Tipiṭaka Translation

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

อังคุตตรนิกาย

දුකනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถาทุกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. කම්මකාරණවග්ගො

๑. กรรมการณวรรค

1. වජ්ජසුත්තවණ්ණනා

๑. วัชชสูตรวรรณนา

1. දුකනිපාතස්ස [Pg.1] පඨමෙ වජ්ජානීති දොසා අපරාධා. දිට්ඨධම්මිකන්ති දිට්ඨෙව ධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ උප්පන්නඵලං. සම්පරායිකන්ති සම්පරායෙ අනාගතෙ අත්තභාවෙ උප්පන්නඵලං. ආගුචාරින්ති පාපකාරිං අපරාධකාරකං. රාජානො ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා කාරෙන්තෙති චොරං ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා රාජපුරිසා කරොන්ති, රාජානො පන තා කාරෙන්ති නාම. තං චොරං එවං කම්මකාරණා කාරියමානං එස පස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘පස්සති චොරං ආගුචාරිං රාජානො ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා කාරෙන්තෙ’’ති. අද්ධදණ්ඩකෙහීති මුග්ගරෙහි, පහාරසාධනත්ථං වා චතුහත්ථදණ්ඩං ද්වෙධා ඡෙත්වා ගහිතදණ්ඩකෙහි. බිලඞ්ගථාලිකන්ති කඤ්ජියඋක්ඛලිකකම්මකාරණං. තං කරොන්තා සීසකටාහං උප්පාටෙත්වා තත්තං අයොගුළං සණ්ඩාසෙන ගහෙත්වා තත්ථ පක්ඛිපන්ති, තෙන මත්ථලුඞ්ගං පක්කුථිත්වා [Pg.2] උත්තරති. සඞ්ඛමුණ්ඩිකන්ති සඞ්ඛමුණ්ඩකම්මකාරණං. තං කරොන්තා උත්තරොට්ඨඋභතොකණ්ණචූළිකගලවාටකපරිච්ඡෙදෙන චම්මං ඡින්දිත්වා සබ්බකෙසෙ එකතො ගණ්ඨිං කත්වා දණ්ඩකෙන වෙඨෙත්වා උප්පාටෙන්ති, සහ කෙසෙහි චම්මං උට්ඨහති. තතො සීසකටාහං ථූලසක්ඛරාහි ඝංසිත්වා ධොවන්තා සඞ්ඛවණ්ණං කරොන්ති. රාහුමුඛන්ති රාහුමුඛකම්මකාරණං. තං කරොන්තා සඞ්කුනා මුඛං විවරිත්වා අන්තොමුඛෙ දීපං ජාලෙන්ති, කණ්ණචූළිකාහි වා පට්ඨාය මුඛං නිඛාදනෙන ඛනන්ති, ලොහිතං පග්ඝරිත්වා මුඛං පූරෙති.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งทุกนิบาต บทว่า วชฺชานิ ได้แก่ โทษ ความผิด. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกํ ได้แก่ มีผลเกิดขึ้นในทิฏฐธรรม คือในอัตภาพนี้นี่เอง. บทว่า สมฺปรายิกํ ได้แก่ มีผลเกิดขึ้นในสัมปรายภพ คือในอัตภาพอนาคต. บทว่า อาคุจารึ ได้แก่ ผู้ทำความชั่ว ผู้กระทำความผิด. ความว่า พระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้จับไปกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ อธิบายว่า ราชบุรุษทั้งหลายจับโจรแล้วกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ แต่ก็เรียกว่า พระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้กระทำ. บุคคลนี้ย่อมเห็นโจรนั้นกำลังถูกกระทำกรรมกรณ์อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ย่อมเห็นโจรผู้ทำความผิด ถูกพระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้จับไปกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ". บทว่า อฑฺฒทณฺฑเกหิ ได้แก่ ด้วยท่อนไม้ หรือเพื่อจะทำให้การประหารสำเร็จ จึงตัดท่อนไม้ขนาด ๔ ศอก ออกเป็น ๒ ท่อน แล้วถือท่อนไม้เหล่านั้น (ประหาร). บทว่า พิลฺงคถาลิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าต้มข้าวเปียก. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะถลกหนังศีรษะออกแล้ว ใช้คีมคีบก้อนเหล็กที่ร้อนจัดใส่ลงไปในนั้น ด้วยเหตุนั้น เยื่อในสมองก็จะเดือดพล่านทะลักออกมา. บทว่า สงฺขมุณฺฑิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าขัดกะโหลกศีรษะให้ขาวเหมือนสังข์. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังโดยกำหนดตั้งแต่ริมฝีปากบน จอนหูทั้งสองข้าง และลำคอ แล้วรวบผมทั้งหมดเข้าด้วยกันทำเป็นปม ใช้ไม้พันแล้วดึงถลกออก หนังก็จะหลุดออกมาพร้อมกับผม. จากนั้น พวกเขาก็จะใช้กรวดหยาบขัดกะโหลกศีรษะแล้วล้าง ทำให้มีสีขาวเหมือนสังข์. บทว่า ราหุมุขํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าปากราหู. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะใช้สิ่วง้างปากให้อ้าแล้วจุดประทีปไว้ในปาก หรือใช้สิ่วเจาะปากเริ่มตั้งแต่จอนหู เลือดก็จะไหลนองเต็มปาก.

ජොතිමාලිකන්ති සකලසරීරං තෙලපිලොතිකාය වෙඨෙත්වා ආලිම්පෙන්ති. හත්ථපජ්ජොතිකන්ති හත්ථෙ තෙලපිලොතිකාය වෙඨෙත්වා දීපං විය පජ්ජාලෙන්ති. එරකවත්තිකන්ති එරකවත්තකම්මකාරණං. තං කරොන්තා හෙට්ඨාගීවතො පට්ඨාය චම්මවට්ටෙ කන්තිත්වා ගොප්ඵකෙ ඨපෙන්ති, අථ නං යොත්තෙහි බන්ධිත්වා කඩ්ඪන්ති. සො අත්තනො චම්මවට්ටෙ අක්කමිත්වා අක්කමිත්වා පතති. චීරකවාසිකන්ති චීරකවාසිකකම්මකාරණං. තං කරොන්තා තථෙව චම්මවට්ටෙ කන්තිත්වා කටියං ඨපෙන්ති, කටිතො පට්ඨාය කන්තිත්වා ගොප්ඵකෙසු ඨපෙන්ති, උපරිමෙහි හෙට්ඨිමසරීරං චීරකනිවාසනනිවත්ථං විය හොති. එණෙය්‍යකන්ති එණෙය්‍යකකම්මකාරණං. තං කරොන්තා උභොසු කප්පරෙසු ච උභොසු ජාණුකෙසු ච අයවලයානි දත්වා අයසූලානි කොට්ටෙන්ති. සො චතූහි අයසූලෙහි භූමියං පතිට්ඨහති. අථ නං පරිවාරෙත්වා අග්ගිං කරොන්ති. ‘‘එණෙය්‍යකො ජොතිපරිග්ගහො යථා’’ති ආගතට්ඨානෙපි ඉදමෙව වුත්තං. තං කාලෙන කාලං සූලානි අපනෙත්වා චතූහි අට්ඨිකොටීහියෙව ඨපෙන්ති. එවරූපා කම්මකාරණා නාම නත්ථි.

บทว่า โชติมาลิกํ ได้แก่ พวกเขาจะพันร่างกายทั้งหมดด้วยผ้าขี้ริ้วชุบน้ำมันแล้วจุดไฟ. บทว่า หตฺถปชฺโชติกํ ได้แก่ พวกเขาจะพันมือด้วยผ้าขี้ริ้วชุบน้ำมันแล้วจุดให้ลุกโชนเหมือนคบเพลิง. บทว่า เอรกวตฺติกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่านุ่งผ้าเปลือกไม้. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังเป็นริ้วๆ ตั้งแต่ใต้คอลงมาแล้วกองไว้ที่ข้อเท้า จากนั้นก็ใช้เชือกผูกแล้วลากเขาไป. เขาก็จะเหยียบย่ำริ้วหนังของตนเองแล้วล้มลง. บทว่า จีรกวาสิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่านุ่งผ้าเปลือกไม้. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังเป็นริ้วๆ อย่างนั้นเหมือนกันแล้วกองไว้ที่เอว หรือกรีดตั้งแต่เอวลงมาแล้วกองไว้ที่ข้อเท้า ร่างกายท่อนล่างก็จะเหมือนกับนุ่งผ้าเปลือกไม้ที่ทำจากหนังท่อนบน. บทว่า เอเณยฺยกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าท่าเนื้อทราย. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะสวมปลอกเหล็กไว้ที่ข้อศอกทั้งสองและหัวเข่าทั้งสองแล้วตอกหลาวเหล็กลงไป. เขาก็จะยืนอยู่บนพื้นด้วยหลาวเหล็ก ๔ เล่มนั้น. จากนั้น พวกเขาก็จะล้อมแล้วก่อไฟ. แม้ในที่มาว่า "เอเณยฺยโก โชติปริคฺคโห ยถา" ก็ตรัสถึงกรรมกรณ์นี้เหมือนกัน. บางครั้งบางคราว พวกเขาก็จะถอนหลาวออกแล้วปล่อยให้ยืนอยู่ด้วยปลายกระดูกทั้ง ๔ เท่านั้น. กรรมกรณ์เช่นนี้ไม่มีอีกแล้ว.

බළිසමංසිකන්ති උභතොමුඛෙහි බළිසෙහි පහරිත්වා චම්මමංසන්හාරූනි උප්පාටෙන්ති. කහාපණිකන්ති සකලසරීරං තිණ්හාහි වාසීහි කොටිතො පට්ඨාය කහාපණමත්තං, කහාපණමත්තං පාතෙන්තා කොට්ටෙන්ති. ඛාරාපතච්ඡිකන්ති සරීරං තත්ථ තත්ථ ආවුධෙහි පහරිත්වා කොච්ඡෙහි ඛාරං ඝංසන්ති, චම්මමංසන්හාරූනි පග්ඝරිත්වා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකාව තිට්ඨති. පලිඝපරිවත්තිකන්ති එකෙන පස්සෙන නිපජ්ජාපෙත්වා කණ්ණච්ඡිද්දෙන අයසූලං කොට්ටෙත්වා පථවියා එකාබද්ධං කරොන්ති. අථ නං පාදෙ ගහෙත්වා ආවිඤ්ඡන්ති. පලාලපීඨකන්ති ඡෙකො [Pg.3] කාරණිකො ඡවිචම්මං අච්ඡින්දිත්වා නිසදපොතෙහි අට්ඨීනි භින්දිත්වා කෙසෙසු ගහෙත්වා උක්ඛිපති, මංසරාසියෙව හොති. අථ නං කෙසෙහෙව පරියොනන්ධිත්වා ගණ්හන්ති, පලාලවට්ටිං විය කත්වා පුන වෙඨෙන්ති. සුනඛෙහිපීති කතිපයානි දිවසානි ආහාරං අදත්වා ඡාතකසුනඛෙහි ඛාදාපෙන්ති. තෙ මුහුත්තෙන අට්ඨිකසඞ්ඛලිකමෙව කරොන්ති. සූලෙ උත්තාසෙන්තෙති සූලෙ ආරොපෙන්තෙ.

บทว่า พฬิสมํสิกํ ได้แก่ พวกเขาจะเกี่ยวด้วยเบ็ดสองคมแล้วฉีกหนัง เนื้อ และเอ็นออก. บทว่า กหาปณิกํ ได้แก่ พวกเขาจะใช้สิ่วคมๆ สับร่างกายทั้งหมดตั้งแต่ปลายลงมา ให้เป็นแผลขนาดเท่าเหรียญกษาปณ์ๆ. บทว่า ขาราปตจฺฉิกํ ได้แก่ พวกเขาจะฟันร่างกายในที่ต่างๆ ด้วยอาวุธแล้วใช้แปรงขนหมูขัดด้วยน้ำด่าง หนัง เนื้อ และเอ็นก็จะหลุดร่วงไป เหลือแต่ร่างกระดูก. บทว่า ปลิฆปริวตฺติกํ ได้แก่ พวกเขาจะให้นอนตะแคงข้างหนึ่งแล้วตอกหลาวเหล็กผ่านช่องหูตรึงติดไว้กับพื้นดิน. จากนั้น ก็จะจับเท้าแล้วหมุนเขา. บทว่า ปลาลปีฐกํ ได้แก่ เพชฌฆาตผู้ชำนาญจะทุบกระดูกด้วยหินลับมีดโดยไม่ให้หนังชั้นนอกและหนังชั้นในขาด แล้วจับผมยกขึ้น ก็จะกลายเป็นเพียงกองเนื้อ. จากนั้น พวกเขาก็จะใช้ผมนั่นแหละพันแล้วจับไว้ ทำให้เป็นเหมือนฟ่อนฟางแล้วม้วนอีก. บทว่า สุนเขหิปิ ได้แก่ พวกเขาจะปล่อยให้สุนัขที่อดอาหารมา ๒-๓ วันกัดกิน. สุนัขเหล่านั้นก็จะทำให้เหลือแต่ร่างกระดูกในชั่วครู่เดียว. บทว่า สูเล อุตฺตาเสนฺเต ได้แก่ ผู้ที่ถูกเสียบอยู่บนหลาว.

න පරෙසං පාභතං විලුම්පන්තො චරතීති පරෙසං සන්තකං භණ්ඩං පරම්මුඛං ආභතං අන්තමසො අන්තරවීථියං පතිතං සහස්සභණ්ඩිකම්පි දිස්වා ‘‘ඉමිනා ජීවිස්සාමී’’ති විලුම්පන්තො න විචරති, කො ඉමිනා අත්ථොති පිට්ඨිපාදෙන වා පවට්ටෙත්වා ගච්ඡති.

ความว่า ไม่เที่ยวปล้นของฝากของผู้อื่น อธิบายว่า เห็นทรัพย์สินของผู้อื่นที่เขานำมาฝากไว้ในที่ลับตา หรือแม้แต่ห่อทรัพย์พันหนึ่งตกอยู่ในระหว่างทาง ก็ไม่เที่ยวปล้นโดยคิดว่า "เราจะดำรงชีพด้วยทรัพย์นี้" แต่กลับคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยทรัพย์นี้" แล้วใช้หลังเท้าเขี่ยให้กลิ้งไปเสียแล้วก็เดินจากไป.

පාපකොති ලාමකො. දුක්ඛොති අනිට්ඨො. කිඤ්ච තන්ති කිං නාම තං කාරණං භවෙය්‍ය. යාහන්ති යෙන අහං. කායදුච්චරිතන්ති පාණාතිපාතාදි තිවිධං අකුසලං කායකම්මං. කායසුචරිතන්ති තස්ස පටිපක්ඛභූතං තිවිධං කුසලකම්මං. වචීදුච්චරිතන්ති මුසාවාදාදි චතුබ්බිධං අකුසලං වචීකම්මං. වචීසුචරිතන්ති තස්ස පටිපක්ඛභූතං චතුබ්බිධං කුසලකම්මං. මනොදුච්චරිතන්ති අභිජ්ඣාදි තිවිධං අකුසලකම්මං. මනොසුචරිතන්ති තස්ස පටිපක්ඛභූතං තිවිධං කුසලකම්මං. සුද්ධං අත්තානං පරිහරතීති එත්ථ දුවිධා සුද්ධි – පරියායතො ච නිප්පරියායතො ච. සරණගමනෙන හි පරියායෙන සුද්ධං අත්තානං පරිහරති නාම. තථා පඤ්චහි සීලෙහි, දසහි සීලෙහි – චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන, පඨමජ්ඣානෙන…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙන, සොතාපත්තිමග්ගෙන, සොතාපත්තිඵලෙන…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන පරියායෙන සුද්ධං අත්තානං පරිහරති නාම. අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨිතො පන ඛීණාසවො ඡින්නමූලකෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ න්හාපෙන්තොපි ඛාදාපෙන්තොපි භුඤ්ජාපෙන්තොපි නිසීදාපෙන්තොපි නිපජ්ජාපෙන්තොපි නිප්පරියායෙනෙව සුද්ධං නිම්මලං අත්තානං පරිහරති පටිජග්ගතීති වෙදිතබ්බො.

คำว่า ปาปโก คือ เลวทราม. คำว่า ทุกฺโข คือ ไม่น่าปรารถนา. คำว่า กิญฺจ ตํ คือ การกระทำนั้นจะมีได้อย่างไร. คำว่า ยาหํ คือ เพราะเหตุใด เรา... คำว่า กายทุจฺจริตํ คือ อกุศลกายกรรม 3 อย่าง มีปาณาติบาตเป็นต้น. คำว่า กายสุจริตํ คือ กุศลกรรม 3 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกายทุจริตนั้น. คำว่า วจีทุจฺจริตํ คือ อกุศลวจีกรรม 4 อย่าง มีมุสาวาทเป็นต้น. คำว่า วจีสุจริตํ คือ กุศลกรรม 4 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริตนั้น. คำว่า มโนทุจฺจริตํ คือ อกุศลกรรม 3 อย่าง มีอภิชฌาเป็นต้น. คำว่า มโนสุจริตํ คือ กุศลกรรม 3 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมโนทุจริตนั้น. ในบทว่า สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นี้ ความบริสุทธิ์มี 2 อย่าง คือ โดยปริยาย และโดยนิปปริยาย. จริงอยู่ บุคคลชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยาย ด้วยการถึงสรณะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยาย ด้วยศีล 5, ด้วยศีล 10, ด้วยจตุปาริสุทธิศีล, ด้วยปฐมฌาน...ฯลฯ... ด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ, ด้วยโสดาปัตติมรรค, ด้วยโสดาปัตติผล...ฯลฯ... ด้วยอรหัตตมรรค. ส่วนพระขีณาสพผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตผล แม้ยังเบญจขันธ์อันมีรากคือตัณหาอันตัดขาดแล้ว ให้อาบ ให้เคี้ยว ให้ฉัน ให้นั่ง ให้นอนอยู่ ก็ชื่อว่าบริหาร ดูแลตนให้บริสุทธิ์หมดจดโดยนิปปริยายเท่านั้น พึงทราบดังนี้.

තස්මාති යස්මා ඉමානි ද්වෙ වජ්ජානෙව, නො න වජ්ජානි, තස්මා. වජ්ජභීරුනොති වජ්ජභීරුකා. වජ්ජභයදස්සාවිනොති වජ්ජානි භයතො දස්සනසීලා. එතං පාටිකඞ්ඛන්ති එතං ඉච්ඡිතබ්බං, එතං අවස්සංභාවීති අත්ථො. යන්ති නිපාතමත්තං, කාරණවචනං වා යෙන කාරණෙන පරිමුච්චිස්සති සබ්බවජ්ජෙහි[Pg.4]. කෙන පන කාරණෙන පරිමුච්චිස්සතීති? චතුත්ථමග්ගෙන චෙව චතුත්ථඵලෙන ච. මග්ගෙන හි පරිමුච්චති නාම, ඵලං පත්තො පරිමුත්තො නාම හොතීති. කිං පන ඛීණාසවස්ස අකුසලං න විපච්චතීති? විපච්චති, තං පන ඛීණාසවභාවතො පුබ්බෙ කතං. තඤ්ච ඛො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ, සම්පරායෙ පනස්ස කම්මඵලං නාම නත්ථීති. පඨමං.

คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ธรรม 2 อย่างนี้เป็นโทษเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่เป็นโทษ ฉะนั้น. คำว่า วชฺชภีรุโน คือ ผู้มีปกติกลัวโทษ. คำว่า วชฺชภยทสฺสาวิโน คือ ผู้มีปกติเห็นโทษโดยความเป็นภัย. คำว่า เอตํ ปาฏิกงฺขํ ความว่า พึงปรารถนาการพ้นจากโทษทั้งปวงนี้ การพ้นจากโทษทั้งปวงนี้จักมีแก่ตนอย่างแน่นอน. บทว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นศัพท์บอกเหตุว่า เพราะเหตุใด จักพ้นจากโทษทั้งปวง. ก็เพราะเหตุอะไรเล่าจึงจักพ้นได้? (ตอบว่า) จักพ้นได้ด้วยจตุตถมรรคและจตุตถผล. จริงอยู่ บุคคลชื่อว่ากำลังพ้นด้วยมรรค เมื่อบรรลุผลแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้พ้นแล้ว. ก็อกุศลกรรมของพระขีณาสพย่อมไม่ให้ผลหรือ? (ตอบว่า) ย่อมให้ผล แต่กรรมนั้นเป็นกรรมที่ท่านทำไว้ก่อนความเป็นพระขีณาสพ. และการให้ผลนั้นย่อมมีในอัตภาพนี้เท่านั้น แต่ในสัมปรายภพ ผลแห่งกรรมสำหรับท่านย่อมไม่มี. จบปฐมสูตร.

2. පධානසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปธานสูตร

2. දුතියෙ පධානානීති වීරියානි. වීරියඤ්හි පදහිතබ්බතො පධානභාවකරණතො වා පධානන්ති වුච්චති. දුරභිසම්භවානීති දුස්සහානි දුප්පූරියානි, දුක්කරානීති අත්ථො. අගාරං අජ්ඣාවසතන්ති අගාරෙ වසන්තානං. චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානුප්පදානත්ථං පධානන්ති එතෙසං චීවරාදීනං චතුන්නං පච්චයානං අනුප්පදානත්ථාය පධානං නාම දුරභිසම්භවන්ති දස්සෙති. චතුරතනිකම්පි හි පිලොතිකං, පසතතණ්ඩුලමත්තං වා භත්තං, චතුරතනිකං වා පණ්ණසාලං, තෙලසප්පිනවනීතාදීසු වා අප්පමත්තකම්පි භෙසජ්ජං පරෙසං දෙථාති වත්තුම්පි නීහරිත්වා දාතුම්පි දුක්කරං උභතොබ්‍යූළ්හසඞ්ගාමප්පවෙසනසදිසං. තෙනාහ භගවා –

๒. ในสูตรที่ 2 คำว่า ปธานานิ คือ ความเพียรทั้งหลาย. จริงอยู่ ความเพียร ท่านเรียกว่า ปธานะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงตั้งไว้ หรือเพราะเป็นเหตุให้เกิดความเป็นปธานะ. คำว่า ทุรภิสมฺภวานิ ความว่า ทนได้ยาก ให้เต็มได้ยาก ทำได้ยาก. คำว่า อคารํ อชฺฌาวสตํ คือ ของผู้ที่อยู่ในเรือน. ด้วยบทว่า จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปทานตฺถํ ปธานํ นี้ ทรงแสดงว่า ความเพียรเพื่อประโยชน์แก่การถวายปัจจัย 4 เหล่านี้ มีจีวรเป็นต้น ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ให้เกิดขึ้นได้ยาก. จริงอยู่ แม้การที่จะกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงให้ผ้าเก่าแม้ขนาด 4 ศอก, หรือภัตตาหารประมาณหนึ่งฟายมือข้าวสาร, หรือบรรณศาลาขนาด 4 ศอก, หรือเภสัชแม้เพียงเล็กน้อยในบรรดาน้ำมัน เนยใส เนยข้นเป็นต้น แก่ผู้อื่น" หรือการนำออกมาให้ ก็เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก เหมือนกับการเข้าไปสู่สงครามที่จัดทัพไว้ทั้งสองฝ่าย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘දානඤ්ච යුද්ධඤ්ච සමානමාහු,අප්පාපි සන්තා බහුකෙ ජිනන්ති;

අප්පම්පි චෙ සද්දහානො දදාති,තෙනෙව සො හොති සුඛී පරත්ථා’’ති. (ජා. 1.8.72;

සං. නි. 1.33);

"บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ทานและการรบเสมอกัน, แม้ผู้มีของน้อยให้ทาน ก็ย่อมชนะคนหมู่มากได้, หากบุคคลมีศรัทธาให้ทาน แม้ของน้อย, ด้วยเหตุนั้น เขาย่อมเป็นผู้มีความสุขในโลกหน้า" ดังนี้.

අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතානන්ති ගෙහතො නික්ඛමිත්වා අගාරස්ස ඝරාවාසස්ස හිතාවහෙහි කසිගොරක්ඛාදීහි විරහිතං අනගාරියං පබ්බජ්ජං උපගතානං. සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගත්ථාය පධානන්ති සබ්බෙසං ඛන්ධූපධිකිලෙසූපධිඅභිසඞ්ඛාරූපධිසඞ්ඛාතානං උපධීනං පටිනිස්සග්ගසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස අත්ථාය විපස්සනාය චෙව මග්ගෙන ච සහජාතවීරියං. තස්මාති යස්මා ඉමානි ද්වෙ පධානානි දුරභිසම්භවානි, තස්මා. දුතියං.

คำว่า อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานํ คือ สำหรับผู้ที่ออกจากเรือน บวชสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือน ซึ่งปราศจากกิจการอันนำมาซึ่งประโยชน์ของผู้ครองเรือน มีการไถนาและการเลี้ยงโคเป็นต้น. คำว่า สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถาย ปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดพร้อมกับวิปัสสนาและมรรค เพื่อประโยชน์แก่นิพพาน อันเรียกว่าเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง กล่าวคือ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ และกามูปธิ. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ความเพียร 2 อย่างนี้ให้เกิดขึ้นได้ยาก ฉะนั้น. จบสูตรที่ 2.

3. තපනීයසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาตปนียสูตร

3. තතියෙ [Pg.5] තපනීයාති ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච තපන්තීති තපනීයා. තප්පතීති චිත්තසන්තාපෙන තප්පති අනුසොචති කායදුච්චරිතං කත්වා නන්දයක්ඛො විය නන්දමාණවො විය නන්දගොඝාතකො විය දෙවදත්තො විය ද්වෙභාතිකා විය ච. තෙ කිර ගාවං වධිත්වා මංසං ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අකංසු. තතො කනිට්ඨො ජෙට්ඨකං ආහ – ‘‘මය්හං දාරකා බහූ, ඉමානි මෙ අන්තානි දෙහී’’ති. අථ නං සො ‘‘සබ්බං මංසං ද්වෙධා විභත්තං, පුන කිං මග්ගසී’’ති පහරිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. නිවත්තිත්වා ච නං ඔලොකෙන්තො මතං දිස්වා ‘‘භාරියං මෙ කම්මං කත’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙසි. අථස්ස බලවසොකො උප්පජ්ජි. සො ඨිතට්ඨානෙපි නිසින්නට්ඨානෙපි තදෙව කම්මං ආවජ්ජෙති, චිත්තස්සාදං න ලභති. අසිතපීතඛායිතසායිතම්පිස්ස සරීරෙ ඔජං න ඵරති, අට්ඨිචම්මමත්තමෙව අහොසි. අථ නං එකො ථෙරො දිස්වා – ‘‘උපාසක, ත්වං පහූතඅන්නපානො, අට්ඨිචම්මමත්තමෙව තෙ අවසිට්ඨං, අත්ථි නු ඛො තෙ කිඤ්චි තපනීයකම්ම’’න්ති? සො ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති සබ්බං ආරොචෙසි. අථ නං ථෙරො ‘‘භාරියං තෙ උපාසක කම්මං කතං, අනපරාධට්ඨානෙ අපරද්ධ’’න්ති ආහ. සො තෙනෙව කම්මෙන කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තො. වචීදුච්චරිතෙන සුප්පබුද්ධසක්කකොකාලිකචිඤ්චමාණවිකාදයො විය තප්පති. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථෙ ච උත්තානත්ථමෙව. තතියං.

๓. ในสูตรที่ 3 คำว่า ตปนียา คือ กรรมที่ย่อมเผาผลาญทั้งในภพนี้และในสัมปรายภพ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ตปนียา (กรรมที่เผาผลาญ). คำว่า ตปฺปติ คือ ย่อมเดือดร้อน ย่อมเศร้าโศก ด้วยความเร่าร้อนใจ. (บุคคล) ทำกายทุจริตแล้ว ย่อมเศร้าโศก เหมือนนันทยักษ์, เหมือนนันทมาณพ, เหมือนนันทโคฆาตกะ, เหมือนพระเทวทัต และเหมือนพี่น้องสองคน. ได้ยินว่า พี่น้องสองคนนั้นฆ่าโคแล้ว แบ่งเนื้อออกเป็นสองส่วน. จากนั้น น้องชายได้กล่าวกับพี่ชายว่า "ข้าพเจ้ามีลูกมาก ขอท่านจงให้ไส้เหล่านี้แก่ข้าพเจ้าเถิด". ลำดับนั้น พี่ชายคนนั้นกล่าวว่า "เนื้อทั้งหมดแบ่งเป็นสองส่วนแล้ว ท่านยังจะต้องการอะไรอีก" แล้วก็ทุบตีน้องชายนั้นให้ถึงความสิ้นชีวิต. และเมื่อหันกลับมามองดูน้องชายนั้น เห็นว่าตายแล้ว จึงเกิดความคิดขึ้นว่า "เราทำกรรมหนักเสียแล้ว". ลำดับนั้น ความโศกอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้นแก่เขา. เขาไม่ว่าจะอยู่ในที่ยืนหรือที่นั่ง ก็รำพึงถึงแต่กรรมนั้น ไม่ได้ความสบายใจเลย. แม้อาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว เลีย ก็ไม่ซึมซาบไปในร่างกายของเขา เขากลายเป็นเพียงผู้มีหนังและกระดูกเท่านั้น. ลำดับนั้น พระเถระรูปหนึ่งเห็นเขาแล้วจึงกล่าวว่า "อุบาสก ท่านมีข้าวและน้ำบริบูรณ์ แต่ร่างกายของท่านเหลือเพียงหนังและกระดูก ท่านได้ทำกรรมอะไรที่เผาผลาญไว้บ้างหรือไม่หนอ?". เขาตอบว่า "มีขอรับ ท่านผู้เจริญ" แล้วได้เล่าเรื่องทั้งหมดให้ฟัง. ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวกับเขาว่า "อุบาสก ท่านทำกรรมหนักแล้ว ท่านได้ประทุษร้ายในบุคคลผู้ไม่ควรประทุษร้าย". เขาทำกาละด้วยกรรมนั้นเอง แล้วได้ไปเกิดในนรก. (บุคคล) ย่อมเดือดร้อนด้วยวจีทุจริต เหมือนพระเจ้าสุปปพุทธศากยะ โกกาลิกะ และนางจิญจมาณวิกาเป็นต้น. บทที่เหลือในสูตรที่ 3 นี้และในสูตรที่ 4 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. จบสูตรที่ 3.

5. උපඤ්ඤාතසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอุปัญญาตสูตร

5. පඤ්චමෙ ද්වින්නාහන්ති ද්වින්නං අහං. උපඤ්ඤාසින්ති උපගන්ත්වා ගුණං අඤ්ඤාසිං, ජානිං පටිවිජ්ඣින්ති අත්ථො. ඉදානි තෙ ධම්මෙ දස්සෙන්තො යා ච අසන්තුට්ඨිතාතිආදිමාහ. ඉමඤ්හි ධම්මද්වයං නිස්සාය සත්ථා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, තස්මා තස්සානුභාවං දස්සෙන්තො එවමාහ. තත්ථ අසන්තුට්ඨිතා කුසලෙසු ධම්මෙසූති ඉමිනා ඉමං දීපෙති – ‘‘අහං ඣානමත්තකෙන වා ඔභාසනිමිත්තමත්තකෙන වා අසන්තුට්ඨො හුත්වා අරහත්තමග්ගමෙව උප්පාදෙසිං. යාව සො න උප්පජ්ජි, න තාවාහං සන්තුට්ඨො අහොසිං. පධානස්මිං ච අනුක්කණ්ඨිතො හුත්වා අනොසක්කනාය ඨත්වායෙව පධානකිරියං අකාසි’’න්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො යා ච අප්පටිවානිතාතිආදිමාහ. තත්ථ අප්පටිවානිතාති අප්පටික්කමනා අනොසක්කනා. අප්පටිවානී සුදාහං[Pg.6], භික්ඛවෙ, පදහාමීති එත්ථ සුදන්ති නිපාතමත්තං. අහං, භික්ඛවෙ, අනොසක්කනායං ඨිතො බොධිසත්තකාලෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්ථෙන්තො පධානමකාසින්ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ทฺวินฺนาหํ คือ ทฺวินฺนํ อหํ (เรา...ของธรรม ๒ อย่าง) บทว่า อุปญฺญาสึ มีความว่า เข้าไปรู้คุณ คือ รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตา (ความไม่สันโดษ) จริงอยู่ พระศาสดาอาศัยธรรม ๒ ประการนี้ จึงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงอานุภาพของธรรม ๒ ประการนั้น จึงตรัสอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสุ นี้ ย่อมแสดงความหมายนี้ว่า "เราไม่สันโดษด้วยเพียงฌาน หรือด้วยเพียงโอภาสนิมิต เป็นผู้ไม่สันโดษแล้ว ได้ยังอรหัตตมรรคให้เกิดขึ้น ตราบใดที่อรหัตตมรรคนั้นยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นเราก็ยังไม่เป็นผู้สันโดษ และในความเพียร เราเป็นผู้ไม่เบื่อหน่าย ตั้งอยู่ในการไม่ถอยกลับเท่านั้น ได้กระทำความเพียร" เมื่อจะทรงแสดงความหมายนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ อปฺปฏิวานิตา (ความไม่ถอยกลับ) ในบทนั้น บทว่า อปฺปฏิวานิตา คือ การไม่ถอยกลับ การไม่ย่อท้อ ในบทว่า อปฺปฏิวานี สุทาหํ ภิกฺขเว ปทหามิ นี้ บทว่า สุทํ เป็นเพียงนิบาต ความหมายในบทนี้คือ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราตั้งอยู่ในการไม่ย่อท้อ เมื่อครั้งเป็นพระโพธิสัตว์ ปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณ ได้กระทำความเพียร"

ඉදානි යථා තෙන තං පධානං කතං, තං දස්සෙන්තො කාමං තචො චාතිආදිමාහ. තත්ථ පත්තබ්බන්ති ඉමිනා පත්තබ්බං ගුණජාතං දස්සෙති. පුරිසථාමෙනාතිආදිනා පුරිසස්ස ඤාණථාමො ඤාණවීරියං ඤාණපරක්කමො ච කථිතො. සණ්ඨානන්ති ඨපනා අප්පවත්තනා ඔසක්කනා, පටිප්පස්සද්ධීති අත්ථො. එත්තාවතා තෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියාධිට්ඨානං නාම කථිතං. එත්ථ හි කාමං තචො චාති එකං අඞ්ගං, න්හාරු චාති එකං, අට්ඨි චාති එකං, මංසලොහිතන්ති එකං, ඉමානි චත්තාරි අඞ්ගානි. පුරිසථාමෙනාතිආදීනි අධිමත්තවීරියාධිවචනානි. ඉති පුරිමෙහි චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන හුත්වා එවං අධිට්ඨිතං වීරියං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියාධිට්ඨානං නාමාති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා තෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ අත්තනො ආගමනීයපටිපදා කථිතා.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงว่าพระองค์ทรงกระทำความเพียรนั้นอย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กามํ ตโจ จ (หนังจงเหลือ) ในบทนั้น บทว่า ปตฺตพฺพํ นี้ แสดงถึงหมู่แห่งคุณที่พึงบรรลุ ด้วยบทเป็นต้นว่า ปุริสถาเมน ทรงแสดงถึงกำลังแห่งญาณ ความเพียรประกอบด้วยญาณ และความบากบั่นประกอบด้วยญาณของบุรุษ บทว่า สณฺฐานํ มีความว่า การหยุด การไม่เป็นไป การถอยกลับ คือการระงับ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ได้ตรัสสิ่งที่เรียกว่าวิริยาธิษฐานอันประกอบด้วยองค์ ๔ จริงอยู่ ในที่นี้ บทว่า กามํ ตโจ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า นฺหารุ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า อฏฺฐิ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า มํสโลหิตํ เป็นองค์หนึ่ง, เหล่านี้คือองค์ ๔ บทเป็นต้นว่า ปุริสถาเมน เป็นคำที่กล่าวถึงความเพียรอย่างยิ่ง พึงทราบว่า ความเพียรที่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ข้างต้นนี้อธิษฐานไว้อย่างนี้ ชื่อว่าวิริยาธิษฐานอันประกอบด้วยองค์ ๔ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ได้ตรัสอาคมนียปฏิปทาของพระองค์ ณ โพธิบัลลังก์

ඉදානි තාය පටිපදාය පටිලද්ධගුණං කථෙතුං තස්ස මය්හං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අප්පමාදාධිගතාති සතිඅවිප්පවාසසඞ්ඛාතෙන අප්පමාදෙන අධිගතා, න සුත්තප්පමත්තෙන ලද්ධා. සම්බොධීති චතුමග්ගඤාණඤ්චෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච. න හි සක්කා එතං සුත්තප්පමත්තෙන අධිගන්තුන්ති. තෙනාහ – ‘‘අප්පමාදාධිගතා සම්බොධී’’ති. අනුත්තරො යොගක්ඛෙමොති න කෙවලං බොධියෙව, අරහත්තඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතො අනුත්තරො යොගක්ඛෙමොපි අප්පමාදාධිගතොව.

บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงคุณที่ทรงบรรลุแล้วด้วยปฏิปทานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว ในบทนั้น บทว่า อปฺปมาทาธิคตา คือ บรรลุแล้วด้วยความไม่ประมาท อันได้แก่การไม่ปราศจากสติ, มิใช่ได้มาด้วยการหลับและความประมาท บทว่า สมฺโพธิ คือ จตุมัคคญาณและสัพพัญญุตญาณ จริงอยู่ ญาณนี้ไม่อาจบรรลุได้ด้วยการหลับและความประมาท เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อปฺปมาทาธิคตา สมฺโพธิ" บทว่า อนุตฺตโร โยคกฺเขโม คือ มิใช่เพียงแต่โพธิญาณเท่านั้น แม้อนุตตรโยคักเขมธรรม อันได้แก่ อรหัตตผลนิพพาน ก็บรรลุได้ด้วยความไม่ประมาทเช่นกัน

ඉදානි අත්තනා පටිලද්ධගුණෙසු භික්ඛුසඞ්ඝං සමාදපෙන්තො තුම්හෙ චෙපි භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ යස්සත්ථායාති යස්ස අත්ථාය, යං උපසම්පජ්ජ විහරිතුකාමා හුත්වාති අත්ථො. තදනුත්තරන්ති තං අනුත්තරං. බ්‍රහ්මචරියපරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පරියොසානභූතං අරියඵලං. අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අභිඤ්ඤාය උත්තමපඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා. උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථාති පටිලභිත්වා පාපුණිත්වා විහරිස්සථ. තස්මාති යස්මා අප්පටිවානපධානං නාමෙතං බහූපකාරං උත්තමත්ථසාධකං, තස්මා. පඤ්චමං.

บัดนี้ เมื่อจะทรงชักชวนภิกษุสงฆ์ในคุณที่พระองค์ทรงบรรลุแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตุมฺเห เจปิ ภิกฺขเว ในบทนั้น บทว่า ยสฺสตฺถาย มีความว่า เพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลใด คือ ประสงค์จะเข้าถึงอรหัตตผลใดแล้วอยู่ บทว่า ตทนุตฺตรํ คือ อรหัตตผลนั้นอันยอดเยี่ยม บทว่า พฺรหฺมจริยปริโยสานํ คือ อริยผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์ บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา คือ รู้ยิ่งแล้วด้วยปัญญาอันอุดม กระทำให้แจ้งแล้ว บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถ คือ ได้แล้ว บรรลุแล้ว จักอยู่ บทว่า ตสฺมา คือ เพราะว่าความเพียรไม่ถอยกลับนี้มีอุปการะมาก เป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จบสูตรที่ ๕

6. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสังโยชนสูตร

6. ඡට්ඨෙ [Pg.7] සංයොජනියෙසු ධම්මෙසූති දසන්නං සංයොජනානං පච්චයභූතෙසු තෙභූමකධම්මෙසු. අස්සාදානුපස්සිතාති අස්සාදතො පස්සිතා පස්සනභාවොති අත්ථො. නිබ්බිදානුපස්සිතාති නිබ්බිදාවසෙන උක්කණ්ඨනවසෙන පස්සනභාවො. ජාතියාති ඛන්ධනිබ්බත්තිතො. ජරායාති ඛන්ධපරිපාකතො. මරණෙනාති ඛන්ධභෙදතො. සොකෙහීති අන්තොනිජ්ඣායනලක්ඛණෙහි සොකෙහි. පරිදෙවෙහීති තන්නිස්සිතලාලප්පිතලක්ඛණෙහි පරිදෙවෙහි. දුක්ඛෙහීති කායපටිපීළනදුක්ඛෙහි. දොමනස්සෙහීති මනොවිඝාතදොමනස්සෙහි. උපායාසෙහීති අධිමත්තායාසලක්ඛණඋපායාසෙහි. දුක්ඛස්මාති සකලවට්ටදුක්ඛතො. පජහතීති මග්ගෙන පජහති. පහායාති එත්ථ පන ඵලක්ඛණො කථිතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. ඡට්ඨං.

๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ คือ ในธรรมที่เป็นภูมิ ๓ อันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์ ๑๐ บทว่า อสฺสาทานุปสฺสิ มีความว่า เห็นโดยความเป็นของน่าเพลิดเพลิน คือ สภาพที่เห็น บทว่า นิพฺพิทานุปสฺสิ คือ สภาพที่เห็นโดยอำนาจแห่งความเบื่อหน่าย โดยอำนาจแห่งความเกลียดชัง บทว่า ชาติยา คือ จากความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ บทว่า ชราย คือ จากความแก่รอบแห่งขันธ์ บทว่า มรเณน คือ จากความแตกแห่งขันธ์ บทว่า โสเกหิ คือ จากความโศกทั้งหลายอันมีลักษณะแผดเผาภายใน บทว่า ปริเทเวหิ คือ จากความคร่ำครวญทั้งหลายอันมีลักษณะคือการพร่ำเพ้อรำพันอันอาศัยความโศกนั้น บทว่า ทุกฺเขหิ คือ จากทุกข์คือการบีบคั้นทางกาย บทว่า โทมนสฺเสหิ คือ จากโทมนัสคือความคับแค้นใจ บทว่า อุปายาเสหิ คือ จากอุปายาสทั้งหลายอันมีลักษณะคือความคับแค้นอย่างยิ่ง บทว่า ทุกฺขสฺมา คือ จากวัฏทุกข์ทั้งสิ้น บทว่า ปชหติ คือ ย่อมละด้วยมรรค ส่วนในบทว่า ปหาย นี้ ทรงแสดงถึงผลขณะ ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ จบสูตรที่ ๖

7. කණ්හසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถากัณหสูตร

7. සත්තමෙ කණ්හාති න කාළවණ්ණතාය කණ්හා, කණ්හතාය පන උපනෙන්තීති නිප්ඵත්තිකාළතාය කණ්හා. සරසෙනාපි වා සබ්බාකුසලධම්මා කණ්හා එව. න හි තෙසං උප්පත්තියා චිත්තං පභස්සරං හොති. අහිරිකන්ති අහිරිකභාවො. අනොත්තප්පන්ති අනොත්තාපිභාවො. සත්තමං.

๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กณฺหา คือ ชื่อว่า กัณหะ (ดำ) มิใช่เพราะมีสีดำ แต่ว่าย่อมนำเข้าไปสู่ความเป็นของดำ (คืออบายภูมิ) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กัณหะ เพราะมีผลสำเร็จเป็นของดำ อีกอย่างหนึ่ง แม้โดยสภาวะ อกุศลธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่า กัณหะ นั่นเอง จริงอยู่ เมื่ออกุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น จิตย่อมไม่ผ่องใส บทว่า อหิริกํ คือ ความเป็นผู้ไม่มีความละอาย บทว่า อโนตฺตปฺปํ คือ ความเป็นผู้ไม่มีความเกรงกลัว จบสูตรที่ ๗

8. සුක්කසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสุกกสูตร

8. අට්ඨමෙ සුක්කාති න වණ්ණසුක්කතාය සුක්කා, සුක්කතාය පන උපනෙන්තීති නිප්ඵත්තිසුක්කතාය සුක්කා. සරසෙනාපි වා සබ්බකුසලධම්මා සුක්කා එව. තෙසං හි උප්පත්තියා චිත්තං පභස්සරං හොති. හිරී ච ඔත්තප්පඤ්චාති එත්ථ පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා හිරී, භායනලක්ඛණං ඔත්තප්පං. යං පනෙත්ථ විත්ථාරතො වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තමෙව. අට්ඨමං.

๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สุกฺกา คือ ชื่อว่า สุกกะ (ขาว) มิใช่เพราะมีสีขาว แต่ว่าย่อมนำเข้าไปสู่ความเป็นของขาว (คือสุคติภูมิ) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุกกะ เพราะมีผลสำเร็จเป็นของขาว อีกอย่างหนึ่ง แม้โดยสภาวะ กุศลธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่า สุกกะ นั่นเอง จริงอยู่ เมื่อกุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น จิตย่อมผ่องใส ในบทว่า หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ นี้ หิริมีลักษณะรังเกียจต่อบาป, โอตตัปปะมีลักษณะเกรงกลัว (ต่อบาป) คำใดที่พึงกล่าวโดยพิสดารในหิริโอตตัปปะนี้ คำนั้นเราได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค จบสูตรที่ ๘

9. චරියසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาจริยสูตร

9. නවමෙ ලොකං පාලෙන්තීති ලොකං සන්ධාරෙන්ති ඨපෙන්ති රක්ඛන්ති. නයිධ පඤ්ඤායෙථ මාතාති ඉමස්මිං ලොකෙ ජනිකා මාතා ‘‘අයං මෙ මාතා’’ති [Pg.8] ගරුචිත්තීකාරවසෙන න පඤ්ඤායෙථ. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සම්භෙදන්ති සඞ්කරං මරියාදභෙදං වා. යථා අජෙළකාතිආදීසු එතෙ හි සත්තා ‘‘අයං මෙ මාතා’’ති වා ‘‘මාතුච්ඡා’’ති වා ගරුචිත්තීකාරවසෙන න ජානන්ති. යං වත්ථුං නිස්සාය උප්පන්නා, තත්ථෙව විප්පටිපජ්ජන්ති. තස්මා උපමං ආහරන්තො ‘‘යථා අජෙළකා’’තිආදිමාහ. නවමං.

๙. ในนวมสูตร บทว่า lokaṃ pālenti (ย่อมคุ้มครองโลก) คือ ย่อมทรงไว้ซึ่งสัตวโลก ย่อมตั้งไว้ ย่อมรักษาไว้ บทว่า Nayidha paññāyetha mātā (มารดาไม่พึงปรากฏในโลกนี้) คือ ในสัตวโลกนี้ ผู้ให้กำเนิดชื่อว่ามารดา ย่อมไม่ปรากฏโดยความเคารพนับถือว่า “ผู้นี้เป็นมารดาของเรา” แม้ในบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า Sambhedaṃ (ความปะปน) คือ ความสับสน หรือการทำลายขอบเขต เหมือนในบทว่า yathā ajeḷaka (เหมือนแพะและแกะ) เป็นต้น ด้วยว่า สัตว์เหล่านั้นย่อมไม่รู้โดยความเคารพนับถือว่า “ผู้นี้เป็นมารดาของเรา” หรือ “เป็นป้าของเรา” สัตว์เหล่านั้นอาศัยบุคคลใดเกิดขึ้น ย่อมประพฤติผิดในบุคคลนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงนำอุปมามา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า yathā ajeḷakā (เหมือนแพะและแกะ) จบนวมสูตร

10. වස්සූපනායිකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาวสูปนายิกสูตร

10. දසමං අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තං. කතරඅට්ඨුප්පත්තියං? මනුස්සානං උජ්ඣායනෙ. භගවතා හි පඨමබොධියං වීසති වස්සානි වස්සූපනායිකා අප්පඤ්ඤත්තා අහොසි. භික්ඛූ අනිබද්ධවාසා වස්සෙපි උතුවස්සෙපි යථාසුඛං විචරිංසු. තෙ දිස්වා මනුස්සා ‘‘කථඤ්හි නාම සමණා සක්‍යපුත්තියා හෙමන්තම්පි ගිම්හම්පි වස්සම්පි චාරිකං චරිස්සන්ති හරිතානි තිණානි සම්මද්දන්තා එකින්ද්‍රියං ජීවං විහෙඨෙන්තා බහූ ඛුද්දකෙ පාණෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙන්තා. ඉමෙ හි නාම අඤ්ඤතිත්ථියා දුරක්ඛාතධම්මා වස්සාවාසං අල්ලීයිස්සන්ති සංකසායිස්සන්ති, ඉමෙ නාම සකුණා රුක්ඛග්ගෙසු කුලාවකානි කත්වා වස්සාවාසං අල්ලීයිස්සන්ති සංකසායිස්සන්තී’’තිආදීනි වත්වා උජ්ඣායිංසු. තමත්ථං භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ඉමං සුත්තං දෙසෙන්තො පඨමං තාව ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සං උපගන්තු’’න්ති (මහාව. 184) එත්තකමෙවාහ. අථ භික්ඛූනං ‘‘කදා නු ඛො වස්සං උපගන්තබ්බ’’න්ති උප්පන්නං විතක්කං සුත්වා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සානෙ වස්සං උපගන්තු’’න්ති ආහ. අථ ඛො භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘කති නු ඛො වස්සූපනායිකා’’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. තං සුත්වා සකලම්පි ඉදං සුත්තං දෙසෙන්තො ද්වෙමා, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ වස්සූපනායිකාති වස්සූපගමනානි. පුරිමිකාති අපරජ්ජුගතාය ආසාළ්හියා උපගන්තබ්බා පුරිමකත්තිකපුණ්ණමිපරියොසානා පඨමා තෙමාසී. පච්ඡිමිකාති මාසගතාය ආසාළ්හියා උපගන්තබ්බා පච්ඡිමකත්තිකපරියොසානා පච්ඡිමා තෙමාසීති. දසමං.

๑๐. ทสมสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสเพราะเหตุเกิดขึ้น เหตุเกิดขึ้นเป็นอย่างไร? เพราะการติเตียนของพวกมนุษย์ ด้วยว่า ในปฐมโพธิกาล ตลอด ๒๐ พรรษา พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงบัญญัติการเข้าพรรษา ภิกษุทั้งหลายไม่มีที่อยู่ประจำ เที่ยวจาริกไปตามสบายทั้งในฤดูฝน ทั้งในฤดูอื่น มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้วติเตียนว่า “ไฉนหนอ พระสมณศากยบุตรทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปทั้งในฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบย่ำหญ้าเขียวสด เบียดเบียนชีวะซึ่งมีอินทรีย์เดียว ยังสัตว์เล็กๆ จำนวนมากให้ถึงความพินาศ แม้พวกอัญเดียรถีย์เหล่านี้ซึ่งมีธรรมอันกล่าวไว้ไม่ดี ยังรู้จักเข้าจำพรรษา อยู่ประจำที่ แม้แต่นกเหล่านี้ยังทำรังบนยอดไม้แล้วเข้าอยู่จำพรรษา” เป็นต้น ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุที่เกิดขึ้นนั้น เมื่อจะทรงแสดงพระสูตรนี้ ในเบื้องต้นจึงตรัสเพียงเท่านี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เข้าพรรษา” ครั้งนั้น พระองค์ทรงสดับความวิตกที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ควรจะเข้าพรรษาเมื่อไรหนอ” จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เข้าพรรษาในฤดูฝน” ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายได้มีความคิดดังนี้ว่า “การเข้าพรรษามีกี่อย่างหนอ” จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงสดับคำนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงพระสูตรนี้ทั้งหมด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า Dvemā, bhikkhave (ภิกษุทั้งหลาย การเข้าพรรษานี้มี ๒ อย่าง) ในบทเหล่านั้น บทว่า vassūpanāyikā คือ การเข้าพรรษาทั้งหลาย บทว่า Purimikā (ปุริมพรรษา) คือ การเข้าพรรษา ๓ เดือนครั้งแรก ซึ่งพึงเข้าในวันอาสาฬหปุรณมีที่ล่วงไปแล้ววันหนึ่ง มีวันปุริมกัตติกปุรณมีเป็นที่สุด บทว่า Pacchimikā (ปัจฉิมพรรษา) คือ การเข้าพรรษา ๓ เดือนครั้งหลัง ซึ่งพึงเข้าในวันอาสาฬหปุรณมีที่ล่วงไปแล้วเดือนหนึ่ง มีวันปัจฉิมกัตติกปุรณมีเป็นที่สุด จบทสมสูตร

කම්මකාරණවග්ගො පඨමො.

กัมมการณวรรคที่ ๑

2. අධිකරණවග්ගවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอธิกรณวรรค

11. දුතියස්ස [Pg.9] පඨමෙ බලානීති කෙනට්ඨෙන බලානි. අකම්පියට්ඨෙන බලානි නාම, තථා දුරභිභවනට්ඨෙන අනජ්ඣොමද්දනට්ඨෙන ච. පටිසඞ්ඛානබලන්ති පච්චවෙක්ඛණබලං. භාවනාබලන්ති බ්‍රූහනබලං වඩ්ඪනබලං. සුද්ධං අත්තානන්ති ඉදං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තත්‍රාති තෙසු ද්වීසු බලෙසු. යමිදන්ති යං ඉදං. සෙඛානමෙතං බලන්ති සත්තන්නං සෙඛානං ඤාණබලමෙතං. සෙඛඤ්හි සො, භික්ඛවෙ, බලං ආගම්මාති සත්තන්නං සෙඛානං ඤාණබලං ආරබ්භ සන්ධාය පටිච්ච. පජහතීති මග්ගෙන පජහති. පහායාති ඉමිනා පන ඵලං කථිතං. යං පාපන්ති යං පාපකං ලාමකං. යස්මා පනෙතානි ද්වෙපි වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, තස්මා එත්ථ එතදග්ගං නාගතන්ති වෙදිතබ්බං.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า balāni (พละทั้งหลาย) ชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าอะไร? ชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว และเพราะอรรถว่าใครๆ ข่มได้ยาก และเพราะอรรถว่าใครๆ ครอบงำไม่ได้ บทว่า Paṭisaṅkhānabalaṃ (ปฏิสังขานพละ) คือ กำลังคือการพิจารณา บทว่า Bhāvanābalaṃ (ภาวนาพละ) คือ กำลังคือการทำให้เจริญ กำลังคือการทำให้เพิ่มพูน บทว่า suddhaṃ attānaṃ (ตนผู้บริสุทธิ์) นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว บทว่า Tatra คือ ในพละทั้งสองนั้น บทว่า Yamidaṃ พึงตัดบทเป็น yaṃ idaṃ บทว่า Sekhānametaṃ balaṃ (นี้เป็นพละของพระเสขะ) คือ นี้เป็นญาณพละของพระเสขะ ๗ จำพวก บทว่า Sekhañhi so, bhikkhave, balaṃ āgamma (ภิกษุทั้งหลาย ผู้นั้นอาศัยเสขพละ) คือ ปรารภ หมายถึง อาศัยญาณพละของพระเสขะ ๗ จำพวก บทว่า Pajahati (ย่อมละ) คือ ย่อมละด้วยมรรค ส่วนด้วยบทว่า Pahāya (ละแล้ว) นี้ ท่านกล่าวถึงผล บทว่า Yaṃ pāpaṃ (บาปใด) คือ อกุศลใดที่เลวทราม อนึ่ง เพราะบุคคลเจริญพละทั้งสองนี้แล้วย่อมบรรลุพระอรหัต ฉะนั้น พึงทราบว่า เอตทัคคะจึงไม่มาในพระสูตรนี้

12. දුතියෙ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීතිආදීසු අයං හෙට්ඨා අනාගතානං පදානං වසෙන අත්ථවණ්ණනා – විවෙකනිස්සිතන්ති විවෙකං නිස්සිතං. විවෙකොති විවිත්තතා. ස්වායං තදඞ්ගවිවෙකො වික්ඛම්භන-සමුච්ඡෙද-පටිප්පස්සද්ධි-නිස්සරණවිවෙකොති පඤ්චවිධො. තස්මිං පඤ්චවිධෙ විවෙකෙ. විවෙකනිස්සිතන්ති තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතඤ්ච සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. තථා හි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තො යොගී විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං, මග්ගකාලෙ පන කිච්චතො සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, ආරම්මණතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති. පඤ්චවිධවිවෙකනිස්සිතම්පීති එකෙ. තෙ හි න කෙවලං බලවවිපස්සනාමග්ගඵලක්ඛණෙසුයෙව බොජ්ඣඞ්ගෙ උද්ධරන්ති, විපස්සනාපාදකකසිණජ්ඣානආනාපානාසුභබ්‍රහ්මවිහාරජ්ඣානෙසුපි උද්ධරන්ති, න ච පටිසිද්ධා අට්ඨකථාචරියෙහි. තස්මා තෙසං මතෙන එතෙසං ඣානානං පවත්තික්ඛණෙ කිච්චතො එව වික්ඛම්භනවිවෙකනිස්සිතං. යථා ච ‘‘විපස්සනාක්ඛණෙ අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිත’’න්ති වුත්තං, එවං ‘‘පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතම්පි භාවෙතී’’ති වත්තුං වට්ටති. එස නයො විරාගනිස්සිතන්තිආදීසු. විවෙකත්ථා එව හි විරාගාදයො.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ ในบททั้งหลายเป็นต้นว่า satisambojjhaṅgaṃ bhāveti (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) นี้เป็นการพรรณนาความโดยอาศัยบทที่ยังไม่มาในเบื้องต้น - บทว่า vivekanissitaṃ (อาศัยวิเวก) คือ อาศัยวิเวก บทว่า Viveko คือ ความสงัด วิเวกนั้นมี ๕ อย่าง คือ ตทังควิเวก วิกขัมภนวิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก และนิสสรณวิเวก ในวิเวก ๕ อย่างนั้น บทว่า Vivekanissitaṃ พึงทราบความหมายนี้ว่า ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยตทังควิเวก อาศัยสมุจเฉทวิเวก และอาศัยนิสสรณวิเวก จริงอย่างนั้น โยคีผู้ประกอบในการเจริญสติสัมโพชฌงค์ ในขณะแห่งวิปัสสนา ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยตทังควิเวกโดยกิจ อาศัยนิสสรณวิเวกโดยอัธยาศัย ส่วนในกาลแห่งมรรค ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยสมุจเฉทวิเวกโดยกิจ อาศัยนิสสรณวิเวกโดยอารมณ์ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิเวก ๕ อย่างก็มี ด้วยว่า ท่านเหล่านั้นมิได้ยกโพชฌงค์ขึ้นเฉพาะในขณะแห่งวิปัสสนา มรรค และผลที่มีกำลังเท่านั้น แต่ยังยกขึ้นแม้ในกสิณฌาน อานาปานฌาน อสุภฌาน และพรหมวิหารฌาน อันเป็นบาทของวิปัสสนาด้วย และพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายก็มิได้ห้ามไว้ เพราะฉะนั้น ตามมติของท่านเหล่านั้น ในขณะที่ฌานเหล่านั้นเป็นไป (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิกขัมภนวิเวกโดยกิจเท่านั้น และดังที่กล่าวไว้ว่า “ในขณะแห่งวิปัสสนา (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยนิสสรณวิเวกโดยอัธยาศัย” ฉันใด ก็ควรจะกล่าวว่า “ย่อมเจริญ (สติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยปฏิปัสสัทธิวิเวกด้วย” ฉันนั้น นัยนี้พึงเห็นในบทเป็นต้นว่า virāganissitaṃ (อาศัยวิราคะ) ด้วยว่า ศัพท์มีวิราคะเป็นต้น มีอรรถว่าเป็นวิเวกนั่นเอง

කෙවලං [Pg.10] හෙත්ථ වොස්සග්ගො දුවිධො පරිච්චාගවොස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො චාති. තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගොති විපස්සනාක්ඛණෙ ච තදඞ්ගවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ ච සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසප්පහානං. පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති විපස්සනාක්ඛණෙ තන්නින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ පන ආරම්මණකරණෙන නිබ්බානපක්ඛන්දනං. තදුභයම්පි ඉමස්මිං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකෙ අත්ථවණ්ණනානයෙ වට්ටති. තථා හි අයං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො යථාවුත්තෙන පකාරෙන කිලෙසෙ පරිච්චජති, නිබ්බානඤ්ච පක්ඛන්දති. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති ඉමිනා පන සකලෙන වචනෙන වොස්සග්ගත්ථං පරිණමන්තං පරිණතඤ්ච, පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චාති ඉදං වුත්තං හොති. අයඤ්හි බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තො භික්ඛු යථා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො කිලෙසපරිච්චාගවොස්සග්ගත්ථං නිබ්බානපක්ඛන්දනවොස්සග්ගත්ථඤ්ච පරිපච්චති, යථා ච පරිපක්කො හොති, තථා නං භාවෙතීති. එස නයො සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසු.

ในบทนี้ คำว่า โวสสัคคะ มี ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ และปักขันทนโวสสัคคะ. ใน ๒ อย่างนั้น ปริจจาคโวสสัคคะ ได้แก่ การละกิเลสด้วยอำนาจตทังคปหานในขณะแห่งวิปัสสนา และด้วยอำนาจสมุจเฉทปหานในขณะแห่งมรรค. ปักขันทนโวสสัคคะ ได้แก่ การแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยความเป็นธรรมน้อมไปในนิพพานนั้นในขณะแห่งวิปัสสนา แต่ในขณะแห่งมรรค (การแล่นเข้าไปสู่นิพพาน) ด้วยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์. โวสสัคคะทั้งสองอย่างนั้นย่อมควรในนัยแห่งอรรถกถานี้ที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. จริงอย่างนั้น สติสัมโพชฌงค์นี้ย่อมสละกิเลสทั้งหลาย และย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพาน ด้วยประการที่กล่าวแล้ว. ก็ด้วยคำทั้งหมดนี้ว่า "โวสฺสคฺคปริณามึ" ท่านกล่าวถึง (ธรรมที่) กำลังน้อมไปและน้อมไปแล้ว เพื่อประโยชน์แก่โวสสัคคะ (ธรรมที่) กำลังแก่และแก่รอบแล้ว. จริงอยู่ ภิกษุผู้ประกอบความเพียรในการเจริญโพชฌงค์นี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นโดยประการที่สติสัมโพชฌงค์จะแก่รอบเพื่อประโยชน์แก่การสละกิเลส (กิเลสปริจจาคโวสสัคคะ) และเพื่อประโยชน์แก่การแล่นเข้าไปสู่นิพพาน (นิพพานปักขันทนโวสสัคคะ) และโดยประการที่แก่รอบแล้ว. นี้เป็นนัยในโพชฌงค์ที่เหลือทั้งหลาย.

ඉධ පන නිබ්බානංයෙව සබ්බසඞ්ඛතෙහි විවිත්තත්තා විවෙකො, සබ්බෙසං විරාගභාවතො විරාගො, නිරොධභාවතො නිරොධොති වුත්තං. මග්ගො එව ච වොස්සග්ගපරිණාමී, තස්මා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති විවෙකං ආරම්මණං කත්වා පවත්තියා විවෙකනිස්සිතං, තථා විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං. තඤ්ච ඛො අරියමග්ගක්ඛණුප්පත්තියා කිලෙසානං සමුච්ඡෙදතො පරිච්චාගභාවෙන ච නිබ්බානපක්ඛන්දනභාවෙන ච පරිණතං පරිපක්කන්ති අයමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. එස නයො සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසු. ඉති ඉමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා. ඉමෙසුපි ද්වීසු බලෙසු එතදග්ගභාවො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

ก็ในที่นี้ พระนิพพานนั่นเทียว ชื่อว่า วิเวก เพราะสงัดจากสังขตธรรมทั้งปวง, ชื่อว่า วิราคะ เพราะเป็นที่คลายกำหนัดจากสังขตธรรมทั้งปวง, ชื่อว่า นิโรธ เพราะเป็นที่ดับ (แห่งสังขตธรรมทั้งปวง) ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. และมรรคนั่นเทียว ชื่อว่า โวสสัคคปริณามี. เพราะเหตุนั้น (ภิกษุ) ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก เพราะมีความเป็นไปโดยทำวิเวก (นิพพาน) ให้เป็นอารมณ์, ฉันนั้น (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิราคะ อันอาศัยนิโรธ. และสติสัมโพชฌงค์นั้นแล อันน้อมไปแล้ว แก่รอบแล้ว โดยความเป็นธรรมสละ (กิเลส) เพราะตัดขาดกิเลสทั้งหลายได้โดยเด็ดขาด และโดยความเป็นธรรมแล่นเข้าไปสู่นิพพาน เพราะเกิดขึ้นในขณะแห่งอริยมรรค พึงเห็นเนื้อความนี้เท่านั้น. นี้เป็นนัยในโพชฌงค์ที่เหลือทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ อันเจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ ท่านกล่าวแล้ว. แม้ในพละ ๒ เหล่านี้ ความเป็นเอตทัคคะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

13. තතියෙ විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදීනං චතුන්නං ඣානානං පාළිඅත්ථො ච භාවනානයො ච සබ්බො සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.69-70) විත්ථාරිතොයෙව. ඉමානි පන චත්තාරි ඣානානි එකො භික්ඛු චිත්තෙකග්ගත්ථාය භාවෙති, එකො විපස්සනාපාදකත්ථාය, එකො අභිඤ්ඤාපාදකත්ථාය, එකො නිරොධපාදකත්ථාය, එකො භවවිසෙසත්ථාය. ඉධ පන තානිපි විපස්සනාපාදකානි අධිප්පෙතානි. අයං හි භික්ඛු ඉමානි ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා හෙතුපච්චයපරිග්ගහං කත්වා සප්පච්චයං [Pg.11] නාමරූපඤ්ච වවත්ථපෙත්වා ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. එවමෙතානි ඣානානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානෙව කථිතානි. ඉමස්මිම්පි බලද්වයෙ එතදග්ගභාවො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ อรรถแห่งบาลีและนัยแห่งการเจริญฌาน ๔ มีคำว่า "วิวิจฺเจว กาเมหิ" เป็นต้น ทั้งหมด ข้าพเจ้าได้ขยายไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ก็ฌาน ๔ เหล่านี้ ภิกษุบางรูปย่อมเจริญเพื่อความเป็นหนึ่งแห่งจิต, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งวิปัสสนา, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งอภิญญา, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อภพวิเศษ. ก็ในที่นี้ แม้ฌานเหล่านั้น ท่านประสงค์เอาที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา. จริงอยู่ ภิกษุนี้เข้าฌานเหล่านี้แล้ว ออกจากสมาบัติ พิจารณาสังขารทั้งหลาย กระทำการกำหนดเหตุปัจจัย กำหนดนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย ประมวลอินทรีย์ พละ โพชฌงค์เข้าด้วยกัน ย่อมบรรลุพระอรหัต. ด้วยประการฉะนี้ ฌานเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระนั่นเทียว. แม้ในพละสองหมวดนี้ ความเป็นเอตทัคคะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

14. චතුත්ථෙ සංඛිත්තෙන ච විත්ථාරෙන චාති සංඛිත්තධම්මදෙසනා විත්ථාරධම්මදෙසනා චාති ද්වෙයෙව ධම්මදෙසනාති දස්සෙති. තත්ථ මාතිකං උද්දිසිත්වා කථිතා දෙසනා සංඛිත්තදෙසනා නාම. තමෙව මාතිකං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා විත්ථාරදෙසනා නාම. මාතිකං වා ඨපෙත්වාපි අට්ඨපෙත්වාපි විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා විත්ථාරදෙසනා නාම. තාසු සංඛිත්තදෙසනා නාම මහාපඤ්ඤස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන කථිතා, විත්ථාරදෙසනා නාම මන්දපඤ්ඤස්ස. මහාපඤ්ඤස්ස හි විත්ථාරදෙසනා අතිපපඤ්චො විය හොති. මන්දපඤ්ඤස්ස සඞ්ඛෙපදෙසනා සසකස්ස උප්පතනං විය හොති, නෙව අන්තං න කොටිං පාපුණිතුං සක්කොති. සඞ්ඛෙපදෙසනා ච උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස වසෙන කථිතා, විත්ථාරදෙසනා ඉතරෙසං තිණ්ණං වසෙන. සකලම්පි හි තෙපිටකං සඞ්ඛෙපදෙසනා විත්ථාරදෙසනාති එත්ථෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ ด้วยบทว่า "สํขิตฺเตน จ วิตฺถาเรน จ" นี้ ทรงแสดงว่า ธรรมเทศนามีเพียง ๒ อย่าง คือ สังขิตตธรรมเทศนา และวิตถารธรรมเทศนา. ในธรรมเทศนา ๒ อย่างนั้น เทศนาที่ทรงยกมาติกาขึ้นแสดง ชื่อว่า สังขิตตเทศนา. เทศนาที่ทรงจำแนกมาติกานั้นนั่นแหละโดยพิสดารแล้วแสดง ชื่อว่า วิตถารเทศนา. อีกอย่างหนึ่ง เทศนาที่ทรงจำแนกโดยพิสดารแล้วแสดง จะทรงตั้งมาติกาไว้หรือไม่ตั้งไว้ก็ตาม ชื่อว่า วิตถารเทศนา. ในเทศนา ๒ อย่างนั้น สังขิตตเทศนา ทรงแสดงโดยอัธยาศัยของบุคคลผู้มีปัญญามาก, วิตถารเทศนา (ทรงแสดงโดยอัธยาศัย) ของบุคคลผู้มีปัญญาน้อย. จริงอยู่ สำหรับบุคคลผู้มีปัญญามาก วิตถารเทศนาเป็นเหมือนความเนิ่นช้าเกินไป. สำหรับบุคคลผู้มีปัญญาน้อย สังเขปเทศนาเป็นเหมือนการกระโดดของกระต่าย ย่อมไม่สามารถเพื่อจะบรรลุถึงที่สุดหรือเบื้องต้นได้เลย. และสังเขปเทศนา ทรงแสดงโดยอัธยาศัยของอุคฆฏิตัญญูบุคคล, วิตถารเทศนา (ทรงแสดง) โดยอัธยาศัยของบุคคล ๓ จำพวกที่เหลือ. จริงอยู่ พระไตรปิฎกทั้งหมด ย่อมถึงการนับเข้าในสังเขปเทศนาและวิตถารเทศนานี้เท่านั้น.

15. පඤ්චමෙ යස්මිං, භික්ඛවෙ, අධිකරණෙති විවාදාධිකරණං, අනුවාදාධිකරණං, ආපත්තාධිකරණං, කිච්චාධිකරණන්ති ඉමෙසං චතුන්නං අධිකරණානං යස්මිං අධිකරණෙ. ආපන්නො ච භික්ඛූති ආපත්තිං ආපන්නො භික්ඛු ච. තස්මෙතන්ති තස්මිං එතං. දීඝත්තායාති දීඝං අද්ධානං තිට්ඨනත්ථාය. ඛරත්තායාති දාස-කොණ්ඩ-චණ්ඩාල-වෙනාති එවං ඛරවාචාපවත්තනත්ථාය. වාළත්තායාති පාණි ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පහරණවසෙන කක්ඛළභාවත්ථාය. භික්ඛූ ච න ඵාසුං විහරිස්සන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදාපන්නෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ යෙපි උද්දෙසං වා පරිපුච්ඡං වා ගහෙතුකාමා පධානං වා අනුයුඤ්ජිතුකාමා, තෙ ඵාසුං න විහරිස්සන්ති. භික්ඛුසඞ්ඝස්මිං හි උපොසථපවාරණාය ඨිතාය උද්දෙසාදීහි අත්ථිකා උද්දෙසාදීනි ගහෙතුං න සක්කොන්ති, විපස්සකානං චිත්තුප්පාදො න එකග්ගො හොති, තතො විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොන්ති. එවං භික්ඛූ ච න ඵාසුං විහරිස්සන්ති. න දීඝත්තායාතිආදීසු වුත්තපටිපක්ඛනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า "ยสฺมึ ภิกฺขเว อธิกรเณ" ความว่า ในอธิกรณ์ใด ในบรรดาอธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ คือ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์. บทว่า "อาปนฺโน จ ภิกฺขู" ความว่า และภิกษุผู้ต้องอาบัติ. บทว่า "ตสฺเมตํ" คือ ตสฺมึ เอตํ (ในอธิกรณ์นั้น นี้). บทว่า "ทีฆตฺตาย" ความว่า เพื่อความตั้งอยู่ตลอดกาลนาน. บทว่า "ขรตฺตาย" ความว่า เพื่อความเป็นไปแห่งวาจาหยาบคายอย่างนี้ว่า ทาส คนไม่มีศีล คนจัณฑาล คนจักสาน. บทว่า "วาฬตฺตาย" ความว่า เพื่อความเป็นของหยาบกระด้าง ด้วยอำนาจการประหารด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน ท่อนไม้ เป็นต้น. บทว่า "ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺติ" ความว่า ในหมู่ภิกษุผู้ถึงความวิวาทกันและกัน แม้ภิกษุเหล่าใดผู้ใคร่จะเรียนอุเทศหรือปริปุจฉา หรือใคร่จะประกอบความเพียร ภิกษุเหล่านั้นย่อมอยู่ไม่ผาสุก. จริงอยู่ เมื่ออุโบสถปวารณาในหมู่ภิกษุงดไป ภิกษุผู้ต้องการอุเทศเป็นต้น ย่อมไม่สามารถจะเรียนอุเทศเป็นต้นได้, จิตตุปบาทของวิปัสสกบุคคลทั้งหลายย่อมไม่เป็นหนึ่ง, เพราะเหตุนั้น พวกเธอย่อมไม่สามารถให้คุณวิเศษเกิดขึ้นได้. ด้วยประการฉะนี้ และภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ไม่ผาสุก. ในบทมีคำว่า "น ทีฆตฺตาย" เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

ඉධාති [Pg.12] ඉමස්මිං සාසනෙ. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං පච්චවෙක්ඛති. අකුසලං ආපන්නොති එත්ථ අකුසලන්ති ආපත්ති අධිප්පෙතා, ආපත්තිං ආපන්නොති අත්ථො. කඤ්චිදෙව දෙසන්ති න සබ්බමෙව ආපත්තිං, ආපත්තියා පන කඤ්චිදෙව දෙසං අඤ්ඤතරං ආපත්තින්ති අත්ථො. කායෙනාති කරජකායෙන. අනත්තමනොති අතුට්ඨචිත්තො. අනත්තමනවාචන්ති අතුට්ඨවාචං. මමෙවාති මංයෙව. තත්ථාති තස්මිං අධිකරණෙ. අච්චයො අච්චගමාති අපරාධො අතික්කමිත්වා මද්දිත්වා ගතො, අහමෙවෙත්ථ අපරාධිකො. සුඞ්කදායකංව භණ්ඩස්මින්ති යථා සුඞ්කට්ඨානං පරිහරිත්වා නීතෙ භණ්ඩස්මිං සුඞ්කදායකං අපරාධො අභිභවති, සො ච තත්ථ අපරාධිකො හොති, න රාජානො න රාජපුරිසාති අත්ථො.

บทว่า อิท มีความว่า ในพระศาสนานี้. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ มีความว่า ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้. ในบทว่า อกุสลํ อาปนฺโน นี้ บทว่า อกุสลํ ประสงค์เอาอาบัติ ความว่า ต้องอาบัติแล้ว. บทว่า กญฺจิเทว เทสํ มีความว่า ไม่ใช่ต้องอาบัติทั้งหมด แต่ต้องอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งเป็นส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งอาบัติ. บทว่า กาเยน คือ ด้วยกายอันเกิดแต่ธุลี. บทว่า อนตฺตมโน คือ มีจิตไม่ยินดี. บทว่า อนตฺตมนวาจํ คือ วาจาที่ไม่น่าพอใจ. บทว่า มเมว คือ เรานั่นเทียว. บทว่า ตตฺถ คือ ในอธิกรณ์นั้น. บทว่า อจฺจโย อจฺจคมา มีความว่า โทษได้ก้าวล่วง ย่ำยีไปแล้ว เรานั่นแหละเป็นผู้มีโทษในเรื่องนี้. บทว่า สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมึ มีความว่า เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลเลี่ยงด่านภาษีแล้วนำสินค้าไป โทษย่อมครอบงำผู้ให้ส่วย และผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีโทษในเรื่องนั้น พระราชาไม่มีโทษ ราชบุรุษไม่มีโทษ.

ඉදං වුත්තං හොති – යො හි රඤ්ඤා ඨපිතං සුඞ්කට්ඨානං පරිහරිත්වා භණ්ඩං හරති, තං සහ භණ්ඩසකටෙන ආනෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙන්ති. තත්ථ නෙව සුඞ්කට්ඨානස්ස දොසො අත්ථි, න රඤ්ඤො න රාජපුරිසානං, පරිහරිත්වා ගතස්සෙව පන දොසො, එවමෙවං යං සො භික්ඛු ආපත්තිං ආපන්නො, තත්ථ නෙව ආපත්තියා දොසො, න චොදකස්ස. තීහි පන කාරණෙහි තස්සෙව භික්ඛුනො දොසො. තස්ස හි ආපත්තිං ආපන්නභාවෙනපි දොසො, චොදකෙ අනත්තමනතායපි දොසො, අනත්තමනස්ස සතො පරෙසං ආරොචනෙනපි දොසො. චොදකස්ස පන යං සො තං ආපත්තිං ආපජ්ජන්තං අද්දස, තත්ථ දොසො නත්ථි. අනත්තමනතාය චොදනාය පන දොසො. තම්පි අමනසිකරිත්වා අයං භික්ඛු අත්තනොව දොසං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘ඉති මමෙව තත්ථ අච්චයො අච්චගමා සුඞ්කදායකංව භණ්ඩස්මි’’න්ති එවං පටිසඤ්චික්ඛතීති අත්ථො. දුතියවාරෙ චොදකස්ස අනත්තමනතා ච අනත්තමනතාය චොදිතභාවො චාති ද්වෙ දොසා, තෙසං වසෙන ‘‘අච්චයො අච්චගමා’’ති එත්ථ යොජනා කාතබ්බා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

มีคำอธิบายดังนี้: ก็ผู้ใดเลี่ยงด่านภาษีที่พระราชาทรงตั้งไว้แล้วขนสินค้าไป, (ราชบุรุษ) นำผู้นั้นพร้อมทั้งเกวียนสินค้ามาถวายพระราชา. ในเรื่องนั้น ด่านภาษีไม่มีโทษเลย, พระราชาไม่มีโทษ, ราชบุรุษไม่มีโทษ, แต่ผู้ที่เลี่ยงไปนั่นแหละมีโทษ ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นต้องอาบัติใด, ในเรื่องนั้น อาบัติไม่มีโทษเลย, โจทก์ก็ไม่มีโทษ. แต่ว่า ภิกษุนั้นนั่นแหละมีโทษด้วยเหตุ ๓ ประการ. คือ ภิกษุนั้นมีโทษแม้เพราะความเป็นผู้ต้องอาบัติ, มีโทษแม้เพราะความไม่พอใจในโจทก์, มีโทษแม้เพราะเมื่อตนไม่พอใจแล้วไม่บอกแก่ผู้อื่น. ส่วนโจทก์นั้น การที่เขาเห็นภิกษุนั้นกำลังต้องอาบัตินั้น ในเรื่องนั้นไม่มีโทษ แต่มีโทษในการโจทด้วยความไม่พอใจ. ภิกษุนี้ไม่ใส่ใจถึงโทษนั้น พิจารณาเห็นแต่โทษของตนเองว่า "ดังนี้ ความผิดได้ล่วงเกินเรานั่นเทียวในเรื่องนั้น เปรียบเหมือน (โทษครอบงำ) ผู้ให้ส่วยในเมื่อมีสินค้า" ดังนี้ ความว่า ย่อมพิจารณาเห็นอย่างนี้. ในวาระที่สอง โทษของโจทก์มี ๒ อย่าง คือ ความไม่พอใจ ๑ และความเป็นผู้ถูกโจทด้วยความไม่พอใจ ๑ พึงประกอบความในบทว่า "อจฺจโย อจฺจคมา" นี้ ด้วยอำนาจแห่งโทษทั้งสองนั้น. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น.

16. ඡට්ඨෙ අඤ්ඤතරොති එකො අපාකටනාමො බ්‍රාහ්මණො. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති යෙනාති භුම්මත්ථෙ කරණවචනං. තස්මා යත්ථ භගවා, තත්ථ උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. යෙන වා කාරණෙන භගවා දෙවමනුස්සෙහි උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙන කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙන ච කාරණෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො[Pg.13]? නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමාධිප්පායෙන, සාදුඵලූපභොගාධිප්පායෙන දිජගණෙහි නිච්චඵලිතමහාරුක්ඛො විය. උපසඞ්කමීති ගතොති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමිත්වාති උපසඞ්කමනපරියොසානදීපනං. අථ වා එවං ගතො තතො ආසන්නතරං ඨානං භගවතො සමීපසඞ්ඛාතං ගන්ත්වාතිපි වුත්තං හොති.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อญฺญตโร คือ พราหมณ์คนหนึ่งผู้มีชื่อไม่ปรากฏ. ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ นี้ บทว่า เยน เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. เพราะฉะนั้น พึงทราบความในบทนี้ว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด เขาเข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น. หรือพึงเห็นความในบทนี้ว่า พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุใด เขาเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนั้น. ก็พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุอะไร? ด้วยความประสงค์จะบรรลุคุณวิเศษต่างๆ เปรียบเหมือนหมู่สกุณาพึงเข้าอาศัยต้นไม้ใหญ่ที่มีผลเป็นนิตย์ ด้วยความประสงค์จะบริโภคผลไม้อันโอชา. บทว่า อุปสงฺกมิ มีความว่า ไปแล้ว. บทว่า อุปสงฺกมิตฺวา เป็นบทแสดงที่สุดแห่งการเข้าไปเฝ้า. อีกอย่างหนึ่ง มีความว่า พราหมณ์นั้นไปแล้วอย่างนี้ ได้ไปยังสถานที่ใกล้กว่านั้น อันนับว่าเป็นที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค.

භගවතා සද්ධිං සම්මොදීති යථා ච ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තො භගවා තෙන, එවං සොපි භගවතා සද්ධිං සමප්පවත්තමොදො අහොසි, සීතොදකං විය උණ්හොදකෙන සම්මොදිතං එකීභාවං අගමාසි. යාය ච ‘‘කච්චි, භො ගොතම, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි භොතො ගොතමස්ස ච සාවකානඤ්ච අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරො’’තිආදිකාය කථාය සම්මොදි, තං පීතිපාමොජ්ජසඞ්ඛාතස්ස සම්මොදස්ස ජනනතො සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො ච සම්මොදනීයං, අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරතාය සුචිරම්පි කාලං සාරෙතුං නිරන්තරං පවත්තෙතුං අරහරූපතො සරිතබ්බභාවතො ච සාරණීයං. සුය්‍යමානසුඛතො වා සම්මොදනීයං, අනුස්සරියමානසුඛතො සාරණීයං, තථා බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතාය සම්මොදනීයං, අත්ථපරිසුද්ධතාය සාරණීයන්ති එවං අනෙකෙහි පරියායෙහි සම්මොදනීයං සාරණීයං කථං වීතිසාරෙත්වා පරියොසාපෙත්වා නිට්ඨපෙත්වා යෙනත්ථෙන ආගතො, තං පුච්ඡිතුකාමො එකමන්තං නිසීදි.

บทว่า ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ มีความว่า พระผู้มีพระภาคผู้ตรัสถามถึงความเป็นอยู่ได้เป็นต้นกับพราหมณ์นั้นฉันใด แม้พราหมณ์นั้นก็ได้มีความบันเทิงเป็นไปเสมอกันกับพระผู้มีพระภาคฉันนั้น เปรียบเหมือนน้ำเย็นผสมกับน้ำร้อนถึงความเป็นอันเดียวกัน. และได้ปราศรัยด้วยถ้อยคำมีอาทิว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม ท่านยังพอทนได้หรือ ยังพอเป็นไปได้หรือ ท่านพระโคดมและเหล่าสาวกมีอาพาธน้อย มีโรคน้อย กระปรี้กระเปร่า มีกำลัง และอยู่ผาสุกดีหรือ". ถ้อยคำนั้นชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะก่อให้เกิดความบันเทิงอันได้แก่ปีติและปราโมทย์ และเพราะเป็นสิ่งที่ควรบันเทิง, ชื่อว่า สารณียะ เพราะมีความไพเราะทั้งอรรถและพยัญชนะ จึงควรให้ระลึกถึงและเป็นไปเนืองนิตย์ได้แม้สิ้นกาลนาน และเพราะเป็นสิ่งที่ควรระลึกถึง. หรือชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะมีความสุขเมื่อกำลังฟัง, ชื่อว่า สารณียะ เพราะมีความสุขเมื่อกำลังระลึกถึง. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะพยัญชนะบริสุทธิ์, ชื่อว่า สารณียะ เพราะอรรถบริสุทธิ์. พราหมณ์ครั้นกล่าวถ้อยคำอันเป็นสัมโมทนียะและสารณียะโดยปริยายเป็นอันมากอย่างนี้ให้จบสิ้นลงแล้ว, มีความประสงค์จะทูลถามถึงเนื้อความที่ตนมา จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง.

එකමන්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය. තස්මා යථා නිසින්නො එකමන්තං නිසින්නො හොති, තථා නිසීදීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. භුම්මත්ථෙ වා එතං උපයොගවචනං. නිසීදීති උපාවිසි. පණ්ඩිතා හි පුරිසා ගරුට්ඨානීයං උපසඞ්කමිත්වා ආසනකුසලතාය එකමන්තං නිසීදන්ති. අයඤ්ච නෙසං අඤ්ඤතරො, තස්මා එකමන්තං නිසීදි.

บทว่า เอกมนฺตํ เป็นภาวนปุงสกลิงค์ (แสดงอาการ) เหมือนในบทเป็นต้นว่า "วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺติ" (พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไม่สม่ำเสมอ). เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้ว่า นั่งแล้วโดยอาการที่ชื่อว่านั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. หรือบทนี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. บทว่า นิสีทิ คือ เข้าไปนั่งใกล้. ด้วยว่า บัณฑิตบุรุษทั้งหลาย เข้าไปหาท่านผู้ควรแก่การเคารพแล้ว ย่อมนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ด้วยความฉลาดในอาสนะ. และพราหมณ์นี้ก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาบัณฑิตบุรุษเหล่านั้น เพราะฉะนั้น เขาจึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง.

කථං නිසින්නො පන එකමන්තං නිසින්නො හොතීති? ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා. සෙය්‍යථිදං – අතිදූරං, අච්චාසන්නං, උපරිවාතං, උන්නතප්පදෙසං, අතිසම්මුඛං අතිපච්ඡාති. අතිදූරෙ නිසින්නො හි සචෙ කථෙතුකාමො හොති, උච්චාසද්දෙන කථෙතබ්බං හොති. අච්චාසන්නෙ නිසින්නො සඞ්ඝට්ටනං කරොති[Pg.14]. උපරිවාතෙ නිසින්නො සරීරගන්ධෙන බාධති. උන්නතප්පදෙසෙ නිසින්නො අගාරවං පකාසෙති. අතිසම්මුඛා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, චක්ඛුනා චක්ඛුං ආහච්ච දට්ඨබ්බං හොති. අතිපච්ඡා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, ගීවං පසාරෙත්වා දට්ඨබ්බං හොති. තස්මා අයම්පි එතෙ ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’ති.

ถามว่า ก็ นั่งอย่างไร จึงจะชื่อว่านั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง? ตอบว่า เว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการเสีย. ได้แก่ (นั่ง) ไกลเกินไป, ใกล้เกินไป, เหนือลม, ในที่สูง, ตรงหน้าเกินไป, และข้างหลังเกินไป. ด้วยว่า ผู้นั่งในที่ไกลเกินไป หากประสงค์จะพูด ก็จะต้องพูดด้วยเสียงดัง. ผู้นั่งในที่ใกล้เกินไป ย่อมกระทบกระทั่ง. ผู้นั่งในที่เหนือลม ย่อมเบียดเบียนด้วยกลิ่นกาย. ผู้นั่งในที่สูง ย่อมแสดงความไม่เคารพ. ผู้นั่งตรงหน้าเกินไป หากประสงค์จะดู ก็จะต้องดูโดยจ้องตาต่อตา. ผู้นั่งข้างหลังเกินไป หากประสงค์จะดู ก็จะต้องยืดคอดู. เพราะฉะนั้น แม้พราหมณ์นี้ก็เว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการเหล่านี้แล้วจึงนั่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เอกมนฺตํ นิสีทิ".

එතදවොචාති දුවිධා හි පුච්ඡා – අගාරිකපුච්ඡා, අනගාරිකපුච්ඡා ච. තත්ථ ‘‘කිං, භන්තෙ, කුසලං, කිං අකුසල’’න්ති (ම. නි. 3.296) ඉමිනා නයෙන අගාරිකපුච්ඡා ආගතා. ‘‘ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති (ම. නි. 3.86) ඉමිනා නයෙන අනගාරිකපුච්ඡා. අයං පන අත්තනො අනුරූපං අගාරිකපුච්ඡං පුච්ඡන්තො එතං ‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු කො පච්චයො’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ හෙතු පච්චයොති උභයම්පෙතං කාරණවෙවචනමෙව. අධම්මචරියාවිසමචරියාහෙතූති අධම්මචරියාසඞ්ඛාතාය විසමචරියාය හෙතු, තංකාරණා තප්පච්චයාති අත්ථො. තත්‍රායං පදත්ථො – අධම්මස්ස චරියා අධම්මචරියා, අධම්මකාරණන්ති අත්ථො. විසමං චරියා, විසමස්ස වා කම්මස්ස චරියාති විසමචරියා. අධම්මචරියා ච සා විසමචරියා චාති අධම්මචරියාවිසමචරියා. එතෙනුපායෙන සුක්කපක්ඛෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්ථතො පනෙත්ථ අධම්මචරියාවිසමචරියා නාම දස අකුසලකම්මපථා, ධම්මචරියාසමචරියා නාම දස කුසලකම්මපථාති වෙදිතබ්බා.

ในบทว่า เอตทโวจ นี้ พึงทราบว่า คำถามมี ๒ อย่าง คือ คำถามของคฤหัสถ์ และคำถามของอนคาริก (ผู้ไม่ครองเรือน) ในคำถาม ๒ อย่างนั้น คำถามของคฤหัสถ์มาโดยนัยนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล” คำถามของอนคาริกมาโดยนัยนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหล่านี้คือปัญจุปาทานขันธ์ใช่ไหมหนอ” ส่วนพราหมณ์ผู้นี้ เมื่อจะทูลถามคำถามของคฤหัสถ์ที่สมควรแก่ตน จึงได้กล่าวคำนี้เป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย” ในบทเหล่านั้น ทั้งสองบทคือ เหตุ และ ปัจจโย เป็นไวพจน์ของคำว่า การณะ (เหตุ) นั่นเอง บทว่า อธัมมจริยาวิสมจริยาเหตุ มีความว่า เพราะเหตุแห่งความประพฤติไม่สม่ำเสมอที่เรียกว่าความประพฤติไม่เป็นธรรม, เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น ในบทนั้น มีความหมายของบทดังนี้: การประพฤติอธรรม ชื่อว่า อธัมมจริยา ความหมายคือ การกระทำสิ่งที่ไม่ใช่ธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอ หรือ การประพฤติกรรมที่ไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสมจริยา การประพฤติไม่เป็นธรรมนั้นด้วย และเป็นการประพฤติไม่สม่ำเสมอด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธัมมจริยาวิสมจริยา ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความหมายแม้ในฝ่ายขาว (ฝ่ายกุศล) ในที่นี้ โดยความหมาย พึงทราบว่า อธัมมจริยาวิสมจริยา ได้แก่ อกุศลกรรมบถ ๑๐, ธัมมจริยาสมจริยา ได้แก่ กุศลกรรมบถ ๑๐

අභික්කන්තං, භො ගොතමාති එත්ථ අයං අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනෙසු දිස්සති. ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’තිආදීසු (උදා. 45; චූළව. 383; අ. නි. 8.20) හි ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ.

ในบทว่า อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม นี้ อภิกกันตศัพท์นี้ ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป, งาม, งามยิ่ง, และการแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราตรีผ่านไปแล้ว ปฐมยามล่วงไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป ในบทเป็นต้นว่า “ท่านผู้นี้เป็นผู้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกนี้” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า งาม

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. –

“ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองอยู่ด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง ส่องทิศทั้งปวงให้สว่างไสว”

ආදීසු [Pg.15] (වි. ව. 857) අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ’’තිආදීසු (දී. නි. 1.250; පාරා. 15) අබ්භනුමොදනෙ. ඉධාපි අබ්භනුමොදනෙයෙව. යස්මා ච අබ්භනුමොදනෙ, තස්මා සාධු සාධු, භො ගොතමාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං.

ในบทเป็นต้น (ดังคาถาที่ยกมา) อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า รูปงามยิ่ง ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง แม้ในที่นี้ ก็ปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง นั่นแหละ และเพราะปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง ฉะนั้น พึงทราบว่า เป็นอันกล่าวว่า “ดีละ ดีละ ท่านพระโคดม”

‘‘භයෙ කොධෙ පසංසායං, තුරිතෙ කොතූහලච්ඡරෙ;

හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච, කරෙ ආමෙඩිතං බුධො’’ති. –

“บัณฑิตพึงกล่าวซ้ำในเวลาหวาดกลัว โกรธ สรรเสริญ รีบร้อน ตื่นเต้นอัศจรรย์ใจ ร่าเริง โศกเศร้า และเลื่อมใส”

ඉමිනා ච ලක්ඛණෙන ඉධ පසාදවසෙන පසංසාවසෙන චායං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. අථ වා අභික්කන්තන්ති අභික්කන්තං අතිඉට්ඨං අතිමනාපං, අතිසුන්දරන්ති වුත්තං හොති.

และด้วยหลักการนี้ พึงทราบว่า ในที่นี้ คำว่า อภิกฺกนฺตํ นี้ ท่านกล่าวไว้ ๒ ครั้ง ด้วยอำนาจความเลื่อมใสและด้วยอำนาจการสรรเสริญ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อภิกฺกนฺตํ เป็นอันกล่าวว่า น่าปรารถนายิ่งนัก น่าพอใจยิ่งนัก งามยิ่งนัก

තත්ථ එකෙන අභික්කන්තසද්දෙන දෙසනං ථොමෙති, එකෙන අත්තනො පසාදං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අභික්කන්තං, භො ගොතම, යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනා, අභික්කන්තං යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනං ආගම්ම මම පසාදොති. භගවතොයෙව වා වචනං ද්වෙ ද්වෙ අත්ථෙ සන්ධාය ථොමෙති – භොතො ගොතමස්ස වචනං අභික්කන්තං දොසනාසනතො, අභික්කන්තං ගුණාධිගමනතො, තථා සද්ධාජනනතො, පඤ්ඤාජනනතො, සාත්ථතො, සබ්‍යඤ්ජනතො, උත්තානපදතො, ගම්භීරත්ථතො, කණ්ණසුඛතො, හදයඞ්ගමතො, අනත්තුක්කංසනතො, අපරවම්භනතො, කරුණාසීතලතො, පඤ්ඤාවදාතතො, ආපාථරමණීයතො, විමද්දක්ඛමතො, සුය්‍යමානසුඛතො, වීමංසියමානහිතතොති එවමාදීහි යොජෙතබ්බං.

ในสองบทนั้น ด้วยอภิกกันตศัพท์บทหนึ่ง เป็นการสรรเสริญพระธรรมเทศนา, ด้วยอีกบทหนึ่ง เป็นการสรรเสริญความเลื่อมใสของตน ในที่นี้มีความประสงค์ดังนี้: “ข้าแต่ท่านพระโคดม พระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ไพเราะยิ่งนัก, ความเลื่อมใสของข้าพเจ้าที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ ก็ไพเราะยิ่งนัก” หรืออีกนัยหนึ่ง พราหมณ์สรรเสริญพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคโดยมุ่งหมายถึงความหมายคู่ๆ กันไป คือ พระดำรัสของท่านพระโคดมไพเราะยิ่งนัก เพราะทำลายโทษ, ไพเราะยิ่งนัก เพราะทำให้บรรลุคุณ, เช่นเดียวกัน ไพเราะยิ่งนัก เพราะทำให้เกิดศรัทธา, เพราะทำให้เกิดปัญญา, เพราะมีอรรถ, เพราะมีพยัญชนะ, เพราะมีบทที่เข้าใจง่าย, เพราะมีอรรถลึกซึ้ง, เพราะฟังแล้วสบายหู, เพราะซาบซึ้งใจ, เพราะไม่ยกตน, เพราะไม่ข่มผู้อื่น, เพราะเย็นด้วยพระกรุณา, เพราะบริสุทธิ์ด้วยปัญญา, เพราะไพเราะในเบื้องต้น, เพราะทนต่อการพิสูจน์, เพราะเป็นสุขเมื่อกำลังฟัง, เพราะเป็นประโยชน์เมื่อกำลังไตร่ตรอง พึงประกอบความด้วยบทเป็นต้นอย่างนี้

තතො පරම්පි චතූහි උපමාහි දෙසනංයෙව ථොමෙති. තත්ථ නික්කුජ්ජිතන්ති අධොමුඛඨපිතං, හෙට්ඨාමුඛජාතං වා. උක්කුජ්ජෙය්‍යාති උපරිමුඛං කරෙය්‍ය. පටිච්ඡන්නන්ති තිණපණ්ණාදිඡාදිතං. විවරෙය්‍යාති උග්ඝාටෙය්‍ය. මූළ්හස්සාති දිසාමූළ්හස්ස. මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍යාති හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘එස මග්ගො’’ති වදෙය්‍ය. අන්ධකාරෙති කාළපක්ඛචාතුද්දසීඅඩ්ඪරත්තඝනවනසණ්ඩමෙඝපටලෙහි චතුරඞ්ගෙ තමෙ. අයං තාව අනුත්තානපදත්ථො.

ต่อจากนั้นไป พราหมณ์สรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ข้อ ในอุปมาเหล่านั้น บทว่า นิกฺกุชฺชิตํ คือ ของที่คว่ำไว้ หรือของที่เกิดมามีหน้าอยู่เบื้องล่าง บทว่า อุกฺกุชฺเชยฺย คือ พึงทำให้มีหน้าอยู่เบื้องบน (พึงหงาย) บทว่า ปฏิจฺฉนฺนํ คือ ของที่หญ้าและใบไม้เป็นต้นปิดบังไว้ บทว่า วิวเรยฺย คือ พึงเปิด บทว่า มูฬฺหสฺส คือ แก่ผู้หลงทิศ บทว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย คือ จับมือแล้วพึงบอกว่า “นี่คือทาง” บทว่า อนฺธกาเร คือ ในความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ คือ วัน ๑๔ ค่ำข้างแรม, เที่ยงคืน, ป่าทึบ, และเมฆหนาทึบ นี้เป็นความหมายของบทที่ยังไม่ชัดเจนก่อน

අයං පන අධිප්පායයොජනා – යථා කොචි නික්කුජ්ජිතං උක්කුජ්ජෙය්‍ය, එවං සද්ධම්මවිමුඛං අසද්ධම්මෙ පතිතං මං අසද්ධම්මා වුට්ඨාපෙන්තෙන, යථා පටිච්ඡන්නං විවරෙය්‍ය, එවං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානතො පභුති මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්නං [Pg.16] සාසනං විවරන්තෙන, යථා මූළ්හස්ස මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, එවං කුම්මග්ගමිච්ඡාමග්ගප්පටිපන්නස්ස මෙ සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආවිකරොන්තෙන, යථා අන්ධකාරෙ තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, එවං මොහන්ධකාරෙ නිමුග්ගස්ස මෙ බුද්ධාදිරතනරූපානි අපස්සතො තප්පටිච්ඡාදකමොහන්ධකාරවිද්ධංසකදෙසනාපජ්ජොතධාරණෙන මය්හං භොතා ගොතමෙන එතෙහි පරියායෙහි පකාසිතත්තා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතොති.

ส่วนนี้เป็นการเชื่อมโยงความหมายที่ประสงค์: บุคคลใดพึงหงายของที่คว่ำไว้ ฉันใด, ท่านผู้ให้ข้าพเจ้าผู้หันหลังให้สัทธรรม ตกอยู่ในอสัทธรรม ได้ลุกขึ้นจากอสัทธรรม ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงเปิดของที่ถูกปิดบังไว้ ฉันใด, ท่านผู้เปิดเผยพระศาสนาที่ถูกป่าทึบคือมิจฉาทิฏฐิปิดบังไว้จำเดิมแต่กาลอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงบอกทางแก่ผู้หลงทาง ฉันใด, ท่านผู้ทำให้ทางสวรรค์และทางพระนิพพานปรากฏแก่ข้าพเจ้าผู้ดำเนินไปในทางผิดทางชั่ว ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด ฉันใด, ท่านผู้ตามประทีปคือเทศนาที่กำจัดความมืดคือโมหะอันปิดบังธรรมนั้น สำหรับข้าพเจ้าผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะ มองไม่เห็นสภาวะแห่งรัตนะมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ก็ฉันนั้น เพราะท่านพระโคดมได้ประกาศธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยปริยายเหล่านี้ ฉะนั้น (จึงเป็นอันกล่าวว่า) ธรรมอันท่านประกาศแล้วโดยอเนกปริยาย

එවං දෙසනං ථොමෙත්වා ඉමාය දෙසනාය රතනත්තයෙ පසන්නචිත්තො පසන්නාකාරං කරොන්තො එසාහන්තිආදිමාහ. තත්ථ එසාහන්ති එසො අහං. භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමීති භවං මෙ ගොතමො සරණං පරායණං අඝස්ස තාතා හිතස්ස ච විධාතාති ඉමිනා අධිප්පායෙන භවන්තං ගොතමං ගච්ඡාමි භජාමි සෙවාමි පයිරුපාසාමි, එවං වා ජානාමි බුජ්ඣාමීති. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගති අත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. තස්මා ගච්ඡාමීති ඉමස්ස ජානාමි බුජ්ඣාමීති අයමත්ථො වුත්තො. ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චාති එත්ථ පන අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ ච චතූසු අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො. සො අත්ථතො අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34) විත්ථාරො. න කෙවලඤ්ච අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච, අපිච ඛො අරියඵලෙහි සද්ධිං පරියත්තිධම්මොපි. වුත්තඤ්හෙතං ඡත්තමාණවකවිමානෙ –

(พราหมณ์) สรรเสริญพระธรรมเทศนาอย่างนี้แล้ว มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยพระธรรมเทศนานี้ เมื่อจะกระทำการแสดงอาการของผู้เลื่อมใส จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า เอสาหํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอสาหํ คือ เอโส อหํ. บทว่า ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ความว่า พระโคดมผู้เจริญเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของข้าพเจ้า เป็นผู้ป้องกันจากความทุกข์ และเป็นผู้จัดการประโยชน์เกื้อกูล ด้วยอธิบายอย่างนี้ ข้าพเจ้าจึงถึงพระโคดมผู้เจริญ คือ เข้าไปคบหา เข้าไปรับใช้ เข้าไปนั่งใกล้ หรืออีกอย่างหนึ่งว่า ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเข้าใจ. จริงอยู่ ธาตุเหล่าใดมีความหมายว่า ไป ธาตุเหล่านั้นก็มีความหมายว่า รู้ ด้วย. เพราะเหตุนั้น คำว่า คจฺฉามิ นี้ จึงมีความหมายว่า ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเข้าใจ ดังนี้. ส่วนในบทว่า ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ นั้น ธรรมชื่อว่าย่อมทรงไว้ซึ่งผู้บรรลุมรรคแล้ว ผู้กระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธแล้ว และผู้ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ ไม่ให้ตกไปในอบาย ๔ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธรรม. ธรรมนั้นโดยอรรถได้แก่ อริยมรรคและนิพพาน. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สังขตธรรมมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งสังขตธรรมเหล่านั้น" (ดังนี้เป็นต้นโดยพิสดาร). และมิใช่เพียงแต่อริยมรรคและนิพพานเท่านั้น แต่ยังหมายถึงปริยัติธรรมพร้อมด้วยอริยผลทั้งหลายด้วย. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในฉัตตมาณวกวิมานว่า –

‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං, ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං;

මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං, ධම්මමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 887);

"ท่านจงเข้าถึงธรรมนี้อันเป็นที่สำรอกราคะ ไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก, ธรรมอันเป็นอสังขตะ ไม่เป็นปฏิปักษ์, ธรรมนี้อันไพเราะ คล่องแคล่ว จำแนกไว้ดีแล้ว เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด"

එත්ථ රාගවිරොගොති මග්ගො කථිතො. අනොජමසොකන්ති ඵලං. ධම්මමසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං. අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තන්ති පිටකත්තයෙන විභත්තා සබ්බධම්මක්ඛන්ධාති. දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙන සංහතොති සඞ්ඝො. සො අත්ථතො අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහො. වුත්තඤ්හෙතං තස්මියෙව විමානෙ –

ในคาถานั้น ด้วยบทว่า ราควิราโค ตรัสถึงมรรค. ด้วยบทว่า อเนชมโสกํ ตรัสถึงผล. ด้วยบทว่า ธมฺมมสงฺขตํ ตรัสถึงนิพพาน. ด้วยบทว่า อปฺปฏิฏกูลํ มธุรมิมํ ปคุนํ สุวิภตฺตํ ตรัสถึงธรรมขันธ์ทั้งหมดที่จำแนกไว้โดยปิฎกสาม. ชื่อว่าสงฆ์ เพราะเป็นหมู่ที่รวมกันโดยมีทิฏฐิและศีลเสมอกัน. สงฆ์นั้นโดยอรรถได้แก่ หมู่แห่งอริยบุคคล ๘. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวิมานนั้นนั่นเองว่า –

‘‘යත්ථ ච දින්නමහප්ඵලමාහු, චතූසු සුචීසු පුරිසයුගෙසු;

අට්ඨ ච පුග්ගලධම්මදසා තෙ, සඞ්ඝමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 888);

"ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ทานที่ถวายในบุรุษยุคล ๔ คู่ ผู้บริสุทธิ์เหล่าใด มีผลมาก, บุคคล ๘ เหล่านั้นผู้เห็นธรรม ท่านจงเข้าถึงสงฆ์หมู่นี้เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด"

භික්ඛූනං [Pg.17] සඞ්ඝො භික්ඛුසඞ්ඝො. එත්තාවතා බ්‍රාහ්මණො තීණි සරණගමනානි පටිවෙදෙසි.

หมู่แห่งภิกษุชื่อว่า ภิกษุสงฆ์. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พราหมณ์ได้ประกาศสรณคมน์ ๓ ประการ.

ඉදානි තෙසු සරණගමනෙසු කොසල්ලත්ථං සරණං, සරණගමනං, යො ච සරණං ගච්ඡති, සරණගමනප්පභෙදො, සරණගමනඵලං, සංකිලෙසො, භෙදොති අයං විධි වෙදිතබ්බො.

บัดนี้ เพื่อความฉลาดในสรณคมน์เหล่านั้น พึงทราบวิธีนี้ คือ สรณะ, สรณคมน์, ผู้ที่ถึงสรณะ, ประเภทแห่งสรณคมน์, ผลแห่งสรณคมน์, ความเศร้าหมอง, และการทำลาย.

සෙය්‍යථිදං – පදත්ථතො තාව හිංසතීති සරණං, සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිපරිකිලෙසං හනති විනාසෙතීති අත්ථො, රතනත්තයස්සෙවෙතං අධිවචනං. අථ වා හිතෙ පවත්තනෙන අහිතා ච නිවත්තනෙන සත්තානං භයං හිංසතීති බුද්ධො, භවකන්තාරා උත්තාරණෙන ලොකස්ස අස්සාසදානෙන ච ධම්මො, අප්පකානම්පි කාරානං විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සඞ්ඝො. තස්මා ඉමිනාපි පරියායෙන රතනත්තයං සරණං. තප්පසාදතග්ගරුතාහි විහතකිලෙසො තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො සරණගමනං. තංසමඞ්ගීසත්තො සරණං ගච්ඡති, වුත්තප්පකාරෙන චිත්තුප්පාදෙන ‘‘එතානි මෙ තීණි රතනානි සරණං, එතානි පරායණ’’න්ති එවං උපෙතීති අත්ථො. එවං තාව සරණං සරණගමනං යො ච සරණං ගච්ඡති ඉදං තයං වෙදිතබ්බං.

กล่าวคือ – เบื้องต้น โดยอรรถแห่งบทว่า ชื่อว่าสรณะ เพราะย่อมเบียดเบียน คือ ทำลาย. อธิบายว่า ย่อมทำลาย ย่อมยังภัย ความหวาดสะดุ้ง ทุกข์ และความลำบากในทุคคติของเหล่าผู้ถึงสรณะให้พินาศไป ด้วยสรณคมน์นั้นเอง, คำนี้เป็นชื่อของพระรัตนตรัย. อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัยของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการให้เป็นไปในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และด้วยการให้งดเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, พระธรรมชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัยของโลก ด้วยการให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพ และด้วยการประทานความอุ่นใจ, พระสงฆ์ชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัย ด้วยการกระทำให้ได้ผลไพบูลย์แม้แห่งการกระทำอันเล็กน้อย. เพราะเหตุนั้น แม้โดยปริยายนี้ พระรัตนตรัยจึงชื่อว่าสรณะ. จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นโดยอาการมีความเลื่อมใสและความเคารพในพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ตั้ง มีกิเลสอันถูกกำจัดแล้ว มีความเป็นไปในอาการมีความน้อมไปในพระรัตนตรัยนั้นเป็นอย่างยิ่ง ชื่อว่า สรณคมน์. สัตว์ผู้ประกอบพร้อมด้วยจิตตุปบาทนั้น ชื่อว่าผู้ถึงสรณะ. อธิบายว่า ย่อมเข้าถึงด้วยจิตตุปบาทตามประการที่กล่าวแล้วว่า "รัตนะ ๓ เหล่านี้เป็นที่พึ่งของเรา, รัตนะเหล่านี้เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของเรา" ดังนี้. เบื้องต้น พึงทราบองค์สามนี้ คือ สรณะ สรณคมน์ และผู้ที่ถึงสรณะ อย่างนี้.

සරණගමනප්පභෙදෙ පන දුවිධං සරණගමනං ලොකුත්තරං ලොකියඤ්චාති. තත්ථ ලොකුත්තරං දිට්ඨසච්චානං මග්ගක්ඛණෙ සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන ආරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා කිච්චතො සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣති. ලොකියං පුථුජ්ජනානං සරණගමනුපක්කිලෙසවික්ඛම්භනෙන ආරම්මණතො බුද්ධාදිගුණාරම්මණං හුත්වා ඉජ්ඣති. තං අත්ථතො බුද්ධාදීසු වත්ථූසු සද්ධාපටිලාභො, සද්ධාමූලිකා ච සම්මාදිට්ඨි දසසු පුඤ්ඤකිරියාවත්ථූසු දිට්ඨිජුකම්මන්ති වුච්චති.

ส่วนในประเภทแห่งสรณคมน์ สรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ โลกุตตรสรณคมน์ และโลกิยสรณคมน์. ในสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น โลกุตตรสรณคมน์สำหรับพระอริยบุคคลผู้เห็นสัจจะแล้ว ย่อมสำเร็จในพระรัตนตรัยทั้งสิ้นโดยกิจ โดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์โดยทางอารมณ์ ด้วยการตัดขาดอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ได้ในขณะแห่งมรรค. โลกิยสรณคมน์สำหรับปุถุชน ย่อมสำเร็จโดยมีคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นอารมณ์โดยทางอารมณ์ ด้วยการข่มอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ไว้. สรณคมน์นั้นโดยอรรถแล้ว ได้แก่ การได้ศรัทธาในวัตถุทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น, สัมมาทิฏฐิอันมีศรัทธาเป็นมูล และทิฏฐุชุกรรมในบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการ.

තයිදං චතුධා පවත්තති අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන තප්පරායණතාය සිස්සභාවූපගමනෙන පණිපාතෙනාති. තත්ථ අත්තසන්නිය්‍යාතනං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං අත්තානං බුද්ධස්ස නිය්‍යාතෙමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්සා’’ති එවං බුද්ධාදීනං අත්තපරිච්චජනං. තප්පරායණතා නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං බුද්ධපරායණො, ධම්මපරායණො, සඞ්ඝපරායණො ඉති මං ධාරෙථා’’ති එවං තප්පරායණභාවො. සිස්සභාවූපගමනං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං බුද්ධස්ස [Pg.18] අන්තෙවාසිකො, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස ඉති මං ධාරෙථා’’ති එවං සිස්සභාවූපගමො. පණිපාතො නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං අභිවාදන-පච්චුට්ඨාන-අඤ්ජලිකම්ම-සාමීචිකම්මං බුද්ධාදීනංයෙව තිණ්ණං වත්ථූනං කරොමි ඉති මං ධාරෙථා’’ති එවං බුද්ධාදීසු පරමනිපච්චකාරො. ඉමෙසඤ්හි චතුන්නම්පි ආකාරානං අඤ්ඤතරම්පි කරොන්තෙන ගහිතංයෙව හොති සරණගමනං.

โลกิยสรณคมน์นั้นย่อมเป็นไปโดย ๔ ประการ คือ ด้วยการมอบตน, ด้วยความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า, ด้วยการเข้าถึงความเป็นศิษย์, และด้วยการนอบน้อม. ใน ๔ ประการนั้น การมอบตน ได้แก่ การสละตนแก่พระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าขอมอบตนแด่พระพุทธเจ้า แด่พระธรรม แด่พระสงฆ์". ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ได้แก่ ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้าอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าเป็นผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มีพระธรรมเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มีพระสงฆ์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". การเข้าถึงความเป็นศิษย์ ได้แก่ การเข้าถึงความเป็นศิษย์อย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าเป็นอันเตวาสิกของพระพุทธเจ้า ของพระธรรม ของพระสงฆ์ ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". การนอบน้อม ได้แก่ การแสดงความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าจะกระทำการอภิวาท การลุกรับ การทำอัญชลี การทำสามีจิกรรม ต่อวัตถุ ๓ คือ พระพุทธเจ้าเป็นต้นเท่านั้น ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". จริงอยู่ เมื่อบุคคลกระทำแม้อย่างใดอย่างหนึ่งในอาการทั้ง ๔ เหล่านี้ สรณคมน์ก็เป็นอันว่าได้ถือเอาแล้วนั่นเทียว.

අපිච ‘‘භගවතො අත්තානං පරිච්චජාමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස අත්තානං පරිච්චජාමි, ජීවිතං පරිච්චජාමි, පරිච්චත්තොයෙව මෙ අත්තා, පරිච්චත්තංයෙව මෙ ජීවිතං, ජීවිතපරියන්තිකං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, බුද්ධො මෙ සරණං ලෙණං තාණ’’න්ති එවම්පි අත්තසන්නිය්‍යාතනං වෙදිතබ්බං. ‘‘සත්ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං, සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං, සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 2.154) එවම්පි මහාකස්සපස්ස සරණගමනෙ විය සිස්සභාවූපගමනං දට්ඨබ්බං.

อนึ่ง พึงทราบการมอบตนแม้ดังนี้ว่า “ข้าพเจ้าสละตนแด่พระผู้มีพระภาค, (ข้าพเจ้าสละตน) แด่พระธรรม, แด่พระสงฆ์, ข้าพเจ้าสละชีวิต, ตนของข้าพเจ้าเป็นสิ่งที่สละแล้วนั่นเทียว, ชีวิตของข้าพเจ้าเป็นสิ่งที่สละแล้วนั่นเทียว, ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต, พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่ต้านทานของข้าพเจ้า” และพึงเห็นการถึงความเป็นศิษย์ เหมือนการถึงสรณะของพระมหากัสสปะ แม้ดังนี้ว่า “หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระศาสดา, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว, หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระสุคต, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว, หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว”

‘‘සො අහං විචරිස්සාමි, ගාමා ගාමං පුරා පුරං;

නමස්සමානො සම්බුද්ධං, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’’න්ති. (සු. නි. 194;

සං. නි. 1.246);

“ข้าพเจ้านั้น จักเที่ยวไปจากบ้านสู่บ้าน จากเมืองสู่เมือง นมัสการอยู่ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม”

එවම්පි ආළවකාදීනං සරණගමනං විය තප්පරායණතා වෙදිතබ්බා. ‘‘අථ ඛො බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා භගවතො පාදෙසු සිරසා නිපතිත්වා භගවතො පාදානි මුඛෙන ච පරිචුම්බති, පාණීහි ච පරිසම්බාහති, නාමඤ්ච සාවෙති – ‘බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො; බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො’’’ති (ම. නි. 2.394) එවම්පි පණිපාතො වෙදිතබ්බො.

พึงทราบความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า เหมือนการถึงสรณะของอาฬวกยักษ์เป็นต้น แม้ดังนี้. และพึงทราบการนอบน้อมแม้ดังนี้ว่า “ครั้งนั้นแล พรหมายุพราหมณ์ลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่งแล้วหมอบลงด้วยศีรษะที่พระบาทของพระผู้มีพระภาค จุมพิตพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยปาก และนวดฟั้นด้วยมือทั้งหลาย ทั้งยังประกาศชื่อว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าคือพรหมายุพราหมณ์, ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าคือพรหมายุพราหมณ์’”

සො පනෙස ඤාතිභයාචරියදක්ඛිණෙය්‍යවසෙන චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතෙන සරණගමනං හොති, න ඉතරෙහි. සෙට්ඨවසෙනෙව හි සරණං ගණ්හාති, සෙට්ඨවසෙන ච භිජ්ජති. තස්මා යො සාකියො වා කොලියො වා ‘‘බුද්ධො අම්හාකං ඤාතකො’’ති වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො වා ‘‘සමණො ගොතමො රාජපූජිතො මහානුභාවො අවන්දියමානො අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’’ති භයෙන වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො වා බොධිසත්තකාලෙ භගවතො සන්තිකෙ කිඤ්චි උග්ගහිතං සරමානො බුද්ධකාලෙ වා –

ก็การนอบน้อมนั้นมี ๔ อย่าง คือโดยความเป็นญาติ โดยความกลัว โดยความเป็นอาจารย์ และโดยความเป็นทักขิไณยบุคคล. ในบรรดาการนอบน้อม ๔ อย่างนั้น การถึงสรณะย่อมมีได้ด้วยการนอบน้อมในฐานะทักขิไณยบุคคล ไม่มีได้ด้วยอย่างอื่น. จริงอยู่ บุคคลย่อมถือเอาสรณะด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐสุดเท่านั้น และสรณะย่อมขาดด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐสุด (กว่า). เพราะฉะนั้น ศากยะหรือโกลิยะใดไหว้ด้วยคิดว่า “พระพุทธเจ้าเป็นญาติของเรา” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. หรือผู้ใดไหว้ด้วยความกลัวว่า “พระสมณโคดมเป็นที่บูชาของพระราชา มีอานุภาพมาก เมื่อเราไม่ไหว้ ก็พึงทำความพินาศได้” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. หรือผู้ใดระลึกถึงวิชาอะไรๆ ที่เคยเรียนในสำนักของพระผู้มีพระภาคในสมัยที่ยังเป็นพระโพธิสัตว์ หรือในสมัยที่ทรงเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว –

‘‘එකෙන [Pg.19] භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍ය, ද්වීහි කම්මං පයොජයෙ;

චතුත්ථඤ්ච නිධාපෙය්‍ය, ආපදාසු භවිස්සතී’’ති. (දී. නි. 3.265) –

“พึงใช้สอยโภคทรัพย์ด้วยส่วนหนึ่ง, พึงประกอบการงานด้วยสองส่วน, และพึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ (ด้วยคิดว่า) จักมีไว้ในยามอันตราย”

එවරූපං අනුසාසනිං උග්ගහෙත්වා ‘‘ආචරියො මෙ’’ති වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො පන ‘‘අයං ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති වන්දති, තෙනෙව ගහිතං හොති සරණං.

(ครั้น) เรียนเอาคำสั่งสอนเช่นนี้แล้วไหว้ด้วยคิดว่า “ท่านเป็นอาจารย์ของเรา” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. ส่วนผู้ใดไหว้ด้วยคิดว่า “ท่านผู้นี้เป็นทักขิไณยบุคคลผู้เลิศในโลก” สรณะเป็นอันผู้นั้นนั่นแหละถือเอาแล้ว.

එවං ගහිතසරණස්ස ච උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා අඤ්ඤතිත්ථියෙසු පබ්බජිතම්පි ඤාතිං ‘‘ඤාතකො මෙ අය’’න්ති වන්දතො සරණගමනං න භිජ්ජති, පගෙව අපබ්බජිතං. තථා රාජානං භයවසෙන වන්දතො. සො හි රට්ඨපූජිතත්තා අවන්දියමානො අනත්ථම්පි කරෙය්‍යාති. තථා යං කිඤ්චි සිප්පං සික්ඛාපකං තිත්ථියං ‘‘ආචරියො මෙ අය’’න්ති වන්දතොපි න භිජ්ජතීති එවං සරණගමනප්පභෙදො වෙදිතබ්බො.

และเมื่ออุบาสกหรืออุบาสิกาผู้ถือเอาสรณะแล้วอย่างนี้ ไหว้ญาติแม้ที่บวชในลัทธิอื่นด้วยคิดว่า “ผู้นี้เป็นญาติของเรา” สรณคมน์ย่อมไม่ขาด ไม่ต้องพูดถึง (ญาติ) ที่ไม่ได้บวช. ฉันนั้นเหมือนกัน (สรณคมน์ย่อมไม่ขาด) เมื่อไหว้พระราชาด้วยอำนาจแห่งความกลัว. จริงอยู่ พระราชานั้น เมื่อไม่ได้รับไหว้ ก็พึงทำความพินาศได้ เพราะเป็นที่บูชาของแว่นแคว้น. ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่อไหว้เดียรถีย์ผู้สอนศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยคิดว่า “ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา” สรณคมน์ก็ไม่ขาด. พึงทราบความแตกแห่งสรณคมน์อย่างนี้.

එත්ථ ච ලොකුත්තරස්ස සරණගමනස්ස චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵලං, සබ්බදුක්ඛක්ඛයො ආනිසංසඵලං. වුත්තඤ්හෙතං –

และในสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น สามัญผล ๔ เป็นวิบากผลของการถึงสรณะอันเป็นโลกุตตระ, ความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวงเป็นอานิสงส์ผล. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො;

චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. (ධ. ප. 190);

“ก็ผู้ใดถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ, (ผู้นั้น) ย่อมเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญาโดยชอบ.

‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසමුප්පාදං, දුක්ඛස්ස ච අතික්කමං;

අරියඤ්චට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, දුක්ඛූපසමගාමිනං. (ධ. ප. 191);

เห็นความทุกข์ เหตุเกิดแห่งความทุกข์ ความก้าวล่วงความทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ 8 อันยังสัตว์ให้ถึงความสงบระงับแห่งทุกข์ (ขุ. ธ. 191);

‘‘එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තමං;

එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 192);

สรณะนั้นแลเป็นสรณะอันเกษม สรณะนั้นเป็นสรณะอันสูงสุด บุคคลอาศัยสรณะนั้นแล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง (ขุ. ธ. 192);

අපිච නිච්චතො අනුපගමනාදිවසෙනපෙතස්ස ආනිසංසඵලං වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอานิสงส์ผลของการถึงสรณะนี้ แม้โดยนัยแห่งการไม่ยึดถือโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය, සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍ය, කඤ්චි ධම්මං අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍ය, මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, පිතරං, අරහන්තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, පදුට්ඨචිත්තො තථාගතස්ස ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය, සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය, අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (ම. නි. 3.128-130; අ. නි. 1.272-277).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยง, จะพึงยึดถือโดยความเป็นสุข, จะพึงยึดถือธรรมไรๆ โดยความเป็นอัตตา, จะพึงปลงมารดาจากชีวิต, ปลงบิดา, ปลงพระอรหันต์จากชีวิต, มีจิตประทุษร้ายแล้ว พึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น, พึงทำลายสงฆ์, พึงชี้ศาสดาอื่น, ฐานะเช่นนั้นไม่มี”

ලොකියස්ස [Pg.20] පන සරණගමනස්ස භවසම්පදාපි භොගසම්පදාපි ඵලමෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

ส่วนการถึงสรณะอันเป็นโลกิยะนั้น แม้ความถึงพร้อมแห่งภพ แม้ความถึงพร้อมแห่งโภคะ ก็เป็นผลนั่นเทียว. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ,න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං;

පහාය මානුසං දෙහං,දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති. (සං. නි. 1.37);

“ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะแล้ว, ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบายภูมิ, ละกายมนุษย์แล้ว จักทำหมู่เทพให้เต็ม”

අපරම්පි වුත්තං –

(คำ) อื่นอีก ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො අසීතියා දෙවතාසහස්සෙහි සද්ධිං යෙනායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… එකමන්තං ඨිතං ඛො සක්කං දෙවානමින්දං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො එතදවොච – ‘සාධු ඛො, දෙවානමින්ද, බුද්ධසරණගමනං හොති. බුද්ධසරණගමනහෙතු ඛො දෙවානමින්ද එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්ති දිබ්බෙන ආයුනා දිබ්බෙන වණ්ණෙන සුඛෙන යසෙන ආධිපතෙය්‍යෙන දිබ්බෙහි රූපෙහි සද්දෙහි ගන්ධෙහි රසෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’’ති (සං. නි. 4.341).

“ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐,๐๐๐ ได้เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่... ฯลฯ... ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืน ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า ‘ข้าแต่จอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดีแล. ข้าแต่จอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์’”

එසෙව නයො ධම්මෙ සඞ්ඝෙ ච. අපිච වෙලාමසුත්තාදිවසෙනාපි (අ. නි. 9.20 ආදයො) සරණගමනස්ස ඵලවිසෙසො වෙදිතබ්බො. එවං සරණගමනඵලං වෙදිතබ්බං.

นัยนี้แหละ (พึงนำไปใช้) ในพระธรรมและพระสงฆ์ด้วย. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบผลวิเศษของการถึงสรณะ แม้โดยนัยแห่งเวฬามสูตรเป็นต้น. พึงทราบผลแห่งการถึงสรณะอย่างนี้.

තත්ථ ලොකියසරණගමනං තීසු වත්ථූසු අඤ්ඤාණසංසයමිච්ඡාඤාණාදීහි සංකිලිස්සති, න මහාජුතිකං හොති න මහාවිප්ඵාරං. ලොකුත්තරස්ස නත්ථි සංකිලෙසො. ලොකියස්ස ච සරණගමනස්ස දුවිධො භෙදො සාවජ්ජො අනවජ්ජො ච. තත්ථ සාවජ්ජො අඤ්ඤසත්ථාරාදීසු අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීහි හොති, සො අනිට්ඨඵලො. අනවජ්ජො කාලකිරියාය, සො අවිපාකත්තා අඵලො. ලොකුත්තරස්ස පන නෙවත්ථි භෙදො. භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො අඤ්ඤං සත්ථාරං න උද්දිසතීති එවං සරණගමනස්ස සංකිලෙසො ච භෙදො ච වෙදිතබ්බො.

บรรดาสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น โลกิยสรณคมน์ย่อมเศร้าหมองในวัตถุ ๓ ประการ ด้วยความไม่รู้ ความสงสัย ความเห็นผิด เป็นต้น จึงไม่มีอานุภาพมาก ไม่แผ่ไพศาลไปมาก ส่วนโลกุตตรสรณคมน์ไม่มีความเศร้าหมอง และความแตกแห่งโลกิยสรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ ความแตกที่มีโทษ และความแตกที่ไม่มีโทษ บรรดาความแตก ๒ อย่างนั้น ความแตกที่มีโทษเกิดขึ้นด้วยการมอบตนในศาสดาอื่นเป็นต้น ความแตกนั้นมีผลไม่น่าปรารถนา ส่วนความแตกที่ไม่มีโทษเกิดขึ้นด้วยการทำกาละ (ความตาย) ความแตกนั้นไม่มีผลเพราะไม่ให้วิบาก แต่ว่าความแตกแห่งโลกุตตรสรณคมน์ไม่มีเลย จริงอยู่ แม้ในภพอื่น พระอริยสาวกก็ไม่ชี้ศาสดาอื่น พึงทราบความเศร้าหมองและความแตกแห่งสรณคมน์ด้วยประการฉะนี้

උපාසකං [Pg.21] මං භවං ගොතමො ධාරෙතූති මං භවං ගොතමො ‘‘උපාසකො අය’’න්ති එවං ධාරෙතු, ජානාතූති අත්ථො. උපාසකවිධිකොසල්ලත්ථං පනෙත්ථ කො උපාසකො, කස්මා උපාසකොති වුච්චති, කිමස්ස සීලං, කො ආජීවො, කා විපත්ති, කා සම්පත්තීති ඉදං පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං.

ความว่า "ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก" มีเนื้อความว่า ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำอย่างนี้ว่า "ผู้นี้เป็นอุบาสก" โปรดทรงทราบเถิด ในคำนี้ เพื่อความฉลาดในวิธีแห่งอุบาสก พึงทราบเรื่องเบ็ดเตล็ดนี้ว่า ใครคืออุบาสก, เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าอุบาสก, อะไรเป็นศีลของอุบาสกนั้น, อะไรเป็นอาชีวะ, อะไรเป็นวิบัติ, อะไรเป็นสมบัติ

තත්ථ කො උපාසකොති යො කොචි සරණගතො ගහට්ඨො. වුත්තඤ්හෙතං –

ในบรรดาเรื่องเบ็ดเตล็ดเหล่านั้น คำว่า ใครคืออุบาสก ตอบว่า คือคฤหัสถ์คนใดคนหนึ่งผู้ถึงสรณะแล้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า –

‘‘යතො ඛො, මහානාම, උපාසකො බුද්ධං සරණං ගතො හොති, ධම්මං සරණං ගතො, සඞ්ඝං සරණං ගතො හොති. එත්තාවතා ඛො, මහානාම, උපාසකො හොතී’’ති (සං. නි. 5.1033).

“ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อุบาสกเป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อุบาสกย่อมชื่อว่าเป็นอุบาสก”

කස්මා උපාසකොති. රතනත්තයස්ස උපාසනතො. සො හි බුද්ධං උපාසතීති උපාසකො. ධම්මං, සඞ්ඝං උපාසතීති උපාසකොති.

ถามว่า เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าอุบาสก ตอบว่า เพราะเข้าถึงพระรัตนตรัย จริงอยู่ ผู้นั้นย่อมเข้าถึงพระพุทธเจ้า เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุบาสก ย่อมเข้าถึงพระธรรม พระสงฆ์ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุบาสก

කිමස්ස සීලන්ති. පඤ්ච වෙරමණියො. යථාහ –

ถามว่า อะไรเป็นศีลของอุบาสกนั้น ตอบว่า คือ เวรมณี ๕ ประการ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘යතො ඛො, මහානාම, උපාසකො පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති, අදින්නාදානා, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා, මුසාවාදා, සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානා පටිවිරතො හොති. එත්තාවතා ඛො, මහානාම, උපාසකො සීලවා හොතී’’ති (සං. නි. 5.1033).

“ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อุบาสกเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท เป็นผู้งดเว้นจากฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัย ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อุบาสกย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีศีล”

කො ආජීවොති. පඤ්ච මිච්ඡාවණිජ්ජා පහාය ධම්මෙන සමෙන ජීවිකකප්පනං. වුත්තඤ්හෙතං –

ถามว่า อะไรเป็นอาชีวะ ตอบว่า คือ การละมิจฉาวณิชชา ๕ ประการ แล้วดำรงชีพโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า –

‘‘පඤ්චිමා, භික්ඛවෙ, වණිජ්ජා උපාසකෙන අකරණීයා. කතමා පඤ්ච. සත්ථවණිජ්ජා, සත්තවණිජ්ජා, මංසවණිජ්ජා, මජ්ජවණිජ්ජා, විසවණිජ්ජා. ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්ච වණිජ්ජා උපාසකෙන අකරණීයා’’ති (අ. නි. 5.177).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วณิชชา ๕ ประการเหล่านี้ อันอุบาสกไม่พึงกระทำ ๕ ประการอะไรบ้าง คือ การค้าขายศัสตรา การค้าขายสัตว์ การค้าขายเนื้อ การค้าขายน้ำเมา การค้าขายยาพิษ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วณิชชา ๕ ประการเหล่านี้แล อันอุบาสกไม่พึงกระทำ”

කා විපත්තීති. යා තස්සෙව සීලස්ස ච ආජීවස්ස ච විපත්ති, අයමස්ස විපත්ති. අපිච යාය එස චණ්ඩාලො චෙව හොති මලඤ්ච පතිකුට්ඨො ච, සාපි තස්ස විපත්තීති වෙදිතබ්බා. තෙ ච අත්ථතො අස්සද්ධියාදයො පඤ්ච ධම්මා හොන්ති. යථාහ –

ถามว่า อะไรเป็นวิบัติ ตอบว่า วิบัติใดแห่งศีลและอาชีวะนั้นนั่นแล วิบัตินี้เป็นวิบัติของอุบาสกนั้น อีกอย่างหนึ่ง อุบาสกเป็นทั้งอุบาสกจัณฑาล เป็นทั้งอุบาสกผู้เป็นมลทิน และเป็นทั้งอุบาสกที่น่ารังเกียจด้วยเหตุใด แม้เหตุนั้นก็พึงทราบว่าเป็นวิบัติของอุบาสกนั้น และธรรมเหล่านั้นโดยเนื้อความได้แก่ ธรรม ๕ ประการ มีความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘පඤ්චහි[Pg.22], භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො උපාසකො උපාසකචණ්ඩාලො ච හොති උපාසකමලඤ්ච උපාසකපතිකුට්ඨො ච. කතමෙහි පඤ්චහි? අස්සද්ධො හොති, දුස්සීලො හොති, කොතූහලමඞ්ගලිකො හොති, මඞ්ගලං පච්චෙති නො කම්මං, ඉතො ච බහිද්ධා දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසති, තත්ථ ච පුබ්බකාරං කරොතී’’ති (අ. නි. 5.175).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นทั้งอุบาสกจัณฑาล เป็นทั้งอุบาสกผู้เป็นมลทิน และเป็นทั้งอุบาสกที่น่ารังเกียจ ๕ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา, เป็นผู้ทุศีล, เป็นผู้เชื่อถือมงคลตื่นข่าว, เชื่อมงคล ไม่เชื่อกรรม, และแสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกศาสนานี้, และทำการบูชาก่อนในทักขิไณยบุคคลภายนอกนั้น”

කා සම්පත්තීති. යා චස්ස සීලසම්පදා ච ආජීවසම්පදා ච, සා සම්පත්ති. යෙ චස්ස රතනභාවාදිකරා සද්ධාදයො පඤ්ච ධම්මා. යථාහ –

ถามว่า อะไรเป็นสมบัติ ตอบว่า ความถึงพร้อมด้วยศีลและความถึงพร้อมด้วยอาชีวะใดของอุบาสกนั้น นั่นชื่อว่าสมบัติ และธรรม ๕ ประการ มีศรัทธาเป็นต้น อันกระทำให้เป็นรัตนะเป็นต้นใดของอุบาสกนั้น (ก็ชื่อว่าสมบัติ) ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො උපාසකො උපාසකරතනඤ්ච හොති උපාසකපදුමඤ්ච උපාසකපුණ්ඩරීකඤ්ච. කතමෙහි පඤ්චහි? සද්ධො හොති, සීලවා හොති, න කොතූහලමඞ්ගලිකො හොති, කම්මං පච්චෙති නො මඞ්ගලං, න ඉතො බහිද්ධා දක්ඛිණෙය්‍යං ගවෙසති, ඉධ ච පුබ්බකාරං කරොතී’’ති (අ. නි. 5.175).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นทั้งอุบาสกรัตนะ เป็นทั้งอุบาสกปทุม และเป็นทั้งอุบาสกปุณฑริก ๕ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้มีศรัทธา, เป็นผู้มีศีล, ไม่เป็นผู้เชื่อถือมงคลตื่นข่าว, เชื่อกรรม ไม่เชื่อมงคล, ไม่แสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกศาสนานี้, และทำการบูชาก่อนในศาสนานี้”

අජ්ජතග්ගෙති එත්ථ අයං අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. ‘‘අජ්ජතග්ගෙ සම්ම, දොවාරික, ආවරාමි ද්වාරං නිගණ්ඨානං නිගණ්ඨීන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.70) හි ආදිම්හි දිස්සති. ‘‘තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍ය (කථා. 441). උච්ඡග්ගං වෙළග්ග’’න්තිආදීසු කොටියං. ‘‘අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා (සං. නි. 5.374), අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතු’’න්තිආදීසු (චූළව. 318) කොට්ඨාසෙ. ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.34) සෙට්ඨෙ. ඉධ පනායං ආදිම්හි දට්ඨබ්බො. තස්මා අජ්ජතග්ගෙති අජ්ජතං ආදිං කත්වාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අජ්ජතන්ති අජ්ජභාවං. අජ්ජදග්ගෙති වා පාඨො, දකාරො පදසන්ධිකරො, අජ්ජ අග්ගං කත්වාති අත්ථො.

ในบทว่า อชฺชตคฺเค นี้ อัคคศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่า เบื้องต้น, ปลาย, ส่วน, และประเสริฐ จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า "อชฺชตคฺเค สมฺม โทวาริก อาวรามิ ทฺวารํ นิครณฺฐานํ นิครณฺฐีนํ" (ดูก่อนนายประตูผู้สหาย ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เราจะปิดประตูไม่ให้พวกนิครนถ์ชายหญิงเข้ามา) ปรากฏในอรรถว่า เบื้องต้น ในบาลีเป็นต้นว่า "เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย" (พึงลูบคลำปลายเล็บนั้นด้วยปลายนิ้วนั้นนั่นแล) "อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺคํ" (ปลายอ้อย ปลายไม้ไผ่) ปรากฏในอรรถว่า ปลาย ในบาลีเป็นต้นว่า "อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา" (ส่วนที่มีรสเปรี้ยว หรือส่วนที่มีรสหวาน หรือส่วนที่มีรสขม) "อนุชานามิ ภิกฺขเว วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุํ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แบ่งปันตามส่วนแห่งวิหาร หรือตามส่วนแห่งบริเวณ) ปรากฏในอรรถว่า ส่วน ในบาลีเป็นต้นว่า "ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา...เป... ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่ไม่มีเท้า...ฯลฯ...มีประมาณเท่าใด พระตถาคตบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุดกว่าสัตว์เหล่านั้น) ปรากฏในอรรถว่า ประเสริฐ แต่ในที่นี้ พึงเห็นอัคคศัพท์นี้ในอรรถว่า เบื้องต้น เพราะเหตุนั้น ในบทว่า อชฺชตคฺเค นี้ พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า "กระทำความเป็นวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น" บทว่า อชฺชตํ คือ ความเป็นวันนี้ หรือมีบทว่า อชฺชทคฺเค ก็มี ท อักษร ทำหน้าที่เชื่อมบท มีเนื้อความว่า "กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น"

පාණුපෙතන්ති පාණෙහි උපෙතං, යාව මෙ ජීවිතං පවත්තති, තාව උපෙතං, අනඤ්ඤසත්ථුකං තීහි සරණගමනෙහි සරණං ගතං උපාසකං කප්පියකාරකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු ජානාතු. අහඤ්හි සචෙපි මෙ තිඛිණෙන අසිනා සීසං ඡින්දෙය්‍ය, නෙව බුද්ධං ‘‘න බුද්ධො’’ති වා ධම්මං ‘‘න [Pg.23] ධම්මො’’ති වා සඞ්ඝං ‘‘න සඞ්ඝො’’ති වා වදෙය්‍යන්ති එවං අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන සරණං ගන්ත්වා චතූහි ච පච්චයෙහි පවාරෙත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමීති.

บทว่า ปาณุเปตํ คือ ผู้เข้าถึงแล้วด้วยชีวิต หมายความว่า ชีวิตของข้าพระองค์ยังเป็นไปอยู่ตราบใด ก็จะเข้าถึง (สรณะ) ตราบนั้น ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำ โปรดทรงทราบข้าพระองค์ผู้ไม่มีศาสดาอื่น ผู้ถึงสรณะด้วยสรณคมน์ ๓ ว่าเป็นอุบาสก เป็นกัปปิยการก จริงอยู่ ข้าพระองค์ แม้หากว่าใครจะพึงตัดศีรษะของข้าพระองค์ด้วยดาบอันคม ก็จะไม่พึงกล่าวเลยว่า "พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า" หรือ "พระธรรมไม่ใช่พระธรรม" หรือ "พระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์" ดังนี้ (เขา) ถึงสรณะด้วยการมอบตนอย่างนี้แล้ว และปวารณาด้วยปัจจัย ๔ แล้วลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง แล้วหลีกไป

17. සත්තමෙ ජාණුස්සොණීති ජාණුස්සොණිඨානන්තරං කිර නාමෙකං ඨානන්තරං, තං යෙන කුලෙන ලද්ධං, තං ජාණුස්සොණිකුලන්ති වුච්චති. අයං තස්මිං කුලෙ ජාතත්තා රඤ්ඤො සන්තිකෙ ච ලද්ධජාණුස්සොණිසක්කාරත්තා ජාණුස්සොණීති වුච්චති. තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘සමණො කිර ගොතමො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො බහුස්සුතො’’ති සුත්වා ‘‘සචෙ සො ලිඞ්ගවිභත්තිකාරකාදිභෙදං ජානිස්සති, අම්හෙහි ඤාතමෙව ජානිස්සති, අඤ්ඤාතං කිං ජානිස්සති. ඤාතමෙව කථෙස්සති, අඤ්ඤාතං කිං කථෙස්සතී’’ති චින්තෙත්වා මානද්ධජං පග්ගය්හ සිඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා මහාපරිවාරෙහි පරිවුතො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. කතත්තා ච, බ්‍රාහ්මණ, අකතත්තා චාති සත්ථා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො ඉධ ආගච්ඡන්තො න ජානිතුකාමො අත්ථගවෙසී හුත්වා ආගතො, මානං පන පග්ගය්හ සිඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා ආගතො. කිං නු ඛ්වස්ස යථා පඤ්හස්ස අත්ථං ජානාති, එවං කථිතෙ වඩ්ඪි භවිස්සති, උදාහු යථා න ජානාතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘යථා න ජානාති, එවං කථිතෙ වඩ්ඪි භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘කතත්තා ච, බ්‍රාහ්මණ, අකතත්තා චා’’ති ආහ.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ชาณุสโสณี ได้ยินว่าเป็นชื่อตำแหน่งพิเศษอย่างหนึ่ง ตำแหน่งนั้นตระกูลใดได้รับแล้ว ตระกูลนั้นเรียกว่า ตระกูลชาณุสโสณี พราหมณ์นี้ถูกเรียกว่า ชาณุสโสณี เพราะเกิดในตระกูลนั้น และเพราะได้รับสักการะคือตำแหน่งชาณุสโสณีจากสำนักของพระราชา บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เขาได้ฟังว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด เป็นพหูสูต" จึงคิดว่า "ถ้าพระองค์จักทรงทราบความแตกต่างแห่งลิงค์ วิภัตติ และการกเป็นต้น ก็จักทรงทราบแต่สิ่งที่พวกเรารู้แล้วเท่านั้น จักทรงทราบสิ่งที่เราไม่รู้ อะไรได้ จักตรัสแต่สิ่งที่เรารู้แล้วเท่านั้น จักตรัสสิ่งที่เราไม่รู้ อะไรได้" ดังนี้แล้ว จึงยกธงคือมานะ ชูเขาคือมานะขึ้น แวดล้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ บทว่า กตตฺตา จ พฺราหฺมณ อกตตฺตา จ ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของพราหมณ์นั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า "พราหมณ์นี้เมื่อมาที่นี่ มิได้มาด้วยความเป็นผู้ใคร่จะรู้ มิได้มาเป็นผู้แสวงหาประโยชน์ แต่กลับยกมานะ ชูเขาขึ้นมา ก็เมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะรู้เนื้อความแห่งปัญหา ความเจริญจักมีแก่เขา หรือหนอ หรือว่าเมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะไม่รู้" ทรงดำริต่อไปว่า "เมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะไม่รู้ ความเจริญจักมี" ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เพราะทำและเพราะไม่ทำ"

බ්‍රාහ්මණො තං සුත්වා ‘‘සමණො ගොතමො කතත්තාපි අකතත්තාපි නිරයෙ නිබ්බත්තිං වදති, ඉදං උභයකාරණෙනාපි එකට්ඨානෙ නිබ්බත්තියා කථිතත්තා දුජ්ජානං මහන්ධකාරං, නත්ථි මය්හං එත්ථ පතිට්ඨා. සචෙ පනාහං එත්තකෙනෙව තුණ්හී භවෙය්‍යං, බ්‍රාහ්මණානං මජ්ඣෙ කථනකාලෙපි මං එවං වදෙය්‍යුං – ‘ත්වං සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං මානං පග්ගය්හ සිඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා ගතොසි, එකවචනෙනෙව තුණ්හී හුත්වා කිඤ්චි වත්තුං නාසක්ඛි, ඉමස්මිං ඨානෙ කස්මා කථෙසී’ති. තස්මා පරාජිතොපි අපරාජිතසදිසො හුත්වා පුන සග්ගගමනපඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා කො නු ඛො, භො ගොතමාති ඉමං දුතියපඤ්හං ආරභි.

พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้วจึงคิดว่า "พระสมณโคดมตรัสการบังเกิดในนรกแม้เพราะทำ แม้เพราะไม่ทำ คำนี้รู้ได้ยาก เป็นความมืดมนยิ่งนัก เพราะตรัสถึงการบังเกิดในที่แห่งเดียวแม้ด้วยเหตุทั้งสอง ที่พึ่งพิงทางปัญญาของเราในเรื่องนี้ไม่มี ก็ถ้าเราจะพึงนิ่งอยู่เพียงเท่านี้ แม้ในเวลาสนทนากันในท่ามกลางพราหมณ์ทั้งหลาย พวกเขาก็จะพึงกล่าวแก่เราอย่างนี้ว่า 'ท่านยกมานะ ชูเขาขึ้น ไปยังสำนักของพระสมณโคดม แต่กลับนิ่งเสียด้วยคำพูดเพียงคำเดียว ไม่สามารถจะพูดอะไรได้ เหตุไฉนท่านจึงพูดในที่นี้เล่า' เพราะฉะนั้น แม้เราจะพ่ายแพ้ ก็จะทำเป็นเหมือนผู้ไม่พ่ายแพ้ แล้วถามปัญหาเรื่องการไปสวรรค์อีก" ดังนี้แล้ว จึงได้เริ่มปัญหาที่สองนี้ว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ..."

එවම්පි [Pg.24] තස්ස අහොසි – ‘‘උපරිපඤ්හෙන හෙට්ඨාපඤ්හං ජානිස්සාමි, හෙට්ඨාපඤ්හෙන උපරිපඤ්හ’’න්ති. තස්මාපි ඉමං පඤ්හං පුච්ඡි. සත්ථා පුරිමනයෙනෙව චින්තෙත්වා යථා න ජානාති, එවමෙව කථෙන්තො පුනපි ‘‘කතත්තා ච, බ්‍රාහ්මණ, අකතත්තා චා’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණො තස්මිම්පි පතිට්ඨාතුං අසක්කොන්තො ‘‘අලං, භො, න ඊදිසස්ස පුරිසස්ස සන්තිකං ආගතෙන අජානිත්වා ගන්තුං වට්ටති, සකවාදං පහාය සමණං ගොතමං අනුවත්තිත්වා මය්හං අත්ථං ගවෙසිස්සාමි, පරලොකමග්ගං සොධෙස්සාමී’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා සත්ථාරං ආයාචන්තො න ඛො අහන්තිආදිමාහ. අථස්ස නිහතමානතං ඤත්වා සත්ථා උපරි දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො තෙන හි, බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ තෙන හීති කාරණනිද්දෙසො. යස්මා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස අත්ථං අජානන්තො විත්ථාරදෙසනං යාචසි, තස්මාති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

พราหมณ์นั้นได้มีความคิดแม้ดังนี้ว่า "เราจักรู้ปัญหาเบื้องต่ำด้วยปัญหาเบื้องสูง จักรู้ปัญหาเบื้องสูงด้วยปัญหาเบื้องต่ำ" เพราะเหตุนั้น เขาจึงได้ถามปัญหานี้ พระศาสดาทรงพระดำริโดยนัยก่อนนั่นแล เมื่อจะตรัสอย่างที่เขาจะไม่รู้ จึงได้ตรัสอีกว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เพราะทำและเพราะไม่ทำ" พราหมณ์ไม่อาจตั้งอยู่ได้แม้ในเรื่องนั้น จึงตัดสินใจว่า "พอเถิด ท่านผู้เจริญ การมาสู่สำนักของบุรุษเช่นนี้แล้วไม่รู้กลับไป ไม่สมควรเลย เราจะละวาทะของตน ประพฤติตามพระสมณโคดม แสวงหาประโยชน์แก่ตน จักชำระทางไปสู่ปรโลก" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทูลขอต่อพระศาสดา จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าพระองค์ไม่..." ครั้งนั้น พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้มีมานะอันถูกกำจัดแล้วของเขา เมื่อจะทรงแสดงเทศนาให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น" ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นการแสดงเหตุ อธิบายว่า "เพราะเหตุที่ท่านไม่รู้เนื้อความของคำที่กล่าวโดยย่อ จึงขอให้แสดงโดยพิสดาร เพราะเหตุนั้น" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล

18. අට්ඨමෙ ආයස්මාති පියවචනමෙතං. ආනන්දොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. එකංසෙනාති එකන්තෙන. අනුවිච්චාති අනුපවිසිත්වා. විඤ්ඤූති පණ්ඩිතා. ගරහන්තීති නින්දන්ති, අවණ්ණං භාසන්ති. සෙසමෙත්ථ නවමෙ ච සබ්බං උත්තානත්ථමෙව.

๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อายสฺมา นี้ เป็นคำที่น่ารัก บทว่า อานนฺโท เป็นชื่อของพระเถระนั้น บทว่า เอกํเสน ได้แก่ โดยส่วนเดียว บทว่า อนุวิจฺจ ได้แก่ เข้าไปตาม บทว่า วิญฺญู ได้แก่ บัณฑิตทั้งหลาย บทว่า ครหนฺติ ได้แก่ ย่อมติเตียน, ย่อมกล่าวคำไม่เป็นคุณ เนื้อความที่เหลือทั้งหมดในสูตรนี้และในสูตรที่ ๙ ตื้นทั้งนั้นแล

20. දසමෙ දුන්නික්ඛිත්තඤ්ච පදබ්‍යඤ්ජනන්ති උප්පටිපාටියා ගහිතපාළිපදමෙව හි අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනත්තා බ්‍යඤ්ජනන්ති වුච්චති. උභයමෙතං පාළියාව නාමං. අත්ථො ච දුන්නීතොති පරිවත්තෙත්වා උප්පටිපාටියා ගහිතා අට්ඨකථා. දුන්නික්ඛිත්තස්ස, භික්ඛවෙ, පදබ්‍යඤ්ජනස්ස අත්ථොපි දුන්නයො හොතීති පරිවත්තෙත්වා උප්පටිපාටියා ගහිතාය පාළියා අට්ඨකථා නාම දුන්නයා දුන්නීහාරා දුක්කථා නාම හොති. එකාදසමෙ වුත්තපටිපක්ඛනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ ได้แก่ บาลีที่เรียนมาโดยลำดับผิด จริงอยู่ บทนั่นเองเรียกว่า พยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ ทั้งสองคำนี้เป็นชื่อของบาลีทั้งนั้น บทว่า อตฺโถ จ ทุนฺนีโต ได้แก่ อรรถกถาที่เรียนมาโดยกลับกัน คือโดยลำดับผิด บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ภิกฺขเว ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ ความว่า อรรถกถาของบาลีที่เรียนมาโดยกลับกัน คือโดยลำดับผิดนั้น ชื่อว่าเป็นสิ่งที่นำไปสู่ความเข้าใจผิด นำออกได้ยาก เป็นคำกล่าวที่ชั่ว ในสูตรที่ ๑๑ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

අධිකරණවග්ගො දුතියො.

อธิกรณวรรคที่ ๒

3. බාලවග්ගවණ්ණනා

๓. อรรถกถาพาลวรรค

22. තතියස්ස පඨමෙ අච්චයං අච්චයතො න පස්සතීති ‘‘අපරජ්ඣිත්වා අපරද්ධං මයා’’ති අත්තනො අපරාධං න පස්සති, අපරද්ධං මයාති වත්වා දණ්ඩකම්මං [Pg.25] ආහරිත්වා න ඛමාපෙතීති අත්ථො. අච්චයං දෙසෙන්තස්සාති එවං වත්වා දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා ඛමාපෙන්තස්ස. යථාධම්මං නප්පටිග්ගණ්හාතීති ‘‘පුන එවං න කරිස්සාමි, ඛමථ මෙ’’ති වුච්චමානො අච්චයං ඉමං යථාධම්මං යථාසභාවං න පටිග්ගණ්හාති. ‘‘ඉතො පට්ඨාය පුන එවරූපං මා අකාසි, ඛමාමි තුය්හ’’න්ති න වදති. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

๒๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสติ ความว่า เมื่อทำผิดแล้ว ย่อมไม่เห็นความผิดของตนว่า "เราทำผิดแล้ว" อธิบายว่า ไม่กล่าวว่า "เราทำผิดแล้ว" แล้วนำทัณฑกรรมมาใช้ และไม่ขอให้เขายกโทษให้ บทว่า อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ได้แก่ แก่ผู้ที่กล่าวอย่างนั้น นำทัณฑกรรมมาใช้ แล้วขอให้ยกโทษให้ บทว่า ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาติ ความว่า เมื่อถูกกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักไม่ทำอย่างนี้อีก ขอท่านทั้งหลายจงยกโทษให้ข้าพเจ้าด้วย" ย่อมไม่รับความผิดนี้ตามธรรม ตามสภาวะ ไม่กล่าวว่า "จำเดิมแต่นี้ไป ท่านอย่าได้ทำเช่นนี้อีก เรายกโทษให้ท่าน" ฝ่ายขาว พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

23. දුතියෙ අබ්භාචික්ඛන්තීති අභිභවිත්වා ආචික්ඛන්ති, අභූතෙන වදන්ති. දොසන්තරොති අන්තරෙ පතිතදොසො. එවරූපො හි ‘‘නත්ථි සමණස්ස ගොතමස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මො’’තිආදීනි වදන්තො සුනක්ඛත්තො විය තථාගතං අබ්භාචික්ඛති. සද්ධො වා දුග්ගහිතෙනාති යො හි ඤාණවිරහිතාය සද්ධාය අතිසද්ධො හොති මුද්ධප්පසන්නො, සොපි ‘‘බුද්ධො නාම සබ්බලොකුත්තරො, සබ්බෙ තස්ස කෙසාදයො බාත්තිංස කොට්ඨාසා ලොකුත්තරායෙවා’’තිආදිනා නයෙන දුග්ගහිතං ගණ්හිත්වා තථාගතං අබ්භාචික්ඛති. තතියං උත්තානත්ථමෙවාති.

๒๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อพฺภาจิกฺขนฺติ ได้แก่ กล่าวครอบงำ, กล่าวด้วยคำไม่จริง บทว่า โทสนฺตโร ได้แก่ มีโทษคือโทสะเกิดขึ้นในภายใน จริงอยู่ ผู้มีโทสะเช่นนี้ เมื่อกล่าวคำเป็นต้นว่า "อุตตริมนุสสธรรมของพระสมณโคดมไม่มี" ย่อมกล่าวตู่พระตถาคตเหมือนสุนักขัตตะ บทว่า สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตน ความว่า จริงอยู่ บุคคลใดเป็นผู้เชื่ออย่างยิ่งด้วยศรัทธาที่ปราศจากญาณ เป็นผู้เลื่อมใสอย่างงมงาย แม้บุคคลนั้นก็ยึดถือความเห็นผิดโดยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้าชื่อว่าเป็นโลกุตตระทั้งหมด อาการ ๓๒ มีผมเป็นต้นทั้งหมดของพระองค์ก็เป็นโลกุตตระทั้งนั้น" แล้วย่อมกล่าวตู่พระตถาคต สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล

25. චතුත්ථෙ නෙය්‍යත්ථං සුත්තන්තන්ති යස්ස අත්ථො නෙතබ්බො, තං නෙතබ්බත්ථං සුත්තන්තං. නීතත්ථො සුත්තන්තොති දීපෙතීති කථිතත්ථො අයං සුත්තන්තොති වදති. තත්ථ ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා, තයොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා, චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා’’ති එවරූපො සුත්තන්තො නෙය්‍යත්ථො නාම. එත්ථ හි කිඤ්චාපි සම්මාසම්බුද්ධෙන ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං, පරමත්ථතො පන පුග්ගලො නාම නත්ථීති එවමස්ස අත්ථො නෙතබ්බොව හොති. අයං පන අත්තනො බාලතාය නීතත්ථො අයං සුත්තන්තොති දීපෙති. පරමත්ථතො හි පුග්ගලෙ අසති න තථාගතො ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ’’තිආදීනි වදෙය්‍ය. යස්මා පන තෙන වුත්තං, තස්මා පරමත්ථතො අත්ථි පුග්ගලොති ගණ්හන්තො තං නෙය්‍යත්ථං සුත්තන්තං නීතත්ථො සුත්තන්තොති දීපෙති. නීතත්ථන්ති අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති එවං කථිතත්ථං. එත්ථ හි අනිච්චමෙව දුක්ඛමෙව අනත්තායෙවාති අත්ථො. අයං පන අත්තනො බාලතාය ‘‘නෙය්‍යත්ථො අයං සුත්තන්තො, අත්ථමස්ස ආහරිස්සාමී’’ති ‘‘නිච්චං නාම අත්ථි, සුඛං නාම අත්ථි, අත්තා නාම අත්ථී’’ති ගණ්හන්තො නීතත්ථං සුත්තන්තං නෙය්‍යත්ථො සුත්තන්තොති දීපෙති නාම. පඤ්චමං උත්තානත්ථමෙවාති.

๒๕. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "เนยยัตถสุตตันตะ" คือ พระสูตรที่มีอรรถอันบัณฑิตพึงแนะนำไป อธิบายว่า พระสูตรใดมีอรรถที่พึงแนะนำไป พระสูตรนั้นชื่อว่ามีอรรถอันพึงแนะนำไป ส่วนที่แสดงว่าเป็น "นีตัตถสุตตันตะ" นั้น คือกล่าวว่า "พระสูตรนี้มีอรรถที่ตรัสไว้โดยตรงแล้ว" ในบรรดาสูตรทั้งสองนั้น พระสูตรเช่นนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกเหล่านี้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้" ชื่อว่า เนยยัตถสูตร (สูตรที่มีอรรถอันพึงแนะนำ) จริงอยู่ ในพระสูตรนี้ แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง" เป็นต้น แต่โดยปรมัตถ์แล้ว บุคคลชื่อว่าไม่มี อรรถแห่งพระสูตรนั้นพึงแนะนำไปอย่างนี้เท่านั้น แต่บุคคลนี้เพราะความเป็นคนพาลของตน ย่อมแสดงว่า "พระสูตรนี้เป็นนีตัตถสูตร" จริงอยู่ เมื่อบุคคลไม่มีโดยปรมัตถ์ พระตถาคตก็ไม่พึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง" แต่เพราะเหตุที่พระองค์ตรัสไว้ ฉะนั้น บุคคลผู้ที่ถือเอาว่า "บุคคลมีอยู่โดยปรมัตถ์" จึงแสดงเนยยัตถสูตรนั้นว่าเป็นนีตัตถสูตร ส่วนคำว่า "นีตัตถะ" ได้แก่ พระสูตรที่มีอรรถอันตรัสไว้โดยตรงอย่างนี้ว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา จริงอยู่ ในพระสูตรนี้มีอรรถว่า ไม่เที่ยงนั่นเทียว เป็นทุกข์นั่นเทียว เป็นอนัตตานั่นเทียว แต่บุคคลนี้เพราะความเป็นคนพาลของตน (คิดว่า) "พระสูตรนี้เป็นเนยยัตถสูตร เราจักนำอรรถแห่งพระสูตรนี้มา" ดังนี้แล้ว ถือเอาว่า "สิ่งที่ชื่อว่าเที่ยงมีอยู่ สิ่งที่ชื่อว่าสุขมีอยู่ สิ่งที่ชื่อว่าอัตตามีอยู่" ชื่อว่าย่อมแสดงนีตัตถสูตรว่าเป็นเนยยัตถสูตร สูตรที่ ๕ มีอรรถตื้นเท่านั้น ดังนี้แล

27. ඡට්ඨෙ [Pg.26] පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්සාති පාපකම්මස්ස. පාපං හි පටිච්ඡාදෙත්වා කරොන්ති. නො චෙපි පටිච්ඡාදෙත්වා කරොන්ති, පාපකම්මං පටිච්ඡන්නමෙවාති වුච්චති. නිරයොති සහොකාසකා ඛන්ධා. තිරච්ඡානයොනියං ඛන්ධාව ලබ්භන්ති. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානෙව.

๒๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า "ปฏิจฉันนกัมมันตัสสะ" ได้แก่ ผู้มีกรรมอันเป็นบาป จริงอยู่ (คนทั้งหลาย) ย่อมทำบาปโดยปกปิดไว้ ถึงแม้พวกเขาจะไม่ทำโดยปกปิดไว้ บาปกรรมก็เรียกว่าเป็นสิ่งที่ถูกปกปิดนั่นเอง บทว่า "นิรยะ" ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายพร้อมทั้งโอกาส (ที่ตั้ง) ในกำเนิดดิรัจฉาน ย่อมได้ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น สูตรที่ ๗ และที่ ๘ มีอรรถตื้นทั้งนั้น

30. නවමෙ පටිග්ගාහාති පටිග්ගාහකා, දුස්සීලං පුග්ගලං ද්වෙ ඨානානි පටිග්ගණ්හන්තීති අත්ථො.

๓๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า "ปฏิคคาหา" ได้แก่ ผู้รับ อรรถว่า ฐานะ ๒ อย่างย่อมรับบุคคลผู้ทุศีล

31. දසමෙ අත්ථවසෙති කාරණානි. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤානි ච වනපත්ථානි ච. තත්ථ කිඤ්චාපි අභිධම්මෙ නිප්පරියායෙන ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා, සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) වුත්තං, තථාපි යං තං ‘‘පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ආරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකං සෙනාසනං වුත්තං, තදෙව අධිප්පෙතන්ති වෙදිතබ්බං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසීයති න වපීයති. පන්තානීති පරියන්තානි අතිදූරානි, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති ලොකියලොකුත්තරං ඵාසුවිහාරං. පච්ඡිමඤ්ච ජනතං අනුකම්පමානොති පච්ඡිමෙ මම සාවකෙ අනුකම්පන්තො.

๓๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า "อัตถวเส" ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า "อรัญญวนปัตถานิ" คือ ป่าและป่าทึบ ในบทนั้น แม้ในอภิธรรมจะตรัสไว้โดยตรงว่า "ที่ใดก็ตามที่ออกจากเสาเขื่อนไปภายนอก ที่นั้นทั้งหมดชื่อว่าป่า" ก็จริง ถึงอย่างนั้น พึงทราบว่า ทรงประสงค์เอาเสนาสนะที่ทำให้สำเร็จอารัญญิกังคธุดงค์ ซึ่งกล่าวไว้ว่า "มีระยะทาง ๕๐๐ ชั่วธนูเป็นอย่างน้อย" เท่านั้น บทว่า "วนปัตถะ" ได้แก่ สถานที่ที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์ ล่วงเลยเขตบ้านไป ซึ่งเป็นที่ที่เขาไม่ไถไม่หว่าน บทว่า "ปันตานิ" ได้แก่ ที่สุดขอบ ไกลมาก บทว่า "ทิฏฐธัมมสุขวิหารัง" ได้แก่ การอยู่เป็นสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า "ปัจฉิมัญจ ชนตํ อนุกัมปมาโน" ได้แก่ เมื่อทรงอนุเคราะห์สาวกของเราในภายหลัง

32. එකාදසමෙ විජ්ජාභාගියාති විජ්ජාකොට්ඨාසිකා. සමථොති චිත්තෙකග්ගතා. විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකඤාණං. කමත්ථමනුභොතීති කතමං අත්ථං ආරාධෙති සම්පාදෙති පරිපූරෙති. චිත්තං භාවීයතීති මග්ගචිත්තං භාවීයති බ්‍රූහීයති වඩ්ඪීයති. යො රාගො, සො පහීයතීති යො රජ්ජනකවසෙන රාගො, සො පහීයති. රාගො හි මග්ගචිත්තස්ස පච්චනීකො, මග්ගචිත්තං රාගස්ස ච. රාගක්ඛණෙ මග්ගචිත්තං නත්ථි, මග්ගචිත්තක්ඛණෙ රාගො නත්ථි. යදා පන රාගො උප්පජ්ජති, තදා මග්ගචිත්තස්ස උප්පත්තිං නිවාරෙති, පදං පච්ඡින්දති. යදා පන මග්ගචිත්තං උප්පජ්ජති, තදා රාගං සමූලකං උබ්බට්ටෙත්වා සමුග්ඝාතෙන්තමෙව උප්පජ්ජති. තෙන වුත්තං – ‘‘රාගො පහීයතී’’ති.

๓๒. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า "วิชชาภาคิยา" ได้แก่ ธรรมที่เป็นส่วนแห่งวิชชา บทว่า "สมถะ" ได้แก่ ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง บทว่า "วิปัสสนา" ได้แก่ ญาณที่กำหนดรู้สังขาร บทว่า "กมัตถมนุโภติ" มีความว่า ย่อมให้สำเร็จ ให้ถึงพร้อม ให้บริบูรณ์ ซึ่งประโยชน์อะไร บทว่า "จิตตํ ภาวียติ" คือ มรรคจิตย่อมถูกอบรม ทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูน บทว่า "โย ราโค, โส ปหียติ" คือ ราคะใดมีโดยอาการแห่งความกำหนัด ราคะนั้นย่อมถูกละ จริงอยู่ ราคะเป็นข้าศึกของมรรคจิต และมรรคจิตก็เป็นข้าศึกของราคะ ในขณะแห่งราคะ มรรคจิตไม่มี ในขณะแห่งมรรคจิต ราคะไม่มี แต่เมื่อใดราคะเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมห้ามการเกิดขึ้นของมรรคจิต ย่อมตัดเหตุ (แห่งการเกิด) แต่เมื่อใดมรรคจิตเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยถอนราคะพร้อมทั้งรากและกำจัดให้สิ้นไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ราคะย่อมถูกละ"

විපස්සනා, භික්ඛවෙ, භාවිතාති විපස්සනාඤාණං බ්‍රූහිතං වඩ්ඪිතං. පඤ්ඤා භාවීයතීති මග්ගපඤ්ඤා භාවීයති බ්‍රූහීයති වඩ්ඪීයති. යා අවිජ්ජා, සා පහීයතීති අට්ඨසු ඨානෙසු වට්ටමූලිකා මහාඅවිජ්ජා පහීයති. අවිජ්ජා හි මග්ගපඤ්ඤාය පච්චනීකා, මග්ගපඤ්ඤා අවිජ්ජාය. අවිජ්ජාක්ඛණෙ මග්ගපඤ්ඤා නත්ථි[Pg.27], මග්ගපඤ්ඤාක්ඛණෙ අවිජ්ජා නත්ථි. යදා පන අවිජ්ජා උප්පජ්ජති, තදා මග්ගපඤ්ඤාය උප්පත්තිං නිවාරෙති, පදං පච්ඡින්දති. යදා මග්ගපඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තදා අවිජ්ජං සමූලිකං උබ්බට්ටෙත්වා සමුග්ඝාතයමානාව උප්පජ්ජති. තෙන වුත්තං – ‘‘අවිජ්ජා පහීයතී’’ති. ඉති මග්ගචිත්තං මග්ගපඤ්ඤාති ද්වෙපි සහජාතධම්මාව කථිතා.

บทว่า "วิปัสสนา ภิกขเว ภาวิตา" คือ วิปัสสนาญาณอันภิกษุทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูนแล้ว บทว่า "ปัญญา ภาวียติ" คือ มรรคปัญญาย่อมถูกอบรม ทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูน บทว่า "ยา อวิชชา, สา ปหียติ" คือ มหาอวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะในฐานะ ๘ อย่าง ย่อมถูกละ จริงอยู่ อวิชชาเป็นข้าศึกของมรรคปัญญา มรรคปัญญาเป็นข้าศึกของอวิชชา ในขณะแห่งอวิชชา มรรคปัญญาไม่มี ในขณะแห่งมรรคปัญญา อวิชชาไม่มี แต่เมื่อใดอวิชชาเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมห้ามการเกิดขึ้นของมรรคปัญญา ย่อมตัดเหตุ (แห่งการเกิด) เมื่อใดมรรคปัญญาเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยถอนอวิชชาพร้อมทั้งรากและกำจัดให้สิ้นไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อวิชชาย่อมถูกละ" ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งสองคือมรรคจิตและมรรคปัญญา ซึ่งเป็นสหชาตธรรมเท่านั้น จึงเป็นอันท่านกล่าวแล้ว

රාගුපක්කිලිට්ඨං වා, භික්ඛවෙ, චිත්තං න විමුච්චතීති රාගෙන උපක්කිලිට්ඨත්තා මග්ගචිත්තං න විමුච්චතීති දස්සෙති. අවිජ්ජුපක්කිලිට්ඨා වා පඤ්ඤා න භාවීයතීති අවිජ්ජාය උපක්කිලිට්ඨත්තා මග්ගපඤ්ඤා න භාවීයතීති දස්සෙති. ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තීති රාගස්ස ඛයවිරාගෙන චෙතොවිමුත්ති නාම හොති. ඵලසමාධිස්සෙතං නාමං. අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තීති අවිජ්ජාය ඛයවිරාගෙන පඤ්ඤාවිමුත්ති නාම හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ නානාක්ඛණිකා සමාධිවිපස්සනා කථිතාති.

ด้วยบทว่า "ราคูปกฺกิลิฏฺฐํ วา ภิกฺขเว จิตฺตํ น วิมุจฺจติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่เศร้าหมองด้วยราคะ ย่อมไม่หลุดพ้น) นี้ ทรงแสดงว่า มรรคจิตย่อมไม่หลุดพ้น เพราะความที่ถูกราคะทำให้เศร้าหมอง ด้วยบทว่า "อวิชฺชูปกฺกิลิฏฺฐา วา ปญฺญา น ภาวียติ" (หรือปัญญาที่เศร้าหมองด้วยอวิชชา ย่อมไม่ถูกอบรม) นี้ ทรงแสดงว่า มรรคปัญญาย่อมไม่ถูกอบรม เพราะความที่ถูกอวิชชาทำให้เศร้าหมอง บทว่า "อิติ โข ภิกฺขเว" คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล บทว่า "ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ" คือ เจโตวิมุตติชื่อว่าย่อมมีได้ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งราคะ นี้เป็นชื่อของผลสมาธิ บทว่า "อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ" คือ ปัญญาวิมุตติชื่อว่าย่อมมีได้ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งอวิชชา ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงสมาธิและวิปัสสนาซึ่งมีขณะต่างกัน ดังนี้แล

බාලවග්ගො තතියො.

พาลวรรคที่ ๓

4. සමචිත්තවග්ගවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสมจิตตวรรค

33. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අසප්පුරිසභූමීති අසප්පුරිසානං පතිට්ඨානට්ඨානං. සප්පුරිසභූමියම්පි එසෙව නයො. අකතඤ්ඤූති කතං න ජානාති. අකතවෙදීති කතං පාකටං කත්වා න ජානාති. උපඤ්ඤාතන්ති වණ්ණිතං ථොමිතං පසත්ථං. යදිදන්ති යා අයං. අකතඤ්ඤුතා අකතවෙදිතාති පරෙන කතස්ස උපකාරස්ස අජානනඤ්චෙව පාකටං කත්වා අජානනඤ්ච. කෙවලාති සකලා. සුක්කපක්ඛෙපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๓๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อสัปปุริสภูมิ หมายถึง ที่ตั้งแห่งอสัตบุรุษทั้งหลาย แม้ในบทว่า สัปปุริสภูมิ ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า อกตัญญู คือ ไม่รู้อุปการะที่เขาทำแล้ว บทว่า อกตเวที คือ ไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้วให้ปรากฏ บทว่า อุปัญญาตัง คือ อันบัณฑิตสรรเสริญแล้ว ยกย่องแล้ว ชมเชยแล้ว บทว่า ยทิทัง คือ ได้แก่สิ่งนี้คือ บทว่า อกตัญญุตา อกตเวทิตา คือ การไม่รู้อุปการะที่ผู้อื่นทำแล้ว และการไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้วให้ปรากฏ บทว่า เกวลา คือ ทั้งหมด แม้ในสุกกปักษ์ พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

34. දුතියෙ මාතු ච පිතු චාති ජනකමාතු ච ජනකපිතු ච. එකෙන, භික්ඛවෙ, අංසෙන මාතරං පරිහරෙය්‍යාති එකස්මිං අංසකූටෙ ඨපෙත්වා මාතරං පටිජග්ගෙය්‍ය. එකෙන අංසෙන පිතරං පරිහරෙය්‍යාති එකස්මිං අංසකූටෙ ඨපෙත්වා පිතරං පටිජග්ගෙය්‍ය. වස්සසතායුකො වස්සසතජීවීති වස්සසතායුකකාලෙ ජාතො සකලං වස්සසතං ජීවන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ පුත්තො නාම ‘‘මාතාපිතූනං පටිකරිස්සාමී’’ති උට්ඨාය සමුට්ඨාය දක්ඛිණෙ අංසකූටෙ මාතරං, වාමෙ පිතරං [Pg.28] ඨපෙත්වා වස්සසතායුකො සකලම්පි වස්සසතං ජීවමානො පරිහරෙය්‍ය. සො ච නෙසං උච්ඡාදනපරිමද්දනන්හාපනසම්බාහනෙනාති සො ච පුත්තො නෙසං මාතාපිතූනං අංසකූටෙසු ඨිතානංයෙව දුග්ගන්ධපටිවිනොදනත්ථං සුගන්ධකරණෙන උච්ඡාදනෙන, පරිස්සමවිනොදනත්ථං හත්ථපරිමද්දනෙන, සීතුණ්හකාලෙ ච උණ්හොදකසීතොදකන්හාපනෙන, හත්ථපාදාදීනං ආකඩ්ඪනපරිකඩ්ඪනසඞ්ඛාතෙන සම්බාහනෙන උපට්ඨානං කරෙය්‍ය. තෙ ච තත්ථෙවාති තෙ ච මාතාපිතරො තත්ථෙව තස්ස අංසකූටෙසු නිසින්නාව මුත්තකරීසං චජෙය්‍යුං. නත්වෙව , භික්ඛවෙති, භික්ඛවෙ, එවම්පි නත්වෙව මාතාපිතූනං කතං වා හොති පටිකතං වා.

๓๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า มาตุ จ ปิตุ จ คือ มารดาผู้ให้กำเนิดและบิดาผู้ให้กำเนิด บทว่า เอเกน ภิกฺขเว อํเสน มาตรํ ปริหเรยฺย (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลพึงประคองมารดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง) คือ พึงประคองมารดาไว้บนบ่าข้างหนึ่งแล้วปฏิบัติ บทว่า เอเกน อํเสน ปิตรํ ปริหเรยฺย (พึงประคองบิดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง) คือ พึงประคองบิดาไว้บนบ่าข้างหนึ่งแล้วปฏิบัติ บทว่า วสฺสสตา ยุโก วสฺสสตชีวี (มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ ๑๐๐ ปี) คือ เกิดในกาลที่มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ตลอด ๑๐๐ ปี อธิบายว่า หากบุตรผู้มีความคิดว่า "เราจักทำตอบแทนแก่มารดาบิดา" ลุกขึ้นประคองมารดาไว้บนบ่าขวา ประคองบิดาไว้บนบ่าซ้าย เป็นผู้มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ตลอด ๑๐๐ ปี บริหารท่านไป บทว่า โส จ เนสํ อุจฺฉาทนปริมาทนฺนหาปนสมฺพาหเนน (และบุตรนั้นพึงบำรุงมารดาบิดาเหล่านั้นด้วยการขัดสี การนวด การให้อาบน้ำ และการบีบนวด) คือ และบุตรนั้นพึงบำรุงมารดาบิดาเหล่านั้นผู้อยู่บนบ่าของตนนั่นเทียว ด้วยการลูบไล้ด้วยของหอมเพื่อบรรเทากลิ่นเหม็น ด้วยการนวดด้วยมือเพื่อบรรเทาความเมื่อยขบ และในเวลาหนาวและร้อน ก็ให้อาบน้ำอุ่นและน้ำเย็น ด้วยการบีบนวดซึ่งหมายถึงการดึงและคลึงมือและเท้าเป็นต้น บทว่า เต จ ตตฺเถว (และมารดาบิดาเหล่านั้นพึงถ่ายอุจจาระปัสสาวะบนบ่านั้นนั่นเทียว) คือ และมารดาบิดาเหล่านั้นนั่งอยู่บนบ่าของบุตรนั้นนั่นแหละ พึงถ่ายอุจจาระปัสสาวะ บทว่า นตฺเวว ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงอย่างนั้นก็หาไม่) คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงอย่างนั้น ก็ยังไม่ชื่อว่าบุตรได้ทำ (อุปการะ) หรือทำตอบแทนแก่มารดาบิดาเลย

ඉස්සරාධිපච්චෙ රජ්ජෙති චක්කවත්තිරජ්ජං සන්ධායෙවමාහ. ආපාදකාති වඩ්ඪකා අනුපාලකා. පුත්තා හි මාතාපිතූහි වඩ්ඪිතා චෙව අනුපාලිතා ච. පොසකාති හත්ථපාදෙ වඩ්ඪෙත්වා හදයලොහිතං පායෙත්වා පොසකා. පුත්තා හි මාතාපිතූහි පුට්ඨා භතා අන්නපානාදීහි පටිජග්ගිතා. ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරොති සචෙ හි මාතාපිතරො ජාතදිවසෙයෙව පුත්තං පාදෙ ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වා නදියං වා පපාතෙ වා ඛිපෙය්‍යුං, ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං න පස්සෙය්‍ය. එවං අකත්වා ආපාදිතත්තා පොසිතත්තා එස ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං මාතාපිතරො නිස්සාය පස්සතීති ත්‍යාස්ස ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො නාම හොන්ති. සමාදපෙතීති ගණ්හාපෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සද්ධාසීලචාගපඤ්ඤා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා. ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරසදිසොව භික්ඛු තෙසු පතිට්ඨාපෙති නාමාති වෙදිතබ්බො.

บทว่า อิสฺสราธิปจฺเจ รชฺเช (ในราชสมบัติอันเป็นอิสราธิปไตย) ตรัสหมายถึงจักรวรรดิราชสมบัติ บทว่า อาปาทกา คือ ผู้ทำให้เจริญ ผู้ตามอนุบาล เพราะว่าบุตรทั้งหลายอันมารดาบิดาทำให้เจริญแล้วและตามอนุบาลแล้ว บทว่า โปสกา คือ ผู้เลี้ยงดู คือทำให้มือและเท้าเจริญแล้ว ให้ดื่มโลหิตในหทัยแล้วเลี้ยงดู เพราะว่าบุตรทั้งหลายอันมารดาบิดาเลี้ยงดูแล้ว บำรุงแล้ว ปฏิบัติด้วยข้าวและน้ำเป็นต้น บทว่า อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร (เป็นผู้แสดงโลกนี้) คือ หากว่ามารดาบิดาจับบุตรที่เท้าในวันที่เกิดนั่นเทียวแล้วทิ้งไปในป่า ในแม่น้ำ หรือในเหว บุตรนั้นก็จะไม่พึงเห็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ในโลกนี้ เพราะไม่ได้ทำอย่างนั้น เพราะเป็นผู้ที่ท่านทำให้เติบโต เพราะเป็นผู้ที่ท่านเลี้ยงดู บุตรนี้จึงเห็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ในโลกนี้ได้อาศัยมารดาบิดา เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้แสดงโลกนี้แก่บุตรนั้น บทว่า สมาทเปติ คือ ให้ถือเอา ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงศรัทธา ศีล จาคะ ปัญญา ซึ่งระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ พึงทราบว่า ภิกษุผู้เป็นเช่นกับพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระเท่านั้น ชื่อว่าย่อมให้ (มารดาบิดา) ตั้งมั่นอยู่ในธรรมเหล่านั้น

35. තතියෙ තෙනුපසඞ්කමීති සො හි බ්‍රාහ්මණො ‘‘සමණො කිර ගොතමො කථිතං විස්සජ්ජෙති, පුච්ඡායස්ස විරජ්ඣනං නාම නත්ථි. අහමස්ස විරජ්ඣනපඤ්හං අභිසඞ්ඛරිස්සාමී’’ති පණීතභොජනං භුඤ්ජිත්වා ගබ්භද්වාරං පිදහිත්වා නිසින්නො චින්තෙතුං ආරභි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ උච්චාසද්දමහාසද්දො වත්තති, චිත්තං න එකග්ගං හොති, භූමිඝරං කාරෙස්සාමී’’ති භූමිඝරං කාරෙත්වා තත්ථ පවිසිත්වා – ‘‘එවං පුට්ඨො එවං කථෙස්සති, එවං පුට්ඨො එවං කථෙස්සතී’’ති එකං ගණ්හිත්වා එකං [Pg.29] විස්සජ්ජෙන්තො සකලදිවසං කිඤ්චි පස්සිතුං නාසක්ඛි. තස්ස ඉමිනාව නීහාරෙන චත්තාරො මාසා වීතිවත්තා. සො චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන උභතොකොටිකං පඤ්හං නාම අද්දස. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අහං සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිත්වා ‘කිංවාදී භව’න්ති පුච්ඡිස්සාමි. සචෙ ‘කිරියවාදිම්හී’ති වක්ඛති, ‘සබ්බාකුසලානං නාම තුම්හෙ කිරියං වදෙථා’ති නං නිග්ගණ්හිස්සාමි. සචෙ ‘අකිරියවාදිම්හී’ති වක්ඛති, ‘කුසලධම්මානං නාම තුම්හෙ අකිරියං වදෙථා’ති නං නිග්ගණ්හිස්සාමි. ඉදඤ්හි උභතොකොටිකං පඤ්හං පුට්ඨො නෙව උග්ගිලිතුං සක්ඛිස්සති න නිග්ගිලිතුං. එවං මම ජයො භවිස්සති, සමණස්ස ගොතමස්ස පරාජයො’’ති උට්ඨාය අප්ඵොටෙත්වා භූමිඝරා නික්ඛම්ම ‘‘එවරූපං පඤ්හං පුච්ඡන්තෙන න එකකෙන ගන්තුං වට්ටතී’’ති නගරෙ ඝොසනං කාරෙත්වා සකලනාගරෙහි පරිවුතො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. කිංවාදීති කිංලද්ධිකො. කිමක්ඛායීති කිං නාම සාවකානං පටිපදං අක්ඛායීති පුච්ඡි. අථස්ස භගවා චතූහි මාසෙහි පඤ්හං අභිසඞ්ඛරිත්වා ‘‘දිට්ඨො මෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරාජයපඤ්හො’’ති මානං පග්ගය්හ ආගතභාවං ඤත්වා එකපදෙනෙව තං පඤ්හං භින්දන්තො කිරියවාදී චාහං, බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. අථ බ්‍රාහ්මණො අත්තනො මානං අපනෙත්වා භගවන්තං ආයාචන්තො යථාකථං පනාතිආදිමාහ. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๓๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า เตนุปสงฺกมิ (เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น) มีเรื่องว่า พราหมณ์นั้นได้ยินว่า "ได้ยินว่าพระสมณโคดมทรงแก้ปัญหาที่คนทูลถามได้ ไม่มีการติดขัดในปัญหาของพระองค์เลย เราจักแต่งปัญหาที่ทำให้พระองค์ติดขัด" ดังนี้แล้ว จึงบริโภคโภชนะอันประณีต ปิดประตูห้อง นั่งเริ่มคิด ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า "ในที่นี้มีเสียงดังจอแจ จิตไม่เป็นสมาธิ เราจะให้ทำเรือนใต้ดิน" ดังนี้แล้ว จึงให้ทำเรือนใต้ดินแล้วเข้าไปในนั้น คิดว่า "เมื่อถูกถามอย่างนี้ จะตอบอย่างนี้ เมื่อถูกถามอย่างนี้ จะตอบอย่างนี้" พลางหยิบยกปัญหาหนึ่งขึ้นมาแล้วแก้ปัญหาหนึ่งไป ตลอดทั้งวันก็ไม่สามารถเห็นปัญหาอะไรได้เลย สี่เดือนได้ล่วงไปแก่เขาโดยนัยนี้เอง เขาได้เห็นปัญหาชื่อว่ามีสองเงื่อน (ปัญหาขวางโลก) โดยล่วงไปสี่เดือน ได้ยินว่าเขาเกิดความคิดอย่างนี้ว่า "เราจะเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมแล้วทูลถามว่า 'ท่านมีวาทะอย่างไร' ถ้าตรัสว่า 'เราเป็นกิริยวาที' เราจะข่มท่านว่า 'ท่านกล่าวว่าการทำอกุศลกรรมทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรทำหรือ' ถ้าตรัสว่า 'เราเป็นอกิริยวาที' เราจะข่มท่านว่า 'ท่านกล่าวว่าการไม่ทำกุศลธรรมทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรทำหรือ' เมื่อถูกถามปัญหาขวางโลกนี้ จะไม่สามารถคายออกได้ และไม่สามารถกลืนลงได้ ด้วยประการฉะนี้ ชัยชนะจักเป็นของเรา ความพ่ายแพ้จักมีแก่พระสมณโคดม" ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้น ปรบมือ ออกจากเรือนใต้ดิน คิดว่า "ผู้ถามปัญหาเช่นนี้ ไม่ควรไปคนเดียว" ดังนี้แล้ว จึงให้ป่าวประกาศในเมือง แวดล้อมด้วยชาวเมืองทั้งหมด เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น บทว่า กึวาที คือ ท่านมีลัทธิอะไร บทว่า กิมกฺขายี คือ ท่านบอกปฏิปทาอะไรแก่สาวกทั้งหลาย ดังนี้ ทูลถามแล้ว ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่าเขาแต่งปัญหามาสี่เดือนแล้วมาด้วยการยกมานะขึ้นว่า "เราเห็นปัญหาที่จะทำให้พระสมณโคดมพ่ายแพ้แล้ว" จึงทรงทำลายปัญหานั้นด้วยบทเดียว ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เราเป็นทั้งกิริยวาที" ลำดับนั้น พราหมณ์ละมานะของตน ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาค กราบทูลคำมีอาทิว่า "ก็โดยประการใดเล่า" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล

36. චතුත්ථෙ දක්ඛිණෙය්‍යාති දක්ඛිණා වුච්චති දානං, තස්ස පටිග්ගහණයුත්තා කති පුග්ගලාති පුච්ඡති. සෙඛොති ඉමිනා සත්ත සෙක්ඛෙ දස්සෙති. එත්ථ ච සීලවන්තපුථුජ්ජනොපි සොතාපන්නෙනෙව සඞ්ගහිතො. ආහුනෙය්‍යා යජමානානං හොන්තීති දානං දදන්තානං ආහුනස්ස අරහා දානපටිග්ගාහකා නාම හොන්තීති අත්ථො. ඛෙත්තන්ති වත්ථු පතිට්ඨා, පුඤ්ඤස්ස විරුහනට්ඨානන්ති අත්ථො.

๓๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ทักขิเณยยาติ ความว่า ทาน ท่านเรียกว่า ทักขิณา ท่านถามว่า บุคคลผู้ควรแก่การรับทานนั้นมีเท่าไร ด้วยบทว่า เสโข นี้ ทรงแสดงพระเสขะ ๗ จำพวก และในบทนี้ แม้ปุถุชนผู้มีศีลก็สงเคราะห์เข้าในพระโสดาบันนั่นเอง บทว่า อาหุเนยฺยา ยชมานานํ โหนฺติ ความว่า ชื่อว่าเป็นผู้รับทาน ผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวายของทายกทั้งหลายผู้ให้ทาน บทว่า เขตฺตํ ความว่า เป็นที่ตั้ง เป็นที่ประดิษฐาน เป็นที่งอกงามแห่งบุญ

37. පඤ්චමෙ පුබ්බාරාමෙති සාවත්ථිතො පුරත්ථිමදිසාභාගෙ ආරාමෙ. මිගාරමාතුපාසාදෙති විසාඛාය උපාසිකාය පාසාදෙ. සා හි මිගාරසෙට්ඨිනා මාතුට්ඨානෙ ඨපිතත්තාපි, සබ්බජෙට්ඨකස්ස පුත්තස්ස අය්‍යකසෙට්ඨිනොව සමානනාමකත්තාපි මිගාරමාතාති වුච්චති. තාය කාරිතො සහස්සගබ්භො පාසාදො මිගාරමාතුපාසාදො නාම. ථෙරො [Pg.30] තස්මිං විහරති. තත්‍ර ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තොති තස්මිං පාසාදෙ විහරන්තො ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරො.

๓๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปุพฺพาราเม คือ ในอารามทางทิศตะวันออกแห่งกรุงสาวัตถี บทว่า มิคารมาตุปาสาเท คือ ในปราสาทของนางวิสาขาอุบาสิกา จริงอยู่ นางวิสาขานั้น เพราะมิคารเศรษฐีตั้งไว้ในตำแหน่งมารดาด้วย และเพราะบุตรคนโตมีชื่อเหมือนกับปู่คือเศรษฐีด้วย จึงถูกเรียกว่า มิคารมาตา ปราสาทมีห้องพันห้องที่นางให้สร้างขึ้น ชื่อว่า มิคารมาตุปราสาท พระเถระอยู่ ณ ที่นั้น บทว่า ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต คือ พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระผู้อยู่ในปราสาทนั้น

භික්ඛූ ආමන්තෙසීති කස්මිං කාලෙ ආමන්තෙසි? කානිචි හි සුත්තානි පුරෙභත්තෙ භාසිතානි අත්ථි, කානිචි පච්ඡාභත්තෙ, කානිචි පුරිමයාමෙ, කානිචි මජ්ඣිමයාමෙ, කානිචි පච්ඡිමයාමෙ. ඉදං පන සමචිත්තපටිපදාසුත්තං පච්ඡාභත්තෙ භාසිතං. තස්මා සායන්හසමයෙ ආමන්තෙසි.

บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ (พระเถระ) ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย (ถามว่า) ตรัสเรียกในกาลไหน? จริงอยู่ สูตรบางสูตรที่ตรัสไว้ในเวลาเช้าก็มี บางสูตรในเวลาเย็น บางสูตรในปฐมยาม บางสูตรในมัชฌิมยาม บางสูตรในปัจฉิมยาม ส่วนสมจิตตปฏิปทาสูตรนี้ ตรัสไว้ในเวลาเย็น เพราะฉะนั้น ท่านจึงเรียกในเวลาเย็น

න කෙවලං චෙතං ථෙරෙනෙව භාසිතං, තථාගතෙනාපි භාසිතං. කත්ථ නිසීදිත්වාති? විසාඛාය රතනපාසාදෙ නිසීදිත්වා. තථාගතො හි පඨමබොධියං වීසති වස්සානි අනිබද්ධවාසො හුත්වා යත්ථ යත්ථ ඵාසුකං හොති, තත්ථ තත්ථෙව ගන්ත්වා වසි. පඨමං අන්තොවස්සඤ්හි ඉසිපතනෙ ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා අට්ඨාරස මහාබ්‍රහ්මකොටියො අමතපානං පායෙත්වා බාරාණසිං උපනිස්සාය ඉසිපතනෙ වසි. දුතියං අන්තොවස්සං රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ, තතියචතුත්ථානිපි තත්ථෙව, පඤ්චමං අන්තොවස්සං වෙසාලිං උපනිස්සාය මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං, ඡට්ඨං අන්තොවස්සං මකුලපබ්බතෙ, සත්තමං තාවතිංසභවනෙ, අට්ඨමං භග්ගෙ සුසුමාරගිරං නිස්සාය භෙසකළාවනෙ, නවමං කොසම්බියං, දසමං පාලිලෙය්‍යකෙ වනසණ්ඩෙ, එකාදසමං නාලායං බ්‍රාහ්මණගාමෙ, ද්වාදසමං වෙරඤ්ජායං, තෙරසමං චාලියපබ්බතෙ, චුද්දසමං ජෙතවනෙ, පඤ්චදසමං කපිලවත්ථුස්මිං, සොළසමං ආළවකං දමෙත්වා චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පායෙත්වා ආළවියං, සත්තරසමං රාජගහෙයෙව, අට්ඨාරසමං චාලියපබ්බතෙයෙව, තථා එකූනවීසතිමං, වීසතිමං පන අන්තොවස්සං රාජගහංයෙව උපනිස්සාය වසි. එවං වීසති වස්සානි අනිබද්ධවාසො හුත්වා යත්ථ යත්ථ ඵාසුකං හොති, තත්ථ තත්ථෙව වසි.

และสูตรนี้มิใช่พระเถระกล่าวไว้เท่านั้น แม้พระตถาคตก็ตรัสไว้ด้วย (ถามว่า) ประทับนั่ง ณ ที่ไหน? (ตอบว่า) ประทับนั่งในรัตนปราสาทของนางวิสาขา จริงอยู่ พระตถาคตในปฐมโพธิกาล ๒๐ พรรษา ทรงไม่มีที่ประทับประจำ ที่ไหนๆ ผาสุก ก็เสด็จไปประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ พรรษาแรก ทรงประกาศธรรมจักร ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ทำให้มหาพรหม ๑๘ โกฏิได้ดื่มอมตรส แล้วทรงอาศัยกรุงพาราณสี ประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน พรรษาที่ ๒ ทรงอาศัยกรุงราชคฤห์ ประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน พรรษาที่ ๓ และ ๔ ก็ประทับ ณ ที่นั่น พรรษาที่ ๕ ทรงอาศัยกรุงเวสาลี ประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน พรรษาที่ ๖ ประทับ ณ มกุลบรรพต พรรษาที่ ๗ ณ ดาวดึงส์ภพ พรรษาที่ ๘ ทรงอาศัยเมืองสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ ประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน พรรษาที่ ๙ ณ กรุงโกสัมพี พรรษาที่ ๑๐ ณ ป่าปาลิเลยยกะ พรรษาที่ ๑๑ ณ หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อนาฬา พรรษาที่ ๑๒ ณ เมืองเวรัญชา พรรษาที่ ๑๓ ณ จาลิยบรรพต พรรษาที่ ๑๔ ณ พระเชตวัน พรรษาที่ ๑๕ ณ กรุงกบิลพัสดุ์ พรรษาที่ ๑๖ ทรงทรมานอาฬวกยักษ์ ทำให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ได้ดื่มอมตรส แล้วประทับ ณ เมืองอาฬวี พรรษาที่ ๑๗ ประทับ ณ กรุงราชคฤห์นั่นเอง พรรษาที่ ๑๘ ประทับ ณ จาลิยบรรพตนั่นเอง เช่นเดียวกับพรรษาที่ ๑๙ ส่วนพรรษาที่ ๒๐ ทรงอาศัยกรุงราชคฤห์นั่นเองประทับอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ตลอด ๒๐ พรรษา ทรงไม่มีที่ประทับประจำ ที่ไหนๆ ผาสุก ก็ประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ

තතො පට්ඨාය පන ද්වෙ සෙනාසනානි ධුවපරිභොගානි අකාසි. කතරානි ද්වෙ? ජෙතවනඤ්ච පුබ්බාරාමඤ්ච. කස්මා? ද්වින්නං කුලානං ගුණමහන්තතාය. අනාථපිණ්ඩිකස්ස හි විසාඛාය ච ගුණං සන්ධාය ගුණං පටිච්ච සත්ථා තානි සෙනාසනානි ධුවපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජි. උතුවස්සං චාරිකං චරිත්වාපි හි අන්තොවස්සෙ ද්වීසුයෙව සෙනාසනෙසු වසති. එවං වසන්තො [Pg.31] පන ජෙතවනෙ රත්තිං වසිත්වා පුනදිවසෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො දක්ඛිණද්වාරෙන සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා පුබ්බාරාමෙ දිවාවිහාරං කරොති. පුබ්බාරාමෙ රත්තිං වසිත්වා පුනදිවසෙ පාචීනද්වාරෙන සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ජෙතවනෙ දිවාවිහාරං කරොති. තස්මිං පන දිවසෙ සම්මාසම්බුද්ධො ජෙතවනෙයෙව වසි. යත්ථ කත්ථචි වසන්තස්ස චස්ස පඤ්චවිධකිච්චං අවිජහිතමෙව හොති. තං හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව. තෙසු කිච්චෙසු පච්ඡිමයාමකිච්චකාලෙ භගවා ලොකං ඔලොකෙන්තො සාවත්ථිවාසීනඤ්ච සමන්තා ච සාවත්ථියා ගාවුතඅඩ්ඪයොජනයොජනපරමෙ ඨානෙ අපරිමාණානං සත්තානං අභිසමයභාවං අද්දස.

แต่จำเดิมแต่นั้นมา ได้ทรงทำเสนาสนะ ๒ แห่งให้เป็นที่ใช้สอยประจำ ๒ แห่งคืออะไรบ้าง? คือ พระเชตวัน และบุพพาราม เพราะเหตุไร? เพราะคุณอันยิ่งใหญ่ของ ๒ ตระกูล จริงอยู่ พระศาสดาทรงปรารภคุณ อาศัยคุณของอนาถบิณฑิกเศรษฐีและนางวิสาขา จึงทรงใช้สอยเสนาสนะเหล่านั้นเป็นประจำ จริงอยู่ แม้เสด็จจาริกไปในฤดูหนาวและฤดูร้อน แต่ในพรรษากาล ก็ประทับอยู่ ณ เสนาสนะ ๒ แห่งนี้เท่านั้น แต่เมื่อประทับอยู่อย่างนี้ คือ ประทับ ณ พระเชตวันในเวลากลางคืน วันรุ่งขึ้นอันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้ากรุงสาวัตถีทางประตูทิศใต้เพื่อบิณฑบาต แล้วเสด็จออกทางประตูทิศตะวันออก ทรงพักผ่อนกลางวันที่บุพพาราม เมื่อประทับ ณ บุพพารามในเวลากลางคืน วันรุ่งขึ้นเสด็จเข้ากรุงสาวัตถีทางประตูทิศตะวันออกเพื่อบิณฑบาต แล้วเสด็จออกทางประตูทิศใต้ ทรงพักผ่อนกลางวันที่พระเชตวัน แต่ในวันนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวันนั่นเอง และเมื่อพระองค์ประทับอยู่ ณ ที่ใดๆ ก็ตาม พุทธกิจ ๕ ประการก็มิได้ทรงละเลยเลย เรื่องนั้น ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในเบื้องต่ำ ในบรรดากิจเหล่านั้น ในเวลากิจแห่งปัจฉิมยาม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นภาวะแห่งการตรัสรู้ของสัตว์ทั้งหลายที่นับไม่ถ้วน ทั้งชาวกรุงสาวัตถี และที่อยู่ในที่ประมาณคาวุตหนึ่ง กึ่งโยชน์ และโยชน์หนึ่งโดยรอบกรุงสาวัตถี

තතො ‘‘කස්මිං නු ඛො කාලෙ අභිසමයො භවිස්සතී’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘සායන්හසමයෙ’’ති දිස්වා ‘‘මයි නු ඛො කථෙන්තෙ අභිසමයො භවිස්සති, සාවකෙ කථෙන්තෙ භවිස්සතී’’ති ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරෙ කථෙන්තෙ භවිස්සතී’’ති අද්දස. තතො ‘‘කත්ථ නිසීදිත්වා කථෙන්තෙ භවිස්සතී’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘විසාඛාය රතනපාසාදෙ නිසීදිත්වා’’ති දිස්වා ‘‘බුද්ධානං නාම තයො සාවකසන්නිපාතා හොන්ති, අග්ගසාවකානං එකො. තෙසු අජ්ජ ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සාවකසන්නිපාතො භවිස්සතී’’ති අද්දස. දිස්වා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා නිවත්ථනිවාසනො සුගතචීවරං පාරුපිත්වා සෙලමයපත්තං ආදාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වා පිණ්ඩාය චරන්තො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සුලභපිණ්ඩපාතං කත්වා වාතප්පහතා විය නාවා පටිනිවත්තිත්වා දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා බහිද්වාරෙ අට්ඨාසි. තතො අසීති මහාසාවකා භික්ඛුනිපරිසා උපාසකපරිසා උපාසිකාපරිසාති චතස්සො පරිසා සත්ථාරං පරිවාරයිංසු.

ลำดับนั้น ทรงตรวจดูว่า "การตรัสรู้จะมีในกาลไหนหนอ" ทรงเห็นว่า "จะมีในเวลาเย็น" (ทรงตรวจดูว่า) "เมื่อเรากล่าว การตรัสรู้จะมี หรือเมื่อสาวกกล่าวจะมี" ทรงเห็นว่า "เมื่อพระสารีบุตรเถระกล่าว จะมี" ลำดับนั้น ทรงตรวจดูว่า "เมื่อนั่ง ณ ที่ไหนกล่าว จะมี" ทรงเห็นว่า "เมื่อนั่งในรัตนปราสาทของนางวิสาขา" (ทรงเห็นว่า) "ชื่อว่าสาวกสันนิบาตของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมี ๓ ครั้ง ของพระอัครสาวกมี ๑ ครั้ง ในบรรดาสันนิบาตเหล่านั้น วันนี้ สาวกสันนิบาตของพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระจักมี" ครั้นทรงเห็นแล้ว ในเวลาเช้าตรู่ ทรงบำรุงพระสรีระ ทรงนุ่งสบง ทรงครองสุคตจีวร ทรงถือบาตรศิลา มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้าพระนครทางประตูทิศใต้ เสด็จเที่ยวบิณฑบาต ทรงทำบิณฑบาตให้ภิกษุสงฆ์ได้ง่าย แล้วเสด็จกลับประดุจเรือที่ถูกลมพัด เสด็จออกทางประตูทิศใต้ ประทับยืนอยู่ภายนอกประตู ลำดับนั้น บริษัท ๔ คือ พระมหาสาวก ๘๐ รูป ภิกษุณีบริษัท อุบาสกบริษัท และอุบาสิกาบริษัท ได้แวดล้อมพระศาสดา

සත්ථා සාරිපුත්තත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘සාරිපුත්ත, තයා පුබ්බාරාමං ගන්තුං වට්ටති, තව ච පරිසං ගහෙත්වා ගච්ඡාහී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ථෙරො අත්තනො පරිවාරෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො පුබ්බාරාමං අගමාසි. එතෙනෙව නියාමෙන අසීති මහාසාවකෙ පුබ්බාරාමමෙව පෙසෙත්වා සයං එකෙන ආනන්දත්ථෙරෙනෙව සද්ධිං ජෙතවනං අගමාසි. ආනන්දත්ථෙරොපි විහාරෙ සත්ථු වත්තං කත්වා වන්දිත්වා ‘‘පුබ්බාරාමං ගච්ඡාමි, භන්තෙ’’ති ආහ. එවං [Pg.32] කරොහි ආනන්දාති. සත්ථාරං වන්දිත්වා තත්ථෙව අගමාසි. සත්ථා එකකොව ජෙතවනෙ ඔහීනො.

พระศาสดาตรัสเรียกพระสารีบุตรเถระว่า "ดูก่อนสารีบุตร เธอควรไปบุพพาราม และจงพาบริษัทของเธอไปด้วยเถิด" พระเถระทูลรับว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" แล้วอันภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้เป็นบริวารของตนแวดล้อมแล้ว ได้ไปยังบุพพาราม โดยนัยนี้นั่นเทียว (พระศาสดา) ทรงส่งพระมหาสาวก ๘๐ องค์ไปบุพพารามนั่นแหละ แล้วพระองค์เองได้เสด็จไปยังพระเชตวันพร้อมกับพระอานนทเถระเพียงองค์เดียวเท่านั้น แม้พระอานนทเถระ ครั้นทำวัตรปฏิบัติพระศาสดาในวิหารแล้ว ถวายบังคมแล้ว ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปบุพพาราม" (พระศาสดาตรัสว่า) "ดูก่อนอานนท์ เธอจงทำอย่างนั้นเถิด" (พระเถระ) ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้ไปยังที่นั้นนั่นเทียว พระศาสดาประทับเหลืออยู่ ณ พระเชตวันเพียงพระองค์เดียว

තං දිවසඤ්හි චතස්සො පරිසා ථෙරස්සෙව ධම්මකථං සොතුකාමා අහෙසුං. කොසලමහාරාජාපි බලකායෙන පරිවුතො පුබ්බාරාමමෙව ගතො. තථා පඤ්චසතඋපාසකපරිවාරො අනාථපිණ්ඩිකො. විසාඛා පන මහාඋපාසිකා ද්වීහි ජඞ්ඝසහස්සෙහි පරිවුතො අගමාසි. සත්තපණ්ණාසාය කුලසතසහස්සානං වසනට්ඨානෙ සාවත්ථිනගරෙ ගෙහපාලකදාරකෙ ඨපෙත්වා සෙසජනො ගන්ධචුණ්ණමාලාදීනි ගහෙත්වා පුබ්බාරාමමෙව අගමාසි. චතූසු ද්වාරගාමෙසු ගාවුතඅඩ්ඪයොජනයොජනපරමට්ඨානෙ සබ්බෙයෙව මනුස්සා ගන්ධචුණ්ණමාලාදිහත්ථා පුබ්බාරාමමෙව අගමංසු. සකලවිහාරො මිස්සකපුප්ඵෙහි අභිකිණ්ණො විය අහොසි.

ก็ในวันนั้น บริษัท ๔ เหล่า ได้เป็นผู้ใคร่จะฟังธรรมกถาของพระเถระนั่นเทียว แม้พระเจ้าโกศลมหาราชก็ทรงอันหมู่เสนาแวดล้อมแล้วเสด็จไปยังบุพพารามนั่นแหละ อนาถบิณฑิกเศรษฐีผู้มีอุบาสก ๕๐๐ เป็นบริวารก็ฉันนั้น ส่วนนางวิสาขามหาอุบาสิกา อันนางบริวารสองพันคนแวดล้อมแล้วได้ไปแล้ว ในกรุงสาวัตถีอันเป็นที่อยู่ของตระกูลห้าล้านเจ็ดแสนตระกูล ชนที่เหลือ เว้นไว้แต่เด็กเฝ้าเรือน ถือเอาของหอม จุณ และระเบียบดอกไม้เป็นต้น ได้ไปยังบุพพารามนั่นแหละ มนุษย์ทั้งปวงในที่ประมาณหนึ่งคาวุต กึ่งโยชน์ และหนึ่งโยชน์ ในหมู่บ้านที่ประตูทั้ง ๔ ล้วนมีของหอม จุณ และระเบียบดอกไม้เป็นต้นในมือ ได้ไปยังบุพพารามนั่นแหละ วิหารทั้งสิ้นได้เป็นประดุจเกลื่อนกล่นไปด้วยดอกไม้นานาพรรณ

ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරොපි ඛො විහාරං ගන්ත්වා විහාරපරිවෙණෙ අඞ්ගණට්ඨානෙ අට්ඨාසි. භික්ඛූ ථෙරස්ස ආසනං පඤ්ඤාපයිංසු. ථෙරො තත්ථ නිසීදිත්වා උපට්ඨාකත්ථෙරෙන වත්තෙ කතෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔවාදං කත්වා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදි. සො පරිච්ඡින්නකාලවසෙන සමාපත්තිතො වුට්ඨාය අචිරවතිං ගන්ත්වා රජොජල්ලං පවාහෙත්වා පටිප්පස්සද්ධදරථො ඔතිණ්ණතිත්ථෙනෙව උත්තරිත්වා නිවත්ථනිවාසනො සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා අට්ඨාසි. භික්ඛුසඞ්ඝොපි සම්මුඛසම්මුඛට්ඨානෙන ඔතරිත්වා සරීරෙ රජොජල්ලං පවාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා ථෙරං පරිවාරයිංසු. අන්තොවිහාරෙපි ථෙරස්ස ධම්මාසනං පඤ්ඤාපයිංසු. චතස්සොපි පරිසා අත්තනො අත්තනො ඔකාසං ඤත්වා මග්ගං ඨපෙත්වා නිසීදිංසු. සාරිපුත්තත්ථෙරොපි පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො ධම්මසභං ආගන්ත්වා සීහමත්ථකප්පතිට්ඨිතෙ සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රතනපල්ලඞ්කෙ චිත්තබීජනිං ගහෙත්වා පුරත්ථාභිමුඛො නිසීදි. නිසීදිත්වා පරිසං ඔලොකෙත්වා – ‘‘මහතී වතායං පරිසා, ඉමිස්සා න අප්පමත්තිකා පරිත්තකධම්මදෙසනා අනුච්ඡවිකා, කතරධම්මදෙසනා නු ඛො අනුච්ඡවිකා භවිස්සතී’’ති තීණි පිටකානි ආවජ්ජමානො ඉමං සංයොජනපරියාය ධම්මදෙසනං අද්දස.

ก็แล แม้พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ไปยังวิหารแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ลานในบริเวณวิหาร ภิกษุทั้งหลายได้ปูอาสนะถวายพระเถระ พระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว เมื่อพระเถระผู้อุปัฏฐากทำวัตรแล้ว ได้ให้โอวาทแก่หมู่ภิกษุ แล้วเข้าไปสู่พระคันธกุฎี เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ พระเถระนั้นออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้แล้ว ไปยังแม่น้ำอจิรวดี ชำระล้างธุลีและเหงื่อไคลแล้ว เป็นผู้มีความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว ขึ้นจากท่าที่ลงนั่นเอง นุ่งผ้าสบงแล้ว ห่มผ้าสังฆาฏิแล้ว ได้ยืนอยู่ แม้หมู่ภิกษุก็ลง (สู่แม่น้ำ) ตรงหน้าๆ ชำระล้างธุลีและเหงื่อไคลในร่างกายแล้ว กลับขึ้นมาแวดล้อมพระเถระ แม้ในภายในวิหาร (ภิกษุทั้งหลาย) ก็ได้ปูธรรมาสน์ถวายพระเถระ แม้บริษัททั้ง ๔ ก็รู้โอกาสของตนๆ แล้ว เว้นทางไว้ แล้วนั่งลง แม้พระสารีบุตรเถระมีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร มาสู่ธรรมสภาแล้ว ถือพัดอันวิจิตร มีหน้าเฉพาะต่อทิศตะวันออก นั่งบนรัตนบัลลังก์อันมีเศวตฉัตรยกขึ้นสูง ตั้งอยู่บนหัวสิงห์ นั่งแล้วแลดูบริษัทแล้ว (รำพึงว่า) "บริษัทนี้ใหญ่หนอ ธรรมเทศนาเล็กน้อยมีประมาณน้อย ไม่สมควรแก่บริษัทนี้ ธรรมเทศนาเช่นไรหนอแลจักสมควร" เมื่อพิจารณาปิฎกทั้งสาม ก็ได้เห็นธรรมเทศนาคือสังโยชนปริยายนี้

එවං [Pg.33] දෙසනං සල්ලක්ඛෙත්වා තං දෙසෙතුකාමො භික්ඛූ ආමන්තෙසි ආවුසො, භික්ඛවෙති. ආවුසොති හි අවත්වා, භික්ඛවෙති වචනං බුද්ධාලාපො නාම හොති, අයං පනායස්මා ‘‘දසබලෙන සමානං ආලපනං න කරිස්සාමී’’ති සත්ථු ගාරවවසෙන සාවකාලාපං කරොන්තො, ‘‘ආවුසො භික්ඛවෙ’’ති ආහ. එතදවොචාති එතං ‘‘අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච, ආවුසො, පුග්ගලං දෙසෙස්සාමි බහිද්ධාසංයොජනඤ්චා’’ති ධම්මදෙසනාපදං අවොච.

(พระเถระ) กำหนดเทศนาอย่างนี้แล้ว ใคร่จะแสดงธรรมเทศนานั้น จึงเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "อาวุโส ภิกขเว" จริงอยู่ คำว่า "ภิกขเว" โดยไม่กล่าวว่า "อาวุโส" ชื่อว่าเป็นพุทธอาลปนะ (คำเรียกของพระพุทธเจ้า) แต่พระผู้มีอายุนี้ ด้วยความเคารพในพระศาสดา (จึงคิดว่า) "เราจักไม่กระทำคำเรียกให้เสมอด้วยพระทศพล" เมื่อกระทำคำเรียกของสาวก จึงกล่าวว่า "อาวุโส ภิกขเว" บทว่า "เอตทโวจ" คือ ได้กล่าวบทแห่งธรรมเทศนานี้ว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราจักแสดงบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายใน และบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอก"

තස්මිං පන රතනපාසාදෙ අධිවත්ථො එකො සොතාපන්නො දෙවපුත්තො අත්ථි, සො බුද්ධෙහි වා සාවකෙහි වා දෙසනාය ආරද්ධමත්තායයෙව ජානාති – ‘‘අයං දෙසනා උත්තානිකා භවිස්සති, අයං ගම්භීරා. අයං ඣානනිස්සිතා භවිස්සති, අයං විපස්සනානිස්සිතා. අයං මග්ගනිස්සිතා අයං ඵලනිස්සිතා, අයං නිබ්බානනිස්සිතා’’ති. සො තස්මිම්පි දිවසෙ ථෙරෙන දෙසනාය ආරද්ධමත්තාය එවං අඤ්ඤාසි – ‘‘යෙන නීහාරෙන මය්හං අය්‍යෙන ධම්මසෙනාපතිනා සාරිපුත්තත්ථෙරෙන දෙසනා ආරද්ධා, අයං දෙසනා විපස්සනාගාළ්හා භවිස්සති, ඡහි මුඛෙහි විපස්සනං කථෙස්සති. දෙසනාපරියොසානෙ කොටිසතසහස්සදෙවතා අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති, සොතාපන්නාදීනං පන දෙවමනුස්සානං පරිච්ඡෙදො න භවිස්සති. දෙසනාය අනුච්ඡවිකං කත්වා මය්හං අය්‍යස්ස සාධුකාරං දස්සාමී’’ති දෙවානුභාවෙන මහන්තං සද්දං කත්වා – ‘‘සාධු සාධු අය්‍යා’’ති ආහ.

ก็ในรัตนปราสาทนั้น มีโสดาบันเทวบุตรองค์หนึ่งสถิตอยู่ เทวบุตรนั้น เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ดี หรือพระสาวกทั้งหลายก็ดี พอเริ่มแสดงธรรมเท่านั้น ก็ย่อมรู้ว่า "เทศนานี้จักเป็นเทศนาตื้น เทศนานี้ลึกซึ้ง เทศนานี้จักอาศัยฌาน เทศนานี้อาศัยวิปัสสนา เทศนานี้อาศัยมรรค เทศนานี้อาศัยผล เทศนานี้อาศัยนิพพาน" แม้ในวันนั้น เทวบุตรนั้นเมื่อพระเถระเริ่มแสดงธรรมเท่านั้น ก็ได้รู้อย่างนี้ว่า "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ผู้เป็นพระผู้เป็นเจ้าของข้าพเจ้า ได้เริ่มเทศนาโดยนัยใด เทศนานี้จักหยั่งลงสู่วิปัสสนา จักกล่าววิปัสสนาโดยมุข ๖ ในกาลจบเทศนา เทวดาแสนโกฏิจักบรรลุพระอรหัต ส่วนการกำหนดจำนวนของเทวดาและมนุษย์ผู้เป็นโสดาบันเป็นต้นจักไม่มี เราจักกระทำการอันสมควรแก่เทศนาแล้วให้สาธุการแก่พระผู้เป็นเจ้าของเรา" (ดังนี้แล้ว) ด้วยเทวานุภาพ ได้กระทำเสียงให้ดัง กล่าวว่า "สาธุ สาธุ ท่านผู้เจริญ"

දෙවරාජෙන සාධුකාරෙ දින්නෙ පරිවාරකපාසාදසහස්සෙ අධිවත්ථා දෙවතා සබ්බාව සාධුකාරං අදංසු. තාසං සාධුකාරසද්දෙන සබ්බා පුබ්බාරාමෙ වසනදෙවතා, තාසං සද්දෙන ගාවුතමත්තෙ දෙවතා, තතො අඩ්ඪයොජනෙ යොජනෙති එතෙනුපායෙන එකචක්කවාළෙ, ද්වීසු චක්කවාළෙසු, තීසු චක්කවාළෙසූති දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවතා සාධුකාරමදංසු. තාසං සාධුකාරසද්දෙන පථවිට්ඨකනාගා ච ආකාසට්ඨකදෙවතා ච. තතො අබ්භවලාහකා, උණ්හවලාහකා, සීතවලාහකා, වස්සවලාහකා, චාතුමහාරාජිකා චත්තාරො මහාරාජානො, තාවතිංසා දෙවතා, සක්කො දෙවරාජා, යාමා දෙවතා, සුයාමො දෙවරාජා[Pg.34], තුසිතා දෙවතා, සන්තුසිතො දෙවරාජා, නිම්මානරතී දෙවතා, සුනිම්මිතො දෙවරාජා, වසවත්තී දෙවතා, වසවත්තී දෙවරාජා, බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා, බ්‍රහ්මපුරොහිතා, මහාබ්‍රහ්මානො, පරිත්තාභා, අප්පමාණාභා, ආභස්සරා, පරිත්තසුභා, අප්පමාණසුභා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලා, අවිහා, අතප්පා, සුදස්සා, සුදස්සී, අකනිට්ඨා දෙවතාති අසඤ්ඤෙ ච අරූපාවචරසත්තෙ ච ඨපෙත්වා සොතායතනපවත්තිට්ඨානෙ සබ්බා දෙවතා සාධුකාරමදංසු.

เมื่อท้าวเทวราชประทานสาธุการแล้ว เทวดาทั้งปวงผู้อาศัยอยู่ในปราสาทบริวารหนึ่งพันหลัง ก็ได้ให้สาธุการ ด้วยเสียงสาธุการของเทวดาเหล่านั้น เทวดาทั้งปวงผู้อาศัยอยู่ในบุพพาราม (ก็ได้ให้สาธุการ) ด้วยเสียงของเทวดาเหล่านั้น เทวดาในที่ประมาณหนึ่งคาวุต (ก็ได้ให้สาธุการ) ต่อจากนั้น เทวดาในที่กึ่งโยชน์ ในที่หนึ่งโยชน์ ด้วยอุบายนี้ เทวดาในจักรวาลหนึ่ง ในสองจักรวาล ในสามจักรวาล ดังนี้ เทวดาในหมื่นจักรวาลก็ได้ให้สาธุการ ด้วยเสียงสาธุการของเทวดาเหล่านั้น เหล่านาคที่อาศัยอยู่ในแผ่นดินและเทวดาที่สถิตอยู่ในอากาศ (ก็ได้ให้สาธุการ) ต่อจากนั้น เหล่าอัพภวลาหกเทพ อุณหวลาหกเทพ สีตวลาหกเทพ วัสสวลาหกเทพ ท้าวมหาราชทั้งสี่แห่งสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท้าวสักกะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นยามา ท้าวสุยามะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นดุสิต ท้าวสันดุสิตผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี ท้าวสุนิมมิตะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นวสวัตตี ท้าววสวัตตีผู้เป็นเทวราช พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิตา มหาพรหมา ปริตตาภา อัปปมาณาภา อาภัสสรา ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา สุภกิณหา เวหัปผลา อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี และอกนิฏฐาพรหม ดังนี้ เว้นอสัญญีสัตว์และอรูปาวจรสัตว์ทั้งหลายแล้ว เทวดาทั้งปวงในที่อันเป็นที่เกิดแห่งโสตายตนะ ได้ให้สาธุการแล้ว

තතො ඛීණාසවමහාබ්‍රහ්මානො – ‘‘මහා වතායං සාධුකාරසද්දො, පථවිතලතො පට්ඨාය යාව අකනිට්ඨලොකං ආගතො, කිමත්ථං නු ඛො එසො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරො පුබ්බාරාමෙ විසාඛාය රතනපාසාදෙ නිසීදිත්වා සංයොජනපරියායධම්මදෙසනමාරභි, අම්හෙහිපි තත්ථ කායසක්ඛීහි භවිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා තත්ථ අගමංසු. පුබ්බාරාමො දෙවතාහි පරිපුණ්ණො, සමන්තා පුබ්බාරාමස්ස ගාවුතං අඩ්ඪයොජනං, යොජනන්ති සකලචක්කවාළං හෙට්ඨා පථවිතලෙන තිරියං චක්කවාළපරියන්තෙන පරිච්ඡින්නං දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි සන්නිපතිතාහි දෙවතාහි නිරන්තරමහොසි, ආරග්ගනිතුදනමත්තෙ ඨානෙ උපරිමකොටියා සට්ඨි දෙවතා සුඛුමත්තභාවෙ මාපෙත්වා අට්ඨංසු.

ลำดับนั้น เหล่ามหาพรหมผู้สิ้นอาสวะ ทรงพิจารณาว่า "โอหนอ เสียงสาธุการนี้ใหญ่หลวงนัก มาแล้วตั้งแต่พื้นปฐพีจนถึงอกนิฏฐโลก เกิดขึ้นเพราะเหตุอะไรหนอแล" ดังนี้แล้ว (จึงทรงทราบว่า) "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม นั่งแล้วในรัตนปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ได้เริ่มแสดงสังโยชนปริยายธรรมเทศนา แม้เราทั้งหลายก็ควรจะเป็นกายสักขีในที่นั้น" ดังนี้ ทรงดำริแล้วจึงได้ไปสู่ที่นั้น บุพพารามเต็มไปด้วยเทวดา โดยรอบบุพพารามไปหนึ่งคาวุต กึ่งโยชน์ หนึ่งโยชน์ ดังนี้ ทั่วทั้งจักรวาลอันมีพื้นปฐพีเป็นเบื้องล่างและมีขอบจักรวาลเป็นที่สุดโดยรอบ ได้หนาแน่นไปด้วยเทวดาที่ประชุมกันมาจากหมื่นจักรวาลโดยไม่มีช่องว่าง ในสถานที่มีขนาดเพียงปลายสว่านเจาะลงไป เทวดาหกสิบองค์ได้เนรมิตอัตภาพอันละเอียดอ่อนยืนซ้อนกันอยู่เบื้องบนสุด

අථායස්මා සාරිපුත්තො ‘‘මහන්තං වතිදං හලාහලං, කිං නු ඛො එත’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො දසසහස්සචක්කවාළෙ ඨිතානං දෙවතානං එකචක්කවාළෙ සන්නිපතිතභාවං අද්දස. අථ යස්මා බුද්ධානං අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි, පරිසපරිමාණෙනෙව පස්සන්ති චෙව සද්දඤ්ච සාවෙන්ති. සාවකානං පන අධිට්ඨානං වට්ටති. තස්මා ථෙරො සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය මහග්ගතචිත්තෙන අධිට්ඨාසි – ‘‘චක්කවාළපරියන්තා පරිසා සබ්බාපි මං පස්සතු, ධම්මඤ්ච මෙ දෙසෙන්තස්ස සද්දං සුණාතූ’’ති. අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය දක්ඛිණජාණුපස්සෙ ච චක්කවාළමුඛවට්ටියඤ්ච නිසීදිත්වා ‘‘ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරො නාම කීදිසො දීඝො රස්සො සාමො ඔදාතො’’ති වත්තබ්බකාරණං නාහොසි, සබ්බෙසම්පි සබ්බදිසාසු නිසින්නානං අභිමුඛෙයෙව පඤ්ඤායිත්ථ, නභමජ්ඣෙ ඨිතචන්දො විය අහොසි. ධම්මං දෙසෙන්තස්සාපිස්ස [Pg.35] දක්ඛිණජාණුපස්සෙ ච චක්කවාළමුඛවට්ටියඤ්ච නිසින්නා සබ්බෙ එකකංසෙනෙව සද්දං සුණිංසු.

ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรพิจารณาว่า "โอหนอ เสียงอึกทึกครึกโครมนี้ใหญ่หลวงนัก เสียงนี้คืออะไรหนอแล" ดังนี้แล้ว ได้เห็นความเป็นที่ประชุมกันในจักรวาลเดียวของเหล่าเทวดาผู้สถิตอยู่ในหมื่นจักรวาล อนึ่ง เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มีกิจที่จะต้องอธิษฐาน พระองค์ย่อมทรงเห็นและทรงทำให้ได้ยินเสียงได้ตามขนาดของบริษัท แต่สำหรับพระสาวก การอธิษฐานย่อมควร เพราะฉะนั้น พระเถระจึงเข้าสมาบัติ ออกจากสมาบัติแล้ว ได้อธิษฐานด้วยมหัคคตจิตว่า "ขอให้บริษัททั้งหมดจนถึงที่สุดแห่งจักรวาลจงเห็นเรา และจงฟังเสียงของเราผู้กำลังแสดงธรรมเถิด" ดังนี้ ตั้งแต่เวลาที่อธิษฐาน สำหรับผู้ที่นั่งอยู่ข้างพระชานุเบื้องขวาและที่ขอบจักรวาล ก็ไม่มีเหตุที่จะกล่าวได้ว่า "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรมนั้นเป็นอย่างไร สูงหรือเตี้ย ผิวดำ คล้ำ หรือขาว" ดังนี้ ท่านปรากฏอยู่เบื้องหน้าของเทวดาพรหมทั้งหมดผู้นั่งอยู่ในทุกทิศานุทิศ เป็นประดุจพระจันทร์ที่สถิตอยู่กลางนภากาศ แม้เมื่อท่านกำลังแสดงธรรมอยู่ เทวดาพรหมทั้งหมดผู้นั่งอยู่ข้างพระชานุเบื้องขวาและที่ขอบจักรวาล ก็ได้ยินเสียงโดยส่วนเดียวอย่างแน่นอน

එවං අධිට්ඨහිත්වා ථෙරො අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච, ආවුසොති ඉමං ධම්මදෙසනං ආරභි. තත්ථ අජ්ඣත්තන්ති කාමභවො. බහිද්ධාති රූපාරූපභවො. කිඤ්චාපි හි සත්තා කාමභවෙ අප්පං කාලං වසන්ති කප්පස්ස චතුත්ථමෙව කොට්ඨාසං, ඉතරෙසු තීසු කොට්ඨාසෙසු කාමභවො සුඤ්ඤො හොති තුච්ඡො, රූපභවෙ බහුං කාලං වසන්ති, තථාපි තෙසං යස්මා කාමභවෙ චුතිපටිසන්ධියො බහුකා හොන්ති, අප්පකා රූපාරූපභවෙසු. යත්ථ ච චුතිපටිසන්ධියො බහුකා, තත්ථ ආලයොපි පත්ථනාපි අභිලාසොපි බහු හොති. යත්ථ අප්පා, තත්ථ අප්පො. තස්මා කාමභවො අජ්ඣත්තං නාම ජාතං, රූපාරූපභවා බහිද්ධා නාම. ඉති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ කාමභවෙ ඡන්දරාගො අජ්ඣත්තසංයොජනං නාම, බහිද්ධාසඞ්ඛාතෙසු රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො බහිද්ධාසංයොජනං නාම. ඔරම්භාගියානි වා පඤ්ච සංයොජනානි අජ්ඣත්තසංයොජනං නාම, උද්ධම්භාගියානි පඤ්ච බහිද්ධාසංයොජනං නාම. තත්‍රායං වචනත්ථො – ඔරං වුච්චති කාමධාතු, තත්ථ උපපත්තිනිප්ඵාදනතො තං ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි. උද්ධං වුච්චති රූපාරූපධාතු, තත්ථ උපපත්තිනිප්ඵාදනතො තං උද්ධං භජන්තීති උද්ධම්භාගියානි.

พระเถระอธิษฐานอย่างนี้แล้ว ได้เริ่มพระธรรมเทศนานี้ว่า "ดูก่อนอาวุโส อัชฌัตตสังโยชน์..." ดังนี้ ในพระธรรมเทศนานั้น คำว่า อัชฌัตตะ ได้แก่ กามภพ คำว่า พหิทธา ได้แก่ รูปภพและอรูปภพ จริงอยู่ แม้ว่าสัตว์ทั้งหลายจะอยู่ในกามภพเพียงเล็กน้อย คือเพียงส่วนที่สี่ของกัป ในส่วนอีกสามส่วนที่เหลือ กามภพย่อมว่างเปล่า แต่พวกเขาอยู่ในรูปภพเป็นเวลานาน ถึงกระนั้น เพราะเหตุที่จุติและปฏิสนธิของสัตว์เหล่านั้นมีมากในกามภพ และมีน้อยในรูปภพและอรูปภพ และในภพใดมีจุติและปฏิสนธิมาก ในภพนั้นความอาลัย ความปรารถนา และความทะยานอยากก็มีมาก ในภพใดมีน้อย ในภพนั้น (ความอาลัยเป็นต้น) ก็น้อย เพราะฉะนั้น กามภพจึงได้ชื่อว่า อัชฌัตตะ (ภายใน) รูปภพและอรูปภพได้ชื่อว่า พหิทธา (ภายนอก) ด้วยเหตุนี้ ฉันทราคะในกามภพอันนับว่าเป็นอัชฌัตตะ จึงชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์ ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพอันนับว่าเป็นพหิทธา จึงชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์ อีกนัยหนึ่ง สังโยชน์ ๕ ประการที่เป็นส่วนเบื้องต่ำ (โอรัมภาคิยสังโยชน์) ชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์ สังโยชน์ ๕ ประการที่เป็นส่วนเบื้องสูง (อุทธัมภาคิยสังโยชน์) ชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์ ในสองคำนั้น มีอธิบายศัพท์ดังนี้: กามธาตุเรียกว่า โอรัง (ส่วนเบื้องต่ำ) เพราะสังโยชน์เหล่านั้นนำไปสู่การเกิดในกามธาตุนั้น จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ (เป็นไปในส่วนเบื้องต่ำ) รูปธาตุและอรูปธาตุเรียกว่า อุทธัง (ส่วนเบื้องสูง) เพราะสังโยชน์เหล่านั้นนำไปสู่การเกิดในรูปธาตุและอรูปธาตุนั้น จึงชื่อว่า อุทธัมภาคิยะ (เป็นไปในส่วนเบื้องสูง)

එවං වුත්තප්පභෙදෙන අජ්ඣත්තසංයොජනෙන සංයුත්තො පුග්ගලො අජ්ඣත්තසංයොජනො, බහිද්ධාසංයොජනෙන සංයුත්තො පුග්ගලො බහිද්ධාසංයොජනො. උභයම්පි චෙතං න ලොකියස්ස වට්ටනිස්සිතමහාජනස්ස නාමං. යෙසං පන භවො ද්වෙධා පරිච්ඡින්නො, තෙසං සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං අරියසාවකානං එතං නාමං. යථා හි මහාඅරඤ්ඤෙ ඛදිරවනසාලවනාදීනි ථම්භො තුලාසඞ්ඝාටොති නාමං න ලභන්ති, ඛදිරවනං සාලවනන්ති නාමමෙව ලභන්ති. යදා පන තතො රුක්ඛා තිණ්හාය කුඨාරියා ඡින්දිත්වා ථම්භාදිසණ්ඨානෙන තච්ඡිතා හොන්ති, තදා ථම්භො තුලාසඞ්ඝාටොති නාමං ලභන්ති. එවමෙවං අපරිච්ඡින්නභවො බහලකිලෙසො පුථුජ්ජනො එතං නාමං න ලභති, භවං පරිච්ඡින්දිත්වා කිලෙසෙ තනුකෙ කත්වා ඨිතා සොතාපන්නාදයොව ලභන්ති.

บุคคลผู้ประกอบด้วยอัชฌัตตสังโยชน์ตามประเภทที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์, บุคคลผู้ประกอบด้วยพหิทธาสังโยชน์ ชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์. และชื่อทั้งสองนี้มิใช่ชื่อของมหาชนผู้เป็นโลกีย์ ผู้อาศัยวัฏฏะ. แต่ชื่อนี้เป็นของพระอริยสาวกเหล่านั้น คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี ซึ่งภพของท่านเหล่านั้นถูกกำหนดไว้เป็นสองส่วน. เปรียบเหมือนในป่าใหญ่ ป่าไม้ตะเคียน ป่าไม้สาละเป็นต้น ย่อมไม่ได้ชื่อว่า เสา ขื่อ หรือกลอน แต่ย่อมได้ชื่อว่า ป่าไม้ตะเคียน ป่าไม้สาละ เท่านั้น. แต่เมื่อใด ต้นไม้ทั้งหลายจากป่านั้นถูกตัดด้วยขวานอันคมแล้ว ถูกถากให้มีสัณฐานเป็นเสาเป็นต้น เมื่อนั้นจึงได้ชื่อว่า เสา ขื่อ หรือกลอน. ฉันนั้นเหมือนกัน ปุถุชนผู้มีภพที่ยังมิได้กำหนด มีกิเลสหนา ย่อมไม่ได้ชื่อนี้, มีแต่พระโสดาบันเป็นต้น ผู้กำหนดภพแล้ว ทำกิเลสให้เบาบางแล้วดำรงอยู่เท่านั้น จึงจะได้ชื่อนี้.

ඉමස්ස ච පනත්ථස්ස විභාවනත්ථං ඉදං වච්ඡකසාලොපමං වෙදිතබ්බං. වච්ඡකසාලං හි කත්වා අන්තො ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා වච්ඡකෙ යොත්තෙහි බන්ධිත්වා [Pg.36] තෙසු උපනිබන්ධන්ති, යොත්තෙසු අප්පහොන්තෙසු කණ්ණෙසුපි ගහෙත්වා තත්ථ වච්ඡකෙ පවෙසෙන්ති, අන්තොසාලාය ඔකාසෙ අප්පහොන්තෙ බහි ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වාපි එවමෙව කරොන්ති. තත්ථ කොචි අන්තොබද්ධො වච්ඡකො බහිනිපන්නො හොති, කොචි බහිබද්ධො අන්තොනිපන්නො, කොචි අන්තොබද්ධො අන්තොව නිපන්නො, කොචි බහිබද්ධො බහියෙව නිපන්නො. කොචි අන්තොපි අබද්ධොව චරති, බහිපි අබද්ධොව. තත්ථ අන්තොබද්ධස්ස බහිනිපන්නස්ස බන්ධනං දීඝං හොති. සො හි උණ්හාදිපීළිතො නික්ඛමිත්වා බහි වච්ඡකානං අබ්භන්තරෙ නිපජ්ජති. බහිබද්ධෙ අන්තොනිපන්නෙපි එසෙව නයො. යො පන අන්තොබද්ධො අන්තොනිපන්නො, තස්ස බන්ධනං රස්සං හොති. බහිබද්ධෙ බහිනිපන්නෙපි එසෙව නයො. උභොපි හි තෙ දිවසම්පි ඛාණුකං අනුපරිගන්ත්වා තත්ථෙව සයන්ති. යො පන අන්තො අබද්ධො තත්ථෙව වච්ඡකානං අන්තරෙ විචරති. අයං සීලවා වච්ඡකො කණ්ණෙ ගහෙත්වා වච්ඡකානං අන්තරෙ විස්සට්ඨො දිවසම්පි අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා තත්ථෙව චරති. බහි අබද්ධෙ තත්ථෙව විචරන්තෙපි එසෙව නයො.

อนึ่ง เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง พึงทราบอุปมาด้วยคอกลูกโคนี้. จริงอยู่ เขาทำคอกลูกโคแล้ว ตอกหลักไว้ภายใน ผูกลูกโคทั้งหลายด้วยเชือกแล้วผูกไว้ที่หลักเหล่านั้น, เมื่อเชือกไม่พอ ก็จูงหูนำลูกโคเข้าไปในคอกนั้น, เมื่อที่ในคอกไม่พอ ก็ตอกหลักไว้ภายนอกแล้วทำอย่างนั้นเหมือนกัน. ในบรรดาลูกโคเหล่านั้น บางตัวถูกผูกไว้ข้างใน แต่นอนอยู่ข้างนอก, บางตัวถูกผูกไว้ข้างนอก แต่นอนอยู่ข้างใน, บางตัวถูกผูกไว้ข้างใน และนอนอยู่ข้างในนั่นแหละ, บางตัวถูกผูกไว้ข้างนอก และนอนอยู่ข้างนอกนั่นแหละ. บางตัวไม่ได้ถูกผูกไว้ ก็เที่ยวไปทั้งข้างในและข้างนอก. ในบรรดาลูกโคเหล่านั้น เชือกที่ผูกลูกโคซึ่งถูกผูกไว้ข้างในแต่นอนอยู่ข้างนอก ย่อมยาว. เพราะว่าลูกโคตัวนั้น ถูกความร้อนเป็นต้นเบียดเบียน จึงออกมานอนอยู่ท่ามกลางลูกโคทั้งหลายข้างนอก. แม้ในลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกแต่นอนอยู่ข้างใน ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนลูกโคใดถูกผูกไว้ข้างในและนอนอยู่ข้างใน เชือกที่ผูกมันย่อมสั้น. แม้ในลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกและนอนอยู่ข้างนอก ก็นัยนี้เหมือนกัน. เพราะว่าลูกโคทั้งสองประเภทนั้น เดินวนเวียนรอบหลักอยู่ตลอดทั้งวัน แล้วก็นอนอยู่ ณ ที่นั้นเอง. ส่วนลูกโคใดไม่ได้ถูกผูกไว้ข้างใน ก็เที่ยวไปท่ามกลางลูกโคทั้งหลาย ณ ที่นั้นเอง. ลูกโคที่เชื่องตัวนี้ ถูกจูงหูปล่อยไว้ท่ามกลางลูกโคทั้งหลาย ก็เที่ยวอยู่ ณ ที่นั้นเองตลอดทั้งวัน ไม่ไปที่อื่น. แม้ในลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้ข้างนอกและเที่ยวอยู่ ณ ที่นั้นเอง ก็นัยนี้เหมือนกัน.

තත්ථ වච්ඡකසාලා විය තයො භවා වෙදිතබ්බා. වච්ඡකසාලායං ඛාණුකා විය අවිජ්ජාඛාණුකො. වච්ඡකබන්ධනයොත්තං විය දස සංයොජනානි. වච්ඡකා විය තීසු භවෙසු නිබ්බත්තසත්තා. අන්තොබද්ධො බහිසයිතවච්ඡකො විය රූපාරූපභවෙසු සොතාපන්නසකදාගාමිනො. තෙ හි කිඤ්චාපි තත්ථෙව වසන්ති, සංයොජනං පන තෙසං කාමාවචරූපනිබද්ධමෙව. කෙනට්ඨෙන? අප්පහීනට්ඨෙන. රූපාරූපභවෙසු පුථුජ්ජනොපි එතෙහෙව සඞ්ගහිතො. සොපි හි කිඤ්චාපි තත්ථ වසති, සංයොජනං පනස්ස කාමාවචරූපනිබද්ධමෙව. බහිබද්ධො අන්තොසයිතවච්ඡකො විය කාමාවචරෙ අනාගාමී. සො හි කිඤ්චාපි කාමාවචරෙ වසති, සංයොජනං පනස්ස රූපාරූපභවූපනිබද්ධමෙව. අන්තොබද්ධො අන්තොනිපන්නො විය කාමාවචරෙ සොතාපන්නසකදාගාමිනො. තෙ හි සයම්පි කාමාවචරෙ වසන්ති, සංයොජනම්පි තෙසං කාමාවචරූපනිබද්ධමෙව. බහිබද්ධො බහිනිපන්නො විය රූපාරූපභවෙසු අනාගාමී. සො හි සයම්පි තත්ථ වසති, සංයොජනම්පිස්ස රූපාරූපභවූපනිබද්ධමෙව. අන්තොඅබද්ධො අන්තොවිචරණවච්ඡකො විය කාමාවචරෙ ඛීණාසවො. බහිඅබද්ධො බහිවිචරණවච්ඡකො [Pg.37] විය රූපාරූපභවෙ ඛීණාසවො. සංයොජනෙසු පන සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසොති ඉමානි තීණි ගච්ඡන්තං නිවාරෙන්ති, ගතං පටිආනෙන්ති. කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදොති ඉමානි පන ද්වෙ සංයොජනානි සමාපත්තියා වා අවික්ඛම්භෙත්වා මග්ගෙන වා අසමුච්ඡින්දිත්වා රූපාරූපභවෙ නිබ්බත්තිතුං න සක්කොති.

ในอุปมานั้น พึงทราบภพ ๓ เปรียบเหมือนคอกลูกโค. พึงทราบหลักคืออวิชชา เปรียบเหมือนหลักในคอกลูกโค. พึงทราบสังโยชน์ ๑๐ ประการ เปรียบเหมือนเชือกผูกลูกโค. พึงทราบสัตว์ผู้เกิดในภพ ๓ เปรียบเหมือนลูกโค. พึงทราบพระโสดาบันและพระสกทาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างในแต่นอนอยู่ข้างนอก. จริงอยู่ แม้ท่านเหล่านั้นจะอยู่ในภพนั้นๆ ก็ตาม แต่สังโยชน์ของท่านเหล่านั้นก็ยังเนื่องอยู่กับกามภพ. เพราะเหตุไร? เพราะยังละไม่ได้. แม้ปุถุชนในรูปภพและอรูปภพ ก็นับสงเคราะห์เข้ากับท่านเหล่านี้. จริงอยู่ แม้ปุถุชนนั้นจะอยู่ในภพนั้นๆ ก็ตาม แต่สังโยชน์ของเขาก็ยังเนื่องอยู่กับกามภพ. พึงทราบพระอนาคามีในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกแต่นอนอยู่ข้างใน. จริงอยู่ แม้ท่านจะอยู่ในกามภพก็ตาม แต่สังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับรูปภพและอรูปภพ. พึงทราบพระโสดาบันและพระสกทาคามีในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างในและนอนอยู่ข้างใน. จริงอยู่ แม้ตัวท่านเองก็อยู่ในกามภพ และสังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับกามภพ. พึงทราบพระอนาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกและนอนอยู่ข้างนอก. จริงอยู่ แม้ตัวท่านเองก็อยู่ในภพนั้นๆ และสังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับรูปภพและอรูปภพ. พึงทราบพระขีณาสพในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้และเที่ยวไปอยู่ข้างใน. พึงทราบพระขีณาสพในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้และเที่ยวไปอยู่ข้างนอก. ส่วนในบรรดาสังโยชน์ทั้งหลาย สังโยชน์ ๓ ประการนี้ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส ย่อมกีดกันสัตว์ผู้กำลังไป และย่อมนำสัตว์ผู้ไปแล้วกลับมา. ส่วนสังโยชน์ ๒ ประการนี้ คือ กามฉันทะ และพยาบาท หากยังมิได้ข่มไว้ด้วยสมาบัติ หรือยังมิได้ตัดขาดด้วยมรรค ย่อมไม่สามารถไปเกิดในรูปภพและอรูปภพได้.

කතමො චාවුසොති ඉදං ථෙරො යථා නාම පුරිසො ද්වෙ රතනපෙළා පස්සෙ ඨපෙත්වා සම්පත්තපරිසාය ද්වෙ හත්ථෙ පූරෙත්වා සත්තවිධං රතනං භාජෙත්වා දදෙය්‍ය, එවං පඨමං රතනපෙළං දත්වා දුතියම්පි තථෙව දදෙය්‍ය. එවමෙවං ‘‘අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච, ආවුසො, පුග්ගලං දෙසෙස්සාමි බහිද්ධාසංයොජනඤ්චා’’ති ඉමානි ද්වෙ පදානි මාතිකාවසෙන ඨපෙත්වා ඉදානි අට්ඨවිධාය පරිසාය භාජෙත්වා දස්සෙතුං විත්ථාරකථං ආරභි.

พระเถระกล่าวคำว่า "กตโม จาวุโส" นี้ เปรียบเหมือนบุรุษวางหีบรัตนะ ๒ ใบไว้ข้างๆ แล้วพึงตักรัตนะ ๗ ประการให้เต็มสองมือ แจกจ่ายให้แก่บริษัทที่มาถึงแล้ว ฉันใด, ครั้นให้หีบรัตนะใบแรกแล้ว ก็พึงให้ใบที่สองเหมือนอย่างนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน, ท่านได้ตั้งบททั้งสองนี้ คือ "ดูก่อนอาวุโส เราจักแสดงบุคคลผู้มีอัชฌัตตสังโยชน์ และบุคคลผู้มีพหิทธาสังโยชน์" ไว้โดยเป็นมาติกาแล้ว บัดนี้ จึงได้เริ่มคำอธิบายโดยพิสดารเพื่อจะจำแนกแสดงแก่บริษัท ๘ จำพวก.

තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. සීලවා හොතීති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙහි සීලසම්පන්නො හොති. ඉති ථෙරො එත්තාවතා ච කිර චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති ඉමිනා තත්ථ ජෙට්ඨකසීලං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙසීති දීපවිහාරවාසී සුම්මත්ථෙරො ආහ. අන්තෙවාසිකො පනස්ස තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො ආහ – ‘‘උභයත්ථාපි පාතිමොක්ඛසංවරොව වුත්තො. පාතිමොක්ඛසංවරොයෙව හි සීලං, ඉතරානි පන තීණි සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම අත්ථී’’ති අනනුජානන්තො උත්තරි ආහ – ඉන්ද්‍රියසංවරො නාම ඡද්වාරරක්ඛාමත්තකමෙව, ආජීවපාරිසුද්ධි ධම්මෙන සමෙන පච්චයුප්පත්තිමත්තකං, පච්චයසන්නිස්සිතං පටිලද්ධපච්චයෙ ‘‘ඉදමත්ථ’’න්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනමත්තකං, නිප්පරියායෙන පන පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං. යස්ස සො භින්නො, අයං ඡින්නසීසො විය පුරිසො හත්ථපාදෙ සෙසානි රක්ඛිස්සතීති න වත්තබ්බො. යස්ස පන සො අරොගො, අයං අච්ඡින්නසීසො විය පුරිසො ජීවිතං සෙසානි පුන පාකතිකානි කත්වා රක්ඛිතුං සක්කොති. තස්මා සීලවාති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරං උද්දිසිත්වා තං විත්ථාරෙන්තො ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදිමාහාති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ ได้แก่ ในพระศาสนานี้ บทว่า สีลวา โหติ ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลคือจตุปาริสุทธิศีล ได้ยินว่า พระเถระ (พระสารีบุตร) ยกจตุปาริสุทธิศีลขึ้นแสดงโดยย่อด้วยคำเพียงเท่านี้แล้ว จึงขยายความแสดงเชฏฐกศีล (ศีลที่เป็นใหญ่) ในจตุปาริสุทธิศีลนั้นด้วยบทว่า “ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต” ดังนี้ พระสุมมัตเถระผู้อยู่ในทีปวิหารกล่าวไว้ ส่วนพระติปิฏกจูฬนาคเถระผู้เป็นอันเตวาสิกของท่านกล่าวว่า “ในที่ทั้งสองแห่ง (คือในอุเทศและนิทเทส) ท่านกล่าวถึงปาฏิโมกขสังวรเท่านั้น เพราะว่า ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ส่วนศีล ๓ อย่างที่เหลือ มีที่กล่าวไว้ว่าชื่อว่าศีลอยู่หรือ?” ดังนี้ ท่านไม่ยอมรับจึงกล่าวต่อไปว่า ชื่อว่าอินทรียสังวร เป็นเพียงการระวังทวาร ๖, อาชีวปาริสุทธิ เป็นเพียงการให้ปัจจัยเกิดขึ้นโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ, ปัจจยสันนิสสิตศีล เป็นเพียงการพิจารณาว่า “ปัจจัยนี้มีประโยชน์อย่างนี้” แล้วบริโภคปัจจัยที่ได้มา แต่โดยนิปปริยาย (โดยตรง) ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ปาฏิโมกขสังวรนั้นของผู้ใดขาดแล้ว ผู้นั้นไม่อาจกล่าวได้ว่าจะรักษาส่วนที่เหลือคือมือและเท้าได้ เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะขาด ส่วนปาฏิโมกขสังวรของผู้ใดไม่ด่างพร้อย ผู้นั้นย่อมสามารถรักษาศีลที่เหลือให้เป็นปกติได้อีก เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะไม่ขาดสามารถรักษาชีวิตไว้ได้ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกปาฏิโมกขสังวรขึ้นแสดงด้วยบทว่า สีลวา นี้แล้ว เมื่อจะทรงขยายความปาฏิโมกขสังวรนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต” ดังนี้

තත්ථ [Pg.38] පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති පාතිමොක්ඛසංවරෙන සමන්නාගතො. ආචාරගොචරසම්පන්නොති ආචාරෙන ච ගොචරෙන ච සම්පන්නො. අණුමත්තෙසූති අප්පමත්තකෙසු. වජ්ජෙසූති අකුසලධම්මෙසු. භයදස්සාවීති භයදස්සී. සමාදායාති සම්මා ආදියිත්වා. සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති තං තං සික්ඛාපදං සමාදියිත්වා සික්ඛති. අපිච සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යංකිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛාකොට්ඨාසෙසු සික්ඛිතබ්බං කායිකං වා වාචසිකං වා, තං සබ්බං සම්මා ආදාය සික්ඛති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන සබ්බානෙතානි පාතිමොක්ඛසංවරාදීනි පදානි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.14 ආදයො) වුත්තානි, චතුපාරිසුද්ධිසීලඤ්ච සබ්බාකාරෙන විභජිත්වා දස්සිතං. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායන්ති ඡසු කාමාවචරදෙවඝටාසු අඤ්ඤතරං දෙවඝටං. ආගාමී හොතීති හෙට්ඨා ආගාමී හොති. ආගන්තා ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථත්තං මානුසකපඤ්චක්ඛන්ධභාවමෙව ආගන්තා හොති. තත්‍රූපපත්තිකො වා උපරූපපත්තිකො වා න හොති, පුන හෙට්ඨාගාමීයෙව හොතීති දස්සෙති. ඉමිනා අඞ්ගෙන සුක්ඛවිපස්සකස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකභික්ඛුනො හෙට්ඨිමං මග්ගද්වයඤ්චෙව ඵලද්වයඤ්ච කථිතං.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยปาฏิโมกขสังวรศีล บทว่า อาจารโคจรสฺสมปนฺโน ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร บทว่า อณุมตฺเตสุ ได้แก่ ในโทษเพียงเล็กน้อย บทว่า วชฺเชสุ ได้แก่ ในอกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า ภยทสฺสาวี ได้แก่ ผู้มีปกติเห็นภัย บทว่า สมาทาย ได้แก่ สมาทานเป็นอย่างดี บทว่า สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ ได้แก่ สมาทานสิกขาบทนั้นๆ แล้วศึกษา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ ความว่า สิ่งใดที่พึงศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย ในหมวดสิกขาทั้งหลาย ที่เป็นไปทางกายหรือทางวาจา เธอย่อมสมาทานสิ่งนั้นทั้งหมดเป็นอย่างดีแล้วศึกษา นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร บททั้งหมดเหล่านี้มีปาฏิโมกขสังวรเป็นต้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค และจตุปาริสุทธิศีลก็ได้จำแนกแสดงไว้โดยอาการทั้งปวงแล้ว บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งในหมู่เทพกามาวจร ๖ ชั้น บทว่า อาคามี โหติ ได้แก่ เป็นผู้มาสู่เบื้องต่ำ บทว่า อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ เป็นผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือความเป็นเบญจขันธ์ของมนุษย์เท่านั้น ท่านแสดงว่า ไม่เป็นผู้เกิดในภพนั้น หรือไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน แต่เป็นผู้มาสู่เบื้องต่ำอีกเท่านั้น ด้วยองค์ธรรมนี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ๒ และผล ๒ เบื้องต่ำของภิกษุผู้มีธาตุกัมมัฏฐานเป็นอารมณ์ ผู้เป็นสุกขวิปัสสก

අඤ්ඤතරං සන්තං චෙතොවිමුත්තින්ති අට්ඨසු සමාපත්තීසු අඤ්ඤතරං චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තිං. සා හි පච්චනීකකිලෙසානං සන්තත්තා සන්තා, තෙහෙව ච කිලෙසෙහි චෙතසො විමුත්තත්තා චෙතොවිමුත්තීති වුච්චති. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායන්ති පඤ්චසු සුද්ධාවාසදෙවනිකායෙසු අඤ්ඤතරං. අනාගන්තා ඉත්ථත්තන්ති පුන ඉමං පඤ්චක්ඛන්ධභාවං අනාගන්තා, හෙට්ඨූපපත්තිකො න හොති, උපරූපපත්තිකො වා හොති තත්ථෙව වා පරිනිබ්බායීති දස්සෙති. ඉමිනා අඞ්ගෙන සමාධිකම්මිකස්ස භික්ඛුනො තයො මග්ගා තීණි ච ඵලානි කථිතානි.

