ) ដោយការនៅរួមគ្នាយូរ ចំណែកឯសប្បុរស ជាអ្នកប្រកបដោយហិរិនិងឱត្តប្បៈ ទោះបីជានៅរួមគ្នាយូរ ក៏មិនមើលងាយឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ ដើម្បីបង្ហាញនូវឧបមាអំពីកូនប្រសារស្រីដែលទើបនឹងមកដល់ថ្មីៗ ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវភាពជាអសប្បុរស ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា seyyathāpi, bhikkhave, vadhukā។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា vadhukā គឺកូនប្រសារស្រី។ ពាក្យថា Tibbaṃ គឺក្រាស់ក្រៃលែង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានន័យច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๔-๕. อคฺคสุตฺตทฺวยวณฺณนา

៤-៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអគ្គសូត្រទាំងពីរ

๗๔-๗๕. จตุตฺเถ สีลคฺคนฺติ อคฺคปฺปตฺตํ อุตฺตมสีลํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. ปญฺจเม รูปคฺคนฺติ ยํ รูปํ สมฺมสิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อิทํ รูปคฺคํ นาม. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ภวคฺคนฺติ เอตฺถ ปน ยสฺมึ อตฺตภาเว ฐิโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, เอตํ ภวคฺคํ นามาติ.

៧៤-៧៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា sīlaggaṃ គឺសីលដ៏ឧត្តមដែលដល់នូវភាពដ៏ប្រសើរ។ វិធីនេះ ក៏ដូចគ្នាដែរក្នុងពាក្យទាំងពួង (មានសមាធិគ្គៈជាដើម)។ ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា rūpaggaṃ គឺរូបណាដែលបុគ្គលពិចារណាហើយ សម្រេចនូវអរហត្តផល រូបនេះឈ្មោះថា រូបគ្គៈ (រូបដ៏ប្រសើរ)។ ទោះបីក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែត្រង់ពាក្យថា Bhavaggaṃ នេះ សេចក្តីថា បុគ្គលស្ថិតនៅក្នុងអត្តភាពណា ហើយសម្រេចនូវអរហត្តផល អត្តភាពនោះឈ្មោះថា ភវគ្គៈ (ភពដ៏ប្រសើរ)។

๖. กุสินารสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកុសិនារសូត្រ

๗๖. ฉฏฺเฐ [Pg.319] อุปวตฺตเนติ ปาจีนคตาย สาลปนฺติยา อุตฺตเรน นิวตฺติตฺวา ฐิตาย เวมชฺฌฏฺฐาเน. อนฺตเรน ยมกสาลานนฺติ ทฺวินฺนํ สาลรุกฺขานํ อนฺตเร. กงฺขาติ ทฺเวฬฺหกํ. วิมตีติ วินิจฺฉิตุํ อสมตฺถตา. ‘‘พุทฺโธ นุ โข น พุทฺโธ นุ โข, ธมฺโม นุ โข น ธมฺโม นุ โข, สงฺโฆ นุ โข น สงฺโฆ นุ โข, มคฺโค นุ โข น มคฺโค นุ โข, ปฏิปทา นุ โข น ปฏิปทา นุ โข’’ติ ยสฺส สํสโย อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ โว วทามิ ปุจฺฉถ, ภิกฺขเวติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. สตฺถุคารเวนปิ น ปุจฺเฉยฺยาถาติ ‘‘มยํ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิมฺห, จตฺตาโร ปจฺจยาปิ โน สตฺถุ สนฺตกาว. เต มยํ เอตฺตกํ กาลํ กงฺขํ อกตฺวา น อรหาม อชฺช ปจฺฉิเม กาเล กงฺขํ กาตุ’’นฺติ สเจ เอวํ สตฺถริ คารเวน น ปุจฺฉถ. สหายโกปิ, ภิกฺขเว, สหายกสฺส อาโรเจตูติ ตุมฺหากํ โย ยสฺส ภิกฺขุสฺส สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต, โส ตสฺส อาโรเจตุ, อหํ เอกสฺส ภิกฺขุสฺส กเถสฺสามิ, ตสฺส กถํ สุตฺวา สพฺเพ นิกฺกงฺขา ภวถาติ ทสฺเสติ. เอวํ ปสนฺโนติ เอวํ สทฺทหามิ อหนฺติ อตฺโถ. ญาณเมวาติ นิกฺกงฺขภาวปจฺจกฺขกรณญาณํเยว เอตฺถ ตถาคตสฺส, น สทฺธามตฺตนฺติ อตฺโถ. อิเมสญฺหิ, อานนฺทาติ อิเมสํ อนฺโตสาณิยํ นิสินฺนานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ. โย ปจฺฉิมโกติ โย คุณวเสน ปจฺฉิมโก, อานนฺทตฺเถรํเยว สนฺธายาห.

៧៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា upavattane គឺត្រង់ចន្លោះកណ្តាលនៃជួរដើមរាំងភ្នំ (សាលព្រឹក្ស) ដែលលាតសន្ធឹងទៅទិសខាងកើត ហើយបត់ត្រឡប់មកស្ថិតនៅទិសខាងជើង។ ពាក្យថា Antarena yamakasālānaṃ គឺក្នុងចន្លោះនៃដើមរាំងភ្នំទាំងពីរ។ ពាក្យថា Kaṅkhā គឺសេចក្តីសង្ស័យជាពីរចំណែក។ ពាក្យថា Vimati គឺភាពជាអ្នកមិនអាចសម្រេចចិត្តបាន។ សេចក្តីសង្ខេបក្នុងពាក្យថា “Buddho nu kho na buddho nu kho, dhammo nu kho na dhammo nu kho, saṅgho nu kho na saṅgho nu kho, maggo nu kho na maggo nu kho, paṭipadā nu kho na paṭipadā nu kho” នេះគឺ ភិក្ខុណាមានសេចក្តីសង្ស័យកើតឡើង តថាគតប្រាប់អ្នកទាំងឡាយថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចូរអ្នកទាំងឡាយសួរចុះ។ ពាក្យថា Satthugāravenapi na puccheyyātha សេចក្តីថា ប្រសិនបើអ្នកទាំងឡាយមិនសួរ ព្រោះតែសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសាស្តា ដោយគិតថា “ពួកយើងបានបួសក្នុងសំណាក់នៃព្រះសាស្តា សូម្បីបច្ច័យទាំង ៤ ក៏ជារបស់ព្រះសាស្តាដែរ។ ពួកយើងមិនបានធ្វើសេចក្តីសង្ស័យអស់កាលត្រឹមណេះ មិនគួរនឹងមកធ្វើសេចក្តីសង្ស័យក្នុងកាលជាទីបំផុតនាថ្ងៃនេះឡើយ” យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sahāyakopi, bhikkhave, sahāyakassa ārocetu ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ភិក្ខុណាជាមិត្តដែលធ្លាប់ឃើញ ធ្លាប់គប់រករបស់ភិក្ខុណា ភិក្ខុនោះចូរប្រាប់ដល់ភិក្ខុនោះចុះ តថាគតនឹងដោះស្រាយដល់ភិក្ខុមួយរូបនោះ កាលបើបានស្តាប់ពាក្យរបស់ភិក្ខុនោះហើយ អ្នកទាំងអស់គ្នាក៏នឹងប្រាសចាកសេចក្តីសង្ស័យ។ ពាក្យថា Evaṃ pasanno មានសេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះករុណាជឿយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Ñāṇameva មានសេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ សព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលធ្វើឲ្យប្រជាក់នូវភាពមិនមានសេចក្តីសង្ស័យរបស់ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ ទើបជាធម៌ដ៏ប្រសើរ មិនមែនត្រឹមតែសទ្ធាប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ពាក្យថា Imesañhi, ānanda គឺក្នុងចំណោមភិក្ខុ ៥ រយរូបដែលគង់នៅក្នុងវាំងនននេះ។ ពាក្យថា Yo pacchimako គឺភិក្ខុណាដែលថោកទាបជាងគេដោយគុណសម្បត្តិ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកព្រះអានន្ទត្ថេរ។

๗. อจินฺเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអចិន្តេយ្យសូត្រ

๗๗. สตฺตเม อจินฺเตยฺยานีติ จินฺเตตุํ อยุตฺตานิ. น จินฺเตตพฺพานีติ อจินฺเตยฺยตฺตาเยว น จินฺเตตพฺพานิ. ยานิ จินฺเตนฺโตติ ยานิ การณานิ จินฺเตนฺโต. อุมฺมาทสฺสาติ อุมฺมตฺตกภาวสฺส. วิฆาตสฺสาติ ทุกฺขสฺส. พุทฺธวิสโยติ พุทฺธานํ วิสโย, สพฺพญฺญุตญฺญาณาทีนํ พุทฺธคุณานํ ปวตฺติ จ อานุภาโว จ. ฌานวิสโยติ อภิญฺญาฌานวิสโย. กมฺมวิปาโกติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนํ กมฺมานํ วิปาโก. โลกจินฺตาติ ‘‘เกน นุ โข จนฺทิมสูริยา กตา, เกน มหาปถวี, เกน มหาสมุทฺโท, เกน สตฺตา อุปฺปาทิตา, เกน ปพฺพตา, เกน อมฺพตาลนาฬิเกราทโย’’ติ เอวรูปา โลกจินฺตา.

៧៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា acinteyyāni គឺជារឿងមិនគួរគិត។ ពាក្យថា Na cintetabbāni គឺមិនត្រូវគិតឡើយ ព្រោះតែជារឿងមិនអាចគិតបាន។ ពាក្យថា Yāni cintento គឺកាលបើគិតនូវហេតុទាំងឡាយណា។ ពាក្យថា Ummādassa គឺដើម្បីភាពជាឆ្កួត។ ពាក្យថា Vighātassa គឺសេចក្តីទុក្ខព្រួយ (សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត)។ ពាក្យថា Buddhavisayo គឺវិស័យរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានការប្រព្រឹត្តទៅ និងអានុភាពនៃពុទ្ធគុណទាំងឡាយ មានសព្វញ្ញុតញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា Jhānavisayo គឺវិស័យនៃអភិញ្ញានិងឈានជាដើម។ ពាក្យថា Kammavipāko គឺផលនៃកម្មទាំងឡាយ មានទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មជាដើម។ ពាក្យថា Lokacintā គឺការគិតអំពីលោក មានសភាពយ៉ាងនេះថា “តើនរណាបង្កើតព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ តើនរណាបង្កើតមហាប្រថពី តើនរណាបង្កើតមហាសមុទ្រ តើនរណាបង្កើតសត្វទាំងឡាយ តើនរណាបង្កើតភ្នំទាំងឡាយ តើនរណាបង្កើតដើមស្វាយ ដើមត្នោត និងដើមដូងជាដើម”។

๘. ทกฺขิณสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទក្ខិណាសូត្រ

๗๘. อฏฺฐเม [Pg.320] ทกฺขิณาวิสุทฺธิโยติ ทานสงฺขาตาย ทกฺขิณาย วิสุชฺฌนการณานิ. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ มหปฺผลภาเวน วิสุชฺฌติ, มหปฺผลา โหตีติ อตฺโถ. กลฺยาณธมฺโมติ สุจิธมฺโม. ปาปธมฺโมติ ลามกธมฺโม. ทายกโต วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ เวสฺสนฺตรมหาราชา กเถตพฺโพ. โส หิ ชูชกพฺราหฺมณสฺส ทารเก ทตฺวา มหาปถวึ กมฺเปสิ. ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌตีติ เอตฺถ กลฺยาณีนทีมุขทฺวารวาสี เกวฏฺโฏ กเถตพฺโพ. โส กิร ทีฆสุมตฺเถรสฺส ติกฺขตฺตุํ ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา มรณมญฺเจ นิปนฺโน ‘‘อยฺยสฺส มํ ทีฆสุมตฺเถรสฺส ทินฺนปิณฺฑปาโต อุทฺธรตี’’ติ อาห. เนว ทายกโตติ เอตฺถ วฑฺฒมานวาสี ลุทฺทโก กเถตพฺโพ. โส กิร เปตทกฺขิณํ เทนฺโต เอกสฺส ทุสฺสีลสฺเสว ตโย วาเร อทาสิ. ตติยวาเร ‘‘อมนุสฺโส ทุสฺสีโล มํ วิลุมฺปตี’’ติ วิรวิ. เอกสฺส สีลวโต ภิกฺขุโน ทตฺวา ปาปิตกาเลเยวสฺส ปาปุณิ. ทายกโต เจว วิสุชฺฌติ ปฏิคฺคาหกโต จาติ เอตฺถ อสทิสทานํ กเถตพฺพนฺติ.

៧៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា dakkhiṇāvisuddhiyo គឺហេតុជាគ្រឿងស្អាតនៃទក្ខិណាទានដែលហៅថាការបរិច្ចាគទាន។ ពាក្យថា Dāyakato visujjhati មានសេចក្តីថា ស្អាតព្រោះមានផលច្រើន គឺមានផលច្រើនក្រៃលែង។ ពាក្យថា Kalyāṇadhammo គឺមានធម៌ដ៏ស្អាតស្អំ។ ពាក្យថា Pāpadhammo គឺមានធម៌ដ៏លាមក។ ត្រង់ពាក្យថា Dāyakato visujjhati នេះ គួរលើកយកព្រះវេស្សន្តរមហារាជមកសម្តែង។ ព្រោះថា ព្រះរាជានោះ ទ្រង់ប្រទានព្រះរាជបុត្រទាំងឡាយដល់ជូជកព្រាហ្មណ៍ ហើយធ្វើឲ្យមហាប្រថពីញាប់ញ័រ។ ត្រង់ពាក្យថា Paṭiggāhakato visujjhati នេះ គួរលើកយកអ្នកនេសាទដែលរស់នៅជិតមាត់ច្រកទន្លេកល្យាណីមកសម្តែង។ ឮថា អ្នកនេសាទនោះ បានប្រគេនចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដល់ព្រះទីឃសុមត្ថេរ ៣ ដង កាលដែលដេកលើគ្រែជិតស្លាប់ ក៏ពោលថា “ចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលខ្ញុំបានប្រគេនដល់ព្រះទីឃសុមត្ថេរជាម្ចាស់ តែងជួយស្រោចស្រង់ខ្ញុំ”។ ត្រង់ពាក្យថា Neva dāyakato នេះ គួរលើកយកព្រានព្រៃដែលរស់នៅក្នុងភូមិវឌ្ឍមានៈមកសម្តែង។ ឮថា ព្រានព្រៃនោះ កាលធ្វើបុណ្យឧទ្ទិសដល់ប្រេត បានប្រគេនទានដល់ភិក្ខុទ្រុស្តសីលមួយរូបអស់ ៣ ដង។ ក្នុងវារៈទី ៣ ពួកអមនុស្សបានស្រែកយំថា “ភិក្ខុទ្រុស្តសីលប្លន់យករបស់ខ្ញុំហើយ”។ លុះប្រគេនដល់ភិក្ខុមានសីលមួយរូប ហើយឧទ្ទិសចំណែកបុណ្យទៅឲ្យ ក្នុងកាលនោះឯង ចំណែកបុណ្យក៏បានទៅដល់ប្រេតនោះ។ ត្រង់ពាក្យថា Dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato ca នេះ គួរលើកយកអសទិសទានមកសម្តែង។

๙. วณิชฺชสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវណិជ្ជសូត្រ

๗๙. นวเม ตาทิสา วาติ ตํสทิสาว ตํสริกฺขกาว. เฉทคามินี โหตีติ เฉทํ คจฺฉติ. ยํ ปตฺถิตํ, ตํ สพฺพํ นสฺสตีติ อตฺโถ. น ยถาธิปฺปายา โหตีติ ยถาชฺฌาสยา น โหติ. ปราธิปฺปายา โหตีติ ปรชฺฌาสยา อชฺฌาสยโต อธิกตรผลา โหติ. สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ เอตฺถ สมิตปาปพาหิตปาปตาหิ สมณพฺราหฺมณตา เวทิตพฺพา. วทตุ, ภนฺเต, ปจฺจเยนาติ, ภนฺเต, จตุพฺพิเธน จีวราทินา ปจฺจเยน วเทยฺยาสีติ เอวํ ปวาเรติ นิมนฺเตติ. เยน ปวาเรตีติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ยตฺตเกน ปวาเรติ. ตํ น เทตีติ ตํ สพฺพโสว น เทติ. น ยถาธิปฺปายํ เทตีติ ยถา ตสฺส อชฺฌาสโย, เอวํ ทาตุํ น สกฺโกติ, หาเปตฺวา อปฺปกํ เทติ. ยถาธิปฺปายํ เทตีติ ยตฺตกํ โส อิจฺฉติ, ตตฺตกเมว เทติ. ปราธิปฺปายํ เทตีติ อปฺปกํ ปวาเรตฺวา อวตฺถริตฺวา พหุํ เทติ.

៧៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា tādisā vā គឺដូចគ្នានឹងការមិនសម្រេចតាមបំណងនោះឯង។ ពាក្យថា Chedagāminī hoti មានសេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីវិនាសនៃទ្រព្យជាដើមទុននិងកម្រៃ គឺរបស់ណាដែលប្រាថ្នា របស់ទាំងអស់នោះក៏វិនាសទៅ។ ពាក្យថា Na yathādhippāyā hoti គឺមិនសម្រេចទៅតាមបំណងចិត្តឡើយ។ ពាក្យថា Parādhippāyā hoti គឺមានផលច្រើនលើសលប់ជាងបំណងចិត្តទៅទៀត។ ត្រង់ពាក្យថា Samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā នេះ គួរដឹងថា ភាពជាសមណៈនិងព្រាហ្មណ៍ ព្រោះតែការរំងាប់នូវបាប និងការបន្សាត់បង់នូវបាប។ ពាក្យថា Vadatu, bhante, paccayenāti គឺទាយកបវារណា និមន្តយ៉ាងនេះថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមលោកម្ចាស់និមន្តពោល (ប្រាប់) ដោយបច្ច័យ ៤ មានចីវរជាដើមចុះ”។ ពាក្យថា Yena pavāreti គឺកំណត់បវារណាដោយបច្ច័យមានប្រមាណប៉ុន្មាន។ ពាក្យថា Taṃ na deti គឺទាយកនោះមិនប្រគេននូវបច្ច័យទាំងអស់នោះឡើយ។ ពាក្យថា Na yathādhippāyaṃ deti គឺមិនអាចប្រគេនទៅតាមបំណងចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះបានឡើយ គឺកាត់បន្ថយហើយប្រគេនបន្តិចបន្តួចវិញ។ ពាក្យថា Yathādhippāyaṃ deti គឺភិក្ខុនោះចង់បានប៉ុន្មាន ក៏ប្រគេនប៉ុណ្ណោះឯង។ ពាក្យថា Parādhippāyaṃ deti គឺបវារណាតិចតួច ប៉ុន្តែត្រឡប់ជាប្រគេនច្រើនលើសលប់វិញ។

๑๐. กมฺโพชสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកម្ពោជសូត្រ

๘๐. ทสเม [Pg.321] เนว สภายํ นิสีทตีติ วินิจฺฉยกรณตฺถํ วินิจฺฉยสภายํ เนว นิสีทติ. น กมฺมนฺตํ ปโยเชตีติ กสิวณิชฺชาทิมหากมฺมนฺตํ นปฺปโยเชติ. น กมฺโพชํ คจฺฉตีติ โภเค สมฺภรณตฺถาย กมฺโพชรฏฺฐํ น คจฺฉติ. เทสนามตฺตเมว เจตํ, ยํ กิญฺจิ ติโรรฏฺฐํ น คจฺฉตีติ อตฺโถ. โกธโนติอาทีสุ โกธนตาย โกธปริยุฏฺฐิโต อตฺถานตฺถํ น ชานาติ, อิสฺสุกิตาย ปรสมฺปตฺตึ น สหติ, มจฺฉริตาย ธนํ ทตฺวา กิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, นิปฺปญฺญตาย กิจฺจํ สํวิธาตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมา เอตานิ สภานิสีทนาทีนิ น กโรตีติ.

៨០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា neva sabhāyaṃ nisīdati គឺមិនអង្គុយក្នុងសាលាវិនិច្ឆ័យ ដើម្បីកាត់សេចក្តីឡើយ។ ពាក្យថា Na kammantaṃ payojeti គឺមិនប្រកបការងារធំដុំ មានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Na kambojaṃ gacchati គឺមិនទៅកាន់កម្ពោជរដ្ឋ ដើម្បីសន្សំភោគទ្រព្យឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនេះគ្រាន់តែជាទេសនាវិធីប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែមានសេចក្តីថា មិនទៅកាន់បរទេសណាមួយឡើយ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា kodhano ជាដើម ស្រី្តដែលត្រូវក្រោធគ្របដណ្តប់ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានសេចក្តីក្រោធខ្លាំង តែងមិនស្គាល់នូវប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍ ព្រោះតែភាពជាអ្នកច្រណែន តែងមិនអត់ធន់ចំពោះសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ ព្រោះតែភាពជាអ្នកកំណាញ់ តែងមិនអាចលះបង់ទ្រព្យដើម្បីធ្វើកិច្ចការដែលគួរធ្វើបាន ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនមានប្រាជ្ញា តែងមិនអាចចាត់ចែងកិច្ចការងារបាន។ ព្រោះហេតុនោះ នាងទើបមិនធ្វើនូវការអង្គុយក្នុងសាលាវិនិច្ឆ័យជាដើមទាំងនោះឡើយ។

อปณฺณกวคฺโค ตติโย.

អបណ្ណកវគ្គ ទី ៣ ចប់។

(๙) ๔. มจลวคฺโค

(៩) ៤. មចលវគ្គ

๑-๕. ปาณาติปาตาทิสุตฺตปญฺจกวณฺณนา

១-៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសូត្រទាំង ៥ មានបាណាតិបាតសូត្រជាដើម

๘๑-๘๕. จตุตฺถสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ปญฺจเม ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน ตเมน ยุตฺโตติ ตโม. กายทุจฺจริตาทีหิ ปุน นิรยตมูปคมนโต ตมปรายโณ. อิติ อุภเยนปิ ขนฺธตโมว กถิโต โหติ. ‘‘อฑฺเฒ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน โชตินา ยุตฺตโต โชติ, อาโลกภูโตติ วุตฺตํ โหติ. กายสุจริตาทีหิ ปุน สคฺคุปฺปตฺติโชติภาวูปคมนโต โชติปรายโณ. อิมินา นเยน อิตเรปิ ทฺเว เวทิตพฺพา.

៨១-៨៥. សេចក្តីពន្យល់នៃសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទីមួយជាដើម នៃវគ្គទីបួន មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ នៅក្នុងសូត្រទីប្រាំ បទថា “nīce kule paccājāto” (កើតក្នុងត្រកូលទាប) ជាដើម សេចក្តីសម្រេចគប្បីជ្រាបដូចតទៅ៖ បុគ្គលដែលប្រកបដោយងងឹត ពោលគឺខន្ធប្រាំដ៏ថោកទាប ឈ្មោះថា “តមៈ” (អ្នកងងឹត)។ ព្រោះតែការទៅកាន់អបាយភូមិ ពោលគឺនរកដ៏ងងឹតម្តងទៀត ដោយសារកាយទុច្ចរិតជាដើម ទើបឈ្មោះថា “តមបរាយណៈ” (មានសេចក្តីងងឹតទៅខាងមុខ)។ ម៉្យាងទៀត ដោយបទទាំងពីរនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកតែខន្ធដ៏ងងឹតប៉ុណ្ណោះ។ បទថា “aḍḍhe kule paccājāto” (កើតក្នុងត្រកូលស្តុកស្តម្ភ) ជាដើម ព្រោះប្រកបដោយពន្លឺ ពោលគឺខន្ធប្រាំដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទើបឈ្មោះថា “ជោតិ” (អ្នកភ្លឺ) ពោលគឺមានពន្លឺ។ ព្រោះតែការទៅកាន់សុគតិភព ពោលគឺទេវលោកដ៏មានពន្លឺម្តងទៀត ដោយសារកាយសុចរិតជាដើម ទើបឈ្មោះថា “ជោតិបរាយណៈ” (មានពន្លឺទៅខាងមុខ)។ គប្បីជ្រាបបុគ្គលពីរប្រភេទក្រៅពីនេះ ដោយន័យនេះឯង។

เวนกุเลติ วิลีวการกุเล. เนสาทกุเลติ มิคลุทฺทกาทีนํ กุเล. รถการกุเลติ จมฺมการกุเล. ปุกฺกุสกุเลติ ปุปฺผฉฑฺฑกกุเล. กสิรวุตฺติเกติ ทุกฺขวุตฺติเก. ทุพฺพณฺโณติ ปํสุปิสาจโก วิย ฌามขาณุวณฺโณ. ทุทฺทสิโกติ วิชาตมาตุยาปิ อมนาปทสฺสโน. โอโกฏิมโกติ ลกุณฺฑโก. กาโณติ เอกจฺฉิกาโณ วา อุภยจฺฉิกาโณ วา. กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา. ขญฺโชติ เอกปาทขญฺโช วา อุภยปาทขญฺโช วา. ปกฺขหโตติ หตปกฺโข ปีฐสปฺปี[Pg.322]. ปทีเปยฺยสฺสาติ เตลกปลฺลาทิโน ทีปอุปกรณสฺส. เอวํ โข, ภิกฺขเวติ เอตฺถ เอโก ปุคฺคโล พหิทฺธา อาโลกํ อทิสฺวา มาตุ กุจฺฉิมฺหิเยว กาลํ กตฺวา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺโต สกลมฺปิ กปฺปํ สํสรติ. โสปิ ตโมตมปรายโณว. โส ปน กุหกปุคฺคโล ภเวยฺย. กุหกสฺส หิ เอวรูปา นิปฺผตฺติ โหตีติ วุตฺตํ.

បទថា “venakule” (ក្នុងត្រកូលជាងត្បាញ) គឺក្នុងត្រកូលជាងធ្វើគ្រឿងឫស្សីនិងផ្តៅ។ បទថា “nesādakule” (ក្នុងត្រកូលព្រានប្រមាញ់) គឺក្នុងត្រកូលព្រានព្រៃជាដើម។ បទថា “rathakārakule” (ក្នុងត្រកូលជាងរថ) គឺក្នុងត្រកូលជាងស្បែក។ បទថា “pukkusakule” (ក្នុងត្រកូលអ្នកបោសសំរាម) គឺក្នុងត្រកូលអ្នកបោសសំរាមផ្កា។ បទថា “kasiravuttike” (មានការរស់នៅលំបាក) គឺមានការរស់នៅដោយលំបាកតោកយ៉ាក។ បទថា “dubbaṇṇo” (មានសម្បុរអាក្រក់) គឺមានសម្បុរដូចជាគល់ឈើដែលត្រូវភ្លើងឆេះ ដូចជាខ្មោចល្បាក់ផែនដី។ បទថា “duddasiko” (គួរឲ្យខ្ពើម) គឺសូម្បីតែមាតាបង្កើតក៏មិនចង់មើល។ បទថា “okoṭimako” គឺមនុស្សតឿ។ បទថា “kāṇo” (ខ្វាក់) គឺខ្វាក់ភ្នែកម្ខាង ឬខ្វាក់ភ្នែកទាំងសងខាង។ បទថា “kuṇī” (ខ្វិន) គឺខ្វិនដៃម្ខាង ឬខ្វិនដៃទាំងសងខាង។ បទថា “khañjo” (ជើងខ្វិន) គឺជើងខ្វិនម្ខាង ឬជើងខ្វិនទាំងសងខាង។ បទថា “pakkhahato” (ស្លាប់មួយចំហៀងខ្លួន) គឺមានអវយវៈខូច ឬត្រូវធ្វើដំណើរដោយក្ដាររុញ។ បទថា “padīpeyyass” គឺគ្រឿងឧបករណ៍សម្រាប់ប្រទីប មានចានប្រេងជាដើម។ ក្នុងបទថា “Evaṃ kho, bhikkhave” នេះ បុគ្គលម្នាក់មិនបានឃើញពន្លឺខាងក្រៅឡើយ ស្លាប់តាំងពីនៅក្នុងផ្ទៃមាតា ហើយទៅកើតក្នុងអបាយភូមិ អន្ទោលទៅអស់មួយកប្បទាំងមូល។ បុគ្គលនោះក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកងងឹតមានសេចក្តីងងឹតទៅខាងមុខដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលនោះគប្បីជាបុគ្គលអ្នកបញ្ឆោត (កុហកបុគ្គល) ព្រោះការសម្រេចផលបែបនេះ រមែងមានដល់បុគ្គលអ្នកបញ្ឆោត។

เอตฺถ จ ‘‘นีเจ กุเล’’ติอาทีหิ อาคมนวิปตฺติ เจว ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ จ ทสฺสิตา. ‘‘ทลิทฺเท’’ติอาทีหิ ปวตฺตปจฺจยวิปตฺติ, ‘‘กสิรวุตฺติเก’’ติอาทีหิ อาชีวุปายวิปตฺติ, ‘‘ทุพฺพณฺโณ’’ติอาทีหิ อตฺตภาววิปตฺติ, ‘‘พหฺวาพาโธ’’ติอาทีหิ ทุกฺขการณสมาโยโค, ‘‘น ลาภี’’ติอาทีหิ สุขการณวิปตฺติ เจว อุปโภควิปตฺติ จ, ‘‘กาเยน ทุจฺจริต’’นฺติอาทีหิ ตมปรายณภาวสฺส การณสมาโยโค, ‘‘กายสฺส เภทา’’ติอาทีหิ สมฺปรายิกตมูปคโม. สุกฺกปกฺโข วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺโพ.

ក្នុងសូត្រនេះ ដោយបទថា “nīce kule” (ក្នុងត្រកូលទាប) ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវវិបត្តិក្នុងការមកចាប់កំណើត (អាគមនវិបត្តិ) និងវិបត្តិនៃបច្ច័យក្នុងបច្ចុប្បន្ន (បច្ចុប្បន្នបច្ចយវិបត្តិ)។ ដោយបទថា “dalidde” (ក្នុងត្រកូលក្រីក្រ) ជាដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវវិបត្តិនៃបច្ច័យក្នុងការរស់នៅ (បវត្តបច្ចយវិបត្តិ)។ ដោយបទថា “kasiravuttike” (មានការរស់នៅលំបាក) ជាដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវវិបត្តិនៃមធ្យោបាយចិញ្ចឹមជីវិត (អាជីវុបាយវិបត្តិ)។ ដោយបទថា “dubbaṇṇo” (មានសម្បុរអាក្រក់) ជាដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវវិបត្តិនៃអត្តភាព (អត្តភាវវិបត្តិ)។ ដោយបទថា “bahvābādho” (មានជំងឺច្រើន) ជាដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវការប្រកបដោយហេតុនៃទុក្ខ។ ដោយបទថា “na lābhī” (មិនសូវបាន) ជាដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវវិបត្តិនៃហេតុនាំមកនូវសុខ និងវិបត្តិនៃការប្រើប្រាស់គ្រឿងឧបភោគបរិភោគ (ឧបភោគវិបត្តិ)។ ដោយបទថា “kāyena duccaritaṃ” (ប្រព្រឹត្តទុច្ចរិតដោយកាយ) ជាដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវការប្រកបដោយហេតុនៃភាពជាបុគ្គលមានសេចក្តីងងឹតទៅខាងមុខ។ ដោយបទថា “kāyassa bhedā” (បន្ទាប់ពីបែកធ្លាយរាងកាយ) ជាដើម ទ្រង់បង្ហាញនូវការទៅកាន់សេចក្តីងងឹតក្នុងបរលោក។ ចំណែកឯផ្នែកស (សុក្កបក្ខ) គប្បីជ្រាបដោយន័យផ្ទុយពីការដែលបានពោលមកនេះ។

๖. โอณโตณตสุตฺตวณฺณนา

៦. សេចក្តីពន្យល់នៃឱណតោណតសូត្រ

๘๖. ฉฏฺเฐ โอณโตณโตติ อิทานิ นีจโก อายติมฺปิ นีจโก ภวิสฺสติ. โอณตุณฺณโตติ อิทานิ นีโจ อายตึ อุจฺโจ ภวิสฺสติ. อุณฺณโตณโตติ อิทานิ อุจฺโจ อายตึ นีโจ ภวิสฺสติ. อุณฺณตุณฺณโตติ อิทานิ อุจฺโจ อายติมฺปิ อุจฺโจ ภวิสฺสติ. วิตฺถาโร ปน เนสํ ปุริมสุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

៨៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ បទថា “oṇatoṇato” (ទាបហើយទាបទៀត) គឺក្នុងពេលឥឡូវនេះជាអ្នកទាប ហើយទៅក្នុងអនាគតក៏នឹងទៅជាអ្នកទាបទៀត។ បទថា “oṇatuṇṇato” (ទាបហើយខ្ពស់) គឺក្នុងពេលឥឡូវនេះជាអ្នកទាប តែទៅក្នុងអនាគតនឹងទៅជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់។ បទថា “uṇṇatoṇato” (ខ្ពស់ហើយទាប) គឺក្នុងពេលឥឡូវនេះជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់ តែទៅក្នុងអនាគតនឹងទៅជាអ្នកទាប។ បទថា “uṇṇatuṇṇato” (ខ្ពស់ហើយខ្ពស់ទៀត) គឺក្នុងពេលឥឡូវនេះជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់ ហើយទៅក្នុងអនាគតក៏នឹងទៅជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់ទៀត។ ចំណែកសេចក្តីពិស្តារនៃបទទាំងនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យនៃសូត្រមុននោះឯង។

๗. ปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

៧. សេចក្តីពន្យល់នៃបុត្តសូត្រ

๘๗. สตฺตเม สมณมจโลติ สมณอจโล, มกาโร ปทสนฺธิกโร, นิจฺจลสมโณติ อตฺโถ. อิมินา สตฺตวิธมฺปิ เสขํ ทสฺเสติ. โส หิ สาสเน มูลชาตาย สทฺธาย ปติฏฺฐิตตฺตา อจโล นาม. สมณปุณฺฑรีโกติ ปุณฺฑรีกสทิโส สมโณ. ปุณฺฑรีกํ นาม อูนสตปตฺตํ สโรรุหํ. อิมินา สุกฺขวิปสฺสกขีณาสวํ ทสฺเสติ. โส หิ ฌานาภิญฺญานํ อภาเวน อปริปุณฺณคุณตฺตา สมณปุณฺฑรีโก นาม โหติ. สมณปทุโมติ ปทุมสทิโส สมโณ. ปทุมํ นาม ปริปุณฺณสตปตฺตํ สโรรุหํ. อิมินา อุภโตภาควิมุตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสติ. โส หิ ฌานาภิญฺญานํ ภาเวน ปริปุณฺณคุณตฺตา สมณปทุโม นาม โหติ[Pg.323]. สมเณสุ สมณสุขุมาโลติ สพฺเพสุปิ เอเตสุ สมเณสุ สุขุมาลสมโณ มุทุจิตฺตสรีโร กายิกเจตสิกทุกฺขรหิโต เอกนฺตสุขี. เอเตน อตฺตานญฺเจว อตฺตสทิเส จ ทสฺเสติ.

៨៧. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ បទថា “samaṇamacalo” គឺ សមណៈអ្នកមិនរំភើប (samaṇa + acalo) អក្សរ “ម” ធ្វើឡើងដើម្បីតភ្ជាប់បទ (បទសន្ធិករ) មានន័យថា សមណៈអ្នកមិនរំកិល ឬមិនរំភើប។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក។ ព្រោះថាសេក្ខបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនរំភើប ដោយសារការតាំងនៅមាំក្នុងសទ្ធាដែលជាឫសគល់ក្នុងព្រះសាសនា។ បទថា “samaṇapuṇḍarīko” គឺសមណៈប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកស (បុណ្ឌរិក)។ ផ្កាឈូកស គឺផ្កាឈូកដែលមានស្រទាប់មិនគ្រប់មួយរយ។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះខីណាស្រពប្រភេទសុខវិបស្សកៈ (អ្នកចម្រើនវិបស្សនាសុទ្ធ)។ ព្រោះថាព្រះខីណាស្រពនោះ ឈ្មោះថា សមណបុណ្ឌរិកៈ ព្រោះមានគុណមិនទាន់ពេញបរិបូរណ៍ ដោយគ្មានឈាននិងអភិញ្ញា។ បទថា “samaṇapadumo” គឺសមណៈប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកក្រហម (បទុម)។ ផ្កាឈូកក្រហម គឺផ្កាឈូកដែលមានស្រទាប់ពេញមួយរយ។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះខីណាស្រពប្រភេទឧភតោភាគវិមុត្ត។ ព្រោះថាព្រះខីណាស្រពនោះ ឈ្មោះថា សមណបទុមៈ ព្រោះមានគុណពេញបរិបូរណ៍ ដោយមានឈាននិងអភិញ្ញា។ បទថា “samaṇesu samaṇasukhumālo” គឺក្នុងបណ្តាសមណៈទាំងអស់នេះ សមណៈដ៏សុខុមាល មានកាយនិងចិត្តទន់ភ្លន់ មិនមានទុក្ខផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត មានតែសេចក្តីសុខតែម៉្យាង។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះអង្គឯងផង និងព្រះសាវ័កទាំងឡាយដែលដូចជាព្រះអង្គផង។

เอวํ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ปฏิปาฏิยา วิภชนฺโต กถญฺจ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เสโขติ สตฺตวิโธปิ เสโข. ปาฏิปโทติ ปฏิปนฺนโก. อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมาโน วิหรตีติ อรหตฺตํ ปตฺถยนฺโต วิหรติ. มุทฺธาวสิตฺตสฺสาติ มุทฺธนิ อวสิตฺตสฺส, กตาภิเสกสฺสาติ อตฺโถ. อาภิเสโกติ อภิเสกํ กาตุํ ยุตฺโต. อนภิสิตฺโตติ น ตาว อภิสิตฺโต. มจลปฺปตฺโตติ รญฺโญ ขตฺติยสฺส มุทฺธาวสิตฺตสฺส ปุตฺตภาเวน เจว ปุตฺเตสุ เชฏฺฐกภาเวน จ น ตาว อภิสิตฺตภาเวน จ อภิเสกปฺปตฺติอตฺถาย อจลปฺปตฺโต นิจฺจลปตฺโต. มกาโร นิปาตมตฺตํ. กาเยน ผุสิตฺวาติ นามกาเยน ผุสิตฺวา.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តាំងមាតិកាទុកយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងចែកទៅតាមលំដាប់ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា “kathañca, bhikkhave” (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះដូចម្តេច...) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា “sekho” គឺសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក។ បទថា “pāṭipado” គឺអ្នកកំពុងប្រតិបត្តិ។ បទថា “anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno viharati” (ប្រាថ្នានូវធម៌ដ៏ក្សេមចាកយោគៈដ៏ប្រសើរក្រៃលែង ហើយរស់នៅ) គឺប្រាថ្នានូវអរហត្តផលហើយរស់នៅ។ បទថា “muddhāvasittassa” គឺអ្នកដែលបានស្រោចស្រពលើក្បាល មានន័យថា បានធ្វើអភិសេកហើយ។ បទថា “ābhiseko” គឺអ្នកដែលគួរដល់ការធ្វើអភិសេក។ បទថា “anabhisitto” គឺអ្នកដែលមិនទាន់បានធ្វើអភិសេក។ បទថា “macalappatto” គឺព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះរាជាក្សត្រិយ៍ដែលបានអភិសេកហើយ ព្រោះតែភាពជាព្រះរាជបុត្រផង ព្រោះតែភាពជាបុត្រច្បងក្នុងបណ្តាព្រះរាជបុត្រទាំងឡាយផង និងព្រោះតែភាពដែលមិនទាន់បានអភិសេកផង ទើបដល់នូវភាពមិនរំភើប (ឬដល់នូវភាពរំភើប) ដើម្បីសម្រេចនូវការអភិសេក។ អក្សរ “ម” គ្រាន់តែជាការធ្លាក់ចុះនៃនិបាត (និបាតមត្ត)។ បទថា “kāyena phusitvā” (ពាល់ត្រូវដោយកាយ) គឺពាល់ត្រូវដោយនាមកាយ។

ยาจิโตว พหุลํ จีวรํ ปริภุญฺชตีติ ‘‘อิทํ, ภนฺเต, ปริภุญฺชถา’’ติ เอวํ ทายเกหิ ยาจมาเนเหว อุปนีตํ จีวรํ พหุํ ปริภุญฺชติ, กิญฺจิเทว อยาจิตํ, พากุลตฺเถโร วิย. ปิณฺฑปาตํ ขทิรวนมคฺเค สีวลิตฺเถโร วิย. เสนาสนํ อฏฺฐกนาครสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๗ อาทโย; อ. นิ. ๑๑.๑๖ อาทโย) อานนฺทตฺเถโร วิย. คิลานปจฺจยํ ปิลินฺทวจฺฉเถโร วิย. ตฺยสฺสาติ เต อสฺส. มนาเปเนวาติ มนํ อลฺลียนเกน. สมุทาจรนฺตีติ กตฺตพฺพกิจฺจานิ กโรนฺติ ปวตฺตนฺติ วา. อุปหารํ อุปหรนฺตีติ กายิกเจตสิกอุปหารํ อุปหรนฺติ อุปนียนฺติ. สนฺนิปาติกานีติ ติณฺณมฺปิ สนฺนิปาเตน นิพฺพตฺตานิ. อุตุปริณามชานีติ อุตุปริณามโต อติสีตอติอุณฺหอุตุโต ชาตานิ. วิสมปริหารชานีติ อจฺจาสนอติฏฺฐานาทิกา วิสมปริหารโต ชาตานิ. โอปกฺกมิกานีติ วธพนฺธนาทิอุปกฺกเมน นิพฺพตฺตานิ. กมฺมวิปากชานีติ วินาปิ อิเมหิ การเณหิ เกวลํ ปุพฺเพ กตกมฺมวิปากวเสเนว ชาตานิ. จตุนฺนํ ฌานานนฺติ เอตฺถ ขีณาสวานมฺปิ พุทฺธานมฺปิ กิริยชฺฌานาเนว อธิปฺเปตานิ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

បទថា “yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati” (កាលគេអារាធនា ទើបប្រើប្រាស់ចីវរច្រើន) គឺប្រើប្រាស់ចីវរដែលទាយកទាំងឡាយនាំមកប្រគេនដោយការអារាធនាថា “បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណ សូមព្រះអង្គប្រើប្រាស់ចីវរនេះ” យ៉ាងនេះជាច្រើន ចំណែកចីវរដែលគេមិនបានអារាធនា ប្រើប្រាស់តែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ ដូចជាព្រះពាកុលត្ថេរ។ ចំពោះបិណ្ឌបាត ដូចជាព្រះសីវលីត្ថេរ ក្នុងផ្លូវទៅកាន់ព្រៃឈើធ្នង់។ ចំពោះសេនាសនៈ ដូចជាព្រះអានន្ទត្ថេរ ក្នុងអដ្ឋកនាគរសូត្រ។ ចំពោះគិលានប្បច្ច័យ ដូចជាព្រះបិលិន្ទវច្ឆត្ថេរ។ បទថា “tyassa” មកពីបទថា “te assa” (ពួកភិក្ខុទាំងនោះ គប្បីចំពោះលោកនោះ)។ បទថា “manāpeneva” (ដោយអំពើជាទីគាប់ចិត្ត) គឺដោយអំពើដែលជាទីជាប់ចិត្ត។ បទថា “samudācaranti” (រមែងប្រព្រឹត្តចំពោះ) គឺធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើ ឬប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា “upahāraṃ upaharanti” (នាំមកនូវគ្រឿងសក្ការៈ) គឺនាំមកនូវគ្រឿងសក្ការៈបូជាផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត។ បទថា “sannipātikāni” (កើតអំពីការប្រជុំគ្នា) គឺកើតឡើងអំពីការប្រជុំគ្នានៃធាតុទាំងបី (ប្រមាត់ ស្លេស្ម ខ្យល់)។ បទថា “utupariṇāmajāni” (កើតអំពីការប្រែប្រួលនៃរដូវ) គឺកើតឡើងអំពីការប្រែប្រួលនៃរដូវ មានរដូវត្រជាក់ខ្លាំង ឬក្តៅខ្លាំងជាដើម។ បទថា “visamaparihārajāni” (កើតអំពីការរក្សាមិនស្មើ) គឺកើតឡើងអំពីការរក្សាឥរិយាបថមិនស្មើ មានការអង្គុយយូរពេក ឬឈរយូរពេកជាដើម។ បទថា “opakkamikāni” (កើតអំពីការព្យាយាមរបស់បុគ្គលដទៃ) គឺកើតឡើងអំពីការព្យាយាមរបស់បុគ្គលដទៃ មានការសម្លាប់ ឬការចងជាដើម។ បទថា “kammavipākajāni” (កើតអំពីផលនៃកម្ម) គឺកើតឡើងដោយអំណាចនៃផលកម្មដែលបានធ្វើទុកក្នុងជាតិមុន សូម្បីតែគ្មានហេតុទាំងនេះក៏ដោយ។ ក្នុងបទថា “catunnaṃ jhānānaṃ” (នៃឈានទាំងបួន) នេះ ព្រះអង្គសំដៅយកកិរិយាឈានទាំងឡាយរបស់ព្រះខីណាស្រព និងព្រះពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យច្បាស់លាស់ហើយ។

๘. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

៨. សេចក្តីពន្យល់នៃសំយោជនសូត្រ

๘๘. อฏฺฐเม สาสเน ลทฺธปฺปติฏฺฐตฺตา โสตาปนฺโนว สมณมจโลติ วุตฺโต, นาติพหุคุณตฺตา น พหุปตฺตํ วิย สโรรุหํ สกทาคามี [Pg.324] สมณปุณฺฑรีโกติ, ตโต พหุตรคุณตฺตา สตปตฺตํ วิย สโรรุหํ อนาคามี สมณปทุโมติ, ถทฺธภาวกรานํ กิเลสานํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา มุทุภาวปฺปตฺโต ขีณาสโว สมณสุขุมาโลติ.

៨៨. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបី ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា “samaṇamacalo” (សមណៈអ្នកមិនរំភើប) ព្រោះបានការតាំងនៅមាំក្នុងព្រះសាសនា។ ព្រះសកទាគាមិបុគ្គល ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា “samaṇapuṇḍarīko” (សមណបុណ្ឌរិកៈ) ព្រោះមានគុណមិនច្រើនពេក ប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកដែលមានស្រទាប់មិនច្រើន។ ព្រះអនាគាមិបុគ្គល ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា “samaṇapadumo” (សមណបទុមៈ) ព្រោះមានគុណច្រើនជាងព្រះសកទាគាមិបុគ្គលនោះ ប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកដែលមានស្រទាប់មួយរយ។ ព្រះខីណាស្រព ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា “samaṇasukhumālo” (សមណសុខុមាលៈ) ព្រោះបានដល់នូវភាពទន់ភ្លន់ ដោយការកាត់ផ្តាច់នូវកិឡេសទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យរឹងត្អឹងបានទាំងស្រុង។

๙. สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

៩. សេចក្តីពន្យល់នៃសម្មាទិដ្ឋិសូត្រ

๘๙. นวเม สมฺมาทิฏฺฐิโกติอาทีหิ อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน ปฐมสุตฺเต วิย สตฺต เสขา คหิตา. ทุติยวาเร ทสงฺคิกมคฺควเสน วา อรหตฺตผลญาณอรหตฺตผลวิมุตฺตีหิ สทฺธึ, อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน วา สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว กถิโต, ตติยวาเร อุภโตภาควิมุตฺโต, จตุตฺถวาเร ตถาคโต จ ตถาคตสทิสขีณาสโว จาติ. อิติ อิทํ สุตฺตํ ปฐมสุตฺเต กถิตปุคฺคลานํ วเสเนว กถิตํ, เทสนามตฺตเมว ปเนตฺถ นานนฺติ.

៨៩. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន ដោយបទថា “sammādiṭṭhiko” (មានសម្មាទិដ្ឋិ) ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ដោយអំណាចនៃអដ្ឋង្គិកមគ្គ ដូចក្នុងសូត្រទីមួយដែរ។ ក្នុងវារៈទីពីរ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះខីណាស្រពប្រភេទសុខវិបស្សកៈ ដោយអំណាចនៃទសង្គិកមគ្គ (មគ្គមានអង្គ ១០) ឬដោយអំណាចនៃអដ្ឋង្គិកមគ្គ រួមជាមួយអរហត្តផលញ្ញាណ និងអរហត្តផលវិមុត្តិ។ ក្នុងវារៈទីបី ទ្រង់សំដៅយកព្រះខីណាស្រពប្រភេទឧភតោភាគវិមុត្ត។ ក្នុងវារៈទីបួន ទ្រង់សំដៅយកព្រះតថាគត និងព្រះខីណាស្រពដែលដូចជាព្រះតថាគត។ គប្បីជ្រាបថា សូត្រទីប្រាំបួននេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលបានសម្តែងទុកក្នុងសូត្រទីមួយនោះឯង គ្រាន់តែមានសេចក្តីប្លែកគ្នាបន្តិចបន្តួចត្រង់ទេសនាប៉ុណ្ណោះ។

๑๐. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

១០. សេចក្តីពន្យល់នៃខន្ធសូត្រ

๙๐. ทสเม ปฐมวาเร อรหตฺตตฺถาย ปโยคํ อนารภิตฺวา ฐิโต ปมาทวิหารี เสขปุคฺคโล กถิโต. ทุติยวาเร อนุปฺปาทิตชฺฌาโน อารทฺธวิปสฺสโก อปฺปมาทวิหารี เสขปุคฺคโล กถิโต. ตติยวาเร อารทฺธวิปสฺสโก อปฺปมาทวิหารี อฏฺฐวิโมกฺขลาภี เสขปุคฺคโล กถิโต, จตุตฺถวาเร ปรมสุขุมาลขีณาสโวติ.

៩០. ក្នុងសូត្រទីដប់ ក្នុងវារៈទីមួយ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអំពីសេក្ខបុគ្គលអ្នករស់នៅដោយសេចក្តីប្រមាទ មិនបានចាប់ផ្តើមព្យាយាមដើម្បីសម្រេចអរហត្តផល។ ក្នុងវារៈទីពីរ ទ្រង់សម្តែងអំពីសេក្ខបុគ្គលអ្នករស់នៅដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ បានចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា តែមិនទាន់បានសម្រេចឈាន។ ក្នុងវារៈទីបី ទ្រង់សម្តែងអំពីសេក្ខបុគ្គលអ្នករស់នៅដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ បានចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា និងជាអ្នកបានសម្រេចវិមោក្ខ ៨។ ក្នុងវារៈទីបួន ទ្រង់សម្តែងអំពីព្រះខីណាស្រពដ៏មានសេចក្តីសុខុមាលភាពយ៉ាងក្រៃលែង។

มจลวคฺโค จตุตฺโถ.

មចលវគ្គ ទីបួន ចប់។

(๑๐) ๕. อสุรวคฺโค

(១០) ៥. អសុរវគ្គ

๑. อสุรสุตฺตวณฺณนา

១. សេចក្តីពន្យល់នៃអសុរសូត្រ

๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม อสุโรติ อสุรสทิโส พีภจฺโฉ. เทโวติ เทวสทิโส คุณวเสน อภิรูโป ปาสาทิโก.

៩១. ក្នុងសូត្រទីមួយនៃវគ្គទីប្រាំ បទថា “asuro” (អសុរៈ) គឺបុគ្គលដែលមានរូបរាងអាក្រក់គួរឲ្យខ្លាច ប្រៀបដូចជាអសុរកាយ។ បទថា “devo” (ទេវៈ) គឺបុគ្គលដែលមានរូបល្អគួរឲ្យជ្រះថ្លា ដោយអំណាចនៃគុណធម៌ ប្រៀបដូចជាទេវតា។

๒. ปฐมสมาธิสุตฺตวณฺณนา

២. សេចក្តីពន្យល់នៃបឋមសមាធិសូត្រ

๙๒. ทุติเย [Pg.325] อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺสาติ นิยกชฺฌตฺเต อปฺปนาจิตฺตสมาธิสฺส. อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคาหกวิปสฺสนาญาณสฺส. ตญฺหิ อธิปญฺญาสงฺขาตญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาเตสุ จ ธมฺเมสุ วิปสฺสนาภูตํ, ตสฺมา ‘‘อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา’’ติ วุจฺจตีติ.

៩២. ក្នុងសូត្រទីពីរ បទថា “ajjhattaṃ cetosamathassa” (នៃសេចក្តីស្ងប់ចិត្តក្នុងសន្តាន) គឺសមាធិដែលប្រកបដោយអប្បនាចិត្តក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ បទថា “adhipaññādhammavipassanāya” (នៃវិបស្សនាជាធម៌មានបញ្ញาដ៏ក្រៃលែង) គឺវិបស្សនាញ្ញាណដែលកំណត់ដឹងនូវសង្ខារធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រោះថា វិបស្សនាញ្ញាណនោះ ឈ្មោះថាជាបញ្ញាដ៏ក្រៃលែងផង និងជាវិបស្សនាដែលរមែងពិចារណាឃើញនូវធម៌ទាំងឡាយពោលគឺបញ្ចក្ខន្ធផង ហេតុនោះ ទើបហៅថា “អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា”។

๓. ทุติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីពន្យល់នៃទុតិយសមាធិសូត្រ

๙๓. ตติเย โยโค กรณีโยติ ยุตฺตปฺปยุตฺตตา กตฺตพฺพา. ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท. วายาโมติ ปโยโค. อุสฺสาโหติ ตโต อธิมตฺตตรํ วีริยํ. อุสฺโสฬฺหีติ ปงฺกลคฺคสกฏอุทฺธรณสทิสํ มหาวีริยํ. อปฺปฏิวานีติ อนิวตฺตนตา.

៩៣. ក្នុងសូត្រទីបី បទថា “yogo karaṇīyo” (គប្បីធ្វើសេចក្តីព្យាយាម) គឺគប្បីធ្វើការប្រឹងប្រែងព្យាយាម។ បទថា “chando” (សេចក្តីប្រាថ្នា) គឺសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ធ្វើ (កត្តុកម្យតាចន្ទៈ)។ បទថា “vāyāmo” (សេចក្តីព្យាយាម) គឺការប្រឹងប្រែង។ បទថា “ussāho” (សេចក្តីឧស្សាហ៍) គឺវីរិយៈដែលខ្លាំងក្លាជាងវាយាមៈនោះ។ បទថា “ussoḷhī” (សេចក្តីអត់ធន់) គឺមហាវីរិយៈដែលប្រៀបដូចជាកម្លាំងគោទាញរទេះដែលជាប់ផក់។ បទថា “appaṭivānī” (សេចក្តីមិនរួញរា) គឺភាពមិនថយក្រោយ។

๔. ตติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา

៤. សេចក្តីពន្យល់នៃតតិយសមាធិសូត្រ

๙๔. จตุตฺเถ เอวํ โข, อาวุโส, สงฺขารา ทฏฺฐพฺพาติอาทีสุ, อาวุโส, สงฺขารา นาม อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา, อนิจฺจโต สมฺมสิตพฺพา, อนิจฺจโต ปสฺสิตพฺพา. ตถา ทุกฺขโต, อนตฺตโตติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ โข, อาวุโส, จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพนฺติอาทีสุปิ ปฐมชฺฌานวเสน, อาวุโส, จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ ปฐมชฺฌานวเสน สนฺนิสาเทตพฺพํ, ปฐมชฺฌานวเสน เอโกทิ กาตพฺพํ, ปฐมชฺฌานวเสน สมาทหิตพฺพํ. ตถา ทุติยชฺฌานาทิวเสนาติ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิเมสุ ตีสุปิ สุตฺเตสุ สมถวิปสฺสนา โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา.

៩៤. ក្នុងសូត្រទីបួន បទថា “evaṃ kho, āvuso, saṅkhārā daṭṭhabbā” (ម្នាលអាវុសោ សង្ខារទាំងឡាយ គប្បីឃើញយ៉ាងនេះឯង) ជាដើម មានន័យថា ម្នាលអាវុសោ សង្ខារទាំងឡាយ គប្បីឃើញដោយភាពជាអនិច្ចៈ គប្បីពិចារណាដោយភាពជាអនិច្ចៈ គប្បីរលឹកឃើញដោយភាពជាអនិច្ចៈ។ គប្បីយល់សេចក្តីយ៉ាងនេះ សូម្បីតែដោយភាពជាទុក្ខ និងអនត្តា ក៏ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីក្នុងបទថា “evaṃ kho, āvuso, cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ” (ម្នាលអាវុសោ ចិត្តគប្បីតម្កល់ទុកយ៉ាងនេះឯង) ជាដើម មានន័យថា ម្នាលអាវុសោ គប្បីតម្កល់ចិត្តទុកដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈាន គប្បីធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ចុះដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈាន គប្បីធ្វើចិត្តឲ្យមានអារម្មណ៍តែមួយដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈាន គប្បីតម្កល់ចិត្តឲ្យមាំដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈាន។ គប្បីយល់សេចក្តីយ៉ាងនេះ សូម្បីតែដោយអំណាចនៃទុតិយជ្ឈានជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងសូត្រទាំងបីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែសមថៈនិងវិបស្សនាដែលជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈប៉ុណ្ណោះ។

๕. ฉวาลาตสุตฺตวณฺณนา

៥. សេចក្តីពន្យល់នៃឆវលាតសូត្រ

๙๕. ปญฺจเม ฉวาลาตนฺติ สุสาเน อลาตํ. มชฺเฌ คูถคตนฺติ มชฺฌฏฺฐาเน คูถมกฺขิตํ. เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรตีติ กูฏโคปานสิถมฺภโสปานาทีนํ อตฺถาย อนุปเนยฺยตาย คาเม น กฏฺฐตฺถํ สาเธติ, เขตฺตกุฏิปาทํ วา มญฺจปาทํ วา กาตุํ อนุปเนยฺยตาย น อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ สาเธติ. ทฺวีสุ โกฏีสุ คยฺหมานํ หตฺถํ ฑหติ, มชฺเฌ คยฺหมานํ คูเถน มกฺเขติ. ตถูปมนฺติ ตํสริกฺขกํ. อภิกฺกนฺตตโรติ สุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อุตฺตมตโร. ควา ขีรนฺติ คาวิโต ขีรํ. ขีรมฺหา ทธีติอาทีสุ ปรํ ปรํ ปุริมโต ปุริมโต อคฺคํ, สปฺปิมณฺโฑ ปน เตสุ สพฺเพสุปิ อคฺคเมว[Pg.326]. อคฺโคติอาทีสุ คุเณหิ อคฺโค เจว เสฏฺโฐ จ ปมุโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จาติ เวทิตพฺโพ. ฉวาลาตูปมาย น ทุสฺสีโล ปุคฺคโล กถิโต, อปฺปสฺสุโต ปน วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺโต โคณสทิโส ปุคฺคโล กถิโตติ เวทิตพฺโพ. ฉฏฺเฐ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว.

៩៥. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា chavālātanti បានដល់ អុសដុតខ្មោចក្នុងព្រៃខ្មោច។ ពាក្យថា majjhe gūthagatanti បានដល់ ប្រឡាក់ដោយលាមកត្រង់កណ្តាល។ ពាក្យថា neva gāme kaṭṭhatthaṃ pharatīti សេចក្តីថា មិនសម្រេចប្រយោជន៍ជាឈើក្នុងស្រុក ព្រោះមិនអាចនាំយកទៅប្រើប្រាស់ដើម្បីធ្វើជាកំពូលផ្ទះ បង្កង់ សសរ ឬជណ្តើរជាដើមបាន មិនសម្រេចប្រយោជន៍ជាឈើក្នុងព្រៃ ព្រោះមិនអាចនាំយកទៅធ្វើជាជើងខ្ទមចាំស្រែ ឬជើងគ្រែបាន។ កាលបើកាន់យកត្រង់ចុងទាំងពីរ រមែងរលាកដៃ កាលបើកាន់យកត្រង់កណ្តាល រមែងប្រឡាក់ដោយលាមក។ ពាក្យថា tathūpamanti បានដល់ មានឧបមាដូចជាអុសដុតខ្មោចនោះ។ ពាក្យថា abhikkantataroti បានដល់ ល្អជាង។ ពាក្យថា paṇītataroti បានដល់ ឧត្តមជាង។ ពាក្យថា gavā khīranti បានដល់ ទឹកដោះស្រស់អំពីមេគោ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា khīramhā dadhi ទឹកដោះជូរជាដើមដែលកើតបន្ទាប់ៗ រមែងប្រសើរជាងទឹកដោះស្រស់ជាដើមដែលកើតមុនៗ ចំណែកឯទឹកដោះថ្លា គឺប្រសើរបំផុតក្នុងបណ្តាទឹកដោះទាំងអស់នោះ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា aggo គប្បីជ្រាបថា ប្រសើរផង វិសេសផង ជាប្រធានផង ឧត្តមផង ថ្លៃថ្លាផង ដោយគុណទាំងឡាយ។ ដោយឧបមាអំពីអុសដុតខ្មោចនេះ ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែសំដៅដល់បុគ្គលទ្រុស្តសីលប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា សំដៅដល់បុគ្គលអ្នកមានសុតៈតិច មានការងារបោះបង់ចោល ដែលប្រៀបដូចជាសត្វគោនោះផងដែរ។ ក្នុងសូត្រទី៦ សេចក្តីទាំងពួងងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๗. ขิปฺปนิสนฺติสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាខិប្បនិសន្តិសូត្រ

๙๗. สตฺตเม ขิปฺปนิสนฺตีติ ขิปฺปนิสามโน สีฆํ ชานิตุํ สมตฺโถ. สุตานญฺจ ธมฺมานนฺติ สุตปฺปคุณานํ ตนฺติธมฺมานํ. อตฺถูปปริกฺขีติ อตฺถํ อุปปริกฺขโก. อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ อฏฺฐกถญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหตีติ นวโลกุตฺตรธมฺมานํ อนุรูปธมฺมภูตํ สสีลกํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. โน จ กลฺยาณวาโจติ น สุนฺทรวจโน. น กลฺยาณวากฺกรโณติ น สุนฺทรวจนโฆโส โหติ. โปริยาติอาทีหิ สทฺธึ โน-กาโร โยเชตพฺโพเยว. คุณปริปุณฺณาย อปลิพุทฺธาย อโทสาย อคฬิตปทพฺยญฺชนาย อตฺถํ วิญฺญาเปตุํ สมตฺถาย วาจาย สมนฺนาคโต น โหตีติ อตฺโถ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

៩៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា khippanisantīti បានដល់ អ្នកដឹងបានរហ័ស គឺអាចដឹងបានភ្លាមៗ។ ពាក្យថា sutānañca dhammānanti បានដល់ ព្រះតន្តិធម៌ទាំងឡាយដែលខ្លួនបានរៀនសូត្រស្ទាត់ជំនាញហើយ។ ពាក្យថា atthūpaparikkhīti បានដល់ អ្នកពិចារណាស្វែងរកសេចក្តី។ ពាក្យថា atthamaññāya dhammamaññāyāti បានដល់ ដឹងច្បាស់ទាំងអដ្ឋកថា និងព្រះបាលី។ ពាក្យថា dhammānudhammappaṭipanno hotīti បានដល់ ជាអ្នកប្រតិបត្តិសីល និងបុព្វភាគបដិបទា (គឺវិបស្សនា) ដែលជាធម៌សមគួរដល់លោកុត្តរធម៌ទាំង៩។ ពាក្យថា no ca kalyāṇavācoti បានដល់ មិនមែនជាអ្នកមានវាចាល្អ។ ពាក្យថា na kalyāṇavākkaraṇoti បានដល់ មិនមែនជាអ្នកមានសំឡេងវាចាពីរោះឡើយ។ គប្បីផ្សំអក្សរ No ជាមួយពាក្យជាដើមថា poriyā ផងដែរ។ សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកប្រកបដោយវាចាដែលអាចញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យច្បាស់លាស់ ដែលពេញលេញដោយគុណ មិនមានទោស (ដូចជាស្លេស្ម ឬប្រមាត់ជាដើម) មិនមានទោសកំហុស និងមិនឃ្លាតចាកបទព្យញ្ជនៈឡើយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះចុះ។

๘. อตฺตหิตสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាអត្តហិតសូត្រ

๙๘-๙๙. อฏฺฐมํ ปุคฺคลชฺฌาสยวเสนาปิ ทสพลสฺส เทสนาญาณวิลาเสนาปิ กถิตํ, นวมํ ปญฺจเวรวเสน.

៩៨-៩៩. សូត្រទី៨ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលផង ដោយអំណាចនៃភាពល្អឆើតឆាយនៃទេសនាញាណរបស់ព្រះទសពលផង ចំណែកសូត្រទី៩ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃពៀរទាំង៥។

๑๐. โปตลิยสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាបោតលិយសូត្រ

๑๐๐. ทสเม กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. ขมตีติ รุจฺจติ. ยทิทํ ตตฺถ ตตฺถ กาลญฺญุตาติ ยา เอสา ตตฺถ ตตฺถ กาลํ ชานนา. ตํ ตํ กาลํ ญตฺวา หิ อวณฺณารหสฺส อวณฺณกถนํ วณฺณารหสฺส จ วณฺณกถนํ ปณฺฑิตานํ ปกตีติ ทสฺเสติ.

១០០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា kālenāti បានដល់ ក្នុងកាលដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា khamatīti បានដល់ គាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា yadidaṃ tattha tattha kālaññutāti បានដល់ ការដឹងនូវកាលដ៏សមគួរក្នុងទីនោះៗ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ការដឹងនូវកាលនោះៗ ហើយនិយាយទោសចំពោះបុគ្គលដែលគួរនិយាយទោស និងនិយាយសរសើរចំពោះបុគ្គលដែលគួរនិយាយសរសើរ នេះជាប្រក្រតីរបស់ពួកបណ្ឌិត។

อสุรวคฺโค ปญฺจโม.

អសុរវគ្គ ទី៥ ចប់។

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ទុតិយបណ្ណាសក ចប់។

๓. ตติยปณฺณาสกํ

៣. តតិយបណ្ណាសក

(๑๑) ๑. วลาหกวคฺโค

(១១) ១. វលាហកវគ្គ

๑-๒. วลาหกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

១-២. អដ្ឋកថាវលាហកសូត្រទី១ និងទី២

๑๐๑-๒. ตติยปณฺณาสกสฺส [Pg.327] ปฐเม วลาหกาติ เมฆา. ภาสิตา โหติ โน กตฺตาติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กริสฺสามี’’ติ เกวลํ ภาสติเยว, น กโรติ. กตฺตา โหติ โน ภาสิตาติ อกเถตฺวาว ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ กตฺตา โหติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

១០១-២. ក្នុងសូត្រទី១ នៃតតិយបណ្ណាសក ពាក្យថា valāhakāti បានដល់ ផ្ទាំងពពកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា bhāsitā hoti no kattā សេចក្តីថា គ្រាន់តែនិយាយថា «តថាគតនឹងធ្វើកិច្ចការនេះៗ» ប៉ុណ្ណោះ តែមិនធ្វើឡើយ។ ពាក្យថា kattā hoti no bhāsitā សេចក្តីថា មិននិយាយឡើយ តែគិតថា «កិច្ចការនេះៗ អាត្មាអញគួរធ្វើ» ហើយក៏ធ្វើតែម្តង។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះចុះ។ សូត្រទី២ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๓. กุมฺภสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាគុម្ភសូត្រ

๑๐๓. ตติเย กุมฺภาติ ฆฏา. ตุจฺโฉ ปิหิโตติ ริตฺตโก ปิหิตมุโข. ปูโร วิวโฏติ อุทกปุณฺโณ อปารุตมุโข. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

១០៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា kumbhāti បានដល់ ក្អមទាំងឡាយ។ ពាក្យថា tuccho pihito បានដល់ ក្អមទទេដែលគេបិទមាត់។ ពាក្យថា pūro vivaṭo បានដល់ ក្អមពេញដោយទឹកដែលគេបើកមាត់។ សូម្បីក្នុងគូដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

๔. อุทกรหทสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាឧទករហទសូត្រ

๑๐๔. จตุตฺเถ อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโสติอาทีสุ ปุราณปณฺณรสสมฺภินฺนวณฺโณ กาฬอุทโก คมฺภีโรภาโส นาม, อจฺฉวิปฺปสนฺนมณิวณฺณอุทโก อุตฺตาโนภาโส นาม.

១០៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ក្នុងពាក្យជាដើមថា uttāno gambhīrobhāso ទឹកខ្មៅដែលលាយឡំដោយទឹកស្លឹកឈើរលួយ ឈ្មោះថា gambhīrobhāso (មើលទៅជ្រៅ) ចំណែកឯទឹកថ្លាឆ្វង់មានពណ៌ដូចកែវមណី ឈ្មោះថា uttānobhāso (មើលទៅរាក់)។

๕-๖. อมฺพสุตฺตวณฺณนา

៥-៦. អដ្ឋកថាអម្ពសូត្រ

๑๐๕-๖. ปญฺจเม อามํ ปกฺกวณฺณีติ อามกํ หุตฺวา โอโลเกนฺตานํ ปกฺกสทิสํ ขายติ. เอวํ สพฺพปทานิ ทฏฺฐพฺพานิ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมว.

១០៥-៦. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា āmaṃ pakkavaṇṇī សេចក្តីថា ផ្លែឈើដែលនៅខ្ចីនៅឡើយ តែបង្ហាញដល់អ្នកមើលឱ្យឃើញដូចជាផ្លែទុំ។ គបប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះចុះ។ សូត្រទី៦ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๗. มูสิกสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាមូសិកសូត្រ

๑๐๗. สตฺตเม โย อาวาฏํ ขณติ, น จ ตตฺถ วสติ, โส คาธํ กตฺตา โน วสิตาติ วุจฺจติ. ขนฺตาติปิ ปาโฐ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ.

១០៧. ក្នុងសូត្រទី៧ សត្វកណ្តុរណាជីករន្ធ តែមិននៅក្នុងរន្ធនោះ សត្វកណ្តុរនោះហៅថា gādhaṃ kattā no vasitā (អ្នកជីករន្ធ តែមិននៅ)។ មានបាឋៈថា khantā ផងដែរ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះចុះ។

๘. พลีพทฺทสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាពលីពទ្ទសូត្រ

๑๐๘. อฏฺฐเม [Pg.328] โย อตฺตโน โคคณํ มทฺทติ, น ปรโคคณํ, อยํ สควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑติ เอวํ สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ. อุพฺเพเชตา โหตีติ ฆฏฺเฏตฺวา วิชฺฌิตฺวา อุพฺเพคปตฺตํ กโรติ.

១០៨. ក្នុងសូត្រទី៨ គោឧសភណាដែលញាំញីហ្វូងគោរបស់ខ្លួន តែមិនញាំញីហ្វូងគោរបស់អ្នកដទៃ គោឧសភនោះហៅថា sagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo (កាចចំពោះហ្វូងគោរបស់ខ្លួន មិនកាចចំពោះហ្វូងគោរបស់អ្នកដទៃ) គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះចុះ។ ពាក្យថា ubbejetā hotī សេចក្តីថា តែងតែជល់ តែងតែខ្វែះ ធ្វើឱ្យតក់ស្លុតភ័យខ្លាច។

๙. รุกฺขสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថារុក្ខសូត្រ

๑๐๙. นวเม เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโรติ นิสฺสาโร เผคฺคุรุกฺโข เผคฺคุรุกฺเขเหว ปริวุโต. สารปริวาโรติ ขทิราทีหิ สารรุกฺเขเหว ปริวุโต. เอส นโย สพฺพตฺถ.

១០៩. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា pheggu phegguparivāro បានដល់ ដើមឈើដែលគ្មានខ្លឹម (មានតែក្រៅ) ដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយដើមឈើគ្មានខ្លឹមដូចគ្នា។ ពាក្យថា sāraparivāro បានដល់ ដើមឈើដែលមានខ្លឹម (ដូចជាដើមធ្នង់ជាដើម) ដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយដើមឈើមានខ្លឹមដូចគ្នា។ វិធីនេះគប្បីអនុវត្តក្នុងបទទាំងពួង។

๑๐. อาสีวิสสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាអាសីវិសសូត្រ

๑๑๐. ทสเม อาคตวิโส น โฆรวิโสติ ยสฺส วิสํ อาคจฺฉติ, โฆรํ ปน น โหติ, จิรกาลํ น ปีเฬติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ.

១១០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា āgataviso na ghoraviso បានដល់ ពស់ណាដែលមានពិសផ្សាយទៅរហ័ស តែពិសនោះមិនខ្លាំងក្លា មិនបៀតបៀនអស់កាលយូរ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

วลาหกวคฺโค ปฐโม.

វលាហកវគ្គ ទី១ ចប់។

(๑๒) ๒. เกสิวคฺโค

(១២) ២. កេសីវគ្គ

๑. เกสิสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាកេសីសូត្រ

๑๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม เกสีติ ตสฺส นามํ. อสฺสทมฺเม สาเรตีติ อสฺสทมฺมสารถิ. สณฺเหนปิ วิเนตีติอาทีสุ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ สกฺการํ กตฺวา สุโภชนํ โภเชตฺวา มธุรปานํ ปาเยตฺวา มุทุวจเนน สมุทาจริตฺวา ทเมนฺโต สณฺเหน ทเมติ นาม, ชาณุพนฺธนมุขพนฺธนาทีหิ เจว ปโตทวิชฺฌนกสาภิฆาตผรุสวจเนหิ จ ทเมนฺโต ผรุเสน ทเมติ นาม, กาเลน กาลํ ตทุภยํ กโรนฺโต สณฺหผรุเสน ทเมติ นาม.