บทว่า อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ จตุตถฌานสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในสมาบัติ ๘ เพราะว่า จตุตถฌานสมาบัตินั้น ชื่อว่า สันตะ เพราะเป็นที่สงบระงับแห่งกิเลสที่เป็นข้าศึก และชื่อว่า เจโตวิมุตติ เพราะเป็นความพ้นแห่งจิตจากกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพสุทธาวาสหมู่ใดหมู่หนึ่งใน ๕ หมู่ บทว่า อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ ไม่มาสู่ความเป็นเบญจขันธ์นี้อีก ท่านแสดงว่า ไม่เป็นผู้เกิดในเบื้องต่ำ แต่เป็นผู้เกิดในเบื้องบน หรือปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง ด้วยองค์ธรรมนี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ๓ และผล ๓ ของภิกษุผู้มีสมาธิเป็นกรรมฐาน

කාමානංයෙව නිබ්බිදායාති දුවිධානම්පි කාමානං නිබ්බින්දනත්ථාය උක්කණ්ඨනත්ථාය. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධායාති අප්පවත්තිකරණත්ථාය. පටිපන්නො හොතීති පටිපත්තිං පටිපන්නො හොති. එත්තාවතා සොතාපන්නස්ස ච සකදාගාමිනො ච පඤ්චකාමගුණිකරාගක්ඛයත්ථාය අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා කථිතා හොති. භවානංයෙවාති තිණ්ණං භවානං. ඉමිනා අනාගාමිනො භවරාගක්ඛයත්ථාය අරහත්තමග්ගවිපස්සනා කථිතා හොති. තණ්හාක්ඛයාය පටිපන්නො හොතීති ඉමිනාපි [Pg.39] සොතාපන්නසකදාගාමීනංයෙව පඤ්චකාමගුණිකතණ්හාක්ඛයකරණත්ථං අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා කථිතා. සො ලොභක්ඛයායාති ඉමිනාපි අනාගාමිනො භවලොභක්ඛයත්ථාය අරහත්තමග්ගවිපස්සනාව කථිතා. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායන්ති සුද්ධාවාසෙස්වෙව අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං. අනාගන්තා ඉත්ථත්තන්ති ඉමං ඛන්ධපඤ්චකභාවං අනාගන්තා, හෙට්ඨූපපත්තිකො න හොති, උපරූපපත්තිකො වා හොති, තත්ථෙව වා පරිනිබ්බායති.

บทว่า กามานํเยว นิพฺพิทาย ได้แก่ เพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความเกลียดชังในกามทั้งสองอย่าง บทว่า วิราคาย ได้แก่ เพื่อความคลายกำหนัด บทว่า นิโรธาย ได้แก่ เพื่อกระทำให้ไม่เป็นไปอีก บทว่า ปฏิปนฺโน โหติ ได้แก่ เป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติ ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันท่านกล่าวอนาคามิมรรควิปัสสนาเพื่อความสิ้นไปแห่งราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี บทว่า ภวานํเยว ได้แก่ แห่งภพทั้งสาม ด้วยบทนี้ เป็นอันท่านกล่าวอรหัตตมรรควิปัสสนาเพื่อความสิ้นไปแห่งภวราคะของพระอนาคามี แม้ด้วยบทว่า ตณฺหากฺขยาย ปฏิปนฺโน โหติ นี้ ท่านก็กล่าวอนาคามิมรรควิปัสสนาเพื่อกระทำความสิ้นไปแห่งตัณหาอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ของพระโสดาบันและพระสกทาคามีเท่านั้น แม้ด้วยบทว่า โส โลภกฺขยาย นี้ ท่านก็กล่าวอรหัตตมรรควิปัสสนาเท่านั้นเพื่อความสิ้นไปแห่งภวโลภะของพระอนาคามี บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งในหมู่เทพสุทธาวาสเท่านั้น บทว่า อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ ไม่มาสู่ความเป็นเบญจขันธ์นี้ ไม่เป็นผู้เกิดในเบื้องต่ำ แต่เป็นผู้เกิดในเบื้องบน หรือปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง

ඉති පඨමෙන අඞ්ගෙන සුක්ඛවිපස්සකස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකභික්ඛුනො හෙට්ඨිමානි ද්වෙ මග්ගඵලානි කථිතානි, දුතියෙන සමාධිකම්මිකස්ස තීණි මග්ගඵලානි, ‘‘සො කාමාන’’න්ති ඉමිනා සොතාපන්නසකදාගාමීනං පඤ්චකාමගුණිකරාගක්ඛයාය උපරි අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා, ‘‘සො භවානංයෙවා’’ති ඉමිනා අනාගාමිස්ස උපරි අරහත්තමග්ගවිපස්සනා, ‘‘සො තණ්හාක්ඛයායා’’ති ඉමිනා සොතාපන්නසකදාගාමීනං පඤ්චකාමගුණිකතණ්හාක්ඛයාය උපරි අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා, ‘‘සො ලොභක්ඛයායා’’ති ඉමිනා අනාගාමිනො භවලොභක්ඛයාය උපරි අරහත්තමග්ගවිපස්සනා කථිතාති එවං ඡහි මුඛෙහි විපස්සනං කථෙත්වා දෙසනං යථානුසන්ධිං පාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ කොටිසතසහස්සදෙවතා අරහත්තං පාපුණිංසු, සොතාපන්නාදීනං පරිච්ඡෙදොව නාහොසි. යථා ච ඉමස්මිං සමාගමෙ, එවං මහාසමයසුත්තෙ මඞ්ගලසුත්තෙ ච චූළරාහුලොවාදසුත්තෙ ච කොටිසතසහස්සදෙවතා අරහත්තං පාපුණිංසු, සොතාපන්නාදීනං දෙවමනුස්සානං පරිච්ඡෙදො නාහොසි.

ด้วยประการฉะนี้ โดยนัยที่หนึ่ง ท่านกล่าวถึงมรรคผลเบื้องต่ำ ๒ ประการของภิกษุผู้เป็นสุกขวิปัสสก ผู้มีธาตุกัมมัฏฐานเป็นอารมณ์, โดยนัยที่สอง ท่านกล่าวถึงมรรคผล ๓ ประการของภิกษุผู้ประกอบในสมาธิ, ด้วยบทว่า ‘โส กามานํ’ นี้ ท่านกล่าวถึงอนาคามิมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส ภวานํเยวา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตมรรควิปัสสนาในเบื้องบนของพระอนาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส ตัณหักขยายา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอนาคามิมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส โลภักขยายา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งภวโลภะของพระอนาคามี ด้วยประการฉะนี้ ท่านแสดงวิปัสสนาโดย ๖ นัย แล้วทรงนำเทศนาไปสู่การเชื่อมความตามลำดับ ในเวลาจบเทศนา เทวดาหนึ่งแสนโกฏิได้บรรลุอรหัตตผล ส่วนผู้ที่ได้เป็นพระโสดาบันเป็นต้นนั้นนับไม่ถ้วน และเหมือนกับการประชุมครั้งนี้ ในมหาสมัยสูตร มงคลสูตร และจูฬราหุโลวาทสูตร เทวดาหนึ่งแสนโกฏิก็ได้บรรลุอรหัตตผล ส่วนเทวดาและมนุษย์ที่ได้เป็นพระโสดาบันเป็นต้นนั้นนับไม่ถ้วน

සමචිත්තා දෙවතාති චිත්තස්ස සුඛුමභාවසමතාය සමචිත්තා. සබ්බාපි හි තා අත්තනො අත්තභාවෙ සුඛුමෙ චිත්තසරික්ඛකෙ කත්වා මාපෙසුං. තෙන සමචිත්තා නාම ජාතා. අපරෙනපි කාරණෙන සමචිත්තා – ‘‘ථෙරෙන සමාපත්ති තාව කථිතා, සමාපත්තිථාමො පන න කථිතො. මයං දසබලං පක්කොසිත්වා සමාපත්තියා ථාමං කථාපෙස්සාමා’’ති සබ්බාපි එකචිත්තා අහෙසුන්තිපි සමචිත්තා. අපරම්පි කාරණං – ‘‘ථෙරෙන එකෙන පරියායෙන සමාපත්තිපි සමාපත්තිථාමොපි කථිතො, කො නු ඛො ඉමං සමාගමං සම්පත්තො, කො න සම්පත්තො’’ති ඔලොකයමානා තථාගතස්ස අසම්පත්තභාවං දිස්වා ‘‘මයං තථාගතං පක්කොසිත්වා [Pg.40] පරිසං පරිපුණ්ණං කරිස්සාමා’’ති සබ්බාපි එකචිත්තා අහෙසුන්තිපි සමචිත්තා. අපරම්පි කාරණං – අනාගතෙ කොචිදෙව භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා දෙවො වා මනුස්සො වා ‘‘අයං දෙසනා සාවකභාසිතා’’ති අගාරවං කරෙය්‍ය, සම්මාසම්බුද්ධං පක්කොසිත්වා ඉමං දෙසනං සබ්බඤ්ඤුභාසිතං කරිස්සාම. එවං අනාගතෙ ගරුභාවනීයා භවිස්සතීති සබ්බාව එකචිත්තා අහෙසුන්තිපි සමචිත්තා. අපරම්පි කාරණං – සබ්බාපි හි තා එකසමාපත්තිලාභිනියො වා අහෙසුං එකාරම්මණලාභිනියො වාති එවම්පි සමචිත්තා.

คำว่า ‘สมจิตฺตา เทวตา’ (เทวดาผู้มีจิตเสมอกัน) หมายความว่า เทวดาเหล่านั้นชื่อว่ามีจิตเสมอกัน เพราะมีความเสมอกันแห่งภาวะที่จิตละเอียดอ่อน จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดได้เนรมิตอัตภาพของตนอันละเอียดอ่อนให้เหมือนกับจิต ด้วยเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่า สมจิตตา (ผู้มีจิตเสมอกัน) อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นชื่อว่ามีจิตเสมอกัน เพราะทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “พระเถระได้กล่าวถึงสมาบัติแล้ว แต่ยังมิได้กล่าวถึงกำลังของสมาบัติ พวกเราจะทูลเชิญพระทศพลมา แล้วให้พระองค์ทรงแสดงกำลังของสมาบัติ” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “พระเถระได้กล่าวถึงทั้งสมาบัติและกำลังของสมาบัติโดยปริยายหนึ่งแล้ว ใครหนอมาถึงที่ประชุมนี้ ใครหนอยังไม่มา” เมื่อมองหาอยู่ ได้เห็นว่าพระตถาคตยังมิได้เสด็จมา จึงคิดว่า “พวกเราจะทูลเชิญพระตถาคตมา แล้วทำให้บริษัทบริบูรณ์” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “ในอนาคต ภิกษุ ภิกษุณี เทวดา หรือมนุษย์บางรูป/คน อาจจะแสดงความไม่เคารพโดยคิดว่า ‘เทศนานี้เป็นสาวกภาษิต’ พวกเราจะทูลเชิญพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามา แล้วทำให้เทศนานี้เป็นสัพพัญญูภาษิต ด้วยประการฉะนี้ ในอนาคต เทศนานี้จักเป็นที่น่าเคารพ” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ได้สมาบัติอย่างเดียวกัน หรือเป็นผู้ได้อารมณ์อย่างเดียวกัน ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา

හට්ඨාති තුට්ඨපහට්ඨා ආමොදිතා පමොදිතා. සාධූති ආයාචනත්ථෙ නිපාතො. අනුකම්පං උපාදායාති න ථෙරස්ස අනුකම්පං කාරුඤ්ඤං අනුද්දයං පටිච්ච, න ච ඉමස්මිං ඨානෙ ථෙරස්ස අනුකම්පිතබ්බකිච්චං අත්ථි. යස්මිං හි දිවසෙ ථෙරො සූකරඛතලෙණද්වාරෙ භාගිනෙය්‍යස්ස දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාකම්මට්ඨානෙ (ම. නි. 2.206) කථියමානෙ තාලවණ්ටං ගහෙත්වා සත්ථාරං බීජමානො ඨිතො පරස්ස වඩ්ඪිතභොජනං භුඤ්ජිත්වා ඛුදං විනොදෙන්තො විය පරස්ස සජ්ජිතපසාධනං සීසෙ පටිමුඤ්චන්තො විය ච සාවකපාරමිඤාණස්ස නිප්පදෙසතො මත්ථකං පත්තො, තස්මිංයෙව දිවසෙ භගවතා අනුකම්පිතො නාම. අවසෙසානං පන තං ඨානං සම්පත්තානං දෙවමනුස්සානං අනුකම්පං උපාදාය ගච්ඡතු භගවාති භගවන්තං යාචිංසු.

คำว่า ‘หฏฺฐา’ หมายถึง ยินดีแล้ว ร่าเริงแล้ว บันเทิงแล้ว เบิกบานแล้ว คำว่า ‘สาธุ’ เป็นนิบาตใช้ในความหมายว่าทูลขอ คำว่า ‘อนุกมฺปํ อุปาทาย’ หมายถึง มิใช่เพราะอาศัยความอนุเคราะห์ ความกรุณา ความเอ็นดูต่อพระเถระ และในที่นี้ก็ไม่มีกิจที่ต้องอนุเคราะห์พระเถระ จริงอยู่ ในวันที่พระเถระยืนถวายงานพัดแด่พระศาสดาด้วยพัดใบตาล ขณะที่พระองค์ทรงแสดงเวทนากัมมัฏฐานแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลานชาย ที่ประตูถ้ำสูกรขาตา ท่านได้บรรลุถึงที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณโดยสิ้นเชิง เหมือนบุคคลบริโภคอาหารที่ผู้อื่นตักให้แล้วบรรเทาความหิว หรือเหมือนบุคคลสวมเครื่องประดับที่ผู้อื่นจัดเตรียมไว้ให้บนศีรษะ ในวันนั้นเอง ท่านได้ชื่อว่าเป็นผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์แล้ว แต่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้ทูลขอพระผู้มีพระภาคว่า “ขอพระผู้มีพระภาคโปรดเสด็จไปเถิด” โดยอาศัยความอนุเคราะห์ต่อเทวดาและมนุษย์ที่เหลือผู้มาถึงสถานที่นั้น

බලවා පුරිසොති දුබ්බලො හි ඛිප්පං සමිඤ්ජනපසාරණං කාතුං න සක්කොති, බලවාව සක්කොති. තෙනෙතං වුත්තං. සම්මුඛෙ පාතුරහොසීති සම්මුඛට්ඨානෙ පුරතොයෙව පාකටො අහොසි. භගවා එතදවොචාති එතං ‘‘ඉධ සාරිපුත්තා’’තිආදිනා නයෙන අත්තනො ආගමනකාරණං අවොච. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘සචෙ කොචි බාලො අකතඤ්ඤූ භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා එවං චින්තෙය්‍ය – ‘සාරිපුත්තත්ථෙරො මහන්තං පරිසං අලත්ථ, සම්මාසම්බුද්ධො එත්තකං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො උසූයාය පරිසං උට්ඨාපෙතුං ආගතො’ති. සො ඉමං මයි මනොපදොසං කත්වා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍යා’’ති. අථත්තනො ආගමනකාරණං කථෙන්තො එතං ‘‘ඉධ සාරිපුත්තා’’තිආදිවචනං අවොච.

คำว่า ‘พลวา ปุริโส’ (บุรุษผู้มีกำลัง) มีอธิบายว่า จริงอยู่ บุรุษผู้อ่อนแอย่อมไม่สามารถคู้และเหยียดแขนได้โดยเร็ว มีแต่บุรุษผู้มีกำลังเท่านั้นที่สามารถทำได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ คำว่า ‘สมฺมุเข ปาตุรโหสิ’ (ได้ปรากฏขึ้นต่อหน้า) หมายความว่า ได้ปรากฏชัดเจนตรงหน้าในที่เฉพาะหน้านั่นเอง คำว่า ‘ภควา เอตทโวจ’ (พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้) หมายความว่า พระองค์ได้ตรัสเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์โดยนัยมีอาทิว่า “อิธ สาริปุตฺต” (ดูก่อนสารีบุตร ในเรื่องนี้) ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า “ถ้าหากภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาผู้เขลา ไม่รู้คุณ คนใดคนหนึ่งพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสารีบุตรเถระได้บริษัทใหญ่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงไม่อาจทนได้เพียงเท่านั้น จึงเสด็จมาด้วยความริษยาเพื่อจะให้บริษัทลุกขึ้นไป’ ผู้นั้นเมื่อได้ประทุษร้ายทางใจต่อเราเช่นนี้แล้ว พึงบังเกิดในอบาย” ดังนั้น เมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์ จึงได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “อิธ สาริปุตฺต” นี้

එවං [Pg.41] අත්තනො ආගමනකාරණං කථෙත්වා ඉදානි සමාපත්තියා ථාමං කථෙතුං තා ඛො පන, සාරිපුත්ත, දෙවතා දසපි හුත්වාතිආදිමාහ. තත්ථ යසවසෙන වා අත්ථං ආහරිතුං වට්ටති සමාපත්තිවසෙන වා. යසවසෙන තාව මහෙසක්ඛා දෙවතා දස දස එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු, තාහි අප්පෙසක්ඛතරා වීසති වීසති එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු, තාහි අප්පෙසක්ඛතරා…පෙ… සට්ඨි සට්ඨි එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. සමාපත්තිවසෙන පන යාහි පණීතා සමාපත්ති භාවිතා, තා සට්ඨි සට්ඨි එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. යාහි තතො හීනතරා, තා පඤ්ඤාස පඤ්ඤාස…පෙ… යාහි තතො හීනතරා සමාපත්ති භාවිතා…පෙ… තා දස දස එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. යාහි වා හීනා භාවිතා, තා දස දස එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. යාහි තතො පණීතතරා භාවිතා, තා වීසති වීසති. යාහි තතො පණීතතරා…පෙ… තා සට්ඨි සට්ඨි එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු.

ครั้นตรัสบอกเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงกำลังของสมาบัติ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ดูก่อนสารีบุตร ก็เทวดาเหล่านั้นสิบองค์บ้าง” ในบทนั้น พึงถือเอาความหมายโดยอำนาจแห่งยศศักดิ์ หรือโดยอำนาจแห่งสมาบัติก็ได้ ในเบื้องต้น โดยอำนาจแห่งยศศักดิ์ เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง เทวดาผู้มีศักดิ์น้อยกว่าเทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๒๐ องค์บ้าง เทวดาผู้มีศักดิ์น้อยกว่าเทวดาเหล่านั้น...ฯลฯ...ยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง ส่วนโดยอำนาจแห่งสมาบัติ เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติอันประณีตแล้ว เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อยกว่านั้น เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ๕๐ องค์บ้าง...ฯลฯ...เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อยกว่านั้น...ฯลฯ...เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง หรือเทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ประณีตกว่านั้น เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ๒๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ประณีตกว่านั้น...ฯลฯ...เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง

ආරග්ගකොටිනිතුදනමත්තෙති ආරග්ගකොටියා පතනමත්තෙ ඔකාසෙ. න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්තීති එවං සම්බාධෙ ඨානෙ තිට්ඨන්තියොපි අඤ්ඤමඤ්ඤං න බ්‍යාබාධෙන්ති න ඝට්ටෙන්ති, අසම්පීළා අසම්බාධාව අහෙසුං. ‘‘තව හත්ථො මං බාධති, තව පාදො මං බාධති, ත්වං මං මද්දන්තී ඨිතා’’ති වත්තබ්බකාරණං නාහොසි. තත්ථ නූනාති තස්මිං භවෙ නූන. තථාචිත්තං භාවිතන්ති තෙනාකාරෙන චිත්තං භාවිතං. යෙන තා දෙවතාති යෙන තථාභාවිතෙන චිත්තෙන තා දෙවතා දසපි හුත්වා…පෙ… තිට්ඨන්ති, න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්තීති. ඉධෙව ඛොති සාසනෙ වා මනුස්සලොකෙ වා භුම්මං, ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ ඉමස්මිංයෙව මනුස්සලොකෙති අත්ථො. තාසඤ්හි දෙවතානං ඉමස්මිංයෙව මනුස්සලොකෙ ඉමස්මිංයෙව ච සාසනෙ තං චිත්තං භාවිතං, යෙන තා සන්තෙ රූපභවෙ නිබ්බත්තා, තතො ච පන ආගන්ත්වා එවං සුඛුමෙ අත්තභාවෙ මාපෙත්වා ඨිතා. තත්ථ කිඤ්චාපි කස්සපදසබලස්ස සාසනෙ තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තදෙවතාපි අත්ථි, සබ්බබුද්ධානං පන එකාව අනුසාසනී එකං සාසනන්ති කත්වා ‘‘ඉධෙව ඛො, සාරිපුත්තා’’ති අඤ්ඤබුද්ධානං සාසනම්පි ඉමමෙව සාසනං කරොන්තො ආහ. එත්තාවතා තථාගතෙන සමාපත්තියා ථාමො කථිතො.

บทว่า อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเต ความว่า ในโอกาสสักว่าเป็นที่ตกไปแห่งปลายสว่าน. บทว่า น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ ความว่า แม้เมื่อยืนอยู่ในที่คับแคบอย่างนี้ ก็ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่กระทบกระทั่งกัน ได้เป็นผู้ไม่ถูกบีบคั้น ไม่คับแคบเลย. เหตุที่จะกล่าวว่า "มือของท่านเบียดเบียนเรา, เท้าของท่านเบียดเบียนเรา, ท่านยืนเหยียบเราอยู่" มิได้มี. บทว่า ตตฺถ นูน ความว่า แน่แท้ ในภพนั้น. บทว่า ตถาจิตฺตํ ภาวิตํ ความว่า จิตอันเทวดาเหล่านั้นอบรมแล้วโดยอาการนั้น. บทว่า เยน ตา เทวตา ความว่า เทวดาเหล่านั้น แม้ตั้ง ๑๐ องค์...ฯลฯ... ก็ยืนอยู่ได้ และไม่เบียดเบียนกันและกัน ด้วยจิตใดที่อบรมแล้วโดยอาการอย่างนั้น. บทว่า อิเธว โข เป็นภูมิศัพท์ (ศัพท์ที่ใช้ในอรรถสัตตมีวิภัตติ) หมายถึง ในศาสนานี้แหละ หรือในมนุษยโลกนี้แหละ อธิบายว่า ในศาสนานี้เท่านั้น ในมนุษยโลกนี้เท่านั้น. จริงอยู่ จิตนั้นอันเทวดาเหล่านั้นอบรมแล้วในมนุษยโลกนี้เท่านั้น และในศาสนานี้เท่านั้น, (จิต) ซึ่งเป็นเหตุให้เทวดาเหล่านั้นบังเกิดในรูปภพอันสงบ และอนึ่ง (เทวดาเหล่านั้น) มาจากภพนั้นแล้ว เนรมิตอัตภาพอันละเอียดสุขุมเช่นนี้ดำรงอยู่. ในข้อนั้น แม้ว่าจะมีเทวดาผู้บังเกิดในพรหมโลกโดยทำให้มรรคผล ๓ เกิดขึ้นในศาสนาของพระกัสสปทศพลอยู่บ้าง, แต่เพราะอนุศาสนีของพระพุทธเจ้าทั้งปวงเป็นหนึ่งเดียวกัน ศาสนาเป็นหนึ่งเดียวกัน ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "อิเธว โข สาริปุตฺต" โดยทรงกระทำแม้ศาสนาของพระพุทธเจ้าองค์อื่นให้เป็นศาสนานี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระตถาคตจึงได้ตรัสถึงกำลังของสมาบัติ.

ඉදානි [Pg.42] සාරිපුත්තත්ථෙරං ආරබ්භ තන්තිවසෙන අනුසාසනිං කථෙන්තො තස්මාතිහ, සාරිපුත්තාති ආහ. තත්ථ තස්මාති යස්මා තා දෙවතා ඉධෙව සන්තං සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා සන්තෙ භවෙ නිබ්බත්තා, තස්මා. සන්තින්ද්‍රියාති පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං සන්තතාය නිබ්බුතතාය පණීතතාය සන්තින්ද්‍රියා. සන්තමානසාති මානසස්ස සන්තතාය නිබ්බුතතාය පණීතතාය සන්තමානසා. සන්තංයෙව උපහාරං උපහරිස්සාමාති කායචිත්තූපහාරං සන්තං නිබ්බුතං පණීතංයෙව උපහරිස්සාම. සබ්‍රහ්මචාරීසූති සමානං එකුද්දෙසතාදිං බ්‍රහ්මං චරන්තෙසු සහධම්මිකෙසු. එවඤ්හි වො, සාරිපුත්ත, සික්ඛිතබ්බන්ති ඉමිනා එත්තකෙන වාරෙන භගවා දෙසනං සබ්බඤ්ඤුභාසිතං අකාසි. අනස්සුන්ති නට්ඨා විනට්ඨා. යෙ ඉමං ධම්මපරියායං නාස්සොසුන්ති යෙ අත්තනො පාපිකං තුච්ඡං නිරත්ථකං දිට්ඨිං නිස්සාය ඉමං එවරූපං ධම්මදෙසනං සොතුං න ලභිංසූති යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอนุศาสนีโดยอำนาจแห่งแนวพระบาลี ปรารภพระสารีบุตรเถระ จึงตรัสว่า ตสฺมาติห สาริปุตฺต. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่เทวดาเหล่านั้นทำให้สมาบัติอันสงบเกิดขึ้นในที่นี้เท่านั้น แล้วบังเกิดในภพอันสงบ ฉะนั้น. บทว่า สนฺตินฺทฺริยา ความว่า ชื่อว่ามีอินทรีย์สงบ เพราะความที่อินทรีย์ ๕ สงบ เย็น และประณีต. บทว่า สนฺตมานสา ความว่า ชื่อว่ามีใจสงบ เพราะความที่ใจสงบ เย็น และประณีต. บทว่า สนฺตํเยว อุปหารํ อุปหริสฺสาม ความว่า เราจักน้อมเข้าไปซึ่งกายูปหารและจิตตูปหารอันสงบ เย็น และประณีตเท่านั้น. บทว่า สพฺรหฺมจารีสุ ความว่า ในเพื่อนสพรหมจารีผู้ประพฤติพรหมจรรย์มีอุเทศเป็นต้นเสมอกัน. ด้วยพระดำรัสมีประมาณเท่านี้ว่า เอวญฺหิ โว สาริปุตฺต สิกฺขิตพฺพํ พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำเทศนาให้เป็นสัพพัญญูภาษิต. บทว่า อนสฺสุํ ความว่า ฉิบหายแล้ว ย่อยยับแล้ว. บทว่า เย อิมํ ธมฺมปริยายํ นาสฺโสสุํ ความว่า ชนเหล่าใดอาศัยทิฏฐิอันลามก ว่างเปล่า ไร้ประโยชน์ของตน จึงไม่ได้เพื่อจะฟังพระธรรมเทศนาเห็นปานนี้, (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับอนุสนธิ ดังนี้.

38. ඡට්ඨෙ වරණායං විහරතීති වරණා නාම එකං නගරං, තං උපනිස්සාය විහරති. කාමරාගාභිනිවෙසවිනිබන්ධපලිගෙධපරියුට්ඨානජ්ඣොසානහෙතූති කාමරාගාභිනිවෙසහෙතු, කාමරාගවිනිබන්ධහෙතු, කාමරාගපලිගෙධහෙතු, කාමරාගපරියුට්ඨානහෙතු, කාමරාගඅජ්ඣොසානහෙතූති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ය්වායං පඤ්ච කාමගුණෙ නිස්සාය උප්පජ්ජති කාමරාගො, තස්සාභිනිවෙසාදිහෙතු. කාමරාගෙන අභිනිවිට්ඨත්තා විනිබද්ධත්තා තස්මිංයෙව ච කාමරාගෙ මහාපඞ්කෙ විය පලිගෙධත්තා අනුපවිට්ඨත්තා තෙනෙව ච කාමරාගෙන පරියුට්ඨිතත්තා ගහිතත්තා කාමරාගෙනෙව ච අජ්ඣොසිතත්තා ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහිතත්තාති. දිට්ඨිරාගාදිපදෙසුපි එසෙව නයො. දිට්ඨිරාගොති පනෙත්ථ ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො නිස්සාය උප්පජ්ජනකරාගො වෙදිතබ්බො. පුරත්ථිමෙසු ජනපදෙසූති ථෙරස්ස වසනට්ඨානතො සාවත්ථිජනපදො පුරත්ථිමදිසාභාගෙ හොති, ථෙරො ච නිසීදන්තොපි තතොමුඛොව නිසින්නො, තස්මා එවමාහ. උදානං උදානෙසීති උදාහාරං උදාහරි. යථා හි යං තෙලං මානං ගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං අවසෙසකොති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති[Pg.43], තං ඔඝොති වුච්චති, එවමෙවං යං පීතිවචනං හදයං ගහෙතුං න සක්කොති, අධිකං හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා බහි නික්ඛමති, තං උදානන්ති වුච්චති, එවරූපං පීතිමයවචනං නිච්ඡාරෙසීති අත්ථො.

๓๘. ในสูตรที่ ๖ บทว่า วรณายํ วิหรติ ความว่า มีนครหนึ่งชื่อว่าวรณา, ท่านอาศัยนครนั้นอยู่. บทว่า กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานเหตุ มีอรรถาธิบายว่า เพราะเหตุแห่งความยึดมั่นในกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความผูกพันด้วยกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความหมกมุ่นในกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความกลุ้มรุมแห่งกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความกำจัดลงด้วยกามราคะ. คำนี้ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า กามราคะใดอาศัยกามคุณ ๕ เกิดขึ้น, เพราะเหตุแห่งความยึดมั่นเป็นต้นในกามราคะนั้น. คือ เพราะความที่จิตถูกกามราคะยึดมั่น, เพราะความที่ถูกผูกพัน, และเพราะความที่จมลงในกามราคะนั้นเองเหมือนจมลงในเปือกตมใหญ่, เพราะความที่เข้าไปแล้ว, และเพราะความที่ถูกกามราคะนั้นเองกลุ้มรุม, เพราะความที่ถูกยึดถือ, และเพราะความที่ถูกกามราคะนั่นเองกำจัดลง, คือกลืนกิน ทำให้สิ้นสุด และยึดถือไว้. แม้ในบทว่าด้วยทิฏฐิราคะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า ทิฏฺฐิราโค นี้ พึงทราบว่า ได้แก่ ราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทิฏฐิ ๖๒. บทว่า ปุรตฺถิเมสุ ชนปเทสุ ความว่า ชนบทชื่อสาวัตถี อยู่ในทิศตะวันออก จากที่อยู่ของพระเถระ, และพระเถระแม้นั่งอยู่ ก็เป็นผู้มีหน้าเฉพาะไปยังทิศนั้นนั่นแลนั่งอยู่, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ ความว่า ได้เปล่งอุทาน. อธิบายว่า เปรียบเหมือนน้ำมันใดที่ทะนานจะรับไว้ไม่ได้, ย่อมไหลออกไป, น้ำมันนั้นเรียกว่า อวเสสกะ. และน้ำใดที่สระจะรับไว้ไม่ได้, ย่อมท่วมท้นไหลไป, น้ำนั้นเรียกว่า โอฆะ, ฉันใด; คำพูดที่เกิดจากปีติใดที่หทัยจะรับไว้ไม่ได้, มีกำลังเกิน, ตั้งอยู่ภายในไม่ได้, ย่อมออกมาภายนอก, คำพูดนั้นเรียกว่า อุทาน, ฉันนั้นเหมือนกัน. ความว่า ท่านได้เปล่งวาจาอันเกิดจากปีติเห็นปานนี้.

39. සත්තමෙ ගුන්දාවනෙති එවං නාමකෙ වනෙ. උපසඞ්කමීති ‘‘මහාකච්චානත්ථෙරො කිර නාම අත්තනො පිතුමත්තම්පි අය්‍යකමත්තම්පි දිස්වා නෙව අභිවාදෙති න පච්චුට්ඨෙති න ආසනෙන නිමන්තෙතී’’ති සුත්වා ‘‘න සක්කා එත්තකෙන නිට්ඨං ගන්තුං, උපසඞ්කමිත්වා නං පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති භුත්තපාතරාසො යෙනායස්මා මහාකච්චානො තෙනුපසඞ්කමි. ජිණ්ණෙති ජරාජිණ්ණෙ. වුද්ධෙති වයොවුද්ධෙ. මහල්ලකෙති ජාතිමහල්ලකෙ. අද්ධගතෙති දීඝකාලද්ධානං අතික්කන්තෙ. වයොඅනුප්පත්තෙති පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තෙ. තයිදං, භො කච්චාන, තථෙවාති, භො කච්චාන, යං තං අම්හෙහි කෙවලං සුතමෙව, තං ඉමිනා දිට්ඨෙන සමෙති. තස්මා තං තථෙව, න අඤ්ඤථා. න හි භවං කච්චානො බ්‍රාහ්මණෙති ඉදං අත්තානං සන්ධාය වදති. අයං කිරස්ස අධිප්පායො – අම්හෙ එවං මහල්ලකෙ දිස්වා භොතො කච්චානස්ස අභිවාදනමත්තම්පි පච්චුට්ඨානමත්තම්පි ආසනෙන නිමන්තනමත්තම්පි නත්ථීති. න සම්පන්නමෙවාති න යුත්තමෙව න අනුච්ඡවිකමෙව.

๓๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า คุนฺทาวเน ความว่า ในป่าชื่ออย่างนั้น. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า (พราหมณ์) ได้ฟังมาว่า "ได้ยินว่า พระมหากัจจานเถระ เห็นแม้แต่ผู้มีอายุราวบิดา ราวปู่ ก็ไม่ไหว้ ไม่ลุกรับ ไม่อาราธนาด้วยอาสนะ" จึงคิดว่า "เราไม่อาจจะถึงที่สุด (คือตัดสินใจ) ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ได้, เราจักเข้าไปสอบสวนท่าน" ดังนี้แล้ว, ครั้นฉันอาหารเช้าเสร็จ จึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่. บทว่า ชิณฺเณ คือ แก่เพราะชรา. บทว่า วุฑฺเฒ คือ เจริญโดยวัย. บทว่า มหลฺลเก คือ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ. บทว่า อทฺธคเต คือ ล่วงกาลนานไปแล้ว. บทว่า วโยอนุปฺปตฺเต คือ ถึงปัจฉิมวัยแล้ว. บทว่า ตยิทํ โภ กจฺจาน ตเถว ความว่า ข้าแต่ท่านกัจจานะผู้เจริญ เรื่องนั้นใดอันเราเพียงแต่ได้ฟังมาเท่านั้น, เรื่องนั้นย่อมตรงกันกับเรื่องนี้ที่ได้เห็นแล้ว. เพราะเหตุนั้น เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้นทีเดียว, ไม่เป็นอย่างอื่น. บทว่า น หิ ภวํ กจฺจาโน พฺราหฺมเณ นี้ (พราหมณ์) กล่าวหมายถึงตนเอง. ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของพราหมณ์นั้น คือ เมื่อท่านกัจจานะผู้เจริญเห็นพวกเราผู้เป็นผู้ใหญ่ถึงเพียงนี้ แม้เพียงการไหว้ก็ไม่มี แม้เพียงการลุกรับก็ไม่มี แม้เพียงการเชื้อเชิญด้วยอาสนะก็ไม่มี. บทว่า น สมฺปนฺนเมว ความว่า ไม่สมควรเลย ไม่เหมาะสมเลย.

ථෙරො බ්‍රාහ්මණස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො නෙව වුද්ධෙ ජානාති න දහරෙ, ආචික්ඛිස්සාමිස්ස වුද්ධෙ ච දහරෙ චා’’ති දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො අත්ථි බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ ජානතාති සබ්බං නෙය්‍යං ජානන්තෙන. පස්සතාති තදෙව හත්ථෙ ඨපිතං ආමලකං විය පස්සන්තෙන. වුද්ධභූමීති යෙන කාරණෙන වුද්ධො නාම හොති, තං කාරණං. දහරභූමීති යෙන කාරණෙන දහරො නාම හොති, තං කාරණං. ආසීතිකොති අසීතිවස්සවයො. නාවුතිකොති නවුතිවස්සවයො. කාමෙ පරිභුඤ්ජතීති වත්ථුකාමෙ කිලෙසකාමෙති දුවිධෙපි කාමෙ කමනවසෙන පරිභුඤ්ජති. කාමමජ්ඣාවසතීති දුවිධෙපි කාමෙ ඝරෙ ඝරස්සාමිකො විය වසති අධිවසති. කාමපරියෙසනාය උස්සුකොති දුවිධානම්පි කාමානං පරියෙසනත්ථං උස්සුක්කමාපන්නො. බාලො න ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති සො න ථෙරො බාලො මන්දොත්වෙව ගණනං ගච්ඡති. වුත්තං හෙතං –

พระเถระ (พระมหากัจจานะ) ได้ฟังคำของพราหมณ์แล้ว เมื่อประสงค์จะแสดงธรรมให้พิสดาร จึงดำริว่า “พราหมณ์ผู้นี้ไม่รู้จักทั้งคนแก่ ไม่รู้จักทั้งคนหนุ่ม เราจักบอกคนแก่และคนหนุ่มแก่เขา” ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “อตฺถิ พฺราหฺมณ” (ดูก่อนพราหมณ์ มีอยู่) ในบทเหล่านั้น บทว่า ชานตา (ผู้รู้) หมายถึง ผู้รู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง บทว่า ปสฺสตา (ผู้เห็น) หมายถึง ผู้เห็นธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงนั้นนั่นแหละ ดุจมะขามป้อมที่วางไว้ในมือ บทว่า วุฑฺฒภูมิ (ภูมิของผู้เจริญ) หมายถึง เหตุที่ทำให้ชื่อว่าเป็นผู้เจริญแล้ว บทว่า ทหรภูมิ (ภูมิของคนหนุ่ม) หมายถึง เหตุที่ทำให้ชื่อว่าเป็นคนหนุ่ม บทว่า อาสีติโก (อายุ ๘๐ ปี) หมายถึง มีอายุ ๘๐ ปี บทว่า นาวุติโก (อายุ ๙๐ ปี) หมายถึง มีอายุ ๙๐ ปี บทว่า กาเม ปริภุญฺชติ (ย่อมบริโภคกาม) หมายถึง ย่อมบริโภคกามทั้งสองอย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม ด้วยอำนาจแห่งความใคร่ บทว่า กามมชฺโฌวสติ (ย่อมอยู่ในท่ามกลางกาม) หมายถึง ย่อมครอบงำอยู่ซึ่งกามทั้งสองอย่าง ดุจเจ้าของเรือนอยู่ในเรือน บทว่า กามปริเยสนาย อุสฺสุโก (ขวนขวายในการแสวงหากาม) หมายถึง ถึงความขวนขวายเพื่อแสวงหากามทั้งสองอย่าง บทว่า พาโล น เถโรเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ (คนพาลไม่นับว่าเป็นเถระ) หมายถึง ผู้นั้นไม่ถูกนับว่าเป็นพระเถระเลย แต่ถูกนับว่าเป็นคนพาล เป็นคนเขลาเท่านั้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า -

‘‘න [Pg.44] තෙන ථෙරො සො හොති, යෙනස්ස පලිතං සිරො;

පරිපක්කො වයො තස්ස, මොඝජිණ්ණොති වුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 260);

“บุคคลไม่ชื่อว่าเป็นเถระ เพราะเหตุที่ผมบนศีรษะของเขาหงอก วัยของผู้นั้นแก่หง่อมแล้ว (แต่) เขาถูกเรียกว่า ‘คนแก่เปล่า’ ดังนี้”

දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බනෙන සමන්නාගතො. සුසුකාළකෙසොති සුට්ඨු කාළකෙසො. භද්‍රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතොති යෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො යුවා, තං යොබ්බනං භද්‍රං ලද්ධකන්ති දස්සෙති. පඨමෙන වයසාති පඨමවයො නාම තෙත්තිංස වස්සානි, තෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. පණ්ඩිතො ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති සො එවරූපො පුග්ගලො පණ්ඩිතොති ච ථෙරොති ච ගණනං ගච්ඡති. වුත්තම්පි චෙතං –

บทว่า ทหโร (คนหนุ่ม) หมายถึง คนหนุ่ม บทว่า ยุวา (คนหนุ่ม) หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเป็นหนุ่ม บทว่า สุสุกาฬเกโส (มีผมดำสนิท) หมายถึง มีผมดำสนิท บทว่า ภเทฺรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต (ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มอันเจริญ) แสดงความว่า ความเป็นหนุ่มที่บุคคลประกอบแล้วจึงเป็นคนหนุ่มนั้น เป็นความเป็นหนุ่มที่ดีงาม น่าปรารถนา ในบทว่า ปฐเมน วยสา (ด้วยปฐมวัย) นั้น ชื่อว่าปฐมวัย คือ ๓๓ ปี ความหมายคือ ประกอบด้วยปฐมวัยนั้น บทว่า ปณฺฑิโต เถโรเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ (บัณฑิตนับว่าเป็นเถระ) หมายถึง บุคคลเช่นนั้นย่อมถูกนับว่าเป็นทั้งบัณฑิตและเป็นทั้งพระเถระ จริงอยู่ แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า -

‘‘යම්හි සච්චඤ්ච ධම්මො ච, අහිංසා සංයමො දමො;

ස වෙ වන්තමලො ධීරො, ථෙරො ඉති පවුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 261);

“ในบุคคลใดมีทั้งสัจจะและธรรมะ อหิงสา สัญญมะ และทมะ ผู้นั้นแล มีมลทินอันคายแล้ว เป็นผู้มีปรีชา ท่านเรียกว่า ‘พระเถระ’ ดังนี้”

40. අට්ඨමෙ චොරා බලවන්තො හොන්තීති පක්ඛසම්පන්නා, පරිවාරසම්පන්නා, ධනසම්පන්නා, නිවාසට්ඨානසම්පන්නා, වාහනසම්පන්නා ච හොන්ති. රාජානො තස්මිං සමයෙ දුබ්බලා හොන්තීති තස්මිං සමයෙ රාජානො තාසං සම්පත්තීනං අභාවෙන දුබ්බලා හොන්ති. අතියාතුන්ති බහිද්ධා ජනපදචාරිකං චරිත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ අන්තොනගරං පවිසිතුං. නිය්‍යාතුන්ති ‘‘චොරා ජනපදං විලුම්පන්ති මද්දන්ති, තෙ නිසෙධෙස්සාමා’’ති පඨමයාමෙ වා මජ්ඣිමයාමෙ වා පච්ඡිමයාමෙ වා නික්ඛමිතුං ඵාසුකං න හොති. තතො උට්ඨාය චොරා මනුස්සෙ පොථෙත්වා අච්ඡින්දිත්වා ගච්ඡන්ති. පච්චන්තිමෙ වා ජනපදෙ අනුසඤ්ඤාතුන්ති ගාමං වාසකරණත්ථාය සෙතුං අත්ථරණත්ථාය පොක්ඛරණිං ඛණාපනත්ථාය සාලාදීනං කරණත්ථාය පච්චන්තිමෙ ජනපදෙ අනුසඤ්ඤාතුම්පි න සුඛං හොති. බ්‍රාහ්මණගහපතිකානන්ති අන්තොනගරවාසීනං බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං. බාහිරානි වා කම්මන්තානීති බහිගාමෙ ආරාමෙ ඛෙත්තකම්මන්තානි. පාපභික්ඛූ බලවන්තො හොන්තීති පක්ඛුත්තරා යසුත්තරා පුඤ්ඤවන්තො බහුකෙහි උපට්ඨාකෙහි ච උපට්ඨාකීහි ච සමන්නාගතා රාජරාජමහාමත්තසන්නිස්සිතා. පෙසලා භික්ඛූ තස්මිං සමයෙ දුබ්බලා හොන්තීති තස්මිං සමයෙ පියසීලා භික්ඛූ තාසං සම්පත්තීනං අභාවෙන දුබ්බලා හොන්ති. තුණ්හීභූතා තුණ්හීභූතාව සඞ්ඝමජ්ඣෙ සඞ්කසායන්තීති [Pg.45] නිස්සද්දා හුත්වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නා කිඤ්චි එකවචනම්පි මුඛං උක්ඛිපිත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තා පජ්ඣායන්තා විය නිසීදන්ති. තයිදන්ති තදෙතං කාරණං. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො.

๔๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า โจรา พลวนฺโต โหนฺติ (พวกโจรมีกำลัง) หมายถึง พวกโจรย่อมเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยพรรคพวก สมบูรณ์ด้วยบริวาร สมบูรณ์ด้วยทรัพย์ สมบูรณ์ด้วยที่อยู่อาศัย และสมบูรณ์ด้วยยานพาหนะ บทว่า ราชาโน ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ (พระราชาทั้งหลายในสมัยนั้นอ่อนแอ) หมายถึง ในสมัยนั้น พระราชาทั้งหลายย่อมอ่อนแอ เพราะไม่มีสมบัติเหล่านั้น บทว่า อติยาตุํ (เพื่อจะไปเกิน) หมายถึง เที่ยวจาริกไปในชนบทภายนอกแล้ว จะเข้าไปสู่ภายในพระนครในขณะที่ต้องการไม่ได้ บทว่า นิยฺยาตุํ (เพื่อจะออกไป) หมายถึง (พระราชา) ดำริว่า “พวกโจรย่อมปล้น ย่ำยีชนบท เราจักห้ามโจรเหล่านั้น” ดังนี้แล้ว จะเสด็จออกไปในปฐมยาม มัชฌิมยาม หรือปัจฉิมยาม ก็ไม่สะดวก แต่นั้น พวกโจรก็ลุกขึ้น ทุบตี แย่งชิงมนุษย์ทั้งหลายแล้วก็ไป บทว่า ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อนุสญฺญาตุํ (หรือเพื่อจะเที่ยวไปในชนบทชายแดน) หมายถึง แม้จะเที่ยวไปในชนบทชายแดน เพื่อจะทำหมู่บ้านให้เป็นที่อยู่ เพื่อจะสร้างสะพาน เพื่อจะให้ขุดสระโบกขรณี เพื่อจะทำศาลาเป็นต้น ก็ไม่สะดวก บทว่า พฺราหฺมณคหปติกานํ (ของพราหมณ์และคหบดี) หมายถึง แก่พราหมณ์และคหบดีผู้อยู่ในพระนคร บทว่า พาหิรานิ วา กมฺมนฺตานิ (หรืองานภายนอก) หมายถึง การงานในสวน ในนา ที่นอกหมู่บ้าน บทว่า ปาปภิกฺขู พลวนฺโต โหนฺติ (ภิกษุชั่วมีกำลัง) หมายถึง ภิกษุชั่วมีกำลัง คือ มีพรรคพวกมาก มียศมาก มีบุญมาก ประกอบด้วยอุปัฏฐากและอุปัฏฐายิกาจำนวนมาก อาศัยพระราชาและราชมหาอำมาตย์ บทว่า เปสลา ภิกฺขู ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ (ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักในสมัยนั้นอ่อนแอ) หมายถึง ในสมัยนั้น ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักย่อมอ่อนแอ เพราะไม่มีสมบัติเหล่านั้น บทว่า ตุณฺหีภูตา ตุณฺหีภูตาว สงฺฆมชฺเฌ สงฺกสายนฺติ (เป็นผู้นิ่งแล้วนิ่งเล่า ครุ่นคิดอยู่ในท่ามกลางสงฆ์) หมายถึง เป็นผู้นิ่งเงียบ นั่งอยู่ในท่ามกลางสงฆ์ ไม่สามารถจะอ้าปากพูดอะไรสักคำหนึ่งได้ นั่งอยู่เหมือนคนกำลังครุ่นคิด บทว่า ตยิทํ (นั่นคือสิ่งนี้) หมายถึง เหตุนั้น ส่วนสุกกปักษ์ (ฝ่ายขาว) พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

41. නවමෙ මිච්ඡාපටිපත්තාධිකරණහෙතූති මිච්ඡාපටිපත්තියා කාරණහෙතු පටිපජ්ජනහෙතූති අත්ථො. ඤායං ධම්මං කුසලන්ති සහවිපස්සනකං මග්ගං. එවරූපො හි සහවිපස්සනකං මග්ගං ආරාධෙතුං සම්පාදෙතුං පූරෙතුං න සක්කොති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ සහ විපස්සනාය මග්ගො කථිතො.

๔๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตุ (เหตุแห่งอธิกรณ์คือการปฏิบัติผิด) หมายถึง เป็นเหตุแห่งการปฏิบัติผิด เป็นเหตุให้ปฏิบัติผิด บทว่า ญายํ ธมฺมํ กุสลํ (ญายธรรมอันเป็นกุศล) หมายถึง มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา จริงอยู่ บุคคลเช่นนี้ย่อมไม่สามารถเพื่อจะให้สำเร็จ เพื่อจะให้สมบูรณ์ เพื่อจะให้เต็มเปี่ยม ซึ่งมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนาได้ ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา

42. දසමෙ දුග්ගහිතෙහීති උප්පටිපාටියා ගහිතෙහි. බ්‍යඤ්ජනප්පතිරූපකෙහීති බ්‍යඤ්ජනසො පතිරූපකෙහි අක්ඛරචිත්‍රතාය ලද්ධකෙහි. අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්ච පටිබාහන්තීති සුග්ගහිතසුත්තන්තානං අත්ථඤ්ච පාළිඤ්ච පටිබාහන්ති, අත්තනො දුග්ගහිතසුත්තන්තානංයෙව අත්ථඤ්ච පාළිඤ්ච උත්තරිතරං කත්වා දස්සෙන්ති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ සාසනස්ස වුද්ධි ච පරිහානි ච කථිතාති.

๔๒. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุคฺคหิเตหิ (อันเรียนมาไม่ดี) หมายถึง อันเรียนมาผิดลำดับ บทว่า พฺยญฺชนปฺปฏิรูปเกหิ (มีพยัญชนะเป็นของเลียนแบบ) หมายถึง เป็นของเลียนแบบโดยพยัญชนะ ได้มาเพราะความวิจิตรแห่งอักษร บทว่า อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ปฏิพาหนฺติ (ย่อมห้ามทั้งอรรถและธรรม) หมายถึง ย่อมห้ามทั้งอรรถและบาลีแห่งพระสูตรที่เรียนมาดีแล้ว, ย่อมแสดงทั้งอรรถและบาลีแห่งพระสูตรที่ตนเรียนมาไม่ดีนั่นแหละ โดยทำให้ยิ่งขึ้นไป ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสทั้งความเจริญและความเสื่อมแห่งพระศาสนา ดังนี้

සමචිත්තවග්ගො චතුත්ථො.

สมจิตตวรรคที่ ๔

5. පරිසවග්ගවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปริสวรรค

43. පඤ්චමස්ස පඨමෙ උත්තානාති පාකටා අප්පටිච්ඡන්නා. ගම්භීරාති ගුළ්හා පටිච්ඡන්නා. උද්ධතාති උද්ධච්චෙන සමන්නාගතා. උන්නළාති උග්ගතනළා, උට්ඨිතතුච්ඡමානාති වුත්තං හොති. චපලාති පත්තචීවරමණ්ඩනාදිනා චාපල්ලෙන යුත්තා. මුඛරාති මුඛඛරා ඛරවචනා. විකිණ්ණවාචාති අසංයතවචනා දිවසම්පි නිරත්ථකවචනපලාපිනො. මුට්ඨස්සතීති විස්සට්ඨසතිනො. අසම්පජානාති නිප්පඤ්ඤා. අසමාහිතාති චිත්තෙකග්ගතාමත්තස්සාපි අලාභිනො. පාකතින්ද්‍රියාති පකතියා ඨිතෙහි විවටෙහි අරක්ඛිතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො.

๔๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อุตฺตานา (ตื้น) หมายถึง ปรากฏ ไม่ปิดบัง บทว่า คมฺภีรา (ลึกซึ้ง) หมายถึง ลี้ลับ ปิดบัง บทว่า อุทฺธตา (ฟุ้งซ่าน) หมายถึง ประกอบด้วยความฟุ้งซ่าน บทว่า อุนฺนฬา (มีมานะดุจไม้อ้อ) หมายถึง มีมานะดุจไม้อ้อที่ตั้งขึ้น กล่าวคือ มีมานะอันว่างเปล่าที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า จปลา (คะนอง) หมายถึง ประกอบด้วยความคะนอง มีการประดับบาตรและจีวรเป็นต้น บทว่า มุขรา (ปากกล้า) หมายถึง ปากกล้า มีวาจาหยาบคาย บทว่า วิกิณฺณวาจา (มีวาจากระจาย) หมายถึง มีวาจาไม่สำรวม พูดเพ้อเจ้อไร้สาระตลอดทั้งวัน บทว่า มุฏฺฐสฺสติ (มีสติหลงลืม) หมายถึง มีสติหลงลืม บทว่า อสมฺปชานา (ไม่มีสัมปชัญญะ) หมายถึง ไม่มีปัญญา บทว่า อสมาหิตา (ไม่มีสมาธิ) หมายถึง ไม่ได้แม้เพียงเอกัคคตาจิต บทว่า ปากตินฺทฺริยา (มีอินทรีย์เปิดเผย) หมายถึง ประกอบด้วยอินทรีย์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ตามปกติ เปิดเผย ไม่ได้คุ้มครอง ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

44. දුතියෙ [Pg.46] භණ්ඩනජාතාති භණ්ඩනං වුච්චති කලහස්ස පුබ්බභාගො, තං තෙසං ජාතන්ති භණ්ඩනජාතා. තථා ‘‘මයං තුම්හෙ දණ්ඩාපෙස්සාම බන්ධාපෙස්සාමා’’තිආදිවචනප්පවත්තියා සඤ්ජාතකලහා. අයං තාව ගිහීසු නයො. පබ්බජිතා පන ආපත්තිවීතික්කමවාචං වදන්තා කලහජාතා නාම. විවාදාපන්නාති විරුද්ධවාදං ආපන්නා. මුඛසත්තීහි විතුදන්තාති ගුණානං ඡින්දනට්ඨෙන දුබ්භාසිතා වාචා මුඛසත්තියොති වුච්චන්ති, තාහි විතුදන්තා විජ්ඣන්තා. සමග්ගාති එකකම්මං එකුද්දෙසො සමසික්ඛතාති එතෙසං කරණෙන සමග්ගතාය සහිතා. පියචක්ඛූහීති මෙත්තාචක්ඛූහි.

๔๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ภณฺฑนชาตา ความว่า ส่วนเบื้องต้นแห่งการทะเลาะกัน เรียกว่า ภณฺฑน (การก่อเรื่อง) การก่อเรื่องนั้นเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภณฺฑนชาตา (ผู้ก่อเรื่องให้เกิดขึ้น) อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้มีการทะเลาะเกิดขึ้นแล้วด้วยความเป็นไปแห่งคำพูดเป็นต้นว่า "เราจักให้ท่านทั้งหลายถูกลงโทษ จักให้ถูกจองจำ" นี้เป็นนัยในพวกคฤหัสถ์ก่อน ส่วนบรรพชิตทั้งหลายผู้กล่าววาจาเป็นเหตุล่วงละเมิดอาบัติ ชื่อว่าผู้มีการทะเลาะเกิดขึ้น บทว่า วิวาทาปนฺนา คือ ถึงแล้วซึ่งวาทะที่ขัดแย้งกัน บทว่า มุขสตฺตีหิ วิตุรนฺตา ความว่า วาจาที่กล่าวชั่ว เพราะอรรถว่าตัดซึ่งคุณความดี เรียกว่า มุขสตฺติ (หอกคือปาก) คือ ทิ่มแทงอยู่ด้วยหอกคือปากเหล่านั้น บทว่า สมคฺคา คือ ผู้พร้อมเพรียงกันด้วยการทำกรรมเป็นอันเดียวกัน มีอุเทศเป็นอันเดียวกัน และมีสิกขาเสมอกัน บทว่า ปิยจกฺขูหิ คือ ด้วยดวงตาคือเมตตา

45. තතියෙ අග්ගවතීති උත්තමපුග්ගලවතී, අග්ගාය වා උත්තමාය පටිපත්තියා සමන්නාගතා. තතො විපරීතා අනග්ගවතී. බාහුලිකාති චීවරාදිබාහුල්ලාය පටිපන්නා. සාසනං සිථිලං ගණ්හන්තීති සාථලිකා. ඔක්කමනෙ පුබ්බඞ්ගමාති එත්ථ ඔක්කමනං වුච්චති අවගමනට්ඨෙන පඤ්ච නීවරණානි, තෙන පඤ්චනීවරණපූරණෙ පුබ්බඞ්ගමාති වුත්තං හොති. පවිවෙකෙති උපධිවිවෙකෙ නිබ්බානෙ. නික්ඛිත්තධුරාති තිවිධෙපි විවෙකෙ ඔරොපිතධුරා. න වීරියං ආරභන්තීති දුවිධම්පි වීරියං න කරොන්ති. අප්පත්තස්ස පත්තියාති පුබ්බෙ අප්පත්තස්ස ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලවිසෙසස්ස පත්තිඅත්ථාය. ඉතරං පදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. පච්ඡිමා ජනතාති සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකජනො. දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජතීති ආචරියුපජ්ඣායෙහි කතං අනුකරොන්තො දිට්ඨස්ස තෙසං ආචාරස්ස අනුගතිං ආපජ්ජති නාම. සෙසං වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බං.

๔๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อคฺควตี คือ มีบุคคลผู้สูงสุด หรือประกอบพร้อมด้วยปฏิปทาอันเลิศ อันสูงสุด บริษัทที่ตรงกันข้ามจากนั้น ชื่อว่า อนคฺควตี บทว่า พาหุลิกา คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อความมากแห่งจีวรเป็นต้น ชื่อว่า สาถลิกา เพราะย่อหย่อนในพระศาสนา ในบทว่า โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา นี้ นิวรณ์ ๕ เพราะอรรถว่าเป็นที่ไปสู่ที่ต่ำ เรียกว่า โอกฺกมน เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า เป็นหัวหน้าในการทำนิวรณ์ ๕ ให้บริบูรณ์ บทว่า ปวิเวเก คือ ในนิพพานอันเป็นที่สงัดจากอุปธิ บทว่า นิกฺขิตฺตธุรา คือ ผู้ปลงธุระแล้วในวิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่าง บทว่า น วีริยํ อารภนฺติ คือ ไม่ทำความเพียรแม้ทั้ง ๒ อย่าง บทว่า อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา คือ เพื่อบรรลุคุณวิเศษคือฌาน วิปัสสนา มรรค และผล ที่ยังไม่เคยบรรลุมาก่อน บทอีก ๒ บทที่เหลือ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า ปจฺฉิมา ชนตา คือ ชนคือสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก บทว่า ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ คือ ผู้ทำตามสิ่งที่อาจารย์และอุปัชฌาย์ทำแล้ว ชื่อว่าย่อมถึงซึ่งการดำเนินตามอาจาระที่ตนเห็นแล้วของอาจารย์และอุปัชฌาย์เหล่านั้น ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

46. චතුත්ථෙ අරියාති අරියසාවකපරිසා. අනරියාති පුථුජ්ජනපරිසා. ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං නප්පජානන්තීති ඨපෙත්වා තණ්හං තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං නාම, එත්තකමෙව දුක්ඛං, ඉතො උද්ධං දුක්ඛං නත්ථීති යථාසභාවතො නප්පජානන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ. සෙසපදෙසු පන තස්ස දුක්ඛස්ස සමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා සමුදයො නාම, තස්සායෙව තණ්හාය, ද්වින්නම්පි වා තෙසං සච්චානං අච්චන්තක්ඛයො අසමුප්පත්ති දුක්ඛනිරොධො නාම, අට්ඨඞ්ගිකො අරියමග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා නාමාති [Pg.47] එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ චතූහි සච්චෙහි චත්තාරො මග්ගා ච චත්තාරි ච ඵලානි කථිතානි.

๔๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อริยา คือ บริษัทคืออริยสาวก บทว่า อนริยา คือ บริษัทคือปุถุชน บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ (ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์) คือ เว้นตัณหาแล้ว ขันธ์ ๕ อันเป็นไปในภูมิ ๓ ชื่อว่า ทุกขสัจ (พวกเขา) ย่อมไม่รู้ตามสภาวะว่า ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ทุกข์ที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง ส่วนในบทที่เหลือ ตัณหาที่มีในภพก่อนอันเป็นเหตุให้ทุกข์นั้นเกิดขึ้น ชื่อว่า สมุทัย ความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งตัณหานั้นนั่นเอง หรือแห่งสัจจะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ทุกขนิโรธ อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ดังนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมรรค ๔ และผล ๔ ไว้ด้วยสัจจะ ๔ อย่างนี้

47. පඤ්චමෙ පරිසාකසටොති කසටපරිසා කචවරපරිසා පලාපපරිසාති අත්ථො. පරිසාමණ්ඩොති පසන්නපරිසා සාරපරිසාති අත්ථො. ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තීති ඡන්දෙන අගතිං ගච්ඡන්ති, අකත්තබ්බං කරොන්තීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉමානි පන චත්තාරි අගතිගමනානි භණ්ඩභාජනීයෙ ච විනිච්ඡයට්ඨානෙ ච ලබ්භන්ති. තත්ථ භණ්ඩභාජනීයෙ තාව අත්තනො භාරභූතානං භික්ඛූනං අමනාපෙ භණ්ඩකෙ පත්තෙ තං පරිවත්තෙත්වා මනාපං දෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. අත්තනො පන අභාරභූතානං මනාපෙ භණ්ඩකෙ පත්තෙ තං පරිවත්තෙත්වා අමනාපං දෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. භණ්ඩකභාජනීයවත්ථුඤ්ච ඨිතිකඤ්ච අජානන්තො මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. මුඛරානං වා රාජාදිනිස්සිතානං වා ‘‘ඉමෙ මෙ අමනාපෙ භණ්ඩකෙ දින්නෙ අනත්ථම්පි කරෙය්‍යු’’න්ති භයෙන පරිවත්තෙත්වා මනාපං දෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන එවං න ගච්ඡති, සබ්බෙසං තුලාභූතො පමාණභූතො මජ්ඣත්තො හුත්වා යං යස්ස පාපුණාති, තඤ්ඤෙව තස්ස දෙති, අයං චතුබ්බිධම්පි අගතිගමනං න ගච්ඡති නාම. විනිච්ඡයට්ඨානෙ පන අත්තනො භාරභූතස්ස ගරුකාපත්තිං ලහුකාපත්තීති කත්වා කථෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. ඉතරස්ස ලහුකාපත්තිං ගරුකාපත්තීති කත්වා කථෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. ආපත්තිවුට්ඨානං පන සමුච්චයක්ඛන්ධකඤ්ච අජානන්තො මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. මුඛරස්ස වා රාජපූජිතස්ස වා ‘‘අයං මෙ ගරුකං කත්වා ආපත්තිං කථෙන්තස්ස අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’’ති ගරුකමෙව ලහුකාති කත්වා කථෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන සබ්බෙසං යථාභූතමෙව කථෙති, අයං චතුබ්බිධම්පි අගතිගමනං න ගච්ඡති නාම.

๔๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปริสากสโฏ อรรถว่า บริษัทกากเดน บริษัทขยะ บริษัทแกลบ บทว่า ปริสามณฺโฑ อรรถว่า บริษัทที่เลื่อมใส บริษัทที่เป็นสาระ บทว่า ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺติ คือ ย่อมถึงอคติเพราะฉันทะ อรรถว่า ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ส่วนอคติคมน์ ๔ ประการเหล่านี้ ย่อมมีได้ในที่แจกสิ่งของและในที่วินิจฉัย ในสองอย่างนั้น ในที่แจกสิ่งของก่อน ภิกษุผู้เปลี่ยนสิ่งของที่ไม่น่าพอใจซึ่งถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในภาระของตน แล้วให้สิ่งของที่น่าพอใจ ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ ส่วนภิกษุผู้เปลี่ยนสิ่งของที่น่าพอใจซึ่งถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่อยู่ในภาระของตน แล้วให้สิ่งของที่ไม่น่าพอใจ ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ ภิกษุผู้ไม่รู้วัตถุและธรรมเนียมในการแจกสิ่งของ ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ ภิกษุผู้เปลี่ยนแล้วให้สิ่งของที่น่าพอใจแก่ภิกษุผู้ปากกล้าหรือผู้อาศัยพระราชาเป็นต้น เพราะความกลัวว่า "ถ้าเราให้สิ่งของที่ไม่น่าพอใจแก่ภิกษุเหล่านี้ พวกเธอก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราได้" ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ ส่วนภิกษุใดไม่ถึงอคติอย่างนี้ เป็นผู้เที่ยงตรงดุจตราชั่ง เป็นกลางดุจเครื่องตวงแก่ภิกษุทั้งปวง สิ่งใดถึงแก่ผู้ใด ก็ย่อมให้สิ่งนั้นนั่นแหละแก่ผู้นั้น ภิกษุนี้ชื่อว่าย่อมไม่ถึงอคติคมน์แม้ทั้ง ๔ อย่าง ส่วนในที่วินิจฉัย ภิกษุผู้ทำอาบัติหนักของภิกษุผู้อยู่ในภาระของตนให้เป็นอาบัติเบาแล้วกล่าว ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ ภิกษุผู้ทำอาบัติเบาของภิกษุอื่นให้เป็นอาบัติหนักแล้วกล่าว ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ ส่วนภิกษุผู้ไม่รู้การออกจากอาบัติและสมุจจัยขันธกะ ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ ภิกษุผู้ทำอาบัติหนักนั่นแหละให้เป็นอาบัติเบาแล้วกล่าวแก่ภิกษุผู้ปากกล้าหรือผู้ที่พระราชาบูชา (ด้วยคิดว่า) "ถ้าเรากล่าวอาบัติของภิกษุนี้ตามที่เป็นอาบัติหนัก เธอก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราได้" ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ ส่วนภิกษุใดกล่าวตามความเป็นจริงแก่ภิกษุทั้งปวง ภิกษุนี้ชื่อว่าย่อมไม่ถึงอคติคมน์แม้ทั้ง ๔ อย่าง

48. ඡට්ඨෙ ඔක්කාචිතවිනීතාති දුබ්බිනීතා. නො පටිපුච්ඡාවිනීතාති න පුච්ඡිත්වා විනීතා. ගම්භීරාති පාළිවසෙන ගම්භීරා සල්ලසුත්තසදිසා. ගම්භීරත්ථාති අත්ථවසෙන ගම්භීරා මහාවෙදල්ලසුත්තසදිසා. ලොකුත්තරාති ලොකුත්තරඅත්ථදීපකා[Pg.48]. සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති සත්තසුඤ්ඤං ධම්මමත්තමෙව පකාසකා අසඞ්ඛතසංයුත්තසදිසා. න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්තීති විජානනත්ථාය චිත්තං න උපට්ඨපෙන්ති, නිද්දායන්ති වා අඤ්ඤවිහිතා වා හොන්ති. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති උග්ගහෙතබ්බෙ ච පරියාපුණිතබ්බෙ ච. කවිතාති කවීහි කතා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. චිත්තක්ඛරාති විචිත්‍රඅක්ඛරා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. බාහිරකාති සාසනතො බහිභූතා. සාවකභාසිතාති තෙසං තෙසං සාවකෙහි භාසිතා. සුස්සූසන්තීති අක්ඛරචිත්තතාය චෙව සරසම්පත්තියා ච අත්තමනා හුත්වා සුණන්ති. න චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිපුච්ඡන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං අත්ථං වා අනුසන්ධිං වා පුබ්බාපරං වා න පුච්ඡන්ති. න ච පටිවිචරන්තීති පුච්ඡනත්ථාය චාරිකං න විචරන්ති. ඉදං කථන්ති ඉදං බ්‍යඤ්ජනං කථං රොපෙතබ්බං කින්ති රොපෙතබ්බං? ඉමස්ස කො අත්ථොති ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථො, කා අනුසන්ධි, කිං පුබ්බාපරං? අවිවටන්ති පටිච්ඡන්නං. න විවරන්තීති න උග්ඝාටෙන්ති. අනුත්තානීකතන්ති අපාකටං කතං. න උත්තානිං කරොන්තීති පාකටං න කරොන්ති. කඞ්ඛාඨානියෙසූති කඞ්ඛාය කාරණභූතෙසු. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො.

๔๘. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โอกฺกาจิตวินีตา คือ เป็นผู้ว่ายากสอนยาก. บทว่า โน ปฏิปุจฺฉาวินีตา คือ ไม่ใช่ผู้ที่ได้รับการแนะนำสั่งสอนโดยการสอบถาม. บทว่า คมฺภีรา คือ ลึกซึ้งโดยพยัญชนะ เหมือนกับสัลลสูตร. บทว่า คมฺภีรัตฺถา คือ ลึกซึ้งโดยอรรถ เหมือนกับมหาเวทัลลสูตร. บทว่า โลกุตฺตรา คือ แสดงอรรถคือโลกุตตรธรรม. บทว่า สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตา คือ ประกาศแต่สภาวธรรมล้วนๆ ที่ว่างจากสัตว์ เหมือนกับอสังขตสังยุต. บทว่า น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ คือ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อจะรู้ ย่อมหลับเสียบ้าง หรือมีใจเป็นอื่นบ้าง. บทว่า อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ คือ ทั้งในสิ่งที่ควรเรียนและในสิ่งที่ควรศึกษา. บทว่า กวิกตา คือ อันกวีทั้งหลายแต่งขึ้น. บทอื่น (คือ กาเวยฺย) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า จิตฺตกฺขรา คือ มีอักษรวิจิตร. บทอื่น (คือ จิตฺตพฺยญฺชน) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า พาหิรกา คือ เป็นเรื่องนอกพระศาสนา. บทว่า สาวกภาสิตา คือ อันสาวกของศาสดาเหล่านั้นกล่าวไว้. บทว่า สุสฺสูสนฺติ คือ มีใจยินดีฟังเพราะความที่อักษรวิจิตรและความที่ถ้อยคำไพเราะ. บทว่า น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺติ คือ ไม่สอบถามกันและกันซึ่งอรรถบ้าง อนุสนธิบ้าง หรือเบื้องหน้าเบื้องหลังบ้าง. บทว่า น จ ปฏิวิจรนฺติ คือ ไม่เที่ยวจาริกไปเพื่อจะสอบถาม. บทว่า อิทํ กถํ คือ พยัญชนะนี้ควรตั้งขึ้นอย่างไร ควรตั้งขึ้นอย่างไรหนอ? บทว่า อิมสฺส โก อตฺโถ คือ ภาษิตนี้มีอรรถว่าอย่างไร มีอนุสนธิอย่างไร มีเบื้องหน้าเบื้องหลังอย่างไร? บทว่า อวิวฏํ คือ สิ่งที่ถูกปิดบังไว้. บทว่า น วิวรนฺติ คือ ไม่เปิดเผย. บทว่า อนุตฺตานีกตํ คือ สิ่งที่ทำให้ไม่ปรากฏ. บทว่า น อุตฺตานึ กโรนฺติ คือ ไม่ทำให้ปรากฏ. บทว่า กงฺขาฐานิเยสุ คือ ในฐานะทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความสงสัย. พึงทราบส่วนขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

49. සත්තමෙ ආමිසගරූති චතුපච්චයගරුකා ලොකුත්තරධම්මං ලාමකතො ගහෙත්වා ඨිතපරිසා. සද්ධම්මගරූති නව ලොකුත්තරධම්මෙ ගරුකෙ කත්වා චත්තාරො පච්චයෙ ලාමකතො ගහෙත්වා ඨිතපරිසා. උභතොභාගවිමුත්තොති ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො. පඤ්ඤාවිමුත්තොති පඤ්ඤාය විමුත්තො සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවො. කායසක්ඛීති කායෙන ඣානඵස්සං ඵුසිත්වා පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකත්වා ඨිතො. දිට්ඨිප්පත්තොති දිට්ඨන්තං පත්තො. ඉමෙ ද්වෙපි ඡසු ඨානෙසු ලබ්භන්ති. සද්ධාවිමුත්තොති සද්දහන්තො විමුත්තො. අයම්පි ඡසු ඨානෙසු ලබ්භති. ධම්මං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. සද්ධං අනුස්සරතීති සද්ධානුසාරී. ඉමෙ ද්වෙපි පඨමමග්ගසමඞ්ගිනො. කල්‍යාණධම්මොති සුන්දරධම්මො. දුස්සීලො පාපධම්මොති නිස්සීලො ලාමකධම්මො. ඉමං කස්මා ගණ්හන්ති? සබ්බෙසු හි එකසදිසෙසු ජාතෙසු [Pg.49] සීලවන්තෙසු බලවගාරවං න හොති, එකච්චෙසු පන දුස්සීලෙසු සති සීලවන්තානං උපරි බලවගාරවං හොතීති මඤ්ඤන්තා ගණ්හන්ති. තෙ තෙන ලාභං ලභන්තීති තෙ භික්ඛූ එකච්චානං වණ්ණං එකච්චානං අවණ්ණං කථෙත්වා චත්තාරො පච්චයෙ ලභන්ති. ගථිතාති තණ්හාය ගන්ථිතා. මුච්ඡිතාති තණ්හාවසෙනෙව මුච්ඡිතා. අජ්ඣොපන්නාති අජ්ඣොසාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ඨිතා. අනාදීනවදස්සාවිනොති අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ආදීනවං අපස්සන්තා. අනිස්සරණපඤ්ඤාති චතූසු පච්චයෙසු ඡන්දරාගඅපකඩ්ඪනාය නිස්සරණපඤ්ඤාය විරහිතා ඉදමත්ථං එතන්ති අජානන්තා. පරිභුඤ්ජන්තීති සච්ඡන්දරාගා හුත්වා පරිභුඤ්ජන්ති.

๔๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อามิสครุ คือ บริษัทที่เคารพปัจจัย ๔ ถือเอาโลกุตตรธรรมโดยเป็นของเลวทรามแล้วตั้งอยู่. บทว่า สทฺธมฺมครุ คือ บริษัทที่กระทำโลกุตตรธรรม ๙ ประการให้เป็นที่เคารพ ถือเอาปัจจัย ๔ โดยเป็นของเลวทรามแล้วตั้งอยู่. บทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ได้แก่พระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก. บทว่า กายสกฺขี คือ ผู้ที่สัมผัสฌานผัสสะด้วยนามกายแล้ว ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแล้วดำรงอยู่. บทว่า ทิฏฺฐิปฺปตฺโต คือ ผู้บรรลุถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ. บุคคลทั้งสองนี้ย่อมมีได้ในฐานะ ๖. บทว่า สทฺธาวิมุตฺโต คือ ผู้เชื่อแล้วจึงหลุดพ้น. แม้บุคคลนี้ก็มีได้ในฐานะ ๖. ชื่อว่าธัมมานุสารี เพราะตามระลึกถึงธรรม. ชื่อว่าสัทธานุสารี เพราะตามระลึกถึงสัทธา. แม้บุคคลทั้งสองนี้ก็เป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติมรรค. บทว่า กลฺยาณธมฺโม คือ ผู้มีธรรมอันงาม. บทว่า ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม คือ ผู้ไม่มีศีล มีธรรมอันเลวทราม. เพราะเหตุไรจึงนับถือบุคคลนี้? เพราะเมื่อมีแต่ผู้มีศีลเสมอกันทั้งหมด ความเคารพอย่างยิ่งย่อมไม่มี แต่เมื่อมีคนทุศีลอยู่บ้าง ความเคารพอย่างยิ่งในท่านผู้มีศีลย่อมมี ดังนี้สำคัญอยู่ จึงนับถือ. บทว่า เต เตน ลาภํ ลภนฺติ คือ ภิกษุเหล่านั้นกล่าวคุณของภิกษุบางพวก กล่าวโทษของภิกษุบางพวกแล้ว ย่อมได้ปัจจัย ๔. บทว่า คถิตา คือ ผู้กำหนัดยินดีแล้วด้วยตัณหา. บทว่า มุจฺฉิตา คือ ผู้มัวเมาแล้วด้วยอำนาจแห่งตัณหานั่นเทียว. บทว่า อชฺโฌปนฺนา คือ ผู้ถูกตัณหาอันหยั่งลงกลืนกินทำให้สิ้นสุดแล้วตั้งอยู่. บทว่า อนาทีนวทสฺสาวิโน คือ ผู้ไม่เห็นโทษในการบริโภคที่ไม่พิจารณา. บทว่า อนิสฺสรณปญฺญา คือ ผู้ปราศจากปัญญาเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งฉันทราคะในปัจจัย ๔ ไม่รู้ว่า "ปัจจัยนี้มีประโยชน์อย่างนี้" ดังนี้. บทว่า ปริภุญฺชนฺติ คือ เป็นผู้มีฉันทราคะแล้วบริโภค.

සුක්කපක්ඛෙ උභතොභාගවිමුත්තොතිආදීසු අයං සත්තන්නම්පි අරියපුග්ගලානං සඞ්ඛෙපපකාසනා – එකො භික්ඛු පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ ධම්මානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු කායසක්ඛි නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ උභතොභාගවිමුත්තො නාම. සමාපත්තීහි වික්ඛම්භනවිමුත්තියා මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමුත්තියාති ද්වික්ඛත්තුං වා ද්වීහි වා භාගෙහි විමුත්තොති අත්ථො. අපරො පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො සුක්ඛවිපස්සකොව හුත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ ධම්මානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු දිට්ඨිප්පත්තො නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම. අපරො සද්ධාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ සද්ධානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු කායසක්ඛි නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ උභතොභාගවිමුත්තො නාම. අපරො සද්ධාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො සුක්ඛවිපස්සකොව හුත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ සද්ධානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තො නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම.

ในส่วนขาว ในบททั้งหลายมีบทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต เป็นต้น นี้เป็นการประกาศอริยบุคคลแม้ทั้ง ๗ โดยย่อ – ภิกษุรูปหนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยปัญญาธุระ ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดแล้ว ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าธัมมานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่ากายสักขี, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตตะ. อธิบายว่า หลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิมุตติด้วยสมาบัติทั้งหลาย และหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติด้วยมรรค หรือว่า หลุดพ้นสองครั้ง หรือว่า หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยปัญญาธุระ ไม่สามารถยังสมาบัติให้เกิดได้ เป็นสุกขวิปัสสกเท่านั้น ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าธัมมานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าปัญญาวิมุตตะ. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยสัทธาธุระ ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดแล้ว ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าสัทธานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่ากายสักขี, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตตะ. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยสัทธาธุระ ไม่สามารถยังสมาบัติให้เกิดได้ เป็นสุกขวิปัสสกเท่านั้น ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าสัทธานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่าสัทธาวิมุตตะ, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าปัญญาวิมุตตะ.

50. අට්ඨමෙ විසමාති සපක්ඛලනට්ඨෙන විසමා. සමාති නිපක්ඛලනට්ඨෙන සමා. අධම්මකම්මානීති උද්ධම්මානි කම්මානි. අවිනයකම්මානීති උබ්බිනයානි කම්මානි.

๕๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า วิสมา คือ ชื่อว่าวิสมา เพราะอรรถว่ามีการพลาดพลั้ง. บทว่า สมา คือ ชื่อว่าสมา เพราะอรรถว่าไม่มีการพลาดพลั้ง. บทว่า อธมฺมกมฺมานิ คือ กรรมที่ปราศจากธรรม. บทว่า อวินยกมฺมานิ คือ กรรมที่ปราศจากวินัย.

51. නවමෙ [Pg.50] අධම්මිකාති නිද්ධම්මා. ධම්මිකාති ධම්මයුත්තා.

๕๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อธมฺมิกา คือ ปราศจากธรรม. บทว่า ธมฺมิกา คือ ประกอบด้วยธรรม.

52. දසමෙ අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණාදිචතුබ්බිධං අධිකරණං. ආදියන්තීති ගණ්හන්ති. සඤ්ඤාපෙන්තීති ජානාපෙන්ති. න ච සඤ්ඤත්තිං උපගච්ඡන්තීති සඤ්ඤාපනත්ථං න සන්නිපතන්ති. න ච නිජ්ඣාපෙන්තීති න පෙක්ඛාපෙන්ති. න ච නිජ්ඣත්තිං උපගච්ඡන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං නිජ්ඣාපනත්ථාය න සන්නිපතන්ති. අසඤ්ඤත්තිබලාති අසඤ්ඤත්තියෙව බලං එතෙසන්ති අසඤ්ඤත්තිබලා. අප්පටිනිස්සග්ගමන්තිනොති යෙසං හි එවං හොති – ‘‘සචෙ අම්හෙහි ගහිතං අධිකරණං ධම්මිකං භවිස්සති, ගණ්හිස්සාම. සචෙ අධම්මිකං, විස්සජ්ජෙස්සාමා’’ති, තෙ පටිනිස්සග්ගමන්තිනො නාම හොන්ති. ඉමෙ පන න තථා මන්තෙන්තීති අප්පටිනිස්සග්ගමන්තිනො. ථාමසා පරාමාසා අභිනිවිස්සාති දිට්ඨිථාමෙන ච දිට්ඨිපරාමාසෙන ච අභිනිවිසිත්වා. ඉදමෙව සච්චන්ති ඉදං අම්හාකං වචනමෙව සච්චං. මොඝමඤ්ඤන්ති අවසෙසානං වචනං මොඝං තුච්ඡං. සුක්කපක්ඛො උත්තානත්ථොයෙවාති.

๕๒. ในทสมสูตร บทว่า อธิกรณํ ได้แก่ อธิกรณ์มี ๔ อย่าง มีวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น. บทว่า อาทิยนฺติ ความว่า ย่อมถือเอา. บทว่า สญฺญาเปนฺติ ความว่า ย่อมทำให้รู้. บทว่า น จ สญฺญตฺตึ อุปคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมไม่ประชุมกันเพื่อทำให้รู้. บทว่า น จ นิชฺฌาเปนฺติ ความว่า ย่อมไม่ทำให้พินิจ. บทว่า น จ นิชฺฌตฺตึ อุปคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมไม่ประชุมกันเพื่อทำให้พินิจซึ่งกันและกัน. บทว่า อสญฺญตฺติพลา ความว่า การไม่ทำให้รู้นั่นแหละเป็นกำลังของบุคคลเหล่านั้น เหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงชื่อว่า อสัญญัตติพลา. ในบทว่า อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน มีคำอธิบายว่า ความดำริอย่างนี้ย่อมมีแก่ภิกษุเหล่าใดว่า "ถ้าอธิกรณ์ที่เราถือเอาแล้ว จักเป็นไปโดยธรรม เราจักถือเอา ถ้าเป็นไปโดยอธรรม เราจักสละเสีย" ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่า ปฏินิสสัคคมันตี. ส่วนบุคคลเหล่านี้ย่อมไม่ปรึกษากันอย่างนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปฏินิสสัคคมันตี. บทว่า ถามสา ปรามสา อภินิวิสฺสา ความว่า น้อมใจเชื่อด้วยกำลังแห่งทิฏฐิและด้วยการลูบคลำด้วยทิฏฐิ. บทว่า อิเมว สจฺจํ ความว่า คำของเรานี้เท่านั้นจริง. บทว่า โมฆมญฺญํ ความว่า คำของคนนอกนี้เปล่า ว่างเปล่า. ฝ่ายสุกกปักษ์มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล.

පරිසවග්ගො පඤ්චමො.

ปริสวรรคที่ ๕

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ทุติยปัณณาสก์

(6) 1. පුග්ගලවග්ගවණ්ණනා

(๖) ๑. อรรถกถาปุคคลวรรค

53. දුතියපණ්ණාසකස්ස [Pg.51] පඨමෙ චක්කවත්තිනා සද්ධිං ගහිතත්තා ‘‘ලොකානුකම්පායා’’ති න වුත්තං. එත්ථ ච චක්කවත්තිනො උප්පත්තියා ද්වෙ සම්පත්තියො ලභන්ති, බුද්ධානං උප්පත්තියා තිස්සොපි.

๕๓. ในปฐมสูตรแห่งทุติยปัณณาสก์ เพราะทรงถือเอาร่วมกับพระเจ้าจักรพรรดิ จึงมิได้ตรัสว่า "โลกานุกมฺปาย". และในบุคคลทั้งสองนั้น เพราะการอุบัติขึ้นของพระเจ้าจักรพรรดิ (มหาชน) ย่อมได้สมบัติ ๒ อย่าง, เพราะการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมได้แม้สมบัติ ๓ อย่าง.

54. දුතියෙ අච්ඡරියමනුස්සාති ආචිණ්ණමනුස්සා අබ්භුතමනුස්සා.

๕๔. ในทุติยสูตร บทว่า อจฺฉริยมนุสฺสา ได้แก่ มนุษย์ที่ไม่เคยมีในโลก มนุษย์ที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน.

55. තතියෙ බහුනො ජනස්ස අනුතප්පා හොතීති මහාජනස්ස අනුතාපකාරී හොති. තත්ථ චක්කවත්තිනො කාලකිරියා එකචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානං අනුතාපං කරොති, තථාගතස්ස කාලකිරියා දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු.

๕๕. ในตติยสูตร บทว่า พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้กระทำความเดือดร้อนแก่มหาชน. ในบุคคลทั้งสองนั้น การสวรรคตของพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมกระทำความเดือดร้อนแก่เทวดาและมนุษย์ในจักรวาลเดียว, การปรินิพพานของพระตถาคต ย่อมกระทำ (ความเดือดร้อนแก่เทวดาและมนุษย์) ในหมื่นจักรวาล.

56. චතුත්ථෙ ථූපාරහාති ථූපස්ස යුත්තා අනුච්ඡවිකා. චක්කවත්තිනො හි චෙතියං පටිජග්ගිත්වා ද්වෙ සම්පත්තියො ලභන්ති, බුද්ධානං චෙතියං පටිජග්ගිත්වා තිස්සොපි.

๕๖. ในจตุตถสูตร บทว่า ถูปารหา ได้แก่ ผู้สมควร ผู้คู่ควรแก่สถูป. จริงอยู่ (ชนทั้งหลาย) บำรุงเจดีย์ของพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว ย่อมได้สมบัติ ๒ อย่าง, บำรุงเจดีย์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายแล้ว ย่อมได้แม้สมบัติ ๓ อย่าง.

57. පඤ්චමෙ බුද්ධාති අත්තනො ආනුභාවෙන චත්තාරි සච්චානි බුද්ධා.

๕๗. ในปัญจมสูตร บทว่า พุทฺธา ได้แก่ ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยอานุภาพของตน.

58. ඡට්ඨෙ ඵලන්තියාති සද්දං කරොන්තියා. න සන්තසන්තීති න භායන්ති. තත්ථ ඛීණාසවො අත්තනො සක්කායදිට්ඨියා පහීනත්තා න භායති, හත්ථාජානීයො සක්කායදිට්ඨියා බලවත්තාති. සත්තමට්ඨමෙසුපි එසෙව නයො.

๕๘. ในฉัฏฐสูตร บทว่า ผลนฺติยา ความว่า เมื่อทำเสียง. บทว่า น สนฺตสนฺติ ความว่า ย่อมไม่หวาดสะดุ้ง. ในบุคคลทั้งสองนั้น พระขีณาสพย่อมไม่หวาดสะดุ้ง เพราะสักกายทิฏฐิของตนเป็นอันละได้แล้ว, ส่วนช้างอาชาไนยย่อมไม่หวาดสะดุ้ง เพราะสักกายทิฏฐิมีกำลัง. แม้ในสัตตมสูตรและอัฏฐมสูตรก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

61. නවමෙ කිංපුරිසාති කින්නරා. මානුසිං වාචං න භාසන්තීති මනුස්සකථං න කථෙන්ති. ධම්මාසොකස්ස කිර එකං කින්නරං ආනෙත්වා දස්සෙසුං. සො ‘‘කථාපෙථ න’’න්ති ආහ. කින්නරො කථෙතුං න ඉච්ඡති. එකො පුරිසො ‘‘අහමෙතං කථාපෙස්සාමී’’ති හෙට්ඨාපාසාදං ඔතාරෙත්වා ද්වෙ ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා උක්ඛලිං ආරොපෙසි. සා උභතොපස්සෙහි පතති. තං දිස්වා කින්නරො ‘‘කිං අඤ්ඤං එකං ඛාණුකං කොට්ටෙතුං [Pg.52] න වට්ටතී’’ති එත්තකමෙව ආහ. පුන අපරභාගෙ ද්වෙ කින්නරෙ ආනෙත්වා දස්සෙසුං. රාජා ‘‘කථාපෙථ නෙ’’ති ආහ. තෙ කථෙතුං න ඉච්ඡිංසු. එකො පුරිසො ‘‘අහමෙතෙ කථාපෙස්සාමී’’ති තෙ ගහෙත්වා අන්තරාපණං අගමාසි. තත්ථෙකො අම්බපක්කඤ්ච මච්ඡෙ ච අද්දස, එකො කබිට්ඨඵලඤ්ච අම්බිලිකාඵලඤ්ච. තත්ථ පුරිමො ‘‘මහාවිසං මනුස්සා ඛාදන්ති, කථං තෙ කිලාසිනො න හොන්තී’’ති ආහ. ඉතරො ‘‘කථං ඉමෙ එතං නිස්සාය කුට්ඨිනො න හොන්තී’’ති ආහ. එවං මානුසිං වාචං කථෙතුං සක්කොන්තාපි ද්වෙ අත්ථෙ සම්පස්සමානා න කථෙන්තීති.

๖๑. ในนวมสูตร บทว่า กึปุริสา ได้แก่ กินนร. บทว่า มานุสึ วาจํ น ภาสนฺติ ความว่า ย่อมไม่พูดภาษามนุษย์. ได้ยินว่า (ราชบุรุษ) นำกินนรตัวหนึ่งมาถวายพระเจ้าธรรมาโศก. พระองค์ตรัสว่า "จงให้มันพูด". กินนรไม่ปรารถนาจะพูด. บุรุษคนหนึ่ง (ทูลว่า) "ข้าพระองค์จักให้มันพูด" แล้วนำลงไปใต้ปราสาท ตอกหลัก ๒ หลัก แล้วตั้งหม้อข้าว. หม้อนั้นล้มลงทั้งสองข้าง. กินนรเห็นดังนั้นจึงพูดเพียงเท่านี้ว่า "ตอกหลักอีกหลักหนึ่งไม่ควรหรือ". ในกาลต่อมา (ราชบุรุษ) นำกินนร ๒ ตัวมาถวาย. พระราชาตรัสว่า "จงให้พวกมันพูด". กินนรเหล่านั้นไม่ปรารถนาจะพูด. บุรุษคนหนึ่ง (ทูลว่า) "ข้าพระองค์จักให้พวกมันพูด" แล้วจับกินนรเหล่านั้นไปสู่ตลาด. ณ ที่นั้น กินนรตัวหนึ่งเห็นมะม่วงสุกและปลา, อีกตัวหนึ่งเห็นผลมะขวิดและผลมะขามป้อม. ในสองตัวนั้น ตัวแรกพูดว่า "มนุษย์ทั้งหลายกินยาพิษร้ายแรง, ทำไมพวกเขาจึงไม่เป็นโรคผิวหนัง". อีกตัวหนึ่งพูดว่า "ทำไมคนเหล่านี้อาศัยสิ่งนี้แล้วจึงไม่เป็นโรคเรื้อน". ด้วยประการฉะนี้ แม้สามารถจะพูดภาษามนุษย์ได้ แต่เมื่อเห็นประโยชน์ ๒ อย่าง จึงไม่พูด ดังนี้แล.

62. දසමෙ අප්පටිවානොති අනුකණ්ඨිතො අපච්චොසක්කිතො.

๖๒. ในทสมสูตร บทว่า อปฺปฏิวาโน ได้แก่ ไม่เบื่อหน่าย ไม่ถอยกลับ.

63. එකාදසමෙ අසන්තසන්නිවාසන්ති අසප්පුරිසානං සන්නිවාසං. න වදෙය්‍යාති ඔවාදෙන වා අනුසාසනියා වා න වදෙය්‍ය, මා වදතූති අත්ථො. ථෙරම්පාහං න වදෙය්‍යන්ති අහම්පි ථෙරං භික්ඛුං ඔවාදානුසාසනිවසෙන න වදෙය්‍යං. අහිතානුකම්පීති අහිතං ඉච්ඡමානො. නො හිතානුකම්පීති හිතං අනිච්ඡමානො. නොති නං වදෙය්‍යන්ති ‘‘අහං තව වචනං න කරිස්ස’’න්ති නං වදෙය්‍යං. විහෙඨෙය්‍යන්ති වචනස්ස අකරණෙන විහෙඨෙය්‍යං. පස්සම්පිස්ස නප්පටිකරෙය්‍යන්ති පස්සන්තොපි ජානන්තොපි අහං තස්ස වචනං න කරෙය්‍යං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සුක්කපක්ඛෙ පන සාධූති නං වදෙය්‍යන්ති ‘‘සාධු භද්දකං සුකථිතං තයා’’ති තස්ස කථං අභිනන්දන්තො නං වදෙය්‍යන්ති අත්ථො.

๖๓. ในเอกาทสมสูตร บทว่า อสนฺตสนฺนิวาสํ ได้แก่ การอยู่ร่วมของอสัตบุรุษ. บทว่า น วเทยฺย ความว่า ไม่พึงกล่าวด้วยโอวาทหรืออนุศาสนี, อธิบายว่า อย่าได้กล่าว. บทว่า เถรมฺปาหํ น วเทยฺยํ ความว่า แม้เราก็ไม่พึงกล่าวสอนภิกษุผู้เป็นเถระโดยโอวาทและอนุศาสนี. บทว่า อหิตานุกมฺปี ได้แก่ ผู้ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า โน หิตานุกมฺปี ได้แก่ ผู้ไม่ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์. บทว่า โนติ นํ วเทยฺยํ ความว่า พึงกล่าวกับท่านเถระนั้นว่า "ข้าพเจ้าจักไม่ทำตามคำของท่าน". บทว่า วิเหเฐยฺยํ ความว่า พึงเบียดเบียนด้วยการไม่ทำตามคำ. บทว่า ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิเรยฺยํ ความว่า แม้เราเห็นอยู่ รู้ อยู่ ก็ไม่พึงทำตามคำของท่านเถระนั้น. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. ส่วนในสุกกปักษ์ บทว่า สาธูติ นํ วเทยฺยํ มีความหมายว่า พึงกล่าวกับท่านเถระนั้น ชื่นชมคำของท่านว่า "ดีละ ท่านกล่าวดีแล้ว".

64. ද්වාදසමෙ උභතො වචීසංසාරොති ද්වීසුපි පක්ඛෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං අක්කොසනපච්චක්කොසනවසෙන සංසරමානා වාචා වචීසංසාරො. දිට්ඨිපළාසොති දිට්ඨිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො දිට්ඨිපළාසො නාම. චෙතසො ආඝාතොති කොපො. සො හි චිත්තං ආඝාතෙන්තො උප්පජ්ජති. අප්පච්චයොති අතුට්ඨාකාරො, දොමනස්සන්ති අත්ථො. අනභිරද්ධීති කොපොයෙව. සො හි අනභිරාධනවසෙන අනභිරද්ධීති වුච්චති. අජ්ඣත්තං අවූපසන්තං හොතීති සබ්බම්පෙතං නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ [Pg.53] අත්තනො චිත්තෙ ච සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකසඞ්ඛාතාය අත්තනො පරිසාය ච අවූපසන්තං හොති. තස්මෙතන්ති තස්මිං එතං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

๖๔. ในทวาทสมสูตร บทว่า อุภโต วจีสํสาโร ได้แก่ วาจาที่สัญจรไปมาโดยการด่าและการด่าตอบกันและกันในทั้งสองฝ่าย ชื่อว่า วจีสังสาร. บทว่า ทิฏฺฐิปฬาโส ได้แก่ ความฟุ้งซ่านมีลักษณะถือรั้นซึ่งเกิดขึ้นเพราะอาศัยทิฏฐิ ชื่อว่า ทิฏฐิปลาส. บทว่า เจตโส อาฆาโต ได้แก่ ความโกรธ. จริงอยู่ ความโกรธนั้นย่อมเกิดขึ้นประทุษร้ายจิต. บทว่า อปฺปจฺจโย ได้แก่ อาการไม่พอใจ, อธิบายว่า โทมนัส. บทว่า อนภิรทฺธิ ได้แก่ ความโกรธนั่นเอง. จริงอยู่ ความโกรธนั้นท่านเรียกว่า อนภิรัทธิ โดยความหมายว่าไม่ทำให้สำเร็จประโยชน์ (แก่ตนและผู้อื่น). บทว่า อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหติ ความว่า ทั้งหมดนั้น คือ วจีสังสารเป็นต้น ย่อมไม่สงบระงับในจิตของตนอันนับว่าเป็นภายใน และในบริษัทของตนอันนับว่าเป็นสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก. บทว่า ตสฺเมตํ ตัดบทเป็น ตสฺมึ เอตํ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ดังนี้แล.

පුග්ගලවග්ගො පඨමො.

ปุคคลวรรคที่ ๑

(7) 2. සුඛවග්ගවණ්ණනා

(๗) ๒. อรรถกถาสุขวรรค

65. දුතියස්ස පඨමෙ ගිහිසුඛන්ති ගිහීනං සබ්බකාමනිප්ඵත්තිමූලකං සුඛං. පබ්බජිතසුඛන්ති පබ්බජිතානං පබ්බජ්ජාමූලකං සුඛං.

๖๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า คิหิสุข ได้แก่ สุขของคฤหัสถ์ทั้งหลาย อันมีความสำเร็จแห่งกามทั้งปวงเป็นมูล คำว่า บรรพชิตสุข ได้แก่ สุขของบรรพชิตทั้งหลาย อันมีความเป็นบรรพชิตเป็นมูล

66. දුතියෙ කාමසුඛන්ති කාමෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජනකසුඛං. නෙක්ඛම්මසුඛන්ති නෙක්ඛම්මං වුච්චති පබ්බජ්ජා, තං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකසුඛං.

๖๖. ในสูตรที่ ๒ คำว่า กามสุข ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภกามทั้งหลาย คำว่า เนกขัมมสุข ความเป็นบรรพชิต ท่านเรียกว่า เนกขัมมะ ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภความเป็นบรรพชิตนั้น

67. තතියෙ උපධිසුඛන්ති තෙභූමකසුඛං. නිරුපධිසුඛන්ති ලොකුත්තරසුඛං.

๖๗. ในสูตรที่ ๓ คำว่า อุปธิสุข ได้แก่ สุขที่นับเนื่องในภูมิ ๓ คำว่า นิรุปธิสุข ได้แก่ โลกุตตรสุข

68. චතුත්ථෙ සාසවසුඛන්ති ආසවානං පච්චයභූතං වට්ටසුඛං. අනාසවසුඛන්ති තෙසං අපච්චයභූතං විවට්ටසුඛං.

๖๘. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สาสวสุข ได้แก่ วัฏฏสุขซึ่งเป็นปัจจัยแห่งอาสวะทั้งหลาย คำว่า อนาสวสุข ได้แก่ วิวัฏฏสุขซึ่งไม่เป็นปัจจัยแห่งอาสวะเหล่านั้น

69. පඤ්චමෙ සාමිසන්ති සංකිලෙසං වට්ටගාමිසුඛං. නිරාමිසන්ති නික්කිලෙසං විවට්ටගාමිසුඛං.

๖๙. ในสูตรที่ ๕ คำว่า สามิสสุข ได้แก่ สุขที่ยังให้ถึงวัฏฏะ อันมีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง คำว่า นิรามิสสุข ได้แก่ สุขที่ยังให้ถึงวิวัฏฏะ อันไม่มีกิเลส

70. ඡට්ඨෙ අරියසුඛන්ති අපුථුජ්ජනසුඛං. අනරියසුඛන්ති පුථුජ්ජනසුඛං.

๗๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อริยสุข ได้แก่ สุขของพระอริยบุคคลผู้มิใช่ปุถุชน คำว่า อนริยสุข ได้แก่ สุขของปุถุชน

71. සත්තමෙ කායිකන්ති කායවිඤ්ඤාණසහජාතං. චෙතසිකන්ති මනොද්වාරිකසුඛං. තං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං කථිතං.

๗๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า กายิกสุข ได้แก่ สุขที่เกิดพร้อมกับกายวิญญาณ คำว่า เจตสิกสุข ได้แก่ สุขที่เกิดในมโนทวาร สุขนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเจือกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

72. අට්ඨමෙ සප්පීතිකන්ති පඨමදුතියජ්ඣානසුඛං. නිප්පීතිකන්ති තතියචතුත්ථජ්ඣානසුඛං. තත්ථ ලොකියසප්පීතිකතො ලොකියනිප්පීතිකං, ලොකුත්තරසප්පීතිකතො ච ලොකුත්තරනිප්පීතිකං අග්ගන්ති එවං භුම්මන්තරං අභින්දිත්වා අග්ගභාවො වෙදිතබ්බො.

๗๒. ในสูตรที่ ๘ คำว่า สัปปีติกสุข ได้แก่ สุขในปฐมฌานและทุติยฌาน คำว่า นิปปีติกสุข ได้แก่ สุขในตติยฌานและจตุตถฌาน ในสุข ๒ อย่างนั้น พึงทราบความเป็นสุขที่ประเสริฐกว่า โดยไม่ทำลายความต่างแห่งภูมิ อย่างนี้ว่า โลกียนิปปีติกสุขประเสริฐกว่าโลกียสัปปีติกสุข และโลกุตตรนิปปีติกสุขประเสริฐกว่าโลกุตตรสัปปีติกสุข

73. නවමෙ [Pg.54] සාතසුඛන්ති තීසු ඣානෙසු සුඛං. උපෙක්ඛාසුඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානසුඛං.

๗๓. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สาตสุข ได้แก่ สุขในฌาน ๓ คำว่า อุเบกขาสุข ได้แก่ สุขในจตุตถฌาน

74. දසමෙ සමාධිසුඛන්ති අප්පනං වා උපචාරං වා පත්තසුඛං. අසමාධිසුඛන්ති තදුභයං අප්පත්තසුඛං.

๗๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สมาธิสุข ได้แก่ สุขที่ถึงแล้วซึ่งอัปปนาสมาธิหรืออุปจารสมาธิ คำว่า อสมาธิสุข ได้แก่ สุขที่ไม่ถึงสมาธิทั้งสองนั้น

75. එකාදසමෙ සප්පීතිකාරම්මණන්ති සප්පීතිකං ඣානද්වයං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසුඛං. නිප්පීතිකාරම්මණෙපි එසෙව නයො. ද්වාදසමෙපි ඉමිනාව උපායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๗๕. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า สัปปีติการัมมณสุข ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาซึ่งฌาน ๒ ที่เป็นสัปปีติกะ แม้ในนิปปีติการัมมณสุข ก็นัยนี้เหมือนกัน แม้ในสูตรที่ ๑๒ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน

77. තෙරසමෙ රූපාරම්මණන්ති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානාරම්මණං, යංකිඤ්චි රූපං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං වා. අරූපාරම්මණන්ති අරූපාවචරජ්ඣානාරම්මණං, යංකිඤ්චි අරූපං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං වාති.

๗๗. ในสูตรที่ ๑๓ คำว่า รูปารัมมณสุข ได้แก่ สุขมีรูปาวจรจตุตถฌานเป็นอารมณ์ หรือสุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า อรูปารัมมณสุข ได้แก่ สุขมีอรูปาวจรฌานเป็นอารมณ์ หรือสุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภอรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง

සුඛවග්ගො දුතියො.

สุขวรรคที่ ๒

(8) 3. සනිමිත්තවග්ගවණ්ණනා

(๘) ๓. อรรถกถาสนิมิตตวรรค

78-79. තතියස්ස පඨමෙ සනිමිත්තාති සකාරණා. දුතියාදීසුපි එසෙව නයො. නිදානං හෙතු සඞ්ඛාරො පච්චයො රූපන්ති සබ්බානිපි හි එතානි කාරණවෙවචනානෙව.

ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า สนิมิตตา ได้แก่ สการณา (เป็นไปกับด้วยเหตุ) แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป ก็นัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ ศัพท์เหล่านี้ทั้งหมด คือ นิทาน เหตุ สังขาร ปัจจัย และรูป เป็นไวพจน์ของคำว่า การณะ ทั้งนั้น

84. සත්තමෙ සවෙදනාති පච්චයභූතාය සම්පයුත්තවෙදනාය සතියෙව උප්පජ්ජන්ති, නාසතීති අත්ථො. අට්ඨමනවමෙසුපි එසෙව නයො.

๘๔. ในสูตรที่ ๗ คำว่า สเวทนา มีเนื้อความว่า ย่อมเกิดขึ้นต่อเมื่อสัมปยุตตเวทนาอันเป็นปัจจัยมีอยู่เท่านั้น เมื่อไม่มี ก็ไม่เกิดขึ้น แม้ในสูตรที่ ๘ และ ๙ ก็นัยนี้เหมือนกัน

87. දසමෙ සඞ්ඛතාරම්මණාති පච්චයනිබ්බත්තං සඞ්ඛතධම්මං ආරම්මණං කත්වාව උප්පජ්ජන්ති. නො අසඞ්ඛතාරම්මණාති අසඞ්ඛතං පන නිබ්බානං ආරබ්භ න උප්පජ්ජන්ති. න හොන්තීති මග්ගක්ඛණෙ න හොන්ති නාම, ඵලෙ පත්තෙ නාහෙසුන්ති. එවමෙතෙසු දසසුපි ඨානෙසු යාව අරහත්තා දෙසනා දෙසිතාති.

๘๗. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สังขตารัมมณา ได้แก่ ย่อมเกิดขึ้นโดยทำสังขตธรรมอันเกิดจากปัจจัยให้เป็นอารมณ์เท่านั้น คำว่า โน อสังขตารัมมณา ได้แก่ ย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะปรารภพระนิพพานอันเป็นอสังขตะ คำว่า น โหนฺติ ได้แก่ ชื่อว่าย่อมไม่มีในมรรคขณะ ไม่เคยมีเมื่อถึงผลแล้ว ด้วยประการฉะนี้ เทศนาอันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วจนถึงอรหัตตผล แม้ในฐานะทั้ง ๑๐ เหล่านี้

සනිමිත්තවග්ගො තතියො.

สนิมิตตวรรคที่ ๓

(9) 4. ධම්මවග්ගවණ්ණනා

(๙) ๔. อรรถกถาธรรมวรรค

88. චතුත්ථස්ස [Pg.55] පඨමෙ චෙතොවිමුත්තීති ඵලසමාධි. පඤ්ඤාවිමුත්තීති ඵලපඤ්ඤා.

๘๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า เจโตวิมุตติ ได้แก่ ผลสมาธิ คำว่า ปัญญาวิมุตติ ได้แก่ ผลปัญญา

89. දුතියෙ පග්ගාහොති වීරියං. අවික්ඛෙපොති චිත්තෙකග්ගතා.

๘๙. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปัคคาหะ ได้แก่ วิริยะ คำว่า อวิกเขปะ ได้แก่ จิตเตกัคคตา

90. තතියෙ නාමන්ති චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා. රූපන්ති රූපක්ඛන්ධො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ධම්මකොට්ඨාසපරිච්ඡෙදඤාණං නාම කථිතං.

๙๐. ในสูตรที่ ๓ คำว่า นาม ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ คำว่า รูป ได้แก่ รูปขันธ์ ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงญาณชื่อว่าธัมมโกฏฐาสปริจเฉทญาณ (ญาณกำหนดส่วนแห่งธรรม)

91. චතුත්ථෙ විජ්ජාති ඵලඤාණං. විමුත්තීති තංසම්පයුත්තා සෙසධම්මා.

๙๑. ในสูตรที่ ๔ คำว่า วิชชา ได้แก่ ผลญาณ คำว่า วิมุตติ ได้แก่ ธรรมที่เหลือที่สัมปยุตด้วยผลญาณนั้น

92. පඤ්චමෙ භවදිට්ඨීති සස්සතදිට්ඨි. විභවදිට්ඨීති උච්ඡෙදදිට්ඨි. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

๙๒. ในสูตรที่ ๕ คำว่า ภวทิฏฐิ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิ คำว่า วิภวทิฏฐิ ได้แก่ อุจเฉททิฏฐิ สูตรที่ ๖ และ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

95. අට්ඨමෙ දොවචස්සතාති දුබ්බචභාවො. පාපමිත්තතාති පාපමිත්තසෙවනභාවො. නවමං වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං.

๙๕. ในสูตรที่ ๘ คำว่า โทวจัสสตา ได้แก่ ความเป็นผู้ว่ายาก คำว่า ปาปมิตตตา ได้แก่ ความเป็นผู้คบมิตรชั่ว ส่วนสูตรที่ ๙ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

97. දසමෙ ධාතුකුසලතාති අට්ඨාරස ධාතුයො ධාතූති ජානනං. මනසිකාරකුසලතාති තාසංයෙව ධාතූනං අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා ජානනං.

๙๗. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ธาตุกุสลตา ได้แก่ การรู้ธาตุ ๑๘ ว่าเป็นธาตุ คำว่า มนสิการกุสลตา ได้แก่ การรู้โดยยกธาตุเหล่านั้นนั่นเองขึ้นสู่ไตรลักษณ์ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจังเป็นต้น

98. එකාදසමෙ ආපත්තිකුසලතාති පඤ්චන්නඤ්ච සත්තන්නඤ්ච ආපත්තික්ඛන්ධානං ජානනං. ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතාති දෙසනාය වා කම්මවාචාය වා ආපත්තීහි වුට්ඨානජානනන්ති.

๙๘. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า อาปัตติกุสลตา ได้แก่ การรู้จักอาปัตติขันธ์ ๕ และ ๗ คำว่า อาปัตติวุฏฐานกุสลตา ได้แก่ การรู้จักการออกจากอาบัติทั้งหลายด้วยการแสดงอาบัติหรือด้วยกรรมวาจา

ධම්මවග්ගො චතුත්ථො.

ธรรมวรรคที่ ๔

(10) 5. බාලවග්ගවණ්ණනා

(๑๐) ๕. อรรถกถาพาลวรรค

99. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අනාගතං භාරං වහතීති ‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච, ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො, පාතිමොක්ඛං ථෙරභාරොති වුච්චතී’’ති ඉමං දසවිධං ථෙරභාරං නවකො හුත්වා [Pg.56] ථෙරෙන අනජ්ඣිට්ඨො කරොන්තො අනාගතං භාරං වහති නාම. ආගතං භාරං න වහතීති ථෙරො සමානො තමෙව දසවිධං භාරං අත්තනා වා අකරොන්තො පරං වා අසමාදපෙන්තො ආගතං භාරං න වහති නාම. දුතියසුත්තෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๙๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า อนาคตํ ภารํ วหติ (ย่อมนำธุระที่ยังไม่มาถึง) ได้แก่ ภิกษุใหม่ไม่ได้รับอาราธนาจากพระเถระ เมื่อกระทำเถรภาระ ๑๐ ประการนี้ คือ การกวาด การตามประทีป การตั้งน้ำใช้และน้ำฉันพร้อมกับอาสนะ การนำฉันทะและปาริสุทธิ การบอกฤดู การนับภิกษุ การให้โอวาท การสวดปาฏิโมกข์ ท่านเรียกว่า เถรภาระ ชื่อว่าย่อมนำธุระที่ยังไม่มาถึง คำว่า อาคตํ ภารํ น วหติ (ย่อมไม่นำธุระที่มาถึงแล้ว) ได้แก่ พระเถระไม่กระทำเองหรือไม่ให้ผู้อื่นกระทำซึ่งเถรภาระ ๑๐ ประการนั้น ชื่อว่าย่อมไม่นำธุระที่มาถึงแล้ว แม้ในสูตรที่ ๒ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน

101. තතියෙ අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤීති අකප්පියෙ සීහමංසාදිම්හි ‘‘කප්පියං ඉද’’න්ති එවංසඤ්ඤී. කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤීති කුම්භීලමංසබිළාරමංසාදිම්හි කප්පියෙ ‘‘අකප්පියං ඉද’’න්ති එවංසඤ්ඤී. චතුත්ථං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๑๐๑. ในสูตรที่ ๓ คำว่า มีสัญญาในสิ่งที่ไม่ควรว่าเป็นของควร คือ ในสิ่งที่ไม่ควร ได้แก่ เนื้อสิงห์เป็นต้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ควร" คำว่า มีสัญญาในสิ่งที่ควรว่าเป็นของไม่ควร คือ ในสิ่งที่ควร ได้แก่ เนื้อจระเข้ เนื้อแมวเป็นต้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ไม่ควร" พึงทราบสูตรที่ ๔ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

103. පඤ්චමෙ අනාපත්තියා ආපත්තිසඤ්ඤීති ආපුච්ඡිත්වා භණ්ඩකං ධොවන්තස්ස, පත්තං පචන්තස්ස, කෙසෙ ඡින්දන්තස්ස, ගාමං පවිසන්තස්සාතිආදීසු අනාපත්ති, තත්ථ ‘‘ආපත්ති අය’’න්ති එවංසඤ්ඤී. ආපත්තියා අනාපත්තිසඤ්ඤීති තෙසඤ්ඤෙව වත්ථූනං අනාපුච්ඡාකරණෙ ආපත්ති, තත්ථ ‘‘අනාපත්තී’’ති එවංසඤ්ඤී. ඡට්ඨෙපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

๑๐๓. ในสูตรที่ ๕ คำว่า มีสัญญาในอนาบัติว่าเป็นอาบัติ คือ ในกรณีเป็นต้นว่า ภิกษุบอกแล้วซักบริขาร เผาบาตร ตัดผม หรือเข้าบ้าน ไม่เป็นอาบัติ ในอนาบัตินั้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "นี่เป็นอาบัติ" คำว่า มีสัญญาในอาบัติว่าเป็นอนาบัติ คือ เป็นอาบัติในการทำวัตถุเหล่านั้นนั่นแหละโดยไม่บอก ในอาบัตินั้น มีสัญญาว่า "ไม่เป็นอาบัติ" แม้ในสูตรที่ ๖ ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

109. එකාදසමෙ ආසවාති කිලෙසා. න කුක්කුච්චායිතබ්බන්ති සඞ්ඝභොගස්ස අපට්ඨපනං අවිචාරණං න කුක්කුච්චායිතබ්බං නාම, තං කුක්කුච්චායති. කුක්කුච්චායිතබ්බන්ති තස්සෙව පට්ඨපනං විචාරණං, තං න කුක්කුච්චායති. ද්වාදසමාදීනි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානීති.

๑๐๙. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า อาสวะ ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย คำว่า ไม่ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ คือ การไม่จัดแจง การไม่พิจารณาสังฆโภค ชื่อว่า ไม่ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ (แต่) เขากลับรังเกียจเดียดฉันท์สิ่งนั้น คำว่า ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ คือ การจัดแจง การพิจารณาสังฆโภคนั้นนั่นแหละ (แต่) เขาไม่รังเกียจเดียดฉันท์สิ่งนั้น พึงทราบสูตรที่ ๑๒ เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

බාලවග්ගො පඤ්චමො.

พาลวรรคที่ ๕

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ทุติยปัณณาสก์ จบแล้ว

3. තතියපණ්ණාසකං

๓. ตติยปัณณาสก์

(11) 1. ආසාදුප්පජහවග්ගවණ්ණනා

(๑๑) ๑. อรรถกถาอาสาทุปปชหวรรค

119. තතියස්ස [Pg.57] පණ්ණාසකස්ස පඨමෙ ආසාති තණ්හා. දුප්පජහාති දුච්චජා දුන්නීහරා. ලාභාසාය දුප්පජහභාවෙන සත්තා දසපි වස්සානි වීසතිපි සට්ඨිපි වස්සානි ‘‘අජ්ජ ලභිස්සාම, ස්වෙ ලභිස්සාමා’’ති රාජානං උපට්ඨහන්ති, කසිකම්මාදීනි කරොන්ති, උභතොබ්‍යූළ්හං සඞ්ගාමං පක්ඛන්දන්ති, අජපථසඞ්කුපථාදයො පටිපජ්ජන්ති, නාවාය මහාසමුද්දං පවිසන්ති. ජීවිතාසාය දුප්පජහත්තා සම්පත්තෙ මරණකාලෙපි වස්සසතජීවිං අත්තානං මඤ්ඤන්ති. සො කම්මකම්මනිමිත්තාදීනි පස්සන්තොපි ‘‘දානං දෙහි පූජං, කරොහී’’ති අනුකම්පකෙහි වුච්චමානො ‘‘නාහං මරිස්සාමි, ජීවිස්සාමි’’ච්චෙව ආසාය කස්සචි වචනං න ගණ්හාති.

๑๑๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๓ คำว่า อาสา ได้แก่ ตัณหา คำว่า ละได้ยาก คือ ละได้โดยยาก นำออกได้โดยยาก เพราะความหวังในลาภเป็นสิ่งที่ละได้ยาก สัตว์ทั้งหลายจึงคิดว่า "วันนี้เราจักได้ พรุ่งนี้เราจักได้" แล้วเข้าไปรับใช้พระราชาตลอด ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๖๐ ปีบ้าง ทำกสิกรรมเป็นต้น แล่นเข้าไปสู่สงครามที่จัดทัพไว้ทั้งสองฝ่าย เดินทางไปในทางแพะ ทางหลักตอ เป็นต้น ลงสู่มหาสมุทรด้วยเรือ เพราะความหวังในชีวิตเป็นสิ่งที่ละได้ยาก แม้เมื่อมรณกาลมาถึง ก็ยังสำคัญตนว่าจะมีชีวิตอยู่ได้ร้อยปี บุคคลนั้นแม้เห็นกรรมและกรรมนิมิตเป็นต้น เมื่อถูกผู้ที่อนุเคราะห์กล่าวว่า "จงให้ทานเถิด จงทำการบูชาเถิด" ก็ด้วยความหวังอย่างเดียวว่า "เราจักไม่ตาย เราจักมีชีวิตอยู่" จึงไม่รับเอาคำของใครๆ

120. දුතියෙ පුබ්බකාරීති පඨමං උපකාරස්ස කාරකො. කතඤ්ඤූකතවෙදීති තෙන කතං ඤත්වා පච්ඡා කාරකො. තෙසු පුබ්බකාරී ‘‘ඉණං දෙමී’’ති සඤ්ඤං කරොති, පච්ඡා කාරකො ‘‘ඉණං ජීරාපෙමී’’ති සඤ්ඤං කරොති.

๑๒๐. ในสูตรที่ ๒ คำว่า บุพพการี คือ ผู้ทำอุปการะก่อน คำว่า กตัญญูกตเวที คือ ผู้รู้อุปการะที่ท่านทำแล้ว จึงทำตอบแทนในภายหลัง ในบุคคลทั้งสองนั้น บุพพการี ย่อมทำสัญญาว่า "เราให้หนี้" ผู้ทำตอบแทนในภายหลัง ย่อมทำสัญญาว่า "เราจะให้หนี้หมดสิ้นไป"

121. තතියෙ තිත්තො ච තප්පෙතා චාති පච්චෙකබුද්ධො ච තථාගතසාවකො ච ඛීණාසවො තිත්තො නාම, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තිත්තො ච තප්පෙතා ච.

๑๒๑. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ผู้ยินดีแล้วและผู้ทำให้ยินดี คือ พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระขีณาสพผู้เป็นตถาคตสาวก ชื่อว่าผู้ยินดีแล้ว ส่วนพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าทั้งผู้ยินดีแล้วและผู้ทำให้ยินดี

122. චතුත්ථෙ දුත්තප්පයාති දායකෙන දුත්තප්පයා තප්පෙතුං න සුකරා. නික්ඛිපතීති නිදහති න පරිභුඤ්ජති. විස්සජ්ජෙතීති පරෙසං දෙති.

๑๒๒. ในสูตรที่ ๔ คำว่า บำรุงเลี้ยงได้ยาก คือ ทายกบำรุงเลี้ยงได้ยาก ไม่ง่ายที่จะทำให้ยินดี คำว่า ย่อมเก็บไว้ คือ ย่อมฝังไว้ ไม่บริโภค คำว่า ย่อมสละ คือ ย่อมให้แก่ผู้อื่น

123. පඤ්චමෙ න විස්සජ්ජෙතීති සබ්බංයෙව පරෙසං න දෙති, අත්තනො පන යාපනමත්තං ගහෙත්වා අවසෙසං දෙති.

๑๒๓. ในสูตรที่ ๕ คำว่า ไม่สละ คือ ไม่ให้ทรัพย์ทั้งหมดแก่ผู้อื่น แต่ถือเอาทรัพย์เพียงเพื่อยังชีพของตนแล้วให้ส่วนที่เหลือ

124. ඡට්ඨෙ සුභනිමිත්තන්ති ඉට්ඨාරම්මණං.

๑๒๔. ในสูตรที่ ๖ คำว่า สุภนิมิต ได้แก่ อิฏฐารมณ์

125. සත්තමෙ [Pg.58] පටිඝනිමිත්තන්ති අනිට්ඨනිමිත්තං.

๑๒๕. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ปฏิฆนิมิต ได้แก่ อนิฏฐารมณ์

126. අට්ඨමෙ පරතො ච ඝොසොති පරස්ස සන්තිකා අස්සද්ධම්මසවනං.

๑๒๖. ในสูตรที่ ๘ คำว่า เสียงจากผู้อื่น คือ การฟังอสัทธรรมจากสำนักของผู้อื่น

127. නවමෙ පරතො ච ඝොසොති පරස්ස සන්තිකා සද්ධම්මසවනං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๑๒๗. ในสูตรที่ ๙ คำว่า เสียงจากผู้อื่น คือ การฟังสัทธรรมจากสำนักของผู้อื่น ที่เหลือในทุกสูตรมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

ආසාදුප්පජහවග්ගො පඨමො.

อาสาทุปปชหวรรคที่ ๑

(12) 2. ආයාචනවග්ගවණ්ණනා

(๑๒) ๒. อรรถกถาอายาจนวรรค

131. දුතියස්ස පඨමෙ එවං සම්මා ආයාචමානො ආයාචෙය්‍යාති සද්ධො භික්ඛු උට්ඨහිත්වා ‘‘යාදිසො සාරිපුත්තත්ථෙරො පඤ්ඤාය, අහම්පි තාදිසො හොමි. යාදිසො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො ඉද්ධියා, අහම්පි තාදිසො හොමී’’ති එවං ආයාචන්තො පිහෙන්තො පත්ථෙන්තො යං අත්ථි, තස්සෙව පත්ථිතත්තා සම්මා පත්ථෙය්‍ය නාම. ඉතො උත්තරි පත්ථෙන්තො මිච්ඡා පත්ථෙය්‍ය. එවරූපා හි පත්ථනා යං නත්ථි, තස්ස පත්ථිතත්තා මිච්ඡාපත්ථනා නාම හොති. කිං කාරණා? එසා, භික්ඛවෙ, තුලා එතං පමාණන්ති යථා හි සුවණ්ණං වා හිරඤ්ඤං වා තුලෙන්තස්ස තුලා ඉච්ඡිතබ්බා, ධඤ්ඤං මිනන්තස්ස මානන්ති තුලනෙ තුලා, මිනනෙ ච මානං පමාණං හොති, එවමෙව මම සාවකානං භික්ඛූනං එසා තුලා එතං පමාණං යදිදං සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා. තෙ ගහෙත්වා ‘‘අහම්පි ඤාණෙන වා ඉද්ධියා වා එතම්පමාණො හොමී’’ති අත්තානං තුලෙතුං වා පමාණෙතුං වා සක්කා, න ඉතො අඤ්ඤථා.

๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้มีศรัทธาลุกขึ้นแล้ว ปรารถนา มุ่งหวัง ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า "พระสารีบุตรเถระเป็นเช่นใดโดยปัญญา แม้เราก็พึงเป็นเช่นนั้น พระมหาโมคคัลลานเถระเป็นเช่นใดโดยฤทธิ์ แม้เราก็พึงเป็นเช่นนั้น" เพราะปรารถนาคุณที่มีอยู่จริงนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่าปรารถนาโดยชอบ ผู้ปรารถนาคุณที่ยิ่งกว่านี้ไป ชื่อว่าปรารถนาโดยผิด จริงอยู่ ความปรารถนาเช่นนี้ เพราะปรารถนาคุณที่ไม่มีอยู่ จึงชื่อว่าเป็นความปรารถนาโดยผิด เพราะเหตุไร? (เพราะตรัสว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี่เป็นตราชั่ง นี่เป็นเครื่องวัด อธิบายว่า เหมือนอย่างว่า เมื่อบุคคลชั่งทองหรือเงิน พึงต้องการตราชั่ง เมื่อตวงข้าวเปลือก พึงต้องการทะนาน ฉันใด ตราชั่งในการชั่ง และทะนานในการตวง ย่อมเป็นเครื่องวัด ฉันนั้น ในบรรดาภิกษุสาวกของเรา พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะนี้แล เป็นตราชั่ง เป็นเครื่องวัด ฉันนั้นเหมือนกัน สามารถที่จะชั่งหรือวัดตน โดยยึดท่านทั้งสองเป็นหลักว่า "แม้เราพึงมีประมาณเท่านี้ด้วยญาณหรือด้วยฤทธิ์" ไม่สามารถทำโดยประการอื่นจากนี้ได้

132. දුතියාදීසුපි එසෙව නයො. ඉදං පනෙත්ථ විසෙසමත්තං – ඛෙමා ච භික්ඛුනී උප්පලවණ්ණා චාති එතාසු හි ඛෙමා පඤ්ඤාය අග්ගා, උප්පලවණ්ණා ඉද්ධියා. තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය වා [Pg.59] ඉද්ධියා වා එතාදිසී හොමී’’ති සම්මා ආයාචමානා ආයාචෙය්‍ය. තථා චිත්තො ගහපති පඤ්ඤාය අග්ගො, හත්ථකො රාජකුමාරො මහිද්ධිකතාය. තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය වා ඉද්ධියා වා එදිසො හොමී’’ති සම්මා ආයාචමානො ආයාචෙය්‍ය. ඛුජ්ජුත්තරාපි මහාපඤ්ඤතාය අග්ගා, නන්දමාතා මහිද්ධිකතාය. තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය වා ඉද්ධියා වා එතාදිසී හොමී’’ති සම්මා ආයාචමානා ආයාචෙය්‍ය.

๑๓๒. แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ แต่นี่เป็นเพียงข้อแตกต่างในสูตรเหล่านั้น คือ (ในข้อว่า) พระเขมาภิกษุณีและพระอุบลวรรณาภิกษุณี จริงอยู่ ในภิกษุณีทั้งสองนั้น พระเขมาเป็นเลิศโดยปัญญา พระอุบลวรรณาเป็นเลิศโดยฤทธิ์ เพราะฉะนั้น (สตรี) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์" อีกอย่างหนึ่ง จิตตคฤหบดีเป็นเลิศโดยปัญญา หัตถกราชกุมารเป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก เพราะฉะนั้น (บุรุษ) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์" แม้นางขุชชุตตราก็เป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีปัญญามาก นางนันทมาตาเป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก เพราะฉะนั้น (สตรี) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์"

135. පඤ්චමෙ ඛතන්ති ගුණානං ඛතත්තා ඛතං. උපහතන්ති ගුණානං උපහතත්තා උපහතං, ඡින්නගුණං නට්ඨගුණන්ති අත්ථො. අත්තානං පරිහරතීති නිග්ගුණං අත්තානං ජග්ගති ගොපායති. සාවජ්ජොති සදොසො. සානුවජ්ජොති සඋපවාදො. පසවතීති පටිලභති. අනනුවිච්චාති අජානිත්වා අවිනිච්ඡිනිත්වා. අපරියොගාහෙත්වාති අනනුපවිසිත්වා. අවණ්ණාරහස්සාති අවණ්ණයුත්තස්ස මිච්ඡාපටිපන්නස්ස තිත්ථියස්ස වා තිත්ථියසාවකස්ස වා. වණ්ණං භාසතීති ‘‘සුප්පටිපන්නො එස සම්මාපටිපන්නො’’ති ගුණං කථෙති. වණ්ණාරහස්සාති බුද්ධාදීසු අඤ්ඤතරස්ස සම්මාපටිපන්නස්ස. අවණ්ණං භාසතීති ‘‘දුප්පටිපන්නො එස මිච්ඡාපටිපන්නො’’ති අගුණං කථෙති. අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණං භාසතීති ඉධෙකච්චො පුග්ගලො දුප්පටිපන්නානං මිච්ඡාපටිපන්නානං තිත්ථියානං තිත්ථියසාවකානං ‘‘ඉතිපි දුප්පටිපන්නා ඉතිපි මිච්ඡාපටිපන්නා’’ති අවණ්ණං භාසති. වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසතීති සුප්පටිපන්නානං සම්මාපටිපන්නානං බුද්ධානං බුද්ධසාවකානං ‘‘ඉතිපි සුප්පටිපන්නා ඉතිපි සම්මාපටිපන්නා’’ති වණ්ණං භාසති.

๑๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ขตํ ได้แก่ ชื่อว่าขตะ เพราะความเป็นผู้ถูกขุดแล้วซึ่งคุณทั้งหลาย บทว่า อุปหตํ ได้แก่ ชื่อว่าอุปหตะ เพราะความเป็นผู้ถูกทำลายแล้วซึ่งคุณทั้งหลาย อธิบายว่า ผู้มีคุณอันขาดแล้ว ผู้มีคุณอันฉิบหายแล้ว บทว่า อตฺตานํ ปริหรติ ได้แก่ ย่อมระวัง ย่อมคุ้มครองตนผู้ไม่มีคุณ บทว่า สาวชฺโช ได้แก่ ผู้มีโทษ บทว่า สานุวชฺโช ได้แก่ ผู้เป็นไปกับด้วยการว่ากล่าว บทว่า ปสวติ ได้แก่ ย่อมได้ บทว่า อนนุวิจฺจ ได้แก่ ไม่รู้แล้ว ไม่ตัดสินแล้ว บทว่า อปริโยคาเหตฺวา ได้แก่ ไม่หยั่งลง (ด้วยญาณ) บทว่า อวณฺณารหสฺส ได้แก่ แก่เดียรถีย์หรือสาวกของเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติผิด ผู้สมควรแก่การไม่สรรเสริญ บทว่า วณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวคุณว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติชอบแล้ว" บทว่า วณฺณารหสฺส ได้แก่ แก่ผู้ปฏิบัติชอบรูปใดรูปหนึ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า อวณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่คุณว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ปฏิบัติไม่ดี เป็นผู้ปฏิบัติผิด" บทว่า อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสติ ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่คุณของเดียรถีย์และสาวกของเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติไม่ดี ผู้ปฏิบัติผิดว่า "ท่านเหล่านี้ปฏิบัติไม่ดีด้วยเหตุนี้ๆ ปฏิบัติผิดด้วยเหตุนี้ๆ" บทว่า วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวคุณของพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกผู้ปฏิบัติดี ผู้ปฏิบัติชอบว่า "ท่านเหล่านี้ปฏิบัติดีด้วยเหตุนี้ๆ ปฏิบัติชอบด้วยเหตุนี้ๆ"

136. ඡට්ඨෙ අප්පසාදනීයෙ ඨානෙති අප්පසාදකාරණෙ. පසාදං උපදංසෙතීති දුප්පටිපදාය මිච්ඡාපටිපදාය ‘‘අයං සුප්පටිපදා සම්මාපටිපදා’’ති පසාදං ජනෙති. පසාදනීයෙ ඨානෙ අප්පසාදන්ති සුප්පටිපදාය සම්මාපටිපදාය ‘‘අයං දුප්පටිපදා මිච්ඡාපටිපදා’’ති අප්පසාදං ජනෙතීති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๑๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อปฺปสาทนีเย ฐาเน ได้แก่ ในเหตุอันเป็นที่ตั้งแห่งความไม่เลื่อมใส บทว่า ปสาทํ อุปทํเสติ ได้แก่ ยังความเลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติไม่ดี ในข้อปฏิบัติผิดว่า "นี้เป็นข้อปฏิบัติดี เป็นข้อปฏิบัติชอบ" บทว่า ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ ได้แก่ ยังความไม่เลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติดี ในข้อปฏิบัติชอบว่า "นี้เป็นข้อปฏิบัติไม่ดี เป็นข้อปฏิบัติผิด" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

137. සත්තමෙ ද්වීසූති ද්වීසු ඔකාසෙසු ද්වීසු කාරණෙසු. මිච්ඡාපටිපජ්ජමානොති මිච්ඡාපටිපත්තිං පටිපජ්ජමානො. මාතරි ච පිතරි චාති මිත්තවින්දකො විය මාතරි, අජාතසත්තු විය පිතරි. සුක්කපක්ඛො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

๑๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ทฺวีสุ ได้แก่ ในโอกาส ๒ อย่าง ในเหตุ ๒ อย่าง บทว่า มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโน ได้แก่ ผู้ปฏิบัติผิด บทว่า มาตริ จ ปิตริ จ ได้แก่ ในมารดา เหมือนมิตตวินทกะ, ในบิดา เหมือนพระเจ้าอชาตศัตรู ฝ่ายขาว พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

138. අට්ඨමෙ තථාගතෙ ච තථාගතසාවකෙ චාති දෙවදත්තො විය තථාගතෙ, කොකාලිකො විය ච තථාගතසාවකෙ. සුක්කපක්ඛෙ [Pg.60] ආනන්දත්ථෙරො විය තථාගතෙ, නන්දගොපාලකසෙට්ඨිපුත්තො විය ච තථාගතසාවකෙ.

๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก จ ได้แก่ ในพระตถาคต เหมือนพระเทวทัต, และในพระตถาคตสาวก เหมือนโกกาลิกะ ในฝ่ายขาว ในพระตถาคต เหมือนพระอานนทเถระ, และในพระตถาคตสาวก เหมือนนันทโคปาลกเศรษฐีบุตร

139. නවමෙ සචිත්තවොදානන්ති සකචිත්තස්ස වොදානං, අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං එතං නාමං. න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති ලොකෙ ච රූපාදීසු ධම්මෙසු කිඤ්චි එකං ධම්මම්පි න ගණ්හාති න පරාමසති. එවමෙත්ථ අනුපාදානං නාම දුතියො ධම්මො හොති. දසමෙකාදසමානි උත්තානත්ථානෙවාති.

๑๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สจิตฺตโวทานํ ได้แก่ ความหมดจดแห่งจิตของตน นี้เป็นชื่อของสมาบัติ ๘ บทว่า น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ ได้แก่ และไม่ถือมั่น ไม่ยึดมั่นธรรมอะไรๆ แม้อย่างหนึ่งในธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นในโลก ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรที่ ๙ นี้ ธรรมะที่ชื่อว่า อนุปาทานะ เป็นธรรมะข้อที่ ๒ สูตรที่ ๑๐ และ ๑๑ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

ආයාචනවග්ගො දුතියො.

อายาจนวรรคที่ ๒

(13) 3. දානවග්ගවණ්ණනා

(๑๓) ๓. อรรถกถาทานวรรค

142. තතියස්ස පඨමෙ දානානීති දිය්‍යනකවසෙන දානානි, දෙය්‍යධම්මස්සෙතං නාමං. සවත්ථුකා වා චෙතනා දානං, සම්පත්තිපරිච්චාගස්සෙතං නාමං. ආමිසදානන්ති චත්තාරො පච්චයා දිය්‍යනකවසෙන ආමිසදානං නාම. ධම්මදානන්ති ඉධෙකච්චො අමතපත්තිපටිපදං කථෙත්වා දෙති, ඉදං ධම්මදානං නාම.

๑๔๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า ทานานิ ได้แก่ ชื่อว่าทาน เพราะอรรถว่าอันเขาให้ นี้เป็นชื่อของเทยยธรรม อีกอย่างหนึ่ง เจตนาที่มีวัตถุ ชื่อว่าทาน นี้เป็นชื่อของเจตนาเป็นเหตุสละสมบัติ บทว่า อามิสทานํ ได้แก่ ปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสทาน เพราะอรรถว่าอันเขาให้ บทว่า ธมฺมทานํ ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวปฏิปทาเป็นเครื่องบรรลุอมตนิพพานแล้วให้ นี้ชื่อว่าธรรมทาน

143. දුතියෙ චත්තාරො පච්චයා යජනකවසෙන යාගො නාම ධම්මොපි යජනකවසෙන යාගොති වෙදිතබ්බො.

๑๔๓. ในสูตรที่ ๒ ปัจจัย ๔ ชื่อว่ายาคะ เพราะอรรถว่าอันเขาบูชา พึงทราบว่า แม้ธรรมก็ชื่อว่ายาคะ เพราะอรรถว่าอันเขาบูชา

144. තතියෙ ආමිසස්ස චජනං ආමිසචාගො, ධම්මස්ස චජනං ධම්මචාගො. චතුත්ථෙ උපසග්ගමත්තං විසෙසො.

๑๔๔. ในสูตรที่ ๓ การสละอามิส ชื่อว่าอามิสจาคะ, การสละธรรม ชื่อว่าธรรมจาคะ ในสูตรที่ ๔ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค

146. පඤ්චමෙ චතුන්නං පච්චයානං භුඤ්ජනං ආමිසභොගො, ධම්මස්ස භුඤ්ජනං ධම්මභොගො. ඡට්ඨෙ උපසග්ගමත්තං විසෙසො.

๑๔๖. ในสูตรที่ ๕ การบริโภคปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสโภคะ, การบริโภคธรรม ชื่อว่าธรรมโภคะ ในสูตรที่ ๖ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค

148. සත්තමෙ චතුන්නං පච්චයානං සංවිභජනං ආමිසසංවිභාගො, ධම්මස්ස සංවිභජනං ධම්මසංවිභාගො.

๑๔๘. ในสูตรที่ ๗ การแบ่งปันปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสสังวิภาค, การแบ่งปันธรรม ชื่อว่าธรรมสังวิภาค

149. අට්ඨමෙ චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහො ආමිසසඞ්ගහො, ධම්මෙන සඞ්ගහො ධම්මසඞ්ගහො.

๑๔๙. ในสูตรที่ ๘ การสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสสังคหะ, การสงเคราะห์ด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมสังคหะ

150. නවමෙ [Pg.61] චතූහි පච්චයෙහි අනුග්ගණ්හනං ආමිසානුග්ගහො, ධම්මෙන අනුග්ගණ්හනං ධම්මානුග්ගහො.

๑๕๐. ในสูตรที่ ๙ การอนุเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสานุคคหะ, การอนุเคราะห์ด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมานุคคหะ

151. දසමෙ චතූහි පච්චයෙහි අනුකම්පනං ආමිසානුකම්පා, ධම්මෙන අනුකම්පනං ධම්මානුකම්පාති.

๑๕๑. ในสูตรที่ ๑๐ การอนุเคราะห์เอ็นดูด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสานุกัมปา, การอนุเคราะห์เอ็นดูด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมานุกัมปา

දානවග්ගො තතියො.

ทานวรรคที่ ๓

(14) 4. සන්ථාරවග්ගවණ්ණනා

(๑๔) ๔. อรรถกถาสันถารวรรค

152. චතුත්ථස්ස පඨමෙ චතූහි පච්චයෙහි අත්තනො ච පරස්ස ච අන්තරපටිච්ඡාදනවසෙන සන්ථරණං ආමිසසන්ථාරො, ධම්මෙන සන්ථරණං ධම්මසන්ථාරො. දුතියෙ උපසග්ගමත්තං විසෙසො.

๑๕๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ การปูลาดด้วยปัจจัย ๔ โดยความหมายว่าเป็นการปิดบังช่องว่างของตนและผู้อื่น ชื่อว่าอามิสสันถาระ, การปูลาดด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมสันถาระ ในสูตรที่ ๒ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค

154. තතියෙ වුත්තප්පකාරස්ස ආමිසස්ස එසනා ආමිසෙසනා, ධම්මස්ස එසනා ධම්මෙසනා. චතුත්ථෙ උපසග්ගමත්තමෙව විසෙසො.

๑๕๔. ในสูตรที่ ๓ การแสวงหาอามิสตามประเภทที่กล่าวแล้ว ชื่อว่าอามิเสสนา, การแสวงหาธรรม ชื่อว่าธัมเมสนา ในสูตรที่ ๔ มีความต่างกันเพียงอุปสรรคเท่านั้น

156. පඤ්චමෙ මත්ථකප්පත්තා ආමිසපරියෙසනා ආමිසපරියෙට්ඨි, මත්ථකප්පත්තාව ධම්මපරියෙසනා ධම්මපරියෙට්ඨීති වුත්තා.

๑๕๖. ในสูตรที่ ๕ การแสวงหาอามิสที่ถึงที่สุดยอด ชื่อว่าอามิสปริเยฏฐิ, การแสวงหาธรรมที่ถึงที่สุดยอดนั่นเทียว ท่านเรียกว่า ธรรมปริเยฏฐิ

157. ඡට්ඨෙ ආමිසෙන පූජනං ආමිසපූජා, ධම්මෙන පූජනං ධම්මපූජා.

๑๕๗. ในสูตรที่ ๖ การบูชาด้วยอามิส ชื่อว่าอามิสบูชา, การบูชาด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมบูชา

158. සත්තමෙ ආතිථෙය්‍යානීති ආගන්තුකදානානි. අතිථෙය්‍යානීතිපි පාඨො.

๑๕๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อาติเถยฺยานิ ได้แก่ ทานที่ให้แก่แขกผู้มาเยือน มีบาลีเป็น อติเถยฺยานิ ก็มี

159. අට්ඨමෙ ආමිසං ඉජ්ඣනකසමිජ්ඣනකවසෙන ආමිසිද්ධි, ධම්මොපි ඉජ්ඣනකසමිජ්ඣනකවසෙන ධම්මිද්ධි.

๑๕๙. ในสูตรที่ ๘ อามิส ชื่อว่าอามิสิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จและสำเร็จด้วยดี, แม้ธรรม ก็ชื่อว่าธรรมิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จและสำเร็จด้วยดี

160. නවමෙ ආමිසෙන වඩ්ඪනං ආමිසවුද්ධි, ධම්මෙන වඩ්ඪනං ධම්මවුද්ධි.

๑๖๐. ในสูตรที่ ๙ ความเจริญด้วยอามิส ชื่อว่าอามิสวุฑฒิ, ความเจริญด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมวุฑฒิ

161. දසමෙ රතිකරණට්ඨෙන ආමිසං ආමිසරතනං, ධම්මො ධම්මරතනං.

๑๖๑. ในสูตรที่ ๑๐ อามิส ชื่อว่าอามิสรตนะ เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องทำความยินดี, ธรรม ชื่อว่าธรรมรตนะ

162. එකාදසමෙ [Pg.62] ආමිසස්ස චිනනං වඩ්ඪනං ආමිසසන්නිචයො, ධම්මස්ස චිනනං වඩ්ඪනං ධම්මසන්නිචයො.

๑๖๒. ในสูตรที่ ๑๑ การสั่งสม การพอกพูนอามิส ชื่อว่าอามิสสันนิจยะ, การสั่งสม การพอกพูนธรรม ชื่อว่าธรรมสันนิจยะ

163. ද්වාදසමෙ ආමිසස්ස විපුලභාවො ආමිසවෙපුල්ලං, ධම්මස්ස විපුලභාවො ධම්මවෙපුල්ලන්ති.

๑๖๓. ในสูตรที่ ๑๒ ความไพบูลย์แห่งอามิส ชื่อว่าอามิสเวปุลละ, ความไพบูลย์แห่งธรรม ชื่อว่าธรรมเวปุลละ

සන්ථාරවග්ගො චතුත්ථො.

สันถารวรรคที่ ๔

(15) 5. සමාපත්තිවග්ගවණ්ණනා

(๑๕) ๕. อรรถกถาสมาปัตติวรรค

164. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සමාපත්තිකුසලතාති ආහාරසප්පායං උතුසප්පායං පරිග්ගණ්හිත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනෙ ඡෙකතා. සමාපත්තිවුට්ඨානකුසලතාති යථාපරිච්ඡෙදෙන ගතෙ කාලෙ වියත්තො හුත්වා උට්ඨහන්තො වුට්ඨානකුසලො නාම හොති, එවං කුසලතා.

๑๖๔. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 5 คำว่า สมาปัตติกุสลตา คือ ความเป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ โดยพิจารณาถึงความเหมาะสมแห่งอาหารและความเหมาะสมแห่งอุตุ. คำว่า สมาปัตติวุฏฐานกุสลตา คือ เมื่อถึงเวลาตามที่กำหนดไว้แล้ว สามารถเป็นผู้คล่องแคล่วลุกขึ้นได้ ชื่อว่าผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ, พึงทราบความเป็นผู้ฉลาดอย่างนี้.

165. දුතියෙ අජ්ජවන්ති උජුභාවො. මද්දවන්ති මුදුභාවො.

๑๖๕. ในสูตรที่ 2 คำว่า อัชชวะ คือ ความเป็นผู้ซื่อตรง. คำว่า มัททวะ คือ ความเป็นผู้อ่อนโยน.

166. තතියෙ ඛන්තීති අධිවාසනඛන්ති. සොරච්චන්ති සුසීල්‍යභාවෙන සුරතභාවො.

๑๖๖. ในสูตรที่ 3 คำว่า ขันติ คือ อธิวาสนขันติ (ความอดทนอดกลั้น). คำว่า โสรัจจะ คือ ความเป็นผู้สงบเสงี่ยมด้วยความเป็นผู้มีศีลดี.

167. චතුත්ථෙ සාඛල්‍යන්ති සණ්හවාචාවසෙන සම්මොදමානභාවො. පටිසන්ථාරොති ආමිසෙන වා ධම්මෙන වා පටිසන්ථරණං.

๑๖๗. ในสูตรที่ 4 คำว่า สาขัลยะ คือ ความเป็นผู้ชื่นชมยินดีด้วยวาจาที่อ่อนหวาน. คำว่า ปฏิสันถาร คือ การต้อนรับด้วยอามิสหรือด้วยธรรม.

168. පඤ්චමෙ අවිහිංසාති කරුණාපුබ්බභාගො. සොචෙය්‍යන්ති සීලවසෙන සුචිභාවො. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

๑๖๘. ในสูตรที่ 5 คำว่า อวิหิงสา คือ กรุณาอันเป็นส่วนเบื้องต้น. คำว่า โสเจยยะ คือ ความเป็นผู้สะอาดด้วยอำนาจแห่งศีล. สูตรที่ 6 และที่ 7 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

171. අට්ඨමෙ පටිසඞ්ඛානබලන්ති පච්චවෙක්ඛණබලං.

๑๗๑. ในสูตรที่ 8 คำว่า ปฏิสังขานพละ คือ กำลังคือการพิจารณา.

172. නවමෙ මුට්ඨස්සච්චෙ අකම්පනෙන සතියෙව සතිබලං. උද්ධච්චෙ අකම්පනෙන සමාධියෙව සමාධිබලං.

๑๗๒. ในสูตรที่ 9 สติเท่านั้น ชื่อว่า สติพละ เพราะไม่หวั่นไหวในความหลงลืมสติ. สมาธิเท่านั้น ชื่อว่า สมาธิพละ เพราะไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะ.

173. දසමෙ සමථොති චිත්තෙකග්ගතා. විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකඤ්ඤාණං.

๑๗๓. ในสูตรที่ 10 คำว่า สมถะ คือ ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. คำว่า วิปัสสนา คือ ญาณที่กำหนดรู้สังขาร.

174. එකාදසමෙ [Pg.63] සීලවිපත්තීති දුස්සීල්‍යං. දිට්ඨිවිපත්තීති මිච්ඡාදිට්ඨි.

๑๗๔. ในสูตรที่ 11 คำว่า ศีลวิบัติ คือ ความเป็นผู้ทุศีล. คำว่า ทิฏฐิวิบัติ คือ มิจฉาทิฏฐิ.

175. ද්වාදසමෙ සීලසම්පදාති පරිපුණ්ණසීලතා. දිට්ඨිසම්පදාති සම්මාදිට්ඨිකභාවො. තෙන කම්මස්සකතසම්මාදිට්ඨි, ඣානසම්මාදිට්ඨි, විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි, මග්ගසම්මාදිට්ඨි, ඵලසම්මාදිට්ඨීති සබ්බාපි පඤ්චවිධා සම්මාදිට්ඨි සඞ්ගහිතා හොති.

๑๗๕. ในสูตรที่ 12 คำว่า ศีลสัมปทา คือ ความเป็นผู้มีศีลบริบูรณ์. คำว่า ทิฏฐิสัมปทา คือ ความเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ. ด้วยบทว่า ทิฏฐิสัมปทานั้น เป็นอันสงเคราะห์สัมมาทิฏฐิทั้ง 5 อย่างทั้งหมด คือ กัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิ ฌานสัมมาทิฏฐิ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ มัคคสัมมาทิฏฐิ และผลสัมมาทิฏฐิ.

176. තෙරසමෙ සීලවිසුද්ධීති විසුද්ධිසම්පාපකං සීලං. දිට්ඨිවිසුද්ධීති විසුද්ධිසම්පාපිකා චතුමග්ගසම්මාදිට්ඨි, පඤ්චවිධාපි වා සම්මාදිට්ඨි.

๑๗๖. ในสูตรที่ 13 คำว่า ศีลวิสุทธิ คือ ศีลที่ทำวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์) ให้ถึงพร้อม. คำว่า ทิฏฐิวิสุทธิ คือ สัมมาทิฏฐิในมรรค 4 ที่ทำวิสุทธิให้ถึงพร้อม หรือ สัมมาทิฏฐิทั้ง 5 อย่าง.

177. චුද්දසමෙ දිට්ඨිවිසුද්ධීති විසුද්ධිසම්පාපිකා සම්මාදිට්ඨියෙව. යථාදිට්ඨිස්ස ච පධානන්ති හෙට්ඨිමමග්ගසම්පයුත්තං වීරියං. තඤ්හි තස්සා දිට්ඨියා අනුරූපත්තා ‘‘යථාදිට්ඨිස්ස ච පධාන’’න්ති වුත්තං.

๑๗๗. ในสูตรที่ 14 คำว่า ทิฏฐิวิสุทธิ คือ สัมมาทิฏฐิที่ทำวิสุทธิให้ถึงพร้อมนั่นเอง. คำว่า ยถา ทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ คือ วิริยะที่สัมปยุตด้วยมรรคเบื้องต่ำ. จริงอยู่ วิริยะนั้น ท่านกล่าวว่า "ยถา ทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ" เพราะสมควรแก่ทิฏฐินั้น.

178. පන්නරසමෙ අසන්තුට්ඨිතා ච කුසලෙසු ධම්මෙසූති අඤ්ඤත්‍ර අරහත්තමග්ගා කුසලෙසු ධම්මෙසු අසන්තුට්ඨිභාවො.

๑๗๘. ในสูตรที่ 15 คำว่า อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ คือ ความเป็นผู้ไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย เว้นอรหัตตมรรค.

179. සොළසමෙ මුට්ඨස්සච්චන්ති මුට්ඨස්සතිභාවො. අසම්පජඤ්ඤන්ති අඤ්ඤාණභාවො.

๑๗๙. ในสูตรที่ 16 คำว่า มุฏฐสัจจะ คือ ความเป็นผู้มีสติอันหลงลืม. คำว่า อสัมปชัญญะ คือ ความเป็นผู้ไม่รู้.

180. සත්තරසමෙ අපිලාපනලක්ඛණා සති. සම්මා පජානනලක්ඛණං සම්පජඤ්ඤන්ති.

๑๘๐. ในสูตรที่ 17 สติ มีลักษณะไม่เลื่อนลอย. สัมปชัญญะ มีลักษณะรู้ชัดโดยชอบ.

සමාපත්තිවග්ගො පඤ්චමො. තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

สมาปัตติวรรคที่ 5. ตติยปัณณาสก์ จบ.

1. කොධපෙය්‍යාලං

๑. โกธเปยยาล

181. ඉතො [Pg.64] පරෙසු කුජ්ඣනලක්ඛණො කොධො. උපනන්ධනලක්ඛණො උපනාහො. සුකතකරණමක්ඛනලක්ඛණො මක්ඛො. යුගග්ගාහලක්ඛණො පලාසො. උසූයනලක්ඛණා ඉස්සා. පඤ්චමච්ඡෙරභාවො මච්ඡරියං. තං සබ්බම්පි මච්ඡරායනලක්ඛණං. කතපටිච්ඡාදනලක්ඛණා මායා. කෙරාටිකලක්ඛණං සාඨෙය්‍යං. අලජ්ජනාකාරො අහිරිකං. උපවාදතො අභායනාකාරො අනොත්තප්පං. අක්කොධාදයො තෙසං පටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා.

๑๘๑. ในวรรคต่อจากนี้ไป โกธะ มีความโกรธเป็นลักษณะ. อุปนาหะ มีการผูกโกรธไว้เป็นลักษณะ. มักขะ มีการลบหลู่คุณท่านเป็นลักษณะ. ปลาสะ มีการตีเสมอเป็นลักษณะ. อิสสา มีความริษยาเป็นลักษณะ. มัจฉริยะ คือ ความเป็นผู้มีความตระหนี่ 5 อย่าง. มัจฉริยะทั้งหมดนั้น มีการปิดบังสมบัติของตนเป็นลักษณะ. มายา มีการปกปิดความผิดที่ทำไว้เป็นลักษณะ. สาเถยยะ มีความโอ้อวดเป็นลักษณะ. อหิริกะ คือ อาการไม่ละอาย. อโนตตัปปะ คือ อาการไม่เกรงกลัวต่อคำตำหนิ. ส่วนธรรมะมีอักโกธะเป็นต้น พึงทราบโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมะเหล่านั้น.

185. සෙක්ඛස්ස භික්ඛුනොති සත්තවිධස්සාපි සෙක්ඛස්ස උපරිඋපරිගුණෙහි පරිහානාය සංවත්තන්ති, පුථුජ්ජනස්ස පන පඨමතරංයෙව පරිහානාය සංවත්තන්තීති වෙදිතබ්බා. අපරිහානායාති උපරිඋපරිගුණෙහි අපරිහානත්ථාය.

๑๘๕. คำว่า เสกฺขสฺส ภิกฺขุโน ความว่า (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมจากคุณธรรมที่สูงขึ้นไปของพระเสขะแม้ทั้ง 7 ประเภท, แต่สำหรับปุถุชน ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมตั้งแต่แรกทีเดียว พึงทราบดังนี้. คำว่า อปริหานาย คือ เพื่อความไม่เสื่อมจากคุณธรรมที่สูงขึ้นไป.

187. යථාභතං නික්ඛිත්තොති යථා ආනෙත්වා නික්ඛිත්තො, එවං නිරයෙ පතිට්ඨිතො වාති වෙදිතබ්බො.

๑๘๗. คำว่า ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต ความว่า พึงทราบว่า เหมือนของที่เขานำมาวางไว้ ฉันใด ก็ตั้งอยู่แล้วในนรก ฉันนั้น.

190. එකච්චොති යස්සෙතෙ කොධාදයො අත්ථි, සො එකච්චො නාම.

๑๙๐. คำว่า เอกจฺโจ คือ บุคคลใดมีโกธะเป็นต้นเหล่านี้อยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า เอกัจจะ (บางคน).

කොධපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං.

โกธเปยยาล จบ.

2. අකුසලපෙය්‍යාලං

๒. อกุศลเปยยาล

191-200. සාවජ්ජාති සදොසා. අනවජ්ජාති නිද්දොසා. දුක්ඛුද්‍රයාති දුක්ඛවඩ්ඪිකා. සුඛුද්‍රියාති සුඛවඩ්ඪිකා. සබ්‍යාබජ්ඣාති සදුක්ඛා. අබ්‍යාබජ්ඣාති නිද්දුක්ඛා. එත්තාවතා වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

(ในสูตรที่ 191-200) คำว่า สาวัชชะ คือ มีโทษ. คำว่า อนวัชชะ คือ ไม่มีโทษ. คำว่า ทุกขุทระยะ คือ มีทุกข์เป็นผลในเบื้องหน้า (เพิ่มพูนทุกข์). คำว่า สุขุทริยะ คือ มีสุขเป็นผลในเบื้องหน้า (เพิ่มพูนสุข). คำว่า สัพยาปัชฌะ คือ มีความเบียดเบียน. คำว่า อัพยาปัชฌะ คือ ไม่มีความเบียดเบียน. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเอง.

අකුසලපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං.

อกุศลเปยยาล จบ.

3. විනයපෙය්‍යාලං

๓. วินยเปยยาล

201. ද්වෙමෙ[Pg.65], භික්ඛවෙ, අත්ථවසෙ පටිච්චාති, භික්ඛවෙ, ද්වෙ අත්ථෙ නිස්සාය ද්වෙ කාරණානි සන්ධාය. සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති සික්ඛාකොට්ඨාසො ඨපිතො. සඞ්ඝසුට්ඨුතායාති සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවාය, ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති වත්වා සම්පටිච්ඡනත්ථායාති අත්ථො. සඞ්ඝඵාසුතායාති සඞ්ඝස්ස ඵාසුවිහාරත්ථාය. දුම්මඞ්කූනන්ති දුස්සීලානං. පෙසලානන්ති පීයසීලානං. දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානන්ති දිට්ඨධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ වීතික්කමපච්චයා පටිලද්ධබ්බානං වධබන්ධනාදිදුක්ඛධම්මසඞ්ඛාතානං ආසවානං. සංවරායාති පිදහනත්ථාය. සම්පරායිකානන්ති තථාරූපානංයෙව අපායදුක්ඛසඞ්ඛාතානං සම්පරායෙ උප්පජ්ජනකආසවානං. පටිඝාතායාති පටිසෙධනත්ථාය. වෙරානන්ති අකුසලවෙරානම්පි පුග්ගලවෙරානම්පි. වජ්ජානන්ති දොසානං. තෙ එව වා දුක්ඛධම්මා වජ්ජනීයත්තා ඉධ වජ්ජාති අධිප්පෙතා. භයානන්ති චිත්තුත්‍රාසභයානම්පි භයහෙතූනං තෙසංයෙව දුක්ඛධම්මානම්පි. අකුසලානන්ති අක්ඛමට්ඨෙන අකුසලසඞ්ඛාතානං දුක්ඛධම්මානං. ගිහීනං අනුකම්පායාති ගිහීසු උජ්ඣායන්තෙසු පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං ගිහීනං අනුකම්පාය පඤ්ඤත්තං නාම. පාපිච්ඡානං පක්ඛුපච්ඡෙදායාති පාපිච්ඡා පක්ඛං නිස්සාය සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යුන්ති තෙසං පක්ඛුපච්ඡෙදනත්ථාය. අප්පසන්නානං පසාදායාති පුබ්බෙ අප්පසන්නානම්පි පණ්ඩිතමනුස්සානං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසම්පදං දිස්වා පසාදුප්පත්තිඅත්ථාය. පසන්නානං භිය්‍යොභාවායාති පසන්නානං උපරූපරිපසාදභාවාය. සද්ධම්මට්ඨිතියාති සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතත්ථං. විනයානුග්ගහායාති පඤ්චවිධස්සාපි විනයස්ස අනුග්ගණ්හනත්ථාය.

๒๐๑. บทว่า ทฺเวเม ภิกฺขเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย (เราบัญญัติสิกขาบท) อาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ ประการ คือ อาศัยประโยชน์ ๒ อย่าง มุ่งหมายเหตุ ๒ ประการ. บทว่า สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ ความว่า ทรงตั้งส่วนแห่งสิกขาไว้. บทว่า สงฺฆสุฏฺฐุตาย ความว่า เพื่อความดีงามแห่งสงฆ์ อธิบายว่า เพื่อรับรองด้วยการกล่าวว่า "ดีแล้ว ขอรับ". บทว่า สงฺฆผาสุตาย ความว่า เพื่อการอยู่ผาสุกแห่งสงฆ์. บทว่า ทุมฺมงฺกูนํ คือ ชนผู้ทุศีล. บทว่า เปสลานํ คือ ชนผู้มีศีลเป็นที่รัก. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ คือ อาสวะทั้งหลายอันบัณฑิตพึงได้ในทิฏฐธรรม คือในอัตภาพนี้เอง มีทุกขธรรมคือการฆ่าและการจองจำเป็นต้นเป็นลักษณะ อันเกิดจากการล่วงละเมิดเป็นปัจจัย. บทว่า สํวราย ความว่า เพื่อปิดกั้น. บทว่า สมฺปรายิกานํ คือ อาสวะทั้งหลายอันจะเกิดขึ้นในสัมปรายภพ มีทุกข์ในอบายเป็นลักษณะ เช่นนั้นเหมือนกัน. บทว่า ปฏิฆาตาย ความว่า เพื่อห้าม. บทว่า เวรานํ คือ ทั้งอกุศลเวรและบุคคลเวร. บทว่า วชฺชานํ คือ โทษทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง ทุกขธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า วัชชะ ในที่นี้ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเว้น. บทว่า ภยานํ คือ ทั้งภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต และทุกขธรรมเหล่านั้นนั่นแหละอันมีภัยเป็นเหตุ. บทว่า อกุสลานํ คือ ทุกขธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่าอกุศล เพราะอรรถว่าไม่เกษม. บทว่า คิहीनํ อนุกมฺปาย ความว่า เมื่อคฤหัสถ์ทั้งหลายติเตียน สิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ ชื่อว่าทรงบัญญัติเพื่ออนุเคราะห์คฤหัสถ์ทั้งหลาย. บทว่า ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทาย ความว่า ภิกษุผู้มีความปรารถนาลามก อาศัยพวกพ้อง พึงทำลายสงฆ์ (เพราะเหตุนั้น จึงบัญญัติ) เพื่อตัดฝ่ายของภิกษุเหล่านั้น. บทว่า อปฺปสนฺนานํ ปสาทาย ความว่า เพื่อความเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใสของบัณฑิตชนทั้งหลาย แม้ผู้ยังไม่เลื่อมใสในก่อน ครั้นเห็นความถึงพร้อมแห่งการบัญญัติสิกขาบท. บทว่า ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวาย ความว่า เพื่อความเป็นผู้เลื่อมใสยิ่งๆ ขึ้นไปของชนผู้เลื่อมใสแล้ว. บทว่า สทฺธมฺมฏฺฐิติยา ความว่า เพื่อความดำรงอยู่นานแห่งสัทธรรม. บทว่า วินยานุคฺคหาย ความว่า เพื่ออนุเคราะห์พระวินัยแม้ทั้ง ๕ ประเภท.

202-230. පාතිමොක්ඛං පඤ්ඤත්තන්ති භික්ඛුපාතිමොක්ඛං භික්ඛුනිපාතිමොක්ඛන්ති දුවිධං පාතිමොක්ඛං පඤ්ඤත්තං. පාතිමොක්ඛුද්දෙසොති භික්ඛූනං පඤ්ච, භික්ඛුනීනං චත්තාරොති නව පාතිමොක්ඛුද්දෙසා පඤ්ඤත්තා. පාතිමොක්ඛට්ඨපනන්ති උපොසථට්ඨපනං. පවාරණා පඤ්ඤත්තාති චාතුද්දසිකා පන්නරසිකාති ද්වෙ පවාරණා පඤ්ඤත්තා. පවාරණට්ඨපනං පඤ්ඤත්තන්ති සාපත්තිකස්ස භික්ඛුනො පවාරණා උත්තියා වත්තමානාය පවාරණට්ඨපනං පඤ්ඤත්තං. තජ්ජනීයකම්මාදීසු [Pg.66] භික්ඛූ වාචාසත්තීහි විතුදන්තානං පණ්ඩුකලොහිතකානං භික්ඛූනං තජ්ජනීයකම්මං (චූළව. 1 ආදයො) පඤ්ඤත්තං. බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස සෙය්‍යසකස්ස භික්ඛුනො නියස්සකම්මං පඤ්ඤත්තං. කුලදූසකෙ අස්සජිපුනබ්බසුකෙ භික්ඛූ ආරබ්භ පබ්බාජනීයකම්මං (චූළව. 21 ආදයො) පඤ්ඤත්තං. ගිහීනං අක්කොසකස්ස සුධම්මත්ථෙරස්ස පටිසාරණීයකම්මං (චූළව. 33 ආදයො) පඤ්ඤත්තං. ආපත්තියා අදස්සනාදීසු උක්ඛෙපනීයකම්මං පඤ්ඤත්තං. ගරුකාපත්තිං ආපන්නස්ස පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසදානං පඤ්ඤත්තං. පරිවාසෙ අන්තරාපත්තිං ආපන්නස්ස මූලාය පටිකස්සනං පඤ්ඤත්තං. පටිච්ඡන්නායපි අප්පටිච්ඡන්නායපි ආපත්තියා මානත්තදානං පඤ්ඤත්තං. චිණ්ණමානත්තස්ස අබ්භානං පඤ්ඤත්තං. සම්මා වත්තන්තස්ස ඔසාරණීයං පඤ්ඤත්තං. අසම්මාවත්තනාදීසු නිස්සාරණීයං පඤ්ඤත්තං.

๒๐๒-๒๓๐. บทว่า ปาฏิโมกฺขํ ปญฺญตฺตํ คือ ทรงบัญญัติปาฏิโมกข์ ๒ อย่าง ได้แก่ ภิกขุปาฏิโมกข์และภิกขุนีปาฏิโมกข์. บทว่า ปาฏิโมกฺขุทฺเทโส คือ ทรงบัญญัติปาฏิโมกขุทเทส ๙ อย่าง ได้แก่ ของภิกษุ ๕ อย่าง ของภิกษุณี ๔ อย่าง. บทว่า ปาฏิโมกฺขฏฺฐปนํ คือ การงดอุโบสถ. บทว่า ปวารณา ปญฺญตฺตา คือ ทรงบัญญัติปวารณา ๒ อย่าง ได้แก่ จาตุททสิกาปวารณาและปัณณรสิกาปวารณา. บทว่า ปวารณาฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตํ คือ ทรงบัญญัติการงดปวารณา เมื่อญัตติปวารณาดำเนินไปอยู่แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติ. ในตัชชนียกรรมเป็นต้น ทรงบัญญัติตัชชนียกรรมแก่ภิกษุชื่อบัณฑุกะและโลหิตกะ ผู้ทิ่มแทงภิกษุทั้งหลายด้วยหอกคือปาก. ทรงบัญญัตินิยสกรรมแก่ภิกษุชื่อเสยยสกะผู้โง่เขลาไม่ฉลาด. ทรงปรารภภิกษุชื่ออัสสชิและปุนัพพสุกะผู้ประทุษร้ายตระกูล ทรงบัญญัติปัพพาชนียกรรม. ทรงบัญญัติปฏิสารณียกรรมแก่พระสุธรรมเถระผู้ด่าคฤหัสถ์. ทรงบัญญัติอุกเขปนียกรรมในเพราะไม่เห็นอาบัติเป็นต้น. ทรงบัญญัติการให้ปริวาสแก่ภิกษุผู้ต้องครุกาบัติ เพราะอาบัติที่ปิดไว้. ทรงบัญญัติการชักเข้าหาอาบัติเดิมแก่ภิกษุผู้ต้องอันตราบัติในระหว่างปริวาส. ทรงบัญญัติการให้มานัตเพราะอาบัติทั้งที่ปิดไว้และมิได้ปิดไว้. ทรงบัญญัติอัพภานแก่ภิกษุผู้ประพฤติมานัตครบแล้ว. ทรงบัญญัติโอสารณียกรรม (การรับเข้าหมู่) แก่ภิกษุผู้ประพฤติดี. ทรงบัญญัตินิสสารณียกรรม (การไล่ออกจากหมู่) ในเพราะไม่ประพฤติดีเป็นต้น.

එහිභික්ඛූපසම්පදා සරණගමනූපසම්පදා ඔවාදූපසම්පදා පඤ්හාබ්‍යාකරණූපසම්පදා ඤත්තිචතුත්ථකම්මූපසම්පදා ගරුධම්මූපසම්පදා උභතොසඞ්ඝෙ උපසම්පදා දූතෙන උපසම්පදාති අට්ඨවිධා උපසම්පදා පඤ්ඤත්තා. ඤත්තිකම්මං නව ඨානානි ගච්ඡතීති එවං නවට්ඨානිකං ඤත්තිකම්මං පඤ්ඤත්තං. ඤත්තිදුතියකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡතීති එවං සත්තට්ඨානිකමෙව ඤත්තිදුතියකම්මං පඤ්ඤත්තං. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡතීති එවං සත්තට්ඨානිකමෙව ඤත්තිචතුත්ථකම්මං පඤ්ඤත්තං. පඨමපාරාජිකාදීනං පඨමපඤ්ඤත්ති අපඤ්ඤත්තෙ පඤ්ඤත්තං. තෙසංයෙව අනුපඤ්ඤත්ති පඤ්ඤත්තෙ අනුපඤ්ඤත්තං. ධම්මසම්මුඛතා විනයසම්මුඛතා සඞ්ඝසම්මුඛතා පුග්ගලසම්මුඛතාති ඉමස්ස චතුබ්බිධස්ස සම්මුඛීභාවස්ස වසෙන සම්මුඛාවිනයො පඤ්ඤත්තො. සතිවෙපුල්ලප්පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස අචොදනත්ථාය සතිවිනයො පඤ්ඤත්තො. උම්මත්තකස්ස භික්ඛුනො අමූළ්හවිනයො පඤ්ඤත්තො. අප්පටිඤ්ඤාය චුදිතකස්ස ආපත්තියා අතරණත්ථං පටිඤ්ඤාතකරණං පඤ්ඤත්තං. බහුතරානං ධම්මවාදීනං ලද්ධිං ගහෙත්වා අධිකරණවූපසමනත්ථං. යෙභුය්‍යසිකා පඤ්ඤත්තා. පාපුස්සන්නස්ස පුග්ගලස්ස නිග්ගණ්හනත්ථං තස්සපාපියසිකා පඤ්ඤත්තා. භණ්ඩනාදිවසෙන බහුං අස්සාමණකං කත්වා ආපත්තිං ආපන්නානං භික්ඛූනං ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජං ඨපෙත්වා ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච අවසෙසාපත්තීනං වූපසමනත්ථාය තිණවත්ථාරකො පඤ්ඤත්තො.

ทรงบัญญัติอุปสมบท ๘ อย่าง คือ เอหิภิกขุอุปสัมปทา สรณคมนูปสัมปทา โอวาทูปสัมปทา ปัญหาพยากรณูปสัมปทา ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา ครุธัมมูปสัมปทา อุปสมบทในสงฆ์สองฝ่าย และทูเตนอุปสัมปทา. ทรงบัญญัติญัตติกรรมมีฐานะ ๙ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๙ แห่ง". ทรงบัญญัติญัตติทุติยกรรมมีฐานะ ๗ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติทุติยกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๗ แห่ง". ทรงบัญญัติญัตติจตุตถกรรมมีฐานะ ๗ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติจตุตถกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๗ แห่ง". ปฐมบัญญัติแห่งปฐมปาราชิกเป็นต้น ทรงบัญญัติเมื่อยังมิได้ทรงบัญญัติ (สิกขาบท). อนุบัญญัติของสิกขาบทเหล่านั้นนั่นแหละ ทรงบัญญัติตามเมื่อทรงบัญญัติ (สิกขาบท) แล้ว. ทรงบัญญัติสัมมุขาวินัย โดยอาศัยความเป็นเบื้องหน้า ๔ อย่างนี้ คือ ธัมมสัมมุขตา วินยสัมมุขตา สังฆสัมมุขตา และปุคคลสัมมุขตา. ทรงบัญญัติสติวินัย เพื่อมิให้โจทพระขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ. ทรงบัญญัติอมูฬหวินัยแก่ภิกษุผู้วิกลจริต. ทรงบัญญัติปฏิญญาตกรณะ เพื่อมิให้ทำ (ปรับ) ด้วยอาบัติแก่ภิกษุผู้ถูกโจทโดยที่ตนยังมิได้รับ. ทรงบัญญัติเยภุยยสิกา เพื่อระงับอธิกรณ์โดยถือเอาลัทธิของธรรมวาทีเป็นส่วนมาก. ทรงบัญญัติตัสสปาปิยสิกา เพื่อข่มบุคคลผู้มีความชั่วมาก. ทรงบัญญัติติณวัตถารกะ เพื่อระงับอาบัติที่เหลือของภิกษุทั้งหลายผู้ต้องอาบัติเพราะกระทำกรรมที่ไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก ด้วยอำนาจการทะเลาะวิวาทเป็นต้น โดยยกเว้นถุลลวัชช์ และอาบัติที่เกี่ยวกับคฤหัสถ์.

විනයපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං.

วินัยเปยยาล จบแล้ว.

4. රාගපෙය්‍යාලං

๔. ราคเปยยาล

231. රාගස්ස[Pg.67], භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤායාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස අභිජානනත්ථං පච්චක්ඛකරණත්ථං. පරිඤ්ඤායාති පරිජානනත්ථං. පරික්ඛයායාති පරික්ඛයගමනත්ථං. පහානායාති පජහනත්ථං. ඛයාය වයායාති ඛයවයගමනත්ථං. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථං. නිරොධායාති නිරුජ්ඣනත්ථං. චාගායාති චජනත්ථං. පටිනිස්සග්ගායාති පටිනිස්සජ්ජනත්ථං.

๒๓๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า เพื่อความรู้ยิ่งซึ่งราคะ (อภิญฺญาย) หมายถึง เพื่อการรู้ยิ่ง เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งราคะอันมีในกามคุณ ๕ คำว่า เพื่อการกำหนดรู้ (ปริญฺญาย) หมายถึง เพื่อการกำหนดรู้ คำว่า เพื่อความสิ้นไปรอบ (ปริกฺขยาย) หมายถึง เพื่อถึงความสิ้นไป คำว่า เพื่อการละ (ปหานาย) หมายถึง เพื่อการละ คำว่า เพื่อความสิ้นไป เพื่อความเสื่อมไป (ขยาย วยาย) หมายถึง เพื่อถึงความสิ้นไปและความเสื่อมไป คำว่า เพื่อความคลายกำหนัด (วิราคาย) หมายถึง เพื่อความคลายกำหนัด คำว่า เพื่อความดับ (นิโรธาย) หมายถึง เพื่อความดับ คำว่า เพื่อการสละ (จาคาย) หมายถึง เพื่อการสละ คำว่า เพื่อการสลัดคืน (ปฏินิสฺสคฺคาย) หมายถึง เพื่อการสลัดคืน

232-246. ථම්භස්සාති කොධමානවසෙන ථද්ධභාවස්ස. සාරබ්භස්සාති කාරණුත්තරියලක්ඛණස්ස සාරබ්භස්ස. මානස්සාති නවවිධමානස්ස. අතිමානස්සාති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤනමානස්ස. මදස්සාති මජ්ජනාකාරමදස්ස. පමාදස්සාති සතිවිප්පවාසස්ස, පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සග්ගස්ස. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๒๓๒-๒๔๖. คำว่า แห่งความหัวดื้อ (ถมฺภสฺส) หมายถึง แห่งความกระด้างด้วยอำนาจแห่งความโกรธและมานะ คำว่า แห่งการแข่งดี (สารมฺภสฺส) หมายถึง แห่งการแข่งดีอันมีลักษณะทำการยิ่งกว่าเหตุ คำว่า แห่งมานะ (มานสฺส) หมายถึง แห่งมานะ ๙ อย่าง คำว่า แห่งการดูหมิ่น (อติมานสฺส) หมายถึง แห่งมานะที่สำคัญตนล่วงเลยไป (คือดูหมิ่นเขา) คำว่า แห่งความเมา (มทสฺส) หมายถึง แห่งความเมาคืออาการมัวเมา คำว่า แห่งความประมาท (ปมาทสฺส) หมายถึง แห่งการปราศจากสติ, แห่งการปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕ บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล

රාගපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං.

ราคเปยยาล จบแล้ว

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

දුකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพรรณนาทุกนิบาต จบแล้ว

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

තිකනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถาติกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. බාලවග්ගො

๑. พาลวรรค

1. භයසුත්තවණ්ණනා

๑. พรรณนาภยสูตร

1. තිකනිපාතස්ස [Pg.69] පඨමෙ භයානීතිආදීසු භයන්ති චිත්තුත්‍රාසො. උපද්දවොති අනෙකග්ගතාකාරො. උපසග්ගොති උපසට්ඨාකාරො තත්ථ තත්ථ ලග්ගනාකාරො.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งติกนิบาต ในบททั้งหลายมีอาทิว่า ภยานิ คำว่า ภัย (ภยํ) คือ ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต คำว่า อุปัทวะ (อุปทฺทโว) คือ อาการที่จิตมีอารมณ์ไม่เป็นหนึ่ง คำว่า อุปสรรค (อุปสคฺโค) คือ อาการที่ถูกครอบงำ ได้แก่ อาการที่ติดข้องในอารมณ์นั้นๆ

තෙසං එවං නානත්තං වෙදිතබ්බං – පබ්බතවිසමනිස්සිතා චොරා ජනපදවාසීනං පෙසෙන්ති – ‘‘මයං අසුකදිවසෙ නාම තුම්හාකං ගාමං පහරිස්සාමා’’ති. තෙ තං පවත්තිං සුතකාලතො පට්ඨාය භයං සන්තාසං ආපජ්ජන්ති. අයං චිත්තුත්‍රාසො නාම. ‘‘යථා නො තෙ චොරා කුපිතා අනත්ථම්පි ආවහෙය්‍යු’’න්ති හත්ථසාරං ගහෙත්වා ද්විපදචතුප්පදෙහි සද්ධිං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තත්ථ තත්ථ භූමියං නිපජ්ජන්ති ඩංසමකසාදීහි ඛජ්ජමානා, ගුම්බන්තරානි පවිසන්තා ඛාණුකණ්ටකෙ මද්දන්ති. තෙසං එවං විචරන්තානං වික්ඛිත්තභාවො අනෙකග්ගතාකාරො නාම. තතො චොරෙසු යථාවුත්තෙ දිවසෙ අනාගච්ඡන්තෙසු ‘‘තුච්ඡකසාසනං භවිස්සති, ගාමං පවිසිස්සාමා’’ති සපරික්ඛාරා ගාමං පවිසන්ති. අථ තෙසං පවිට්ඨභාවං ඤත්වා ගාමං පරිවාරෙත්වා ද්වාරෙ අග්ගිං දත්වා මනුස්සෙ ඝාතෙත්වා චොරා සබ්බං විභවං විලුම්පිත්වා ගච්ඡන්ති. තෙසු ඝාතිතාවසෙසා අග්ගිං නිබ්බාපෙත්වා කොට්ඨකච්ඡායාභිත්තිච්ඡායාදීසු තත්ථ තත්ථ ලග්ගිත්වා නිසීදන්ති නට්ඨං අනුසොචමානා. අයං උපසට්ඨාකාරො ලග්ගනාකාරො නාම.

พึงทราบความแตกต่างกันแห่งภัยเป็นต้นนั้นอย่างนี้ คือ โจรทั้งหลายผู้อาศัยอยู่ในที่ไม่สม่ำเสมอมีภูเขาเป็นต้น ส่งข่าวไปแก่ชาวชนบทว่า "ในวันชื่อโน้น พวกเราจักปล้นบ้านของพวกท่าน" ชนเหล่านั้นจำเดิมแต่เวลาที่ได้ฟังข่าวนั้น ก็ถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง นี้ชื่อว่า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต (คือภัย) พวกเขาคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ โจรเหล่านั้นโกรธแล้ว จะไม่พึงนำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มาให้แก่เรา" จึงถือเอาทรัพย์สินมีค่า พร้อมด้วยสัตว์สองเท้าและสี่เท้า เข้าไปสู่ป่า นอนบนพื้นดินในที่นั้นๆ ถูกเหลือบ ยุง เป็นต้นกัดต่อย เมื่อเข้าไปในระหว่างพุ่มไม้ ก็เหยียบย่ำตอและหนาม ความฟุ้งซ่านของพวกเขาผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนี้ ชื่อว่า อาการที่จิตมีอารมณ์ไม่เป็นหนึ่ง (คืออุปัทวะ) ต่อจากนั้น เมื่อโจรทั้งหลายไม่มาในวันที่บอกไว้ พวกเขาคิดว่า "ข่าวคงเป็นข่าวเปล่า เราจักเข้าบ้าน" จึงพร้อมด้วยบริขารเข้าไปสู่บ้าน ครั้งนั้น โจรทั้งหลายทราบความที่พวกเขาเข้าไปแล้ว จึงล้อมบ้าน ให้ไฟที่ประตู ฆ่ามนุษย์ทั้งหลายแล้ว ปล้นเอาทรัพย์สมบัติทั้งหมดไป ในบรรดาชาวบ้านเหล่านั้น ผู้ที่เหลือจากการถูกฆ่า ก็ดับไฟแล้ว นั่งเศร้าโศกถึงทรัพย์ที่ฉิบหายไป ติดข้องอยู่ตามที่นั้นๆ ในเงาฉางและเงาฝาเป็นต้น นี้ชื่อว่า อาการที่ถูกครอบงำ ได้แก่ อาการที่ติดข้อง (คืออุปสรรค)

නළාගාරාති නළෙහි ඡන්නපටිච්ඡන්නඅගාරා. සෙසසම්භාරා පනෙත්ථ රුක්ඛමයා හොන්ති. තිණාගාරෙපි එසෙව නයො. කූටාගාරානීති කූටසඞ්ගහිතානි අගාරානි. උල්ලිත්තාවලිත්තානීති අන්තො ච බහි ච ලිත්තානි. නිවාතානීති නිවාරිතවාතප්පවෙසානි. ඵුසිතග්ගළානීති ඡෙකෙහි වඩ්ඪකීහි කතත්තා [Pg.70] පිට්ඨසඞ්ඝාටම්හි සුට්ඨු ඵුසිතකවාටානි. පිහිතවාතපානානීති යුත්තවාතපානානි. ඉමිනා පදද්වයෙන කවාටවාතපානානං නිච්චපිහිතතං අකථෙත්වා සම්පත්තියෙව කථිතා. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පන තානි පිධීයන්ති ච විවරීයන්ති ච.

คำว่า เรือนไม้อ้อ (นฬาคารา) คือ เรือนที่มุงและบังด้วยไม้อ้อ ในเรือนไม้อ้อนี้ เครื่องอุปกรณ์ที่เหลือทำด้วยไม้ แม้ในเรือนที่มุงด้วยหญ้าก็นัยนี้แหละ คำว่า เรือนยอด (กูฏาคารานิ) คือ เรือนที่นับด้วยยอด คำว่า ฉาบทาทั้งภายในและภายนอก (อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานิ) คือ เรือนที่ฉาบทาทั้งภายในและภายนอก คำว่า ไม่มีลมเข้า (นิวาตานิ) คือ เรือนที่ห้ามการเข้าไปแห่งลมได้ คำว่า มีลิ่มสลักอันจรดสนิท (ผุสิตคฺคฬานิ) คือ เรือนมีบานประตูที่จรดสนิทดีกับวงกบ เพราะช่างไม้ผู้ฉลาดทำไว้ คำว่า มีหน้าต่างอันปิดสนิท (ปิหิตวาตปานานิ) คือ เรือนมีหน้าต่างที่ประกอบไว้ดีแล้ว ด้วยสองบทนี้ ท่านมิได้กล่าวถึงความเป็นบานประตูและหน้าต่างที่ปิดสนิทอยู่เสมอ แต่กล่าวถึงความสมบูรณ์เท่านั้น แต่ว่า ในขณะที่ต้องการๆ บานประตูและหน้าต่างเหล่านั้นย่อมปิดได้และเปิดได้

බාලතො උප්පජ්ජන්තීති බාලමෙව නිස්සාය උප්පජ්ජන්ති. බාලො හි අපණ්ඩිතපුරිසො රජ්ජං වා ඔපරජ්ජං වා අඤ්ඤං වා පන මහන්තං ඨානං පත්ථෙන්තො කතිපයෙ අත්තනා සදිසෙ විධවපුත්තෙ මහාධුත්තෙ ගහෙත්වා ‘‘එථ අහං තුම්හෙ ඉස්සරෙ කරිස්සාමී’’ති පබ්බතගහනාදීනි නිස්සාය අන්තමන්තෙ ගාමෙ පහරන්තො දාමරිකභාවං ජානාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන නිගමෙපි ජනපදෙපි පහරති. මනුස්සා ගෙහානි ඡඩ්ඩෙත්වා ඛෙමට්ඨානං පත්ථයමානා පක්කමන්ති. තෙ නිස්සාය වසන්තා භික්ඛූපි භික්ඛුනියොපි අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානානි පහාය පක්කමන්ති. ගතගතට්ඨානෙ භික්ඛාපි සෙනාසනම්පි දුල්ලභං හොති. එවං චතුන්නම්පි පරිසානං භයං ආගතමෙව හොති. පබ්බජ්ජිතෙසුපි ද්වෙ බාලා භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං පට්ඨපෙත්වා චොදනං ආරභන්ති. ඉති කොසම්බිවාසිකානං විය මහාකලහො උප්පජ්ජති. චතුන්නං පරිසානං භයං ආගතමෙව හොතීති එවං යානි කානිචි භයානි උප්පජ්ජන්ති, සබ්බානි තානි බාලතො උප්පජ්ජන්තීති යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

คำว่า ย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล (พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ) หมายความว่า อาศัยคนพาลเท่านั้นจึงเกิดขึ้น จริงอยู่ บุรุษพาลผู้ไม่มีปัญญา เมื่อปรารถนาความเป็นพระราชา หรือความเป็นอุปราช หรือตำแหน่งใหญ่อื่นๆ ก็คบหาบุตรนางทาส (คนเลว) สองสามคนที่เหมือนกับตน กล่าวว่า "มาเถิด เราจะทำให้พวกท่านเป็นใหญ่" แล้วอาศัยป่าทึบมีภูเขาเป็นต้น เที่ยวปล้นบ้านเป็นที่สุด ประกาศความเป็นโจรปล้นเมือง โดยลำดับก็ปล้นนิคมและชนบท มนุษย์ทั้งหลายละทิ้งเรือน ปรารถนาที่เกษม หลีกไป แม้ภิกษุและภิกษุณีผู้อาศัยพวกเขาอยู่ ก็ละทิ้งเสนาสนะของตนๆ หลีกไป ในที่ที่ไปแล้วๆ ภิกษาและเสนาสนะก็หาได้ยาก ภัยย่อมมาถึงแก่บริษัททั้ง ๔ อย่างนี้ทีเดียว แม้ในบรรดาบรรพชิต ภิกษุพาล ๒ รูป ก่อวิวาทกันและกัน เริ่มโจทนา การทะเลาะครั้งใหญ่จึงเกิดขึ้นเหมือนแก่ภิกษุชาวเมืองโกสัมพี ภัยย่อมมาถึงแก่บริษัททั้ง ๔ ทีเดียว ด้วยประการฉะนี้ ภัยใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาลงตามลำดับอนุสนธิ

2. ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

๒. พรรณนาลักขณสูตร

2. දුතියෙ කායද්වාරාදිපවත්තං කම්මං ලක්ඛණං සඤ්ජානනකාරණං අස්සාති කම්මලක්ඛණො. අපදානසොභනී පඤ්ඤාති යා පඤ්ඤා නාම අපදානෙන සොභති, බාලා ච පණ්ඩිතා ච අත්තනො අත්තනො චරිතෙනෙව පාකටා හොන්තීති අත්ථො. බාලෙන හි ගතමග්ගො රුක්ඛගච්ඡගාමනිගමාදීනි ඣාපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස ඉන්දග්ගිනො ගතමග්ගො විය හොති, ඣාමට්ඨානමත්තමෙව අඞ්ගාරමසිඡාරිකාසමාකුලං පඤ්ඤායති. පණ්ඩිතෙන ගතමග්ගො කුසොබ්භාදයො පූරෙත්වා විවිධසස්සසම්පදං ආවහමානෙන චතුදීපිකමෙඝෙන ගතමග්ගො විය හොති. යථා තෙන ගතමග්ගෙ උදකපූරානි චෙව විවිධසස්සඵලාඵලානි ච තානි තානි ඨානානි පඤ්ඤායන්ති, එවං පණ්ඩිතෙන ගතමග්ගෙ සම්පත්තියොව පඤ්ඤායන්ති නො විපත්තියොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

๒. ในสูตรที่ ๒ กรรมที่เกิดขึ้นทางกายทวารเป็นต้น เป็นเครื่องหมาย เป็นเหตุแห่งการจำได้ของเขา (คนพาลและบัณฑิต) นั้น เหตุนั้น เขาจึงชื่อว่ามีกรรมเป็นเครื่องหมาย คำว่า ปัญญาเครื่องยังการกระทำให้งดงาม (อปทานโสภนี ปญฺญา) คือ ปัญญาใดชื่อว่าย่อมงดงามด้วยการกระทำ อธิบายว่า คนพาลและบัณฑิตย่อมปรากฏด้วยจริยาของตนๆ นั่นเอง จริงอยู่ ทางที่คนพาลไปแล้ว ย่อมเป็นเหมือนทางที่ไฟป่าไป ซึ่งเผาต้นไม้ พุ่มไม้ บ้าน และนิคมเป็นต้น ปรากฏแต่เพียงสถานที่ที่ถูกเผา เกลื่อนกล่นด้วยถ่าน เถ้า และเขม่า ทางที่บัณฑิตไปแล้ว ย่อมเป็นเหมือนทางที่มหาเมฆซึ่งตกลงมาทั่วทั้ง ๔ ทวีปไป ซึ่งทำให้หลุมบ่อเป็นต้นเต็ม และนำมาซึ่งความสมบูรณ์แห่งธัญชาติต่างๆ ในทางที่มหาเมฆนั้นไปแล้ว สถานที่นั้นๆ ซึ่งเต็มด้วยน้ำและมีธัญชาติและผลไม้น้อยใหญ่ต่างๆ ย่อมปรากฏ ฉันใด ในทางที่บัณฑิตไปแล้ว ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมปรากฏแต่ความสมบูรณ์ ไม่ปรากฏความวิบัติเลย บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

3. චින්තීසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาจินตีสูตร

3. තතියෙ [Pg.71] බාලලක්ඛණානීති ‘‘බාලො අය’’න්ති එතෙහි ලක්ඛීයති ඤායතීති බාලලක්ඛණානි. තානෙවස්ස සඤ්ජානනකාරණානීති බාලනිමිත්තානි. බාලාපදානානීති බාලස්ස අපදානානි. දුච්චින්තිතචින්තීති චින්තයන්තො අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදමිච්ඡාදස්සනවසෙන දුච්චින්තිතමෙව චින්තෙති. දුබ්භාසිතභාසීති භාසමානොපි මුසාවාදාදිභෙදං දුබ්භාසිතමෙව භාසති. දුක්කටකම්මකාරීති කරොන්තොපි පාණාතිපාතාදිවසෙන දුක්කටකම්මමෙව කරොති. පණ්ඩිතලක්ඛණානීතිආදි වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුචින්තිතචින්තීතිආදීනි චෙත්ථ මනොසුචරිතාදීනං වසෙන යොජෙතබ්බානි.

๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า พาลลักฺขณานิ ความว่า บุคคลย่อมถูกกำหนดรู้ คือ ย่อมรู้ได้ด้วยธรรมเหล่านี้ว่า "ผู้นี้เป็นพาล" เหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่า พาลลักษณะ (เครื่องหมายของคนพาล) ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละเป็นเหตุให้รู้จักคนพาลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า พาลนิมิต (เครื่องหมายของคนพาล) บทว่า พาลาปทานานิ ความว่า เป็นเรื่องราวของคนพาล บทว่า ทุจฺจินฺติตจินฺตี ความว่า เมื่อคิด ก็ย่อมคิดแต่เรื่องที่คิดชั่ว ด้วยอำนาจอภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฐิ บทว่า ทุพฺภาสิตภาสี ความว่า แม้เมื่อพูด ก็ย่อมพูดแต่คำพูดที่พูดชั่ว อันมีมุสาวาทเป็นต้น บทว่า ทุกฺกฏกมฺมการี ความว่า แม้เมื่อทำ ก็ย่อมทำแต่กรรมที่ทำชั่ว ด้วยอำนาจปาณาติบาตเป็นต้น บทว่า ปณฺฑิตลักฺขณานิ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ส่วนบทว่า สุจินฺติตจินฺตี เป็นต้น ในบัณฑิตลักษณะนี้ พึงประกอบเข้าด้วยอำนาจมโนสุจริตเป็นต้น

4. අච්චයසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอัจจยสูตร

4. චතුත්ථෙ අච්චයං අච්චයතො න පස්සතීති අත්තනො අපරාධං අපරාධතො න පස්සති. අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං නප්පටිකරොතීති ‘‘අපරද්ධං මයා’’ති ඤත්වාපි යො ධම්මො, තං න කරොති, දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා අච්චයං න දෙසෙති නක්ඛමාපෙති. අච්චයං දෙසෙන්තස්ස යථාධම්මං නප්පටිග්ගණ්හාතීති පරස්ස ‘‘විරද්ධං මයා’’ති ඤත්වා දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා ඛමාපෙන්තස්ස නක්ඛමති. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බො.

๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสติ ความว่า ไม่เห็นความผิดของตนโดยความเป็นความผิด บทว่า อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ นปฺปฏิ กโรติ ความว่า แม้รู้ว่า "เราทำผิดแล้ว" ธรรมใดมีอยู่ ก็ไม่กระทำธรรมนั้น ไม่ยอมรับทัณฑกรรม ไม่แสดงความผิด ไม่ขอให้เขายกโทษให้ บทว่า อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาติ ความว่า เมื่อผู้อื่นรู้ว่า "เราทำผิดแล้ว" ยอมรับทัณฑกรรม แล้วขอให้ยกโทษให้ ตนก็ไม่ยกโทษให้ ฝ่ายขาวพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

5. අයොනිසොසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอโยนิโสสูตร

5. පඤ්චමෙ අයොනිසො පඤ්හං කත්තා හොතීති ‘‘කති නු ඛො, උදායි, අනුස්සතිට්ඨානානී’’ති වුත්තෙ ‘‘පුබ්බෙනිවාසො අනුස්සතිට්ඨානං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා ලාළුදායිත්ථෙරො විය අනුපායචින්තාය අපඤ්හමෙව පඤ්හන්ති කත්තා හොති. අයොනිසො පඤ්හං විස්සජ්ජෙතා හොතීති එවං චින්තිතං පන පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තොපි ‘‘ඉධ, භන්තෙ, භික්ඛු අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. සෙය්‍යථිදං, එකම්පි ජාති’’න්තිආදිනා නයෙන සොයෙව ථෙරො විය අයොනිසො විස්සජ්ජෙතා හොති, අපඤ්හමෙව පඤ්හන්ති කථෙති. පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති එත්ථ පදමෙව අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො පදබ්‍යඤ්ජනං. තං අක්ඛරපාරිපූරිං කත්වා දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අපරිහාපෙත්වා [Pg.72] වුත්තං පරිමණ්ඩලං නාම හොති, එවරූපෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති අත්ථො. සිලිට්ඨෙහීති පදසිලිට්ඨතාය සිලිට්ඨෙහි. උපගතෙහීති අත්ථඤ්ච කාරණඤ්ච උපගතෙහි. නාබ්භනුමොදිතාති එවං යොනිසො සබ්බං කාරණසම්පන්නං කත්වාපි විස්සජ්ජිතං පරස්ස පඤ්හං නාභිනුමොදති නාභිනන්දති සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පඤ්හං ලාළුදායිත්ථෙරො විය. යථාහ –

๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อโยนิโส ปญฺหํ กตฺตา โหติ ความว่า เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ท่านอุทายิ อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ" ก็คิดว่า "ปุพเพนิวาสจักเป็นอนุสสติฏฐาน" แล้วย่อมเป็นผู้ตั้งปัญหาที่ไม่ใช่ปัญหาขึ้นเป็นปัญหาด้วยการคิดโดยไม่แยบคาย เหมือนพระลาฬุทายีเถระ บทว่า อโยนิโส ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตา โหติ ความว่า แม้เมื่อจะตอบปัญหาที่คิดไว้อย่างนั้น ก็ย่อมเป็นผู้ตอบโดยไม่แยบคาย เหมือนพระเถระรูปนั้นนั่นแหละ โดยนัยเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง" กล่าวคือ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาว่าเป็นปัญหา ในบทว่า ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ นี้ บทนั่นแหละ ชื่อว่า ปทพยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ บทนั้นที่ท่านกล่าวโดยทำให้อักษรบริบูรณ์ ไม่ยังพยัญชนพุทธิ ๑๐ อย่างให้เสื่อมไป ชื่อว่า ปริมณฑละ (กลมกล่อม) ความว่า ด้วยบทและพยัญชนะเห็นปานนี้ บทว่า สิลิฏฺเฐหิ ความว่า ที่ราบรื่นเพราะความราบรื่นแห่งบท บทว่า อุปคเตหิ ความว่า ที่เข้าถึงเนื้อความและเหตุผล บทว่า นาพฺภนุโมทิตา ความว่า ไม่ชื่นชม ไม่ยินดีปัญหาของผู้อื่นที่ตอบโดยแยบคาย ทำให้สมบูรณ์ด้วยเหตุผลทุกอย่างอย่างนี้ เหมือนพระลาฬุทายีเถระ (ไม่ชื่นชม) ปัญหาของพระสารีบุตรเถระ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘අට්ඨානං ඛො එතං, ආවුසො සාරිපුත්ත, අනවකාසො, යං සො අතික්කම්මෙව කබළීකාරාහාරභක්ඛානං දෙවානං සහබ්‍යතං අඤ්ඤතරං මනොමයං කායං උපපන්නො සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපජ්ජෙය්‍යාපි වුට්ඨහෙය්‍යාපි, නත්ථෙතං ඨාන’’න්ති (අ. නි. 5.166).

"ดูก่อนท่านสารีบุตร ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส ที่บุคคลนั้นล่วงเลยความเป็นสหายของเทวดาผู้บริโภกกวฬิงการาหารแล้ว เข้าถึงกายอันสำเร็จด้วยใจหมู่ใดหมู่หนึ่ง จะพึงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ หรือพึงออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธได้ ฐานะที่จะเป็นเช่นนั้นไม่มี" (อํ. ปญฺจก. ๕.๑๖๖)

යොනිසො පඤ්හං කත්තාතිආදීසු ආනන්දත්ථෙරො විය යොනිසොව පඤ්හං චින්තෙත්වා යොනිසො විස්සජ්ජිතා හොති. ථෙරො හි ‘‘කති නු ඛො, ආනන්ද, අනුස්සතිට්ඨානානී’’ති පුච්ඡිතො ‘‘අයං පඤ්හො භවිස්සතී’’ති යොනිසො චින්තෙත්වා යොනිසො විස්සජ්ජෙන්තො ආහ – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉදං, භන්තෙ, අනුස්සතිට්ඨානං එවංභාවිතං එවංබහුලීකතං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තතී’’ති. අබ්භනුමොදිතා හොතීති තථාගතො විය යොනිසො අබ්භනුමොදිතා හොති. තථාගතො හි ආනන්දත්ථෙරෙන පඤ්හෙ විස්සජ්ජිතෙ ‘‘සාධු සාධු, ආනන්ද, තෙන හි ත්වං, ආනන්ද, ඉමම්පි ඡට්ඨං අනුස්සතිට්ඨානං ධාරෙහි. ඉධානන්ද, භික්ඛු සතොව අභික්කමති සතොව පටික්කමතී’’තිආදිමාහ. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

ในบทว่า โยนิโส ปญฺหํ กตฺตา เป็นต้น (บัณฑิต) ย่อมเป็นผู้คิดปัญหาโดยแยบคายแล้วตอบโดยแยบคายเหมือนพระอานนทเถระ จริงอยู่ พระเถระเมื่อถูกถามว่า "อานนท์ อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ" ก็คิดโดยแยบคายว่า "ปัญหานี้จักเป็นอย่างนี้" เมื่อจะตอบโดยแยบคาย จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม...ฯลฯ...เข้าจตุตถฌานอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อนุสสติฏฐานนี้ ที่เจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน" บทว่า อพฺภนุโมทิตา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ชื่นชมโดยแยบคายเหมือนพระตถาคต จริงอยู่ พระตถาคต เมื่อพระอานนทเถระตอบปัญหาแล้ว ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดีละ ดีละ อานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงทรงจำแม้อนุสสติฏฐานที่ ๖ นี้ไว้ด้วย อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีสติ ก้าวไป มีสติ ถอยกลับ" สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

9. ඛතසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาขตสูตร

9. නවමෙ සුක්කපක්ඛො පුබ්බභාගෙ දසහිපි කුසලකම්මපථෙහි පරිච්ඡින්නො, උපරි යාව අරහත්තමග්ගා ලබ්භති. බහුඤ්ච පුඤ්ඤං පසවතීති එත්ථ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකපුඤ්ඤං කථිතං.

๙. ในสูตรที่ ๙ ฝ่ายขาว ในเบื้องต้น กำหนดด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ ในเบื้องสูง ย่อมได้จนถึงอรหัตตมรรค ในบทว่า พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวติ นี้ ท่านกล่าวถึงบุญที่เจือกันด้วยโลกิยะและโลกุตตระ

10. මලසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถามลสูตร

10. දසමෙ දුස්සීලභාවො දුස්සීල්‍යං, දුස්සීල්‍යමෙව මලං දුස්සීල්‍යමලං. කෙනට්ඨෙන මලන්ති? අනුදහනට්ඨෙන දුග්ගන්ධට්ඨෙන කිලිට්ඨකරණට්ඨෙන ච. තඤ්හි නිරයාදීසු අපායෙසු අනුදහතීති අනුදහනට්ඨෙනපි මලං. තෙන සමන්නාගතො [Pg.73] පුග්ගලො මාතාපිතූනම්පි සන්තිකෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි අන්තරෙ බොධිචෙතියට්ඨානෙසුපි ජිගුච්ඡනීයො හොති, සබ්බදිසාසු චස්ස ‘‘එවරූපං කිර තෙන පාපකම්මං කත’’න්ති අවණ්ණගන්ධො වායතීති දුග්ගන්ධට්ඨෙනපි මලං. තෙන ච සමන්නාගතො පුග්ගලො ගතගතට්ඨානෙ උපතාපඤ්චෙව ලභති, කායකම්මාදීනි චස්ස අසුචීනි හොන්ති අපභස්සරානීති කිලිට්ඨකරණට්ඨෙනපි මලං. අපිච තං දෙවමනුස්සසම්පත්තියො චෙව නිබ්බානසම්පත්තිඤ්ච මිලාපෙතීති මිලාපනට්ඨෙනපි මලන්ති වෙදිතබ්බං. ඉස්සාමලමච්ඡෙරමලෙසුපි එසෙව නයො.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ ความเป็นผู้ทุศีล ชื่อว่า ทุสสีลยะ, ความเป็นผู้ทุศีลนั่นแหละเป็นมลทิน ชื่อว่า ทุสสีลยมละ. ถามว่า ชื่อว่ามลทิน เพราะอรรถว่าอะไร? ตอบว่า เพราะอรรถว่าแผดเผา เพราะอรรถว่ามีกลิ่นเหม็น และเพราะอรรถว่ากระทำให้เศร้าหมอง. จริงอยู่ ความเป็นผู้ทุศีลนั้นย่อมแผดเผาในอบายทั้งหลายมีนรกเป็นต้น เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่าแผดเผา. บุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ทุศีลนั้น ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจ แม้ในสำนักของมารดาบิดา แม้ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ แม้ในสถานที่ตั้งแห่งโพธิเจดีย์ และกลิ่นแห่งการไม่สรรเสริญของบุคคลนั้นย่อมฟุ้งไปในทิศทั้งปวงว่า "ได้ยินว่า บาปกรรมเห็นปานนี้ บุคคลนั้นได้ทำแล้ว" เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่ามีกลิ่นเหม็น. และบุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ทุศีลนั้น ย่อมได้แต่ความเดือดร้อนในที่ที่ไปแล้วๆ และกายกรรมเป็นต้นของบุคคลนั้นย่อมไม่สะอาด มีคติอื่นเป็นเบื้องหน้า เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่ากระทำให้เศร้าหมอง. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ความเป็นผู้ทุศีลนั้นย่อมทำให้สมบัติของเทวดาและมนุษย์ และนิพพานสมบัติเหี่ยวแห้ง เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่าทำให้เหี่ยวแห้ง. แม้ในอิสสามละและมัจเฉริยมละ ก็นัยนี้แหละ.

බාලවග්ගො පඨමො.

พาลวรรคที่ ๑ จบ

2. රථකාරවග්ගො

๒. รทการวรรค

1. ඤාතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาญาตสูตร

11. දුතියස්ස පඨමෙ ඤාතොති පඤ්ඤාතො පාකටො. අනනුලොමිකෙති සාසනස්ස න අනුලොමෙතීති අනනුලොමිකං, තස්මිං අනනුලොමිකෙ. කායකම්මෙති පාණාතිපාතාදිම්හි කායදුච්චරිතෙ. ඔළාරිකං වා එතං, න එවරූපෙ සමාදපෙතුං සක්කොති. දිසා නමස්සිතුං වට්ටති, භූතබලිං කාතුං වට්ටතීති එවරූපෙ සමාදපෙති ගණ්හාපෙති. වචීකම්මෙපි මුසාවාදාදීනි ඔළාරිකානි, අත්තනො සන්තකං පරස්ස අදාතුකාමෙන ‘‘නත්ථී’’ති අයං වඤ්චනමුසාවාදො නාම වත්තුං වට්ටතීති එවරූපෙ සමාදපෙති. මනොකම්මෙපි අභිජ්ඣාදයො ඔළාරිකා, කම්මට්ඨානං විසංවාදෙත්වා කථෙන්තො පන අනනුලොමිකෙසු ධම්මෙසු සමාදපෙති නාම දක්ඛිණවිහාරවාසිත්ථෙරො විය. තං කිර ථෙරං එකො උපට්ඨාකො අමච්චපුත්තො උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මෙත්තායන්තෙන පඨමං කීදිසෙ පුග්ගලෙ මෙත්තායිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡි. ථෙරො සභාගවිසභාගං අනාචික්ඛිත්වා ‘‘පියපුග්ගලෙ’’ති ආහ. තස්ස ච භරියා පියා හොති මනාපා, සො තං ආරබ්භ මෙත්තායන්තො උම්මාදං පාපුණි. කථං පනෙස බහුජනඅහිතාය පටිපන්නො හොතීති? එවරූපස්ස හි සද්ධිවිහාරිකාදයො චෙව උපට්ඨාකාදයො ච තෙසං ආරක්ඛදෙවතා ආදිං කත්වා තාසං තාසං මිත්තභූතා යාව බ්‍රහ්මලොකා [Pg.74] සෙසදෙවතා ච ‘‘අයං භික්ඛු න අජානිත්වා කරිස්සතී’’ති තෙන කතමෙව කරොන්ති, එවමෙස බහුජනඅහිතාය පටිපන්නො හොති.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ญาโต ความว่า เป็นที่รู้จัก ปรากฏ บทว่า อนนุโลมิเก ความว่า ไม่คล้อยตามพระศาสนา เพราะฉะนั้น ชื่อว่า อนนุโลมิกะ ในกรรมที่ไม่คล้อยตามนั้น บทว่า กายกัมเม ความว่า ในกายทุจริตมีปาณาติบาตเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง กายทุจริตนี้เป็นของหยาบ ไม่สามารถเพื่อจะให้สมาทานในกายกรรมเห็นปานนี้ได้ (แต่กลับ) ให้สมาทาน ให้ยึดถือในกายกรรมเห็นปานนี้ว่า "ย่อมควรเพื่อจะไหว้ทิศ ย่อมควรเพื่อจะทำภูตพลี" แม้ในวจีกรรม มุสาวาทเป็นต้นเป็นของหยาบ (แต่กลับ) ให้สมาทานในวจีกรรมเห็นปานนี้ว่า "เพราะความเป็นผู้ไม่ต้องการจะให้ทรัพย์ของตนแก่ผู้อื่น มุสาวาทที่เป็นเหตุลวงนี้ที่กล่าวว่า 'ไม่มี' ย่อมควรเพื่อจะกล่าว" แม้ในมโนกรรม อภิชฌาเป็นต้นเป็นของหยาบ ส่วนผู้ที่กล่าวคลาดเคลื่อนกรรมฐาน ชื่อว่าย่อมให้สมาทานในธรรมทั้งหลายที่ไม่คล้อยตาม (แก่พระศาสนา) เหมือนพระเถระผู้พักอยู่ที่ทักขิณวิหาร ได้ยินว่า อุปัฏฐากคนหนึ่งซึ่งเป็นบุตรของอำมาตย์ เข้าไปหาพระเถระนั้นแล้ว ถามว่า "ผู้เจริญเมตตา พึงเจริญเมตตาในบุคคลเช่นไรก่อน" พระเถระไม่บอกถึงความเสมอกันและไม่เสมอกัน (โดยเพศ) กล่าวว่า "ในบุคคลอันเป็นที่รัก" และภรรยาของบุตรอำมาตย์นั้นเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เขาปรารภภรรยานั้นเจริญเมตตาอยู่ ก็ถึงความเป็นบ้า ก็บุคคลนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากอย่างไร? เพราะว่า สัทธิวิหาริกเป็นต้นและอุปัฏฐากเป็นต้นของบุคคลเห็นปานนี้ และอารักขเทวดาของชนเหล่านั้นเป็นต้น ตลอดจนถึงพรหมโลก เทวดาที่เหลือผู้เป็นมิตรของเทวดาเหล่านั้นๆ ต่างก็ทำตามที่ภิกษุนั้นทำแล้วนั่นแหละ ด้วยคิดว่า "ภิกษุรูปนี้จะไม่ทำโดยไม่รู้" ด้วยประการฉะนี้ บุคคลนี้จึงชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก

සුක්කපක්ඛෙ පාණාතිපාතා වෙරමණිආදීනංයෙව වසෙන කායකම්මවචීකම්මානි වෙදිතබ්බානි. කම්මට්ඨානං පන අවිසංවාදෙත්වා කථෙන්තො අනුලොමිකෙසු ධම්මෙසු සමාදපෙති නාම කොළිතවිහාරවාසී චතුනිකායිකතිස්සත්ථෙරො විය. තස්ස කිර ජෙට්ඨභාතා නන්දාභයත්ථෙරො නාම පොතලියවිහාරෙ වසන්තො එකස්මිං රොගෙ සමුට්ඨිතෙ කනිට්ඨං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘ආවුසො, මය්හං සල්ලහුකං කත්වා එකං කම්මට්ඨානං කථෙහී’’ති. කිං, භන්තෙ, අඤ්ඤෙන කම්මට්ඨානෙන, කබළීකාරාහාරං පරිග්ගණ්හිතුං වට්ටතීති? කිමත්ථිකො එස, ආවුසොති? භන්තෙ, කබළීකාරාහාරො උපාදාරූපං, එකස්මිඤ්ච උපාදාරූපෙ දිට්ඨෙ තෙවීසති උපාදාරූපානි පාකටානි හොන්තීති. සො ‘‘වට්ටිස්සති, ආවුසො, එත්තක’’න්ති තං උය්‍යොජෙත්වා කබළීකාරාහාරං පරිග්ගණ්හිත්වා උපාදාරූපං සල්ලක්ඛෙත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථ නං ථෙරං බහිවිහාරා අනික්ඛන්තමෙව පක්කොසිත්වා, ‘‘ආවුසො, මහාඅවස්සයොසි මය්හං ජාතො’’ති කනිට්ඨත්ථෙරස්ස අත්තනා පටිලද්ධගුණං ආරොචෙසි. බහුජනහිතායාති එතස්සපි හි සද්ධිවිහාරිකාදයො ‘‘අයං න අජානිත්වා කරිස්සතී’’ති තෙන කතමෙව කරොන්තීති බහුජනහිතාය පටිපන්නො නාම හොතීති.

ในฝ่ายขาว พึงทราบกายกรรมและวจีกรรมโดยอำนาจแห่งการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นเท่านั้น ส่วนผู้ที่กล่าวไม่คลาดเคลื่อนกรรมฐาน ชื่อว่าย่อมให้สมาทานในธรรมทั้งหลายที่คล้อยตาม (แก่พระศาสนา) เหมือนพระติสสเถระผู้ทรงนิกาย ๔ ผู้พักอยู่ที่โกลิตวิหาร ได้ยินว่า พี่ชายของท่านชื่อนันทาภยเถระ พักอยู่ที่โปตลิยวิหาร เมื่อราคะอย่างหนึ่งเกิดขึ้น จึงให้เรียกน้องชายมาแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านจงทำกรรมฐานอย่างหนึ่งให้เบาแก่เรา แล้วบอกเถิด" (น้องชายตอบว่า) "ท่านผู้เจริญ จะมีประโยชน์อะไรด้วยกรรมฐานอย่างอื่น ย่อมควรเพื่อจะกำหนดกวฬิงการาหาร" (พี่ชายถามว่า) "อาวุโส กวฬิงการาหารนี้มีประโยชน์อะไร?" (น้องชายตอบว่า) "ท่านผู้เจริญ กวฬิงการาหารเป็นอุปาทารูป และเมื่อเห็นอุปาทารูปอย่างหนึ่งแล้ว อุปาทารูป ๒๓ ก็ย่อมปรากฏ" ท่านนันทาภยเถระนั้นกล่าวว่า "อาวุโส เพียงเท่านี้ก็ควรแล้ว" แล้วส่งน้องชายนั้นไป กำหนดกวฬิงการาหาร พิจารณาอุปาทารูปแล้วเจริญ (วิปัสสนา) ก็บรรลุพระอรหัต ครั้งนั้น ท่านจึงเรียกพระเถระ (น้องชาย) นั้นผู้ยังไม่ออกจากวิหารมา แล้วบอกคุณที่ตนได้บรรลุแล้วแก่พระติสสเถระผู้น้องว่า "อาวุโส ท่านเป็นที่พึ่งอันยิ่งใหญ่ของเรา" บทว่า พหุชนหิตาย ความว่า แม้ของบุคคลนี้ สัทธิวิหาริกเป็นต้นก็ทำตามที่ภิกษุนั้นทำแล้วนั่นแหละ ด้วยคิดว่า "ภิกษุรูปนี้จะไม่ทำโดยไม่รู้" เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก

2. සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสารณียสูตร

12. දුතියෙ ඛත්තියස්සාති ජාතියා ඛත්තියස්ස. මුද්ධාවසිත්තස්සාති රාජාභිසෙකෙන මුද්ධනි අභිසිත්තස්ස. සාරණීයානි භවන්තීති සරිතබ්බානි අසම්මුස්සනීයානි හොන්ති. ජාතොති නිබ්බත්තො. යාවජීවං සාරණීයන්ති දහරකාලෙ ජානිතුම්පි න සක්කා, අපරභාගෙ පන මාතාපිතුආදීහි ඤාතකෙහි වා දාසාදීහි වා ‘‘ත්වං අසුකජනපදෙ අසුකනගරෙ අසුකදිවසෙ අසුකනක්ඛත්තෙ ජාතො’’ති ආචික්ඛිතෙ සුත්වා තතො පට්ඨාය යාවජීවං සරති න සම්මුස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘යාවජීවං සාරණීයං හොතී’’ති.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ขัตติยัสสะ ความว่า แห่งกษัตริย์โดยชาติ บทว่า มุทธาวสิตตัสสะ ความว่า ผู้ได้รับอภิเษกบนพระเศียรด้วยพระราชพิธีราชาภิเษก บทว่า สารณียานิ ภวันติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึก ไม่พึงลืมเลือน บทว่า ชาโต ความว่า เกิดแล้ว บทว่า ยาวชีวํ สารณียํ ความว่า ในวัยเด็กไม่อาจจะรู้ได้ แต่ในภายหลัง เมื่อมารดาบิดาเป็นต้น หรือญาติ หรือทาสเป็นต้น บอกว่า "ท่านเกิดในชนบทชื่อโน้น ในเมืองชื่อโน้น ในวันชื่อโน้น ในนักษัตรชื่อโน้น" ครั้นได้ฟังแล้ว ตั้งแต่กาลนั้นไป ก็ระลึกได้ตลอดชีวิต ไม่ลืมเลือน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นสิ่งที่พึงระลึกตลอดชีวิต"

ඉදං[Pg.75], භික්ඛවෙ, දුතියන්ති අභිසෙකට්ඨානං නාම රඤ්ඤො බලවතුට්ඨිකරං හොති, තෙනස්ස තං යාවජීවං සාරණීයං. සඞ්ගාමවිජයට්ඨානෙපි එසෙව නයො. එත්ථ පන සඞ්ගාමන්ති යුද්ධං. අභිවිජිනිත්වාති ජිනිත්වා සත්තුමද්දනං කත්වා. තමෙව සඞ්ගාමසීසන්ති තමෙව සඞ්ගාමට්ඨානං. අජ්ඣාවසතීති අභිභවිත්වා ආවසති.

บทว่า อิทํ ภิกฺขเว ทุติยํ ความว่า สถานที่อภิเษก ชื่อว่าย่อมทำความยินดีอย่างยิ่งแก่พระราชา เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงเป็นสิ่งที่พระองค์พึงระลึกตลอดชีวิต แม้ในสถานที่ที่ทรงได้รับชัยชนะในสงคราม ก็นัยนี้เช่นกัน ก็ในบทนี้ บทว่า สังคามํ คือ การรบ บทว่า อภิวิชินิตฺวา ความว่า ชนะแล้ว คือ ทำการย่ำยีศัตรู บทว่า ตเมว สังคามสีสํ ความว่า สถานที่รบนั้นนั่นเอง บทว่า อัชฌาวสติ ความว่า ครอบครองอยู่

ඉදානි යස්මා සම්මාසම්බුද්ධස්ස රඤ්ඤො ජාතිට්ඨානාදීහි කත්තබ්බකිච්චං නත්ථි, ඉමස්මිං පන සාසනෙ තප්පටිභාගෙ තයො පුග්ගලෙ දස්සෙතුං ඉදං කාරණං ආභතං, තස්මා තෙ දස්සෙන්තො එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනගාරියං පබ්බජිතො හොතීති එත්ථ චතුපාරිසුද්ධිසීලම්පි පබ්බජ්ජානිස්සිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. සාරණීයං හොතීති ‘‘අහං අසුකරට්ඨෙ අසුකජනපදෙ අසුකවිහාරෙ අසුකමාළකෙ අසුකදිවාට්ඨානෙ අසුකචඞ්කමෙ අසුකරුක්ඛමූලෙ පබ්බජිතො’’ති එවං යාවජීවං සරිතබ්බමෙව හොති න සම්මුස්සිතබ්බං.

บัดนี้ เพราะว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่มีกิจที่ต้องทำด้วยสถานที่ประสูติเป็นต้นของพระราชา แต่ในพระศาสนานี้ ทรงนำเหตุนี้มาเพื่อแสดงบุคคล ๓ จำพวกผู้เป็นส่วนเปรียบเทียบนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวเมว โข ภิกฺขเว ในบทเหล่านั้น บทว่า อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ นี้ พึงทราบว่า แม้จตุปาริสุทธิศีลก็อาศัยบรรพชาเท่านั้น บทว่า สารณียํ โหติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึกตลอดชีวิต ไม่พึงลืมเลือนว่า "เราบวชในรัฐชื่อโน้น ในชนบทชื่อโน้น ในวิหารชื่อโน้น ในมณฑลชื่อโน้น ในที่พักกลางวันชื่อโน้น ในที่จงกรมชื่อโน้น ที่โคนไม้ชื่อโน้น"

ඉදං දුක්ඛන්ති එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛං අත්ථි. අයං දුක්ඛසමුදයොති එත්තකො දුක්ඛසමුදයො, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛසමුදයො අත්ථීති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එවමෙත්ථ චතූහි සච්චෙහි සොතාපත්තිමග්ගො කථිතො. කසිණපරිකම්මවිපස්සනාඤාණානි පන මග්ගසන්නිස්සිතානෙව හොන්ති. සාරණීයං හොතීති ‘‘අහං අසුකරට්ඨෙ…පෙ… අසුකරුක්ඛමූලෙ සොතාපන්නො ජාතො’’ති යාවජීවං සාරණීයං හොති අසම්මුස්සනීයං.

บทว่า อิทํ ทุกฺขํ ความว่า ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ทุกข์ที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี บทว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ความว่า ทุกขสมุทัยมีเพียงเท่านี้ ทุกขสมุทัยที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ โสดาปัตติมรรคจึงถูกกล่าวด้วยสัจจะ ๔ ส่วนกสิณบริกรรมและวิปัสสนาญาณทั้งหลายย่อมอาศัยมรรคเท่านั้น บทว่า สารณียํ โหติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึก ไม่พึงลืมเลือนตลอดชีวิตว่า "เราเป็นโสดาบันในรัฐชื่อโน้น...ฯลฯ...ที่โคนไม้ชื่อโน้น"

ආසවානං ඛයාති ආසවානං ඛයෙන. චෙතොවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලපඤ්ඤං. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනාව අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා. උපසම්පජ්ජ විහරතීති පටිලභිත්වා විහරති. සාරණීයන්ති ‘‘මයා අසුකරට්ඨෙ…පෙ… අසුකරුක්ඛමූලෙ අරහත්තං පත්ත’’න්ති අත්තනො අරහත්තපත්තිට්ඨානං නාම යාවජීවං සාරණීයං හොති අසම්මුස්සනීයන්ති යථානුසන්ධිනාව දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

บทว่า อาสวานํ ขยา ได้แก่ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลสมาธิ. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลปัญญา. บทว่า สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ได้แก่ กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง. บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหรติ ได้แก่ บรรลุแล้วอยู่. บทว่า สารณียนฺติ ความว่า สถานที่ที่ตนบรรลุพระอรหัต ชื่อว่าเป็นที่อันตนพึงระลึกได้ ไม่พึงลืมเลือนตลอดชีวิตว่า "เราบรรลุพระอรหัตในแว่นแคว้นชื่อโน้น...ฯลฯ...ที่โคนต้นไม้ชื่อโน้น" ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับความที่เชื่อมกันนั่นเอง.

3. ආසංසසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอาสังสสูตร

13. තතියෙ සන්තොති අත්ථි උපලබ්භන්ති. සංවිජ්ජමානාති තස්සෙව වෙවචනං. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. නිරාසොති අනාසො අපත්ථනො. ආසංසොති [Pg.76] ආසංසමානො පත්ථයමානො. විගතාසොති අපගතාසො. චණ්ඩාලකුලෙති චණ්ඩාලානං කුලෙ. වෙනකුලෙති විලීවකාරකුලෙ. නෙසාදකුලෙති මිගලුද්දකානං කුලෙ. රථකාරකුලෙති චම්මකාරකුලෙ. පුක්කුසකුලෙති පුප්ඵච්ඡඩ්ඩකකුලෙ.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สนฺโต ได้แก่ มีอยู่, หาได้. บทว่า สํวิชฺชมานา เป็นไวพจน์ของบทว่า สนฺโต นั่นเอง. บทว่า โลกสฺมึ ได้แก่ ในสัตวโลก. บทว่า นิราโส ได้แก่ ผู้ไม่มีความหวัง, ผู้ไม่มีความปรารถนา. บทว่า อาสํโส ได้แก่ ผู้หวังอยู่, ผู้ปรารถนาอยู่. บทว่า วิคตาโส ได้แก่ ผู้มีความหวังไปปราศแล้ว. บทว่า จณฺฑาลกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนจัณฑาล. บทว่า เวนกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนจักสาน. บทว่า เนสาทกุเล ได้แก่ ในตระกูลของพรานเนื้อ. บทว่า รถการกุเล ได้แก่ ในตระกูลของช่างหนัง. บทว่า ปุกฺกุสกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนเทขยะดอกไม้.

එත්තාවතා කුලවිපත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා නීචකුලෙ ජාතොපි එකච්චො අඩ්ඪො හොති මහද්ධනො, අයං පන න තාදිසො, තස්මාස්ස භොගවිපත්තිං දස්සෙතුං දලිද්දෙතිආදිමාහ. තත්ථ දලිද්දෙති දාලිද්දියෙන සමන්නාගතෙ. අප්පන්නපානභොජනෙති පරිත්තකඅන්නපානභොජනෙ. කසිරවුත්තිකෙති දුක්ඛජීවිකෙ, යත්ථ වායාමෙන පයොගෙන ජීවිතවුත්තිං සාධෙන්ති, තථාරූපෙති අත්ථො. යත්ථ කසිරෙන ඝාසච්ඡාදො ලබ්භතීති යස්මිං කුලෙ දුක්ඛෙන යාගුභත්තඝාසො ච කොපීනමත්තං අච්ඡාදනඤ්ච ලබ්භති.

(พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงความวิบัติแห่งตระกูลไว้ด้วยคำเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เพราะว่าบางคนแม้เกิดในตระกูลต่ำ ก็เป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก แต่คนนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงความวิบัติแห่งโภคะของเขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ทลิทฺเท. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทลิทฺเท ได้แก่ ในตระกูลที่ประสบกับความยากจน. บทว่า อปฺปนฺนปานโภชเน ได้แก่ ในตระกูลที่มีข้าว น้ำ และโภชนะน้อย. บทว่า กสิรวุตฺติเก ได้แก่ ในตระกูลที่มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง อธิบายว่า ในตระกูลเช่นใดที่ (คน) สำเร็จการเลี้ยงชีพได้ด้วยความพยายามและความเพียร. บทว่า ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภติ ความว่า ในตระกูลใดที่ได้อาหารคือข้าวต้มและข้าวสวย และเครื่องนุ่งห่มเพียงแค่ผ้าเตี่ยวด้วยความลำบาก.

ඉදානි යස්මා එකච්චො නීචකුලෙ ජාතොපි උපධිසම්පන්නො හොති අත්තභාවසමිද්ධියං ඨිතො, අයඤ්ච න තාදිසො, තස්මාස්ස සරීරවිපත්තිම්පි දස්සෙතුං සො ච හොති දුබ්බණ්ණොතිආදිමාහ. තත්ථ දුබ්බණ්ණොති පංසුපිසාචකො විය ඣාමඛාණුවණ්ණො. දුද්දසිකොති විජාතමාතුයාපි අමනාපදස්සනො. ඔකොටිමකොති ලකුණ්ඩකො. කාණොති එකක්ඛිකාණො වා උභයක්ඛිකාණො වා. කුණීති එකහත්ථකුණී වා උභයහත්ථකුණී වා. ඛඤ්ජොති එකපාදඛඤ්ජො වා උභයපාදඛඤ්ජො වා. පක්ඛහතොති හතපක්ඛො පීඨසප්පී. පදීපෙය්‍යස්සාති වට්ටිතෙලකපල්ලකාදිනො පදීපඋපකරණස්ස. තස්ස න එවං හොතීති. කස්මා න හොති? නීචකුලෙ ජාතත්තා.

บัดนี้ เพราะว่าบางคนแม้เกิดในตระกูลต่ำ ก็เป็นผู้มีรูปสมบัติสมบูรณ์ ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ แต่คนนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงแม้ความวิบัติแห่งสรีระของเขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทุพฺพณฺโณ ได้แก่ มีผิวพรรณเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ ราวกับเปรตคลุกฝุ่น. บทว่า ทุทฺทสิโก ได้แก่ มีรูปร่างไม่น่าดูแม้สำหรับมารดาผู้ให้กำเนิด. บทว่า โอโกฏิมโก ได้แก่ คนเตี้ยแคระ. บทว่า กาโณ ได้แก่ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง. บทว่า กุณี ได้แก่ มือด้วนข้างเดียว หรือมือด้วนสองข้าง. บทว่า ขญฺโช ได้แก่ ขาเขยกข้างเดียว หรือขาเขยกสองข้าง. บทว่า ปกฺขหโต ได้แก่ เป็นอัมพาต เคลื่อนที่ไปด้วยแผ่นกระดาน. บทว่า ปทีเปยฺยสฺส ได้แก่ แห่งอุปกรณ์ประทีป มีไส้ตะเกียง น้ำมัน และถ้วยตะเกียงเป็นต้น. บทว่า ตสฺส น เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมไม่มีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะเกิดในตระกูลต่ำ.

ජෙට්ඨොති අඤ්ඤස්මිං ජෙට්ඨෙ සති කනිට්ඨො ආසං න කරොති, තස්මා ජෙට්ඨොති ආහ. ආභිසෙකොති ජෙට්ඨොපි න අභිසෙකාරහො ආසං න කරොති, තස්මා ආභිසෙකොති ආහ. අනභිසිත්තොති අභිසෙකාරහොපි කාණකුණිආදිදොසරහිතො සකිං අභිසිත්තො පුන අභිසෙකෙ ආසං න කරොති, තස්මා අනභිසිත්තොති ආහ[Pg.77]. අචලප්පත්තොති ජෙට්ඨොපි ආභිසෙකො අනභිසිත්තො මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො, සොපි අභිසෙකෙ ආසං න කරොති. සොළසවස්සුද්දෙසිකො පන පඤ්ඤායමානමස්සුභෙදො අචලප්පත්තො නාම හොති, මහන්තම්පි රජ්ජං විචාරෙතුං සමත්ථො, තස්මා ‘‘අචලප්පත්තො’’ති ආහ. තස්ස එවං හොතීති කස්මා හොති? මහාජාතිතාය.

บทว่า เชฏฺโฐ ความว่า เมื่อมีพี่ชายคนโตอยู่ น้องชายย่อมไม่หวัง (ในตำแหน่ง) ฉะนั้น จึงตรัสว่า เชฏฺโฐ. บทว่า อาภิเสโก ความว่า แม้เป็นพี่ชายคนโต แต่ไม่สมควรแก่อภิเษก ก็ย่อมไม่หวัง ฉะนั้น จึงตรัสว่า อาภิเสโก. บทว่า อนภิสิตฺโต ความว่า แม้ผู้ที่สมควรแก่อภิเษก ปราศจากโทษมีตาบอดมือด้วนเป็นต้น แต่เมื่อได้รับอภิเษกครั้งหนึ่งแล้ว ย่อมไม่หวังในอภิเษกอีก ฉะนั้น จึงตรัสว่า อนภิสิตฺโต. บทว่า อจลปฺปตฺโต ความว่า แม้จะเป็นพี่ชายคนโต สมควรแก่อภิเษก ยังไม่ได้รับอภิเษก แต่เป็นเด็กอ่อนปัญญานอนหงายอยู่ แม้เขาก็ย่อมไม่หวังในอภิเษก. ส่วนราชกุมารอายุราว ๑๖ ปี มีหนวดเคราปรากฏขึ้นแล้ว ชื่อว่าถึงความมั่นคงแล้ว สามารถที่จะบริหารราชสมบัติแม้อันยิ่งใหญ่ได้ ฉะนั้น จึงตรัสว่า อจลปฺปตฺโต. บทว่า ตสฺส เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมมีแก่เขา) ถามว่า เพราะเหตุไรจึงมี? ตอบว่า เพราะมีชาติกำเนิดสูง.

දුස්සීලොති නිස්සීලො. පාපධම්මොති ලාමකධම්මො. අසුචීති අසුචීහි කායකම්මාදීහි සමන්නාගතො. සඞ්කස්සරසමාචාරොති සඞ්කාහි සරිතබ්බසමාචාරො, කිඤ්චිදෙව අසාරුප්පං දිස්වා ‘‘ඉදං ඉමිනා කතං භවිස්සතී’’ති එවං පරෙසං ආසඞ්කනීයසමාචාරො, අත්තනායෙව වා සඞ්කාහි සරිතබ්බසමාචාරො, සාසඞ්කසමාචාරොති අත්ථො. තස්ස හි දිවාට්ඨානාදීසු සන්නිපතිත්වා කිඤ්චිදෙව මන්තයන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘ඉමෙ එකතො හුත්වා මන්තෙන්ති, කච්චි නු ඛො මයා කතකම්මං ජානිත්වා මන්තෙන්තී’’ති එවං සාසඞ්කසමාචාරො හොති. පටිච්ඡන්නකම්මන්තොති පටිච්ඡාදෙතබ්බයුත්තකෙන පාපකම්මෙන සමන්නාගතො. අස්සමණො සමණපටිඤ්ඤොති අස්සමණො හුත්වාව සමණපතිරූපකතාය ‘‘සමණො අහ’’න්ති එවං පටිඤ්ඤො. අබ්‍රහ්මචාරී බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤොති අඤ්ඤෙ බ්‍රහ්මචාරිනො සුනිවත්ථෙ සුපාරුතෙ සුම්භකපත්තධරෙ ගාමනිගමරාජධානීසු පිණ්ඩාය චරිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තෙ දිස්වා සයම්පි තාදිසෙන ආකාරෙන තථා පටිපජ්ජනතො ‘‘අහං බ්‍රහ්මචාරී’’ති පටිඤ්ඤං දෙන්තො විය හොති. ‘‘අහං භික්ඛූ’’ති වත්වා උපොසථග්ගාදීනි පවිසන්තො පන බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤො හොතියෙව, තථා සඞ්ඝිකං ලාභං ගණ්හන්තො. අන්තොපූතීති පූතිනා කම්මෙන අන්තො අනුපවිට්ඨො. අවස්සුතොති රාගාදීහි තින්තො. කසම්බුජාතොති සඤ්ජාතරාගාදිකචවරො. තස්ස න එවං හොතීති. කස්මා න හොති? ලොකුත්තරධම්මඋපනිස්සයස්ස නත්ථිතාය. තස්ස එවං හොතීති. කස්මා හොති? මහාසීලස්මිං පරිපූරකාරිතාය.

บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ผู้ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺโม ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม. บทว่า อสุจิ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่สะอาด. บทว่า สงฺกสฺสรสมาจาโร ได้แก่ ผู้มีความประพฤติที่น่าระลึกถึงด้วยความรังเกียจ คือ เมื่อคนอื่นเห็นความประพฤติไม่สมควรบางอย่าง ก็มีความประพฤติที่น่ารังเกียจว่า "กรรมนี้ภิกษุรูปนี้คงทำแล้ว" ดังนี้ หรือมีความประพฤติที่ตนเองนั่นแหละพึงระลึกถึงด้วยความรังเกียจ อธิบายว่า มีความประพฤติน่ารังเกียจ. จริงอยู่ ภิกษุนั้นเห็นภิกษุทั้งหลายประชุมปรึกษาหารือกันเรื่องใดเรื่องหนึ่งในที่พักกลางวันเป็นต้น ก็จะมีความประพฤติน่ารังเกียจอย่างนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ประชุมปรึกษากันอยู่หนอ หรือว่าพวกเธอรู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษากัน". บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกรรมชั่วที่ควรปกปิด. บทว่า อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ ได้แก่ ไม่ใช่สมณะ แต่เพราะความเป็นผู้มีรูปร่างคล้ายสมณะ จึงปฏิญญาว่า "เราเป็นสมณะ". บทว่า อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ได้แก่ เห็นพรหมจารีบุคคลเหล่าอื่นผู้นุ่งห่มเรียบร้อย ถือบาตรดินที่ขัดดีแล้ว เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในคามนิคมราชธานีเลี้ยงชีพอยู่ แม้ตนเองก็ประพฤติเช่นนั้นด้วยอาการเช่นนั้น จึงเป็นดุจให้ปฏิญญาว่า "เราเป็นพรหมจารี". ส่วนผู้ที่กล่าวว่า "เราเป็นภิกษุ" แล้วเข้าไปสู่โรงอุโบสถเป็นต้น ก็ย่อมเป็นผู้ปฏิญญาว่าเป็นพรหมจารีทีเดียว, เช่นเดียวกับผู้ที่รับลาภของสงฆ์. บทว่า อนฺโตปูติ ได้แก่ ผู้มีกรรมอันเน่าในเข้าไปภายในแล้ว. บทว่า อวสฺสุโต ได้แก่ ผู้ชุ่มด้วยราคะเป็นต้น. บทว่า กสมฺพุชาโต ได้แก่ ผู้มีขยะคือกิเลสมีราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า ตสฺส น เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมไม่มีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะไม่มีอุปนิสัยแห่งโลกุตรธรรม. บทว่า ตสฺส เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมมีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงมี? ตอบว่า เพราะเป็นผู้มีปกติทำศีลอันยิ่งใหญ่ให้บริบูรณ์.

4. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาจักกวัตติสูตร

14. චතුත්ථෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ජනං රඤ්ජෙතීති රාජා. චක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී. වත්තිතං වා අනෙන චක්කන්ති චක්කවත්තී. ධම්මො අස්ස [Pg.78] අත්ථීති ධම්මිකො. ධම්මෙනෙව දසවිධෙන චක්කවත්තිවත්තෙන රාජා ජාතොති ධම්මරාජා. සොපි න අරාජකන්ති සොපි අඤ්ඤං නිස්සයරාජානං අලභිත්වා චක්කං නාම වත්තෙතුං න සක්කොතීති අත්ථො. ඉති සත්ථා දෙසනං පට්ඨපෙත්වා යථානුසන්ධිං අපාපෙත්වාව තුණ්හී අහොසි. කස්මා? අනුසන්ධිකුසලා උට්ඨහිත්වා අනුසන්ධිං පුච්ඡිස්සන්ති, බහූ හි ඉමස්මිං ඨානෙ තථාරූපා භික්ඛූ, අථාහං තෙහි පුට්ඨො දෙසනං වඩ්ඪෙස්සාමීති. අථෙකො අනුසන්ධිකුසලො භික්ඛු භගවන්තං පුච්ඡන්තො කො පන, භන්තෙතිආදිමාහ. භගවාපිස්ස බ්‍යාකරොන්තො ධම්මො භික්ඛූතිආදිමාහ.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ ชื่อว่าราชา เพราะทรงยังชนให้ยินดีด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ ชื่อว่าจักรพรรดิ เพราะทรงยังจักรให้เป็นไป หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าจักรพรรดิ เพราะจักร อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้ว ชื่อว่าธัมมิกะ เพราะธรรมมีอยู่แก่พระองค์ ชื่อว่าธรรมราชา เพราะเป็นพระราชาผู้ทรงเป็นไปโดยธรรมคือจักรวรรดิวัตร ๑๐ ประการเท่านั้น อธิบายว่า แม้พระองค์ก็มิใช่ผู้ไม่มีพระราชาอื่น คือ แม้พระองค์เมื่อไม่ได้พระราชาที่เป็นที่พึ่งอื่น ก็ไม่สามารถจะยังจักรให้เป็นไปได้ ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงตั้งเทศนาไว้แล้ว มิได้ทรงนำไปให้ถึงที่สุดตามอนุสนธิ ได้ทรงนิ่งเสีย เพราะเหตุไร? (เพราะทรงพระดำริว่า) ภิกษุผู้ฉลาดในอนุสนธิจะลุกขึ้นถามอนุสนธิ ด้วยว่าภิกษุผู้มีรูปเช่นนั้นในที่นี้มีมาก ลำดับนั้น เราอันภิกษุเหล่านั้นทูลถามแล้ว จักขยายเทศนาให้พิสดาร ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้ฉลาดในอนุสนธิ เมื่อจะทูลถามพระผู้มีพระภาค ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรเล่า..." แม้พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงพยากรณ์แก่ภิกษุนั้น ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุ ธรรมแล..."

තත්ථ ධම්මොති දසකුසලකම්මපථධම්මො. ධම්මන්ති තමෙව වුත්තප්පකාරං ධම්මං. නිස්සායාති තදධිට්ඨානෙන චෙතසා තමෙව නිස්සයං කත්වා. ධම්මං සක්කරොන්තොති යථා කතො සො ධම්මො සුට්ඨු කතො හොති, එවමෙතං කරොන්තො. ධම්මං ගරුං කරොන්තොති තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා තං ගරුකරොන්තො. ධම්මං අපචායමානොති තස්සෙව ධම්මස්ස අඤ්ජලිකරණාදීහි නීචවුත්තිතං කරොන්තො. ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතූති තං ධම්මං ධජමිව පුරක්ඛත්වා කෙතුමිව උක්ඛිපිත්වා පවත්තියා ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතු ච හුත්වාති අත්ථො. ධම්මාධිපතෙය්‍යොති ධම්මාධිපතිභූතාගතභාවෙන ධම්මවසෙනෙව ච සබ්බකිරියානං කරණෙන ධම්මාධිපතෙය්‍යො හුත්වා. ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහතීති ධම්මො අස්සා අත්ථීති ධම්මිකා, රක්ඛා ච ආවරණඤ්ච ගුත්ති ච රක්ඛාවරණගුත්ති. තත්ථ ‘‘පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛතී’’ති වචනතො ඛන්තිආදයො රක්ඛා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛති. ඛන්තියා අවිහිංසාය මෙත්තචිත්තතාය අනුද්දයායා’’ති (සං. නි. 5.385). නිවාසනපාරුපනගෙහාදීනි ආවරණං. චොරාදිඋපද්දවනිවාරණත්ථං ගොපායනා ගුත්ති. තං සබ්බම්පි සුට්ඨු විදහති පවත්තෙති ඨපෙතීති අත්ථො.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺโม คือ ธรรมอันเป็นกุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า ธมฺมํ คือ ธรรมอันมีประการดังกล่าวแล้วนั้นนั่นเอง บทว่า นิสฺสาย คือ มีธรรมนั้นเป็นที่ตั้งด้วยจิต กระทำธรรมนั้นนั่นเองให้เป็นที่อาศัย บทว่า ธมฺมํ สกฺกโรนฺโต คือ กระทำธรรมนั้นอย่างนี้ คือ ธรรมนั้นอันบุคคลกระทำแล้วอย่างไรจึงจะชื่อว่าทำดีแล้ว บทว่า ธมฺมํ ครุ กโรนฺโต คือ กระทำธรรมนั้นให้เป็นของหนัก ด้วยความเคารพที่เกิดขึ้นในธรรมนั้น บทว่า ธมฺมํ อปจายมาโน คือ กระทำความเป็นผู้มีความประพฤติอ่อนน้อมต่อธรรมนั้นนั่นเอง ด้วยการทำอัญชลีเป็นต้น บทว่า ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ ความว่า เป็นผู้มีธรรมเป็นธงและมีธรรมเป็นยอดธง ด้วยความเป็นไปโดยการตั้งธรรมนั้นไว้ข้างหน้าเหมือนธง ยกขึ้นเหมือนยอดธง บทว่า ธมฺมาธิปเตยฺโย คือ เป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่ เพราะความเป็นผู้มาจากธรรมที่เป็นอธิบดี และเพราะกระทำกิจทั้งปวงโดยอำนาจแห่งธรรมเท่านั้น บทว่า ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ (ทรงจัดแจงการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองอันเป็นธรรม) คือ ชื่อว่าธัมมิกา เพราะธรรมมีอยู่แก่การคุ้มครองนั้น, การรักษา การป้องกัน และการคุ้มครอง ชื่อว่า รักขาวรณคุตติ ใน ๓ อย่างนั้น ขันติเป็นต้น ชื่อว่า รักขา (การรักษา) เพราะพระดำรัสว่า "เมื่อบุคคลรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตน" คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตนอย่างไร? ด้วยขันติ ด้วยอวิหิงสา ด้วยความเป็นผู้มีเมตตาจิต ด้วยความเอ็นดู" ผ้านุ่ง ผ้าห่ม เรือน เป็นต้น ชื่อว่า อาวรณะ (การป้องกัน) การดูแลเพื่อป้องกันอุปัทวะจากโจรเป็นต้น ชื่อว่า คุตติ (การคุ้มครอง) ความว่า ย่อมจัดแจง ย่อมให้เป็นไป ย่อมตั้งไว้ ซึ่งการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองทั้งหมดนั้นเป็นอย่างดี

ඉදානි යත්ථ සා සංවිදහිතබ්බා, තං දස්සෙන්තො අන්තොජනස්මින්තිආදිමාහ. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – අන්තොජනසඞ්ඛාතං පුත්තදාරං සීලසංවරෙ පතිට්ඨාපෙන්තො වත්ථගන්ධමාලාදීනි චස්ස දදමානො සබ්බොපද්දවෙ චස්ස නිවාරයමානො ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහති නාම. ඛත්තියාදීසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – අභිසිත්තඛත්තියා භද්‍රඅස්සාජානීයාදිරතනසම්පදානෙනපි [Pg.79] උපගණ්හිතබ්බා, අනුයන්තා ඛත්තියා තෙසං අනුරූපයානවාහනසම්පදානෙනපි පරිතොසෙතබ්බා, බලකායො කාලං අනතික්කමෙත්වා භත්තවෙතනසම්පදානෙනපි අනුග්ගහෙතබ්බො, බ්‍රාහ්මණා අන්නපානවත්ථාදිනා දෙය්‍යධම්මෙන, ගහපතිකා භත්තබීජනඞ්ගලබලිබද්දාදිසම්පදානෙන, තථා නිගමවාසිනො නෙගමා ජනපදවාසිනො ච ජානපදා. සමිතපාපබාහිතපාපා පන සමණබ්‍රාහ්මණා සමණපරික්ඛාරසම්පදානෙන සක්කාතබ්බා, මිගපක්ඛිනො අභයදානෙන සමස්සාසෙතබ්බා.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงบุคคลอันเป็นที่ซึ่งการคุ้มครองนั้นพึงจัดแจง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อนฺโตชนสฺมึ (ในชนภายใน) ในบทเหล่านั้น นี้เป็นอรรถโดยสังเขป คือ (พระราชา) ผู้ทรงยังบุตรและภรรยาที่นับว่าเป็นคนภายในให้ตั้งมั่นในศีลสังวร และทรงพระราชทานวัตถุ ของหอม และระเบียบดอกไม้เป็นต้นแก่บุตรและภรรยานั้น และทรงป้องกันอุปัทวะทั้งปวงแก่บุตรและภรรยานั้น ชื่อว่าทรงจัดแจงการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองอันเป็นธรรม แม้ในหมู่กษัตริย์เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน แต่นี้เป็นข้อพิเศษ คือ กษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว พึงทรงยกย่องแม้ด้วยการพระราชทานรัตนะมีม้าอาชาไนยพันธุ์ดีเป็นต้น กษัตริย์ผู้ตามเสด็จ พึงทรงทำให้พอใจแม้ด้วยการพระราชทานยานพาหนะที่สมควรแก่กษัตริย์เหล่านั้น พลนิกาย พึงทรงอนุเคราะห์แม้ด้วยการพระราชทานภัตตาหารและค่าจ้างโดยไม่ให้ล่วงเวลา พราหมณ์ทั้งหลาย (พึงทรงอนุเคราะห์) ด้วยเทยยธรรมมีข้าว น้ำ และผ้าเป็นต้น คหบดีทั้งหลาย (พึงทรงอนุเคราะห์) ด้วยการให้ข้าวเปลือก พืชพันธุ์ ไถ และโคงานเป็นต้น ฉันนั้นเหมือนกัน ชาวนิคม ชื่อว่า เนคมะ และชาวชนบท ชื่อว่า ชานปทะ ส่วนสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันนำออกแล้ว พึงทรงสักการะด้วยการถวายสมณบริขาร เนื้อและนก พึงทรงทำให้เบาใจด้วยการให้อภัยทาน

ධම්මෙනෙව චක්කං වත්තෙතීති දසකුසලකම්මපථධම්මෙනෙව චක්කං පවත්තෙති. තං හොති චක්කං අප්පටිවත්තියන්ති තං තෙන එවං පවත්තිතං ආණාචක්කං අප්පටිවත්තියං හොති. කෙනචි මනුස්සභූතෙනාති දෙවතා නාම අත්තනා ඉච්ඡිතිච්ඡිතමෙව කරොන්ති, තස්මා තා අග්ගණ්හිත්වා ‘‘මනුස්සභූතෙනා’’ති වුත්තං. පච්චත්ථිකෙනාති පටිඅත්ථිකෙන, පටිසත්තුනාති අත්ථො. ධම්මිකොති චක්කවත්තී දසකුසලකම්මපථවසෙන ධම්මිකො, තථාගතො පන නවලොකුත්තරධම්මවසෙන. ධම්මරාජාති නවහි ලොකුත්තරධම්මෙහි මහාජනං රඤ්ජෙතීති ධම්මරාජා. ධම්මංයෙවාති නවලොකුත්තරධම්මමෙව නිස්සාය තමෙව සක්කරොන්තො තං ගරුකරොන්තො තං අපචායමානො. සොවස්ස ධම්මො අබ්භුග්ගතට්ඨෙන ධජොති ධම්මද්ධජො. සොවස්ස කෙතූති ධම්මකෙතු. තමෙව අධිපතිං ජෙට්ඨකං කත්වා විහරතීති ධම්මාධිපතෙය්‍යො. ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තින්ති ලොකියලොකුත්තරධම්මදායිකරක්ඛඤ්ච ආවරණඤ්ච ගුත්තිඤ්ච. සංවිදහතීති ඨපෙති පඤ්ඤපෙති. එවරූපන්ති තිවිධං කායදුච්චරිතං න සෙවිතබ්බං, සුචරිතං සෙවිතබ්බන්ති එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සංවිදහිත්වාති ඨපෙත්වා කථෙත්වා. ධම්මෙනෙව අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තෙතීති නවලොකුත්තරධම්මෙනෙව අසදිසං ධම්මචක්කං පවත්තෙති. තං හොති චක්කං අප්පටිවත්තියන්ති තං එවං පවත්තිතං ධම්මචක්කං එතෙසු සමණාදීසු එකෙනපි පටිවත්තෙතුං පටිබාහිතුං න සක්කා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า ธมฺเมเนว จกฺกํ วตฺเตติ (ทรงยังจักรให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น) คือ ทรงยังจักรให้เป็นไปโดยธรรมคือ กุศลกรรมบถ ๑๐ เท่านั้น บทว่า ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ (จักรนั้นเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้) คือ อาณาจักรนั้น อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้ บทว่า เกนจิ มนุสฺสภูเตน (อันใครๆ ที่เป็นมนุษย์) คือ ชื่อว่าเทวดาย่อมทำแต่สิ่งที่ตนปรารถนาแล้วๆ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงถือเอาเทวดาเหล่านั้น ตรัสว่า "มนุสฺสภูเตน" บทว่า ปจฺจตฺถิเกน (โดยข้าศึก) คือ ผู้ปรารถนาสิ่งที่ตรงกันข้าม ความว่า คือ ศัตรู บทว่า ธมฺมิโก คือ พระเจ้าจักรพรรดิชื่อว่าธัมมิกะ โดยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐ ส่วนพระตถาคต (ชื่อว่าธัมมิกะ) โดยอำนาจแห่งนวโลกุตรธรรม บทว่า ธมฺมราชา คือ ชื่อว่าธรรมราชา เพราะทรงยังมหาชนให้ยินดีด้วยโลกุตรธรรม ๙ ประการ บทว่า ธมฺมํเยว คือ ทรงอาศัยนวโลกุตรธรรมนั่นเอง สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรมนั้นนั่นเอง ธรรมนั้นนั่นเองของพระองค์ ชื่อว่าธง เพราะอรรถว่าสูงสุด ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมัทธโช ธรรมนั้นนั่นเองของพระองค์ ชื่อว่ายอดธง ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมเกตุ ทรงกระทำธรรมนั้นนั่นเองให้เป็นอธิบดี ให้เป็นใหญ่ แล้วประทับอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมาธิปเตยโย บทว่า ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ คือ การรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองที่ให้โลกิยธรรมและโลกุตรธรรม บทว่า สํวิทหติ คือ ทรงตั้งไว้ ทรงบัญญัติไว้ บทว่า เอวรูปํ คือ กายทุจริต ๓ อย่าง ไม่พึงเสพ, สุจริตพึงเสพ ดังนี้ พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ บทว่า สํวิทหิตฺวา คือ ทรงตั้งไว้แล้ว ตรัสบอกแล้ว บทว่า ธมฺเมเนว อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ (ทรงยังธรรมจักรอันยอดเยี่ยมให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น) คือ ทรงยังธรรมจักรอันไม่มีสิ่งอื่นเปรียบให้เป็นไปโดยนวโลกุตรธรรมนั่นเอง บทว่า ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ (ธรรมจักรนั้นเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้) คือ ธรรมจักรนั้น อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้วอย่างนี้ อันบุคคลผู้ใดผู้หนึ่งในหมู่สมณะเป็นต้นเหล่านี้ ไม่สามารถให้กลับ ให้ต้านทานได้ บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น

5. සචෙතනසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสเจตนสูตร

15. පඤ්චමෙ ඉසිපතනෙති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසඞ්ඛාතානං ඉසීනං ධම්මචක්කප්පවත්තනත්ථාය චෙව උපොසථකරණත්ථාය ච ආගන්ත්වා පතනෙ, සන්නිපාතට්ඨානෙති අත්ථො. පදනෙතිපි පාඨො, අයමෙව අත්ථො. මිගදායෙති [Pg.80] මිගානං අභයත්ථාය දින්නෙ. ඡහි මාසෙහි ඡාරත්තූනෙහීති සො කිර රඤ්ඤා ආණත්තදිවසෙයෙව සබ්බූපකරණානි සජ්ජෙත්වා අන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ගාමද්වාරගාමමජ්ඣදෙවකුලසුසානාදීසු ඨිතරුක්ඛෙ චෙව ඣාමපතිතසුක්ඛරුක්ඛෙ ච විවජ්ජෙත්වා සම්පන්නපදෙසෙ ඨිතෙ සබ්බදොසවිවජ්ජිතෙ නාභිඅරනෙමීනං අනුරූපෙ රුක්ඛෙ ගහෙත්වා තං චක්කං අකාසි. තස්ස රුක්ඛෙ විචිනිත්වා ගණ්හන්තස්ස චෙව කරොන්තස්ස ච එත්තකො කාලො වීතිවත්තො. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡහි මාසෙහි ඡාරත්තූනෙහී’’ති. නානාකරණන්ති නානත්තං. නෙසන්ති න එසං. අත්ථෙසන්ති අත්ථි එසං. අභිසඞ්ඛාරස්ස ගතීති පයොගස්ස ගමනං. චිඞ්ගුලායිත්වාති පරිබ්භමිත්වා. අක්ඛාහතං මඤ්ඤෙති අක්ඛෙ පවෙසෙත්වා ඨපිතමිව.