១១១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ពាក្យថា kesī គឺជាឈ្មោះរបស់នាយសារថីនោះ។ ពាក្យថា assadamme sāretī ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា assadammasārathi (នាយសារថីអ្នកបង្ហាត់សេះ)។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា saṇhenapi vineti នាយសារថីកាលបង្ហាត់សេះ ដោយធ្វើសក្ការៈដ៏សមគួរដល់សេះនោះ ឱ្យស៊ីចំណីដ៏ល្អ ឱ្យផឹកទឹកដ៏ផ្អែម និយាយរកដោយពាក្យទន់ភ្លន់ ឈ្មោះថា បង្ហាត់ដោយវិធីទន់ភ្លន់ (saṇhena dameti)។ កាលបង្ហាត់ដោយការចងជង្គង់ ចងមាត់ជាដើមផង ដោយការចាក់ដោយជន្លួញ ការវាយដោយរំពាត់ និងការនិយាយគំរាមកំហែងដោយពាក្យទ្រគោះបោះបោកផង ឈ្មោះថា បង្ហាត់ដោយវិធីរឹងត្អឹង (pharusena dameti)។ កាលធ្វើនូវវិធីទាំងពីរនោះតាមកាលវេលា ឈ្មោះថា បង្ហាត់ដោយវិធីទាំងទន់ភ្លន់ទាំងរឹងត្អឹង (saṇhapharusena dameti)។

๒. ชวสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាជវសូត្រ

๑๑๒. ทุติเย [Pg.329] อชฺชเวนาติ อุชุกภาเวน. ชเวนาติ ปทเวเคน. ขนฺติยาติ อธิวาสนกฺขนฺติยา. โสรจฺเจนาติ สุจิภาวสีเลน. ปุคฺคลคุณงฺเคสุ ชเวนาติ ญาณชเวน. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

១១២. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា ajjavenāti បានដល់ ដោយភាពត្រង់។ ពាក្យថា javenāti បានដល់ ដោយកម្លាំងជើង។ ពាក្យថា khantiyāti បានដល់ ដោយអធិវាសនខន្តី (ការអត់ធន់)។ ពាក្យថា soraccenāti បានដល់ ដោយសីលគឺភាពស្អាតស្អំ។ ក្នុងគុណសម្បត្តិរបស់បុគ្គល ពាក្យថា javenāti បានដល់ ដោយល្បឿននៃប្រាជ្ញា (ញាណជវៈ)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๓. ปโตทสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាបតោទសូត្រ

๑๑๓. ตติเย ปโตทจฺฉายนฺติ วิชฺฌนตฺถํ อุกฺขิตฺตสฺส ปโตทสฺส ฉายํ. สํวิชฺชตีติ ‘‘ชโว เม คเหตพฺโพ’’ติ สลฺลกฺขณวเสน สํวิชฺชติ. สํเวคํ อาปชฺชตีติ สํเวคํ ปฏิปชฺชติ โลมเวธวิทฺโธติ โลมกูเป ปโตทเวเธน วิทฺธมตฺโต. จมฺมเวธวิทฺโธติ ฉวิจมฺมํ ฉินฺทนฺเตน ปโตทเวเธน วิทฺโธ. อฏฺฐิเวธวิทฺโธติ อฏฺฐึ ภินฺทนฺเตน เวเธน วิทฺโธ. กาเยนาติ นามกาเยน. ปรมสจฺจนฺติ นิพฺพานํ. สจฺฉิกโรตีติ ปสฺสติ. ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย.

១១៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា patodacchāyaṃ បានដល់ ស្រមោលនៃជន្លួញដែលនាយសារថីលើកឡើងដើម្បីចាក់។ ពាក្យថា saṃvijjati សេចក្តីថា ភ្ញាក់រលឹកដោយការកំណត់ដឹងថា «អាត្មាអញត្រូវតែបង្កើនល្បឿន»។ ពាក្យថា saṃvegaṃ āpajjati បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីសង្វេគ។ ពាក្យថា lomavedhaviddho បានដល់ គ្រាន់តែត្រូវចាក់ដោយជន្លួញត្រង់រន្ធរោម។ ពាក្យថា cammavedhaviddho បានដល់ ត្រូវចាក់ដោយជន្លួញមុតធ្លាយស្បែក។ ពាក្យថា aṭṭhivedhaviddho បានដល់ ត្រូវចាក់ដោយជន្លួញមុតធ្លាយដល់ឆ្អឹង។ ពាក្យថា kāyena បានដល់ ដោយនាមកាយ។ ពាក្យថា paramasaccaṃ បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា sacchikaroti បានដល់ ឃើញច្បាស់។ ពាក្យថា paññāya បានដល់ ដោយមគ្គបញ្ញាដែលកើតរួមជាមួយវិបស្សនា។

๔. นาคสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថានាគសូត្រ

๑๑๔. จตุตฺเถ อฏฺฐึ กตฺวาติ อฏฺฐิโก หุตฺวา. ติณวนินฺนาทสทฺทานนฺติ เอตฺถ ติณโวติ ฑิณฺฑิโม, นินฺนาทสทฺโทติ สพฺเพสมฺปิ เอกโตมิสฺสิโต มหาสทฺโท. ฑํสาทีสุ ฑํสาติ ปิงฺคลมกฺขิกา, มกสา มกสาว. ขิปฺปญฺเญว คนฺตา โหตีติ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนานิ ปูเรตฺวา สีฆเมว คนฺตา โหติ.

១១៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា aṭṭhiṃ katvā បានដល់ ជាអ្នកមានបំណងចង់ស្តាប់។ ក្នុងពាក្យថា tiṇavaninnādasaddānaṃ នេះ ពាក្យថា tiṇavo បានដល់ ស្គរតូច (ស្គរភេរី) ពាក្យថា ninnādasaddo បានដល់ សំឡេងដ៏ខ្លាំងដែលកើតឡើងពីការប្រគំតន្ត្រីគ្រប់ប្រភេទចូលគ្នា។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា ḍaṃsa ពាក្យថា ḍaṃsā បានដល់ របោមភ្នែកលឿង ចំណែកឯមូសទាំងឡាយ ក៏បានដល់មូសនោះឯង។ ពាក្យថា khippaññeva gantā hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកបំពេញសីល សមាធិ បញ្ញា វិមុត្តិ និងវិមុត្តិញាណទស្សនៈ ហើយទៅកាន់ព្រះនិព្វានបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

๕. ฐานสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាឋានសូត្រ

๑๑๕. ปญฺจเม ฐานานีติ การณานิ. อนตฺถาย สํวตฺตตีติ อหิตาย อวฑฺฒิยา สํวตฺตติ. เอตฺถ จ ปฐมํ โอปาตกฺขณนมจฺฉพนฺธนสนฺธิจฺเฉทนาทิเภทํ สทุกฺขํ สวิฆาตํ ปาปกมฺมํ เวทิตพฺพํ, ทุติยํ สมชีวิกานํ คิหีนํ ปุปฺผจฺฉฑฺฑกาทิกมฺมํ สุธาโกฏฺฏน-เคหจฺฉาทนอสุจิฏฺฐานสมฺมชฺชนาทิกมฺมญฺจ เวทิตพฺพํ, ตติยํ สุราปานคนฺธวิเลปนมาลาปิฬนฺธนาทิกมฺมญฺเจว อสฺสาทวเสน ปวตฺตํ ปาณาติปาตาทิกมฺมญฺจ เวทิตพฺพํ, จตุตฺถํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย คมนกาเล สุทฺธวตฺถจฺฉาทน-มาลาคนฺธาทีนํ อาทาย คมนํ [Pg.330] เจติยวนฺทนํ โพธิวนฺทนํ มธุรธมฺมกถาสวนํ ปญฺจสีลสมาทานนฺติ เอวมาทีสุ โสมนสฺสสมฺปยุตฺตํ กุสลกมฺมํ เวทิตพฺพํ. ปุริสถาเมติ ปุริสสฺส ญาณถามสฺมึ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

១១៥. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ṭhānāni បានដល់ ហេតុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា anatthāya saṃvattati បានដល់ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីមិនចម្រើន។ ក្នុងសូត្រនេះ ហេតុទី១ គប្បីជ្រាបថា បានដល់ បាបកម្មដែលប្រកបដោយទុក្ខ ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ មានការជីករណ្តៅ ការទាក់ត្រី និងការកាត់តំណ (ប្លន់) ជាដើម។ ហេតុទី២ គប្បីជ្រាបថា បានដល់ ការងាររបស់គ្រហស្ថដែលចិញ្ចឹមជីវិតស្មើគ្នា មានការបោសសំរាមផ្កា ការបុកកំបោរ ការប្រក់ផ្ទះ និងការបោសសម្អាតកន្លែងមិនស្អាតជាដើម។ ហេតុទី៣ គប្បីជ្រាបថា បានដល់ ការផឹកទឹកស្រវឹង ការលាបគ្រឿងក្រអូប ការពាក់កម្រងផ្កាជាដើម និងអំពើមានបាណាតិបាតជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃតម្រេក។ ហេតុទី៤ គប្បីជ្រាបថា បានដល់ កុសលកម្មដែលប្រកបដោយសោមនស្ស ក្នុងកាលដែលទៅស្តាប់ធម៌ មានការស្លៀកដណ្តប់សម្លៀកបំពាក់ស្អាតស្អំ ការកាន់យកផ្កានិងគ្រឿងក្រអូបជាដើមទៅ ការថ្វាយបង្គំចេតិយ ការថ្វាយបង្គំដើមពោធិ៍ ការស្តាប់ធម៌ដ៏ពីរោះ និងការសមាទានសីលប្រាំជាដើម។ ពាក្យថា purisathāme បានដល់ ក្នុងកម្លាំងប្រាជ្ញារបស់បុរស។ សូម្បីក្នុងគូដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

๖. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាអប្បមាទសូត្រ

๑๑๖. ฉฏฺเฐ ยโต โขติ ยทา โข. สมฺปรายิกสฺสาติ เทสนามตฺตเมตํ, ขีณาสโว ปน เนว สมฺปรายิกสฺส, น ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส มรณสฺส ภายติ. โสว อิธ อธิปฺเปโต. เกจิ ปน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ ภาวิตาติ วจนโต โสตาปนฺนํ อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ อริยา อธิปฺเปตา’’ติ วทนฺติ.

១១៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា yato kho បានដល់ ក្នុងកាលណា។ ពាក្យថា samparāyikassa នេះ គ្រាន់តែជាទេសនាមត្តប៉ុណ្ណោះ តាមពិតទៅ ព្រះខីណាស្រពរមែងមិនភ័យខ្លាចចំពោះសេចក្តីស្លាប់ក្នុងបរលោក ឬសេចក្តីស្លាប់ក្នុងបច្ចុប្បន្នឡើយ។ ព្រះខីណាស្រពនោះឯង ទើបជាបុគ្គលដែលទ្រង់សំដៅយកក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែអាចារ្យខ្លះពោលថា «ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា សម្មាទិដ្ឋិដែលបុគ្គលបានចម្រើនហើយ ដូច្នេះ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងអស់ មានព្រះសោតាបន្នជាដើម ទើបជាបុគ្គលដែលទ្រង់សំដៅយក»។

๗. อารกฺขสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាអារក្ខសូត្រ

๑๑๗. สตฺตเม อตฺตรูเปนาติ อตฺตโน อนุรูเปน อนุจฺฉวิเกน, หิตกาเมนาติ อตฺโถ. รชนีเยสูติ ราคสฺส ปจฺจยภูเตสุ. ธมฺเมสูติ สภาเวสุ, อิฏฺฐารมฺมเณสูติ อตฺโถ. เอวํ สพฺพตฺถ นโย เวทิตพฺโพ. น รชฺชตีติ ทิฏฺฐิวเสน น รชฺชติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. น จ ปน สมณวจนเหตุปิ คจฺฉตีติ สมณานํ ปรวาทีนํ วจนเหตุปิ อตฺตโน ทิฏฺฐึ ปหาย เตสํ ทิฏฺฐิวเสน น คจฺฉตีติ อตฺโถ. อิธาปิ ขีณาสโวว อธิปฺเปโต.

១១៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា attarūpena សេចក្តីថា ដោយរូបដ៏សមគួរដល់ខ្លួន គឺសមគួរ សំដៅដល់បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍។ ពាក្យថា rajanīyesu បានដល់ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃរាគៈ។ ពាក្យថា dhammesu បានដល់ ក្នុងសភាវៈទាំងឡាយ គឺក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះចុះ។ ពាក្យថា na rajjati សេចក្តីថា មិនត្រេកអរដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា na ca pana samaṇavacanahetupi gacchati សេចក្តីថា ទោះបីជាព្រោះពាក្យសម្តីរបស់សមណៈទាំងឡាយដែលជាអ្នកពោលវាទៈដទៃ ក៏មិនលះបង់ទិដ្ឋិរបស់ខ្លួន ហើយទៅជឿតាមទិដ្ឋិរបស់សមណៈទាំងនោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកព្រះខីណាស្រពតែម្តង។

๘-๑๐. สํเวชนียาทิสุตฺตตฺตยวณฺณนา

៨-១០. អដ្ឋកថាសំវេជនីយសូត្រទាំង៣

๑๑๘-๑๒๐. อฏฺฐเม ทสฺสนียานีติ ปสฺสิตพฺพยุตฺตกานิ. สํเวชนียานีติ สํเวคชนกานิ. นวเม ชาติภยนฺติ ชาตึ อารพฺภ อุปฺปชฺชนกภยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ทสเม อคฺคิภยนฺติ อคฺคึ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

១១៨-១២០. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា dassanīyāni បានដល់ ទីកន្លែងដែលគួរទៅមើល។ ពាក្យថា saṃvejanīyāni បានដល់ ទីកន្លែងដែលញ៉ាំងសេចក្តីសង្វេគឱ្យកើតឡើង។ ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា jātibhayaṃ បានដល់ ភ័យដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវជាតិ (ការកើត)។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា aggibhayaṃ បានដល់ ភ័យដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងភ្លើង។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

เกสิวคฺโค ทุติโย.

កេសីវគ្គ ទី២ ចប់។

(๑๓) ๓. ภยวคฺโค

(១៣) ៣. ភយវគ្គ

๑. อตฺตานุวาทสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាអត្តានុវាទសូត្រ

๑๒๑. ตติยสฺส [Pg.331] ปฐเม อตฺตานุวาทภยนฺติ อตฺตานํ อนุวทนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภยํ. ปรานุวาทภยนฺติ ปรสฺส อนุวาทโต อุปฺปชฺชนกภยํ. ทณฺฑภยนฺติ ทฺวตฺตึส กมฺมการณา ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. ทุคฺคติภยนฺติ จตฺตาโร อปาเย ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตฺตานุวาทภยนฺติอาทีสุ อตฺตานุวาทภยํ ตาว ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สาสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ. ปรานุวาทภยํ ปน ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ สมุฏฺฐาติ, ตทสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ. ทุคฺคติภยํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สาสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ชเนติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ. โส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐาติ.

១២១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា attānuvādabhayaṃ (ភ័យគឺការតិះដៀលខ្លួនឯង) បានដល់ ភ័យដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកតិះដៀលខ្លួនឯង។ ពាក្យថា parānuvādabhayaṃ (ភ័យគឺការតិះដៀលពីអ្នកដទៃ) បានដល់ ភ័យដែលកើតឡើងព្រោះការតិះដៀលរបស់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា daṇḍabhayaṃ (ភ័យគឺអាជ្ញា) បានដល់ ភ័យដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងកម្មករណ៍ (ការធ្វើទារុណកម្ម) ៣២ យ៉ាង។ ពាក្យថា duggatibhayaṃ (ភ័យគឺទុគ្គតិ) បានដល់ ភ័យដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងអបាយភូមិទាំង ៤។ ក្នុងបណ្តាបទទាំងនោះ មានបទថា idaṃ vuccati, bhikkhave, attānuvādabhayaṃ ជាដើម ភិក្ខុកាលពិចារណាឃើញនូវភ័យគឺការតិះដៀលខ្លួនឯងជាមុន សេចក្តីខ្មាសបាប (ហិរិ) ខាងក្នុងរមែងកើតឡើង សេចក្តីខ្មាសបាបនោះរមែងបង្កើតនូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងទ្វារទាំង ៣ ដល់ភិក្ខុនោះ សេចក្តីសង្រួមក្នុងទ្វារទាំង ៣ រមែងជាចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងសីលនោះហើយ ចម្រើនវិបស្សនា រមែងតាំងនៅក្នុងអគ្គផល (ព្រះអរហត្តផល)។ ចំណែកភិក្ខុកាលពិចារណាឃើញនូវភ័យគឺការតិះដៀលពីអ្នកដទៃ សេចក្តីខ្លាចបាប (ឱត្តប្បៈ) ខាងក្រៅរមែងកើតឡើង សេចក្តីខ្លាចបាបនោះរមែងបង្កើតនូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងទ្វារទាំង ៣ ដល់ភិក្ខុនោះ សេចក្តីសង្រួមក្នុងទ្វារទាំង ៣ រមែងជាចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងសីលនោះហើយ ចម្រើនវិបស្សនា រមែងតាំងនៅក្នុងអគ្គផល។ កាលភិក្ខុពិចារណាឃើញនូវភ័យគឺទុគ្គតិ សេចក្តីខ្មាសបាប (ហិរិ) ខាងក្នុងរមែងកើតឡើង សេចក្តីខ្មាសបាបនោះរមែងបង្កើតនូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងទ្វារទាំង ៣ ដល់ភិក្ខុនោះ សេចក្តីសង្រួមក្នុងទ្វារទាំង ៣ រមែងជាចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងសីលនោះហើយ ចម្រើនវិបស្សនា រមែងតាំងនៅក្នុងអគ្គផល។

๒. อูมิภยสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាអូមិនភយសូត្រ

๑๒๒. ทุติเย อุทโกโรหนฺตสฺสาติ อุทกํ โอตรนฺตสฺส. ปาฏิกงฺขิตพฺพานีติ อิจฺฉิตพฺพานิ. สุสุกาภยนฺติ จณฺฑมจฺฉภยํ. มุขาวรณํ มญฺเญ กโรนฺตีติ มุขปิทหนํ วิย กโรนฺติ. โอทริกตฺตสฺสาติ มโหทรตาย มหคฺฆสภาวสฺส. อรกฺขิเตเนว กาเยนาติอาทีสุ กายทฺวาเร ติวิธสฺส สํวรสฺส อภาวโต อรกฺขิเตน กาเยน. วจีทฺวาเร จตุพฺพิธสฺส สํวรสฺส อภาวโต อรกฺขิตาย วาจาย.

១២២. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា udakorohantassa បានដល់ ដល់បុគ្គលអ្នកចុះទៅក្នុងទឹក។ ពាក្យថា pāṭikaṅkhitabbāni បានដល់ របស់ដែលគួរប្រាថ្នា។ ពាក្យថា susukābhayaṃ បានដល់ ភ័យអំពីត្រីសាហាវ។ ពាក្យថា mukhāvaraṇaṃ maññe karonti បានដល់ ធ្វើហាក់ដូចជាការបិទមាត់។ ពាក្យថា odarikattassa បានដល់ ព្រោះភាពជាអ្នកមានពោះធំ គឺភាពជាអ្នកស៊ីច្រើន។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា arakkhiteneva kāyena ជាដើម ពាក្យថា arakkhitena kāyena (ដោយកាយដែលមិនបានរក្សា) ព្រោះមិនមានសេចក្តីសង្រួម ៣ យ៉ាងក្នុងកាយទ្វារ។ ពាក្យថា arakkhitāya vācāya (ដោយវាចាដែលមិនបានរក្សា) ព្រោះមិនមានសេចក្តីសង្រួម ៤ យ៉ាងក្នុងវចីទ្វារ។

๓. ปฐมนานากรณสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាបឋមនានាករណសូត្រ

๑๒๓. ตติเย ตทสฺสาเทตีติ ตํ ฌานํ สุขสฺสาเทน อสฺสาเทติ. นิกาเมตีติ ปตฺเถติ. วิตฺตึ อาปชฺชตีติ ตุฏฺฐึ อาปชฺชติ. ตทธิมุตฺโตติ [Pg.332] ตสฺมึ อธิมุตฺโต, ตํ วา อธิมุตฺโต. ตพฺพหุลวิหารีติ เตน ฌาเนน พหุลํ วิหรนฺโต. สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ สหภาวํ คจฺฉติ, ตตฺถ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. กปฺโป อายุปฺปมาณนฺติ เอตฺถ ปฐมชฺฌานํ อตฺถิ หีนํ, อตฺถิ มชฺฌิมํ, อตฺถิ ปณีตํ. ตตฺถ หีเนน อุปฺปนฺนานํ กปฺปสฺส ตติโย โกฏฺฐาโส อายุปฺปมาณํ, มชฺฌิเมน อุปฑฺฒกปฺโป, ปณีเตน กปฺโป. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นิรยมฺปิ คจฺฉตีติ นิรยคมนียสฺส กมฺมสฺส อปฺปหีนตฺตา อปราปรํ คจฺฉติ, น อนนฺตรเมว. ตสฺมึเยว ภเว ปรินิพฺพายตีติ ตสฺมึเยว รูปภเว ฐตฺวา ปรินิพฺพายติ, น เหฏฺฐา โอตรติ. ยทิทํ คติยา อุปปตฺติยา สตีติ ยํ อิทํ คติยา จ อุปปตฺติยา จ สติ เสขสฺส อริยสาวกสฺส ปฏิสนฺธิวเสน เหฏฺฐา อโนตริตฺวา ตสฺมึเยว รูปภเว อุปริ ทุติยตติยาทีสุ อญฺญตรสฺมึ พฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพานํ, ปุถุชฺชนสฺส ปน นิรยาทิคมนํ, อิทํ นานากรณนฺติ อตฺโถ.

១២៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា tadassādeti បានដល់ ត្រេកអរនឹងឈាននោះដោយសេចក្តីសុខស្រួល។ ពាក្យថា nikāmeti បានដល់ ប្រាថ្នា។ ពាក្យថា vittiṃ āpajjati បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីត្រេកអរ។ ពាក្យថា tadadhimutto បានដល់ បង្អោនទៅក្នុងឈាននោះ ឬបង្អោនទៅរកឈាននោះ។ ពាក្យថា tabbahulavihārī បានដល់ អ្នកនៅដោយឈាននោះជាច្រើន។ ពាក្យថា sahabyataṃ upapajjati បានដល់ ទៅកាន់ភាពជាមិត្ត គឺកើតក្នុងទីនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ត្រង់ពាក្យថា kappo āyuppamāṇaṃ នេះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សំដៅយកបឋមជ្ឈាន ដែលមានកម្រិតថោកទាប (ហីនៈ) កម្រិតមធ្យម (មជ្ឈិមៈ) និងកម្រិតឧត្តម (បណីតៈ)។ ក្នុងឈានទាំងនោះ ពួកព្រហ្មដែលកើតដោយបឋមជ្ឈានថោកទាប មានអាយុប្រមាណ ១ ភាគ ៣ នៃកប្ប ពួកព្រហ្មដែលកើតដោយបឋមជ្ឈានមធ្យម មានអាយុប្រមាណកន្លះកប្ប ពួកព្រហ្មដែលកើតដោយបឋមជ្ឈានឧត្តម មានអាយុប្រមាណ ១ កប្ប។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកសេចក្តីនោះ។ ពាក្យថា nirayampi gacchati បានដល់ រមែងទៅកាន់នរកជាបន្តបន្ទាប់ ព្រោះមិនទាន់លះបង់កម្មដែលនាំទៅកាន់នរក មិនមែនទៅភ្លាមៗបន្ទាប់ពីច្យុតិឡើយ។ ពាក្យថា tasmiṃyeva bhave parinibbāyatīti បានដល់ តាំងនៅក្នុងរូបភពនោះហើយបរិនិព្វាន មិនចុះមកខាងក្រោមឡើយ។ ពាក្យថា yadidaṃ gatiyā upapattiyā sati សេចក្តីថា កាលបើមានគតិ និងឧបបត្តិយ៉ាងនេះ ព្រះអរិយសាវ័កជាសេក្ខបុគ្គលមិនចុះមកខាងក្រោមដោយអំណាចបដិសន្ធិឡើយ រមែងបរិនិព្វានក្នុងរូបភពនោះឯង ឬក្នុងព្រហ្មលោកណាមួយខាងលើ មានទុតិយជ្ឈានភូមិ និងតតិយជ្ឈានភូមិជាដើម ចំណែកឯបុថុជ្ជនរមែងទៅកាន់នរកជាដើម នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា (នានាករណៈ)។

ทฺเว กปฺปาติ เอตฺถาปิ ทุติยชฺฌานํ วุตฺตนเยเนว ติวิธํ โหติ. ตตฺถ ปณีตภาวเนน นิพฺพตฺตานํ อฏฺฐกปฺปา อายุปฺปมาณํ, มชฺฌิเมน จตฺตาโร, หีเนน ทฺเว. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จตฺตาโร กปฺปาติ เอตฺถ ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘‘กปฺโป, ทฺเว กปฺปา’’ติ, ตมฺปิ อาหริตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กปฺโปติ จ คุณสฺสปิ นามํ, ตสฺมา กปฺโป ทฺเว กปฺปา จตฺตาโร กปฺปาติ อยเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย ปฐมํ วุตฺโต กปฺโป, โส ทฺเว วาเร คเณตฺวา เอเกน คุเณน ทฺเว กปฺปา โหนฺติ, ทุติเยน จตฺตาโร, ปุน เต จตฺตาโร กปฺปาติ อิเมหิ จตูหิ คุเณหิ คุณิตา เอเกน คุเณน อฏฺฐ โหนฺติ, ทุติเยน โสฬส, ตติเยน ทฺวตฺตึส, จตุตฺเถน จตุสฏฺฐีติ. เอวมิธ ปณีตชฺฌานวเสน จตุสฏฺฐิ กปฺปา คหิตาติ เวทิตพฺพา. ปญฺจ กปฺปสตานีติ อิทํ ปณีตสฺเสว อุปปตฺติชฺฌานสฺส วเสน วุตฺตํ. เวหปฺผเลสุ วา ปฐมชฺฌานภูมิอาทีสุ วิย ติณฺณํ พฺรหฺมโลกานํ อภาวโต เอตฺตกเมว อายุปฺปมาณํ. ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ.

សូម្បីក្នុងពាក្យថា dve kappā នេះ ទុតិយជ្ឈានក៏មាន ៣ យ៉ាង តាមន័យដែលបានពោលហើយដែរ។ ក្នុងឈានទាំងនោះ ពួកព្រហ្មដែលកើតដោយទុតិយជ្ឈានដ៏ឧត្តម មានអាយុប្រមាណ ៨ កប្ប ពួកព្រហ្មដែលកើតដោយទុតិយជ្ឈានមធ្យម មានអាយុប្រមាណ ៤ កប្ប ពួកព្រហ្មដែលកើតដោយទុតិយជ្ឈានថោកទាប មានអាយុប្រមាណ ២ កប្ប។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកសេចក្តីនោះ។ ត្រង់ពាក្យថា cattāro kappā នេះ គប្បីនាំយកពាក្យដែលពោលខាងលើថា "kappo, dve kappā" មកពន្យល់សេចក្តីផង។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា កប្ប (kappo) នេះ ជាឈ្មោះនៃគុណការ (ការគុណឡើង) ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះថា កប្ប ១, កប្ប ២, កប្ប ៤។ សេចក្តីអធិប្បាយមានដូចតទៅ៖ កប្បដែលពោលមុនដំបូងនោះ កាលបើគណនា ២ ដង ដោយការគុណនឹង ១ រមែងជា ២ កប្ប ដោយការគុណនឹង ២ រមែងជា ៤ កប្ប ហើយកប្បទាំង ៤ នោះ កាលបើគុណនឹងគុណការទាំង ៤ នេះ ដោយការគុណនឹង ១ រមែងជា ៨ កប្ប ដោយការគុណនឹង ២ រមែងជា ១៦ កប្ប ដោយការគុណនឹង ៣ រមែងជា ៣២ កប្ប ដោយការគុណនឹង ៤ រមែងជា ៦៤ កប្ប។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ ទ្រង់កាន់យក ៦៤ កប្ប ដោយអំណាចនៃទុតិយជ្ឈានដ៏ឧត្តម យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា pañca kappasatāni (៥០០ កប្ប) នេះ ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃឧបបត្តិជ្ឈានដ៏ឧត្តមប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពួកព្រហ្មជាន់វេហប្ផលៈ ព្រោះមិនមានព្រហ្មលោក ៣ ថ្នាក់ ដូចជាក្នុងបឋមជ្ឈានភូមិជាដើម ហេតុនោះ អាយុប្រមាណទើបមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ (៥០០ កប្ប)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។

๔. ทุติยนานากรณสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាទុតិយនានាករណសូត្រ

๑๒๔. จตุตฺเถ [Pg.333] รูปเมว รูปคตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อนิจฺจโตติอาทีสุ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจโต, อาพาธฏฺเฐน โรคโต, อนฺโต ปทุสฺสนฏฺเฐน คณฺฑโต, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺลโต, สทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, สมฺปีฬนฏฺเฐน อาพาธโต, อวิเธยฺยฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต, นิสฺสตฺตฏฺเฐน สุญฺญโต, อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตโต. เอตฺถ จ ‘‘อนิจฺจโต ปโลกโต’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ, ‘‘สุญฺญโต อนตฺตโต’’ติ ทฺวีหิ อนตฺตลกฺขณํ, เสเสหิ ทุกฺขลกฺขณํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. สมนุปสฺสตีติ ญาเณน ปสฺสติ. เอวํ ปญฺจกฺขนฺเธ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ปสฺสนฺโต ตโย มคฺเค ตีณิ ผลานิ สจฺฉิกโรติ. สุทฺธาวาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตีติ ตตฺถ ฐิโต จตุตฺถชฺฌานํ ภาเวตฺวา อุปปชฺชติ.

១២៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា rūpagataṃ បានដល់ រូបនោះឯង។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា aniccato ជាដើម ឈ្មោះថា aniccato (ដោយសេចក្តីមិនទៀង) ព្រោះមានហើយក៏ត្រឡប់ជាមិនមានវិញ ឈ្មោះថា rogato (ដោយសេចក្តីជាជំងឺ) ព្រោះមានសេចក្តីឈឺចាប់ជាសភាវៈ ឈ្មោះថា gaṇḍato (ដោយសេចក្តីជាបូស) ព្រោះមានសេចក្តីខូចខាតខាងក្នុងជាសភាវៈ ឈ្មោះថា sallato (ដោយសេចក្តីជាសរ) ព្រោះមុតចូលទៅខាងក្នុង ឈ្មោះថា aghato (ដោយសេចក្តីជាទុក្ខទោស) ព្រោះប្រកបដោយទុក្ខ ឈ្មោះថា ābādhato (ដោយសេចក្តីជាឧបទ្រព) ព្រោះបៀតបៀន ឈ្មោះថា parato (ដោយសេចក្តីជារបស់ដទៃ) ព្រោះមិនអាចបង្គាប់បញ្ជាបាន ឈ្មោះថា palokato (ដោយសេចក្តីជាគ្រឿងទ្រុឌទ្រោម) ព្រោះបែកធ្លាយទៅ ឈ្មោះថា suññato (ដោយសេចក្តីជាសូន្យ) ព្រោះមិនមែនជាសត្វ ឈ្មោះថា anattato (ដោយសេចក្តីជាអនត្តា) ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច។ ក្នុងបទទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងអនិច្ចលក្ខណៈ ដោយបទ ២ គឺ "aniccato palokato" ទ្រង់សម្តែងអនត្តលក្ខណៈ ដោយបទ ២ គឺ "suññato anattato" ទ្រង់សម្តែងទុក្ខលក្ខណៈ ដោយបទដែលសេសសល់។ ពាក្យថា samanupassati បានដល់ ឃើញដោយប្រាជ្ញា (វិបស្សនាញ្ញាណ)។ បុគ្គលកាលពិចារណាឃើញនូវខន្ធទាំង ៥ ដោយលើកឡើងកាន់ត្រីលក្ខណៈយ៉ាងនេះ រមែងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវមគ្គ ៣ ផល ៣។ ពាក្យថា suddhāvāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati បានដល់ តាំងនៅក្នុងទីនោះ (ក្នុងរូបភព) ហើយចម្រើនចតុត្ថជ្ឈាន រមែងទៅកើតក្នុងទីនោះ។

๕-๖. เมตฺตาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

៥-៦. អដ្ឋកថាមេត្តាសូត្រទាំងពីរ

๑๒๕-๑๒๖. ปญฺจเม ปฐมชฺฌานวเสน เมตฺตา, ทุติยาทิวเสน กรุณาทโย ทสฺสิตา. ฉฏฺฐํ จตุตฺเถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

១២៥-១២៦. ក្នុងសូត្រទី៥ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញមេត្តាដោយអំណាចបឋមជ្ឈាន បង្ហាញករុណាជាដើមដោយអំណាចទុតិយជ្ឈានជាដើម។ សូត្រទី៦ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រទី៤។

๗. ปฐมตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាបឋមតថាគតអច្ឆរិយសូត្រ

๑๒๗. สตฺตเม ปาตุภาวาติ ปาตุภาเวน. กุจฺฉึ โอกฺกมตีติ เอตฺถ กุจฺฉึ โอกฺกนฺโต โหตีติ อตฺโถ. โอกฺกนฺเต หิ ตสฺมึ เอวํ โหติ, น โอกฺกมมาเน. อปฺปมาโณติ วุฑฺฒิปฺปมาโณ, วิปุโลติ อตฺโถ. อุฬาโรติ ตสฺเสว เววจนํ. เทวานํ เทวานุภาวนฺติ เอตฺถ เทวานํ อยมานุภาโว – นิวตฺถวตฺถสฺส ปภา ทฺวาทส โยชนานิ ผรติ, ตถา สรีรสฺส, ตถา วิมานสฺส, ตํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. โลกนฺตริกาติ ติณฺณํ ติณฺณํ จกฺกวาฬานํ อนฺตรา เอเกโก โลกนฺตริโก โหติ, ติณฺณํ สกฏจกฺกานํ ปตฺตานํ วา อญฺญมญฺญํ อาหจฺจ ฐปิตานํ มชฺเฌ โอกาโส วิย. โส ปน โลกนฺตริกนิรโย ปริมาณโต อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาโณ โหติ. อฆาติ [Pg.334] นิจฺจวิวฏา. อสํวุตาติ เหฏฺฐาปิ อปฺปติฏฺฐา. อนฺธการาติ ตมภูตา. อนฺธการติมิสาติ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารณโต อนฺธภาวกรณติมิสาย สมนฺนาคตา. ตตฺถ กิร จกฺขุวิญฺญาณํ น ชายติ. เอวํมหิทฺธิกานนฺติ จนฺทิมสูริยา กิร เอกปฺปหาเรเนว ตีสุ ทีเปสุ ปญฺญายนฺติ, เอวํมหิทฺธิกา. เอเกกาย ทิสาย นว นว โยชนสตสหสฺสานิ อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ทสฺเสนฺติ, เอวํมหานุภาวา. อาภา นานุโภนฺตีติ ปภา นปฺปโหนฺติ. เต กิร จกฺกวาฬปพฺพตสฺส เวมชฺเฌน จรนฺติ จกฺกวาฬปพฺพตญฺจ อติกฺกมิตฺวา โลกนฺตรนิรยา. ตสฺมา เตสํ ตตฺถ อาภา นปฺปโหนฺติ.

១២៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា pātubhāvā បានដល់ ដោយការប្រាកដឡើង។ ត្រង់ពាក្យថា kucchiṃ okkamati នេះ មានសេចក្តីថា យាងចុះកាន់ព្រះគភ៌រួចហើយ។ ព្រោះថាកាលបើព្រះពោធិសត្វយាងចុះកាន់ព្រះគភ៌រួចហើយ ពន្លឺយ៉ាងនេះរមែងកើតឡើង មិនមែនកើតឡើងក្នុងខណៈកំពុងយាងចុះនោះឡើយ។ ពាក្យថា appamāṇo បានដល់ មានប្រមាណដ៏ធំទូលាយ គឺធំទូលាយណាស់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា uḷāro ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា appamāṇo នោះឯង។ ត្រង់ពាក្យថា devānaṃ devānubhāvaṃ នេះ មានសេចក្តីថា អានុភាពរបស់ពួកទេវតាមានសភាពយ៉ាងនេះ គឺពន្លឺនៃសម្លៀកបំពាក់ដែលស្លៀកដណ្តប់រមែងផ្សាយទៅអស់ ១២ យោជន៍ ពន្លឺនៃសរីរៈក៏ផ្សាយទៅអស់ ១២ យោជន៍ ពន្លឺនៃវិមានក៏ផ្សាយទៅអស់ ១២ យោជន៍យ៉ាងនោះដែរ ពាក្យថា devānaṃ devānubhāvaṃ នេះ សំដៅយកការកន្លងហួសនូវពន្លឺ និងអានុភាពរបស់ទេវតាទាំងនោះ។ ពាក្យថា lokantarikā បានដល់ ចន្លោះនៃចក្រវាឡ ៣ ៗ រមែងមាននរកលោកន្តរិកៈមួយ ដូចជាចន្លោះកណ្តាលនៃកង់រទេះ ៣ ឬភាជន៍ ៣ ដែលគេដាក់ផ្ទឹមប៉ះគ្នា។ ឯនរកលោកន្តរិកៈនោះ ដោយទំហំមានប្រមាណ ៨ ពាន់យោជន៍។ ពាក្យថា aghā បានដល់ បើកចំហជានិច្ច។ ពាក្យថា asaṃvutā បានដល់ ខាងក្រោមគ្មានទីតាំងទ្រទ្រង់ឡើយ។ ពាក្យថា andhakārā បានដល់ ងងឹតសូន្យសុង។ ពាក្យថា andhakāratimisā បានដល់ ប្រកបដោយអ័ព្ទងងឹតដែលធ្វើឱ្យងងឹតភ្នែក ព្រោះរារាំងការកើតឡើងនៃចក្ខុវិញ្ញាណ។ ឮថា ក្នុងនរកនោះ ចក្ខុវិញ្ញាណមិនកើតឡើងឡើយ។ ពាក្យថា evaṃmahiddhikānaṃ បានដល់ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យ ឮថា រមែងប្រាកដក្នុងទ្វីបទាំង ៣ ក្នុងពេលតែមួយ ព្រោះមានឫទ្ធិធំយ៉ាងនេះ។ រមែងកម្ចាត់សេចក្តីងងឹត ហើយបង្ហាញពន្លឺទៅកាន់ទិសនីមួយៗអស់ចម្ងាយ ៩ សែនយោជន៍ ព្រោះមានអានុភាពធំយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ābhā nānubhonti បានដល់ ពន្លឺទាំងឡាយមិនអាចផ្សាយទៅដល់។ ឮថា ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យទាំងនោះ តែងត្រាច់ទៅក្នុងចន្លោះកណ្តាលនៃភ្នំចក្រវាឡ ចំណែកឯនរកលោកន្តរិកៈស្ថិតនៅកន្លងហួសភ្នំចក្រវាឡទៅទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ ពន្លឺនៃព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យទាំងនោះ ទើបមិនអាចផ្សាយទៅដល់ក្នុងនរកនោះបានឡើយ។

เยปิ ตตฺถ สตฺตาติ เยปิ ตสฺมึ โลกนฺตรมหานิรเย สตฺตา อุปปนฺนา. กึ ปน กมฺมํ กตฺวา ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺตีติ? ภาริยํ ทารุณํ มาตาปิตูนํ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานญฺจ อุปริ อปราธํ, อญฺญญฺจ ทิวเส ทิวเส ปาณวธาทิสาหสิกกมฺมํ กตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ตมฺพปณฺณิทีเป อภยโจรนาคโจราทโย วิย. เตสํ อตฺตภาโว ติคาวุติโก โหติ, วคฺคุลีนํ วิย ทีฆนขา โหนฺติ. เต รุกฺเข วคฺคุลิโย วิย นเขหิ จกฺกวาฬปพฺพตปาเท ลคฺคนฺติ. ยทา สํสปฺปนฺตา อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาสคตา โหนฺติ, อถ ‘‘ภกฺโข โน ลทฺโธ’’ติ มญฺญมานา ตตฺถ พฺยาวฏา วิปริวตฺติตฺวา โลกสนฺธารกอุทเก ปตนฺติ, วาเต ปหรนฺเตปิ มธุกผลานิ วิย ฉิชฺชิตฺวา อุทเก ปตนฺติ, ปติตมตฺตาว อจฺจนฺตขาเร อุทเก ปิฏฺฐปิณฺฑิ วิย วิลียนฺติ. อญฺเญปิ กิร โภ สนฺติ สตฺตาติ โภ ยถา มยํ มหาทุกฺขํ อนุภวาม, เอวํ อญฺเญปิ กิร สตฺตา อิทํ ทุกฺขํ อนุภวนตฺถาย อิธูปปนฺนาติ ตํทิวสํ ปสฺสนฺติ. อยํ ปน โอภาโส เอกยาคุปานมตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. ยาวตา นิทฺทายิตฺวา ปพุทฺโธ อารมฺมณํ วิภาเวติ, ตตฺตกํ กาลํ โหติ. ทีฆภาณกา ปน ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตเมว วิชฺชุโอภาโส วิย นิจฺฉริตฺวา กึ อิทนฺติ ภณนฺตานํเยว อนฺตรธายตี’’ติ วทนฺติ.

ពាក្យថា yepi tattha sattā បានដល់ សត្វទាំងឡាយណាដែលកើតក្នុងមហានរកលោកន្តរិកៈនោះ។ សួរថា ចុះសត្វទាំងនោះធ្វើកម្មអ្វី ទើបទៅកើតក្នុងទីនោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះបានធ្វើកម្មដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ និងសាហាវឃោរឃៅ គឺការប្រទូស្តចំពោះមាតាបិតា និងសមណព្រាហ្មណ៍អ្នកមានធម៌ និងការធ្វើសាហសកម្មមានការសម្លាប់សត្វជាដើមរាល់ៗថ្ងៃ ដូចជាចោរឈ្មោះអភ័យ និងចោរឈ្មោះនាគជាដើម ក្នុងកោះតម្ពបណ្ណិទ្វីប (កោះស្រីលង្កា)។ សរីរៈរបស់សត្វនរកទាំងនោះមានកម្ពស់ ៣ គាវុត មានក្រចកវែងដូចជាសត្វប្រចៀវ។ សត្វនរកទាំងនោះតែងតោងជើងភ្នំចក្រវាឡដោយក្រចក ដូចជាសត្វប្រចៀវតោងមែកឈើ។ កាលណាសត្វទាំងនោះវារទៅប៉ះដៃគ្នាទៅវិញទៅមក ក៏សំគាល់ថា "យើងបានចំណីហើយ" ក៏ខំប្រឹងប្រជែងគ្នាកក្នុងទីនោះ ហើយក៏របូតដៃធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹកដែលទ្រទ្រង់លោក ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែកាលណាមានខ្យល់បក់មក ក៏ដាច់ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹក ដូចជាផ្លែសិរមាន់ទុំជ្រុះដូច្នោះដែរ កាលបើធ្លាក់ចុះទៅភ្លាម ក៏រលាយទៅក្នុងទឹកដ៏ប្រៃខ្លាំងនោះ ដូចជាដុំម្សៅរលាយក្នុងទឹកដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា aññepi kira bho santi sattā សេចក្តីថា ពួកសត្វនរកទាំងនោះរមែងមើលឃើញគ្នាកក្នុងថ្ងៃនោះ ហើយនិយាយថា "នែគ្នាយើង ពួកសត្វដទៃទៀតក៏មកកើតក្នុងទីនេះ ដើម្បីរងទុក្ខវេទនានេះ ដូចជាពួកយើងដែលកំពុងរងទុក្ខវេទនាដ៏ធំធេងនេះដែរតើ"។ ចំណែកឯពន្លឺនោះ មិនស្ថិតនៅសូម្បីតែត្រឹមខណៈពេលផឹកបបរមួយក្អឹកឡើយ។ ពន្លឺនោះមានរយៈពេលត្រឹមតែខណៈដែលមនុស្សដេកលក់ហើយភ្ញាក់ឡើង អាចកំណត់ដឹងនូវអារម្មណ៍បានប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកពួកព្រះទីឃភាណកៈ (ព្រះថេរៈអ្នកសូត្រព្រះទីឃនិកាយ) ពោលថា "ពន្លឺនោះភ្លឺឡើងត្រឹមតែមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ ដូចជាពន្លឺផ្លេកបន្ទោរ កាលពួកសត្វកំពុងនិយាយថា 'នេះជាអ្វីហ្នឹង?' ពន្លឺនោះក៏បាត់ទៅវិញភ្លាម"។

๘. ทุติยตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាទុតិយតថាគតអច្ឆរិយសូត្រ

๑๒๘. อฏฺฐเม ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อลฺลียิตพฺพฏฺเฐน อาลโยติ ปญฺจ กามคุณา, สกลเมว วา วฏฺฏํ. อารมนฺติ เอตฺถาติ อาราโม, อาลโย อาราโม เอติสฺสาติ อาลยารามา. อาลเย รตาติ อาลยรตา[Pg.335]. อาลเย สมฺมุทิตาติ อาลยสมฺมุทิตา. อนาลเย ธมฺเมติ อาลยปฏิปกฺเข วิวฏฺฏูปนิสฺสิเต อริยธมฺเม. สุสฺสูสตีติ โสตุกาโม โหติ. โสตํ โอทหตีติ โสตํ ฐเปติ. อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปตีติ อาชานนตฺถาย จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปติ. มาโนติ มญฺญนา, มญฺญิตพฺพฏฺเฐน วา สกลํ วฏฺฏเมว. มานวินเย ธมฺเมติ มานวินยธมฺเม. อุปสมปฏิปกฺโข อนุปสโม, อนุปสนฺตฏฺเฐน วา วฏฺฏเมว อนุปสโม นาม. โอปสมิเกติ อุปสมกเร วิวฏฺฏูปนิสฺสิเต. อวิชฺชาย คตา สมนฺนาคตาติ อวิชฺชาคตา. อวิชฺชณฺฑโกเสน ปริโยนทฺธตฺตา อณฺฑํ วิย ภูตาติ อณฺฑภูตา. สมนฺตโต โอนทฺธาติ ปริโยนทฺธา. อวิชฺชาวินเยติ อวิชฺชาวินโย วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํนิสฺสิเต ธมฺเม เทสิยมาเนติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูสุ ฐาเนสุ วฏฺฏํ, จตูสุ วิวฏฺฏํ กถิตํ.

១២៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ព្រោះអត្ថថាជាទីតោងទាមដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ កាមគុណទាំង ៥ ឈ្មោះថា អាល័យ (ālayo) មួយម៉្យាងទៀត សូម្បីតែវដ្តសង្សារទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា អាល័យ ដែរ។ សត្វទាំងឡាយរមែងត្រេកអរក្នុងកាមគុណនេះ ហេតុនោះ កាមគុណនោះឈ្មោះថា អារាម (ārāmo) អាល័យជាទីត្រេកអរមានដល់សត្វទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ សត្វទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា អាលយារាម (អ្នកមានអាល័យជាទីត្រេកអរ)។ ត្រេកអរហើយក្នុងអាល័យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អាលយរត (អ្នកត្រេកអរក្នុងអាល័យ)។ រីករាយហើយក្នុងអាល័យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អាលយសម្មុទិត (អ្នករីករាយក្នុងអាល័យ)។ បទថា Anālaye dhamme បានដល់ អរិយធម៌ដែលជាបដិបក្ខចំពោះអាល័យ ដែលអាស្រ័យនូវវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន)។ បទថា Sussūsati បានដល់ ជាអ្នកចង់ស្តាប់។ បទថា Sotaṃ odahati បានដល់ ផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ (តម្កល់ទុកនូវត្រចៀក)។ បទថា Aññā cittaṃ upaṭṭhapeti បានដល់ តម្កល់ទុកនូវចិត្តដើម្បីដឹងច្បាស់។ បទថា Māno បានដល់ ការសំគាល់ (ការប្រកាន់) មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះអត្ថថាជាទីសំគាល់ សូម្បីតែវដ្តសង្សារទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា មានៈ ដែរ។ បទថា Mānavinaye dhamme បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងកំចាត់បង់នូវមានៈ។ ធម៌ជាបដិបក្ខចំពោះសេចក្តីស្ងប់ ឈ្មោះថា អនុបសមៈ (សេចក្តីមិនស្ងប់) មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះអត្ថថាជាសភាវៈមិនស្ងប់ សូម្បីតែវដ្តសង្សារទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា អនុបសមៈ ដែរ។ បទថា Opasamike បានដល់ ធម៌ដែលធ្វើនូវសេចក្តីស្ងប់ ដែលអាស្រ័យនូវវិវដ្តៈ។ បទថា Avijjāgatā បានដល់ ទៅហើយ ឬប្រកបហើយដោយអវិជ្ជា។ ព្រោះភាពជាអ្នកត្រូវសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជាគ្របដណ្តប់ទុក ក៏ក្លាយជាសភាវៈដូចជាស៊ុត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អណ្ឌភូត (aṇḍabhūtā)។ ត្រូវរួបរឹតជុំវិញ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បរិយោនទ្ធ (pariyonaddhā)។ បទថា Avijjāvinaye សេចក្តីថា អរហត្តផល ឈ្មោះថា អវិជ្ជាវិន័យ (ការកំចាត់បង់អវិជ្ជា) កាលបើធម៌ដែលអាស្រ័យនូវអរហត្តផលនោះ ព្រះអង្គកំពុងសម្តែង នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គសម្តែងវដ្តៈក្នុងទី ៤ កន្លែង និងវិវដ្តៈក្នុងទី ៤ កន្លែង ដោយប្រការដូច្នេះ។

๙. อานนฺทอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាអានន្ទអច្ឆរិយសូត្រ

๑๒๙. นวเม ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนายาติ เย ภควนฺตํ ปสฺสิตุกามา เถรํ อุปสงฺกมนฺติ, เย วา ‘‘อายสฺมา กิรานนฺโท สมนฺตปาสาทิโก อภิรูโป ทสฺสนีโย พหุสฺสุโต สงฺฆโสภโน’’ติ เถรสฺส คุเณ สุตฺวา อาคจฺฉนฺติ, เต สนฺธาย ‘‘ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมตี’’ติ วุตฺตํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อตฺตมนาติ ‘‘สวเนน โน ทสฺสนํ สเมตี’’ติ สกมนา ตุฏฺฐจิตฺตา. ธมฺมนฺติ ‘‘กจฺจิ, อาวุโส, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โยนิโสมนสิการกมฺมํ กโรถ, อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ ปูเรถา’’ติ เอวรูปํ ปฏิสนฺถารธมฺมํ. ตตฺถ ภิกฺขุนีสุ ‘‘กจฺจิ, ภคินิโย, อฏฺฐ ครุธมฺเม สมาทาย วตฺตถา’’ติ อิทมฺปิ นานากรณํ โหติ. อุปาสเกสุ ‘‘สฺวาคตํ, อุปาสก, น เต กิญฺจิ สีสํ วา องฺคํ วา รุชฺชติ, อโรคา เต ปุตฺตภาตโร’’ติ น เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ, เอวํ ปน กโรติ – ‘‘กถํ, อุปาสกา, ตีณิ สรณานิ ปญฺจ สีลานิ รกฺขถ, มาสสฺส อฏฺฐ อุโปสเถ กโรถ, มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานวตฺตํ ปูเรถ, ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณ ปฏิชคฺคถา’’ติ. อุปาสิกาสุปิ เอเสว นโย.

១២៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលចង់គាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយចូលទៅរកព្រះថេរៈ ឬភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលបានឮគុណសម្បត្តិរបស់ព្រះថេរៈថា 'ឮថា ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ជាទីជ្រះថ្លាជុំវិញ មានរូបល្អ គួរពុករក គួររមិលមើល ជាពហុស្សូត ធ្វើឱ្យសង្ឃរុងរឿង' ហើយមកកាន់ទីនោះ ព្រះអង្គសំដៅយកភិក្ខុទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា 'bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati' (ភិក្ខុបរិស័ទចូលទៅរកដើម្បីមើលព្រះអានន្ទ)។ វិធីនេះ ត្រូវដឹងក្នុងគ្រប់បទទាំងអស់។ បទថា Attamanā សេចក្តីថា មានចិត្តរបស់ខ្លួនត្រេកអរ (មានចិត្តរីករាយ) ដោយគិតថា 'ការឃើញរបស់យើង ត្រូវគ្នានឹងការឮ'។ បទថា Dhammaṃ បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងបដិសណ្ឋារៈមានសភាពយ៉ាងនេះថា 'ម្នាលអាវុសោ សេចក្តីអត់ធន់ (ការរស់នៅស្រួល) មានដែរឬ សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅ (យាបនីយធម៌) មានដែរឬ អ្នកទាំងឡាយធ្វើការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ (យោនិសោមនសិការ) ដែរឬ បំពេញអាចរិយុបជ្ឈាយវត្តដែរឬ'។ ក្នុងចំណោមភិក្ខុនីទាំងឡាយ ព្រះថេរៈធ្វើសេចក្តីប្លែកគ្នានេះថា 'ម្នាលប្អូនស្រីទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយសមាទានប្រព្រឹត្តតាមគរុធម៌ទាំង ៨ ប្រការដែរឬ'។ ចំពោះឧបាសកទាំងឡាយ ព្រះថេរៈមិនធ្វើបដិសណ្ឋារៈយ៉ាងនេះថា 'សូមស្វាគមន៍ ឧបាសក ក្បាល ឬអវយវៈណាមួយរបស់អ្នកមិនឈឺចាប់ទេឬ កូននិងបងប្អូនប្រុសរបស់អ្នកមិនមានជំងឺទេឬ' ឡើយ ប៉ុន្តែលោកធ្វើបដិសណ្ឋារៈយ៉ាងនេះវិញថា 'ម្នាលឧបាសកទាំងឡាយ ដូចម្តេចដែរ អ្នកទាំងឡាយរក្សានូវសរណគមន៍ ៣ និងសីល ៥ ដែរឬ ធ្វើនូវឧបោសថ ៨ ថ្ងៃក្នុងមួយខែដែរឬ បំពេញវត្តបំរើមាតាបិតាដែរឬ ឧបត្ថម្ភចិញ្ចឹមសមណព្រាហ្មណ៍អ្នកមានធម៌ដែរឬ'។ សូម្បីក្នុងឧបាសិកាទាំងឡាយ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នាដែរ។

๑๐. จกฺกวตฺติอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាចក្កវត្តិអច្ឆរិយសូត្រ

๑๓๐. ทสเม ขตฺติยปริสาติ อภิสิตฺตา อนภิสิตฺตา จ ขตฺติยา. เต หิ กิร ‘‘ราชา จกฺกวตฺตี นาม อภิรูโป ปาสาทิโก โหติ, อากาเสน [Pg.336] วิจรนฺโต รชฺชํ อนุสาสติ, ธมฺมิโก ธมฺมราชา’’ติ ตสฺส คุณกถํ สุตฺวา สวเนน ทสฺสนมฺหิ สเมนฺเต อตฺตมนา โหนฺติ. ภาสตีติ ‘‘กถํ, ตาตา, ราชธมฺมํ ปูเรถ, ปเวณึ รกฺขถา’’ติ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. พฺราหฺมเณสุ ปน ‘‘กถญฺจ, อาจริยา, มนฺเต วาเจถ, อนฺเตวาสิกา มนฺเต คณฺหนฺติ, ทกฺขิณํ วา วตฺถานิ วา สีลํ วา ลภถา’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. คหปตีสุ ‘‘กถํ, ตาตา, น โว ราชกุลโต ทณฺเฑน วา พนฺธเนน วา ปีฬา อตฺถิ, สมฺมา เทโว ธารํ อนุปฺปเวจฺฉติ, สสฺสานิ สมฺปชฺชนฺตี’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรติ. สมเณสุ ‘‘กถํ, ภนฺเต, กจฺจิ ปพฺพชิตปริกฺขารา สุลภา, สมณธมฺเม นปฺปมชฺชถา’’ติ เอวํ ปฏิสนฺถารํ กโรตีติ.

១៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា khattiyaparisā បានដល់ ក្សត្រដែលបានអភិសេកហើយ និងមិនទាន់បានអភិសេក។ ឮថា ក្សត្រទាំងនោះបានឮពាក្យសរសើរគុណរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិនោះថា 'ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ជាអ្នកមានរូបល្អ គួរឱ្យជ្រះថ្លា យាងទៅតាមអាកាស គ្រប់គ្រងរាជសម្បត្តិ ជាស្តេចទ្រង់ធម៌' កាលបើការឃើញត្រូវគ្នានឹងការឮ ក៏មានចិត្តរីករាយ។ បទថា Bhāsati សេចក្តីថា ព្រះរាជាធ្វើបដិសណ្ឋារៈថា 'ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ដូចម្តេចដែរ អ្នកទាំងឡាយបំពេញរាជធម៌ រក្សាប្រពៃណីដែរឬ'។ ចំពោះពួកព្រាហ្មណ៍ ព្រះរាជាធ្វើបដិសណ្ឋារៈយ៉ាងនេះថា 'ម្នាលអាចារ្យទាំងឡាយ ដូចម្តេចដែរ អ្នកទាំងឡាយបង្រៀនមន្ត ពួកសិស្សរៀនមន្ត ពួកអ្នកបានទទួលទក្ខិណា ឬសម្លៀកបំពាក់ ឬសីល (kapilaṃ/sīlaṃ) ដែរឬ'។ ចំពោះពួកគហបតី ព្រះរាជាធ្វើបដិសណ្ឋារៈយ៉ាងនេះថា 'ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ដូចម្តេចដែរ សេចក្តីក្តៅក្រហាយដោយសារអាជ្ញា ឬការចងកាត់ពីសំណាក់រាជត្រកូលមិនមានដល់អ្នកទាំងឡាយទេឬ ភ្លៀងបង្អុរចុះមកដោយត្រឹមត្រូវល្អដែរឬ ស្រូវទាំងឡាយលូតលាស់បរិបូណ៌ដែរឬ'។ ចំពោះពួកសមណៈ ព្រះរាជាធ្វើបដិសណ្ឋារៈយ៉ាងនេះថា 'បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ដូចម្តេចដែរ គ្រឿងបរិក្ខាររបស់បព្វជិតរកបានដោយងាយដែរឬ ព្រះគុណម្ចាស់ទាំងឡាយមិនប្រហែសធ្វេសក្នុងសមណធម៌ទេឬ' ដោយប្រការដូច្នេះ។

ภยวคฺโค ตติโย.

ភយវគ្គ ទី ៣។

(๑๔) ๔. ปุคฺคลวคฺโค

(១៤) ៤. បុគ្គលវគ្គ

๑. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាសំយោជនសូត្រ

๑๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อุปปตฺติปฏิลาภิยานีติ เยหิ อนนฺตรา อุปปตฺตึ ปฏิลภติ. ภวปฏิลาภิยานีติ อุปปตฺติภวสฺส ปฏิลาภาย ปจฺจยานิ. สกทาคามิสฺสาติ อิทํ อปฺปหีนสํโยชเนสุ อริเยสุ อุตฺตมโกฏิยา คหิตํ. ยสฺมา ปน อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส อนฺตรา อุปปตฺติ นตฺถิ, ยํ ปน โส ตตฺถ ฌานํ สมาปชฺชติ, ตํ กุสลตฺตา ‘‘อุปปตฺติภวสฺส ปจฺจโย’’ เตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตสฺมาสฺส ‘‘อุปปตฺติปฏิลาภิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ, ภวปฏิลาภิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. โอรมฺภาคิเยสุ จ อปฺปหีนํ อุปาทาย สกทาคามิสฺส อวิเสเสน ‘‘โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

១៣១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ បទថា upapattipaṭilābhiyāni បានដល់ សំយោជនៈទាំងឡាយណាដែលនាំឱ្យបានបដិសន្ធិក្នុងលំដាប់បន្ទាប់។ បទថា Bhavapaṭilābhiyāni បានដល់ ធម៌ជាបច្ច័យដើម្បីបាននូវឧបបត្តិភព។ ពាក្យថា Sakadāgāmissa នេះ ព្រះអង្គកាន់យកដោយអំណាចបុគ្គលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ក្នុងចំណោមព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនទាន់លះបង់សំយោជនៈអស់។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែព្រះអន្តរាបរិនិព្វាយីបុគ្គល មិនមានបដិសន្ធិក្នុងចន្លោះឡើយ ប៉ុន្តែឈានណាដែលលោកចូលសមាបត្តិក្នុងភពនោះ ឈាននោះព្រោះភាពជាកុសល ទើបរាប់ថាជា 'បច្ច័យនៃឧបបត្តិភព' តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ចំពោះលោកថា 'សំយោជនៈជាគ្រឿងបាននូវបដិសន្ធិ លោកលះបង់ហើយ សំយោជនៈជាគ្រឿងបាននូវភព លោកមិនទាន់លះបង់ឡើយ'។ ក្នុងចំណោមឱរម្ភាគិយសំយោជនៈទាំងឡាយ ព្រះអង្គត្រាស់ដោយមិនចំពោះថា 'ឱរម្ភាគិយសំយោជនៈទាំងឡាយ មិនទាន់លះបង់ឡើយ' ដោយអាស្រ័យសំយោជនៈដែលព្រះសកទាគាមីមិនទាន់លះបង់។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๒. ปฏิภานสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាបដិភាណសូត្រ

๑๓๒. ทุติเย ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโนติ ปญฺหํ กเถนฺโต ยุตฺตเมว กเถติ, สีฆํ ปน น กเถติ, สณิกเมว กเถตีติ อตฺโถ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ.

១៣២. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno សេចក្តីថា កាលដោះស្រាយបញ្ហា រមែងពោលតែពាក្យដែលសមហេតុផល ប៉ុន្តែមិនពោលលឿនរហ័សឡើយ គឺពោលដោយសន្សឹមៗ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ គប្បីដឹងគ្រប់បទទាំងអស់ដោយវិធីនេះ។

๓. อุคฺฆฏิตญฺญูสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាឧគ្ឃដិតញ្ញូសូត្រ

๑๓๓. ตติเย [Pg.337] จตุนฺนมฺปิ ปุคฺคลานํ อิมินา สุตฺเตน วิเสโส เวทิตพฺโพ –

១៣៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គលទាំង ៤ ពួក គប្បីដឹងដោយសូត្រនេះ៖

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู, ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู. กตโม จ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู, ยสฺส ปุคฺคลสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู. กตโม จ ปุคฺคโล เนยฺโย, ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโสมนสิกโรโต กลฺยาณมิตฺเต เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนยฺโย. กตโม จ ปุคฺคโล ปทปรโม, ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต พหุมฺปิ ภณโต พหุมฺปิ ธารยโต พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปทปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๑๔๘-๑๕๑).

"បុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ តើដូចម្តេច? បុគ្គលណាមានការត្រាស់ដឹងធម៌ ព្រមជាមួយគ្នានឹងពេលដែលគេលើកឡើង (សម្តែងសង្ខេប) បុគ្គលនេះហៅថា បុគ្គលឧគ្ឃដិតញ្ញូ។ បុគ្គលជាវិបព្វញ្ចិតញ្ញូ តើដូចម្តេច? បុគ្គលណាមានការត្រាស់ដឹងធម៌ កាលបើគេចែកសេចក្តីដោយពិស្តារ បុគ្គលនេះហៅថា បុគ្គលវិបព្វញ្ចិតញ្ញូ។ បុគ្គលជាណេយ្យៈ តើដូចម្តេច? បុគ្គលណាមានការត្រាស់ដឹងធម៌ជាលំដាប់ ដោយការរៀនសូត្រ ការសាកសួរ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ការសេពគប់ ការចូលទៅជិត ការអង្គុយជិតនូវកល្យាណមិត្ត បុគ្គលនេះហៅថា បុគ្គលណេយ្យៈ។ បុគ្គលជាបទបរមៈ តើដូចម្តេច? បុគ្គលណា ទោះបីជាស្តាប់ច្រើន និយាយច្រើន ចងចាំច្រើន រៀនសូត្រច្រើន ក៏មិនមានការត្រាស់ដឹងធម៌ក្នុងជាតិនោះឡើយ បុគ្គលនេះហៅថា បុគ្គលបទបរមៈ"។

๔. อุฏฺฐานผลสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាឧដ្ឋានផលសូត្រ

๑๓๔. จตุตฺเถ อุฏฺฐานวีริเยเนว ทิวสํ วีตินาเมตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺทผลมตฺตํ กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ, ตํ ปน อุฏฺฐานํ อาคมฺม กิญฺจิ ปุญฺญผลํ นปฺปฏิลภติ, อยํ อุฏฺฐานผลูปชีวี น กมฺมผลูปชีวี นาม. จาตุมหาราชิเก ปน เทเว อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ เทวา อุฏฺฐานวีริเยน วินา ปุญฺญผลสฺเสว อุปชีวนโต กมฺมผลูปชีวิโน น อุฏฺฐานผลูปชีวิโน นาม. ราชราชมหามตฺตาทโย อุฏฺฐานผลูปชีวิโน จ กมฺมผลูปชีวิโน จ. เนรยิกสตฺตา เนว อุฏฺฐานผลูปชีวิโน น กมฺมผลูปชีวิโน. อิมสฺมึ สุตฺเต ปุญฺญผลเมว กมฺมผลนฺติ อธิปฺเปตํ, ตญฺจ เตสํ นตฺถิ.

១៣៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ បុគ្គលណាឆ្លងកាត់ថ្ងៃមួយៗដោយការព្យាយាមប្រឹងប្រែងតែម៉្យាង ហើយបានរបស់អ្វីមួយបន្តិចបន្តួចដែលគ្រាន់តែជាផលហូរចេញពីការព្យាយាមនោះមកចិញ្ចឹមជីវិត ប៉ុន្តែមិនបានទទួលផលបុណ្យណាមួយដោយអាស្រ័យការព្យាយាមនោះឡើយ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ឧដ្ឋានផលូបជីវី (អ្នករស់នៅដោយអាស្រ័យផលនៃការព្យាយាម) មិនមែនឈ្មោះថា កម្មផលូបជីវី (អ្នករស់នៅដោយអាស្រ័យផលនៃកម្ម) ឡើយ។ ចំណែកពួកទេវតាទាំងអស់ ចាប់ផ្តើមអំពីទេវតាក្នុងជាន់ចតុមហារាជិកាទៅ ព្រោះរស់នៅដោយអាស្រ័យផលបុណ្យតែម៉្យាង ដោយមិនបាច់មានការព្យាយាមប្រឹងប្រែងឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កម្មផលូបជីវី មិនមែនឈ្មោះថា ឧដ្ឋានផលូបជីវី ឡើយ។ ព្រះរាជា និងរាជមហាមាត្យជាដើម ឈ្មោះថាជាទាំងឧដ្ឋានផលូបជីវីផង ជាទាំងកម្មផលូបជីវីផង។ ពួកសត្វនរក មិនមែនជាឧដ្ឋានផលូបជីវីផង មិនមែនជាកម្មផលូបជីវីផង។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គសំដៅយកផលបុណ្យតែម៉្យាងថាជាកម្មផល ហើយផលបុណ្យនោះ មិនមានដល់សត្វនរកទាំងនោះឡើយ។

๕. สาวชฺชสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាសាវជ្ជសូត្រ

๑๓๕. ปญฺจเม ปฐโม อนฺธพาลปุถุชฺชโน, ทุติโย อนฺตรนฺตรา กุสลการโก โลกิยปุถุชฺชโน, ตติโย โสตาปนฺโน, สกทาคามิอนาคามิโนปิ [Pg.338] เอเตเนว สงฺคหิตา. จตุตฺโถ ขีณาสโว. โส หิ เอกนฺเตเนว อนวชฺโช.

១៣៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បុគ្គលទី ១ គឺអន្ធពាលបុថុជ្ជន បុគ្គលទី ២ គឺលោកិយបុថុជ្ជនដែលធ្វើកុសលម្តងម្កាល បុគ្គលទី ៣ គឺព្រះសោតាបន្នៈ សូម្បីព្រះសកទាគាមីនិងព្រះអនាគាមី ក៏ត្រូវសង្គ្រោះចូលដោយបុគ្គលទី ៣ នេះដែរ។ បុគ្គលទី ៤ គឺព្រះខីណាស្រព ព្រោះលោកជាអ្នកមិនមានទោសដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ។

๖-๗. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

៦-៧. អដ្ឋកថាសីលសូត្រជាដើម

๑๓๖-๑๓๗. ฉฏฺเฐ ปฐโม โลกิยมหาชโน, ทุติโย สุกฺขวิปสฺสโก โสตาปนฺโน จ สกทาคามี จ, ตติโย อนาคามี. โส หิ ยสฺมา ตงฺขณิกมฺปิ อุปปตฺตินิมิตฺตกํ ฌานํ ปฏิลภติเยว, ตสฺมา สุกฺขวิปสฺสโกปิ สมาธิสฺมึ ปริปูรการีเยว. จตุตฺโถ ขีณาสโวเยว. โส หิ สพฺเพสํ สีลาทิปจฺจนีกานํ ปหีนตฺตา สพฺพตฺถ ปริปูรการี นาม. สตฺตเมปิ ฉฏฺเฐ วุตฺตนเยเนว ปุคฺคลปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ.

១៣៦-១៣៧. ក្នុងសូត្រទី ៦ បុគ្គលទី ១ គឺលោកិយមហាជន បុគ្គលទី ២ គឺព្រះសោតាបន្នៈនិងព្រះសកទាគាមីដែលជាសុក្ខវិបស្សកៈ បុគ្គលទី ៣ គឺព្រះអនាគាមី។ ព្រោះថា ព្រះអនាគាមីនោះ ទោះបីជាសុក្ខវិបស្សកៈ ក៏គង់តែបាននូវឈានដែលជាឧបបត្តិនិមិត្ត សូម្បីក្នុងខណៈជិតស្លាប់នោះពិតប្រាកដ ហេតុនោះ សូម្បីព្រះអនាគាមីដែលជាសុក្ខវិបស្សកៈ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ក្នុងសមាធិដែរ។ បុគ្គលទី ៤ គឺព្រះខីណាស្រពតែម៉្យាង។ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រពនោះ ព្រោះតែលះបង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខចំពោះសីលជាដើមទាំងអស់ហើយ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ក្នុងធម៌ទាំងពួង។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី ៧ គប្បីដឹងការកំណត់បុគ្គលដោយវិធីដែលពោលហើយក្នុងសូត្រទី ៦ នោះឯង។

๘. นิกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថានិកដ្ឋសូត្រ

๑๓๘. อฏฺฐเม นิกฏฺฐกาโยติ นิคฺคตกาโย. อนิกฏฺฐจิตฺโตติ อนุปวิฏฺฐจิตฺโต. กาเยเนว คามโต นิกฺขนฺโต, จิตฺเตน อรญฺเญ วสนฺโตปิ คามเมว ปวิฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១៣៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ បទថា nikaṭṭhakāyo បានដល់ ជនមានកាយចេញទៅហើយ (ចាកស្រុក)។ បទថា anikaṭṭhacitto បានដល់ ជនមានចិត្តចូលទៅ (ក្នុងស្រុក)។ ពាក្យថា 'ចេញចាកស្រុកដោយកាយតែម៉្យាង តែចិត្តនៅតែចូលទៅក្នុងស្រុក សូម្បីកំពុងរស់នៅក្នុងព្រៃ' នេះជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គចង់ត្រាស់។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងគ្រប់បទទាំងអស់ដោយវិធីនេះ។

๙. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាធម្មកថិកសូត្រ

๑๓๙. นวเม อสหิตนฺติ อตฺเถน อสํยุตฺตํ. น กุสลา โหตีติ น เฉกา โหติ. สหิตาสหิตสฺสาติ อตฺถนิสฺสิตสฺส วา อนิสฺสิตสฺส วา. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១៣៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា asahitaṃ បានដល់ មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍។ បទថា na kusalā hoti បានដល់ មិនឈ្លាសវៃ។ បទថា sahitāsahitassa បានដល់ ធម៌ដែលអាស្រ័យប្រយោជន៍ក្តី មិនអាស្រ័យប្រយោជន៍ក្តី។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងគ្រប់បទទាំងអស់ដោយវិធីនេះ។

๑๐. วาทีสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាវាទីសូត្រ

๑๔๐. ทสเม อตฺถโต ปริยาทานํ คจฺฉตีติ อฏฺฐกถํ ปุจฺฉิโต ปริยาทานํ ปริกฺขยํ คจฺฉติ, กเถตุํ น สกฺโกติ. โน พฺยญฺชนโตติ พฺยญฺชนํ ปนสฺส ปวตฺตติ น ปริยาทิยติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถาติ.

១៤០. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា atthato pariyādānaṃgacchati សេចក្តីថា កាលបើគេសួរអដ្ឋកថា រមែងដល់នូវការអស់ទៅ (ទាល់គំនិត) មិនអាចពោលតទៅទៀតបានឡើយ។ បទថា no byañjanato សេចក្តីថា ចំណែកឯព្យញ្ជនៈ (ពាក្យសម្តី) របស់បុគ្គលនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅបាន មិនអស់ឡើយ។ វិធីនេះ គប្បីដឹងក្នុងគ្រប់បទទាំងអស់។

ปุคฺคลวคฺโค จตุตฺโถ.

បុគ្គលវគ្គ ទី ៤។

(๑๕) ๕. อาภาวคฺโค

(១៥) ៥. អាភាវគ្គ

๑. อาภาสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាអាភាសូត្រ

๑๔๑. ปญฺจมสฺส [Pg.339] ปฐเม อาภาสนวเสน จนฺโทว จนฺทาภา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

១៤១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ បទថា candābhā បានដល់ ព្រះចន្ទនោះឯង ឈ្មោះថា ចន្ទាភា (ពន្លឺព្រះចន្ទ) ដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងពន្លឺឱ្យភ្លឺស្វាង។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នាដែរ។

๒-๕. ปภาสุตฺตาทิวณฺณนา

២-៥. អដ្ឋកថាប្រភាសូត្រជាដើម

๑๔๒-๑๔๕. ทุติยาทีสุปิ ปภาสนวเสน จนฺโทว จนฺทปฺปภา. อาโลกนวเสน จนฺโทว จนฺทาโลโก. โอภาสนวเสน จนฺโทว จนฺโทภาโส. ปชฺโชตนวเสน จนฺโทว จนฺทปชฺโชโตติ. เอวํ สพฺพปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១៤២-១៤៥. សូម្បីក្នុងសូត្រទី ២ ជាដើម ព្រះចន្ទនោះឯង ឈ្មោះថា ចន្ទប្បភា (រស្មីព្រះចន្ទ) ដោយអំណាចនៃការផ្សាយរស្មី។ ឈ្មោះថា ចន្ទាលោកៈ (ពន្លឺព្រះចន្ទ) ដោយអំណាចនៃពន្លឺភ្លឺស្វាង។ ឈ្មោះថា ចន្ទោភាសៈ (ពន្លឺចែងចាំងនៃព្រះចន្ទ) ដោយអំណាចនៃពន្លឺចែងចាំង។ ឈ្មោះថា ចន្ទបជ្ជោតៈ (ពន្លឺរុងរឿងនៃព្រះចន្ទ) ដោយអំណាចនៃពន្លឺរុងរឿង។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងគ្រប់បទទាំងអស់ដោយវិធីនេះ។

๖. ปฐมกาลสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាបឋមកាលសូត្រ

๑๔๖. ฉฏฺเฐ กาลาติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาลา. กาเลน ธมฺมสฺสวนนฺติ ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเล ธมฺมสฺสวนํ. ธมฺมสากจฺฉาติ ปญฺหปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตา สํสนฺทนกถา.

១៤៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ បទថា kālā បានដល់ កាលដ៏សមគួរ និងកាលដ៏ប្រកបដោយប្រយោជន៍។ បទថា kālena dhammasavanaṃ បានដល់ ការស្តាប់ធម៌តាមកាលដ៏សមគួរ និងប្រកបដោយប្រយោជន៍។ បទថា dhammasākacchā បានដល់ សន្ទនាធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសួរនិងការដោះស្រាយបញ្ហា។

๗. ทุติยกาลสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាទុតិយកាលសូត្រ

๑๔๗. สตฺตเม กาลาติ ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ธมฺมสฺสวนาทิวเสน ปวตฺตานํ กุสลธมฺมานํ เอตํ อธิวจนํ. เต ภาวิยนฺติ เจว อนุปริวตฺติยนฺติ จ. อาสวานํ ขยนฺติ อรหตฺตํ. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว.

១៤៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ បទថា kālā នេះ ជាឈ្មោះនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការស្តាប់ធម៌ជាដើម ក្នុងកាលនោះៗ។ កុសលធម៌ទាំងនោះ តែងចម្រើនផង តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមផង។ បទថា āsavānaṃ khayaṃ បានដល់ អរហត្តផល។ សូត្រទី ៨ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๙-๑๐. สุจริตสุตฺตาทิวณฺณนา

៩-១០. អដ្ឋកថាសុចរិតសូត្រជាដើម

๑๔๙-๑๕๐. นวเม สณฺหา วาจาติ มุทุกวาจา. มนฺตภาสาติ มนฺตสงฺขาตาย ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา กถิตกถา. ทสเม สีลสาโรติ สารสมฺปาปกํ สีลํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

១៤៩-១៥០. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា saṇhā vācā បានដល់ វាចាទន់ភ្លន់។ បទថា mantabhāsā បានដល់ វាចាដែលពោលដោយការកំណត់ដោយបញ្ញាដែលពោលថាជាមន្ត។ ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា sīlasāro បានដល់ សីលដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងសត្វឱ្យដល់នូវខ្លឹមសារ (ព្រះនិព្វាន)។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នាដែរ។

อาภาวคฺโค ปญฺจโม.

អាភាវគ្គ ទី ៥។

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

តតិយបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

៤. ចតុត្ថបណ្ណាសកៈ

(๑๖) ๑. อินฺทฺริยวคฺโค

(១៦) ១. ឥន្ទ្រិយវគ្គ

๑. อินฺทฺริยสุตฺตาทิวณฺณนา

១. ពណ៌នាអំពីឥន្ទ្រិយសូត្រជាដើម

๑๕๑. จตุตฺถสฺส [Pg.340] ปฐเม สทฺธาธุเรน อินฺทฏฺฐํ กโรตีติ สทฺธินฺทฺริยํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ทุติเย อสฺสทฺธิเย อกมฺปนฏฺเฐน สทฺธาพลํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตติเย อนวชฺชพลนฺติ นิทฺโทสพลํ. สงฺคหพลนฺติ สงฺคณฺหิตพฺพยุตฺตกานํ สงฺคณฺหนพลํ. จตุตฺถปญฺจมานิ อุตฺตานาเนว.

១៥១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃបណ្ណាសកៈទី៤ បញ្ញត្តិថា សទ្ធិន្ទ្រិយ ព្រោះធ្វើនូវความเป็นធំដោយធុរៈគឺការធ្វើឲ្យជ្រះថ្លា (នូវសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ)។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះឯង។ ក្នុងសូត្រទី២ បញ្ញត្តិថា សទ្ធាពលៈ ដោយអត្ថថាមិនញាប់ញ័រព្រោះអកុសលគឺភាពជាអ្នកមិនជឿ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះឯង។ ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា អនវជ្ជពលំ បានដល់ ពលៈដែលមិនមានទោស។ បទថា សង្គហពលំ បានដល់ ពលៈគឺការសង្គ្រោះនូវបុគ្គលទាំងឡាយដែលគួរដល់ការសង្គ្រោះ។ សូត្រទី៤ និងទី៥ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๖. กปฺปสุตฺตวณฺณนา

៦. ពណ៌នាអំពីកប្បសូត្រ

๑๕๖. ฉฏฺเฐ สํวฏฺฏตีติ เอตฺถ ตโย สํวฏฺฏา อาโปสํวฏฺโฏ, เตโชสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ. ติสฺโส สํวฏฺฏสีมา อาภสฺสรา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลาติ. ยทา กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ, อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ฑยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ, สุภกิณฺหโต เหฏฺฐา อุทเกน วิลียติ. ยทา วาเตน สํวฏฺฏติ, เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วาเตน วิทฺธํสติ. วิตฺถารโต ปน สทาปิ เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตํ วินสฺสติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารกถา ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๓-๔๐๔ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

១៥៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ត្រង់បទថា សំវដ្ដតិ នេះ ការវិនាស (កប្ប) មាន៣ប្រការគឺ ការវិនាសដោយទឹក ការវិនាសដោយភ្លើង និងការវិនាសដោយខ្យល់។ ភាគនៃការវិនាសមាន៣ប្រការគឺ អាភស្សរព្រហ្ម សុភកិណ្ហព្រហ្ម និងវេហប្ផលព្រហ្ម។ ក្នុងកាលណា កប្បវិនាសដោយភ្លើង ក្នុងកាលនោះ ភ្លើងរមែងឆេះតាំងពីក្រោមអាភស្សរព្រហ្មចុះមក។ ក្នុងកាលណា កប្បវិនាសដោយទឹក ក្នុងកាលនោះ ទឹកជំនន់រមែងរំលាយតាំងពីក្រោមសុភកិណ្ហព្រហ្មចុះមក។ ក្នុងកាលណា កប្បវិនាសដោយខ្យល់ ក្នុងកាលនោះ ខ្យល់រមែងបោកបក់បំផ្លាញតាំងពីក្រោមវេហប្ផលព្រហ្មចុះមក។ ប៉ុន្តែដោយពិស្តារ សូម្បីក្នុងកាលទាំងពួង ពុទ្ធក្សេត្រមួយរមែងវិនាសទៅ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងអធិប្បាយនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គចុះ។

๗. โรคสุตฺตวณฺณนา

៧. ពណ៌នាអំពីរោគសូត្រ

๑๕๗. สตฺตเม วิฆาตวาติ มหิจฺฉาปจฺจเยน วิฆาเตน ทุกฺเขน สมนฺนาคโต. อสนฺตุฏฺโฐติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ อสนฺตุฏฺโฐ. อนวญฺญปฺปฏิลาภายาติ ปเรหิ อนวชานนสฺส ปฏิลาภตฺถาย. ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิลาภายาติ สุสงฺขตจตุปจฺจยสงฺขาตสฺส ลาภสกฺการสฺส เจว วณฺณภณนสงฺขาตสฺส สิโลกสฺส จ ปฏิลาภตฺถาย. สงฺขาย กุลานิ อุปสงฺกมตีติ ‘‘อิติ มํ เอเต ชานิสฺสนฺตี’’ติ ชานนตฺถาย กุลานิ อุปสงฺกมติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

១៥៧. ក្នុងសូត្រទី៧ បទថា វិឃាតវា បានដល់ បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាធំ ជាអ្នកប្រកបដោយទុក្ខគឺសេចក្តីលំបាកព្រោះបច្ច័យ។ បទថា អសន្តុដ្ឋោ បានដល់ ជាអ្នកមិនសន្តោសក្នុងបច្ច័យទាំង៤ ដោយសេចក្តីសន្តោសទាំង៣។ បទថា អនវញ្ញប្បដិលាភាយ បានដល់ ដើម្បីបាននូវការមិនមើលងាយពីបុគ្គលដទៃ។ បទថា លាភសក្ការសិលោកប្បដិលាភាយ បានដល់ ដើម្បីបាននូវលាភសក្ការៈដែលពោលគឺបច្ច័យ៤ដែលតាក់តែងល្អហើយផង និងដើម្បីបាននូវសេចក្តីសរសើរដែលពោលគឺការសរសើរគុណផង។ បទថា សង្ខាយ កុលានិ ឧបសង្កមតិ បានដល់ ចូលទៅជិតត្រកូលទាំងឡាយដើម្បីឲ្យគេដឹងថា «ទាយកទាំងឡាយនោះនឹងដឹងនូវអាត្មាអញយ៉ាងនេះ»។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះឯង។

๘. ปริหานิสุตฺตวณฺณนา

៨. ពណ៌នាអំពីបរិហានិសូត្រ

๑๕๘. อฏฺฐเม [Pg.341] คมฺภีเรสูติ อตฺถคมฺภีเรสุ. ฐานาฐาเนสูติ การณาการเณสุ. น กมตีติ นาวคาหติ นปฺปวตฺตติ. ปญฺญาจกฺขูติ เอตฺถ อุคฺคหปริปุจฺฉาปญฺญาปิ วฏฺฏติ, สมฺมสนปฺปฏิเวธปญฺญาปิ วฏฺฏติเยว.

១៥៨. ក្នុងសូត្រទី៨ បទថា គម្ភីរេសុ បានដល់ ក្នុងអត្ថដ៏ជ្រាលជ្រៅទាំងឡាយ។ បទថា ឋានាឋានេសុ បានដល់ ក្នុងហេតុនិងមិនមែនហេតុទាំងឡាយ។ បទថា ន កមតិ បានដល់ មិនចុះស៊ប់ មិនប្រព្រឹត្តទៅ។ ត្រង់បទថា បញ្ញាចក្ខុ នេះ សូម្បីបញ្ញាដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រនិងការសាកសួរ ក៏គួរ សូម្បីបញ្ញាដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការពិចារណានិងការចាក់ធ្លុះ ក៏គួរពិតមែន។

๙. ภิกฺขุนีสุตฺตวณฺณนา

៩. ពណ៌នាអំពីភិក្ខុនីសូត្រ

๑๕๙. นวเม เอหิ ตฺวนฺติ เถเร ปฏิพทฺธจิตฺตา ตํ ปหิณิตุํ เอวมาห. สสีสํ ปารุปิตฺวาติ สห สีเสน กายํ ปารุปิตฺวา. มญฺจเก นิปชฺชีติ เวเคน มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ นิปชฺชิ. เอตทโวจาติ ตสฺสาการํ สลฺลกฺเขตฺวา โลภปฺปหานตฺถาย สณฺเหเนว อสุภกถํ กเถตุํ เอตํ อโวจ. อาหารสมฺภูโตติ อาหาเรน สมฺภูโต อาหารํ นิสฺสาย วฑฺฒิโต. อาหารํ นิสฺสาย อาหารํ ปชหตีติ ปจฺจุปฺปนฺนํ กพฬีการาหารํ นิสฺสาย ตํ เอวํ โยนิโส เสวมาโน ปุพฺพกมฺมสงฺขาตํ อาหารํ ปชหติ. ปจฺจุปฺปนฺเนปิ ปน กพฬีการาหาเร นิกนฺติตณฺหา ปชหิตพฺพา.

១៥៩. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា ឯហិ ត្វំ នេះ នាងភិក្ខុនីមានចិត្តជំពាក់ដោយរាគៈចំពោះព្រះថេរៈ (អានន្ទ) ទើបចាត់ចែងបញ្ជូនបុរសម្នាក់ទៅដោយពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា សសីសំ បារុបិត្វា បានដល់ ដណ្តប់កាយព្រមទាំងក្បាល។ បទថា មញ្ចកេ និបជ្ជិ បានដល់ ក្រាលគ្រែដោយប្រញាប់ រួចដេកលើគ្រែនោះ។ បទថា ឯតទវោច បានដល់ ព្រះថេរៈកំណត់ដឹងនូវអាការៈរបស់នាងភិក្ខុនីនោះហើយ ដើម្បីលះបង់នូវលោភៈ ទើបសម្តែងនូវអសុភកថាដោយពាក្យដ៏ទន់ភ្លន់ ទើបពោលនូវពាក្យមានជាដើមថា អាហារសម្ភូតោ នេះ។ បទថា អាហារសម្ភូតោ បានដល់ កើតឡើងព្រោះអាហារ អាស្រ័យនូវអាហារហើយចម្រើនធំធាត់។ បទថា អាហារំ និស្សាយ អាហារំ បជហតិ បានដល់ អាស្រ័យនូវកពឡិង្ការាហារដែលជាបច្ចុប្បន្ន កាលសេពសោយនូវកពឡិង្ការាហារនោះដោយឧបាយដ៏ឧបការៈយ៉ាងនេះ រមែងលះបង់នូវអាហារដែលពោលគឺកម្មក្នុងជាតិមុន។ ប៉ុន្តែ សូម្បីក្នុងកពឡិង្ការាហារជាបច្ចុប្បន្ន តណ្ហាដែលពោលគឺការត្រេកត្រអាល ក៏គប្បីលះបង់ដែរ។

ตณฺหํ ปชหตีติ อิทานิ เอวํ ปวตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนตณฺหํ นิสฺสาย วฏฺฏมูลิกํ ปุพฺพตณฺหํ ปชหติ. อยํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนตณฺหา กุสลา อกุสลาติ? อกุสลา. เสวิตพฺพา น เสวิตพฺพาติ? เสวิตพฺพา. ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ นากฑฺฒตีติ? นากฑฺฒติ. เอติสฺสาปิ ปน ปจฺจุปฺปนฺนาย เสวิตพฺพตณฺหาย นิกนฺติ ปชหิตพฺพาเยว. โส หิ นาม อายสฺมา อาสวานํ ขยา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, กิมงฺคํ ปนาหนฺติ เอตฺถ กิมงฺคํ ปนาติ การณปริวิตกฺกนเมตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โส อายสฺมา อรหตฺตผลํ สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสติ, อหํ เกน การเณน น สจฺฉิกตฺวา วิหริสฺสามิ. โสปิ หิ อายสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ปุตฺโต, อหมฺปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ปุตฺโต, มยฺหมฺเปตํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ. มานํ นิสฺสายาติ อิทํ เอวํ อุปฺปนฺนเสวิตพฺพมานํ นิสฺสาย. มานํ ปชหตีติ วฏฺฏมูลกํ ปุพฺพมานํ ปชหติ. ยํ นิสฺสาย ปเนส ตํ ปชหติ, โสปิ ตณฺหา วิย อกุสโล เจว เสวิตพฺโพ จ, โน จ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. นิกนฺติ ปน ตสฺมิมฺปิ ปชหิตพฺพาว.

បទថា តណ្ហំ បជហតិ បានដល់ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អាស្រ័យនូវបច្ចុប្បន្នតណ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ រមែងលះបង់នូវបុព្វេតណ្ហា (តណ្ហាក្នុងជាតិមុន) ដែលជាឫសគល់នៃវដ្តៈ។ សួរថា ចុះបច្ចុប្បន្នតណ្ហានេះ ជាកុសល ឬជាអកុសល? ឆ្លើយថា ជាអកុសល។ សួរថា គួរត្រេកត្រអាលសេព ឬមិនគួរត្រេកត្រអាលសេព? ឆ្លើយថា គួរត្រេកត្រអាលសេព។ សួរថា រមែងទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ ឬមិនទាញនាំមក? ឆ្លើយថា មិនទាញនាំមកឡើយ។ ប៉ុន្តែ សូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នតណ្ហាដែលគួរត្រេកត្រអាលសេពនោះ ការត្រេកត្រអាល ក៏គប្បីលះបង់ពិតមែន។ ត្រង់បទថា សោ ហិ នាម អាយស្មា អាសវានំ ខយា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ កិមង្គំ បនាហំ នេះ ពាក្យថា កិមង្គំ បន នេះ ជាសព្ទសម្រាប់ត្រិះរិះរកហេតុ។ សេចក្តីនេះមានន័យថា ព្រះអាយស្មានោះ ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផលហើយនឹងនៅ ចុះអាត្មាអញដោយហេតុដូចម្តេច ទើបមិនធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយនៅ? ព្រោះថា សូម្បីព្រះអាយស្មានោះ ក៏ជាបុត្ររបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធពិតមែន អាត្មាអញ ក៏ជាបុត្ររបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធពិតមែន អរហត្តផលនេះ នឹងកើតមានដល់អាត្មាអញផងដែរ។ បទថា ម្មានំ និស្សាយ បានដល់ អាស្រ័យនូវមានៈដែលគួរត្រេកត្រអាលសេព ដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះ។ បទថា ម្មានំ បជហតិ បានដល់ លះបង់នូវបុព្វេមានៈ (មានៈក្នុងជាតិមុន) ដែលជាឫសគល់នៃវដ្តៈ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលនេះអាស្រ័យនូវមានៈបច្ចុប្បន្នណាហើយលះបង់នូវបុព្វេមានៈនោះ សូម្បីមានៈបច្ចុប្បន្ននោះ ក៏ដូចជាតណ្ហាដែរ គឺមិនមែនជាកុសល (ជាអកុសល) ផង ជាធម៌គួរត្រេកត្រអាលសេពផង តែមិនទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិឡើយ។ ប៉ុន្តែ ការត្រេកត្រអាល សូម្បីក្នុងមានៈនោះ ក៏គប្បីលះបង់ពិតមែន។

เสตุฆาโต [Pg.342] วุตฺโต ภควตาติ ปทฆาโต ปจฺจยฆาโต พุทฺเธน ภควตา กถิโต. อิติ อิเมหิ จตูหิ องฺเคหิ เถเร เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต ตสฺสา ภิกฺขุนิยา เถรํ อารพฺภ อุปฺปนฺโน ฉนฺทราโค อปคญฺฉิ. สาปิ เถรํ ขมาเปตุํ อจฺจยํ เทเสสิ, เถโรปิสฺสา ปฏิคฺคณฺหิ. ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข สา ภิกฺขุนีติอาทิ วุตฺตํ.

បទថា សេតុឃាតោ វុត្តោ ភគវតា បានដល់ ការសម្លាប់នូវបទ (និង) ការសម្លាប់នូវបច្ច័យ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយ។ ដោយប្រការដូច្នេះ កាលព្រះថេរៈបង្វិលត្រឡប់នូវទេសនាដោយអង្គទាំង៤នេះ ឆន្ទរាគៈដែលកើតឡើងចំពោះព្រះថេរៈរបស់នាងភិក្ខុនីនោះ ក៏ប្រាសចេញទៅ។ សូម្បីនាងភិក្ខុនីនោះ ក៏បានសម្តែងនូវទោសកំហុសដើម្បីឲ្យព្រះថេរៈអត់ទោសឲ្យ សូម្បីព្រះថេរៈក៏បានទទួលអត់ទោសឲ្យនាង។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា អថ ខោ សា ភិក្ខុនី ដូច្នេះ។

๑๐. สุคตวินยสุตฺตวณฺณนา

១០. ពណ៌នាអំពីសុគតវិនយសូត្រ

๑๖๐. ทสเม ทุคฺคหิตนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา คหิตํ. ปริยาปุณนฺตีติ วฬญฺเชนฺติ กเถนฺติ. ปทพฺยญฺชเนหีติ เอตฺถ ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต พฺยญฺชนนฺติ วุตฺตํ. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺสาติ ทุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตสฺส อุปฺปฏิปาฏิยา ฐปิตสฺส. อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหตีติ อฏฺฐกถา นีหริตฺวา กเถตุํ น สกฺกา โหติ. ฉินฺนมูลโกติ มูลภูตานํ ภิกฺขูนํ อุปจฺฉินฺนตฺตา ฉินฺนมูลโก. อปฺปฏิสรโณติ อปฺปติฏฺโฐ. พาหุลิกาติ ปจฺจยพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา. สาถลิกาติ ติสฺโส สิกฺขา สิถิลคฺคหเณน คณฺหนกา. โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมาติ ปญฺจ นีวรณานิ อวคมนโต โอกฺกมนนฺติ วุจฺจนฺติ, ตตฺถ ปุพฺพงฺคมาติ อตฺโถ. ปวิเวเกติ ติวิเธ วิเวเก. นิกฺขิตฺตธุราติ นิพฺพีริยา. อิมินา นเยน ปน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១៦០. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា ទុគ្គហិតំ បានដល់ រៀនយកដោយខុសលំដាប់។ បទថា បរិយាបុណន្តិ បានដល់ ប្រើប្រាស់ដោយអំណាចនៃការស្វាធ្យាយ និងសម្តែង។ ត្រង់បទថា បទព្យញ្ជនេហិ នេះ បទនោះឯង ព្រោះជាគ្រឿងសម្តែងនូវអត្ថ ទើបហៅថា ព្យញ្ជនៈ។ បទថា ទុន្និក្ខិត្តស្ស បានដល់ ដែលដាក់ទុកមិនល្អ គឺតម្កល់ទុកដោយខុសលំដាប់។ បទថា អត្ថោបិ ទុន្នយោ ហោតី បានដល់ អដ្ឋកថាមិនអាចដកស្រង់ចេញមកសម្តែងបានឡើយ។ បទថា ឆិន្នមូលកោ បានដល់ មានឫសដាច់ហើយ ព្រោះដាច់សូន្យទៅនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាឫសគល់។ បទថា អប្បដិសរណោ បានដល់ មិនមានទីពឹង។ បទថា ពាហុលិកា បានដល់ ប្រតិបត្តិដើម្បីភាពជាអ្នកសម្បូរដោយបច្ច័យ។ បទថា សាថលិកា បានដល់ អ្នកកាន់យកសិក្ខាទាំង៣ដោយធូររលុង។ បទថា ឱក្កមនេ បុព្វង្គមា បានដល់ នីវរណៈទាំង៥ ព្រោះការចុះទៅ ទើបហៅថា ឱក្កមនៈ សេចក្តីថា ជាអ្នកដើរមុខក្នុងឱក្កមនៈនោះ។ បទថា បវិវេកេ បានដល់ ក្នុងវិវេក៣ប្រការ។ បទថា និក្ខិត្តធុរា បានដល់ ជាអ្នកបោះបង់ធុរៈគឺមិនមានវីរិយៈ។ ប៉ុន្តែ ដោយន័យនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីទាំងពួងចុះ។

อินฺทฺริยวคฺโค ปฐโม.

ឥន្ទ្រិយវគ្គ ទី១។

(๑๗) ๒. ปฏิปทาวคฺโค

(១៧) ២. បដិបទាវគ្គ

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

១. ពណ៌នាអំពីសង្ខិត្តសូត្រ

๑๖๑. ทุติยสฺส ปฐเม สุขปฏิกฺเขเปน ทุกฺขา ปฏิปชฺชิตพฺพโต ปฏิปทา เอติสฺสาติ ทุกฺขาปฏิปทา. อสีฆปฺปวตฺติตาย ครุภาเวน ทนฺธา อภิญฺญา เอติสฺสาติ ทนฺธาภิญฺญา. อิมินาว นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១៦១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ បដិបទារបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទុក្ខាបដិបទា ព្រោះត្រូវប្រតិបត្តិជាទុក្ខដោយការបដិសេធនូវសុខ។ អភិញ្ញារបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទន្ធាភិញ្ញា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅមិនរហ័សដោយភាពជាធម៌ធ្ងន់។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយន័យនេះឯង។

๒. วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา

២. ពណ៌នាអំពីវិត្ថារសូត្រ

๑๖๒. ทุติเย [Pg.343] อภิกฺขณนฺติ อภิณฺหํ. อานนฺตริยนฺติ อนนฺตรวิปากทายกํ มคฺคสมาธึ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย. ปญฺจินฺทฺริยานีติ วิปสฺสนาปญฺจมกานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ. ปญฺญินฺทฺริยนฺติ หิ เอตฺถ วิปสฺสนาปญฺญาว ปญฺญินฺทฺริยนฺติ อธิปฺเปตํ. เสสเมตฺถ ปาฬิวเสน อุตฺตานเมว.

១៦២. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា អភិក្ខណំ បានដល់ រឿយៗ។ បទថា អានន្តរិយំ បានដល់ នូវមគ្គសមាធិដែលឲ្យផលមិនមានចន្លោះ។ បទថា អាសវានំ ខយាយ បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផល។ បទថា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បានដល់ ឥន្ទ្រិយទាំង៥ មានវិបស្សនាបញ្ញាជាទី៥។ ព្រោះថា ត្រង់បទថា បញ្ញិន្ទ្រិយំ នេះ វិបស្សនាបញ្ញានោះឯង ដែលបំណងយកថា បញ្ញិន្ទ្រិយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយដោយអំណាចនៃបាលី។

อิมาสํ ปน ปฏิปทานํ อยํ อาวิภาวกถา – อิธ ภิกฺขุ ปุพฺเพ อกตาภินิเวโส ปุพฺพภาเค รูปปริคฺคเห กิลมติ, อรูปปริคฺคเห กิลมติ, ปจฺจยปริคฺคเห กิลมติ, ตีสุ อทฺธาสุ กิลมติ, มคฺคามคฺเค กิลมติ. เอวํ ปญฺจสุ ฐาเนสุ กิลมนฺโต วิปสฺสนํ ปาปุณาติ. วิปสฺสนํ ปตฺวาปิ อุทยพฺพยานุปสฺสเน, ภงฺคานุปสฺสเน, ภยตุปฏฺฐาเน, อาทีนวานุปสฺสเน, นิพฺพิทานุปสฺสเน, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณ, สงฺขารุเปกฺขาญาเณ, อนุโลมญาเณ, โคตฺรภุญาเณติ อิเมสุ นวสุ วิปสฺสนาญาเณสุปิ กิลมิตฺวาว โลกุตฺตรมคฺคํ ปาปุณาติ. ตสฺส โส โลกุตฺตรมคฺโค เอวํ ทุกฺเขน ครุภาเวน สจฺฉิกตตฺตา ทุกฺขปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญ นาม ชาโต. โย ปน ปุพฺพภาเค ปญฺจสุ ญาเณสุ กิลมนฺโต อปรภาเค นวสุ วิปสฺสนาญาเณสุ อกิลมิตฺวาว มคฺคํ สจฺฉิกโรติ, ตสฺส โส มคฺโค เอวํ ทุกฺเขน อครุภาเวน สจฺฉิกตตฺตา ทุกฺขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ นาม ชาโต. อิมินา อุปาเยน อิตราปิ ทฺเว เวทิตพฺพา.

ប៉ុន្តែ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ឲ្យច្បាស់លាស់នៃបដិបទាទាំងឡាយនេះ៖ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុដែលមិនបានធ្វើការកំណត់ទុកក្នុងជាតិមុន ក្នុងចំណែកខាងដើម រមែងលំបាកក្នុងការកំណត់យករូបធម៌ រមែងលំបាកក្នុងការកំណត់យកអរូបធម៌ រមែងលំបាកក្នុងការកំណត់យកបច្ច័យ (នៃនាមរូប) រមែងលំបាកក្នុងកាលទាំង៣ រមែងលំបាកក្នុងមគ្គនិងមិនមែនមគ្គ។ កាលលំបាកក្នុងស្ថានទាំង៥យ៉ាងនេះ រមែងដល់នូវវិបស្សនា។ សូម្បីដល់នូវវិបស្សនាហើយ ក៏លំបាកក្នុងវិបស្សនាញាណទាំង៩នេះគឺ ក្នុងការពិចារណាឃើញរឿយៗនូវការកើតនិងការរលត់ ក្នុងការពិចារណាឃើញរឿយៗនូវការធ្លាយទៅ ក្នុងការប្រាកដដោយភាពជាភ័យ ក្នុងការពិចារណាឃើញរឿយៗនូវទោស ក្នុងការពិចារណាឃើញរឿយៗនូវសេចក្តីនឿយណាយ ក្នុងញាណដែលប្រាថ្នានឹងរួចខ្លួន ក្នុងញាណដែលជាសង្ខារុបេក្ខា ក្នុងអនុលោមញាណ និងក្នុងគោត្រភូញាណ ទើបដល់នូវលោកុត្តរមគ្គ។ លោកុត្តរមគ្គនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញា ព្រោះធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយលំបាកនិងដោយភាពជាធម៌ធ្ងន់យ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលណា លំបាកក្នុងញាណទាំង៥ក្នុងចំណែកខាងដើម តែមិនលំបាកក្នុងវិបស្សនាញាណទាំង៩ក្នុងចំណែកខាងចុងឡើយ ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវមគ្គ មគ្គនោះរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទុក្ខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា ព្រោះធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយលំបាកតែមិនមែនជាធម៌ធ្ងន់យ៉ាងនេះ។ ដោយឧបាយនេះ គប្បីជ្រាបនូវបដិបទាដទៃទៀតទាំងពីរចុះ។

โคณปริเยสกอุปมาหิ เจตา วิภาเวตพฺพา – เอกสฺส หิ ปุริสสฺส จตฺตาโร โคณา ปลายิตฺวา อฏวึ ปวิฏฺฐา. โส สกณฺฏเก สคหเน วเน เต ปริเยสนฺโต คหนมคฺเคเนว กิจฺเฉน กสิเรน คนฺตฺวา คหนฏฺฐาเนเยว นิลีเน โคเณปิ กิจฺเฉน กสิเรน อทฺทส. เอโก กิจฺเฉน คนฺตฺวา อพฺโภกาเส ฐิเต ขิปฺปเมว อทฺทส. อปโร อพฺโภกาสมคฺเคน สุเขน คนฺตฺวา คหนฏฺฐาเน นิลีเน กิจฺเฉน กสิเรน อทฺทส. อปโร อพฺโภกาสมคฺเคเนว สุเขน คนฺตฺวา อพฺโภกาเส ฐิเตเยว ขิปฺปํ อทฺทส. ตตฺถ จตฺตาโร โคณา วิย จตฺตาโร อริยมคฺคา ทฏฺฐพฺพา, โคณปริเยสโก ปุริโส วิย โยคาวจโร, คหนมคฺเคน กิจฺเฉน กสิเรน คมนํ วิย ปุพฺพภาเค ปญฺจสุ ญาเณสุ กิลมโต ทุกฺขาปฏิปทา. คหนฏฺฐาเน นิลีนานํ กิจฺเฉเนว ทสฺสนํ วิย อปรภาเค นวสุ ญาเณสุ กิลมนฺตสฺส [Pg.344] อริยมคฺคานํ ทสฺสนํ. อิมินา อุปาเยน เสสอุปมาปิ โยเชตพฺพา.

គប្បីឲ្យច្បាស់លាស់នូវបដិបទាទាំងឡាយនេះ ដោយឧបមាទាំងឡាយនៃបុគ្គលអ្នកស្វែងរកគោ៖ ពិតមែនតែ គោ៤ក្បាលរបស់បុរសម្នាក់បានរត់ចូលទៅកាន់ព្រៃធំ។ បុរសនោះកាលស្វែងរកគោទាំងឡាយនោះក្នុងព្រៃដែលប្រកបដោយបន្លានិងព្រៃស៊ុបទ្រុប បានទៅតាមផ្លូវដ៏ស៊ុបទ្រុបដោយលំបាកនិងပင်បန်း ហើយបានឃើញគោទាំងឡាយដែលពួនក្នុងទីដ៏ស៊ុបទ្រុបនោះដោយលំបាកនិងပင်បန်းដែរ។ បុរសម្នាក់ទៀត ទៅដោយលំបាក តែបានឃើញគោទាំងឡាយដែលឈរក្នុងទីវាលយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ បុរសម្នាក់ទៀត ទៅតាមផ្លូវវាលដោយងាយស្រួល តែបានឃើញគោទាំងឡាយដែលពួនក្នុងទីដ៏ស៊ុបទ្រុបដោយលំបាកនិងပင်បန်း។ បុរសម្នាក់ទៀត ទៅតាមផ្លូវវាលដោយងាយស្រួល ហើយបានឃើញគោទាំងឡាយដែលឈរក្នុងទីវាលយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ក្នុងឧបមានោះ គប្បីឃើញអរិយមគ្គទាំង៤ ដូចជាគោទាំង៤ក្បាល គប្បីឃើញយោគាវចរបុគ្គល ដូចជាបុរសអ្នកស្វែងរកគោ គប្បីឃើញទុក្ខាបដិបទា ដូចជាការទៅតាមផ្លូវដ៏ស៊ុបទ្រុបដោយលំបាកនិងပင်បန်းរបស់បុគ្គលអ្នកលំបាកក្នុងញាណទាំង៥ក្នុងចំណែកខាងដើម គប្បីឃើញការឃើញនូវអរិយមគ្គទាំងឡាយ ដូចជាការឃើញដោយលំបាកនូវគោទាំងឡាយដែលពួនក្នុងទីដ៏ស៊ុបទ្រុបរបស់បុគ្គលអ្នកលំបាកក្នុងញាណទាំង៩ក្នុងចំណែកខាងចុង។ ដោយឧបាយនេះ គប្បីផ្សំផ្គុំសូម្បីឧបមាដែលសេសសល់ចុះ។

๓. อสุภสุตฺตวณฺณนา

៣. ពណ៌នាអំពីអសុភសូត្រ

๑๖๓. ตติเย อสุภานุปสฺสี กาเย วิหรตีติ อตฺตโน กรชกาเย ‘‘ยถา เอตํ, ตถา อิท’’นฺติ อิมินา นเยน พหิทฺธา ทิฏฺฐานํ ทสนฺนํ อสุภานํ อุปสํหรณวเสน อสุภานุปสฺสี วิหรติ, อตฺตโน กายํ อสุภโต ปฏิกูลโต ญาเณน ปสฺสตีติ อตฺโถ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญีติ นวนฺนํ ปาฏิกุลฺยานํ วเสน กพฬีการาหาเร ปฏิกูลสญฺญี. สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญีติ สพฺพสฺมิมฺปิ เตธาตุเก โลกสนฺนิวาเส อนภิรตาย อุกฺกณฺฐิตสญฺญาย สมนฺนาคโต. สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจานุปสฺสีติ สพฺเพปิ เตภูมกสงฺขาเร อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต. มรณสญฺญาติ มรณํ อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญา. อชฺฌตฺตํ สูปฏฺฐิตา โหตีติ นิยกชฺฌตฺเต สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา โหติ. เอตฺตาวตา พลววิปสฺสนา กถิตา. เสขพลานีติ สิกฺขนกานํ พลานิ. เสสเมตฺถ ปาฬิวเสน อุตฺตานเมว. ‘‘อสุภานุปสฺสี’’ติอาทีนิ ปน ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ, ปฐมชฺฌานาทีนิ สุขาย. อสุภาทีนิ หิ ปฏิกูลารมฺมณานิ, เตสุ ปน ปกติยาว สมฺปิยายมานํ จิตฺตํ อลฺลียติ. ตสฺมา ตานิ ภาเวนฺโต ทุกฺขปฏิปทํ ปฏิปนฺโน นาม โหติ. ปฐมชฺฌานาทีนิ ปณีตสุขานิ, ตสฺมา ตานิ ปฏิปนฺโน สุขปฏิปทํ ปฏิปนฺโน นาม โหติ.

១៦៣. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា asubhānupassī kāye viharati សេចក្តីថា ពិចារណាឃើញរឿយៗនូវអសុភក្នុងកាយរបស់ខ្លួន ដោយវិធីនេះថា «កាយនេះយ៉ាងណា នោះក៏យ៉ាងនោះ» ឈ្មោះថាជាអ្នកពិចារណាឃើញនូវអសុភរឿយៗ ព្រោះការនាំមកប្រៀបធៀបនូវអសុភទាំង ១០ ប្រការដែលបានឃើញក្នុងខាងក្រៅ (ដូចជាព្រៃខ្មោចជាដើម) គឺសម្លឹងមើលកាយរបស់ខ្លួនដោយញាណ ថាមិនស្អាត គួរខ្ពើមរអើម។ បទថា Āhāre paṭikūlasaññī សេចក្តីថា មានសេចក្តីសំគាល់ថាមិនស្អាតក្នុងកពឡិង្ការាហារ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីគួរខ្ពើម ៩ ប្រការ។ បទថា Sabbaloke anabhiratisaññī សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីសំគាល់ថាមិនគួរត្រេកអរ គឺសេចក្តីនឿយណាយក្នុងលោកសន្និវាស ពោលគឺត្រៃធាតុទាំងអស់។ បទថា Sabbasaṅkhāresu aniccānupassī សេចក្តីថា ពិចារណាឃើញរឿយៗនូវសង្ខារទាំងពួងក្នុងភូមិទាំង ៣ ថាមិនទៀង។ បទថា Maraṇasaññā សេចក្តីថា សេចក្តីសំគាល់ដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវសេចក្តីស្លាប់។ បទថា Ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti សេចក្តីថា តាំងនៅមាំមួនល្អក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវវិបស្សនាមានកម្លាំងខ្លាំង។ បទថា Sekhabalāni សេចក្តីថា ធម៌ជាកម្លាំងរបស់សេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយតាមអំណាចព្រះបាលី។ ម៉្យាងទៀត បទទាំងឡាយមាន «Asubhānupassī» ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញនូវទុក្ខាបដិបទា (ការប្រតិបត្តិលំបាក) ចំណែកឯបឋមជ្ឈានជាដើម ទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញនូវសុខាបដិបទា (ការប្រតិបត្តិស្រួល)។ ព្រោះថា អសុភជាដើម ជាអារម្មណ៍គួរខ្ពើមរអើម ចិត្តដែលធ្លាប់តែស្រឡាញ់ពេញចិត្តតាមធម្មតា វាមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងអារម្មណ៍គួរខ្ពើមទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ បុគ្គលកាលចម្រើននូវអសុភទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិនូវទុក្ខាបដិបទា។ ចំណែកឯបឋមជ្ឈានជាដើម ជាសុខដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ បុគ្គលកាលប្រតិបត្តិនូវធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិនូវសុខាបដិបទា។

อยํ ปเนตฺถ สพฺพสาธารณา อุปมา – สงฺคามาวจรปุริโส หิ ผลกโกฏฺฐกํ กตฺวา ปญฺจาวุธานิ สนฺนยฺหิตฺวา สงฺคามํ ปวิสติ, โส อนฺตรา วิสฺสมิตุกาโม ผลกโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา วิสฺสมติ เจว ปานโภชนาทีนิ จ ปฏิเสวติ. ตโต ปุน สงฺคามํ ปวิสิตฺวา กมฺมํ กโรติ. ตตฺถ สงฺคาโม วิย กิเลสสงฺคาโม ทฏฺฐพฺโพ, ผลกโกฏฺฐโก วิย ปญฺจนิสฺสยพลานิ, สงฺคามปวิสนปุริโส วิย โยคาวจโร, ปญฺจาวุธสนฺนาโห วิย วิปสฺสนาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ, สงฺคามํ ปวิสนกาโล วิย วิปสฺสนาย กมฺมกรณกาโล, วิสฺสมิตุกามสฺส ผลกโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา วิสฺสมนปานโภชนานิ ปฏิเสวนกาโล วิย [Pg.345] วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส นิรสฺสาทกฺขเณ ปญฺจ พลานิ นิสฺสาย จิตฺตํ สมฺปหํสนกาโล, วิสฺสมิตฺวา ขาทิตฺวา ปิวิตฺวา จ ปุน สงฺคามสฺส ปวิสนกาโล วิย ปญฺจหิ พเลหิ จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา ปุน วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตคฺคหณกาโล เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต พลานิ เจว อินฺทฺริยานิ จ มิสฺสกาเนว กถิตานีติ.

នេះជាឧបមាទូទៅក្នុងបដិបទាទាំងឡាយនេះ៖ ដូចជាបុរសអ្នកចម្បាំង ធ្វើនូវបន្ទាយក្តារ (ខែលការពារខ្លួន) ហើយប្រដាប់ដោយអាវុធ ៥ ប្រការ ចូលទៅកាន់សមរភូមិ បុរសនោះកាលបើចង់សម្រាកក្នុងចន្លោះៗ ក៏ចូលទៅកាន់បន្ទាយក្តារនោះ ហើយសម្រាកផង បរិភោគនូវទឹក និងអាហារជាដើមផង បន្ទាប់មក ក៏ចូលទៅកាន់សមរភូមិម្តងទៀត ហើយធ្វើនូវកិច្ចការចម្បាំង។ ក្នុងឧបមានោះ សមរភូមិប្រៀបដូចជាកិលេសសង្គ្រាម (សង្គ្រាមកិលេស) គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ បន្ទាយក្តារ ប្រៀបដូចជាធម៌ជាកម្លាំងជាទីពឹង ៥ ប្រការ (ពលៈ ៥) បុរសអ្នកចូលកាន់សមរភូមិ ប្រៀបដូចជាយោគាវចរបុគ្គល ការប្រដាប់ដោយអាវុធ ៥ ប្រការ ប្រៀបដូចជាឥន្ទ្រិយ ៥ មានវិបស្សនាជាទី ៥ ខណៈដែលចូលកាន់សមរភូមិ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលធ្វើកិច្ចការនៃវិបស្សនា ខណៈដែលបុរសចង់សម្រាក ចូលទៅកាន់បន្ទាយក្តារ ហើយសម្រាក និងបរិភោគទឹកអាហារ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលយោគាវចរបុគ្គលកាលធ្វើនូវកិច្ចការនៃវិបស្សនា ក្នុងខណៈដែលចិត្តមិនមានរសជាតិ (មិនមានសេចក្តីត្រេកអរក្នុងអារម្មណ៍) ក៏អាស្រ័យនូវពលៈ ៥ ហើយធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ខណៈដែលសម្រាក បរិភោគ និងផឹកហើយ ចូលទៅកាន់សមរភូមិម្តងទៀត ប្រៀបដូចជាខណៈដែលយោគាវចរបុគ្គលធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយដោយពលៈ ៥ ហើយធ្វើកិច្ចការនៃវិបស្សនាម្តងទៀត រួចរលាស់ខ្លួនចេញ (ចាកវដ្តៈ) ហើយសម្រេចនូវអរហត្តផល គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវពលៈទាំងឡាយផង ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយផង លាយឡំគ្នា (ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ)។

๔. ปฐมขมสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាបឋមខមសូត្រ

๑๖๔. จตุตฺเถ อกฺขมาติ อนธิวาสิกปฏิปทา. ขมาติ อธิวาสิกปฏิปทา. ทมาติ อินฺทฺริยทมนปฏิปทา. สมาติ อกุสลวิตกฺกานํ วูปสมนปฏิปทา. โรสนฺตํ ปฏิโรสตีติ ฆฏฺเฏนฺตํ ปฏิฆฏฺเฏติ. ภณฺฑนฺตํ ปฏิภณฺฑตีติ ปหรนฺตํ ปฏิปหรติ. ปญฺจมฉฏฺฐานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

១៦៤. ក្នុងសូត្រទី៤ បទថា akkhamā សេចក្តីថា ការប្រតិបត្តិរបស់បុគ្គលអ្នកមិនអត់ធន់ (ចំពោះពាក្យជេរប្រមាថជាដើម)។ បទថា khamā សេចក្តីថា ការប្រតិបត្តិរបស់បុគ្គលអ្នកអត់ធន់។ បទថា damā សេចក្តីថា ការប្រតិបត្តិគឺការទូន្មានឥន្ទ្រិយ។ បទថា samā សេចក្តីថា ការប្រតិបត្តិគឺការរម្ងាប់នូវអកុសលវិតក្កទាំងឡាយ។ បទថា rosantaṃ paṭirosatīti សេចក្តីថា ជេរតបចំពោះបុគ្គលដែលជេរប្រមាថ។ បទថា bhaṇḍantaṃ paṭibhaṇḍatīti សេចក្តីថា វាយតបចំពោះបុគ្គលដែលវាយតប់។ សូត្រទី៥ និងទី៦ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๗. มหาโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាមហាមោគ្គល្លានសូត្រ

๑๖๗. สตฺตเม มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา อเหสุํ, อรหตฺตมคฺโค ทุกฺขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ. ตสฺมา เอวมาห – ‘‘ยายํ ปฏิปทา ทุกฺขา ขิปฺปาภิญฺญา, อิมํ เม ปฏิปทํ อาคมฺม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ.

១៦៧. ក្នុងសូត្រទី៧ មគ្គថ្នាក់ក្រោមទាំង ៣ របស់ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ ជាសុខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញា (ការប្រតិបត្តិស្រួល តែដឹងបានយឺត) ចំណែកឯអរហត្តមគ្គ ជាទុក្ខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា (ការប្រតិបត្តិលំបាក តែដឹងបានរហ័ស)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលយ៉ាងនេះថា «មគ្គនេះណា ជាទុក្ខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា ខ្ញុំអាស្រ័យនូវមគ្គនេះហើយ ចិត្តក៏រួចផុតចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំ»។

๘. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាសារីបុត្តសូត្រ

๑๖๘. อฏฺฐเม ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา, อรหตฺตมคฺโค สุขปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ. ตสฺมา ‘‘ยายํ ปฏิปทา สุขา ขิปฺปาภิญฺญา’’ติ อาห. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ มิสฺสิกาว ปฏิปทา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

១៦៨. ក្នុងសូត្រទី៨ មគ្គថ្នាក់ក្រោមទាំង ៣ របស់ព្រះធម្មសេនាបតីត្ថេរ ជាសុខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញា ចំណែកឯអរហត្តមគ្គ ជាសុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលថា «មគ្គនេះណា ជាសុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា»។ គួរជ្រាបថា ក្នុងសូត្រទាំងពីរនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវបដិបទាដែលលាយឡំគ្នា (ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ)។

๙. สสงฺขารสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាសសង្ខារសូត្រ

๑๖๙. นวเม ปฐมทุติยปุคฺคลา สุกฺขวิปสฺสกา สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สงฺขารนิมิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ. เตสุ เอโก วิปสฺสนินฺทฺริยานํ พลวตฺตา อิเธว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, เอโก อินฺทฺริยานํ ทุพฺพลตาย [Pg.346] อิธ อสกฺโกนฺโต อนนฺตเร อตฺตภาเว ตเทว มูลกมฺมฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สงฺขารนิมิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, ตติยจตุตฺถา สมถยานิกา. เตสํ เอโก อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อินฺทฺริยานํ พลวตฺตา อิเธว กิเลเส เขเปติ, เอโก อินฺทฺริยานํ ทุพฺพลตฺตา อิธ อสกฺโกนฺโต อนนฺตเร อตฺตภาเว ตเทว มูลกมฺมฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน กิเลเส เขเปตีติ เวทิตพฺโพ.

១៦៩. ក្នុងសូត្រទី៩ បុគ្គលទី១ និងទី២ ជាអ្នកចម្រើនវិបស្សនាសុទ្ធ (សុខវិបស្សកៈ) តែងធ្វើសង្ខារនិមិត្តឲ្យប្រាកដឡើង ដោយការខិតខំប្រឹងប្រែង និងការប្រកបដោយព្យាយាម។ ក្នុងបុគ្គលទាំងពីរនោះ បុគ្គលម្នាក់ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានវិបស្សនិន្ទ្រិយខ្លាំងក្លា ក៏បរិនិព្វានដោយការរលត់កិលេសក្នុងភពនេះឯង។ បុគ្គលម្នាក់ទៀត ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយទន់ខ្សោយ មិនអាចបរិនិព្វានក្នុងភពនេះបាន ក៏បានចម្រើននូវមូលកម្មដ្ឋាននោះដដែលវិញក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់ ហើយធ្វើសង្ខារនិមិត្តឲ្យប្រាកដឡើង ដោយការខិតខំប្រឹងប្រែង និងការប្រកបដោយព្យាយាម រួចក៏បរិនិព្វានដោយការរលត់កិលេស។ ចំណែកឯបុគ្គលទី៣ និងទី៤ ជាសមថយានិក (អ្នកមានសមថៈជាយាន)។ ក្នុងបុគ្គលទាំងពីរនោះ បុគ្គលម្នាក់ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយខ្លាំងក្លា ក៏ធ្វើកិលេសឲ្យអស់ទៅក្នុងភពនេះឯង ដោយមិនបាច់ខិតខំប្រឹងប្រែង និងមិនបាច់ព្យាយាមខ្លាំង។ បុគ្គលម្នាក់ទៀត ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយទន់ខ្សោយ មិនអាចធ្វើកិលេសឲ្យអស់ទៅក្នុងភពនេះបាន ក៏បានចម្រើននូវមូលកម្មដ្ឋាននោះដដែលវិញក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់ ហើយធ្វើកិលេសឲ្យអស់ទៅ ដោយមិនបាច់ខិតខំប្រឹងប្រែង និងមិនបាច់ព្យាយាមខ្លាំង គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ។

๑๐. ยุคนทฺธสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាយុគនទ្ធសូត្រ

๑๗๐. ทสเม สมถปุพฺพงฺคมนฺติ สมถํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา. มคฺโค สญฺชายตีติ ปฐโม โลกุตฺตรมคฺโค นิพฺพตฺตติ. โส ตํ มคฺคนฺติ เอกจิตฺตกฺขณิกมคฺคสฺส อาเสวนาทีนิ นาม นตฺถิ, ทุติยมคฺคาทโย ปน อุปฺปาเทนฺโต ตเมว อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรตีติ วุจฺจติ. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมนฺติ วิปสฺสนํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา สมถํ ภาเวติ, ปกติยา วิปสฺสนาลาภี วิปสฺสนาย ฐตฺวา สมาธึ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ.

១៧០. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា samathapubbaṅgamaṃ សេចក្តីថា ធ្វើនូវសមថៈឲ្យជាធម៌ដើរមុខ គឺឲ្យកើតមុន។ បទថា maggo sañjāyatīti សេចក្តីថា លោកុត្តរមគ្គដំបូង (សោតាបត្តិមគ្គ) កើតឡើង។ បទថា so taṃ maggaṃ សេចក្តីថា ការសេពគប់ជាដើមនៃមគ្គដែលមានចិត្តមួយខណៈនោះ មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ កាលដែលបុគ្គលធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់មានទុតិយមគ្គជាដើម ឈ្មោះថា សេព ចម្រើន ធ្វើឲ្យរឿយៗនូវមគ្គដំបូងនោះឯង។ បទថា vipassanāpubbaṅgamaṃ សេចក្តីថា ធ្វើនូវវិបស្សនាឲ្យជាធម៌ដើរមុខ គឺឲ្យកើតមុន ហើយចម្រើននូវសមថៈ សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកបានវិបស្សនាដោយប្រក្រតី ឋិតនៅក្នុងវិបស្សនាហើយ ធ្វើសមាធិឲ្យកើតឡើង។

ยุคนทฺธํ ภาเวตีติ ยุคนทฺธํ กตฺวา ภาเวติ. ตตฺถ เตเนว จิตฺเตน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา เตเนว สงฺขาเร สมฺมสิตุํ น สกฺกา. อยํ ปน ยาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ, ตาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ. ยาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ, ตาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ. กถํ? ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ, สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ทุติยชฺฌานํ สมาปชฺชติ. ตโต วุฏฺฐาย ปุน สงฺขาเร สมฺมสติ. สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยชฺฌานํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ. เอวมยํ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ นาม.

បទថា yuganaddhaṃ bhāveti សេចក្តីថា ធ្វើនូវសមថៈ និងវិបស្សនាឲ្យទន្ទឹមគ្នា (នឹមមួយគូ) ហើយចម្រើន។ ក្នុងបទនោះ បុគ្គលមិនអាចនឹងចូលសមាបត្តិ ហើយពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយដោយចិត្តនោះដដែលក្នុងខណៈជាមួយគ្នានោះបានឡើយ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុនេះ ចូលសមាបត្តិមានប្រមាណប៉ុន្មាន ក៏ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន ក៏ចូលសមាបត្តិមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ សួរថា ចូលសមាបត្តិ និងពិចារណាយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ភិក្ខុចូលកាន់បឋមជ្ឈាន ចេញចាកបឋមជ្ឈាននោះហើយ ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ (ដែលប្រកបដោយបឋមជ្ឈាន)។ លុះពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយហើយ ក៏ចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន ចេញចាកទុតិយជ្ឈាននោះហើយ ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយម្តងទៀត។ លុះពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយហើយ ក៏ចូលកាន់តតិយជ្ឈាន... ផេ... ចូលកាន់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ ចេញចាកនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិនោះហើយ ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ។ ភិក្ខុចម្រើននូវសមថៈ និងវិបស្សនាឲ្យទន្ទឹមគ្នា ឈ្មោះថាយ៉ាងនេះឯង។

ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตนฺติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ ทสวิปสฺสนุปกฺกิเลสสงฺขาเตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตํ, สุคฺคหิตนฺติ อตฺโถ. โส, อาวุโส, สมโยติ อิมินา สตฺตนฺนํ สปฺปายานํ ปฏิลาภกาโล กถิโต. ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย ตํ วิปสฺสนาวีถึ โอกฺกมิตฺวา ปวตฺตํ จิตฺตํ. อชฺฌตฺตเมว [Pg.347] สนฺติฏฺฐตีติ วิปสฺสนาวีถึ ปจฺโจตฺถริตฺวา ตสฺมึเยว โคจรชฺฌตฺตสงฺขาเต อารมฺมเณ สนฺติฏฺฐติ. สนฺนิสีทตีติ อารมฺมณวเสน สมฺมา นิสีทติ. เอโกทิ โหตีติ เอกคฺคํ โหติ. สมาธิยตีติ สมฺมา อาธิยติ สุฏฺฐปิตํ โหติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

បទថា dhammuddhaccaviggahitaṃ សេចក្តីថា ចិត្តដែលត្រូវឧទ្ធច្ចៈ ពោលគឺវិបស្សនូបក្កិលេស ១០ ប្រការ ក្នុងធម៌គឺសមថៈ និងវិបស្សនា គ្របសង្កត់ ឬកាន់យកខុស គឺកាន់យកមិនល្អ។ បទថា so, āvuso, samayo នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវកាលជាទីបាននូវសប្បាយធម៌ ៧ ប្រការ។ បទថា yaṃ taṃ cittaṃ សេចក្តីថា ក្នុងសម័យណា ចិត្តនោះចុះកាន់វិថីនៃវិបស្សនាហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា ajjhattameva santiṭṭhati សេចក្តីថា ចិត្តចុះកាន់វិថីនៃវិបស្សនាម្តងទៀត ហើយតាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង ដែលហៅថា គោចរជ្ឈត្តៈ (អារម្មណ៍ខាងក្នុងជាទីត្រាច់ទៅ)។ បទថា sannisīdati សេចក្តីថា តាំងនៅល្អដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ បទថា ekodi hoti សេចក្តីថា មានអារម្មណ៍តែមួយ (ឯកគ្គតា)។ បទថា samādhiyati សេចក្តីថា តាំងនៅល្អ គឺតាំងមាំមួនល្អ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

ปฏิปทาวคฺโค ทุติโย.

បដិបទាវគ្គ ទី២ ចប់។

(๑๘) ๓. สญฺเจตนิยวคฺโค

(១៨) ៣. សញ្ចេតនិយវគ្គ

๑. เจตนาสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាចេតនាសូត្រ

๑๗๑. ตติยสฺส ปฐเม กาเยติ กายทฺวาเร, กายวิญฺญตฺติยา สตีติ อตฺโถ. กายสญฺเจตนาเหตูติอาทีสุ กายสญฺเจตนา นาม กายทฺวาเร เจตนา ปกปฺปนา. สา อฏฺฐ กามาวจรกุสลวเสน อฏฺฐวิธา, อกุสลวเสน ทฺวาทสวิธาติ วีสติวิธา. ตถา วจีสญฺเจตนา, ตถา มโนสญฺเจตนา. อปิเจตฺถ นว มหคฺคตเจตนาปิ ลพฺภนฺติ. กายสญฺเจตนาเหตูติ กายสญฺเจตนาปจฺจยา. อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขนฺติ อฏฺฐกุสลกมฺมปจฺจยา นิยกชฺฌตฺเต สุขํ อุปฺปชฺชติ, ทฺวาทสอกุสลกมฺมปจฺจยา ทุกฺขํ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาปจฺจยาวาติ อวิชฺชาการเณเนว. สเจ หิ อวิชฺชา ฉาทยมานา ปจฺจโย โหติ, เอวํ สนฺเต ตีสุ ทฺวาเรสุ สุขทุกฺขานํ ปจฺจยภูตา เจตนา อุปฺปชฺชติ. อิติ มูลภูตาย อวิชฺชาย วเสเนตํ วุตฺตํ.

១៧១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ បទថា kāye សេចក្តីថា ក្នុងកាយទ្វារ កាលបើមានកាយវិញ្ញត្តិ។ បទទាំងឡាយមាន kāyasañcetanāhetu ជាដើម បទថា kāyasañcetanā សេចក្តីថា ចេតនា គឺការតាក់តែងក្នុងកាយទ្វារ។ ចេតនានោះ មាន ៨ ប្រការ ដោយអំណាចនៃកាមាវចរកុសល ៨ និងមាន ១២ ប្រការ ដោយអំណាចនៃអកុសល ១២ រួមជា ២០ ប្រការ។ វចីសញ្ចេតនា ក៏មាន ២០ ប្រការ យ៉ាងនោះដែរ។ មនោសញ្ចេតនា ក៏មាន ២០ ប្រការ យ៉ាងនោះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងមនោសញ្ចេតនានេះ តែងបាននូវមហគ្គតចេតនា ៩ ប្រការថែមទៀតផង។ បទថា kāyasañcetanāhetu សេចក្តីថា ព្រោះកាយសញ្ចេតនាជាបច្ច័យ។ បទថា uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhanti សេចក្តីថា សុខកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ព្រោះកុសលកម្ម ៨ ជាបច្ច័យ ទុក្ខកើតឡើង ព្រោះអកុសលកម្ម ១២ ជាបច្ច័យ។ ក្នុងទ្វារដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា avijjāpaccayāvāti សេចក្តីថា ព្រោះតែអវិជ្ជាជាហេតុពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើអវិជ្ជាដែលបិទបាំង (នូវសច្ចៈ) ជាបច្ច័យ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ចេតនាដែលជាបច្ច័យនៃសុខ និងទុក្ខក្នុងទ្វារទាំង ៣ តែងកើតឡើង។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងពាក្យនេះ ដោយអំណាចនៃអវិជ្ជាដែលជាឫសគល់។

สามํ วาติอาทีสุ ปเรหิ อนาณตฺโต สยเมว อภิสงฺขโรนฺโต สามํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ นาม. ยํ ปน ปเร สมาทเปตฺวา อาณาเปตฺวา กาเรนฺติ, ตสฺส ตํ กายสงฺขารํ ปเร อภิสงฺขโรนฺติ นาม. โย ปน กุสลํ กุสลนฺติ อกุสลํ อกุสลนฺติ กุสลวิปากํ กุสลวิปาโกติ อกุสลวิปากํ อกุสลวิปาโกติ ชานนฺโต กายทฺวาเร วีสติวิธํ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, อยํ สมฺปชาโน อภิสงฺขโรติ นาม. โย เอวํ อชานนฺโต อภิสงฺขโรติ, อยํ อสมฺปชาโน อภิสงฺขโรติ นาม. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន sāmaṃ vā ជាដើម បុគ្គលដែលអ្នកដទៃមិនបានបង្គាប់បញ្ជា តែងតាក់តែងដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា តាក់តែងនូវកាយសង្ខារដោយខ្លួនឯង។ ចំណែកឯកាយសង្ខារណា ដែលបុគ្គលដឹកនាំ ឬបង្គាប់បញ្ជាអ្នកដទៃឲ្យធ្វើ ឈ្មោះថា អ្នកដទៃតាក់តែងនូវកាយសង្ខារនោះរបស់បុគ្គលនោះ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលណា កាលដឹងថាកុសលជាកុសល អកុសលជាអកុសល ផលនៃកុសលជាផលនៃកុសល ផលនៃអកុសលជាផលនៃអកុសល ហើយតាក់តែងនូវកាយសង្ខារ ២០ ប្រការក្នុងកាយទ្វារ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា ជាអ្នកដឹងខ្លួន (មានសម្បជញ្ញៈ) ហើយតាក់តែង។ បុគ្គលណា មិនដឹងយ៉ាងនេះហើយតាក់តែង បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនដឹងខ្លួន (មិនមានសម្បជញ្ញៈ) ហើយតាក់តែង។ ក្នុងទ្វារដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

ตตฺถ [Pg.348] อสมฺปชานกมฺมํ เอวํ เวทิตพฺพํ – ทหรทารกา ‘‘มาตาปิตูหิ กตํ กโรมา’’ติ เจติยํ วนฺทนฺติ, ปุปฺผปูชํ กโรนฺติ, ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทนฺติ, เตสํ กุสลนฺติ อชานนฺตานมฺปิ ตํ กุสลเมว โหติ. ตถา มิคปกฺขิอาทโย ติรจฺฉานา ธมฺมํ สุณนฺติ, สงฺฆํ วนฺทนฺติ, เจติยํ วนฺทนฺติ, เตสํ ชานนฺตานมฺปิ อชานนฺตานมฺปิ ตํ กุสลเมว โหติ. ทหรทารกา ปน มาตาปิตโร หตฺถปาเทหิ ปหรนฺติ, ภิกฺขูนํ ตลสตฺติกํ อุคฺคิรนฺติ, ทณฺฑํ ขิปนฺติ, อกฺโกสนฺติ. คาวิโย ภิกฺขุสงฺฆํ อนุพนฺธนฺติ, สุนขา อนุพนฺธนฺติ, ฑํสนฺติ, สีหพฺยคฺฆาทโย อนุพนฺธนฺติ, ชีวิตา โวโรเปนฺติ. เตสํ ชานนฺตานมฺปิ อชานนฺตานมฺปิ อกุสลกมฺมํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងសេចក្តីនោះ កម្មរបស់បុគ្គលអ្នកមិនដឹងខ្លួន គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ក្មេងតូចៗគិតថា «យើងនឹងធ្វើតាមដែលមាតាបិតាធ្វើ» ហើយថ្វាយបង្គំចេតិយ បូជាផ្កា ថ្វាយបង្គំព្រះភិក្ខុសង្ឃ ទោះបីជាពួកគេមិនដឹងថាជាកុសលក៏ដោយ ក៏អំពើនោះនៅតែជាកុសលសម្រាប់ពួកគេដដែល។ ដូចគ្នានោះដែរ ពួកសត្វតិរច្ឆានមានម្រឹគ និងបក្សីជាដើម ស្តាប់ធម៌ ថ្វាយបង្គំព្រះសង្ឃ ថ្វាយបង្គំចេតិយ ទោះបីជាពួកគេដឹងក្តី មិនដឹងក្តី អំពើនោះក៏នៅតែជាកុសលសម្រាប់ពួកគេដដែល។ ចំណែកឯក្មេងតូចៗ វាយតប់មាតាបិតាដោយដៃជើង លើកដៃបម្រុងនឹងវាយព្រះភិក្ខុ ចោលដំបង ឬជេរប្រមាថ។ ពួកមេគោដេញតាមព្រះភិក្ខុសង្ឃ ពួកសុនខដេញតាមខាំ ពួកសត្វសាហាវមានសីហៈ និងខ្លាជាដើម ដេញតាមសម្លាប់ (ផ្តាច់បង់ជីវិត)។ ទោះបីជាពួកគេដឹងក្តី មិនដឹងក្តី ក៏អំពើនោះត្រូវជ្រាបថាជាអកុសលកម្មសម្រាប់ពួកគេដដែល。

อิทานิ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ อายูหนเจตนา สโมธาเนตพฺพา. เสยฺยถิทํ – กายทฺวาเร สยํกตมูลิกา วีสติ เจตนา, อาณตฺติมูลิกา วีสติ, สมฺปชานมูลิกา วีสติ, อสมฺปชานมูลิกา วีสตีติ อสีติ เจตนา โหนฺติ, ตถา วจีทฺวาเร. มโนทฺวาเร ปน เอเกกสฺมิมฺปิ วิกปฺเป เอกูนตึส กตฺวา สตญฺจ โสฬส จ โหนฺติ. อิติ สพฺพาปิ ตีสุ ทฺวาเรสุ ทฺเว สตานิ ฉสตฺตติ จ เจตนา. ตา สพฺพาปิ สงฺขารกฺขนฺโธเตว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, ตํสมฺปยุตฺโต เวทยิตากาโร เวทนากฺขนฺโธ, สญฺชานนากาโร สญฺญากฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, กาโย อุปาทารูปํ, ตสฺส ปจฺจยา จตสฺโส ธาตุโย จตฺตาริ ภูตานีติ อิเม ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ นาม.

ឥឡូវនេះ គប្បីប្រមូលមកនូវចេតនាជាគ្រឿងខ្វល់ខ្វាយ (ការសន្សំកម្ម) ក្នុងទ្វារទាំង ៣ ផងដែរ។ ដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងកាយទ្វារ មានចេតនា ៨០ គឺ ចេតនាមានការធ្វើដោយខ្លួនឯងជាមូល ២០, ចេតនាមានការបង្គាប់បញ្ជាជាមូល ២០, ចេតនាមានសេចក្តីដឹងខ្លួនជាមូល ២០, ចេតនាមានសេចក្តីមិនដឹងខ្លួនជាមូល ២០, ក្នុងវចីទ្វារ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ចំណែកក្នុងមនោទ្វារ ធ្វើឲ្យមាន ២៩ ក្នុងវារៈនីមួយៗ រួមជា ១១៦ (១០០ និង ១៦)។ ដូច្នេះ ចេតនាទាំងអស់ក្នុងទ្វារទាំង ៣ គឺ ២៧៦។ ចេតនាទាំងអស់នោះ តែងរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ខារក្ខន្ធតែម្យ៉ាង, អាការៈនៃការសោយអារម្មណ៍ដែលសម្បយុត្តដោយសង្ខារក្ខន្ធនោះ ឈ្មោះថា វេទនាខន្ធ, អាការៈនៃការចាំចំណាំ ឈ្មោះថា សញ្ញាខន្ធ, ចិត្ត ឈ្មោះថា វិញ្ញាណខន្ធ, កាយ ឈ្មោះថា ឧបាទាយរូប, ធាតុទាំង ៤ ដែលជាបច្ច័យនៃឧបាទាយរូបនោះ ឈ្មោះថា មហាភូតរូប ៤, ធម៌ទាំងឡាយគឺខន្ធ ៥ នេះ ឈ្មោះថា ទុក្ខសច្ចៈ។

อิเมสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อวิชฺชา อนุปติตาติ อิเมสุ วุตฺตปฺปเภเทสุ เจตนาธมฺเมสุ อวิชฺชา สหชาตวเสน จ อุปนิสฺสยวเสน จ อนุปติตา. เอวํ วฏฺฏญฺเจว วฏฺฏมูลิกา จ อวิชฺชา ทสฺสิตา โหติ.

ពាក្យថា 'Imesu, bhikkhave, dhammesu avijjā anupatitā' សេចក្តីថា អវិជ្ជាធ្លាក់ចុះ (ឬប្រព្រឹត្តទៅតាម) ក្នុងធម៌គឺចេតនាដែលមានចំណែកផ្សេងៗដែលបានពោលហើយទាំងនេះ ដោយអំណាចសហជាតបច្ច័យផង ដោយអំណាចឧបនិស្សយបច្ច័យផង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈផង អវិជ្ជាដែលជាឫសគល់នៃវដ្តៈផង យ៉ាងនេះឯង។

เอตฺตาวตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส อิทานิ ถุตึ กโรนฺโต อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธาติอาทิมาห. ตตฺถ อเสสวิราคนิโรธาติ อเสสวิราเคน เจว อเสสนิโรเธน จ. โส กาโย น โหตีติ ขีณาสวสฺส กาเยน กรณกมฺมํ ปญฺญายติ, เจติยงฺคณสมฺมชฺชนํ โพธิยงฺคณสมฺมชฺชนํ อภิกฺกมนํ ปฏิกฺกมนํ วตฺตานุวตฺตกรณนฺติ เอวมาทิ. กายทฺวาเร ปนสฺส วีสติ เจตนา อวิปากธมฺมตํ [Pg.349] อาปชฺชนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส กาโย น โหติ, ยํ ปจฺจยาสฺส ตํ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺข’’นฺติ. กายทฺวารปฺปวตฺตา หิ เจตนา อิธ กาโยติ อธิปฺเปตา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. เขตฺตนฺติอาทีนิปิ กุสลากุสลกมฺมสฺเสว นามานิ. ตญฺหิ วิปากสฺส วิรุหนฏฺฐานฏฺเฐน เขตฺตํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ, การณฏฺเฐน อายตนํ, อธิกรณฏฺเฐน อธิกรณนฺติ วุจฺจติ.

ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងធ្វើការសរសើរចំពោះព្រះខីណាស្រពដែលបានចម្រើនវិបស្សនាហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត ឥឡូវនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា 'avijjāyatveva asesavirāganirodhā' ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា 'asesavirāganirodhā' គឺដោយការប្រាសចាកតម្រេកមិនមានសេសសល់ផង ដោយការរលត់មិនមានសេសសល់ផង។ ពាក្យថា 'so kāyo na hoti' សេចក្តីថា កម្មដែលធ្វើដោយកាយរបស់ព្រះខីណាស្រព តែងប្រាកដឡើង ដូចជាការបោសសម្អាតលានចេតិយ ការបោសសម្អាតលានពោធិ៍ ការឈានទៅមុខ ការថយក្រោយ ការបំពេញវត្តតូចវត្តធំជាដើម។ ប៉ុន្តែ ចេតនា ២០ ក្នុងកាយទ្វាររបស់ព្រះខីណាស្រពនោះ តែងដល់នូវភាពមិនមានផលជាធម្មតា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា 'កាយនោះមិនមានឡើយ ដែលជាបច្ច័យនាំឲ្យសុខទុក្ខក្នុងខ្លួនកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ'។ ព្រោះថា ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកថា 'កាយ'។ សូម្បីក្នុងទ្វារពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា 'khetta' (ស្រែ) ជាដើម ក៏ជាឈ្មោះនៃកុសលកម្ម និងអកុសលកម្មនោះឯង។ ព្រោះថាកម្មនោះ ឈ្មោះថា 'ស្រែ' (ខេត្តៈ) ព្រោះជាទីលូតលាស់នៃវិបាក, ឈ្មោះថា 'វត្ថុ' ព្រោះជាទីតាំង, ឈ្មោះថា 'អាយតនៈ' ព្រោះជាហេតុ, ឈ្មោះថា 'អធិករណ៍' ព្រោះជាគ្រឿងធ្វើ។

อิติ สตฺถา เอตฺตเกน ฐาเนน ตีหิ ทฺวาเรหิ อายูหิตกมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส กมฺมสฺส วิปจฺจนฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ จตฺตาโรเม ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตภาวปฺปฏิลาภาติ ปฏิลทฺธอตฺตภาวา. อตฺตสญฺเจตนา กมตีติ อตฺตนา ปกปฺปิตเจตนา วหติ ปวตฺตติ.

ព្រះសាស្តាកាលដែលទ្រង់បង្ហាញកម្មដែលសន្សំទុកដោយទ្វារទាំង ៣ ដោយទេសនាប៉ុណ្ណេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញទីកន្លែងឲ្យផលនៃកម្មនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា 'cattārome bhikkhave' ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា 'attabhāvappaṭilābhā' គឺអត្តភាពដែលបានហើយ។ ពាក្យថា 'attasañcetanā kamati' គឺចេតនាដែលខ្លួនឯងតាក់តែងឡើង តែងនាំទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅ។

อตฺตสญฺเจตนาเหตุ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหา กายา จุติ โหตีติอาทีสุ ขิฑฺฑาปโทสิกา เทวา อตฺตสญฺเจตนาเหตุ จวนฺติ. เตสญฺหิ นนฺทนวนจิตฺตลตาวนผารุสกวนาทีสุ ทิพฺพรติสมปฺปิตานํ กีฬนฺตานํ ปานโภชเน สติ สมฺมุสฺสติ, เต อาหารุปจฺเฉเทน อาตเป ขิตฺตมาลา วิย มิลายนฺติ. มโนปโทสิกา เทวา ปรสญฺเจตนาเหตุ จวนฺติ, เอเต จาตุมหาราชิกา เทวา. เตสุ กิร เอโก เทวปุตฺโต ‘‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ สปริวาโร รเถน วีถึ ปฏิปชฺชติ. อถญฺโญ นิกฺขมนฺโต ตํ ปุรโต คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, โภ, อยํ กปโณ อทิฏฺฐปุพฺพํ วิย เอตํ ทิสฺวา ปีติยา อุทฺธุมาโต วิย คชฺชมาโน วิย จ คจฺฉตี’’ติ กุชฺฌติ. ปุรโต คจฺฉนฺโตปิ นิวตฺติตฺวา ตํ กุทฺธํ ทิสฺวา กุทฺธา นาม สุวิชานา โหนฺตีติ กุทฺธภาวมสฺส ญตฺวา ‘‘ตฺวํ กุทฺโธ มยฺหํ กึ กริสฺสสิ, อยํ สมฺปตฺติ มยา ทานสีลาทีนํ วเสน ลทฺธา, น ตุยฺหํ วเสนา’’ติ ปฏิกุชฺฌติ. เอกสฺมิญฺหิ กุทฺเธ อิตโร อกุทฺโธ รกฺขติ, อุโภสุ ปน กุทฺเธสุ เอกสฺส โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหติ, ตสฺสปิ โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหตีติ อุโภ กนฺทนฺตานํเยว โอโรธานํ จวนฺติ. มนุสฺสา อตฺตสญฺเจตนา จ ปรสญฺเจตนา จ เหตุ จวนฺติ, อตฺตสญฺเจตนาย จ ปรสญฺเจตนาย จ เหตุภูตาย จวนฺตีติ อตฺโถ. มนุสฺสา หิ กุชฺฌิตฺวา อตฺตนาว อตฺตานํ หตฺเถหิปิ ทณฺเฑหิปิ ปหรนฺติ, รชฺชุพนฺธนาทีหิปิ พนฺธนฺติ, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ, วิสมฺปิ ขาทนฺติ, ปปาเตปิ ปตนฺติ, อุทกมฺปิ ปวิสนฺติ, อคฺคิมฺปิ ปวิสนฺติ, ปเรปิ ทณฺเฑน วา สตฺถเน วา ปหริตฺวา มาเรนฺติ. เอวํ เตสุ อตฺตสญฺเจตนาปิ ปรสญฺเจตนาปิ กมติ.