๑๕. ในปัญจมสูตร บทว่า อิสิปตเน ความว่า เป็นที่ลงมา เป็นที่ประชุมของท่านผู้แสวงหาคุณคือศีลและสมาธิเป็นต้น ผู้ได้นามว่าพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า เพื่อประโยชน์แก่การยังธรรมจักรให้เป็นไป และเพื่อประโยชน์แก่การทำอุโบสถ ก็มีปาฐะว่า ปทเน บ้าง ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนี้. บทว่า มิคทาเย คือ ในที่อันเขาให้เพื่อความไม่มีภัยแก่หมู่เนื้อ. บทว่า ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหิ ความว่า ได้ยินว่า นายช่างทำล้อนั้น ในวันที่พระราชาทรงรับสั่งนั่นเอง ได้ตระเตรียมอุปกรณ์ทั้งปวงแล้ว พร้อมกับพวกอันเตวาสิกเข้าไปสู่ป่า เว้นต้นไม้ที่ตั้งอยู่ที่ประตูบ้าน กลางบ้าน เทวสถาน และป่าช้าเป็นต้น และเว้นต้นไม้ที่ถูกไฟไหม้ ต้นไม้ที่ล้มเอง และต้นไม้แห้ง แล้วเลือกเอาต้นไม้ที่ตั้งอยู่ในภูมิประเทศที่สมบูรณ์ ปราศจากโทษทั้งปวง เหมาะสมแก่ดุม กำ และกง แล้วได้ทำล้อนั้น. กาลประมาณเท่านี้ ได้ล่วงไปแล้วแก่นายช่างทำล้อนั้นผู้เลือกหาและเก็บเอาต้นไม้และผู้กำลังทำอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – “ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหิ” (สำเร็จด้วยหกเดือนหย่อนหกราตรี). บทว่า นานากรณํ คือ ความแตกต่าง. บทว่า เนสํ คือ น เอสํ (ไม่มีแก่ล้อทั้งสองนั้น). บทว่า อตฺเถสํ คือ อตฺถิ เอสํ (มีอยู่แก่ล้อทั้งสองนั้น). บทว่า อภิสงฺขารสฺส คติ คือ ความเป็นไปแห่งการปรุงแต่ง. บทว่า จิงฺคุลายิตฺวา คือ หมุนไป. บทว่า อกฺขาหตํ มญฺเญ คือ (ข้าพเจ้า) เข้าใจว่า ประหนึ่งสอดเข้าไว้ในเพลาแล้วตั้งไว้.

සදොසාති සගණ්ඩා උණ්ණතොණතට්ඨානයුත්තා. සකසාවාති පූතිසාරෙන චෙව ඵෙග්ගුනා ච යුත්තා. කායවඞ්කාතිආදීනි කායදුච්චරිතාදීනං නාමානි. එවං පපතිතාති එවං ගුණපතනෙන පතිතා. එවං පතිට්ඨිතාති එවං ගුණෙහි පතිට්ඨිතා. තත්ථ ලොකියමහාජනා පපතිතා නාම, සොතාපන්නාදයො පතිට්ඨිතා නාම. තෙසුපි පුරිමා තයො කිලෙසානං සමුදාචාරක්ඛණෙ පපතිතා නාම, ඛීණාසවා පන එකන්තෙනෙව පතිට්ඨිතා නාම. තස්මාති යස්මා අප්පහීනකායවඞ්කාදයො පපතන්ති, පහීනකායවඞ්කාදයො පතිට්ඨහන්ති, තස්මා. කායවඞ්කාදීනං පන එවං පහානං වෙදිතබ්බං – පාණාතිපාතො අදින්නාදානං මිච්ඡාචාරො මුසාවාදො පිසුණාවාචා මිච්ඡාදිට්ඨීති ඉමෙ තාව ඡ සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, ඵරුසාවාචා බ්‍යාපාදොති ද්වෙ අනාගාමිමග්ගෙන, අභිජ්ඣා සම්ඵප්පලාපොති ද්වෙ අරහත්තමග්ගෙනාති.

บทว่า สโทสา คือ มีปุ่ม มีตา ประกอบด้วยที่สูงๆ ต่ำๆ. บทว่า สกสาฬา คือ ประกอบด้วยแก่นที่ผุและกระพี้. บทว่า กายวงฺกาทีนิ เป็นชื่อของกายทุจริตเป็นต้น. บทว่า เอวํ ปปติตา คือ ตกไปแล้วด้วยการตกไปแห่งคุณอย่างนี้. บทว่า เอวํ ปฏิฏฺฐิตา คือ ตั้งมั่นแล้วด้วยคุณอย่างนี้. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น มหาชนที่เป็นโลกีย์ ชื่อว่าผู้ตกไป, พระโสดาบันเป็นต้น ชื่อว่าผู้ตั้งมั่นแล้ว. แม้ในพระอริยบุคคลเหล่านั้น สามท่านแรก ชื่อว่าผู้ตกไปในขณะที่กิเลสเกิดขึ้น, ส่วนพระขีณาสพ ชื่อว่าผู้ตั้งมั่นแล้วโดยส่วนเดียวแท้. บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่บุคคลผู้ยังละกายวังกะเป็นต้นไม่ได้ ย่อมตกไป, บุคคลผู้ละกายวังกะเป็นต้นได้แล้ว ย่อมตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น. พึงทราบการละกายวังกะเป็นต้นอย่างนี้ คือ เบื้องต้น ธรรม ๖ ประการเหล่านี้ คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน มิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา มิจฉาทิฏฐิ ย่อมถูกละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, ธรรม ๒ ประการ คือ ผรุสวาจา พยาบาท (ย่อมถูกละได้) ด้วยอนาคามิมรรค, ธรรม ๒ ประการ คือ อภิชฌา สัมผัปปลาปะ (ย่อมถูกละได้) ด้วยอรหัตตมรรค.

6. අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอปัณณกสูตร

16. ඡට්ඨෙ අපණ්ණකපටිපදන්ති අවිරද්ධපටිපදං එකංසපටිපදං නිය්‍යානිකපටිපදං කාරණපටිපදං සාරපටිපදං මණ්ඩපටිපදං අපච්චනීකපටිපදං අනුලොමපටිපදං ධම්මානුධම්මපටිපදං පටිපන්නො හොති, න තක්කග්ගාහෙන වා නයග්ගාහෙන වා. එවං ගහෙත්වා පටිපන්නො හි භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා මනුස්සදෙවනිබ්බානසම්පත්තීහි හායති පරිහායති, අපණ්ණකපටිපදං [Pg.81] පටිපන්නො පන තාහි සම්පත්තීහි න පරිහායති. අතීතෙ කන්තාරද්ධානමග්ගං පටිපන්නෙසු ද්වීසු සත්ථවාහෙසු යක්ඛස්ස වචනං ගහෙත්වා බාලසත්ථවාහො සද්ධිං සත්ථෙන අනයබ්‍යසනං පත්තො, යක්ඛස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා ‘‘උදකදිට්ඨට්ඨානෙ උදකං ඡඩ්ඩෙස්සාමා’’ති සත්ථකෙ සඤ්ඤාපෙත්වා මග්ගං පටිපන්නො පණ්ඩිතසත්ථවාහො විය. යං සන්ධාය වුත්තං –

๑๖. ในฉัฏฐสูตร บทว่า อปณฺณกปฏิปทํ คือ ชื่อว่าดำเนินไปสู่ปฏิปทาที่ไม่ผิดพลาด ปฏิปทาที่เป็นส่วนเดียว ปฏิปทาที่เป็นทางออก (จากวัฏฏะ) ปฏิปทาที่เป็นเหตุ ปฏิปทาที่เป็นสาระ ปฏิปทาที่ผ่องใส ปฏิปทาที่ไม่เป็นข้าศึก ปฏิปทาที่คล้อยตาม ปฏิปทาที่เป็นไปตามธรรมสมควรแก่ธรรม, ไม่ใช่ดำเนินไปด้วยการยึดถือตามความตรึก หรือด้วยการยึดถือตามนัย. จริงอยู่ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกา ผู้ยึดถืออย่างนั้นแล้วปฏิบัติ ย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมรอบจากสมบัติคือมนุษย์ เทวดา และนิพพาน, ส่วนผู้ดำเนินไปสู่อปัณณกปฏิปทา ย่อมไม่เสื่อมจากสมบัติเหล่านั้น. เปรียบเหมือนในอดีต ในบรรดานายกองเกวียนสองพวกผู้เดินทางไกลในกันดาร นายกองเกวียนผู้โง่เขลาเชื่อคำของยักษ์ ได้ถึงความพินาศฉิบหายพร้อมกับกองเกวียน, (ส่วนผู้ดำเนินไปสู่อปัณณกปฏิปทา) เปรียบเหมือนนายกองเกวียนผู้เป็นบัณฑิต ไม่เชื่อคำของยักษ์ ให้พวกกองเกวียนน้อยเข้าใจว่า “เราจักทิ้งน้ำในที่ที่เห็นน้ำ” แล้วดำเนินไปตามทาง. ซึ่งท่านหมายถึงแล้วกล่าวว่า –

‘‘අපණ්ණකං ඨානමෙකෙ, දුතියං ආහු තක්කිකා;

එතදඤ්ඤාය මෙධාවී, තං ගණ්හෙ යදපණ්ණක’’න්ති. (ජා. 1.1.1);

“ชนพวกหนึ่งยึดถือฐานะที่ไม่ผิดพลาด, (ส่วน) พวกนักตรึกกล่าว (ฐานะ) ที่สอง; ผู้มีปัญญารู้เรื่องนั้นแล้ว พึงยึดถือฐานะที่ไม่ผิดพลาดนั้น” ดังนี้.

යොනි චස්ස ආරද්ධා හොතීති එත්ථ යොනීති ඛන්ධකොට්ඨාසස්සපි කාරණස්සපි පස්සාවමග්ගස්සපි නාමං. ‘‘චතස්සො ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, යොනියො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.152) හි ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනි නාම. ‘‘යොනි හෙසා භූමිජ ඵලස්ස අධිගමායා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.226) කාරණං. ‘‘න චාහං බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි, යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති (ම. නි. 2.457; ධ. ප. 396) ච ‘‘තමෙනං කම්මජවාතා නිවත්තිත්වා උද්ධංපාදං අධොසිරං සම්පරිවත්තෙත්වා මාතු යොනිමුඛෙ සම්පටිපාදෙන්තී’’ති ච ආදීසු පස්සාවමග්ගො. ඉධ පන කාරණං අධිප්පෙතං. ආරද්ධාති පග්ගහිතා පරිපුණ්ණා.

ในบทว่า โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ นี้ คำว่า โยนิ เป็นชื่อของส่วนแห่งขันธ์ก็ได้ ของเหตุการณ์ก็ได้ ของช่องปัสสาวะก็ได้. จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า “สารีบุตร โยนิเหล่านี้มี ๔ อย่างแล” ส่วนแห่งขันธ์ ชื่อว่า โยนิ. ในบทเป็นต้นว่า “ภูมิชะ นี้เป็นเหตุเพื่อบรรลุผล” เหตุ (ชื่อว่า โยนิ). ในบทเป็นต้นว่า “เราไม่เรียกบุคคลผู้เกิดจากโยนิ มีกำเนิดจากมารดาว่าเป็นพราหมณ์” และ “ลมเกิดแต่กรรมพลิกทารกนั้นให้กลับเท้าขึ้นเบื้องบน ศีรษะลงเบื้องล่าง แล้วนำมาสู่ปากช่องคลอดของมารดา” ช่องปัสสาวะ (ชื่อว่า โยนิ). แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาเหตุ. บทว่า อารทฺธา คือ อันประคองไว้แล้ว, อันบริบูรณ์แล้ว.

ආසවානං ඛයායාති එත්ථ ආසවන්තීති ආසවා, චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපි සන්දන්ති පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. ධම්මතො යාව ගොත්‍රභු, ඔකාසතො යාව භවග්ගා සවන්තීති වා ආසවා, එතෙ ධම්මෙ එතඤ්ච ඔකාසං අන්තොකරිත්වා පවත්තන්තීති අත්ථො. අන්තොකරණත්ථො හි අයං ආකාරො. චිරපාරිවාසියට්ඨෙන මදිරාදයො ආසවා, ආසවා වියාතිපි ආසවා. ලොකස්මිම්පි හි චිරපාරිවාසිකා මදිරාදයො ආසවාති වුච්චන්ති, යදි ච චිරපාරිවාසියට්ඨෙන ආසවා, එතෙයෙව භවිතුමරහන්ති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය, ඉතො පුබ්බෙ අවිජ්ජා නාහොසී’’තිආදි (අ. නි. 10.61). ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං සවන්ති පසවන්තීතිපි ආසවා. පුරිමානි චෙත්ථ නිබ්බචනානි යත්ථ කිලෙසා ආසවාති ආගච්ඡන්ති, තත්ථ යුජ්ජන්ති, පච්ඡිමං කම්මෙපි. න කෙවලඤ්ච කම්මකිලෙසායෙව ආසවා, අපිච ඛො නානප්පකාරා උපද්දවාපි. සුත්තෙසු හි ‘‘නාහං, චුන්ද, දිට්ඨධම්මිකානංයෙව ආසවානං සංවරාය ධම්මං [Pg.82] දෙසෙමී’’ති (දී. නි. 3.182) එත්ථ විවාදමූලභූතා කිලෙසා ආසවාති ආගතා.

ในบทว่า อาสวานํ ขยาย นี้ พึงทราบความดังนี้ ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไป เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า อาสวะ, อธิบายว่า ย่อมไหลไป ย่อมเป็นไปจากจักขุทวารเป็นต้น... จนถึงมโนทวาร. หรืออีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไปโดยสภาวะจนถึงโคตรภูภูมิ โดยโอกาสจนถึงภวัคคพรหม เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) ชื่อว่า อาสวะ, ความว่า ย่อมเป็นไปโดยกระทำธรรมเหล่านั้นและโอกาสนั้นไว้ภายใน. จริงอยู่ อา-อักษรนี้ มีอรรถว่ากระทำไว้ภายใน. สุราเป็นต้น ชื่อว่า อาสวะ เพราะมีอรรถว่าหมักดองไว้นาน, (ธรรมเหล่าใด) เป็นประดุจอาสวะ เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า อาสวะ. จริงอยู่ แม้ในโลก สุราเป็นต้นที่หมักดองไว้นาน เขาก็เรียกว่า อาสวะ, และถ้าชื่อว่า อาสวะ เพราะมีอรรถว่าหมักดองไว้นาน ก็ควรจะเป็นได้แต่ธรรม ๓ อย่างเหล่านี้เท่านั้น (คือ โลภะ ทิฏฐิ โมหะ). และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า – “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งอวิชชาย่อมไม่ปรากฏว่า ก่อนแต่นี้อวิชชาไม่มี” เป็นต้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง (ธรรมเหล่าใด) ย่อมไหลไป คือยังทุกข์ในสงสารอันยาวนานให้เกิด เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า อาสวะ. ในบรรดาวิเคราะห์เหล่านั้น วิเคราะห์สองบทแรก ย่อมเหมาะสมในที่ใดที่กิเลสมาในชื่อว่า อาสวะ, วิเคราะห์บทหลังเหมาะสมแม้ในกรรม. และมิใช่เพียงกรรมและกิเลสเท่านั้นชื่อว่า อาสวะ, แต่โดยที่แท้ อุปัทวะต่างๆ ก็ (ชื่อว่า อาสวะ) ด้วย. จริงอยู่ ในพระสูตรทั้งหลาย ในบทว่า “จุนทะ เราไม่ได้แสดงธรรมเพื่อสังวรอาสวะที่เป็นไปในทิฏฐธรรมอย่างเดียว” นี้ กิเลสอันเป็นมูลแห่งวิวาทย่อมมาในชื่อว่า อาสวะ.

‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො;

යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍යං, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ;

තෙ මය්හං ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36) –

“อาสวะเหล่าใดที่ทำให้เราพึงเข้าถึงความเป็นเทวดา หรือเป็นคนธรรพ์ผู้ไปในอากาศได้, อาสวะเหล่าใดที่ทำให้เราพึงเข้าถึงความเป็นยักษ์ หรือพึงเข้าถึงความเป็นมนุษย์ได้, อาสวะเหล่านั้นของเราสิ้นแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ทำให้ปราศจากแล้ว” ดังนี้ (อํ. จตุกฺก. ๔/๓๖) –

එත්ථ තෙභූමකං ච කම්මං අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා. ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39; අ. නි. 2.202-230) එත්ථ පරූපවාදවිප්පටිසාරවධබන්ධාදයො චෙව අපායදුක්ඛභූතා ච නානප්පකාරා උපද්දවා.

ในคาถานั้น (อาสวะ ได้แก่) กรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ และอกุศลธรรมที่เหลือ. ในบาลีว่า “เพื่อความสังวรต่ออาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรม เพื่อความกำจัดอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในสัมปรายภพ” ดังนี้ (ปารา. ๓๙; อํ. ทุก. ๒๐/๒๐๒-๒๓๐) (อาสวะ ได้แก่) อุปัทวะมีประการต่างๆ คือ การถูกผู้อื่นว่าร้าย ความเดือดร้อนใจ การฆ่า การจองจำ เป็นต้น และอุปัทวะที่เป็นทุกข์ในอบาย.

තෙ පනෙතෙ ආසවා යත්ථ යථා ආගතා, තත්ථ තථා වෙදිතබ්බා. එතෙ හි විනයෙ තාව ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39; අ. නි. 2.202-230) ද්වෙධා ආගතා. සළායතනෙ ‘‘තයො මෙ, ආවුසො, ආසවා කාමාසවො භවාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති (සං. නි. 4.321) තිධා ආගතා. අඤ්ඤෙසු ච සුත්තන්තෙසු (චූළනි. ජතුකණ්ණිමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 69; පටි. ම. 1.107) අභිධම්මෙ (ධ. ස. 1102-1106; විභ. 937) ච තෙයෙව දිට්ඨාසවෙන සහ චතුධා ආගතා. නිබ්බෙධිකපරියායෙන ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා නිරයගාමිනියා, අත්ථි ආසවා තිරච්ඡානයොනිගාමිනියා, අත්ථි ආසවා පෙත්තිවිසයගාමිනියා, අත්ථි ආසවා මනුස්සලොකගාමිනියා, අත්ථි ආසවා දෙවලොකගාමිනියා’’ති (අ. නි. 6.63) පඤ්චධා ආගතා. කම්මමෙව චෙත්ථ ආසවාති වුත්තං. ඡක්කනිපාතෙ ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා සංවරාපහාතබ්බා’’තිආදිනා (අ. නි. 6.58) නයෙන ඡධා ආගතා. සබ්බාසවපරියායෙ (ම. නි. 1.14 ආදයො) තෙයෙව දස්සනෙන පහාතබ්බෙහි සද්ධිං සත්තධා ආගතා. ඉධ පන අභිධම්මනයෙන චත්තාරො ආසවා අධිප්පෙතාති වෙදිතබ්බා.

ก็อาสวะเหล่านั้นมาแล้วในที่ใดๆ อย่างไรๆ พึงทราบในที่นั้นๆ อย่างนั้นๆ. จริงอยู่ อาสวะเหล่านั้นมาแล้วโดย ๒ นัย ในพระวินัยก่อนว่า “เพื่อความสังวรต่ออาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรม เพื่อความกำจัดอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในสัมปรายภพ” ดังนี้ (ปารา. ๓๙; อํ. ทุก. ๒๐/๒๐๒-๒๓๐). มาแล้วโดย ๓ นัย ในสฬายตนวรรคว่า “ดูก่อนอาวุโส อาสวะ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ” ดังนี้ (สํ. สฬา. ๑๘/๓๒๑). และมาแล้วโดย ๔ นัย พร้อมกับทิฏฐาสวะ ในพระสูตรอื่นๆ (ขุ. จูฬนิ. ชตุกัณณีมาณวปุจฉานิทเทส ๓๐/๖๙; ขุ. ปฏิ. ๓๑/๑๐๗) และในพระอภิธรรม (อภิ. สํ. ๓๔/๑๑๐๒-๑๑๐๖; อภิ. วิ. ๓๕/๙๓๗) ก็เช่นกัน. มาแล้วโดย ๕ นัย โดยนิพเพธิกปริยายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่นำไปสู่นรกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่กำเนิดเดรัจฉานมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เปรตวิสัยมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่มนุษยโลกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เทวโลกมีอยู่” ดังนี้ (อํ. ฉกฺก. ๒๒/๖๓). และในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวว่ากรรมเท่านั้นเป็นอาสวะ. มาแล้วโดย ๖ นัย ในฉักกนิบาต ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยความสังวรมีอยู่” ดังนี้ (อํ. ฉกฺก. ๒๒/๕๘). มาแล้วโดย ๗ นัย ในสัพพาสวปริยาย (ม. มู. ๑๒/๑๔ เป็นต้น) พร้อมกับอาสวะที่พึงละด้วยทัสสนะ. แต่ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า ท่านประสงค์เอาอาสวะ ๔ อย่างตามนัยแห่งพระอภิธรรม.

ඛයායාති එත්ථ පන ආසවානං සරසභෙදොපි ඛීණාකාරොපි මග්ගඵලනිබ්බානානිපි ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුච්චති. ‘‘යො ආසවානං ඛයො වයො භෙදො පරිභෙදො අනිච්චතා අන්තරධාන’’න්ති එත්ථ හි ආසවානං සරසභෙදො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. ‘‘ජානතො අහං, භික්ඛවෙ, පස්සතො [Pg.83] ආසවානං ඛයං වදාමී’’ති (ම. නි. 1.15; සං. නි. 2.23; ඉතිවු. 102) එත්ථ ආසවප්පහානං ආසවානං අච්චන්තක්ඛයො අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො.

แต่ในบทว่า ขยาย นี้ แม้ความแตกสลายไปตามสภาวะของอาสวะ แม้อาการที่สิ้นไป แม้มรรค ผล และนิพพาน ก็เรียกว่า “อาสวักขยะ”. จริงอยู่ ในบาลีว่า “ความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแตก ความทำลาย ความไม่เที่ยง ความอันตรธานไปแห่งอาสวะเหล่าใด” ดังนี้ ท่านกล่าวความแตกสลายไปตามสภาวะของอาสวะว่า “อาสวักขยะ”. ในบาลีว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเมื่อรู้ เมื่อเห็น จึงกล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” ดังนี้ (ม. มู. ๑๒/๑๕; สํ. นิ. ๑๖/๒๓; ขุ. อิติ. ๒๕/๑๐๒) ท่านกล่าวการละอาสวะ ความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ความไม่เกิดขึ้น อาการที่สิ้นไป ความไม่มีแห่งอาสวะว่า “อาสวักขยะ”.

‘‘සෙඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො;

ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති. (ඉතිවු. 62) –

“พระเสขะผู้กำลังศึกษา ผู้ดำเนินตามมรรคอันตรง ย่อมมีญาณในความสิ้นไปเป็นเบื้องแรก หลังจากนั้นอรหัตตผลญาณจึงเกิดขึ้นในลำดับถัดไป” ดังนี้ (ขุ. อิติ. ๒๕/๖๒) –

එත්ථ මග්ගො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති (ම. නි. 1.438) එත්ථ ඵලං.

ในคาถานั้น ท่านกล่าวอริยมรรคว่า “อาสวักขยะ”. ในบาลีว่า “บุคคลชื่อว่าเป็นสมณะเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” ดังนี้ (ม. มู. ๑๒/๔๓๘) (อาสวักขยะ ได้แก่) ผล.

‘‘පරවජ්ජානුපස්සිස්ස, නිච්චං උජ්ඣානසඤ්ඤිනො;

ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති. (ධ. ප. 253) –

“อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลผู้คอยมองหาโทษของผู้อื่น ผู้มีความสำคัญว่าควรติเตียนอยู่เป็นนิตย์ บุคคลนั้นอยู่ห่างไกลจากความสิ้นไปแห่งอาสวะ” ดังนี้ (ขุ. ธ. ๒๕/๒๕๓) –

එත්ථ නිබ්බානං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඵලං සන්ධාය ‘‘ආසවානං ඛයායා’’ති ආහ, අරහත්තඵලත්ථායාති අත්ථො.

ในคาถานั้น (อาสวักขยะ ได้แก่) นิพพาน. แต่ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงผล ตรัสว่า “เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” อธิบายว่า เพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล.

ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරොති මනච්ඡට්ඨෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරො. භොජනෙ මත්තඤ්ඤූති භොජනස්මිං පමාණඤ්ඤූ, පටිග්ගහණපරිභොගපච්චවෙක්ඛණමත්තං ජානාති පජානාතීති අත්ථො. ජාගරියං අනුයුත්තොති රත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා පඤ්චසු කොට්ඨාසෙසු ජාගරණභාවං අනුයුත්තො, ජාගරණෙයෙව යුත්තප්පයුත්තොති අත්ථො.

บทว่า อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร ความว่า เป็นผู้มีทวารอันปิดแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖. บทว่า โภชเน มตฺตญฺญู ความว่า เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ อธิบายว่า ย่อมรู้ ย่อมรู้ทั่วถึงประมาณในการรับ การบริโภค และการพิจารณา. บทว่า ชาคริยํ อนุยุตฺโต ความว่า แบ่งกลางคืนและกลางวันออกเป็น ๖ ส่วนแล้ว ประกอบความเป็นผู้ตื่นอยู่ใน ๕ ส่วน อธิบายว่า ประกอบตนอย่างยิ่งในความตื่นนั่นเทียว.

එවං මාතිකං ඨපෙත්වා ඉදානි තමෙව ඨපිතපටිපාටියා විභජන්තො කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූතිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛුනා රූපං දිස්වාතිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.15) විත්ථාරිතො, තථා පටිසඞ්ඛා යොනිසො ආහාරං ආහාරෙති නෙව දවායාතිආදීනං (විසුද්ධි. 1.18). ආවරණීයෙහි ධම්මෙහීති පඤ්චහි නීවරණෙහි ධම්මෙහි. නීවරණානි හි චිත්තං ආවරිත්වා තිට්ඨන්ති, තස්මා ආවරණීයා ධම්මාති වුච්චන්ති. සීහසෙය්‍යං කප්පෙතීති සීහො විය සෙය්‍යං කප්පෙති. පාදෙ පාදං අච්චාධායාති වාමපාදං දක්ඛිණපාදෙ අතිආධාය. සමං ඨපිතෙ හි පාදෙ ජාණුකෙන ජාණුකං ගොප්ඵකෙන ච ගොප්ඵකං ඝටීයති, තතො වෙදනා උට්ඨහන්ති. තස්මා තස්ස දොසස්ස පරිවජ්ජනත්ථං ථොකං අතික්කමිත්වා එස පාදං ඨපෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘පාදෙ පාදං අච්චාධායා’’ති.

ครั้นทรงตั้งมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกมาติกานั้นตามลำดับที่ทรงตั้งไว้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กถญฺจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุ...เป็นอย่างไร). ในบทเหล่านั้น เนื้อความแห่งบทเป็นต้นว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา (เห็นรูปด้วยจักษุ) ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. ๑/๑๕) และเนื้อความแห่งบทเป็นต้นว่า ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ เนว ทวาย (ย่อมพิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อเล่น) ก็เช่นกัน (วิสุทฺธิ. ๑/๑๘). บทว่า อาวรณิเยหิ ธมฺเมหิ ความว่า จากธรรมคือนิวรณ์ ๕. จริงอยู่ นิวรณ์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่โดยปิดกั้นจิตไว้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า อาวรณียธรรม. บทว่า สีหเสยฺยํ กปฺเปติ ความว่า ย่อมสำเร็จการนอนเหมือนราชสีห์. บทว่า ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย ความว่า วางเท้าซ้อนเหลื่อมเท้า คือวางเท้าซ้ายไว้บนเท้าขวา. จริงอยู่ เมื่อวางเท้าเสมอกัน เข่าย่อมกระทบเข่า และตาตุ่มย่อมกระทบตาตุ่ม จากนั้นเวทนาก็เกิดขึ้น. ฉะนั้น เพื่อจะเว้นโทษนั้น ภิกษุนี้จึงวางเท้าให้เหลื่อมกันเล็กน้อย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – “ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย” (วางเท้าซ้อนเหลื่อมเท้า).

සතො [Pg.84] සම්පජානොති සතියා චෙව සම්පජඤ්ඤෙන ච සමන්නාගතො. කථං පනෙස නිද්දායන්තො සතො සම්පජානො නාම හොතීති? පුරිමප්පවත්තිවසෙන. අයං හි චඞ්කමෙ චඞ්කමන්තො නිද්දාය ඔක්කමනභාවං ඤත්වා පවත්තමානං කම්මට්ඨානං ඨපෙත්වා මඤ්චෙ වා ඵලකෙ වා නිපන්නො නිද්දං උපගන්ත්වා පුන පබුජ්ඣමානො කම්මට්ඨානං ඨිතට්ඨානෙ ගණ්හන්තොයෙව පබුජ්ඣති. තස්මා නිද්දායන්තොපි සතො සම්පජානො නාම හොති. අයං තාව මූලකම්මට්ඨානෙ නයොව. පරිග්ගහකම්මට්ඨානවසෙනාපි පනෙස සතො සම්පජානො නාම හොති. කථං? අයං හි චඞ්කමන්තො නිද්දාය ඔක්කමනභාවං ඤත්වා පාසාණඵලකෙ වා මඤ්චෙ වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන නිපජ්ජිත්වා පච්චවෙක්ඛති – ‘‘අචෙතනො කායො අචෙතනෙ මඤ්චෙ පතිට්ඨිතො, අචෙතනො මඤ්චො අචෙතනාය පථවියා, අචෙතනා පථවී අචෙතනෙ උදකෙ, අචෙතනං උදකං අචෙතනෙ වාතෙ, අචෙතනො වාතො අචෙතනෙ ආකාසෙ පතිට්ඨිතො. තත්ථ ආකාසම්පි ‘අහං වාතං උක්ඛිපිත්වා ඨිත’න්ති න ජානාති, වාතොපි ‘අහං ආකාසෙ පතිට්ඨිතො’ති න ජානාති. තථා වාතො න ජානාති. ‘අහං උදකං උක්ඛිපිත්වා ඨිතො’ති…පෙ… මඤ්චො න ජානාති, ‘අහං කායං උක්ඛිපිත්වා ඨිතො’ති, කායො න ජානාති ‘අහං මඤ්චෙ පතිට්ඨිතො’ති. න හි තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගො වා සමන්නාහාරො වා මනසිකාරො වා චෙතනා වා පත්ථනා වා අත්ථී’’ති. තස්ස එවං පච්චවෙක්ඛතො තං පච්චවෙක්ඛණචිත්තං භවඞ්ගෙ ඔතරති. එවං නිද්දායන්තොපි සතො සම්පජානො නාම හොතීති.

บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติและสัมปชัญญะ. ถามว่า ก็โยคีบุคคลนี้ เมื่อหลับอยู่ จะชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะได้อย่างไร? ตอบว่า ด้วยอำนาจกรรมฐานที่ให้เป็นไปก่อน. จริงอยู่ โยคีบุคคลนี้ เมื่อจงกรมอยู่ในที่จงกรม ทราบภาวะที่ความง่วงครอบงำแล้ว วางกรรมฐานที่กำลังเป็นไปอยู่ นอนลงบนเตียงหรือบนแผ่นกระดาน เข้าถึงความหลับแล้ว เมื่อตื่นขึ้นอีก ก็ย่อมตื่นขึ้นพร้อมกับจับกรรมฐานในที่ที่ตั้งอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อหลับอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ. นี้เป็นนัยในมูลกรรมฐานก่อน. อนึ่ง โยคีบุคคลนี้ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ แม้ด้วยอำนาจแห่งปริคคหกรรมฐาน (กรรมฐานที่กำหนดเฉพาะ). อย่างไร? จริงอยู่ โยคีบุคคลนี้ เมื่อจงกรมอยู่ ทราบภาวะที่ความง่วงครอบงำแล้ว นอนตะแคงเบื้องขวาบนแผ่นหินหรือบนเตียงแล้ว ย่อมพิจารณาว่า “กายที่ไม่มีเจตนา ตั้งอยู่บนเตียงที่ไม่มีเจตนา, เตียงที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) บนแผ่นดินที่ไม่มีเจตนา, แผ่นดินที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) ในน้ำที่ไม่มีเจตนา, น้ำที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) ในลมที่ไม่มีเจตนา, ลมที่ไม่มีเจตนา ตั้งอยู่ในอากาศที่ไม่มีเจตนา. ในสิ่งเหล่านั้น แม้อากาศก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งลม ตั้งอยู่’, แม้ลมก็ไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในอากาศ’. ฉันใด ลมก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งน้ำ ตั้งอยู่’...ฯลฯ... เตียงก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งกาย ตั้งอยู่’, กายก็ไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่บนเตียง’. จริงอยู่ การนึกถึงกันและกันก็ดี การใส่ใจก็ดี การทำไว้ในใจก็ดี เจตนาก็ดี ความปรารถนาก็ดี ของสิ่งเหล่านั้น หามิได้”. เมื่อโยคีบุคคลนั้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ ปัจจเวกขณจิตนั้นย่อมหยั่งลงสู่ภวังค์. ด้วยเหตุนี้ แม้เมื่อหลับอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ.

උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වාති ‘‘එත්තකං ඨානං ගතෙ චන්දෙ වා තාරකාය වා උට්ඨහිස්සාමී’’ති උට්ඨානකාලපරිච්ඡෙදිකං සඤ්ඤං මනසිකරිත්වා, චිත්තෙ ඨපෙත්වාති අත්ථො. එවං කරිත්වා සයිතො හි යථාපරිච්ඡින්නෙයෙව කාලෙ උට්ඨහති.

บทว่า อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา ความว่า ทำไว้ในใจซึ่งอุฏฐานสัญญา คือ สัญญาที่กำหนดเวลาลุกขึ้นว่า “เมื่อดวงจันทร์หรือดวงดาวไปถึงที่ประมาณเท่านี้ เราจักลุกขึ้น” ดังนี้แล้ว ตั้งไว้ในใจ. จริงอยู่ ภิกษุทำอย่างนี้แล้วนอน ย่อมลุกขึ้นได้ในเวลาตามที่กำหนดไว้นั่นเอง.

7. අත්තබ්‍යාබාධසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอัตตพยาพาธสูตร

17. සත්තමෙ අත්තබ්‍යාබාධායාති අත්තදුක්ඛාය. පරබ්‍යාබාධායාති පරදුක්ඛාය. කායසුචරිතන්තිආදීනි පුබ්බභාගෙ දසකුසලකම්මපථවසෙන ආගතානි, උපරි පන යාව අරහත්තා අවාරිතානෙව.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตพฺยาพาธาย ความว่า เพื่อความทุกข์ของตน. บทว่า ปรพฺยาพาธาย ความว่า เพื่อความทุกข์ของผู้อื่น. บทว่า กายสุจริตํ เป็นต้น ในเบื้องต้น มาด้วยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐, แต่ในเบื้องปลาย (มา) โดยไม่ได้ห้ามไว้จนถึงพระอรหัต.

8. දෙවලොකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาเทวโลกสูตร

18. අට්ඨමෙ [Pg.85] අට්ටීයෙය්‍යාථාති අට්ටා පීළිතා භවෙය්‍යාථ. හරායෙය්‍යාථාති ලජ්ජෙය්‍යාථ. ජිගුච්ඡෙය්‍යාථාති ගූථෙ විය තස්මිං වචනෙ සඤ්ජාතජිගුච්ඡා භවෙය්‍යාථ. ඉති කිරාති එත්ථ ඉතීති පදසන්ධිබ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතා, කිරාති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො. දිබ්බෙන කිර ආයුනා අට්ටීයථාති එවමස්ස සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පගෙව ඛො පනාති පඨමතරංයෙව.

๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อฏฺฏีเยยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงเป็นผู้ถูกเบียดเบียน ถูกบีบคั้น. บทว่า หราเยยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงละอาย. บทว่า ชิคุจฺเฉยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงเป็นผู้เกิดความรังเกียจในคำนั้น เหมือนรังเกียจในอุจจาระ. ในบทว่า อิติ กิร นี้ บทว่า อิติ เป็นนิบาต (ใช้) เพื่อความสละสลวยของบทสนธิและพยัญชนะ, บทว่า กิร เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. พึงทราบความเชื่อมโยงของบทนั้นอย่างนี้ว่า ท่านทั้งหลายจงเบื่อหน่ายอายุทิพย์เถิด ดังได้ยินมา. บทว่า ปเคว โข ปน ความว่า ก่อนอื่นทีเดียว.

9. පඨමපාපණිකසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมปาปณิกสูตร

19. නවමෙ පාපණිකොති ආපණිකො, ආපණං උග්ඝාටෙත්වා භණ්ඩවික්කායකස්ස වාණිජස්සෙතං අධිවචනං. අභබ්බොති අභාජනභූතො. න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාතීති යථා අධිට්ඨිතං සුඅධිට්ඨිතං හොති, එවං සයං අත්තපච්චක්ඛං කරොන්තො නාධිට්ඨාති. තත්ථ පච්චූසකාලෙ පදසද්දෙන උට්ඨාය දීපං ජාලෙත්වා භණ්ඩං පසාරෙත්වා අනිසීදන්තො පුබ්බණ්හසමයං න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාති නාම. අයං හි යං චොරා රත්තිං භණ්ඩං හරිත්වා ‘‘ඉදං අම්හාකං හත්ථතො විස්සජ්ජෙස්සාමා’’ති ආපණං ගන්ත්වා අප්පෙන අග්ඝෙන දෙන්ති, යම්පි බහුවෙරිනො මනුස්සා රත්තිං නගරෙ වසිත්වා පාතොව ආපණං ගන්ත්වා භණ්ඩං ගණ්හන්ති, යං වා පන ජනපදං ගන්තුකාමා මනුස්සා පාතොව ආපණං ගන්ත්වා භණ්ඩං කිණන්ති, තප්පච්චයස්ස ලාභස්ස අස්සාමිකො හොති.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ปาปณิโก คือ อาปณิโก (พ่อค้า), เป็นชื่อของพ่อค้าผู้ขายสินค้าโดยเปิดร้านค้า. บทว่า อภพฺโพ คือ เป็นผู้ไม่ใช่อาภรณ์ (ไม่เหมาะสม). บทว่า น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ ความว่า ไม่ประกอบการงานโดยทำให้ประจักษ์แก่ตนเองอย่างที่เมื่อประกอบแล้วจะชื่อว่าประกอบดีแล้ว. ในบทเหล่านั้น พ่อค้าผู้ไม่ลุกขึ้นแต่เช้ามืดเพราะเสียงฝีเท้า (ของคนอื่น) ไม่จุดประทีป ไม่ปูลาดสินค้า ไม่นั่ง (เฝ้าร้าน) ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลาเช้า. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรขโมยมาในเวลากลางคืนแล้วคิดว่า “เราจักปล่อยของนี้จากมือของเรา” จึงไปที่ร้านแล้วขายในราคาถูก, จากสินค้าที่พวกมนุษย์ผู้มีเวรมากพักอยู่ในเมืองตอนกลางคืนแล้วไปที่ร้านแต่เช้าตรู่แล้วซื้อ, หรือจากสินค้าที่พวกมนุษย์ผู้ต้องการจะไปชนบทไปที่ร้านแต่เช้าตรู่แล้วซื้อ.

අඤ්ඤෙසං භොජනවෙලාය පන භුඤ්ජිතුං ආගන්ත්වා පාතොව භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා ඝරං ගන්ත්වා භුඤ්ජිත්වා නිද්දායිත්වා සායං පුන ආපණං ආගච්ඡන්තො මජ්ඣන්හිකසමයං න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාති නාම. සො හි යං චොරා පාතොව විස්සජ්ජෙතුං න සම්පාපුණිංසු, දිවාකාලෙ පන පරෙසං අසඤ්චාරක්ඛණෙ ආපණං ගන්ත්වා අප්පග්ඝෙන දෙන්ති, යඤ්ච භොජනවෙලාය පුඤ්ඤවන්තො ඉස්සරා ‘‘ආපණතො ඉදඤ්චිදඤ්ච ලද්ධුං වට්ටතී’’ති පහිණිත්වා ආහරාපෙන්ති, තප්පච්චයස්ස ලාභස්ස අස්සාමිකො හොති.

อนึ่ง พ่อค้าผู้มาเพื่อจะบริโภคในเวลาบริโภคของคนอื่น เก็บสินค้าแต่เช้าตรู่ กลับไปบ้าน บริโภคแล้ว นอนหลับแล้ว กลับมาที่ร้านอีกครั้งในเวลาเย็น ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลากลางวัน. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรไม่ทันได้ขายในเวลาเช้า แต่มาที่ร้านในเวลากลางวันในขณะที่คนอื่นไม่สัญจรแล้วขายในราคาถูก, และจากสินค้าที่พวกผู้มีบุญซึ่งเป็นใหญ่ส่งคนมาให้ซื้อในเวลาบริโภคอาหารว่า “ควรจะได้ของสิ่งนี้ๆ จากร้าน”.

යාව යාමභෙරිනික්ඛමනා පන අන්තොආපණෙ දීපං ජාලාපෙත්වා අනිසීදන්තො සායන්හසමයං න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාති නාම. සො හි යං [Pg.86] චොරා පාතොපි දිවාපි විස්සජ්ජෙතුං න සම්පාපුණිංසු, සායං පන ආපණං ගන්ත්වා අප්පග්ඝෙන දෙන්ති, තප්පච්චයස්ස ලාභස්ස අස්සාමිකො හොති.

อนึ่ง พ่อค้าผู้ไม่ให้จุดประทีปในร้านแล้วนั่งอยู่จนกระทั่งถึงเวลาตีกลองยามเลิก ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลาเย็น. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรไม่ทันได้ขายทั้งในเวลาเช้าและเวลากลางวัน แต่มาที่ร้านในเวลาเย็นแล้วขายในราคาถูก.

න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාතීති සක්කච්චකිරියාය සමාධිං න සමාපජ්ජති. එත්ථ ච පාතොව චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණෙසු වත්තං කත්වා සෙනාසනං පවිසිත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා, තාව සමාපත්තිං අප්පෙත්වා අනිසීදන්තො පුබ්බණ්හසමයං න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාති නාම. පච්ඡාභත්තං පන පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානං පවිසිත්වා යාව සායන්හසමයා සමාපත්තිං අප්පෙත්වා අනිසීදන්තො මජ්ඣන්හිකසමයං න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාති නාම. සායං පන චෙතියං වන්දිත්වා ථෙරූපට්ඨානං කත්වා සෙනාසනං පවිසිත්වා පඨමයාමං සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අනිසීදන්තො සායන්හසමයං න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාති නාම. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ ‘‘සමාපත්තිං අප්පෙත්වා’’ති වුත්තට්ඨානෙ සමාපත්තියා අසති විපස්සනාපි වට්ටති, සමාධිනිමිත්තන්ති ච සමාධිආරම්මණම්පි වට්ටතියෙව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘සමාධිපි සමාධිනිමිත්තං, සමාධාරම්මණම්පි සමාධිනිමිත්ත’’න්ති.

คำว่า ไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพ ความว่า ไม่เข้าสมาธิโดยการกระทำโดยเคารพ และในบทนี้ ภิกษุผู้ทำวัตรในลานพระเจดีย์และลานพระศรีมหาโพธิ์แต่เช้าตรู่แล้ว เข้าไปสู่เสนาสนะ ไม่เข้าสมาบัติอยู่จนกว่าจะถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเช้า ส่วนในเวลาภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว เข้าไปสู่ที่พักกลางคืนที่พักกลางวัน ไม่เข้าสมาบัติอยู่จนกว่าจะถึงเวลาเย็น ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเที่ยง ส่วนในเวลาเย็น ไหว้พระเจดีย์ ทำการอุปัฏฐากพระเถระแล้ว เข้าไปสู่เสนาสนะ ไม่เข้าสมาบัติอยู่ตลอดปฐมยาม ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเย็น ฝ่ายสุกกปักษ์ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้วนั่นเทียว อนึ่ง ในสุกกปักษ์นี้ ในที่ที่กล่าวว่า "เข้าสมาบัติ" เมื่อสมาบัติไม่มี แม้วิปัสสนาก็ควร และในคำว่า สมาธินิมิตฺตํ แม้อารมณ์ของสมาธิก็ควรเหมือนกัน ก็พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "แม้สมาธิก็ชื่อว่าสมาธินิมิต แม้ธรรมที่เป็นอารมณ์ของสมาธิก็ชื่อว่าสมาธินิมิต"

10. දුතියපාපණිකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยปาปณิกสูตร

20. දසමෙ චක්ඛුමාති පඤ්ඤාචක්ඛුනා චක්ඛුමා හොති. විධුරොති විසිට්ඨධුරො උත්තමධුරො ඤාණසම්පයුත්තෙන වීරියෙන සමන්නාගතො. නිස්සයසම්පන්නොති අවස්සයසම්පන්නො පතිට්ඨානසම්පන්නො. පණියන්ති වික්කායිකභණ්ඩං. එත්තකං මූලං භවිස්සති එත්තකො උදයොති තස්මිං ‘‘එවං කීතං එවං වික්කායමාන’’න්ති වුත්තපණියෙ යෙන කයෙන තං කීතං, තං කයසඞ්ඛාතං මූලං එත්තකං භවිස්සති. යො ච තස්මිං වික්කයමානෙ වික්කයො, තස්මිං වික්කයෙ එත්තකො උදයො භවිස්සති, එත්තිකා වඩ්ඪීති අත්ථො.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า จกฺขุมา ความว่า เป็นผู้มีจักษุด้วยปัญญาจักษุ. บทว่า วิธุโร ความว่า เป็นผู้มีธุระอันวิเศษ เป็นผู้มีธุระอันสูงสุด คือประกอบด้วยความเพียรที่สัมปยุตด้วยญาณ. บทว่า นิสฺสยสมฺปนฺโน ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยที่พึ่งอาศัย เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยที่ตั้ง. บทว่า ปณิยํ ความว่า สินค้าที่จะพึงขาย. บทว่า เอตฺตกํ มูลํ ภวิสฺสติ เอตฺตโก อุทโย ความว่า ในสินค้าที่กล่าวว่า "ซื้อมาอย่างนี้ ขายไปอย่างนี้" นั้น ต้นทุนที่นับว่าราคาซื้อซึ่งซื้อมาด้วยราคานั้นๆ จะมีประมาณเท่านี้ และการขายใดมีอยู่ในเมื่อสินค้านั้นถูกขายไป ในการขายนั้น กำไรจะมีประมาณเท่านี้ ความเจริญ (กำไร) จะมีประมาณเท่านี้ นี้คือความหมาย.

කුසලො හොති පණියං කෙතුඤ්ච වික්කෙතුඤ්චාති සුලභට්ඨානං ගන්ත්වා කිණන්තො දුල්ලභට්ඨානං ගන්ත්වා වික්කිණන්තො ච එත්ථ කුසලො නාම හොති, දසගුණම්පි වීසතිගුණම්පි ලාභං ලභති.

บทว่า กุสโล โหติ ปณิยํ เกตุญฺจ วิกฺเกตุญฺจ ความว่า ไปยังถิ่นที่หาได้ง่ายแล้วซื้อ และไปยังถิ่นที่หาได้ยากแล้วขาย ในการนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ฉลาด ย่อมได้กำไรแม้สิบเท่า แม้ยี่สิบเท่า.

අඩ්ඪාති [Pg.87] ඉස්සරා බහුනා නික්ඛිත්තධනෙන සමන්නාගතා. මහද්ධනාති වළඤ්ජනකවසෙන මහද්ධනා. මහාභොගාති උපභොගපරිභොගභණ්ඩෙන මහාභොගා. පටිබලොති කායබලෙන චෙව ඤාණබලෙන ච සමන්නාගතත්තා සමත්ථො. අම්හාකඤ්ච කාලෙන කාලං අනුප්පදාතුන්ති අම්හාකඤ්ච ගහිතධනමූලිකං වඩ්ඪිං කාලෙන කාලං අනුප්පදාතුං. නිපතන්තීති නිමන්තෙන්ති. නිපාතෙන්තීතිපි පාඨො, අයමෙව අත්ථො.

บทว่า อฑฺฒา ความว่า เป็นใหญ่ คือประกอบด้วยทรัพย์ที่ฝังไว้เป็นอันมาก. บทว่า มหทฺธนา ความว่า มีทรัพย์มากโดยอำนาจแห่งทรัพย์ที่ใช้สอยอยู่เป็นประจำ. บทว่า มหาโภคา ความว่า มีโภคะมากด้วยสิ่งของเครื่องอุปโภคบริโภค. บทว่า ปฏิพโล ความว่า เป็นผู้สามารถ เพราะประกอบด้วยกำลังกายและกำลังญาณ. บทว่า อมฺหากญฺจ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุํ ความว่า เพื่อให้ดอกเบี้ยอันมีต้นทุนคือทรัพย์ที่ถือเอาไปแล้วแก่พวกเราตามกาล. บทว่า นิปตนฺติ ความว่า ย่อมเชื้อเชิญ. มีบทว่า นิปาเตนฺติ ก็มี ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้แหละ.

කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදායාති කුසලධම්මානං සම්පාදනත්ථාය පටිලාභත්ථාය. ථාමවාති ඤාණථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරෙන ඤාණපරක්කමෙන සමන්නාගතො. අනික්ඛිත්තධුරොති ‘‘අග්ගමග්ගං අපාපුණිත්වා ඉමං වීරියධුරං න ඨපෙස්සාමී’’ති එවං අට්ඨපිතධුරො.

บทว่า กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม เพื่อประโยชน์แก่การได้เฉพาะ. บทว่า ถามวา ความว่า ประกอบด้วยกำลังคือญาณ. บทว่า ทฬฺหปรักฺกโม ความว่า ประกอบด้วยความบากบั่นอันมั่นคงพร้อมด้วยญาณ. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร ความว่า เป็นผู้ไม่ทอดทิ้งธุระ ด้วยคิดว่า "เมื่อยังไม่บรรลุอัคคมรรค เราจักไม่ทอดทิ้งธุระคือความเพียรนี้".

බහුස්සුතාති එකනිකායාදිවසෙන බහු බුද්ධවචනං සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. ආගතාගමාති එකො නිකායො එකො ආගමො නාම, ද්වෙ නිකායා ද්වෙ ආගමා නාම, පඤ්ච නිකායා පඤ්ච ආගමා නාම, එතෙසු ආගමෙසු යෙසං එකොපි ආගමො ආගතො පගුණො පවත්තිතො, තෙ ආගතාගමා නාම. ධම්මධරාති සුත්තන්තපිටකධරා. විනයධරාති විනයපිටකධරා. මාතිකාධරාති ද්වෙමාතිකාධරා. පරිපුච්ඡතීති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං පුච්ඡති. පරිපඤ්හතීති ‘‘ඉමං නාම පුච්ඡිස්සාමී’’ති අඤ්ඤාති තුලෙති පරිග්ගණ්හාති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

บทว่า พหุสฺสุตา ความว่า พุทธวจนะมาก อันบุคคลเหล่านี้สดับแล้วโดยนัยมีนิกายหนึ่งเป็นต้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหูสูต. บทว่า อาคตาคมา ความว่า นิกายหนึ่ง ชื่อว่า อาคมหนึ่ง, สองนิกาย ชื่อว่า สองอาคม, ห้านิกาย ชื่อว่า ห้าอาคม. ในอาคมเหล่านั้น อาคมแม้อันหนึ่งของบุคคลเหล่าใด มาแล้ว (เรียนแล้ว) คล่องแคล่ว เป็นไปแล้ว (บอกสอนได้), บุคคลเหล่านั้นชื่อว่า อาคตาคม (ผู้มีอาคมอันมาแล้ว). บทว่า ธมฺมธรา ความว่า ผู้ทรงสุตตันตปิฎก. บทว่า วินยธรา ความว่า ผู้ทรงวินัยปิฎก. บทว่า มาติกาธรา ความว่า ผู้ทรงมาติกา ๒ อย่าง. บทว่า ปริปุจฺฉติ ความว่า ย่อมสอบถามสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ. บทว่า ปริปญฺหติ ความว่า ย่อมรู้ ย่อมไตร่ตรอง ย่อมกำหนดว่า "เราจักถามปัญหานี้". บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

ඉමස්මිං පන සුත්තෙ පඨමං පඤ්ඤා ආගතා, පච්ඡා වීරියඤ්ච කල්‍යාණමිත්තසෙවනා ච. තත්ථ පඨමං අරහත්තං පත්වා පච්ඡා වීරියං කත්වා කල්‍යාණමිත්තා සෙවිතබ්බාති න එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො, දෙසනාය නාම හෙට්ඨිමෙන වා පරිච්ඡෙදො හොති උපරිමෙන වා ද්වීහිපි වා කොටීහි. ඉධ පන උපරිමෙන පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. තස්මා කථෙන්තෙන පඨමං කල්‍යාණමිත්තඋපනිස්සයං දස්සෙත්වා මජ්ඣෙ වීරියං දස්සෙත්වා පච්ඡා අරහත්තං කථෙතබ්බන්ති.

ก็ในสูตรนี้ ปัญญามาเป็นอันดับแรก ภายหลังความเพียรและการคบกัลยาณมิตรจึงมา. ในข้อนั้น ไม่พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า บรรลุพระอรหัตก่อน ภายหลังจึงทำความเพียรและพึงคบกัลยาณมิตร. ชื่อว่าเทศนา ย่อมมีการกำหนดด้วยธรรมเบื้องต่ำบ้าง หรือด้วยธรรมเบื้องสูงบ้าง หรือด้วยที่สุดทั้งสองบ้าง. ก็ในที่นี้ พึงทราบการกำหนดด้วยธรรมเบื้องสูง. เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าว พึงแสดงอุปนิสัยแห่งกัลยาณมิตรก่อน แสดงความเพียรในท่ามกลาง ภายหลังจึงกล่าวถึงพระอรหัต.

රථකාරවග්ගො දුතියො.

รถการวรรคที่ ๒

3. පුග්ගලවග්ගො

๓. ปุคคลวรรค

1. සමිද්ධසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสมิทธิสูตร

21. තතියස්ස [Pg.88] පඨමෙ ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති කායසක්ඛි. දිට්ඨන්තං පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො. සද්දහන්තො විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. ඛමතීති රුච්චති. අභික්කන්තතරොති අතිසුන්දරතරො. පණීතතරොති අතිපණීතතරො. සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොතීති සමිද්ධත්ථෙරස්ස කිර අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ සද්ධින්ද්‍රියං ධුරං අහොසි, සෙසානි චත්තාරි සහජාතින්ද්‍රියානි තස්සෙව පරිවාරානි අහෙසුං. ඉති ථෙරො අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගං කථෙන්තො එවමාහ. මහාකොට්ඨිකත්ථෙරස්ස පන අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ සමාධින්ද්‍රියං ධුරං අහොසි, සෙසානි චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි තස්සෙව පරිවාරානි අහෙසුං. තස්මා සොපි සමාධින්ද්‍රියං අධිමත්තන්ති කථෙන්තො අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගමෙව කථෙසි. සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පන අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ පඤ්ඤින්ද්‍රියං ධුරං අහොසි. සෙසානි චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි තස්සෙව පරිවාරානි අහෙසුං. තස්මා සොපි පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තන්ති කථෙන්තො අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගමෙව කථෙසි.

๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ (บุคคล) ย่อมถูกต้องฌานสัมผัสก่อน ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กายสักขี. (บุคคล) ถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐิปปัตตะ. (บุคคล) เชื่อแล้วจึงหลุดพ้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัทธาวิมุต. บทว่า ขมติ ความว่า ย่อมชอบใจ. บทว่า อภิกฺกนฺตตโร ความว่า งามยิ่งนัก. บทว่า ปณีตตโร ความว่า ประณีตยิ่งนัก. บทว่า สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ ความว่า ได้ยินว่า ในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระสมิทธิเถระ สัทธินทรีย์ได้เป็นประธาน สหชาตินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของสัทธินทรีย์นั้นนั่นเทียว ด้วยเหตุนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้ว จึงกล่าวอย่างนี้. ส่วนในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระมหาโกฏฐิกเถระ สมาธินทรีย์ได้เป็นประธาน อินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของสมาธินทรีย์นั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น แม้ท่านเมื่อกล่าวว่า สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง ดังนี้ ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว. ส่วนในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระสารีบุตรเถระ ปัญญินทรีย์ได้เป็นประธาน อินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของปัญญินทรีย์นั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น แม้ท่านเมื่อกล่าวว่า ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง ดังนี้ ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว.

න ඛ්වෙත්ථාති න ඛො එත්ථ. එකංසෙන බ්‍යාකාතුන්ති එකන්තෙන බ්‍යාකරිතුං. අරහත්තාය පටිපන්නොති අරහත්තමග්ගසමඞ්ගිං දස්සෙති. එවමෙතස්මිං සුත්තෙ තීහිපි ථෙරෙහි අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගොව කථිතො, සම්මාසම්බුද්ධො පන භුම්මන්තරෙනෙව කථෙසි.

บทว่า น ขฺเวตฺถ ตัดบทเป็น น โข เอตฺถ. บทว่า เอกํเสน พฺยากาตุํ ความว่า เพื่อจะพยากรณ์โดยส่วนเดียว. บทว่า อรหตฺตาย ปฏิปนฺโน ทรงแสดงถึงบุคคลผู้พร้อมด้วยอรหัตตมรรค. ในสูตรนี้อย่างนี้ แม้พระเถระทั้ง ๓ รูป ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสโดยความต่างแห่งภูมินั่นเทียว.

2. ගිලානසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาคิลานสูตร

22. දුතියෙ සප්පායානීති හිතානි වුද්ධිකරානි. පතිරූපන්ති අනුච්ඡවිකං. නෙව වුට්ඨාති තම්හා ආබාධාති ඉමිනා අතෙකිච්ඡෙන වාතාපමාරාදිනා රොගෙන සමන්නාගතො නිට්ඨාපත්තගිලානො කථිතො. වුට්ඨාති තම්හා ආබාධාති ඉමිනා ඛිපිතකකච්ඡුතිණපුප්ඵකජරාදිභෙදො අප්පමත්තආබාධො කථිතො. ලභන්තො සප්පායානි භොජනානි නො අලභන්තොති ඉමිනා පන යෙසං පටිජග්ගනෙන ඵාසුකං හොති, සබ්බෙපි තෙ ආබාධා කථිතා. එත්ථ ච පතිරූපො උපට්ඨාකො නාම ගිලානුපට්ඨාකඅඞ්ගෙහි සමන්නාගතො පණ්ඩිතො දක්ඛො අනලසො වෙදිතබ්බො. ගිලානුපට්ඨාකො අනුඤ්ඤාතොති භික්ඛුසඞ්ඝෙන දාතබ්බොති අනුඤ්ඤාතො. තස්මිඤ්හි ගිලානෙ අත්තනො ධම්මතාය යාපෙතුං අසක්කොන්තෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙන [Pg.89] තස්ස භික්ඛුනො එකො භික්ඛු ච සාමණෙරො ච ‘‘ඉමං පටිජග්ගථා’’ති අපලොකෙත්වා දාතබ්බා. යාව පන තෙ තං පටිජග්ගන්ති, තාව ගිලානස්ස ච තෙසඤ්ච ද්වින්නං යෙනත්ථො, සබ්බං භික්ඛුසඞ්ඝස්සෙව භාරො.

๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สปฺปายานิ ความว่า เป็นประโยชน์ เป็นเหตุให้เจริญ. บทว่า ปฏิรูปํ ความว่า สมควร. ด้วยบทว่า เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงคนไข้ที่ถึงที่สุดแล้ว ผู้ประกอบด้วยโรคที่รักษาไม่หาย มีโรคลมบ้าหมูเป็นต้น. ด้วยบทว่า วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงอาพาธเล็กน้อย มีประเภทคือ โรคจาม โรคหิด โรคเรื้อน และโรคผิวหนังต่างๆ. ส่วนด้วยบทว่า ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโต นี้ ท่านกล่าวถึงอาพาธทั้งปวง ที่การดูแลรักษาทำให้มีความผาสุก. และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า อุปัฏฐากที่สมควร ชื่อว่า ผู้ประกอบด้วยองค์แห่งผู้อุปัฏฐากคนไข้ เป็นบัณฑิต ฉลาด ไม่เกียจคร้าน. บทว่า คิลานุปฏฺฐาโก อนุญฺญาโต ความว่า อันภิกษุสงฆ์พึงให้ คือได้รับอนุญาต. จริงอยู่ เมื่อภิกษุไข้นั้นไม่สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้ตามสภาพของตน ภิกษุสงฆ์พึงปาวารณาแล้วมอบภิกษุรูปหนึ่งและสามเณรรูปหนึ่งแก่ภิกษุนั้นว่า "พวกท่านจงอุปัฏฐากภิกษุรูปนี้". ก็ตราบใดที่ท่านเหล่านั้นยังอุปัฏฐากภิกษุไข้นั้นอยู่ ตราบนั้น สิ่งใดที่เป็นประโยชน์แก่ภิกษุไข้และแก่ท่านทั้งสองนั้น ทั้งหมดเป็นภาระของภิกษุสงฆ์นั่นเทียว.

අඤ්ඤෙපි ගිලානා උපට්ඨාතබ්බාති ඉතරෙපි ද්වෙ ගිලානා උපට්ඨාපෙතබ්බා. කිං කාරණා? යොපි හි නිට්ඨපත්තගිලානො, සො අනුපට්ඨියමානො ‘‘සචෙ මං පටිජග්ගෙය්‍යුං, ඵාසුකං මෙ භවෙය්‍ය. න ඛො පන මං පටිජග්ගන්තී’’ති මනොපදොසං කත්වා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය. පටිජග්ගියමානස්ස පනස්ස එවං හොති ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝෙන යං කාතබ්බං, තං කතං. මය්හං පන කම්මවිපාකො ඊදිසො’’ති. සො භික්ඛුසඞ්ඝෙ මෙත්තං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිස්සති. යො පන අප්පමත්තකෙන බ්‍යාධිනා සමන්නාගතො ලභන්තොපි අලභන්තොපි වුට්ඨාතියෙව, තස්ස විනාපි භෙසජ්ජෙන වූපසමනබ්‍යාධි භෙසජ්ජෙ කතෙ ඛිප්පතරං වූපසම්මති. සො තතො බුද්ධවචනං වා උග්ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සති, සමණධම්මං වා කාතුං සක්ඛිස්සති. ඉමිනා කාරණෙන ‘‘අඤ්ඤෙපි ගිලානා උපට්ඨාතබ්බා’’ති වුත්තං.

บทว่า อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพา ความว่า ภิกษุไข้ ๒ รูปนอกนี้ ก็พึงให้อุปัฏฐาก. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้ภิกษุไข้ที่ถึงที่สุดแล้วนั้น เมื่อไม่ได้รับการอุปัฏฐาก ก็จะทำความประทุษร้ายทางใจว่า "ถ้าภิกษุทั้งหลายพึงอุปัฏฐากเรา เราก็พึงมีความผาสุก แต่ภิกษุทั้งหลายก็หาได้อุปัฏฐากเราไม่" แล้วพึงบังเกิดในอบาย. ส่วนภิกษุไข้นั้น เมื่อได้รับการอุปัฏฐากอยู่ ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า "กิจที่ภิกษุสงฆ์พึงกระทำ สงฆ์ก็ได้ทำแล้ว แต่ว่าวิบากกรรมของเราเป็นเช่นนี้". ภิกษุนั้นตั้งเมตตาในภิกษุสงฆ์แล้ว จักบังเกิดในสวรรค์. ส่วนภิกษุใดผู้ประกอบด้วยพยาธิเล็กน้อย แม้ได้ (ของสัปปายะ) หรือไม่ได้ ก็ย่อมหายจากอาพาธได้นั่นเทียว พยาธิของภิกษุนั้นที่สงบได้แม้ไม่มีเภสัช เมื่อได้ทำเภสัชแล้ว ย่อมสงบได้เร็วยิ่งขึ้น. เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจักสามารถเรียนพุทธวจนะ หรือทำสมณธรรมได้. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกษุไข้เหล่าอื่นก็พึงอุปัฏฐาก".

නෙව ඔක්කමතීති නෙව පවිසති. නියාමං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු මග්ගනියාමසඞ්ඛාතං සම්මත්තං. ඉමිනා පදපරමො පුග්ගලො කථිතො. දුතියවාරෙන උග්ඝටිතඤ්ඤූ ගහිතො සාසනෙ නාලකත්ථෙරසදිසො බුද්ධන්තරෙ එකවාරං පච්චෙකබුද්ධානං සන්තිකෙ ඔවාදං ලභිත්වා පටිවිද්ධපච්චෙකබොධිඤාණො ච. තතියවාරෙන විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුග්ගලො කථිතො, නෙය්‍යො පන තන්නිස්සිතොව හොති.

บทว่า เนว โอกฺกมติ ความว่า ย่อมไม่เข้าไป. บทว่า นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ ความว่า สัมมัตตนิยาม อันได้แก่ มัคคนิยาม ในกุศลธรรมทั้งหลาย. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีบทเป็นอย่างยิ่ง (ปทปรมะ). ในวาระที่ ๒ ท่านถือเอาบุคคลผู้รู้ได้ฉับพลัน (อุคฆฏิตัญญู) เช่นกับพระนาลกเถระในพระศาสนานี้ และบุคคลผู้ได้ฟังโอวาทครั้งเดียวในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายในระหว่างพุทธันดร แล้วมีปัญญาแทงตลอดปัจเจกโพธิญาณ. ในวาระที่ ๓ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้รู้ได้โดยพิสดาร (วิปัญจิตัญญู) ส่วนบุคคลที่พึงแนะนำ (เนยยะ) ย่อมอาศัยบุคคลนั้นนั่นเทียว.

ධම්මදෙසනා අනුඤ්ඤාතාති මාසස්ස අට්ඨ වාරෙ ධම්මකථා අනුඤ්ඤාතා. අඤ්ඤෙසම්පි ධම්මො දෙසෙතබ්බොති ඉතරෙසම්පි ධම්මො කථෙතබ්බො. කිං කාරණා? පදපරමස්ස හි ඉමස්මිං අත්තභාවෙ ධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කොන්තස්සාපි අනාගතෙ පච්චයො භවිස්සති. යො පන තථාගතස්ස රූපදස්සනං ලභන්තොපි අලභන්තොපි ධම්මවිනයඤ්ච සවනාය ලභන්තොපි අලභන්තොපි ධම්මං අභිසමෙති, සො අලභන්තො තාව අභිසමෙති. ලභන්තො පන ඛිප්පමෙව අභිසමෙස්සතීති ඉමිනා කාරණෙන [Pg.90] තෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො. තතියස්ස පන පුනප්පුනං දෙසෙතබ්බොව.

บทว่า ธมฺมเทสนา อนุญฺญาตา ความว่า ทรงอนุญาตธรรมกถา ๘ ครั้งต่อเดือน. บทว่า อญฺเญสมฺปิ ธมฺโม เทเสตพฺโพ ความว่า พึงกล่าวธรรมแก่บุคคลเหล่าอื่นด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้บุคคลผู้มีบทเป็นอย่างยิ่ง (ปทปรมะ) จะไม่สามารถแทงตลอดธรรมในอัตภาพนี้ได้ ก็จักเป็นปัจจัยในอนาคต. ส่วนบุคคลใด แม้ได้เห็นหรือไม่เห็นพระรูปของพระตถาคต แม้ได้ฟังหรือไม่ฟังพระธรรมวินัย ก็ย่อมรู้แจ้งธรรมได้ บุคคลนั้น เมื่อไม่ได้ (เห็นหรือฟัง) ก็ย่อมรู้แจ้งได้ แต่เมื่อได้ (เห็นหรือฟัง) ก็จักรู้แจ้งได้ฉับพลันทีเดียว. ด้วยเหตุนี้ พึงแสดงธรรมแก่บุคคลเหล่านั้น. ส่วนบุคคลที่ ๓ พึงแสดงธรรมแก่เขาบ่อยๆ นั่นเทียว.

3. සඞ්ඛාරසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสังขารสูตร

23. තතියෙ සබ්‍යාබජ්ඣන්ති සදුක්ඛං. කායසඞ්ඛාරන්ති කායද්වාරෙ චෙතනාරාසිං. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති රාසිං කරොති පිණ්ඩං කරොති. වචීමනොද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. සබ්‍යාබජ්ඣං ලොකන්ති සදුක්ඛං ලොකං. සබ්‍යාබජ්ඣා ඵස්සා ඵුසන්තීති සදුක්ඛා විපාකඵස්සා ඵුසන්ති. සබ්‍යාබජ්ඣං වෙදනං වෙදියතීති සදුක්ඛං විපාකවෙදනං වෙදියති, සාබාධං නිරස්සාදන්ති අත්ථො. සෙය්‍යථාපි සත්තා නෙරයිකාති යථා නිරයෙ නිබ්බත්තසත්තා එකන්තදුක්ඛං වෙදනං වෙදියන්ති, එවං වෙදියතීති අත්ථො. කිං පන තත්ථ උපෙක්ඛාවෙදනා නත්ථීති? අත්ථි, දුක්ඛවෙදනාය පන බලවභාවෙන සා අබ්බොහාරිකට්ඨානෙ ඨිතා. ඉති නිරයොව නිරයස්ස උපමං කත්වා ආහටො. තත්‍ර පටිභාගඋපමා නාම කිර එසා.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สพฺยาพชฺฌํ คือ ที่มีความลำบาก บทว่า กายสงฺขารํ คือ กองแห่งเจตนาในกายทวาร บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ย่อมพยายาม ย่อมกระทำให้เป็นกอง ย่อมกระทำให้เป็นกลุ่มก้อน แม้ในวจีทวารและมโนทวารก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า สพฺยาพชฺฌํ โลกํ คือ โลกที่มีความลำบาก บทว่า สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺติ คือ วิบากผัสสะทั้งหลายที่มีความลำบาก ย่อมถูกต้อง บทว่า สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยติ คือ ย่อมเสวยวิบากเวทนาที่มีความลำบาก มีความหมายว่า มีความเบียดเบียน ไม่มีรสอร่อย บทว่า เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกา มีความหมายว่า เหมือนอย่างที่สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดในนรก ย่อมเสวยเวทนาที่เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ฉันใด ก็ย่อมเสวยฉันนั้น (ถามว่า) ก็อุเบกขาเวทนาในนรกนั้นไม่มีหรือ? (ตอบว่า) มีอยู่ แต่เพราะทุกขเวทนามีกำลังแรง อุเบกขาเวทนานั้นจึงตั้งอยู่ในฐานะที่ไม่นับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนำนรกนั่นแหละมาทำเป็นอุปมาของนรก ได้ยินว่า อุปมานี้ในข้อนั้นชื่อว่า ปฏิภาโคปมา

සෙය්‍යථාපි දෙවා සුභකිණ්හාති ඉධාපි දෙවලොකොව දෙවලොකස්ස උපමං කත්වා ආහටො. යස්මා පන හෙට්ඨිමෙසු බ්‍රහ්මලොකෙසු සප්පීතිකජ්ඣානවිපාකො වත්තති, සුභකිණ්හෙසු නිප්පීතිකො එකන්තසුඛොව, තස්මා තෙ අග්ගහෙත්වා සුභකිණ්හාව කථිතා. ඉති අයම්පි තත්‍ර පටිභාගඋපමා නාමාති වෙදිතබ්බා.

แม้ในบทว่า เสยฺยถาปิ เทวา สุภกิณฺหา นี้ ท่านก็นำเทวโลกนั่นแหละมาทำเป็นอุปมาของเทวโลก แต่เพราะในพรหมโลกชั้นต่ำกว่า วิบากแห่งฌานที่สหรคตด้วยปีติย่อมเป็นไป (ส่วน) ในเหล่าสุภกิณหพรหม (วิบากแห่งฌาน) ไม่มีปีติ เป็นสุขโดยส่วนเดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาพรหมโลกเหล่านั้น แต่ตรัสถึงสุภกิณหพรหมเท่านั้น เพราะเหตุนี้ พึงทราบว่า แม้อุปมานี้ในข้อนั้นก็ชื่อว่า ปฏิภาโคปมา

වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛන්ති වොමිස්සකසුඛදුක්ඛං. සෙය්‍යථාපි මනුස්සාති මනුස්සානං හි කාලෙන සුඛං හොති, කාලෙන දුක්ඛං. එකච්චෙ ච දෙවාති කාමාවචරදෙවා. තෙසම්පි කාලෙන සුඛං හොති, කාලෙන දුක්ඛං. තෙසං හි හීනතරානං මහෙසක්ඛතරා දෙවතා දිස්වා ආසනා වුට්ඨාතබ්බං හොති, මග්ගා උක්කමිතබ්බං, පාරුතවත්ථං අපනෙතබ්බං, අඤ්ජලිකම්මං කාතබ්බන්ති තං සබ්බම්පි දුක්ඛං නාම හොති. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති වෙමානිකපෙතා. තෙ හි කාලෙන සම්පත්තිං අනුභවන්ති කාලෙන කම්මන්ති වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛාව හොන්ති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තීණි සුචරිතානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

บทว่า โวกิณฺณสุขทุกฺขํ คือ สุขและทุกข์ที่ระคนกัน ในบทว่า เสยฺยถาปิ มนุสฺสา ความว่า จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลาย บางคราวก็มีความสุข บางคราวก็มีความทุกข์ บทว่า เอกจฺเจ จ เทวา คือ กามาวจรเทพ แม้เทวดาเหล่านั้น บางคราวก็มีความสุข บางคราวก็มีความทุกข์ จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นที่มียศน้อยกว่า เมื่อเห็นเทวดาที่มียศสูงกว่า ก็ต้องลุกจากอาสนะ ต้องหลีกจากทาง ต้องเปลื้องผ้าที่ห่ม ต้องกระทำการประนมมือ การกระทำทั้งหมดนั้นก็ชื่อว่าเป็นทุกข์ บทว่า เอกจฺเจ จ วินิปาติกา คือ เวมานิกเปรต จริงอยู่ เปรตเหล่านั้น บางคราวก็เสวยสมบัติ บางคราวก็เสวย(ผล)กรรม จึงเป็นผู้มีสุขและทุกข์ระคนกันนั่นเทียว เพราะเหตุนี้ พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ท่านกล่าวสุจริต ๓ อย่างที่ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ

4. බහුකාරසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาพหุการสูตร

24. චතුත්ථෙ [Pg.91] තයොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලාති තයො ආචරියපුග්ගලා. පුග්ගලස්ස බහුකාරාති අන්තෙවාසිකපුග්ගලස්ස බහූපකාරා. බුද්ධන්ති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධං. සරණං ගතො හොතීති අවස්සයං ගතො හොති. ධම්මන්ති සතන්තිකං නවලොකුත්තරධම්මං. සඞ්ඝන්ති අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහං. ඉදඤ්ච පන සරණගමනං අග්ගහිතසරණපුබ්බස්ස අකතාභිනිවෙසස්ස වසෙන වුත්තං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සරණදායකො සොතාපත්තිමග්ගසම්පාපකො අරහත්තමග්ගසම්පාපකොති තයො ආචරියා බහුකාරාති ආගතා, පබ්බජ්ජාදායකො බුද්ධවචනදායකො කම්මවාචාචරියො සකදාගාමිමග්ගසම්පාපකො අනාගාමිමග්ගසම්පාපකොති ඉමෙ ආචරියා න ආගතා, කිං එතෙ න බහුකාරාති? නො, න බහුකාරා. අයං පන දෙසනා දුවිධෙන පරිච්ඡින්නා. තස්මා සබ්බෙපෙතෙ බහුකාරා. තෙසු සරණගමනස්මිංයෙව අකතාභිනිවෙසො වට්ටති, චතුපාරිසුද්ධිසීලකසිණපරිකම්මවිපස්සනාඤාණානි පන පඨමමග්ගසන්නිස්සිතානි හොන්ති, උපරි ද්වෙ මග්ගා ච ඵලානි ච අරහත්තමග්ගසන්නිස්සිතානීති වෙදිතබ්බානි.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ตโยเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา คือ อาจารย์บุคคล ๓ จำพวก บทว่า ปุคฺคลสฺส พหุการา คือ มีอุปการะมากแก่อันเตวาสิกบุคคล บทว่า พุทฺธํ คือ พระสัพพัญญูพุทธเจ้า บทว่า สรณํ คโต โหติ คือ ถึงแล้วซึ่งที่พึ่ง บทว่า ธมฺมํ คือ โลกุตตรธรรม ๙ ประการ พร้อมทั้งปริยัติ บทว่า สงฺฆํ คือ หมู่แห่งพระอริยบุคคล ๘ จำพวก ก็สรณคมน์นี้ ท่านกล่าวโดยอ้างถึงบุคคลผู้ไม่เคยถึงสรณะมาก่อน ผู้ยังมิได้ทำการน้อมใจเชื่อ เพราะเหตุนี้ ในสูตรนี้ มีมาว่า อาจารย์ ๓ จำพวก คือ ผู้ให้สรณะ ผู้ให้ถึงโสดาปัตติมรรค และผู้ให้ถึงอรหัตตมรรค เป็นผู้มีอุปการะมาก (ส่วน) อาจารย์เหล่านี้ คือ ผู้ให้บรรพชา ผู้ให้พุทธวจนะ กรรมวาจาจารย์ ผู้ให้ถึงสกทาคามิมรรค ผู้ให้ถึงอนาคามิมรรค ไม่ได้มา (ในพระสูตรนี้) (ถามว่า) อาจารย์เหล่านั้นไม่มีอุปการะมากหรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่ไม่มีอุปการะมาก (คือมีอุปการะมากนั่นเอง) ก็เทศนานี้ท่านกำหนดไว้โดย ๒ นัย เพราะเหตุนั้น อาจารย์ทั้งหมดเหล่านั้นล้วนมีอุปการะมาก ในบรรดาอาจารย์เหล่านั้น การยังมิได้ทำการน้อมใจเชื่อ ย่อมควรในสรณคมน์เท่านั้น ส่วนจตุปาริสุทธิศีล กสิณบริกรรม และวิปัสสนาญาณ ย่อมอาศัยปฐมมรรค พึงทราบว่า มรรค ๒ และผล (๒) เบื้องบน ย่อมอาศัยอรหัตตมรรค

ඉමිනා පුග්ගලෙනාති ඉමිනා අන්තෙවාසිකපුග්ගලෙන. න සුප්පතිකාරං වදාමීති පතිකාරං කාතුං න සුකරන්ති වදාමි. අභිවාදනාදීසු අනෙකසතවාරං අනෙකසහස්සවාරම්පි හි පඤ්චපතිට්ඨිතෙන නිපතිත්වා වන්දන්තො ආසනා වුට්ඨාය පච්චුග්ගච්ඡන්තො දිට්ඨදිට්ඨක්ඛණෙ අඤ්ජලිං පග්ගණ්හන්තො අනුච්ඡවිකං සාමීචිකම්මං කරොන්තො දිවසෙ දිවසෙ චීවරසතං චීවරසහස්සං පිණ්ඩපාතසතං පිණ්ඩපාතසහස්සං දදමානො චක්කවාළපරියන්තෙන සබ්බරතනමයං ආවාසං කරොන්තො සප්පිනවනීතාදිනානප්පකාරං භෙසජ්ජං අනුප්පදජ්ජමානො නෙව සක්කොති ආචරියෙන කතස්ස පතිකාරං නාම කාතුන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

บทว่า อิมินา ปุคฺคเลน คือ โดยอันเตวาสิกบุคคลนี้ บทว่า น สุปฺปติการํ วทามิ คือ เรากล่าวว่า การทำตอบแทน ทำได้ไม่ง่าย จริงอยู่ แม้บุคคลผู้หมอบกราบไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ร้อยครั้งพันครั้ง ผู้ลุกจากอาสนะต้อนรับ ผู้ประนมมือในขณะที่เห็นทุกครั้ง ผู้กระทำสามีจิกรรมอันสมควร ผู้ถวายจีวรร้อยผืนพันผืน บิณฑบาตร้อยบาตรพันบาตรในทุกๆ วัน ผู้สร้างอาวาสที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงมีจักรวาลเป็นที่สุด ผู้ถวายเภสัชต่างๆ มีเนยใสเนยข้นเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะกระทำการตอบแทนคุณที่อาจารย์ได้ทำไว้ได้เลย พึงทราบเนื้อความอย่างนี้

5. වජිරූපමසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาวชิรูปมสูตร

25. පඤ්චමෙ අරුකූපමචිත්තොති පුරාණවණසදිසචිත්තො. විජ්ජූපමචිත්තොති ඉත්තරකාලොභාසනෙන විජ්ජුසදිසචිත්තො. වජිරූපමචිත්තොති කිලෙසානං [Pg.92] මූලඝාතකරණසමත්ථතාය වජිරෙන සදිසචිත්තො. අභිසජ්ජතීති ලග්ගති. කුප්පතීති කොපවසෙන කුප්පති. බ්‍යාපජ්ජතීති පකතිභාවං පජහති, පූතිකො හොති. පතිත්ථීයතීති ථිනභාවං ථද්ධභාවං ආපජ්ජති. කොපන්ති දුබ්බලකොධං. දොසන්ති දුස්සනවසෙන තතො බලවතරං. අප්පච්චයන්ති අතුට්ඨාකාරං දොමනස්සං. දුට්ඨාරුකොති පුරාණවණො. කට්ඨෙනාති දණ්ඩකකොටියා. කඨලෙනාති කපාලෙන. ආසවං දෙතීති අපරාපරං සවති. පුරාණවණො හි අත්තනො ධම්මතායෙව පුබ්බං ලොහිතං යූසන්ති ඉමානි තීණි සවති, ඝට්ටිතො පන තානි අධිකතරං සවති.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อรุกูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยแผลเก่า บทว่า วิชฺชูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยสายฟ้าเพราะมีแสงสว่างชั่วครู่ บทว่า วชิรูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยเพชรเพราะสามารถตัดรากเหง้าของกิเลสได้ บทว่า อภิสชฺชติ คือ ย่อมข้อง บทว่า กุปฺปติ คือ ย่อมกำเริบด้วยอำนาจความโกรธ บทว่า พฺยาปชฺชติ คือ ย่อมละสภาวะปกติ, ย่อมเน่า บทว่า ปติฏฺฐิยติ คือ ย่อมถึงความเป็นของแข็ง ความกระด้าง บทว่า โกปํ คือ ความโกรธอ่อนๆ บทว่า โทสํ คือ โทสะที่แรงกว่านั้นด้วยอำนาจการประทุษร้าย บทว่า อปฺปจฺจยํ คือ ความไม่พอใจ ความโทมนัส บทว่า ทุฏฺฐารุโก คือ แผลเก่า บทว่า กฏฺเฐน คือ ด้วยปลายไม้ บทว่า กฐเลน คือ ด้วยกระเบื้อง บทว่า อาสวํ เทติ คือ ย่อมไหลซึมออกมาเนืองๆ จริงอยู่ แผลเก่าย่อมมีของไม่สะอาด ๓ อย่างนี้ คือ น้ำหนอง น้ำเลือด น้ำเหลือง ไหลซึมออกมาโดยปกติของมันเอง แต่เมื่อถูกกระทบ ก็ย่อมไหลซึมออกมามากกว่าเดิม

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – දුට්ඨාරුකො විය හි කොධනපුග්ගලො, තස්ස අත්තනො ධම්මතාය සවනං විය කොධනස්සපි අත්තනො ධම්මතාය උද්ධුමාතස්ස විය චණ්ඩිකතස්ස චරණං, කට්ඨෙන වා කඨලාය වා ඝට්ටනං විය අප්පමත්තං වචනං, භිය්‍යොසොමත්තාය සවනං විය ‘‘මාදිසං නාම එස එවං වදතී’’ති භිය්‍යොසොමත්තාය උද්ධුමායනභාවො දට්ඨබ්බො.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเทียบเคียงอุปมากับอุปไมย ดังนี้ - พึงเห็นบุคคลผู้มักโกรธเหมือนแผลเก่า, พึงเห็นความเป็นไปของบุคคลผู้มักโกรธ ผู้ดุร้าย ผู้พองขึ้นโดยปกติของตน เหมือนการไหลซึมโดยปกติของแผลเก่านั้น, พึงเห็นคำพูดเพียงเล็กน้อย เหมือนการกระทบด้วยไม้หรือกระเบื้อง, พึงเห็นสภาวะที่พองขึ้นอย่างยิ่งว่า "คนนี้มาว่าคนอย่างเราเช่นนี้" เหมือนการไหลซึมออกมาอย่างยิ่ง

රත්තන්ධකාරතිමිසායන්ති රත්තිං චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණෙන අන්ධභාවකරණෙ බහලතමෙ. විජ්ජන්තරිකායාති විජ්ජුප්පත්තික්ඛණෙ. ඉධාපි ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – චක්ඛුමා පුරිසො විය හි යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, අන්ධකාරං විය සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, විජ්ජුසඤ්චරණං විය සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස උප්පත්තිකාලො, විජ්ජන්තරිකාය චක්ඛුමතො පුරිසස්ස සමන්තා රූපදස්සනං විය සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ නිබ්බානදස්සනං, පුන අන්ධකාරාවත්ථරණං විය සකදාගාමිමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, පුන විජ්ජුසඤ්චරණං විය සකදාගාමිමග්ගඤාණස්ස උප්පාදො, විජ්ජන්තරිකාය චක්ඛුමතො පුරිසස්ස සමන්තා රූපදස්සනං විය සකදාගාමිමග්ගක්ඛණෙ නිබ්බානදස්සනං, පුන අන්ධකාරාවත්ථරණං විය අනාගාමිමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, පුන විජ්ජුසඤ්චරණං විය අනාගාමිමග්ගඤාණස්ස උප්පාදො, විජ්ජන්තරිකාය චක්ඛුමතො පුරිසස්ස සමන්තා රූපදස්සනං විය අනාගාමිමග්ගක්ඛණෙ නිබ්බානදස්සනං වෙදිතබ්බං.

บทว่า รตฺตนฺธการติมิสายํ ความว่า ในความมืดทึบแห่งราตรีที่กระทำความเป็นของมืดมนอนธการ อันห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. บทว่า วิชฺชนฺตริกาย ความว่า ในขณะที่ฟ้าแลบเกิดขึ้น. แม้ในข้อนี้ ก็มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ พึงเห็นบุคคลผู้เป็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ, พึงเห็นกิเลสที่โสดาปัตติมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืด, พึงเห็นกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้า, พึงเห็นการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งโสดาปัตติมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ, พึงเห็นกิเลสที่สกทาคามิมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืดที่ปกคลุมอีก, พึงเห็นการเกิดขึ้นแห่งสกทาคามิมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้าอีก, พึงทราบการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งสกทาคามิมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ, พึงเห็นกิเลสที่อนาคามิมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืดที่ปกคลุมอีก, พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งอนาคามิมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้าอีก, พึงทราบการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งอนาคามิมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ.

වජිරූපමචිත්තතායපි [Pg.93] ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – වජිරං විය හි අරහත්තමග්ගඤාණං දට්ඨබ්බං, මණිගණ්ඨිපාසාණගණ්ඨි විය අරහත්තමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, වජිරස්ස මණිගණ්ඨිම්පි වා පාසාණගණ්ඨිම්පි වා විනිවිජ්ඣිත්වා අගමනභාවස්ස නත්ථිතා විය අරහත්තමග්ගඤාණෙන අච්ඡෙජ්ජානං කිලෙසානං නත්ථිභාවො, වජිරෙන නිබ්බිද්ධවෙධස්ස පුන අපතිපූරණං විය අරහත්තමග්ගෙන ඡින්නානං කිලෙසානං පුන අනුප්පාදො දට්ඨබ්බොති.

แม้ในความเป็นแห่งจิตอุปมาด้วยเพชร ก็มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเหมือนเพชร, พึงเห็นกิเลสที่อรหัตตมรรคจะพึงกำจัดเหมือนก้อนแก้วมณีหรือก้อนหิน, เหมือนความไม่มีแห่งภาวะที่เพชรเจาะก้อนแก้วมณีหรือก้อนหินแล้วจะไม่ทะลุไป ฉันใด พึงเห็นความไม่มีแห่งกิเลสที่อรหัตตมรรคญาณจะตัดไม่ได้ ฉันนั้น, เหมือนความไม่เต็มอีกแห่งรอยที่เพชรเจาะแล้ว ฉันใด พึงเห็นความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งกิเลสทั้งหลายที่อรหัตตมรรคตัดแล้ว ฉันนั้น.

6. සෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาเสวิตัพพสูตร

26. ඡට්ඨෙ සෙවිතබ්බොති උපසඞ්කමිතබ්බො. භජිතබ්බොති අල්ලීයිතබ්බො. පයිරුපාසිතබ්බොති සන්තිකෙ නිසීදනවසෙන පුනප්පුනං උපාසිතබ්බො. සක්කත්වා ගරුං කත්වාති සක්කාරඤ්චෙව ගරුකාරඤ්ච කත්වා. හීනො හොති සීලෙනාතිආදීසු උපාදායුපාදාය හීනතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ යො හි පඤ්ච සීලානි රක්ඛති, සො දස සීලානි රක්ඛන්තෙන න සෙවිතබ්බො. යො දස සීලානි රක්ඛති, සො චතුපාරිසුද්ධිසීලං රක්ඛන්තෙන න සෙවිතබ්බො. අඤ්ඤත්‍ර අනුද්දයා අඤ්ඤත්‍ර අනුකම්පාති ඨපෙත්වා අනුද්දයඤ්ච අනුකම්පඤ්ච. අත්තනො අත්ථායෙව හි එවරූපො පුග්ගලො න සෙවිතබ්බො, අනුද්දයානුකම්පාවසෙන පන තං උපසඞ්කමිතුං වට්ටති.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เสวิตพฺโพ ความว่า พึงเข้าไปหา. บทว่า ภชิตพฺโพ ความว่า พึงแนบสนิท. บทว่า ปยิรุปาสิตพฺโพ ความว่า พึงเข้าไปนั่งใกล้บ่อยๆ. บทว่า สกฺกตฺวา ครุ กตฺวา ความว่า กระทำสักการะและความเคารพ. ในบทเป็นต้นว่า หีโน โหติ สีเลน พึงทราบความเลวโดยลำดับ. ในข้อนั้น บุคคลใดรักษาสีล ๕ บุคคลนั้นอันบุคคลผู้รักษาสีล ๑๐ ไม่พึงคบหา. บุคคลใดรักษาสีล ๑๐ บุคคลนั้นอันบุคคลผู้รักษาจตุปาริสุทธิสีลไม่พึงคบหา. บทว่า อญฺญตฺร อนุทยาย อญฺญตฺร อนุกมฺปาย ความว่า เว้นไว้ซึ่งความเอ็นดูและความอนุเคราะห์. จริงอยู่ บุคคลเช่นนี้ไม่พึงคบหาเพื่อประโยชน์ของตนเลย แต่ว่า ย่อมควรเพื่อจะเข้าไปหาบุคคลนั้นด้วยอำนาจความเอ็นดูและความอนุเคราะห์.

සීලසාමඤ්ඤගතානං සතන්ති සීලෙන සමානභාවං ගතානං සන්තානං. සීලකථා ච නො භවිස්සතීති එවං සමානසීලානං අම්හාකං සීලමෙව ආරබ්භ කථා භවිස්සති. සා ච නො පවත්තිනී භවිස්සතීති සා ච අම්හාකං කථා දිවසම්පි කථෙන්තානං පවත්තිස්සති න පටිහඤ්ඤිස්සති. සා ච නො ඵාසු භවිස්සතීති සා ච දිවසම්පි පවත්තමානා සීලකථා අම්හාකං ඵාසුවිහාරො සුඛවිහාරො භවිස්සති. සමාධිපඤ්ඤාකථාසුපි එසෙව නයො.

บทว่า สีลสามญฺญคตานํ สตํ ความว่า แก่บุคคลผู้มีอยู่ ผู้ถึงความเป็นผู้เสมอกันด้วยศีล. บทว่า สีลกถา จ โน ภวิสฺสติ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ถ้อยคำปรารภศีลเท่านั้นจักมีแก่เราทั้งหลายผู้มีศีลเสมอกัน. บทว่า สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสติ ความว่า และถ้อยคำนั้นของพวกเราผู้กล่าวอยู่แม้ตลอดวัน ก็จักเป็นไปได้ ไม่ติดขัด. บทว่า สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ ความว่า และสีลกถานั้นที่ดำเนินไปอยู่แม้ตลอดวัน จักเป็นความอยู่ผาสุก เป็นความอยู่สบายแก่พวกเรา. แม้ในสมาธิกถาและปัญญากถา ก็นัยนี้เช่นกัน.

සීලක්ඛන්ධන්ති සීලරාසිං. තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති එත්ථ සීලස්ස අසප්පායෙ අනුපකාරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා සප්පායෙ උපකාරධම්මෙ සෙවන්තො තස්මිං තස්මිං ඨානෙ සීලක්ඛන්ධං පඤ්ඤාය අනුග්ගණ්හාති නාම. සමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධෙසුපි එසෙව නයො. නිහීයතීති අත්තනො හීනතරං පුග්ගලං සෙවන්තො ඛාරපරිස්සාවනෙ ආසිත්තඋදකං විය සතතං සමිතං හායති පරිහායති. තුල්‍යසෙවීති අත්තනා සමානසෙවී. සෙට්ඨමුපනමන්ති සෙට්ඨං [Pg.94] පුග්ගලං ඔණමන්තො. උදෙති ඛිප්පන්ති ඛිප්පමෙව වඩ්ඪති. තස්මා අත්තනො උත්තරිං භජෙථාති යස්මා සෙට්ඨං පුග්ගලං උපනමන්තො උදෙති ඛිප්පං, තස්මා අත්තනො උත්තරිතරං විසිට්ඨතරං භජෙථ.

บทว่า สีลกฺขนฺธํ ความว่า กองศีล. ในบทว่า ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ นี้ บุคคลผู้เว้นธรรมที่ไม่เป็นสัปปายะ ไม่เกื้อกูลแก่ศีล เสพธรรมที่เป็นสัปปายะ เกื้อกูล ชื่อว่าย่อมอนุเคราะห์กองศีลด้วยปัญญาในที่นั้นๆ. แม้ในสมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า นิหียติ ความว่า บุคคลผู้คบหาบุคคลที่เลวกว่าตน ย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมรอบอยู่เนืองๆ ไม่ขาดสาย เหมือนน้ำที่เทลงในเครื่องกรองด่าง. บทว่า ตุลฺยเสวี ความว่า ผู้คบหาบุคคลที่เสมอกับตน. บทว่า เสฏฺฐมุปนมนฺติ ความว่า ผู้นอบน้อมต่อบุคคลผู้ประเสริฐ. บทว่า อุเทติ ขิปฺปํ ความว่า ย่อมเจริญโดยพลันทีเดียว. บทว่า ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรึ ภเชถ ความว่า เพราะเหตุที่ผู้นอบน้อมต่อบุคคลผู้ประเสริฐย่อมเจริญโดยพลัน เพราะเหตุนั้น พึงคบบุคคลผู้สูงกว่า ผู้พิเศษกว่าตน.

7. ජිගුච්ඡිතබ්බසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาชิคุจฉิตัพพสูตร

27. සත්තමෙ ජිගුච්ඡිතබ්බොති ගූථං විය ජිගුච්ඡිතබ්බො. අථ ඛො නන්ති අථ ඛො අස්ස. කිත්තිසද්දොති කථාසද්දො. එවමෙව ඛොති එත්ථ ගූථකූපො විය දුස්සීල්‍යං දට්ඨබ්බං. ගූථකූපෙ පතිත්වා ඨිතො ධම්මනිඅහි විය දුස්සීලපුග්ගලො. ගූථකූපතො උද්ධරියමානෙන තෙන අහිනා පුරිසස්ස සරීරං ආරුළ්හෙනාපි අදට්ඨභාවො විය දුස්සීලං සෙවමානස්සාපි තස්ස කිරියාය අකරණභාවො. සරීරං ගූථෙන මක්ඛෙත්වා අහිනා ගතකාලො විය දුස්සීලං සෙවමානස්ස පාපකිත්තිසද්දඅබ්භුග්ගමනකාලො වෙදිතබ්බො.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ชิคุจฺฉิตพฺโพ ความว่า พึงรังเกียจเหมือนอุจจาระ. บทว่า อถ โข นํ ความว่า อถ โข อสฺส (แต่นั้นแล แก่บุคคลนั้น). บทว่า กิตฺติสทฺโท ความว่า เสียงพูดคุย. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นความเป็นผู้ทุศีลเหมือนหลุมอุจจาระ. พึงเห็นบุคคลผู้ทุศีลเหมือนงูธัมมะนิที่ตกลงไปอยู่ในหลุมอุจจาระ. เหมือนภาวะที่งูนั้นซึ่งถูกนำขึ้นจากหลุมอุจจาระ แม้จะเลื้อยขึ้นสู่ร่างกายของบุรุษแล้วก็ไม่กัด ฉันใด พึงเห็นภาวะที่ไม่กระทำตามกิริยาของบุคคลผู้ทุศีลนั้น แม้จะคบหาบุคคลผู้ทุศีลอยู่ ฉันนั้น. พึงทราบกาลที่เสียงกิตติศัพท์อันชั่วร้ายฟุ้งขจรไปของผู้ที่คบหาบุคคลผู้ทุศีล เหมือนกาลที่จับงูโดยทาร่างกายด้วยอุจจาระ.

තින්දුකාලාතන්ති තින්දුකරුක්ඛඅලාතං. භිය්‍යොසොමත්තාය චිච්චිටායතීති තං හි ඣායමානං පකතියාපි පපටිකායො මුඤ්චන්තං චිච්චිටාති ‘‘චිටිචිටා’’ති සද්දං කරොති, ඝට්ටිතං පන අධිමත්තං කරොතීති අත්ථො. එවමෙව ඛොති එවමෙවං කොධනො අත්තනො ධම්මතායපි උද්ධතො චණ්ඩිකතො හුත්වා චරති, අප්පමත්තකං පන වචනං සුතකාලෙ ‘‘මාදිසං නාම එවං වදති එවං වදතී’’ති අතිරෙකතරං උද්ධතො චණ්ඩිකතො හුත්වා චරති. ගූථකූපොති ගූථපුණ්ණකූපො, ගූථරාසියෙව වා. ඔපම්මසංසන්දනං පනෙත්ථ පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තස්මා එවරූපො පුග්ගලො අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බො න සෙවිතබ්බොති යස්මා කොධනො අතිසෙවියමානො අතිඋපසඞ්කමියමානොපි කුජ්ඣතියෙව, ‘‘කිං ඉමිනා’’ති පටික්කමන්තෙපි කුජ්ඣතියෙව. තස්මා පලාලග්ගි විය අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බො න සෙවිතබ්බො න භජිතබ්බො. කිං වුත්තං හොති? යො හි පලාලග්ගිං අතිඋපසඞ්කමිත්වා තප්පති, තස්ස සරීරං ඣායති. යො අතිපටික්කමිත්වා තප්පති, තස්ස සීතං න වූපසම්මති. අනුපසඞ්කමිත්වා අපටික්කමිත්වා පන මජ්ඣත්තභාවෙන තප්පන්තස්ස සීතං වූපසම්මති, තස්මා පලාලග්ගි විය කොධනො පුග්ගලො මජ්ඣත්තභාවෙන [Pg.95] අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බො, න සෙවිතබ්බො න භජිතබ්බො න පයිරුපාසිතබ්බො.

บทว่า ตินฺทุกาลาตํ คือ ท่อนฟืนไม้ตะโก. ในบทว่า ภิยฺโยโส มตฺตาย จิจฺจิฏายติ นั้น มีความว่า ท่อนฟืนนั้นเมื่อลุกไหม้อยู่ แม้โดยปกติก็ย่อมแตกปะทุ ปล่อยสะเก็ดไฟออก ส่งเสียงดัง "จิจิ จิจิ" แต่เมื่อถูกกระทบเข้า ย่อมส่งเสียงดังยิ่งขึ้น. บทว่า เอวเมว โข คือ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้มักโกรธ แม้โดยปกติของตนก็เป็นคนฟุ้งซ่านดุร้ายอยู่แล้ว แต่เมื่อได้ฟังคำพูดเพียงเล็กน้อย ก็จะกลายเป็นคนฟุ้งซ่านดุร้ายยิ่งขึ้นไปอีก ประพฤติตนไปว่า "คนเช่นเราแท้ๆ ยังมาว่าอย่างนี้ ว่าอย่างนี้". บทว่า คูถกูโป คือ หลุมที่เต็มด้วยอุจจาระ หรือคือกองอุจจาระ. การเปรียบเทียบอุปมาในข้อนี้ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้พึงวางเฉย ไม่พึงคบหา เพราะว่า คนมักโกรธ แม้จะคบหาอย่างยิ่ง เข้าไปหาอย่างยิ่ง ก็ย่อมโกรธอยู่นั่นเอง แม้จะหลีกไปโดยคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้" ก็ย่อมโกรธอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พึงวางเฉยเสียเหมือนไฟกองฟาง ไม่พึงเสพ ไม่พึงคบ. ท่านกล่าวว่าอย่างไร? คือว่า ผู้ใดเข้าไปใกล้ไฟกองฟางเกินไปแล้วผิงไฟ ร่างกายของผู้นั้นย่อมไหม้. ผู้ใดถอยออกไปไกลเกินไปแล้วผิงไฟ ความหนาวของผู้นั้นย่อมไม่บรรเทา. แต่ผู้ที่ไม่เข้าไปใกล้เกินไป ไม่ถอยออกไปไกลเกินไป ผิงไฟด้วยความเป็นกลาง ความหนาวของเขาย่อมบรรเทา เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้มักโกรธ พึงวางเฉยด้วยความเป็นกลางเหมือนไฟกองฟาง ไม่พึงเสพ ไม่พึงคบ ไม่พึงเข้าไปนั่งใกล้.

කල්‍යාණමිත්තොති සුචිමිත්තො. කල්‍යාණසහායොති සුචිසහායො. සහායා නාම සහගාමිනො සද්ධිංචරා. කල්‍යාණසම්පවඞ්කොති කල්‍යාණෙසු සුචිපුග්ගලෙසු සම්පවඞ්කො, තන්නින්නතප්පොණතප්පබ්භාරමානසොති අත්ථො.

บทว่า กลฺยาณมิตฺโต คือ มิตรผู้สะอาด. บทว่า กลฺยาณสหาโย คือ สหายผู้สะอาด. ชื่อว่าสหายทั้งหลาย คือ ผู้ไปด้วยกัน ผู้เที่ยวไปด้วยกัน. บทว่า กลฺยาณสมฺปวงฺโก มีความว่า น้อมไปในบุคคลผู้ดีงาม ผู้สะอาด คือ มีใจน้อมไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจโอนไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจโน้มไปในบุคคลเหล่านั้น.

8. ගූථභාණීසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาคูถภาณีสูตร

28. අට්ඨමෙ ගූථභාණීති යො ගූථං විය දුග්ගන්ධකථං කථෙති. පුප්ඵභාණීති යො පුප්ඵානි විය සුගන්ධකථං කථෙති. මධුභාණීති යො මධු විය මධුරකථං කථෙති. සභග්ගතොති සභාය ඨිතො. පරිසග්ගතොති ගාමපරිසාය ඨිතො. ඤාතිමජ්ඣගතොති ඤාතීනං මජ්ඣෙ ඨිතො. පූගමජ්ඣගතොති සෙණීනං මජ්ඣෙ ඨිතො. රාජකුලමජ්ඣගතොති රාජකුලස්ස මජ්ඣෙ මහාවිනිච්ඡයෙ ඨිතො. අභිනීතොති පුච්ඡනත්ථායානීතො. සක්ඛිපුට්ඨොති සක්ඛිං කත්වා පුච්ඡිතො. එහම්භො පුරිසාති ආලපනමෙතං. අත්තහෙතු වා පරහෙතු වාති අත්තනො වා පරස්ස වා හත්ථපාදාදිහෙතු වා ධනහෙතු වා. ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතු වාති එත්ථ ආමිසන්ති ලඤ්ජො අධිප්පෙතො. කිඤ්චික්ඛන්ති යං වා තං වා අප්පමත්තකං අන්තමසො තිත්තිරියවට්ටකසප්පිපිණ්ඩනවනීතපිණ්ඩාදිමත්තකස්ස ලඤ්ජස්ස හෙතූති අත්ථො. සම්පජානමුසා භාසිතා හොතීති ජානන්තොයෙව මුසාවාදං කත්තා හොති.

๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า คูถภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจามีกลิ่นเหม็นดุจอุจจาระ. บทว่า ปุปฺผภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจามีกลิ่นหอมดุจดอกไม้. บทว่า มธุภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจาไพเราะดุจน้ำผึ้ง. บทว่า สภคฺคโต คือ อยู่ในสภา. บทว่า ปริสคฺคโต คือ อยู่ในบริษัทชาวบ้าน. บทว่า ญาติมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางหมู่ญาติ. บทว่า ปูคมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางหมู่เสนา. บทว่า ราชกุลมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางราชสกุลในที่วินิจฉัยคดีใหญ่. บทว่า อภินีโต คือ ถูกนำมาเพื่อจะถาม. บทว่า สกฺขิปุฏฺโฐ คือ ถูกถามโดยทำให้เป็นพยาน. บทว่า เอหมฺโภ ปุริส นี้เป็นคำร้องเรียก. บทว่า อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา คือ เพราะเหตุแห่งตนหรือผู้อื่น หรือเพราะเหตุแห่งทรัพย์. ในบทว่า อามิสสิญฺจิกฺขเหตุ วา นี้ บทว่า อามิสํ ประสงค์ถึงสินจ้าง. บทว่า กิญฺจิกฺขํ มีความว่า เพราะเหตุแห่งสินจ้างเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่สุดแม้เพียงนกกระทา นกคุ่ม ก้อนเนยใส หรือก้อนเนยข้นเป็นต้น. บทว่า สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ คือ รู้อยู่เทียว ย่อมเป็นผู้กล่าวคำเท็จ.

නෙලාති එලං වුච්චති දොසො, නාස්ස එලන්ති නෙලා, නිද්දොසාති අත්ථො. ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති (උදා. 65) එත්ථ වුත්තසීලං විය. කණ්ණසුඛාති බ්‍යඤ්ජනමධුරතාය කණ්ණානං සුඛා, සූචිවිජ්ඣනං විය කණ්ණසූලං න ජනෙති. අත්ථමධුරතාය සකලසරීරෙ කොපං අජනෙත්වා පෙමං ජනෙතීති පෙමනීයා. හදයං ගච්ඡති අප්පටිහඤ්ඤමානා සුඛෙන චිත්තං පවිසතීති හදයඞ්ගමා. ගුණපරිපුණ්ණතාය පුරෙ භවාති පොරී. පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී විය සුකුමාරාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාති නගරවාසීනං කථාති අත්ථො. නගරවාසිනො හි යුත්තකථා හොන්ති[Pg.96], පිතිමත්තං පිතාති, මාතිමත්තං මාතාති, භාතිමත්තං භාතාති වදන්ති. එවරූපී කථා බහුනො ජනස්ස කන්තා හොතීති බහුජනකන්තා. කන්තභාවෙනෙව බහුනො ජනස්ස මනාපා චිත්තවුද්ධිකරාති බහුජනමනාපා.

ในบทว่า เนลา โทษ ท่านเรียกว่า เอฬํ, โทษของวาจานั้นไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนลา ความว่า ไม่มีโทษ เหมือนศีลที่ตรัสไว้ในบทว่า เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท นี้. บทว่า กณฺณสุขา คือ เป็นที่สบายแก่หูทั้งหลาย เพราะมีความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ทำให้เกิดอาการเจ็บหูเหมือนถูกเข็มแทง. เพราะมีความไพเราะแห่งอรรถ ไม่ก่อให้เกิดความโกรธในร่างกายทั้งสิ้น แต่ก่อให้เกิดความรัก เหตุนั้นจึงชื่อว่า เปมนียา. หยั่งลงสู่หทัย คือ เข้าไปสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด เหตุนั้นจึงชื่อว่า หทยงฺคมา. เพราะบริบูรณ์ด้วยคุณ จึงเกิดในเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. อีกอย่างหนึ่ง ละเอียดอ่อนเหมือนสตรีที่เจริญเติบโตในเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. อีกอย่างหนึ่ง เป็นวาจาของชาวเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. บทว่า ปุรสฺส เอสา มีความว่า เป็นวาจาของชาวเมือง. คือว่า ชาวเมืองทั้งหลายย่อมมีวาจาที่เหมาะสม ย่อมเรียกคนรุ่นราวคราวพ่อว่าพ่อ เรียกคนรุ่นราวคราวแม่ว่าแม่ เรียกคนรุ่นราวคราวพี่ว่าพี่. วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าปรารถนาของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา. เพราะเป็นที่น่าปรารถนานั่นเอง จึงเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญ เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนมนาปา.

9. අන්ධසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอันธสูตร

29. නවමෙ චක්ඛු න හොතීති පඤ්ඤාචක්ඛු න හොති. ඵාතිං කරෙය්‍යාති ඵීතං වඩ්ඪිතං කරෙය්‍ය. සාවජ්ජානවජ්ජෙති සදොසනිද්දොසෙ. හීනප්පණීතෙති අධමුත්තමෙ. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙති කණ්හසුක්කායෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිබාහනතො පටිපක්ඛවසෙන සප්පටිභාගාති වුච්චන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – කුසලෙ ධම්මෙ ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති ජානෙය්‍ය, අකුසලෙ ධම්මෙ ‘‘අකුසලා ධම්මා’’ති ජානෙය්‍ය. සාවජ්ජාදීසුපි එසෙව නයො. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙසු පන කණ්හධම්මෙ ‘‘සුක්කසප්පටිභාගා’’ති ජානෙය්‍ය, සුක්කධම්මෙ ‘‘කණ්හසප්පටිභාගා’’ති යෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනා ජානෙය්‍ය, තථාරූපම්පිස්ස චක්ඛු න හොතීති. ඉමිනා නයෙන සෙසවාරෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า จกฺขุ น โหติ คือ ปัญญาจักษุไม่มี. บทว่า ผาตึ กเรยฺย คือ พึงทำให้เฟื่องฟู เจริญขึ้น. บทว่า สาวชฺชานวชฺเช คือ ธรรมมีโทษและไม่มีโทษ. บทว่า หีนปฺปณีเต คือ ธรรมเลวและประณีต. บทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค คือ ธรรมดำและธรรมขาวนั่นเอง เพราะยับยั้งซึ่งกันและกัน โดยความเป็นปฏิปักษ์ จึงเรียกว่า สัปปฏิภาค. นี้เป็นใจความย่อในบทนั้น คือ พึงรู้ธรรมที่เป็นกุศลว่า "เป็นกุศลธรรม" พึงรู้ธรรมที่เป็นอกุศลว่า "เป็นอกุศลธรรม". แม้ในบทว่า สาวชฺชา เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. แต่ในบทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค คือ จะพึงรู้ธรรมดำว่า "เป็นธรรมมีส่วนเปรียบด้วยธรรมขาว" และพึงรู้ธรรมขาวว่า "เป็นธรรมมีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำ" ได้ด้วยปัญญาจักษุใด ปัญญาจักษุแม้เช่นนั้นก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น. พึงทราบความแม้ในวาระที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้.

න චෙව භොගා තථාරූපාති තථාජාතිකා භොගාපිස්ස න හොන්ති. න ච පුඤ්ඤානි කුබ්බතීති පුඤ්ඤානි ච න කරොති. එත්තාවතා භොගුප්පාදනචක්ඛුනො ච පුඤ්ඤකරණචක්ඛුනො ච අභාවො වුත්තො. උභයත්ථ කලිග්ගාහොති ඉධලොකෙ ච පරලොකෙ චාති උභයස්මිම්පි අපරද්ධග්ගාහො, පරාජයග්ගාහො හොතීති අත්ථො. අථ වා උභයත්ථ කලිග්ගාහොති උභයෙසම්පි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකානං අත්ථානං කලිග්ගාහො, පරාජයග්ගාහොති අත්ථො. ධම්මාධම්මෙනාති දසකුසලකම්මපථධම්මෙනපි දසඅකුසලකම්මපථඅධම්මෙනපි. සඨොති කෙරාටිකො. භොගානි පරියෙසතීති භොගෙ ගවෙසති. ථෙය්‍යෙන කූටකම්මෙන, මුසාවාදෙන චූභයන්ති ථෙය්‍යාදීසු උභයෙන පරියෙසතීති අත්ථො. කථං? ථෙය්‍යෙන කූටකම්මෙන ච පරියෙසති, ථෙය්‍යෙන මුසාවාදෙන ච පරියෙසති, කූටකම්මෙන මුසාවාදෙන ච පරියෙසති. සඞ්ඝාතුන්ති සඞ්ඝරිතුං. ධම්මලද්ධෙහීති දසකුසලකම්මපථධම්මං අකොපෙත්වා ලද්ධෙහි. උට්ඨානාධිගතන්ති වීරියෙන [Pg.97] අධිගතං. අබ්‍යග්ඝමානසොති නිබ්බිචිකිච්ඡචිත්තො. භද්දකං ඨානන්ති සෙට්ඨං දෙවට්ඨානං. න සොචතීති යස්මිං ඨානෙ අන්තොසොකෙන න සොචති.

บทว่า `Na ceva bhogā tathārūpā` ความว่า โภคะทั้งหลายเห็นปานนั้น ย่อมไม่มีแก่บุคคลนั้น. บทว่า `Na ca puññāni kubbati` ความว่า และเขาย่อมไม่ทำบุญทั้งหลาย. ด้วยบทเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีจักษุคือการให้เกิดโภคะ และจักษุคือการทำบุญ. บทว่า `Ubhayattha kaliggāho` ความว่า ชื่อว่าผู้ถือเอาผิดในโลกทั้งสอง คือ ในโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้ถือเอาความผิดพลาด ถือเอาความพ่ายแพ้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า `Ubhayattha kaliggāho` ความว่า เป็นผู้ถือเอาความผิดพลาด ถือเอาความพ่ายแพ้แห่งประโยชน์ทั้งหลายทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ. บทว่า `Dhammādhammena` ความว่า ด้วยธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ และด้วยอธรรมคืออกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า `Saṭho` คือ เป็นคนโอ้อวด. บทว่า `Bhogāni pariyesati` ความว่า ย่อมแสวงหาโภคะทั้งหลาย. บทว่า `Theyyena kūṭakammena, musāvādena cūbhayaṃ` ความว่า ย่อมแสวงหาด้วยองค์ประกอบสองอย่างในบรรดาการลักขโมยเป็นต้น. อย่างไร? คือ ย่อมแสวงหาด้วยการลักขโมยและด้วยการโกง, ย่อมแสวงหาด้วยการลักขโมยและด้วยการพูดเท็จ, ย่อมแสวงหาด้วยการโกงและด้วยการพูดเท็จ. บทว่า `Saṅghātuṃ` คือ เพื่อรวบรวม. บทว่า `Dhammaladdhehi` คือ ที่ได้มาโดยไม่ละเมิดธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า `Uṭṭhānādhigataṃ` คือ ที่ได้มาด้วยความเพียร. บทว่า `Abyagghamānaso` คือ มีจิตไม่สงสัย. บทว่า `Bhaddakaṃ ṭhānaṃ` คือ สถานที่อันประเสริฐ คือเทวโลก. บทว่า `Na socati` คือ ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยความโศกภายในในสถานที่นั้น.

10. අවකුජ්ජසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอวกุชชสูตร

30. දසමෙ අවකුජ්ජපඤ්ඤොති අධොමුඛපඤ්ඤො. උච්ඡඞ්ගපඤ්ඤොති උච්ඡඞ්ගසදිසපඤ්ඤො. පුථුපඤ්ඤොති විත්ථාරිකපඤ්ඤො. ආදිකල්‍යාණන්තිආදීසු ආදීති පුබ්බපට්ඨපනා. මජ්ඣන්ති කථාවෙමජ්ඣං. පරියොසානන්ති සන්නිට්ඨානං. ඉතිස්ස තෙ ධම්මං කථෙන්තා පුබ්බපට්ඨපනෙපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා කථෙන්ති, වෙමජ්ඣෙපි පරියොසානෙපි. එත්ථ ච අත්ථි දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානානි, අත්ථි සාසනස්ස. තත්ථ දෙසනාය තාව චතුප්පදිකගාථාය පඨමපදං ආදි, ද්වෙ පදානි මජ්ඣං, අවසානපදං පරියොසානං. එකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස නිදානං ආදි, අනුසන්ධි මජ්ඣං, ඉදමවොචාති අප්පනා පරියොසානං. අනෙකානුසන්ධිකස්ස පඨමො අනුසන්ධි ආදි, තතො පරං එකො වා අනෙකෙ වා මජ්ඣං, පච්ඡිමො පරියොසානං. අයං තාව දෙසනාය නයො. සාසනස්ස පන සීලං ආදි, සමාධි මජ්ඣං, විපස්සනා පරියොසානං. සමාධි වා ආදි, විපස්සනා මජ්ඣං, මග්ගො පරියොසානං. විපස්සනා වා ආදි, මග්ගො මජ්ඣං, ඵලං පරියොසානං. මග්ගො වා ආදි, ඵලං මජ්ඣං, නිබ්බානං පරියොසානං. ද්වෙ ද්වෙ වා කයිරමානෙ සීලසමාධයො ආදි, විපස්සනාමග්ගා මජ්ඣං, ඵලනිබ්බානානි පරියොසානං.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `avakujjapañño` คือ ผู้มีปัญญาดุจภาชนะคว่ำ. บทว่า `Ucchaṅgapañño` คือ ผู้มีปัญญาดุจชายพก. บทว่า `Puthupañño` คือ ผู้มีปัญญากว้างขวาง. ในบทเป็นต้นว่า `Ādikalyāṇaṃ` นั้น บทว่า `ādi` คือ การตั้งขึ้นก่อน. บทว่า `majjha` คือ ท่ามกลางของเรื่อง. บทว่า `pariyosāna` คือ การจบลง. ด้วยเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นเมื่อกล่าวธรรมแก่บุคคลนั้น ย่อมกระทำให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษเท่านั้น แล้วจึงกล่าว แม้ในการตั้งขึ้นก่อน แม้ในท่ามกลาง แม้ในที่สุด. และในที่นี้ มีเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา และมีของศาสนา. ในสองอย่างนั้น ก่อนอื่น ในส่วนของเทศนา บาทแรกของคาถา ๔ บาท ชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทชื่อว่าท่ามกลาง, บาทสุดท้ายชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิชื่อว่าท่ามกลาง, การจบลงว่า `idamavoca` ชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, หลังจากนั้น อนุสนธิเดียวหรือหลายอนุสนธิชื่อว่าท่ามกลาง, อนุสนธิสุดท้ายชื่อว่าที่สุด. นี้เป็นนัยในส่วนของเทศนาก่อน. ส่วนของศาสนา ศีลชื่อว่าเบื้องต้น, สมาธิชื่อว่าท่ามกลาง, วิปัสสนาชื่อว่าที่สุด. หรือว่า สมาธิชื่อว่าเบื้องต้น, วิปัสสนาชื่อว่าท่ามกลาง, มรรคชื่อว่าที่สุด. หรือว่า วิปัสสนาชื่อว่าเบื้องต้น, มรรคชื่อว่าท่ามกลาง, ผลชื่อว่าที่สุด. หรือว่า มรรคชื่อว่าเบื้องต้น, ผลชื่อว่าท่ามกลาง, นิพพานชื่อว่าที่สุด. หรือเมื่อกระทำเป็นคู่ๆ ศีลและสมาธิชื่อว่าเบื้องต้น, วิปัสสนาและมรรคชื่อว่าท่ามกลาง, ผลและนิพพานชื่อว่าที่สุด.

සාත්ථන්ති සාත්ථකං කත්වා දෙසෙන්ති. සබ්‍යඤ්ජනන්ති අක්ඛරපාරිපූරිං කත්වා දෙසෙන්ති. කෙවලපරිපුණ්ණන්ති සකලපරිපුණ්ණං අනූනං කත්වා දෙසෙන්ති. පරිසුද්ධන්ති පරිසුද්ධං නිජ්ජටං නිග්ගණ්ඨිං කත්වා දෙසෙන්ති. බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙන්තීති එවං දෙසෙන්තා ච සෙට්ඨචරියභූතං සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං පකාසෙන්ති. නෙව ආදිං මනසි කරොතීති නෙව පුබ්බපට්ඨපනං මනසි කරොති.

บทว่า `Sātthaṃ` คือ กระทำให้มีอรรถแล้วแสดง. บทว่า `Sabyañjanaṃ` คือ กระทำให้มีพยัญชนะบริบูรณ์แล้วแสดง. บทว่า `Kevalaparipuṇṇaṃ` คือ กระทำให้บริบูรณ์สิ้นเชิง ไม่บกพร่องแล้วแสดง. บทว่า `Parisuddhaṃ` คือ กระทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากความรกชัฏ ปราศจากปมแล้วแสดง. บทว่า `Brahmacariyaṃ pakāsenti` คือ เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมประกาศอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นจริยะอันประเสริฐ อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. บทว่า `Neva ādiṃ manasi karoti` คือ ย่อมไม่ใส่ใจถึงการตั้งขึ้นก่อนเลย.

කුම්භොති ඝටො. නිකුජ්ජොති අධොමුඛො ඨපිතො. එවමෙව ඛොති එත්ථ කුම්භො නිකුජ්ජො විය අවකුජ්ජපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බො, උදකාසිඤ්චනකාලො [Pg.98] විය ධම්මදෙසනාය ලද්ධකාලො, උදකස්ස විවට්ටනකාලො විය තස්මිං ආසනෙ නිසින්නස්ස උග්ගහෙතුං අසමත්ථකාලො, උදකස්ස අසණ්ඨානකාලො විය වුට්ඨහිත්වා අසල්ලක්ඛණකාලො වෙදිතබ්බො.

บทว่า `Kumbho` คือ หม้อ. บทว่า `Nikujjo` คือ ที่ตั้งคว่ำหน้าลง. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาคว่ำเหมือนหม้อที่คว่ำไว้, พึงทราบว่า เวลาที่ได้รับธรรมเทศนา เหมือนเวลาที่รดน้ำ, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในอาสนะนั้นไม่สามารถจะเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่น้ำไหลออกไป, พึงทราบว่า เวลาที่ลุกขึ้นไปแล้วไม่สามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่น้ำไม่ตั้งอยู่.

ආකිණ්ණානීති පක්ඛිත්තානි. සතිසම්මොසාය පකිරෙය්‍යාති මුට්ඨස්සතිතාය විකිරෙය්‍ය. එවමෙව ඛොති එත්ථ උච්ඡඞ්ගො විය උච්ඡඞ්ගපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බො, නානාඛජ්ජකානි විය නානප්පකාරං බුද්ධවචනං, උච්ඡඞ්ගෙ නානාඛජ්ජකානි ඛාදන්තස්ස නිසින්නකාලො විය තස්මිං ආසනෙ නිසින්නස්ස උග්ගණ්හනකාලො, වුට්ඨහන්තස්ස සතිසම්මොසා පකිරණකාලො විය තස්මා ආසනා වුට්ඨාය ගච්ඡන්තස්ස අසල්ලක්ඛණකාලො වෙදිතබ්බො.

บทว่า `Ākiṇṇāni` คือ ใส่ไว้. บทว่า `Satisammosāya pakireyya` คือ พึงกระจัดกระจายไปเพราะความหลงลืมสติ. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาดุจชายพกเหมือนชายพก, พึงทราบว่า พระพุทธวจนะมีประการต่างๆ เหมือนของขบเคี้ยวต่างๆ, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในอาสนะนั้นเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่บุคคลผู้นั่งเคี้ยวของขบเคี้ยวต่างๆ ในชายพก, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลนั้นลุกจากอาสนะนั้นไปแล้วไม่สามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่ของขบเคี้ยวกระจัดกระจายไปเพราะความหลงลืมสติของผู้ที่ลุกขึ้น.

උක්කුජ්ජොති උපරිමුඛො ඨපිතො. සණ්ඨාතීති පතිට්ඨහති. එවමෙව ඛොති එත්ථ උපරිමුඛො ඨපිතො කුම්භො විය පුථුපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බො, උදකස්ස ආසිත්තකාලො විය දෙසනාය ලද්ධකාලො, උදකස්ස සණ්ඨානකාලො විය තත්ථ නිසින්නස්ස උග්ගණ්හනකාලො, නො විවට්ටනකාලො විය වුට්ඨාය ගච්ඡන්තස්ස සල්ලක්ඛණකාලො වෙදිතබ්බො.

บทว่า `Ukkujjo` คือ ที่ตั้งหงายขึ้น. บทว่า `Saṇṭhāti` คือ ย่อมตั้งอยู่. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญากว้างขวางเหมือนหม้อที่ตั้งหงายขึ้น, พึงเห็นว่า เวลาที่ได้รับเทศนา เหมือนเวลาที่เทน้ำลงไป, พึงเห็นว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในที่นั้นเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่น้ำตั้งอยู่, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลนั้นลุกขึ้นไปแล้วสามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่น้ำไม่ไหลออกไป.

දුම්මෙධොති නිප්පඤ්ඤො. අවිචක්ඛණොති සංවිදහනපඤ්ඤාය රහිතො. ගන්තාති ගමනසීලො. සෙය්‍යො එතෙන වුච්චතීති එතස්මා පුග්ගලා උත්තරිතරොති වුච්චති. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවලොකුත්තරධම්මස්ස අනුධම්මං සහ සීලෙන පුබ්බභාගපටිපදං පටිපන්නො. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. අන්තකරො සියාති කොටිකරො පරිච්ඡෙදකරො පරිවටුමකරො භවෙය්‍යාති.

บทว่า `Dummedho` คือ ผู้ไม่มีปัญญา. บทว่า `Avicakkhaṇo` คือ ผู้ปราศจากปัญญาที่สามารถจัดการได้. บทว่า `Gantā` คือ ผู้มีปกติไป. บทว่า `Seyyo etena vuccati` คือ ท่านเรียกว่า ประเสริฐกว่าบุคคลนั้น. บทว่า `Dhammānudhammappaṭipanno` คือ ผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมอนุโลมแก่โลกุตรธรรม ๙. บทว่า `Dukkhassa` คือ แห่งวัฏทุกข์. บทว่า `Antakaro siyā` คือ พึงเป็นผู้กระทำที่สุด คือกระทำที่สุด กระทำเขตกำหนด กระทำที่สุดโดยรอบ.

පුග්ගලවග්ගො තතියො.

ปุคคลวรรคที่ ๓

4. දෙවදූතවග්ගො

๔. เทวทูตวรรค

1. සබ්‍රහ්මකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสพรหมกสูตร

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අජ්ඣාගාරෙති සකෙ ඝරෙ. පූජිතා හොන්තීති යං ඝරෙ අත්ථි, තෙන පටිජග්ගිතා ගොපිතා හොන්ති. ඉති මාතාපිතුපූජකානි කුලානි මාතාපිතූහි සබ්‍රහ්මකානීති පකාසෙත්වා ඉදානි නෙසං [Pg.99] සපුබ්බාචරියකාදිභාවං පකාසෙන්තො සපුබ්බාචරියකානීතිආදිමාහ. තත්ථ බ්‍රහ්මාතිආදීනි තෙසං බ්‍රහ්මාදිභාවසාධනත්ථං වුත්තානි. බහුකාරාති පුත්තානං බහූපකාරා. ආපාදකාති ජීවිතස්ස ආපාදකා. පුත්තකානං හි මාතාපිතූහි ජීවිතං ආපාදිතං පාලිතං ඝටිතං අනුප්පබන්ධෙන පවත්තිතං. පොසකාති හත්ථපාදෙ වඩ්ඪෙත්වා හදයලොහිතං පායෙත්වා පොසෙතාරො. ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරොති පුත්තානං හි ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණස්ස දස්සනං නාම මාතාපිතරො නිස්සාය ජාතන්ති ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො නාම.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อชฺฌาคาเร ความว่า ในเรือนของตน บทว่า ปูชิตา โหนฺติ ความว่า วัตถุใดมีอยู่ในเรือน (บุตรธิดา) ย่อมบำรุงดูแลคุ้มครอง (มารดาบิดา) ด้วยวัตถุนั้นๆ ครั้นทรงประกาศแล้วอย่างนี้ว่า ตระกูลที่บูชามารดาบิดา ชื่อว่ามีพรหมอยู่กับมารดาบิดา บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศความเป็นบุรพาจารย์ เป็นต้น ของตระกูลเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า สปุพฺพจริยกาติ ในบทเหล่านั้น บทว่า พฺรหฺมาติ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อทำให้สำเร็จความเป็นพรหม เป็นต้น ของมารดาบิดาเหล่านั้น บทว่า พหุการา ความว่า มีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย บทว่า อาปาทกา ความว่า เป็นผู้ให้ชีวิตเกิด จริงอยู่ ชีวิตของบุตรทั้งหลาย อันมารดาบิดาให้เกิดแล้ว คุ้มครองแล้ว ประกอบแล้ว ให้เป็นไปโดยสืบเนื่องกัน บทว่า โปสกา ความว่า ทำให้มือและเท้าเจริญเติบโตแล้ว ให้ดื่มโลหิตในอกแล้ว จึงชื่อว่าเป็นผู้เลี้ยงดู บทว่า อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร ความว่า จริงอยู่ การเห็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในโลกนี้ของบุตรทั้งหลาย อาศัยมารดาบิดาจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น (มารดาบิดา) จึงชื่อว่าเป็นผู้แสดงโลกนี้

බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරොති සෙට්ඨාධිවචනං. යථා බ්‍රහ්මුනො චතස්සො භාවනා අවිජහිතා හොන්ති මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛාති, එවමෙව මාතාපිතූනං පුත්තකෙසු චතස්සො භාවනා අවිජහිතා හොන්ති. තා තස්මිං තස්මිං කාලෙ වෙදිතබ්බා – කුච්ඡිගතස්මිං හි දාරකෙ ‘‘කදා නු ඛො පුත්තකං අරොගං පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගං පස්සිස්සාමා’’ති මාතාපිතූනං මෙත්තචිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පනෙස මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො ඌකාහි වා මඞ්කුලාදීහි පාණකෙහි දට්ඨො දුක්ඛසෙය්‍යාය වා පන පීළිතො පරොදති විරවති, තදාස්ස සද්දං සුත්වා මාතාපිතූනං කාරුඤ්ඤං උප්පජ්ජති, ආධාවිත්වා විධාවිත්වා කීළනකාලෙ පන ලොභනීයවයස්මිං වා ඨිතකාලෙ දාරකං ඔලොකෙත්වා මාතාපිතූනං චිත්තං සප්පිමණ්ඩෙ පක්ඛිත්තසතවිහතකප්පාසපිචුපටලං විය මුදුකං හොති ආමොදිතං පමොදිතං, තදා තෙසං මුදිතා ලබ්භති. යදා පනෙස පුත්තො දාරාභරණං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා පාටියෙක්කං අගාරං අජ්ඣාවසති, තදා මාතාපිතූනං ‘‘සක්කොති දානි නො පුත්තකො අත්තනො ධම්මතාය යාපෙතු’’න්ති මජ්ඣත්තභාවො උප්පජ්ජති, තස්මිං කාලෙ උපෙක්ඛා ලබ්භතීති ඉමිනා කාරණෙන ‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො’’ති වුත්තං.

บทว่า พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร เป็นชื่อที่กล่าวโดยความประเสริฐ เปรียบเหมือนพรหมทั้งหลายไม่ละภาวนา ๔ ประการ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ฉันใด มารดาบิดาก็ไม่ละภาวนา ๔ ประการในบุตรน้อยทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภาวนาเหล่านั้น พึงทราบในกาลนั้นๆ คือ จริงอยู่ เมื่อทารกอยู่ในครรภ์ เมตตาจิตของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้นว่า "เมื่อไรหนอ เราจักได้เห็นบุตรน้อยผู้ไม่มีโรค มีอวัยวะใหญ่น้อยบริบูรณ์" ก็เมื่อใด ทารกน้อยนี้ยังอ่อนนอนหงายอยู่ ถูกสัตว์เล็กๆ เช่น เหา หรือตัวเรือด เป็นต้น กัด หรือถูกเบียดเบียนด้วยการนอนลำบาก ย่อมร้องไห้คร่ำครวญ เมื่อนั้น มารดาบิดาได้ฟังเสียงของทารกนั้นแล้ว ความกรุณาย่อมเกิดขึ้น ก็ในเวลาวิ่งเล่นไปมา หรือในเวลาที่ตั้งอยู่ในวัยอันน่ารักใคร่ มารดาบิดาแลดูทารกแล้ว จิตย่อมอ่อนนุ่ม บันเทิง ร่าเริง ดุจแผ่นสำลีที่ตีแล้วร้อยครั้งใส่ลงในเนยใส เมื่อนั้น มุทิตาย่อมเกิดแก่ท่านเหล่านั้น ก็เมื่อใด บุตรนี้ให้การเลี้ยงดูภรรยาเกิดขึ้นแล้ว ครองเรือนอยู่ต่างหาก เมื่อนั้น ความเป็นกลางของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้นว่า "บัดนี้ บุตรน้อยของเราสามารถเป็นอยู่ได้ตามธรรมดาของตน" ในกาลนั้น ย่อมได้อุเบกขา ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสว่า "พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร"

පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙති මාතාපිතරො හි ජාතකාලතො පට්ඨාය ‘‘එවං නිසීද, එවං තිට්ඨ, එවං ගච්ඡ, එවං සය, එවං ඛාද, එවං භුඤ්ජ, අයං තෙ, තාතාති වත්තබ්බො, අයං භාතිකාති, අයං භගිනීති, ඉදං නාම කාතුං වට්ටති, ඉදං න වට්ටති, අසුකං නාම උපසඞ්කමිතුං වට්ටති, අසුකං න වට්ටතී’’ති ගාහාපෙන්ති සික්ඛාපෙන්ති. අථාපරභාගෙ අඤ්ඤෙ ආචරියා හත්ථිසිප්පඅස්සසිප්පරථසිප්පධනුසිප්පථරුසිප්පමුද්දාගණනාදීනි සික්ඛාපෙන්ති. අඤ්ඤො [Pg.100] සරණානි දෙති, අඤ්ඤො සීලෙසු පතිට්ඨාපෙති, අඤ්ඤො පබ්බාජෙති, අඤ්ඤො බුද්ධවචනං උග්ගණ්හාපෙති, අඤ්ඤො උපසම්පාදෙති, අඤ්ඤො සොතාපත්තිමග්ගාදීනි පාපෙති. ඉති සබ්බෙපි තෙ පච්ඡාචරියා නාම හොන්ති, මාතාපිතරො පන සබ්බපඨමා, තෙනාහ – ‘‘පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ’’ති. තත්ථ වුච්චරෙති වුච්චන්ති කථියන්ති. ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තානන්ති පුත්තානං ආහුතං පාහුතං අභිසඞ්ඛතං අන්නපානාදිං අරහන්ති, අනුච්ඡවිකා තං පටිග්ගහෙතුං. තස්මා ‘‘ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තාන’’න්ති වුත්තං. පජාය අනුකම්පකාති පරෙසං පාණෙ අච්ඡින්දිත්වාපි අත්තනො පජං පටිජග්ගන්ති ගොපායන්ති. තස්මා ‘‘පජාය අනුකම්පකා’’ති වුත්තං.

บทว่า ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร ความว่า จริงอยู่ มารดาบิดาจำเดิมแต่กาลที่เกิด ย่อมให้ถือเอา ย่อมให้ศึกษาว่า "จงนั่งอย่างนี้ จงยืนอย่างนี้ จงไปอย่างนี้ จงนอนอย่างนี้ จงเคี้ยวอย่างนี้ จงกินอย่างนี้ นี่พ่อของเจ้า ควรเรียกว่าพ่อ นี่พี่ชาย ควรเรียกว่าพี่ชาย นี่น้องสาว ควรเรียกว่าน้องสาว การกระทำชื่อนี้ควร การกระทำชื่อนี้ไม่ควร การเข้าไปหาคนชื่อโน้นควร การเข้าไปหาคนชื่อโน้นไม่ควร" ในภายหลัง อาจารย์อื่นๆ ย่อมสอนศิลปะมีศิลปะการขี่ช้าง ศิลปะการขี่ม้า ศิลปะการขับรถ ศิลปะการยิงธนู ศิลปะการใช้ดาบ ศิลปะการนับด้วยการหักนิ้ว เป็นต้น อาจารย์บางท่านให้สรณะ บางท่านให้ตั้งอยู่ในศีล บางท่านให้บวช บางท่านให้เรียนพุทธวจนะ บางท่านให้อุปสมบท บางท่านทำให้บรรลุโสดาปัตติมรรค เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ อาจารย์เหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่าเป็นปัจฉาจารย์ (อาจารย์ภายหลัง) ส่วนมารดาบิดาเป็นอาจารย์คนแรกสุด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร" ในบทนั้น บทว่า วุจฺจเร ความว่า ท่านเรียกว่า, ท่านกล่าวว่า บทว่า อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ ความว่า ย่อมควรแก่ของที่บุตรนำมา ของต้อนรับ ของที่จัดเตรียมไว้ คือ ข้าวและน้ำ เป็นต้น เป็นผู้สมควรเพื่อจะรับของนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ" บทว่า ปชาย อนุกมฺปกา ความว่า แม้ไม่ตัดชีวิตของผู้อื่น ก็ยังบำรุงรักษาคุ้มครองบุตรของตน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปชาย อนุกมฺปกา"

නමස්සෙය්‍යාති නමො කරෙය්‍ය. සක්කරෙය්‍යාති සක්කාරෙන පටිමානෙය්‍ය. ඉදානි තං සක්කාරං දස්සෙන්තො ‘‘අන්නෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අන්නෙනාති යාගුභත්තඛාදනීයෙන. පානෙනාති අට්ඨවිධපානෙන. වත්ථෙනාති නිවාසනපාරුපනකෙන වත්ථෙන. සයනෙනාති මඤ්චපීඨානුප්පදානෙන. උච්ඡාදනෙනාති දුග්ගන්ධං පටිවිනොදෙත්වා සුගන්ධකරණුච්ඡාදනෙන. න්හාපනෙනාති සීතෙ උණ්හොදකෙන, උණ්හෙ සීතොදකෙන ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්වා න්හාපනෙන. පාදානං ධොවනෙනාති උණ්හොදකසීතොදකෙහි පාදධොවනෙන චෙව තෙලමක්ඛනෙන ච. පෙච්චාති පරලොකං ගන්ත්වා. සග්ගෙ පමොදතීති ඉධ තාව මාතාපිතූසු පාරිචරියං දිස්වා පාරිචරියකාරණා තං පණ්ඩිතමනුස්සා ඉධෙව පසංසන්ති, පරලොකං පන ගන්ත්වා සග්ගෙ ඨිතො සො මාතාපිතුඋපට්ඨාකො දිබ්බසම්පත්තීහි ආමොදති පමොදතීති.

บทว่า นมสฺเสยฺย ความว่า พึงกระทำการนอบน้อม บทว่า สกฺกเรยฺย ความว่า พึงนับถือด้วยความเคารพ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการสักการะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อนฺเนน" ในบทนั้น บทว่า อนฺเนน ความว่า ด้วยข้าวต้ม ข้าวสวย ของเคี้ยว บทว่า ปาเนน ความว่า ด้วยน้ำปานะ ๘ อย่าง บทว่า วตฺเถน ความว่า ด้วยผ้าสำหรับนุ่งและห่ม บทว่า สยเนน ความว่า ด้วยการถวายเตียงและตั่ง บทว่า อุจฺฉาทเนน ความว่า ด้วยเครื่องลูบไล้ที่ทำให้มีกลิ่นหอมโดยบรรเทากลิ่นเหม็น บทว่า นฺหาปเนน ความว่า ด้วยการอาบน้ำ คือรดกายด้วยน้ำร้อนในเวลาหนาว ด้วยน้ำเย็นในเวลาร้อน บทว่า ปาทานํ โธวเนน ความว่า ด้วยการล้างเท้าด้วยน้ำร้อนและน้ำเย็น และด้วยการทาน้ำมัน บทว่า เปจฺจ ความว่า ไปสู่ปรโลกแล้ว บทว่า สคฺเค ปโมทติ ความว่า ในโลกนี้ บัณฑิตทั้งหลายเห็นการบำรุงมารดาบิดาแล้ว เพราะเหตุแห่งการบำรุงนั้น ย่อมสรรเสริญผู้นั้นในโลกนี้ทีเดียว ส่วนเมื่อไปสู่ปรโลกแล้ว ตั้งอยู่ในสวรรค์ ผู้บำรุงมารดาบิดานั้น ย่อมบันเทิงร่าเริงด้วยทิพยสมบัติ

2. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอานันทสูตร

32. දුතියෙ තථාරූපොති තථාජාතිකො. සමාධිපටිලාභොති චිත්තෙකග්ගතාලාභො. ඉමස්මිං ච සවිඤ්ඤාණකෙති එත්ථ අත්තනො ච පරස්ස චාති උභයෙසම්පි කායො සවිඤ්ඤාණකට්ඨෙන එකතො කත්වා ඉමස්මින්ති වුත්තො. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයාති අහඞ්කාරදිට්ඨි ච මමඞ්කාරතණ්හා ච මානානුසයො චාති අත්තනො ච පරස්ස [Pg.101] ච කිලෙසා. නාස්සූති න භවෙය්‍යුං. බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසූති රූපනිමිත්තං, සද්දනිමිත්තං, ගන්ධනිමිත්තං, රසනිමිත්තං, ඵොට්ඨබ්බනිමිත්තං, සස්සතාදිනිමිත්තං, පුග්ගලනිමිත්තං ධම්මනිමිත්තන්ති එවරූපෙසු ච බහිද්ධා සබ්බනිමිත්තෙසු. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිඤ්චෙව ඵලඤාණඤ්ච. සියාති භවෙය්‍ය.

๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ตถารูโป ความว่า มีสภาพเช่นนั้น บทว่า สมาธิปฏิลาโภ ความว่า การได้ซึ่งความเป็นหนึ่งแห่งจิต ในบทว่า อิมสฺมึ จ สวิญฺญาณเก นี้ กายของทั้งสองฝ่าย คือ ของตนและของผู้อื่น รวบรวมเป็นอันเดียวกันโดยความหมายว่ามีวิญญาณ แล้วกล่าวว่า อิมสฺมึ บทว่า อหงฺการมมงฺการมานานุสยา ความว่า มิจฉาทิฏฐิอันมีอาการว่าเรา และตัณหาอันมีอาการว่าของเรา และมานานุสัย (เหล่านี้) เป็นกิเลสของตนและของผู้อื่น บทว่า นาสฺสุ ความว่า ไม่พึงมี บทว่า พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตสุ ความว่า ในนิมิตทั้งปวงภายนอกอันมีสภาพเช่นนี้ คือ รูปนิมิต สัททนิมิต คันธนิมิต รสนิมิต โผฏฐัพพนิมิต สัสสตาทินิมิต (นิมิตมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น) ปุคคลนิมิต ธรรมนิมิต บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ความว่า ได้แก่ ผลสมาธิและผลญาณ บทว่า สิยา ความว่า พึงมี

ඉධානන්ද, භික්ඛුනොති, ආනන්ද, ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛුනො. එතං සන්තං එතං පණීතන්ති නිබ්බානං දස්සෙන්තො ආහ. නිබ්බානං හි කිලෙසානං සන්තතාය සන්තං නාම, නිබ්බානං සන්තන්ති සමාපත්තිං අප්පෙත්වාව දිවසම්පි නිසින්නස්ස චිත්තුප්පාදො සන්තන්තෙව පවත්තතීතිපි සන්තං. පණීතන්ති සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නස්සාපි චිත්තුප්පාදො පණීතන්තෙව පවත්තතීති නිබ්බානං පණීතං නාම. සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදීනිපි තස්සෙව වෙවචනානි. ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’ති සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස හි දිවසභාගම්පි චිත්තුප්පාදො සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතෙව පවත්තති…පෙ… තථා තීසු භවෙසු වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අභාවෙන නිබ්බානන්ති ලද්ධනාමෙ තස්මිං සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස චිත්තුප්පාදො නිබ්බානං නිබ්බානන්තෙව පවත්තතීති සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදීනි නාමානි ලභති. ඉමස්මිං පන අට්ඨවිධෙ ආභොගසමන්නාහාරෙ ඉමස්මිං ඨානෙ එකොපි ලබ්භති, ද්වෙපි සබ්බෙපි ලබ්භන්තෙව.

บทว่า อิทานนฺท ภิกฺขุโน ความว่า ดูก่อนอานนท์ แก่ภิกษุในศาสนานี้ (พระผู้มีพระภาค) เมื่อจะทรงแสดงนิพพาน จึงตรัสว่า เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ (นั่นสงบ นั่นประณีต) จริงอยู่ นิพพานชื่อว่าสงบ เพราะเป็นที่สงบแห่งกิเลสทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง นิพพานชื่อว่าสงบ แม้เพราะจิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ตลอดวัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นของสงบเท่านั้น บทว่า ปณีตํ ความว่า นิพพานชื่อว่าประณีต เพราะจิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นของประณีตเท่านั้น แม้บททั้งหลายมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ (เป็นที่สงบสังขารทั้งปวง) ก็เป็นไวพจน์ของนิพพานนั้นนั่นเอง จริงอยู่ จิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่แม้ตลอดส่วนแห่งวัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นที่สงบสังขารทั้งปวงเท่านั้น...ฯลฯ... ฉันใดก็ฉันนั้น ในนิพพานนั้นซึ่งได้ชื่อว่านิพพาน เพราะไม่มีตัณหาที่เรียกว่าวานะในภพทั้งสาม จิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นนิพพานๆ เท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงได้ชื่อทั้งหลายมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ ก็ในอาโภคสมานหาร ๘ อย่างนี้ ในที่นี้ แม้อย่างหนึ่งก็ย่อมได้ แม้สองอย่างก็ย่อมได้ แม้ทั้งหมดก็ย่อมได้เหมือนกัน

සඞ්ඛායාති ඤාණෙන ජානිත්වා. පරොපරානීති පරානි ච ඔපරානි ච. පරඅත්තභාවසකඅත්තභාවානි හි පරානි ච ඔපරානි චාති වුත්තං හොති. යස්සාති යස්ස අරහතො. ඉඤ්ජිතන්ති රාගිඤ්ජිතං දොසමොහමානදිට්ඨිකිලෙසදුච්චරිතිඤ්ජිතන්ති ඉමානි සත්ත ඉඤ්ජිතානි චලිතානි ඵන්දිතානි. නත්ථි කුහිඤ්චීති කත්ථචි එකාරම්මණෙපි නත්ථි. සන්තොති පච්චනීකකිලෙසානං සන්තතාය සන්තො. විධූමොති කායදුච්චරිතාදිධූමවිරහිතො. අනීඝොති රාගාදිඊඝවිරහිතො. නිරාසොති නිත්තණ්හො. අතාරීති තිණ්ණො උත්තිණ්ණො සමතික්කන්තො. සොති සො අරහං ඛීණාසවො. ජාතිජරන්ති එත්ථ ජාතිජරාගහණෙනෙව බ්‍යාධිමරණම්පි ගහිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. ඉති සුත්තන්තෙපි ගාථායපි අරහත්තඵලසමාපත්තියෙව කථිතාති.

บทว่า สงฺขาย ความว่า รู้แล้วด้วยญาณ บทว่า ปโรปรานิ ความว่า ทั้งของผู้อื่นและของตน จริงอยู่ อัตภาพของผู้อื่นและอัตภาพของตน ท่านเรียกว่า ปรานิ (ของผู้อื่น) และ โอปรานิ (ของตน) บทว่า ยสฺส ความว่า แก่พระอรหันต์ใด บทว่า อิญฺชิตํ ความว่า ความหวั่นไหวคือราคะ ความหวั่นไหวคือโทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส และทุจริต ความหวั่นไหว ๗ อย่างเหล่านี้ คือความเอนเอียง ความสั่นสะเทือน บทว่า นตฺถิ กุหิญฺจิ ความว่า ไม่มีในที่ไหนๆ แม้ในอารมณ์เดียว บทว่า สนฺโต ความว่า เป็นผู้สงบ เพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกสงบแล้ว บทว่า วิธูโม ความว่า เป็นผู้ปราศจากควันคือกายทุจริตเป็นต้น บทว่า อนีโฆ ความว่า เป็นผู้ปราศจากทุกข์คือราคะเป็นต้น บทว่า นิราโส ความว่า เป็นผู้ไม่มีตัณหา บทว่า อตาริ ความว่า ข้ามแล้ว ข้ามพ้นแล้ว ก้าวล่วงแล้ว บทว่า โส ความว่า พระอรหันตขีณาสพนั้น ในบทว่า ชาติชรํ นี้ พึงทราบว่า แม้พยาธิและมรณะก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วยการถือเอาชาติและชรานั่นเอง ด้วยเหตุนี้ ทั้งในสุตตันตะและในคาถา ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลสมาบัติเท่านั้น

3. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสารีปุตตสูตร

33. තතියෙ [Pg.102] සංඛිත්තෙනාති මාතිකාඨපනෙන. විත්ථාරෙනාති ඨපිතමාතිකාවිභජනෙන. සංඛිත්තවිත්ථාරෙනාති කාලෙ සංඛිත්තෙන කාලෙ විත්ථාරෙන. අඤ්ඤාතාරො ච දුල්ලභාති පටිවිජ්ඣනකපුග්ගලා පන දුල්ලභා. ඉදං භගවා ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ඤාණං ඝට්ටෙමී’’ති අධිප්පායෙන කථෙසි. තං සුත්වා ථෙරො කිඤ්චාපි ‘‘අහං, භන්තෙ, ආජානිස්සාමී’’ති න වදති, අධිප්පායෙන පන ‘‘විස්සත්ථා තුම්හෙ, භන්තෙ, දෙසෙථ, අහං තුම්හෙහි දෙසිතං ධම්මං නයසතෙන නයසහස්සෙන පටිවිජ්ඣිස්සාමි, මමෙස භාරො හොතූ’’ති සත්ථාරං දෙසනාය උස්සාහෙන්තො එතස්ස භගවා කාලොතිආදිමාහ.

๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สงฺขิตฺเตน ความว่า ด้วยการตั้งมาติกา บทว่า วิตฺถาเรน ความว่า ด้วยการจำแนกมาติกาที่ตั้งไว้แล้ว บทว่า สงฺขิตฺตวิตฺถาเรน ความว่า ในบางคราวโดยย่อ ในบางคราวโดยพิสดาร บทว่า อญฺญาตาโร จ ทุลฺลภา ความว่า ก็บุคคลผู้รู้แจ้งแทงตลอดหาได้ยาก พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ด้วยพระประสงค์ว่า "เราจักขัดเกลาญาณของพระสารีบุตรเถระ" พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว แม้จะไม่กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักรู้" แต่โดยความประสงค์แล้ว (ท่านคิดว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทั้งหลายจงทรงแสดงโดยไม่ต้องกังวลเถิด ข้าพระองค์จักรู้แจ้งแทงตลอดธรรมที่พระองค์ทรงแสดงแล้วด้วยนัยร้อยหนึ่ง ด้วยนัยพันหนึ่ง ขอการรู้นี้จงเป็นภาระของข้าพระองค์เถิด" เมื่อจะทูลเร้าพระศาสดาในการแสดงธรรม จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า เอตสฺส ภควา กาโล

අථස්ස සත්ථා තස්මාතිහාති දෙසනං ආරභි. තත්ථ ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙතිආදි වුත්තනයමෙව. අච්ඡෙච්ඡි තණ්හන්ති මග්ගඤාණසත්ථෙන තණ්හං ඡින්දි. විවත්තයි සංයොජනන්ති දසවිධම්පි සංයොජනං සමූලකං උබ්බත්තෙත්වා ඡඩ්ඩෙසි. සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති සම්මා උපායෙන සම්මා පටිපත්තියා නවවිධස්ස මානස්ස පහානාභිසමයෙන වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තමකාසි. ඉදඤ්ච පන මෙතං, සාරිපුත්ත, සන්ධාය භාසිතන්ති, සාරිපුත්ත, මයා පාරායනෙ උදයපඤ්හෙ ඉදං ඵලසමාපත්තිමෙව සන්ධාය එතං භාසිතං.

ลำดับนั้น พระศาสดาได้ทรงเริ่มเทศนาแก่พระเถระนั้นว่า ตสฺมาติห ในเทศนานั้น บทมีอาทิว่า อิมสฺมิญฺจ สวิญฺญาณเก มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า อจฺเฉชฺฉิ ตณฺหํ ความว่า ตัดตัณหาได้แล้วด้วยศัสตราคือมรรคญาณ บทว่า วิวตฺตยิ สํโยชนํ ความว่า ถอนสังโยชน์แม้ทั้ง ๑๐ ประการพร้อมทั้งรากแล้วละเสียได้ บทว่า สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺส ความว่า ได้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ ด้วยการรู้แจ้งคือการละมานะ ๙ อย่าง ด้วยอุบายอันชอบ ด้วยปฏิปทาอันชอบ บทว่า อิทญฺจ ปน เมตํ, สาริปุตฺต, สนฺธาย ภาสิตํ ความว่า ดูก่อนสารีบุตร ก็คำนี้อันเราอาศัยผลสมาบัตินี้เท่านั้น ตรัสไว้แล้วในปารายนวรรค ในอุทัยปัญหา

ඉදානි යං තං භගවතා භාසිතං, තං දස්සෙන්තො පහානං කාමසඤ්ඤානන්තිආදි ආරද්ධං. උදයපඤ්හෙ ච එතං පදං ‘‘පහානං කාමච්ඡන්දාන’’න්ති (සු. නි. 1112; චූළනි. උදයමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 75) ආගතං, ඉධ පන අඞ්ගුත්තරභාණකෙහි ‘‘කාමසඤ්ඤාන’’න්ති ආරොපිතං. තත්ථ බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං, අත්ථො පන එකොයෙව. කාමසඤ්ඤානන්ති කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤානං, අට්ඨහි වා ලොභසහගතචිත්තෙහි සහජාතසඤ්ඤානං. දොමනස්සාන චූභයන්ති එතාසඤ්ච කාමසඤ්ඤානං චෙතසිකදොමනස්සානඤ්චාති උභින්නම්පි පහානං පටිප්පස්සද්ධිපහානසඞ්ඛාතං අරහත්තඵලං අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්‍රූමීති අත්ථො. නිද්දෙසෙ පන ‘‘කාමච්ඡන්දස්ස ච දොමනස්සස්ස ච උභින්නං පහානං වූපසමං පටිනිස්සග්ගං පටිප්පස්සද්ධිං අමතං නිබ්බාන’’න්ති (චූළනි. උදයමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 75) වුත්තං, තං අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තං. පහානන්ති හි ඛීණාකාරසඞ්ඛාතො වූපසමොපි වුච්චති, කිලෙසෙ පටිනිස්සජ්ජන්තො මග්ගොපි, කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිසඞ්ඛාතං ඵලම්පි[Pg.103], යං ආගම්ම කිලෙසා පහීයන්ති, තං අමතං නිබ්බානම්පි. තස්මා තත්ථ තානි පදානි ආගතානි. ‘‘අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්‍රූමී’’ති වචනතො පන අරහත්තඵලමෙව අධිප්පෙතං. ථිනස්ස ච පනූදනන්තිපි ථිනස්ස ච පනූදනන්තෙ උප්පන්නත්තා අරහත්තඵලමෙව අධිප්පෙතං. කුක්කුච්චානං නිවාරණන්ති කුක්කුච්චනිවාරණස්ස මග්ගස්ස අනන්තරං උප්පන්නත්තා ඵලමෙව අධිප්පෙතං.

บัดนี้ (พระอรรถกถาจารย์) เมื่อจะแสดงคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้น จึงเริ่มคำมีอาทิว่า ปหานํ กามสญฺญานํ ก็ในอุทัยปัญหา บทนี้มาว่า ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ แต่ในที่นี้ พระอังคุตตรภาณกะทั้งหลายยกขึ้นเป็น กามสญฺญานํ ในบทนั้น มีเพียงพยัญชนะต่างกัน แต่เนื้อความเหมือนกัน บทว่า กามสญฺญานํ ความว่า การละสัญญาที่เกิดขึ้นปรารภกามทั้งหลาย หรือสัญญาที่เกิดร่วมกับโลภสหคตจิต ๘ ดวง บทว่า โทมนสฺสาน จูภยํ มีเนื้อความว่า เราย่อมกล่าวการละธรรมทั้งสองอย่าง คือ กามสัญญาทั้งหลายเหล่านี้ด้วย และเจตสิกโทมนัสด้วย อันได้แก่ อรหัตตผลที่เรียกว่า ปฏิปัสสัทธิปหาน (การละด้วยความสงบระงับ) ว่าเป็นอัญญาพิมุตติ (ความหลุดพ้นด้วยปัญญาอันยิ่ง) ส่วนในมหานิทเทส ท่านกล่าวว่า "การละ การสงบระงับ การสละคืน ความสงบระงับ อมตะ นิพพาน แห่งกามฉันทะและโทมนัสทั้งสองอย่าง" คำนั้นท่านกล่าวโดยนัยแห่งการยกเนื้อความขึ้นแสดง จริงอยู่ แม้ความสงบระงับที่เรียกว่าความสิ้นไปแห่งอาการ ก็เรียกว่าปหานะ แม้มรรคที่สละกิเลส (ก็เรียกว่าปหานะ) แม้ผลที่เรียกว่าความสงบระงับแห่งกิเลส (ก็เรียกว่าปหานะ) แม้อมตนิพพานที่บุคคลอาศัยแล้วย่อมละกิเลสได้ (ก็เรียกว่าปหานะ) เพราะฉะนั้น บทเหล่านั้นจึงมาในมหานิทเทสนั้น แต่เพราะพระดำรัสว่า อญฺญาวิมอกฺขํ ปพฺรูมิ จึงทรงประสงค์เอาอรหัตตผลเท่านั้น แม้ในบทว่า ถินสฺส จ ปนูทนํ ก็ทรงประสงค์เอาอรหัตตผลเท่านั้น เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการบรรเทาถีนะ บทว่า กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ ก็ทรงประสงค์เอาผลเท่านั้น เพราะเกิดขึ้นถัดจากมรรคอันเป็นเครื่องป้องกันกุกกุจจะ

උපෙක්ඛාසතිසංසුද්ධන්ති චතුත්ථජ්ඣානිකෙ ඵලෙ උප්පන්නාය උපෙක්ඛාය ච සතියා ච සංසුද්ධං. ධම්මතක්කපුරෙජවන්ති ධම්මතක්කො වුච්චති සම්මාසඞ්කප්පො, සො ආදිතො හොති, පුරතො හොති, පුබ්බඞ්ගමො හොති අඤ්ඤාවිමොක්ඛස්සාති ධම්මතක්කපුරෙජවො. තං ධම්මතක්කපුරෙජවං. අඤ්ඤාවිමොක්ඛන්ති අඤ්ඤින්ද්‍රියපරියොසානෙ උප්පන්නං විමොක්ඛං, අඤ්ඤාය වා විමොක්ඛං අඤ්ඤාවිමොක්ඛං, පඤ්ඤාවිමුත්තන්ති අත්ථො. අවිජ්ජාය පභෙදනන්ති අවිජ්ජාය පභෙදනන්තෙ උප්පන්නත්තා, අවිජ්ජාය පභෙදනසඞ්ඛාතං වා නිබ්බානං ආරබ්භ උප්පන්නත්තා එවංලද්ධනාමං අරහත්තඵලමෙව. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පහානන්තිආදීහි පදෙහි අරහත්තඵලමෙව පකාසිතන්ති වෙදිතබ්බං.

บทว่า อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ ความว่า บริสุทธิ์ด้วยอุเบกขาและสติที่เกิดขึ้นในผลจิตอันสัมปยุตด้วยจตุตถฌาน บทว่า ธมฺมตกฺกปุเรชวํ ความว่า สัมมาสังกัปปะ เรียกว่า ธรรมตักกะ, ธรรมตักกะนั้นย่อมมีในเบื้องต้น ย่อมมีข้างหน้า เป็นตัวนำหน้าแห่งอัญญาอวิโมกข์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธรรมตักกปุเรชวะ (หมายถึง) ธรรมตักกปุเรชวะนั้น บทว่า อญฺญาวิมอกฺขํ ความว่า วิโมกข์ที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งอัญญินทรีย์ หรืออีกนัยหนึ่ง วิโมกข์เพราะรู้แจ้ง ชื่อว่า อัญญาอวิโมกข์ อธิบายว่า ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา บทว่า อวิชฺชาย ปเภทนํ ความว่า เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการทำลายอวิชชา หรืออีกนัยหนึ่ง คืออรหัตตผลนั่นเอง ซึ่งได้ชื่ออย่างนี้ เพราะเกิดขึ้นโดยปรารภพระนิพพาน อันได้ชื่อว่าเป็นการทำลายอวิชชา พึงทราบว่า ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมด มีบทว่า ปหานะ เป็นต้น ท่านประกาศอรหัตตผลนั่นเอง

4. නිදානසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถานิทานสูตร

34. චතුත්ථෙ නිදානානීති කාරණානි. කම්මානන්ති වට්ටගාමිකම්මානං. ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායාති ලුබ්භනපලුබ්භනසභාවො ලොභො වට්ටගාමිකම්මානං සමුදයාය පිණ්ඩකරණත්ථාය නිදානං කාරණං පච්චයොති අත්ථො. දොසොති දුස්සනපදුස්සනසභාවො දොසො. මොහොති මුය්හනපමුය්හනසභාවො මොහො.

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า นิทานานิ ความว่า เหตุทั้งหลาย บทว่า กัมมานัง ความว่า แห่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โลโภ นิทานํ กัมมานํ สมุทยาย ความว่า โลภะมีสภาวะคือความอยากและความอยากอย่างยิ่ง เป็นเหตุ เป็นปัจจัย เพื่อความเกิดขึ้น เพื่อการรวบรวมกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โทโส คือ โทสะ มีสภาวะคือความประทุษร้ายและความประทุษร้ายอย่างยิ่ง บทว่า โมโห คือ โมหะ มีสภาวะคือความหลงและความหลงอย่างยิ่ง

ලොභපකතන්ති ලොභෙන පකතං, ලොභාභිභූතෙන ලුද්ධෙන හුත්වා කතකම්මන්ති අත්ථො. ලොභතො ජාතන්ති ලොභජං. ලොභො නිදානමස්සාති ලොභනිදානං. ලොභො සමුදයො අස්සාති ලොභසමුදයං. සමුදයොති පච්චයො, ලොභපච්චයන්ති අත්ථො. යත්ථස්ස අත්තභාවො නිබ්බත්තතීති යස්මිං ඨානෙ අස්ස ලොභජකම්මවතො පුග්ගලස්ස අත්තභාවො නිබ්බත්තති, ඛන්ධා පාතුභවන්ති. තත්ථ තං කම්මං විපච්චතීති තෙසු ඛන්ධෙසු තං කම්මං විපච්චති. දිට්ඨෙ වා ධම්මෙතිආදි යස්මා තං කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා හොති උපපජ්ජවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා, තස්මා තං පභෙදං දස්සෙතුං වුත්තං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

บทว่า โลภปกตํ ความว่า กรรมที่ทำด้วยโลภะ อธิบายว่า กรรมที่ทำโดยถูกโลภะครอบงำ เป็นผู้กำหนัดแล้ว บทว่า โลภโต ชาตํ ความว่า เกิดจากโลภะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภชํ บทว่า โลโภ นิทานมัสสาติ ความว่า โลภะเป็นเหตุแห่งกรรมนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภนิทานํ บทว่า โลโภ สมุทโย อัสสาติ ความว่า โลภะเป็นสมุทัยแห่งกรรมนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภสมุทยํ บทว่า สมุทโย ความว่า ปัจจัย อธิบายว่า มีโลภะเป็นปัจจัย บทว่า ยตฺถสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตติ ความว่า อัตภาพของบุคคลนั้นผู้มีกรรมเกิดแต่โลภะ ย่อมเกิดขึ้นในที่ใด ขันธ์ทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้น บทว่า ตตฺถ ตํ กมฺมํ วิปจฺจติ ความว่า กรรมนั้นย่อมให้ผลในขันธ์เหล่านั้น คำว่า ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างนั้น เพราะว่ากรรมนั้นเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมบ้าง เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมบ้าง หรือเป็นอปราปริยายเวทนียกรรมบ้าง ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน

අඛණ්ඩානීති [Pg.104] අභින්නානි. අපූතීනීති පූතිභාවෙන අබීජත්තං අප්පත්තානි. අවාතාතපහතානීති න වාතෙන න ච ආතපෙන හතානි. සාරාදානීති ගහිතසාරානි සාරවන්තානි න නිස්සාරානි. සුඛසයිතානීති සන්නිචයභාවෙන සුඛං සයිතානි. සුඛෙත්තෙති මණ්ඩඛෙත්තෙ. සුපරිකම්මකතාය භූමියාති නඞ්ගලකසනෙන චෙව අට්ඨදන්තකෙන ච සුට්ඨු පරිකම්මකතාය ඛෙත්තභූමියා. නික්ඛිත්තානීති ඨපිතානි රොපිතානි. අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍යාති අනුප්පවෙසෙය්‍ය. වුද්ධින්තිආදීසු උද්ධග්ගමනෙන වුද්ධිං, හෙට්ඨා මූලප්පතිට්ඨානෙන විරූළ්හිං, සමන්තා විත්ථාරිකභාවෙන වෙපුල්ලං.

บทว่า อขณฺฑานิ ความว่า ไม่แตก บทว่า อปูตีนิ ความว่า ไม่ถึงความเป็นเมล็ดพันธุ์ที่ใช้ไม่ได้เพราะความเน่า บทว่า อวาตาตปหตานิ ความว่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย บทว่า สาราทานิ ความว่า ถือเอาแก่นแล้ว มีแก่น ไม่ใช่ไม่มีแก่น บทว่า สุขสยิตานิ ความว่า เก็บไว้ดีแล้วโดยการสั่งสม บทว่า สุเขตฺเต ความว่า ในนาดี บทว่า สุปริกมฺมกตาย ภูมิยา ความว่า ในพื้นที่นาที่ตระเตรียมไว้ดีแล้วด้วยการไถด้วยไถและคราดมีฟันแปดซี่ บทว่า นิกฺขิตฺตานิ ความว่า วางไว้แล้ว ปลูกแล้ว บทว่า อนุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ ความว่า พึงให้เข้าไป ในบทว่า วุฑฺฒึ เป็นต้น ความเจริญ (วุฑฺฒึ) หมายถึงการงอกขึ้นเบื้องบน, ความงอกงาม (วิรูฬฺหึ) หมายถึงการตั้งมั่นแห่งรากในเบื้องล่าง, ความไพบูลย์ (เวปุลฺลํ) หมายถึงการแผ่ขยายไปโดยรอบ

යං පනෙත්ථ දිට්ඨෙ වා ධම්මෙතිආදි වුත්තං, තත්ථ අසම්මොහත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ කම්මවිභත්ති නාම කථෙතබ්බා. සුත්තන්තිකපරියායෙන හි එකාදස කම්මානි විභත්තානි. සෙය්‍යථිදං – දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරපරියායවෙදනීයං, යග්ගරුකං යබ්බහුලං යදාසන්නං කටත්තා වා පන කම්මං, ජනකං උපත්ථම්භකං උපපීළකං උපඝාතකන්ති. තත්ථ එකජවනවීථියං සත්තසු චිත්තෙසු කුසලා වා අකුසලා වා පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං නාම. තං ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති කාකවළියපුණ්ණසෙට්ඨීනං විය කුසලං, නන්දයක්ඛනන්දමාණවකනන්දගොඝාතකකොකාලියසුප්පබුද්ධදෙවදත්තචිඤ්චමාණවිකානං විය ච අකුසලං. තථා අසක්කොන්තං පන අහොසිකම්මං නාම හොති, අවිපාකං සම්පජ්ජති. තං මිගලුද්දකොපමාය සාධෙතබ්බං. යථා හි මිගලුද්දකෙන මිගං දිස්වා ධනුං ආකඩ්ඪිත්වා ඛිත්තො සරො සචෙ න විරජ්ඣති, තං මිගං තත්ථෙව පාතෙති, අථ නං මිගලුද්දකො නිච්චම්මං කත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡෙත්වා මංසං ආදාය පුත්තදාරං තොසෙන්තො ගච්ඡති. සචෙ පන විරජ්ඣති, මිගො පලායිත්වා පුන තං දිසං න ඔලොකෙති. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. සරස්ස අවිරජ්ඣිත්වා මිගවිජ්ඣනං විය හි දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස කම්මස්ස විපාකවාරපටිලාභො, අවිජ්ඣනං විය අවිපාකභාවාය සම්පජ්ජනන්ති.

คำใดที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม เป็นต้น ในเรื่องนั้น เพื่อความไม่หลง พึงกล่าวจำแนกกรรมในที่นี้ จริงอยู่ โดยนัยแห่งสุตตันตะ กรรมทั้งหลายถูกจำแนกไว้ ๑๑ อย่าง ได้แก่ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในปัจจุบัน), อุปปัชชเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพหน้า), อปราปริยายเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพต่อๆ ไป), ครุกกรรม (กรรมหนัก), พหุลกรรม (กรรมที่ทำจนชิน), อาสันนกรรม (กรรมใกล้ตาย), กตัตตากรรม (กรรมที่สักแต่ว่าทำ), ชนกกรรม (กรรมนำไปเกิด), อุปัตถัมภกกรรม (กรรมสนับสนุน), อุปปีฬกกรรม (กรรมเบียดเบียน), และอุปฆาตกกรรม (กรรมตัดรอน) ในกรรมเหล่านั้น เจตนาในชวนจิตดวงแรกในบรรดาชวนจิต ๗ ดวงในชวนวิถีหนึ่ง ไม่ว่าเป็นกุศลหรืออกุศล ชื่อว่า ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพนี้เอง เหมือนกุศลกรรมของกากวฬิยเศรษฐีและปุณณเศรษฐี และเหมือนอกุศลกรรมของนันทยักษ์ นันทมาณพ นันทะคนฆ่าโค โกกาลิยะ สุปปพุทธะ เทวทัต และจิญจมาณวิกา แต่เมื่อกรรมนั้นไม่สามารถให้ผลได้ ก็จะชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม คือถึงความไม่มีผล ข้อนั้นพึงทำให้สำเร็จได้ด้วยอุปมานายพรานเนื้อ จริงอยู่ เปรียบเหมือนนายพรานเนื้อเห็นเนื้อแล้ว น้าวคันธนูยิงลูกศรไป ถ้าไม่พลาด ก็จะทำให้เนื้อนั้นล้มลง ณ ที่นั้นเอง จากนั้นนายพรานก็จะถลกหนัง ตัดเป็นชิ้นๆ ถือเอาเนื้อไป พลางทำให้บุตรและภรรยายินดี แต่ถ้าพลาดไป เนื้อก็จะหนีไป ไม่แลดูทิศนั้นอีก ความสมบูรณ์พร้อมนี้พึงเห็นฉันนั้น จริงอยู่ การได้โอกาสให้ผลของทิฏฐธรรมเวทนียกรรม พึงเห็นเหมือนการที่ลูกศรไม่พลาดเป้าแล้วยิงถูกเนื้อ ส่วนการถึงความเป็นกรรมไม่มีผล พึงเห็นเหมือนการยิงไม่ถูก

අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකං දෙති. තං පනෙතං කුසලපක්ඛෙ අට්ඨසමාපත්තිවසෙන, අකුසලපක්ඛෙ පඤ්චානන්තරියකම්මවසෙන වෙදිතබ්බං. තත්ථ අට්ඨසමාපත්තිලාභී එකාය සමාපත්තියා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. පඤ්චන්නම්පි ආනන්තරියානං කත්තා එකෙන කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, සෙසසමාපත්තියො [Pg.105] ච කම්මානි ච අහොසිකම්මභාවංයෙව ආපජ්ජන්ති, අවිපාකානි හොන්ති. අයම්පි අත්ථො පුරිමඋපමායයෙව දීපෙතබ්බො.

ส่วนเจตนาในชวนจิตดวงที่ ๗ ซึ่งทำให้กิจสำเร็จ ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพถัดไป กรรมนั้นพึงทราบในฝ่ายกุศลโดยนัยแห่งสมาบัติ ๘ และในฝ่ายอกุศลโดยนัยแห่งอนันตริยกรรม ๕ ในกรรมเหล่านั้น ผู้ได้สมาบัติ ๘ ย่อมเกิดในพรหมโลกด้วยสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้ทำอนันตริยกรรมทั้ง ๕ อย่าง ย่อมเกิดในนรกด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนสมาบัติและกรรมที่เหลือย่อมถึงความเป็นอโหสิกรรม คือไม่มีผล อรรถาธิบายนี้ก็พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง

උභින්නං අන්තරෙ පන පඤ්චජවනචෙතනා අපරපරියායවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනාගතෙ යදා ඔකාසං ලභති, තදා විපාකං දෙති. සති සංසාරප්පවත්තියා අහොසිකම්මං නාම න හොති. තං සබ්බං සුනඛලුද්දකෙන දීපෙතබ්බං. යථා හි සුනඛලුද්දකෙන මිගං දිස්වා සුනඛො විස්සජ්ජිතො මිගං අනුබන්ධිත්වා යස්මිං ඨානෙ පාපුණාති, තස්මිං යෙව ඩංසති; එවමෙවං ඉදං කම්මං යස්මිං ඨානෙ ඔකාසං ලභති, තස්මිංයෙව විපාකං දෙති, තෙන මුත්තො සත්තො නාම නත්ථි.

ส่วนว่า ชวนเจตนา 5 ดวงในระหว่างแห่งชวนะทั้งสอง (คือปฐมชวนะและสัตตมชวนะ) ชื่อว่า อปราปริยายเวทนียกรรม กรรมนั้น เมื่อได้โอกาสในภพต่อๆ ไปในกาลใด ก็ย่อมให้วิบากในกาลนั้น เมื่อความสืบต่อแห่งสังสารวัฏยังมีอยู่ กรรมนั้นย่อมไม่เป็นอโหสิกรรม เรื่องทั้งหมดนั้นพึงแสดงด้วยอุปมานายพรานสุนัข จริงอยู่ เปรียบเหมือนนายพรานสุนัขเห็นเนื้อแล้วปล่อยสุนัขไป สุนัขนั้นติดตามเนื้อไปทัน ณ ที่ใด ก็กัด ณ ที่นั้นนั่นเทียว ฉันใด กรรมนี้ก็ได้โอกาส ณ ที่ใด ก็ย่อมให้วิบาก ณ ที่นั้นนั่นเทียว ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ผู้พ้นแล้วจากกรรมนั้นย่อมไม่มี

කුසලාකුසලෙසු පන ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං හොති, තං යග්ගරුකං නාම. තදෙතං කුසලපක්ඛෙ මහග්ගතකම්මං, අකුසලපක්ඛෙ පඤ්චානන්තරියකම්මං වෙදිතබ්බං. තස්මිං සති සෙසානි කුසලානි වා අකුසලානි වා විපච්චිතුං න සක්කොන්ති, තදෙව දුවිධම්පි පටිසන්ධිං දෙති. යථා හි සාසපප්පමාණාපි සක්ඛරා වා අයගුළිකා වා උදකරහදෙ පක්ඛිත්තා උදකපිට්ඨෙ උප්ලවිතුං න සක්කොති, හෙට්ඨාව පවිසති; එවමෙව කුසලෙපි අකුසලෙපි යං ගරුකං, තදෙව ගණ්හිත්වා ගච්ඡති.

ส่วนว่า ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรมที่เป็นครุกะ (กรรมหนัก) และอครุกะ (กรรมไม่หนัก) กรรมใดเป็นกรรมหนัก กรรมนั้นชื่อว่า ยัคครุกะ (ครุกรรม) ครุกรรมนั้น ในฝ่ายกุศล พึงทราบว่าได้แก่มหัคคตกรรม ในฝ่ายอกุศล พึงทราบว่าได้แก่ปัญจานันตริยกรรม เมื่อครุกรรมนั้นมีอยู่ กุศลกรรมหรืออกุศลกรรมที่เหลือย่อมไม่สามารถให้ผลได้ ครุกรรมนั้นนั่นเทียว แม้ทั้งสองอย่าง (ทั้งฝ่ายกุศลและอกุศล) ย่อมให้ปฏิสนธิ เปรียบเหมือนก้อนกรวดหรือก้อนเหล็ก แม้มีขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด เมื่อถูกใส่ลงไปในห้วงน้ำ ย่อมไม่สามารถลอยขึ้นบนผิวน้ำได้ ย่อมจมลงสู่เบื้องล่างเท่านั้น ฉันใด แม้ในฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศล กรรมใดเป็นกรรมหนัก กรรมนั้นนั่นเทียวย่อมชิงให้ผลไป ฉันนั้นเหมือนกัน

කුසලාකුසලෙසු පන යං බහුලං හොති, තං යබ්බහුලං නාම. තං දීඝරත්තං ලද්ධාසෙවනවසෙන වෙදිතබ්බං. යං වා බලවකුසලකම්මෙසු සොමනස්සකරං, අකුසලකම්මෙසු සන්තාපකරං, එතං යබ්බහුලං නාම. තදෙතං යථා නාම ද්වීසු මල්ලෙසු යුද්ධභූමිං ඔතිණ්ණෙසු යො බලවා, සො ඉතරං පාතෙත්වා ගච්ඡති; එවමෙව ඉතරං දුබ්බලකම්මං අවත්ථරිත්වා යං ආසෙවනවසෙන වා බහුලං, ආසන්නවසෙන වා බලවං, තං විපාකං දෙති, දුට්ඨගාමණිඅභයරඤ්ඤො කම්මං විය.

ส่วนว่า ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรม กรรมใดเป็นกรรมที่ทำมาก กรรมนั้นชื่อว่า ยัพพหุละ (พหุลกรรม) กรรมนั้นพึงทราบโดยความเป็นกรรมที่ได้เสพคุ้นมาตลอดกาลนาน หรืออีกอย่างหนึ่ง กรรมใดในบรรดากุศลกรรมที่มีกำลังที่ทำความโสมนัส หรือในบรรดาอกุศลกรรมที่ทำความเดือดร้อน กรรมนั้นชื่อว่า ยัพพหุลกรรม ยัพพหุลกรรมนั้น เปรียบเหมือนนักมวยปล้ำสองคนลงสู่ลานประลอง คนใดมีกำลังมากกว่า คนนั้นย่อมทำให้อีกคนหนึ่งล้มลงแล้วจากไป ฉันใด กรรมใดที่ทำมากโดยการเสพคุ้นก็ตาม หรือมีกำลังโดยความใกล้ก็ตาม กรรมนั้นย่อมครอบงำกรรมอื่นที่อ่อนกำลังกว่าแล้วให้วิบาก ฉันนั้นเหมือนกัน เหมือนกรรมของพระเจ้าทุฏฐคามณีอภัย

සො කිර චූළඞ්ගණියයුද්ධෙ පරාජිතො වළවං ආරුය්හ පලායි. තස්ස චූළුපට්ඨාකො තිස්සාමච්චො නාම එකකොව පච්ඡතො අහොසි. සො එකං අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නො ජිඝච්ඡාය බාධයමානාය – ‘‘භාතික තිස්ස, අතිවිය නො ජිඝච්ඡා බාධති, කිං කරිස්සාමා’’ති ආහ[Pg.106]. අත්ථි, දෙව, මයා සාටකන්තරෙ ඨපෙත්වා එකං සුවණ්ණසරකභත්තං ආභතන්ති. තෙන හි ආහරාති. සො නීහරිත්වා රඤ්ඤො පුරතො ඨපෙසි. රාජා දිස්වා, ‘‘තාත, චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කරොහී’’ති ආහ. මයං තයො ජනා, කස්මා දෙවො චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරයතීති? භාතික තිස්ස, යතො පට්ඨාය අහං අත්තානං සරාමි, න මෙ අය්‍යානං අදත්වා ආහාරො පරිභුත්තපුබ්බො අත්ථි, ස්වාහං අජ්ජපි අදත්වා න පරිභුඤ්ජිස්සාමීති. සො චත්තාරො කොට්ඨාසෙ අකාසි. රාජා ‘‘කාලං ඝොසෙහී’’ති ආහ. ඡඩ්ඩිතාරඤ්ඤෙ කුතො, අය්‍යෙ, ලභිස්සාම දෙවාති. ‘‘නායං තව භාරො. සචෙ මම සද්ධා අත්ථි, අය්‍යෙ, ලභිස්සාම, විස්සත්ථො කාලං ඝොසෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘කාලො, භන්තෙ, කාලො, භන්තෙ’’ති තික්ඛත්තුං ඝොසෙසි.

ได้ยินว่า พระองค์ทรงพ่ายแพ้ในสงครามจูฬังคณิยะ ทรงขึ้นสู่ม้าตัวเมียแล้วเสด็จหนีไป มหาดเล็กคนสนิทของพระองค์ชื่อว่าติสสอำมาตย์เพียงผู้เดียวได้ตามเสด็จไปเบื้องหลัง พระองค์เสด็จเข้าไปสู่ป่าแห่งหนึ่ง ประทับนั่งแล้ว ถูกความหิวเบียดเบียน จึงตรัสว่า “น้องติสสะ ความหิวเบียดเบียนเราอย่างยิ่ง เราจะทำอย่างไรดี” (ติสสอำมาตย์กราบทูลว่า) “พระเจ้าข้า มีภัตตาหารในถาดทองคำน้อยใบหนึ่งที่ข้าพระองค์เก็บไว้ในระหว่างชายผ้านำมา” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น จงนำมา” อำมาตย์นั้นนำออกมาวางไว้เบื้องพระพักตร์ของพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้ว ตรัสว่า “พ่อ จงทำเป็นสี่ส่วน” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “พวกเรามีสามคน เหตุใดพระองค์จึงรับสั่งให้ทำเป็นสี่ส่วน” (พระราชาตรัสว่า) “น้องติสสะ จำเดิมแต่กาลใดที่เราจำความได้ เราไม่เคยบริโภคอาหารโดยมิได้ถวายแด่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย แม้ในวันนี้ เรานั้นก็จักไม่บริโภคโดยมิได้ถวาย” อำมาตย์นั้นจึงได้ทำเป็นสี่ส่วน พระราชาตรัสว่า “จงประกาศกาล” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “พระเจ้าข้า ในป่าที่คนทิ้งแล้วเช่นนี้ จักได้พระผู้เป็นเจ้าแต่ที่ไหน” (พระราชาตรัสว่า) “นี่ไม่ใช่ภาระของท่าน ถ้าศรัทธาของเรามีอยู่ เราจักได้พระผู้เป็นเจ้า ท่านจงวางใจประกาศกาลเถิด” อำมาตย์นั้นจึงประกาศสามครั้งว่า “ถึงเวลาแล้ว ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาแล้ว ท่านผู้เจริญ”

අථස්ස බොධිමාතුමහාතිස්සත්ථෙරො තං සද්දං දිබ්බාය සොතධාතුයා සුත්වා ‘කත්ථායං සද්දො’ති තං ආවජ්ජෙන්තො ‘‘අජ්ජ දුට්ඨගාමණිඅභයමහාරාජා යුද්ධපරාජිතො අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නො එකං සරකභත්තං චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරෙත්වා ‘එකකොව න පරිභුඤ්ජිස්සාමී’ති කාලං ඝොසාපෙසී’’ති ඤත්වා ‘‘අජ්ජ මයා රඤ්ඤො සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති මනොගතියා ආගන්ත්වා රඤ්ඤො පුරතො අට්ඨාසි. රාජා දිස්වා පසන්නචිත්තො ‘‘පස්ස, භාතික, තිස්සා’’ති වත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘පත්තං, භන්තෙ, දෙථා’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං නීහරි. රාජා අත්තනො කොට්ඨාසෙන සද්ධිං ථෙරස්ස කොට්ඨාසං පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ආහාරපරිස්සයො නාම මා කදාචි හොතූ’’ති වන්දිත්වා අට්ඨාසි. තිස්සාමච්චොපි ‘‘මම අය්‍යපුත්තෙ පස්සන්තෙ භුඤ්ජිතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති අත්තනො කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව පත්තෙ ආකිරි. වළවාපි චින්තෙසි – ‘‘මය්හම්පි කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව දාතුං වට්ටතී’’ති. රාජා වළවං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයම්පි අත්තනො කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව පත්තෙ පක්ඛිපනං පච්චාසීසතී’’ති ඤත්වා තම්පි තත්ථෙව පක්ඛිපිත්වා ථෙරං වන්දිත්වා උය්‍යොජෙසි. ථෙරො තං භත්තං ආදාය ගන්ත්වා ආදිතො පට්ඨාය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආලොපසඞ්ඛෙපෙන අදාසි.

ครั้งนั้น พระโพธิมาตุ-มหาติสสเถระได้สดับเสียงนั้นด้วยทิพพโสตธาตุ ทรงใคร่ครวญว่า 'เสียงนี้ที่ไหนหนอ' จึงทรงทราบว่า “วันนี้ พระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยมหาราชทรงพ่ายแพ้สงคราม เสด็จเข้าไปสู่ป่าประทับนั่งแล้ว รับสั่งให้ทำภัตตาหารในถาดน้อยใบหนึ่งเป็นสี่ส่วน แล้วรับสั่งให้ประกาศกาลด้วยทรงดำริว่า 'เราจักไม่บริโภคแต่ผู้เดียว'” (พระเถระจึงดำริว่า) “วันนี้ เราควรทำการสงเคราะห์แก่พระราชา” แล้วจึงมาด้วยมโนคติ (ไปด้วยใจ) ได้ยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ตรัสว่า “ดูเถิด น้องติสสะ” แล้วถวายบังคมพระเถระ กราบทูลว่า “ท่านผู้เจริญ โปรดประทานบาตรเถิด” พระเถระได้นำบาตรออกมา พระราชาทรงใส่ส่วนของพระเถระพร้อมกับส่วนของพระองค์ลงในบาตร แล้วถวายบังคมกราบทูลว่า “ท่านผู้เจริญ ความลำบากเพราะอาหารอย่าได้มี (แก่ข้าพระองค์) ในกาลไหนๆ เลย” แล้วได้ประทับยืนอยู่ แม้ติสสอำมาตย์ก็ดำริว่า “เราไม่สามารถจะบริโภคเมื่อพระราชโอรสทอดพระเนตรอยู่” จึงใส่ส่วนของตนลงในบาตรของพระเถระนั่นเทียว แม้ม้าตัวเมียก็คิดว่า “ควรจะถวายส่วนของเราแด่พระเถระนั่นเทียว” พระราชาทอดพระเนตรดูม้าตัวเมียแล้วทรงทราบว่า “แม้นางนี้ก็ย่อมหวังซึ่งการใส่ส่วนของตนลงในบาตรของพระเถระนั่นเทียว” จึงทรงใส่แม้ส่วนนั้นลงในที่นั้นนั่นเทียว แล้วถวายบังคมพระเถระส่งไป พระเถระรับภัตตาหารนั้นแล้วไป ได้ถวายแก่หมู่ภิกษุโดยนับเป็นคำๆ จำเดิมแต่ต้น

රාජාපි චින්තෙසි – ‘‘අතිවියම්හා ජිඝච්ඡිතා, සාධු වතස්ස සචෙ අතිරෙකභත්තසිත්ථානි පහිණෙය්‍යා’’ති. ථෙරො රඤ්ඤො චිත්තං ඤත්වා අතිරෙකභත්තං [Pg.107] එතෙසං යාපනමත්තං කත්වා පත්තං ආකාසෙ ඛිපි, පත්තො ආගන්ත්වා රඤ්ඤො හත්ථෙ පතිට්ඨාසි. භත්තං තිණ්ණම්පි ජනානං යාවදත්ථං අහොසි. අථ රාජා පත්තං ධොවිත්වා ‘‘තුච්ඡපත්තං න පෙසිස්සාමී’’ති උත්තරිසාටකං මොචෙත්වා උදකං පුඤ්ඡිත්වා සාටකං පත්තෙ ඨපෙත්වා ‘‘පත්තො ගන්ත්වා මම අය්‍යස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨාතූ’’ති ආකාසෙ ඛිපි. පත්තො ගන්ත්වා ථෙරස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨාසි.

แม้พระราชาก็ทรงดำริว่า “เราหิวอย่างยิ่ง ดีหนอ ถ้าพระเถระจะส่งเมล็ดข้าวที่เหลือมาให้” พระเถระทรงทราบพระดำริของพระราชา จึงกระทำภัตตาหารที่เหลือให้เพียงพอเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไปแก่ชนเหล่านั้น แล้วได้โยนบาตรไปในอากาศ บาตรนั้นมาแล้วได้ตั้งอยู่ในพระหัตถ์ของพระราชา ภัตตาหารได้มีเพียงพอตามความต้องการแก่ชนทั้งสาม ครั้งนั้น พระราชาทรงล้างบาตรแล้ว (ทรงดำริว่า) “เราจักไม่ส่งบาตรเปล่าไป” จึงทรงเปลื้องผ้าห่ม เช็ดน้ำแล้วทำเป็นผ้าเช็ดบาตรวางลงในบาตร แล้วทรงโยนไปในอากาศ (อธิษฐานว่า) “ขอให้บาตรไปตั้งอยู่ในมือของพระผู้เป็นเจ้าของเรา” บาตรนั้นไปแล้วได้ตั้งอยู่ในมือของพระเถระ

අපරභාගෙ රඤ්ඤො තථාගතස්ස සරීරධාතූනං අට්ඨමභාගං පතිට්ඨාපෙත්වා වීසරතනසතිකං මහාචෙතියං කාරෙන්තස්ස අපරිනිට්ඨිතෙයෙව චෙතියෙ කාලකිරියාසමයො අනුප්පත්තො. අථස්ස මහාචෙතියස්ස දක්ඛිණපස්සෙ නිපන්නස්ස පඤ්චනිකායවසෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙ සජ්ඣායං කරොන්තෙ ඡහි දෙවලොකෙහි ඡ රථා ආගන්ත්වා පුරතො ආකාසෙ අට්ඨංසු. රාජා ‘‘පුඤ්ඤපොත්ථකං ආහරථා’’ති ආදිතො පට්ඨාය පුඤ්ඤපොත්ථකං වාචාපෙසි. අථ නං කිඤ්චි කම්මං න පරිතොසෙසි. සො ‘‘පරතො වාචෙථා’’ති ආහ. පොත්ථකවාචකො ‘‘චූළඞ්ගණියයුද්ධෙ පරාජිතෙන තෙ දෙව අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නෙන එකං සරකභත්තං චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරෙත්වා බොධිමාතුමහාතිස්සත්ථෙරස්ස භික්ඛා දින්නා’’ති ආහ. රාජා ‘‘ඨපෙහී’’ති වත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි, ‘‘භන්තෙ, කතරො දෙවලොකො රමණීයො’’ති? සබ්බබොධිසත්තානං වසනට්ඨානං තුසිතභවනං මහාරාජාති. රාජා කාලං කත්වා තුසිතභවනතො ආගතරථෙව පතිට්ඨාය තුසිතභවනං අගමාසි. ඉදං බලවකම්මස්ස විපාකදානෙ වත්ථු.

ในกาลภายหลัง เมื่อพระราชาทรงให้สร้างพระมหาเจดีย์สูง 120 ศอก โดยได้ประดิษฐานพระสรีรธาตุส่วนที่แปดของพระตถาคต ขณะที่พระเจดีย์ยังสร้างไม่แล้วเสร็จนั่นเอง สมัยแห่งการทำกาละก็ได้มาถึงแล้ว ครั้งนั้น ขณะที่พระองค์บรรทมอยู่ ณ เบื้องขวาแห่งพระมหาเจดีย์ เมื่อหมู่ภิกษุกำลังสาธยายธรรมตามนัยแห่งนิกายทั้ง 5 ราชรถ 6 คันได้มาจากเทวโลก 6 ชั้น แล้วมายืนอยู่ในอากาศเบื้องหน้า พระราชาตรัสว่า “จงนำสมุดบันทึกบุญมา” แล้วรับสั่งให้อ่านสมุดบันทึกบุญตั้งแต่ต้น ครั้งนั้น กรรมใดๆ ก็มิได้ยังพระองค์ให้ทรงยินดี พระองค์จึงตรัสว่า “จงอ่านต่อไปเถิด” ผู้อ่านสมุดบันทึกบุญกราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ เมื่อครั้งทรงพ่ายแพ้ในสงครามจูฬังคณิยะ พระองค์เสด็จเข้าไปในป่าประทับนั่งอยู่ ได้ทรงให้ทำภัตตาหารในภาชนะเล็กๆ ที่ได้มาที่หนึ่งให้เป็นสี่ส่วนแล้ว ภิกษาได้ถูกถวายแด่พระโพธิมาตุ-มหาติสสเถระ” พระราชาตรัสว่า “หยุดก่อน” แล้วได้ทูลถามหมู่ภิกษุว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวโลกชั้นไหนน่ารื่นรมย์” (ภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่า) “ข้าแต่มหาราช ภพดุสิตอันเป็นที่อยู่ของพระโพธิสัตว์ทั้งปวง (น่ารื่นรมย์)” พระราชาทรงทำกาละแล้ว ก็ได้ประทับยืนอยู่บนราชรถที่มาจากภพดุสิตนั่นเอง เสด็จไปยังภพดุสิต นี้เป็นเรื่องราวในการให้ผลของพลวกรรม

යං පන කුසලාකුසලෙසු ආසන්නමරණෙ අනුස්සරිතුං සක්කොති, තං යදාසන්නං නාම. තදෙතං යථා නාම ගොගණපරිපුණ්ණස්ස වජස්ස ද්වාරෙ විවටෙ පරභාගෙ දම්මගවබලවගවෙසු සන්තෙසුපි යො වජද්වාරස්ස ආසන්නො හොති අන්තමසො දුබ්බලජරග්ගවොපි, සො එව පඨමතරං නික්ඛමති, එවමෙව අඤ්ඤෙසු කුසලාකුසලෙසු සන්තෙසුපි මරණකාලස්ස ආසන්නත්තා විපාකං දෙති.

อนึ่ง ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรมทั้งหลาย กรรมใดที่ (สัตว์) อาจระลึกถึงได้ในเวลาใกล้ตาย กรรมนั้นชื่อว่า อาสันนกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผล มีอุปมาฉันใด คือ เมื่อประตูคอกโคที่เต็มไปด้วยฝูงโคถูกเปิดออก แม้ในส่วนอื่นจะมีโคหนุ่มและโคมีกำลังอยู่ก็ตาม แต่โคตัวใดอยู่ใกล้ประตูคอก แม้ที่สุดจะเป็นโคแก่ที่ทุพพลภาพ โคตัวนั้นนั่นแหละย่อมออกไปก่อน ฉันนั้นนั่นเทียว แม้เมื่อกุศลและอกุศลอื่นๆ มีอยู่ (กรรมนั้น) ก็ย่อมให้ผล เพราะความที่อยู่ใกล้กาลแห่งความตาย

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – මධුඅඞ්ගණගාමෙ කිර එකො දමිළදොවාරිකො පාතොව බළිසං ආදාය ගන්ත්වා මච්ඡෙ වධිත්වා තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා [Pg.108] එකෙන තණ්ඩුලං ගණ්හාති, එකෙන දධිං, එකං පචති. ඉමිනා නීහාරෙන පඤ්ඤාස වස්සානි පාණාතිපාතකම්මං කත්වා අපරභාගෙ මහල්ලකො අනුට්ඨානසෙය්‍යං උපගච්ඡති. තස්මිං ඛණෙ ගිරිවිහාරවාසී චූළපිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරො ‘‘මා අයං සත්තො මයි පස්සන්තෙ නස්සතූ’’ති ගන්ත්වා තස්ස ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. අථස්ස භරියා, ‘‘සාමි, ථෙරො ආගතො’’ති ආරොචෙසි. අහං පඤ්ඤාස වස්සානි ථෙරස්ස සන්තිකං න ගතපුබ්බො, කතරෙන මෙ ගුණෙන ථෙරො ආගමිස්සති, ගච්ඡාති නං වදථාති. සා ‘‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘උපාසකස්ස කා සරීරප්පවත්තී’’ති පුච්ඡි. දුබ්බලො, භන්තෙති. ථෙරො ඝරං පවිසිත්වා සතිං උප්පාදෙත්වා ‘‘සීලං ගණ්හිස්සසී’’ති ආහ. ආම, භන්තෙ, දෙථාති. ථෙරො තීණි සරණානි දත්වා පඤ්ච සීලානි දාතුං ආරභි. තස්ස පඤ්ච සීලානීති වචනකාලෙයෙව ජිව්හා පපති. ථෙරො ‘‘වට්ටිස්සති එත්තක’’න්ති නික්ඛමිත්වා ගතො. සොපි කාලං කත්වා චාතුමහාරාජිකභවනෙ නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තක්ඛණෙයෙව ච ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා මයා ඉදං ලද්ධ’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො ථෙරං නිස්සාය ලද්ධභාවං ඤත්වා දෙවලොකතො ආගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ ‘‘අහං, භන්තෙ, දමිළදොවාරිකො’’ති ආහ. කුහිං නිබ්බත්තොසීති? චාතුමහාරාජිකෙසු, භන්තෙ, සචෙ මෙ අය්‍යො පඤ්ච සීලානි අදස්ස, උපරි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අස්සං. අහං කිං කරිස්සාමි, ත්වං ගණ්හිතුං නාසක්ඛි, පුත්තකාති. සො ථෙරං වන්දිත්වා දෙවලොකමෙව ගතො. ඉදං තාව කුසලකම්මෙ වත්ථු.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องราวเหล่านี้ ได้ยินว่า ในหมู่บ้านมธุอังคณะ มีนายประตูชาวทมิฬคนหนึ่ง ไปแต่เช้าตรู่ ถือเอาเบ็ดไป ฆ่าปลาแล้วทำเป็นสามส่วน ส่วนหนึ่งแลกข้าวสาร ส่วนหนึ่งแลกนมส้ม ส่วนหนึ่งหุง เขาทำปาณาติบาตกรรมด้วยวิธีนี้ตลอด 50 ปี ในกาลต่อมา เมื่อแก่เฒ่า ก็ถึงความนอนติดเตียงลุกไม่ขึ้น ในขณะนั้น พระจูฬปิณฑปาติกติสสเถระผู้อยู่ในคิริวิหาร คิดว่า “สัตว์นี้อย่าได้ฉิบหายในขณะที่เราเห็นอยู่เลย” จึงไปแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเขา ครั้งนั้น ภรรยาของเขาได้บอกว่า “นายท่าน พระเถระมาแล้ว” (เขาจึงกล่าวว่า) “เราไม่เคยไปสู่สำนักของพระเถระตลอด 50 ปี พระเถระจะมาด้วยคุณอะไรของเรา พวกเธอจงบอกท่านว่า ‘ไปเถิด’” นางกล่าวว่า “ขอท่านจงอดโทษเถิด พระคุณเจ้า” พระเถระถามว่า “ความเป็นไปแห่งสรีระของอุบาสกเป็นอย่างไร” (นางตอบว่า) “อ่อนแอ พระคุณเจ้า” พระเถระเข้าไปในเรือนแล้ว ให้สติเกิดขึ้นแล้วกล่าวว่า “เธอจะรับศีลหรือไม่” (เขากล่าวว่า) “ครับ พระคุณเจ้า โปรดให้เถิด” พระเถระให้สรณะ 3 แล้ว เริ่มเพื่อจะให้ศีล 5 พอถึงเวลาที่จะกล่าวคำว่า “ปัญจ สีลานิ” ลิ้นของเขาก็ตกไป พระเถระคิดว่า “เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว” จึงออกไปแล้ว แม้เขาก็ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพจาตุมหาราชิกา และในขณะที่บังเกิดนั่นเอง เมื่อพิจารณาอยู่ว่า “เราทำกรรมอะไรหนอจึงได้สมบัตินี้” ก็ทราบถึงความที่ตนได้สมบัติเพราะอาศัยพระเถระ จึงมาจากเทวโลกแล้ว ไหว้พระเถระแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง และเมื่อถูกถามว่า “นั่นใคร” เขากล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือนายประตูชาวทมิฬ” (พระเถระถามว่า) “เธอเกิดที่ไหน” (เขาตอบว่า) “ในหมู่เทพจาตุมหาราชิกา พระคุณเจ้า ถ้าพระผู้เป็นเจ้าได้ให้ศีล 5 แก่ข้าพเจ้าแล้วไซร้ ข้าพเจ้าพึงบังเกิดในเทวโลกชั้นสูงขึ้นไป” (พระเถระกล่าวว่า) “ลูกเอ๋ย เราจะทำอะไรได้ เธอไม่สามารถจะรับได้เอง” เขาไหว้พระเถระแล้ว ก็ไปยังเทวโลกนั่นเทียว นี้เป็นเรื่องราวในฝ่ายกุศลกรรมก่อน

අන්තරගඞ්ගාය පන මහාවාචකාලඋපාසකො නාම අහොසි. සො තිංස වස්සානි සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායිත්වා ‘‘අහං එවං ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තො ඔභාසමත්තම්පි නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛිං, බුද්ධසාසනං අනිය්‍යානිකං භවිස්සතී’’ති දිට්ඨිවිපල්ලාසං පත්වා කාලකිරියං කත්වා මහාගඞ්ගාය නවඋසභිකො සුසුමාරපෙතො හුත්වා නිබ්බත්ති. එකං සමයං කච්ඡකතිත්ථෙන සට්ඨි පාසාණත්ථම්භසකටානි අගමංසු. සො සබ්බෙපි තෙ ගොණෙ ච පාසාණෙ ච ඛාදි. ඉදං අකුසලකම්මෙ වත්ථු.

อนึ่ง ในระหว่างแม่น้ำคงคา ได้มีอุบาสกชื่อว่า มหาวาจกาล อุบาสกนั้นสาธยายทวัตติงสาการเพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตติมรรคตลอด 30 ปี แล้ว (คิดว่า) “เราสาธยายทวัตติงสาการอย่างนี้อยู่ ก็ไม่สามารถเพื่อจะให้แม้เพียงโอภาสเกิดขึ้นได้ พระพุทธศาสนาจักไม่เป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์” ดังนี้แล้ว ถึงความวิปลาสทางทิฏฐิ ทำกาละแล้ว บังเกิดเป็นเปรตจระเข้มีร่างกายยาว 9 อุสภในแม่น้ำคงคาใหญ่ ในสมัยหนึ่ง เกวียนบรรทุกเสาหิน 60 เล่มได้เดินทางผ่านท่าชื่อว่ากัจฉกะ เปรตนั้นได้กินทั้งโคและหินเหล่านั้นทั้งหมด นี้เป็นเรื่องราวในฝ่ายอกุศลกรรม

එතෙහි [Pg.109] පන තීහි මුත්තං අඤ්ඤාණවසෙන කතං කටත්තා වා පන කම්මං නාම. තං යථා නාම උම්මත්තකෙන ඛිත්තදණ්ඩං යත්ථ වා තත්ථ වා ගච්ඡති, එවමෙව තෙසං අභාවෙ යත්ථ කත්ථචි විපාකං දෙති.

อนึ่ง กรรมที่พ้นจากกรรม 3 อย่างเหล่านี้ อันบุคคลกระทำแล้วด้วยอำนาจแห่งอัญญาณ หรือชื่อว่า กฏัตตากรรม กรรมนั้นมีอุปมาฉันใด คือ ท่อนไม้ที่คนบ้าขว้างไป ย่อมตกไปในที่ไหนๆ ก็ได้ ฉันนั้นนั่นเทียว เมื่อกรรมเหล่านั้นไม่มีอยู่ (กฏัตตากรรม) ก็ย่อมให้ผลในภพไหนๆ ก็ได้

ජනකං නාම එකං පටිසන්ධිං ජනෙත්වා පවත්තිං න ජනෙති, පවත්තෙ අඤ්ඤං කම්මං විපාකං නිබ්බත්තෙති. යථා හි මාතා ජනෙතියෙව, ධාතියෙව පන ජග්ගති; එවමෙවං මාතා විය පටිසන්ධිනිබ්බත්තකං ජනකකම්මං, ධාති විය පවත්තෙ සම්පත්තකම්මං. උපත්ථම්භකං නාම කුසලෙපි ලබ්භති අකුසලෙපි. එකච්චො හි කුසලං කත්වා සුගතිභවෙ නිබ්බත්තති. සො තත්ථ ඨිතො පුනප්පුනං කුසලං කත්වා තං කම්මං උපත්ථම්භෙත්වා අනෙකානි වස්සසතසහස්සානි සුගතිභවස්මිංයෙව විචරති. එකච්චො අකුසලං කත්වා දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තති. සො තත්ථ ඨිතො පුනප්පුනං අකුසලං කත්වා තං කම්මං උපත්ථම්භෙත්වා බහූනි වස්සසතසහස්සානි දුග්ගතිභවස්මිංයෙව විචරති.

กรรมที่ชื่อว่าชนกกรรมนั้น ยังปฏิสนธิหนึ่งให้เกิดแล้ว ย่อมไม่ยังปวัตติให้เกิด ในปวัตติกาล กรรมอื่นย่อมยังวิบากให้เกิดขึ้น จริงอยู่ อุปมาดังมารดาย่อมให้เกิดเท่านั้น ส่วนแม่นมย่อมเลี้ยงดู ฉันนั้นนั่นเทียว กรรมที่ยังปฏิสนธิให้เกิดดุจมารดา ชื่อว่าชนกกรรม กรรมที่ทำให้ถึงพร้อมในปวัตติกาลดุจแม่นม (ชื่อว่าอุปัตถัมภกกรรม) อุปัตถัมภกกรรมนั้น ย่อมมีได้ทั้งในฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศล จริงอยู่ บุคคลบางคนทำกุศลแล้ว ย่อมบังเกิดในสุคติภพ เขาตั้งอยู่ในภพนั้นแล้ว ทำกุศลบ่อยๆ อุปถัมภ์กรรมนั้นแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปในสุคติภพเท่านั้นตลอดแสนปีเป็นอันมาก บุคคลบางคนทำอกุศลแล้ว ย่อมบังเกิดในทุคติภพ เขาตั้งอยู่ในภพนั้นแล้ว ทำอกุศลบ่อยๆ อุปถัมภ์กรรมนั้นแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปในทุคติภพเท่านั้นตลอดแสนปีเป็นอันมาก

අපරො නයො – ජනකං නාම කුසලම්පි හොති අකුසලම්පි. තං පටිසන්ධියම්පි පවත්තෙපි රූපාරූපවිපාකක්ඛන්ධෙ ජනෙති. උපත්ථම්භකං පන විපාකං ජනෙතුං න සක්කොති, අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛං උපත්ථම්භෙති, අද්ධානං පවත්තෙති. උපපීළකං නාම අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛං පීළෙති බාධෙති, අද්ධානං පවත්තිතුං න දෙති. තත්‍රායං නයො – කුසලකම්මෙ විපච්චමානෙ අකුසලකම්මං උපපීළකං හුත්වා තස්ස විපච්චිතුං න දෙති. අකුසලකම්මෙ විපච්චමානෙ කුසලකම්මං උපපීළකං හුත්වා තස්ස විපච්චිතුං න දෙති. යථා වඩ්ඪමානකං රුක්ඛං වා ගච්ඡං වා ලතං වා කොචිදෙව දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා භින්දෙය්‍ය වා ඡින්දෙය්‍ය වා, අථ සො රුක්ඛො වා ගච්ඡො වා ලතා වා වඩ්ඪිතුං න සක්කුණෙය්‍ය; එවමෙවං කුසලං විපච්චමානං අකුසලෙන උපපීළිතං, අකුසලං වා පන විපච්චමානං කුසලෙන උපපීළිතං විපච්චිතුං න සක්කොති. තත්ථ සුනක්ඛත්තස්ස අකුසලකම්මං කුසලං උපපීළෙසි, චොරඝාතකස්ස කුසලකම්මං අකුසලං උපපීළෙසි.

นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าชนกกรรมนั้น เป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง ชนกกรรมนั้นย่อมให้รูปวิบากขันธ์และอรูปวิบากขันธ์เกิดขึ้น ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล ส่วนอุปัตถัมภกกรรม ไม่สามารถให้วิบากเกิดได้ แต่ย่อมสนับสนุนสุขและทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในวิบากที่กรรมอื่นให้เกิดแล้วในปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ให้เป็นไปตลอดกาลนาน ชื่อว่าอุปปีฬกกรรม ย่อมเบียดเบียนบีบคั้นสุขและทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในวิบากที่กรรมอื่นให้เกิดแล้วในปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ไม่ให้เป็นไปตลอดกาลนาน ในเรื่องนั้นมีนัยดังนี้ คือ เมื่อกุศลกรรมกำลังให้ผล อกุศลกรรมก็เป็นอุปปีฬกกรรม (กรรมเบียดเบียน) เข้าไปขัดขวาง ไม่ให้กุศลกรรมนั้นให้ผลได้ เมื่ออกุศลกรรมกำลังให้ผล กุศลกรรมก็เป็นอุปปีฬกกรรมเข้าไปขัดขวาง ไม่ให้อกุศลกรรมนั้นให้ผลได้ เปรียบเหมือนใครคนหนึ่งพึงทำลายหรือพึงตัดต้นไม้ พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์ที่กำลังเจริญเติบโตด้วยท่อนไม้หรือด้วยศัสตรา เมื่อนั้น ต้นไม้ พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์นั้นก็ไม่สามารถเจริญเติบโตต่อไปได้ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน กุศลที่กำลังให้ผล ถูกอกุศลเบียดเบียน หรืออกุศลที่กำลังให้ผล ถูกกุศลเบียดเบียน ย่อมไม่สามารถให้ผลได้ ในบรรดากรรมทั้งสองนั้น อกุศลกรรมของสุนักขัตตะได้เบียดเบียนกุศลกรรม กุศลกรรมของเพชฌฆาตได้เบียดเบียนอกุศลกรรม

රාජගහෙ කිර වාතකාළකො පඤ්ඤාස වස්සානි චොරඝාතකම්මං අකාසි. අථ නං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘දෙව, වාතකාළකො මහල්ලකො චොරෙ ඝාතෙතුං න සක්කොතී’’ති. ‘‘අපනෙථ නං තස්මා [Pg.110] ඨානන්තරාති. අමච්චා නං අපනෙත්වා අඤ්ඤං තස්මිං ඨානෙ ඨපයිංසු. වාතකාළකොපි යාව තං කම්මං අකාසි, තාව අහතවත්ථානි වා අච්ඡාදිතුං සුරභිපුප්ඵානි වා පිළන්ධිතුං පායාසං වා භුඤ්ජිතුං උච්ඡාදනන්හාපනං වා පච්චනුභොතුං නාලත්ථ. සො ‘‘දීඝරත්තං මෙ කිලිට්ඨවෙසෙන චරිත’’න්ති ‘‘පායාසං මෙ පචාහී’’ති භරියං ආණාපෙත්වා න්හානීයසම්භාරානි ගාහාපෙත්වා න්හානතිත්ථං ගන්ත්වා සීසං න්හත්වා අහතවත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා ගන්ධෙ විලිම්පිත්වා පුප්ඵානි පිළන්ධිත්වා ඝරං ආගච්ඡන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරං දිස්වා ‘‘සංකිලිට්ඨකම්මතො චම්හි අපගතො, අය්‍යො ච මෙ දිට්ඨො’’ති තුට්ඨමානසො ථෙරං ඝරං නෙත්වා නවසප්පිසක්කරචුණ්ණාභිසඞ්ඛතෙන පායාසෙන පරිවිසි. ථෙරො තස්ස අනුමොදනමකාසි. සො අනුමොදනං සුත්වා අනුලොමිකඛන්තිං පටිලභිත්වා ථෙරං අනුගන්ත්වා නිවත්තමානො අන්තරාමග්ගෙ තරුණවච්ඡාය ගාවියා මද්දිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපිතො ගන්ත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. භික්ඛූ තථාගතං පුච්ඡිංසු – ‘‘භන්තෙ, චොරඝාතකො අජ්ජෙව කිලිට්ඨකම්මතො අපනීතො, අජ්ජෙව කාලඞ්කතො, කහං නු ඛො නිබ්බත්තො’’ති? තාවතිංසභවනෙ, භික්ඛවෙති. භන්තෙ, චොරඝාතකො දීඝරත්තං පුරිසෙ ඝාතෙසි, තුම්හෙ ච එවං වදෙථ, නත්ථි නු ඛො පාපකම්මස්ස ඵලන්ති. මා, භික්ඛවෙ, එවං අවචුත්ථ, බලවකල්‍යාණමිත්තූපනිස්සයං ලභිත්වා ධම්මසෙනාපතිස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා අනුමොදනං සුත්වා අනුලොමිකඛන්තිං පටිලභිත්වා සො තත්ථ නිබ්බත්තොති.

ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ นายวาตกาฬกะได้ทำหน้าที่เพชฌฆาตโจรตลอด ๕๐ ปี ครั้งนั้น พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่สมมติเทพ วาตกาฬกะแก่แล้ว ไม่สามารถฆ่าโจรได้” (พระราชาตรัสว่า) “พวกท่านจงปลดเขาออกจากตำแหน่งนั้นเสีย” พวกอำมาตย์ปลดเขาแล้ว ก็แต่งตั้งคนอื่นในตำแหน่งนั้น แม้นายวาตกาฬกะ ตลอดเวลาที่ยังทำกรรมนั้นอยู่ ก็ไม่เคยได้นุ่งห่มผ้าใหม่ ไม่เคยได้ทัดทรงดอกไม้หอม ไม่เคยได้บริโภกข้าวมธุปายาส หรือได้ขัดสีชำระร่างกายเลย เขาคิดว่า “เรามีชีวิตอยู่อย่างเศร้าหมองมาเป็นเวลานาน” จึงสั่งภรรยาว่า “เธอจงหุงข้าวมธุปายาสให้เรา” แล้วให้คนจัดเตรียมเครื่องอาบน้ำ ไปยังท่าอาบน้ำ สระผมแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ลูบไล้ของหอม ทัดทรงดอกไม้ ขณะกำลังกลับบ้าน ได้เห็นพระสารีบุตรเถระ มีใจยินดีว่า “เราพ้นจากกรรมอันเศร้าหมองแล้ว ทั้งยังได้เห็นพระผู้เป็นเจ้า” จึงนิมนต์พระเถระไปที่บ้าน แล้วได้ถวายข้าวมธุปายาสที่ปรุงด้วยเนยใสใหม่และน้ำตาลกรวด พระเถระได้ทำอนุโมทนาแก่เขา เขาได้ฟังอนุโมทนาแล้ว ได้บรรลุอนุโลมิกขันติ เดินตามส่งพระเถระไป ขณะกำลังกลับ ในระหว่างทาง ถูกแม่โคลูกอ่อนขวิดจนถึงแก่ความตาย แล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลายได้ทูลถามพระตถาคตว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพชฌฆาตโจรเพิ่งถูกปลดจากกรรมอันเศร้าหมองในวันนี้ และได้ทำกาละในวันนี้ เขาไปเกิดที่ไหนหนอ พระเจ้าข้า?” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาเกิดในภพดาวดึงส์” (ภิกษุทั้งหลายทูลถามว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพชฌฆาตโจรฆ่าคนมาเป็นเวลานาน แต่พระองค์ตรัสอย่างนี้ ผลของบาปกรรมไม่มีหรือ พระเจ้าข้า?” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่ากล่าวอย่างนั้น เขาได้อาศัยกัลยาณมิตรผู้มีกำลัง ได้ถวายบิณฑบาตแด่พระธรรมเสนาบดี ได้ฟังอนุโมทนา บรรลุอนุโลมิกขันติแล้ว จึงได้ไปบังเกิดในภพนั้น”

‘‘සුභාසිතං සුණිත්වාන, නාගරියො චොරඝාතකො;

අනුලොමඛන්තිං ලද්ධාන, මොදතී තිදිවං ගතො’’ති.

“เพชฌฆาตโจรชาวเมือง ได้ฟังพระสุภาษิตแล้ว ได้บรรลุอนุโลมิกขันติ ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ย่อมบันเทิงอยู่ ดังนี้”

උපඝාතකං පන සයං කුසලම්පි අකුසලම්පි සමානං අඤ්ඤං දුබ්බලකම්මං ඝාතෙත්වා තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති. එවං පන කම්මෙන කතෙ ඔකාසෙ තං විපාකං උප්පන්නං නාම වුච්චති. උපච්ඡෙදකන්තිපි එතස්සෙව නාමං. තත්‍රායං නයො – කුසලකම්මස්ස විපච්චනකාලෙ එකං අකුසලකම්මං උට්ඨාය තං කම්මං ඡින්දිත්වා පාතෙති. අකුසලකම්මස්සපි විපච්චනකාලෙ එකං කුසලකම්මං උට්ඨාය තං කම්මං ඡින්දිත්වා පාතෙති. ඉදං උපච්ඡෙදකං නාම. තත්ථ අජාතසත්තුනො කම්මං කුසලච්ඡෙදකං [Pg.111] අහොසි, අඞ්ගුලිමාලත්ථෙරස්ස අකුසලච්ඡෙදකන්ති. එවං සුත්තන්තිකපරියායෙන එකාදස කම්මානි විභත්තානි.

ส่วนอุปฆาตกกรรม (กรรมตัดรอน) นั้น ตนเองเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ย่อมเข้าไปตัดรอนกรรมอื่นที่อ่อนแอกว่า ห้ามวิบากของกรรมนั้นเสีย แล้วทำโอกาสให้แก่วิบากของตน เมื่อกรรมทำโอกาสให้แล้วอย่างนี้ วิบากนั้นชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว แม้ชื่อว่าอุปัจเฉทกกรรม ก็เป็นชื่อของอุปฆาตกกรรมนั้นเอง ในเรื่องนั้นมีนัยดังนี้ คือ ในกาลที่กุศลกรรมจะให้ผล อกุศลกรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ตัดกรรมนั้นให้ตกไป แม้ในกาลที่อกุศลกรรมจะให้ผล กุศลกรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ตัดกรรมนั้นให้ตกไป นี้ชื่อว่าอุปัจเฉทกกรรม ในกรรมเหล่านั้น กรรมของพระเจ้าอชาตศัตรูเป็นกรรมตัดรอนกุศล กรรมของพระองคุลิมาลเถระเป็นกรรมตัดรอนอกุศล โดยนัยแห่งสุตตันตะ ท่านจำแนกกรรมไว้ ๑๑ อย่างดังนี้

අභිධම්මපරියායෙන පන සොළස කම්මානි විභත්තානි, සෙය්‍යථිදං – ‘‘අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි උපධිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි කාලසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි පයොගසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, උපධිවිපත්තිං, කාලවිපත්තිං, පයොගවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි කල්‍යාණානි කම්මසමාදානානි ගතිවිපත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, උපධිවිපත්ති, කාලවිපත්ති, පයොගවිපත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි කල්‍යාණානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, උපධිසම්පත්තිං, කාලසම්පත්තිං, පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්තී’’ති (විභ. 810).

ส่วนโดยนัยแห่งอภิธรรม ท่านจำแนกกรรมไว้ ๑๖ อย่าง ได้แก่ “การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันคติสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันอุปธิสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันกาลสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันปโยคสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อาศัยคติวิบัติ ย่อมให้ผล อาศัยอุปธิวิบัติ กาลวิบัติ ปโยควิบัติ ย่อมให้ผล การสมาทานกรรมดีบางอย่างมีอยู่ อันคติวิบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล อันอุปธิวิบัติ กาลวิบัติ ปโยควิบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมดีบางอย่างมีอยู่ อาศัยคติสมบัติ ย่อมให้ผล อาศัยอุปธิสมบัติ กาลสมบัติ ปโยคสมบัติ ย่อมให้ผล” ดังนี้

තත්ථ පාපකානීති ලාමකානි. කම්මසමාදානානීති කම්මග්ගහණානි. ගහිතසමාදින්නානං කම්මානමෙතං අධිවචනං. ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්තීතිආදීසු අනිට්ඨාරම්මණානුභවනාරහෙ කම්මෙ විජ්ජමානෙයෙව සුගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස තං කම්මං ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. ගතිසම්පත්තියා පතිබාහිතං හුත්වා න විපච්චතීති අත්ථො. යො පන පාපකම්මෙන දාසියා වා කම්මකාරියා වා කුච්ඡියං නිබ්බත්තිත්වා උපධිසම්පන්නො හොති, අත්තභාවසමිද්ධියං තිට්ඨති. අථස්ස සාමිකා තස්ස රූපසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘නායං කිලිට්ඨකම්මස්සානුච්ඡවිකො’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා අත්තනො ජාතපුත්තං විය භණ්ඩාගාරිකාදිට්ඨානෙසු ඨපෙත්වා සම්පත්තිං යොජෙත්වා පරිහරන්ති. එවරූපස්ස කම්මං උපධිසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන පඨමකප්පිකකාලසදිසෙ සුලභසම්පන්නරසභොජනෙ සුභික්ඛකාලෙ නිබ්බත්තති, තස්ස විජ්ජමානම්පි පාපකම්මං කාලසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන සම්මාපයොගං නිස්සාය ජීවති, උපසඞ්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ උපසඞ්කමති, පටික්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ පටික්කමති, පලායිතබ්බයුත්තකාලෙ පලායති. ලඤ්ජදානයුත්තකාලෙ ලඤ්ජං දෙති, චොරිකයුත්තකාලෙ චොරිකං [Pg.112] කරොති, එවරූපස්ස පාපකම්මං පයොගසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาปกานิ ได้แก่ เลวทราม. บทว่า กัมมสมาทานานิ ได้แก่ การยึดถือกรรม. คำนี้เป็นชื่อของกรรมทั้งหลายที่บุคคลยึดถือสมาทานไว้แล้ว. ในบทเป็นต้นว่า คติสัมปัตติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ (กรรมที่ถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล) นั้น กรรมของบุคคลผู้เกิดในสุคติภพ แม้เมื่อกรรมอันสมควรจะประสบกับอนิฏฐารมณ์มีอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้. อธิบายว่า ถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้แล้ว จึงไม่ให้ผล. ส่วนบุคคลใด เพราะบาปกรรม จึงเกิดในท้องของทาสีหรือหญิงกรรมกรแล้ว เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปธิ (ร่างกาย) ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ. ครั้งนั้น เหล่านายของเขาเห็นความถึงพร้อมด้วยรูปของเขานั้นแล้ว ก็ให้จิตเกิดขึ้นว่า "ผู้นี้ไม่สมควรแก่งานที่เศร้าหมอง" แล้วตั้งไว้ในตำแหน่งต่างๆ มีตำแหน่งขุนคลังเป็นต้น ประดุจบุตรที่เกิดจากตน ประกอบสมบัติให้แล้ว ย่อมดูแลรักษา. กรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งอุปธิห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดเกิดในสมัยที่เป็นสุภิกขะ มีโภชนะสมบูรณ์ด้วยรสหาได้ง่าย เหมือนสมัยของปฐมกัป บาปกรรมของผู้นั้นแม้มีอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งกาลห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดอาศัยความเพียรโดยชอบ เลี้ยงชีพ ในกาลที่ควรเข้าไปหา ก็เข้าไปหา ในกาลที่ควรหลีกไป ก็หลีกไป ในกาลที่ควรหนี ก็หนี ในกาลที่ควรให้สินบน ก็ให้สินบน ในกาลที่ควรทำการโจรกรรม ก็ทำการโจรกรรม บาปกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งปโยคะห้ามไว้.

දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස පන පාපකම්මං ගතිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන දාසියා වා කම්මකාරියා වා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තො දුබ්බණ්ණො හොති දුස්සණ්ඨානො, ‘‘යක්ඛො නු ඛො මනුස්සො නු ඛො’’ති විමතිං උප්පාදෙති. සො සචෙ පුරිසො හොති, අථ නං ‘‘නායං අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස අනුච්ඡවිකො’’ති හත්ථිං වා රක්ඛාපෙන්ති අස්සං වා ගොණෙ වා, තිණකට්ඨාදීනි වා ආහරාපෙන්ති, ඛෙළසරකං වා ගණ්හාපෙන්ති. සචෙ ඉත්ථී හොති, අථ නං හත්ථිඅස්සාදීනං භත්තමාසාදීනි වා පචාපෙන්ති, කචවරං වා ඡඩ්ඩාපෙන්ති, අඤ්ඤං වා පන ජිගුච්ඡනීයකම්මං කාරෙන්ති. එවරූපස්ස පාපකම්මං උපධිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන දුබ්භික්ඛකාලෙ වා පරිහීනසම්පත්තිකාලෙ වා අන්තරකප්පෙ වා නිබ්බත්තති, තස්ස පාපකම්මං කාලවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන පයොගං සම්පාදෙතුං න ජානාති, උපසඞ්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ උපසඞ්කමිතුං න ජානාති…පෙ… චොරිකයුත්තකාලෙ චොරිකං කාතුං න ජානාති, තස්ස පාපකම්මං පයොගවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම.

ส่วนบาปกรรมของสัตว์ผู้เกิดในทุคติภพ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งคติ. ส่วนบุคคลใดเกิดในท้องของทาสีหรือหญิงกรรมกรแล้ว มีผิวพรรณทราม มีสัณฐานไม่ดี ย่อมทำให้เกิดความสงสัยว่า "เป็นยักษ์หนอ หรือเป็นมนุษย์หนอ". ถ้าผู้นั้นเป็นบุรุษ ครั้งนั้น เขาก็จะใช้ผู้นั้นโดยคิดว่า "ผู้นี้ไม่สมควรแก่งานอื่น" ให้เฝ้าช้างบ้าง ม้าบ้าง โคบ้าง หรือให้นำหญ้า ฟืน เป็นต้นมา หรือให้ถือกระโถน. ถ้าเป็นสตรี ครั้งนั้น เขาก็จะใช้สตรีนั้นให้หุงข้าว ต้มถั่ว เป็นต้น สำหรับช้าง ม้า เป็นต้น หรือให้ทิ้งขยะ หรือให้ทำงานอื่นที่น่ารังเกียจ. บาปกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งอุปธิ. ส่วนบุคคลใดเกิดในสมัยทุพภิกขภัย หรือในสมัยที่สมบัติเสื่อม หรือในอันตรกัป บาปกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งกาล. ส่วนบุคคลใดไม่รู้จักประกอบความเพียร ในกาลที่ควรเข้าไปหา ก็ไม่รู้จักเข้าไปหา...ฯลฯ...ในกาลที่ควรทำการโจรกรรม ก็ไม่รู้จักทำการโจรกรรม บาปกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งปโยคะ.

යො පන ඉට්ඨාරම්මණානුභවනාරහෙ කම්මෙ විජ්ජමානෙයෙව ගන්ත්වා දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තති, තස්ස තං කම්මං ගතිවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන පුඤ්ඤානුභාවෙන රාජරාජමහාමත්තාදීනං ගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා කාණො වා හොති කුණී වා ඛඤ්ජො වා පක්ඛහතො වා, තස්ස ඔපරජ්ජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකට්ඨානාදීනි න අනුච්ඡවිකානීති න දෙන්ති. ඉච්චස්ස තං පුඤ්ඤං උපධිවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන දුබ්භික්ඛකාලෙ වා පරිහීනසම්පත්තිකාලෙ වා අන්තරකප්පෙ වා මනුස්සෙසු නිබ්බත්තති, තස්ස තං කල්‍යාණකම්මං කාලවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව පයොගං සම්පාදෙතුං න ජානාති, තස්ස කල්‍යාණකම්මං පයොගවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම.

ส่วนบุคคลใด แม้เมื่อกรรมอันสมควรจะประสบกับอิฏฐารมณ์มีอยู่ ก็ไปเกิดในทุคติภพ กรรมนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งคติห้ามไว้. ส่วนบุคคลใด ด้วยอานุภาพแห่งบุญ เกิดในเรือนของพระราชา ราชมหาอำมาตย์ เป็นต้นแล้ว เป็นคนตาบอดบ้าง มือด้วนบ้าง ขาเป๋บ้าง เป็นอัมพาตบ้าง เขาจึงไม่ให้ตำแหน่งอุปราช เสนาบดี ขุนคลัง เป็นต้นแก่ผู้นั้น เพราะเห็นว่าไม่สมควร. ด้วยเหตุนี้ บุญนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งอุปธิห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดเกิดในหมู่มนุษย์ในสมัยทุพภิกขภัย หรือในสมัยที่สมบัติเสื่อม หรือในอันตรกัป กัลยาณกรรมนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งกาลห้ามไว้. บุคคลใดไม่รู้จักประกอบความเพียรโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว กัลยาณกรรมของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งปโยคะห้ามไว้.

කල්‍යාණකම්මෙන පන සුගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස තං කම්මං ගතිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. රාජරාජමහාමත්තාදීනං කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා උපධිසම්පත්තිං පත්තස්ස [Pg.113] අත්තභාවසමිද්ධියං ඨිතස්ස දෙවනගරෙ සමුස්සිතරතනතොරණසදිසං අත්තභාවං දිස්වා ‘‘ඉමස්ස ඔපරජ්ජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකට්ඨානාදීනි අනුච්ඡවිකානී’’ති දහරස්සෙව සතො තානි ඨානන්තරානි දෙන්ති, එවරූපස්ස කල්‍යාණකම්මං උපධිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පඨමකප්පිකෙසු වා සුලභන්නපානකාලෙ වා නිබ්බත්තති, තස්ස කල්‍යාණකම්මං කාලසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො වුත්තනයෙනෙව පයොගං සම්පාදෙතුං ජානාති, තස්ස කම්මං පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. එවං අභිධම්මපරියායෙන සොළස කම්මානි විභත්තානි.

ส่วนกรรมของบุคคลผู้เกิดในสุคติภพด้วยกัลยาณกรรมนั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งคติ. บุคคลผู้เกิดในตระกูลของพระราชา ราชมหาอำมาตย์ เป็นต้นแล้ว ถึงความถึงพร้อมแห่งอุปธิ ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ เมื่อเขาเห็นอัตภาพอันเปรียบด้วยซุ้มประตูแก้วที่ยกขึ้นดีแล้วในเทวโลก ก็คิดว่า "ตำแหน่งอุปราช เสนาบดี ขุนคลัง เป็นต้น สมควรแก่ผู้นี้" แล้วย่อมให้ตำแหน่งเหล่านั้นแก่เขาแม้เมื่อยังเป็นเด็กอยู่ทีเดียว กัลยาณกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งอุปธิ. บุคคลใดเกิดในสมัยปฐมกัป หรือในสมัยที่ข้าวและน้ำหาได้ง่าย กัลยาณกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งกาล. บุคคลใดรู้จักประกอบความเพียรโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว กรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งปโยคะ. ด้วยประการฉะนี้ กรรม 16 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วโดยปริยายแห่งอภิธรรม.

අපරානිපි පටිසම්භිදාමග්ගපරියායෙන ද්වාදස කම්මානි විභත්තානි. සෙය්‍යථිදං – ‘‘අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234).

แม้กรรมอื่นอีก 12 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วโดยปริยายแห่งปฏิสัมภิทามรรค. ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ – "กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมได้มีแล้ว, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่ได้มีแล้ว, กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมมีอยู่, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่มี, กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมจักมี, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมมีอยู่, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี, กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมจักมี, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมจักมี วิบากของกรรมจักมี, กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี" ดังนี้.

තත්ථ යං කම්මං අතීතෙ ආයූහිතං අතීතෙයෙව විපාකවාරං ලභි, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං ජනෙසි, රූපජනකං රූපං, තං අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභි, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං නාසක්ඛි, තං අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන අතීතෙ ආයූහිතං එතරහි ලද්ධවිපාකවාරං පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං ජනෙත්වා රූපජනකං රූපං ජනෙත්වා ඨිතං, තං අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං අලද්ධවිපාකවාරං පටිසන්ධිජනකං වා පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං නාසක්ඛි, තං අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන අතීතෙ ආයූහිතං අනාගතෙ විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං අනාගතෙ විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං න සක්ඛිස්සති, තං අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං.

บรรดากรรมเหล่านั้น กรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต ได้โอกาสให้ผลในอดีตภพนั้นเอง คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ ก็ทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป ก็ทำให้เกิดรูป กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมได้มีแล้ว ส่วนกรรมใดไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี ไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่ได้มีแล้ว ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต ได้โอกาสให้ผลในบัดนี้ คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ ทำให้ปฏิสนธิเกิดขึ้นแล้ว กรรมที่ทำให้เกิดรูป ทำให้รูปเกิดขึ้นแล้ว ตั้งอยู่ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมมีอยู่ กรรมใดที่ไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี ไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่มี ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต จักได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ จักสามารถทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป จักสามารถทำให้เกิดรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมจักมี กรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมจักไม่มี

යං [Pg.114] පන එතරහි ආයූහිතං එතරහියෙව විපාකවාරං ලභති, තං අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන එතරහි විපාකවාරං න ලභති, තං අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන එතරහි ආයූහිතං අනාගතෙ විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං.

ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในบัดนี้ ย่อมได้โอกาสให้ผลในปัจจุบันภพนี้เอง กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมมีอยู่ ส่วนกรรมใดที่สั่งสมไว้ในบัดนี้ ไม่ได้โอกาสให้ผล กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในบัดนี้ จักได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ จักสามารถทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป จักสามารถทำให้เกิดรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมจักมี ส่วนกรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมจักไม่มี

යං පනානාගතෙ ආයූහිස්සති, අනාගතෙයෙව විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙස්සති, තං භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං න සක්ඛිස්සති, තං භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. එවං පටිසම්භිදාමග්ගපරියායෙන ද්වාදස කම්මානි විභත්තානි.

ส่วนกรรมใดที่บุคคลจักสั่งสมในอนาคต จักได้โอกาสให้ผลในอนาคตภพนั้นเอง คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมจักมี วิบากของกรรมจักมี ส่วนกรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี กรรม 12 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วด้วยปริยายแห่งปฏิสัมภิทามรรค ด้วยประการฉะนี้

ඉති ඉමානි චෙව ද්වාදස අභිධම්මපරියායෙන විභත්තානි ච සොළස කම්මානි අත්තනො ඨානා ඔසක්කිත්වා සුත්තන්තිකපරියායෙන වුත්තානි එකාදස කම්මානියෙව භවන්ති. තානිපි තතො ඔසක්කිත්වා තීණියෙව කම්මානි හොන්ති දිට්ඨධම්මවෙදනීයං, උපපජ්ජවෙදනීයං, අපරපරියායවෙදනීයන්ති. තෙසං සඞ්කමනං නත්ථි, යථාඨානෙයෙව තිට්ඨන්ති. යදි හි දිට්ඨධම්මවෙදනීයං කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය. සචෙපි උපපජ්ජවෙදනීයං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘උපපජ්ජ වා’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය. අථාපි අපරපරියායවෙදනීයං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා උපපජ්ජවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘අපරෙ වා පරියායෙ’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය.

ด้วยเหตุนี้ กรรม 12 อย่างเหล่านี้ด้วย และกรรม 16 อย่างที่ท่านจำแนกไว้โดยปริยายแห่งอภิธรรมด้วย ลดลงจากฐานะของตน ย่อมเป็นกรรม 11 อย่างที่ตรัสไว้โดยปริยายแห่งสุตตันตะเท่านั้น แม้กรรม 11 อย่างเหล่านั้น ก็ลดลงจากนั้น ย่อมเป็นกรรมเพียง 3 อย่างเท่านั้น คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม และอปรปริยายเวทนียกรรม การเปลี่ยนประเภทของกรรมเหล่านั้นไม่มี ย่อมตั้งอยู่ในฐานะของตนตามเดิมนั่นเทียว จริงอยู่ หากว่าทิฏฐธรรมเวทนียกรรม พึงเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม หรืออปรปริยายเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน)" แม้หากว่าอุปปัชชเวทนียกรรม พึงเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม หรืออปรปริยายเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในภพที่เกิด" อีกอย่างหนึ่ง หากว่าอปรปริยายเวทนียกรรม พึงเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม หรืออุปปัชชเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในสมัยอื่น"

සුක්කපක්ඛෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ පන ලොභෙ විගතෙති ලොභෙ අපගතෙ නිරුද්ධෙ. තාලවත්ථුකතන්ති තාලවත්ථු විය කතං, මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය පුන අවිරුළ්හිසභාවං කතන්ති අත්ථො. අනභාවං කතන්ති අනුඅභාවං කතං, යථා පුන නුප්පජ්ජති, එවං කතන්ති අත්ථො. එවස්සූති එවං භවෙය්‍යුං. එවමෙව ඛොති එත්ථ බීජානි විය කුසලාකුසලං [Pg.115] කම්මං දට්ඨබ්බං, තානි අග්ගිනා ඩහනපුරිසො විය යොගාවචරො, අග්ගි විය මග්ගඤාණං, අග්ගිං දත්වා බීජානං ඩහනකාලො විය මග්ගඤාණෙන කිලෙසානං දඩ්ඪකාලො, මසිකතකාලො විය පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ඡින්නමූලකෙ කත්වා ඨපිතකාලො, මහාවාතෙ ඔපුනිත්වා නදියා වා පවාහෙත්වා අප්පවත්තිකතකාලො විය උපාදින්නකසන්තානස්ස නිරොධෙන ඡින්නමූලකානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අප්පටිසන්ධිකභාවෙන නිරුජ්ඣිත්වා පුන භවස්මිං පටිසන්ධිං අග්ගහිතකාලො වෙදිතබ්බො.

แม้ในสุกกปักษ์ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน แต่ในสุกกปักษ์นี้ บทว่า "โลเภ วิคเต" ได้แก่ เมื่อโลภะปราศไปแล้ว ดับแล้ว บทว่า "ตาลวัตถุกตํ" ความว่า ทำให้เป็นเหมือนวัตถุคือต้นตาล คือ ทำให้มีสภาพไม่งอกขึ้นอีก เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดแล้ว บทว่า "อนภาวํ กตํ" ความว่า ทำให้ไม่มีอีก คือ ทำให้ไม่เกิดขึ้นอีกอย่างใด ก็ทำให้เป็นอย่างนั้น บทว่า "เอวสฺสุ" ได้แก่ พึงเป็นอย่างนั้น ในบทว่า "เอวเมว โข" นี้ พึงเห็นกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเหมือนพืช พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้เผาพืชเหล่านั้นด้วยไฟ พึงเห็นมรรคญาณเหมือนไฟ พึงเห็นกาลที่เผากิเลสด้วยมรรคญาณ เหมือนกาลที่จุดไฟเผาพืช พึงเห็นกาลที่ทำขันธ์ 5 ให้มีรากอันตัดขาดแล้วตั้งไว้ เหมือนกาลที่ทำเป็นเถ้าถ่าน พึงทราบกาลที่ไม่ถือเอาปฏิสนธิในภพใหม่อีก โดยดับไปเพราะไม่มีการสืบต่อแห่งขันธ์ 5 ที่มีรากอันตัดขาดแล้ว ด้วยความดับแห่งสันตติของอุปาทินนกขันธ์ เหมือนกาลที่ทำให้ไม่เป็นไปอีก โดยการโปรยไปในลมใหญ่ หรือลอยไปในแม่น้ำ

මොහජඤ්චාපවිද්දසූති මොහජඤ්චාපි අවිද්දසු. ඉදං වුත්තං හොති – යං සො අවිදූ අන්ධබාලො ලොභජඤ්ච දොසජඤ්ච මොහජඤ්චාති කම්මං කරොති, එවං කරොන්තෙන යං තෙන පකතං කම්මං අප්පං වා යදි වා බහුං. ඉධෙව තං වෙදනියන්ති තං කම්මං තෙන බාලෙන ඉධ සකෙ අත්තභාවෙයෙව වෙදනීයං, තස්සෙව තං අත්තභාවෙ විපච්චතීති අත්ථො. වත්ථුං අඤ්ඤං න විජ්ජතීති තස්ස කම්මස්ස විපච්චනත්ථාය අඤ්ඤං වත්ථු නත්ථි. න හි අඤ්ඤෙන කතං කම්මං අඤ්ඤස්ස අත්තභාවෙ විපච්චති. තස්මා ලොභඤ්ච දොසඤ්ච, මොහජඤ්චාපි විද්දසූති තස්මා යො විදූ මෙධාවී පණ්ඩිතො තං ලොභජාදිභෙදං කම්මං න කරොති, සො විජ්ජං උප්පාදයං භික්ඛු, සබ්බා දුග්ගතියො ජහෙ, අරහත්තමග්ගවිජ්ජං උප්පාදෙත්වා තං වා පන විජ්ජං උප්පාදෙන්තො සබ්බා දුග්ගතියො ජහති. දෙසනාසීසමෙවෙතං, සුගතියොපි පන සො ඛීණාසවො ජහතියෙව. යම්පි චෙතං ‘‘තස්මා ලොභඤ්ච දොසඤ්චා’’ති වුත්තං, එත්ථාපි ලොභදොසසීසෙන ලොභජඤ්ච දොසජඤ්ච කම්මමෙව නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. එවං සුත්තන්තෙසුපි ගාථායපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.

บทว่า โมหชญฺจาปวิทฺทสู ความว่า โมหชญฺจาปิ อวิทฺทสุ (กรรมที่เกิดจากโมหะ แม้คนผู้ไม่รู้). ความหมายนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า บุคคลผู้ไม่รู้ ผู้มืดบอดนั้น ย่อมกระทำกรรมใด คือ กรรมที่เกิดจากโลภะ กรรมที่เกิดจากโทสะ และกรรมที่เกิดจากโมหะ, เมื่อกระทำอยู่อย่างนั้น กรรมใดที่คนพาลนั้นทำไว้ จะน้อยหรือมากก็ตาม. บทว่า อิเธว ตํ เวทนียนฺติ ความว่า กรรมนั้น อันคนพาลนั้นพึงเสวยในอัตภาพของตนนี้นี่แหละ อธิบายว่า กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพของคนพาลนั้นนั่นเอง. บทว่า วตฺถุํ อญฺญํ น วิชฺชติ ความว่า ไม่มีวัตถุอื่นเพื่อการให้ผลแห่งกรรมนั้น. จริงอยู่ กรรมที่คนอื่นทำแล้ว ย่อมไม่ให้ผลในอัตภาพของคนอื่น. บทว่า ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจ, โมหชญฺจาปิ วิทฺทสู ความว่า เพราะเหตุนั้น บุคคลใดผู้รู้ ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม เป็นบัณฑิต ย่อมไม่กระทำกรรมนั้นที่มีประเภทคือเกิดจากโลภะเป็นต้น, ภิกษุนั้นเมื่อยังวิชชาให้เกิดขึ้น ย่อมละทุคติทั้งปวงได้, (คือ) ยังอรหัตตมรรควิชชาให้เกิดขึ้นแล้ว หรือเมื่อยังวิชชานั้นให้เกิดขึ้นอยู่ ย่อมละทุคติทั้งปวงได้. คำนี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนาเท่านั้น, ส่วนพระขีณาสพนั้น ย่อมละแม้สุคติทั้งหลายได้ด้วยเหมือนกัน. แม้คำใดที่ท่านกล่าวไว้นี้ว่า "ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจา", ในคำนี้ พึงทราบว่า ท่านแสดงกรรมที่เกิดจากโลภะและกรรมที่เกิดจากโทสะนั่นเอง โดยยกโลภะและโทสะขึ้นเป็นประธาน. ด้วยประการฉะนี้ แม้ในพระสูตรทั้งหลาย แม้ในคาถา ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น.

5. හත්ථකසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาหัตถกสูตร

35. පඤ්චමෙ ආළවියන්ති ආළවිරට්ඨෙ. ගොමග්ගෙති ගුන්නං ගමනමග්ගෙ. පණ්ණසන්ථරෙති සයං පතිතපණ්ණසන්ථරෙ. අථාති එවං ගුන්නං ගමනමග්ගං උජුං මහාපථං නිස්සාය සිංසපාවනෙ සයං පතිතපණ්ණානි සඞ්කඩ්ඪිත්වා කතසන්ථරෙ සුගතමහාචීවරං පත්ථරිත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නෙ තථාගතෙ. හත්ථකො ආළවකොති හත්ථතො හත්ථං ගතත්තා එවංලද්ධනාමො ආළවකො රාජපුත්තො. එතදවොචාති එතං ‘‘කච්චි, භන්තෙ[Pg.116], භගවා’’තිආදිවචනං අවොච. කස්මා පන සම්මාසම්බුද්ධො තං ඨානං ගන්ත්වා නිසින්නො, කස්මා රාජකුමාරො තත්ථ ගතොති? සම්මාසම්බුද්ධො තාව අට්ඨුප්පත්තිකාය ධම්මදෙසනාය සමුට්ඨානං දිස්වා තත්ථ නිසින්නො, රාජකුමාරොපි පාතොව උට්ඨාය පඤ්චහි උපාසකසතෙහි පරිවුතො බුද්ධුපට්ඨානං ගච්ඡන්තො මහාමග්ගා ඔක්කම්ම ගොපථං ගහෙත්වා ‘‘බුද්ධානං පූජනත්ථාය මිස්සකමාලං ඔචිනිස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තො සත්ථාරං දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි, එවං සො තත්ථ ගතොති. සුඛමසයිත්ථාති සුඛං සයිත්ථ.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อาฬวิยํ ความว่า ในแคว้นอาฬวี. บทว่า โคมคฺเค ความว่า ในทางเดินของโคทั้งหลาย. บทว่า ปณฺณสนฺถเร ความว่า บนเครื่องลาดที่ทำด้วยใบไม้ที่ร่วงหล่นเอง. บทว่า อถา ความว่า อย่างนี้: พระตถาคตประทับนั่งขัดสมาธิ ปูลาดพระมหาจีวรของพระสุคต บนเครื่องลาดที่ทำไว้โดยการกวาดใบไม้ที่ร่วงหล่นเองมารวมกัน ในป่าประดู่ลาย อาศัยทางเดินของโคซึ่งเป็นทางใหญ่ที่ตรง. บทว่า หตฺถโก อาฬวโก ความว่า ราชบุตรนามว่าอาฬวกะ ผู้ได้นามอย่างนั้นเพราะไปจากมือสู่มือ. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้กราบทูลคำนี้ มีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาค...". ก็ เพราะเหตุไร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปประทับนั่ง ณ ที่นั้น, เพราะเหตุไร ราชกุมารจึงไปที่นั่น? เบื้องต้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเห็นเหตุเป็นที่ตั้งแห่งธรรมเทศนาอันจะบังเกิดขึ้น จึงประทับนั่ง ณ ที่นั้น, แม้ราชกุมารก็ทรงตื่นบรรทมแต่เช้าตรู่ แวดล้อมด้วยอุบาสก ๕๐๐ คน เสด็จไปเฝ้าพระพุทธเจ้า เสด็จลงจากทางใหญ่แล้วดำเนินไปตามทางโค ด้วยทรงดำริว่า "เราจักเก็บดอกไม้นานาชนิดเพื่อบูชาพระพุทธเจ้าทั้งหลาย" เมื่อเสด็จไปอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระศาสดา จึงเสด็จเข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง, ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงไป ณ ที่นั้น. บทว่า สุขมสยิตฺถา ความว่า บรรทมเป็นสุขดีหรือ.