ក្នុងពាក្យជាដើមថា 'Attasañcetanāhetu tesaṃ sattānaṃ tamhā kāyā cuti hoti' ពួកទេវតាឈ្មោះ ខិឌ្ឌាបទោសិកៈ តែងច្យុតព្រោះហេតុគឺអត្តសញ្ចេតនា (ចេតនារបស់ខ្លួន)។ ព្រោះថា ពួកទេវតាទាំងនោះ កាលដែលលេងកម្សាន្តប្រកបដោយសេចក្តីត្រេកអរជាទិព្វ ក្នុងសួននន្ទនវ័ន សួនចិត្តលតាវ័ន និងសួនផារុសកវ័នជាដើម តែងភ្លេចស្មារតីក្នុងការបរិភោគអាហារ ពួកទេវតាទាំងនោះក៏ស្វិតស្រពោនទៅ ព្រោះការដាច់អាហារ ដូចជាកម្រងផ្កាដែលគេគ្រវែងចោលក្នុងកំដៅថ្ងៃ។ ពួកទេវតាឈ្មោះ មនោបទោសិកៈ តែងច្យុតព្រោះហេតុគឺសញ្ចេតនារបស់អ្នកដទៃ ទេវតាទាំងនេះគឺពួកទេវតាជាន់ចាតុមហារាជិកា។ ឮថា ក្នុងពួកទេវតាទាំងនោះ មានទេវបុត្រម្នាក់គិតថា 'អាត្មាអញនឹងលេងកម្សាន្តក្នុងពិធីបុណ្យនក្ខត្តឫក្ស' ក៏ជិះរថទៅកាន់វិថីព្រមដោយបរិវារ។ គ្រានោះ ទេវបុត្រម្នាក់ទៀតចេញមក ឃើញទេវបុត្រនោះកំពុងទៅខាងមុខ ក៏ខឹងថា 'នែអ្នកដ៏ចម្រើន ទេវបុត្រកំសត់នេះ ដូចជាមិនដែលឃើញពីមុនមកសោះ ឃើញហើយក៏ធ្វើជាប៉ោងខ្លួនដោយសេចក្តីរីករាយ ហាក់ដូចជាគ្រហឹមដើរទៅ'។ ចំណែកទេវបុត្រដែលដើរទៅខាងមុខ ក៏ងាកមកឃើញទេវបុត្រនោះខឹង (ធម្មតាថាអ្នកខឹង តែងដឹងបានដោយងាយ) កាលដឹងថាទេវបុត្រនោះខឹង ក៏ខឹងតបវិញថា 'អ្នកឯងខឹងនឹងយើង តើនឹងធ្វើអ្វីយើងបាន សម្បត្តិទាំងនេះ យើងបានមកដោយអំណាចនៃទាន និងសីលជាដើម មិនមែនបានមកដោយអំណាចរបស់អ្នកឯងទេ'។ ព្រោះថា កាលបើទេវបុត្រម្នាក់ខឹង ទេវបុត្រម្នាក់ទៀតមិនខឹង តែងរក្សាទុកបាន ប៉ុន្តែបើខឹងទាំងពីរនាក់ កំហឹងរបស់ម្នាក់ តែងជាបច្ច័យដល់កំហឹងរបស់ម្នាក់ទៀត កំហឹងរបស់ម្នាក់ទៀតនោះ ក៏ជាបច្ច័យដល់កំហឹងរបស់ម្នាក់នោះវិញ ទេវបុត្រទាំងពីរនាក់ក៏ច្យុតទៅ ក្នុងខណៈដែលពួកស្រីស្នំកំពុងតែយំសោកបោកខ្លួននោះឯង។ ពាក្យថា 'Manussā attasañcetanā ca parasañcetanā ca hetu cavanti' សេចក្តីថា ពួកមនុស្សតែងច្យុតព្រោះហេតុគឺអត្តសញ្ចេតនាផង ព្រោះហេតុគឺសញ្ចេតនារបស់អ្នកដទៃផង។ ព្រោះថាមនុស្សទាំងឡាយ កាលបើខឹងហើយ តែងវាយដំខ្លួនឯងដោយដៃខ្លះ ដោយដំបងខ្លះ ចងកដោយខ្សែជាដើមខ្លះ កាត់ក្បាលដោយដាវខ្លះ ស៊ីថ្នាំពុលខ្លះ ធ្លាក់ពីជ្រោះខ្លះ ចូលទៅក្នុងទឹកខ្លះ ចូលទៅក្នុងភ្លើងខ្លះ សូម្បីអ្នកដទៃក៏វាយសម្លាប់ដោយដំបង ឬដោយគ្រឿងសាស្ត្រាវុធខ្លះ។ យ៉ាងនេះ អត្តសញ្ចេតនាផង បរសញ្ចេតនាផង តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពួកមនុស្សទាំងនោះ។

กตเม [Pg.350] เตน เทวา ทฏฺฐพฺพาติ กตเม นาม เต เทวา ทฏฺฐพฺพาติ อตฺโถ. เตน วา อตฺตภาเวน กตเม เทวา ทฏฺฐพฺพาติปิ อตฺโถ. กสฺมา ปน เถโร อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, กึ อตฺตนา กเถตุํ นปฺปโหตีติ? ปโหติ, อิทํ ปน ปทํ อตฺตโน สภาเวน พุทฺธวิสยํ ปญฺหนฺติ เถโร น กเถสิ. เตน ทฏฺฐพฺพาติ เตน อตฺตภาเวน ทฏฺฐพฺพา. อยํ ปน ปญฺโห เหฏฺฐา กามาวจเรปิ รูปาวจเรปิ ลพฺภติ, ภวคฺเคน ปน ปริจฺฉินฺทิตฺวา กถิโต นิปฺปเทเสน กถิโต โหตีติ ภควตา เอวํ กถิโต.

ពាក្យថា 'Katame tena devā daṭṭhabbā' សេចក្តីថា ពួកទេវតាទាំងនោះ តើគប្បីដឹងថាជាទេវតាឈ្មោះអ្វីខ្លះ? ម៉្យាងទៀត សេចក្តីថា ពួកទេវតាណាខ្លះ ដែលគប្បីដឹងដោយអត្តភាពនោះ? ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈសួរប្រស្នានេះ? តើខ្លួនលោកមិនអាចនឹងឆ្លើយបានឬ? ឆ្លើយបាន ប៉ុន្តែព្រះថេរៈមិនបានឆ្លើយប្រស្នានេះដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន ព្រោះជាប្រស្នាដែលជាពុទ្ធវិស័យ។ ពាក្យថា 'tena daṭṭhabbā' គឺគប្បីដឹងដោយអត្តភាពនោះ។ ក៏ប្រស្នានេះ តែងបានសូម្បីក្នុងកាមាវចរភូមិ និងរូបាវចរភូមិខាងក្រោម ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់កំណត់យកត្រឹមភវគ្គភូមិ (កំពូលនៃភព) ឈ្មោះថាជាទេសនាដែលមិនមានសេសសល់ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

อาคนฺตาโร อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถภาวํ กามาวจรปญฺจกฺขนฺธภาวเมว อาคนฺตาโร, เนว ตตฺรูปปตฺติกา น อุปรูปปตฺติกา โหนฺติ. อนาคนฺตาโร อิตฺถตฺตนฺติ อิมํ ขนฺธปญฺจกํ อนาคนฺตาโร, เหฏฺฐูปปตฺติกา น โหนฺติ, ตตฺรูปปตฺติกา วา อุปรูปปตฺติกา วา ตตฺเถว วา ปรินิพฺพายิโน โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เหฏฺฐิมภเว นิพฺพตฺตานํ วเสน อุปรูปปตฺติกา เวทิตพฺพา. ภวคฺเค ปเนตํ นตฺถิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា 'āgantāro itthattaṃ' គឺមកកាន់ភាពជាមនុស្ស គឺភាពជាកាមាវចរខន្ធ ៥ នេះឯង មិនមែនជាអ្នកទៅកើតក្នុងភពនោះ (នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភព) ឬទៅកើតក្នុងភពខាងលើឡើយ។ ពាក្យថា 'anāgantāro itthattaṃ' សេចក្តីថា មិនមកកាន់ខន្ធ ៥ នេះ គឺមិនទៅកើតក្នុងភពខាងក្រោមឡើយ តែងទៅកើតក្នុងភពនោះ ឬទៅកើតក្នុងភពខាងលើ ឬក៏បរិនិព្វានក្នុងភពនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ការទៅកើតក្នុងភពខាងលើ ដោយអំណាចនៃពួកព្រហ្មដែលកើតក្នុងភពខាងក្រោម។ ប៉ុន្តែក្នុងភវគ្គភូមិ មិនមានការកើតក្នុងភពខាងលើនេះឡើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๒. วิภตฺติสุตฺตวณฺณนา

២. សេចក្តីពន្យល់នៃវិភត្តិសូត្រ

๑๗๒. ทุติเย อตฺถปฏิสมฺภิทาติ ปญฺจสุ อตฺเถสุ ปเภทคตํ ญาณํ. โอธิโสติ การณโส. พฺยญฺชนโสติ อกฺขรโส. อเนกปริยาเยนาติ อเนเกหิ การเณหิ. อาจิกฺขามีติ กเถมิ. เทเสมีติ ปากฏํ กตฺวา กเถมิ. ปญฺญาเปมีติ ชานาเปมิ. ปฏฺฐเปมีติ ปฏฺฐเปตฺวา ปวตฺเตตฺวา กเถมิ. วิวรามีติ วิวฏํ กตฺวา กเถมิ. วิภชามีติ วิภชิตฺวา กเถมิ. อุตฺตานีกโรมีติ คมฺภีรํ อุตฺตานกํ กตฺวา กเถมิ. โส มํ ปญฺเหนาติ โส มํ ปญฺเหน อุปคจฺฉตุ. อหํ เวยฺยากรเณนาติ อหมสฺส ปญฺหกถเนน จิตฺตํ อาราเธสฺสามิ. โย โน ธมฺมานํ สุกุสโลติ โย อมฺหากํ อธิคตธมฺมานํ สุกุสโล สตฺถา, โส เอส สมฺมุขีภูโต. ยทิ มยา อตฺถปฏิสมฺภิทา น สจฺฉิกตา, ‘‘สจฺฉิกโรหิ ตาว สาริปุตฺตา’’ติ วตฺวา มํ ปฏิพาหิสฺสตีติ สตฺถุ ปุรโต นิสินฺนโกว สีหนาทํ นทติ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมาสุ จ ปน ปฏิสมฺภิทาสุ ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา โลกิยา, อตฺถปฏิสมฺภิทา โลกิยโลกุตฺตราติ.

១៧២. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា 'atthapaṭisambhidā' គឺប្រាជ្ញាដែលបែកធ្លាយក្នុងអត្ថ ៥ យ៉ាង។ ពាក្យថា 'odhiso' គឺដោយចំណែក (ឬដោយហេតុ)។ ពាក្យថា 'byañjanaso' គឺដោយតួអក្សរ។ ពាក្យថា 'anekapariyāyena' គឺដោយហេតុច្រើនយ៉ាង។ ពាក្យថា 'ācikkhāmi' គឺខ្ញុំនឹងប្រាប់ (ឬសម្តែង)។ ពាក្យថា 'desemi' គឺខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យប្រាកដហើយសម្តែង។ ពាក្យថា 'paññāpemi' គឺខ្ញុំនឹងញ៉ាំងឲ្យដឹង។ ពាក្យថា 'paṭṭhapemi' គឺខ្ញុំនឹងតាំងទុកហើយញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយសម្តែង។ ពាក្យថា 'vivarāmi' គឺខ្ញុំនឹងបើកចំហហើយសម្តែង。 ពាក្យថា 'vibhajāmi' គឺខ្ញុំនឹងចែករំលែកហើយសម្តែង។ ពាក្យថា 'uttānīkaromi' គឺខ្ញុំនឹងធ្វើសេចក្តីដ៏ជ្រាលជ្រៅឲ្យរាក់ (ងាយយល់) ហើយសម្តែង។ ពាក្យថា 'so maṃ pañhena' គឺបុគ្គលនោះចូរចូលមកសួរប្រស្នានឹងខ្ញុំចុះ។ ពាក្យថា 'ahaṃ veyyākaraṇena' គឺខ្ញុំនឹងញ៉ាំងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះឲ្យត្រេកអរដោយការដោះស្រាយប្រស្នា។ ពាក្យថា 'yo no dhammānaṃ sukusalo' គឺព្រះសាស្តាអង្គណាដែលឈ្លាសវៃក្រៃលែងក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលយើងបានសម្រេចហើយ ព្រះសាស្តាអង្គនោះឯង ទ្រង់ប្រឈមមុខ (គង់នៅចំពោះមុខ)។ ប្រសិនបើខ្ញុំមិនទាន់បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអត្ថបដិសម្ភិទាទេ ព្រះអង្គមុខជានឹងឃាត់ខ្ញុំថា 'ម្នាលសារីបុត្ត អ្នកចូរធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់សិនចុះ' ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបញ៉ាំងសីហនាទឲ្យលាន់ឮឡើង ទាំងដែលកំពុងអង្គុយនៅចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះសាស្តា។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងទីទាំងពួងដោយឧបាយនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបដិសម្ភិទាទាំង ៤ នេះ បដិសម្ភិទា ៣ ខាងចុងជាលោកិយ ចំណែកអត្ថបដិសម្ភិទាជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។

๓. มหาโกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីពន្យល់នៃមហាកោដ្ឋិកសូត្រ

๑๗๓. ตติเย [Pg.351] ผสฺสายตนานนฺติ ผสฺสากรานํ, ผสฺสสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานานนฺติ อตฺโถ. อตฺถญฺญํ กิญฺจีติ เอเตสุ อเสสโต นิรุทฺเธสุ ตโต ปรํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กิเลโส อตฺถีติ ปุจฺฉติ. นตฺถญฺญํ กิญฺจีติ อิธาปิ ‘‘อปฺปมตฺตโกปิ กิเลโส นตฺถี’’ติ ปุจฺฉติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเม ปน จตฺตาโรปิ ปญฺเห สสฺสตุจฺเฉทเอกจฺจสสฺสตอมราวิกฺเขปวเสน ปุจฺฉติ. เตนสฺส เถโร ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ ปฏิพาหนฺโต มา เหวนฺติ อาห. เอตฺถ หิอิติ นิปาตมตฺตํ, เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ. อตฺตูปลทฺธิวเสเนว ‘‘อตฺถญฺญํ กิญฺจิ อญฺโญ โกจิ อตฺตา นาม อตฺถี’’ติ สสฺสตาทิอากาเรน ปุจฺฉติ. กึ ปเนส อตฺตูปลทฺธิโกติ? น อตฺตูปลทฺธิโก. เอวํลทฺธิโก ปน ตตฺเถโก ภิกฺขุ นิสินฺโน, โส ปุจฺฉิตุํ น สกฺโกติ. ตสฺส ลทฺธึ วิสฺสชฺชาปนตฺถํ เอวํ ปุจฺฉติ. เยปิ จ อนาคเต เอวํลทฺธิกา ภวิสฺสนฺติ, เตสํ ‘‘พุทฺธกาเลเปโส ปญฺโห มหาสาวเกหิ วิสฺสชฺชิโต’’ติ วจโนกาสุปจฺเฉทนตฺถํ ปุจฺฉติเยว.

១៧៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា 'phassāyatanānaṃ' សេចក្តីថា នៃធម៌ទាំងឡាយដែលជាអាការៈនៃផស្សៈ ឬជាទីកើតឡើងនៃផស្សៈ។ ពាក្យថា 'atthaññaṃ kiñci' គឺសួរថា កាលបើធម៌ជាទីកើតនៃផស្សៈទាំងនេះរលត់ទៅមិនមានសេសសល់ហើយ តើមានកិលេសសូម្បីបន្តិចបន្តួចនៅសេសសល់បន្ទាប់ពីនោះដែរឬទេ? ពាក្យថា 'natthaññaṃ kiñci' ក្នុងទីនេះ ក៏សួរថា 'តើមិនមានកិលេសសូម្បីបន្តិចបន្តួចសេសសល់ទេឬ?'។ សូម្បីក្នុងទ្វារពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ក៏ប្រស្នាទាំង ៤ នេះ លោកសួរដោយអំណាចនៃសស្សតទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ និងអមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈកាលនឹងឃាត់រាល់ប្រស្នាដែលលោកសួរហើយៗ ទើបពោលថា 'mā hevaṃ' (កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ម៉ាត់ថា 'hi' គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា 'កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ'។ លោកសួរដោយអំណាចនៃការប្រកាន់មាំនូវអត្តាថា 'តើមានអត្តាដទៃណាមួយផ្សេងទៀតដែរឬទេ?' ដោយអាការៈមានសស្សតទិដ្ឋិជាដើម។ ចុះព្រះថេរៈនោះ ជាអ្នកមានការប្រកាន់មាំនូវអត្តាឬ? មិនមែនជាអ្នកប្រកាន់មាំនូវអត្តាឡើយ។ ប៉ុន្តែមានភិក្ខុមួយរូបដែលមានលទ្ធិយ៉ាងនេះ អង្គុយនៅក្នុងទីនោះ ភិក្ខុនោះមិនអាចនឹងសួរបាន។ លោកសួរយ៉ាងនេះ ដើម្បីដោះស្រាយលទ្ធិរបស់ភិក្ខុនោះ។ ម៉្យាងទៀត ដើម្បីកាត់ឱកាសនៃការនិយាយរបស់ជនទាំងឡាយដែលមានលទ្ធិយ៉ាងនេះក្នុងអនាគតថា 'សូម្បីក្នុងពុទ្ធកាល ប្រស្នានេះក៏ត្រូវបានព្រះមហាសាវកទាំងឡាយដោះស្រាយរួចហើយ' ទើបលោកសួរយ៉ាងនេះឯង។

อปฺปปญฺจํ ปปญฺเจตีติ น ปปญฺเจตพฺพฏฺฐาเน ปปญฺจํ กโรติ, อนาจริตพฺพํ มคฺคํ จรติ. ตาวตา ปปญฺจสฺส คตีติ ยตฺตกา ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ คติ, ตตฺตกาว ตณฺหาทิฏฺฐิมานปฺปเภทสฺส ปปญฺจสฺส คติ. ฉนฺนํ, อาวุโส, ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา ปปญฺจนิโรโธ ปปญฺจวูปสโมติ เอเตสุ ฉสุ อายตเนสุ สพฺพโส นิรุทฺเธสุ ปปญฺจาปิ นิรุทฺธาว โหนฺติ, วูปสนฺตาว โหนฺตีติ อตฺโถ. อารุปฺเป ปน ปุถุชฺชนเทวตานํ กิญฺจาปิ ปญฺจ ผสฺสายตนานิ นิรุทฺธานิ, ฉฏฺฐสฺส ปน อนิรุทฺธตฺตา ตโยปิ ปปญฺจา อปฺปหีนาว. อปิจ ปญฺจโวการภววเสเนว ปญฺโห กถิโตติ. จตุตฺเถ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា 'appapañcaṃ papañceti' សេចក្តីថា តែងធ្វើសេចក្តីយឺតយូរ (ឬសេចក្តីសៅហ្មង) ក្នុងទីដែលមិនគួរធ្វើសេចក្តីយឺតយូរ គឺដើរទៅកាន់ផ្លូវដែលមិនគួរដើរ។ ពាក្យថា 'tāvatā papañcassa gati' សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃផស្សាយតនៈទាំង ៦ មានត្រឹមណា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបបញ្ចធម៌ (ធម៌ធ្វើឲ្យយឺតយូរ) មានចំណែកគឺតណ្ហា ទិដ្ឋិ និងមានៈ ក៏មានត្រឹមណោះដែរ។ ពាក្យថា 'channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā papañcanirodho papañcavūpasamo' សេចក្តីថា កាលបើអាយតនៈទាំង ៦ នេះ រលត់ទៅដោយមិនមានសេសសល់ដោយប្រការទាំងពួងហើយ បបញ្ចធម៌ទាំងឡាយក៏រលត់ទៅដែរ គឺរលត់ស្ងប់ទៅវិញ នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែក្នុងអរូបភព សូម្បីផស្សាយតនៈទាំង ៥ របស់ពួកទេវតាជាបុថុជ្ជនរលត់ទៅហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះអាយតនៈទី ៦ (មនាយតនៈ) មិនទាន់រលត់ បបញ្ចធម៌ទាំង ៣ ក៏មិនទាន់លះបង់បានឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ប្រស្នានេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភពតែម្យ៉ាង។ ក្នុងសូត្រទី ៤ គប្បីដឹងសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។

๕. อุปวาณสุตฺตวณฺณนา

៥. សេចក្តីពន្យល់នៃឧបវាណសូត្រ

๑๗๕-๑๗๖. ปญฺจเม วิชฺชายนฺตกโร โหตีติ วิชฺชาย วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกโร โหติ, สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ กตฺวา ติฏฺฐตีติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สอุปาทาโนติ สคหโณว หุตฺวา. อนฺตกโร อภวิสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กตฺวา ฐิโต อภวิสฺส. จรณสมฺปนฺโนติ ปนฺนรสธมฺมเภเทน จรเณน สมนฺนาคโต. ยถาภูตํ ชานํ [Pg.352] ปสฺสํ อนฺตกโร โหตีติ ยถาสภาวํ มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา ปสฺสิตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กตฺวา ฐิโต นาม โหตีติ อรหตฺตนิกูเฏน ปญฺหํ นิฏฺฐเปสิ. ฉฏฺฐํ เหฏฺฐา เอกกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

១៧៥-១៧៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ពាក្យថា vijjāyantakaro hoti គឺ ជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខដោយវិជ្ជា គឺតាំងនៅដោយធ្វើនូវវដ្តទុក្ខទាំងអស់ឲ្យមានកំណត់ មានទីបំផុត។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះឯង។ ពាក្យថា saupādāno គឺ ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រកាន់ខ្ជាប់ (ឧបាទាន) នោះឯង។ ពាក្យថា antakaro abhavissa គឺ គប្បីជាអ្នកតាំងនៅដោយធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា caraṇasampanno គឺ ជាអ្នកប្រកបដោយចរណៈ មានការចែកជាធម៌ ១៥ យ៉ាង។ ពាក្យថា yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ antakaro hoti សេចក្តីថា ដឹងហើយ ឃើញហើយតាមសភាវៈពិត ដោយមគ្គបញ្ញា ហើយធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ រួចតាំងនៅ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ប្រស្នាដោយការលើកឡើងនូវអរហត្តផលជាកំពូល យ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទីប្រាំមួយ គប្បីដឹងដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងអដ្ឋកថាឯកកនិបាតខាងក្រោមនោះឯង។

๗. ราหุลสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថារាហុលសូត្រ

๑๗๗. สตฺตเม อชฺฌตฺติกาติ เกสาทีสุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการลกฺขณา ปถวีธาตุ. พาหิราติ พหิทฺธา อนินฺทฺริยพทฺเธสุ ปาสาณปพฺพตาทีสุ ถทฺธาการลกฺขณา ปถวีธาตุ. อิมินาว นเยน เสสาปิ ธาตุโย เวทิตพฺพา. เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตาติ อิทํ ตยํ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ. สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพนฺติ เหตุนา การเณน มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตพฺพํ. ทิสฺวาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตฺวา. อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ มคฺควชฺฌตณฺหํ สมูลกํ ฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ วิวตฺตยิ อุพฺพตฺเตตฺวา ปชหิ. สมฺมา มานาภิสมยาติ เหตุนา การเณน นววิธสฺส มานสฺส ปหานาภิสมยา. อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขํ ปริจฺฉินฺนํ ปริวฏุมํ อกาสิ, กตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. อิติ สตฺถารา สํยุตฺตมหานิกาเย ราหุโลวาเท (สํ. นิ. ๓.๙๑ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา, จูฬราหุโลวาเทปิ (ม. นิ. ๓.๔๑๖ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา, อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาเท (ม. นิ. ๒.๑๐๗ อาทโย) ทหรสฺเสว สโต มุสาวาทา เวรมณี กถิตา, มหาราหุโลวาเท (ม. นิ. ๒.๑๑๓ อาทโย) วิปสฺสนา กถิตา. อิมสฺมึ องฺคุตฺตรมหานิกาเย อยํ จตุโกฏิกสุญฺญตา นาม กถิตาติ.

១៧៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា ajjhattikā (ជាខាងក្នុង) បានដល់ បឋវីធាតុដែលមានលក្ខណៈរឹងប៉ឹង ក្នុងចំណែកទាំងឡាយ ២០ មានសក់ជាដើម។ ពាក្យថា bāhirā (ជាខាងក្រៅ) បានដល់ បឋវីធាតុដែលមានលក្ខណៈរឹងប៉ឹង ក្នុងវត្ថុដែលមិនជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រីយ៍ មានផ្ទាំងថ្ម និងភ្នំជាដើម ខាងក្រៅខ្លួន។ ដោយន័យនេះឯង ធាតុដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ក៏គប្បីដឹងដែរ។ ពួកពាក្យទាំង ៣ នេះគឺ នេតំ មម (នុ៎ះមិនមែនជារបស់យើង), នេសោហមស្មិ (នុ៎ះមិនមែនជាយើង), ន មេសោ អត្តា (នុ៎ះមិនមែនជាខ្លួនរបស់យើង) ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដោយអំណាចនៃការបដិសេធការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា sammappaññāya daṭṭhabbaṃ សេចក្តីថា គប្បីឃើញដោយមគ្គបញ្ញា តាមហេតុ តាមការណ៍។ ពាក្យថា disvā សេចក្តីថា ឃើញហើយដោយមគ្គបញ្ញាដែលកើតឡើងជាមួយវិបស្សនា។ ពាក្យថា acchecchi taṇhaṃ សេចក្តីថា បានកាត់ផ្តាច់នូវតណ្ហាដែលត្រូវលះបង់ដោយមគ្គ ព្រមទាំងឫសគល់។ ពាក្យថា vivattayi saṃyojanaṃ សេចក្តីថា បានរើឡើង បានលះបង់នូវសញ្ញោជនៈ សូម្បីទាំង ១០ ប្រការ។ ពាក្យថា sammā mānābhisamayā សេចក្តីថា ព្រោះការលះបង់ និងការត្រាស់ដឹងនូវមានះ ៩ ប្រការ ដោយហេតុ ដោយការណ៍ដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា antamakāsi dukkhassa សេចក្តីថា បានធ្វើនូវវដ្តទុក្ខឲ្យមានទីបំផុត ឲ្យមានការកំណត់ភាគ គឺបានធ្វើរួចហើយឋិតនៅ នេះជាអត្ថន័យក្នុងសូត្រនេះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងវិបស្សនាក្នុងរាហុលោវាទសូត្រ នៃសំយុត្តនិកាយ, ទ្រង់សម្តែងវិបស្សនាក្នុងចូឡរាហុលោវាទសូត្រផង, ទ្រង់សម្តែងការវៀរចាកមុសាវាទ ចំពោះព្រះរាហុលដ៏នៅក្មេងខ្ចី ក្នុងអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ, ទ្រង់សម្តែងវិបស្សនាក្នុងមហារាហុលោវាទសូត្រ។ ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងវិបស្សនាដែលហៅថា ចតុកោដិសុញ្ញតា នេះឯង។

๘. ชมฺพาลีสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាជម្ពាលីសូត្រ

๑๗๘. อฏฺฐเม สนฺตํ เจโตวิมุตฺตินฺติ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ อญฺญตรํ สมาปตฺตึ. สกฺกายนิโรธนฺติ เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตสฺส สกฺกายสฺส นิโรธํ, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. น ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณวเสน น ปกฺขนฺทติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. น ปาฏิกงฺโขติ น ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. เลปคเตนาติ เลปมกฺขิเตน.

១៧៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា santaṃ cetovimuttiṃ សេចក្តីថា នូវសមាបត្តិណាមួយ ក្នុងបណ្តាសមាបត្តិទាំង ៨។ ពាក្យថា sakkāyanirodhaṃ សេចក្តីថា នូវការរលត់ទៅនៃសក្កាយៈ ពោលគឺវដ្តៈក្នុងភូមិទាំង ៣ អត្ថថា ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា na pakkhandati សេចក្តីថា មិនស្ទុះទៅដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា na pāṭikaṅkho សេចក្តីថា មិនគប្បីសង្ឃឹម។ ពាក្យថា lepagatena សេចក្តីថា ដែលប្រឡាក់ដោយគ្រឿងលាប។

อิมสฺมิญฺจ [Pg.353] ปนตฺเถ นทีปารํ คนฺตุกามปุริโสปมฺมํ อาหริตพฺพํ – เอโก กิร ปุริโส จณฺฑโสตาย วาฬมจฺฉากุลาย นทิยา ปารํ คนฺตุกาโม ‘‘โอริมํ ตีรํ สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยํ, กึ นุ โข กตฺวา ปารํ คมิสฺสามี’’ติ ปฏิปาฏิยา ฐิเต อฏฺฐ กกุธรุกฺเข ทิสฺวา ‘‘สกฺกา อิมาย รุกฺขปฏิปาฏิยา คนฺตุ’’นฺติ มนสิกตฺวา ‘‘กกุธรุกฺขา นาม มฏฺฐสาขา โหนฺติ, สาขาย หตฺถา น สณฺฐเหยฺยุ’’นฺติ นิคฺโรธปิลกฺขรุกฺขาทีนํ อญฺญตรสฺส ลาขาย หตฺถปาเท มกฺเขตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน เอกํ สาขํ คณฺหิ. หตฺโถ ตตฺเถว ลคิ. ปุน วามหตฺเถน ทกฺขิณปาเทน วามปาเทนาติ จตฺตาโรปิ หตฺถปาทา ตตฺเถว ลคึสุ. โส อโธสิโร ลมฺพมาโน อุปรินทิยํ เทเว วุฏฺเฐ ปุณฺณาย นทิยา โสเต นิมุคฺโค กุมฺภีลาทีนํ ภกฺโข อโหสิ.

ក៏ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីនាំមកនូវឧបមាដោយបុរសអ្នកចង់ទៅកាន់ត្រើយម្ខាងនៃទន្លេ៖ ឮថា បុរសម្នាក់ចង់ទៅកាន់ត្រើយម្ខាងនៃទន្លេដែលមានខ្សែទឹកហូរខ្លាំង ពេញទៅដោយត្រីសាហាវ គិតថា «ត្រើយខាងអាយ គួរឲ្យសង្ស័យ មានភ័យចំពោះមុខ ត្រើយខាងនាយ ជាទីក្សេម មិនមានភ័យចំពោះមុខ តើយើងគប្បីធ្វើដូចម្តេច ទើបអាចទៅកាន់ត្រើយម្ខាងបាន?» កាលក្រឡេកទៅឃើញដើមកកុធៈទាំង ៨ ដើម ដុះរៀបរយតាមលំដាប់ ក៏គិតថា «យើងអាចដើរទៅតាមជួរដើមឈើទាំងនេះបាន» ហើយគិតទៀតថា «ដើមកកុធៈទាំងឡាយ តែងមានមែករលីងរលោង ដៃមិនអាចតោងជាប់នឹងមែកបានឡើយ» ទើបយកជ័រល័ក្តនៃដើមឈើណាមួយ មានដើមជ្រៃ ឬដើមជ្រៃក្រាំងជាដើម មកលាបដៃនិងជើង រួចយកដៃស្តាំតោងមែកឈើមួយ។ ដៃក៏ស្អិតជាប់នឹងមែកឈើនោះឯង។ បន្ទាប់មក ក៏យកដៃឆ្វេង ជើងស្តាំ និងជើងឆ្វេងតោងទៀត ដៃនិងជើងទាំង ៤ ក៏ស្អិតជាប់នៅទីនោះឯង។ បុរសនោះមានក្បាលសំយុងចុះក្រោម ព្យួររយឡាយ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់នៅផ្នែកខាងលើនៃទន្លេ ទឹកទន្លេក៏ជោរជន់ឡើង គាត់ក៏លិចទៅក្នុងខ្សែទឹកទន្លេ ក្លាយជាចំណីនៃសត្វក្រពើជាដើម។

ตตฺถ นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ ทฏฺฐพฺพํ, โสตสฺส ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย โยคาวจโร, โอริมตีรํ วิย สกฺกาโย, ปาริมตีรํ วิย นิพฺพานํ, ปฏิปาฏิยา ฐิตา อฏฺฐ กกุธรุกฺขา วิย อฏฺฐ สมาปตฺติโย, เลปมกฺขิเตน หตฺเถน สาขาคหณํ วิย ฌานวิปสฺสนานํ ปาริปนฺถิเก อโสเธตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนํ, จตูหิ หตฺถปาเทหิ สาขาย พทฺธสฺส โอลมฺพนํ วิย ปฐมชฺฌาเน นิกนฺติยา ลคฺคกาโล, อุปริโสเต วุฏฺฐิ วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ กิเลสานํ อุปฺปนฺนกาโล, นทิยา ปุณฺณาย โสเต นิมุคฺคสฺส กุมฺภีลาทีนํ ภกฺขภูตกาโล วิย สํสารโสเต นิมุคฺคสฺส จตูสุ อปาเยสุ ทุกฺขานุภวนกาโล เวทิตพฺโพ.

ក្នុងឧបមានោះ គប្បីជ្រាបថា ខ្សែទឹកទន្លេ ប្រៀបដូចជាខ្សែទឹកនៃសង្សារវដ្ត, បុរសដែលចង់ទៅកាន់ត្រើយម្ខាងនៃខ្សែទឹក ប្រៀបដូចជាព្រះយោគាវចរ, ត្រើយខាងអាយ ប្រៀបដូចជាសក្កាយៈ, ត្រើយខាងនាយ ប្រៀបដូចជាព្រះនិព្វាន, ដើមកកុធៈទាំង ៨ ដែលដុះតាមលំដាប់ ប្រៀបដូចជាសមាបត្តិទាំង ៨, ការយកដៃប្រឡាក់ដោយគ្រឿងលាបទៅតោងមែកឈើ ប្រៀបដូចជាការចូលសមាបត្តិដោយមិនបានជម្រះធម៌ជាគ្រឿងរារាំងនៃឈាននិងវិបស្សនា, ការព្យួររយឡាយព្រោះដៃជើងទាំង ៤ ជាប់នឹងមែកឈើ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលជាប់ជំពាក់ដោយនិកន្តិក្នុងបឋមជ្ឈាន, ភ្លៀងធ្លាក់នៅផ្នែកខាងលើនៃខ្សែទឹក ប្រៀបដូចជាខណៈដែលកិលេសកើតឡើងក្នុងទ្វារទាំង ៦, ខណៈដែលលិចទៅក្នុងខ្សែទឹកទន្លេដ៏ពេញប្រៀប ហើយក្លាយជាចំណីនៃសត្វក្រពើជាដើម ប្រៀបដូចជាខណៈដែលលិចចុះក្នុងខ្សែទឹកនៃសង្សារវដ្ត ហើយទទួលទុក្ខក្នុងអបាយទាំង ៤។

สุทฺเธน หตฺเถนาติ สุโธเตน ปริสุทฺธหตฺเถน. อิมสฺมิมฺปิ อตฺเถ ตาทิสเมว โอปมฺมํ กาตพฺพํ – ตเถว หิ ปารํ คนฺตุกาโม ปุริโส ‘‘กกุธรุกฺขา นาม มฏฺฐสาขา, กิลิฏฺฐหตฺเถน คณฺหนฺตสฺส หตฺโถ ปริคเลยฺยา’’ติ หตฺถปาเท สุโธเต กตฺวา เอกํ สาขํ คณฺหิตฺวา ปฐมํ รุกฺขํ อารุฬฺโห. ตโต โอตริตฺวา ทุติยํ…เป… ตโต โอตริตฺวา อฏฺฐมํ, อฏฺฐมรุกฺขโต โอตริตฺวา ปาริมตีเร เขมนฺตภูมึ คโต.

ពាក្យថា suddhena hatthena សេចក្តីថា ដោយដៃដែលលាងស្អាតល្អ គឺដៃដ៏បរិសុទ្ធ។ សូម្បីក្នុងសេចក្តីនេះ ក៏គប្បីធ្វើឧបមាដូច្នោះដែរ គឺបុរសដែលចង់ទៅកាន់ត្រើយម្ខាងនោះឯង គិតថា «ដើមកកុធៈទាំងឡាយ តែងមានមែករលីងរលោង កាលបើកាន់តោងដោយដៃដែលប្រឡាក់ ក៏គប្បីរបូតដៃចេញ» ទើបលាងដៃនិងជើងឲ្យស្អាតល្អ រួចតោងមែកឈើមួយ ឡើងកាន់ដើមឈើទី ១។ បន្ទាប់មក ក៏ចុះពីដើមឈើនោះ ឡើងកាន់ដើមឈើទី ២...។ល។ រួចចុះពីដើមឈើនោះ ឡើងកាន់ដើមឈើទី ៨ លុះចុះពីដើមឈើទី ៨ ក៏បានទៅដល់ទីដ៏មានសេចក្តីក្សេមនៅត្រើយខាងនាយ។

ตตฺถ ‘‘อิเมหิ รุกฺเขหิ ปาริมตีรํ คมิสฺสามี’’ติ ตสฺส ปุริสสฺส จินฺติตกาโล วิย โยคิโน ‘‘อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต [Pg.354] วุฏฺฐาย อรหตฺตํ คมิสฺสามี’’ติ จินฺติตกาโล, สุทฺเธน หตฺเถน สาขาคหณํ วิย ฌานวิปสฺสนานํ ปาริปนฺถิกธมฺเม โสเธตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนํ. ตตฺถ ปฐมรุกฺขาโรหณกาโล วิย ปฐมชฺฌานสมาปตฺติกาโล, ปฐมรุกฺขโต โอรุยฺห ทุติยํ อารุฬฺหกาโล วิย ปฐมชฺฌาเน นิกนฺติยา อพทฺธสฺส ตโต วุฏฺฐาย ทุติยชฺฌานสมาปนฺนกาโล…เป… สตฺตมรุกฺขโต โอรุยฺห อฏฺฐมํ อารุฬฺหกาโล วิย อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยํ นิกนฺติยา อพทฺธสฺส ตโต วุฏฺฐาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปนฺนกาโล. อฏฺฐมรุกฺขโต โอรุยฺห ปาริมตีรํ เขมนฺตภูมึ คตกาโล วิย เนวสญฺญานาสญฺญายตเน นิกนฺติยา อพทฺธสฺส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตกาโล เวทิตพฺโพ.

ក្នុងឧបមានោះ ខណៈដែលបុរសនោះគិតថា «យើងនឹងទៅកាន់ត្រើយខាងនាយ ដោយដើមឈើទាំងឡាយនេះ» ប្រៀបដូចជាខណៈដែលព្រះយោគីគិតថា «យើងនឹងចូលកាន់សមាបត្តិទាំង ៨ រួចចេញពីសមាបត្តិ ហើយនឹងសម្រេចព្រះអរហត្ត», ការតោងមែកឈើដោយដៃដ៏ស្អាត ប្រៀបដូចជាការជម្រះធម៌ជាគ្រឿងរារាំងនៃឈាននិងវិបស្សនា រួចចូលកាន់សមាបត្តិ។ ក្នុងសមាបត្តិនោះ ខណៈដែលឡើងកាន់ដើមឈើទី ១ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលចូលកាន់បឋមជ្ឈានសមាបត្តិ, ខណៈដែលចុះពីដើមឈើទី ១ ហើយឡើងកាន់ដើមឈើទី ២ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលមិនជាប់ជំពាក់ដោយនិកន្តិក្នុងបឋមជ្ឈាន រួចចេញពីបឋមជ្ឈាននោះ ហើយចូលកាន់ទុតិយជ្ឈានសមាបត្តិ...។ល។ ខណៈដែលចុះពីដើមឈើទី ៧ ហើយឡើងកាន់ដើមឈើទី ៨ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលមិនជាប់ជំពាក់ដោយនិកន្តិក្នុងអាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ រួចចេញពីអាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិនោះ ហើយចូលកាន់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ។ ចំណែកឯខណៈដែលចុះពីដើមឈើទី ៨ ហើយទៅដល់ទីដ៏មានសេចក្តីក្សេមនៅត្រើយខាងនាយ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលមិនជាប់ជំពាក់ដោយនិកន្តិក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ រួចចេញពីសមាបត្តិនោះ ហើយពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ រហូតដល់សម្រេចព្រះអរហត្ត គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิ กโรตีติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณภูตาย คณพหลมหาอวิชฺชาย ปเภทสงฺขาตํ อรหตฺตํ มนสิ กโรติ. น ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณวเสเนว น ปกฺขนฺทติ. ชมฺพาลีติ คามโต นิกฺขนฺตสฺส มหาอุทกสฺส ปติฏฺฐานภูโต มหาอาวาโฏ. อเนกวสฺสคณิกาติ คามสฺส วา นครสฺส วา อุปฺปนฺนกาเลเยว อุปฺปนฺนตฺตา อเนกานิ วสฺสคณานิ อุปฺปนฺนาย เอติสฺสาติ อเนกวสฺสคณิกา. อายมุขานีติ จตสฺโส ปวิสนกนฺทรา. อปายมุขานีติ อปวาหนจฺฉิทฺทานิ. น อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโขติ น ปาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. น หิ ตโต อุทกํ อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ คเหตฺวา มหาสมุทฺทํ ปาปุณาติ.

ពាក្យថា avijjāppabhedaṃ manasi karoti សេចក្តីថា ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវព្រះអរហត្ត ដែលពោលគឺការទម្លាយនូវអវិជ្ជាដ៏ក្រាស់ឃ្មឹក ដែលជាសេចក្តីមិនដឹងក្នុងឋានទាំង ៨។ ពាក្យថា na pakkhandati សេចក្តីថា មិនស្ទុះទៅដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍នោះឯង។ ពាក្យថា jambālī បានដល់ រណ្តៅធំដែលជាទីដក់នៃទឹកដ៏ច្រើនដែលហូរចេញពីភូមិ។ ពាក្យថា anekavassagaṇikā សេចក្តីថា រណ្តៅដែលមានអាយុកាលច្រើនឆ្នាំមកហើយ ព្រោះកើតឡើងតាំងពីពេលដែលភូមិ ឬនគរកើតឡើងម្ល៉េះ។ ពាក្យថា āyamukhāni បានដល់ ច្រកចូលនៃទឹកទាំង ៤ ទិស។ ពាក្យថា apāyamukhāni បានដល់ ច្រកបង្ហូរទឹកចេញ។ ពាក្យថា na āḷippabhedo pāṭikaṅkho សេចក្តីថា មិនគប្បីសង្ឃឹមនូវការធ្លាយទំនប់ឡើយ។ ព្រោះថា ទឹកពីទីនោះមិនអាចជោរជន់ឡើង បំផ្លាញទំនប់ ហើយនាំយកសម្រាមទៅកាន់មហាសមុទ្របានឡើយ។

อิมสฺส ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ อุยฺยานคเวสกโอปมฺมํ อาหริตพฺพํ. เอโก กิร นครวาสิโก กุลปุตฺโต อุยฺยานํ คเวสนฺโต นครโต นาติทูเร นจฺจาสนฺเน มหนฺตํ ชมฺพาลึ อทฺทส. โส ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน รมณียํ อุยฺยานํ ภวิสฺสตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา กุทฺทาลํ อาทาย จตฺตาริปิ กนฺทรานิ ปิธาย อปวาหนจฺฉิทฺทานิ วิวริตฺวา อฏฺฐาสิ. เทโว น สมฺมา วสฺสิ, อวเสสอุทกํ อปวาหนจฺฉิทฺเทน ปริสฺสวิตฺวา คตํ. จมฺมขณฺฑปิโลติกาทีนิ ตตฺเถว ปูติกานิ ชาตานิ, ปาณกา สณฺฐิตา, สมนฺตา อนุปคมนียา ชาตา. อุปคตานมฺปิ นาสาปุเฏ ปิธาย ปกฺกมิตพฺพํ โหติ[Pg.355]. โส กติปาเหน อาคนฺตฺวา ปฏิกฺกมฺม ฐิโต โอโลเกตฺวา ‘‘น สกฺกา อุปคนฺตุ’’นฺติ ปกฺกามิ.

ក៏ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីនាំមកនូវឧបមាដោយបុរសអ្នកស្វែងរកសួនច្បារ៖ ឮថា កុលបុត្រអ្នកក្រុងម្នាក់ កាលស្វែងរកសួនច្បារ បានឃើញរណ្តៅទឹកដ៏ធំមួយ នៅមិនឆ្ងាយមិនជិតពេកអំពីនគរ។ គាត់គិតថា «ក្នុងទីនេះ នឹងមានសួនច្បារដ៏គួរឲ្យត្រេកអរជាមិនខាន» ទើបកាន់ចបកាប់ទៅបិទច្រកទឹកចូលទាំង ៤ ហើយបើកច្រកបង្ហូរទឹកចេញ រួចឈរចាំមើល។ តែមេឃមិនបង្អុរភ្លៀងចុះមកដោយស្រួលឡើយ ទឹកដែលនៅសល់ក៏ហូរច្រោះចេញតាមច្រកបង្ហូរទឹកអស់ទៅ។ ពួកបំណែកស្បែក និងកំណាត់សំពត់ចាស់ៗជាដើម ក៏រលួយស្អុយនៅទីនោះឯង សត្វល្អិតទាំងឡាយក៏កើតឡើង ធ្វើឲ្យទីនោះទៅជាកន្លែងដែលគេមិនអាចចូលទៅជិតបានឡើយ។ សូម្បីតែអ្នកដែលដើរទៅជិត ក៏ត្រូវខ្ទប់ច្រមុះហើយដើរចេញទៅ។ គាត់បានមកដល់ទីនោះក្រោយពេលកន្លងទៅពីរបីថ្ងៃ ក៏ឈរថយក្រោយបន្តិច សម្លឹងមើលទៅ រួចគិតថា «មិនអាចចូលទៅជិតបានឡើយ» ហើយក៏ដើរចេញទៅ។

ตตฺถ นครวาสี กุลปุตฺโต วิย โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ, อุยฺยานํ คเวสนฺเตน คามทฺวาเร ชมฺพาลิยา ทิฏฺฐกาโล วิย จาตุมหาภูติกกาโย, อายมุขานํ ปิหิตกาโล วิย ธมฺมสฺสวโนทกสฺส อลทฺธกาโล, อปายมุขานํ วิวฏกาโล วิย ฉทฺวาริกสํวรสฺส วิสฺสฏฺฐกาโล, เทวสฺส สมฺมา อวุฏฺฐกาโล วิย สปฺปายกมฺมฏฺฐานสฺส อลทฺธกาโล, อวเสสอุทกสฺส อปายมุเขหิ ปริสฺสวิตฺวา คตกาโล วิย อพฺภนฺตเร คุณานํ ปริหีนกาโล, อุทกสฺส อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปาปุณิตุํ อสมตฺถกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาปาฬึ ภินฺทิตฺวา กิเลสราสึ วิธมิตฺวา นิพฺพานํ สจฺฉิกาตุํ อสมตฺถกาโล, จมฺมขณฺฑปิโลติกาทีนํ ตตฺเถว ปูติภาโว วิย อพฺภนฺตเร ราคาทิกิเลเสหิ ปริปูริตกาโล, ตสฺส อาคนฺตฺวา ทิสฺวา วิปฺปฏิสาริโน คตกาโล วิย วฏฺฏสมงฺคิปุคฺคลสฺส วฏฺเฏ อภิรตกาโล เวทิตพฺโพ.

ក្នុងឧបមានោះ គប្បីជ្រាបថា កុលបុត្រអ្នកក្រុង ប្រៀបដូចជាព្រះយោគាវចរ, ខណៈដែលគាត់ស្វែងរកសួនច្បារ ហើយបានឃើញរណ្តៅទឹកនៅទ្វារភូមិ ប្រៀបដូចជាកាយដែលកើតឡើងពីមហាភូតរូប ៤, ខណៈដែលបិទច្រកទឹកចូល ប្រៀបដូចជាខណៈដែលមិនបានស្តាប់ធម៌, ខណៈដែលបើកច្រកបង្ហូរទឹកចេញ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលបណ្តោយឲ្យធ្លាយសីលសំវរៈក្នុងទ្វារទាំង ៦, ខណៈដែលមេឃមិនបង្អុរភ្លៀងចុះមកដោយស្រួល ប្រៀបដូចជាខណៈដែលមិនបានសប្បាយកម្មដ្ឋាន, ខណៈដែលទឹកដែលនៅសល់ហូរច្រោះចេញតាមច្រកបង្ហូរទឹកអស់ទៅ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលគុណធម៌ខាងក្នុងសាបសូន្យទៅ, ខណៈដែលទឹកមិនអាចជោរជន់ឡើង បំផ្លាញទំនប់ ហើយនាំយកសម្រាមទៅកាន់មហាសមុទ្របាន ប្រៀបដូចជាខណៈដែលមិនអាចទម្លាយទំនប់គឺអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គ ដើម្បីកម្ចាត់គំនរកិលេស ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានបាន, ការរលួយស្អុយនៃបំណែកស្បែក និងកំណាត់សំពត់ចាស់ៗជាដើមនៅទីនោះឯង ប្រៀបដូចជាខណៈដែលខាងក្នុងពេញទៅដោយកិលេសមានរាគៈជាដើម, ខណៈដែលគាត់មកឃើញហើយកើតសេចក្តីក្តៅក្រហាយ រួចដើរចេញទៅ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយវដ្តៈ ត្រេកអរក្នុងវដ្តសង្សារ។

อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโขติ ปาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺขิตพฺโพ. ตโต หิ อุทกํ อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปาปุณิตุํ สกฺขิสฺสตีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា āḷippabhedo pāṭikaṅkho សេចក្តីថា គប្បីសង្ឃឹមនូវការធ្លាយទំនប់។ អត្ថថា ព្រោះថា ទឹកពីទីនោះនឹងអាចជោរជន់ឡើង បំផ្លាញទំនប់ ហើយនាំយកសម្រាមទៅកាន់មហាសមុទ្របាន។

อิธาปิ ตเทว โอปมฺมํ อาหริตพฺพํ. ตตฺถ อายมุขานํ วิวฏกาโล วิย สปฺปายธมฺมสฺสวนสฺส ลทฺธกาโล, อปายมุขานํ ปิหิตกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส ปจฺจุปฏฺฐิตกาโล, เทวสฺส สมฺมา วุฏฺฐกาโล วิย สปฺปายกมฺมฏฺฐานสฺส ลทฺธกาโล, อุทกสฺส อุฏฺฐาย ปาฬึ ภินฺทิตฺวา กจวรํ อาทาย มหาสมุทฺทํ ปตฺตกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชํ ภินฺทิตฺวา อกุสลราสึ วิธมิตฺวา อรหตฺตํ สจฺฉิกตกาโล, อายมุเขหิ ปวิฏฺเฐน อุทเกน สรสฺส ปริปุณฺณกาโล วิย อพฺภนฺตเร โลกุตฺตรธมฺเมหิ ปริปุณฺณกาโล, สมนฺตโต วตึ กตฺวา รุกฺเข โรเปตฺวา อุยฺยานมชฺเฌ ปาสาทํ มาเปตฺวา นาฏกานิ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา สุโภชนํ ภุญฺชนฺตสฺส นิสินฺนกาโล วิย ธมฺมปาสาทํ อารุยฺห [Pg.356] นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺนกาโล เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. เทสนา ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสิกา กถิตาติ.

សូម្បីក្នុងសេចក្តីនេះ ក៏គប្បីនាំមកនូវឧបមានោះឯង។ ក្នុងឧបមានោះ ខណៈដែលបើកច្រកទឹកចូល ប្រៀបដូចជាខណៈដែលបានស្តាប់ធម៌ដ៏ជាទីសប្បាយ, ខណៈដែលបិទច្រកបង្ហូរទឹកចេញ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលសីលសំវរៈក្នុងទ្វារទាំង ៦ តាំងឡើងព្រម, ខណៈដែលមេឃបង្អុរភ្លៀងចុះមកដោយស្រួល ប្រៀបដូចជាខណៈដែលបានសប្បាយកម្មដ្ឋាន, ខណៈដែលទឹកជោរជន់ឡើង បំផ្លាញទំនប់ ហើយនាំយកសម្រាមទៅដល់មហាសមុទ្រ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលទម្លាយអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គ កម្ចាត់គំនរអកុសល ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះអរហត្ត, ខណៈដែលស្រះពេញប្រៀបដោយទឹកដែលហូរចូលតាមច្រកទឹកចូល ប្រៀបដូចជាខណៈដែលខាងក្នុងពេញប្រៀបដោយលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ, ខណៈដែលបុរសនោះធ្វើរបងព័ទ្ធជុំវិញ ដាំដើមឈើ សង់ប្រាសាទចំកណ្តាលសួនច្បារ ចាត់ចែងល្បែងរបាំទាំងឡាយ ហើយអង្គុយបរិភោគភោជនាហារដ៏មានរសឆ្ងាញ់ ប្រៀបដូចជាខណៈដែលព្រះយោគីឡើងកាន់ប្រាសាទគឺធម៌ ហើយចូលផលសមាបត្តិមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ អង្គុយនៅ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកឯទេសនានេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយលាយឡំគ្នានូវលោកិយ និងលោកុត្តរៈ។

๙. นิพฺพานสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថានិព្វានសូត្រ

๑๗๙. นวเม หานภาคิยา สญฺญาติอาทีสุ ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ, หานภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อภิธมฺเม วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถาภูตํ นปฺปชานนฺตีติ ยถาสภาวโต มคฺคญาเณน น ชานนฺติ.

១៧៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ត្រង់ពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «hānabhāgiyā saññā» (សញ្ញាជាចំណែកនៃសេចក្តីសាបសូន្យ) សេចក្តីពន្យល់ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងអភិធម្មថា «សញ្ញានិងមនសិការប្រកបដោយកាម តែងប្រព្រឹត្តទៅរកបុគ្គលអ្នកបានបឋមជ្ឈាន បញ្ញានោះឈ្មោះថា ជាចំណែកនៃសេចក្តីសាបសូន្យ» (អភិ. វិ. ៧៩៩) នោះឯង។ បទថា «yathābhūtaṃ nappajānantī» សេចក្តីថា មិនដឹងដោយមគ្គញាណតាមសភាវៈពិត។

๑๐. มหาปเทสสุตฺตวณฺณนา

១០. សេចក្តីអធិប្បាយមហាបទេសសូត្រ

๑๘๐. ทสเม โภคนคเร วิหรตีติ ปรินิพฺพานสมเย จาริกํ จรนฺโต ตํ นครํ ปตฺวา ตตฺถ วิหรติ. อานนฺทเจติเยติ อานนฺทยกฺขสฺส ภวนฏฺฐาเน ปติฏฺฐิตวิหาเร. มหาปเทเสติ มหาโอกาเส มหาอปเทเส วา, พุทฺธาทโย มหนฺเต มหนฺเต อปทิสิตฺวา วุตฺตานิ มหาการณานีติ อตฺโถ. เนว อภินนฺทิตพฺพนฺติ หฏฺฐตุฏฺเฐหิ สาธุการํ ทตฺวา ปุพฺเพว น โสตพฺพํ. เอวํ กเต หิ ปจฺฉา ‘‘อิทํ น สเมตี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ‘‘กึ ปุพฺเพว อยํ ธมฺโม, อิทานิ น ธมฺโม’’ติ วตฺวา ลทฺธึ น วิสฺสชฺเชติ. นปฺปฏิกฺโกสิตพฺพนฺติ ‘‘กึ เอส พาโล วทตี’’ติ เอวํ ปุพฺเพว น วตฺตพฺพํ. เอวํ วุตฺเต หิ วตฺตุํ ยุตฺตมฺปิ น วกฺขติ. เตนาห – อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวาติ. ปทพฺยญฺชนานีติ ปทสงฺขาตานิ พฺยญฺชนานิ. สาธุกํ อุคฺคเหตฺวาติ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน ปาฬิ วุตฺตา, อิมสฺมึ ฐาเน อตฺโถ วุตฺโต, อิมสฺมึ ฐาเน อนุสนฺธิ กถิตา, อิมสฺมึ ฐาเน ปุพฺพาปรํ กถิต’’นฺติ สุฏฺฐุ คเหตฺวา. สุตฺเต โอตาเรตพฺพานีติ สุตฺเต โอตริตพฺพานิ. วินเย สนฺทสฺเสตพฺพานีติ วินเย สํสนฺเทตพฺพานิ.

១៨០. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា «bhoganagare viharati» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យជិតបរិនិព្វាន ព្រះមានព្រះភាគកាលស្តេចទៅកាន់ចារិក បានដល់ទៅកាន់នគរនោះ ហើយគង់នៅទីនោះ។ បទថា «Ānandacetiye» សេចក្តីថា ក្នុងវិហារដែលតាំងនៅក្នុងទីជាលំនៅរបស់អានន្ទយក្ស។ បទថា «mahāpadese» សេចក្តីថា ក្នុងឱកាសដ៏ធំ ឬក្នុងសេចក្តីអាងដ៏ធំ ពោលគឺ ហេតុផលដ៏ធំដែលទ្រង់សំដែងឡើងដោយអាងចំពោះបុគ្គលដ៏ធំៗ មានព្រះពុទ្ធជាដើម។ បទថា «neva abhinanditabbaṃ» សេចក្តីថា មិនត្រូវស្តាប់ដោយរីករាយត្រេកអរ ហើយប្រទានសាធុការតាំងពីដំបូងឡើយ។ ព្រោះថាកាលបើធ្វើដូច្នោះ ទោះបីជាខាងក្រោយមក គេនិយាយថា «សេចក្តីនេះមិនត្រូវគ្នាទេ» ក៏ដោយ ក៏នៅតែនិយាយថា «ចុះកាលពីមុន ធម៌នេះជាធម៌ ចុះឥឡូវនេះ មិនមែនជាធម៌ឬ?» ហើយមិនព្រមលះបង់លទ្ធិនោះឡើយ។ បទថា «nappaṭikkositabbaṃ» សេចក្តីថា មិនត្រូវពោលតាំងពីដំបូងឡើយថា «មនុស្សពាលនេះនិយាយអ្វីហ្នឹង?»។ ព្រោះថាកាលបើពោលយ៉ាងនេះ ទោះបីជាពាក្យដែលគួរពោល ក៏គេមិនពោលដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «anabhinanditvā appaṭikkositvā» (មិនត្រូវត្រេកអរ មិនត្រូវកំហែង)។ បទថា «padabyañjanāni» សេចក្តីថា ព្យញ្ជនៈដែលរាប់ថាជាបទ។ បទថា «sādhukaṃ uggahetvā» សេចក្តីថា កំណត់ចាំទុកយ៉ាងល្អថា «ក្នុងទីនេះ ព្រះបាលីទ្រង់សំដែងទុក ក្នុងទីនេះ អត្ថន័យទ្រង់សំដែងទុក ក្នុងទីនេះ អនុសន្ធិទ្រង់សំដែងទុក ក្នុងទីនេះ ធម៌ខាងដើមនិងខាងចុងទ្រង់សំដែងទុក»។ បទថា «sutte otāretabbāni» សេចក្តីថា គប្បីចុះសម្រុងក្នុងសូត្រ។ បទថា «vinaye sandassetabbāni» សេចក្តីថា គប្បីប្រៀបធៀបក្នុងវិន័យ។

เอตฺถ จ สุตฺตนฺติ วินโย วุตฺโต. ยถาห – ‘‘กตฺถ ปฏิกฺขิตฺตํ, สาวตฺถิยํ สุตฺตวิภงฺเค’’ติ (จูฬว. ๔๕๗) วินโยติ ขนฺธโก. ยถาห – ‘‘วินยาติสาเร’’ติ. เอวํ วินยปิฏกมฺปิ น ปริยาทิยติ. อุภโตวิภงฺคา ปน สุตฺตํ, ขนฺธกปริวารา [Pg.357] วินโยติ เอวํ วินยปิฏกํ ปริยาทิยติ. อถ วา สุตฺตนฺตปิฏกํ สุตฺตํ, วินยปิฏกํ วินโยติ เอวํ ทฺเวเยว ปิฏกานิ ปริยาทิยนฺติ. สุตฺตนฺตาภิธมฺมปิฏกานิ วา สุตฺตํ, วินยปิฏกํ วินโยติ เอวมฺปิ ตีณิ ปิฏกานิ น ตาว ปริยาทิยนฺติ. อสุตฺตนามกญฺหิ พุทฺธวจนํ นาม อตฺถิ. เสยฺยถิทํ – ชาตกํ ปฏิสมฺภิทา นิทฺเทโส สุตฺตนิปาโต ธมฺมปทํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ วิมานวตฺถุ เปตวตฺถุ เถรคาถา เถรีคาถา อปทานนฺติ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សូត្រ» សំដៅយកវិន័យ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ទ្រង់ហាមឃាត់ក្នុងទីណា? ក្នុងសូត្រវិភង្គ នាទីក្រុងសាវត្ថី» (ចូឡវគ្គ ៤៥៧)។ ពាក្យថា «វិន័យ» សំដៅយកខន្ធកៈ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ក្នុងវិនយាតិសារៈ»។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែវិនយបិដក ក៏មិនទាន់សព្វគ្រប់ដែរ។ ប៉ុន្តែ បើវិភង្គទាំងពីរ (ឧភតោវិភង្គ) ជាសូត្រ ខន្ធកៈនិងបរិវារៈជាវិន័យ យ៉ាងនេះ វិនយបិដកទើបឈ្មោះថាសព្វគ្រប់។ ម៉្យាងទៀត សុត្តន្តបិដកជាសូត្រ វិនយបិដកជាវិន័យ យ៉ាងនេះ បិដកទាំងពីរទើបឈ្មោះថាសព្វគ្រប់។ ឬមួយ សុត្តន្តបិដកនិងអភិធម្មបិដកជាសូត្រ វិនយបិដកជាវិន័យ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែបិដកទាំងបី ក៏មិនទាន់សព្វគ្រប់ដែរ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធវចនៈដែលមិនមានឈ្មោះថា សូត្រ ក៏មានដែរ ដូចជា ជាតក បដិសម្ភិទា និទ្ទេស សុត្តនិបាត ធម្មបទ ឧទាន ឥតិវុត្តកៈ វិមានវត្ថុ បេតវត្ថុ ថេរគាថា ថេរីគាថា និងអបទាន។

สุทินฺนตฺเถโร ปน ‘‘อสุตฺตนามกํ พุทฺธวจนํ นตฺถี’’ติ ตํ สพฺพํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘ตีณิ ปิฏกานิ สุตฺตํ, วินโย ปน การณ’’นฺติ อาห. ตโต ตํ การณํ ทสฺเสนฺโต อิทํ สุตฺตมาหริ –

ចំណែកព្រះសុទិន្នត្ថេរ បានបដិសេធពាក្យទាំងអស់នោះថា «ព្រះពុទ្ធវចនៈដែលមិនមានឈ្មោះថាសូត្រ មិនមានឡើយ» ហើយពោលថា «បិដកទាំងបីជាសូត្រ ចំណែកវិន័យគឺហេតុផល»។ បន្ទាប់មក លោកកាលនឹងបង្ហាញហេតុផលនោះ ទើបនាំយកសូត្រនេះមកសំដែងថា៖

‘‘เย โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ, อิเม ธมฺมา สราคาย สํวตฺตนฺติ โน วิราคาย, สํโยคาย สํวตฺตนฺติ โน วิสํโยคาย, สอุปาทานาย สํวตฺตนฺติ โน อนุปาทานาย, มหิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน อปฺปิจฺฉตาย, อสนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน สนฺตุฏฺฐิยา, โกสชฺชาย สํวตฺตนฺติ โน วีริยารมฺภาย, สงฺคณิกาย สํวตฺตนฺติ โน ปวิเวกาย, อาจยาย สํวตฺตนฺติ โน อปจยาย. เอกํเสน, โคตมิ, ชาเนยฺยาสิ ‘เนโส ธมฺโม เนโส วินโย เนตํ สตฺถุ สาสน’นฺติ.

«ម្នាលគោតមី នាងគប្បីដឹងធម៌ទាំងឡាយណាថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីត្រេកអរ មិនមែនដើម្បីប្រាសចាកតម្រេកទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីប្រកបទុក្ខ មិនមែនដើម្បីប្រាសចាកសេចក្តីប្រកបទុក្ខទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីប្រកាន់មាំ មិនមែនដើម្បីមិនប្រកាន់មាំទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីប្រាថ្នាធំ មិនមែនដើម្បីសេចក្តីប្រាថ្នាតិចទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីមិនសន្តោស មិនមែនដើម្បីសេចក្តីសន្តោសទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស មិនមែនដើម្បីការប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាមទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការច្របូកច្របល់ដោយពួកក្រុម មិនមែនដើម្បីសេចក្តីស្ងាត់កាយស្ងាត់ចិត្តទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការសន្សំកិលេស មិនមែនដើម្បីការមិនសន្សំកិលេសទេ។ ម្នាលគោតមី នាងគប្បីចាំទុកដោយចំណែកមួយថា នេះមិនមែនជាធម៌ នេះមិនមែនជាវិន័យ នេះមិនមែនជាពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះសាស្តាឡើយ»។

‘‘เย จ โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ, อิเม ธมฺมา วิราคาย สํวตฺตนฺติ โน สราคาย, วิสํโยคาย สํวตฺตนฺติ โน สํโยคาย. อนุปาทานาย สํวตฺตนฺติ โน สอุปาทานาย, อปฺปิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน มหิจฺฉตาย, สนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน อสนฺตุฏฺฐิยา, วีริยารมฺภาย สํวตฺตนฺติ โน โกสชฺชาย, ปวิเวกาย สํวตฺตนฺติ โน สงฺคณิกาย, อปจยาย สํวตฺตนฺติ โน อาจยาย. เอกํเสน, โคตมิ, ชาเนยฺยาสิ ‘เอโส ธมฺโม เอโส วินโย เอตํ สตฺถุ สาสน’’’นฺติ (จูฬว. ๔๐๖; อ. นิ. ๘.๕๓).

«ម្នាលគោតមី នាងគប្បីដឹងធម៌ទាំងឡាយណាថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រាសចាកតម្រេក មិនមែនដើម្បីសេចក្តីត្រេកអរទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រាសចាកសេចក្តីប្រកបទុក្ខ មិនមែនដើម្បីសេចក្តីប្រកបទុក្ខទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនប្រកាន់មាំ មិនមែនដើម្បីសេចក្តីប្រកាន់មាំទេ ប្រព្រឹត្តទៅเพื่อសេចក្តីប្រាថ្នាតិច មិនមែនដើម្បីសេចក្តីប្រាថ្នាធំទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីសន្តោស មិនមែនដើម្បីសេចក្តីមិនសន្តោសទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាម មិនមែនដើម្បីសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីស្ងាត់កាយស្ងាត់ចិត្ត មិនមែនដើម្បីការច្របូកច្របល់ដោយពួកក្រុមទេ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការមិនសន្សំកិលេស មិនមែនដើម្បីការសន្សំកិលេសទេ។ ម្នាលគោតមី នាងគប្បីចាំទុកដោយចំណែកមួយថា នេះជាធម៌ នេះជាវិន័យ នេះជាពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះសាស្តា» (ចូឡវគ្គ ៤០៦, អំ. អដ្ឋក. ៨.៥៣)។

ตสฺมา สุตฺเตติ เตปิฏกพุทฺธวจเน โอตาเรตพฺพานิ. วินเยติ เอตสฺมึ ราคาทิวินยการเณ สํสนฺเทตพฺพานีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. น เจว สุตฺเต โอตรนฺตีติ สุตฺตปฏิปาฏิยา กตฺถจิ อนาคนฺตฺวา ฉลฺลึ อุฏฺฐเปตฺวา [Pg.358] คุฬฺหเวสฺสนฺตร-คุฬฺหอุมฺมคฺค-คุฬฺหวินยเวทลฺลปิฏกานํ อญฺญตรโต อาคตานิ ปญฺญายนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ อาคตานิ หิ ราคาทิวินเย จ อปญฺญายมานานิ ฉฑฺเฑตพฺพานิ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิติ หิทํ, ภิกฺขเว, ฉฑฺเฑยฺยาถา’’ติ. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ มหาปเทสํ ธาเรยฺยาถาติ อิมํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ธมฺมสฺส ปติฏฺฐาโนกาสํ ธาเรยฺยาถาติ.

ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «ក្នុងសូត្រ» សេចក្តីថា គប្បីចុះសម្រុងក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក។ ពាក្យថា «ក្នុងវិន័យ» សេចក្តីថា គប្បីប្រៀបធៀបក្នុងហេតុជាគ្រឿងកំចាត់បង់រាគៈជាដើមនេះ នេះជាអត្ថន័យក្នុងសេចក្តីនេះ។ បទថា «Na ceva sutte otaranti» សេចក្តីថា មិនបានមកក្នុងលំដាប់នៃសូត្រណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែជាធម៌ដែលគេបង្កើតឡើងដោយឡែក ហើយប្រាកដថាជាធម៌ដែលមកពីបិដកណាមួយ មានគូឡ្ហវេសន្តរៈ គូឡ្ហឧម្មគ្គៈ គូឡ្ហវិន័យ និងវេទល្លបិដក ជាដើម។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមកយ៉ាងនេះ ហើយមិនប្រាកដក្នុងវិន័យមានការកំចាត់បង់រាគៈជាដើម គប្បីលះបង់ចោល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុនេះ គប្បីលះបង់ចោលនូវពាក្យនេះទៅ»។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងកន្លែងទាំងពួងដោយឧបាយនេះឯង។ បទថា «Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha» សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ គប្បីចាំទុកនូវទីតាំងនៃធម៌ទី ៤ នេះចុះ។

สญฺเจตนิยวคฺโค ตติโย.

សញ្ចេតនិយវគ្គ ទី ៣។

(๑๙) ๔. พฺราหฺมณวคฺโค

(១៩) ៤. ព្រាហ្មណវគ្គ

๑. โยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

១. សេចក្តីអធិប្បាយយោធាជីវសូត្រ

๑๘๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม ฐานกุสโลติ เยน ฐาเนน ฐิโต อวิราเธตฺวา วิชฺฌิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมึ ฐาเน กุสโล. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

១៨១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ បទថា «ṭhānakusalo» សេចក្តីថា ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនឈរហើយ អាចបាញ់មិនឲ្យខុសគោលដៅបាន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយខាងដើមនោះឯង។

๒. ปาฏิโภคสุตฺตวณฺณนา

២. សេចក្តីអធិប្បាយបាដិភោគសូត្រ

๑๘๒. ทุติเย นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโคติ อหํ เต ปาฏิโภโคติ เอวํ ปาฏิโภโค ภวิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ชราธมฺมนฺติ ชราสภาวํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

១៨២. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា «natthi koci pāṭibhogo» សេចក្តីថា បុគ្គលដែលសមគួរនឹងធ្វើជាអ្នកធានាថា «ខ្ញុំជាអ្នកធានាចំពោះអ្នក» នោះ មិនមានឡើយ។ បទថា «jarādhammaṃ» សេចក្តីថា សភាវៈចាស់ជរា។ ន័យនេះ គប្បីដឹងក្នុងបទទាំងពួង។

๓. สุตสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីអធិប្បាយសុតសូត្រ

๑๘๓. ตติเย นตฺถิ ตโต โทโสติ ตสฺมึ โทโส นาม นตฺถีติ อตฺโถ.

១៨៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា «natthi tato doso» សេចក្តីថា ទោសក្នុងរឿងនោះ មិនមានឡើយ នេះជាអត្ថន័យ។

๔. อภยสุตฺตวณฺณนา

៤. សេចក្តីអធិប្បាយអភយសូត្រ

๑๘๔. จตุตฺเถ กิจฺฉาชีวิตการณฏฺเฐน โรโคว โรคาตงฺโก นาม. ผุฏฺฐสฺสาติ เตน โรคาตงฺเกน สมนฺนาคตสฺส. อุรตฺตาฬึ กนฺทตีติ อุรํ ตาเฬตฺวา โรทติ. อกตกลฺยาโณติอาทีสุ กลฺยาณํ วุจฺจติ ปุญฺญกมฺมํ[Pg.359], ตํ อกตํ เอเตนาติ อกตกลฺยาโณ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ปุญฺญกมฺมเมว หิ โกสลฺลสมฺภูตตฺตา กุสลํ, ภีตสฺส ปริตฺตายกตฺตา ภีรุตฺตาณนฺติ วุจฺจติ. กตปาโปติอาทีสุ ปาปํ วุจฺจติ ลามกํ อกุสลกมฺมํ. ลุทฺทนฺติ กกฺขฬกมฺมํ. กิพฺพิสนฺติ สมลํ อปริสุทฺธกมฺมํ. กงฺขี โหตีติ พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณสุ เจว สิกฺขาย จ ปุพฺพนฺเต จ อปรนฺเต จ ปุพฺพนฺตาปรนฺเต จ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท จาติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ กงฺขาย สมนฺนาคโต โหติ. วิจิกิจฺฉีติ วิจิกิจฺฉาย สมนฺนาคโต สาสนสทฺธมฺเม น นิฏฺฐํ คโต, อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน นิฏฺฐํ คนฺตุํ น สกฺโกติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១៨៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ជំងឺហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា «រោគាតង្កៈ» (ជំងឺនិងសេចក្តីក្តៅក្រហាយ) ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យរស់នៅដោយលំបាក។ បទថា «phuṭṭhassa» សេចក្តីថា បុគ្គលដែលត្រូវរោគាតង្កៈនោះគ្របសង្កត់ហើយ។ បទថា «urattāḷiṃ kandati» សេចក្តីថា គក់ទ្រូងយំ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «akatakalyāṇo» បុណ្យកម្ម ហៅថា កល្យាណៈ (សេចក្តីល្អ) បុណ្យកម្មដែលបុគ្គលនោះមិនបានធ្វើ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «akatakalyāṇo» (អ្នកមិនបានធ្វើសេចក្តីល្អ)។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះថា បុណ្យកម្មនោះឯង ឈ្មោះថា កុសល ព្រោះកើតឡើងអំពីសេចក្តីឈ្លាសវៃ ឈ្មោះថា «ភីរុត្តាណៈ» (គ្រឿងការពាររបស់បុគ្គលអ្នកខ្លាច) ព្រោះជាគ្រឿងការពារដល់បុគ្គលអ្នកខ្លាច។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «katapāpo» អកុសលកម្មដ៏លាមក ហៅថា បាប។ បទថា «luddaṃ» សេចក្តីថា កម្មដ៏សាហាវ។ បទថា «kibbisaṃ» សេចក្តីថា កម្មដែលមានមន្ទិលមិនស្អាតស្អំ។ បទថា «kaṅkhī hoti» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីសង្ស័យក្នុងស្ថានទាំង ៨ គឺ ក្នុងព្រះពុទ្ធគុណ ព្រះធម៌គុណ ព្រះសង្ឃគុណ ក្នុងសិក្ខា ក្នុងចំណែកខាងដើម (អតីត) ក្នុងចំណែកខាងចុង (អនាគត) ក្នុងចំណែកទាំងដើមទាំងចុង (អតីតនិងអនាគត) និងក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ។ បទថា «vicikicchī» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយវិចិកិច្ឆា មិនទាន់ដល់នូវការសម្រេចក្នុងសទ្ធម្មរបស់ព្រះសាសនា មិនអាចដល់នូវការសម្រេចដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រនិងការសាកសួរបានឡើយ។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងកន្លែងទាំងពួងដោយន័យនេះឯង។

๕. พฺราหฺมณสจฺจสุตฺตวณฺณนา

៥. សេចក្តីអធិប្បាយព្រាហ្មណសច្ចសូត្រ

๑๘๕. ปญฺจเม พฺราหฺมณสจฺจานีติ พฺราหฺมณานํ สจฺจานิ ตถานิ. โส เตน น สมโณติ มญฺญตีติ โส ขีณาสโว เตน สจฺเจน ‘‘อหํ สมโณ’’ติ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ น มญฺญติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ยเทว ตตฺถ สจฺจํ, ตทภิญฺญายาติ ยํ ตตฺถ ‘‘สพฺเพ ปาณา อวชฺฌา’’ติ ปฏิปตฺติยา สจฺจํ ตถํ อวิปรีตํ. อิมินา วจีสจฺจํ อพฺภนฺตรํ กตฺวา ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ ทสฺเสติ. ตทภิญฺญายาติ ตํ อุภยมฺปิ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ชานิตฺวา. อนุทฺทยาย อนุกมฺปาย ปฏิปนฺโน โหตีติ อนุทฺทยตฺถาย จ อนุกมฺปตฺถาย จ ยา ปฏิปทา, ตํ ปฏิปนฺโน โหติ, ปูเรตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. เสสปฏิปทาสุปิ เอเสว นโย.