අන්තරට්ඨකොති මාඝඵග්ගුණානං අන්තරෙ අට්ඨදිවසපරිමාණො කාලො. මාඝස්ස හි අවසානෙ චත්තාරො දිවසා, ඵග්ගුණස්ස ආදිම්හි චත්තාරොති අයං ‘‘අන්තරට්ඨකො’’ති වුච්චති. හිමපාතසමයොති හිමස්ස පතනසමයො. ඛරාති ඵරුසා කක්ඛළා වා. ගොකණ්ටකහතාති නවවුට්ඨෙ දෙවෙ ගාවීනං අක්කන්තක්කන්තට්ඨානෙ ඛුරන්තරෙහි කද්දමො උග්ගන්ත්වා තිට්ඨති, සො වාතාතපෙන සුක්ඛො කකචදන්තසදිසො හොති දුක්ඛසම්ඵස්සො. තං සන්ධායාහ – ‘‘ගොකණ්ටකහතා භූමී’’ති. ගුන්නං ඛුරන්තරෙහි ඡින්නාතිපි අත්ථො. වෙරම්භො වාතො වායතීති චතූහි දිසාහි වායන්තො වාතො වායති. එකාය දිසාය වා ද්වීහි වා දිසාහි තීහි වා දිසාහි වායන්තො වාතො වෙරම්භොති න වුච්චති.

บทว่า อนฺตรฏฺฐโก คือ กาลเวลาที่มีกำหนด ๘ วัน ในระหว่างเดือนมาฆะและเดือนผัคคุณะ. จริงอยู่ ๔ วันในท้ายเดือนมาฆะ และ ๔ วันในต้นเดือนผัคคุณะ นี้เรียกว่า "อันตรัฏฐกะ". บทว่า หิมปาตสมโย คือ สมัยที่น้ำค้างตก. บทว่า ขรา คือ หยาบ หรือ แข็งกระด้าง. บทว่า โคกณฺฏกหตา คือ เมื่อฝนตกใหม่ๆ โคลนที่ขึ้นมาจากระหว่างกีบเท้าในที่ที่โคทั้งหลายย่ำไปๆ ย่อมตั้งอยู่, โคลนนั้นเมื่อแห้งเพราะลมและแดด ย่อมเป็นเช่นกับฟันเลื่อย มีสัมผัสที่ให้เกิดทุกข์. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงโคลนนั้นจึงตรัสว่า "โคกณฺฏกหตา ภูมิ". อธิบายว่า ถูกตัดขาดด้วยระหว่างกีบของโคทั้งหลายก็ได้. บทว่า เวรมฺโภ วาโต วายติ คือ ลมที่พัดมาจากทิศทั้ง ๔ ย่อมพัด. ลมที่พัดมาจากทิศเดียว หรือสองทิศ หรือสามทิศ ไม่เรียกว่า เวรัมภวาต.

තෙන හි රාජකුමාරාති ඉදං සත්ථා ‘‘අයං රාජකුමාරො ලොකස්මිං නෙව සුඛවාසිනො, න දුක්ඛවාසිනො ජානාති, ජානාපෙස්සාමි න’’න්ති උපරි දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො ආහ. තත්ථ යථා තෙ ඛමෙය්‍යාති යථා තුය්හං රුච්චෙය්‍ය. ඉධස්සාති ඉමස්මිං ලොකෙ අස්ස. ගොනකත්ථතොති චතුරඞ්ගුලාධිකලොමෙන කාළකොජවෙන අත්ථතො. පටිකත්ථතොති උණ්ණාමයෙන සෙතත්ථරණෙන අත්ථතො. පටලිකත්ථතොති ඝනපුප්ඵෙන උණ්ණාමයඅත්ථරණෙන අත්ථතො. කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණොති කදලිමිගචම්මමයෙන උත්තමපච්චත්ථරණෙන අත්ථතො. තං කිර පච්චත්ථරණං සෙතවත්ථස්ස උපරි කදලිමිගචම්මං අත්ථරිත්වා සිබ්බිත්වා කරොන්ති. සඋත්තරච්ඡදොති සහ උත්තරච්ඡදෙන, උපරි බද්ධෙන රත්තවිතානෙන සද්ධින්ති අත්ථො. උභතොලොහිතකූපධානොති සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චාති පල්ලඞ්කස්ස උභතො ඨපිතලොහිතකූපධානො. පජාපතියොති භරියායො. මනාපෙන [Pg.117] පච්චුපට්ඨිතා අස්සූති මනාපෙන උපට්ඨානවිධානෙන පච්චුපට්ඨිතා භවෙය්‍යුං.

พระศาสดาตรัสคำนี้ว่า เตน หิ ราชกุมาร เพราะทรงพระดำริว่า "ราชกุมารนี้ไม่รู้จักทั้งผู้ที่อยู่เป็นสุข ทั้งผู้ที่อยู่เป็นทุกข์ในโลก เราจักทำให้เธอรู้" จึงทรงแสดงเทศนาต่อไป. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา เต ขเมยฺย ความว่า ตามที่ท่านจะพอใจ. บทว่า อิธสฺสา ความว่า บุคคลนั้นพึงมีในโลกนี้. บทว่า โคนกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์สีดำมีขนยาวเกิน ๔ นิ้ว. บทว่า ปฏิกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องลาดสีขาวทำด้วยขนสัตว์. บทว่า ปฏลิกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องลาดทำด้วยขนสัตว์มีดอกดกหนา. บทว่า กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรโณ ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดชั้นเยี่ยมทำด้วยหนังของกทลิมิคะ. ได้ยินว่า เขาทั้งหลายทำเครื่องปูลาดนั้นโดยปูหนังของกทลิมิคะไว้บนผ้าขาวแล้วเย็บติดกัน. บทว่า สอุตฺตรจฺฉโท ความว่า พร้อมด้วยเพดานเบื้องบน อธิบายว่า พร้อมด้วยเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน. บทว่า อุภโตโลหิตกูปธาโน ความว่า มีหมอนอิงสีแดงวางไว้ทั้งสองข้างของบัลลังก์ คือ ทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า. บทว่า ปชาปติโย ความว่า ภรรยาทั้งหลาย. บทว่า มนาเปน ปจฺจุปฏฺฐิตา อสฺสู ความว่า พึงเป็นผู้ได้รับการบำรุงด้วยวิธีการบำรุงอันน่าพอใจ.

කායිකාති පඤ්චද්වාරකායං ඛොභයමානා. චෙතසිකාති මනොද්වාරං ඛොභයමානා. සො රාගො තථාගතස්ස පහීනොති තථාරූපො රාගො තථාගතස්ස පහීනොති අත්ථො. යො පන තස්ස රාගො, න සො තථාගතස්ස පහීනො නාම. දොසමොහෙසුපි එසෙව නයො.

บทว่า กายิกา คือ (ทุกขเวทนา) ที่ยังกายคือปัญจทวารให้หวั่นไหว. บทว่า เจตสิกา คือ (ทุกขเวทนา) ที่ยังมโนทวารให้หวั่นไหว. บทว่า โส ราโค ตถาคตสฺส ปหีโน อธิบายว่า ราคะเช่นนั้น พระตถาคตทรงละได้แล้ว. ส่วนราคะใดของบุคคลนั้น (มีอยู่), ราคะนั้นหาชื่อว่าพระตถาคตทรงละได้แล้วไม่. แม้ในโทสะและโมหะ ก็นัยนี้เช่นกัน.

බ්‍රාහ්මණොති බාහිතපාපො ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. න ලිම්පති කාමෙසූති වත්ථුකාමෙසු ච කිලෙසකාමෙසු ච තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙහි න ලිම්පති. සීතිභූතොති අබ්භන්තරෙ තාපනකිලෙසානං අභාවෙන සීතිභූතො. නිරූපධීති කිලෙසූපධීනං අභාවෙන නිරූපධි. සබ්බා ආසත්තියො ඡෙත්වාති ආසත්තියො වුච්චන්ති තණ්හායො, තා සබ්බාපි රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ආසත්තවිසත්තා ආසත්තියො ඡින්දිත්වා. විනෙය්‍ය හදයෙ දරන්ති හදයනිස්සිතං දරථං විනයිත්වා වූපසමෙත්වා. සන්තිං පප්පුය්‍ය චෙතසොති චිත්තස්ස කිලෙසනිබ්බානං පාපුණිත්වා. කරණවචනං වා එතං ‘‘සබ්බචෙතසො සමන්නාහරිත්වා’’තිආදීසු විය, චෙතසා නිබ්බානං පාපුණිත්වාති අත්ථො.

บทว่า พฺราหฺมโณ ความว่า พราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว คือพระขีณาสพ. บทว่า ปรินิพฺพุโต ความว่า ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. บทว่า น ลิมฺปติ กาเมสุ ความว่า ไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิในวัตถุกามและกิเลสกาม. บทว่า สีติภูโต ความว่า เป็นผู้เย็นแล้วเพราะไม่มีกิเลสเครื่องเผาลนในภายใน. บทว่า นิรูปธิ ความว่า ไม่มีอุปธิเพราะไม่มีกิเลสอุปธิ. ในบทว่า สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวา ความว่า ตัณหาทั้งหลาย ท่านเรียกว่า อาสัตติ, (ท่าน) ตัดอาสัตติคือตัณหาเหล่านั้นทั้งหมด ซึ่งมีความข้องติดอย่างยิ่งในอารมณ์มีรูปเป็นต้น. บทว่า วิเนยฺย หทเย ทรํ ความว่า บรรเทา คือทำให้สงบระงับซึ่งความเร่าร้อนอันอาศัยหทัย. บทว่า สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโส ความว่า ถึงแล้วซึ่งความดับกิเลสแห่งจิต. หรือว่า บทว่า เจตโส นี้ เป็นกรณวจนะ เหมือนในบทเป็นต้นว่า "สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา" อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งนิพพานด้วยใจ.

6. දෙවදූතසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาเทวทูตสูตร

36. ඡට්ඨෙ දෙවදූතානීති දෙවදූතා. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – දෙවොති මච්චු, තස්ස දූතාති දෙවදූතා. ජිණ්ණබ්‍යාධිමතා හි සංවෙගජනනට්ඨෙන ‘‘ඉදානි තෙ මච්චුසමීපං ගන්තබ්බ’’න්ති චොදෙන්ති විය, තස්මා දෙවදූතාති වුච්චන්ති. දෙවා විය දූතාතිපි දෙවදූතා. යථා හි අලඞ්කතපටියත්තාය දෙවතාය ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘ත්වං අසුකදිවසෙ මරිස්සසී’’ති වුත්තෙ තස්සා වචනං සද්ධාතබ්බං හොති; එවමෙවං ජිණ්ණබ්‍යාධිමතාපි දිස්සමානා ‘‘ත්වම්පි එවංධම්මො’’ති චොදෙන්ති විය, තෙසඤ්ච තං වචනං අනඤ්ඤථාභාවිතාය දෙවතාය බ්‍යාකරණසදිසමෙව හොතීති දෙවා විය දූතාති දෙවදූතා. විසුද්ධිදෙවානං දූතාතිපි දෙවදූතා. සබ්බබොධිසත්තා හි ජිණ්ණබ්‍යාධිමතපබ්බජිතෙ දිස්වාව සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිංසු. එවං විසුද්ධිදෙවානං දූතාතිපි දෙවදූතා. ඉධ පන ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන ‘‘දෙවදූතානී’’ති වුත්තං.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เทวทูตานิ คือ เทวทูตา (เทวทูตทั้งหลาย). วจนัตถะในบทนั้นมีดังนี้ – มัจจุ ท่านเรียกว่า เทวะ, ทูตของมัจจุนั้น ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ คนแก่ คนเจ็บ คนตาย โดยความหมายว่าทำให้เกิดความสังเวช ราวกับตักเตือนว่า "บัดนี้ ท่านต้องไปสู่สำนักของมัจจุ" เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เทวทูต. แม้ในอรรถว่า ทูตเปรียบดังเทวดา ก็ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อเทวดาผู้ประดับตกแต่งแล้ว ยืนอยู่ในอากาศ กล่าวว่า "ท่านจักตายในวันชื่อโน้น" คำของเทวดานั้นย่อมเป็นสิ่งที่ควรเชื่อ ฉันใดก็ฉันนั้น แม้คนแก่ คนเจ็บ คนตาย ที่ปรากฏอยู่ ก็ราวกับตักเตือนว่า "แม้ท่านก็มีความเป็นอย่างนี้เป็นธรรมดา" และคำของคนเหล่านั้น เพราะมีความเป็นไปโดยประการอื่นมิได้ ย่อมเป็นเช่นเดียวกับคำพยากรณ์ของเทวดา เพราะเหตุนั้น ทูตเปรียบดังเทวดา จึงชื่อว่า เทวทูต. แม้ในอรรถว่า ทูตของวิสุทธิเทพ ก็ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ พระโพธิสัตว์ทั้งปวง ทอดพระเนตรเห็นคนแก่ คนเจ็บ คนตาย และบรรพชิตแล้วนั่นเทียว ก็ทรงเกิดความสังเวช เสด็จออกผนวช. ด้วยประการฉะนี้ แม้ในอรรถว่า ทูตของวิสุทธิเทพ ก็ชื่อว่า เทวทูต. แต่ในสูตรนี้ ท่านกล่าวว่า "เทวทูตานิ" ด้วยการแปลงลิงค์.

කායෙන [Pg.118] දුච්චරිතන්තිආදි කස්මා ආරද්ධං? දෙවදූතානුයුඤ්ජනට්ඨානුපක්කමකම්මදස්සනත්ථං. ඉමිනා හි කම්මෙන අයං සත්තො නිරයෙ නිබ්බත්තති, අථ නං තත්ථ යමො රාජා දෙවදූතෙ සමනුයුඤ්ජති. තත්ථ කායෙන දුච්චරිතං චරතීති කායද්වාරෙන තිවිධං දුච්චරිතං චරති. වාචායාති වචීද්වාරෙන චතුබ්බිධං දුච්චරිතං චරති. මනසාති මනොද්වාරෙන තිවිධං දුච්චරිතං චරති.

(พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภคำเป็นต้นว่า กาเยน ทุจฺจริตํ เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงกรรมอันเป็นเหตุเบื้องต้นแห่งการสอบสวนเทวทูต. จริงอยู่ เพราะกรรมนี้ สัตว์นี้ย่อมบังเกิดในนรก ลำดับนั้น พญายมราชย่อมสอบสวนสัตว์นั้นในนรกนั้นถึงเรื่องเทวทูต. ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๓ อย่างทางกายทวาร. บทว่า วาจาย ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๔ อย่างทางวจีทวาร. บทว่า มนสา ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๓ อย่างทางมโนทวาร.

තමෙනං, භික්ඛවෙ, නිරයපාලාති එත්ථ එකච්චෙ ථෙරා ‘‘නිරයපාලා නාම නත්ථි, යන්තරූපං විය කම්මමෙව කාරණං කාරෙතී’’ති වදන්ති. තං ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලාති, ආමන්තා. අත්ථි ච කාරණිකා’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ (කථා. 866) පටිසෙධිතමෙව. යථා හි මනුස්සලොකෙ කම්මකාරණකාරකා අත්ථි, එවමෙව නිරයෙ නිරයපාලා අත්ථීති. යමස්ස රඤ්ඤොති යමරාජා නාම වෙමානිකපෙතරාජා. එකස්මිං කාලෙ දිබ්බවිමානෙ දිබ්බකප්පරුක්ඛදිබ්බඋය්‍යානදිබ්බනාටකාදිසබ්බසම්පත්තිං අනුභවති, එකස්මිං කාලෙ කම්මවිපාකං, ධම්මිකො රාජා, න චෙස එකොව හොති, චතූසු පන ද්වාරෙසු චත්තාරො ජනා හොන්ති. අමත්තෙය්‍යොති මාතු හිතො මත්තෙය්‍යො, මාතරි සම්මා පටිපන්නොති අත්ථො. න මත්තෙය්‍යොති අමත්තෙය්‍යො, මාතරි මිච්ඡා පටිපන්නොති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අබ්‍රහ්මඤ්ඤොති එත්ථ ච ඛීණාසවා බ්‍රාහ්මණා නාම, තෙසු මිච්ඡා පටිපන්නො අබ්‍රහ්මඤ්ඤො නාම.

ในบทว่า ตเมนํ ภิกฺขเว นิรยปาลา นี้ พระเถระบางพวกกล่าวว่า "นายนิรยบาลชื่อว่าไม่มี, กรรมนั่นเองเป็นเหตุให้กระทำ เหมือนหุ่นยนต์". คำกล่าวนั้น ท่านปฏิเสธไว้แล้วทีเดียวในอภิธรรมด้วยนัยเป็นต้นว่า "ถามว่า นายนิรยบาลในนรกมีอยู่หรือ? ตอบว่า เออ มีอยู่. และผู้กระทำการลงโทษก็มีอยู่". จริงอยู่ เหมือนอย่างว่าในมนุษยโลกมีผู้กระทำการลงโทษอยู่ ฉันใดก็ฉันนั้น ในนรกก็มีนายนิรยบาลอยู่ ฉันนั้น. ในบทว่า ยมสฺส รญฺโญ นั้น พญายมราชชื่อว่าเป็นราชาแห่งเวมานิกเปรต. ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยสมบัติทั้งปวง มีวิมานทิพย์ กัลปพฤกษ์ทิพย์ สวนทิพย์ การฟ้อนรำทิพย์เป็นต้น ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยวิบากของกรรม เป็นราชาผู้ทรงธรรม และท่านผู้นี้มิได้มีเพียงองค์เดียว แต่ว่า ที่ประตูทั้ง ๔ ทิศ มีอยู่ ๔ องค์. บทว่า อมตฺเตยฺโย ความว่า ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ อธิบายว่า ผู้ปฏิบัติดีในมารดา. ไม่ใช่ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า อมัตเตยยะ อธิบายว่า ผู้ปฏิบัติผิดในมารดา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. และในบทว่า อพฺรหฺมญฺโญ นี้ พระขีณาสพทั้งหลายชื่อว่าพราหมณ์, ผู้ปฏิบัติผิดในท่านเหล่านั้น ชื่อว่า อพรหมัญญะ.

සමනුයුඤ්ජතීති අනුයොගවත්තං ආරොපෙන්තො පුච්ඡති, ලද්ධිං පතිට්ඨාපෙන්තො පන සමනුග්ගාහති නාම, කාරණං පුච්ඡන්තො සමනුභාසති නාම. නාද්දසන්ති අත්තනො සන්තිකෙ පහිතස්ස කස්සචි දෙවදූතස්ස අභාවං සන්ධාය එවං වදති.

บทว่า สมนุยุญฺชติ ความว่า ยกขึ้นสู่หน้าที่สอบสวนแล้วถาม, ส่วนผู้ที่ประดิษฐานลัทธิ ชื่อว่า สมนุคคาหติ (ยึดถือไว้มั่น), ผู้ที่ถามถึงเหตุ ชื่อว่า สมนุภาสติ (กล่าวตามสมควร). (สัตว์นรก) กล่าวคำว่า นาทฺทสํ (ข้าพระองค์มิได้เห็น) นี้ โดยหมายถึงความไม่มีอยู่แห่งเทวทูตตนใดตนหนึ่งที่ถูกส่งมายังสำนักของตน.

අථ නං යමො ‘‘නායං භාසිතස්ස අත්ථං සල්ලක්ඛෙතී’’ති ඤත්වා අත්ථං සල්ලක්ඛාපෙතුකාමො අම්භොතිආදිමාහ. තත්ථ ජිණ්ණන්ති ජරාජිණ්ණං. ගොපානසිවඞ්කන්ති ගොපානසී විය වඞ්කං. භොග්ගන්ති භග්ගං. ඉමිනාපිස්ස වඞ්කභාවමෙව දීපෙති. දණ්ඩපරායණන්ති දණ්ඩපටිසරණං දණ්ඩදුතියං. පවෙධමානන්ති කම්පමානං. ආතුරන්ති ජරාතුරං. ඛණ්ඩදන්තන්ති ජරානුභාවෙන ඛණ්ඩිතදන්තං. පලිතකෙසන්ති පණ්ඩරකෙසං. විලූනන්ති ලුඤ්චිත්වා ගහිතකෙසං විය [Pg.119] ඛල්ලාටං. ඛලිතසිරන්ති මහාඛල්ලාටසීසං. වලිතන්ති සඤ්ජාතවලිං. තිලකාහතගත්තන්ති සෙතතිලකකාළතිලකෙහි විකිණ්ණසරීරං. ජරාධම්මොති ජරාසභාවො, අපරිමුත්තො ජරාය, ජරා නාම මය්හං අබ්භන්තරෙයෙව පවත්තතීති. පරතො බ්‍යාධිධම්මො මරණධම්මොති පදද්වයෙපි එසෙව නයො.

ลำดับนั้น พญายมทรงทราบว่า "ผู้นี้ไม่กำหนดรู้เนื้อความของคำที่กล่าวแล้ว" จึงมีความประสงค์จะให้กำหนดรู้เนื้อความ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อมฺโภ (ดูก่อนบุรุษ). ในบทเหล่านั้น บทว่า ชิณฺณํ คือ แก่เพราะชรา. บทว่า โคปานสิวงฺกํ คือ คดเหมือนกลอน. บทว่า โภคฺคํ คือ หัก. แม้ด้วยบทนี้ ก็ทรงแสดงถึงความเป็นผู้คดงอนั่นเอง. บทว่า ทณฺฑปรายนํ คือ มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง มีไม้เท้าเป็นเพื่อน. บทว่า ปเวธมานํ คือ สั่นเทา. บทว่า อาตุรํ คือ เจ็บป่วยเพราะชรา. บทว่า ขณฺฑทนฺตํ คือ มีฟันหักด้วยอานุภาพแห่งชรา. บทว่า ปลิตเกสํ คือ มีผมขาว. บทว่า วิลูนํ คือ เหมือนผมที่ถูกถอนแล้วนำไป. บทว่า ขลฺลิตสิรํ คือ มีศีรษะล้าน. บทว่า วลิตํ คือ มีหนังเหี่ยวย่น. บทว่า ติลกาหตคตฺตํ คือ มีร่างกายเกลื่อนกล่นด้วยไฝดำไฝขาว. บทว่า ชราธมฺโม คือ มีความแก่เป็นสภาพ ไม่พ้นไปจากความแก่ (หมายความว่า) ความแก่ชื่อว่าย่อมเป็นไปในภายในของข้าพเจ้าทีเดียว. แม้ในสองบทถัดไป คือ พฺยาธิธมฺโม และ มรณธมฺโม ก็นัยนี้แหละ.

පඨමං දෙවදූතං සමනුයුඤ්ජිත්වාති එත්ථ ජරාජිණ්ණසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය තරුණො අහොසිං ඌරුබලී බාහුබලී ජවසම්පන්නො, තස්ස මෙ තා බලජවසම්පත්තියො අන්තරහිතා, විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, ජරායම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි ජරාය අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි ජරා ආගමිස්සති. ඉති තස්සා පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවෙස දෙවදූතො නාම ජාතො. ආබාධිකන්ති බාධිකං. දුක්ඛිතන්ති දුක්ඛප්පත්තං. බාළ්හගිලානන්ති අධිමත්තගිලානං.

ในบทว่า `ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยญฺชิตฺวา` นี้ สัตว์ผู้แก่ชราโดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นหนุ่มเหมือนพวกท่าน มีกำลังขา มีกำลังแขน สมบูรณ์ด้วยความเร็ว ความสมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็วนั้นของเราได้อันตรธานไปแล้ว แม้มือและเท้าของเรายังมีอยู่ ก็ไม่ทำการงานของมือและเท้า เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากชรา ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากชราเหมือนกัน จริงอยู่ ชราจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่ชรานั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต. บทว่า `อาพาธิกํ` คือ มีความเจ็บไข้. บทว่า `ทุกฺขิตํ` คือ ถึงแล้วซึ่งทุกข์. บทว่า `พาฬฺหคิลานํ` คือ ป่วยหนัก.

දුතියං දෙවදූතන්ති එත්ථපි ගිලානසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය නිරොගො අහොසිං, සොම්හි එතරහි බ්‍යාධිනා අභිහතො, සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො, උට්ඨාතුම්පි න සක්කොමි. විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, බ්‍යාධිතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි බ්‍යාධිතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි බ්‍යාධි ආගමිස්සති. ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවෙස දෙවදූතො නාම ජාතො.

แม้ในบทว่า `ทุติยํ เทวทูตํ` นี้ สัตว์ผู้ป่วยไข้โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นผู้ไม่มีโรคเหมือนพวกท่าน บัดนี้เรานั้นถูกพยาธิครอบงำแล้ว นอนจมอยู่ในมูตรคูถของตน แม้จะลุกขึ้นก็ไม่สามารถ แม้มือและเท้าของเรายังมีอยู่ ก็ไม่ทำการงานของมือและเท้า เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากพยาธิ ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากพยาธิเหมือนกัน จริงอยู่ พยาธิจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่พยาธินั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต.

එකාහමතන්තිආදීසු එකාහං මතස්ස අස්සාති එකාහමතො, තං එකාහමතං. පරතො පදද්වයෙපි එසෙව නයො. භස්තා විය වායුනා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා යථාක්කමං සමුග්ගතෙන සූනභාවෙන උද්ධුමාතත්තා උද්ධුමාතකං. විනීලො වුච්චති විපරිභින්නවණ්ණො, විනීලොව විනීලකො, තං විනීලකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකං. විපුබ්බකන්ති විස්සන්දමානපුබ්බකං, පරිභින්නට්ඨානෙ හි පග්ඝරිතෙන පුබ්බෙන පලිමක්ඛිතන්ති අත්ථො.

ในบทว่า `เอกาหมตํ` เป็นต้น (อธิบายว่า) ศพนั้นตายแล้ววันหนึ่งมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า `เอกาหมโต` (ผู้ตายแล้ววันหนึ่ง), (ทรงหมายถึง) ศพที่ตายแล้ววันหนึ่งนั้น. แม้ในสองบทถัดไปก็นัยนี้แหละ. (ศพ) ชื่อว่า `อุทฺธุมาตกํ` เพราะมีความพองขึ้นโดยภาวะที่บวมซึ่งเกิดขึ้นตามลำดับจากการสิ้นชีวิตินทรีย์ ดุจสูบที่พองลม. ศพที่มีสีแปรปรวนไปเรียกว่า `วินีโล`, `วินีโล` นั่นแหละคือ `วินีลโก`, (ทรงหมายถึง) ศพที่มีสีเขียวคล้ำนั้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง ศพมีสีเขียวคล้ำอันน่าเกลียด เพราะความเป็นของปฏิกูล ชื่อว่า `วินีลกํ`. บทว่า `วิปุพฺพกํ` คือ มีน้ำหนองไหลเยิ้ม อธิบายว่า เปื้อนเปรอะด้วยน้ำหนองที่ไหลออกจากที่ซึ่งแตกปริ.

තතියං [Pg.120] දෙවදූතන්ති එත්ථ මතකසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, මං ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං උද්ධුමාතකාදිභාවප්පත්තං, මරණතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි මරණතො අපරිමුත්තා. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි මරණං ආගමිස්සති. ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවස්ස දෙවදූතො නාම ජාතො.

ในบทว่า `ตติยํ เทวทูตํ` นี้ สัตว์ที่ตายแล้วโดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเราผู้ถูกทิ้งไว้ในป่าช้าดิบ ถึงความเป็นศพขึ้นอืดเป็นต้นเถิด เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากความตาย ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากความตายเหมือนกัน จริงอยู่ ความตายจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่ความตายนั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต.

ඉමං පන දෙවදූතානුයොගං කො ලභති, කො න ලභති? යෙන තාව බහුං පාපං කතං, සො ගන්ත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තතියෙව. යෙන පන පරිත්තං පාපං කතං, සො ලභති. යථා හි සභණ්ඩං චොරං ගහෙත්වා කත්තබ්බමෙව කරොන්ති න විනිච්ඡිනන්ති. අනුවිජ්ජිත්වා ගහිතං පන විනිච්ඡයට්ඨානං නයන්ති, සො විනිච්ඡයං ලභති. එවංසම්පදමෙතං. පරිත්තපාපකම්මා හි අත්තනො ධම්මතායපි සරන්ති, සාරීයමානාපි සරන්ති.

ก็ใครเล่าย่อมได้รับการไต่สวนโดยเทวทูตนี้ ใครเล่าไม่ได้? ผู้ใดทำบาปไว้มาก ผู้นั้นไปบังเกิดในนรกอย่างแน่นอน ส่วนผู้ใดทำบาปไว้น้อย ผู้นั้นย่อมได้รับการไต่สวน เปรียบเหมือนเมื่อจับโจรได้พร้อมของกลาง เขาย่อมทำสิ่งที่ควรทำเท่านั้น ไม่ไต่สวน แต่เมื่อสอบสวนแล้วจับได้ เขาย่อมนำไปสู่สถานที่วินิจฉัย ผู้นั้นย่อมได้รับการวินิจฉัย ข้อนี้เป็นอุปมาฉันนั้น จริงอยู่ ผู้มีบาปกรรมน้อยย่อมระลึกได้เองบ้าง แม้เมื่อถูกเตือนให้ระลึก ก็ย่อมระลึกได้บ้าง.

තත්ථ දීඝජයන්තදමිළො නාම අත්තනො ධම්මතාය සරි. සො කිර දමිළො සුමනගිරිමහාවිහාරෙ ආකාසචෙතියං රත්තපටෙන පූජෙසි, අථ නිරයෙ උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො අග්ගිජාලසද්දං සුත්වාව අත්තනා පූජිතපටං අනුස්සරි, සො ගන්ත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. අපරොපි පුත්තස්ස දහරභික්ඛුනො ඛලිසාටකං දෙන්තො පාදමූලෙ ඨපෙසි, මරණකාලම්හි පටපටාති සද්දෙ නිමිත්තං ගණ්හි, සොපි උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො ජාලසද්දෙන තං සාටකං අනුස්සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. එවං තාව අත්තනො ධම්මතාය කුසලං කම්මං සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තතීති.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ทมิฬชื่อทีฆชยันตะระลึกได้เอง ได้ยินว่า ทมิฬนั้นได้บูชาอากาสเจดีย์ในสุมนคิรีมหาวิหารด้วยผ้าสีแดง ต่อมาบังเกิดใกล้อุสสทนรก พอได้ยินเสียงเปลวไฟ ก็ระลึกถึงผ้าที่ตนบูชาแล้ว เขาจึงไปบังเกิดในสวรรค์. แม้อีกคนหนึ่ง เมื่อถวายผ้าเนื้อดีแก่บุตรซึ่งเป็นภิกษุหนุ่ม ได้วางไว้ที่เท้า ในเวลาจะตาย ได้ยึดถือนิมิตในเสียงดังปะฏะปะฏะ แม้เขาก็บังเกิดใกล้อุสสทนรก ได้ระลึกถึงผ้านั้นเพราะเสียงเปลวไฟ แล้วบังเกิดในสวรรค์. ด้วยประการฉะนี้ บุคคลย่อมระลึกถึงกุศลกรรมได้เองแล้วบังเกิดในสวรรค์ก่อน ดังนี้.

අත්තනො ධම්මතාය අසරන්තෙ පන තයො දෙවදූතෙ පුච්ඡති. තත්ථ කොචි පඨමෙන දෙවදූතෙන සරති, කොචි දුතියතතියෙහි, කොචි තීහිපි නස්සරති. තං යමො රාජා දිස්වා සයං සාරෙති. එකො කිර අමච්චො සුමනපුප්ඵකුම්භෙන මහාචෙතියං පූජෙත්වා යමස්ස පත්තිං අදාසි, තං අකුසලකම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තං යමස්ස සන්තිකං නයිංසු. තස්මිං තීහිපි දෙවදූතෙහි කුසලං අසරන්තෙ යමො සයං ඔලොකෙන්තො දිස්වා – ‘‘නනු ත්වං මහාචෙතියං සුමනපුප්ඵකුම්භෙන පූජෙත්වා මය්හං පත්තිං අදාසී’’ති සාරෙසි, සො තස්මිං කාලෙ සරිත්වා දෙවලොකං ගතො[Pg.121]. යමො පන සයං ඔලොකෙත්වාපි අපස්සන්තො – ‘‘මහාදුක්ඛං නාම අනුභවිස්සති අයං සත්තො’’ති තුණ්හී අහොසි.

ส่วนผู้ที่ระลึกเองไม่ได้ (พระยม) ย่อมถามถึงเทวทูตสามตน. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตตนแรก บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตตนที่สองและที่สาม บางคนระลึกไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้งสามตน. พญายมเห็นผู้นั้นแล้ว ย่อมทรงเตือนให้ระลึกด้วยพระองค์เอง. ได้ยินว่า อำมาตย์คนหนึ่งบูชามหาเจดีย์ด้วยดอกมะลิเต็มหนึ่งหม้อแล้วได้อุทิศส่วนบุญให้แก่พญายม พวกนายนิรยบาลนำอำมาตย์นั้นผู้บังเกิดในนรกด้วยอกุศลกรรมไปสู่สำนักของพญายม. เมื่ออำมาตย์นั้นระลึกถึงกุศลไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้งสามตน พญายมทรงตรวจดูด้วยพระองค์เองแล้วเห็น จึงทรงเตือนให้ระลึกว่า "ท่านบูชามหาเจดีย์ด้วยดอกมะลิเต็มหนึ่งหม้อแล้วอุทิศส่วนบุญให้เรามิใช่หรือ" อำมาตย์นั้นระลึกได้ในกาลนั้นแล้วจึงไปสู่เทวโลก. ส่วนพญายมเมื่อทรงตรวจดูด้วยพระองค์เองแล้วไม่เห็น (กุศลกรรม) ก็ทรงดำริว่า "สัตว์นี้จักเสวยทุกข์ใหญ่หลวงหนอ" แล้วจึงทรงนิ่งเสีย.

තත්තං අයොඛිලන්ති තිගාවුතං අත්තභාවං සම්පජ්ජලිතාය ලොහපථවියා උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙ තාලප්පමාණං අයසූලං පවෙසෙන්ති, තථා වාමහත්ථාදීසු. යථා ච තං උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා, එවං උරෙනපි වාමපස්සෙනපි දක්ඛිණපස්සෙනපි නිපජ්ජාපෙත්වා තෙ තං කම්මකාරණං කරොන්තියෙව. සංවෙසෙත්වාති ජලිතාය ලොහපථවියා තිගාවුතං අත්තභාවං නිපජ්ජාපෙත්වා. කුඨාරීහීති මහතීහි ගෙහස්ස එකපක්ඛච්ඡදනමත්තාහි කුඨාරීහි තච්ඡන්ති, ලොහිතං නදී හුත්වා සන්දති, ලොහපථවිතො ජාලා උට්ඨහිත්වා තච්ඡිතට්ඨානං ගණ්හාති, මහාදුක්ඛං උප්පජ්ජති. තච්ඡන්තා පන සුත්තාහතං කරිත්වා දාරුං විය අට්ඨංසම්පි ඡළංසම්පි කරොන්ති. වාසීහීති මහාසුප්පප්පමාණාහි වාසීහි. රථෙ යොජෙත්වාති සද්ධිං යුගයොත්තපක්ඛරථචක්කකුබ්බරපාජනෙහි සබ්බතො පජ්ජලිතෙ රථෙ යොජෙත්වා. මහන්තන්ති මහාකූටාගාරප්පමාණං. ආරොපෙන්තීති සම්පජ්ජලිතෙහි අයමුග්ගරෙහි පොථෙන්තා ආරොපෙන්ති. සකිම්පි උද්ධන්ති සුපක්කුථිතාය උක්ඛලියා පක්ඛිත්තතණ්ඩුලා විය උද්ධමධොතිරියඤ්ච ගච්ඡති. මහානිරයෙති අවීචිමහානිරයම්හි.

บทว่า ตตฺตํ อโยขิลํ ความว่า (นายนิรยบาล) ให้นอนหงายซึ่งอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต บนแผ่นดินเหล็กอันลุกโชนแล้ว ย่อมเสียบหลาวเหล็กประมาณเท่าลำตาลที่มือขวา ที่มือซ้ายเป็นต้นก็ฉันนั้น และให้นอนหงายแล้ว (เสียบ) ฉันใด ให้นอนคว่ำบ้าง นอนตะแคงซ้ายบ้าง นอนตะแคงขวาบ้าง (เสียบ) ฉันนั้นเหมือนกัน นายนิรยบาลเหล่านั้นย่อมกระทำการลงโทษนั้นนั่นเทียว บทว่า สํเวเสตฺวา ความว่า ให้นอนลงซึ่งอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต บนแผ่นดินเหล็กอันลุกโชนแล้ว บทว่า กุฐารีหิ ความว่า (นายนิรยบาล) ย่อมถากด้วยขวานทั้งหลายอันใหญ่ มีขนาดเท่ากับหลังคาเรือนข้างหนึ่ง โลหิตย่อมไหลไปเป็นแม่น้ำ เปลวไฟลุกขึ้นจากแผ่นดินเหล็ก ย่อมไหม้ที่ที่ถูกถากแล้ว ทุกข์ใหญ่ย่อมเกิดขึ้น ส่วนนายนิรยบาลผู้ถากอยู่ กระทำเหมือนไม้ที่ขีดด้วยเส้นบรรทัดแล้ว ย่อมทำเป็น ๘ เหลี่ยมบ้าง ๖ เหลี่ยมบ้าง บทว่า วาสีหิ ความว่า ด้วยมีดพร้าทั้งหลาย มีขนาดเท่ากระด้งใหญ่ บทว่า รเถ โยเชตฺวา ความว่า เทียมเข้าในรถที่ลุกโชนโดยรอบ พร้อมด้วยแอก เชือก กงล้อ เพลา และประตักแล้ว บทว่า มหนฺตํ ความว่า มีขนาดเท่าเรือนยอดใหญ่ บทว่า อาโรเปนฺติ ความว่า (นายนิรยบาล) ทุบตีด้วยค้อนเหล็กอันลุกโชนอยู่ ย่อมนำขึ้น (สู่ภูเขา) บทว่า สกิมฺปิ อุทฺธํ ความว่า ย่อมพล่านไปทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และแนวขวาง เหมือนเมล็ดข้าวสารที่ใส่ลงในหม้อที่กำลังเดือดพล่าน บทว่า มหานิรเย ความว่า ในอเวจีมหานรก

භාගසො මිතොති භාගෙ ඨපෙත්වා විභත්තො. පරියන්තොති පරික්ඛිත්තො. අයසාති උපරි අයපට්ටෙන ඡාදිතො. සමන්තා යොජනසතං, ඵරිත්වා තිට්ඨතීති එවං ඵරිත්වා තිට්ඨති, යථා තං සමන්තා යොජනසතෙ ඨත්වා ඔලොකෙන්තස්ස අක්ඛීනි යමකගොළකා විය නික්ඛමන්ති.

บทว่า ภาคะโส มิโต ความว่า ตั้งส่วนไว้แล้ว แบ่งไว้แล้ว บทว่า ปริยนฺโต ความว่า ถูกล้อมไว้โดยรอบ บทว่า อยสา (ปฏิกุชฺชิโต) ความว่า ข้างบนถูกปิดไว้ด้วยแผ่นเหล็ก บทว่า สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ ความว่า ย่อมแผ่ไปตั้งอยู่ อย่างนี้คือ นรกนั้นตั้งอยู่แผ่ไปโดยอาการที่เมื่อบุคคลยืนดูอยู่ในที่ประมาณ ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ นัยน์ตาทั้งสองย่อมถลนออกมาราวกับลูกสะบ้าคู่

හීනකායූපගාති හීනං කායං උපගතා හුත්වා. උපාදානෙති තණ්හාදිට්ඨිග්ගහණෙ. ජාතිමරණසම්භවෙති ජාතියා ච මරණස්ස ච කාරණභූතෙ. අනුපාදාති චතූහි උපාදානෙහි අනුපාදියිත්වා. ජාතිමරණසඞ්ඛයෙති ජාතිමරණසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුච්චන්ති. දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති දිට්ඨධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සබ්බකිලෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතා. සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලවට්ටදුක්ඛං අතික්කන්තා.

บทว่า หีนกายูปคา ความว่า เป็นผู้เข้าถึงหมู่สัตว์ที่เลว บทว่า อุปาทาเน ความว่า ในการยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า ชาติมรณสมฺภเว ความว่า อันเป็นเหตุแห่งชาติและมรณะ บทว่า อนุปาทา ความว่า ไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔ บทว่า ชาติมรณสงฺขเย ความว่า ย่อมหลุดพ้นในพระนิพพาน อันชื่อว่า เป็นที่สิ้นไปแห่งชาติและมรณะ บทว่า ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา ความว่า ดับแล้วด้วยความดับแห่งกิเลสทั้งปวงในอัตภาพนี้เอง อันเป็นทิฏฐธรรม บทว่า สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคํุ ความว่า ก้าวล่วงวัฏทุกข์ทั้งสิ้นแล้ว

7. චතුමහාරාජසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาจตุมหาราชสูตร

37. සත්තමෙ [Pg.122] අමච්චා පාරිසජ්ජාති පරිචාරිකදෙවතා. ඉමං ලොකං අනුවිචරන්තීති අට්ඨමීදිවසෙ කිර සක්කො දෙවරාජා චත්තාරො මහාරාජානො ආණාපෙති – ‘‘තාතා, අජ්ජ අට්ඨමීදිවසෙ මනුස්සලොකං අනුවිචරිත්වා පුඤ්ඤානි කරොන්තානං නාමගොත්තං උග්ගණ්හිත්වා ආගච්ඡථා’’ති. තෙ ගන්ත්වා අත්තනො පරිචාරකෙ පෙසෙන්ති – ‘‘ගච්ඡථ, තාතා, මනුස්සලොකං විචරිත්වා පුඤ්ඤකාරකානං නාමගොත්තානි සුවණ්ණපට්ටෙ ලිඛිත්වා ආනෙථා’’ති. තෙ තථා කරොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉමං ලොකං අනුවිචරන්තී’’ති. කච්චි බහූතිආදි තෙසං උපපරික්ඛාකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. එවං උපපරික්ඛන්තා හි තෙ අනුවිචරන්ති. තත්ථ උපොසථං උපවසන්තීති මාසස්ස අට්ඨවාරෙ උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨහන්ති. පටිජාගරොන්තීති පටිජාගරඋපොසථකම්මං නාම කරොන්ති. තං කරොන්තා එකස්මිං අද්ධමාසෙ චතුන්නං උපොසථදිවසානං පච්චුග්ගමනානුග්ගමනවසෙන කරොන්ති. පඤ්චමීඋපොසථං පච්චුග්ගච්ඡන්තා චතුත්ථියං උපොසථිකා හොන්ති, අනුගච්ඡන්තා ඡට්ඨියං. අට්ඨමීඋපොසථං පච්චුග්ගච්ඡන්තා සත්තමියං, අනුගච්ඡන්තා නවමියං. චාතුද්දසිං පච්චුග්ගච්ඡන්තා තෙරසියං, පන්නරසීඋපොසථං අනුගච්ඡන්තා පාටිපදෙ උපොසථිකා හොන්ති. පුඤ්ඤානි කරොන්තීති සරණගමනනිච්චසීලපුප්ඵපූජාධම්මස්සවනපදීපසහස්සආරොපනවිහාරකරණාදීනි නානප්පකාරානි පුඤ්ඤානි කරොන්ති. තෙ එවං අනුවිචරිත්වා පුඤ්ඤකම්මකාරකානං නාමගොත්තානි සොවණ්ණමයෙ පට්ටෙ ලිඛිත්වා ආහරිත්වා චතුන්නං මහාරාජානං දෙන්ති. පුත්තා ඉමං ලොකං අනුවිචරන්තීති චතූහි මහාරාජෙහි පුරිමනයෙනෙව පහිතත්තා අනුවිචරන්ති. තදහූති තංදිවසං. උපොසථෙති උපොසථදිවසෙ.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อมจฺจา ปาริสชฺชา คือ เทวดาผู้เป็นบริวาร บทว่า อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ ความว่า ได้ยินว่า ในวัน ๘ ค่ำ ท้าวสักกะจอมเทพยดารับสั่งกะท้าวมหาราชทั้ง ๔ ว่า "พ่อทั้งหลาย วันนี้เป็นวัน ๘ ค่ำ พวกท่านจงเที่ยวไปในมนุสสโลก เรียนเอาชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญทั้งหลายแล้วจงมา" ท้าวมหาราชเหล่านั้นไปแล้ว ส่งบริวารของตนไปว่า "พ่อทั้งหลาย พวกท่านจงไป เที่ยวไปในมนุสสโลก เขียนชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญทั้งหลายลงในแผ่นทองคำแล้วจงนำมา" เทวดาบริวารเหล่านั้นก็ทำอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ" คำเป็นต้นว่า กจฺจิ พหู พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงอาการสอบสวนของเทวดาเหล่านั้น จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นย่อมเที่ยวไปพลาง สอบสวนไปพลางอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อุโปสถํ อุปวสนฺติ คือ ย่อมสมาทานองค์อุโบสถ ๘ ครั้งในเดือนหนึ่ง บทว่า ปฏิชาคโรนฺติ คือ ย่อมกระทำกรรมที่ชื่อว่า ปฏิชาครอุโบสถ ผู้กระทำกรรมนั้น ย่อมกระทำโดยนัยเป็นการต้อนรับและส่งวันอุโบสถ ๔ วันในกึ่งเดือนหนึ่ง คือ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๕ ค่ำ ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถในวัน ๔ ค่ำ ผู้ส่ง ย่อมรักษาในวัน ๖ ค่ำ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๘ ค่ำ ย่อมรักษาในวัน ๗ ค่ำ ผู้ส่ง ย่อมรักษาในวัน ๙ ค่ำ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ย่อมรักษาในวัน ๑๓ ค่ำ ผู้ส่งอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถในวัน ๑ ค่ำ (แรม) บทว่า ปุญฺญานิ กโรนฺติ คือ ย่อมกระทำบุญนานาชนิด มีการถึงสรณะ การรักษานิจศีล การบูชาด้วยดอกไม้ การฟังธรรม การตามประทีปพันดวง การสร้างวิหาร เป็นต้น เทวดาเหล่านั้นเที่ยวไปอย่างนี้แล้ว เขียนชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญกรรมลงในแผ่นทองคำ นำมาแล้วย่อมถวายแด่ท้าวมหาราชทั้ง ๔ บทว่า ปุตฺตา อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ คือ ย่อมเที่ยวไปเพราะถูกท้าวมหาราชทั้ง ๔ ส่งไปโดยนัยก่อนนั่นเอง บทว่า ตทหู คือ ในวันนั้น บทว่า อุโปสเถ คือ ในวันอุโบสถ

සචෙ, භික්ඛවෙ, අප්පකා හොන්තීති චතුන්නං මහාරාජානං අමච්චා පාරිසජ්ජා තා තා ගාමනිගමරාජධානියො උපසඞ්කමන්ති, තතො තං උපනිස්සාය අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘මහාරාජානං අමච්චා ආගතා’’ති පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා තෙසං සන්තිකං ගච්ඡන්ති. තෙ පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ‘‘කච්චි නු ඛො මාරිසා බහූ මනුස්සා මත්තෙය්‍යා’’ති වුත්තනයෙන මනුස්සානං පුඤ්ඤපටිපත්තිං පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, මාරිස, ඉමස්මිං ගාමෙ අසුකො ච අසුකො ච පුඤ්ඤානි කරොන්තී’’ති වුත්තෙ තෙසං නාමගොත්තං ලිඛිත්වා අඤ්ඤත්ථ [Pg.123] ගච්ඡන්ති. අථ චාතුද්දසියං චතුන්නං මහාරාජානං පුත්තාපි තමෙව සුවණ්ණපට්ටං ගහෙත්වා තෙනෙව නයෙන අනුවිචරන්තා නාමගොත්තානි ලිඛන්ති. තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ චත්තාරොපි මහාරාජානො තෙනෙව නයෙන තස්මිංයෙව සුවණ්ණපට්ටෙ නාමගොත්තානි ලිඛන්ති. තෙ සුවණ්ණපට්ටපරිමාණෙනෙව – ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ මනුස්සා අප්පකා, ඉමස්මිං කාලෙ බහුකා’’ති ජානන්ති. තං සන්ධාය ‘‘සචෙ, භික්ඛවෙ, අප්පකා හොන්ති මනුස්සා’’තිආදි වුත්තං. දෙවානං තාවතිංසානන්ති පඨමං අභිනිබ්බත්තෙ තෙත්තිංස දෙවපුත්තෙ උපාදාය එවංලද්ධනාමානං. තෙසං පන උප්පත්තිකථා දීඝනිකායෙ සක්කපඤ්හසුත්තවණ්ණනාය විත්ථාරිතා. තෙනාති තෙන ආරොචනෙන, තෙන වා පුඤ්ඤකාරකානං අප්පකභාවෙන. දිබ්බා වත, භො, කායා පරිහායිස්සන්තීති නවනවානං දෙවපුත්තානං අපාතුභාවෙන දෙවකායා පරිහායිස්සන්ති, රමණීයං දසයොජනසහස්සං දෙවනගරං සුඤ්ඤං භවිස්සති. පරිපූරිස්සන්ති අසුරකායාති චත්තාරො අපායා පරිපූරිස්සන්ති. ඉමිනා ‘‘මයං පරිපුණ්ණෙ දෙවනගරෙ දෙවසඞ්ඝමජ්ඣෙ නක්ඛත්තං කීළිතුං න ලභිස්සාමා’’ති අනත්තමනා හොන්ති. සුක්කපක්ඛෙපි ඉමිනාව උපායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

บทว่า `Sace, bhikkhave, appakā honti` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีจำนวนน้อย) ความว่า อำมาตย์และบริษัทของท้าวมหาราชทั้ง ๔ เข้าไปยังบ้าน นิคม และราชธานีนั้นๆ, ลำดับนั้น เทวดาที่สิงสถิตอาศัยสถานที่นั้นๆ อยู่ คิดว่า "อำมาตย์ของท้าวมหาราชมาแล้ว" ดังนี้แล้ว ถือเครื่องบรรณาการเข้าไปหานางอำมาตย์เหล่านั้น. อำมาตย์เหล่านั้นรับเครื่องบรรณาการแล้ว ถามถึงการประพฤติบุญของมนุษย์ทั้งหลายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า "ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ มนุษย์ผู้มีความเคารพในมารดามีมากอยู่หรือหนอ" เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ขอรับ ท่านผู้นิรทุกข์ ในบ้านนี้ คนชื่อโน้นและคนชื่อโน้นทำบุญทั้งหลายอยู่" ก็จดชื่อและโคตรของคนเหล่านั้นแล้วไปยังที่อื่น. ครั้นในวัน ๑๔ ค่ำ แม้โอรสของท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ถือแผ่นทองนั้นนั่นแหละเที่ยวตรวจไปโดยนัยนั้นเหมือนกัน จดชื่อและโคตรไว้. ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็จดชื่อและโคตรลงในแผ่นทองนั้นนั่นแหละโดยนัยนั้นเหมือนกัน. ท้าวมหาราชเหล่านั้นย่อมทราบได้โดยประมาณแห่งแผ่นทองนั่นเองว่า "ในกาลนี้ มนุษย์มีน้อย, ในกาลนี้ มนุษย์มีมาก". พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสคำเป็นต้นว่า `Sace, bhikkhave, appakā honti manussā` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามนุษย์มีจำนวนน้อย). บทว่า `Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ` (แห่งเทวดาชาวดาวดึงส์) ความว่า เป็นชื่อที่ได้มาอย่างนี้โดยอาศัยเทวบุตร ๓๓ องค์ที่บังเกิดก่อน. ส่วนเรื่องการบังเกิดของเทวดาเหล่านั้น มีอธิบายไว้โดยพิสดารในอรรถกถาสักกปัญหสูตร ในทีฆนิกาย. บทว่า `Tena` (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะการประกาศนั้น หรือเพราะความที่ผู้ทำบุญมีน้อย. บทว่า `Dibbā vata, bho, kāyā parihāyissanti` (โอ ท่านผู้เจริญ หมู่ทิพย์จักเสื่อมหนอ) ความว่า เพราะการไม่ปรากฏขึ้นแห่งเทวบุตรใหม่ๆ หมู่เทพย่อมเสื่อม, เทพนครอันน่ารื่นรมย์ขนาดหนึ่งหมื่นโยชน์จักว่างเปล่า. บทว่า `Paripūrissanti asurakāyā` (หมู่แห่งอสูรจักเต็ม) ความว่า อบายทั้ง ๔ จักเต็ม. ด้วยเหตุนี้ เทวดาเหล่านั้นจึงไม่พอใจว่า "พวกเราจักไม่ได้เล่นนักษัตรฤกษ์ท่ามกลางหมู่เทพในเทพนครที่บริบูรณ์". แม้ในสุกกปักษ์ ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน.

භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, සක්කො දෙවානමින්දොති අත්තනො සක්කදෙවරාජකාලං සන්ධාය කථෙති. එකස්ස වා සක්කස්ස අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතීති වුත්තං. අනුනයමානොති අනුබොධයමානො. තායං වෙලායන්ති තස්මිං කාලෙ.

บทว่า `Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพ) ความว่า พระองค์ตรัสหมายถึงสมัยที่พระองค์เป็นท้าวสักกเทวราช. หรือมีคำกล่าวว่า พระองค์ตรัสโดยทรงยึดเอาอัธยาศัยของท้าวสักกะองค์ใดองค์หนึ่ง. บทว่า `Anunayamāno` (ทรงแนะนำ) คือ ทรงทำให้รู้ตาม. บทว่า `Tāyaṃ velāyaṃ` (ในกาลนั้น) คือ ในสมัยนั้น.

පාටිහාරියපක්ඛඤ්චාති එත්ථ පාටිහාරියපක්ඛො නාම අන්තොවස්සෙ තෙමාසං නිබද්ධුපොසථො, තං අසක්කොන්තස්ස ද්වින්නං පවාරණානං අන්තරෙ එකමාසං නිබද්ධුපොසථො, තම්පි අසක්කොන්තස්ස පඨමපවාරණතො පට්ඨාය එකො අද්ධමාසො පාටිහාරියපක්ඛොයෙව නාම. අට්ඨඞ්ගසුසමාගතන්ති අට්ඨහි ගුණඞ්ගෙහි සමන්නාගතං. යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි සත්තො මාදිසො භවෙය්‍ය. සක්කොපි කිර වුත්තප්පකාරස්ස උපොසථකම්මස්ස ගුණං ජානිත්වා ද්වෙ දෙවලොකසම්පත්තියො පහාය මාසස්ස අට්ඨ වාරෙ උපොසථං උපවසති. තස්මා එවමාහ. අපරො නයො – යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි සත්තො මාදිසො අස්ස, මයා පත්තං [Pg.124] සම්පත්තිං පාපුණිතුං ඉච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. සක්කා හි එවරූපෙන උපොසථකම්මෙන සක්කසම්පත්තිං පාපුණිතුන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

ในบทว่า `Pāṭihāriyapakkhañca` นี้ คำว่า ปาฏิหาริยปักษ์ ได้แก่ อุโบสถที่รักษาเป็นประจำตลอด ๓ เดือนในพรรษา, สำหรับผู้ไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ ได้แก่ อุโบสถที่รักษาเป็นประจำ ๑ เดือนในระหว่างปวารณาทั้งสอง, สำหรับผู้ไม่สามารถทำแม้เช่นนั้นได้ กึ่งเดือนหนึ่งนับตั้งแต่ปวารณาแรกไป ก็ชื่อว่าปาฏิหาริยปักษ์เหมือนกัน. บทว่า `Aṭṭhaṅgasusamāgataṃ` (ประกอบด้วยองค์ ๘) คือ ประกอบพร้อมด้วยคุณลักษณะ ๘ ประการ. บทว่า `Yopissa mādiso naro` (แม้คนเช่นเรา) คือ สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา. ได้ยินว่า แม้ท้าวสักกะทรงทราบคุณของอุโบสถกรรมตามประเภทที่กล่าวแล้ว จึงทรงสละสมบัติในเทวโลก ๒ อย่าง แล้วทรงรักษาอุโบสถเดือนละ ๘ ครั้ง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง บทว่า `Yopissa mādiso naro` มีความว่า สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา พึงปรารถนาเพื่อจะบรรลุสมบัติที่เราบรรลุแล้ว. จริงอยู่ บุคคลสามารถบรรลุสมบัติของท้าวสักกะได้ด้วยอุโบสถกรรมเช่นนี้ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้.

වුසිතවාති වුත්ථවාසො. කතකරණීයොති චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බකිච්චං කත්වා ඨිතො. ඔහිතභාරොති ඛන්ධභාරකිලෙසභාරඅභිසඞ්ඛාරභාරෙ ඔතාරෙත්වා ඨිතො. අනුප්පත්තසදත්ථොති සදත්ථො වුච්චති අරහත්තං, තං අනුප්පත්තො. පරික්ඛීණභවසංයොජනොති යෙන සංයොජනෙන බද්ධො භවෙසු ආකඩ්ඪීයති, තස්ස ඛීණත්තා පරික්ඛීණභවසංයොජනො. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති හෙතුනා නයෙන කාරණෙන ජානිත්වා විමුත්තො. කල්ලං වචනායාති යුත්තං වත්තුං.

บทว่า `Vusitavā` (อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว) คือ มีการอยู่ (พรหมจรรย์) จบแล้ว. บทว่า `Katakaraṇīyo` (ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว) คือ ทำกิจที่พึงทำด้วยมรรค ๔ แล้วดำรงอยู่. บทว่า `Ohitabhāro` (ปลงภาระลงแล้ว) คือ ปลงภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส และภาระคืออภิสังขารลงแล้วดำรงอยู่. บทว่า `Anuppattasadattho` (บรรลุประโยชน์ตนแล้ว) อรหัตตผลเรียกว่า สทัตถะ (ประโยชน์ตน), ท่านบรรลุประโยชน์ตนนั้นแล้ว. บทว่า `Parikkhīṇabhavasaṃyojano` (สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว) คือ บุคคลถูกผูกมัดด้วยสังโยชน์ใด ย่อมถูกฉุดไปในภพทั้งหลาย, เพราะสังโยชน์นั้นสิ้นไปแล้ว จึงชื่อว่ามีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว. บทว่า `Sammadaññā vimutto` (หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ) คือ รู้ด้วยเหตุ ด้วยนัย ด้วยเหตุผล แล้วจึงหลุดพ้น. บทว่า `Kallaṃ vacanāya` (ควรเพื่อจะกล่าว) คือ สมควรที่จะกล่าว.

යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි මාදිසො ඛීණාසවො අස්ස, සොපි එවරූපං උපොසථං උපවසෙය්‍යාති උපොසථකම්මස්ස ගුණං ජානන්තො එවං වදෙය්‍ය. අපරො නයො යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි සත්තො මාදිසො අස්ස, මයා පත්තං සම්පත්තිං පාපුණිතුං ඉච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. සක්කා හි එවරූපෙන උපොසථකම්මෙන ඛීණාසවසම්පත්තිං පාපුණිතුන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

บทว่า `Yopissa mādiso naro` (แม้คนเช่นเรา) คือ พระขีณาสพใดพึงเป็นเช่นเรา, แม้ท่านนั้นก็พึงรักษาอุโบสถเช่นนี้, ผู้รู้คุณของอุโบสถกรรมจึงพึงกล่าวอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง บทว่า `Yopissa mādiso naro` มีความว่า สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา พึงปรารถนาเพื่อจะบรรลุสมบัติที่เราบรรลุแล้ว. จริงอยู่ บุคคลสามารถบรรลุสมบัติของพระขีณาสพได้ด้วยอุโบสถกรรมเช่นนี้ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

9. සුඛුමාලසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสุขุมาลสูตร

39. නවමෙ සුඛුමාලොති නිද්දුක්ඛො. පරමසුඛුමාලොති පරමනිද්දුක්ඛො. අච්චන්තසුඛුමාලොති සතතනිද්දුක්ඛො. ඉමං භගවා කපිලපුරෙ නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය නිද්දුක්ඛභාවං ගහෙත්වා ආහ, චරියකාලෙ පන තෙන අනුභූතදුක්ඛස්ස අන්තො නත්ථීති. එකත්ථාති එකිස්සා පොක්ඛරණියා. උප්පලං වප්පතීති උප්පලං රොපෙති. සා නීලුප්පලවනසඤ්ඡන්නා හොති. පදුමන්ති පණ්ඩරපදුමං. පුණ්ඩරීකන්ති රත්තපදුමං. එවං ඉතරාපි ද්වෙ පදුමපුණ්ඩරීකවනෙහි සඤ්ඡන්නා හොන්ති. බොධිසත්තස්ස කිර සත්තට්ඨවස්සිකකාලෙ රාජා අමච්චෙ පුච්ඡි – ‘‘තරුණදාරකා කතරකීළිකං පියායන්තී’’ති? උදකකීළිකං දෙවාති. තතො රාජා කුද්දාලකම්මකාරකෙ සන්නිපාතෙත්වා පොක්ඛරණිට්ඨානානි ගණ්හාපෙසි. අථ සක්කො දෙවරාජා ආවජ්ජෙන්තො තං පවත්තිං ඤත්වා – ‘‘න යුත්තො මහාසත්තස්ස මානුසකපරිභොගො, දිබ්බපරිභොගො යුත්තො’’ති විස්සකම්මං ආමන්තෙත්වා – ‘‘ගච්ඡ, තාත, මහාසත්තස්ස කීළාභූමියං පොක්ඛරණියො මාපෙහී’’ති ආහ. කීදිසා හොන්තු[Pg.125], දෙවාති? අපගතකලලකද්දමා හොන්තු විප්පකිණ්ණමණිමුත්තපවාළිකා සත්තරතනමයපාකාරපරික්ඛිත්තා පවාළමයඋණ්හීසෙහි මණිමයසොපානබාහුකෙහි සුවණ්ණරජතමණිමයඵලකෙහි සොපානෙහි සමන්නාගතා. සුවණ්ණරජතමණිපවාළමයා චෙත්ථ නාවා හොන්තු, සුවණ්ණනාවාය රජතපල්ලඞ්කො හොතු, රජතනාවාය සුවණ්ණපල්ලඞ්කො, මණිනාවාය පවාළපල්ලඞ්කො, පවාළනාවාය මණිපල්ලඞ්කො, සුවණ්ණරජතමණිපවාළමයාව උදකසෙචනනාළිකා හොන්තු, පඤ්චවණ්ණෙහි ච පදුමෙහි සඤ්ඡන්නා හොන්තූති. ‘‘සාධු, දෙවා’’ති විස්සකම්මදෙවපුත්තො සක්කස්ස පටිස්සුත්වා රත්තිභාගෙ ඔතරිත්වා රඤ්ඤො ගාහාපිතපොක්ඛරණිට්ඨානෙසුයෙව තෙනෙව නියාමෙන පොක්ඛරණියො මාපෙසි.

๓๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์ คำว่า ปรมสุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์อย่างยิ่ง คำว่า อจฺจนฺตสุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์เป็นนิตย์ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ โดยทรงถือเอาความเป็นผู้ไม่มีทุกข์จำเดิมแต่กาลที่ประสูติในกรุงกบิลพัสดุ์ แต่ในกาลที่ทรงบำเพ็ญจริยา ทุกข์ที่พระองค์ทรงเสวยแล้วไม่มีที่สุด คำว่า เอกตฺถา คือ ในสระโบกขรณีสระหนึ่ง คำว่า อุปฺปลํ วปฺปติ คือ ย่อมปลูกอุบล สระนั้นย่อมปกคลุมด้วยป่าอุบลเขียว คำว่า ปทุมํ คือ ปทุมขาว คำว่า ปุณฺฑรีกํ คือ ปทุมแดง แม้สระโบกขรณีอีก ๒ สระที่เหลือ ก็ปกคลุมด้วยป่าปทุมและปุณฑริก ฉันนั้น ได้ยินว่า ในกาลที่พระโพธิสัตว์มีพระชนมายุ ๗-๘ พรรษา พระเจ้าสุทโธทนะตรัสถามอำมาตย์ทั้งหลายว่า "เด็กๆ ชอบเล่นอะไรกัน" (อำมาตย์กราบทูลว่า) "ข้าแต่เทวะ (พวกเขา) ชอบการเล่นน้ำ" ลำดับนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้ประชุมคนงานขุดสระ แล้วให้กำหนดสถานที่สร้างสระโบกขรณี ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงพิจารณาอยู่ ทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) "บริโภคภัณฑ์ของมนุษย์ไม่สมควรแก่พระมหาสัตว์ บริโภคภัณฑ์อันเป็นทิพย์จึงจะสมควร" จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาแล้วตรัสว่า "พ่อเอ๋ย เจ้าจงไปเนรมิตสระโบกขรณีในภูมิเป็นที่เล่นของพระมหาสัตว์เถิด" (วิสสุกรรมเทพบุตรทูลถามว่า) "ข้าแต่เทวะ ขอจงเป็นเช่นไร" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "จงเป็นสระที่ปราศจากเปือกตม มีแก้วมณี มุกดา และประพาฬเกลื่อนกลาด มีกำแพงแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการล้อมรอบ ประกอบด้วยบันไดที่มีหัวบันไดทำด้วยประพาฬ มีราวบันไดทำด้วยแก้วมณี มีขั้นบันไดทำด้วยทอง เงิน และแก้วมณี อนึ่ง ในสระนี้ จงมีเรือที่ทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬ ในเรือทองจงมีบัลลังก์เงิน ในเรือเงินจงมีบัลลังก์ทอง ในเรือมณีจงมีบัลลังก์ประพาฬ ในเรือประพาฬจงมีบัลลังก์มณี แม้กระบอกสำหรับฉีดน้ำก็จงทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬ และจงปกคลุมด้วยดอกปทุม ๕ สี" วิสสุกรรมเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" แล้วลงมาในภาคกลางคืน เนรมิตสระโบกขรณีทั้งหลายในสถานที่ที่พระราชาทรงให้กำหนดไว้นั่นแหละ โดยทำนองนั้นนั่นเอง

නනු චෙතා අපගතකලලකද්දමා, කථමෙත්ථ පදුමානි පුප්ඵිංසූති? සො කිර තාසු පොක්ඛරණීසු තත්ථ තත්ථ සුවණ්ණරජතමණිපවාළමයා ඛුද්දකනාවායො මාපෙත්වා ‘‘එතා කලලකද්දමපූරිතා ච හොන්තු, පඤ්චවණ්ණානි චෙත්ථ පදුමානි පුප්ඵන්තූ’’ති අධිට්ඨාසි. එවං පඤ්චවණ්ණානි පදුමානි පුප්ඵිංසු, රෙණුවට්ටියො උග්ගන්ත්වා උදකපිට්ඨං අජ්ඣොත්ථරිත්වා විචරන්ති. පඤ්චවිධා භමරගණා උපකූජන්තා විචරන්ති. එවං තා මාපෙත්වා විස්සකම්මො දෙවපුරමෙව ගතො. තතො විභාතාය රත්තියා මහාජනො දිස්වා ‘‘මහාපුරිස්සස්ස මාපිතා භවිස්සන්තී’’ති ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා මහාජනපරිවාරො ගන්ත්වා පොක්ඛරණියො දිස්වා ‘‘මම පුත්තස්ස පුඤ්ඤිද්ධියා දෙවතාහි මාපිතා භවිස්සන්තී’’ති අත්තමනො අහොසි. තතො පට්ඨාය මහාපුරිසො උදකකීළිකං අගමාසි.

ก็สระโบกขรณีเหล่านี้ปราศจากเปือกตมมิใช่หรือ ดอกปทุมทั้งหลายบานในสระนี้ได้อย่างไร ได้ยินว่า วิสสุกรรมเทพบุตรนั้นเนรมิตเรือน้อยที่ทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬในที่นั้นๆ ในสระโบกขรณีเหล่านั้นแล้ว อธิษฐานว่า "ขอเรือน้อยเหล่านี้จงเต็มด้วยเปือกตม และขอดอกปทุม ๕ สีจงบานในสระนี้" ด้วยประการฉะนี้ ดอกปทุม ๕ สีจึงบาน ปุยนุ่นแห่งเกสรฟูขึ้นปกคลุมผิวพื้นน้ำลอยไปมา หมู่ภมร ๕ ชนิด บินร้องครางไปมา วิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตสระเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว ก็ไปยังเทวโลกนั่นเทียว ลำดับนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว มหาชนเห็นแล้ว (คิดว่า) "คงจะเป็นสิ่งที่เนรมิตขึ้นเพื่อพระมหาบุรุษ" จึงไปกราบทูลแด่พระราชา พระราชาแวดล้อมด้วยมหาชนเสด็จไปทอดพระเนตรสระโบกขรณีแล้ว (ทรงดำริว่า) "คงจะเป็นสิ่งที่เทวดาทั้งหลายเนรมิตขึ้นด้วยบุญฤทธิ์แห่งบุตรของเรา" จึงทรงมีพระทัยยินดี จำเดิมแต่นั้นมา พระมหาบุรุษได้เสด็จไปทรงเล่นน้ำ

යාවදෙව මමත්ථායාති එත්ථ යාවදෙවාති පයොජනාවධිනියාමවචනං, යාව මමෙව අත්ථාය, නත්ථෙත්ථ අඤ්ඤං කාරණන්ති අත්ථො. න ඛො පනස්සාහන්ති න ඛො පනස්ස අහං. අකාසිකං චන්දනන්ති අසණ්හං චන්දනං. කාසිකං, භික්ඛවෙ, සු මෙ තං වෙඨනන්ති, භික්ඛවෙ, වෙඨනම්පි මෙ කාසිකං හොති. එත්ථ හි සුඉති ච තන්ති ච නිපාතමත්තං, මෙති සාමිවචනං. වෙඨනම්පි මෙ සණ්හමෙව හොතීති දස්සෙති. කාසිකා කඤ්චුකාති පාරුපනකඤ්චුකොපි සණ්හකඤ්චුකොව. සෙතච්ඡත්තං ධාරීයතීති මානුසකසෙතච්ඡත්තම්පි දිබ්බසෙතච්ඡත්තම්පි උපරිධාරිතමෙව හොති. මා නං ඵුසි සීතං වාති [Pg.126] මා එතං බොධිසත්තං සීතං වා උණ්හාදීසු වා අඤ්ඤතරං ඵුසතූති අත්ථො.

ในบทว่า ยาวเทว มมตฺถาย นี้ บทว่า ยาวเทว เป็นคำกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์ มีความว่า เพียงเพื่อประโยชน์ของเราเท่านั้น ไม่มีเหตุอื่นในเรื่องนี้ บทว่า น โข ปนสฺสาหํ คือ น โข ปน อสฺส อหํ บทว่า อกาสิกํ จนฺทนํ คือ จันทน์เนื้อหยาบ ในบทว่า กาสิกํ ภิกฺขเว สุ เม ตํ เวฐนํ นี้ (มีความว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ผ้าโพกศีรษะของเราก็เป็นของแคว้นกาสี ในบทนี้ คำว่า สุ และคำว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต คำว่า เม เป็นสามีวิภัตติ แสดงความว่า แม้ผ้าโพกศีรษะของเราก็เป็นของละเอียดทีเดียว บทว่า กาสิกา กญฺจุกา คือ แม้เสื้อคลุมก็เป็นเสื้อเนื้อละเอียด บทว่า เสตจฺฉตฺตํ ธาริยติ คือ แม้เศวตฉัตรของมนุษย์และเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ ก็เป็นของที่เขากั้นถวายไว้เบื้องบนนั่นเทียว ในบทว่า มา นํ ผุสิ สีตํ วา นี้ มีความว่า ขอความหนาว หรือความร้อนเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง อย่าได้ถูกต้องพระโพธิสัตว์นี้เลย

තයො පාසාදා අහෙසුන්ති බොධිසත්තෙ කිර සොළසවස්සුද්දෙසිකෙ ජාතෙ සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘පුත්තස්ස වසනකපාසාදෙ කාරෙස්සාමී’’ති වඩ්ඪකිනො සන්නිපාතාපෙත්වා භද්දකෙන නක්ඛත්තමුහුත්තෙන නවභූමිකතපරිකම්මං කාරෙත්වා තයො පාසාදෙ කාරාපෙසි. තෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. හෙමන්තිකොතිආදීසු යත්ථ සුඛං හෙමන්තෙ වසිතුං, අයං හෙමන්තිකො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – හෙමන්තෙ වාසො හෙමන්තං, හෙමන්තං අරහතීති හෙමන්තිකො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො.

ในบทว่า ตโย ปาสาทา อเหสุํ นี้ ได้ยินว่า เมื่อพระโพธิสัตว์มีพระชนมายุได้ ๑๖ พรรษา พระเจ้าสุทโธทนมหาราช (ทรงดำริว่า) "เราจักให้สร้างปราสาทเป็นที่ประทับของบุตร" จึงรับสั่งให้ประชุมช่างไม้ทั้งหลาย ให้ทำปฐมกรรมในพื้นที่ใหม่โดยนักขัตฤกษ์อันดี แล้วให้สร้างปราสาท ๓ หลัง (พระผู้มีพระภาค) ตรัสพระดำรัสนี้หมายถึงปราสาท ๓ หลังนั้น ในบทมีอาทิว่า เหมนฺติโก (มีความว่า) อยู่สบายในฤดูหนาวในปราสาทใด ปราสาทนี้ชื่อว่า เหมันติกะ (สำหรับฤดูหนาว) แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ นี้เป็นวจนัตถะในบทนี้ คือ การอยู่ในฤดูหนาว ชื่อว่า เหมันตะ, ปราสาทใดย่อมควรแก่การอยู่ในฤดูหนาว เหตุนั้น ปราสาทนั้นชื่อว่า เหมันติกะ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ

තත්ථ හෙමන්තිකො පාසාදො නවභූමකො අහොසි, භූමියො පනස්ස උණ්හඋතුග්ගාහාපනත්ථාය නීචා අහෙසුං. තත්ථ ද්වාරවාතපානානි සුඵුසිතකවාටානි අහෙසුං නිබ්බිවරානි. චිත්තකම්මම්පි කරොන්තා තත්ථ තත්ථ පජ්ජලිතෙ අග්ගික්ඛන්ධෙයෙව අකංසු. භූමත්ථරණං පනෙත්ථ කම්බලමයං, තථා සාණිවිතානනිවාසනපාරුපනවෙඨනානි. වාතපානානි උණ්හග්ගාහාපනත්ථං දිවා විවටානි රත්තිං පිහිතානි හොන්ති.

ในบรรดาปราสาท ๓ หลังนั้น ปราสาทสำหรับฤดูหนาวเป็นปราสาท ๙ ชั้น ส่วนชั้นต่างๆ ของปราสาทนั้นเตี้ย เพื่อให้รับไออุ่นได้ ในปราสาทนั้น ประตูและหน้าต่างมีบานที่ปิดสนิท ไม่มีช่อง แม้ผู้ที่ทำจิตรกรรม ก็ได้ทำแต่รูปกองไฟที่ลุกโชติช่วงในที่นั้นๆ เครื่องปูพื้นในปราสาทนี้ทำด้วยผ้ากัมพล ผ้าม่าน ผ้าทรง ผ้าห่ม และผ้าโพกศีรษะก็เช่นเดียวกัน หน้าต่างทั้งหลายเปิดในเวลากลางวันเพื่อรับไออุ่น และปิดในเวลากลางคืน

ගිම්හිකො පන පඤ්චභූමකො අහොසි. සීතඋතුග්ගාහාපනත්ථං පනෙත්ථ භූමියො උච්චා අසම්බාධා අහෙසුං. ද්වාරවාතපානානි නාතිඵුසිතානි සවිවරානි සජාලානි අහෙසුං. චිත්තකම්මෙ උප්පලානි පදුමානි පුණ්ඩරීකානියෙව අකංසු. භූමත්ථරණං පනෙත්ථ දුකූලමයං, තථා සාණිවිතානනිවාසනපාරුපනවෙඨනානි. වාතපානසමීපෙසු චෙත්ථ නව චාටියො ඨපෙත්වා උදකස්ස පූරෙත්වා නීලුප්පලාදීහි සඤ්ඡාදෙන්ති. තෙසු තෙසු පදෙසෙසු උදකයන්තානි කරොන්ති, යෙහි දෙවෙ වස්සන්තෙ විය උදකධාරා නික්ඛමන්ති. අන්තොපාසාදෙ තත්ථ තත්ථ කලලපූරා දොණියො ඨපෙත්වා පඤ්චවණ්ණානි පදුමානි රොපයිංසු. පාසාදමත්ථකෙ සුක්ඛමහිංසචම්මං බන්ධිත්වා යන්තං පරිවත්තෙත්වා යාව ඡදනපිට්ඨියා පාසාණෙ ආරොපෙත්වා තස්මිං විස්සජ්ජෙන්ති. තෙසං චම්මෙ පවට්ටන්තානං සද්දො මෙඝගජ්ජිතං විය හොති. ද්වාරවාතපානානි පනෙත්ථ දිවා පිහිතානි හොන්ති රත්තිං විවටානි.

ส่วนปราสาทฤดูร้อนมี ๕ ชั้น เพื่อให้รับอากาศเย็น ชั้นต่างๆ ในปราสาทนี้จึงสูงและไม่คับแคบ ประตูและหน้าต่างไม่ชิดกันเกินไป มีช่อง มีตาข่าย ในงานจิตรกรรม ได้ทำแต่รูปดอกอุบล ดอกปทุม และดอกบุณฑริกเท่านั้น เครื่องปูพื้นที่ปราสาทนี้ทำด้วยผ้าทุกูลพัสตร์ เช่นเดียวกับม่าน เพดาน ผ้านุ่ง ผ้าห่ม และผ้าโพกศีรษะ และในที่ใกล้หน้าต่าง ได้ตั้งตุ่มใหม่ๆ ไว้ เติมน้ำให้เต็ม แล้วปิดไว้ด้วยดอกอุบลเขียวเป็นต้น ในที่นั้นๆ ได้ทำเครื่องยนต์กลไกสำหรับวิดน้ำ ซึ่งสายน้ำจะไหลออกมาเหมือนฝนตก ภายในปราสาท ในที่นั้นๆ ได้ตั้งรางน้ำที่เต็มไปด้วยโคลน แล้วปลูกดอกบัว ๕ สี บนยอดปราสาท ได้ขึงหนังกระบือแห้ง แล้วหมุนเครื่องยนต์กลไก ยกก้อนหินขึ้นไปจนถึงหลังคา แล้วปล่อยลงบนหนังนั้น เสียงของเครื่องยนต์เหล่านั้นที่หมุนอยู่บนหนังดังราวกับเสียงฟ้าร้อง ประตูและหน้าต่างในปราสาทนี้ กลางวันปิด กลางคืนเปิด

වස්සිකො [Pg.127] සත්තභූමකො අහොසි. භූමියො පනෙත්ථ ද්වින්නම්පි උතූනං ගාහාපනත්ථාය නාතිඋච්චා නාතිනීචා අකංසු. එකච්චානි ද්වාරවාතපානානි සුඵුසිතානි, එකච්චානි සවිවරානි. තත්ථ චිත්තකම්මම්පි කෙසුචි ඨානෙසු පජ්ජලිතඅග්ගික්ඛන්ධවසෙන, කෙසුචි ජාතස්සරවසෙන කතං. භූමත්ථරණාදීනි පනෙත්ථ කම්බලදුකූලවසෙන උභයමිස්සකානි. එකච්චෙ ද්වාරවාතපානා රත්තිං විවටා දිවා පිහිතා, එකච්චෙ දිවා විවටා රත්තිං පිහිතා. තයොපි පාසාදා උබ්බෙධෙන සමප්පමාණා. භූමිකාසු පන නානත්තං අහොසි.

ปราสาทฤดูฝนมี ๗ ชั้น ชั้นต่างๆ ในปราสาทนี้ เพื่อให้รับอากาศได้ทั้งสองฤดู จึงสร้างไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ประตูและหน้าต่างบางบานปิดสนิทดี บางบานมีช่องเปิด ในปราสาทนั้น แม้งานจิตรกรรม ในบางแห่งก็ทำเป็นรูปกองไฟที่ลุกโชติช่วง ในบางแห่งก็ทำเป็นรูปดอกบัวที่เกิดในน้ำ เครื่องปูพื้นเป็นต้นในปราสาทนี้ ทำด้วยผ้ากัมพลและผ้าทุกูลพัสตร์ผสมกัน ประตูและหน้าต่างบางบาน กลางคืนเปิด กลางวันปิด บางบาน กลางวันเปิด กลางคืนปิด ปราสาททั้งสามหลังมีความสูงขนาดเท่ากัน แต่ในเรื่องจำนวนชั้นนั้นมีความแตกต่างกัน

එවං නිට්ඨිතෙසු පාසාදෙසු රාජා චින්තෙසි – ‘‘පුත්තො මෙ වයප්පත්තො, ඡත්තමස්ස උස්සාපෙත්වා රජ්ජසිරිං පස්සිස්සාමී’’ති. සො සාකියානං පණ්ණානි පහිණි – ‘‘පුත්තො මෙ වයප්පත්තො, රජ්ජෙ නං පතිට්ඨාපෙස්සාමි, සබ්බෙ අත්තනො අත්තනො ගෙහෙසු වයප්පත්තා, දාරිකා ඉමං ගෙහං පෙසෙන්තූ’’ති. තෙ සාසනං සුත්වා – ‘‘කුමාරො කෙවලං දස්සනක්ඛමො රූපසම්පන්නො, න කිඤ්චි සිප්පං ජානාති, දාරභරණං කාතුං න සක්ඛිස්සති, න මයං ධීතරො දස්සාමා’’ති ආහංසු. රාජා තං පවත්තිං සුත්වා පුත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොචෙසි. බොධිසත්තො ‘‘කිං සිප්පං දස්සෙතුං වට්ටති, තාතා’’ති ආහ. සහස්සථාමධනුං ආරොපෙතුං වට්ටති, තාතාති. තෙන හි ආහරාපෙථාති. රාජා ආහරාපෙත්වා අදාසි. ධනුං පුරිසසහස්සං ආරොපෙති, පුරිසසහස්සං ඔරොපෙති. මහාපුරිසො ධනුං ආහරාපෙත්වා පල්ලඞ්කෙ නිසින්නොව ජියං පාදඞ්ගුට්ඨකෙ වෙඨෙත්වා කඩ්ඪන්තො පාදඞ්ගුට්ඨකෙනෙව ධනුං ආරොපෙත්වා වාමෙන හත්ථෙන දණ්ඩෙ ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන කඩ්ඪිත්වා ජියං පොථෙසි. සකලනගරං උප්පතනාකාරප්පත්තං අහොසි. ‘‘කිං සද්දො එසො’’ති ච වුත්තෙ ‘‘දෙවො ගජ්ජතී’’ති ආහංසු. අථඤ්ඤෙ ‘‘තුම්හෙ න ජානාථ, න දෙවො ගජ්ජති, අඞ්ගීරසස්ස කුමාරස්ස සහස්සථාමධනුං ආරොපෙත්වා ජියං පොථෙන්තස්ස ජියප්පහාරසද්දො එසො’’ති ආහංසු. සාකියා තාවතකෙනෙව ආරද්ධචිත්තා අහෙසුං.

เมื่อปราสาททั้งหลายสร้างเสร็จดังนี้แล้ว พระเจ้าสุทโธทนะทรงดำริว่า 'บุตรของเราเจริญวัยแล้ว เราจะยกฉัตรให้เขา แล้วจักได้ชมสิริราชสมบัติ' พระองค์ได้ส่งสาส์นไปถึงเหล่าศากยะว่า 'บุตรของเราเจริญวัยแล้ว เราจะสถาปนาเขาไว้ในราชสมบัติ ขอให้ทุกท่านจงส่งธิดาผู้เจริญวัยแล้วในเรือนของตนๆ มายังเรือนนี้เถิด' พวกเขาได้ฟังข่าวนั้นแล้วกล่าวว่า 'พระกุมารเป็นเพียงผู้ควรแก่การชม มีรูปสมบัติสมบูรณ์ แต่ไม่ทรงทราบศิลปะใดๆ เลย จักไม่สามารถเลี้ยงดูภรรยาได้ พวกเราจะไม่ให้ธิดา' พระราชาทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว เสด็จไปสู่สำนักของพระโอรสแล้วกราบทูล พระโพธิสัตว์ตรัสว่า 'ควรจะแสดงศิลปะอะไรหรือ พระบิดา' (พระราชาตรัสว่า) 'ควรจะขึ้นสายธนูที่มีน้ำหนักพันแรงคนยกเถิด ลูกพ่อ' (พระโพธิสัตว์ตรัสว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ขอจงให้นำมาเถิด' พระราชาทรงให้นำมาแล้วถวาย ธนูนั้นต้องใช้คนพันหนึ่งจึงจะขึ้นสายได้ และใช้คนพันหนึ่งจึงจะปลดสายลงได้ พระมหาบุรุษทรงให้นำธนูมาแล้ว ประทับนั่งบนบัลลังก์นั่นเทียว ทรงเอาสายธนูพันไว้ที่นิ้วหัวแม่พระบาท พลางดึง ก็ทรงขึ้นสายธนูด้วยนิ้วหัวแม่พระบาทนั่นเอง แล้วทรงจับคันธนูด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงน้าวด้วยพระหัตถ์ขวา แล้วดีดสายธนู ทั่วนครปรากฏอาการประหนึ่งจะพังทลาย และเมื่อมีผู้ถามว่า 'นี่เสียงอะไร' พวกเขากล่าวว่า 'ฟ้าร้อง' ครั้งนั้น คนอื่นๆ กล่าวว่า 'พวกท่านไม่รู้ นี่ไม่ใช่เสียงฟ้าร้อง แต่เป็นเสียงดีดสายธนูของพระกุมารผู้มีพระรัศมีแผ่ซ่าน (อังคีรส) ผู้ทรงขึ้นสายธนูพันแรงคนยกแล้วดีดสาย' เหล่าศากยะมีพระทัยยินดีด้วยเหตุเพียงเท่านั้น

මහාපුරිසො ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. අට්ඨඞ්ගුලමත්තබහලං අයොපට්ටං කණ්ඩෙන විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. චතුරඞ්ගුලබහලං අසනඵලකං විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. විදත්ථිබහලං උදුම්බරඵලකං විනිවිජ්ඣිතුං [Pg.128] වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති. යන්තෙ බද්ධං ඵලකසතං විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. සට්ඨිපටලං සුක්ඛමහිංසචම්මං විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. තතො වාලිකසකටාදීනි ආචික්ඛිංසු. මහාසත්තො වාලිකසකටම්පි පලාලසකටම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා උදකෙ එකුසභප්පමාණං කණ්ඩං පෙසෙසි, ථලෙ අට්ඨඋසභප්පමාණං. අථ නං ‘‘ඉදානි වාතිඞ්ගණසඤ්ඤාය වාලං විජ්ඣිතුං වට්ටතී’’ති ආහංසු. තෙන හි බන්ධාපෙථාති. සද්දන්තරෙ බජ්ඣතු, තාතාති. පුරතො ගච්ඡන්තු, ගාවුතන්තරෙ බන්ධන්තූති. පුරතො ගච්ඡන්තු, අද්ධයොජනෙ බන්ධන්තූති. පුරතො ගච්ඡන්තු යොජනෙ බන්ධන්තූති. බන්ධාපෙථ, තාතාති යොජනමත්ථකෙ වාතිඞ්ගණසඤ්ඤාය වාලං බන්ධාපෙත්වා රත්තන්ධකාරෙ මෙඝපටලච්ඡන්නාසු දිසාසු කණ්ඩං ඛිපි, තං ගන්ත්වා යොජනමත්ථකෙ වාලං ඵාලෙත්වා පථවිං පාවිසි. න කෙවලඤ්ච එත්තකමෙව, තං දිවසං පන මහාසත්තො ලොකෙ වත්තමානසිප්පං සබ්බමෙව සන්දස්සෙසි. සක්‍යරාජානො අත්තනො අත්තනො ධීතරො අලඞ්කරිත්වා පෙසයිංසු, චත්තාලීසසහස්සනාටකිත්ථියො අහෙසුං. මහාපුරිසො තීසු පාසාදෙසු දෙවො මඤ්ඤෙ පරිචාරෙන්තො මහාසම්පත්තිං අනුභවති.

พระมหาบุรุษตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงลูกศรให้ทะลุแผ่นเหล็กหนาประมาณ ๘ นิ้ว' ทรงยิงทะลุแผ่นเหล็กนั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้ประดู่หนา ๔ นิ้ว' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้นั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้มะเดื่อหนา ๑ คืบ' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้นั้นแล้ว (ตรัสว่า) 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้ร้อยแผ่นที่ผูกไว้กับเครื่องยนต์กลไก' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้เหล่านั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุหนังกระบือแห้ง ๖๐ ชั้น' ทรงยิงทะลุหนังกระบือนั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' จากนั้น พวกเขาได้บอกถึงเกวียนทรายเป็นต้น พระมหาสัตว์ทรงยิงทะลุทั้งเกวียนทรายและเกวียนฟาง แล้วทรงส่งลูกศรไปในน้ำได้ประมาณ ๑ อุสภ บนบกได้ประมาณ ๘ อุสภ ครั้งนั้น พวกเขากล่าวกับพระองค์ว่า 'บัดนี้ ควรจะยิงขนหางโดยใช้ผลมะเขือเป็นเป้า' (พระองค์ตรัสว่า) 'ถ้าเช่นนั้น จงให้ผูกเถิด' (พระองค์ตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย จงผูกไว้ในระยะสุดเสียงเรียก' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ในระยะ ๑ คาวุต' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ที่ระยะครึ่งโยชน์' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ที่ระยะ ๑ โยชน์' (พระองค์ตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย จงให้ผูกเถิด' แล้วทรงให้ผูกขนหางไว้ที่ระยะ ๑ โยชน์ โดยใช้ผลมะเขือเป็นเป้า ในเวลากลางคืนที่มืดมิด ทิศทั้งหลายถูกหมู่เมฆบดบัง ทรงยิงลูกศรไป ลูกศรนั้นไปผ่าขนหางที่ระยะ ๑ โยชน์ แล้วปักลงไปในแผ่นดิน และมิใช่เพียงเท่านี้เท่านั้น แต่ในวันนั้น พระมหาสัตว์ได้ทรงแสดงศิลปะทุกอย่างที่มีอยู่ในโลก พระเจ้าศากยะทั้งหลายทรงประดับธิดาของตนๆ แล้วส่งไป นางฟ้อนรำมีจำนวนสี่หมื่นนาง

නිප්පුරිසෙහීති පුරිසවිරහිතෙහි. න කෙවලං චෙත්ථ තූරියානෙව නිප්පුරිසානි, සබ්බට්ඨානානිපි නිප්පුරිසානෙව. දොවාරිකාපි ඉත්ථියොව, න්හාපනාදිපරිකම්මකරාපි ඉත්ථියොව. රාජා කිර ‘‘තථාරූපං ඉස්සරියසුඛසම්පත්තිං අනුභවමානස්ස පුරිසං දිස්වා පරිසඞ්කා උප්පජ්ජති, සා මෙ පුත්තස්ස මා අහොසී’’ති සබ්බකිච්චෙසු ඉත්ථියොව ඨපෙසි. පරිචාරයමානොති මොදමානො. න හෙට්ඨාපාසාදං ඔරොහාමීති පාසාදතො හෙට්ඨා න ඔතරාමි. ඉති මං චත්තාරො මාසෙ අඤ්ඤො සිඛාබද්ධො පුරිසො නාම පස්සිතුං නාලත්ථ. යථාති යෙන නියාමෙන. දාසකම්මකරපොරිසස්සාති දාසානඤ්චෙව දෙවසිකභත්තවෙතනාභතානං කම්මකරානඤ්ච නිස්සාය ජීවමානපුරිසානඤ්ච. කණාජකන්ති සකුණ්ඩකභත්තං. බිලඞ්ගදුතියන්ති කඤ්ජිකදුතියං.

บทว่า นิปฺปุริเสหิ ความว่า ปราศจากบุรุษ. ก็ในปราสาทนี้ มิใช่แต่เพียงเครื่องดนตรีเท่านั้นที่ปราศจากบุรุษ แม้สถานที่ทั้งหมดก็ปราศจากบุรุษทั้งนั้น. แม้คนเฝ้าประตูก็เป็นสตรีทั้งนั้น แม้ผู้ทำการตกแต่งมีการอาบน้ำเป็นต้นก็เป็นสตรีทั้งนั้น. ได้ยินว่า พระเจ้าสุทโธทนะทรงดำริว่า "เมื่อโอรสของเราผู้เสวยสุขสมบัติในความเป็นใหญ่เห็นปานนั้น ได้เห็นบุรุษ ความปริวิตกจะพึงเกิดขึ้น ความปริวิตกนั้นอย่าได้มีแก่โอรสของเราเลย" ดังนี้แล้ว จึงทรงตั้งไว้แต่สตรีทั้งนั้นในกิจการทั้งปวง. บทว่า ปริจารยมาโน ความว่า ยินดีอยู่. บทว่า น เหฏฺฐาปาสาทํ โอโรหามิ ความว่า เราไม่ลงจากปราสาทเบื้องล่าง. ด้วยเหตุนั้น ตลอด ๔ เดือน บุรุษอื่นผู้มุ่นมวยผม ชื่อว่าสามารถเพื่อจะเห็นเรา ย่อมไม่มี. บทว่า ยถา ความว่า โดยประการใด. บทว่า ทาสกมฺมกรโปริสสฺส ความว่า แห่งทาส กรรมกร และบุรุษผู้รับจ้างเลี้ยงชีพด้วยภัตตาหารและค่าจ้างรายวัน. บทว่า กณชกํ ความว่า ข้าวปลายรำ. บทว่า พิลํคทุติยํ ความว่า มีน้ำข้าวเป็นที่สอง.

එවරූපාය ඉද්ධියාති එවංජාතිකාය පුඤ්ඤිද්ධියා සමන්නාගතස්ස. එවරූපෙන ච සුඛුමාලෙනාති එවංජාතිකෙන ච නිද්දුක්ඛභාවෙන. සොඛුමාලෙනාතිපි [Pg.129] පාඨො. එවං තථාගතො එත්තකෙන ඨානෙන අත්තනො සිරිසම්පත්තිං කථෙසි. කථෙන්තො ච න උප්පිලාවිතභාවත්ථං කථෙසි, ‘‘එවරූපායපි පන සම්පත්තියා ඨිතො පමාදං අකත්වා අප්පමත්තොව අහොසි’’න්ති අප්පමාදලක්ඛණස්සෙව දීපනත්ථං කථෙසි. තෙනෙව අස්සුතවා ඛො පුථුජ්ජනොතිආදිමාහ. තත්ථ පරන්ති පරපුග්ගලං. ජිණ්ණන්ති ජරාජිණ්ණං. අට්ටීයතීති අට්ටො පීළිතො හොති. හරායතීති හිරිං කරොති ලජ්ජති. ජිගුච්ඡතීති අසුචිං විය දිස්වා ජිගුච්ඡං උප්පාදෙති. අත්තානංයෙව අතිසිත්වාති ජරාධම්මම්පි සමානං අත්තානං අතික්කමිත්වා අට්ටීයති හරායතීති අත්ථො. ජරාධම්මොති ජරාසභාවො. ජරං අනතීතොති ජරං අනතික්කන්තො, අන්තො ජරාය වත්තාමි. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතොති එවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස. යොබ්බනමදොති යොබ්බනං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො මානමදො. සබ්බසො පහීයීති සබ්බාකාරෙන පහීනො. මග්ගෙන පහීනසදිසො කත්වා දස්සිතො. න පනෙස මග්ගෙන පහීනො, පටිසඞ්ඛානෙන පහීනොව කථිතොති වෙදිතබ්බො. බොධිසත්තස්ස හි දෙවතා ජරාපත්තං දස්සෙසුං. තතො පට්ඨාය යාව අරහත්තා අන්තරා මහාසත්තස්ස යොබ්බනමදො නාම න උප්පජ්ජති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ පන ආරොග්‍යමදොති අහං නිරොගොති ආරොග්‍යං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො මානමදො. ජීවිතමදොති අහං චිරං ජීවීති තං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො මානමදො. සික්ඛං පච්චක්ඛායාති සික්ඛං පටික්ඛිපිත්වා. හීනායාවත්තතීති හීනාය ලාමකාය ගිහිභාවාය ආවත්තති.

บทว่า เอวรูปาย อิทฺธิยา ความว่า ผู้ประกอบด้วยบุญฤทธิ์เช่นนี้. บทว่า เอวรูเปน จ สุขุมาเลน ความว่า และด้วยความเป็นผู้ละเอียดอ่อนเช่นนี้. อีกอย่างหนึ่งมีปาฐะว่า โสขุมาเลน. พระตถาคตตรัสสิริสมบัติของพระองค์ด้วยสถานะเพียงเท่านี้อย่างนี้. ก็เมื่อตรัสอยู่ มิได้ตรัสเพื่อความเป็นผู้ยกตน แต่ตรัสเพื่อแสดงลักษณะแห่งความไม่ประมาทเท่านั้นว่า "ก็เรา แม้ตั้งอยู่ในสมบัติเห็นปานนี้ ก็ไม่ทำความประมาท เป็นผู้ไม่ประมาทแล้วเท่านั้น". เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อสฺสุตวา โข ปุถุชฺชโน. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปรํ ความว่า บุคคลอื่น. บทว่า ชิณฺณํ ความว่า แก่เพราะชรา. บทว่า อฏฺฏียติ ความว่า ย่อมอึดอัด เดือดร้อน. บทว่า หรายติ ความว่า ย่อมทำความละอาย ย่อมละอาย. บทว่า ชิคุจฺฉติ ความว่า เห็นราวกับของไม่สะอาด ย่อมยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น. บทว่า อตฺตานํเยว อติสิตฺวา ความว่า แม้ตนเองเป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ก็ก้าวล่วงตนเอง ย่อมอึดอัด ย่อมละอาย. บทว่า ชราธมฺโม ความว่า มีความแก่เป็นสภาพ. บทว่า ชรํ อนตีโต ความว่า ไม่ล่วงพ้นความแก่ เราเป็นไปในภายในแห่งความแก่. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขโต ความว่า เมื่อเราพิจารณาอยู่อย่างนี้. บทว่า โยพฺพนมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยความเป็นหนุ่มสาวเกิดขึ้น. บทว่า สพฺพโส ปหียิ ความว่า ละได้แล้วโดยอาการทั้งปวง. ทรงกระทำดุจละได้แล้วด้วยมรรคแล้วจึงทรงแสดง. แต่ว่า ความเมานี้มิได้ละได้ด้วยมรรค พึงทราบว่า ตรัสว่าละได้แล้วด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาเท่านั้น. จริงอยู่ เทวดาทั้งหลายได้แสดงคนผู้ถึงความแก่แด่พระโพธิสัตว์. จำเดิมแต่นั้นไป จนถึงพระอรหัต ในระหว่างนั้น ความเมาในวัยชื่อว่าย่อมไม่เกิดขึ้นแก่มหาสัตว์. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. แต่ในบทเหล่านั้น บทว่า อาโรคมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยความไม่มีโรคเกิดขึ้นว่า เราไม่มีโรค. บทว่า ชีวิตมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยชีวิตนั้นเกิดขึ้นว่า เรามีชีวิตอยู่นาน. บทว่า สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ความว่า บอกคืนสิกขา. บทว่า หีนายาวตฺตติ ความว่า ย่อมเวียนมาเพื่อความเป็นคฤหัสถ์อันทราม ต่ำช้า.

යථාධම්මාති බ්‍යාධිආදීහි යථාසභාවා. තථාසන්තාති යථා සන්තා එව අවිපරීතබ්‍යාධිආදිසභාවාව හුත්වාති අත්ථො. ජිගුච්ඡන්තීති පරපුග්ගලං ජිගුච්ඡන්ති. මම එවං විහාරිනොති මය්හං එවං ජිගුච්ඡාවිහාරෙන විහරන්තස්ස එවං ජිගුච්ඡනං නප්පතිරූපං භවෙය්‍ය නානුච්ඡවිකං. සොහං එවං විහරන්තොති සො අහං එවං පරං ජිගුච්ඡමානො විහරන්තො, එවං වා ඉමිනා පටිසඞ්ඛානවිහාරෙන විහරන්තො. ඤත්වා ධම්මං නිරූපධින්ති සබ්බූපධිවිරහිතං නිබ්බානධම්මං ඤත්වා. සබ්බෙ මදෙ අභිභොස්මීති සබ්බෙ තයොපි මදෙ අභිභවිං සමතික්කමිං. නෙක්ඛම්මෙ දට්ඨු ඛෙමතන්ති නිබ්බානෙ ඛෙමභාවං දිස්වා. නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතොතිපි පාඨො, නිබ්බානං ඛෙමතො දිස්වාති අත්ථො. තස්ස [Pg.130] මෙ අහු උස්සාහොති තස්ස මය්හං තං නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතං නිබ්බානං අභිපස්සන්තස්ස උස්සාහො අහු, වායාමො අහොසීති අත්ථො. නාහං භබ්බො එතරහි, කාමානි පටිසෙවිතුන්ති අහං දානි දුවිධෙපි කාමෙ පටිසෙවිතුං අභබ්බො. අනිවත්ති භවිස්සාමීති පබ්බජ්ජතො ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො ච න නිවත්තිස්සාමි, අනිවත්තකො භවිස්සාමි. බ්‍රහ්මචරියපරායණොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියපරායණො ජාතොස්මීති අත්ථො. ඉති ඉමාහි ගාථාහි මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අත්තනො ආගමනීයවීරියං කථෙසි.

บทว่า ยถาธมฺมา ความว่า มีสภาพตามที่เป็นจริงด้วยพยาธิเป็นต้น. บทว่า ตถาสนฺตา ความว่า เป็นผู้มีสภาพตามที่เป็นจริงนั่นเทียว คือมีสภาพแห่งพยาธิเป็นต้นอันไม่วิปริต. บทว่า ชิคุจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมรังเกียจบุคคลอื่น. บทว่า มม เอวํ วิหาริโน ความว่า การรังเกียจอย่างนี้ ไม่พึงสมควร ไม่พึงเหมาะสมแก่เราผู้อยู่อย่างนี้ คืออยู่ด้วยการรังเกียจ. บทว่า โสหํ เอวํ วิหรนฺโต ความว่า เรานั้น เมื่อรังเกียจผู้อื่นอยู่อย่างนี้ หรือว่า เมื่ออยู่ด้วยการพิจารณาอยู่อย่างนี้. บทว่า ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธึ ความว่า รู้พระนิพพานธรรมอันปราศจากอุปธิทั้งปวง. บทว่า สพฺเพ มเท อภิโภสฺมิ ความว่า เราครอบงำ ก้าวล่วงมทะทั้ง ๓ ประการได้ทั้งหมด. บทว่า เนกฺขมฺเม ทฏฺฐุ เขมตํ ความว่า เห็นความเกษมในพระนิพพาน. อีกอย่างหนึ่งมีปาฐะว่า เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต ความว่า เห็นพระนิพพานโดยเป็นแดนเกษม. บทว่า ตสฺส เม อหุ อุสฺสาโห ความว่า ความอุตสาหะได้มีแล้วแก่เรานั้น ผู้เห็นประจักษ์ซึ่งพระนิพพานอันชื่อว่าเนกขัมมะนั้น ความว่า ความพยายามได้มีแล้ว. บทว่า นาหํ ภพฺโพ เอตรหิ, กามานิ ปฏิเสวิตุํ ความว่า บัดนี้ เราไม่ควรเพื่อจะเสพกามทั้ง ๒ อย่าง. บทว่า อนิวตฺติ ภวิสฺสามิ ความว่า เราจักไม่กลับจากบรรพชาและจากพระสัพพัญญุตญาณ จักเป็นผู้ไม่กลับ. บทว่า พฺรหฺมจริยปรายโณ ความว่า เราเป็นผู้มีมรรคพรหมจรรย์เป็นเบื้องหน้าแล้ว. พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเพียรที่เป็นเหตุนำมาซึ่งพระองค์ที่มหาโพธิบัลลังก์ ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ ดังนี้.

10. ආධිපතෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอาธิปเตยยสูตร

40. දසමෙ ආධිපතෙය්‍යානීති ජෙට්ඨකකාරණතො නිබ්බත්තානි. අත්තාධිපතෙය්‍යන්තිආදීසු අත්තානං ජෙට්ඨකං කත්වා නිබ්බත්තිතං ගුණජාතං අත්තාධිපතෙය්‍යං. ලොකං ජෙට්ඨකං කත්වා නිබ්බත්තිතං ලොකාධිපතෙය්‍යං. නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං ජෙට්ඨකං කත්වා නිබ්බත්තිතං ධම්මාධිපතෙය්‍යං. න ඉති භවාභවහෙතූති ඉති භවො, ඉති භවොති එවං ආයතිං, න තස්ස තස්ස සම්පත්තිභවස්ස හෙතු. ඔතිණ්ණොති අනුපවිට්ඨො. යස්ස හි ජාති අන්තොපවිට්ඨා, සො ජාතියා ඔතිණ්ණො නාම. ජරාදීසුපි එසෙව නයො. කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛරාසිස්ස. අන්තකිරියා පඤ්ඤායෙථාති අන්තකරණං පරිච්ඡෙදපරිවටුමකරණං පඤ්ඤායෙය්‍ය. ඔහායාති පහාය. පාපිට්ඨතරෙති ලාමකතරෙ. ආරද්ධන්ති පග්ගහිතං පරිපුණ්ණං, ආරද්ධත්තාව අසල්ලීනං. උපට්ඨිතාති චතුසතිපට්ඨානවසෙන උපට්ඨිතා. උපට්ඨිතත්තාව අසම්මුට්ඨා. පස්සද්ධො කායොති නාමකායො ච කරජකායො ච පස්සද්ධො වූපසන්තදරථො. පස්සද්ධත්තාව අසාරද්ධො. සමාහිතං චිත්තන්ති ආරම්මණෙ චිත්තං සම්මා ආහිතං සුට්ඨු ඨපිතං. සම්මා ආහිතත්තාව එකග්ගං. අධිපතිං කරිත්වාති ජෙට්ඨකං කත්වා. සුද්ධං අත්තානං පරිහරතීති සුද්ධං නිම්මලං කත්වා අත්තානං පරිහරති පටිජග්ගති, ගොපායතීති අත්ථො. අයඤ්ච යාව අරහත්තමග්ගා පරියායෙන සුද්ධමත්තානං පරිහරති නාම, ඵලප්පත්තොව පන නිප්පරියායෙන සුද්ධමත්තානං පරිහරති.

๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาธิปเตยฺยานิ ความว่า เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งความเป็นใหญ่ ในบทเป็นต้นว่า อตฺตาธิปเตยฺยํ หมู่แห่งคุณที่เกิดขึ้นเพราะกระทำตนให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า อัตตาธิปไตย. คุณชาติที่เกิดขึ้นเพราะกระทำโลกให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า โลกาธิปไตย. คุณชาติที่เกิดขึ้นเพราะกระทำโลกุตรธรรม ๙ อย่างให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า ธรรมาธิปไตย. บทว่า น อิติ ภวาภวเหตุ ความว่า มิได้บวชเพราะเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งภพนั้นๆ ในกาลต่อไปอย่างนี้ว่า ความเจริญอย่างนี้ ความเสื่อมอย่างนี้. บทว่า โอติณฺโณ ความว่า เข้าไปแล้ว. จริงอยู่ ชาติเข้าไปสู่ภายในของบุคคลใด ผู้นั้นชื่อว่าหยั่งลงแล้วโดยชาติ. แม้ในชราเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. บทว่า เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ความว่า แห่งกองวัฏทุกข์ทั้งหมด. บทว่า อนฺตกิริยา ปญฺญาเยถ ความว่า การกระทำที่สุด คือการกระทำให้สิ้นสุดโดยส่วนเดียว พึงปรากฏ. บทว่า โอหาย ความว่า ละแล้ว. บทว่า ปาปิฏฺฐตเร ความว่า เลวทรามกว่า. บทว่า อารทฺธํ ความว่า ประคองไว้แล้ว บริบูรณ์แล้ว, เพราะความที่ปรารภแล้วนั่นเทียว จึงไม่ท้อถอย. บทว่า อุปฏฺฐิตา ความว่า ตั้งมั่นแล้วด้วยอำนาจแห่งสติปัฏฐาน ๔. เพราะความที่ตั้งมั่นแล้วนั่นเทียว จึงไม่หลงลืม. บทว่า ปสฺสทฺโธ กาโย ความว่า ทั้งนามกายและกรัชกายสงบแล้ว มีความกระวนกระวายสงบแล้ว. เพราะความที่สงบแล้วนั่นเทียว จึงไม่กระสับกระส่าย. บทว่า สมาหิตํ จิตฺตํ ความว่า จิตอันบุคคลตั้งไว้ดีแล้วในอารมณ์ ตั้งไว้ชอบแล้ว. เพราะความที่ตั้งไว้ดีแล้วนั่นเทียว จึงมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. บทว่า อธิปตึ กริตฺวา ความว่า กระทำให้เป็นใหญ่. บทว่า สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ ความว่า บริหารตน คือ รักษา คุ้มครองตน โดยกระทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน. และภิกษุนี้ชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยายจนถึงอรหัตตมรรค, ส่วนผู้บรรลุผลแล้วเท่านั้น ชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยนิปปริยาย.

ස්වාක්ඛාතොතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.147) විත්ථාරිතානි. ජානං පස්සං විහරන්තීති තං ධම්මං ජානන්තා පස්සන්තා විහරන්ති. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි ආධිපතෙය්‍යානීති [Pg.131] එත්තාවතා තීණි ආධිපතෙය්‍යානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානි.

บททั้งหลายมี สฺวากฺขาโต เป็นต้น (ข้าพเจ้า) ได้ขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า ชานํ ปสฺสํ วิหรนฺติ ความว่า รู้เห็นธรรมนั้นอยู่. ด้วยบทเพียงเท่านี้ว่า อิมานิ โข ภิกฺขเว ตีณิ อาธิปเตยฺยานิ พระผู้มีพระภาคตรัสอธิปไตย ๓ ประการที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระไว้แล้ว.

පකුබ්බතොති කරොන්තස්ස. අත්තා තෙ පුරිස ජානාති, සච්චං වා යදි වා මුසාති යං ත්වං කරොසි, තං යදි වා යථාසභාවං යදි වා නො යථාසභාවන්ති තව අත්තාව ජානාති. ඉමිනා ච කාරණෙන වෙදිතබ්බං ‘‘පාපකම්මං කරොන්තස්ස ලොකෙ පටිච්ඡන්නට්ඨානං නාම නත්ථී’’ති. කල්‍යාණන්ති සුන්දරං. අතිමඤ්ඤසීති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤසි. අත්තානං පරිගූහසීති යථා මෙ අත්තාපි න ජානාති, එවං නං පරිගූහාමීති වායමසි. අත්තාධිපතෙය්‍යකොති අත්තජෙට්ඨකො. ලොකාධිපොති ලොකජෙට්ඨකො. නිපකොති පඤ්ඤවා. ඣායීති ඣායන්තො. ධම්මාධිපොති ධම්මජෙට්ඨකො. සච්චපරක්කමොති ථිරපරක්කමො භූතපරක්කමො. පසය්හ මාරන්ති මාරං පසහිත්වා. අභිභුය්‍ය අන්තකන්ති ඉදං තස්සෙව වෙවචනං. යො ච ඵුසී ජාතික්ඛයං පධානවාති යො ඣායී පධානවා මාරං අභිභවිත්වා ජාතික්ඛයං අරහත්තං ඵුසි. සො තාදිසොති සො තථාවිධො තථාසණ්ඨිතො. ලොකවිදූති තයො ලොකෙ විදිතෙ පාකටෙ කත්වා ඨිතො. සුමෙධොති සුපඤ්ඤො. සබ්බෙසු ධම්මෙසු අතම්මයො මුනීති සබ්බෙ තෙභූමකධම්මෙ තණ්හාසඞ්ඛාතාය තම්මයතාය අභාවෙන අතම්මයො ඛීණාසවමුනි කදාචි කත්ථචි න හීයති න පරිහීයතීති වුත්තං හොතීති.

บทว่า ปกุพฺพโต ความว่า ของผู้กระทำอยู่. บทว่า อตฺตา เต ปุริส ชานาติ, สจฺจํ วา ยทิ วา มุสา ความว่า ท่านกระทำกรรมใด กรรมนั้นจะเป็นจริงตามสภาวะหรือไม่เป็นจริงตามสภาวะก็ตาม ตนของท่านนั่นแหละย่อมรู้ก่อน. และพึงทราบด้วยเหตุนี้ว่า “ที่ลับชื่อว่าที่ลับสำหรับผู้ทำบาปกรรมในโลกไม่มี”. บทว่า กลฺยาณํ ความว่า งาม. บทว่า อติมญฺญสิ ความว่า ท่านก้าวล่วงแล้วย่อมสำคัญ (ดูหมิ่น). บทว่า อตฺตานํ ปริคูหสิ ความว่า ท่านพยายามว่า เราจะซ่อนกรรมนั้นโดยประการที่แม้ตนของเราก็ไม่รู้. บทว่า อตฺตาธิปเตยฺยโก ความว่า ผู้มีตนเป็นใหญ่. บทว่า โลกาธิโป ความว่า ผู้มีโลกเป็นใหญ่. บทว่า นิปโก ความว่า ผู้มีปัญญา. บทว่า ฌายี ความว่า ผู้เผา (กิเลส). บทว่า ธมฺมาธิโป ความว่า ผู้มีธรรมเป็นใหญ่. บทว่า สจฺจปรักกโม ความว่า ผู้มีความเพียรแท้จริง. บทว่า ปสยฺห มารํ ความว่า ข่มมารแล้ว. บทว่า อภิภุยฺย อนฺตกํ นี้เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า โย จ ผุสี ชาติกฺขยํ ปธานวา ความว่า ผู้ใดเป็นผู้เพ่ง มีความเพียร ครอบงำมารแล้ว ได้บรรลุอรหัตตผลอันเป็นที่สิ้นแห่งชาติ. บทว่า โส ตาทิโส ความว่า ผู้นั้นเป็นเช่นนั้น ตั้งอยู่โดยอาการเช่นนั้น. บทว่า โลกวิทู ความว่า กระทำโลกทั้งสามให้ปรากฏแจ้งแล้วดำรงอยู่. บทว่า สุเมโธ ความว่า ผู้มีปัญญาดี. บทว่า สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อตมฺมโย มุนิ ความว่า พระขีณาสพมุนีผู้ไม่สำเร็จด้วยตัณหา เพราะไม่มีความเป็นผู้สำเร็จด้วยตัณหาที่เรียกว่าตัมมยตาในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวง ย่อมไม่เสื่อม ไม่เสื่อมรอบในกาลไหนๆ ในที่ไหนๆ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้.

දෙවදූතවග්ගො චතුත්ථො.

เทวทูตวรรคที่ ๔

5. චූළවග්ගො

๕. จูฬวรรค

1. සම්මුඛීභාවසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสัมมุขีภาวสูตร

41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සම්මුඛීභාවාති සම්මුඛීභාවෙන, විජ්ජමානතායාති අත්ථො. පසවතීති පටිලභති. සද්ධාය සම්මුඛීභාවාති යදි හි සද්ධා න භවෙය්‍ය, දෙය්‍යධම්මො න භවෙය්‍ය, දක්ඛිණෙය්‍යසඞ්ඛාතා පටිග්ගාහකපුග්ගලා න භවෙය්‍යුං, කථං පුඤ්ඤකම්මං කරෙය්‍ය. තෙසං පන සම්මුඛීභාවෙන සක්කා කාතුන්ති තස්මා ‘‘සද්ධාය සම්මුඛීභාවා’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච ද්වෙ [Pg.132] ධම්මා සුලභා දෙය්‍යධම්මා චෙව දක්ඛිණෙය්‍යා ච, සද්ධා පන දුල්ලභා. පුථුජ්ජනස්ස හි සද්ධා අථාවරා පදවාරෙන නානා හොති, තෙනෙව මහාමොග්ගල්ලානසදිසොපි අග්ගසාවකො පාටිභොගො භවිතුං අසක්කොන්තො ආහ – ‘‘ද්වින්නං ඛො තෙ අහං, ආවුසො, ධම්මානං පාටිභොගො භොගානඤ්ච ජීවිතස්ස ච, සද්ධාය පන ත්වංයෙව පාටිභොගො’’ති (උදා. 18).

๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า สมฺมุขีภาวา ความว่า เพราะความมีอยู่พร้อมหน้า, อธิบายว่า เพราะความมีอยู่. บทว่า ปสวติ ความว่า ย่อมได้. บทว่า สทฺธาย สมฺมุขีภาวา ความว่า หากว่าศรัทธาไม่มี, ไทยธรรมไม่มี, บุคคลผู้เป็นปฏิคาหกชื่อว่าทักขิไณยบุคคลไม่มี, จะพึงทำบุญกรรมได้อย่างไร. แต่เพราะความมีอยู่พร้อมหน้าของธรรมเหล่านั้น จึงสามารถกระทำได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สทฺธาย สมฺมุขีภาวา”. และในธรรมเหล่านั้น ธรรม ๒ อย่างคือ ไทยธรรมและทักขิไณยบุคคลหาได้ง่าย, แต่ศรัทธาหาได้ยาก. จริงอยู่ ศรัทธาของปุถุชนไม่มั่นคง ย่อมแตกต่างกันไปในแต่ละย่างก้าว, เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ แม้พระอัครสาวกเช่นพระมหาโมคคัลลานะ เมื่อไม่สามารถจะเป็นผู้รับประกันได้ จึงกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส เราเป็นผู้รับประกันธรรม ๒ อย่างของท่าน คือ โภคะและชีวิต, แต่ท่านเท่านั้นจงเป็นผู้รับประกันศรัทธา”.

2. තිඨානසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาติฐานสูตร

42. දුතියෙ විගතමලමච්ඡෙරෙනාති විගතමච්ඡරියමලෙන. මුත්තචාගොති විස්සට්ඨචාගො. පයතපාණීති ධොතහත්ථො. අස්සද්ධො හි සතක්ඛත්තුං හත්ථෙ ධොවිත්වාපි මලිනහත්ථොව හොති, සද්ධො පන දානාභිරතත්තා මලිනහත්ථොපි ධොතහත්ථොව. වොස්සග්ගරතොති වොස්සග්ගසඞ්ඛාතෙ දානෙ රතො. යාචයොගොති යාචිතුං යුත්තො, යාචකෙහි වා යොගො අස්සාතිපි යාචයොගො. දානසංවිභාගරතොති දානං දදන්තො සංවිභාගඤ්ච කරොන්තො දානසංවිභාගරතො නාම හොති.

๔๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า วิคตมลมจฺเฉเรน ความว่า ผู้มีมลทินคือความตระหนี่ไปปราศแล้ว. บทว่า มุตฺตจาโค ความว่า ผู้มีการบริจาคอันสละแล้ว. บทว่า ปยตปาณิ ความว่า ผู้มีมืออันล้างแล้ว. จริงอยู่ ผู้ไม่มีศรัทธา แม้ล้างมือร้อยครั้ง ก็ยังชื่อว่ามีมือเปื้อนอยู่, ส่วนผู้มีศรัทธา เพราะยินดีในการให้ แม้มีมือเปื้อน ก็ชื่อว่ามีมืออันล้างแล้วนั่นเทียว. บทว่า โวสฺสคฺครโต ความว่า ยินดีในทานที่เรียกว่าการสละ. บทว่า ยาจโยโค ความว่า สมควรเพื่อจะขอ, หรือว่า การเกี่ยวข้องกับยาจกของเขามีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ยาจโยคะ. บทว่า ทานสํวิภาครโต ความว่า ผู้ให้ทานและกระทำการแบ่งปัน ชื่อว่ายินดีในการให้และการแบ่งปัน.

දස්සනකාමො සීලවතන්ති දසපි යොජනානි වීසම්පි තිංසම්පි යොජනසතම්පි ගන්ත්වා සීලසම්පන්නෙ දට්ඨුකාමො හොති පාටලිපුත්තකබ්‍රාහ්මණො විය සද්ධාතිස්සමහාරාජා විය ච. පාටලිපුත්තස්ස කිර නගරද්වාරෙ සාලාය නිසින්නා ද්වෙ බ්‍රාහ්මණා කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසිමහානාගත්ථෙරස්ස ගුණකථං සුත්වා ‘‘අම්හෙහි තං භික්ඛුං දට්ඨුං වට්ටතී’’ති ද්වෙපි ජනා නික්ඛමිංසු. එකො අන්තරාමග්ගෙ කාලමකාසි. එකො සමුද්දතීරං පත්වා නාවාය මහාතිත්ථපට්ටනෙ ඔරුය්හ අනුරාධපුරං ආගන්ත්වා ‘‘කාළවල්ලිමණ්ඩපො කුහි’’න්ති පුච්ඡි. රොහණජනපදෙති. සො අනුපුබ්බෙන ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පත්වා චූළනගරගාමෙ ධුරඝරෙ නිවාසං ගහෙත්වා ථෙරස්ස ආහාරං සම්පාදෙත්වා පාතොව වුට්ඨාය ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා ජනපරියන්තෙ ඨිතො ථෙරං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා සකිං තත්ථෙව ඨිතො වන්දිත්වා පුන උපසඞ්කමිත්වා ගොප්ඵකෙසු දළ්හං ගහෙත්වා වන්දන්තො ‘‘උච්චා, භන්තෙ, තුම්හෙ’’ති ආහ. ථෙරො ච නාතිඋච්චො නාතිරස්සො පමාණයුත්තොව, තෙන නං පුන ආහ – ‘‘නාතිඋච්චා තුම්හෙ, තුම්හාකං [Pg.133] පන ගුණා මෙචකවණ්ණස්ස සමුද්දස්ස මත්ථකෙන ගන්ත්වා සකලජම්බුදීපතලං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගතා, අහම්පි පාටලිපුත්තනගරද්වාරෙ නිසින්නො තුම්හාකං ගුණකථං අස්සොසි’’න්ති. සො ථෙරස්ස භික්ඛාහාරං දත්වා අත්තනො තිචීවරං පටියාදෙත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තස්සොවාදෙ පතිට්ඨාය කතිපාහෙනෙව අරහත්තං පාපුණි.