១៨៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា «brāhmaṇasaccāni» សេចក្តីថា សេចក្តីពិតដ៏ទៀងទាត់របស់ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ។ បទថា «so tena na samaṇoti maññati» សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពនោះ មិនសំគាល់ដោយតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ តាមរយៈសេចក្តីពិតនោះថា «អាត្មាអញជាសមណៈ» ឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា «yadeva tattha saccaṃ, tadabhiññāya» សេចក្តីថា សេចក្តីពិតដ៏ទៀងទាត់មិនប្រែប្រួលក្នុងបដិបត្តិនោះ ដែលថា «សត្វទាំងពួង មិនគួរត្រូវសម្លាប់ឡើយ»។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើវចីសច្ចៈឲ្យនៅខាងក្នុង ហើយបង្ហាញនូវបរមត្ថសច្ចៈគឺព្រះនិព្វាន។ បទថា «tadabhiññāya» សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវសច្ចៈទាំងពីរនោះដោយបញ្ញាដ៏វិសេសវិសាល។ បទថា «anuddayāya anukampāya paṭipanno hoti» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិនូវបដិបទាណា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីអនុគ្រោះនិងសេចក្តីអាណិតអាសូរ គឺប្រតិបត្តិបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ហើយ នេះជាអត្ថន័យ។ សូម្បីក្នុងបដិបទាដែលនៅសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

สพฺเพ กามาติ สพฺเพ วตฺถุกามกิเลสกามา. อิติ วทํ พฺราหฺมโณ สจฺจมาหาติ เอวมฺปิ วทนฺโต ขีณาสวพฺราหฺมโณ สจฺจเมว อาห. สพฺเพ ภวาติ กามภวาทโย ตโยปิ. นาหํ กฺวจนีติ เอตฺถ ปน จตุกฺโกฏิกสุญฺญตา กถิตา. อยญฺหิ ‘‘นาหํ กฺวจนี’’ติ กฺวจิ อตฺตานํ น ปสฺสติ, กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อตฺตโน อตฺตานํ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ น ปสฺสติ, ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ, สหายฏฺฐาเน สหายํ, ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารํ มญฺญิตฺวา อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มมสทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา ‘‘น จ กฺวจนิ ปรสฺส จ อตฺตานํ กฺวจิ น ปสฺสตี’’ติ อยมตฺโถ. อิทานิ ‘‘มมสทฺทํ อาหริตฺวา [Pg.360] มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนํ นตฺถี’’ติ โส ปรสฺส อตฺตา มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนภาเว อตฺถีติ น ปสฺสติ, อตฺตโน ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ, สหายฏฺฐาเน สหายํ, ปริกฺขารฏฺฐาเน วา ปริกฺขารนฺติ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน ปรสฺส อตฺตานํ อิมินา กิญฺจนภาเวน อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. เอวมยํ ยสฺมา เนว กตฺถจิ อตฺตานํ ปสฺสติ, น ตํ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ อตฺตโน กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสตีติ. อิติ วทํ พฺราหฺมโณติ เอวํ จตุกฺโกฏิกํ สุญฺญตํ วทนฺโตปิ ขีณาสวพฺราหฺมโณ ตสฺสา ปฏิปทาย สมฺมา ปฏิวิทฺธตฺตา สจฺจเมว อาห, น มุสาติ สพฺเพสุปิ วาเรสุ มญฺญนานํ ปหีนตฺตาเยว น มญฺญตีติ จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อากิญฺจญฺญํเยว ปฏิปทนฺติ กิญฺจนภาววิรหิตํ นิปฺปลิโพธํ นิคฺคหณเมว ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ ปูเรตฺวา ฐิโต.

បទថា «sabbe kāmā» សេចក្តីថា វត្ថុកាមនិងកិលេសកាមទាំងពួង។ បទថា «iti vadaṃ brāhmaṇo saccamāha» សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពព្រាហ្មណ៍ កាលពោលយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាពោលពាក្យពិតពិតប្រាកដ។ បទថា «sabbe bhavā» សេចក្តីថា ភពទាំងបី មានកាមភពជាដើម។ បទថា «nāhaṃ kvacani» ក្នុងបទនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងនូវចតុក្កោដិកសុញ្ញតា (សេចក្តីសូន្យមានចំណែក ៤)។ ព្រោះថា បុគ្គលនេះ កាលពោលថា «nāhaṃ kvacani» (អាត្មាអញមិនមែនជាអ្វីៗក្នុងទីណាឡើយ) គឺមិនឃើញខ្លួនឯងក្នុងទីណាមួយឡើយ ត្រង់ពាក្យថា «kassaci kiñcanatasmiṃ» សេចក្តីថា មិនឃើញខ្លួនរបស់ខ្លួនដែលគួរនាំចូលទៅក្នុងភាពជាគ្រឿងកង្វល់របស់បុគ្គលដទៃណាមួយឡើយ សេចក្តីថា មិនឃើញការសំគាល់ហើយនាំចូលទៅ ដូចជា សំគាល់ថាជាបងប្អូនក្នុងឋានៈជាបងប្អូន ជាមិត្តក្នុងឋានៈជាមិត្ត ឬជាបរិក្ខារក្នុងឋានៈជាបរិក្ខារឡើយ នេះជាអត្ថន័យ។ បទថា «na ca mama kvacani» ក្នុងបទនេះ គប្បីទុកពាក្យថា «mama» (របស់ខ្ញុំ) សិន ហើយអត្ថន័យមានថា «មិនឃើញខ្លួនរបស់បុគ្គលដទៃក្នុងទីណាមួយឡើយ»។ ឥឡូវនេះ កាលនាំយកពាក្យថា «mama» មកពន្យល់ថា «សេចក្តីកង្វល់របស់ខ្ញុំក្នុងរបស់ណាមួយ មិនមានឡើយ» គឺមិនឃើញខ្លួនរបស់បុគ្គលដទៃនោះថា មាននៅក្នុងភាពជាគ្រឿងកង្វល់ណាមួយរបស់ខ្លួនឡើយ សេចក្តីថា មិនឃើញខ្លួនរបស់បុគ្គលដទៃដែលគួរនាំចូលទៅដោយភាពជាគ្រឿងកង្វល់នេះ ក្នុងឋានៈណាមួយ មានឋានៈជាបងប្អូនរបស់ខ្លួន ជាមិត្តក្នុងឋានៈជាមិត្ត ឬជាបរិក្ខារក្នុងឋានៈជាបរិក្ខារឡើយ នេះជាអត្ថន័យ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលនេះ មិនឃើញខ្លួនឯងក្នុងទីណាមួយផង មិនឃើញខ្លួនឯងដែលគួរនាំចូលទៅក្នុងភាពជាគ្រឿងកង្វល់របស់បុគ្គលដទៃផង មិនឃើញខ្លួនរបស់បុគ្គលដទៃផង មិនឃើញខ្លួនរបស់បុគ្គលដទៃដែលគួរនាំចូលទៅក្នុងភាពជាគ្រឿងកង្វល់របស់ខ្លួនផង។ បទថា «iti vadaṃ brāhmaṇo» សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពព្រាហ្មណ៍ ទោះបីជាពោលនូវចតុក្កោដិកសុញ្ញតាយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាពោលពាក្យពិតពិតប្រាកដ មិនមែនជាពាក្យកុហកឡើយ ព្រោះលោកបានចាក់ធ្លុះនូវបដិបទានោះដោយត្រឹមត្រូវហើយ និងគប្បីដឹងអត្ថន័យថា ព្រោះតែការលះបង់នូវសេចក្តីសំគាល់ខុសក្នុងវារៈទាំងពួង ទើបមិនសំគាល់ខុសឡើយ។ បទថា «ākiñcaññaṃyeva paṭipadaṃ» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ហើយនូវបដិបទាដែលប្រាសចាកភាពជាគ្រឿងកង្វល់ មិនមានគ្រឿងកង្វល់ គឺការមិនប្រកាន់មាំនោះឯង។

อิมานิ โข ปริพฺพาชกา จตฺตาริ พฺราหฺมณสจฺจานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานีติ ยานิ ตุมฺเห โภวาทิพฺราหฺมณานํ สจฺจานิ วเทถ, เตหิ อญฺญานิ มยา อิมานิ พาหิตปาปพฺราหฺมณสฺส จตฺตาริ สจฺจานิ จตูหิ มคฺเคหิ โสฬสวิเธน กิจฺเจน ชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวทิตานิ เทสิตานิ โชติตานีติ อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต จตูสุปิ ฐาเนสุ ขีณาสวสฺส วจีสจฺจเมว กถิตนฺติ.

«ម្នាលបរិព្វាជកទាំងឡាយ ព្រាហ្មណសច្ចៈ ៤ យ៉ាងនេះឯង ដែលតថាគតដឹងច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយប្រកាសទុក» សេចក្តីថា សច្ចៈទាំងឡាយណាដែលអ្នកទាំងឡាយពោលថាជាសច្ចៈរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកពោលពាក្យថា ភោ (លោកដ៏ចម្រើន) សច្ចៈ ៤ យ៉ាងនេះរបស់ព្រាហ្មណ៍អ្នកមានបាបបានបន្សាត់ចោលហើយ (ព្រះខីណាសព) ដែលតថាគតដឹងដោយមគ្គ ៤ ដោយកិច្ច ១៦ យ៉ាង ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ ប្រកាស សម្តែង បំភ្លឺហើយ ផ្សេងពីសច្ចៈទាំងនោះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅវចីសច្ចៈរបស់ព្រះខីណាសពតែម្យ៉ាង ក្នុងឋានៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះឯង។

๖. อุมฺมคฺคสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាឧម្មគ្គសូត្រ

๑๘๖. ฉฏฺเฐ ปริกสฺสตีติ อากฑฺฒิยติ. อุมฺมคฺโคติ อุมฺมุชฺชนํ, ปญฺญาคมนนฺติ อตฺโถ. ปญฺญา เอว วา อุมฺมุชฺชนฏฺเฐน อุมฺมคฺโคติ วุจฺจติ. สาว ปฏิภานฏฺเฐน ปฏิภานํ. จิตฺตสฺส อุปฺปนฺนสฺส วสํ คจฺฉตีติ เย จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺติ, เตสํเยเวตฺถ คหณํ เวทิตพฺพํ. อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหตีติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุจฺฉวิกธมฺมํ สห สีเลน ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. นิพฺเพธิกปญฺโญติ นิพฺพิชฺฌนกปญฺโญ. อิทํ ทุกฺขนฺติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ เสสํ เตภูมกกฺขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขนฺติ สุตํ โหติ. ปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ วฏฺฏมูลกตณฺหา ตสฺส ทุกฺขสฺส สมุทโยติ สุตํ [Pg.361] โหติ. อิมินา อุปาเยน เสสทฺวเยปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนน อรหตฺตผลํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

១៨៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា parikassatīti សេចក្តីថា ត្រូវគេអូសទាញទៅ។ ពាក្យថា ummaggoti សេចក្តីថា ការផុសឡើង បានដល់ ការដំណើរទៅនៃបញ្ញា។ ម្យ៉ាងទៀត បញ្ញានោះឯង ហៅថា ឧម្មគ្គៈ ព្រោះមានសេចក្តីថាជាគ្រឿងផុសឡើង។ បញ្ញានោះឯង ហៅថា បដិភាណ ព្រោះមានសេចក្តីថាជាបដិភាណ (ការយល់ឃើញភ្លាមៗ)។ ពាក្យថា Cittassa uppannassa vasaṃ gacchatīti សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយណាដែលទៅតាមអំណាចនៃចិត្តដែលកើតឡើង គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកជនទាំងនោះឯងក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Atthamaññāya dhammamaññāyāti សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវអត្ថផង នូវបាលីផង។ ពាក្យថា Dhammānudhammappaṭipanno hotīti សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិធម៌ដ៏សមគួរដល់លោកុត្តរធម៌ គឺប្រតិបត្តិបុព្វភាគបដិបទាព្រមដោយសីល។ ពាក្យថា Nibbedhikapaññoti សេចក្តីថា បញ្ញាជាគ្រឿងទម្លុះទម្លាយ។ ពាក្យថា Idaṃ dukkhanti សេចក្តីថា លើកលែងតែតណ្ហាចេញ បញ្ចក្ខន្ធជាទៅក្នុងភូមិបីដែលសេសសល់ ឈ្មោះថាទុក្ខ នេះជាសេចក្តីដែលបានឮមក។ ពាក្យថា Paññāyāti សេចក្តីថា ដោយមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា Ayaṃ dukkhasamudayoti សេចក្តីថា តណ្ហាដែលជាឫសគល់នៃវដ្តៈ ជាហេតុឲ្យកើតឡើងនៃទុក្ខនោះ នេះជាសេចក្តីដែលបានឮមក។ ដោយវិធីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងធម៌ពីរយ៉ាងដែលសេសសល់ផងដែរ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអរហត្តផល ដោយការដោះស្រាយបញ្ហាទី ៤។

๗. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាវស្សការសូត្រ

๑๘๗. สตฺตเม โตเทยฺยสฺสาติ ตุทิคามวาสิกสฺส. ปริสตีติ สนฺนิปติตาย ปริสาย. ปรูปารมฺภํ วตฺเตนฺตีติ ปรครหํ ปวตฺเตนฺติ กเถนฺติ. พาโล อยํ ราชาติอาทิ ยํ เต อุปารมฺภํ วตฺเตนฺติ, ตสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สมเณ รามปุตฺเตติ อุทเก รามปุตฺเต. อภิปฺปสนฺโนติ อติกฺกมฺม ปสนฺโน. ปรมนิปจฺจการนฺติ อุตฺตมนิปาตกิริยํ นีจวุตฺตึ. ปริหารกาติ ปริจารกา. ยมโกติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เตสุ หิ เอโก ยมโก นาม, เอโก โมคฺคลฺโล นาม, เอโก อุคฺโค นาม, เอโก นาวินฺทกี นาม, เอโก คนฺธพฺโพ นาม, เอโก อคฺคิเวสฺโส นาม. ตฺยาสฺสุทนฺติ เอตฺถ อสฺสุทนฺติ นิปาตมตฺตํ, เต อตฺตโน ปริสติ นิสินฺเนติ อตฺโถ. อิมินา นเยน เนตีติ อิมินา การเณน อนุเนติ ชานาเปติ. กรณียาธิกรณีเยสูติ ปณฺฑิเตหิ กตฺตพฺพกิจฺเจสุ จ อติเรกกตฺตพฺพกิจฺเจสุ จ. วจนียาธิวจนีเยสูติ วตฺตพฺเพสุ จ อติเรกวตฺตพฺเพสุ จ. อลมตฺถทสตเรหีติ เอตฺถ อตฺเถ ปสฺสิตุํ สมตฺถา อลมตฺถทสา, เต อติสิตฺวา ฐิตา อลมตฺถทสตรา, เตหิ อลมตฺถทสตเรหิ. อลมตฺถทสตโรติ อลมตฺถทสตาย อุตฺตริตโร, เฉเกหิ เฉกตโร ปณฺฑิเตหิ ปณฺฑิตตโรติ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. อถสฺส เต ปฏิปุจฺฉนฺตา เอวํ โภติอาทิมาหํสุ. อิติ พฺราหฺมโณ อตฺตโน สปฺปุริสตาย ตํ เอเฬยฺยราชานมฺปิ ตสฺส ปริวาริเกปิ อุทกมฺปิ รามปุตฺตํ ปสํสิ. อนฺโธ วิย หิ อสปฺปุริโส, จกฺขุมา วิย สปฺปุริโส. ยถา อนฺโธ เนว อนนฺธํ น อนฺธํ ปสฺสติ, เอวํ อสปฺปุริโส เนว สปฺปุริสํ น อสปฺปุริสํ ชานาติ. ยถา จกฺขุมา อนฺธมฺปิ อนนฺธมฺปิ ปสฺสติ, เอวํ สปฺปุริโส สปฺปุริสมฺปิ อสปฺปุริสมฺปิ ชานาติ. โตเทยฺโยปิ สปฺปุริสตาย อสปฺปุริเส อญฺญาสีติ อิมมตฺถวสํ ปฏิจฺจ ตุฏฺฐมานโส พฺราหฺมโณ อจฺฉริยํ โภ, โคตมาติอาทีนิ วตฺวา ตถาคตสฺส ภาสิตํ อนุโมทิตฺวา ปกฺกามิ.

១៨៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា todeyyassāti សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកនៅក្នុងភូមិទុទិ។ ពាក្យថា Parisatīti សេចក្តីថា ក្នុងបរិស័ទដែលជួបជុំគ្នា។ ពាក្យថា Parūpārambhaṃ vattentīti សេចក្តីថា តែងពោលបង្កាច់បង្ខូចអ្នកដទៃ គឺនិយាយតិះដៀលអ្នកដទៃ។ ពាក្យថា Bālo ayaṃ rājātiādi (ស្តេចនេះជាមនុស្សពាលជាដើម) ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវការបង្កាច់បង្ខូចដែលពួកគេពោលនោះ។ ពាក្យថា Samaṇe rāmaputteti សេចក្តីថា ក្នុងសមណៈឈ្មោះឧទកៈរាមបុត្ត។ ពាក្យថា Abhippasannoti សេចក្តីថា ជ្រះថ្លាលើសលប់។ ពាក្យថា Paramanipaccakāranti សេចក្តីថា ការធ្វើសេចក្តីគោរពយ៉ាងក្រៃលែង គឺការបន្ទាបខ្លួនយ៉ាងខ្លាំង។ ពាក្យថា Parihārakāti សេចក្តីថា ពួកអ្នកបម្រើ។ ពាក្យថា Yamakoti គឺជានាមរបស់ពួកគេ។ ក្នុងចំណោមពួកគេ ម្នាក់ឈ្មោះ យមកៈ ម្នាក់ឈ្មោះ មោគ្គល្លៈ ម្នាក់ឈ្មោះ ឧគ្គៈ ម្នាក់ឈ្មោះ នាវិន្ទកី ម្នាក់ឈ្មោះ គន្ធព្វៈ ម្នាក់ឈ្មោះ អគ្គិវេស្សៈ។ ពាក្យថា Tyāssudanti ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា assudanti គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា ជនទាំងនោះអង្គុយក្នុងបរិស័ទរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Iminā nayena netīti សេចក្តីថា ណែនាំ គឺធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់ដោយហេតុនេះ។ ពាក្យថា Karaṇīyādhikaraṇīyesūti សេចក្តីថា ក្នុងកិច្ចដែលអ្នកប្រាជ្ញគប្បីធ្វើ និងកិច្ចដ៏ក្រៃលែងដែលគប្បីធ្វើ។ ពាក្យថា Vacanīyādhivacanīyesūti សេចក្តីថា ក្នុងពាក្យដែលគប្បីពោល និងពាក្យដ៏ក្រៃលែងដែលគប្បីពោល។ ពាក្យថា Alamatthadasatarehīti ក្នុងពាក្យនោះ ជនទាំងឡាយណាដែលអាចមើលឃើញនូវប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា អលមត្ថទសៈ ជនទាំងឡាយណាដែលឈរលើសលប់ជាងជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា អលមត្ថទសតរៈ សេចក្តីថា ដោយជនទាំងឡាយដែលឃើញប្រយោជន៍ដ៏ក្រៃលែងទាំងនោះ។ ពាក្យថា Alamatthadasataroti សេចក្តីថា ជាអ្នកឃើញប្រយោជន៍ដ៏ក្រៃលែងជាងអ្នកឃើញប្រយោជន៍ធម្មតា គឺឆ្លាតជាងអ្នកឆ្លាត ឈ្លាសវៃជាងអ្នកឈ្លាសវៃ ព្រះអង្គសួរយ៉ាងនេះ។ លំដាប់នោះ ជនទាំងនោះកាលសួរត្រឡប់ទៅវិញ ក៏បានពោលពាក្យថា bhoti ជាដើម។ យ៉ាងនេះ ព្រាហ្មណ៍ដោយភាពជាសប្បុរសរបស់ខ្លួន ក៏បានសរសើរព្រះរាជាឈ្មោះឯឡេយ្យៈផង ពួកបរិវាររបស់ព្រះរាជានោះផង នូវឧទកៈរាមបុត្តផង។ ព្រោះថា អសប្បុរសប្រៀបដូចជាមនុស្សខ្វាក់ សប្បុរសប្រៀបដូចជាមនុស្សមានភ្នែកភ្លឺ។ ដូចជាមនុស្សខ្វាក់ មិនឃើញទាំងមនុស្សមិនខ្វាក់ មិនឃើញទាំងមនុស្សខ្វាក់ យ៉ាងណាមិញ អសប្បុរសក៏មិនស្គាល់ទាំងសប្បុរស មិនស្គាល់ទាំងអសប្បុរស យ៉ាងនោះឯង។ ដូចជាមនុស្សមានភ្នែកភ្លឺ តែងឃើញទាំងមនុស្សខ្វាក់ ទាំងមនុស្សមិនខ្វាក់ យ៉ាងណាមិញ សប្បុរសក៏ស្គាល់ទាំងសប្បុរស ទាំងអសប្បុរស យ៉ាងនោះឯង។ ព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះតោទេយ្យៈ ដោយភាពជាសប្បុរស ក៏បានដឹងច្បាស់នូវពួកអសប្បុរស ព្រោះអាស្រ័យអំណាចប្រយោជន៍នេះ ព្រាហ្មណ៍មានចិត្តត្រេកអរហើយ ក៏ពោលពាក្យថា «អស្ចារ្យណាស់ លោកគោតមដ៏ចម្រើន» ជាដើម ហើយអនុមោទនាចំពោះព្រះភាសិតរបស់ព្រះតថាគត រួចក៏ចៀសចេញទៅ។

๘. อุปกสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាឧបកសូត្រ

๑๘๘. อฏฺฐเม [Pg.362] อุปโกติ ตสฺส นามํ. มณฺฑิกาปุตฺโตติ มณฺฑิกาย ปุตฺโต. อุปสงฺกมีติ โส กิร เทวทตฺตสฺส อุปฏฺฐาโก, ‘‘กึ นุ โข สตฺถา มยิ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคเต วณฺณํ กเถสฺสติ, อุทาหุ อวณฺณ’’นฺติ ปริคฺคณฺหนตฺถํ อุปสงฺกมิ. ‘‘เนรยิโก เทวทตฺโต กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ’’ติ (จูฬว. ๓๔๘) วจนํ สุตฺวา สตฺถารํ ฆฏฺเฏตุกาโม อุปสงฺกมีติปิ วทนฺติ. ปรูปารมฺภํ วตฺเตตีติ ปรครหํ กเถติ. สพฺโพ โส น อุปปาเทตีติ สพฺโพปิ โส กุสลธมฺมํ น อุปฺปาเทติ, อตฺตโน วา วจนํ อุปปาเทตุํ อนุจฺฉวิกํ กาตุํ น สกฺโกติ. อนุปปาเทนฺโต คารยฺโห โหตีติ กุสลํ ธมฺมํ อุปฺปาเทตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตโน จ วจนํ อุปปนฺนํ อนุจฺฉวิกํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต คารยฺโห โหติ. อุปวชฺโชติ อุปวทิตพฺโพ จ โหติ, วชฺเชน วา อุเปโต โหติ, สโทโส โหตีติ อตฺโถ.

១៨៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា upakoti ជាឈ្មោះរបស់គាត់។ ពាក្យថា Maṇḍikāputtoti សេចក្តីថា កូនប្រុសរបស់នាងមណ្ឌិកា។ ពាក្យថា Upasaṅkamīti សេចក្តីថា ឮថា គាត់ជាឧបដ្ឋាករបស់ព្រះទេវទត្ត គាត់បានចូលទៅគាល់ដើម្បីស៊ើបមើលថា «កាលដែលខ្ញុំចូលទៅជិតព្រះសាស្តា តើព្រះអង្គនឹងពោលសរសើរ ឬពោលតិះដៀលខ្ញុំហ្ន៎?»។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកលោកពោលថា គាត់បានឮពាក្យថា «ទេវទត្តជាអ្នកទៅកាន់នរក ស្ថិតនៅអស់មួយកប្ប ព្យាបាលមិនជាឡើយ» ដូច្នេះ ក៏ចង់ចូលទៅប៉ះទង្គិច (ជជែកដេញដោល) នឹងព្រះសាស្តា ទើបចូលទៅគាល់។ ពាក្យថា Parūpārambhaṃ vattetīti សេចក្តីថា និយាយតិះដៀលអ្នកដទៃ。 ពាក្យថា Sabbo so na upapādetīti សេចក្តីថា គាត់ទាំងអស់នោះមិនបង្កើតកុសលធម៌ឡើយ ឬមិនអាចធ្វើពាក្យរបស់ខ្លួនឲ្យសមហេតុសមផល ឲ្យសមគួរបានឡើយ។ ពាក្យថា Anupapādento gārayho hotīti សេចក្តីថា កាលមិនអាចបង្កើតកុសលធម៌បាន និងមិនអាចធ្វើពាក្យរបស់ខ្លួនឲ្យសមហេតុសមផល ឲ្យសមគួរបាន ឈ្មោះថាជាអ្នកគួរតិះដៀល។ ពាក្យថា Upavajjoti សេចក្តីថា ជាអ្នកគួរតិះដៀលផង ឬជាអ្នកប្រកបដោយទោស គឺមានទោស។

อถ ภควา ตสฺส วาทํ คเหตฺวา ตสฺเสว คีวาย ปฏิมุญฺจนฺโต ปรูปารมฺภนฺติอาทิมาห. อุมฺมุชฺชมานกํเยวาติ อุทกโต สีสํ อุกฺขิปนฺตํเยว. ตตฺถ อปริมาณา ปทาติอาทีสุ ตสฺมึ อกุสลนฺติ ปญฺญาปเน ปทานิปิ อกฺขรานิปิ ธมฺมเทสนาปิ อปริมาณาเยว. อิติปิทํ อกุสลนฺติ อิทมฺปิ อกุสลํ อิทมฺปิ อกุสลํ อิมินาปิ การเณน อิมินาปิ การเณน อกุสลนฺติ เอวํ อกุสลปญฺญตฺติยํ อาคตานิปิ อปริมาณานิ. อถาปิ อญฺเญนากาเรน ตถาคโต ตํ ธมฺมํ เทเสยฺย, เอวมฺปิสฺส เทสนา อปริมาณา ภเวยฺย. ยถาห – ‘‘อปริยาทินฺนาวสฺส ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา, อปริยาทินฺนํ ธมฺมปทพฺยญฺชน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๖๑). อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยาว ธํสี วตายนฺติ ยาว คุณธํสี วต อยํ. โลณการทารโกติ โลณการคามทารโก. ยตฺร หิ นามาติ โย หิ นาม. อาสาเทตพฺพํ มญฺญิสฺสตีติ ฆฏฺเฏตพฺพํ มญฺญิสฺสติ. อเปหีติ อปคจฺฉ, มา เม ปุรโต อฏฺฐาสิ. เอวญฺจ ปน วตฺวา คีวาย คณฺหาเปตฺวา นิกฺกฑฺฒาเปสิเยวาติ.

លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចាប់យកវាទៈរបស់គាត់ រួចចងភ្ជាប់ទៅនឹងករបស់គាត់វិញ ហើយត្រាស់ពាក្យថា parūpārambhaṃ ជាដើម។ ពាក្យថា Ummujjamānakaṃyevāti សេចក្តីថា ងើបក្បាលឡើងពីទឹកភ្លាមៗ។ ក្នុងពាក្យថា aparimāṇā padā ជាដើមនោះ ក្នុងពាក្យថា tasmiṃ akusalaṃ នេះ បទទាំងឡាយក្តី អក្សរទាំងឡាយក្តី ធម្មទេសនាក្តី ក្នុងការបញ្ញត្តិនូវអកុសលនោះ គឺមិនមានប្រមាណឡើយ។ ពាក្យថា Itipidaṃ akusalanti សេចក្តីថា សូម្បីនេះក៏ជាអកុសល សូម្បីនេះក៏ជាអកុសល ព្រោះហេតុនេះផង ព្រោះហេតុនេះផង ក៏ជាអកុសល យ៉ាងនេះ សូម្បីសេចក្តីដែលមកក្នុងការបញ្ញត្តិអកុសល ក៏មិនមានប្រមាណឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីព្រះតថាគតសម្តែងធម៌នោះដោយអាការៈផ្សេង សូម្បីការសម្តែងរបស់ព្រះអង្គយ៉ាងនោះ ក៏មិនមានប្រមាណដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «ធម្មទេសនារបស់ព្រះតថាគត មិនអស់ទៅឡើយ បទនិងព្យញ្ជនៈនៃធម៌ ក៏មិនអស់ទៅឡើយ»។ ដោយវិធីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួង។ ពាក្យថា Yāva dhaṃsī vatāyanti សេចក្តីថា ឱ! បុគ្គលនេះបំផ្លាញគុណធម៌ដល់ម៉្លេះហ្ន៎។ ពាក្យថា Loṇakāradārakoti សេចក្តីថា កូនក្មេងក្នុងភូមិអ្នកធ្វើអំបិល។ ពាក្យថា Yatra hi nāmāti សេចក្តីថា ព្រោះថាបុគ្គលណា។ ពាក្យថា Āsādetabbaṃ maññissatīti សេចក្តីថា គិតថានឹងប៉ះទង្គិច (ប្រឡងប្រជែង)។ ពាក្យថា Apehīti សេចក្តីថា ចូរចៀសចេញទៅ កុំឈរនៅពីមុខតថាគតឡើយ។ កាលដែលព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ក៏ទ្រង់ឲ្យចាប់ក្បាលអូសចេញទៅខាងក្រៅតែម្តង។

๙. สจฺฉิกรณียสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាសច្ឆិករណីយសូត្រ

๑๘๙. นวเม [Pg.363] กาเยนาติ นามกาเยน. สจฺฉิกรณียาติ ปจฺจกฺขํ กาตพฺพา. สติยาติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติยา. จกฺขุนาติ ทิพฺพจกฺขุนา. ปญฺญายาติ ฌานปญฺญาย วิปสฺสนาปญฺญา สจฺฉิกาตพฺพา, วิปสฺสนาปญฺญาย มคฺคปญฺญา, มคฺคปญฺญาย ผลปญฺญา, ผลปญฺญาย ปจฺจเวกฺขณปญฺญา สจฺฉิกาตพฺพา, ปตฺตพฺพาติ อตฺโถ. อาสวานํ ขยสงฺขาตํ ปน อรหตฺตํ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจเวกฺขณปญฺญาย สจฺฉิกรณียํ นามาติ.

១៨៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា kāyenāti សេចក្តីថា ដោយនាមកាយ។ ពាក្យថា Sacchikaraṇīyāti សេចក្តីថា គប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ ពាក្យថា Satiyāti សេចក្តីថា ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ។ ពាក្យថា Cakkhunāti សេចក្តីថា ដោយទិព្វចក្ខុ។ ពាក្យថា Paññāyāti សេចក្តីថា វិបស្សនាបញ្ញា គប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយឈានបញ្ញា, មគ្គបញ្ញា គប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយវិបស្សនាបញ្ញា, ផលបញ្ញា គប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញា, បច្ចវេក្ខណបញ្ញា គប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយផលបញ្ញា សេចក្តីថា គប្បីសម្រេច។ ចំណែកឯព្រះអរហត្តដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃអាសវៈ ឈ្មោះថាជាធម៌គប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយបច្ចវេក្ខណបញ្ញា ដោយអំណាចនៃការពិចារណា។

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាឧបោសថសូត្រ

๑๙๐. ทสเม ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยโต ยโต อนุวิโลเกติ, ตโต ตโต ตุณฺหีภูตเมว. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ปฏิปตฺติสมฺปนฺเน ภิกฺขู ปสนฺเนหิ จกฺขูหิ อนุวิโลเกตฺวา อุปฺปนฺนธมฺมปาโมชฺโช โถเมตุกามตาย อามนฺเตสิ. อปลาปาติ ปลาปรหิตา. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. สุทฺธาติ นิมฺมลา. สาเร ปติฏฺฐิตาติ สีลาทิสาเร ปติฏฺฐิตา. อลนฺติ ยุตฺตํ. โยชนคณนานีติ เอกํ โยชนํ โยชนเมว, ทสปิ โยชนานิ โยชนาเนว. ตโต อุทฺธํ ‘‘โยชนคณนานี’’ติ วุจฺจติ. อิธ ปน โยชนสตมฺปิ โยชนสหสฺสมฺปิ อธิปฺเปตํ. ปุโฏเสนาปีติ ปุโฏสํ วุจฺจติ ปาเถยฺยํ, ปาเถยฺยํ คเหตฺวาปิ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตเมวาติ อตฺโถ. ปุฏํเสนาติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ปุโฏ อํเส อสฺสาติ ปุฏํโส, เตน ปุฏํเสน, อํเสน ปาเถยฺยปุฏํ วหนฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ.

១៩០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti សេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់ក្រឡេកមើលទៅក្នុងទិសណាៗ ភិក្ខុសង្ឃក៏ស្ងៀមស្ងាត់ក្នុងទិសនោះៗ។ ពាក្យថា Bhikkhū āmantesīti សេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់ក្រឡេកមើលភិក្ខុទាំងឡាយអ្នកបរិបូណ៌ដោយការប្រតិបត្តិ ដោយព្រះនេត្រដ៏ជ្រះថ្លា ហើយមានសេចក្តីរីករាយក្នុងធម៌កើតឡើង ទ្រង់ចង់សរសើរ ទើបត្រាស់ហៅ។ ពាក្យថា Apalāpāti សេចក្តីថា មិនមានកំទេចកំទី (មិនមានធម៌ឥតប្រយោជន៍)។ ពាក្យបន្ទាប់ពីនោះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។ ពាក្យថា Suddhāti សេចក្តីថា មិនមានមន្ទិល។ ពាក្យថា Sāre patiṭṭhitāti សេចក្តីថា តាំងនៅក្នុងគុណធម៌មានសីលជាដើមដែលជាខ្លឹមសារ។ ពាក្យថា Alanti សេចក្តីថា គួរ សមគួរ។ ពាក្យថា Yojanagaṇanānīti សេចក្តីថា មួយយោជន៍ ក៏ឈ្មោះថាយោជន៍ដដែល ដប់យោជន៍ ក៏ឈ្មោះថាយោជន៍ដដែល។ ហួសពីនោះទៅ ទើបហៅថា «ការរាប់យោជន៍»។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកសូម្បីមួយរយយោជន៍ មួយពាន់យោជន៍។ ពាក្យថា Puṭosenāpīti សេចក្តីថា ស្បៀងអាហារ ហៅថា បុដោសៈ សេចក្តីថា សូម្បីកាន់យកស្បៀងអាហារទៅ ក៏គួរដើម្បីចូលទៅជិត។ មានបទថា Puṭaṃsenāpi ដូច្នេះផងដែរ។ សេចក្តីនៃបទនោះថា យាម (កញ្ចប់ស្បៀង) នៅលើស្មា ឈ្មោះថា បុដំសៈ ដោយបុដំសៈនោះ សេចក្តីថា សូម្បីផ្ទុកកញ្ចប់ស្បៀងនៅលើស្មាទៅ។

อิทานิ เอวรูเปหิ เอวรูเปหิ จ คุเณหิ สมนฺนาคตา เอตฺถ ภิกฺขู อตฺถีติ ทสฺเสตุํ สนฺติ ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เทวปฺปตฺตาติ อุปปตฺติเทวนิพฺพตฺตกํ ทิพฺพวิหารํ ทิพฺพวิหาเรน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. พฺรหฺมปฺปตฺตาติ นิทฺโทสฏฺเฐน พฺรหฺมภาวสาธกํ พฺรหฺมวิหารํ พฺรหฺมวิหาเรน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. อาเนญฺชปฺปตฺตาติ อนิญฺชนภาวสาธกํ อาเนญฺชํ อาเนญฺเชน จ อรหตฺตํ ปตฺตา. อริยปฺปตฺตาติ ปุถุชฺชนภาวํ อติกฺกมฺม อริยภาวํ ปตฺตา. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เทวปฺปตฺโต โหตีติอาทีสุ เอวํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเน ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต เทวปฺปตฺโต นาม โหติ[Pg.364], จตูสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต พฺรหฺมปฺปตฺโต นาม, จตูสุ อรูปชฺฌาเนสุ ฐตฺวา จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต อาเนญฺชปฺปตฺโต นาม. อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีหิ จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. ตสฺมา อิมํ อริยธมฺมํ ปตฺโต ภิกฺขุ อริยปฺปตฺโต นาม โหตีติ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលប្រកបដោយគុណសម្បត្តិមានសភាពយ៉ាងនេះៗ មាននៅក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា santi bhikkhave ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា devappattā សេចក្តីថា ដល់នូវទិព្វវិហារដែលកើតឡើងដោយឧបបត្តិទេវៈ និងដល់នូវព្រះអរហត្តដោយទិព្វវិហារ។ ពាក្យថា Brahmappattā សេចក្តីថា ដល់នូវព្រហ្មវិហារដែលញ៉ាំងព្រហ្មភាពឲ្យសម្រេចដោយសេចក្តីថាមិនមានទោស និងដល់នូវព្រះអរហត្តដោយព្រហ្មវិហារ។ ពាក្យថា Āneñjappattā សេចក្តីថា ដល់នូវអានេញ្ជៈ (សេចក្តីមិនកម្រើក) ដែលញ៉ាំងសភាពមិនកម្រើកឲ្យសម្រេច និងដល់នូវព្រះអរហត្តដោយអានេញ្ជៈ។ ពាក្យថា Ariyappattā សេចក្តីថា កន្លងផុតភាពជាបុថុជ្ជនហើយ ដល់នូវភាពជាព្រះអរិយៈ។ ក្នុងពាក្យថា Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu devappatto hotīti ជាដើមនោះ ភិក្ខុស្ថិតនៅក្នុងរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានយ៉ាងនេះ ហើយបង្វែរចិត្តទៅ សម្រេចព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា ទេវប្បត្តៈ (អ្នកដល់នូវភាពជាទេវៈ) ភិក្ខុស្ថិតនៅក្នុងព្រហ្មវិហារ ៤ ហើយបង្វែរចិត្តទៅ សម្រេចព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា ព្រហ្មប្បត្តៈ (អ្នកដល់នូវភាពជាព្រហ្ម) ភិក្ខុស្ថិតនៅក្នុងអរូបជ្ឈាន ៤ ហើយបង្វែរចិត្តទៅ សម្រេចព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា អានេញ្ជប្បត្តៈ (អ្នកដល់នូវភាពមិនកម្រើក)។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងមគ្គ ៤ និងផល ៣ ដោយសច្ចៈ ៤ មានពាក្យថា Idaṃ dukkhaṃ ជាដើម។ ហេតុនោះ ភិក្ខុដែលដល់នូវអរិយធម៌នេះ ឈ្មោះថា អរិយប្បត្តៈ (អ្នកដល់នូវភាពជាព្រះអរិយៈ)។

พฺราหฺมณวคฺโค จตุตฺโถ.

ព្រាហ្មណវគ្គ ទី ៤។

(๒๐) ๕. มหาวคฺโค

(២០) ៥. មហាវគ្គ

๑. โสตานุคตสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាសោតានុគតសូត្រ

๑๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม โสตานุคตานนฺติ ปสาทโสตํ โอทหิตฺวา ญาณโสเตน ววตฺถปิตานํ. จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขาติ จตฺตาโร คุณานิสํสา ปาฏิกงฺขิตพฺพา. อิทํ ปน ภควตา อตฺถุปฺปตฺติวเสน อารทฺธํ. กตรอตฺถุปฺปตฺติวเสนาติ? ภิกฺขูนํ ธมฺมสฺสวนาย อนุปสงฺกมนอตฺถุปฺปตฺติวเสน. ปญฺจสตา กิร พฺราหฺมณปพฺพชิตา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ลิงฺควจนวิภตฺติปทพฺยญฺชนาทีหิ กเถนฺโต อมฺเหหิ ญาตเมว กเถสฺสติ, อญฺญาตํ กึ กเถสฺสตี’’ติ ธมฺมสฺสวนตฺถํ น คจฺฉนฺติ. สตฺถา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เต ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘กสฺมา เอวํ กโรถ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณาถ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณนฺตานญฺจ สชฺฌายนฺตานญฺจ อิเม เอตฺตกา อานิสํสา’’ติ ทสฺเสนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ.

១៩១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៥ បទថា sotānugatānaṃ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលបុគ្គលផ្ទៀងត្រចៀកគឺប្រសាទ ហើយកំណត់ទុកដោយត្រចៀកគឺញាណ។ បទថា cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā សេចក្តីថា អានិសង្សគឺគុណ ៤ យ៉ាង ដែលគប្បីរំពឹងទុកបាន។ ក៏ព្រះសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រារព្ធឡើងដោយអំណាចនៃហេតុដែលកើតឡើង។ សួរថា ដោយអំណាចនៃហេតុដែលកើតឡើងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដោយអំណាចនៃហេតុគឺការមិនចូលទៅស្តាប់ធម៌របស់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ បានឮថា ពួកព្រាហ្មណ៍បួស ៥ រយរូប គិតថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកាលបើទ្រង់សម្តែង ដោយលិង្គ វចនៈ វិភត្តិ បទ និងព្យញ្ជនៈជាដើម ក៏នឹងសម្តែងតែធម៌ដែលពួកយើងដឹងហើយប៉ុណ្ណោះ តើទ្រង់នឹងសម្តែងធម៌ដែលពួកយើងមិនទាន់ដឹងអ្វីខ្លះ?» ដូច្នេះហើយ ទើបមិនទៅដើម្បីស្តាប់ធម៌។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់រឿងនោះហើយ ទើបត្រាស់បង្គាប់ឲ្យហៅភិក្ខុទាំងនោះមក ហើយត្រាស់ថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកធ្វើសេចក្តីប្រមាទយ៉ាងនេះ ចូរផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ធម៌ដោយគោរពចុះ អានិសង្សមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ រមែងមានដល់ពួកជនដែលស្តាប់ធម៌ដោយគោរព និងរៀនសូត្រធម៌ដោយគោរព» កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបទ្រង់ប្រារព្ធព្រះធម៌ទេសនានេះ។

ตตฺถ ธมฺมํ ปริยาปุณาตีติ สุตฺตํ เคยฺยนฺติอาทิกํ นวงฺคํ สตฺถุสาสนภูตํ ตนฺติธมฺมํ วฬญฺเชติ. โสตานุคตา โหนฺตีติ โสตํ อนุปฺปตฺตา อนุปวิฏฺฐา โหนฺติ. มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน โอโลกิตา. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุฏฺฐุ ปฏิวิทฺธา ปจฺจกฺขํ กตา. มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กุรุมาโนติ นยิทํ พุทฺธวจนํ อนุสฺสรณสติยา อภาเวน วุตฺตํ, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน หิ มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กโรติ นาม. อุปปชฺชตีติ สุทฺธสีเล ปติฏฺฐิโต เทวโลเก นิพฺพตฺตติ. ธมฺมปทา ปฺลวนฺตีติ อนฺตราภเว นิพฺพตฺตมุฏฺฐสฺสติโน, เยปิ ปุพฺเพ สชฺฌายมูลิกา วาจาปริจิตพุทฺธวจนธมฺมา, เต สพฺเพ ปสนฺเน [Pg.365] อาทาเส ฉายา วิย ปฺลวนฺติ, ปากฏา หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโทติ พุทฺธวจนานุสฺสรณสติยา อุปฺปาโท ทนฺโธ ครุ. อถ โส สตฺโต ขิปฺปํเยว วิเสสคามี โหติ, นิพฺพานคามี โหตีติ อตฺโถ.

ក្នុងសេចក្តីនោះ បទថា dhammaṃ pariyāpuṇāti សេចក្តីថា រមែងសេពនូវតន្តិធម៌ ដែលជាព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា មានអង្គ ៩ មានសូត្រ និងគេយ្យៈជាដើម។ បទថា sotānugatā honti សេចក្តីថា ជាធម៌ដល់ហើយ ចូលទៅហើយកាន់ត្រចៀក។ បទថា manasānupekkhitā សេចក្តីថា ជាធម៌ដែលបុគ្គលពិចារណាហើយដោយចិត្ត។ បទថា diṭṭhiyā suppaṭividdhā សេចក្តីថា ជាធម៌ដែលបុគ្គលចាក់ធ្លុះដោយល្អ ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយដោយបញ្ញា ទាំងដោយអត្ថ ទាំងដោយហេតុ។ បទថា muṭṭhassati kālaṃ kurumāno នេះ ព្រះអង្គមិនមែនត្រាស់សំដៅលើការមិនមានសតិរលឹកនឹកដល់ព្រះពុទ្ធវចនៈនោះទេ ប៉ុន្តែត្រាស់សំដៅលើកាលកិរិយារបស់បុថុជ្ជន។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនរមែងធ្វើកាលកិរិយាដោយសតិវង្វេងជាប្រាកដ។ បទថា upapajjati សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងសីលដ៏បរិសុទ្ធ រមែងទៅកើតក្នុងទេវលោក។ បទថា dhammapadā plavanti សេចក្តីថា សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានសតិវង្វេងដែលទៅកើតក្នុងភពនោះ ធម៌គឺព្រះពុទ្ធវចនៈទាំងឡាយណា ដែលខ្លួនធ្លាប់ស្ទាត់មាត់ មានការស្វាធ្យាយជាមូលដ្ឋានក្នុងកាលមុន ធម៌ទាំងអស់នោះ រមែងលេចឡើង ដូចជាស្រមោលក្នុងកញ្ចក់ដ៏ថ្លា គឺប្រាកដច្បាស់ដល់បញ្ញា។ បទថា dandho, bhikkhave, satuppādo សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ការកើតឡើងនៃសតិដែលរលឹកនឹកដល់ព្រះពុទ្ធវចនៈ គឺយឺតយូរ។ សេចក្តីថា ប៉ុន្តែសត្វនោះ រមែងជាអ្នកដល់នូវគុណវិសេស ដល់នូវព្រះនិព្វានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโตติ อิทฺธิสมฺปนฺโน จิตฺตสฺส วสิภาวปตฺโต ขีณาสโว. อยํ วา โส ธมฺมวินโยติ เอตฺถ วิภาวนตฺโถ วา-สทฺโท. ยตฺถาติ ยสฺมึ ธมฺมวินเย. พฺรหฺมจริยํ อจรินฺติ พฺรหฺมจริยวาสํ วสึ. อิทมฺปิ พุทฺธวจนํ มยา ปุพฺเพ วฬญฺชิตนฺติ พุทฺธวจนานุสฺสรณวเสเนตํ วุตฺตํ. เทวปุตฺโตติ ปญฺจาลจณฺโฑ วิย หตฺถกมหาพฺรหฺมา วิย สนงฺกุมารพฺรหฺมา วิย จ เอโก ธมฺมกถิกเทวปุตฺโต. โอปปาติโก โอปปาติกํ สาเรตีติ ปฐมํ อุปฺปนฺโน เทวปุตฺโต ปจฺฉา อุปฺปนฺนํ สาเรติ. สหปํสุกีฬิกาติ เอเตน เนสํ ทีฆรตฺตํ กตปริจยภาวํ ทสฺเสติ. สมาคจฺเฉยฺยุนฺติ สาลาย วา รุกฺขมูเล วา สมฺมุขีภาวํ คจฺเฉยฺยุํ. เอวํ วเทยฺยาติ สาลาย วา รุกฺขมูเล วา ปฐมตรํ นิสินฺโน ปจฺฉา อาคตํ เอวํ วเทยฺย. เสสเมตฺถ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ.

បទថា iddhimā cetovasippatto សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកបរិបូណ៌ដោយឫទ្ធិ ដល់នូវភាពជាអ្នកមានអំណាចលើចិត្ត។ បទថា ayaṃ vā so dhammavinayo ក្នុងបទនេះ សព្ទថា vā មានអត្ថជាវិភាវនៈ។ បទថា yattha សេចក្តីថា ក្នុងធម្មវិន័យណា។ បទថា brahmacariyaṃ acariṃ សេចក្តីថា បានរស់នៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយវាស។ ពាក្យថា idampi buddhavacanaṃ mayā pubbe vaḷañjitaṃ នេះ ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃការរលឹកនឹកដល់ព្រះពុទ្ធវចនៈ។ បទថា devaputto សេចក្តីថា ទេវបុត្រអ្នកសម្តែងធម៌មួយអង្គ ដូចជាបញ្ចាលចណ្ឌទេវបុត្រ ហត្ថកមហាព្រហ្ម ឬសនង្កុមារព្រហ្ម។ បទថា opapātiko opapātikaṃ sāreti សេចក្តីថា ទេវបុត្រដែលកើតមុន រមែងរំលឹកទេវបុត្រដែលកើតក្រោយ។ បទថា sahapaṃsukīḷikā ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាអ្នកធ្លាប់សេពគប់គ្នាមកអស់កាលយូរអង្វែងរបស់ទេវបុត្រទាំងនោះ ដោយបទនេះ។ បទថា samāgaccheyyuṃ សេចក្តីថា គb្បីមកប្រឈមមុខគ្នា ក្នុងសាលាក្តី ក្រោមម្លប់ឈើក្តី។ បទថា evaṃ vadeyya សេចក្តីថា បុគ្គលដែលអង្គុយមុនគេ ក្នុងសាលាក្តី ក្រោមម្លប់ឈើក្តី គប្បីនិយាយទៅកាន់អ្នកដែលមកជាក្រោយយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យនៃព្រះបាលីនោះឯង។

๒. ฐานสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឋានសូត្រ

๑๙๒. ทุติเย ฐานานีติ การณานิ. ฐาเนหีติ การเณหิ. โสเจยฺยนฺติ สุจิภาโว. สํวสมาโนติ เอกโต วสมาโน. น สนฺตตการีติ น สตตการี. น สนฺตตวุตฺติ สีเลสูติ สตตํ สพฺพกาลํ สีลชีวิตํ น ชีวตีติ อตฺโถ. สํโวหารมาโนติ กเถนฺโต. เอเกน เอโก โวหรตีติ เอเกน สทฺธึ เอโก หุตฺวา กเถติ. โวกฺกมตีติ โอกฺกมติ. ปุริมโวหารา ปจฺฉิมโวหารนฺติ ปุริมกถาย ปจฺฉิมกถํ, ปุริมกถาย จ ปจฺฉิมกถา, ปจฺฉิมกถาย จ ปุริมกถา น สเมตีติ อตฺโถ.

១៩២. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា ṭhānāni សេចក្តីថា ហេតុទាំងឡាយ។ បទថា ṭhānehi សេចក្តីថា ដោយហេតុទាំងឡាយ។ បទថា soceyyaṃ សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកស្អាតស្អំ។ បទថា saṃvasamāno សេចក្តីថា កាលរស់នៅជាមួយគ្នា។ បទថា na santatakārī សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកធ្វើជានិច្ច។ បទថា na santatavutti sīlesu សេចក្តីថា មិនរស់នៅដោយសីលជីវិតអស់កាលជានិច្ចគ្រប់ពេលនោះឡើយ។ បទថា saṃvohāramāno សេចក្តីថា កាលនិយាយ សន្ទនា។ បទថា ekena eko voharati សេចក្តីថា ជាមនុស្សម្នាក់និយាយជាមួយមនុស្សម្នាក់ទៀត។ បទថា vokkamati សេចក្តីថា គេចចេញ។ បទថា purimavohārā pacchimavohāraṃ សេចក្តីថា ពាក្យក្រោយមិនស្របនឹងពាក្យមុន គឺពាក្យមុននិងពាក្យក្រោយមិនចុះសម្រុងគ្នាឡើយ។

ญาติพฺยสเนนาติอาทีสุ ญาตีนํ พฺยสนํ ญาติพฺยสนํ, ญาติวินาโสติ อตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. โรคพฺยสเน ปน โรโคเยว อาโรคฺยวินาสนโต พฺยสนํ โรคพฺยสนํ. อนุปริวตฺตนฺตีติ อนุพนฺธนฺติ. ลาโภ จาติอาทีสุ เอกํ อตฺตภาวํ ลาโภ อนุปริวตฺตติ, เอกํ อลาโภติ เอวํ นโย เนตพฺโพ. สากจฺฉายมาโนติ ปญฺหปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน สากจฺฉํ กโรนฺโต. ยถาติ เยนากาเรน[Pg.366]. อุมฺมคฺโคติ ปญฺหุมฺมคฺโค. อภินีหาโรติ ปญฺหาภิสงฺขรณวเสน จิตฺตสฺส อภินีหาโร. สมุทาหาโรติ ปญฺหปุจฺฉนํ. สนฺตนฺติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตํ กตฺวา น กเถตีติ อตฺโถ. ปณีตนฺติ อตปฺปกํ. อตกฺกาวจรนฺติ ยถา ตกฺเกน นยคฺคาเหน คเหตุํ สกฺกา โหติ, เอวํ น กเถตีติ อตฺโถ. นิปุณนฺติ สณฺหํ. ปณฺฑิตเวทนียนฺติ ปณฺฑิเตหิ ชานิตพฺพกํ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា ñātibyasanena ជាដើម សេចក្តីវិនាសនៃញាតិ ឈ្មោះថា ញាតិព្យសនៈ សេចក្តីថា ញាតិវិនាស។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចំណែកក្នុងបទថា rogabyasane ជំងឺនោះឯង ព្រោះបំផ្លាញនូវភាពមិនមានជំងឺ ទើបឈ្មោះថា ព្យសនៈ គឺរោគព្យសនៈ។ បទថា anuparivattanti សេចក្តីថា តាមចោមរោម។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា lābho ca ជាដើម គប្បីនាំទៅនូវន័យយ៉ាងនេះថា លាភរមែងតាមចោមរោមអត្តភាពមួយ អលាភរមែងតាមចោមរោមអត្តភាពមួយ។ បទថា sākacchāyamāno សេចក្តីថា កាលធ្វើការសន្ទនាដោយអំណាចនៃការសួរនិងការឆ្លើយប្រស្នា។ បទថា yathā សេចក្តីថា ដោយអាការៈណា។ បទថា ummaggo សេចក្តីថា ការស្វែងរកប្រស្នា។ បទថា abhinīhāro សេចក្តីថា ការបង្អោនចិត្តទៅដោយអំណាចនៃការតាក់តែងប្រស្នា។ បទថា samudāhāro សេចក្តីថា ការសួរប្រស្នា។ បទថា santaṃ សេចក្តីថា មិននិយាយធ្វើឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ដោយភាពស្ងប់ចាកកិលេសជាបដិបក្ខឡើយ។ បទថា paṇītaṃ សេចក្តីថា ធម៌ដែលមិនធ្វើឲ្យឆ្អែត។ បទថា atakkāvacaraṃ សេចក្តីថា មិននិយាយដោយអាការៈដែលបុគ្គលអាចកាន់យកបានដោយការត្រិះរិះ ឬដោយការកាន់យកតាមន័យនោះឡើយ។ បទថា nipuṇaṃ សេចក្តីថា ល្អិតល្អន់។ បទថា paṇḍitavedanīyaṃ សេចក្តីថា ធម៌ដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយគប្បីដឹង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងបទទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

๓. ภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃភទ្ទិយសូត្រ

๑๙๓. ตติเย อุปสงฺกมีติ ภุตฺตปาตราโส หุตฺวา มาลาคนฺธวิเลปนํ คเหตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามีติ อุปสงฺกมิ. มา อนุสฺสเวนาติอาทีสุ อนุสฺสววจเนน มม กถํ มา คณฺหถาติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สารมฺโภติ กรณุตฺตริยลกฺขโณ สารมฺโภ. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. กุสลธมฺมูปสมฺปทายาติ กุสลธมฺมานํ สมฺปาทนตฺถาย, ปฏิลาภตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. อิเม เจปิ, ภทฺทิย, มหาสาลาติ ปุรโต ฐิเต สาลรุกฺเข ทสฺเสนฺโต เอวมาห. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถตฺตา จ สุวิญฺเญยฺยเมว. สตฺถริ ปน เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต ภทฺทิโย โสตาปนฺโน ชาโตติ.

១៩៣. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា upasaṅkami សេចក្តីថា បុគ្គលនោះបរិភោគអាហារពេលព្រឹកហើយ កាន់យកផ្កាកម្រង គ្រឿងក្រអូប និងគ្រឿងលាប គិតថា «អាត្មាអញនឹងថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ» ដូច្នេះហើយ ទើបចូលទៅគាល់។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា mā anussavena ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីតាមន័យនេះថា «ពួកអ្នកកុំកាន់យកពាក្យរបស់តថាគត ដោយគ្រាន់តែឮតៗគ្នាមកឡើយ»។ បទថា sārambho សេចក្តីថា ធម៌ដែលមានលក្ខណៈធ្វើឲ្យលើសលប់ ឈ្មោះថា សារម្ភៈ។ ធម៌ទាំងឡាយមានអលោភៈជាដើម គប្បីជ្រាបដោយអំណាចជាបដិបក្ខនឹងលោភៈជាដើម។ បទថា kusaladhammūpasampadāya ព្រះអង្គមានព្រះតម្រាស់ថា ដើម្បីញ៉ាំងកុសលធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេច គឺដើម្បីការបានចំពោះនូវកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រះពុទ្ធដីកាថា ime cepi, bhaddiya, mahāsālā នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅបង្ហាញដើមរាំងភ្នំទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅខាងមុខ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងបទនេះ ងាយនឹងយល់បាន ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម និងព្រោះមានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ក៏កាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់បញ្ចប់ព្រះធម៌ទេសនា ភទ្ទិយលិច្ឆវីក៏បានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នបុគ្គល។

๔. สามุคิยาสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសាមុគិយសូត្រ

๑๙๔. จตุตฺเถ สามุคิยาติ สามุคนิคมวาสิโน. พฺยคฺฆปชฺชาติ เต อาลปนฺโต เอวมาห. โกลนครสฺส หิ โกลรุกฺเข หาเรตฺวา กตตฺตา โกลนครนฺติ จ พฺยคฺฆปเถ มาปิตตฺตา พฺยคฺฆปชฺชนฺติ จ ทฺเว นามานิ. เอเตสญฺจ ปุพฺพปุริสา ตตฺถ วสึสูติ พฺยคฺฆปชฺชวาสิตาย พฺยคฺฆปชฺชวาสิโน พฺยคฺฆปชฺชาติ วุจฺจนฺติ. เต อาลปนฺโต เอวมาห. ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานีติ ปาริสุทฺธิอตฺถาย ปธานิยงฺคานิ ปทหิตพฺพวีริยสฺส องฺคานิ, โกฏฺฐาสาติ อตฺโถ. สีลปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ สีลปริโสธนวีริยสฺเสตํ นามํ. ตญฺหิ สีลปาริสุทฺธิปริปูรณตฺถาย ปธานิยงฺคนฺติ สีลปาริสุทฺธิปธานิยงฺคํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน วิปสฺสนาปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ[Pg.367]. โย ตตฺถ ฉนฺโทติอาทีสุ โย ตสฺมึ อนุคฺคณฺหเน กตฺตุกามตาฉนฺโทติ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สติสมฺปชญฺญํ ปเนตฺถ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วีริยปคฺคหนตฺถํ วุตฺตํ. รชนีเยสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ วิราเชตีติ ราคปจฺจเยสุ อิฏฺฐารมฺมเณสุ ยถา จิตฺตํ วิรชฺชติ, เอวํ กโรติ. วิโมจนีเยสุ ธมฺเมสุ จิตฺตํ วิโมเจตีติ เยหิ อารมฺมเณหิ จิตฺตํ วิโมเจตพฺพํ, เตสุ ยถา วิมุจฺจติ, เอวํ กโรติ. วิราเชตฺวาติ เอตฺถ มคฺคกฺขเณ วิราเชติ นาม, ผลกฺขเณ วิรตฺตํ นาม โหติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. สมฺมาวิมุตฺตึ ผุสตีติ เหตุนา นเยน อรหตฺตผลวิมุตฺตึ ญาณผสฺเสน ผุสตีติ.

១៩៤. ក្នុងសូត្រទី៤ បទថា sāmugiyā សេចក្តីថា ពួកជនអ្នករស់នៅក្នុងសាមុគនិគម។ បទថា byagghapajjā ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ហៅពួកជនទាំងនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រោះថាក្រុងនោះ មានឈ្មោះពីរគឺ កោលនគរ ព្រោះកាប់ឆ្ការដើមកោលៈហើយសាងសង់ឡើង និង ព្យគ្ឃបជ្ជៈ ព្រោះសាងសង់ឡើងលើផ្លូវដើររបស់ខ្លាធំ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកបុព្វបុរសរបស់ជនទាំងនោះ បានរស់នៅក្នុងទីនោះ ព្រោះហេតុតែរស់នៅក្នុងផ្លូវដើររបស់ខ្លាធំ ទើបហៅថា ព្យគ្ឃបជ្ជវាសី ឬ ព្យគ្ឃបជ្ជៈ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ហៅពួកជនទាំងនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទថា pārisuddhipadhāniyaṅgāni សេចក្តីថា អង្គនៃសេចក្តីព្យាយាមដែលគប្បីតាំងទុក ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សេចក្តីបរិសុទ្ធ សេចក្តីថា ជាចំណែកនៃសេចក្តីព្យាយាមដែលគប្បីតាំងទុក។ បទថា sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីព្យាយាមជម្រះសីលឲ្យបរិសុទ្ធ។ ព្រោះថាសេចក្តីព្យាយាមនោះ ជាអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីបំពេញសីលវិសុទ្ធិឲ្យបរិបូណ៌ ទើបហៅថា សីលបារិសុទ្ធិបធានិយង្គៈ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា tattha tattha paññāya anuggahessāmi សេចក្តីថា តថាគតនឹងជួយសង្គ្រោះដោយវិបស្សនាបញ្ញាក្នុងទីនោះៗ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា yo tattha chando ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីតាមន័យនេះថា សេចក្តីប៉ុនប៉ងចង់ធ្វើក្នុងការជួយសង្គ្រោះនោះ។ ក៏សតិសម្បជញ្ញៈក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីផ្គងសេចក្តីព្យាយាម ដោយការតាំងសតិទុក ហើយកំណត់ដោយញាណ។ បទថា rajanīyesu dhammesu cittaṃ virājeti សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តមិនឲ្យត្រេកត្រអាលក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃរាគៈ ដោយអាការៈយ៉ាងណា ក៏ធ្វើចិត្តយ៉ាងនោះ។ បទថា vimocanīyesu dhammesu cittaṃ vimoceti សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តឲ្យរួចផុតក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយណាដែលចិត្តគb្បីរួចផុត ដោយអាការៈយ៉ាងណា ក៏ធ្វើចិត្តយ៉ាងនោះ។ បទថា virājetvā ក្នុងទីនេះ ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ឈ្មោះថា ធ្វើចិត្តមិនឲ្យត្រេកត្រអាល ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ជាចិត្តប្រាសចាកតម្រេកហើយ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា sammāvimuttiṃ phusati សេចក្តីថា ដល់នូវអរហត្តផលវិមុត្តិដែលរួចផុតដោយហេតុ ដោយការប៉ះពាល់គឺញាណ។

๕. วปฺปสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវប្បសូត្រ

๑๙๕. ปญฺจเม วปฺโปติ ทสพลสฺส จูฬปิตา สกฺยราชา. นิคณฺฐสาวโกติ เวสาลิยํ สีหเสนาปติ วิย นาฬนฺทายํ อุปาลิคหปติ วิย จ นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส อุปฏฺฐาโก. กาเยน สํวุโตติ กายทฺวารสฺส สํวุตตฺตา ปิหิตตฺตา กาเยน สํวุโต นาม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาวิราคาติ อวิชฺชาย ขยวิราเคน. วิชฺชุปฺปาทาติ มคฺควิชฺชาย อุปฺปาเทน. ตํ ฐานนฺติ ตํ การณํ. อวิปกฺกวิปากนฺติ อลทฺธวิปากวารํ. ตโตนิทานนฺติ ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา. ทุกฺขเวทนิยา อาสวา อสฺสเวยฺยุนฺติ ทุกฺขเวทนาย ปจฺจยภูตา กิเลสา อสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส ปุริสสฺส อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อตฺโถ. อภิสมฺปรายนฺติ ทุติเย อตฺตภาเว. กายสมารมฺภปจฺจยาติ กายกมฺมปจฺจเยน. อาสวาติ กิเลสา. วิฆาตปริฬาหาติ เอตฺถ วิฆาโตติ ทุกฺขํ. ปริฬาโหติ กายิกเจตสิโก ปริฬาโห. ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตีกโรตีติ ญาณวชฺฌํ กมฺมํ ญาณผสฺเสน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ขยํ คเมติ, วิปากวชฺฌํ กมฺมํ วิปากผสฺเสน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ขยํ คเมติ. นิชฺชราติ กิเลสชีรณกปฏิปทา. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. อิธ ฐตฺวา อยํ ภิกฺขุ ขีณาสโว กาตพฺโพ, จตฺตาริ มหาภูตานิ นีหริตฺวา จตุสจฺจววตฺถานํ ทสฺเสตฺวา ยาว อรหตฺตผลํ กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ.

១៩៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា វប្បោ គឺ ព្រះរាជាសាក្យៈជាព្រះបិតុលា (ប្អូនប្រុសរបស់ព្រះបិតា) នៃព្រះទសពល។ បទថា និគណ្ឋសាវកោ គឺ ជាឧបដ្ឋាករបស់និគណ្ឋ ណាតបុត្ត ដូចជាសីហសេនាបតីក្នុងក្រុងវេសាលី និងឧបាលិគហបតីក្នុងក្រុងនាឡន្ទា។ បទថា កាយេន សំវុតោ គឺ ឈ្មោះថាជាអ្នកសង្រួមដោយកាយ ព្រោះភាពជាអ្នកសង្រួម និងបិទបាំងនូវកាយទ្វារ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា អវិជ្ជាវិរាគា គឺ ព្រោះការអស់ទៅ និងការប្រាសចាកតម្រេកនៃអវិជ្ជា។ បទថា វិជ្ជុប្បាទា គឺ ព្រោះការកើតឡើងនៃមគ្គវិជ្ជា។ បទថា តំ ឋានំ គឺ ហេតុនោះ។ បទថា អវិបក្កវិបាកំ គឺ មិនទាន់បានឱកាសឲ្យផល។ បទថា តតោនិទានំ គឺ មានហេតុនោះជាគ្រឿងអាង មានបច្ច័យនោះ។ បទថា ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុំ គឺ ពួកកិលេសដែលជាបច្ច័យនៃទុក្ខវេទនា គb្បីហូរទៅ គឺគb្បីកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ បទថា អភិសម្បរាយំ គឺ ក្នុងអត្តភាពជាគម្រប់ពីរ (ជាតិខាងមុខ)។ បទថា កាយសមារម្ភបច្ចយា គឺ ព្រោះកាយកម្មជាបច្ច័យ។ បទថា អាសវា គឺ ពួកកិលេស។ ក្នុងពាក្យថា វិឃាតបរិឡាហា នេះ បទថា វិឃាតោ គឺ សេចក្តីទុក្ខ។ បទថា បរិឡាហោ គឺ សេចក្តីក្តៅក្រហាយតាមកាយនិងចិត្ត។ បទថា ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតិ គឺ ប៉ះពាល់ៗហើយធ្វើឲ្យវិនាសទៅ គឺ ប៉ះពាល់ៗនូវកម្មដែលត្រូវលះដោយញាណ ដោយញាណផស្សៈ ហើយធ្វើឲ្យដល់នូវការអស់ទៅ ប៉ះពាល់ៗនូវកម្មដែលត្រូវលះដោយវិបាក ដោយវិបាកផស្សៈ ហើយធ្វើឲ្យដល់នូវការអស់ទៅ។ បទថា និជ្ជរា គឺ បដិបទាជាគ្រឿងធ្វើឲ្យកិលេសគ្រាំគ្រា។ សូម្បីក្នុងវារៈដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ឈរក្នុងទីនេះ ភិក្ខុនេះគb្បីធ្វើឲ្យជាព្រះខីណាស្រព គb្បីដកយកមហាភូតរូបទាំង ៤ ចេញ ហើយបង្ហាញការកំណត់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤ រួចសម្តែងកម្មដ្ឋានរហូតដល់ព្រះអរហត្តផល។

อิทานิ ปน ตสฺส ขีณาสวสฺส สตตวิหาเร ทสฺเสตุํ เอวํ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺสาติ เหตุนา การเณน [Pg.368] สมฺมา วิมุตฺตสฺส. สตตวิหาราติ นิจฺจวิหารา นิพทฺธวิหารา. เนว สุมโน โหตีติ อิฏฺฐารมฺมเณ ราควเสน น โสมนสฺสชาโต โหติ. น ทุมฺมโนติ อนิฏฺฐารมฺมเณ ปฏิฆวเสน น โทมนสฺสชาโต โหติ. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนติ สติสมฺปชญฺญปริคฺคหิตาย มชฺฌตฺตาการลกฺขณาย อุเปกฺขาย เตสุ อารมฺมเณสุ อุเปกฺขโก มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหรติ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសតតវិហារធម៌ (ការនៅជាប្រក្រតី) របស់ព្រះខីណាស្រពនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា ឯវំ សម្មា វិមុត្តចិត្តស្ស ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា សម្មា វិមុត្តចិត្តស្ស គឺ ចិត្តដែលរួចផុតហើយដោយប្រពៃ ព្រោះហេតុដ៏សមគួរ។ បទថា សតតវិហារា គឺ ការនៅជាប្រចាំ ការនៅជានិច្ច។ បទថា នេវ សុមនោ ហោតិ គឺ មិនមែនជាអ្នកមានចិត្តរីករាយ (កើតសោមនស្ស) ក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃរាគៈឡើយ។ បទថា ន ទុម្មនោ គឺ មិនមែនជាអ្នកមានចិត្តអាក់អន់ (កើតទោមនស្ស) ក្នុងអនិដ្ឋារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃបដិឃៈឡើយ។ បទថា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ គឺ ជាអ្នកមានសតិនិងសម្បជញ្ញៈគ្រប់គ្រងហើយ មានលក្ខណៈជាកណ្តាល គឺតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ ជាអ្នកព្រងើយកន្តើយ ជាកណ្តាល ហើយនៅ។

กายปริยนฺติกนฺติ กายนฺติกํ กายปริจฺฉินฺนํ, ยาว ปญฺจทฺวารกาโย ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ ปญฺจทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ชีวิตปริยนฺติกนฺติ ชีวิตนฺติกํ ชีวิตปริจฺฉินฺนํ, ยาว ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺตํ มโนทฺวาริกเวทนนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ปฐมํ นิรุชฺฌติ, มโนทฺวาริกเวทนา ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา นิรุชฺฌติ. สา หิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปสฺมึเยว ปติฏฺฐาติ. ปญฺจทฺวาริกา ปวตฺเต ปญฺจทฺวารวเสน ปวตฺตมานา ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อธิมตฺตา พลวตี โหติ, ปณฺณาสวสฺสกาเล ฐิตา โหติ, สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ปริหายมานา, อสีตินวุติวสฺสกาเล มนฺทา โหติ. ตทา หิ สตฺตา ‘‘จิรรตฺตํ เอกโต นิสีทิมฺหา นิปชฺชิมฺหา’’ติ วทนฺเตปิ น ชานามาติ วทนฺติ. อธิมตฺตานิปิ รูปาทิอารมฺมณานิ น ปสฺสาม, สุคนฺธทุคฺคนฺธํ วา สาทุอสาทุํ วา ถทฺธมุทุกํ วาติ น ชานามาติปิ วทนฺติ. อิติ เนสํ ปญฺจทฺวาริกเวทนา ภคฺคา โหติ, มโนทฺวาริกา ปวตฺตติ. สาปิ อนุปุพฺเพน ปริหายมานา มรณสมเย หทยโกฏึเยว นิสฺสาย ปวตฺตติ. ยาว ปเนสา ปวตฺตติ, ตาว สตฺโต ชีวตีติ วุจฺจติ. ยทา นปฺปวตฺตติ, ตทา ‘‘มโต นิรุทฺโธ’’ติ วุจฺจติ.

បទថា កាយបរិយន្តិកំ គឺ មានកាយជាទីបំផុត មានកាយកំណត់ សេចក្តីថា វេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបញ្ចទ្វារ ដរាបណាបញ្ចទ្វារកាយនៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ។ បទថា ជីវិតបរិយន្តិកំ គឺ មានជីវិតជាទីបំផុត មានជីវិតកំណត់ សេចក្តីថា វេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ ដរាបណាជីវិតិន្ទ្រិយនៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ។ ក្នុងវេទនាទាំងពីរនោះ បញ្ចទ្វារិកវេទនា កើតឡើងជាខាងក្រោយ តែរលត់ទៅមុន ចំណែកមនោទ្វារិកវេទនា កើតឡើងមុន តែរលត់ទៅជាខាងក្រោយ។ ព្រោះថា មនោទ្វារិកវេទនានោះ តែងតម្កល់នៅក្នុងហទយវត្ថុរូបតែម្យ៉ាង ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ។ ចំណែកបញ្ចទ្វារិកវេទនា ក្នុងកាលនៃបវត្តិកាល កាលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទ្វារទាំងប្រាំ ក្នុងបឋមវ័យ គឺក្នុងកាលមានអាយុ ២០ ឆ្នាំ តែងជាវេទនាដ៏លើសលប់ មានកម្លាំងខ្លាំង ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរ ការប្រទូស្ត និងការវង្វេង ក្នុងកាលមានអាយុ ៥០ ឆ្នាំ តែងតាំងនៅស្ងៀម ចាប់តាំងពីកាលមានអាយុ ៦០ ឆ្នាំទៅ តែងសាបសូន្យទៅ រហូតដល់កាលមានអាយុ ៨០ ឬ ៩០ ឆ្នាំ ក៏ថយថមថយចុះ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ ពួកសត្វសូម្បីនិយាយថា «យើងបានអង្គុយ បានដេកជាមួយគ្នាក្នុងកាលដ៏យូរ» ក៏និយាយថា «យើងមិនដឹងឡើយ»។ សូម្បីអារម្មណ៍មានរូបជាដើមដ៏លើសលប់ ក៏និយាយថា «យើងមើលមិនឃើញ មិនឮ ឬមិនដឹងថាក្លិនក្រអូប ឬក្លិនស្អុយ រសឆ្ងាញ់ ឬមិនឆ្ងាញ់ រឹង ឬទន់ឡើយ»។ យ៉ាងនេះ បញ្ចទ្វារិកវេទនារបស់សត្វទាំងនោះ ឈ្មោះថាបាក់បែកទៅហើយ នៅសល់តែមនោទ្វារិកវេទនាប៉ុណ្ណោះដែលប្រព្រឹត្តទៅ។ សូម្បីមនោទ្វារិកវេទនានោះ កាលសាបសូន្យទៅតាមលំដាប់ ក្នុងសម័យជិតស្លាប់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវហទយវត្ថុរូបជាទីបំផុតប៉ុណ្ណោះ។ ដរាបណាវេទនានេះនៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ សត្វតែងឈ្មោះថារស់នៅ។ កាលណាវេទនានេះមិនប្រព្រឹត្តទៅ កាលនោះ សត្វតែងឈ្មោះថាស្លាប់ហើយ រលត់ហើយ។

สฺวายมตฺโถ วาปิยา ทีเปตพฺโพ – ยถา หิ ปุริโส ปญฺจอุทกมคฺคสมฺปนฺนํ วาปึ กเรยฺย. ปฐมํ เทเว วุฏฺเฐ ปญฺจหิ อุทกมคฺเคหิ อุทกํ ปวิสิตฺวา อนฺโตวาปิยํ อาวาเฏ ปูเรยฺย. ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต อุทกมคฺเค ปูเรตฺวา คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ โอตฺถริตฺวา อุทกํ ติฏฺเฐยฺย ตโต ตโต วิสฺสนฺทมานํ. อถ นิทฺธมนตุมฺเพ วิวริตฺวา เขตฺเตสุ กมฺเม กยิรมาเน อุทกํ นิกฺขมนฺตํ, สสฺสปากกาเล อุทกํ นิกฺขนฺตํ อุทกํ ปริหีนํ, ‘‘มจฺเฉ คณฺหามา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺเชยฺย. ตโต กติปาเหน อาวาเฏสุเยว [Pg.369] อุทกํ สณฺฐเหย. ยาว ปน ตํ อาวาเฏสุ โหติ, ตาว มหาวาปิยํ อุทกํ อตฺถีติ สงฺขํ คจฺฉติ. ยทา ปน ตตฺถ ฉิชฺชติ, ตทา ‘‘วาปิยํ อุทกํ นตฺถี’’ติ วุจฺจติ. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

សេចក្តីនេះ គb្បីពន្យល់ដោយឧបមាអំពីអាងទឹក ដូចជាបុរសម្នាក់ ធ្វើនូវអាងទឹកដ៏ប្រកបដោយផ្លូវទឹកប្រាំ។ កាលដែលភ្លៀងបង្អុរចុះមកជាដំបូង ទឹកហូរចូលតាមផ្លូវទឹកទាំងប្រាំ ហើយបំពេញនូវរណ្តៅតូចៗក្នុងអាងទឹកនោះ។ កាលភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកម្តងហើយម្តងទៀត ទឹកក៏ពេញផ្លូវទឹកទាំងឡាយ ហើយជន់លិចទៅលើផ្ទៃដីប្រមាណមួយគាវុត ឬកន្លះយោជន៍ ហើយទឹកក៏ហូរហៀរចេញពីទីនោះៗ តាំងនៅ។ លុះក្រោយមក កាលបើគេបើកទ្វារទឹកដើម្បីធ្វើការងារក្នុងស្រែទាំងឡាយ ទឹកក៏ហូរចេញទៅ ក្នុងកាលដែលស្រូវទុំ ទឹកក៏ហូរចេញអស់ ទឹកក៏ថយចុះ រហូតដល់ពាក្យដែលគេត្រូវនិយាយថា «យើងនឹងចាប់ត្រីទាំងឡាយ»។ បន្ទាប់ពីនោះមកពីរបីថ្ងៃ ទឹកក៏តាំងនៅតែក្នុងរណ្តៅតូចៗប៉ុណ្ណោះ។ ដរាបណាទឹកនោះនៅមានក្នុងរណ្តៅតូចៗ ដរាបនោះ ទឹកក្នុងអាងធំ ក៏នៅតែរាប់ថាមានទឹកដែរ។ លុះកាលណាទឹកក្នុងរណ្តៅទាំងនោះរីងស្ងួតអស់ទៅ កាលនោះ គេតែងនិយាយថា «ទឹកក្នុងអាងគ្មានឡើយ»។ សេចក្តីប្រៀបធៀបនេះ គb្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

ปฐมํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจหิ มคฺเคหิ อุทเก ปวิสนฺเต อาวาฏานํ ปูรณกาโล วิย หิ ปฐมเมว ปฏิสนฺธิกฺขเณ มโนทฺวาริกเวทนาย วตฺถุรูเป ปติฏฺฐิตกาโล, ปุนปฺปุนํ เทเว วสฺสนฺเต ปญฺจมคฺคานํ ปูรณกาโล วิย ปวตฺเต ปญฺจทฺวาริกเวทนาย ปวตฺติ, คาวุตฑฺฒโยชนมตฺตํ อชฺโฌตฺถรณํ วิย ปฐมวเย วีสติวสฺสกาเล รชฺชนาทิวเสน ตสฺส อธิมตฺตพลวภาโว, ยาว วาปิโต อุทกํ น นิคฺคจฺฉติ, ตาว ปูราย วาปิยา ฐิตกาโล วิย ปญฺญาสวสฺสกาเล ตสฺส ฐิตกาโล, นิทฺธมนตุมฺเพสุ วิวเฏสุ กมฺเม กยิรมาเน อุทกสฺส นิกฺขมนกาโล วิย สฏฺฐิวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺส ปริหานิ, อุทเก ภฏฺเฐ อุทกมคฺเคสุ ปริตฺตอุทกสฺส ฐิตกาโล วิย อสีตินวุติกาเล ปญฺจทฺวาริกเวทนาย มนฺทกาโล, อาวาเฏสุเยว อุทกสฺส ปติฏฺฐิตกาโล วิย หทยวตฺถุโกฏึ นิสฺสาย มโนทฺวาเร เวทนาย ปวตฺติกาโล, อาวาเฏสุ ปริตฺเตปิ อุทเก สติ ‘‘วาปิยํ อุทกํ อตฺถี’’ติ วตฺตพฺพกาโล วิย ยาว สา ปวตฺตติ, ตาว ‘‘สตฺโต ชีวตี’’ติ วุจฺจติ. ยถา ปน อาวาเฏสุ อุทเก ฉินฺเน ‘‘นตฺถิ วาปิยํ อุทก’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ มโนทฺวาริกเวทนาย อปฺปวตฺตมานาย สตฺโต มโตติ วุจฺจติ. อิมํ เวทนํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทิยมาโน’’ติ.

ព្រោះថា កាលដែលភ្លៀងបង្អុរចុះមកជាដំបូង ទឹកហូរចូលតាមផ្លូវទាំងប្រាំ ហើយបំពេញនូវរណ្តៅតូចៗយ៉ាងណា កាលដែលមនោទ្វារិកវេទនាតម្កល់នៅក្នុងហទយវត្ថុរូប ក្នុងខណៈបដិសន្ធិជាដំបូង ក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកម្តងហើយម្តងទៀត ទឹកពេញផ្លូវទាំងប្រាំយ៉ាងណា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបញ្ចទ្វារិកវេទនាក្នុងបវត្តិកាល ក៏យ៉ាងនោះដែរ ការជន់លិចទៅលើផ្ទៃដីប្រមាណមួយគាវុត ឬកន្លះយោជន៍យ៉ាងណា ភាពជាវេទនាដ៏លើសលប់និងមានកម្លាំងខ្លាំង ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរជាដើម ក្នុងបឋមវ័យ គឺក្នុងកាលមានអាយុ ២០ ឆ្នាំ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ដរាបណាទឹកមិនទាន់ហូរចេញពីអាងទឹក ដរាបនោះ ទឹកនៅតែពេញក្នុងអាងយ៉ាងណា កាលដែលវេទនានោះតាំងនៅស្ងៀម ក្នុងកាលមានអាយុ ៥០ ឆ្នាំ ក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបើគេបើកទ្វារទឹកដើម្បីធ្វើការងារ ទឹកក៏ហូរចេញទៅយ៉ាងណា ការសាបសូន្យទៅនៃវេទនានោះ ចាប់តាំងពីកាលមានអាយុ ៦០ ឆ្នាំទៅ ក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលទឹកថយចុះ ទឹកនៅសល់បន្តិចបន្តួចក្នុងផ្លូវទឹកយ៉ាងណា កាលដែលបញ្ចទ្វារិកវេទនាថយថមថយចុះ ក្នុងកាលមានអាយុ ៨០ ឬ ៩០ ឆ្នាំ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ទឹកតាំងនៅតែក្នុងរណ្តៅតូចៗប៉ុណ្ណោះយ៉ាងណា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវេទនាក្នុងមនោទ្វារ ដោយអាស្រ័យនូវហទយវត្ថុរូបជាទីបំផុត ក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបើទឹកសូម្បីបន្តិចបន្តួចនៅមានក្នុងរណ្តៅតូចៗ គេនៅតែនិយាយថា «ទឹកក្នុងអាងមាន» យ៉ាងណា ដរាបណាវេទនានោះនៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ សត្វតែងឈ្មោះថា «រស់នៅ» ក៏យ៉ាងនោះដែរ ម្យ៉ាងទៀត កាលណាទឹកក្នុងរណ្តៅទាំងនោះរីងស្ងួតអស់ទៅ គេតែងនិយាយថា «ទឹកក្នុងអាងគ្មានឡើយ» យ៉ាងណា កាលណាមនោទ្វារិកវេទនាមិនប្រព្រឹត្តទៅ សត្វតែងឈ្មោះថា «ស្លាប់ហើយ» ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកវេទនានេះឯង ទើបត្រាស់ថា «កាលទទួលរងនូវវេទនាមានជីវិតជាទីបំផុត»។

กายสฺส เภทาติ กายสฺส เภเทน. อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานาติ ชีวิตกฺขยโต อุทฺธํ. อิเธวาติ ปฏิสนฺธิวเสน ปรโต อคนฺตฺวา อิเธว. สีตี ภวิสฺสนฺตีติ ปวตฺติวิปฺผนฺทนทรถรหิตานิ สีตานิ อปฺปวตฺตนธมฺมานิ ภวิสฺสนฺติ.

បទថា កាយស្ស ភេដា គឺ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃកាយ។ បទថា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា គឺ ខាងលើអំពីការអស់ទៅនៃជីវិត (បន្ទាប់ពីអស់អាយុ)។ បទថា ឥធេវ គឺ មិនទៅកាន់បរលោកដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិឡើយ គឺនៅក្នុងលោកនេះឯង。 បទថា សីតី ភវិស្សន្តិ គឺ នឹងទៅជាត្រជាក់ មិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនិងការញាប់ញ័រក្រវល់ក្រវាយ គឺមានសភាវៈមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ។

ถูณํ ปฏิจฺจาติ รุกฺขํ ปฏิจฺจ. กุทฺทาลปิฏกํ อาทายาติ กุทฺทาลญฺจ ขณิตฺติญฺจ ปจฺฉิญฺจ คเหตฺวาติ อตฺโถ. เทสนา ปน กุทฺทาลวเสเนว กตา. มูเล ฉินฺเทยฺยาติ มูลมฺหิ กุทฺทาเลน ฉินฺเทยฺย. ปลิขเณยฺยาติ ขณิตฺติยา สมนฺตา ขเณยฺย.

បទថា ថូណំ បដិច្ច គឺ អាស្រ័យនូវដើមឈើ។ បទថា កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយ គឺ កាន់យកនូវចបកាប់ ដែកចូក និងកន្ត្រក នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ប៉ុន្តែ ព្រះទេសនានេះ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃចបកាប់ប៉ុណ្ណោះ។ បទថា មូលេ ឆិន្ទេយ្យ គឺ គb្បីកាប់ផ្តាច់ត្រង់ឫសដោយចបកាប់។ បទថា បលិខណេយ្យ គឺ គb្បីជីកជុំវិញដោយដែកចូក។

เอวเมว [Pg.370] โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – รุกฺโข วิย หิ อตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ, รุกฺขํ ปฏิจฺจ ฉายา วิย กุสลากุสลํ กมฺมํ, ฉายํ อปฺปวตฺตํ กาตุกาโม ปุริโส วิย โยคาวจโร, กุทฺทาโล วิย ปญฺญา, ปิฏกํ วิย สมาธิ, ขณิตฺติ วิย วิปสฺสนา, ขณิตฺติยา มูลานํ ปลิขณนกาโล วิย อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาย เฉทนกาโล, ขณฺฑาขณฺฑํ กรณกาโล วิย ขนฺธวเสน ทิฏฺฐกาโล, ผาลนกาโล วิย อายตนวเสน ทิฏฺฐกาโล, สกลีกรณกาโล วิย ธาตุวเสน ทิฏฺฐกาโล, วาตาตเปน วิโสสนกาโล วิย กายิกเจตสิกสฺส วีริยสฺส กรณกาโล, อคฺคินา ฑหนกาโล วิย ญาเณน กิเลสานํ ฑหนกาโล, มสิกรณกาโล วิย วตฺตมานก-ปญฺจกฺขนฺธกาโล, มหาวาเต โอผุนนกาโล วิย นทีโสเต ปวาหนกาโล วิย จ ฉินฺนมูลกานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปฺปฏิสนฺธิกนิโรโธ, โอผุนนปฺปวาหเนหิ อปญฺญตฺติกภาวูปคโม วิย ปุนพฺภเว วิปากกฺขนฺธานํ อนุปฺปาเทน อปณฺณตฺติกภาโว เวทิตพฺโพ.

ក្នុងពាក្យថា ឯវមេវ ខោ នេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យដូចតទៅនេះ៖ ព្រោះថា អត្តភាព គb្បីឃើញដូចជាដើមឈើ កុសលកម្មនិងអកុសលកម្ម គb្បីឃើញដូចជាស្រមោលដែលអាស្រ័យនឹងដើមឈើ ព្រះយោគាវចរ គb្បីឃើញដូចជាបុរសដែលចង់ធ្វើមិនឲ្យមានស្រមោលប្រព្រឹត្តទៅ បញ្ញា គb្បីឃើញដូចជាចបកាប់ សមាធិ គb្បីឃើញដូចជាកន្ត្រក វិបស្សនា គb្បីឃើញដូចជាដែកចូក កាលដែលកាត់ផ្តាច់នូវអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គ គb្បីឃើញដូចជាកាលដែលជីកកកាយជុំវិញនូវឫសទាំងឡាយដោយដែកចូក កាលដែលឃើញអត្តភាពដោយអំណាចនៃខន្ធ គb្បីឃើញដូចជាកាលដែលធ្វើឲ្យទៅជាកង់ៗ កាលដែលឃើញអត្តភាពដោយអំណាចនៃអាយតនៈ គb្បីឃើញដូចជាកាលដែលពុះច្រៀក កាលដែលឃើញអត្តភាពដោយអំណាចនៃធាតុ គb្បីឃើញដូចជាកាលដែលធ្វើឲ្យទៅជាចំណែកតូចៗ កាលដែលធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមតាមកាយនិងវាចា គb្បីឃើញដូចជាកាលដែលហាលឲ្យស្ងួតដោយខ្យល់និងកំដៅថ្ងៃ កាលដែលដុតបំផ្លាញនូវកិលេសទាំងឡាយដោយញាណ គb្បីឃើញដូចជាកាលដែលដុតដោយភ្លើង កាលនៃខន្ធ ៥ ដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ គb្បីឃើញដូចជាកាលដែលធ្វើឲ្យទៅជាផេះ ការរលត់ទៅដោយមិនមានបដិសន្ធិទៀតនៃខន្ធទាំង ៥ ដែលមានឫសគឺអវិជ្ជានិងតណ្ហាផ្តាច់ចេញហើយ គb្បីឃើញដូចជាកាលដែលបក់បោកទៅក្នុងខ្យល់ព្យុះធំ និងកាលដែលបណ្តែតទៅក្នុងខ្សែទឹកស្ទឹង ភាពដែលមិនអាចបញ្ញត្តិបាន ព្រោះការមិនកើតឡើងនៃវិបាកខន្ធក្នុងភពថ្មី គb្បីជ្រាបដូចជាភាពដែលមិនអាចបញ្ញត្តិថាជាដើមឈើបានទៀតឡើយ ព្រោះការបក់បោកនិងការបណ្តែតទឹកទៅនោះ។

ภควนฺตํ เอตทโวจาติ สตฺถริ เทสนํ วินิวฏฺเฏนฺเต โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา เอตํ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ อุทยตฺถิโกติ วฑฺฒิอตฺถิโก. อสฺสปณิยํ โปเสยฺยาติ ปญฺจ อสฺสโปตสตานิ กิณิตฺวา ปจฺฉา วิกฺกิณิสฺสามีติ โปเสยฺย. สหสฺสคฺฆนกสฺส อสฺสสฺส ปญฺจสตมตฺตํ อุปกรณํ คนฺธมาลาทิวเสน โปสาวนิกํเยว อคมาสิ. อถสฺส เต อสฺสา เอกทิวเสเนว โรคํ ผุสิตฺวา สพฺเพ ชีวิตกฺขยํ ปาปุเณยฺยุนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน เอวมาห. อุทยญฺเจว นาธิคจฺเฉยฺยาติ วฑฺฒิญฺจ เคหโต นีหริตฺวา ทินฺนมูลญฺจ กิญฺจิ น ลเภยฺย. ปยิรุปาสินฺติ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหึ. สฺวาหํ อุทยญฺเจว นาธิคจฺฉินฺติ โส อหํ เนว อุทยํ น เคหโต ทินฺนธนํ อธิคจฺฉึ, ปณิยอสฺสชคฺคนโก นาม ชาโตสฺมีติ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

បទថា ភគវន្តំ ឯតទវោច គឺ កាលព្រះសាស្តាទ្រង់បញ្ចប់ព្រះធម៌ទេសនា ឧបាសកនោះបានសម្រេចសោតាបត្តិផល ហើយក្រាបបង្គំទូលនូវពាក្យថា សេយ្យថបិ ភន្តេ ជាដើមនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា ឧទយត្ថិកោ គឺ អ្នកប្រាថ្នានូវការចម្រើន (ផលចំណេញ)។ បទថា អស្សបណិយំ បោសេយ្យ គឺ ទិញកូនសេះ ៥ រយ ហើយចិញ្ចឹមទុកដោយគិតថា «យើងនឹងលក់ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ»។ ការចំណាយប្រមាណ ៥ រយ ដើម្បីជាឧបការៈមានគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម ដល់សេះដែលមានតម្លៃ ១ ពាន់ នោះ ឈ្មោះថាជាការចិញ្ចឹមបីបាច់តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ លុះក្រោយមក ពួកសេះទាំងនោះរបស់គាត់ ក៏ត្រូវរោគបៀតបៀនក្នុងថ្ងៃតែមួយ ហើយដល់នូវការអស់ទៅនៃជីវិតទាំងអស់គ្នា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទថា ឧទយញ្ចេវ នាធិគច្ឆេយ្យ គឺ មិនបានទាំងផលចំណេញ និងមិនបានសូម្បីតែដើមទុនដែលយកចេញពីផ្ទះទៅទិញនោះបន្តិចបន្តួចឡើយ។ បទថា បយិរុបាសឹ គឺ ខ្ញុំព្រះអង្គបានបម្រើដោយបច្ច័យទាំង ៤។ បទថា ស្វាហំ ឧទយញ្ចេវ នាធិគច្ឆឹ គឺ បង្ហាញសេចក្តីថា «ខ្ញុំព្រះអង្គនោះ មិនបានទាំងផលចំណេញ មិនបានទាំងទ្រព្យជាដើមទុនដែលយកចេញពីផ្ទះឡើយ ក្លាយជាអ្នកចិញ្ចឹមសេះសម្រាប់លក់តែប៉ុណ្ណោះ»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសាឡ្ហសូត្រ។

๑๙๖. ฉฏฺเฐ ทฺวเยนาติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ. โอฆสฺส นิตฺถรณนฺติ จตุโรฆนิตฺถรณํ. ตโปชิคุจฺฉาเหตูติ ทุกฺกรการิกสงฺขาเตน ตเปน ปาปชิคุจฺฉนเหตุ[Pg.371]. อญฺญตรํ สามญฺญงฺคนฺติ เอกํ สมณธมฺมโกฏฺฐาสํ. อปริสุทฺธกายสมาจาราติอาทีสุ ปุริเมหิ ตีหิ ปเทหิ กายิกวาจสิกเจตสิกสีลานํ อปริสุทฺธตํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉิเมน ปเทน อปริสุทฺธาชีวตํ ทสฺเสติ. ญาณทสฺสนายาติ มคฺคญาณสงฺขาตาย ทสฺสนาย. อนุตฺตราย สมฺโพธายาติ อรหตฺตาย, อรหตฺตญาณผสฺเสน ผุสิตุํ อภพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. สาลลฏฺฐินฺติ สาลรุกฺขํ. นวนฺติ ตรุณํ. อกุกฺกุจฺจกชาตนฺติ ‘‘ภเวยฺย นุ โข, น ภเวยฺยา’’ติ อชเนตพฺพกุกฺกุจฺจํ. เลขณิยา ลิเขยฺยาติ อวเลขนมตฺตเกน อวลิเขยฺย. โธเวยฺยาติ ฆํเสยฺย. อนฺโต อวิสุทฺธาติ อพฺภนฺตเร อสุทฺธา อปนีตสารา.

១៩៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ បទថា dvayenāti សេចក្តីថា ដោយចំណែកពីរ។ បទថា oghassa nittharaṇanti សេចក្តីថា ការឆ្លងផុតនូវឱឃៈទាំង ៤។ បទថា tapojigucchāhetūti សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែការខ្ពើមរអើមនូវបាបដោយតបៈ ពោលគឺការធ្វើកិច្ចដែលធ្វើបានដោយកម្រ។ បទថា aññataraṃ sāmaññaṅganti សេចក្តីថា ចំណែកមួយនៃសមណធម៌។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន aparisuddhakāyasamācārāti ជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាពមិនបរិសុទ្ធនៃកាយិកសីល វាចសិកសីល និងចេតសិកសីល ដោយបទ ៣ ខាងដើម ហើយបង្ហាញនូវភាពមិនបរិសុទ្ធនៃអាជីវៈ ដោយបទខាងចុង។ បទថា ñāṇadassanāyāti សេចក្តីថា ដើម្បីការឃើញ ពោលគឺមគ្គញាណ។ បទថា anuttarāya sambodhāyāti សេចក្តីថា ដើម្បីព្រះអរហត្ត មានន័យថា មិនគួរដើម្បីពាល់ត្រូវដោយការប៉ះពាល់នៃអរហត្តផលញាណឡើយ។ បទថា sālalaṭṭhinti សេចក្តីថា នូវដើមសាលៈ។ បទថា navanti សេចក្តីថា ខ្ចី (នៅឡើយ)។ បទថា akukkuccakajātanti សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីសង្ស័យដែលមិនគួរឲ្យកើតឡើងថា «តើគួរមានឬទេហ្ន៎ ឬថាមិនគួរមានទេ»។ បទថា lekhaṇiyā likheyyāti សេចក្តីថា គប្បីឆ្កឹះ ឬឆ្កៀល ដោយគ្រាន់តែការកោស។ បទថា dhoveyyāti សេចក្តីថា គប្បីដុសខាត់។ បទថា anto avisuddhāti សេចក្តីថា ខាងក្នុងមិនស្អាត គឺមានខ្លឹមដែលគេមិនទាន់យកចេញ។

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลลฏฺฐิ วิย หิ อตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ, นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ, ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย คเหตฺวา ฐิตปุริโส, สาลลฏฺฐิยา พหิทฺธา สุปริกมฺมกตกาโล วิย พหิทฺธา ตปจรณํ คาฬฺหํ กตฺวา คหิตกาโล, อนฺโต อสุทฺธกาโล วิย อพฺภนฺตเร สีลานํ อปริสุทฺธกาโล, สาลลฏฺฐิยา สํสีทิตฺวา อโธคมนํ วิย ทิฏฺฐิคติกสฺส สํสารโสเต สํสีทนํ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា Evameva khoti ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ គប្បីយល់ថា អត្តភាព ដូចជាដើមសាលៈខ្ចី, ខ្សែទឹកនៃសង្សារ ដូចជាខ្សែទឹកស្ទឹង, បុគ្គលដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវទិដ្ឋិ ៦២ ដូចជាបុរសដែលចង់ទៅកាន់ត្រើយម្ខាង, សម័យដែលបុគ្គលកាន់យកតបៈខាងក្រៅយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ដូចជាសម័យដែលដើមសាលៈត្រូវបានគេដុសខាត់ខាងក្រៅយ៉ាងល្អ, សម័យដែលសីលទាំងឡាយខាងក្នុងមិនបរិសុទ្ធ ដូចជាសម័យដែលខាងក្នុងមិនស្អាត, ការលិចចុះទៅក្នុងខ្សែទឹកនៃសង្សាររបស់បុគ្គលដែលមានទិដ្ឋិ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការលិចចុះទៅខាងក្រោមនៃដើមសាលៈ។

ผิยาริตฺตํ พนฺเธยฺยาติ ผิยญฺจ อริตฺตญฺจ โยเชยฺย. เอวเมวาติ เอตฺถาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สาลลฏฺฐิ วิย อตฺตภาโว, นทีโสตํ วิย สํสารโสตํ, ปารํ คนฺตุกามปุริโส วิย โยคาวจโร, พหิทฺธา สุปริกมฺมกตกาโล วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ สํวรสฺส ปจฺจุปฏฺฐิตกาโล, อนฺโต สุวิโสธิตภาโว วิย อพฺภนฺตเร ปริสุทฺธสีลภาโว, ผิยาริตฺตพนฺธนํ วิย กายิกเจตสิกวีริยกรณํ, โสตฺถินา ปาริมตีรคมนํ วิย อนุปุพฺเพน สีลํ ปูเรตฺวา สมาธึ ปูเรตฺวา ปญฺญํ ปูเรตฺวา นิพฺพานคมนํ ทฏฺฐพฺพํ.

បទថា phiyārittaṃ bandheyyāti សេចក្តីថា គប្បីចងភ្ជាប់នូវច្រវា និងចង្កូត។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Evamevāti នេះ ក៏មានការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ អត្តភាព ដូចជាដើមសាលៈ, ខ្សែទឹកនៃសង្សារ ដូចជាខ្សែទឹកស្ទឹង, ព្រះយោគាវចរ ដូចជាបុរសដែលចង់ទៅកាន់ត្រើយម្ខាង, សម័យដែលសង្វរៈតម្កល់ឡើងក្នុងទ្វារទាំង ៦ ដូចជាសម័យដែលដើមសាលៈត្រូវបានគេដុសខាត់ខាងក្រៅយ៉ាងល្អ, សភាពនៃសីលដ៏បរិសុទ្ធខាងក្នុង ដូចជាសភាពដែលខាងក្នុងត្រូវបានជម្រះស្អាតល្អហើយ, ការធ្វើសេចក្តីព្យាយាមតាមកាយនិងចិត្ត ដូចជាការចងភ្ជាប់នូវច្រវានិងចង្កូត, ការទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដោយការបំពេញសីល បំពេញសមាធិ បំពេញបញ្ញា តាមលំដាប់ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការទៅកាន់ត្រើយម្ខាងដោយសុវត្ថិភាព។

กณฺฑจิตฺรกานีติ สรลฏฺฐิสรรชฺชุสรปาสาทสรสาณิสรโปกฺขรณิสรปทุมานีติ อเนกานิ กณฺเฑหิ กตฺตพฺพจิตฺรานิ. อถ โข โส ตีหิ ฐาเนหีติ โส เอวํ พหูนิ กณฺฑจิตฺรกานิ ชานนฺโตปิ น ราชารโห โหติ, ตีหิเยว ปน ฐาเนหิ โหตีติ อตฺโถ. สมฺมาสมาธิ [Pg.372] โหตีติ มคฺคสมาธินา จ ผลสมาธินา จ สมาหิโต โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สมฺมาทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีหิ จตูหิ สจฺเจหิ จตฺตาโร มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ กถิตานิ. อยํ ปน มคฺเคเนว อวิราธิตํ วิชฺฌติ นามาติ เวทิตพฺโพ. สมฺมาวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา สมนฺนาคโต. อวิชฺชากฺขนฺธํ ปทาเลตีติ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลติ นามาติ วุจฺจติ. อิมินา หิ เหฏฺฐา อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชากฺขนฺโธ ปทาลิโต, อิธ ปน ปทาลิตํ อุปาทาย ปทาเลตีติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ.

បទថា kaṇḍacitrakānīti សេចក្តីថា វិចិត្រកម្មជាច្រើនដែលត្រូវធ្វើដោយព្រួញ មានជាអាទិ៍គឺ ដើមព្រួញ ខ្សែព្រួញ ប្រាសាទព្រួញ វាំងននព្រួញ ស្រះព្រួញ ផ្កាឈូកព្រួញ។ បទថា atha kho so tīhi ṭhānehīti សេចក្តីថា បុរសនោះ សូម្បីដឹងនូវវិចិត្រកម្មនៃព្រួញជាច្រើនយ៉ាងនេះ ក៏មិនទាន់ជាអ្នកគួរដល់ព្រះរាជាឡើយ ប៉ុន្តែគប្បីជាអ្នកគួរដល់ព្រះរាជាដោយហេតុ ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា sammāsamādhi hotīti សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តតម្កល់មាំដោយមគ្គសមាធិ និងផលសមាធិ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទនេះ។ បទថា sammādiṭṭhīti សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ។ ដោយសច្ចៈទាំង ៤ មាន «នេះជាទុក្ខ» ជាដើម មគ្គ ៤ និងផល ៣ ត្រូវបានសម្តែងហើយ។ ប៉ុន្តែ យោគាវចរបុគ្គលនេះ ឈ្មោះថាបាញ់ធ្លុះដោយមិនឲ្យខុសឡើយ ដោយមគ្គនោះឯង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ បទថា sammāvimuttīti សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយអរហត្តផលវិមុត្តិ។ បទថា avijjākkhandhaṃ padāletīti សេចក្តីថា ឈ្មោះថាទម្លាយនូវគំនរអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គ។ ព្រោះថា គំនរអវិជ្ជាត្រូវបានទម្លាយហើយដោយអរហត្តមគ្គក្នុងថ្នាក់ក្រោម ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គួរពោលថា «ទម្លាយ» ដោយអាស្រ័យហេតុដែលបានទម្លាយរួចហើយនោះឯង។

๗. มลฺลิกาเทวีสุตฺตวณฺณนา

៧. ពណ៌នាសូត្រទី ៧ មល្លិកាទេវីសូត្រ

๑๙๗. สตฺตเม มลฺลิกา เทวีติ ปเสนทิรญฺโญ เทวี. เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโมติ เยน อิเธกจฺจา อิตฺถี. ทุพฺพณฺณาติ พีภจฺฉวณฺณา. ทุรูปาติ ทุสฺสณฺฐิตา. สุปาปิกาติ สุฏฺฐุ ปาปิกา สุฏฺฐุ ลามิกา. ทสฺสนายาติ ปสฺสิตุํ. ทลิทฺทาติ ธนทลิทฺทา. อปฺปสฺสกาติ สเกน ธเนน รหิตา. อปฺปโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺฑกรหิตา. อปฺเปสกฺขาติ อปฺปปริวารา. อฑฺฒาติ อิสฺสรา. มหทฺธนาติ วฬญฺชนกธเนน มหทฺธนา. มหาโภคาติ อุปโภคปริโภคภณฺฑโภเคน มหาโภคา. มเหสกฺขาติ มหาปริวารา. อภิรูปาติ อุตฺตมรูปา. ทสฺสนียาติ ทสฺสนยุตฺตา. ปาสาทิกาติ ทสฺสเนน ปาสาทิกา. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐาเนน จ.

១៩៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ បទថា mallikā devīti សេចក្តីថា ព្រះមហេសីរបស់ព្រះបាទបសេនទិកោសល។ បទថា yenamidhekacco mātugāmoti សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែស្ត្រីខ្លះក្នុងលោកនេះ។ បទថា dubbaṇṇāti សេចក្តីថា មានសម្បុរអាក្រក់ គួរឲ្យខ្ពើម។ បទថា durūpāti សេចក្តីថា មានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ។ បទថា supāpikāti សេចក្តីថា ថោកទាបក្រៃលែង។ បទថា dassanāyāti សេចក្តីថា ដើម្បីមើល។ បទថា daliddāti សេចក្តីថា អ្នកក្រខ្សត់ទ្រព្យ។ បទថា appassakāti សេចក្តីថា ប្រាសចាកទ្រព្យផ្ទាល់ខ្លួន។ បទថា appabhogāti សេចក្តីថា ប្រាសចាកគ្រឿងឧបភោគបរិភោគ។ បទថា appesakkhāti សេចក្តីថា មានបរិវារតិច។ បទថា aḍḍhāti សេចក្តីថា ជាធំ មានអំណាច។ បទថា mahaddhanāti សេចក្តីថា មានទ្រព្យច្រើនដោយទ្រព្យសម្រាប់ប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ។ បទថា mahābhogāti សេចក្តីថា មានគ្រឿងប្រើប្រាស់ច្រើនដោយគ្រឿងឧបភោគបរិភោគ។ បទថា mahesakkhāti សេចក្តីថា មានបរិវារច្រើន។ បទថា abhirūpāti សេចក្តីថា មានរូបល្អលើសលប់។ បទថា dassanīyāti សេចក្តីថា គួរជាទីគយគន់។ បទថា pāsādikāti សេចក្តីថា គួរឲ្យជ្រះថ្លាដោយការបានឃើញ។ បទថា vaṇṇapokkharatāyāti ដោយសម្បុរផង ដោយទ្រង់ទ្រាយរាងកាយផង។

อภิสชฺชตีติ ลคฺคติ. พฺยาปชฺชตีติ ปกตึ ปชหติ. ปติตฺถียตีติ โกธวเสน ถินภาวํ ถทฺธภาวํ อาปชฺชติ. น ทาตา โหตีติ น ทายิกา โหติ. เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ เอตฺถ เสยฺยาติ มญฺจปลฺลงฺกาทิสยนํ. อาวสโถติ อาวสถาคารํ. ปทีเปยฺยํ วุจฺจติ วฏฺฏิเตลาทิปทีปูปกรณํ. อิสฺสามนิกาติ อิสฺสาย สมฺปยุตฺตจิตฺตา. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โกธนา อโหสินฺติ โกธมนา อโหสึ. อนิสฺสามนิกา อโหสินฺติ อิสฺสาวิรหิตจิตฺตา อโหสึ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

បទថា abhisajjatīti សេចក្តីថា ជាប់ជំពាក់។ បទថា byāpajjatīti សេចក្តីថា លះបង់នូវសភាពប្រក្រតី។ បទថា patitthīyatīti សេចក្តីថា ដល់នូវសភាពរឹងត្អឹង សភាពរឹងរូស ដោយអំណាចនៃសេចក្តីក្រោធ។ បទថា na dātā hotīti សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកឲ្យទាន។ ក្នុងបទថា seyyāvasathapadīpeyyanti នេះ បទថា seyyāti បានដល់ ទីដេកមានគ្រែនិងតាំងជាដើម។ បទថា āvasathoti បានដល់ សាលាសំណាក់ ឬវិហារ។ គ្រឿងប្រទីបមានប្រេងនិងប្រឆេះជាដើម ហៅថា padīpeyyaṃ។ បទថា issāmanikāti សេចក្តីថា មានចិត្តប្រកបដោយសេចក្តីច្រណែន។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយន័យនេះ។ បទថា kodhanā ahosinti សេចក្តីថា ខ្ញុំជាអ្នកមានចិត្តក្រោធ។ បទថា anissāmanikā ahosinti សេចក្តីថា ខ្ញុំជាអ្នកមានចិត្តប្រាសចាកសេចក្តីច្រណែន។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๘. อตฺตนฺตปสุตฺตวณฺณนา

៨. ពណ៌នាសូត្រទី ៨ អត្តន្តបសូត្រ

๑๙๘. อฏฺฐเม [Pg.373] อตฺตนฺตปาทีสุ อตฺตานํ ตปติ ทุกฺขาเปตีติ อตฺตนฺตโป. อตฺตโน ปริตาปนานุโยคํ อตฺตปริตาปนานุโยคํ. ปรํ ตปตีติ ปรนฺตโป. ปเรสํ ปริตาปนานุโยคํ ปรปริตาปนานุโยคํ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. นิจฺฉาโตติ ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา, สา อสฺส นตฺถีติ นิจฺฉาโต. สพฺพกิเลสานํ นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต. อนฺโต ตาปนกิเลสานํ อภาวา สีตโล ชาโตติ สีตีภูโต. ฌานมคฺคผลนิพฺพานสุขานิ ปฏิสํเวเทตีติ สุขปฺปฏิสํเวที. พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ เสฏฺฐภูเตน อตฺตนา.

១៩៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន attantapo ជាដើម បុគ្គលណាធ្វើខ្លួនឯងឲ្យក្តៅក្រហាយ ធ្វើខ្លួនឯងឲ្យរងទុក្ខ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា attantapo។ បទថា attaparitāpanānuyogaṃ សេចក្តីថា ការប្រកបការធ្វើខ្លួនឯងឲ្យក្តៅក្រហាយ។ បទថា parantapo សេចក្តីថា បុគ្គលណាធ្វើអ្នកដទៃឲ្យក្តៅក្រហាយ ឈ្មោះថា parantapo។ បទថា paraparitāpanānuyogaṃ សេចក្តីថា ការប្រកបការធ្វើអ្នកដទៃឲ្យក្តៅក្រហាយ។ បទថា diṭṭheva dhamme សេចក្តីថា ក្នុងអត្តភាពបច្ចុប្បន្ននេះឯង។ ក្នុងបទថា nicchātoti នេះ ពាក្យថា chātaṃ សំដៅលើតណ្ហា តណ្ហានោះមិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា nicchāto។ ឈ្មោះថា nibbuto ព្រោះភាពជាអ្នករលត់ទៅនៃកិលេសទាំងពួង។ ឈ្មោះថា sītībhūto ព្រោះកើតជាអ្នកត្រជាក់ ដោយមិនមានកិលេសដែលធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយខាងក្នុង។ ឈ្មោះថា sukhappaṭisaṃvedī ព្រោះសោយនូវឈានសុខ មគ្គសុខ ផលសុខ និងនិព្វានសុខ។ បទថា brahmabhūtena attanāti សេចក្តីថា ដោយអត្តភាពដ៏ប្រសើរ។

อเจลโกติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. โอรพฺภิกาทีสุ อุรพฺภา วุจฺจนฺติ เอฬกา, อุรพฺเภ หนตีติ โอรพฺภิโก. สูกริกาทีสุปิ เอเสว นโย. ลุทฺโทติ ทารุโณ กกฺขโฬ. มจฺฉฆาตโกติ มจฺฉพนฺโธ เกวฏฺโฏ. พนฺธนาคาริโกติ พนฺธนาคารโคปโก. กุรูรกมฺมนฺตาติ ทารุณกมฺมนฺตา.

បទទាំងឡាយមាន acelako ជាដើម មានសេចក្តីដែលបានពោលរួចហើយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន orabbhiko ជាដើម សត្វពពែ ហៅថា urabbhā បុគ្គលណាដែលសម្លាប់ពពែ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា orabbhiko។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមាន sūkariko ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា luddoti សេចក្តីថា សាហាវយង់ឃ្នង គ្រោតគ្រាត។ បទថា macchaghātakoti សេចក្តីថា នេសាទត្រី គឺអ្នកនេសាទ។ បទថា bandhanāgārikoti សេចក្តីថា អ្នកយាមគុក។ បទថា kurūrakammantāti សេចក្តីថា អ្នកមានការងារសាហាវយង់ឃ្នង។

มุทฺธาวสิตฺโตติ ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อภิสิตฺโต. ปุรตฺถิเมน นครสฺสาติ นครโต ปุรตฺถิมาย ทิสาย. สนฺถาคารนฺติ ยญฺญสาลํ. ขราชินํ นิวาเสตฺวาติ สขุรํ อชินจมฺมํ นิวาเสตฺวา. สปฺปิเตเลนาติ สปฺปินา เจว เตเลน จ. ฐเปตฺวา หิ สปฺปึ อวเสโส โย โกจิ สฺเนโห เตลนฺติ วุจฺจติ. กณฺฑุวมาโนติ นขานํ ฉินฺนตฺตา กณฺฑุวิตพฺพกาเล เตน กณฺฑุวมาโน. อนนฺตรหิตายาติ อสนฺถตาย. สรูปวจฺฉายาติ สทิสวจฺฉาย. สเจ คาวี เสตา โหติ, วจฺโฉปิ เสตโกว. สเจ กปิลา วา รตฺตา วา, วจฺฉโกปิ ตาทิโสวาติ เอวํ สรูปวจฺฉาย. โส เอวมาหาติ โส ราชา เอวํ วเทติ. วจฺฉตราติ ตรุณวจฺฉกภาวํ อติกฺกนฺตา พลววจฺฉา. วจฺฉตรีสุปิ เอเสว นโย. พริหิสตฺถายาติ ปริกฺเขปกรณตฺถาย เจว ยญฺญภูมิยํ อตฺถรณตฺถาย จ.

បទថា muddhāvasittoti សេចក្តីថា អ្នកដែលគេបានស្រោចស្រពលើក្បាលដោយអភិសេករបស់ក្សត្រ។ បទថា puratthimena nagarassāti សេចក្តីថា ក្នុងទិសខាងកើតអំពីទីក្រុង។ បទថា santhāgāranti សេចក្តីថា រោងបូជាយញ្ញ។ បទថា kharājinaṃ nivāsetvāti សេចក្តីថា ស្លៀកដណ្តប់ស្បែកខ្លាឃ្មុំទាំងក្រញាំ។ បទថា sappitelenāti សេចក្តីថា ដោយទឹកដោះថ្លាផង ដោយប្រេងផង ព្រោះថា លើកលែងតែទឹកដោះថ្លាចេញ ជាតិរំអិលឯទៀតណាមួយ ហៅថា ប្រេង។ បទថា kaṇḍuvamānoti សេចក្តីថា កាលដែលត្រូវអេះ ព្រោះក្រចកត្រូវបានកាត់អស់ហើយ ក៏អេះដោយស្នែងនោះ។ បទថា anantarahitāyāti សេចក្តីថា លើដីដែលមិនបានក្រាល។ បទថា sarūpavacchāyāti សេចក្តីថា មានកូនគោដែលមានរូបរាងដូចម្តាយ បើមេគោស កូនគោក៏សដែរ បើមេគោមានពណ៌ក្រហម ឬក្រឡា កូនគោក៏មានពណ៌ដូច្នោះដែរ នេះហៅថា sarūpavacchā។ បទថា so evamāhāti សេចក្តីថា ព្រះរាជានោះ ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការយ៉ាងនេះ។ បទថា vacchatarā សេចក្តីថា គោជំទង់ដែលកន្លងហួសភាពជាកូនគោខ្ចី មានកម្លាំងមាំមួន។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា vacchatarī ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា barihisatthāyāti សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ស្មៅខ្សៃ (ស្មៅគុសៈ) សម្រាប់ព័ទ្ធជុំវិញ និងសម្រាប់ក្រាលក្នុងទីបូជាយញ្ញ។

จตุตฺถปุคฺคลํ พุทฺธุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโตติอาทิมาห. ตตฺถ ตถาคโตติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. ตํ ธมฺมนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการสมฺปทํ ธมฺมํ. สุณาติ, คหปติ, วาติ กสฺมา ปฐมํ คหปตึ [Pg.374] นิทฺทิสติ? นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ. เยภุยฺเยน หิ ขตฺติยกุลโต ปพฺพชิตา ชาตึ นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. พฺราหฺมณกุลา ปพฺพชิตา มนฺเต นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ, หีนชจฺจกุลา ปพฺพชิตา อตฺตโน วิชาติตาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. คหปติทารกา ปน กจฺเฉหิ เสทํ มุญฺจนฺเตหิ ปิฏฺฐิยา โลณํ ปุปฺผมานาย ภูมึ กสิตฺวา ตาทิสสฺส มานสฺส อภาวโต นิหตมานทปฺปา โหนฺติ. เต ปพฺพชิตฺวา มานํ วา ทปฺปํ วา อกตฺวา ยถาพลํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตา สกฺโกนฺติ อรหตฺเต ปติฏฺฐาตุํ. อิตเรหิ จ กุเลหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา น พหุกา, คหปติกาว พหุกา. อิติ นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสตีติ.

ដើម្បីបង្ហាញបុគ្គលទី ៤ ចាប់តាំងពីការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធមក ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា idha, bhikkhave, tathāgato (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះតថាគតកើតឡើងក្នុងលោកនេះ...)។ ក្នុងពាក្យនោះ បទទាំងឡាយមាន tathāgato ជាដើម មានសេចក្តីដែលបានពោលរួចហើយ។ បទថា taṃ dhammanti នូវធម៌ដែលប្រកបដោយអាការៈដែលបានពោលរួចហើយនោះ។ ចំពោះពាក្យថា suṇāti, gahapati, vā នេះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញគហបតីមុនគេ? ព្រោះភាពជាអ្នកមានមានះត្រូវបានកម្ចាត់ចេញផង និងព្រោះភាពជាអ្នកមានចំនួនច្រើនផង។ ព្រោះថា ពួកជនដែលចេញចាកត្រកូលក្សត្រហើយបួស តែងធ្វើមានះដោយអាស្រ័យជាតិត្រកូល។ ពួកជនដែលបួសចាកត្រកូលព្រាហ្មណ៍ តែងធ្វើមានះដោយអាស្រ័យមន្ត (វេទ)។ ពួកជនដែលបួសចាកត្រកូលថោកទាប មិនអាចតម្កល់ខ្លួនក្នុងសាសនាបានឡើយ ព្រោះភាពជាអ្នកមានជាតិថោកទាបរបស់ខ្លួន។ ចំណែកឯកូនគហបតីទាំងឡាយ តែងភ្ជួររាស់ដី ធ្វើឲ្យញើសហូរចេញពីក្លៀក ធ្វើឲ្យអំបិលឡើងសនៅលើខ្នង ព្រោះមិនមានមានះបែបនោះ ទើបជាអ្នកមានមានះនិងសេចក្តីព្រហើនត្រូវបានកម្ចាត់ចោលហើយ។ ពួកគហបតីបុត្រទាំងនោះ លុះបួសហើយ មិនធ្វើមានះ ឬសេចក្តីព្រហើនឡើយ តែងរៀនសូត្រព្រះពុទ្ធវចនៈតាមកម្លាំង ហើយធ្វើការងារក្នុងវិបស្សនា ក៏អាចតម្កល់នៅក្នុងព្រះអរហត្តបាន។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនដែលចេញចាកត្រកូលដទៃហើយបួស មិនមានចំនួនច្រើនឡើយ មានតែពួកគហបតីប៉ុណ្ណោះដែលមានចំនួនច្រើន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញគហបតីមុនគេ ដោយព្រោះភាពជាអ្នកមានមានះត្រូវបានកម្ចាត់ចេញផង និងព្រោះភាពជាអ្នកមានចំនួនច្រើនផង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

อญฺญตรสฺมึ วาติ อิตเรสํ วา กุลานํ อญฺญตรสฺมึ. ปจฺจาชาโตติ ปติชาโต. ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตีติ ปริสุทฺธํ ธมฺมํ สุตฺวา ธมฺมสามิมฺหิ ตถาคเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต ภควา’’ติ สทฺธํ ปฏิลภติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. สมฺพาโธ ฆราวาโสติ สเจปิ สฏฺฐิหตฺเถ ฆเร โยชนสตนฺตเรปิ วา ทฺเว ชายมฺปติกา วสนฺติ, ตถาปิ เนสํ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธว. รชาปโถติ ราครชาทีนํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาคมนปโถติปิ วฏฺฏติ. อลคฺคนฏฺเฐน อพฺโภกาโส วิยาติ อพฺโภกาโส. ปพฺพชิโต หิ กูฏาคารรตนปาสาทเทววิมานาทีสุ ปิหิตทฺวารวาตปาเนสุ ปฏิจฺฉนฺเนสุ วสนฺโตปิ เนว ลคฺคติ น สชฺชติ น พชฺฌติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติ. อปิจ สมฺพาโธ ฆราวาโส กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสาภาวโต, รชาปโถ อสํวุตสงฺการฏฺฐานํ วิย รชานํ, กิเลสรชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต. อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสสพฺภาวโต.

បទថា aññatarasmiṃ vāti សេចក្តីថា ឬក្នុងត្រកូលណាមួយ ក្នុងចំណោមត្រកូលដទៃទៀត។ បទថា paccājātoti សេចក្តីថា កើតហើយ។ បទថា tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti សេចក្តីថា លុះបានស្តាប់ធម៌ដ៏បរិសុទ្ធហើយ ក៏បាននូវសេចក្តីជំនឿក្នុងព្រះតថាគតជាម្ចាស់នៃធម៌ថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ អង្គនោះ ទ្រង់ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធពិតមែន»។ បទថា iti paṭisañcikkhatīti សេចក្តីថា ពិចារណាឃើញយ៉ាងនេះ។ បទថា sambādho gharāvāsoti សេចក្តីថា សូម្បីតែប្តីប្រពន្ធពីរនាក់រស់នៅក្នុងផ្ទះដែលមានទំហំ ៦០ ហត្ថ ឬក្នុងផ្ទះដែលមានចម្ងាយ ១០០ យោជន៍ក៏ដោយ ក៏ការរស់នៅជាគ្រហស្ថរបស់ពួកគាត់នៅតែចង្អៀតដដែល ព្រោះមានសេចក្តីកង្វល់និងគ្រឿងកង្វល់។ បទថា rajāpathoti សេចក្តីថា ផ្លូវនៃធូលី គឺទីកើតឡើងនៃធូលីមានរាគៈជាដើម ដូចដែលបានពោលទុកក្នុងមហាអដ្ឋកថា។ ម្យ៉ាងទៀត នឹងពោលថាជាផ្លូវមកដល់ (នៃកិលេស) ក៏គួរ។ បទថា alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso សេចក្តីថា ដូចជាទីវាល ព្រោះអត្ថថា មិនជាប់ជំពាក់។ ព្រោះថា ភិក្ខុទោះបីរស់នៅក្នុងប្រាសាទកំពូល ប្រាសាទរតនៈ ឬវិមានទេវតា ដែលបិទទ្វារបង្អួចជិតល្អ បិទបាំងជិតក្ដី ក៏មិនជាប់ជំពាក់ មិនទាក់ទើ មិនចងរឹតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ការបួសជាទីវាល»។ ម្យ៉ាងទៀត ការរស់នៅជាគ្រហស្ថ ឈ្មោះថាចង្អៀត ព្រោះមិនមានឱកាសធ្វើកុសលធម៌តាមសប្បាយ ចំណែកឯផ្លូវនៃធូលី ដូចជាកន្លែងចាក់សម្រាមដែលមិនបានបិទបាំង ជាទីប្រជុំនៃធូលី ព្រោះជាទីប្រជុំនៃកិលេសដែលប្រៀបដូចជាធូលី។ ការបួស ឈ្មោះថាជាទីវាល ព្រោះមានឱកាសធ្វើកុសលធម៌តាមសប្បាយ។

นยิทํ สุกรํ…เป… ปพฺพเชยฺยนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปกถา – ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกมฺปิ ทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ, เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลินํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ [Pg.375] ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ ลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ จริตพฺพํ. อิทํ น สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ. ยํนูนาหํ เกเส จ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา ปริทหิตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺยนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ, ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยาติ ญาตพฺพา, ตํ อนคาริยํ. ปพฺพเชยฺยนฺติ ปฏิปชฺเชยฺยํ.

ក្នុងបទថា Nayidaṃ sukaraṃ...pe... pabbajeyyaṃ នេះ មានសេចក្ដីពន្យល់ដោយសង្ខេបដូចតទៅ៖ ព្រហ្មចរិយធម៌ ពោលគឺសិក្ខាបីនេះឯណា ដែលបុគ្គលគប្បីធ្វើមិនឱ្យដាច់សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត ឈ្មោះថា បរិបូណ៌ដោយចំណែកមួយ និងដែលបុគ្គលគប្បីធ្វើមិនឱ្យសៅហ្មងដោយកិលេសសូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត ឈ្មោះថា បរិសុទ្ធដោយចំណែកមួយ ដែលបុគ្គលគប្បីប្រព្រឹត្តឱ្យដូចជាសង្ខដែលគេខាត់ហើយ ឬដូចជាសង្ខដែលគេលាងជម្រះស្អាតហើយ។ ព្រហ្មចរិយធម៌ដ៏បរិបូណ៌ដោយចំណែកមួយ...pe... នេះ មិនមែនជាការងាយស្រួលឡើយ ដែលបុគ្គលអ្នកគ្រប់គ្រងផ្ទះ រស់នៅក្នុងកណ្ដាលផ្ទះ នឹងប្រព្រឹត្តបានឡើយ។ បើដូច្នោះ មានតែអាត្មាអញកោរសក់និងពុកមាត់ ស្លៀកដណ្ដប់សំពត់កាសាយៈ ដ៏សមគួរដល់អ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ ហើយចេញចាកផ្ទះ ទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះវិញ។ ក្នុងបទនោះ ព្រោះហេតុតែការងារមានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើម ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ផ្ទះ ហៅថា អគារិយៈ ហើយកិច្ចនោះមិនមានក្នុងការបួសឡើយ ហេតុនោះ ការបួសទើបគប្បីដឹងថា អនគារិយៈ។ បទថា Pabbajeyyaṃ បានដល់ គប្បីប្រតិបត្តិ។

อปฺปํ วาติ สหสฺสโต เหฏฺฐา โภคกฺขนฺโธ อปฺโป นาม โหติ, สหสฺสโต ปฏฺฐาย มหา. อาพนฺธนฏฺเฐน ญาติเยว ญาติปริวฏฺโฏ. โส วีสติยา เหฏฺฐา อปฺโป นาม โหติ, วีสติยา ปฏฺฐาย มหา. ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโนติ ยา ภิกฺขูนํ อธิสีลสงฺขาตา สิกฺขา, ตญฺจ, ยตฺถ เจเต สห ชีวนฺติ, เอกชีวิกา สภาควุตฺติโน โหนฺติ, ตํ ภควตา ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสงฺขาตํ สาชีวญฺจ ตตฺถ สิกฺขนภาเวน สมาปนฺโนติ ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน. สมาปนฺโนติ สิกฺขํ ปริปูเรนฺโต สาชีวญฺจ อวีติกฺกมนฺโต หุตฺวา ตทุภยํ อุปคโตติ อตฺโถ.

បទថា Appaṃ vā មានសេចក្ដីថា គំនរភោគទ្រព្យដែលមានចំនួនថយចុះក្រោមពីមួយពាន់កហាបណៈ ឈ្មោះថា តិចតួច ចាប់តាំងពីមួយពាន់ឡើងទៅ ឈ្មោះថា ច្រើន។ ពួកញាតិហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា ញាតិបរិវដ្តៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចងរឹត។ វង់ញាតិនោះ បើថយចុះក្រោមពីម្ភៃនាក់ ឈ្មោះថា តិចតួច ចាប់តាំងពីម្ភៃនាក់ឡើងទៅ ឈ្មោះថា ច្រើន។ បទថា Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno គឺ សិក្ខាដែលពោលគឺអធិសីលរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយណាផង សាជីវៈ ពោលគឺសិក្ខាបទដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិទុកហើយ ក្នុងសិក្ខាបទណាដែលភិក្ខុទាំងឡាយនោះរស់នៅរួមគ្នា មានការចិញ្ចឹមជីវិតស្មើគ្នា មានការប្រព្រឹត្តស្របគ្នាផង ភិក្ខុអ្នកដល់ព្រមដោយការសិក្សាក្នុងសិក្ខា និងសាជីវៈទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno។ បទថា Samāpanno មានសេចក្ដីថា ជាអ្នកបំពេញសិក្ខាឱ្យបរិបូណ៌ និងមិនកន្លងសាជីវៈ ហើយចូលទៅដល់នូវធម៌ទាំងពីរនោះ។

ปาณาติปาตํ ปหายาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อิเมสํ เภทายาติ เยสํ อิโตติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ, เตสํ เภทาย. ภินฺนานํ วา สนฺธาตาติ ทฺวินฺนํ มิตฺตานํ วา สมานุปชฺฌายกาทีนํ วา เกนจิเทว การเณน ภินฺนานํ เอกเมกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อีทิเส กุเล ชาตานํ เอวํ พหุสฺสุตานํ อิทํ น ยุตฺต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา สนฺธานํ กตฺตา. อนุปฺปทาตาติ สนฺธานานุปฺปทาตา, ทฺเว ชเน สมคฺเค ทิสฺวา ‘‘ตุมฺหากํ เอวรูเป กุเล ชาตานํ เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตานํ อนุจฺฉวิกเมต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฬฺหีกมฺมํ กตฺตาติ อตฺโถ. สมคฺโค อาราโม อสฺสาติ สมคฺคาราโม. ยตฺถ สมคฺคา นตฺถิ, ตตฺถ วสิตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺคราโมติปิ ปาฬิ, อยเมว อตฺโถ. สมคฺครโตติ สมคฺเคสุ รโต, เต ปหาย อญฺญตฺถ คนฺตุํ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺเค ทิสฺวาปิ สุตฺวาปิ นนฺทตีติ สมคฺคนนฺที. สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตาติ ยา [Pg.376] วาจา สตฺเต สมคฺเคเยว กโรติ, ตํ สามคฺคิคุณปริทีปิกเมว วาจํ ภาสติ, น อิตรนฺติ.

បទទាំងឡាយមានជាដើមថា Pāṇātipātaṃ pahāya មានសេចក្ដីដែលបានពោលរួចមកហើយ។ បទថា Imesaṃ bhedāya គឺ ដើម្បីបំបែកពួកជនទាំងឡាយណា ដែលខ្លួនបានឮមកពីសំណាក់ជនទាំងនោះ ដែលពោលថា 'អំពីទីនេះ'។ បទថា Bhinnānaṃ vā sandhātā គឺ ជាអ្នកសម្រុះសម្រួលពួកមិត្តពីរនាក់ ឬពួកសទ្ធិវិហារិកដែលមានឧបជ្ឈាយ៍ជាមួយគ្នាជាដើម ដែលបែកបាក់គ្នាដោយហេតុណាមួយ ដោយចូលទៅរកម្នាក់ៗ ហើយនិយាយថា 'ការបែកបាក់គ្នានេះ មិនសមគួរដល់អ្នកទាំងឡាយដែលកើតក្នុងត្រកូលបែបនេះ ជាអ្នកមានសុតៈច្រើនយ៉ាងនេះឡើយ' ជាដើម ហើយធ្វើការសម្រុះសម្រួល។ បទថា Anuppadātā បានដល់ អ្នកជួយឧបត្ថម្ភការសម្រុះសម្រួល មានសេចក្ដីថា កាលបើឃើញជនពីរនាក់មានសាមគ្គីគ្នា ក៏និយាយថា 'ការសាមគ្គីគ្នានេះ សមគួរដល់អ្នកទាំងឡាយដែលកើតក្នុងត្រកូលមានសភាពយ៉ាងនេះ ប្រកបដោយគុណធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះ' ជាដើម ហើយធ្វើឱ្យសាមគ្គីភាពនោះរឹងមាំឡើង។ សាមគ្គីភាពជាទីត្រេកអររបស់ភិក្ខុនោះ ហេតុនោះ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា សមគ្គារាមោ មានសេចក្ដីថា ក្នុងទីណាដែលមិនមានពួកជនអ្នកមានសាមគ្គីគ្នា ភិក្ខុនោះសូម្បីតែនឹងរស់នៅទីនោះ ក៏មិនប្រាថ្នាឡើយ។ សូម្បីតែបាឋថា Samaggarāmo ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ បទថា Samaggarato មានសេចក្ដីថា ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងពួកជនដែលមានសាមគ្គីគ្នា មិនប្រាថ្នានឹងលះបង់ពួកជនទាំងនោះទៅកាន់ទីដទៃឡើយ។ ភិក្ខុដែលកាលបើបានឃើញ ឬបានឮអំពីពួកជនដែលមានសាមគ្គីគ្នា ក៏រីករាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សមគ្គនន្ទី។ បទថា Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā គឺ ពោលតែវាចាណាដែលធ្វើសត្វទាំងឡាយឱ្យមានសាមគ្គីគ្នា ពោលគឺពោលតែវាចាដែលបង្ហាញពីគុណនៃសាមគ្គីភាពប៉ុណ្ណោះ មិនពោលវាចាដទៃឡើយ។

เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺสา เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ (อุทา. ๖๕) เอตฺถ วุตฺตเนลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ อปฺปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร สํวฑฺฒนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี, นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ, ปิติมตฺตํ ปิตาติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุชนสฺส มนาปา จิตฺตวุฑฺฒิกราติ พหุชนมนาปา.

បទថា Neḷā គឺ កំហុស ហៅថា ឯឡៈ វាចានោះមិនមានកំហុសឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា នេឡា មានសេចក្ដីថា មិនមានទោស ដូចជាពាក្យថា នេឡៈ ដែលពោលទុកក្នុងបទថា Nelaṅgo setapacchādo (ឧទាន ៦៥) នោះឯង។ បទថា Kaṇṇasukhā គឺ នាំមកនូវសេចក្ដីសុខដល់ត្រចៀកទាំងឡាយ ព្រោះភាពផ្អែមល្ហែមនៃព្យញ្ជនៈ មិនបង្កឱ្យឈឺត្រចៀកដូចជាត្រូវគេចាក់នឹងម្ជុលឡើយ។ វាចាដែលមិនបង្កឱ្យកើតកំហឹងក្នុងរាងកាយទាំងមូល តែបង្កឱ្យកើតសេចក្ដីស្រឡាញ់វិញ ព្រោះភាពផ្អែមល្ហែមនៃអត្ថ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បេមនីយា។ វាចាដែលទៅកាន់ហឫទ័យ គឺចូលទៅកាន់ចិត្តដោយងាយ ដោយមិនទង្គិចទាស់ទែង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ហទយង្គមា។ វាចាដែលកើតក្នុងក្រុង ព្រោះភាពបរិបូណ៌ដោយគុណ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បោរី។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា បោរី ព្រោះមានភាពទន់ភ្លន់ សុភាពរាបសារ ដូចជាស្រីដែលធំដឹងក្តីនៅក្នុងក្រុង។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា បោរី ព្រោះជាវាចារបស់អ្នកក្រុង មានសេចក្ដីថា ជាពាក្យសម្ដីរបស់អ្នករស់នៅក្នុងក្រុង។ ព្រោះថា ពួកអ្នកក្រុងតែងតែមានសម្ដីសមគួរ ហៅអ្នកដែលមានវ័យស្មើឪពុកថា ឪពុក ហៅអ្នកដែលមានវ័យស្មើបងប្អូនថា បងប្អូន។ វាចាមានសភាពយ៉ាងនេះ តែងជាទីគាប់ចិត្តរបស់ជនជាច្រើន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពហុជនកន្តា។ ព្រោះតែភាពជាទីគាប់ចិត្តនោះឯង ទើបជាទីពេញចិត្ត និងជាគ្រឿងចម្រើនចិត្តរបស់ជនជាច្រើន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពហុជនមនាបា។

กาเล วทตีติ กาลวาที, วตฺตพฺพยุตฺตกาลํ สลฺลกฺเขตฺวา วทตีติ อตฺโถ. ภูตํ ตจฺฉํ สภาวเมว วทตีติ ภูตวาที. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกอตฺถสนฺนิสฺสิตเมว กตฺวา วทตีติ อตฺถวาที. นวโลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ ธมฺมวาที. สํวรวินยปหานวินยสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ วินยวาที. นิธานํ วุจฺจติ ฐปโนกาโส, นิธานมสฺสา อตฺถีติ นิธานวตี. หทเย นิเธตพฺพยุตฺตกํ วาจํ ภาสิตาติ อตฺโถ. กาเลนาติ เอวรูปึ ภาสมาโนปิ จ ‘‘อหํ นิธานวตึ วาจํ ภาสิสฺสามี’’ติ น อกาเลน ภาสติ, ยุตฺตกาลํ ปน อเวกฺขิตฺวาว ภาสตีติ อตฺโถ. สาปเทสนฺติ สอุปมํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ปริยนฺตวตินฺติ ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา, ยถาสฺสา ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เอวํ ภาสตีติ อตฺโถ. อตฺถสํหิตนฺติ อเนเกหิปิ นเยหิ วิภชนฺเตน ปริยาทาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺถสมฺปนฺนํ ภาสติ. ยํ วา โส อตฺถวาที อตฺถํ วทติ, เตน อตฺเถน สํหิตตฺตา อตฺถสํหิตํ วาจํ ภาสติ, น อญฺญํ นิกฺขิปิตฺวา อญฺญํ ภาสตีติ วุตฺตํ โหติ.

ភិក្ខុដែលតែងពោលក្នុងកាលដ៏សមគួរ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កាលវាទី មានសេចក្ដីថា ជាអ្នកកំណត់ដឹងនូវកាលដែលគួរនិយាយ ហើយទើបនិយាយ។ ភិក្ខុដែលតែងពោលតែពាក្យពិត ពាក្យទៀងទាត់ ពាក្យជាសភាវៈពិត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភូតវាទី។ ភិក្ខុដែលតែងពោលពាក្យដែលអាស្រ័យតែប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្ថវាទី។ ភិក្ខុដែលតែងពោលពាក្យដែលអាស្រ័យនូវលោកុត្តរធម៌ទាំងប្រាំបួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធម្មវាទី។ ភិក្ខុដែលតែងពោលពាក្យដែលអាស្រ័យនូវសំវរវិន័យ និងបហានវិន័យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិនយវាទី។ ទីសម្រាប់ទុកដាក់ ហៅថា និធានៈ វាចានោះមានទីសម្រាប់ទុកដាក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និធានវតី មានសេចក្ដីថា ជាអ្នកពោលតែវាចាដែលគួរដំកល់ទុកក្នុងហឫទ័យ។ បទថា Kālena មានសេចក្ដីថា សូម្បីតែកាលដែលពោលវាចាមានសភាពយ៉ាងនេះ ក៏មិនពោលក្នុងកាលមិនគួរ ដោយគិតថា 'អាត្មាអញនឹងពោលវាចាដែលមានទីដំកល់ទុក' ឡើយ គឺតែងពិចារណាឃើញកាលដ៏សមគួរហើយ ទើបពោល។ បទថា Sāpadesaṃ មានសេចក្ដីថា ប្រកបដោយឧបមា ប្រកបដោយហេតុផល។ បទថា Pariyantavatī មានសេចក្ដីថា បង្ហាញឱ្យឃើញនូវកម្រិត គឺពោលយ៉ាងណាឱ្យគេដឹងនូវកម្រិតនៃវាចានោះបាន។ បទថា Atthasaṃhitaṃ គឺ ពោលវាចាដែលប្រកបដោយប្រយោជន៍ ព្រោះមិនអាចនឹងធ្វើឱ្យអស់សេចក្ដីបាន សូម្បីតែចែករំលែកដោយន័យជាច្រើនក៏ដោយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុជាអត្ថវាទីនោះ តែងពោលនូវប្រយោជន៍ណា ក៏ពោលតែវាចាដែលប្រកបដោយប្រយោជន៍នោះ ព្រោះវាចានោះរួមផ្សំដោយប្រយោជន៍នោះឯង ពោលគឺមិនលះបង់ប្រយោជន៍ម្យ៉ាង ហើយទៅពោលរឿងផ្សេងដែលមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ នេះជាសេចក្ដីដែលសំដៅដល់។

พีชคามภูตคามสมารมฺภาติ [Pg.377] มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจวิธสฺส พีชคามสฺส เจว ยสฺส กสฺสจิ นีลติณรุกฺขาทิกสฺส ภูตคามสฺส จ สมารมฺภา, เฉทนเภทนปจนาทิภาเวน วิโกปนา ปฏิวิรโตติ อตฺโถ.

បទថា Bījagāmabhūtagāmasamārambhā មានសេចក្ដីថា ជាអ្នកវៀរចាកការធ្វើឱ្យវិនាស ពោលគឺការកាត់ ការពុះច្រៀក និងការដុតជាដើម នូវពីជគាមទាំង ៥ យ៉ាង គឺ ពូជកើតអំពីឫស ពូជកើតអំពីដើម ពូជកើតអំពីថ្នាំង ពូជកើតអំពីចុង ពូជកើតអំពីគ្រាប់ផង និងភូតគាមណាមួយ មានស្មៅស្រស់ និងដើមឈើជាដើមផង។

เอกภตฺติโกติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ. เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโตอรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมาโนปิ เอกภตฺติโกว โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกภตฺติโก’’ติ. รตฺติยา โภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรโตติ รตฺตูปรโต. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม, ตโต วิรตตฺตา วิรโต วิกาลโภชนา.

បទថា Ekabhattiko គឺ ភត្តមានពីរយ៉ាង គឺ ភត្តពេលព្រឹក និងភត្តពេលល្ងាច។ ក្នុងភត្តទាំងពីរនោះ ភត្តពេលព្រឹក ត្រូវបានកំណត់ដោយក្នុងរវាងមុនថ្ងៃត្រង់ ភត្តមួយទៀត ត្រូវបានកំណត់ចាប់តាំងពីក្រោយថ្ងៃត្រង់ រហូតដល់មុនអរុណរះ។ ហេតុនោះ សូម្បីតែបុគ្គលឆាន់ដប់ដងក្នុងរវាងមុនថ្ងៃត្រង់ ក៏ឈ្មោះថា ជាអ្នកឆាន់តែមួយពេលដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការឆាន់ក្នុងរវាងមុនថ្ងៃត្រង់នោះ ទើបត្រាស់ថា 'Ekabhattiko'។ ការបរិភោគក្នុងពេលយប់ ឈ្មោះថា រត្តិ ភិក្ខុអ្នកវៀរចាកការបរិភោគក្នុងពេលយប់នោះ ឈ្មោះថា រត្តូបរតោ។ កាលបើកន្លងថ្ងៃត្រង់ទៅហើយ រហូតដល់ព្រះអាទិត្យអស្តង្គត ការបរិភោគក្នុងចន្លោះពេលនេះ ឈ្មោះថា វិកាលភោជន ព្រោះហេតុតែវៀរចាកការបរិភោគក្នុងវិកាលនោះ ទើបឈ្មោះថា វៀរចាកវិកាលភោជន។

ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ โลหมาสโก ชตุมาสโก ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺติ. ตสฺส อุภยสฺสาปิ ปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต, เนว ตํ อุคฺคณฺหาติ, น อุคฺคณฺหาเปติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยตีติ อตฺโถ.

បទថា Jātarūpaṃ បានដល់ មាស។ បទថា Rajataṃ បានដល់ កហាបណៈ លោហមាសកៈ ជតុមាសកៈ និងដារុមាសកៈ ទាំងឡាយណា ដែលប្រើប្រាស់ក្នុងការទិញដូរ។ ភិក្ខុអ្នកវៀរចាកការទទួលយកនូវវត្ថុទាំងពីរយ៉ាងនោះ មានសេចក្ដីថា មិនទទួលយកដោយខ្លួនឯងផង មិនប្រើអ្នកដទៃឱ្យទទួលយកផង មិនត្រេកអរនឹងមាសប្រាក់ដែលគេដំកល់ទុកជិតខ្លួនផង។

อามกธญฺญปฏิคฺคหณาติ สาลิวีหิยวโคธูมกงฺคุวรกกุทฺรูสกสงฺขาตสฺส สตฺตวิธสฺสปิ อามกธญฺญสฺส ปฏิคฺคหณา. น เกวลญฺจ เอเตสํ ปฏิคฺคหณเมว, อามสนมฺปิ ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติเยว. อามกมํสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อญฺญตฺร โอทิสฺส อนุญฺญาตา อามกมํสมจฺฉานํ ปฏิคฺคหณเมว ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติ, โน อามสนนฺติ.

បទថា Āmakadhaññapaṭiggahaṇā គឺ ការទទួលយកនូវធញ្ញជាតិឆៅទាំង ៧ យ៉ាង ពោលគឺ ស្រូវសាលី ស្រូវខ្សាយ ស្រូវបាឡេ ស្រូវសាលីខ្សាយ ស្មៅម៉ៃ វរកៈ និងស្រូវគូទ្រូសកៈ។ មិនត្រឹមតែការទទួលយកនូវធញ្ញជាតិទាំងនេះប៉ុណ្ណោះដែលមិនគួរ សូម្បីតែការប៉ះពាល់ ក៏មិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឡើយ។ ក្នុងបទថា Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā នេះ លើកលែងតែសាច់ដែលទ្រង់អនុញ្ញាតដោយចំពោះ ការទទួលយកនូវសាច់ឆៅនិងត្រីឆៅប៉ុណ្ណោះដែលមិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ តែការប៉ះពាល់គឺគួរ (មិនមែនមិនគួរឡើយ)។

อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อิตฺถีติ ปุริสนฺตรคตา, อิตรา กุมาริกา นาม, ตาสํ ปฏิคฺคหณมฺปิ อามสนมฺปิ อกปฺปิยเมว. ทาสิทาสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ ทาสิทาสวเสเนว เตสํ ปฏิคฺคหณํ น วฏฺฏติ, ‘‘กปฺปิยการกํ ทมฺมิ, อารามิกํ ทมฺมี’’ติ เอวํ วุตฺเต ปน วฏฺฏติ. อเชฬกาทีสุปิ เขตฺตวตฺถุปริโยสาเนสุ กปฺปิยากปฺปิยนโย วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตตฺถ เขตฺตํ นาม ยสฺมึ ปุพฺพณฺณํ รุหติ. วตฺถุ นาม ยสฺมึ อปรณฺณํ รุหติ. ยตฺถ วา อุภยมฺปิ รุหติ, ตํ เขตฺตํ. ตทตฺถาย อกตภูมิภาโค วตฺถุ. เขตฺตวตฺถุสีเสน เจตฺถ วาปิ-ตฬากาทีนิปิ สงฺคหิตาเนว.

ក្នុងបទថា Itthikumārikapaṭiggahaṇā នេះ ពាក្យថា Itthī បានដល់ ស្រីដែលធ្លាប់ទៅកាន់បុរសផ្សេង ស្រីក្រៅពីនេះ ឈ្មោះថា កុមារិកា ការទទួលយកក្ដី ការប៉ះពាល់ក្ដី នូវស្រីទាំងនោះ សុទ្ធតែមិនគួរឡើយ។ ក្នុងបទថា Dāsidāsapaṭiggahaṇā នេះ ការទទួលយកនូវខ្ញុំស្រីនិងខ្ញុំប្រុសទាំងនោះ ដោយឋានៈជាខ្ញុំស្រីខ្ញុំប្រុស គឺមិនគួរឡើយ តែបើគេពោលយ៉ាងនេះថា 'ខ្ញុំព្រះករុណាប្រគេនកប្បិយការកៈ ខ្ញុំព្រះករុណាប្រគេនអ្នកថែរក្សាអារាម' ដូច្នេះ គឺគួរ។ សូម្បីតែក្នុងបទទាំងឡាយមានពពែនិងចៀមជាដើម រហូតដល់ស្រែនិងចម្ការជាទីបំផុត វិធីដែលគួរនិងមិនគួរ គប្បីពិចារណាទៅតាមវិន័យ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ទីណាដែលបុព្វណ្ណជាតិដុះឡើង ទីនោះឈ្មោះថា ស្រែ។ ទីណាដែលអបរណ្ណជាតិដុះឡើង ទីនោះឈ្មោះថា ចម្ការ។ ម្យ៉ាងទៀត ទីណាដែលដំណាំទាំងពីរយ៉ាងដុះឡើង ទីនោះឈ្មោះថា ស្រែ ចំណែកឯចំណែកដីដែលមិនទាន់បានធ្វើដំណាំដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ដំណាំទាំងនោះ ឈ្មោះថា ចម្ការ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទនេះ សូម្បីតែអណ្ដូង ស្រះ និងអាងទឹកជាដើម ក៏ត្រូវបានរួមបញ្ចូលដោយបទថា ស្រែនិងចម្ការ នេះឯង។

ทูเตยฺยํ [Pg.378] วุจฺจติ ทูตกมฺมํ คิหีนํ ปณฺณํ วา สาสนํ วา คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนํ วุจฺจติ ฆรา ฆรํ เปสิตสฺส ขุทฺทกคมนํ. อนุโยโค นาม ตทุภยกรณํ. ตสฺมา ทุเตยฺยปหิณคมนานํ อนุโยโคติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กยวิกฺกยาติ กยา จ วิกฺกยา จ. ตุลากูฏาทีสุ กูฏนฺติ วญฺจนํ. ตตฺถ ตุลากูฏํ ตาว รูปกูฏํ, องฺคกูฏํ, คหณกูฏํ, ปฏิจฺฉนฺนกูฏนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ รูปกูฏํ นาม ทฺเว ตุลา สมรูปา กตฺวา คณฺหนฺโต มหติยา คณฺหาติ, ททนฺโต ขุทฺทิกาย เทติ. องฺคกูฏํ นาม คณฺหนฺโต ปจฺฉาภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ, ททนฺโต ปุพฺพภาเค. คหณกูฏํ นาม คณฺหนฺโต มูเล รชฺชุํ คณฺหาติ, ททนฺโต อคฺเค. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ นาม ตุลํ สุสิรํ กตฺวา อนฺโต อยจุณฺณํ ปกฺขิปิตฺวา คณฺหนฺโต ตํ ปจฺฉาภาเค กโรติ, ททนฺโต อคฺคภาเค.

ការងារជាអ្នកនាំសារ គឺការកាន់យកសំបុត្រក្ដី ព័ត៌មានក្ដី របស់គ្រហស្ថទាំងឡាយ ហើយដើរទៅកាន់ទីនោះៗ ហៅថា ទូតេយ្យៈ។ ការដើរទៅក្នុងចម្ងាយជិតៗ ដែលគេប្រើពីផ្ទះមួយទៅផ្ទះមួយ ហៅថា បហិណគមនៈ។ ការធ្វើនូវកិច្ចទាំងពីរយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា អនុយោគៈ។ ហេតុនោះ ក្នុងបទថា Dūteyyapahiṇagamanānuyoga នេះ គប្បីដឹងសេចក្ដីថា ការប្រកបកិច្ចក្នុងការនាំសារនិងការបម្រើការងារ យ៉ាងនេះឯង។ បទថា Kayavikkaya បានដល់ ការទិញនិងការលក់។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជញ្ជីងបន្លំជាដើម ពាក្យថា កូដៈ បានដល់ ការបញ្ឆោត។ ក្នុងជញ្ជីងបន្លំនោះ ជញ្ជីងបន្លំមាន ៤ យ៉ាង គឺ រូបកូដៈ អង្គកូដៈ គហណកូដៈ និងបដិច្ឆន្នកូដៈ។ ក្នុងបន្លំទាំងនោះ រូបកូដៈ គឺការធ្វើជញ្ជីងពីរឱ្យមានរូបរាងដូចគ្នា កាលបើទទួលយក គឺយកជញ្ជីងធំ កាលបើឱ្យទៅ គឺយកជញ្ជីងតូច។ អង្គកូដៈ គឺកាលបើទទួលយក តែងយកដៃសង្កត់ជញ្ជីងត្រង់ផ្នែកខាងក្រោយ កាលបើឱ្យទៅ តែងសង្កត់ត្រង់ផ្នែកខាងមុខ។ គហណកូដៈ គឺកាលបើទទួលយក តែងកាន់ខ្សែជញ្ជីងត្រង់គល់ កាលបើឱ្យទៅ តែងកាន់ត្រង់ចុង។ បដិច្ឆន្នកូដៈ គឺការធ្វើជញ្ជីងឱ្យមានប្រហោងខាងក្នុង ហើយដាក់កម្ទេចដែកចូលទៅខាងក្នុង កាលបើទទួលយក តែងធ្វើឱ្យកម្ទេចដែកនោះទៅនៅផ្នែកខាងក្រោយ កាលបើឱ្យទៅ តែងធ្វើឱ្យទៅនៅផ្នែកខាងមុខ។

กํโส วุจฺจติ สุวณฺณปาติ, ตาย วญฺจนํ กํสกูฏํ. กถํ? เอกํ สุวณฺณปาตึ กตฺวา อญฺญา ทฺเว ติสฺโส โลหปาติโย สุวณฺณวณฺณา กโรติ. ตโต ชนปทํ คนฺตฺวา กิญฺจิเทว อฑฺฒกุลํ ปวิสิตฺวา ‘‘สุวณฺณภาชนานิ กิณถา’’ติ วตฺวา อคฺเฆ ปุจฺฉิเต สมคฺฆตรํ ทาตุกามา โหนฺติ. ตโต เตหิ ‘‘กถํ อิเมสํ สุวณฺณภาโว ชานิตพฺโพ’’ติ วุตฺเต ‘‘วีมํสิตฺวา คณฺหถา’’ติ สุวณฺณปาตึ ปาสาเณ ฆํสิตฺวา สพฺพปาติโย ทตฺวา คจฺฉติ.

ថាសមាស ហៅថា កំសៈ ការបញ្ឆោតដោយថាសមាសនោះ ឈ្មោះថា កំសកូដៈ។ តើបន្លំដូចម្ដេច? គឺការធ្វើថាសមាសពិតប្រាកដមួយ ហើយធ្វើថាសលង្ហិនពីរឬបីផ្សេងទៀតឱ្យមានពណ៌ដូចជាមាស។ បន្ទាប់មក ក៏ដើរទៅកាន់ជនបទ ចូលទៅកាន់ផ្ទះត្រកូលអ្នកមានណាមួយ ហើយនិយាយថា 'សូមទិញភាជន៍មាសទាំងឡាយនេះចុះ' កាលបើគេសួរតម្លៃ ក៏ចង់លក់ក្នុងតម្លៃសមរម្យ។ បន្ទាប់មក កាលបើពួកអ្នកផ្ទះនិយាយថា 'តើធ្វើដូចម្ដេចនឹងដឹងថាភាជន៍ទាំងនេះជាមាសពិត?' ក៏និយាយថា 'សូមសាកល្បងមើលសិនចុះ សឹមទិញ' ហើយយកថាសមាសពិតនោះទៅដុសខាត់លើថ្មបង្ហាញ រួចហើយក៏ប្រគល់ថាសទាំងអស់នោះឱ្យទៅគេ ហើយក៏ដើរចេញទៅ។

มานกูฏํ นาม หทยเภท-สิขาเภท-รชฺชุเภทวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หทยเภโท สปฺปิเตลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต เหฏฺฐาฉิทฺเทน มาเนน ‘‘สณิกํ อาสิญฺจา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ภาชเน พหุํ ปคฺฆราเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต ฉิทฺทํ ปิธาย สีฆํ ปูเรตฺวา เทติ. สิขาเภโท ติลตณฺฑุลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต สณิกํ สิขํ อุสฺสาเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต เวเคน ปูเรตฺวา สิขํ ฉินฺทนฺโต เทติ. รชฺชุเภโท เขตฺตวตฺถุมินนกาเล ลพฺภติ. ลญฺชํ อลภนฺตา หิ เขตฺตํ อมหนฺตมฺปิ มหนฺตํ กตฺวา มินนฺติ.

អ្វីដែលឈ្មោះថា គ្រឿងវាស់វែងបន្លំ នោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺ ដោយអំណាចនៃការទម្លុះបាត ការកាត់កំពូល និងការកាត់ខ្សែវាស់។ ក្នុងគ្រឿងបន្លំទាំង ៣ នោះ ការទម្លុះបាត រមែងមានក្នុងកាលវាស់វែងទឹកដោះថ្លា និងប្រេងជាដើម។ ព្រោះថា កាលដែលគេទទួលយកវត្ថុទាំងនោះ គេប្រើគ្រឿងវាស់ដែលមានប្រហោងខាងក្រោម ហើយនិយាយថា «ចូរចាក់សន្សឹមៗ» រួចធ្វើឲ្យហូរចូលក្នុងភាជន៍របស់ខ្លួនឲ្យបានច្រើន ទើបទទួលយក ចំណែកកាលដែលគេប្រគល់ឲ្យ គេបិទប្រហោងនោះ ហើយចាក់បំពេញយ៉ាងលឿន រួចប្រគល់ឲ្យ។ ការកាត់កំពូល រមែងមានក្នុងកាលវាស់វែងល្ង និងអង្ករជាដើម។ ព្រោះថា កាលដែលគេទទួលយកវត្ថុទាំងនោះ គេធ្វើឲ្យកំពូលឡើងខ្ពស់សន្សឹមៗ ទើបទទួលយក ចំណែកកាលដែលគេប្រគល់ឲ្យ គេចាក់បំពេញយ៉ាងលឿន ហើយកាត់កំពូលចេញ រួចប្រគល់ឲ្យ។ ការកាត់ខ្សែវាស់ រមែងមានក្នុងកាលវាស់វែងដីស្រែចម្ការ។ ព្រោះថា ពួកអ្នកវាស់វែងដី កាលបើមិនបានសំណូកទេ សូម្បីតែដីស្រែមិនធំ ក៏ធ្វើឲ្យទៅជាធំ ហើយវាស់វែងដែរ។

อุกฺโกฏนาทีสุ อุกฺโกฏนนฺติ สามิเก อสฺสามิเก กาตุํ ลญฺชคฺคหณํ. วญฺจนนฺติ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ ปเรสํ วญฺจนํ. ตตฺริทเมกํ วตฺถุ [Pg.379] – เอโก กิร ลุทฺทโก มิคญฺจ มิคโปตกญฺจ คเหตฺวา อาคจฺฉติ. ตเมโก ธุตฺโต ‘‘กึ โภ มิโค อคฺฆติ, กึ มิคโปตโก’’ติ อาห. ‘‘มิโค ทฺเว กหาปเณ, มิคโปตโก เอก’’นฺติ จ วุตฺเต เอกํ กหาปณํ ทตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺโต ‘‘น เม โภ มิคโปตเกนตฺโถ, มิคํ เม เทหี’’ติ อาห. เตน หิ ทฺเว กหาปเณ เทหีติ. โส อาห – ‘‘นนุ เต โภ มยา ปฐมํ เอโก กหาปโณ ทินฺโน’’ติ? อาม ทินฺโนติ. อิมมฺปิ มิคโปตกํ คณฺห, เอวํ โส จ กหาปโณ อยญฺจ กหาปณคฺฆนโก มิคโปตโก’’ติ ทฺเว กหาปณา ภวิสฺสนฺตีติ. โส ‘‘การณํ วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา มิคํ อทาสีติ. นิกตีติ โยควเสน วา มายาวเสน วา อปามงฺคํ ปามงฺคนฺติ, อมณึ มณินฺติ, อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ กตฺวา ปติรูปเกน วญฺจนํ. สาจิโยโคติ กุฏิลโยโค. เอเตสํเยว อุกฺโกฏนาทีนเมตํ นามํ. ตสฺมา อุกฺโกฏนสาจิโยโค วญฺจนสาจิโยโค นิกติสาจิโยโคติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกจิ อญฺญํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺส ปริวตฺตนํ สาจิโยโคติ วทนฺติ, ตํ ปน วญฺจเนเนว สงฺคหิตํ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា ukkoṭana ជាដើម បទថា ukkoṭana សេចក្តីថា ការទទួលសំណូកដើម្បីធ្វើម្ចាស់ដីមិនឲ្យទៅជាម្ចាស់ដី។ បទថា vañcana សេចក្តីថា ការបោកប្រាស់អ្នកដទៃដោយឧបាយផ្សេងៗ។ ក្នុងរឿងបោកប្រាស់នោះ មានរឿងមួយដូចតទៅ៖ បានឮថា ព្រានព្រៃម្នាក់ ចាប់បានសត្វម្រឹគធំមួយ និងកូនម្រឹគមួយ ហើយដើរមក។ មនុស្សខូចម្នាក់ឃើញព្រាននោះ ក៏សួរថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន ម្រឹគធំនេះតម្លៃប៉ុន្មាន ហើយកូនម្រឹគនេះតម្លៃប៉ុន្មាន?»។ កាលបើព្រានព្រៃប្រាប់ថា «ម្រឹគធំតម្លៃ ២ កហាបណៈ កូនម្រឹគតម្លៃ ១ កហាបណៈ» មនុស្សខូចនោះក៏ឲ្យ ១ កហាបណៈ រួចយកកូនម្រឹគដើរទៅបន្តិច ហើយត្រឡប់មកវិញ និយាយថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន ខ្ញុំមិនត្រូវការកូនម្រឹគទេ ចូរឲ្យម្រឹគធំមកខ្ញុំវិញចុះ»។ ព្រានព្រៃនិយាយថា «បើដូច្នោះ ចូរឲ្យ ២ កហាបណៈមក»។ មនុស្សខូចនោះនិយាយថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន មិនមែនខ្ញុំបានឲ្យ ១ កហាបណៈទៅអ្នកមុនហើយទេឬ?» ព្រានព្រៃឆ្លើយថា «អើ ពិតមែនហើយ បានឲ្យហើយ»។ មនុស្សខូចនិយាយទៀតថា «ចូរយកកូនម្រឹគនេះទៅវិញចុះ កាលបើធ្វើបែបនេះ កហាបណៈមុននោះផង និងកូនម្រឹគដែលមានតម្លៃ ១ កហាបណៈនេះផង រួមគ្នាទៅជា ២ កហាបណៈហើយតើ»។ ព្រានព្រៃគិតថា «គេនិយាយត្រូវហេតុផលហើយ» ក៏ទទួលយកកូនម្រឹគនោះ រួចប្រគល់ម្រឹគធំឲ្យទៅ។ បទថា nikati សេចក្តីថា ការបោកប្រាស់ដោយរបស់ក្លែងក្លាយ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីព្យាយាមក្តី ដោយអំណាចនៃមាយាក្តី ដូចជាធ្វើរបស់មិនល្អឲ្យទៅជារបស់ល្អ ធ្វើរបស់មិនមែនជាកែវមណីឲ្យទៅជាកែវមណី ធ្វើរបស់មិនមែនជាមាសឲ្យទៅជាមាស។ បទថា sāciyogo សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តវៀចវេរ។ ពាក្យនេះ ជាឈ្មោះនៃធម៌ទាំងឡាយមានការទទួលសំណូកជាដើមនោះឯង។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះថា ឧបាយវៀចវេរក្នុងការទទួលសំណូក ឧបាយវៀចវេរក្នុងការបោកប្រាស់ ឧបាយវៀចវេរក្នុងការធ្វើរបស់ក្លែងក្លាយ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ការបង្ហាញរបស់ម្យ៉ាង ហើយប្តូរយករបស់ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា សាចិយោគៈ ប៉ុន្តែពាក្យនោះ រមែងរួមបញ្ចូលទៅក្នុងពាក្យថា វញ្ចនៈ នោះឯង។

เฉทนาทีสุ เฉทนนฺติ หตฺถจฺเฉทนาทิ. วโธติ มารณํ. พนฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธนํ. วิปราโมโสติ หิมวิปราโมโส, คุมฺพวิปราโมโสติ ทุวิโธ. ยํ หิมปาตสมเย หิเมน ปฏิจฺฉนฺนา หุตฺวา มคฺคปฺปฏิปนฺนํ ชนํ มุสนฺติ, อยํ หิมวิปราโมโส. ยํ คุมฺพาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนา มุสนฺติ, อยํ คุมฺพวิปราโมโส. อาโลโป วุจฺจติ คามนิคมาทีนํ วิโลปกรณํ. สหสากาโรติ สาหสิกกิริยา, เคหํ ปวิสิตฺวา มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตภณฺฑคฺคหณํ. เอวเมตสฺมา เฉทน…เป… สหสาการา ปฏิวิรโต โหติ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានការកាត់ជាដើម ពាក្យថា chedana (ការកាត់) បានដល់ ការកាត់ដៃជាដើម។ ពាក្យថា vadha (ការសម្លាប់) បានដល់ ការធ្វើឲ្យស្លាប់ (ឬការបៀតបៀនដោយការវាយដំ)។ ពាក្យថា bandha (ការចង) បានដល់ ការចងដោយខ្សែជាដើម។ ពាក្យថា viparāmosa (ការប្លន់) មាន ២ យ៉ាងគឺ himaviparāmosa (ការប្លន់ដោយបិទបាំងដោយទឹកសន្សើម ឬព្រិល) និង gumbaviparāmosa (ការប្លន់ដោយពួនក្នុងព្រៃស៊ុមទ្រុម)។ ការដែលពួកចោរបិទបាំងខ្លួនដោយទឹកសន្សើម (ឬព្រិល) ក្នុងសម័យដែលទឹកសន្សើមធ្លាក់ ហើយប្លន់អ្នកដំណើរ នេះហៅថា himaviparāmosa។ ការដែលពួកចោរបិទបាំងខ្លួនដោយព្រៃស៊ុមទ្រុមជាដើម ហើយប្លន់ នេះហៅថា gumbaviparāmosa។ ការលួចប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកស្រុក និងអ្នកនិគមជាដើម ហៅថា ālopa (ការប្លន់បំផ្លាញ)។ ពាក្យថា sahasākāra (ការបង្ខិតបង្ខំដោយកម្លាំងបាយ) បានដល់ អំពើឃោរឃៅ គឺការចូលទៅក្នុងផ្ទះ ហើយយកគ្រឿងសស្ត្រាវុធដាក់លើទ្រូងរបស់មនុស្ស រួចកាន់យកទ្រព្យសម្បត្តិដែលខ្លួនប្រាថ្នា។ ភិក្ខុជាអ្នកវៀរចាកការកាត់...បេ... វៀរចាកការបង្ខិតបង្ខំដោយកម្លាំងបាយ យ៉ាងនេះឯង។

โส สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ สฺวายํ ภิกฺขุ เหฏฺฐา วุตฺเตน จตูสุ ปจฺจเยสุ ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต โหติ. อิมินา ปน ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน อฏฺฐ ปริกฺขารา วฏฺฏนฺติ – ตีณิ จีวรานิ, ปตฺโต, ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนวาสิ, เอกา สูจิ, กายพนฺธนํ ปริสฺสาวนนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ពាក្យថា So santuṭṭho hoti (ភិក្ខុនោះជាអ្នកសន្តោស) សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីសន្តោសតាមមានតាមបាន ១២ យ៉ាង ក្នុងបច្ច័យ ៤ ដែលបានពោលខាងក្រោម។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុដែលប្រកបដោយសេចក្តីសន្តោសតាមមានតាមបាន ១២ យ៉ាងនេះ តែងសមគួរនឹងបរិក្ខារ ៨ យ៉ាង គឺ ត្រៃចីវរ (ចីវរ ៣), បាត្រ, កាំបិតកាត់ឈើស្ទន់, ម្ជុលមួយ, វត្ថពន្ធចង្កេះ, និងធម្មក្រង (តម្រងទឹក)។ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘ติจีวรญฺจ [Pg.380] ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ.

«ត្រៃចីវរ បាត្រ កាំបិត ម្ជុល វត្ថពន្ធចង្កេះ និងធម្មក្រង បរិក្ខារទាំង ៨ នេះ តែងសមគួរដល់ភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយការព្យាយាម។»

เต สพฺเพ กายปริหาริกาปิ โหนฺติ, กุจฺฉิปริหาริกาปิ. กถํ? ติจีวรํ ตาว นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา จ วิจรณกาเล กายํ ปริหรติ โปเสตีติ กายปริหาริกํ โหติ. จีวรกณฺเณน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ปิวนกาเล, ขาทิตพฺพผลาผลํ คหณกาเล จ กุจฺฉึ ปริหรติ โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ โหติ. ปตฺโตปิ เตน อุทกํ อุทฺธริตฺวา นฺหานกาเล กุฏิปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริโก โหติ, อาหารํ คเหตฺวา ภุญฺชนกาเล กุจฺฉิปริหาริโก. วาสิปิ ตาย ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนกาเล มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฏิทณฺฑกสชฺชนกาเล จ กายปริหาริกา โหติ, อุจฺฉุจฺเฉทนนาฬิเกราทิตจฺฉนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. สูจิปิ จีวรสิพฺพนกาเล กายปริหาริกา โหติ, ปูวํ วา ผลํ วา วิชฺฌิตฺวา ขาทนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา วิจรณกาเล กายปริหาริกํ, อุจฺฉุอาทีนิ พนฺธิตฺวา คหณกาเล กุจฺฉิปริหาริกํ. ปริสฺสาวนํ เตน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา นฺหานกาเล เสนาสนปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริกํ, ปานียปานกปริสฺสาวนกาเล เตเนว ติลตณฺฑุลปุถุกาทีนิ คเหตฺวา ขาทนกาเล จ กุจฺฉิปริหาริกํ. อยํ ตาว อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส ปริกฺขารมตฺตา.

បរិក្ខារទាំងអស់នោះ តែងជាគ្រឿងរក្សាកាយផង ជាគ្រឿងរក្សាផ្ទៃ (ពោះ) ផង។ តើដូចម្តេច? ត្រៃចីវរ មុនដំបូង កាលភិក្ខុស្លៀកដណ្តប់ដើរទៅមក តែងរក្សា និងចិញ្ចឹមរាងកាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាគ្រឿងរក្សាកាយ។ កាលភិក្ខុយកជាយចីវរមកចម្រោះទឹកផឹក ឬកាលកាន់យកផ្លែឈើតូចធំដែលគួរទំពារស៊ី តែងរក្សា និងចិញ្ចឹមផ្ទៃ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាគ្រឿងរក្សាផ្ទៃ។ សូម្បីតែបាត្រ កាលភិក្ខុដងទឹកដោយបាត្រនោះមកងូត ឬក្នុងពេលធ្វើការបូកលាបកុដិ តែងជាគ្រឿងរក្សាកាយ កាលភិក្ខុទទួលចង្ហាន់យកមកឆាន់ តែងជាគ្រឿងរក្សាផ្ទៃ។ សូម្បីតែកាំបិត កាលភិក្ខុកាត់ឈើស្ទន់ដោយកាំបិតនោះ ឬក្នុងពេលចាត់ចែងធ្វើគ្រែ តាំង បង្គោលស្បង់ចីវរ និងបង្គោលកុដិ តែងជាគ្រឿងរក្សាកាយ កាលភិក្ខុកាត់អំពៅ ឬចិតដូងជាដើម តែងជាគ្រឿងរក្សាផ្ទៃ។ សូម្បីតែម្ជុល កាលភិក្ខុដេរចីវរ តែងជាគ្រឿងរក្សាកាយ កាលភិក្ខុដោតនំ ឬផ្លែឈើឆាន់ តែងជាគ្រឿងរក្សាផ្ទៃ។ វត្ថពន្ធចង្កេះ កាលភិក្ខុចងដើរទៅមក តែងជាគ្រឿងរក្សាកាយ កាលភិក្ខុចងអំពៅជាដើមយកមក តែងជាគ្រឿងរក្សាផ្ទៃ។ ធម្មក្រង កាលភិក្ខុយកទៅចម្រោះទឹកងូត ឬក្នុងពេលរៀបចំសេនាសនៈ តែងជាគ្រឿងរក្សាកាយ កាលភិក្ខុចម្រោះទឹកផឹក ឬទឹកប៉ាណកៈ ឬកាលយកធម្មក្រងនោះឯងទៅទទួលល្ង អង្ករ និងអំបុកជាដើមមកទំពារស៊ី តែងជាគ្រឿងរក្សាផ្ទៃ។ នេះជាចំណែកនៃបរិក្ខាររបស់ភិក្ខុអ្នកមានបរិក្ខារ ៨ ជាមុនសិន។

นวปริกฺขาริกสฺส ปน เสยฺยํ ปวิสนฺตสฺส ตตฺรฏฺฐกปจฺจตฺถรณํ วา กุญฺจิกา วา วฏฺฏติ. ทสปริกฺขาริกสฺส นิสีทนํ วา จมฺมขณฺฑํ วา วฏฺฏติ. เอกาทสปริกฺขาริกสฺส กตฺตรยฏฺฐิ วา เตลนาฬิกา วา วฏฺฏติ. ทฺวาทสปริกฺขาริกสฺส ฉตฺตํ วา อุปาหนํ วา วฏฺฏติ. เอเตสุ จ อฏฺฐปริกฺขาริโกว สนฺตุฏฺโฐ, อิตเร อสนฺตุฏฺฐา มหิจฺฉา มหาภาราติ น วตฺตพฺพา. เอเตปิ อปฺปิจฺฉาว สนฺตุฏฺฐาว สุภราว สลฺลหุกวุตฺติโนว. ภควา ปน น อิมํ สุตฺตํ เตสํ วเสน กเถสิ, อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส วเสน กเถสิ. โส หิ ขุทฺทกวาสิญฺจ สูจิญฺจ ปริสฺสาวเน ปกฺขิปิตฺวา ปตฺตสฺส อนฺโต ฐเปตฺวา ปตฺตํ อํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา ติจีวรํ กายปฺปฏิพทฺธํ กตฺวา เยนิจฺฉกํ สุขํ ปกฺกมติ, ปฏินิวตฺติตฺวา คเหตพฺพํ นามสฺส น โหติ. อิติ อิมสฺส ภิกฺขุโน [Pg.381] สลฺลหุกวุตฺติตํ ทสฺเสนฺโต ภควา สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรนาติอาทิมาห.

ចំណែកភិក្ខុអ្នកមានបរិក្ខារ ៩ កាលនឹងចូលទៅកាន់ទីដេក គ្រឿងកម្រាលដែលក្រាលក្នុងទីនោះ ឬកូនសោ តែងសមគួរ។ ចំពោះភិក្ខុអ្នកមានបរិក្ខារ ១០ និសីទនៈ (កម្រាលគង់) ឬបំណែកស្បែកសត្វ តែងសមគួរ។ ចំពោះភិក្ខុអ្នកមានបរិក្ខារ ១១ ដំបងច្រត់ ឬបំពង់ប្រេង តែងសមគួរ។ ចំពោះភិក្ខុអ្នកមានបរិក្ខារ ១២ ឆត្រ ឬទ្រនាប់ជើង តែងសមគួរ។ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ មិនគួរនិយាយថា «មានតែភិក្ខុអ្នកមានបរិក្ខារ ៨ ប៉ុណ្ណោះដែលជាអ្នកសន្តោស ចំណែកភិក្ខុក្រៅពីនេះជាអ្នកមិនសន្តោស មានសេចក្តីប្រាថ្នាធំ មានធារៈធ្ងន់» នោះឡើយ។ សូម្បីតែភិក្ខុទាំងនោះ ក៏ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ជាអ្នកសន្តោស ងាយចិញ្ចឹម និងមានការរស់នៅស្រាលស្ដើងដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់សម្តែងព្រះសូត្រនេះដោយអំណាចនៃភិក្ខុទាំងនោះឡើយ គឺទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃភិក្ខុអ្នកមានបរិក្ខារ ៨។ ព្រោះថា ភិក្ខុនោះដាក់កាំបិតតូច និងម្ជុលទៅក្នុងធម្មក្រង រួចដាក់ក្នុងបាត្រ ស្ពាយបាត្រលើស្មា ធ្វើត្រៃចីវរឲ្យជាប់នឹងកាយ ហើយចៀសចេញទៅតាមសេចក្តីប្រាថ្នាដោយសប្បាយ ភិក្ខុនោះមិនមានរបស់ដែលត្រូវត្រឡប់មកយកវិញឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកមានការរស់នៅស្រាលស្ដើងរបស់ភិក្ខុនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena (ភិក្ខុជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរជាគ្រឿងរក្សាកាយ)។

ตตฺถ กายปริหาริเกนาติ กายปริหรณมตฺตเกน. กุจฺฉิปริหาริเกนาติ กุจฺฉิปริหรณมตฺตเกน. สมาทาเยว ปกฺกมตีติ ตํ อฏฺฐปริกฺขารมตฺตกํ สพฺพํ คเหตฺวาว กายปฺปฏิพทฺธํ กตฺวาว คจฺฉติ, ‘‘มม วิหาโร ปริเวณํ อุปฏฺฐาโก’’ติสฺส สงฺโค วา พนฺโธ วา น โหติ. โส ชิยา มุตฺโต สโร วิย, ยูถา อปกฺกนฺโต มตฺตหตฺถี วิย อิจฺฉิติจฺฉิตํ เสนาสนํ, วนสณฺฑํ, รุกฺขมูลํ, นวํ ปพฺภารํ ปริภุญฺชนฺโต เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, สพฺพิริยาปเถสุ เอโก อทุติโย.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា kāyaparihārikena សេចក្តីថា ដោយគ្រឿងគ្រាន់តែរក្សាកាយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា kucchiparihārikena សេចក្តីថា ដោយគ្រឿងគ្រាន់តែរក្សាផ្ទៃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Samādāyeva pakkamati (កាន់យកទៅជាមួយតែម្តងហើយចៀសចេញទៅ) សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះកាន់យកបរិក្ខារត្រឹមតែ ៨ យ៉ាងទាំងអស់នោះ ធ្វើឲ្យជាប់នឹងកាយហើយទៅ ភិក្ខុនោះមិនមានការជាប់ជំពាក់ ឬការចំណងថា «កុដិរបស់អាត្មាអញ ទីបរិវេណរបស់អាត្មាអញ ឧបដ្ឋាករបស់អាត្មាអញ» ឡើយ។ ភិក្ខុនោះប្រៀបដូចជាព្រួញដែលរួចចាកខ្សែធ្នូ ឬដូចជាដំរីសារដែលចុះប្រេងចៀសចេញពីហ្វូង តែងប្រើប្រាស់សេនាសនៈ ព្រៃស៊ុមទ្រុម គល់ឈើ និងចន្លោះភ្នំថ្មីៗ តាមដែលខ្លួនប្រាថ្នា ហើយឈរម្នាក់ឯង អង្គុយម្នាក់ឯង ជាអ្នកម្នាក់ឯងគ្មានគូកនក្នុងគ្រប់ឥរិយាបថទាំងអស់។

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี,เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒;

จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส ๑๒๘) –

«ភិក្ខុជាអ្នកមានទិសទាំង ៤ (មិនរើសអើងទីកន្លែង) មិនមានការថ្នាំងថ្នាក់ចិត្ត ជាអ្នកសន្តោសដោយបច្ច័យតាមមានតាមបាន ជាអ្នកអត់ធន់ចំពោះអន្តរាយទាំងឡាយ មិនមានសេចក្តីតក់ស្លុត គួរដើរទៅម្នាក់ឯង ប្រៀបដូចជាកុយរមាស។»

เอวํ วณฺณิตํ ขคฺควิสาณกปฺปตํ อาปชฺชติ.

ភិក្ខុនោះតែងដល់នូវភាពជាអ្នកប្រៀបដូចជាកុយរមាស ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សរសើរយ៉ាងនេះ។

อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ ปกฺขี สกุโณติ ปกฺขยุตฺโต สกุโณ. เฑตีติ อุปฺปตติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – สกุณา นาม ‘‘อสุกสฺมึ ปเทเส รุกฺโข ปริปกฺกผโล’’ติ ญตฺวา นานาทิสาหิ อาคนฺตฺวา นขปกฺขตุณฺฑาทีหิ ตสฺส ผลานิ วิชฺฌนฺตา วิธุนนฺตา ขาทนฺติ, ‘‘อิทํ อชฺชตนาย, อิทํ สฺวาตนาย ภวิสฺสตี’’ติ เนสํ น โหติ. ผเล ปน ขีเณ เนว รุกฺขสฺส อารกฺขํ ฐเปนฺติ, น ตตฺถ ปกฺขํ วา ปตฺตํ วา นขํ วา ตุณฺฑํ วา ฐเปนฺติ, อถ โข ตสฺมึ รุกฺเข อนเปกฺขา หุตฺวา โย ยํ ทิสาภาคํ อิจฺฉติ, โส เตน สปตฺตภาโรว อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. เอวเมว อยํ ภิกฺขุ นิสฺสงฺโค นิรเปกฺโขเยว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. อริเยนาติ นิทฺโทเสน. อชฺฌตฺตนฺติ สเก อตฺตภาเว. อนวชฺชสุขนฺติ นิทฺโทสสุขํ.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្រេចសេចក្តីនោះដោយឧបមា ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា seyyathāpi (ប្រៀបដូចជា)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា pakkhī sakuṇo បានដល់ សត្វស្លាបដែលមានស្លាប។ ពាក្យថា ḍeti បានដល់ ហើរទៅ។ ឯសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ ធម្មតាសត្វស្លាបទាំងឡាយ កាលដឹងថា «ដើមឈើក្នុងទីឯណោះមានផ្លែទុំល្អ» ក៏ហើរមកពីទិសផ្សេងៗ ហើយចឹក បេះ និងស៊ីផ្លែឈើនោះដោយក្រញ៉ាំជើង ស្លាប និងចំពុះជាដើម សេចក្តីត្រិះរិះរបស់សត្វស្លាបទាំងនោះថា «ផ្លែឈើនេះនឹងមានសម្រាប់ថ្ងៃនេះ ផ្លែឈើនេះនឹងមានសម្រាប់ថ្ងៃស្អែក» មិនដែលមានឡើយ។ លុះកាលផ្លែឈើអស់ទៅ សត្វស្លាបទាំងនោះក៏មិនបានដាក់អ្នកយាមការពារដើមឈើនោះឡើយ ហើយក៏មិនបានបន្សល់ទុកស្លាបចាស់ ស្លាបខ្ចី ក្រញ៉ាំជើង ឬចំពុះទុកក្នុងទីនោះដែរ គឺថា សត្វស្លាបទាំងនោះមិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងដើមឈើនោះឡើយ កាលប្រាថ្នានឹងទៅកាន់ទិសណាៗ ក៏ហើរទៅកាន់ទិសនោះៗ ដោយមានតែស្លាបរបស់ខ្លួនជាភារៈប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុនេះក៏ជាអ្នកមិនមានការជាប់ជំពាក់ មិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យ ចៀសចេញទៅ កាន់យកទៅជាមួយតែម្តងហើយចៀសចេញទៅ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា ariyena សេចក្តីថា ដោយគុណធម៌ដែលមិនមានទោស។ ពាក្យថា ajjhattaṃ សេចក្តីថា ក្នុងអត្តភាពរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា anavajjasukhaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីសុខដែលមិនមានទោស។

โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ปสฺสิตฺวาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ [Pg.382] ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๕) วุตฺตํ. อพฺยาเสกสุขนฺติ กิเลเสหิ อนาสิตฺตสุขํ, อวิกิณฺณสุขนฺติปิ วุตฺตํ. อินฺทฺริยสํวรสุขํ หิ ทิฏฺฐาทีสุ ทิฏฺฐมตฺตาทิวเสน ปวตฺตตาย อวิกิณฺณํ โหติ.

ពាក្យថា So cakkhunā rūpaṃ disvā (ភិក្ខុនោះឃើញរូបដោយភ្នែក) សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះជាអ្នកប្រកបដោយអរិយសីលក្ខន្ធនេះ ឃើញរូបដោយចក្ខុវិញ្ញាណ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ពាក្យណាដែលគួរនិយាយ ពាក្យទាំងអស់នោះ ខ្ញុំ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) បានពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ ពាក្យថា abyāsekasukhaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីសុខដែលកិលេសមិនបានស្រោចស្រព ឬហៅម្យ៉ាងទៀតថា avikiṇṇasukhaṃ (សេចក្តីសុខដែលមិនច្របូកច្របល់ដោយកិលេស)។ ព្រោះថា សេចក្តីសុខដែលកើតអំពីការសង្រួមឥន្ទ្រី តែងមិនច្របូកច្របល់ដោយកិលេស ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការឃើញត្រឹមតែឃើញជាដើម ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានរូបដែលឃើញជាដើម។

โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ โส มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ สํวเรน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อิเมสุ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สติสมฺปชญฺญวเสน สมฺปชานการี โหติ. ตตฺถ อภิกฺกนฺตนฺติ ปุรโต คมนํ. ปฏิกฺกนฺตนฺติ ปจฺฉาคมนํ.

ពាក្យថា So abhikkante paṭikkante (ភិក្ខុនោះកាលឈានទៅមុខ ថយក្រោយ) សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះជាអ្នកប្រកបដោយការសង្រួមឥន្ទ្រីទាំងឡាយមានមនិន្ទ្រីជាទី ៦ តែងជាអ្នកដឹងខ្លួនជានិច្ចដោយអំណាចនៃសតិនិងសម្បជញ្ញៈ ក្នុងឋានៈទាំង ៧ យ៉ាង មានការឈានទៅមុខនិងការថយក្រោយជាដើមនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា abhikkantaṃ បានដល់ ការដើរទៅខាងមុខ។ ពាក្យថា paṭikkantaṃ បានដល់ ការដើរថយក្រោយ។

สมฺปชานการี โหตีติ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ, สปฺปายสมฺปชญฺญํ, โคจรสมฺปชญฺญํ, อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ สติสมฺปยุตฺตานํ สมฺปชญฺญานํ วเสน สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาเยว ตานิ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตานิ กโรติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อิจฺฉนฺเตน ทีฆนิกาเย สามญฺญผลวณฺณนาโต วา มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานวณฺณนาโต วา คเหตพฺโพ.

ពាក្យថា Sampajānakārī hoti (ជាអ្នកដឹងខ្លួនជានិច្ច) សេចក្តីថា ភិក្ខុតម្កល់សតិទុក ហើយកំណត់ដោយប្រាជ្ញា ទើបធ្វើការឈានទៅមុខនិងការថយក្រោយទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃសម្បជញ្ញៈ ៤ យ៉ាងដែលប្រកបដោយសតិ គឺ សាត្ថកសម្បជញ្ញៈ (ការដឹងខ្លួនថាមានប្រយោជន៍) សប្បាយសម្បជញ្ញៈ (ការដឹងខ្លួនថាគួរ) គោចរសម្បជញ្ញៈ (ការដឹងខ្លួនក្នុងអារម្មណ៍ជាគោចរ) និងអសម្មោហសម្បជញ្ញៈ (ការដឹងខ្លួនថាមិនវង្វេង)។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកសេចក្តីពិស្តារ ភិក្ខុដែលប្រាថ្នា គប្បីកាន់យកពីសាមញ្ញផលសូត្រវណ្ណនាក្នុងទីឃនិកាយ ឬពីសតិបដ្ឋានសូត្រវណ្ណនាក្នុងមជ្ឈិមនិកាយចុះ។

โส อิมินา จาติอาทินา กึ ทสฺเสติ? อรญฺญวาสสฺส ปจฺจยสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ยสฺส หิ อิเม จตฺตาโร ปจฺจยา นตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส น อิชฺฌติ, ติรจฺฉานคเตหิ วา วนจรเกหิ วา สทฺธึ วตฺถพฺพตํ อาปชฺชติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา ‘‘กึ เอวรูปสฺส ปาปภิกฺขุโน อรญฺญวาเสนา’’ติ เภรวสทฺทํ สาเวนฺติ, หตฺเถหิ สีสํ ปหริตฺวา ปลายนาการํ กโรนฺติ. ‘‘อสุโก ภิกฺขุ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปาปกมฺมมกาสี’’ติ อยโส ปตฺถรติ. ยสฺส ปเนเต จตฺตาโร ปจฺจยา อตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส อิชฺฌติ. โส หิ อตฺตโน สีลํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กิญฺจิ กาฬกํ วา ติลกํ วา อปสฺสนฺโต ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ขยโต วยโต สมฺมสนฺโต อริยภูมึ โอกฺกมติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา อตฺตมนา วณฺณํ ภาสนฺติ. อิติสฺส อุทเก ปกฺขิตฺตเตลพินฺทุ วิย ยโส วิตฺถาริโก โหติ.

ដោយពាក្យផ្ដើមថា សោ ឥមិនា ច នេះ តើព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវអ្វី? ទ្រង់បង្ហាញនូវការបរិបូណ៌ដោយបច្ច័យនៃការនៅក្នុងព្រៃ។ ព្រោះថា ភិក្ខុណាគ្មានបច្ច័យទាំង ៤ នេះទេ ការនៅក្នុងព្រៃរបស់ភិក្ខុនោះរមែងមិនសម្រេច តែងដល់នូវការត្រូវរស់នៅជាមួយសត្វតិរច្ឆាន ឬពួកព្រានព្រៃ។ ពួកទេវតាដែលអាស្រ័យនៅក្នុងព្រៃ គិតថា «តើភិក្ខុអាក្រក់មានសភាពបែបនេះ នឹងបានប្រយោជន៍អ្វីដោយការនៅក្នុងព្រៃ?» ហើយក៏ធ្វើសំឡេងគួរឲ្យខ្លាចឲ្យឮ យកដៃទះក្បាល ធ្វើអាការៈឲ្យរត់ចេញទៅ។ សេចក្ដីអកេរ្តិ៍ឈ្មោះរមែងផ្សាយទៅថា «ភិក្ខុឈ្មោះនោះ ចូលទៅក្នុងព្រៃហើយ បានធ្វើបាបកម្មឈ្មោះនេះៗ»។ ចំណែកភិក្ខុណាមានបច្ច័យទាំង ៤ នេះ ការនៅក្នុងព្រៃរបស់ភិក្ខុនោះរមែងសម្រេច។ ព្រោះថា ភិក្ខុនោះកាលពិចារណាសីលរបស់ខ្លួន មិនឃើញចំណុចខ្មៅ ឬចំណុចប្រឡាក់ណាមួយឡើយ ក៏ញ៉ាំងបីតិឲ្យកើតឡើង ពិចារណាបីតិនោះដោយភាពជាធម៌អស់ទៅ និងសាបសូន្យទៅ ហើយចុះកាន់អរិយភូមិ។ ពួកទេវតាដែលអាស្រ័យនៅក្នុងព្រៃ ក៏មានចិត្តត្រេកអរ ពោលសរសើរគុណ។ សេចក្ដីកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ភិក្ខុនោះ រមែងផ្សាយទៅ ដូចជាតំណក់ប្រេងដែលគេបន្តក់ចុះក្នុងទឹកដូច្នោះឯង។

ตตฺถ วิวิตฺตนฺติ สุญฺญํ, อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ อตฺโถ. เอตเทว หิ สนฺธาย วิภงฺเค ‘‘วิวิตฺตนฺติ สนฺติเก เจปิ เสนาสนํ โหติ, ตญฺจ อนากิณฺณํ คหฏฺเฐหิ ปพฺพชิเตหิ, เตน ตํ วิวิตฺต’’นฺติ (วิภ. ๕๒๖) วุตฺตํ. เสติ เจว อาสติ จ เอตฺถาติ เสนาสนํ. มญฺจปีฐานเมตํ อธิวจนํ. เตนาห – ‘‘เสนาสนนฺติ [Pg.383] มญฺโจปิ เสนาสนํ, ปีฐมฺปิ, ภิสิปิ, พิมฺโพหนมฺปิ, วิหาโรปิ, อฑฺฒโยโคปิ, ปาสาโทปิ, หมฺมิยมฺปิ, คุหาปิ, อฏฺโฏปิ, มาโฬปิ, เลณมฺปิ, เวฬุคุมฺโพปิ, รุกฺขมูลมฺปิ, มณฺฑโปปิ เสนาสนํ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺติ, สพฺพเมตํ เสนาสน’’นฺติ (วิภ. ๕๒๗). อปิจ วิหาโร, อฑฺฒโยโค, ปาสาโท, หมฺมิยํ, คุหาติ อิทํ วิหารเสนาสนํ นาม. มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนนฺติ อิทํ มญฺจปีฐเสนาสนํ นาม. จิมิลิกา, จมฺมขณฺโฑ, ติณสนฺถาโร, ปณฺณสนฺถาโรติ อิทํ สนฺถตเสนาสนํ นาม. ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ เอตํ โอกาสเสนาสนํ นามาติ เอวํ จตุพฺพิธํ เสนาสนํ โหติ. ตํ สพฺพมฺปิ เสนาสนคฺคหเณน คหิตเมว.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា វិវិត្តំ មានសេចក្ដីថា សូន្យ (ស្ងាត់ចាកមនុស្ស) មិនមានសម្លេងអ៊ូអែ មិនមានសម្លេងកញ្ជ្រៀវ។ ព្រោះសំដៅយកទីកន្លែងដែលមិនមានសម្លេងមនុស្សនោះឯង ទើបក្នុងវិភង្គលោកពោលថា «ពាក្យថា វិវិត្តំ គឺសូម្បីសេនាសនៈនៅក្នុងទីជិត (ភូមិ) តែសេនាសនៈនោះមិនច្របូកច្របល់ដោយគ្រហស្ថ និងបព្វជិត ព្រោះហេតុនោះ សេនាសនៈនោះ ទើបឈ្មោះថា វិវិត្តៈ (ស្ងាត់)»។ ទីកន្លែងជាទីដេកផង ជាទីអង្គុយផង ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា សេនាសនៈ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃគ្រែ និងតាំង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា សេនាសនៈ គឺគ្រែក៏ជាសេនាសនៈ តាំងក៏ជាសេនាសនៈ ពូកក៏ជាសេនាសនៈ ខ្នើយក៏ជាសេនាសនៈ វិហារក៏ជាសេនាសនៈ អឌ្ឍយោគក៏ជាសេនាសនៈ ប្រាសាទក៏ជាសេនាសនៈ ហម្មិយៈក៏ជាសេនាសនៈ គុហាក៏ជាសេនាសនៈ អដ្តៈក៏ជាសេនាសនៈ មាលៈក៏ជាសេនាសនៈ លេណៈក៏ជាសេនាសនៈ គុម្ពឫស្សីក៏ជាសេនាសនៈ គល់ឈើក៏ជាសេនាសនៈ មណ្ឌបក៏ជាសេនាសនៈ ឬមួយភិក្ខុទាំងឡាយរមែងសម្រាកក្នុងទីណា ទីទាំងអស់នោះ ក៏ឈ្មោះថា សេនាសនៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត វិហារ អឌ្ឍយោគ ប្រាសាទ ហម្មិយៈ គុហា នេះឈ្មោះថា វិហារសេនាសនៈ។ គ្រែ តាំង ពូក ខ្នើយ នេះឈ្មោះថា មញ្ចបីឋសេនាសនៈ។ កម្រាលពូក (សិមិលិកា) ស្បែកសត្វ កម្រាលស្មៅ កម្រាលស្លឹកឈើ នេះឈ្មោះថា សន្ថតសេនាសនៈ។ ឬមួយភិក្ខុទាំងឡាយរមែងសម្រាកក្នុងទីណា ទីនោះឈ្មោះថា ឱកាសសេនាសនៈ សេនាសនៈរមែងមាន ៤ ប្រការយ៉ាងនេះ។ សេនាសនៈទាំងអស់នោះឯង ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយ ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា សេនាសនៈ។

อิมสฺส ปน สกุณสทิสสฺส จาตุทฺทิสสฺส ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกํ ทสฺเสนฺโต อรญฺญํ รุกฺขมูลนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อรญฺญนฺติ ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) ‘‘อิทํ ภิกฺขุนีนํ วเสน อาคตํ อรญฺญํ. ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อิทํ ปน อิมสฺส ภิกฺขุโน อนุรูปํ. ตสฺส ลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส วุตฺตํ. รุกฺขมูลนฺติ ยํกิญฺจิ สีตจฺฉายํ วิวิตฺตํ รุกฺขมูลํ. ปพฺพตนฺติ เสลํ. ตตฺถ หิ อุทกโสณฺฑีสุ อุทกกิจฺจํ กตฺวา สีตาย รุกฺขจฺฉายาย นิสินฺนสฺส นานาทิสาสุ ขายมานาสุ สีเตน วาเตน พีชิยมานสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. กนฺทรนฺติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ทาริตํ อุทกภินฺนํ ปพฺพตปเทสํ, ยํ นิตมฺพนฺติปิ นทีนิกุญฺชนฺติปิ วทนฺติ. ตตฺถ หิ รชตปฏฺฏสทิสา วาลิกา โหติ, มตฺถเก มณิวิตานํ วิย วนคหนํ, มณิกฺขนฺธสทิสํ อุทกํ สนฺทติ. เอวรูปํ กนฺทรํ โอรุยฺห ปานียํ ปิวิตฺวา คตฺตานิ สีตานิ กตฺวา วาลิกํ อุสฺสาเปตฺวา ปํสุกูลจีวรํ ปญฺญาเปตฺวา นิสินฺนสฺส สมณธมฺมํ กโรโต จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. คิริคุหนฺติ ทฺวินฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตรํ, เอกสฺมึเยว วา อุมงฺคสทิสํ มหาวิวรํ. สุสานลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๔) วุตฺตํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสนฺติ น วปนฺติ. เตเนวาห – ‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติอาทิ. อพฺโภกาสนฺติ อจฺฉนฺนํ. อากงฺขมาโน ปเนตฺถ จีวรกุฏึ กตฺวา วสติ. ปลาลปุญฺชนฺติ ปลาลราสึ[Pg.384]. มหาปลาลปุญฺชโต หิ ปลาลํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา ปพฺภารเลณสทิเส อาลเย กโรนฺติ, คจฺฉคุมฺพาทีนมฺปิ อุปริ ปลาลํ ปกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา นิสินฺนา สมณธมฺมํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញសេនាសនៈដ៏សមគួរដល់ភិក្ខុនេះ ដែលមានសភាពដូចជាសត្វស្លាប មានទិសទាំង ៤ ជាទីទៅ ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា អរញ្ញំ (ព្រៃ) គឺ «ទីកន្លែងទាំងអស់ខាងក្រៅសសរគោល (ឥន្ទខីល) ក្រោយពីចេញទៅហើយ ឈ្មោះថា ព្រៃ» នេះជាព្រៃដែលមកដោយអំណាចនៃភិក្ខុនីទាំងឡាយ។ ចំណែកពាក្យថា «សេនាសនៈព្រៃ យ៉ាងហោចណាស់មានចម្ងាយ ៥០០ ធ្នូ» នេះជាព្រៃដ៏សមគួរដល់ភិក្ខុនេះ។ លក្ខណៈនៃព្រៃនោះ លោកពោលទុកហើយក្នុងធុតង្គនិទ្ទេស នៃវិសុទ្ធិមគ្គ។ ពាក្យថា រុក្ខមូលំ គឺគល់ឈើណាមួយដែលមានម្លប់ត្រជាក់ និងស្ងាត់ស្ងប់។ ពាក្យថា បព្វតំ គឺភ្នំថ្ម។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលធ្វើកិច្ចដោយទឹកក្នុងអង្រ្កងទឹកក្នុងភ្នំនោះហើយ អង្គុយក្រោមម្លប់ឈើដ៏ត្រជាក់ កាលបើទិសផ្សេងៗប្រាកដច្បាស់ ត្រូវខ្យល់ត្រជាក់បក់រំភើយ ចិត្តរមែងមានអារម្មណ៍តែមួយ។ ពាក្យថា កន្ទរំ (ជ្រលងភ្នំ) ពាក្យថា កៈ លោកហៅថា ទឹក, ទីកន្លែងនៃភ្នំដែលទឹកច្រោះ ឬទឹកបំបែក ឈ្មោះថា កន្ទរៈ ដែលគេហៅថា ជម្រាលភ្នំខ្លះ គុម្ពឈើក្បែរស្ទឹងខ្លះ។ ព្រោះថាក្នុងជ្រលងភ្នំនោះ មានខ្សាច់ដូចជាបន្ទះប្រាក់ ខាងលើមានព្រៃក្រាស់ដូចជាពិដានកែវមណី មានទឹកហូរទៅដូចជាដុំកែវមណី។ ភិក្ខុចុះទៅកាន់ជ្រលងភ្នំមានសភាពបែបនោះ ផឹកទឹកស្អាត ធ្វើរាងកាយឲ្យត្រជាក់ ប្រមូលខ្សាច់ធ្វើជាកម្រាល ក្រាលចីវរបង្សុកូល អង្គុយធ្វើសមណធម៌ ចិត្តរមែងមូលស្លុង។ ពាក្យថា គិរិគុហំ គឺចន្លោះភ្នំពីរ ឬរូងភ្នំធំដែលមានសភាពដូចជាឧម៉ុង្គក្នុងភ្នំតែមួយ។ លក្ខណៈនៃព្រៃស្មសាន លោកពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ពាក្យថា វនបត្ថំ គឺទីកន្លែងដែលហួសពីព្រំដែនភូមិ ជាទីដែលមនុស្សមិនធ្លាប់ត្រាច់ទៅដល់ ជាទីដែលគេមិនភ្ជួររាស់ មិនដាំដុះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា វនបត្ថំ នេះជាឈ្មោះនៃសេនាសនៈទាំងឡាយដ៏ឆ្ងាយ» ជាដើម។ ពាក្យថា អព្ភោកាសំ គឺទីវាលគ្មានដំបូលបាំង។ ភិក្ខុកាលប្រាថ្នា ក្នុងទីវាលនោះ ធ្វើកុដិចីវរហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា បលាលបុញ្ជំ គឺគំនរចំបើង។ ព្រោះថា ពួកភិក្ខុដកយកចំបើងចេញពីគំនរចំបើងធំ ធ្វើជាទីស្នាក់អាស្រ័យដូចជារូងភ្នំ ឬបាចចំបើងទៅលើគុម្ពឈើជាដើម ហើយអង្គុយធ្វើសមណធម៌ខាងក្រោម។ លោកសំដៅយកសេចក្ដីនោះ ទើបពោលពាក្យនេះ។

ปจฺฉาภตฺตนฺติ ภตฺตสฺส ปจฺฉโต. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตปริเยสนโต ปฏิกฺกนฺโต. ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมสรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส จมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ น อุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา, มุขสมีเป วา กตฺวาติ อตฺโถ. เตเนว วิภงฺเค วุตฺตํ – ‘‘อยํ สติ อุปฏฺฐิตา โหติ สูปฏฺฐิตา นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา. เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (วิภ. ๕๓๗). อถ วา ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ – ‘ปริมุขํ สติ’’’นฺติ เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔) วุตฺตนเยน ปเนตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขโป ‘‘ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตึ กตฺวา’’ติ.

ពាក្យថា បច្ឆាភត្តំ គឺខាងក្រោយភត្ត។ ពាក្យថា បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ គឺត្រឡប់មកវិញអំពីការស្វែងរកបិណ្ឌបាត។ ពាក្យថា បល្លង្កំ គឺការអង្គុយពត់ភ្នែនជុំវិញ。 ពាក្យថា អាភុជិត្វា គឺពត់ (ខាត់)។ ពាក្យថា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ គឺតម្កល់កាយផ្នែកខាងលើឲ្យត្រង់ ឲ្យឆ្អឹងខ្នងទាំង ១៨ កង់ ប៉ះគ្នាចុងនិងចុង។ ព្រោះថាកាលបើអង្គុយយ៉ាងនេះ ស្បែក សាច់ និងសរសៃទាំងឡាយរមែងមិនកោង។ លំដាប់នោះ វេទនាទាំងឡាយណាដែលគប្បីកើតឡើងរាល់ៗខណៈ ព្រោះហេតុនៃការកោងនៃស្បែក សាច់ និងសរសៃទាំងនោះ វេទនាទាំងនោះក៏មិនកើតឡើងឡើយ។ កាលបើវេទនាទាំងនោះមិនកើតឡើង ចិត្តរមែងមូលស្លុង កម្មដ្ឋានរមែងមិនសាបសូន្យ តែងដល់នូវសេចក្ដីចម្រើន និងការលូតលាស់។ ពាក្យថា បរិមុខំ សតឹ ឧបដ្ឋបេត្វា គឺតម្កល់សតិឆ្ពោះទៅរកកម្មដ្ឋាន ឬធ្វើសតិឲ្យនៅជិតមាត់ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបក្នុងវិភង្គលោកពោលថា «សតិនេះរមែងតម្កល់នៅ តម្កល់នៅល្អហើយ ត្រង់ចុងច្រមុះ ឬត្រង់និមិត្តនៃមាត់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកហៅថា បរិមុខំ សតឹ ឧបដ្ឋបេត្វា»។ មួយម៉្យាងទៀត «ពាក្យថា បរិ មានន័យថា ការកំណត់កាន់យក, ពាក្យថា មុខំ មានន័យថា ការចេញចាក, ពាក្យថា សតិ មានន័យថា ការតម្កល់មាំ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា បរិមុខំ សតិ» សេចក្ដីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលទុកហើយក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គយ៉ាងនេះ។ សេចក្ដីសង្ខេបក្នុងពាក្យនោះមានដូចតទៅ៖ «ធ្វើសតិឲ្យជាគ្រឿងកំណត់កាន់យកនូវការចេញចាកកិលេស»។

อภิชฺฌํ โลเกติ เอตฺถ ลุชฺชน-ปลุชฺชนฏฺเฐน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา โลโก. ตสฺมา ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ ราคํ ปหาย กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. วิคตาภิชฺเฌนาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนตฺตา วิคตาภิชฺเฌน, น จกฺขุวิญฺญาณสทิเสนาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธตีติ อภิชฺฌาโต จิตฺตํ ปริโมเจติ, ยถา นํ สา มุญฺจติ เจว มุญฺจิตฺวา จ น ปุน คณฺหาติ, เอวํ กโรตีติ อตฺโถ. พฺยาปาทปโทสํ ปหายาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺยาปชฺชติ อิมินา จิตฺตํ ปูติกุมฺมาสาทโย วิย ปุริมปกตึ ปชหตีติ พฺยาปาโท. วิการปฺปตฺติยา ปทุสฺสติ, ปรํ วา ปทูเสติ วินาเสตีติ ปโทโส. อุภยมฺเปตํ โกธสฺเสว อธิวจนํ. ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ, มิทฺธํ เจตสิกเคลญฺญํ. ถินญฺจ มิทฺธญฺจ ถินมิทฺธํ. อาโลกสญฺญีติ รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ทิฏฺฐอาโลกสญฺชานนสมตฺถาย วิคตนีวรณาย ปริสุทฺธาย สญฺญาย สมนฺนาคโต[Pg.385]. สโต สมฺปชาโนติ สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต. อิทํ อุภยํ อาโลกสญฺญาย อุปการกตฺตา วุตฺตํ. อุทฺธจฺจญฺจ กุกฺกุจฺจญฺจ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ. ติณฺณวิจิกิจฺโฉติ วิจิกิจฺฉํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. ‘‘กถมิทํ กถมิท’’นฺติ เอวํ นปฺปวตฺตตีติ อกถํกถี. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อนวชฺเชสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อิเม นุ โข กุสลา, กถมิเม กุสลา’’ติ เอวํ น วิจิกิจฺฉติ น กงฺขตีติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. อิเมสุ ปน นีวรเณสุ วจนตฺถลกฺขณาทิเภทโต ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๗๑-๗๒) วุตฺตํ. ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณติ ยสฺมา อิเม ปญฺจ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนาปิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ วา อภิญฺญา อุจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺติ. ตสฺมา ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณาติ วุจฺจนฺติ. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตานิ.

ក្នុងពាក្យថា អភិជ្ឈំ លោកេ នេះ ឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ឈ្មោះថា លោក ព្រោះអត្ថថា វិនាសទៅ និងទ្រុឌទ្រោមទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្ដីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា លះបង់រាគៈក្នុងឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ហើយកម្ចាត់បង់នូវកាមច្ឆន្ទៈ។ ពាក្យថា វិគតាបិជ្ឈេន គឺមានចិត្តប្រាសចាកអភិជ្ឈា ព្រោះលះបង់បានដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់ (វិក្ខម្ភនៈ) មិនមែនមានចិត្តដូចជាចក្ខុវិញ្ញាណឡើយ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ ពាក្យថា អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ គឺជម្រះចិត្តឲ្យរួចផុតចាកអភិជ្ឈា ធ្វើឲ្យអភិជ្ឈានោះលះលែងចិត្តនោះផង លុះលះលែងហើយ ក៏មិនត្រឡប់មកគ្របសង្កត់ទៀតឡើយ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា ព្យាបាទបដោសំ បហាយ ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចិត្តរមែងខូចខាតទៅដោយធម៌នេះ តែងលះបង់នូវសភាពដើម ដូចជានំកុម្មាសៈដែលស្អុយរលួយជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ព្យាបាទ។ ចិត្តរមែងប្រទូស្តព្រោះដល់នូវភាពប្រែប្រួល ឬញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យប្រទូស្ត ឲ្យវិនាសទៅ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា បដោសៈ។ ពាក្យទាំងពីរនេះ ជាឈ្មោះនៃកោធៈនោះឯង។ ថីនៈ គឺភាពឈឺថ្កាត់នៃចិត្ត, មិទ្ធៈ គឺភាពឈឺថ្កាត់នៃចេតសិក។ ថីនៈផង មិទ្ធៈផង ឈ្មោះថា ថីនមិទ្ធៈ។ ពាក្យថា អាលោកសញ្ញី គឺប្រកបដោយសញ្ញាដ៏បរិសុទ្ធ ប្រាសចាកនីវរណៈ ដែលអាចសម្គាល់នូវពន្លឺដែលបានឃើញហើយ ទាំងក្នុងពេលយប់ទាំងក្នុងពេលថ្ងៃ។ ពាក្យថា សតោ សម្បជានោ គឺប្រកបដោយសតិផង ប្រកបដោយញាណផង។ ពាក្យទាំងពីរនេះ លោកពោលទុកហើយ ព្រោះជាធម៌ឧបការៈដល់អាលោកសញ្ញា។ ឧទ្ធច្ចៈផង កុក្កុច្ចៈផង ឈ្មោះថា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ។ ពាក្យថា តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ គឺឆ្លងផុត កន្លងផុតនូវវិចិកិច្ឆាហើយតម្កល់នៅ។ សេចក្ដីសង្ស័យថា «តើរឿងនេះដូចម្ដេច? រឿងនេះដូចម្ដេច?» មិនប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា អកថំកថី។ ពាក្យថា កុសលេសុ ធម្មេសុ គឺក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានទោស។ មិនសង្ស័យ មិនរារែកយ៉ាងនេះថា «ធម៌ទាំងនេះជាកុសលមែនឬ? ធម៌ទាំងនេះជាកុសលដោយរបៀបណា?» នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ នេះជាសេចក្ដីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែ សេចក្ដីដែលគប្បីពោលក្នុងនីវរណៈទាំងឡាយនេះ ដោយចំណែកនៃវចនត្ថៈ និងលក្ខណៈជាដើម លោកពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ពាក្យថា បញ្ញាយ ទុព្វលីករណេ ព្រោះថា នីវរណៈទាំង ៥ នេះ កាលបើកើតឡើង រមែងមិនអនុញ្ញាតឲ្យលោកិយបញ្ញា និងលោកុត្តរបញ្ញាដែលមិនទាន់កើត ឲ្យកើតឡើងបានឡើយ ទោះបីកើតឡើងហើយ ក៏រមែងកាត់ផ្ដាច់នូវសមាបត្តិ ៨ ឬអភិញ្ញា ៥ ឲ្យធ្លាក់ចុះទៅវិញ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា ធម៌ធ្វើបញ្ញាឲ្យទន់ខ្សោយ។ ពាក្យមានពាក្យថា វិវិច្ចេវ កាមេហិ ជាដើម លោកបានពិស្តារទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

อิเม อาสวาติอาทิ อปเรนาปิ ปริยาเยน จตุสจฺจปฺปกาสนตฺถํ วุตฺตํ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตีติ เอตฺตาวตา เหฏฺฐา ตีหิ องฺเคหิ พาหิรสมยสฺส นิปฺผลภาวํ ทสฺเสตฺวา จตุตฺเถน องฺเคน อตฺตโน สาสนสฺส คมฺภีรภาวํ ปกาเสตฺวา เทสนาย อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ. อิทานิ เทสนํ อปฺเปนฺโต เอวํ โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห.

ពាក្យមានពាក្យថា ឥមេ អាសវា ជាដើម លោកពោលទុកហើយដោយបរិយាយផ្សេងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវអរិយសច្ច ៤។ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា ណាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតិ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមិនមានផលនៃលទ្ធិខាងក្រៅ ដោយអង្គ ៣ ខាងដើម ហើយទ្រង់ប្រកាសនូវភាពជ្រាលជ្រៅនៃព្រះសាសនារបស់ព្រះអង្គ ដោយអង្គទី ៤ រួចទ្រង់កាន់យកនូវកំពូលនៃទេសនាដោយអរហត្តផល។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបញ្ចប់ទេសនា ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ ជាដើម។

๙. ตณฺหาสุตฺตวณฺณนา

៩. តណ្ហាសូត្រវណ្ណនា

๑๙๙. นวเม ชาลินินฺติ ชาลสทิสํ. ยถา หิ ชาลํ สมนฺตโต สํสิพฺพิตํ อากุลพฺยากุลํ, เอวํ ตณฺหาปีติ ชาลสทิสตฺตา ชาลินีติ วุตฺตา. ตโย วา ภเว อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาย เอติสฺสา ตตฺถ ตตฺถ อตฺตโน โกฏฺฐาสภูตํ ชาลํ อตฺถีติปิ ชาลินี. สริตนฺติ ตตฺถ ตตฺถ สริตฺวา สํสริตฺวา ฐิตํ. วิสฏนฺติ ปตฺถฏํ วิกฺขิตฺตํ. วิสตฺติกนฺติ ตตฺถ ตตฺถ วิสตฺตํ ลคฺคํ ลคิตํ. อปิจ ‘‘วิสมูลาติ วิสตฺติกา. วิสผลาติ วิสตฺติกา’’ติอาทินาปิ (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๒๒) นเยเนตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุทฺธสฺโตติ อุปริ ธํสิโต. ปริโยนทฺโธติ สมนฺตา เวฐิโต. ตนฺตากุลกชาโตติ ตนฺตํ วิย อากุลชาโต. ยถา นาม ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มูสิกจฺฉินฺนํ เปสการานํ ตนฺตํ ตหึ ตหึ อากุลํ โหติ, ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ โหติ, เอวํ สตฺตา อิมาย ตณฺหาย [Pg.386] ปริโยนทฺธา อากุลพฺยากุลา น สกฺโกนฺติ อตฺตโน นิสฺสรณมคฺคํ อุชุํ กาตุํ. คุลาคุณฺฐิกชาโตติ คุลาคุณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิยสุตฺตํ. คุลา นาม สกุณิกา, ตสฺสา กุลาวโกติปิ เอเก. ยถา ตทุภยมฺปิ อากุลํ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรนฺติ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ. มุญฺชปพฺพชภูโตติ มุญฺชติณํ วิย ปพฺพชติณํ วิย จ ภูโต, ตาทิโส ชาโต. ยถา ตานิ ติณานิ โกฏฺเฏตฺวา กตรชฺชุํ ชิณฺณกาเล กตฺถจิ ปติตํ คเหตฺวา เตสํ ติณานํ ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ. ตมฺปิ จ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกา ภเวยฺย อุชุํ กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ตณฺหาชาลํ ปทาเลตฺวา อตฺตโน นิสฺสรณมคฺคํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เอวมยํ โลโก ตณฺหาชาเลน ปริโยนทฺโธ อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตติ. ตตฺถ อปาโยติ นิรย-ติรจฺฉานโยนิ-เปตฺติวิสย-อสุรกายา. สพฺเพปิ หิ เต วฑฺฒิสงฺขาตสฺส อายสฺส อภาวโต อปายาติ วุจฺจนฺติ. ตถา ทุกฺขสฺส คติภาวโต ทุคฺคติ. สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาโต. อิตโร ปน –

១៩៩. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា jālinī បានដល់ ធម៌ប្រៀបដូចជាសំណាញ់។ ព្រោះថា សំណាញ់ដែលគេចាក់ស្រែបជុំវិញ រមែងញ៉ាំងសេចក្តីច្របូកច្របល់ និងច្របូកច្របល់ខ្លាំងឲ្យកើតឡើងយ៉ាងណា តណ្ហាក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ តណ្ហាដែលប្រៀបដូចជាសំណាញ់ ទើបលោកហៅថា «ជាលិនី» (សំណាញ់)។ ម្យ៉ាងទៀត តណ្ហានោះគ្របដណ្តប់លើភពទាំងបី ហើយសំណាញ់ដែលជាចំណែករបស់ខ្លួនរបស់តណ្ហានោះ មាននៅក្នុងភពនោះៗ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ជាលិនី»។ ពាក្យថា saritaṃ បានដល់ តណ្ហាដែលហូរទៅ អន្ទោលទៅក្នុងភពនោះៗ។ ពាក្យថា visaṭaṃ បានដល់ តណ្ហាដែលផ្សាយទៅ ខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ។ ពាក្យថា visattikā បានដល់ តណ្ហាដែលស្អិតកៀក ជាប់ជំពាក់ក្នុងភពនោះៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីតាមវិធីមានជាអាទិ៍ថា «ឈ្មោះថា វិសត្តិកា ព្រោះមានទុក្ខវេទនាជាដើមដែលមានពិសជាឫសគល់ ឈ្មោះថា វិសត្តិកា ព្រោះមានទុក្ខវេទនាដែលមានពិសជាផល»។ ពាក្យថា uddhasta បានដល់ ត្រូវកម្ទេចខាងលើ។ ពាក្យថា pariyonaddha បានដល់ ត្រូវរួបរឹតជុំវិញ។ ពាក្យថា tantākulakajāta បានដល់ កើតជាសរសៃសូត្រដ៏ច្របូកច្របល់ ដូចជាអំបោះត្បាញ។ ដូចជាអំបោះត្បាញរបស់ជាងត្បាញដែលគេទុកមិនល្អ ឬដែលកណ្តុរកាត់ រមែងច្របូកច្របល់ក្នុងកន្លែងនោះៗ ក្រឡៅចុងក្រឡៅដើម ពិបាកនឹងរកថា «នេះជាចុង នេះជាដើម» ដើម្បីសម្របចុងនឹងចុង ឬដើមនឹងដើមយ៉ាងណា សត្វទាំងឡាយដែលត្រូវតណ្ហានេះរួបរឹត រមែងច្របូកច្របល់យ៉ាងខ្លាំង មិនអាចធ្វើផ្លូវជាគ្រឿងរំដោះខ្លួនឲ្យត្រង់បាន ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា gulāguṇṭhikajāta គឺលោកហៅអំបោះដែលជាងត្បាញជ្រលក់កាវថា gulāguṇṭhika។ ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យខ្លះពោលថា ឈ្មោះថា គុលា គឺសត្វបក្សីតូចម្យ៉ាង សំបុករបស់បក្សីនោះ ឈ្មោះថា គុលាគុណ្ឋិកៈ។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់តាមវិធីមុននោះឯងថា របស់ទាំងពីរយ៉ាងនោះ រមែងច្របូកច្របល់ ពិបាកនឹងសម្របចុងនឹងចុង ឬដើមនឹងដើម។ ពាក្យថា muñjapabbajabhūta បានដល់ កើតជាដូចជាស្មៅមូញ្ជៈ និងស្មៅបព្វជៈ មានសភាពបែបនោះ។ ដូចជាខ្សែដែលគេធ្វើដោយការវាយស្មៅទាំងនោះ ក្នុងកាលដែលចាស់ទ្រុឌទ្រោម ធ្លាក់ចុះក្នុងកន្លែងណាមួយ ពិបាកនឹងសម្របចុងនឹងចុង ឬដើមនឹងដើមនៃស្មៅទាំងនោះថា «នេះជាចុង នេះជាដើម» យ៉ាងណា។ ប៉ុន្តែ ខ្សែនោះ បើអាស្រ័យការព្យាយាមរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ក៏អាចធ្វើឲ្យត្រង់បាន តែលើកលែងតែព្រះពោធិសត្វចេញ សត្វដទៃទៀតដែលនឹងអាចទម្លាយសំណាញ់តណ្ហាដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន ហើយធ្វើផ្លូវជាគ្រឿងរំដោះខ្លួនឲ្យត្រង់បាននោះ មិនមានឡើយ។ យ៉ាងនេះឯង សត្វលោកនេះដែលត្រូវសំណាញ់តណ្ហារួបរឹតហើយ រមែងមិនកន្លងផុតនូវអបាយ ទុគ្គតិ វិនិបាត និងសង្សារវដ្តឡើយ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា apāya បានដល់ និរិយៈ (នរក) តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិស័យ (ប្រេត) និងអសុរកាយ។ ព្រោះថា ភពទាំងនោះទាំងអស់ ឈ្មោះថា អបាយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីចម្រើនដែលពោលគឺអាយៈ (ការចម្រើន)។ យ៉ាងនោះដែរ ឈ្មោះថា ទុគ្គតិ ព្រោះជាទីទៅនៃសេចក្តីទុក្ខ។ ឈ្មោះថា វិនិបាត ព្រោះធ្លាក់ចុះចាកការប្រមូលផ្តុំនៃសេចក្តីសុខ។ ចំណែកឯសង្សារវដ្តក្រៅពីនេះ គឺ៖

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจติ.

«ការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃខន្ធទាំងឡាយ និងធាតុ និងអាយតនៈទាំងឡាយ តាមលំដាប់ លោកហៅថា សង្សារវដ្ត»។

ตํ สพฺพํ นาติวตฺตติ นาติกฺกมติ, อถ โข จุติโต ปฏิสนฺธึ ปฏิสนฺธิโต จุตินฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ จุติปฏิสนฺธิโย คณฺหมาโน ตีสุ ภเวสุ จตูสุ โยนีสุ ปญฺจสุ คตีสุ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ นวสุ สตฺตาวาเสสุ มหาสมุทฺเท วาตกฺขิตฺตนาวา วิย ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิย จ ปริพฺภมติเยว.

សត្វលោក រមែងមិនកន្លង មិនឆ្លងផុតនូវអបាយ និងសង្សារវដ្តទាំងអស់នោះឡើយ តែរមែងអន្ទោលទៅ គឺចាកច្យុតិទៅកាន់បដិសន្ធិ ចាកបដិសន្ធិទៅកាន់ច្យុតិ យ៉ាងនេះ តែងកាន់យកនូវច្យុតិនិងបដិសន្ធិរឿយៗ ក្នុងភពទាំង ៣ យោនិទាំង ៤ គតិទាំង ៥ វិញ្ញាណដ្ឋិតិទាំង ៧ សត្តាវាសទាំង ៩ ប្រៀបដូចជាទូកដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកក្នុងមហាសមុទ្រ ឬដូចជាគោដែលគេទឹមនឹងយន្ត វិលវល់ទៅតែប៉ុណ្ណោះ។

อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทายาติ อชฺฌตฺติกํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. อิทญฺหิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. พาหิรสฺส อุปาทายาติ พาหิรํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย, อิทมฺปิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อสฺมีติ, ภิกฺขเว, สตีติ, ภิกฺขเว, ยเทตํ อชฺฌตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมูหคฺคาหโต อสฺมีติ โหติ, ตสฺมึ สตีติ อตฺโถ. อิตฺถสฺมีติ โหตีติอาทีสุ ปน เอวํ สมูหโต อหนฺติ คหเณ สติ ตโต อนุปนิธาย [Pg.387] จ อุปนิธาย จาติ ทฺวิธา คหณํ โหติ. ตตฺถ อนุปนิธายาติ อญฺญํ อาการํ อนุปคมฺม สกภาวเมว อารมฺมณํ กตฺวา อิตฺถสฺมีติ โหติ, ขตฺติยาทีสุ อิทํปกาโร อหนฺติ เอวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน โหตีติ อตฺโถ. อิทํ ตาว อนุปนิธาย คหณํ. อุปนิธาย คหณํ ปน ทุวิธํ โหติ สมโต จ อสมโต จ. ตํ ทสฺเสตุํ เอวํสฺมีติ อญฺญถาสฺมีติ จ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวํสฺมีติ อิทํ สมโต อุปนิธาย คหณํ, ยถายํ ขตฺติโย ยถายํ พฺราหฺมโณ, เอวมหมฺปีติ อตฺโถ. อญฺญถาสฺมีติ อิทํ ปน อสมโต คหณํ, ยถายํ ขตฺติโย ยถายํ พฺราหฺมโณ, ตโต อญฺญถา อหํ, หีโน วา อธิโก วาติ อตฺโถ. อิมานิ ตาว ปจฺจุปฺปนฺนวเสน จตฺตาริ ตณฺหาวิจริตานิ.

ពាក្យថា ajjhattikassa upādāya បានដល់ អាស្រ័យខន្ធ ៥ ខាងក្នុង។ ព្រោះថា វិភត្តិទី៦ (សាមីវចនៈ) ក្នុងពាក្យនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិទី២ (ឧបយោគត្ថៈ)។ ពាក្យថា bāhirassa upādāya បានដល់ អាស្រ័យខន្ធ ៥ ខាងក្រៅ។ សូម្បីពាក្យនេះ ក៏ជាវិភត្តិទី៦ ក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិទី២ ដែរ។ ពាក្យថា asmīti, bhikkhave, satī បានសេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើការប្រកាន់យកដោយការរួមផ្សំថា «យើងមាន» ដោយអំណាចនៃតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ ព្រោះអាស្រ័យខន្ធ ៥ ខាងក្នុងនេះមាននៅ កាលបើការប្រកាន់យកនោះមាន។ ចំណែកក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា itthasmīti hoti នេះ កាលបើមានការប្រកាន់យកថា «យើង» ដោយការរួមផ្សំយ៉ាងនេះហើយ ការប្រកាន់យកនោះ រមែងមាន ២ យ៉ាង គឺដោយមិនប្រៀបធៀប និងដោយប្រៀបធៀប។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ ពាក្យថា anupanidhāya (មិនប្រៀបធៀប) គឺមិនចូលទៅរកអាការៈដទៃ ធ្វើតែសភាវៈរបស់ខ្លួនឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយកើតសេចក្តីប្រកាន់ថា «យើងមានសភាពយ៉ាងនេះ» បានសេចក្តីថា កើតឡើងដោយអំណាចនៃតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ ក្នុងពួកក្សត្រជាដើមថា «យើងមានសភាពបែបនេះ»។ នេះជាការប្រកាន់យកដោយមិនប្រៀបធៀបជាមុនសិន។ ការប្រកាន់យកដោយប្រៀបធៀប មាន ២ យ៉ាង គឺដោយស្មើគ្នា និងដោយមិនស្មើគ្នា។ ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រកាន់យកទាំងពីរយ៉ាងនោះ ទើបលោកពោលថា evaṃsmī (យើងមានយ៉ាងនេះ) និង aññathāsmī (យើងមានដោយឡែក)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា evaṃsmī នេះ ជាការប្រកាន់យកដោយប្រៀបធៀបស្មើគ្នា មានសេចក្តីថា «បុគ្គលនេះជាក្សត្រយ៉ាងណា បុគ្គលនេះជាព្រាហ្មណ៍យ៉ាងណា យើងក៏យ៉ាងនោះដែរ»។ ចំណែកពាក្យថា aññathāsmī នេះ ជាការប្រកាន់យកដោយមិនស្មើគ្នា មានសេចក្តីថា «បុគ្គលនេះជាក្សត្រយ៉ាងណា បុគ្គលនេះជាព្រាហ្មណ៍យ៉ាងណា យើងខុសប្លែកពីបុគ្គលនោះ គឺថោកទាបជាង ឬវិសេសជាង»។ ទាំងនេះជាតណ្ហាវិចរិត ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃបច្ចុប្បន្នជាមុនសិន។

อสสฺมีติ สตสฺมีติ อิมานิ ปน ทฺเว ยสฺมา อตฺถีติ อสํ, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. สีทตีติ สตํ, อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. ตสฺมา สสฺสตุจฺเฉทวเสน วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. อิโต ปรานิ สนฺติ เอวมาทีนิ จตฺตาริ สํสยปริวิตกฺกวเสน วุตฺตานิ. สนฺติ โหตีติ เอวมาทีสุ อหํ สิยนฺติ โหตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อธิปฺปาโย ปเนตฺถ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว คเหตพฺโพ. อปิหํ สนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อปิ นาม อหํ ภเวยฺยนฺติ เอวํ ปตฺถนากปฺปนวเสน วุตฺตานิ. ตานิปิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ภวิสฺสนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อนาคตวเสน วุตฺตานิ. เตสมฺปิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวเมเต –

ចំណែកពាក្យទាំងពីរគឺ asasmī និង satasmī នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយអំណាចនៃសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ព្រោះថា ពាក្យថា asa ព្រោះមានសេចក្តីថា «មានពិតប្រាកដ» នេះជាឈ្មោះនៃរបស់ទៀង (និច្ចៈ)។ ពាក្យថា sata ព្រោះមានសេចក្តីថា «លិចចុះ» នេះជាឈ្មោះនៃរបស់មិនទៀង (អនិច្ចៈ)។ បន្ទាប់ពីនេះទៅ ពាក្យ ៤ យ៉ាង មាន santi evaṃ ជាដើម លោកពោលដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្ស័យ និងការត្រិះរិះ។ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា santi hoti គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «យើងគប្បីមាន»។ ចំណែកអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះ គប្បីកាន់យកតាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងពួក ៤ ខាងដើមនោះឯង។ ចំណែកពាក្យ ៤ យ៉ាង មាន apihaṃ santi ជាដើម លោកពោលដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នា និងការត្រិះរិះថា «ធ្វើម្តេចហ្ន៎ យើងគប្បីជាយ៉ាងនេះ»។ សូម្បីពាក្យទាំងនោះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងពួក ៤ ខាងដើមនោះឯង។ ចំណែកពាក្យ ៤ យ៉ាង មាន bhavissanti ជាដើម លោកពោលដោយអំណាចនៃអនាគតកាល។ សូម្បីសេចក្តីនៃពាក្យទាំងនោះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងពួក ៤ ខាងដើមនោះឯង។ យ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងនេះគឺ៖

‘‘ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา สีสญฺเญ, จตฺตาโร สีสมูลกา;

ตโย ตโยติ เอตานิ, อฏฺฐารส วิภาวเย.

«គប្បីសម្តែងឲ្យច្បាស់នូវតណ្ហាវិចរិតទាំង ១៨ នេះ គឺ ទិដ្ឋិសីសៈ ២ សុទ្ធសីសៈ ៤ ផ្សេងទៀត និងសីសមូលកៈ ៣ យ៉ាងៗ (៤ ពួក)»។

เอเตสุ หิ อสสฺมิ, สตสฺมีติ เอเต ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา นาม. อสฺมิ, สนฺติ, อปิหํ สนฺติ, ภวิสฺสนฺติ เอเต จตฺตาโร สุทฺธสีสา เอว. อิตฺถสฺมีติอาทโย ตโย ตโยติ ทฺวาทส สีสมูลกา นามาติ เอวเมเต ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา จตฺตาโร สุทฺธสีสา ทฺวาทส สีสมูลกาติ อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตธมฺมา เวทิตพฺพา. อิมานิ ตาว อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ. พาหิรสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริเตสุปิ เอเสว [Pg.388] นโย. อิมินาติ อิมินา รูเปน วา…เป… วิญฺญาเณน วาติ เอส วิเสโส เวทิตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมว.

ក្នុងតណ្ហាវិចរិតទាំងនោះ ពាក្យថា asasmi និង satasmī ទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសីសៈ។ ពាក្យថា asmi, santi, apihaṃ santi, bhavissanti ទាំង ៤ នេះ ឈ្មោះថា សុទ្ធសីសៈ តែម៉្យាង។ ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា itthasmī ៣ យ៉ាងៗ រួមជា ១២ ឈ្មោះថា សីសមូលកៈ យ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបថា តណ្ហាវិចរិតធម៌ទាំង ១៨ គឺ ទិដ្ឋិសីសៈ ២ សុទ្ធសីសៈ ៤ សីសមូលកៈ ១២។ ទាំងនេះជាតណ្ហាវិចរិត ១៨ យ៉ាង ព្រោះអាស្រ័យខន្ធខាងក្នុងជាមុនសិន។ សូម្បីក្នុងតណ្ហាវិចរិតទាំងឡាយព្រោះអាស្រ័យខន្ធខាងក្រៅ ក៏មានវិធីយ៉ាងនេះដែរ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីប្លែកគ្នានេះថា «ដោយរូបនេះក្តី...បេ... ដោយវិញ្ញាណនេះក្តី»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ក៏ដូចគ្នានោះឯង។

อิติ เอวรูปานิ อตีตานิ ฉตฺตึสาติ เอกเมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตีเต อทฺธนิ ฉตฺตึส. อนาคตานิ ฉตฺตึสาติ เอกเมกสฺเสว ปุคฺคลสฺส จ อนาคเต อทฺธนิ ฉตฺตึส. ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึสาติ เอกสฺส วา ปุคฺคลสฺส ยถาสมฺภวโต พหูนํ วา ปจฺจุปฺปนฺเน อทฺธนิ ฉตฺตึสาว. สพฺพสตฺตานํ ปน นิยเมเนว อตีเต อทฺธนิ ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึส. อนนฺตา หิ อสทิสตณฺหามานทิฏฺฐิเภทา สตฺตา. อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตํ โหนฺตีติ เอตฺถ ปน อฏฺฐสตสงฺขาตํ ตณฺหาวิจริตํ โหตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ពាក្យថា iti evarūpāni atītāni chattiṃsa បានដល់ តណ្ហាវិចរិត ៣៦ ក្នុងអតីតកាល របស់បុគ្គលម្នាក់ៗ។ ពាក្យថា anāgatāni chattiṃsa បានដល់ តណ្ហាវិចរិត ៣៦ ក្នុងអនាគតកាល របស់បុគ្គលម្នាក់ៗ។ ពាក្យថា paccuppannāni chattiṃsa បានដល់ តណ្ហាវិចរិត ៣៦ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល របស់បុគ្គលម្នាក់ ឬរបស់បុគ្គលច្រើននាក់ តាមដែលគួរមាន。 ចំណែកសត្វទាំងពួង រមែងមានតណ្ហាវិចរិត ៣៦ ក្នុងអតីតកាល ៣៦ ក្នុងអនាគតកាល ៣៦ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ដោយពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយដែលមានការបែកចែកតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិមិនដូចគ្នា មានចំនួនមិនចេះចប់មិនចេះហើយ។ ក្នុងពាក្យថា aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritaṃ honti នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា តណ្ហាវិចរិតដែលរាប់បាន ១០៨ រមែងមាន។

๑๐. เปมสุตฺตวณฺณนา

១០. សេចក្តីអធិប្បាយសូត្រស្តីពីសេចក្តីស្រឡាញ់ (បេមសូត្រ)

๒๐๐. ทสเม น อุสฺเสเนตีติ ทิฏฺฐิวเสน น อุกฺขิปติ. น ปฏิเสเนตีติ ปฏิวิรุทฺโธ หุตฺวา กลหภณฺฑนวเสน น อุกฺขิปติ. น ธูปายตีติ อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริตวเสน น ธูปายติ. น ปชฺชลตีติ พาหิรสฺส อุปาทาย ตณฺหาวิจริตวเสน น ปชฺชลติ. น สมฺปชฺฌายตีติ อสฺมิมานวเสน น สมฺปชฺฌายติ. เสสํ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

២០០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា na usseneti បានដល់ មិនលើកតម្កើងដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ。 ពាក្យថា na paṭiseneti បានដល់ មិនទាស់ទែង មិនលើកតម្កើងដោយអំណាចនៃការឈ្លោះប្រកែកគ្នា។ ពាក្យថា na dhūpāyati បានដល់ មិនហុយផ្សែងឡើងដោយអំណាចនៃតណ្ហាវិចរិត ព្រោះអាស្រ័យខន្ធខាងក្នុង។ ពាក្យថា na pajjalati បានដល់ មិនឆេះរោលរាលដោយអំណាចនៃតណ្ហាវិចរិត ព្រោះអាស្រ័យខន្ធខាងក្រៅ។ ពាក្យថា na sampajjhāyati បានដល់ មិនសញ្ជប់សញ្ជឹងដោយអំណាចនៃអស្មិមានះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យនៃព្រះបាលីឯង។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គសម្តែងអំពីវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។

มหาวคฺโค ปญฺจโม.

មហាវគ្គ ទី៥ ចប់។

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ចតុត្ថបណ្ណាសក ចប់។

๕. ปญฺจมปณฺณาสกํ

៥. បញ្ចមបណ្ណាសក

(๒๑) ๑. สปฺปุริสวคฺโค

(២១) ១. សប្បុរិសវគ្គ

๑-๖. สิกฺขาปทสุตฺตวณฺณนา

១-៦. សេចក្តីអធិប្បាយសិក្ខាបទសូត្រ

๒๐๑. ปญฺจมสฺส [Pg.389] ปฐเม อสปฺปุริสนฺติ ลามกปุริสํ ตุจฺฉปุริสํ มูฬฺหปุริสํ อวิชฺชาย อนฺธีกตํ พาลํ. อสปฺปุริสตรนฺติ อติเรเกน อสปฺปุริสํ. อิตเร ทฺเว วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ยถา เจตฺถ, เอวํ อิโต ปเรสุ ปญฺจสุ. เอเตสุ หิ ปฐมํ ปญฺจเวรวเสน เทสิตํ, ทุติยํ อสฺสทฺธมฺมวเสน, ตติยํ กายวจีทฺวารวเสน, จตุตฺถํ มโนทฺวารวเสน, ปญฺจมํ อฏฺฐมิจฺฉตฺตวเสน, ฉฏฺฐํ ทสมิจฺฉตฺตวเสน.

២០១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃបញ្ចមបណ្ណាសក ពាក្យថា asappurisa បានដល់ បុគ្គលថោកទាប បុគ្គលទទេ បុគ្គលវង្វេង បុគ្គលពាលដែលអវិជ្ជាធ្វើឲ្យងងឹត។ ពាក្យថា asappurisatara បានដល់ បុគ្គលដែលមិនមែនជាសប្បុរសក្រៃលែងជាងនោះ។ ពាក្យពីរក្រៅពីនេះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃធម៌ផ្ទុយគ្នាដែលបានពោលហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សេចក្តីក្នុងសូត្រនេះយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងសូត្រទាំង ៥ បន្ទាប់ពីនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រទាំងនោះ សូត្រទី១ ព្រះអង្គសម្តែងដោយអំណាចនៃពៀរទាំង ៥ សូត្រទី២ សម្តែងដោយអំណាចនៃអសទ្ធម៌ សូត្រទី៣ សម្តែងដោយអំណាចនៃកាយទ្វារនិងវចីទ្វារ សូត្រទី៤ សម្តែងដោយអំណាចនៃមនោទ្វារ សូត្រទី៥ សម្តែងដោយអំណាចនៃមិច្ឆត្តៈ ៨ សូត្រទី៦ សម្តែងដោយអំណាចនៃមិច្ឆត្តៈ ១០។

๗-๑๐. ปาปธมฺมสุตฺตจตุกฺกวณฺณนา

៧-១០. សេចក្តីអធិប្បាយពួកបួននៃបាបធម្មសូត្រ

๒๐๗-๒๑๐. สตฺตเม ปาปนฺติ ลามกํ สํกิลิฏฺฐปุคฺคลํ. กลฺยาณนฺติ ภทฺทกํ อนวชฺชปุคฺคลํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. อฏฺฐเมปิ เอเสว นโย. นวเม ปาปธมฺมนฺติ ลามกธมฺมํ. กลฺยาณธมฺมนฺติ อนวชฺชธมฺมํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ทสเมปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ วคฺเค ทสสุปิ สุตฺเตสุ อคาริยปฺปฏิปทา กถิตา. สเจปิ โสตาปนฺนสกทาคามิโน โหนฺติ, วฏฺฏติเยวาติ.

២០៧-២១០. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា pāpa បានដល់ បុគ្គលថោកទាប បុគ្គលសៅហ្មង។ ពាក្យថា kalyāṇa បានដល់ បុគ្គលល្អ បុគ្គលមិនមានទោស។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី៨ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា pāpadhamma បានដល់ បុគ្គលដែលមានធម៌ថោកទាប។ ពាក្យថា kalyāṇadhamma បានដល់ បុគ្គលដែលមានធម៌មិនមានទោស។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី១០ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងវគ្គនេះ ព្រះអង្គសម្តែងអំពីបដិបទារបស់គ្រហស្ថ ក្នុងសូត្រទាំង ១០។ ទោះបីជាព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី ក៏គប្បីប្រព្រឹត្តតាមនេះដែរ។

สปฺปุริสวคฺโค ปฐโม.

សប្បុរិសវគ្គ ទី១ ចប់។

(๒๒) ๒. ปริสาวคฺโค

(២២) ២. បរិសវគ្គ

๑. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

១. សេចក្តីអធិប្បាយបរិសសូត្រ

๒๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม ปริสํ ทูเสนฺตีติ ปริสทูสนา. ปริสํ โสเภนฺตีติ ปริสโสภนา.

២១១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ពួកជនដែលញ៉ាំងបរិស័ទឲ្យខូច ឈ្មោះថា parisadūsanā (អ្នកញ៉ាំងបរិស័ទឲ្យខូច)។ ពួកជនដែលញ៉ាំងបរិស័ទឲ្យរុងរឿង ឈ្មោះថា parisasobhanā (អ្នកញ៉ាំងបរិស័ទឲ្យរុងរឿង)។

๒. ทิฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

២. សេចក្តីអធិប្បាយទិដ្ឋិសូត្រ

๒๑๒. ทุติเย มโนทุจฺจริเต ปริยาปนฺนาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มหาสาวชฺชตาย วิสุํ วุตฺตา, ตสฺสา จ ปฏิปกฺขวเสน สมฺมาทิฏฺฐิ.

២១២. ក្នុងសូត្រទី២ ទោះបីមិច្ឆាទិដ្ឋិរាប់បញ្ចូលក្នុងមនោទុច្ចរិតក៏ដោយ តែព្រះអង្គសម្តែងដោយឡែក ព្រោះមានទោសច្រើន ហើយសម្តែងសម្មាទិដ្ឋិដោយអំណាចនៃធម៌ផ្ទុយគ្នានឹងមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ។

๓. อกตญฺญุตาสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីអធិប្បាយអកតញ្ញុតាសូត្រ

๒๑๓. ตติเย [Pg.390] อกตญฺญุตา อกตเวทิตาติ อกตญฺญุตาย อกตเวทิตาย. อุภยมฺเปตํ อตฺถโต เอกเมว. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโย.

២១៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា akataññutā akataveditā បានដល់ ភាពជាអ្នកមិនដឹងគុណដែលគេធ្វើហើយ និងភាពជាអ្នកមិនប្រកាសគុណដែលគេធ្វើហើយ។ ពាក្យទាំងពីរនេះ មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

๔-๗. ปาณาติปาตีสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-៧. សេចក្តីអធិប្បាយបាណាតិបាតីសូត្រជាដើម

๒๑๔-๒๑๗. จตุตฺถํ จตุนฺนํ กมฺมกิเลสานํ ตปฺปฏิปกฺขสฺส จ วเสน วุตฺตํ, ปญฺจมํ สุกฺกปกฺขานํ อาทิโต จตุนฺนํ มิจฺฉตฺตานํ วเสน, ฉฏฺฐํ อวเสสานํ จตุนฺนํ, สตฺตมํ อนริยโวหารอริยโวหารานํ. ตถา อฏฺฐมนวมทสมานิ สปฺปฏิปกฺขานํ อสฺสทฺธมฺมานํ วเสน วุตฺตานิ. สพฺพสุตฺเตสุ ปน สุกฺกปกฺขธมฺมา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว กถิตา. นวสุ สุตฺเตสุ กิญฺจาปิ ‘‘สคฺเค’’ติ วุตฺตํ, ตโย ปน มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ ลพฺภนฺติเยวาติ.

២១៤-២១៧. ព្រះសូត្រទី ៤ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃកម្មកិលេស ៤ យ៉ាង និងធម៌ជាបដិបក្ខនឹងកម្មកិលេសនោះ។ ព្រះសូត្រទី ៥ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃមិច្ឆត្តធម៌ (ធម៌ខុស) ៤ យ៉ាងខាងដើម នៃពួកធម៌ចំណែកស។ ព្រះសូត្រទី ៦ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃមិច្ឆត្តធម៌ ៤ យ៉ាងដែលនៅសល់។ ព្រះសូត្រទី ៧ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃអរិយវោហារ និងអនរិយវោហារ។ ព្រះសូត្រទី ៨ ទី ៩ និងទី ១០ ក៏ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃអសទ្ធម៌ (ធម៌របស់អសប្បុរស) ព្រមទាំងធម៌ជាបដិបក្ខ (គឺសទ្ធម៌) យ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះសូត្រទាំងអស់ ធម៌ចំណែកស (សុក្កបក្ខធម៌) ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយលាយឡំគ្នារវាងលោកិយនិងលោកុត្តរៈប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងព្រះសូត្រទាំង ៩ ទោះបីជាទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «sagge» (ក្នុងសួគ៌) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែ សត្វទាំងឡាយតែងបានសម្រេចមគ្គ ៣ និងផល ៣ យ៉ាងពិតប្រាកដ។

ปริสาวคฺโค ทุติโย.

បរិសាវគ្គ ទី ២ ចប់។

(๒๓) ๓. ทุจฺจริตวคฺควณฺณนา

(២៣) ៣. វណ្ណនាទុច្ចរិតវគ្គ (ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុច្ចរិតវគ្គ)

๒๒๑-๒๓๑. ตติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ทสเม โย จินฺเตตฺวา กพฺยํ กโรติ, อยํ จินฺตากวิ นาม. โย สุตฺวา กโรติ, อยํ สุตกวิ นาม. โย เอกํ อตฺถํ นิสฺสาย กโรติ, อยํ อตฺถกวิ นาม. โย ตงฺขณญฺเญว วงฺคีสตฺเถโร วิย อตฺตโน ปฏิภาเนน กโรติ, อยํ ปฏิภานกวิ นามาติ.

២២១-២៣១. ក្នុងវគ្គទី ៣ ព្រះសូត្រមានព្រះសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងព្រះសូត្រទី ១០ បុគ្គលណាគិតហើយទើបធ្វើកាព្យ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ចិន្តាកវី (កវីអ្នកគិត)។ បុគ្គលណាឮហើយទើបធ្វើកាព្យ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សុតកវី (កវីអ្នកស្តាប់)។ បុគ្គលណាអាស្រ័យសេចក្តីណាមួយហើយទើបធ្វើកាព្យ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អត្ថកវី (កវីអ្នកពន្យល់សេចក្តី)។ បុគ្គលណាធ្វើកាព្យក្នុងខណៈនោះភ្លាមៗ ដោយបដិភាណ (ប្រាជ្ញាស្មារតី) របស់ខ្លួន ដូចជាព្រះវង្គីសត្ថេរ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បដិភាណកវី (កវីអ្នកមានបដិភាណ)។

ทุจฺจริตวคฺโค ตติโย.

ទុច្ចរិតវគ្គ ទី ៣ ចប់។

(๒๔) ๔. กมฺมวคฺโค

(២៤) ៤. កម្មវគ្គ

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

១. វណ្ណនាសង្ខិត្តសូត្រ (ការពន្យល់សេចក្តីនៃសង្ខិត្តសូត្រ)

๒๓๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม กณฺหนฺติ กาฬกํ ทสอกุสลกมฺมปถกมฺมํ. กณฺหวิปากนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตนโต กาฬกวิปากํ. สุกฺกนฺติ ปณฺฑรกํ กุสลกมฺมปถกมฺมํ[Pg.391]. สุกฺกวิปากนฺติ สคฺเค นิพฺพตฺตนโต ปณฺฑรกวิปากํ. กณฺหสุกฺกนฺติ มิสฺสกกมฺมํ. กณฺหสุกฺกวิปากนฺติ สุขทุกฺขวิปากํ. มิสฺสกกมฺมญฺหิ กตฺวา อกุสเลน ติรจฺฉานโยนิยํ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานาทีสุ อุปฺปนฺโน กุสเลน ปวตฺเต สุขํ เวทิยติ. กุสเลน ราชกุเลปิ นิพฺพตฺโต อกุสเลน ปวตฺเต ทุกฺขํ เวทิยติ. อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ กมฺมกฺขยกรํ จตุมคฺคญาณํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ ยทิ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. ยทิ สุกฺกํ ภเวยฺย, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. อุภยวิปากสฺส ปน อปฺปทานโต อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

២៣២. ក្នុងព្រះសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា kaṇha (ខ្មៅ) បានដល់ កម្មជាអកុសលកម្មបថ ១០ ដែលមានសភាពខ្មៅងងឹត។ ពាក្យថា kaṇhavipāka (មានវិបាកខ្មៅ) សេចក្តីថា មានផលខ្មៅងងឹត ព្រោះញ៉ាំងសត្វឲ្យកើតក្នុងអបាយភូមិ។ ពាក្យថា sukka (ស) បានដល់ កម្មជាកុសលកម្មបថ ដែលមានសភាពសស្អាត។ ពាក្យថា sukkavipāka (មានវិបាកស) សេចក្តីថា មានផលសស្អាត ព្រោះញ៉ាំងសត្វឲ្យកើតក្នុងឋានសួគ៌។ ពាក្យថា kaṇhasukka (ខ្មៅផងសផង) បានដល់ កម្មលាយឡំគ្នា (កុសលលាយអកុសល)។ ពាក្យថា kaṇhasukkavipāka (មានវិបាកខ្មៅផងសផង) បានដល់ មានផលជាសុខផងជាទុក្ខផង។ ព្រោះថា បុគ្គលធ្វើកម្មលាយឡំគ្នាហើយ កើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆានជាដំរីមង្គលជាដើម ដោយអំណាចនៃអកុសលកម្ម តែងបានទទួលសេចក្តីសុខក្នុងបវត្តិកាល ដោយអំណាចនៃកុសលកម្ម។ ឬកើតក្នុងរាជត្រកូល ដោយអំណាចនៃកុសលកម្ម តែងបានទទួលសេចក្តីទុក្ខក្នុងបវត្តិកាល ដោយអំណាចនៃអកុសលកម្ម។ ពាក្យថា akaṇhaṃ asukkaṃ (មិនខ្មៅមិនស) សំដៅយកមគ្គញ្ញាណទាំង ៤ ដែលធ្វើនូវការអស់ទៅនៃកម្ម។ ព្រោះថា ប្រសិនបើមគ្គញ្ញាណនោះខ្មៅ គប្បីឲ្យផលខ្មៅ ប្រសិនបើស គប្បីឲ្យផលស ប៉ុន្តែ ព្រោះមិនបានឲ្យផលទាំងពីរយ៉ាងនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនខ្មៅមិនស នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះ។

๒. วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา

២. វណ្ណនាវិត្ថារសូត្រ (ការពន្យល់សេចក្តីនៃវិត្ថារសូត្រ)

๒๓๓. ทุติเย สพฺยาพชฺฌนฺติ สโทสํ. กายสงฺขารนฺติ กายทฺวารเจตนํ. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ สมฺปิณฺเฑติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สพฺยาพชฺฌํ โลกนฺติ สทุกฺขํ โลกํ. สพฺยาพชฺฌา ผสฺสาติ สทุกฺขา วิปากผสฺสา. สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยตีติ สาพาธํ วิปากเวทนํ เวทิยติ. เอกนฺตทุกฺขนฺติ เอกนฺเตเนว ทุกฺขํ, น สุขสมฺมิสฺสํ. เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกาติ เอตฺถ เสยฺยถาปีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. เตน เกวลํ เนรยิกสตฺเต ทสฺเสติ, อญฺเญ ปน ตํสริกฺขกา นาม นตฺถิ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติอาทีสุ ปน มนุสฺสานํ ตาว กาเลน สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, กาเลน ทุกฺขา เวทนา. เอกจฺเจ จ เทวาติ เอตฺถ ปน กามาวจรเทวา ทฏฺฐพฺพา. เตสญฺหิ มเหสกฺขตรา เทวตา ทิสฺวา นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐานํ, ปารุตอุตฺตราสงฺคสฺส โอตารณํ, อญฺชลิปคฺคณฺหนนฺติอาทีนํ วเสน กาเลน ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตานํ กาเลน สุขํ. เอกจฺเจ จ วินิปาติกาติ เอตฺถ เวมานิกเปตา ทฏฺฐพฺพา. เต นิรนฺตรเมว เอกสฺมึ กาเล สุขํ, เอกสฺมึ กาเล ทุกฺขํ เวทิยนฺติ. นาคสุปณฺณหตฺถิอสฺสาทโย ปน มนุสฺสา วิย โวกิณฺณสุขทุกฺขาว โหนฺติ. ปหานาย ยา เจตนาติ เอตฺถ วิวฏฺฏคามินี มคฺคเจตนา เวทิตพฺพา. สา หิ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ.

២៣៣. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា sabyābajjhaṃ បានដល់ sadosaṃ (ដែលមានទោស)។ បទថា kāyasaṅkhāraṃ បានដល់ kāyadvāracetanaṃ (ចេតនាក្នុងកាយទ្វារ)។ បទថា abhisaṅkharoti បានដល់ āyūhati (ខ្វល់ខ្វាយ/សន្សំ) sampiṇḍeti (ប្រមូលផ្តុំ)។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ បទថា sabyābajjhaṃ lokaṃ បានដល់ sadukkhaṃ lokaṃ (លោកដែលប្រកបដោយទុក្ខ)។ បទថា sabyābajjhā phassā បានដល់ sadukkhā vipākaphassā (វិបាកផស្សៈដែលប្រកបដោយទុក្ខ)។ បទថា sabyābajjhaṃ vedanaṃ vediyati បានដល់ sābādhaṃ vipākavedanaṃ vediyati (ទទួលរងនូវវិបាកវេទនាដែលប្រកបដោយការចាក់ដោត/ឈឺចាប់)។ បទថា ekantadukkhaṃ បានដល់ ekanteneva dukkhaṃ (ទុក្ខតែម៉្យាងពិតប្រាកដ) na sukhasammissaṃ (មិនលាយឡំដោយសុខឡើយ)។ ក្នុងបទថា seyyathāpi sattā nerayikā នេះ ពាក្យថា seyyathāpi ជាសព្ទនិបាតក្នុងន័យសម្តែងជាឧទាហរណ៍។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញតែសត្វនរកទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថាសត្វដទៃទៀតដែលដូចគ្នានឹងសត្វនរកនោះ គឺមិនមានឡើយ។ ដោយវិធីនេះ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងកន្លែងទាំងពួង។ ចំណែកក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា seyyathāpi manussā នេះ ជាដំបូង សម្រាប់មនុស្សទាំងឡាយ វេទនាជាសុខរមែងកើតឡើងតាមកាលវេលា វេទនាជាទុក្ខរមែងកើតឡើងតាមកាលវេលា។ ចំណែកក្នុងបទថា ekacce ca devā នេះ គb្បីជ្រាបថា សំដៅយកពួកទេវតាក្នុងកាមាវចរភូមិ។ ព្រោះថា សម្រាប់ទេវតាទាំងនោះ កាលបើឃើញទេវតាដែលមានសក្ដិធំជាង ការក្រោកឈរឡើងពីអាសនៈដែលអង្គុយ ការសម្រូតស្បង់ចីវរចុះម្ខាង ការប្រណម្យអញ្ជលីជាដើម ទុក្ខរមែងកើតឡើងតាមកាលវេលា កាលដែលសោយនូវទិព្វសម្បត្តិ សុខរមែងកើតឡើងតាមកាលវេលា។ ក្នុងបទថា ekacce ca vinipātikā នេះ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកពួកវេមានិកប្រេត។ ប្រេតទាំងនោះ ឥតមានចន្លោះឡើយ ក្នុងកាលខ្លះសោយសុខ ក្នុងកាលខ្លះសោយទុក្ខ។ ចំណែកពួកសត្វនាគ គ្រុឌ ដំរី សេះ ជាដើម រមែងមានសុខនិងទុក្ខលាយឡំគ្នា ដូចជាមនុស្សដែរ។ ក្នុងបទថា pahānāya yā cetanā នេះ គប្បីដឹងថា សំដៅយកមគ្គចេតនាដែលជាទៅដើម្បីវដ្តវិវដ្តៈ។ ព្រោះថាមគ្គចេតនានោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការអស់ទៅនៃកម្ម។

๓. โสณกายนสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាសោណកាយនសូត្រ

๒๓๔. ตติเย [Pg.392] สิขาโมคฺคลฺลาโนติ สีสมชฺเฌ ฐิตาย มหติยา สิขาย สมนฺนาคโต โมคฺคลฺลานโคตฺโต พฺราหฺมโณ. ปุริมานีติ อตีตานนฺตรทิวสโต ปฏฺฐาย ปุริมานิ, ทุติยาทิโต ปฏฺฐาย ปุริมตรานิ เวทิตพฺพานิ. โสณกายโนติ ตสฺเสว อนฺเตวาสิโก. กมฺมสจฺจายํ โภ โลโกติ โภ อยํ โลโก กมฺมสภาโว. กมฺมสมารมฺภฏฺฐายีติ กมฺมสมารมฺเภน ติฏฺฐติ. กมฺมํ อายูหนฺโตว ติฏฺฐติ, อนายูหนฺโต อุจฺฉิชฺชตีติ ทีเปติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

២៣៤. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា sikhāmoggallāno គឺ ព្រាហ្មណ៍គោត្រមោគ្គល្លាន ដែលប្រកបដោយជុកដ៏ធំ ដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលក្បាល។ បទថា purimāni គប្បីដឹងថា សំដៅយកថ្ងៃមុនៗ រាប់ចាប់ពីថ្ងៃដែលកន្លងទៅភ្លាមៗ ចាប់ពីថ្ងៃទី២ទៅ គប្បីដឹងថាជាថ្ងៃមុនៗក្រៃលែងទៅទៀត។ បទថា soṇakāyano គឺ សិស្សរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះឯង។ បទថា kammasaccāyaṃ bho loko សេចក្តីថា ម្នាលអ្នកដ៏ចម្រើន លោកនេះមានកម្មជាសភាវៈ។ បទថា kammasamārambhaṭṭhāyī សេចក្តីថា ស្ថិតនៅបានដោយសារការប្រារព្ធកម្ម គឺកាលដែលសន្សំកម្ម ទើបស្ថិតនៅបាន បើមិនសន្សំកម្មទេ រមែងដាច់សូន្យទៅ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់សម្តែង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោមនោះឯង។

๔-๙. สิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-៩. អដ្ឋកថាសិក្ខាបទសូត្រជាដើម

๒๓๕. จตุตฺถาทีนิปิ อุตฺตานตฺถาเนว. มคฺคงฺเคสุ ปน ยสฺมา สติยา อุปฏฺฐเปตฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทติ, ตสฺมา อุภยเมว กมฺมํ. เสสา องฺคาเนว โหนฺติ, โน กมฺมนฺติ วุตฺตํ. โพชฺฌงฺเคสุปิ เอเสว นโย. อภิธมฺเม ปน สพฺพมฺเปตํ อวิเสเสน เจตนาสมฺปยุตฺตกมฺมนฺเตว วณฺณิตํ.

២៣៥. សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៤ជាដើម ក៏មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកក្នុងមគ្គង្គទាំងឡាយ ព្រោះហេតុតែ កាលដែលតម្កល់ទុកដោយសតិហើយ រមែងកំណត់ដឹងដោយបញ្ញា ហេតុនោះ ធម៌ទាំងពីរនោះឯង ទើបឈ្មោះថាកម្ម។ ធម៌ដែលនៅសល់ គ្រាន់តែជាអង្គប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាកម្មឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលបានពោលទុក។ សូម្បីក្នុងពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម ធម៌ទាំងអស់នោះ ត្រូវបានពន្យល់ដោយមិនមានការប្លែកគ្នាថា ជាកម្មដែលប្រកបដោយចេតនាតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។

๑๐. สมณสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាសមណសូត្រ

๒๔๑. ทสเม อิเธวาติ อิมสฺมึเยว สาสเน. อยํ ปน นิยโม เสสปเทสุปิ เวทิตพฺโพ. ทุติยาทโยปิ หิ สมณา อิเธว, น อญฺญตฺถ. สุญฺญาติ ริตฺตา ตุจฺฉา. ปรปฺปวาทาติ จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสติกา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญิวาทา, อฏฺฐ อสญฺญิวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญินาสญฺญิวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ อิเม สพฺเพปิ พฺรหฺมชาเล อาคตทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย อิโต พาหิรานํ ปเรสํ ปวาทา ปรปฺปวาทา นาม. เต สพฺเพปิ อิเมหิ จตูหิ ผลฏฺฐกสมเณหิ สุญฺญา. น หิ เต เอตฺถ สนฺติ. น เกวลญฺจ เอเตเหว สุญฺญา, จตูหิ ปน มคฺคฏฺฐกสมเณหิปิ, จตุนฺนํ มคฺคานํ อตฺถาย อารทฺธวิปสฺสเกหิปีติ ทฺวาทสหิปิ สมเณหิ สุญฺญา เอว. อิทเมว อตฺถํ สนฺธาย ภควตา มหาปรินิพฺพาเน (ที. นิ. ๒.๒๑๔) วุตฺตํ –

២៤១. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា idheva សេចក្តីថា ក្នុងសាសនានេះឯង។ ចំណែកឯការកំណត់នេះ គប្បីដឹងសូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ។ ព្រោះថាសមណៈទាំងឡាយមានសមណៈទី២ជាដើម ក៏មានតែក្នុងសាសនានេះឯង មិនមានក្នុងសាសនាដទៃឡើយ។ បទថា suññā សេចក្តីថា ទទេ សូន្យទទេ (សូន្យសោះ)។ បទថា parappavādā បានដល់ លទ្ធិរបស់ជនដទៃខាងក្រៅព្រះសាសនានេះ គឺ សស្សតវាទៈ ៤, ឯកច្ចសស្សតិកៈ ៤, អន្តានន្តិកៈ ៤, អមរាវិក្ខេបិកៈ ៤, អធិច្ចសមុប្បន្និកៈ ២, សញ្ញិវាទៈ ១៦, អសញ្ញិវាទៈ ៨, នេវសញ្ញិនាសញ្ញិវាទៈ ៨, ឧច្ឆេទវាទៈ ៧, ទិដ្ឋធម្មនិព្វានវាទៈ ៥ ដែលជាទិដ្ឋិទាំង ៦២ ដែលមកក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រទាំងអស់នេះ ឈ្មោះថា បរប្បវាទៈ។ បរប្បវាទៈទាំងអស់នោះ សូន្យចាកសមណៈអ្នកតម្កល់នៅក្នុងផលទាំង ៤ នេះ ព្រោះថាសមណៈទាំងនោះមិនមានក្នុងលទ្ធិទាំងនោះឡើយ។ ហើយមិនមែនសូន្យចាកសមណៈទាំងនោះតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងសូន្យចាកសមណៈអ្នកតម្កល់នៅក្នុងមគ្គទាំង ៤ ផង និងសូន្យចាកព្រះសង្ឃអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនាដើម្បីសម្រេចមគ្គទាំង ៤ ផង គឺសូន្យចាកសមណៈទាំង ១២ ពួកនោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបត្រាស់ទុកក្នុងមហាបរិនិព្វានសូត្រថា៖

‘‘เอกูนตึโส [Pg.393] วยสา สุภทฺท,ยํ ปพฺพชึ กึกุสลานุเอสี;

วสฺสานิ ปญฺญาส สมาธิกานิ,ยโต อหํ ปพฺพชิโต สุภทฺท;

ญายสฺส ธมฺมสฺส ปเทสวตฺตี,อิโต พหิทฺธา สมโณปิ นตฺถิ’’.

«ម្នាលសុភទ្ទ តថាគតមានអាយុ ២៩ ឆ្នាំ បានចេញបួសស្វែងរកសេចក្តីល្អ (កុសល) ម្នាលសុភទ្ទ តាំងពីតថាគតបួសមក ត្រូវជាជាង ៥០ ឆ្នាំហើយ សមណៈអ្នកប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកនៃធម៌ជាគ្រឿងចេញចាកទុក្ខ (ញាយធម៌) ខាងក្រៅពីសាសនានេះ មិនមានឡើយ»។

‘‘ทุติโยปิ สมโณ นตฺถิ, ตติโยปิ สมโณ นตฺถิ, จตุตฺโถปิ สมโณ นตฺถิ, สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณหิ อญฺเญหี’’ติ. เอตฺถ หิ ปเทสวตฺตีติ อารทฺธวิปสฺสโก อธิปฺเปโต. ตสฺมา โสตาปตฺติมคฺคสฺส อารทฺธวิปสฺสกํ มคฺคฏฺฐํ ผลฏฺฐนฺติ ตโยปิ เอกโต กตฺวา ‘‘สมโณปิ นตฺถี’’ติ อาห, สกทาคามิมคฺคสฺส อารทฺธวิปสฺสกํ มคฺคฏฺฐํ ผลฏฺฐนฺติ ตโยปิ เอกโต กตฺวา ‘‘ทุติโยปิ สมโณ นตฺถี’’ติ อาห. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย. เอกาทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

«សមណៈទី២ ក៏មិនមាន សមណៈទី៣ ក៏មិនមាន សមណៈទី៤ ក៏មិនមាន លទ្ធិដទៃ (បរប្បវាទ) សូន្យចាកសមណៈទាំងឡាយ»។ ក្នុងគាថានោះ បទថា padesavattī សំដៅយកអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនា។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់រួមយកបុគ្គលទាំង ៣ ពួក គឺអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនាដើម្បីសោតាបត្តិមគ្គ ព្រះសេក្ខបុគ្គលអ្នកតម្កល់នៅក្នុងមគ្គ និងព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកតម្កល់នៅក្នុងផល ចូលជាមួយគ្នា ហើយត្រាស់ថា “samaṇopi natthi” (សមណៈទី១ មិនមានឡើយ) ទ្រង់រួមយកបុគ្គលទាំង ៣ ពួក គឺអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនាដើម្បីសកទាគាមិមគ្គ អ្នកតម្កល់នៅក្នុងមគ្គ និងអ្នកតម្កល់នៅក្នុងផល ចូលជាមួយគ្នា ហើយត្រាស់ថា “dutiyopi samaṇo natthi” (សមណៈទី២ ក៏មិនមានឡើយ)។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី១១ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

กมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

កម្មវគ្គ ទី៤ ចប់។

(๒๕) ๕. อาปตฺติภยวคฺโค

(២៥) ៥. អាបត្តិភយវគ្គ

๑. สงฺฆเภทกสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាសង្ឃភេទកសូត្រ

๒๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อปิ นุ ตํ, อานนฺท, อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทีสุ อญฺญตรํ อธิกรณํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปฺปชฺชิ, สตฺถา ตสฺส วูปสนฺตภาวํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. กุโต ตํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, กุโต กินฺติ เกน การเณน ตํ อธิกรณํ วูปสมิสฺสตีติ วทติ. เกวลกปฺปนฺติ สกลํ สมนฺตโต. สงฺฆเภทาย ฐิโตติ สงฺเฆน สทฺธึ วาทตฺถาย กถิตํ ปฏิกเถนฺโตว ฐิโต. ตตฺรายสฺมาติ ตสฺมึ เอวํ ฐิเต อายสฺมา อนุรุทฺโธ. น เอกวาจิกมฺปิ ภณิตพฺพํ มญฺญตีติ ‘‘มา, อาวุโส, สงฺเฆน สทฺธึ เอวํ อวจา’’ติ เอกวจนมฺปิ วตฺตพฺพํ น มญฺญติ. โวยุญฺชตีติ อนุยุญฺชติ อนุโยคํ อาปชฺชติ. อตฺถวเสติ การณวเส. นาเสสฺสนฺตีติ อุโปสถปฺปวารณํ อุปคนฺตุํ อทตฺวา นิกฺกฑฺฒิสฺสนฺติ. เสสํ ปาฬิวเสเนว เวทิตพฺพํ.

២៤៣. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៥ បទថា api nu taṃ, ānanda, adhikaraṇaṃ សេចក្តីថា អធិករណ៍ណាមួយក្នុងបណ្តាវិវាទាធិករណ៍ជាដើម បានកើតឡើងដល់ភិក្ខុសង្ឃ ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់សួររកភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអធិករណ៍នោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទថា kuto taṃ, bhante សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើអធិករណ៍នោះនឹងស្ងប់រម្ងាប់ដោយហេតុដូចម្តេច ដោយហេតុណា (kuto kinti kena kāraṇena) ព្រះអានន្ទទូលយ៉ាងនេះ។ បទថា kevalakappaṃ សេចក្តីថា ទាំងអស់ ជុំវិញ។ បទថា saṅghabhedāya ṭhito សេចក្តីថា ឈរនិយាយជំទាស់នឹងពាក្យដែលសង្ឃពោលដើម្បីរម្ងាប់អធិករណ៍នោះ។ បទថា tatrāyasmā សេចក្តីថា កាលដែលភិក្ខុនោះ (ពាហិយភិក្ខុ) ឈរជំទាស់យ៉ាងនោះ ព្រះអនុរុទ្ធដ៏មានអាយុ។ បទថា na ekavācikampi bhaṇitabbaṃ maññati សេចក្តីថា សូម្បីតែពាក្យមួយម៉ាត់ថា “ម្នាលអាវុសោ លោកកុំពោលយ៉ាងនេះជាមួយសង្ឃឡើយ” ក៏មិនគិតថានឹងត្រូវពោលឡើយ។ បទថា voyuñjati បានដល់ ព្យាយាមរឿយៗ (anuyuñjati) ចូលទៅប្រឹងប្រែង (anuyogaṃ āpajjati)។ បទថា atthavase បានដល់ ដោយអំណាចនៃហេតុ (kāraṇavase)។ បទថា nāsessanti សេចក្តីថា មិនអនុញ្ញាតឱ្យចូលរួមឧបោសថ និងបវារណា ហើយនឹងបណ្តេញចេញ (nikkaḍḍhissanti)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងតាមលំនាំបាលីពិតប្រាកដ។

๒. อาปตฺติภยสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាអាបត្តិភយសូត្រ

๒๔๔. ทุติเย [Pg.394] ขุรมุณฺฑํ กริตฺวาติ ปญฺจ สิขณฺฑเก ฐเปตฺวา ขุเรน มุณฺฑํ กริตฺวา. ขรสฺสเรนาติ กกฺขฬสทฺเทน. ปณเวนาติ วชฺฌเภริยา. ถลฏฺฐสฺสาติ เอกมนฺเต ฐิตสฺส. สีสจฺเฉชฺชนฺติ สีสจฺเฉทารหํ. ยตฺร หิ นามาติ ยํ นาม. โส วตสฺสาหนฺติ โส วต อหํ อสฺสํ, ยํ เอวรูปํ ปาปํ น กเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ยถาธมฺมํ ปฏิกริสฺสตีติ ธมฺมานุรูปํ ปฏิกริสฺสติ, สามเณรภูมิยํ ฐสฺสตีติ อตฺโถ. กาฬวตฺถํ ปริธายาติ กาฬปิโลติกํ นิวาเสตฺวา. โมสลฺลนฺติ มุสลาภิปาตารหํ. ยถาธมฺมนฺติ อิธ อาปตฺติโต วุฏฺฐาย สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐหนฺโต ยถาธมฺมํ กโรติ นาม. ภสฺมปุฏนฺติ ฉาริกาภณฺฑิกํ. คารยฺหํ ภสฺมปุฏนฺติ ครหิตพฺพฉาริกาปุเฏน มตฺถเก อภิฆาตารหํ. ยถาธมฺมนฺติ อิธ อาปตฺตึ เทเสนฺโต ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ นาม. อุปวชฺชนฺติ อุปวาทารหํ. ปาฏิเทสนีเยสูติ ปฏิเทเสตพฺเพสุ. อิมินา สพฺพาปิ เสสาปตฺติโย สงฺคหิตา. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อาปตฺติภยานีติ, ภิกฺขเว, อิมานิ จตฺตาริ อาปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกภยานิ นามาติ.

២៤៤. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា khuramuṇḍaṃ karitvā សេចក្តីថា វៀរលែងតែសក់ចងជុកទាំង ៥ ចេញ ហើយកោរក្បាលដោយកាំបិតកោរ។ បទថា kharassarena បានដល់ ដោយសំឡេងគ្រោតគ្រាត (kakkhaḷasaddena)។ បទថា paṇavena បានដល់ ដោយស្គរតូច (vajjhabheriyā)។ បទថា thalaṭṭhassa បានដល់ នៃបុគ្គលដែលឈរនៅទីបំផុតម្ខាង។ បទថា sīsacchejjaṃ បានដល់ គួរដល់ការកាត់ក្បាល (sīsacchedārahaṃ)។ បទថា yatra hi nāma បានដល់ ព្រោះហេតុណាពិតប្រាកដ (yaṃ nāma)។ បទថា so vatassāhaṃ សេចក្តីថា ប្រសិនបើខ្លួនខ្ញុំនោះជាបុគ្គលបែបនោះមែន ខ្ញុំមិនគប្បីធ្វើនូវបាបធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា yathādhammaṃ paṭikarissati សេចក្តីថា នឹងកែខៃឡើងវិញតាមសមគួរដល់ធម៌ គឺនឹងតម្កល់នៅក្នុងសាមណេរភូមិ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា kāḷavatthaṃ paridhāya សេចក្តីថា ស្លៀកដណ្តប់សំពត់ចាស់ពណ៌ខ្មៅ (kāḷapilotikaṃ nivāsetvā)។ បទថា mosallaṃ បានដល់ គួរដល់ការវាយដោយអង្រែ (musalābhipātārahaṃ)។ បទថា yathādhammaṃ ក្នុងទីនេះ (ក្នុងរឿងសង្ឃាទិសេស) សំដៅយក ភិក្ខុដែលចេញចាកអាបត្តិហើយតម្កល់នៅក្នុងភាពស្អាតស្អំ ឈ្មោះថាធ្វើតាមធម៌។ បទថា bhasmapuṭaṃ បានដល់ កញ្ចប់ផេះ (chārikābhaṇḍikaṃ)។ បទថា gārayhaṃ bhasmapuṭaṃ បានដល់ គួរដល់ការយកកញ្ចប់ផេះដែលគួរខ្ពើមរអើមមកជូតក្បាល (garahitabbachārikāpuṭena matthake abhighātārahaṃ)។ បទថា yathādhammaṃ ក្នុងទីនេះ (ក្នុងរឿងបាចិត្តិយ/ទុក្កដ) សំដៅយក ភិក្ខុកាលសម្តែងអាបត្តិ ឈ្មោះថាធ្វើតាមធម៌។ បទថា upavajjaṃ បានដល់ គួរដល់ការតិះដៀល (upavādārahaṃ)។ បទថា pāṭidesanīyesu បានដល់ ក្នុងអាបត្តិទាំងឡាយដែលត្រូវសម្តែង (paṭidesetabbesu)។ ដោយបទនេះ អាបត្តិដែលសេសសល់ទាំងអស់ ក៏ត្រូវបានរួមបញ្ចូលដែរ។ បទថា imāni kho, bhikkhave, cattāri āpattibhayāni សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភ័យទាំង ៤ នេះ ឈ្មោះថាភ័យដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យអាបត្តិ។

๓. สิกฺขานิสํสสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាសិក្ខានិសំសសូត្រ

๒๔๕. ตติเย สิกฺขา อานิสํสา เอตฺถาติ สิกฺขานิสํสํ. ปญฺญา อุตฺตรา เอตฺถาติ ปญฺญุตฺตรํ. วิมุตฺติ สาโร เอตฺถาติ วิมุตฺติสารํ. สติ อาธิปเตยฺยา เอตฺถาติ สตาธิปเตยฺยํ. เอเตสํ หิ สิกฺขาทิสงฺขาตานํ อานิสํสาทีนํ อตฺถาย วุสฺสตีติ วุตฺตํ โหติ. อาภิสมาจาริกาติ อุตฺตมสมาจาริกา. วตฺตวเสน ปญฺญตฺตสีลสฺเสตํ อธิวจนํ. ตถา ตถา โส ตสฺสา สิกฺขายาติ ตถา ตถา โส สิกฺขากาโม ภิกฺขุ ตสฺมึ สิกฺขาปเท.

២៤៥. ក្នុងសូត្រទី៣ ព្រហ្មចរិយធម៌នេះ មានសិក្ខាជាអានិសង្ស ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សិក្ខានិសំសៈ (មានសិក្ខាជាអានិសង្ស)។ មានបញ្ញាជាកំពូល ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បញ្ញុត្តរៈ (មានបញ្ញាជាកំពូល)។ មានវិមុត្តិជាខ្លឹម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិមុត្តិសារៈ (មានវិមុត្តិជាខ្លឹម)។ មានសតិជាធំ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សតាធិបតេយ្យៈ (មានសតិជាធំ)។ ពាក្យដែលពោលថា ភិក្ខុរមែងនៅគ្រប់គ្រងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អានិសង្សជាដើមទាំងនេះ ដែលហៅថាសិក្ខាជាដើម។ បទថា ābhisamācārikā បានដល់ អាចារៈដ៏ឧត្តម (uttamasamācārikā)។ នេះជាឈ្មោះនៃសីលដែលទ្រង់បញ្ញត្តិទុកដោយអំណាចនៃវត្ត (វត្តសីល)។ បទថា tathā tathā so tassā sikkhāya សេចក្តីថា ភិក្ខុអ្នកចង់សិក្សានោះ រមែងសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទនោះៗ តាមសភាពយ៉ាងនោះៗ។

อาทิพฺรหฺมจริยิกาติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานํ จตุนฺนํ มหาสีลานเมตํ อธิวจนํ. สพฺพโสติ สพฺพากาเรน. ธมฺมาติ จตุสจฺจธมฺมา. ปญฺญาย สมเวกฺขิตา โหนฺตีติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย สุทิฏฺฐา โหนฺติ. วิมุตฺติยา ผุสิตา โหนฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา ญาณผสฺเสน ผุฏฺฐา โหนฺติ. อชฺฌตฺตํเยว สติ สูปฏฺฐิตา โหตีติ นิยกชฺฌตฺเตเยว สติ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา โหติ. ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ วิปสฺสนาปญฺญาย [Pg.395] อนุคฺคเหสฺสามิ. ปญฺญาย สมเวกฺขิสฺสามีติ อิธาปิ วิปสฺสนาปญฺญา อธิปฺเปตา. ผุสิตํ วา ธมฺมํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ เอตฺถ ปน มคฺคปญฺญาว อธิปฺเปตา.

បទថា ādibrahmacariyikā នេះជាឈ្មោះនៃមហាសីលទាំង ៤ ដែលជាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ បទថា sabbaso សេចក្តីថា ដោយប្រការទាំងពួង។ បទថា dhammā បានដល់ ធម៌គឺអរិយសច្ចៈទាំង ៤។ បទថា paññāya samavekkhitā honti សេចក្តីថា ត្រូវបានឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញាព្រមទាំងវិបស្សនា។ បទថា vimuttiyā phusitā honti សេចក្តីថា ត្រូវបានពាល់ត្រូវដោយញាណផស្សៈ គឺអរហត្តផលវិមុត្តិ។ បទថា ajjhattaṃyeva sati sūpaṭṭhitā hoti សេចក្តីថា សតិរមែងតម្កល់ទុកយ៉ាងល្អក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។ បទថា paññāya anuggahessāmi សេចក្តីថា នឹងជួយឧបត្ថម្ភដោយវិបស្សនាបញ្ញា។ សូម្បីក្នុងបទថា paññāya samavekkhissāmi នេះ ក៏សំដៅយកវិបស្សនាបញ្ញាដែរ។ ចំណែកក្នុងបទថា phusitaṃ vā dhammaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi នេះ សំដៅយកមគ្គបញ្ញាតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។

๔. เสยฺยาสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាសេយ្យាសូត្រ

๒๔๖. จตุตฺเถ เปตาติ กาลกตา วุจฺจนฺติ. อุตฺตานา เสนฺตีติ เต เยภุยฺเยน อุตฺตานกาว สยนฺติ. อถ วา เปตฺติวิสเย นิพฺพตฺตา เปตา นาม, เต อปฺปมํสโลหิตตฺตา อฏฺฐิสงฺฆาตชฏิตา เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ, อุตฺตานาว เสนฺติ. อนตฺตมโน โหตีติ เตชุสฺสทตฺตา สีโห มิคราชา ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ, ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทปจฺฉิมปาทนงฺคุฏฺฐานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา ทฺวินฺนํ ปุริมปาทานํ มตฺถเก สีสํ ฐเปตฺวา สยติ. ทิวสมฺปิ สยิตฺวา ปพุชฺฌมาโน น อุตฺตสนฺโต ปพุชฺฌติ, สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทาทีนํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา สเจ กิญฺจิ ฐานํ วิชหิตฺวา ฐิตํ โหติ, ‘‘นยิทํ ตุยฺหํ ชาติยา, น สูรภาวสฺส อนุรูป’’นฺติ อนตฺตมโน หุตฺวา ตตฺเถว สยติ, น โคจราย ปกฺกมติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อนตฺตมโน โหตี’’ติ. อวิชหิตฺวา ฐิเต ปน ‘‘ตุยฺหํ ชาติยา จ สูรภาวสฺส จ อนุรูปมิท’’นฺติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อุฏฺฐาย สีหวิชมฺภนํ วิชมฺภิตฺวา เกสรภารํ วิธุนิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺตมโน โหตี’’ติ.

២៤៦. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា petā បានដល់ ពួកជនដែលធ្វើមរណកាលទៅហើយ។ ពាក្យថា uttānā senti សេចក្តីថា ពួកប្រេតទាំងនោះ ដោយច្រើនតែងដេកផ្ងារ។ មួយម៉្យាងទៀត ពួកសត្វដែលកើតក្នុងប្រេតវិស័យ ឈ្មោះថា ប្រេត ពួកប្រេតទាំងនោះ ព្រោះមានសាច់និងឈាមតិច មានឆ្អឹងតភ្ជាប់គ្នារុំព័ទ្ធ មិនអាចនឹងដេកផ្អៀងទៅខាងណាមួយបានឡើយ តែងដេកផ្ងារតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា anattamano hoti សេចក្តីថា សីហៈជាស្តេចម្រឹគ ព្រោះមានតេជះដ៏ក្រៃលែង តែងដាក់ជើងមុខទាំងពីរក្នុងកន្លែងមួយ ដាក់ជើងក្រោយទាំងពីរក្នុងកន្លែងមួយ ស៊កកន្ទុយទៅក្នុងចន្លោះភ្លៅ កំណត់សម្គាល់កន្លែងដែលជើងមុខ ជើងក្រោយ និងកន្ទុយតាំងនៅ រួចដាក់ក្បាលលើខ្នងជើងមុខទាំងពីរ ហើយដេក។ សូម្បីដេកអស់មួយថ្ងៃ កាលបើភ្ញាក់ឡើង ក៏មិនភ្ញាក់ឡើងដោយសេចក្តីតក់ស្លុតឡើយ ប៉ុន្តែលើកក្បាលឡើង ហើយកំណត់សម្គាល់កន្លែងដែលជើងមុខជាដើមតាំងនៅ ប្រសិនបើជើងមុខជាដើមនោះ ឃ្លាតចាកកន្លែងដើមបន្តិចបន្តួច វាតែងគិតថា "ការឃ្លាតចាកកន្លែងនេះ មិនសមគួរដល់ជាតិរបស់ឯងឡើយ មិនសមគួរដល់ភាពជាអ្នកក្លាហានរបស់ឯងឡើយ" វាក៏មានចិត្តមិនត្រេកអរ ហើយដេកនៅកន្លែងនោះដដែល មិនចេញទៅរកចំណីឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ថា "anattamano hoti"។ ប៉ុន្តែ កាលបើជើងមុខជាដើមតាំងនៅមិនឃ្លាតចាកកន្លែងទេ វាតែងគិតថា "ការមិនឃ្លាតចាកកន្លែងនេះ សមគួរដល់ជាតិ និងភាពជាអ្នកក្លាហានរបស់ឯងហើយ" វាក៏មានចិត្តរីករាយត្រេកអរ ក្រោកឡើង ពត់ខ្លួនបែបសីហៈ រលាស់រោមញ៉ង់ ស្រែកសីហនាទបីដង ហើយចេញទៅរកចំណី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "attamano hoti"។

๕. ถูปารหสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយធូបារហសូត្រ

๒๔๗. ปญฺจเม ราชา จกฺกวตฺตีติ เอตฺถ กสฺมา ภควา อคารมชฺเฌ วสิตฺวา กาลกตสฺส รญฺโญ ถูปกรณํ อนุชานาติ, น สีลวโต ปุถุชฺชนภิกฺขุสฺสาติ? อนจฺฉริยตฺตา. ปุถุชฺชนภิกฺขูนญฺหิ ถูเป อนุญฺญายมาเน ตมฺพปณฺณิทีเป ตาว ถูปานํ โอกาโส น ภเวยฺย, ตถา อญฺเญสุ ฐาเนสุ. ตสฺมา ‘‘อนจฺฉริยา เต ภวิสฺสนฺตี’’ติ นานุชานาติ. จกฺกวตฺตี ราชา เอโกว นิพฺพตฺตติ, เตนสฺส ถูโป อจฺฉริโย โหติ. ปุถุชฺชนสีลวโต ปน ปรินิพฺพุตภิกฺขุโน วิย มหนฺตมฺปิ สกฺการํ กาตุํ วฏฺฏติเยว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

២៤៧. ក្នុងសូត្រទី៥ ត្រង់ពាក្យថា rājā cakkavattī នេះ មានសំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតការធ្វើស្តូបចំពោះព្រះរាជាចក្រពត្តិដែលរស់នៅក្នុងកណ្តាលផ្ទះ ហើយធ្វើមរណកាលទៅ តែមិនទ្រង់អនុញ្ញាតចំពោះភិក្ខុជាបុថុជ្ជនអ្នកមានសីល? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនមែនជាវត្ថុអស្ចារ្យ។ ព្រោះថា កាលបើទ្រង់អនុញ្ញាតស្តូបសម្រាប់ភិក្ខុជាបុថុជ្ជនទាំងឡាយ ជាដំបូង កន្លែងសម្រាប់តម្កល់ស្តូបក្នុងកោះតម្ពបណ្ណិ ក៏នឹងមិនមានកន្លែងទំនេរឡើយ ក្នុងកន្លែងដទៃទៀតក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនទ្រង់អនុញ្ញាត ដោយព្រះតម្រិះថា "ស្តូបទាំងនោះនឹងមិនជាទីអស្ចារ្យឡើយ"។ ចំណែកព្រះរាជាចក្រពត្តិ តែងកើតឡើងតែមួយអង្គគត់ ព្រោះហេតុនោះ ស្តូបរបស់ព្រះអង្គទើបជាទីអស្ចារ្យ។ ប៉ុន្តែ ការធ្វើសក្ការៈដ៏ធំធេង សូម្បីចំពោះភិក្ខុជាបុថុជ្ជនអ្នកមានសីល ដូចជាភិក្ខុដែលបរិនិព្វានហើយ ក៏គួរធ្វើពិតមែន។ សូត្រទី៦ និងទី៧ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๘. ปฐมโวหารสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយបឋមវោហារសូត្រ

๒๕๐. อฏฺฐเม [Pg.396] อนริยโวหาราติ อนริยานํ กถา. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

២៥០. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា anariyavohārā បានដល់ សម្តីរបស់ពួកអនរិយជន។ សូម្បីក្នុងសូត្រដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នាដែរ។

อาปตฺติภยวคฺโค ปญฺจโม.

អាបត្តិភយវគ្គ ទី៥។

ปญฺจมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

បញ្ចមកបណ្ណាសក ចប់។

(๒๖) ๖. อภิญฺญาวคฺโค

(២៦) ៦. អភិញ្ញាវគ្គ

๑-๓. อภิญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៣. ការអធិប្បាយអភិញ្ញាសូត្រជាដើម

๒๕๔-๒๕๖. ฉฏฺฐสฺส ปฐเม อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. สมโถ จ วิปสฺสนา จาติ จิตฺเตกคฺคตา จ สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณญฺจ. วิชฺชา จ วิมุตฺติ จาติ มคฺคญาณวิชฺชา จ เสสา สมฺปยุตฺตกธมฺมา จ. ทุติเย อนริยปริเยสนาติ อนริยานํ เอสนา คเวสนา. ชราธมฺมนฺติ ชราสภาวํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตติยํ อุตฺตานเมว.

២៥៤-២៥៦. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៦ ពាក្យថា abhiññāya សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា samatho ca vipassanā ca បានដល់ ភាពមានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ និងវិបស្សនាញ្ញាណដែលកំណត់កាន់យកសង្ខារ។ ពាក្យថា vijjā ca vimutti ca បានដល់ វិជ្ជាគឺមគ្គញ្ញាណ និងធម៌ដែលសម្បយុត្តដែលសេសសល់។ ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា anariyapariyesanā បានដល់ ការស្វែងរករបស់ពួកអនរិយជន។ ពាក្យថា jarādhammaṃ បានដល់ សភាវៈចាស់ជរា។ សូម្បីក្នុងសូត្រដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នាដែរ។ សូត្រទី៣ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

๔. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយមាលុក្យបុត្តសូត្រ

๒๕๗. จตุตฺเถ มาลุกฺยปุตฺโตติ มาลุกฺยพฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตว โอวาทยาจเน. อิมินา เถรํ อปสาเทติปิ อุสฺสาเทติปิ. กถํ? อยํ กิร ทหรกาเล ปจฺจเยสุ ลคฺโค หุตฺวา ปจฺฉา มหลฺลกกาเล อรญฺญวาสํ ปตฺเถนฺโต กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. อถ ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม, มาลุกฺยปุตฺโต วิย ตุมฺเหปิ ตรุณกาเล ปจฺจเยสุ ลคฺคิตฺวา มหลฺลกกาเล อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กเรยฺยาถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อปสาเทติ นาม. ยสฺมา ปน เถโร มหลฺลกกาเลว อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม, ตสฺมา ภควา ‘‘เอตฺถ ทหเร กึ วกฺขาม, อยํ อมฺหากํ มาลุกฺยปุตฺโต มหลฺลกกาเลปิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กาตุกาโม [Pg.397] กมฺมฏฺฐานํ ยาจติ. ตุมฺเห ตาว ตรุณกาเลปิ วีริยํ น กโรถา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน ภณนฺโต เถรํ อุสฺสาเทติ นามาติ โยชนา.

២៥៧. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា mālukyaputto បានដល់ កូនប្រុសរបស់នាងព្រាហ្មណីឈ្មោះ មាលុក្យា។ ពាក្យថា ettha នេះ សេចក្តីថា ក្នុងការសូមឱវាទនេះរបស់លោក។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្អាប់ផង ទ្រង់លើកតម្កើងព្រះថេរៈផង។ ដូចម្តេច? ឮថា ព្រះថេរៈនេះ កាលនៅក្មេង បានជាប់ជំពាក់ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ លុះក្រោយមក កាលចាស់ជរា ប្រាថ្នានឹងនៅក្នុងព្រៃ ទើបសូមកម្មដ្ឋាន។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា "ក្នុងការសូមឱវាទនេះ តើយើងនឹងនិយាយអ្វីចំពោះភិក្ខុខ្ចីៗទាំងឡាយ ពួកអ្នកសូម្បីក្នុងវ័យក្មេង ក៏ជាប់ជំពាក់ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ ដូចជាមាលុក្យបុត្តដែរ លុះដល់វ័យចាស់ ទើបចូលទៅក្នុងព្រៃ ហើយធ្វើសមណធម៌" ឈ្មោះថា ទ្រង់បង្អាប់ព្រះថេរៈ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែព្រះថេរៈប្រាថ្នានឹងចូលទៅក្នុងព្រៃធ្វើសមណធម៌ក្នុងវ័យចាស់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា "ក្នុងការសូមឱវាទនេះ តើយើងនឹងនិយាយអ្វីចំពោះភិក្ខុខ្ចីៗទាំងឡាយ មាលុក្យបុត្តរបស់យើងនេះ សូម្បីក្នុងវ័យចាស់ ក៏នៅប្រាថ្នានឹងចូលទៅក្នុងព្រៃធ្វើសមណធម៌ ហើយសូមកម្មដ្ឋាន ចំណែកពួកអ្នក សូម្បីក្នុងវ័យក្មេង ក៏មិនធ្វើសេចក្តីព្យាយាមឡើយ" ឈ្មោះថា ទ្រង់លើកតម្កើងព្រះថេរៈ នេះជាការភ្ជាប់សេចក្តី។

๕-๑๐. กุลสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-១០. ការអធិប្បាយកុលសូត្រជាដើម

๒๕๘-๒๖๓. ปญฺจเม อาธิปจฺเจ ฐเปนฺตีติ ภณฺฑาคาริกฏฺฐาเน ฐเปนฺติ. ฉฏฺเฐ วณฺณสมฺปนฺโนติ สรีรวณฺเณน สมนฺนาคโต. พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมนฺนาคโต. ภิกฺขุวาเร วณฺณสมฺปนฺโนติ คุณวณฺเณน สมนฺนาคโต. พลสมฺปนฺโนติ วีริยพเลน สมนฺนาคโต. ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมนฺนาคโต. สตฺตเมปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

២៥៨-២៦៣. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ādhipacce ṭhapenti សេចក្តីថា តែងតាំងក្នុងតំណែងជាឆ្មាំឃ្លាំង។ ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា vaṇṇasampanno បានដល់ ប្រកបដោយពណ៌សម្បុរនៃរាងកាយ។ ពាក្យថា balasampanno បានដល់ ប្រកបដោយកម្លាំងកាយ។ ក្នុងវារៈនៃភិក្ខុ ពាក្យថា vaṇṇasampanno បានដល់ ប្រកបដោយពណ៌សម្បុរគឺគុណធម៌។ ពាក្យថា balasampanno បានដល់ ប្រកបដោយកម្លាំងគឺសេចក្តីព្យាយាម។ ពាក្យថា javasampanno បានដល់ ប្រកបដោយល្បឿនគឺប្រាជ្ញា។ សូម្បីក្នុងសូត្រទី៧ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នាដែរ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

อภิญฺญาวคฺโค ฉฏฺโฐ.

អភិញ្ញាវគ្គ ទី៦ ចប់។

(๒๗) ๗. กมฺมปถวคฺควณฺณนา

(២៧) ៧. ការអធិប្បាយកម្មបថវគ្គ

๒๖๔-๒๗๓. กมฺมปถวคฺเคปิ ทสปิ กมฺมปถา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว กถิตา.

២៦៤-២៧៣. សូម្បីក្នុងកម្មបថវគ្គ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងកម្មបថទាំងដប់ដោយលាយឡំគ្នារវាងលោកិយនិងលោកុត្តរៈតែម្តង។

(๒๘) ๘. ราคเปยฺยาลวณฺณนา

(២៨) ៨. ការអធិប្បាយរាគបេយ្យាលៈ

๒๗๔-๗๘๓. ราคเปยฺยาลํ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา กถิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

២៧៤-៧៨៣. ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងរាគបេយ្យាលៈដោយនាំទៅដល់ព្រះអរហត្តផល។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងគ្រប់កន្លែង ច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

ក្នុងមនោរថបូរណី អដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ

จตุกฺกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយចតុក្កនិបាត ចប់ហើយ។