คำว่า ผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้มีศีล คือ เป็นผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้สมบูรณ์ด้วยศีล โดยเดินทางไปแม้สิบโยชน์ แม้ยี่สิบโยชน์ แม้สามสิบโยชน์ แม้ร้อยโยชน์ เหมือนพราหมณ์ชาวเมืองปาฏลีบุตร และเหมือนพระเจ้าสัทธาติสสมหาราช ได้ยินว่า พราหมณ์สองคนนั่งอยู่ที่ศาลา ณ ประตูเมืองปาฏลีบุตร ได้ฟังกถาพรรณนาคุณของพระมหานาคเถระผู้อยู่ในกาฬวัลลิมณฑปแล้ว คิดว่า “พวกเราควรจะไปพบภิกษุรูปนั้น” ดังนี้แล้ว คนทั้งสองจึงได้ออกเดินทางไป คนหนึ่งได้เสียชีวิตในระหว่างทาง อีกคนหนึ่งเดินทางถึงฝั่งสมุทรแล้วลงเรือที่ท่าเรือชื่อมหาติตถะ มาถึงเมืองอนุราธปุระแล้วได้ถามว่า “กาฬวัลลิมณฑปอยู่ที่ไหน?” (คนทั้งหลายตอบว่า) “อยู่ในโรหณชนบท” พราหมณ์นั้นจึงเดินทางไปโดยลำดับจนถึงที่อยู่ของพระเถระ ได้เข้าพักอาศัยในเรือนหลังแรกของหมู่บ้านจูฬนครคาม จัดแจงอาหารสำหรับพระเถระแล้ว ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ถามถึงที่อยู่ของพระเถระแล้วก็ไป ยืนอยู่ที่ชายเขตหมู่บ้าน เห็นพระเถระกำลังเดินมาแต่ไกล จึงยืนอยู่ที่ตรงนั้นไหว้ครั้งหนึ่ง แล้วเข้าไปใกล้อีก จับที่ข้อเท้าทั้งสองของท่านอย่างมั่นคงแล้วไหว้อยู่ กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านสูงส่งนัก” ส่วนพระเถระนั้นมิได้สูงเกินไป มิได้เตี้ยเกินไป มีรูปร่างสมส่วนทีเดียว เพราะเหตุนั้น พราหมณ์จึงกล่าวกับท่านอีกว่า “ท่านไม่ได้สูง (โดยรูปร่าง) แต่คุณธรรมของท่านแผ่ขจรไปเหนือพื้นผิวของมหาสมุทรสีเขียวเข้ม ครอบคลุมไปทั่วพื้นชมพูทวีป แม้ข้าพเจ้านั่งอยู่ที่ประตูเมืองปาฏลีบุตรก็ได้ฟังกถาพรรณนาคุณของท่าน” พราหมณ์นั้นถวายภิกขาหารแก่พระเถระแล้ว จัดเตรียมไตรจีวรของตน บวชในสำนักของพระเถระ ตั้งอยู่ในโอวาทของท่าน เพียงไม่กี่วันก็ได้บรรลุพระอรหัตผล

සද්ධාතිස්සමහාරාජාපි, ‘‘භන්තෙ, මය්හං වන්දිතබ්බයුත්තකං එකං අය්‍යං ආචික්ඛථා’’ති පුච්ඡි. භික්ඛූ ‘‘මඞ්ගලවාසී කුට්ටතිස්සත්ථෙරො’’ති ආහංසු. රාජා මහාපරිවාරෙන පඤ්චයොජනමග්ගං අගමාසි. ථෙරො ‘‘කිං සද්දො එසො, ආවුසො’’ති භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි. ‘‘රාජා, භන්තෙ, තුම්හාකං දස්සනත්ථාය ආගතො’’ති. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘කිං මය්හං මහල්ලකකාලෙ රාජගෙහෙ කම්ම’’න්ති දිවාට්ඨානෙ මඤ්චෙ නිපජ්ජිත්වා භූමියං ලෙඛං ලිඛන්තො අච්ඡි. රාජා ‘‘කහං ථෙරො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘දිවාට්ඨානෙ’’ති සුත්වා තත්ථ ගච්ඡන්තො ථෙරං භූමියං ලෙඛං ලිඛන්තං දිස්වා ‘‘ඛීණාසවස්ස නාම හත්ථකුක්කුච්චං නත්ථි, නායං ඛීණාසවො’’ති අවන්දිත්වාව නිවත්ති. භික්ඛුසඞ්ඝො ථෙරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, එවංවිධස්ස සද්ධස්ස පසන්නස්ස රඤ්ඤො කස්මා විප්පටිසාරං කරිත්ථා’’ති. ‘‘ආවුසො, රඤ්ඤො පසාදරක්ඛනං න තුම්හාකං භාරො, මහල්ලකත්ථෙරස්ස භාරො’’ති වත්වා අපරභාගෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං ආහ – ‘‘මය්හං කූටාගාරම්හි අඤ්ඤම්පි පල්ලඞ්කං අත්ථරථා’’ති. තස්මිං අත්ථතෙ ථෙරො – ‘‘ඉදං කූටාගාරං අන්තරෙ අප්පතිට්ඨහිත්වා රඤ්ඤා දිට්ඨකාලෙයෙව භූමියං පතිට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා පරිනිබ්බායි. කූටාගාරං පඤ්චයොජනමග්ගං ආකාසෙන අගමාසි. පඤ්චයොජනමග්ගෙ ධජං ධාරෙතුං සමත්ථා රුක්ඛා ධජපග්ගහිතාව අහෙසුං. ගච්ඡාපි ගුම්බාපි සබ්බෙ කූටාගාරාභිමුඛා හුත්වා අට්ඨංසු.

แม้พระเจ้าสัทธาติสสมหาราชก็ตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงบอกนามพระคุณเจ้าสักรูปหนึ่งที่ข้าพเจ้าควรไหว้” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “พระกุฏฏติสสเถระ ผู้อยู่ในมังคลวิหาร พระเจ้าข้า” พระราชาพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมากได้เสด็จไปเป็นระยะทางห้าโยชน์ พระเถระได้ถามภิกษุสงฆ์ว่า “ดูก่อนอาวุโส นั่นเสียงอะไร” (ภิกษุสงฆ์กราบเรียนว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระราชาเสด็จมาเพื่อจะเฝ้าท่าน” พระเถระคิดว่า “จะมีกิจอะไรของเราในราชสำนักในวัยชรานี้เล่า” ดังนี้แล้ว จึงนอนลงบนเตียงในที่พักกลางวัน พลางขีดเขียนอักษรบนพื้นดินอยู่ พระราชาตรัสถามว่า “พระเถระอยู่ที่ไหน” ครั้นทรงสดับว่า “อยู่ที่พักกลางวัน” จึงเสด็จไปยังที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นพระเถระกำลังขีดเขียนอักษรบนพื้นดิน จึงทรงดำริว่า “อันว่าความคะนองมือย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ ท่านผู้นี้คงไม่ใช่พระขีณาสพ” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จกลับโดยมิได้ถวายบังคม ภิกษุสงฆ์ได้กราบเรียนพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรท่านจึงได้กระทำให้พระราชาผู้มีศรัทธาเลื่อมใสเช่นนี้ต้องเดือดร้อนพระทัย” (พระเถระตอบว่า) “ดูก่อนอาวุโส การรักษาความเลื่อมใสของพระราชาไม่ใช่ภาระของพวกท่าน แต่เป็นภาระของพระเถระผู้เฒ่า” ดังนี้แล้ว ในกาลต่อมา เมื่อจะปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ได้กล่าวกับภิกษุสงฆ์ว่า “ขอท่านทั้งหลายจงปูลาดบัลลังก์อีกหลังหนึ่งในเรือนยอดของเราเถิด” ครั้นบัลลังก์นั้นถูกปูลาดแล้ว พระเถระได้อธิษฐานว่า “ขอเรือนยอดนี้อย่าได้หยุดตั้งอยู่ในระหว่างทางเลย แต่จงตั้งอยู่บนพื้นดินในขณะที่พระราชาทอดพระเนตรเห็นนั่นเทียว” ดังนี้แล้ว ก็ปรินิพพาน เรือนยอดนั้นได้ลอยไปในอากาศเป็นระยะทางห้าโยชน์ บรรดาต้นไม้ในระยะทางห้าโยชน์ที่สามารถจะประดับธงได้ ก็ได้ประดับธงไว้พร้อมเพรียงกัน แม้ต้นไม้และพุ่มไม้ทั้งปวงต่างก็หันหน้าเข้าหาเรือนยอดนั้น

රඤ්ඤොපි පණ්ණං පහිණිංසු ‘‘ථෙරො පරිනිබ්බුතො, කූටාගාරං ආකාසෙන ආගච්ඡතී’’ති. රාජා න සද්දහි. කූටාගාරං ආකාසෙන ගන්ත්වා ථූපාරාමං පදක්ඛිණං කත්වා සිලාචෙතියට්ඨානං අගමාසි. චෙතියං සහ වත්ථුනා උප්පතිත්වා කූටාගාරමත්ථකෙ අට්ඨාසි, සාධුකාරසහස්සානි පවත්තිංසු. තස්මිං ඛණෙ මහාබ්‍යග්ඝත්ථෙරො නාම ලොහපාසාදෙ සත්තමකූටාගාරෙ නිසින්නො භික්ඛූනං විනයකම්මං කරොන්තො තං සද්දං සුත්වා ‘‘කිං සද්දො [Pg.134] එසො’’ති පටිපුච්ඡි. භන්තෙ, මඞ්ගලවාසී කුට්ටතිස්සත්ථෙරො පරිනිබ්බුතො, කූටාගාරං පඤ්චයොජනමග්ගං ආකාසෙන ආගතං, තත්ථ සො සාධුකාරසද්දොති. ආවුසො, පුඤ්ඤවන්තෙ නිස්සාය සක්කාරං ලභිස්සාමාති අන්තෙවාසිකෙ ඛමාපෙත්වා ආකාසෙනෙව ආගන්ත්වා තං කූටාගාරං පවිසිත්වා දුතියමඤ්චෙ නිසීදිත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. රාජා ගන්ධපුප්ඵචුණ්ණානි ආදාය ගන්ත්වා ආකාසෙ ඨිතං කූටාගාරං දිස්වා කූටාගාරං පූජෙසි. තස්මිං ඛණෙ කූටාගාරං ඔතරිත්වා පථවියං පතිට්ඨිතං. රාජා මහාසක්කාරෙන සරීරකිච්චං කාරෙත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං අකාසි. එවරූපා සීලවන්තානං දස්සනකාමා නාම හොන්ති.

(ราชบุรุษ) ได้ส่งสาส์นไปกราบทูลพระราชาว่า “พระเถระปรินิพพานแล้ว เรือนยอดกำลังลอยมาทางอากาศ” แต่พระราชาไม่ทรงเชื่อ เรือนยอดนั้นลอยไปในอากาศ กระทำประทักษิณถูปารามแล้ว ได้ลอยไปยังสถานที่ตั้งของสิลาเจดีย์ พระเจดีย์พร้อมทั้งพื้นที่ตั้งได้ลอยขึ้นไปประดิษฐานอยู่บนยอดของเรือนยอดนั้น เสียงสาธุการนับพันได้บังเกิดขึ้น ในขณะนั้น พระเถระนามว่ามหาพยัคฆะ นั่งกระทำวินัยกรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่ในเรือนยอดชั้นที่เจ็ดของโลหะปราสาท ได้ยินเสียงนั้นจึงถามกลับไปว่า “นั่นเสียงอะไร” (ภิกษุทั้งหลายกราบเรียนว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระกุฏฏติสสเถระผู้อยู่ในมังคลวิหารปรินิพพานแล้ว เรือนยอดได้ลอยมาทางอากาศเป็นระยะทางห้าโยชน์ นั่นคือเสียงสาธุการในที่นั้น” (พระเถระกล่าวว่า) “ดูก่อนอาวุโส อาศัยท่านผู้มีบุญ เราทั้งหลายจักได้สักการะ” ดังนี้แล้ว ให้อันเตวาสิกทั้งหลายอดโทษแล้ว ก็เหาะมาทางอากาศ เข้าไปในเรือนยอดนั้น นั่งลงบนเตียงหลังที่สอง แล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ พระราชาทรงถือเครื่องหอม ดอกไม้ และของหอมนานาชนิดเสด็จไป ทอดพระเนตรเห็นเรือนยอดตั้งอยู่ในอากาศ จึงทรงบูชาเรือนยอดนั้น ในขณะนั้นเอง เรือนยอดก็ได้ลอยลงมาประดิษฐานบนพื้นดิน พระราชาโปรดให้กระทำสรีรกิจด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วทรงอัญเชิญพระธาตุโปรดให้สร้างพระเจดีย์ขึ้น บุคคลเช่นนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้มีศีล

සද්ධම්මං සොතුමිච්ඡතීති තථාගතප්පවෙදිතං සද්ධම්මං සොතුකාමො හොති පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරාදයො විය. ගඞ්ගාවනවාලිඅඞ්ගණම්හි කිර තිංස භික්ඛූ වස්සං උපගතා අන්වද්ධමාසං උපොසථදිවසෙ චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමමහාඅරියවංසඤ්ච (අ. නි. 4.28) කථෙන්ති. එකො පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරො පච්ඡාභාගෙන ආගන්ත්වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදි. අථ නං එකො ගොනසො ජඞ්ඝපිණ්ඩිමංසං සණ්ඩාසෙන ගණ්හන්තො විය ඩංසි. ථෙරො ඔලොකෙන්තො ගොනසං දිස්වා ‘‘අජ්ජ ධම්මස්සවනන්තරායං න කරිස්සාමී’’ති ගොනසං ගහෙත්වා ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ථවිකාමුඛං බන්ධිත්වා අවිදූරෙ ඨානෙ ඨපෙත්වා ධම්මං සුණන්තොව නිසීදි. අරුණුග්ගමනඤ්ච විසං වික්ඛම්භෙත්වා ථෙරස්ස තිණ්ණං ඵලානං පාපුණනඤ්ච විසස්ස දට්ඨට්ඨානෙනෙව ඔතරිත්වා පථවිපවිසනඤ්ච ධම්මකථිකත්ථෙරස්ස ධම්මකථානිට්ඨාපනඤ්ච එකක්ඛණෙයෙව අහොසි. තතො ථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො එකො මෙ චොරො ගහිතො’’ති ථවිකං මුඤ්චිත්වා ගොනසං විස්සජ්ජෙසි. භික්ඛූ දිස්වා ‘‘කාය වෙලාය දට්ඨත්ථ, භන්තෙ’’ති පුච්ඡිංසු. හිය්‍යො සායන්හසමයෙ, ආවුසොති. කස්මා, භන්තෙ, එවං භාරියං කම්මං කරිත්ථාති. ආවුසො, සචාහං දීඝජාතිකෙන දට්ඨොති වදෙය්‍යං, නයිමං එත්තකං ආනිසංසං ලභෙය්‍යන්ති. ඉදං තාව පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරස්ස වත්ථු.

บทว่า สทฺธมฺมํ โสตุมิจฺฉติ ความว่า เป็นผู้ใคร่จะฟังพระสัทธรรมที่พระตถาคตประกาศแล้ว เหมือนอย่างพระปิณฑปาติกเถระเป็นต้น ได้ยินว่า ที่ลานทรายแม่น้ำคงคา ภิกษุ ๓๐ รูปเข้าจำพรรษา ทุกกึ่งเดือนในวันอุโบสถ ย่อมกล่าวถึงมหาอริยวงศ์ คือความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนา พระปิณฑปาติกเถระรูปหนึ่งมาทีหลัง นั่งอยู่ในที่กำบัง ครั้งนั้น งูเห่าตัวหนึ่งกัดท่านที่เนื้อน่อง เหมือนกับคีบด้วยคีม พระเถระมองดู เห็นงูเห่าแล้วคิดว่า "วันนี้ เราจักไม่ทำอันตรายแก่การฟังธรรม" จึงจับงูเห่าใส่ในถลก ปิดปากถลก วางไว้ในที่ไม่ไกล แล้วนั่งฟังธรรมอยู่ทีเดียว การที่อรุณขึ้น, การที่พระเถระข่มพิษไว้แล้วบรรลุผล ๓, การที่พิษซึมลงทางแผลที่ถูกกัดเข้าสู่แผ่นดิน, และการที่พระธรรมกถึกแสดงธรรมจบ ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง ต่อจากนั้น พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส เราจับโจรได้ตัวหนึ่ง" แล้วแก้ถลกปล่อยงูเห่าไป ภิกษุทั้งหลายเห็นแล้วจึงทูลถามว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านถูกกัดเวลาไหน" (ท่านตอบว่า) "อาวุโส เมื่อวานตอนเย็น" (ภิกษุทั้งหลายถามว่า) "ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร ท่านจึงทำกรรมที่หนักเช่นนี้" (ท่านตอบว่า) "อาวุโส ถ้าเราพึงกล่าวว่า เราถูกสัตว์เลื้อยคลานกัด เราก็จะไม่พึงได้อานิสงส์มากมายถึงเพียงนี้" นี้เป็นเรื่องของพระปิณฑปาติกเถระก่อน

දීඝවාපියම්පි ‘‘මහාජාතකභාණකත්ථෙරො ගාථාසහස්සං මහාවෙස්සන්තරං කථෙස්සතී’’ති තිස්සමහාගාමෙ තිස්සමහාවිහාරවාසී එකො [Pg.135] දහරො සුත්වා තතො නික්ඛමිත්වා එකාහෙනෙව නවයොජනමග්ගං ආගතො. තස්මිංයෙව ඛණෙ ථෙරො ධම්මකථං ආරභි. දහරො දූරමග්ගාගමනෙන සඤ්ජාතකායදරථත්තා පට්ඨානගාථාය සද්ධිං අවසානගාථංයෙව වවත්ථපෙසි. තතො ථෙරස්ස ‘‘ඉදමවොචා’’ති වත්වා උට්ඨාය ගමනකාලෙ ‘‘මය්හං ආගමනකම්මං මොඝං ජාත’’න්ති රොදමානො අට්ඨාසි. එකො මනුස්සො තං කථං සුත්වා ගන්ත්වා ථෙරස්ස ආරොචෙසි, ‘‘භන්තෙ, ‘තුම්හාකං ධම්මකථං සොස්සාමී’ති එකො දහරභික්ඛු තිස්සමහාවිහාරා ආගතො, සො ‘කායදරථභාවෙන මෙ ආගමනං මොඝං ජාත’න්ති රොදමානො ඨිතො’’ති. ගච්ඡථ සඤ්ඤාපෙථ නං ‘‘පුන ස්වෙ කථෙස්සාමා’’ති. සො පුනදිවසෙ ථෙරස්ස ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලං පාපුණි.

แม้ในทีฆวาปี ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งผู้อยู่ในติสสมหาวิหาร ในหมู่บ้านติสสมหาคาม ได้ฟังข่าวว่า "พระมหาชาตกภาณกเถระจักแสดงมหาเวสสันดรชาดกซึ่งมีพันคาถา" จึงออกจากที่นั้นแล้วเดินทาง ๙ โยชน์มาถึงในวันเดียว ในขณะนั้นเอง พระเถระได้เริ่มแสดงธรรม ภิกษุหนุ่มนั้นเพราะความเมื่อยล้าในกายที่เกิดขึ้นจากการเดินทางไกล จึงกำหนดจำได้แต่คาถาเริ่มต้นกับคาถาสุดท้ายเท่านั้น ต่อจากนั้น เมื่อพระเถระกล่าวว่า "อิทมโวจ" แล้วลุกขึ้นจะไป (ภิกษุหนุ่ม) ได้ยืนร้องไห้ (คิด) ว่า "การเดินทางมาของเราเปล่าประโยชน์เสียแล้ว" มนุษย์คนหนึ่งได้ยินคำนั้นแล้ว ไปกราบเรียนพระเถระว่า "ท่านผู้เจริญ ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งมาจากติสสมหาวิหารด้วยคิดว่า 'จักฟังธรรมของท่าน' เธอผู้นั้นยืนร้องไห้อยู่ด้วยคิดว่า 'เพราะความเมื่อยล้าในกาย การมาของเราจึงเปล่าประโยชน์เสียแล้ว'" (พระเถระกล่าวว่า) "พวกท่านจงไปบอกเธอให้รู้ว่า 'พรุ่งนี้เราจักแสดงอีก'" ในวันรุ่งขึ้น เธอได้ฟังธรรมของพระเถระแล้ว ได้บรรลุโสดาปัตติผล

අපරාපි උල්ලකොලිකණ්ණිවාසිකා එකා ඉත්ථී පුත්තකං පායමානා ‘‘දීඝභාණකමහාඅභයත්ථෙරො නාම අරියවංසපටිපදං කථෙතී’’ති සුත්වා පඤ්චයොජනමග්ගං ගන්ත්වා දිවාකථිකත්ථෙරස්ස නිසින්නකාලෙයෙව විහාරං පවිසිත්වා භූමියං පුත්තං නිපජ්ජාපෙත්වා දිවාකථිකත්ථෙරස්ස ඨිතකාව ධම්මං අස්සොසි. සරභාණකෙ ථෙරෙ උට්ඨිතෙ දීඝභාණකමහාඅභයත්ථෙරො චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමමහාඅරියවංසං ආරභි. සා ඨිතකාව පග්ගණ්හාති. ථෙරො තයො එව පච්චයෙ කථෙත්වා උට්ඨානාකාරං අකාසි. සා උපාසිකා ආහ – ‘‘අය්‍යො, ‘අරියවංසං කථෙස්සාමී’ති සිනිද්ධභොජනං භුඤ්ජිත්වා මධුරපානකං පිවිත්වා යට්ඨිමධුකතෙලාදීහි භෙසජ්ජං කත්වා කථෙතුං යුත්තට්ඨානෙයෙව උට්ඨහතී’’ති. ථෙරො ‘‘සාධු, භගිනී’’ති වත්වා උපරි භාවනාරාමං පට්ඨපෙසි. අරුණුග්ගමනඤ්ච ථෙරස්ස ‘‘ඉදමවොචා’’ති වචනඤ්ච උපාසිකාය සොතාපත්තිඵලුප්පත්ති ච එකක්ඛණෙයෙව අහොසි.

หญิงอีกคนหนึ่ง ผู้อยู่ในอุฬลโกลิกัณณิ กำลังให้บุตรน้อยดื่มนม ได้ฟังว่า "พระทีฆภาณกมหาอภัยเถระแสดงอริยวังสปฏิปทา" จึงเดินทางไป ๕ โยชน์ เข้าไปในวิหารในเวลาที่พระเถระผู้แสดงธรรมในเวลากลางวันนั่งอยู่พอดี ให้นอนบุตรบนพื้น แล้วยืนฟังธรรมของพระเถระผู้แสดงธรรมในเวลากลางวัน เมื่อพระสรภาณกเถระลุกขึ้นแล้ว พระทีฆภาณกมหาอภัยเถระได้เริ่มแสดงมหาอริยวงศ์ คือความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนา นางยืนเรียนเอา (ธรรม) อยู่ทีเดียว พระเถระแสดงปัจจัยเพียง ๓ อย่างแล้ว ทำอาการจะลุกขึ้น อุบาสิกานั้นกล่าวว่า "พระคุณเจ้าลุกขึ้นในที่อันควรจะแสดงธรรม โดยฉันภัตตาหารอันประณีต ดื่มน้ำปานะอันมีรสหวาน และทำเภสัชด้วยชะเอมเทศและน้ำมันเป็นต้น ด้วยคิดว่า 'จักแสดงอริยวงศ์'" พระเถระกล่าวว่า "ดีแล้ว น้องหญิง" แล้วได้ตั้งต้น (แสดง) ภาวนารามะต่อไป การที่อรุณขึ้น, คำว่า "อิทมโวจ" ของพระเถระ, และการเกิดโสดาปัตติผลของอุบาสิกา ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง

අපරාපි කළම්පරවාසිකා ඉත්ථී අඞ්කෙන පුත්තං ආදාය ‘‘ධම්මං සොස්සාමී’’ති චිත්තලපබ්බතං ගන්ත්වා එකං රුක්ඛං නිස්සාය දාරකං නිපජ්ජාපෙත්වා සයං ඨිතකාව ධම්මං සුණාති. රත්තිභාගසමනන්තරෙ එකො දීඝජාතිකො තස්සා [Pg.136] පස්සන්තියායෙව සමීපෙ නිපන්නදාරකං චතූහි දාඨාහි ඩංසිත්වා අගමාසි. සා චින්තෙසි – ‘‘සචාහං ‘පුත්තො මෙ සප්පෙන දට්ඨො’ති වක්ඛාමි, ධම්මස්ස අන්තරායො භවිස්සති. අනෙකක්ඛත්තුං ඛො පන මෙ අයං සංසාරවට්ටෙ වට්ටන්තියා පුත්තො අහොසි, ධම්මමෙව චරිස්සාමී’’ති තියාමරත්තිං ඨිතකාව ධම්මං පග්ගණ්හිත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අරුණෙ උග්ගතෙ සච්චකිරියාය පුත්තස්ස විසං නිම්මථෙත්වා පුත්තං ගහෙත්වා ගතා. එවරූපා පුග්ගලා ධම්මං සොතුකාමා නාම හොන්ති.

หญิงอีกคนหนึ่ง ผู้อยู่ในกลัมปร อุ้มบุตรไว้ที่สะเอว ไปยังจิตตลบรรพตด้วยคิดว่า "จักฟังธรรม" อาศัยต้นไม้ต้นหนึ่ง ให้เด็กนอนลง ตนเองยืนฟังธรรมอยู่ทีเดียว ในลำดับแห่งส่วนราตรี สัตว์เลื้อยคลานตัวหนึ่งกัดเด็กที่นอนอยู่ใกล้ๆ ด้วยเขี้ยว ๔ ซี่ ต่อหน้านางที่กำลังมองดูอยู่ แล้วก็ไป นางคิดว่า "ถ้าเราจักบอกว่า 'บุตรของเราถูกงูกัด' อันตรายแก่ธรรมจักมี อนึ่ง เด็กคนนี้เคยเป็นบุตรของเราผู้เวียนว่ายอยู่ในสังสารวัฏนับครั้งไม่ถ้วน เราจักประพฤติธรรมนั่นเทียว" (คิดดังนี้แล้ว) ยืนเรียนเอาธรรมตลอด ๓ ยามแห่งราตรี ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ได้ถอนพิษของบุตรด้วยสัจจกิริยา อุ้มบุตรไปแล้ว บุคคลเช่นนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่จะฟังธรรม

3. අත්ථවසසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอัตถวสสูตร

43. තතියෙ තයො, භික්ඛවෙ, අත්ථවසෙ සම්පස්සමානෙනාති තයො අත්ථෙ තීණි කාරණානි පස්සන්තෙන. අලමෙවාති යුත්තමෙව. යො ධම්මං දෙසෙතීති යො පුග්ගලො චතුසච්චධම්මං පකාසෙති. අත්ථප්පටිසංවෙදීති අට්ඨකථං ඤාණෙන පටිසංවෙදී. ධම්මප්පටිසංවෙදීති පාළිධම්මං පටිසංවෙදී.

๔๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ตโย ภิกฺขเว อตฺถวเส สมฺปสฺสมาเนน ความว่า ผู้เห็นอยู่ซึ่งเหตุ ๓ ประการ บทว่า อลเมว ความว่า สมควรทีเดียว บทว่า โย ธมฺมํ เทเสติ ความว่า บุคคลใด ย่อมประกาศจตุสัจจธรรม บทว่า อตฺถปฺปฏิสํเวที ความว่า ย่อมรู้แจ้งอรรถกถาด้วยญาณ บทว่า ธมฺมปฺปฏิสํเวที ความว่า ย่อมรู้แจ้งบาลีธรรม

4. කථාපවත්තිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถากถาปวัตติสูตร

44. චතුත්ථෙ ඨානෙහීති කාරණෙහි. පවත්තිනීති අප්පටිහතා නිය්‍යානිකා.

๔๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ฐาเนหิ ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งหลาย บทว่า ปวตฺตินี ได้แก่ (กถา) ที่ไม่ติดขัด เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์

5. පණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาบัณฑิตสูตร

45. පඤ්චමෙ පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තානීති පණ්ඩිතෙහි පඤ්ඤත්තානි කථිතානි පසත්ථානි. සප්පුරිසපඤ්ඤත්තානීති සප්පුරිසෙහි මහාපුරිසෙහි පඤ්ඤත්තානි කථිතානි පසත්ථානි. අහිංසාති කරුණා චෙව කරුණාපුබ්බභාගො ච. සංයමොති සීලසංයමො. දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරො, උපොසථවසෙන වා අත්තදමනං, පුණ්ණොවාදෙ (ම. නි. 3.395 ආදයො; සං. නි. 4.88 ආදයො) දමොති වුත්තා ඛන්තිපි ආළවකෙ (සං. නි. 1.246; සු. නි. 183 ආදයො) වුත්තා පඤ්ඤාපි ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටතියෙව. මාතාපිතු උපට්ඨානන්ති මාතාපිතූනං රක්ඛනං ගොපනං පටිජග්ගනං. සන්තානන්ති අඤ්ඤත්ථ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඅරියසාවකා සන්තො නාම, ඉධ පන මාතාපිතුඋපට්ඨාකා අධිප්පෙතා. තස්මා උත්තමට්ඨෙන සන්තානං[Pg.137], සෙට්ඨචරියට්ඨෙන බ්‍රහ්මචාරීනං. ඉදං මාතාපිතුඋපට්ඨානං සබ්භි උපඤ්ඤාතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සතං එතානි ඨානානීති සන්තානං උත්තමපුරිසානං එතානි ඨානානි කාරණානි. අරියො දස්සනසම්පන්නොති ඉධ ඉමෙසංයෙව තිණ්ණං ඨානානං කාරණෙන අරියො චෙව දස්සනසම්පන්නො ච වෙදිතබ්බො, න බුද්ධාදයො න සොතාපන්නා. අථ වා සතං එතානි ඨානානීති මාතුපට්ඨානං පිතුපට්ඨානන්ති එතානි ඨානානි සන්තානං උත්තමපුරිසානං කාරණානීති එවං මාතාපිතුඋපට්ඨාකවසෙන ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථො වෙදිතබ්බො. මාතාපිතුඋපට්ඨාකොයෙව හි ඉධ ‘‘අරියො දස්සනසම්පන්නො’’ති වුත්තො. ස ලොකං භජතෙ සිවන්ති සො ඛෙමං දෙවලොකං ගච්ඡතීති.

๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปณฺฑิตปญฺญตฺตานิ ความว่า สิ่งที่บัณฑิตทั้งหลายบัญญัติไว้ กล่าวไว้ สรรเสริญไว้ บทว่า สปฺปุริสปญฺญตฺตานิ ความว่า สิ่งที่สัปบุรุษคือมหาบุรุษทั้งหลายบัญญัติไว้ กล่าวไว้ สรรเสริญไว้ บทว่า อหึสา ได้แก่ กรุณาและกรุณาอันเป็นบุพภาค บทว่า สํยโม ได้แก่ ศีลสังวร บทว่า ทโม ได้แก่ อินทรียสังวร หรือการฝึกตนโดยนัยแห่งอุโบสถ แม้ขันติที่ตรัสไว้ในปุณโณวาทสูตร (ม.นิกาย ๓.๓๙๕ เป็นต้น; สํ.นิกาย ๔.๘๘ เป็นต้น) ว่า ทมะ แม้ปัญญาที่ตรัสไว้ในอาฬวกสูตร (สํ.นิกาย ๑.๒๔๖; สุ.นิ. ๑๘๓ เป็นต้น) ก็ควรในสูตรนี้ทีเดียว บทว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ ความว่า การรักษา การคุ้มครอง การบำรุงเลี้ยงมารดาบิดาทั้งหลาย บทว่า สนฺตานํ ความว่า ในที่อื่น พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอริยสาวก ชื่อว่า สันตะ แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาผู้อุปัฏฐากมารดาบิดา เพราะฉะนั้น โดยอรรถว่าสูงสุด จึงเป็นของสัตบุรุษ โดยอรรถว่ามีจริยะอันประเสริฐ จึงเป็นของพรหมจารี พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า การอุปัฏฐากมารดาบิดานี้ สัตบุรุษทั้งหลายบัญญัติไว้ บทว่า สตํ เอตานิ ฐานานิ ความว่า ฐานะเหล่านี้เป็นของสัตบุรุษคืออุดมบุรุษ เป็นเหตุ บทว่า อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโน ความว่า ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นพระอริยะและเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ เพราะการกระทำฐานะ ๓ ประการเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่พระพุทธเจ้าเป็นต้น ไม่ใช่พระโสดาบัน อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สตํ เอตานิ ฐานานิ ความว่า ฐานะเหล่านี้คือการอุปัฏฐากมารดา การอุปัฏฐากบิดา เป็นเหตุของสัตบุรุษคืออุดมบุรุษ พึงทราบเนื้อความของคาถานี้โดยนัยแห่งผู้อุปัฏฐากมารดาบิดาอย่างนี้ จริงอยู่ ในที่นี้ ผู้อุปัฏฐากมารดาบิดานั่นแหละ ท่านเรียกว่า "อริยะ ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ" บทว่า ส โลกํ ภชเต สิวํ ความว่า ผู้นั้นย่อมไปสู่เทวโลกอันเกษม

6. සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสีลวันตสูตร

46. ඡට්ඨෙ තීහි ඨානෙහීති තීහි කාරණෙහි. කායෙනාතිආදීසු භික්ඛූ ආගච්ඡන්තෙ දිස්වා පච්චුග්ගමනං කරොන්තා ගච්ඡන්තෙ අනුගච්ඡන්තා ආසනසාලාය සම්මජ්ජනඋපලෙපනාදීනි කරොන්තා ආසනානි පඤ්ඤාපෙන්තා පානීයං පච්චුපට්ඨාපෙන්තා කායෙන පුඤ්ඤං පසවන්ති නාම. භික්ඛුසඞ්ඝං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා ‘‘යාගුං දෙථ, භත්තං දෙථ, සප්පිනවනීතාදීනි දෙථ, ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙථ, උපොසථං උපවසථ, ධම්මං සුණාථ, චෙතියං වන්දථා’’තිආදීනි වදන්තා වාචාය පුඤ්ඤං පසවන්ති නාම. භික්ඛූ පිණ්ඩාය චරන්තෙ දිස්වා ‘‘ලභන්තූ’’ති චින්තෙන්තා මනසා පුඤ්ඤං පසවන්ති නාම. පසවන්තීති පටිලභන්ති. පුඤ්ඤං පනෙත්ථ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං කථිතං.

๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ตีหิ ฐาเนหิ ความว่า ด้วยเหตุ ๓ ประการ ในบทว่า กาเยน เป็นต้น ผู้ที่เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังมาแล้วทำการต้อนรับ ผู้ที่ตามส่งภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไป ผู้ที่ทำการกวาด การฉาบทา เป็นต้น ในศาลาฉัน ผู้ที่ปูลาดอาสนะ ผู้ที่จัดตั้งน้ำฉันน้ำใช้ ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางกาย ผู้ที่เห็นหมู่ภิกษุกำลังเที่ยวบิณฑบาตแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "จงถวายข้าวต้มเถิด จงถวายภัตตาหารเถิด จงถวายเนยใสเนยข้นเป็นต้นเถิด จงบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นเถิด จงรักษาอุโบสถเถิด จงฟังธรรมเถิด จงไหว้พระเจดีย์เถิด" ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางวาจา ผู้ที่เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังเที่ยวบิณฑบาตแล้วคิดว่า "ขอท่านทั้งหลายจงได้เถิด" ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางใจ บทว่า ปสวนฺติ ความว่า ย่อมได้ ในสูตรนี้ บุญที่ท่านกล่าวไว้เป็นบุญที่ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

7. සඞ්ඛතලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสังขตลักขณสูตร

47. සත්තමෙ සඞ්ඛතස්සාති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතස්ස. සඞ්ඛතලක්ඛණානීති සඞ්ඛතං එතන්ති සඤ්ජානනකාරණානි නිමිත්තානි. උප්පාදොති ජාති. වයොති භෙදො. ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං නාම ජරා. තත්ථ සඞ්ඛතන්ති තෙභූමකා ධම්මා. මග්ගඵලානි පන අසම්මසනූපගත්තා ඉධ න කථීයන්ති. උප්පාදාදයො සඞ්ඛතලක්ඛණා නාම. තෙසු උප්පාදක්ඛණෙ උප්පාදො, ඨානක්ඛණෙ ජරා, භෙදක්ඛණෙ වයො. ලක්ඛණං න සඞ්ඛතං, සඞ්ඛතං න ලක්ඛණං[Pg.138], ලක්ඛණෙන පන සඞ්ඛතං පරිච්ඡින්නං. යථා හත්ථිඅස්සගොමහිංසාදීනං සත්තිසූලාදීනි සඤ්ජානනලක්ඛණානි න හත්ථිආදයො, නපි හත්ථිආදයො ලක්ඛණානෙව, ලක්ඛණෙහි පන තෙ ‘‘අසුකස්ස හත්ථී, අසුකස්ස අස්සො, අසුකහත්ථී, අසුකඅස්සො’’ති වා පඤ්ඤායන්ති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สงฺขตสฺส ความว่า แห่งธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันทำขึ้น บทว่า สงฺขตลกฺขณานิ ความว่า เหตุเป็นเครื่องหมายรู้ว่า "ธรรมนี้เป็นสังขตะ" บทว่า อุปฺปาโท ได้แก่ ชาติ (ความเกิด) บทว่า วโย ได้แก่ เภทะ (ความแตก) ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า ชรา (ความแก่) ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺขตํ ได้แก่ ธรรมในภูมิ ๓ ส่วนมรรคและผล ท่านไม่กล่าวในที่นี้ เพราะไม่เข้าถึงการพิจารณา อุปปาทะเป็นต้น ชื่อว่า สังขตลักษณะ ในลักษณะเหล่านั้น ในอุปปาทขณะ มีอุปปาทะ, ในฐิติขณะ มีชรา, ในภังคขณะ มีวยะ ลักษณะไม่ใช่สังขตะ, สังขตะไม่ใช่ลักษณะ, แต่สังขตะถูกกำหนดด้วยลักษณะ เปรียบเหมือนหอกและหลาวเป็นต้น เป็นเครื่องหมายรู้ของช้าง ม้า โค กระบือเป็นต้น ไม่ใช่ตัวช้างเป็นต้น และช้างเป็นต้นก็ไม่ใช่ลักษณะ แต่สัตว์เหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยลักษณะว่า "ช้างของคนโน้น ม้าของคนโน้น ช้างชื่อโน้น ม้าชื่อโน้น" ฉันใด พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ฉันนั้น

8. අසඞ්ඛතලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอสังขตลักขณสูตร

48. අට්ඨමෙ අසඞ්ඛතස්සාති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා අකතස්ස. අසඞ්ඛතලක්ඛණානීති අසඞ්ඛතං එතන්ති සඤ්ජානනකාරණානි නිමිත්තානි. න උප්පාදො පඤ්ඤායතීතිආදීහි උප්පාදජරාභඞ්ගානං අභාවො වුත්තො. උප්පාදාදීනඤ්හි අභාවෙන අසඞ්ඛතන්ති පඤ්ඤායති.

๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อสงฺขตสฺส ความว่า แห่งธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายมิได้ประชุมกันทำขึ้น บทว่า อสงฺขตลกฺขณานิ ความว่า เหตุเป็นเครื่องหมายรู้ว่า "ธรรมนี้เป็นอสังขตะ" ด้วยบทว่า น อุปฺปาโท ปญฺญายติ เป็นต้น ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งอุปปาทะ ชรา และภังคะ จริงอยู่ เพราะความไม่มีแห่งอุปปาทะเป็นต้น จึงรู้ได้ว่าเป็นอสังขตะ

9. පබ්බතරාජසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปัพพตราชสูตร

49. නවමෙ මහාසාලාති මහාරුක්ඛා. කුලපතින්ති කුලජෙට්ඨකං. සෙලොති සිලාමයො. අරඤ්ඤස්මින්ති අගාමකට්ඨානෙ. බ්‍රහ්මාති මහන්තො. වනෙති අටවියං. වනප්පතීති වනජෙට්ඨකා. ඉධ ධම්මං චරිත්වාන, මග්ගං සුගතිගාමිනන්ති සුගතිගාමිකමග්ගසඞ්ඛාතං ධම්මං චරිත්වා.

๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มหาสาลา ได้แก่ ต้นไม้ใหญ่ บทว่า กุลปตึ ได้แก่ ผู้เป็นใหญ่ในสกุล บทว่า เสโล ได้แก่ ที่แล้วด้วยศิลา บทว่า อรญฺญสฺมึ ได้แก่ ในที่ที่ไม่มีบ้าน บทว่า พฺรหา ได้แก่ ใหญ่ บทว่า วเน ได้แก่ ในป่า บทว่า วนปฺปติ ได้แก่ ต้นไม้ที่เป็นใหญ่ในป่า บทว่า อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, มคฺคํ สุคติคามินํ ความว่า ประพฤติธรรมอันเรียกว่าทางไปสู่สุคติ

10. ආතප්පකරණීයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอาตัปปกรณียสูตร

50. දසමෙ ආතප්පං කරණීයන්ති වීරියං කාතුං යුත්තං. අනුප්පාදායාති අනුප්පාදත්ථාය, අනුප්පාදං සාධෙස්සාමීති ඉමිනා කාරණෙන කත්තබ්බන්ති අත්ථො. පරතොපි එසෙව නයො. සාරීරිකානන්ති සරීරසම්භවානං. දුක්ඛානන්ති දුක්ඛමානං. තිබ්බානන්ති බහලානං, තාපනවසෙන වා තිබ්බානං. ඛරානන්ති ඵරුසානං. කටුකානන්ති තිඛිණානං. අසාතානන්ති අමධුරානං. අමනාපානන්ති මනං වඩ්ඪෙතුං අසමත්ථානං. පාණහරානන්ති ජීවිතහරානං. අධිවාසනායාති අධිවාසනත්ථාය සහනත්ථාය ඛමනත්ථාය.

๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาตปฺปํ กรณีโย ความว่า ควรทำความเพียร บทว่า อนุปฺปาทาย ความว่า เพื่อความไม่เกิด เนื้อความว่า พึงทำด้วยเหตุนี้ว่า "เราจักยังอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ไม่ให้เกิดขึ้น" แม้ในบทต่อไปก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า สารีริกานํ ได้แก่ ที่เกิดในสรีระ บทว่า ทุกฺขานํ ได้แก่ ที่ทนได้ยาก บทว่า ติพฺพานํ ได้แก่ ที่กล้าแข็ง หรือที่เผ็ดร้อนโดยนัยแห่งการเผาผลาญ บทว่า ขรานํ ได้แก่ ที่หยาบกระด้าง บทว่า กฏุกานํ ได้แก่ ที่คมกล้า บทว่า อสาตานํ ได้แก่ ที่ไม่น่าพอใจ บทว่า อมนาปานํ ได้แก่ ที่ไม่สามารถทำให้ใจเจริญได้ บทว่า ปาณหรานํ ได้แก่ ที่นำชีวิตไป บทว่า อธิวาสนาย ได้แก่ เพื่อความอดทน เพื่อความทนทาน เพื่อความอดกลั้น

එත්තකෙ [Pg.139] ඨානෙ සත්ථා ආණාපෙත්වා ආණත්තිං පවත්තෙත්වා ඉදානි සමාදපෙන්තො යතො ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ යතොති යදා. ආතාපීති වීරියවා. නිපකොති සප්පඤ්ඤො. සතොති සතියා සමන්නාගතො. දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති වට්ටදුක්ඛස්ස පරිච්ඡෙදපරිවටුමකිරියාය. ඉමෙ ච පන ආතාපාදයො තයොපි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා.

พระศาสดาทรงบัญญัติ ทรงประกาศคำสั่งในฐานะเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงชักชวน จึงตรัสคำว่า ยโต โข ภิกฺขเว เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโต คือ เมื่อใด บทว่า อาตาปี คือ ผู้มีความเพียร บทว่า นิปโก คือ ผู้มีปัญญา บทว่า สโต คือ ผู้ประกอบด้วยสติ บทว่า ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย คือ เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ คือ เพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์อันเป็นขอบเขต และอาตาปะเป็นต้นทั้ง ๓ ประการนี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมที่ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

11. මහාචොරසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถามหาโจรสูตร

51. එකාදසමෙ මහාචොරොති මහන්තො බලවචොරො. සන්ධින්ති ඝරසන්ධිං. නිල්ලොපන්ති මහාවිලොපං. එකාගාරිකන්ති එකමෙව ගෙහං පරිවාරෙත්වා විලුම්පනං. පරිපන්ථෙපි තිට්ඨතීති පන්ථදූහනකම්මං කරොති. නදීවිදුග්ගන්ති නදීනං දුග්ගමට්ඨානං අන්තරදීපකං, යත්ථ සක්කා හොති ද්වීහිපි තීහිපි ජඞ්ඝසහස්සෙහි සද්ධිං නිලීයිතුං. පබ්බතවිසමන්ති පබ්බතානං විසමට්ඨානං පබ්බතන්තරං, යත්ථ සක්කා හොති සත්තහි වා අට්ඨහි වා ජඞ්ඝසහස්සෙහි සද්ධිං නිලීයිතුං. තිණගහනන්ති තිණෙන වඩ්ඪිත්වා සඤ්ඡන්නං ද්වත්තියොජනට්ඨානං. රොධන්ති ඝනං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨසාඛං එකාබද්ධං මහාවනසණ්ඩං. පරියොධාය අත්ථං භණිස්සන්තීති පරියොදහිත්වා තං තං කාරණං පක්ඛිපිත්වා අත්ථං කථයිස්සන්ති. ත්‍යාස්සාති තෙ අස්ස. පරියොධාය අත්ථං භණන්තීති කිස්මිඤ්චි කිඤ්චි වත්තුං ආරද්ධෙයෙව ‘‘මා එවං අවචුත්ථ, මයං එතං කුලපරම්පරාය ජානාම, න එස එවරූපං කරිස්සතී’’ති තං තං කාරණං පක්ඛිපිත්වා මහන්තම්පි දොසං හරන්තා අත්ථං භණන්ති. අථ වා පරියොධායාති පටිච්ඡාදෙත්වාතිපි අත්ථො. තෙ හි තස්සපි දොසං පටිච්ඡාදෙත්වා අත්ථං භණන්ති. ඛතං උපහතන්ති ගුණඛනනෙන ඛතං, ගුණුපඝාතෙන උපහතං. විසමෙන කායකම්මෙනාති සම්පක්ඛලනට්ඨෙන විසමෙන කායද්වාරිකකම්මෙන. වචීමනොකම්මෙසුපි එසෙව නයො. අන්තග්ගාහිකායාති දසවත්ථුකාය අන්තං ගහෙත්වා ඨිතදිට්ඨියා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๕๑. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า มหาโจโร ได้แก่ โจรใหญ่ คือโจรผู้มีกำลังมาก. บทว่า สนฺธึ ได้แก่ การตัดช่องต่อแห่งเรือน. บทว่า นิลฺโลปํ ได้แก่ การปล้นครั้งใหญ่. บทว่า เอกาคาริกํ ได้แก่ การล้อมเรือนหลังเดียวแล้วปล้น. บทว่า ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐติ ความว่า ย่อมทำการดักปล้นในระหว่างทาง. บทว่า นทีวิทุคฺคํ ได้แก่ เกาะกลางแม่น้ำอันเป็นสถานที่ที่ข้ามไปได้ยาก ซึ่งเป็นที่ที่อาจซ่อนตัวอยู่พร้อมกับกองทหารม้า ๒,๐๐๐ หรือ ๓,๐๐๐ ได้. บทว่า ปพฺพตวิสมํ ได้แก่ ซอกเขาอันเป็นพื้นที่ไม่สม่ำเสมอของภูเขา ซึ่งเป็นที่ที่อาจซ่อนตัวอยู่พร้อมกับกองทหารม้า ๗,๐๐๐ หรือ ๘,๐๐๐ ได้. บทว่า ติณคหนํ ได้แก่ สถานที่ประมาณ ๒-๓ โยชน์ซึ่งรกไปด้วยหญ้าที่ขึ้นปกคลุม. บทว่า โรธํ ได้แก่ ป่าทึบใหญ่ซึ่งมีกิ่งก้านสาขาเกี่ยวพันกันและกันเป็นพืดเดียวกัน. บทว่า ปริโยธาย อตฺถํ ภณิสฺสนฺติ ความว่า พวกเขาจะสอดส่องแล้วใส่เหตุนั้นๆ เข้าไปแล้วกล่าวถึงประโยชน์. บทว่า ตฺยสฺสา คือ เต อสฺส. บทว่า ปริโยธาย อตฺถํ ภณนฺติ ความว่า เมื่อใครๆ เริ่มจะกล่าวโทษอะไรๆ ก็ตาม พวกเขาก็จะใส่เหตุนั้นๆ เข้าไปว่า "ท่านอย่าได้พูดอย่างนั้นเลย พวกเรารู้จักคนผู้นี้มาตามลำดับตระกูล เขาจะไม่ทำเรื่องเช่นนี้" แล้วกำจัดแม้โทษอันใหญ่หลวง กล่าวแก้ต่างให้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปริโยธาย มีความหมายว่า ปิดบังไว้. เพราะว่า พวกเขาย่อมปิดบังแม้โทษของโจรนั้นแล้วกล่าวแก้ต่างให้. บทว่า ขตํ อุปหตํ ได้แก่ ชื่อว่า ขตํ เพราะขุดรื้อคุณ, ชื่อว่า อุปหตํ เพราะประทุษร้ายคุณ. บทว่า วิสเมน กายกมฺเมน ได้แก่ ด้วยกายกรรมทางกายทวารที่ไม่สม่ำเสมอ เพราะมีความหมายว่าพลาดพลั้ง. แม้ในวจีกรรมและมโนกรรม ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อนฺตคฺคาหิกาย ได้แก่ ด้วยทิฏฐิอันตั้งอยู่โดยยึดถือส่วนสุด ซึ่งมีวัตถุ ๑๐ ประการ. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

චූළවග්ගො පඤ්චමො.

จูฬวรรคที่ ๕

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ทุติยปัณณาสก์

(6) 1. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

(๖) ๑. พราหมณวรรค

1. පඨමද්වෙබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมทเวพราหมณสูตร

52. බ්‍රාහ්මණවග්ගස්ස [Pg.140] පඨමෙ ජිණ්ණාති ජරාජිණ්ණා. වුද්ධාති වයොවුද්ධා. මහල්ලකාති ජාතිමහල්ලකා. අද්ධගතාති තයො අද්ධෙ අතික්කන්තා. වයොඅනුප්පත්තාති තතියං වයං අනුප්පත්තා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති පුත්තදාරෙ අත්තනො වචනං අකරොන්තෙ දිස්වා ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා නිය්‍යානිකමග්ගං ගවෙසිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා උපසඞ්කමිංසු. මයමස්සු, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණාති; භො ගොතම, මයං බ්‍රාහ්මණා න ඛත්තියා නාමච්චා න ගහපතිකාති බ්‍රාහ්මණභාවං ජානාපෙත්වා ජිණ්ණාතිආදිමාහංසු. අකතභීරුත්තාණාති අකතභයපරිත්තාණා. අවස්සයභූතං පතිට්ඨාකම්මං අම්හෙහි න කතන්ති දස්සෙන්ති. තග්ඝාති එකංසත්ථෙ නිපාතො, සම්පටිච්ඡනත්ථෙ වා. එකන්තෙන තුම්හෙ එවරූපා, අහම්පි ඛො එතං සම්පටිච්ඡාමීති ච දස්සෙති. උපනීයතීති උපසංහරීයති. අයං හි ජාතියා ජරං උපනීයති, ජරාය බ්‍යාධිං, බ්‍යාධිනා මරණං, මරණෙන පුන ජාතිං. තෙන වුත්තං – ‘‘උපනීයතී’’ති.

๕๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งพราหมณวรรค บทว่า ชิณฺณา ได้แก่ แก่เพราะชรา. บทว่า วุฑฺฒา ได้แก่ แก่เพราะวัย. บทว่า มหลฺลกา ได้แก่ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ (ตระกูล). บทว่า อทฺธคตา ได้แก่ ล่วงพ้นวัยทั้งสาม. บทว่า วโยอนุปฺปตฺตา ได้แก่ ถึงแล้วซึ่งปัจฉิมวัย. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า พราหมณ์เหล่านั้นเห็นบุตรและภรรยาไม่ทำตามคำของตน จึงคิดว่า "เราจะไปสู่สำนักของพระสมณโคดมแล้วแสวงหานิยยานิกมรรค" แล้วจึงเข้าไปเฝ้า. บทว่า มยมสฺสุ โภ โคตม พฺราหฺมณา ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เป็นพราหมณ์ ไม่ใช่กษัตริย์ ไม่ใช่อำมาตย์ ไม่ใช่คหบดี ดังนี้ พราหมณ์เหล่านั้นประกาศความเป็นพราหมณ์แล้ว ได้กราบทูลคำมีอาทิว่า ชิณฺณา. บทว่า อกตภีรุตฺตาณา ได้แก่ ไม่ได้ทำเครื่องป้องกันภัยไว้. (คือ) แสดงว่า กรรมอันเป็นที่พึ่งพิงอาศัย พวกข้าพระองค์ยังไม่ได้ทำ. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่า แน่นอน หรือในอรรถว่า รับรอง. แสดงว่า "พวกท่านเป็นเช่นนั้นโดยส่วนเดียว แม้เราก็รับรองคำนั้น". บทว่า อุปนียติ ได้แก่ ถูกนำเข้าไปใกล้. เพราะว่า สัตว์โลกนี้ถูกชาตินำเข้าไปสู่ชรา, ถูกชรานำเข้าไปสู่พยาธิ, ถูกพยาธินำเข้าไปสู่มรณะ, ถูกมรณะนำเข้าไปสู่ชาติอีก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อุปนียติ".

ඉදානි යස්මා තෙ බ්‍රාහ්මණා මහල්ලකත්තා පබ්බජිත්වාපි වත්තං පූරෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති, තස්මා නෙ පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙන්තො භගවා යොධ කායෙන සංයමොතිආදිමාහ. තත්ථ කායෙන සංයමොති කායද්වාරෙන සංවරො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තං තස්ස පෙතස්සාති තං පුඤ්ඤං තස්ස පරලොකං ගතස්ස තායනට්ඨෙන තාණං, නිලීයනට්ඨෙන ලෙණං, පතිට්ඨානට්ඨෙන දීපො, අවස්සයනට්ඨෙන සරණං, උත්තමගතිවසෙන පරායණඤ්ච හොතීති දස්සෙති. ගාථා උත්තානත්ථායෙව. එවං තෙ බ්‍රාහ්මණා තථාගතෙන පඤ්චසු සීලෙසු සමාදපිතා යාවජීවං පඤ්ච සීලානි රක්ඛිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිංසු.

บัดนี้ เพราะเหตุที่พราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้แก่ แม้บวชแล้วก็จักไม่สามารถบำเพ็ญวัตรให้บริบูรณ์ได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงให้พราหมณ์เหล่านั้นตั้งอยู่ในศีล ๕ จึงตรัสคำมีอาทิว่า โยธ กาเยน สํยโม. ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเยน สํยโม ได้แก่ ความสำรวมทางกายทวาร. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ตํ ตสฺส เปตสฺส ความว่า บุญนั้นเป็นที่ต้านทาน เพราะอรรถว่าคุ้มครอง, เป็นที่หลีกเร้น เพราะอรรถว่าซ่อนเร้น, เป็นที่พึ่ง เพราะอรรถว่าตั้งอยู่, เป็นที่ระลึก เพราะอรรถว่าพึ่งพิงอาศัย และเป็นที่ไปในเบื้องหน้า โดยเป็นคติอันสูงสุด ของสัตว์นั้นผู้ไปสู่ปรโลกแล้ว. คาถาทั้งหลายมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์เหล่านั้นอันพระตถาคตทรงให้สมาทานในศีล ๕ แล้ว รักษาศีล ๕ ตลอดชีวิต ได้บังเกิดในสวรรค์.

2. දුතියද්වෙබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยทเวพราหมณสูตร

53. දුතියෙ [Pg.141] භාජනන්ති යංකිඤ්චි භණ්ඩකං. සෙසං පඨමෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๕๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ภาชนํ ได้แก่ สิ่งของอย่างใดอย่างหนึ่ง. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในสูตรที่ ๑ นั่นเทียว.

3. අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอัญญตรพราหมณสูตร

54. තතියෙ සම්මොදනීයන්ති සම්මොදජනනිං. සාරණීයන්ති සරිතබ්බයුත්තකං. වීතිසාරෙත්වාති පරියොසාපෙත්වා. කිත්තාවතාති කිත්තකෙන. සන්දිට්ඨිකො ධම්මො හොතීති සාමං පස්සිතබ්බො හොති. අකාලිකොති න කාලන්තරෙ ඵලදායකො. එහිපස්සිකොති ‘‘එහි පස්සා’’ති එවං දස්සෙතුං සක්කාති ආගමනීයපටිපදං පුච්ඡති. ඔපනෙය්‍යිකොති අත්තනො චිත්තං උපනෙතබ්බො. පච්චත්තං වෙදිතබ්බොති සාමංයෙව ජානිතබ්බො. විඤ්ඤූහීති පණ්ඩිතෙහි. පරියාදින්නචිත්තොති ආදින්නගහිතපරාමට්ඨචිත්තො හුත්වා. චෙතෙතීති චින්තෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ බ්‍රාහ්මණෙන ලොකුත්තරමග්ගො පුච්ඡිතො, සත්ථාරාපි සොයෙව කථිතො. සො හි සාමං පස්සිතබ්බත්තා සන්දිට්ඨිකො නාමාති.

๕๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺโมทนียํ ได้แก่ เรื่องที่ทำให้เกิดความบันเทิง. บทว่า สารณียํ ได้แก่ เรื่องที่ควรระลึกถึง. บทว่า วีติสาเรตฺวา ได้แก่ ให้จบสิ้นลง. บทว่า กิตฺตาวตา ได้แก่ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร. บทว่า สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ ความว่า เป็นธรรมที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง. บทว่า อกาลิโก ได้แก่ ไม่ให้ผลในกาลอื่น. บทว่า เอหิปสฺสิโก ความว่า (พราหมณ์) ทูลถามถึงปฏิปทาอันเป็นทางมา (โดยนัย) ว่า เป็นธรรมที่อาจแสดงได้ว่า "ท่านจงมาดูเถิด". บทว่า โอปเนยฺยิโก ได้แก่ เป็นธรรมที่ควรน้อมเข้ามาในจิตของตน. บทว่า ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ ได้แก่ เป็นธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยตนเอง. บทว่า วิญฺญูหิ ได้แก่ อันบัณฑิตทั้งหลาย. บทว่า ปริยาทินฺนจิตฺโต ได้แก่ มีจิตอันถูกยึดถือ จับฉวย และลูบคลำแล้ว. บทว่า เจเตติ ได้แก่ ย่อมคิด. ที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. ก็ในสูตรนี้ พราหมณ์ได้ทูลถามถึงโลกุตรมรรค แม้พระศาสดาก็ตรัสถึงโลกุตรมรรคนั้นนั่นแหละ. เพราะว่า โลกุตรมรรคนั้นชื่อว่า สันทิฏฐิโก เพราะเป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง.

4. පරිබ්බාජකසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาปริพาชกสูตร

55. චතුත්ථෙ බ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකොති බ්‍රාහ්මණජාතිකො පරිබ්බාජකො, න ඛත්තියාදිජාතිකො. අත්තත්ථම්පීති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං අත්තනො අත්ථං.

๕๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า พฺราหฺมณปริพฺพาชโก ได้แก่ ปริพาชกผู้มีชาติเป็นพราหมณ์ ไม่ใช่ (ปริพาชก) ผู้มีชาติเป็นกษัตริย์เป็นต้น. บทว่า อตฺตตฺถมฺปิ ได้แก่ ประโยชน์ของตน คือประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ.

5. නිබ්බුතසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถานิพพุตสูตร

56. පඤ්චමෙ අකාලිකන්ති න කාලන්තරෙ පත්තබ්බං. ඔපනෙය්‍යිකන්ති පටිපත්තියා උපගන්තබ්බං.

๕๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อกาลิกํ ได้แก่ ไม่พึงบรรลุในกาลอื่น. บทว่า โอปเนยฺยิกํ ได้แก่ พึงเข้าถึงได้ด้วยการปฏิบัติ.

6. පලොකසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปรโลกสูตร

57. ඡට්ඨෙ ආචරියපාචරියානන්ති ආචරියානඤ්චෙව ආචරියාචරියානඤ්ච. අවීචි මඤ්ඤෙ ඵුටො අහොසීති යථා අවීචි මහානිරයො නිරන්තරඵුටො නෙරයිකසත්තෙහි පරිපුණ්ණො, මනුස්සෙහි එවං පරිපුණ්ණො හොති. කුක්කුටසංපාතිකාති එකගාමස්ස ඡදනපිට්ඨිතො උප්පතිත්වා ඉතරගාමස්ස [Pg.142] ඡදනපිට්ඨෙ පතනසඞ්ඛාතො කුක්කුටසංපාතො එතාසු අත්ථීති කුක්කුටසංපාතිකා. කුක්කුටසංපාදිකාතිපි පාඨො, ගාමන්තරතො ගාමන්තරං කුක්කුටානං පදසා ගමනසඞ්ඛාතො කුක්කුටසංපාදො එතාසු අත්ථීති අත්ථො. උභයම්පෙතං ඝනනිවාසතංයෙව දීපෙති. අධම්මරාගරත්තාති රාගො නාම එකන්තෙනෙව අධම්මො, අත්තනො පරික්ඛාරෙසු පන උප්පජ්ජමානො න අධම්මරාගොති අධිප්පෙතො, පරපරික්ඛාරෙසු උප්පජ්ජමානොව අධම්මරාගොති. විසමලොභාභිභූතාති ලොභස්ස සමකාලො නාම නත්ථි, එකන්තං විසමොව එස. අත්තනා පරිග්ගහිතවත්ථුම්හි පන උප්පජ්ජමානො සමලොභො නාම, පරපරිග්ගහිතවත්ථුම්හි උප්පජ්ජමානොව විසමොති අධිප්පෙතො. මිච්ඡාධම්මපරෙතාති අවත්ථුපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙන මිච්ඡාධම්මෙන සමන්නාගතා. දෙවො න සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡතීති වස්සිතබ්බයුත්තෙ කාලෙ වස්සං න වස්සති. දුබ්භික්ඛන්ති දුල්ලභභික්ඛං. දුස්සස්සන්ති විවිධසස්සානං අසම්පජ්ජනෙන දුස්සස්සං. සෙතට්ඨිකන්ති සස්සෙ සම්පජ්ජමානෙ පාණකා පතන්ති, තෙහි දට්ඨත්තා නික්ඛන්තනික්ඛන්තානි සාලිසීසානි සෙතවණ්ණානි හොන්ති නිස්සාරානි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සෙතට්ඨික’’න්ති. සලාකාවුත්තන්ති වපිතං වපිතං සස්සං සලාකාමත්තමෙව සම්පජ්ජති, ඵලං න දෙතීති අත්ථො. යක්ඛාති යක්ඛාධිපතිනො. වාළෙ අමනුස්සෙ ඔස්සජ්ජන්තීති චණ්ඩයක්ඛෙ මනුස්සපථෙ විස්සජ්ජෙන්ති, තෙ ලද්ධොකාසා මහාජනං ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති.

๕๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อาจริยปาจริยานํ ได้แก่ แห่งอาจารย์ทั้งหลายด้วย และแห่งอาจารย์ของอาจารย์ทั้งหลายด้วย. บทว่า อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ อโหสิ ความว่า อเวจีมหานรกเต็มไปด้วยสัตว์นรกไม่มีระหว่างคั่นฉันใด ก็ย่อมเต็มไปด้วยมนุษย์ฉันนั้น. บทว่า กุกฺกุฏสมฺปาติกา ความว่า การตกถึงของไก่ กล่าวคือ บินขึ้นจากหลังคาเรือนของหมู่บ้านหนึ่งแล้วตกลงบนหลังคาเรือนของอีกหมู่บ้านหนึ่ง มีอยู่ในบ้านเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุกกุฏสัมปาติกา. มีปาฐะว่า กุกฺกุฏสมฺปาทิกา ก็มี อธิบายว่า การเดินถึงของไก่ กล่าวคือ การเดินด้วยเท้าของไก่จากหมู่บ้านหนึ่งไปยังอีกหมู่บ้านหนึ่ง มีอยู่ในบ้านเหล่านั้น. ทั้งสองบทนั้นย่อมแสดงถึงความเป็นถิ่นที่อยู่อันหนาแน่นนั่นเอง. บทว่า อธมฺมราครตฺตา ความว่า ชื่อว่าราคะ เป็นอธรรมโดยส่วนเดียว แต่ราคะที่เกิดขึ้นในบริขารของตน ท่านไม่ประสงค์ว่าเป็นอธรรมราคะ ราคะที่เกิดขึ้นในบริขารของผู้อื่นเท่านั้น ท่านประสงค์ว่าเป็นอธรรมราคะ. บทว่า วิสมโลภาภิภูตา ความว่า ชื่อว่ากาลที่สม่ำเสมอของโลภะไม่มี โลภะนี้ไม่สม่ำเสมอโดยส่วนเดียว แต่โลภะที่เกิดขึ้นในวัตถุที่ตนถือเอาแล้ว ชื่อว่าสมโลภะ โลภะที่เกิดขึ้นในวัตถุที่ผู้อื่นถือเอาแล้วเท่านั้น ท่านประสงค์ว่าเป็นวิสมะ (ไม่สม่ำเสมอ). บทว่า มิจฺฉาธมฺมปเรตา คือ ประกอบด้วยมิจฉาธรรมอันได้แก่การเสพสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ. บทว่า เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉติ คือ ในกาลที่ฝนควรตก ฝนก็ไม่ตก. บทว่า ทุพฺภิกฺขํ คือ มีภิกษาที่หาได้ยาก. บทว่า ทุสฺสสฺสํ คือ มีธัญชาติเลว เพราะธัญชาติหลากหลายชนิดไม่งอกงาม. บทว่า เสตฏฺฐิกํ คือ เมื่อธัญชาติกำลังงอกงาม แมลงก็ตกลงมา เพราะถูกแมลงเหล่านั้นกัดกิน รวงข้าวที่ออกมาๆ ก็กลายเป็นสีขาว ไม่มีแก่นสาร. ทรงหมายถึงภาวะนั้นจึงตรัสว่า "เสตัฏฐิกะ". บทว่า สลากาวุตฺตํ อธิบายว่า ธัญชาติที่หว่านแล้วๆ สำเร็จเพียงแค่เป็นต้นกล้า ไม่ให้ผล. บทว่า ยกฺขา คือ เจ้าแห่งยักษ์. บทว่า วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺติ คือ ปล่อยยักษ์ที่ดุร้ายไปในทางของมนุษย์ ยักษ์เหล่านั้นได้โอกาสแล้ว ย่อมยังมหาชนให้ถึงความสิ้นชีวิต.

7. වච්ඡගොත්තසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาวัจฉโคตตสูตร

58. සත්තමෙ මහප්ඵලන්ති මහාවිපාකං. ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරොන්තීති එත්ථ ධම්මො නාම කථිතකථා, අනුධම්මො නාම කථිතස්ස පටිකථනං. සහධම්මිකොති සකාරණො සහෙතුකො. වාදානුපාතොති වාදස්ස අනුපාතො, අනුපතනං පවත්තීති අත්ථො. ගාරය්හං ඨානන්ති ගරහිතබ්බයුත්තං කාරණං. ඉදං වුත්තං හොති – භොතා ගොතමෙන වුත්තා සකාරණා වාදප්පවත්ති කිඤ්චිපි ගාරය්හං කාරණං න ආගච්ඡතීති. අථ වා තෙහි පරෙහි වුත්තා සකාරණා වාදප්පවත්ති කිඤ්චි ගාරය්හං කාරණං න ආගච්ඡතීති පුච්ඡති.

๕๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า มหปฺผลํ ได้แก่ มีวิบากใหญ่. ในบทว่า ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ นี้ ชื่อว่าธรรมะ คือคำที่ตรัสไว้, ชื่อว่าอนุธรรม คือการกล่าวตามคำที่ตรัสไว้. บทว่า สหธมฺมิโก คือ เป็นไปพร้อมด้วยเหตุ พร้อมด้วยปัจจัย. บทว่า วาทานุปาโต อธิบายว่า การเป็นไปตามวาทะ, การเป็นไปตาม, การเกิดขึ้น. บทว่า คารยฺหํ ฐานํ คือ เหตุอันควรถูกติเตียน. ท่านกล่าวความนี้ไว้ว่า ความเป็นไปแห่งวาทะพร้อมด้วยเหตุที่พระโคดมผู้เจริญตรัสไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่ควรติเตียนแม้แต่น้อย. อีกอย่างหนึ่ง เขาถามว่า ความเป็นไปแห่งวาทะพร้อมด้วยเหตุที่ผู้อื่นเหล่านั้นกล่าวไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่ควรติเตียนบ้างหรือ.

අන්තරායකරො [Pg.143] හොතීති අන්තරායං විනාසං කිච්ඡලාභකං විලොමකං කරොති. පාරිපන්ථිකොති පන්ථදූහනචොරො. ඛතො ච හොතීති ගුණඛනනෙන ඛතො හොති. උපහතොති ගුණුපඝාතෙනෙව උපහතො.

บทว่า อนฺตรายกโร โหติ คือ ย่อมกระทำอันตราย ความพินาศ การได้มาโดยยาก ความขัดข้อง. บทว่า ปาริปนฺถิโก คือ โจรผู้ปล้นสะดมในหนทาง. บทว่า ขโต จ โหติ คือ ชื่อว่าถูกขุดแล้ว เพราะการขุดซึ่งคุณ. บทว่า อุปหโต คือ ชื่อว่าถูกประทุษร้ายแล้ว เพราะการประทุษร้ายซึ่งคุณนั่นเอง.

චන්දනිකායාති අසුචිකලලකූපෙ. ඔලිගල්ලෙති නිද්ධමනකලලෙ. සො චාති සො සීලවාති වුත්තඛීණාසවො. සීලක්ඛන්ධෙනාති සීලරාසිනා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච විමුත්තිඤාණදස්සනං වුච්චති පච්චවෙක්ඛණඤාණං, තං අසෙක්ඛස්ස පවත්තත්තා අසෙක්ඛන්ති වුත්තං. ඉතරානි සික්ඛාපරියොසානප්පත්තතාය සයම්පි අසෙක්ඛානෙව. තානි ච පන ලොකුත්තරානි, පච්චවෙක්ඛණඤාණං ලොකියං.

บทว่า จนฺทนิกายํ คือ ในหลุมเปือกตมอันไม่สะอาด. บทว่า โอลิคลฺเล คือ ในเปือกตมที่ไหลออกจากท่อ. บทว่า โส จ คือ พระขีณาสพผู้มีศีลนั้นที่กล่าวไว้. บทว่า สีลกฺขนฺเธน คือ ด้วยกองศีล. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน. และในบทนี้ ปัจจเวกขณญาณ ท่านเรียกว่า วิมุตติญาณทัสสนะ, ญาณนั้นเป็นไปแก่พระอเสขะ เหตุนั้นจึงเรียกว่า อเสกขะ. ส่วนธรรมที่เหลือ (ศีลขันธ์ เป็นต้น) ก็ชื่อว่าเป็นอเสกขะเช่นกัน เพราะถึงที่สุดแห่งสิกขา. แต่ธรรมเหล่านั้นเป็นโลกุตตระ, ส่วนปัจจเวกขณญาณเป็นโลกิยะ.

රොහිණීසූති රත්තවණ්ණාසු. සරූපාසූති අත්තනො වච්ඡකෙහි සමානරූපාසු. පාරෙවතාසූති කපොතවණ්ණාසු. දන්තොති නිබ්බිසෙවනො. පුඞ්ගවොති උසභො. ධොරය්හොති ධුරවාහො. කල්‍යාණජවනික්කමොති කල්‍යාණෙන උජුනා ජවෙන ගන්තා. නාස්ස වණ්ණං පරික්ඛරෙති අස්ස ගොණස්ස සරීරවණ්ණං න උපපරික්ඛන්ති, ධුරවහනකම්මමෙව පන උපපරික්ඛන්ති. යස්මිං කස්මිඤ්චි ජාතියෙති යත්ථ කත්ථචි කුලජාතෙ. යාසු කාසුචි එතාසූති එතාසු ඛත්තියාදිප්පභෙදාසු යාසු කාසුචි ජාතීසු.

บทว่า โรหิณีสุ คือ ในแม่โคสีแดง. บทว่า สรูปาสุ คือ ในแม่โคที่มีรูปร่างเหมือนลูกของตน. บทว่า ปาเรวตาสุ คือ ในแม่โคสีเหมือนนกพิราบ. บทว่า ทนฺโต คือ ผู้ไม่มีการขัดขืน. บทว่า ปุงฺคโว คือ โคอุสภะ. บทว่า โธรยฺโห คือ ผู้นำไปซึ่งธุระ. บทว่า กลฺยาณชวนิกฺกโม คือ ผู้ไปด้วยความเร็วอันดีงามและเที่ยงตรง. บทว่า นาสฺส วณฺณํ ปริกฺขเร คือ เขาไม่พิจารณาสีผิวของโคตัวนั้น แต่พิจารณาเฉพาะกรรมคือการนำธุระไปเท่านั้น. บทว่า ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ชาติเย คือ ผู้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง. บทว่า ยาสุ กาสุจิ เอตาสุ คือ ในชาติเหล่านั้นชาติใดชาติหนึ่ง ซึ่งมีประเภทเป็นกษัตริย์เป็นต้น.

බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලීති බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලෙන සමන්නාගතො, පරිපුණ්ණභාවෙන යුත්තොති අත්ථො. ඛීණාසවො හි සකලබ්‍රහ්මචාරී නාම හොති. තෙනෙතං වුත්තං. පන්නභාරොති ඔරොපිතභාරො, ඛන්ධභාරං කිලෙසභාරං කාමගුණභාරඤ්ච ඔරොපෙත්වා ඨිතොති අත්ථො. කතකිච්චොති චතූහි මග්ගෙහි කිච්චං කත්වා ඨිතො. පාරගූ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බධම්මා වුච්චන්ති පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො, තෙසං සබ්බධම්මානං අභිඤ්ඤාපාරං, පරිඤ්ඤාපාරං, පහානපාරං, භාවනාපාරං, සච්ඡිකිරියාපාරං, සමාපත්තිපාරඤ්චාති ඡබ්බිධං පාරං ගතත්තා පාරගූ. අනුපාදායාති අග්ගහෙත්වා. නිබ්බුතොති කිලෙසසන්තාපරහිතො. විරජෙති රාගදොසමොහරජරහිතෙ.

บทว่า พฺรหฺมจริยสฺส เกวลี อธิบายว่า ผู้ประกอบด้วยพรหมจรรย์ทั้งสิ้น คือผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้บริบูรณ์. จริงอยู่ พระขีณาสพชื่อว่าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ทั้งสิ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้. บทว่า ปนฺนภาโร คือ ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว อธิบายว่า ผู้ปลงภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส และภาระคือกามคุณลงแล้ว ดำรงอยู่. บทว่า กตกิจฺโจ คือ ผู้ทำกิจด้วยมรรค ๔ แล้ว ดำรงอยู่. ในบทว่า ปารคู สพฺพธมฺมานํ นี้ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ท่านเรียกว่า สัพพธรรม, เพราะถึงฝั่ง ๖ ประการ คือ อภิญญาปาร (ฝั่งคือการรู้ยิ่ง), ปริญญาปาร (ฝั่งคือการกำหนดรู้), ปหานปาร (ฝั่งคือการละ), ภาวนาปาร (ฝั่งคือการเจริญ), สัจฉิกิริยาปาร (ฝั่งคือการทำให้แจ้ง), และสมาปัตติปาร (ฝั่งคือสมาบัติ) ของสัพพธรรมเหล่านั้น จึงชื่อว่า ปารคู. บทว่า อนุปาทาย คือ ไม่ยึดถือ. บทว่า นิพฺพุโต คือ ผู้ปราศจากความเร่าร้อนคือกิเลส. บทว่า วิรเช คือ ในธรรมที่ปราศจากธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ.

අවිජානන්තාති [Pg.144] ඛෙත්තං අජානන්තා. දුම්මෙධාති නිප්පඤ්ඤා. අස්සුතාවිනොති ඛෙත්තවිනිච්ඡයසවනෙන රහිතා. බහිද්ධාති ඉමම්හා සාසනා බහිද්ධා. න හි සන්තෙ උපාසරෙති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවෙ උත්තමපුරිසෙ න උපසඞ්කමන්ති. ධීරසම්මතෙති පණ්ඩිතෙහි සම්මතෙ සම්භාවිතෙ. මූලජාතා පතිට්ඨිතාති ඉමිනා සොතාපන්නස්ස සද්ධං දස්සෙති. කුලෙ වා ඉධ ජායරෙති ඉධ වා මනුස්සලොකෙ ඛත්තියබ්‍රාහ්මණවෙස්සකුලෙ ජායන්ති. අයමෙව හි තිවිධා කුලසම්පත්ති නාම. අනුපුබ්බෙන නිබ්බානං, අධිගච්ඡන්තීති සීලසමාධිපඤ්ඤාති ඉමෙ ගුණෙ පූරෙත්වා අනුක්කමෙන නිබ්බානං අධිගච්ඡන්තීති.

บทว่า อวิชานนฺตา คือ ไม่รู้จักเขต (คือบุคคลผู้เป็นทักขิไณยบุคคล) บทว่า ทุมฺเมธา คือ ผู้ไม่มีปัญญา บทว่า อสฺสุตาวิโน คือ ผู้ปราศจากการฟังการวินิจฉัยเขต (คือพระอรหันต์) บทว่า พหิทฺธา คือ ภายนอกพระศาสนานี้ บทว่า น หิ สนฺเต อุปาสเร คือ ย่อมไม่เข้าไปหาสัตบุรุษ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระขีณาสพ ผู้เป็นอุดมบุรุษ บทว่า ธีรสมฺมเต คือ อันบัณฑิตทั้งหลายสมมติแล้ว ยกย่องแล้ว ด้วยบทว่า มูลชาตา ปติฏฺฐิตา นี้ ทรงแสดงศรัทธาของพระโสดาบัน บทว่า กุเล วา อิธ ชายเร คือ ย่อมเกิดในตระกูลกษัตริย์ ตระกูลพราหมณ์ หรือตระกูลแพศย์ ในมนุษยโลกนี้ ความจริง การเกิดในตระกูล ๓ อย่างนี้แหละ ชื่อว่า กุลสมบัติ บทว่า อนุปุพฺเพน นิพฺพานํ อธิคจฺฉนฺติ คือ บำเพ็ญคุณเหล่านี้ คือ ศีล สมาธิ และปัญญา ให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุนิพพานโดยลำดับ

8. තිකණ්ණසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาติกัณณสูตร

59. අට්ඨමෙ තිකණ්ණොති තස්ස නාමං. උපසඞ්කමීති ‘‘සමණො කිර ගොතමො පණ්ඩිතො, ගච්ඡිස්සාමි තස්ස සන්තික’’න්ති චින්තෙත්වා භුත්තපාතරාසො මහාජනපරිවුතො උපසඞ්කමි. භගවතො සම්මුඛාති දසබලස්ස පුරතො නිසීදිත්වා. වණ්ණං භාසතීති කස්මා භාසති? සො කිර ඉතො පුබ්බෙ තථාගතස්ස සන්තිකං අගතපුබ්බො. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘බුද්ධා නාම දුරාසදා, මයි පඨමතරං අකථෙන්තෙ කථෙය්‍ය වා න වා. සචෙ න කථෙස්සති, අථ මං සමාගමට්ඨානෙ කථෙන්තං එවං වක්ඛන්ති ‘ත්වං ඉධ කස්මා කථෙසි, යෙන තෙ සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වචනමත්තම්පි න ලද්ධ’න්ති. තස්මා ‘එවං මෙ අයං ගරහා මුච්චිස්සතී’’’ති මඤ්ඤමානො භාසති. කිඤ්චාපි බ්‍රාහ්මණානං වණ්ණං භාසති, තථාගතස්ස පන ඤාණං ඝට්ටෙස්සාමීති අධිප්පායෙනෙව භාසති. එවම්පි තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණාති තෙවිජ්ජකබ්‍රාහ්මණා එවංපණ්ඩිතා එවංධීරා එවංබ්‍යත්තා එවංබහුස්සුතා එවංවාදිනො, එවංසම්මතාති අත්ථො. ඉතිපීති ඉමිනා තෙසං පණ්ඩිතාදිආකාරපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. එත්තකෙන කාරණෙන පණ්ඩිතා…පෙ… එත්තකෙන කාරණෙන සම්මතාති අයඤ්හි එත්ථ අත්ථො.

๕๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ติกณฺโณ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น บทว่า อุปสงฺกมิ คือ คิดว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเป็นบัณฑิต เราจักไปสู่สำนักของท่าน" ฉันอาหารเช้าแล้ว มีมหาชนแวดล้อม ได้เข้าไปเฝ้า บทว่า ภควโต สมฺมุขา คือ นั่งอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระทศพล ในบทว่า วณฺณํ ภาสติ (กล่าวสรรเสริญ) นั้น ถามว่า กล่าวสรรเสริญทำไม? ได้ยินว่า พราหมณ์นั้น ก่อนหน้านี้ ยังไม่เคยมาสู่สำนักของพระตถาคต ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นผู้ที่เข้าถึงได้ยาก เมื่อเรายังไม่กล่าวอะไรก่อน ท่านจะตรัสหรือไม่ตรัสก็ได้ ถ้าหากพระองค์ไม่ตรัส เมื่อนั้น ชนทั้งหลายจะกล่าวกับเราผู้กำลังพูดอยู่ในที่ประชุมว่า 'ท่านพูดอะไรในที่นี้ เพราะท่านไปสู่สำนักของพระสมณโคดมแล้ว แม้เพียงคำพูดก็ยังไม่ได้รับ' เพราะฉะนั้น เขาจึงกล่าว ด้วยสำคัญว่า 'ด้วยอุบายอย่างนี้ การตำหนิติเตียนนี้จักพ้นไปจากเรา'" แม้จะกล่าวสรรเสริญคุณของพราหมณ์ทั้งหลาย แต่ก็กล่าวด้วยความตั้งใจว่า "เราจักกระทบกระทั่งพระญาณของพระตถาคต" บทว่า เอวมฺปิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา มีความว่า พราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓ เป็นบัณฑิตอย่างนี้ เป็นผู้มีปัญญาอย่างนี้ เป็นผู้เฉียบแหลมอย่างนี้ เป็นพหูสูตอย่างนี้ มีวาทะอย่างนี้ เป็นที่ยอมรับกันอย่างนี้ ด้วยบทว่า อิติปิ นี้ แสดงการกำหนดลักษณะมีความเป็นบัณฑิตเป็นต้นของพราหมณ์เหล่านั้น ความจริง ในบทนี้มีความหมายว่า เป็นบัณฑิตด้วยเหตุเพียงเท่านี้...ฯลฯ...เป็นที่ยอมรับกันด้วยเหตุเพียงเท่านี้

යථා කථං පන බ්‍රාහ්මණාති එත්ථ යථාති කාරණවචනං, කථං පනාති පුච්ඡාවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – කථං පන, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රාහ්මණා තෙවිජ්ජං [Pg.145] පඤ්ඤාපෙන්ති. යථා එවං සක්කා හොති ජානිතුං, තං කාරණං වදෙහීති. තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො ‘‘ජානනට්ඨානෙයෙව මං සම්මාසම්බුද්ධො පුච්ඡි, නො අජානනට්ඨානෙ’’ති අත්තමනො හුත්වා ඉධ, භො ගොතමාතිආදිමාහ. තත්ථ උභතොති ද්වීහිපි පක්ඛෙහි. මාතිතො ච පිතිතො චාති යස්ස මාතා බ්‍රාහ්මණී, මාතු මාතා බ්‍රාහ්මණී, තස්සාපි මාතා බ්‍රාහ්මණී. පිතා බ්‍රාහ්මණො, පිතු පිතා බ්‍රාහ්මණො, තස්සාපි පිතා බ්‍රාහ්මණො, සො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච. සංසුද්ධගහණිකොති යස්ස සංසුද්ධා මාතු ගහණී, කුච්ඡීති අත්ථො. ‘‘සමවෙපාකිනියා ගහණියා’’ති පන එත්ථ කම්මජතෙජොධාතු ගහණීති වුච්චති.

ในบทว่า ยถา กถํ ปน พฺราหฺมณา นี้ บทว่า ยถา เป็นคำบอกเหตุ บทว่า กถํ ปน เป็นคำถาม ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้: ดูก่อนพราหมณ์ ก็พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไตรเพทอย่างไร ท่านจงบอกเหตุนั้น ตามที่บุคคลจะสามารถรู้ได้อย่างนั้นเถิด พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็มีใจยินดีว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงถามเราในเรื่องที่รู้ได้ ไม่ได้ทรงถามในเรื่องที่รู้ไม่ได้" แล้วได้กล่าวคำมีอาทิว่า อิธ โภ โคตม ในบทเหล่านั้น บทว่า อุภโต คือ จากทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา ได้แก่ ผู้ใดมีมารดาเป็นพราหมณี ยายของมารดาเป็นพราหมณี แม้มารดาของยายนั้นก็เป็นพราหมณี บิดาเป็นพราหมณ์ ปู่ของบิดาเป็นพราหมณ์ แม้บิดาของปู่นั้นก็เป็นพราหมณ์ ผู้นั้นชื่อว่าเกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย คือทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา บทว่า สํสุทฺธคหณิโก คือ ผู้ใดมีครรภ์ของมารดาบริสุทธิ์ ความว่า มีครรภ์บริสุทธิ์ ส่วนในบทว่า "สมเวปากินิยา คหณิยา" นี้ เตโชธาตุอันเกิดจากกรรม เรียกว่า คหณี

යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතු පිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. යුගන්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං, අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පුරිසො, තාව සංසුද්ධගහණිකො, අථ වා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති දස්සෙති. අක්ඛිත්තොති ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපක්කුට්ඨොති න උපක්කුට්ඨො, න අක්කොසං වා නින්දං වා පත්තපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති? ජාතිවාදෙන. ‘‘ඉතිපි හීනජාතිකො එසො’’ති එවරූපෙන වචනෙනාති අත්ථො.

ในบทว่า ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา นี้ บิดาของบิดา ชื่อว่า ปิตามหะ (ปู่) ยุคของปู่ ชื่อว่า ปิตามหยุคะ บทว่า ยุคํ หมายถึง ประมาณแห่งอายุ คำนี้เป็นเพียงชื่อเรียกเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ปู่นั่นเองคือ ปิตามหยุคะ บุรุษในลำดับก่อนๆ ขึ้นไปทั้งหมด ก็ถูกนับรวมด้วยคำว่า ปิตามหะ นั่นเอง อย่างนี้ ตลอดถึงบุรุษคนที่ ๗ ก็มีครรภ์มารดาบริสุทธิ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงแสดงว่า ไม่ถูกเหยียดหยาม ไม่ถูกว่าร้าย ด้วยเรื่องชาติ บทว่า อกฺขิตฺโต คือ ไม่ถูกเหยียดหยามว่า "จงไล่คนนี้ไป จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้" บทว่า อนุปกฺกุฏฺโฐ คือ ไม่ถูกว่าร้าย ไม่เคยได้รับการด่าหรือการนินทา ถามว่า ด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ด้วยเรื่องชาติ ความว่า ด้วยคำพูดทำนองว่า "คนผู้นี้มีชาติทราม แม้ด้วยเหตุนี้"

අජ්ඣායකොති ඉදං ‘‘න දානිමෙ ඣායන්ති, න දානිමෙ ඣායන්තීති ඛො, වාසෙට්ඨ, අජ්ඣායකා අජ්ඣායකාතෙව තතියං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති (දී. නි. 3.132) එවං පඨමකප්පිකකාලෙ ඣානවිරහිතානං බ්‍රාහ්මණානං ගරහවචනං උප්පන්නං. ඉදානි පන තං අජ්ඣායතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති ඉමිනා අත්ථෙන පසංසාවචනං කත්වා වොහරන්ති. මන්තෙ ධාරෙතීති මන්තධරො.

คำว่า อชฺฌายโก นี้ ดังที่ตรัสว่า "ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็บัดนี้ ชนเหล่านี้ไม่เพ่งฌาน บัดนี้ ชนเหล่านี้ไม่เพ่งฌาน อักษรตัวที่สามคือ อชฺฌายกา อชฺฌายกา จึงเกิดขึ้น" อย่างนี้ คำตำหนิพราหมณ์ผู้ปราศจากฌานได้เกิดขึ้นในสมัยปฐมกัป แต่บัดนี้ เขาใช้คำว่า อชฺฌายโก นั้นเป็นคำสรรเสริญโดยความหมายว่า "ผู้สาธยายมนต์" ผู้ทรงจำมนต์ จึงชื่อว่า มันตธโร

තිණ්ණං වෙදානන්ති ඉරුබ්බෙදයජුබ්බෙදසාමබ්බෙදානං. ඔට්ඨපහතකරණවසෙන පාරං ගතොති පාරගූ. සහ නිඝණ්ඩුනා ච කෙටුභෙන ච සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං. නිඝණ්ඩූති නාමනිඝණ්ඩුරුක්ඛාදීනං වෙවචනපකාසකසත්ථං. කෙටුභන්ති කිරියාකප්පවිකප්පො කවීනං උපකාරාය සත්ථං. සහ අක්ඛරප්පභෙදෙන [Pg.146] සාක්ඛරප්පභෙදානං. අක්ඛරප්පභෙදොති සික්ඛා ච නිරුත්ති ච. ඉතිහාසපඤ්චමානන්ති ආථබ්බණවෙදං චතුත්ථං කත්වා ඉතිහ ආස, ඉතිහ ආසාති ඊදිසවචනපටිසංයුත්තො පුරාණකථාසඞ්ඛාතො ඛත්තවිජ්ජාසඞ්ඛාතො වා ඉතිහාසො පඤ්චමො එතෙසන්ති ඉතිහාසපඤ්චමා. තෙසං ඉතිහාසපඤ්චමානං වෙදානං.

บทว่า ติณฺณํ เวทานํ คือ แห่งฤคเวท ยชุรเวท และสามเวท ผู้ถึงฝั่งด้วยสามารถแห่งการเปล่งเสียงกระทบริมฝีปาก ชื่อว่า ปารคู (ผู้รู้) พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุและเกฏุภะ คัมภีร์นิฆัณฑุ คือ คัมภีร์ที่แสดงคำไวพจน์ของชื่อต้นไม้เป็นต้น คัมภีร์เกฏุภะ คือ คัมภีร์ที่เป็นอุปการะแก่กวีทั้งหลาย เป็นเครื่องกำหนดกิริยาต่างๆ (ผู้รู้) พร้อมทั้งคัมภีร์อักขรปเภท คัมภีร์อักขรปเภท คือ คัมภีร์สิกขาและนิรุตติ บทว่า อิติหาสปญฺจมานํ คือ กระทำให้อาถรรพเวทเป็นที่ ๔ คัมภีร์อิติหาส ซึ่งประกอบด้วยคำพูดเช่นนี้ว่า "เรื่องนี้ได้มีมาแล้วอย่างนี้ เรื่องนี้ได้มีมาแล้วอย่างนี้" อันนับเนื่องในเรื่องเก่า หรือนับเนื่องในวิชาของกษัตริย์ เป็นที่ ๕ ของเวทเหล่านั้น จึงชื่อว่า มีอิติหาสเป็นที่ ๕ แห่งเวททั้งหลายมีอิติหาสเป็นที่ ๕ เหล่านั้น

පදං තදවසෙසඤ්ච බ්‍යාකරණං අධීයති වෙදෙති චාති පදකො වෙය්‍යාකරණො. ලොකායතං වුච්චති විතණ්ඩවාදසත්ථං. මහාපුරිසලක්ඛණන්ති මහාපුරිසානං බුද්ධාදීනං ලක්ඛණදීපකං ද්වාදසසහස්සගන්ථපමාණං සත්ථං, යත්ථ සොළසසහස්සගාථාපදපරිමාණා බුද්ධමන්තා නාම අහෙසුං, යෙසං වසෙන ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙන සමන්නාගතා බුද්ධා නාම හොන්ති, ඉමිනා පච්චෙකබුද්ධා, ද්වෙ අග්ගසාවකා, අසීති මහාසාවකා, බුද්ධමාතා, බුද්ධපිතා, අග්ගුපට්ඨාකා, අග්ගුපට්ඨායිකා, රාජා චක්කවත්තී’’ති අයං විසෙසො ඤායති. අනවයොති ඉමෙසු ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනූනො පරිපූරකාරී, අවයො න හොතීති වුත්තං හොති. අවයො නාම යො තානි අත්ථතො ච ගන්ථතො ච සන්ධාරෙතුං න සක්කොති. අථ වා අනවයොති අනු අවයො, සන්ධිවසෙන උකාරලොපො. අනු අවයො පරිපුණ්ණසිප්පොති අත්ථො.

ผู้ศึกษาและรู้บท (สี่ ห้า) และไวยากรณ์ที่เหลือจากบทนั้น ชื่อว่า ปทกะ และไวยากรณ์ คัมภีร์วิตัณฑวาทศาสตร์ (ศาสตร์ว่าด้วยการโต้แย้ง) เรียกว่า โลกายตศาสตร์ ส่วนมหาปุริสลักขณะ คือคัมภีร์ที่แสดงลักษณะของมหาบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีคัมภีร์ 12,000 เป็นประมาณ ในคัมภีร์นั้น ได้มีมนต์ของนักปราชญ์ (พุทธมนต์) ประมาณ 16,000 บทคาถา ซึ่งอาศัยมนต์เหล่านั้น จึงทราบความแตกต่างนี้ได้ว่า ‘ท่านผู้ประกอบด้วยลักษณะนี้ ย่อมเป็นพระพุทธเจ้า, ด้วยลักษณะนี้ ย่อมเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า, เป็นพระอัครสาวก 2 องค์, เป็นพระมหาสาวก 80 องค์, เป็นพุทธมารดา, เป็นพุทธบิดา, เป็นอัครอุปัฏฐาก, เป็นอัครอุปัฏฐายิกา, เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ บทว่า อนวโย หมายความว่า เป็นผู้ไม่บกพร่อง ทำคัมภีร์โลกายตศาสตร์และมหาปุริสลักขณะเหล่านี้ให้บริบูรณ์ ไม่ใช่ผู้หย่อนความสามารถ ที่ชื่อว่า อวโย คือผู้ที่ไม่สามารถทรงจำคัมภีร์เหล่านั้นไว้ได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อนวโย ตัดบทเป็น อนุ อวโย ลบอุการะด้วยอำนาจสนธิ อธิบายว่า ไม่บกพร่องเนืองๆ มีศิลปะบริบูรณ์

තෙන හීති ඉදං භගවා නං ආයාචන්තං දිස්වා ‘‘ඉදානිස්ස පඤ්හං කථෙතුං කාලො’’ති ඤත්වා ආහ. තස්සත්ථො – යස්මා මං ආයාචසි, තස්මා සුණාහීති. විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.70) විත්ථාරිතමෙව. ඉධ පනෙතං තිස්සන්නං විජ්ජානං පුබ්බභාගපටිපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ද්වින්නං විජ්ජානං අනුපදවණ්ණනා චෙව භාවනානයො ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.402 ආදයො) විත්ථාරිතොව.

พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์นั้นผู้อ้อนวอนอยู่ ทรงทราบว่า ‘บัดนี้เป็นกาลที่จะกล่าวแก้ปัญหาแก่เขา’ จึงตรัสคำนี้ว่า เตน หิ อรรถาธิบายแห่งคำนั้นคือ – เพราะเหตุที่ท่านอ้อนวอนเรา ฉะนั้น ท่านจงฟัง คำเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนั้นไว้เพื่อแสดงบุพภาคปฏิปทาของวิชชา 3 ในวิชชา 3 นั้น การพรรณนาบทตามลำดับและนัยแห่งการเจริญภาวนาของวิชชา 2 ข้าพเจ้าก็ได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

පඨමා විජ්ජාති පඨමං උප්පන්නාති පඨමා, විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා. කිං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාසං. අවිජ්ජාති තස්සෙව පුබ්බෙනිවාසස්ස අවිදිතකරණට්ඨෙන තප්පටිච්ඡාදකො මොහො වුච්චති. තමොති ස්වෙව මොහො පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමොති වුච්චති. ආලොකොති සායෙව විජ්ජා ඔභාසකරණට්ඨෙන ආලොකොති වුච්චති. එත්ථ ච විජ්ජා අධිගතාති අයං අත්ථො[Pg.147]. සෙසං පසංසාවචනං. යොජනා පනෙත්ථ අයමස්ස විජ්ජා අධිගතා, අථස්ස අධිගතවිජ්ජස්ස අවිජ්ජා විහතා විනට්ඨාති අත්ථො. කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නා. ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙ එසෙව නයො. යථා තන්ති එත්ථ යථාති ඔපම්මං, තන්ති නිපාතමත්තං. සතියා අවිප්පවාසෙන අප්පමත්තස්ස. වීරියාතාපෙන ආතාපිනො. කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය පහිතත්තස්ස. පෙසිතත්තස්සාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො අවිජ්ජා විහඤ්ඤෙය්‍ය, විජ්ජා උප්පජ්ජෙය්‍ය. තමො විහඤ්ඤෙය්‍ය, ආලොකො උප්පජ්ජෙය්‍ය, එවමෙව තස්ස අවිජ්ජා විහතා, විජ්ජා උප්පන්නා. තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො. එතස්ස තෙන පධානානුයොගස්ස අනුරූපමෙව ඵලං ලද්ධන්ති.

บทว่า ปฐมา วิชฺชา (วิชชาที่ 1) คือ เกิดขึ้นก่อน จึงชื่อว่า ปฐมา, ชื่อว่า วิชชา เพราะอรรถว่าทำให้แจ้ง. ถามว่า ทำให้แจ้งซึ่งอะไร? ตอบว่า ทำให้แจ้งซึ่งปุพเพนิวาส. บทว่า อวิชฺชา คือ โมหะที่ปกปิดปุพเพนิวาสนั้นนั่นแหละ เรียกว่า อวิชชา เพราะอรรถว่าไม่ทำให้แจ้ง. บทว่า ตโม คือ โมหะนั่นแหละ เรียกว่า ตมะ เพราะอรรถว่าปกปิด. บทว่า อาโลโก คือ วิชชานั่นแหละ เรียกว่า อาโลกะ เพราะอรรถว่าทำแสงสว่าง. ในบทนี้ บทว่า วิชฺชา อธิคตา (บรรลุวิชชาแล้ว) นี้เป็นเนื้อความ ที่เหลือเป็นคำสรรเสริญ. การประกอบความในที่นี้คือ วิชชานี้ อันโยคีบุคคลนั้นบรรลุแล้ว ลำดับนั้น อวิชชาของโยคีผู้บรรลุวิชชาแล้ว ย่อมถูกกำจัด ย่อมพินาศไป. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว. แม้ในสองบทที่เหลือ (คือ ตโม วิหโต อาโลโก อุปฺปนฺโน) ก็นัยนี้เหมือนกัน. ในบทว่า ยถา ตํ นี้ บทว่า ยถา เป็นอุปมา บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อปฺปมตฺตสฺส คือ แห่งผู้ไม่ประมาท เพราะไม่ปราศจากสติ. บทว่า อาตาปิโน คือ แห่งผู้มีความเพียรเผากิเลส. บทว่า ปหิตตฺตสฺส คือ แห่งผู้มีตนส่งไปแล้ว เพราะไม่เยื่อใยในกายและชีวิต. อธิบายว่า มีตนส่งไปแล้ว. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ – อวิชชาพึงถูกกำจัด วิชชาพึงเกิดขึ้น ความมืดพึงถูกกำจัด แสงสว่างพึงเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ฉันใด, อวิชชาของโยคีบุคคลนั้นก็ถูกกำจัดแล้ว วิชชาก็เกิดขึ้นแล้ว ความมืดก็ถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างก็เกิดขึ้นแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน. คือ ท่านได้บรรลุผลอันสมควรแก่การประกอบความเพียรนั้นแล้ว.

චුතූපපාතකථායං විජ්ජාති දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති සත්තානං චුතිපටිසන්ධිප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ในจุตูปปาตกถา บทว่า วิชชา คือ วิชชาคือทิพพจักขุญาณ. บทว่า อวิชชา คือ อวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย. ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

තතියවිජ්ජාය සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙති විපස්සනාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං වෙදිතබ්බං. ආසවානං ඛයඤාණායාති අරහත්තමග්ගඤාණත්ථාය. අරහත්තමග්ගො හි ආසවවිනාසනතො ආසවානං ඛයොති වුච්චති, තත්‍ර චෙතං ඤාණං තත්ථ පරියාපන්නත්තාති. චිත්තං අභිනින්නාමෙතීති විපස්සනාචිත්තං අභිනීහරති. සො ඉදං දුක්ඛන්ති එවමාදීසු එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො භිය්‍යොති සබ්බම්පි දුක්ඛසච්චං සරසලක්ඛණප්පටිවෙධෙන යථාභූතං පජානාති පටිවිජ්ඣති, තස්ස ච දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තිකං තණ්හං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති, තදුභයම්පි යං ඨානං පත්වා නිරුජ්ඣති, තං තෙසං අපවත්තිං නිබ්බානං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති. තස්ස ච සම්පාපකං අරියමග්ගං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති සරසලක්ඛණප්පටිවෙධෙන යථාභූතං පජානාති පටිවිජ්ඣතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

ในวิชชาที่ 3 พึงทราบว่า บทว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต หมายถึงจตุตถฌานจิตอันเป็นบาทของวิปัสสนา. บทว่า อาสวานํ ขยญาณาย คือ เพื่ออรหัตตมรรคญาณ. จริงอยู่ อรหัตตมรรคเรียกว่า อาสวานํ ขโย (ความสิ้นไปแห่งอาสวะ) เพราะทำลายอาสวะทั้งหลาย และญาณนี้ก็อยู่ในอรหัตตมรรคนั้น เพราะนับเนื่องในอรหัตตมรรคนั้น. บทว่า จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ คือ น้อมวิปัสสนาจิตไป. ในบทเป็นต้นว่า โส อิทํ ทุกฺขํ พึงทราบอรรถดังนี้ คือ ย่อมรู้ชัด แทงตลอดซึ่งทุกขสัจทั้งปวงตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวลักษณะว่า ‘ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้’ และย่อมรู้ชัด แทงตลอดตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัด แทงตลอดนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้น ซึ่งเป็นที่ที่ธรรมทั้งสองนั้นไปถึงแล้วย่อมดับไป ว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ และย่อมรู้ชัด แทงตลอดอริยมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงนิพพานนั้นว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวลักษณะ.

එවං සරූපතො සච්චානි දස්සෙත්වා ඉදානි කිලෙසවසෙන පරියායතො දස්සෙන්තො ඉමෙ ආසවාතිආදිමාහ. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතොති තස්ස භික්ඛුනො එවං ජානන්තස්ස එවං පස්සන්තස්ස. සහ විපස්සනාය කොටිප්පත්තං මග්ගං කථෙසි. කාමාසවාති කාමාසවතො. විමුච්චතීති ඉමිනා මග්ගක්ඛණං දස්සෙති. මග්ගක්ඛණෙ හි චිත්තං විමුච්චති, ඵලක්ඛණෙ [Pg.148] විමුත්තං හොති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණන්ති ඉමිනා පච්චවෙක්ඛණඤාණං දස්සෙති. ඛීණා ජාතීතිආදීහි තස්ස භූමිං. තෙන හි ඤාණෙන සො පච්චවෙක්ඛන්තො ඛීණා ජාතීතිආදීනි පජානාති. කතමා පනස්ස ජාති ඛීණා, කථඤ්ච නං පජානාතීති? න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා පුබ්බෙව ඛීණත්තා, න අනාගතා, අනාගතෙ වායාමාභාවතො, න පච්චුප්පන්නා, විජ්ජමානත්තා. යා පන මග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍ය එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසු එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදා ජාති, සා මග්ගස්ස භාවිතත්තා අනුප්පාදධම්මතං ආපජ්ජනෙන ඛීණා. තං සො මග්ගභාවනාය පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා කිලෙසාභාවෙ විජ්ජමානම්පි කම්මං ආයතිඅප්පටිසන්ධිකං හොතීති ජානන්තො පජානාති.

ครั้นทรงแสดงสัจจะโดยสรูปะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยปริยายด้วยอำนาจแห่งกิเลส จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิเม อาสวา. บทว่า ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต คือ แห่งภิกษุนั้นผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้. พระองค์ตรัสมรรคที่ถึงที่สุดพร้อมกับวิปัสสนา. บทว่า กามาสวา คือ จากกามาสวะ. ด้วยบทว่า วิมุจฺจติ นี้ ทรงแสดงมรรคขณะ. จริงอยู่ ในมรรคขณะ จิตย่อมหลุดพ้น, ในผลขณะ ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว. ด้วยบทว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ นี้ ทรงแสดงปัจจเวกขณญาณ. ด้วยบทเป็นต้นว่า ขีณา ชาติ ทรงแสดงภูมิของปัจจเวกขณญาณนั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ด้วยญาณนั้น ย่อมรู้ชัดธรรมมีอาทิว่า ชาติสิ้นแล้ว. ถามว่า ก็ชาติไหนของท่านสิ้นแล้ว, และท่านรู้ชัดชาติที่สิ้นแล้วนั้นอย่างไร? ตอบว่า ชาติในอดีตของท่านยังไม่สิ้นไปก่อน เพราะสิ้นไปแล้วในกาลก่อนนั่นเอง, ชาติในอนาคตก็ไม่สิ้นไป เพราะไม่มีความพยายามในอนาคต, ชาติในปัจจุบันก็ไม่สิ้นไป เพราะยังดำรงอยู่. แต่ว่า ชาติใดอันมีขันธ์หนึ่ง ขันธ์สี่ หรือขันธ์ห้าเป็นประเภทในเอกโวการภพ จตุโวการภพ และปัญจโวการภพ พึงเกิดขึ้นเพราะยังไม่ได้เจริญมรรค, ชาตินั้นชื่อว่าสิ้นแล้ว เพราะถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก เพราะได้เจริญมรรคแล้ว. พระขีณาสพนั้น เมื่อพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรคแล้ว รู้ว่า เมื่อไม่มีกิเลส แม้กรรมที่มีอยู่ก็ไม่ให้เกิดปฏิสนธิในภพต่อไป ดังนี้ จึงชื่อว่ารู้ชัดชาติที่สิ้นแล้วนั้น.

වුසිතන්ති වුත්ථං පරිවුත්ථං, කතං චරිතං නිට්ඨිතන්ති අත්ථො. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකෙන හි සද්ධිං සත්ත සෙක්ඛා බ්‍රහ්මචරියවාසං වසන්ති නාම, ඛීණාසවො වුත්ථවාසො. තස්මා සො අත්තනො බ්‍රහ්මචරියවාසං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘වුසිතං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති පජානාති. කතං කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයවසෙන සොළසවිධම්පි කිච්චං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකාදයො හි තං කිච්චං කරොන්ති, ඛීණාසවො කතකරණීයො. තස්මා සො අත්තනො කරණීයං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘කතං කරණීය’’න්ති පජානාති. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පුන ඉත්ථභාවාය, එවං සොළසවිධකිච්චභාවාය කිලෙසක්ඛයාය වා මග්ගභාවනාකිච්චං මෙ නත්ථීති පජානාති. අථ වා ඉත්ථත්තායාති ඉත්ථභාවතො, ඉමස්මා එවං පකාරා ඉදානි වත්තමානක්ඛන්ධසන්තානා අපරං ඛන්ධසන්තානං මය්හං නත්ථි, ඉමෙ පන පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්ති ඡින්නමූලකා රුක්ඛා විය. තෙ චරිමකවිඤ්ඤාණනිරොධෙන අනුපාදානො විය ජාතවෙදො නිබ්බායිස්සන්තීති පජානාති. ඉධ විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති චතුසච්චප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

คำว่า วุสิตํ (อยู่จบแล้ว) มีความหมายว่า ได้อยู่แล้ว ได้อยู่รอบแล้ว, ได้ทำแล้ว ได้ประพฤติแล้ว จบสิ้นแล้ว. คำว่า พฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์) ได้แก่ มรรคพรหมจรรย์. จริงอยู่ พระเสขะ 7 จำพวก พร้อมด้วยกัลยาณปุถุชน ชื่อว่ายังอยู่ประพฤติพรหมจรรย์, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของตน ย่อมรู้ชัดว่า "พรหมจรรย์เราอยู่จบแล้ว". คำว่า กตํ กรณียํ (กิจที่ควรทำ ได้ทำเสร็จแล้ว) มีความหมายว่า กิจแม้ทั้ง 16 อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้คือปริญญา ปหานะ สัจฉิกิริยา และภาวนา ในสัจจะ 4 ด้วยมรรค 4 ได้ทำให้สำเร็จแล้ว. จริงอยู่ กัลยาณปุถุชนเป็นต้น ยังทำกิจนั้นอยู่, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีกิจที่ต้องทำอันทำเสร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาถึงกิจที่ควรทำของตน ย่อมรู้ชัดว่า "กิจที่ควรทำ เราทำเสร็จแล้ว". คำว่า นาปรํ อิตฺถตฺตาย (กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี) คือ ย่อมรู้ชัดว่า กิจคือการเจริญมรรคเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือเพื่อความเป็นกิจ 16 อย่างอย่างนี้ หรือเพื่อความสิ้นไปแห่งกิเลส ย่อมไม่มีแก่เรา. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อิตฺถตฺตาย ได้แก่ จากความเป็นอย่างนี้, ขันธสันตาน (ความสืบต่อแห่งขันธ์) อื่นจากขันธสันตานที่เป็นไปอยู่ในบัดนี้ ซึ่งมีประการอย่างนี้ ย่อมไม่มีแก่เรา, ส่วนเบญจขันธ์เหล่านี้ อันเรากำหนดรู้แล้ว ย่อมดำรงอยู่ดุจต้นไม้มีรากอันตัดขาดแล้ว. ขันธ์เหล่านั้นจักดับไปดุจไฟที่ไม่มีเชื้อ เพราะความดับแห่งจริมกวิญญาณ (วิญญาณสุดท้าย) ย่อมรู้ชัดดังนี้. ในที่นี้ คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชชาคืออรหัตตมรรคญาณ. คำว่า อวิชชา ได้แก่ อวิชชาที่ปกปิดสัจจะ 4. ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

අනුච්චාවචසීලස්සාති යස්ස සීලං කාලෙන හායති, කාලෙන වඩ්ඪති, සො උච්චාවචසීලො නාම හොති. ඛීණාසවස්ස පන සීලං එකන්තවඩ්ඪිතමෙව. තස්මා සො අනුච්චාවචසීලො නාම හොති. වසීභූතන්ති [Pg.149] වසිප්පත්තං. සුසමාහිතන්ති සුට්ඨු සමාහිතං, ආරම්මණම්හි සුට්ඨපිතං. ධීරන්ති ධිතිසම්පන්නං. මච්චුහායිනන්ති මච්චුං ජහිත්වා ඨිතං. සබ්බප්පහායිනන්ති සබ්බෙ පාපධම්මෙ පජහිත්වා ඨිතං. බුද්ධන්ති චතුසච්චබුද්ධං. අන්තිමදෙහිනන්ති සබ්බපච්ඡිමසරීරධාරිනං. තං නමස්සන්ති ගොතමන්ති තං ගොතමගොත්තං බුද්ධසාවකා නමස්සන්ති. අථ වා ගොතමබුද්ධස්ස සාවකොපි ගොතමො, තං ගොතමං දෙවමනුස්සා නමස්සන්තීති අත්ථො.

คำว่า อนิจฺจาวจสีลสฺส (ผู้มีศีลไม่ขึ้นๆ ลงๆ) คือ ศีลของผู้ใด ย่อมเสื่อมในบางคราว ย่อมเจริญในบางคราว ผู้นั้นชื่อว่าผู้มีศีลขึ้นๆ ลงๆ. ส่วนศีลของพระขีณาสพย่อมเจริญฝ่ายเดียวเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงชื่อว่าผู้มีศีลไม่ขึ้นๆ ลงๆ. คำว่า วสีภูตํ (ผู้ถึงความเป็นผู้มีวสี) ได้แก่ ผู้ถึงแล้วซึ่งวสี. คำว่า สุสมาหิตํ (ผู้มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว) ได้แก่ ตั้งมั่นดีแล้ว, ตั้งไว้ดีแล้วในอารมณ์. คำว่า ธีรํ (ผู้มีปัญญา) ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา. คำว่า มจฺจุหายินํ (ผู้ละมัจจุได้) ได้แก่ ผู้ละมัจจุแล้วดำรงอยู่. คำว่า สพฺพปฺปหายินํ (ผู้ละบาปธรรมทั้งปวงได้) ได้แก่ ผู้ละบาปธรรมทั้งปวงแล้วดำรงอยู่. คำว่า พุทฺธํ (ผู้รู้) ได้แก่ ผู้รู้สัจจะ 4. คำว่า อนฺติมเทหินํ (ผู้มีร่างกายเป็นที่สุด) ได้แก่ ผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย. คำว่า ตํ นมสฺสนฺติ โคตมํ (เหล่าชนย่อมนอบน้อมพระโคดมนั้น) คือ พุทธสาวกทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้มีโคตรว่าโคตมะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง แม้สาวกของพระโคตมพุทธเจ้าก็ชื่อว่าโคตมะ, เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระโคตมะนั้น (คือสาวก) นี้คือความหมาย.

පුබ්බෙනිවාසන්ති පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධපරම්පරං. යොවෙතීති යො අවෙති අවගච්ඡති. යොවෙදීතිපි පාඨො. යො අවෙදි, විදිතං පාකටං කත්වා ඨිතොති අත්ථො. සග්ගාපායඤ්ච පස්සතීති ඡ කාමාවචරෙ නව බ්‍රහ්මලොකෙ චත්තාරො ච අපායෙ පස්සති. ජාතික්ඛයං පත්තොති අරහත්තං පත්තො. අභිඤ්ඤාවොසිතොති ජානිත්වා කිච්චවොසානෙන වොසිතො. මුනීති මොනෙය්‍යෙන සමන්නාගතො ඛීණාසවමුනි. එතාහීති හෙට්ඨා නිද්දිට්ඨාහි පුබ්බෙනිවාසඤාණාදීහි. නාඤ්ඤං ලපිතලාපනන්ති යො පනඤ්ඤො තෙවිජ්ජොති අඤ්ඤෙහි ලපිතවචනමත්තමෙව ලපති, තමහං තෙවිජ්ජොති න වදාමි, අත්තපච්චක්ඛතො ඤත්වා පරස්සපි තිස්සො විජ්ජා කථෙන්තමෙවාහං තෙවිජ්ජොති වදාමීති අත්ථො. කලන්ති කොට්ඨාසං. නාග්ඝතීති න පාපුණාති. ඉදානි බ්‍රාහ්මණො භගවතො කථාය පසන්නො පසන්නාකාරං කරොන්තො අභික්කන්තන්තිආදිමාහ.

คำว่า ปุพฺเพนิวาสํ (ปุพเพนิวาส) ได้แก่ ลำดับแห่งขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน. คำว่า โยเวติ คือ ผู้ใด ย่อมรู้ ย่อมเข้าใจ. มีบทว่า โยเวที ก็มี. ความว่า ผู้ใดได้รู้แล้ว คือ กระทำให้ปรากฏซึ่งสิ่งที่รู้แล้ว ดำรงอยู่. คำว่า สคฺคาปายญฺจ ปสฺสติ (ย่อมเห็นสวรรค์และอบาย) คือ ย่อมเห็นกามวจร 6 ชั้น พรหมโลก 9 ชั้น และอบาย 4. คำว่า ชาติกฺขยํ ปตฺโต (ถึงความสิ้นชาติ) คือ ถึงแล้วซึ่งอรหัตตผล. คำว่า อภิญฺญาวosito (อยู่จบแล้วด้วยอภิญญา) คือ รู้แล้ว อยู่จบแล้วด้วยความสิ้นสุดแห่งกิจ. คำว่า มุนิ คือ พระขีณาสพมุนีผู้ประกอบด้วยโมไนยธรรม. คำว่า เอตาหิ ได้แก่ ด้วยคุณธรรมมีปุพเพนิวาสญาณเป็นต้นเหล่านี้ที่แสดงไว้แล้วในเบื้องต่ำ. คำว่า นาญฺญํ ลปิตลาปนํ (ไม่กล่าวคำพูดที่คนอื่นพูด) คือ ส่วนผู้ใดอื่น กล่าวเพียงถ้อยคำที่ผู้อื่นกล่าวว่า "เป็นเตวิชชะ" เราไม่เรียกผู้นั้นว่าเป็นเตวิชชะ, ความว่า เรารู้ด้วยการประจักษ์แก่ตนแล้ว เรียกผู้ที่สามารถกล่าววิชชา 3 แก่ผู้อื่นได้เท่านั้นว่าเป็นเตวิชชะ. คำว่า กลํ ได้แก่ ส่วน. คำว่า นาคฺฆติ คือ ย่อมไม่ถึง. บัดนี้ พราหมณ์เลื่อมใสในพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว แสดงอาการของผู้เลื่อมใส ได้กล่าวคำมีอาทิว่า อภิกฺกนฺตํ (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก).

9. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร

60. නවමෙ යස්සස්සූති යස්ස භවෙය්‍යුං. යඤ්ඤොතිආදීසු යජිතබ්බොති යඤ්ඤො, දෙය්‍යධම්මස්සෙතං නාමං. සද්ධන්ති මතකභත්තං. ථාලිපාකොති වරපුරිසානං දාතබ්බයුත්තං භත්තං. දෙය්‍යධම්මන්ති වුත්තාවසෙසං යංකිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං නාම. තෙවිජ්ජෙසු බ්‍රාහ්මණෙසු දානං දදෙය්‍යාති සබ්බමෙතං දානං තෙවිජ්ජෙසු දදෙය්‍ය, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණාව පටිග්ගහෙතුං යුත්තාති දස්සෙති. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති.

๖๐. ในสูตรที่ 9 คำว่า ยสฺสสฺสุ คือ ยสฺส ภเวยฺยุํ (พึงมีแก่ผู้ใด). ในบททั้งหลายมีคำว่า ยญฺโญ เป็นต้น, ชื่อว่า ยัญญะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงบูชา, นี้เป็นชื่อของเทยยธรรม. คำว่า สทฺธํ ได้แก่ ข้าวที่อุทิศให้ผู้ตาย. คำว่า ถาลิปาโก ได้แก่ ข้าวที่สมควรแก่การถวายแก่บุรุษผู้ประเสริฐ. คำว่า เทยฺยธมฺมํ ได้แก่ เทยยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว. ด้วยบทว่า เตวิชฺเชสุ พฺราหฺมเณสุ ทานํ ทเทยฺย (พึงให้ทานในพราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3) แสดงว่า พึงให้ทานทั้งหมดนี้ในพราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3, พราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3 เท่านั้นสมควรที่จะรับ. ที่เหลือในสูตรนี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

10. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาสังคารวสูตร

61. දසමෙ සඞ්ගාරවොති එවංනාමකො රාජගහනගරෙ ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණකාරකො ආයුත්තකබ්‍රාහ්මණො. උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො හුත්වා මහාජනපරිවුතො උපසඞ්කමි. මයමස්සූති එත්ථ අස්සූති [Pg.150] නිපාතමත්තං, මයං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණා නාමාති ඉදමෙව අත්ථපදං. යඤ්ඤං යජාමාති බාහිරසමයෙ සබ්බචතුක්කෙන සබ්බට්ඨකෙන සබ්බසොළසකෙන සබ්බද්වත්තිංසාය සබ්බචතුසට්ඨියා සබ්බසතෙන සබ්බපඤ්චසතෙනාති ච එවං පාණඝාතපටිසංයුත්තො යඤ්ඤො නාම හොති. තං සන්ධායෙවමාහ. අනෙකසාරීරිකන්ති අනෙකසරීරසම්භවං. යදිදන්ති යා එසා. යඤ්ඤාධිකරණන්ති යජනකාරණා චෙව යාජනකාරණා චාති අත්ථො. එකස්මිඤ්හි බහූනං දදන්තෙපි දාපෙන්තෙපි බහූසුපි බහූනං දෙන්තෙසුපි දාපෙන්තෙසුපි පුඤ්ඤපටිපදා අනෙකසාරීරිකා නාම හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තුය්හඤ්ච තුය්හඤ්ච යජාමීති වදන්තස්සාපි ත්වඤ්ච ත්වඤ්ච යජාහීති ආණාපෙන්තස්සාපි ච අනෙකසාරීරිකාව හොති. තම්පි සන්ධායෙතං වුත්තං. යස්ස වා තස්ස වාති යස්මා වා තස්මා වා. එකමත්තානං දමෙතීති අත්තනො ඉන්ද්‍රියදමනවසෙන එකං අත්තානමෙව දමෙති. එකමත්තානං සමෙතීති අත්තනො රාගාදිසමනවසෙන එකං අත්තානමෙව සමෙති. පරිනිබ්බාපෙතීති රාගාදිපරිනිබ්බානෙනෙව පරිනිබ්බාපෙති. එවමස්සායන්ති එවං සන්තෙපි අයං.

๖๑. ในสูตรที่ 10 คำว่า สงฺคารโว คือ พราหมณ์ผู้รับราชการ ชื่อนี้ เป็นผู้ทำการซ่อมแซมของเก่าในกรุงราชคฤห์. คำว่า อุปสงฺกมิ คือ ฉันอาหารเช้าแล้ว มีมหาชนแวดล้อม เข้าไปเฝ้า. ในบทว่า มยมสฺสุ นี้ บทว่า อสฺสุ เป็นเพียงนิบาต, บทว่า มยํ โภ โคตม พฺราหฺมณา นาม (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ชื่อว่าเป็นพราหมณ์) นี้เท่านั้นเป็นบทที่มีความหมาย. คำว่า ยญฺญํ ยชาม (พวกข้าพระองค์ย่อมบูชายัญ) คือ ในลัทธินอกศาสนา ยัญที่ประกอบด้วยการฆ่าสัตว์ เช่น ด้วยสัตว์ 4 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 8 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 16 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 32 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 64 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 100 ตัวทั้งหมด, และด้วยสัตว์ 500 ตัวทั้งหมด ชื่อว่ายัญ. พราหมณ์กล่าวอย่างนี้หมายถึงยัญนั้น. คำว่า อเนกสารีริกํ ได้แก่ เกิดขึ้นในร่างกายจำนวนมาก. คำว่า ยทิทํ คือ อันใดนี้. คำว่า ยญฺญาธิกรณํ มีความหมายว่า มีการบูชายัญเป็นเหตุ และมีการให้บูชายัญเป็นเหตุ. จริงอยู่ เมื่อคนหนึ่งให้แก่คนจำนวนมาก หรือให้คนอื่นให้, หรือแม้คนจำนวนมากให้แก่คนจำนวนมาก หรือให้คนอื่นให้, ปฏิปทาที่เป็นบุญชื่อว่า อเนกสารีริกา (เกิดขึ้นในร่างกายจำนวนมาก). พราหมณ์กล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้น. แม้ของผู้ที่กล่าวว่า "ข้าพเจ้าบูชาท่านด้วย ท่านด้วย" และของผู้ที่สั่งว่า "ท่านจงบูชาเถิด ท่านจงบูชาเถิด" (ปฏิปทาที่เป็นบุญ) ก็เป็นอเนกสารีริกาเหมือนกัน. พราหมณ์กล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้นด้วย. คำว่า ยสฺส วา ตสฺส วา คือ จากผู้ใดก็ตาม. คำว่า เอกมตฺตานํ ทเมติ คือ ย่อมฝึกตนคนเดียวเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการฝึกอินทรีย์ของตน. คำว่า เอกมตฺตานํ สเมติ คือ ย่อมสงบตนคนเดียวเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการสงบราคะเป็นต้นของตน. คำว่า ปรินิพฺพาเปติ คือ ย่อมทำให้ปรินิพพานด้วยการปรินิพพานแห่งราคะเป็นต้นนั่นเทียว. คำว่า เอวมสฺสายํ คือ แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ นี้...

එවමිදං බ්‍රාහ්මණස්ස කථං සුත්වා සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො පසුඝාතකසංයුත්තං මහායඤ්ඤං අනෙකසාරීරිකං පුඤ්ඤපටිපදං වදෙති, පබ්බජ්ජාමූලකං පන පුඤ්ඤුප්පත්තිපටිපදං එකසාරීරිකන්ති වදෙති. නෙවායං එකසාරීරිකං ජානාති, න අනෙකසාරීරිකං, හන්දස්ස එකසාරීරිකඤ්ච අනෙකසාරීරිකඤ්ච පටිපදං දෙසෙස්සාමී’’ති උපරි දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො තෙන හි බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ යථා තෙ ඛමෙය්‍යාති යථා තුය්හං රුච්චෙය්‍ය. ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතීතිආදි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතමෙව. එථායං මග්ගොති එථ තුම්හෙ, අහමනුසාසාමි, අයං මග්ගො. අයං පටිපදාති තස්සෙව වෙවචනං. යථා පටිපන්නොති යෙන මග්ගෙන පටිපන්නො. අනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියොගධන්ති අරහත්තමග්ගසඞ්ඛාතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස අනුත්තරං ඔගධං උත්තමපතිට්ඨාභූතං නිබ්බානං. ඉච්චායන්ති ඉති අයං.

พระศาสดาทรงสดับคำของพราหมณ์นั้นอย่างนี้แล้ว ทรงพระดำริว่า “พราหมณ์ผู้นี้กล่าวถึงมหายัญอันเนื่องด้วยการฆ่าสัตว์ว่าเป็นบุญญปฏิปทาอันมีสาระมาก แต่กลับกล่าวถึงปฏิปทาอันเป็นเหตุให้เกิดบุญมีบรรพชาเป็นมูลว่าเป็นปฏิปทาอันมีสาระเดียว พราหมณ์ผู้นี้ไม่รู้จักปฏิปทาอันมีสาระเดียว ทั้งไม่รู้จักปฏิปทาอันมีสาระมาก เอาล่ะ เราจะแสดงปฏิปทาทั้งที่มีสาระเดียวและมีสาระมากแก่เขา” ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงธรรมให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เตน หิ พฺราหฺมณ` ในบทเหล่านั้น บทว่า `ยถา เต ขเมยฺยาติ` ความว่า ตามที่ท่านพอใจ บทเป็นต้นว่า `อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ` ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า `เอถายํ มคฺโคติ` ความว่า ท่านทั้งหลายจงมาเถิด เราจะพร่ำสอน นี่คือหนทาง บทว่า `อยํ ปฏิปทา` เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า `ยถา ปฏิปนฺโนติ` ความว่า ปฏิบัติแล้วโดยหนทางใด บทว่า `อนุตฺตรํ พฺรหฺมจริโยคธนฺติ` ความว่า พระนิพพานอันเป็นที่หยั่งลง คือเป็นที่ตั้งอันสูงสุด หาที่เปรียบมิได้ แห่งพรหมจรรย์อันได้แก่พระอรหัตตมรรค บทว่า `อิจฺจายนฺติ` ตัดบทเป็น `อิติ อยํ`

අප්පට්ඨතරාති යත්ථ බහූහි වෙය්‍යාවච්චකරෙහි වා උපකරණෙහි වා අත්ථො නත්ථි. අප්පසමාරම්භතරාති යත්ථ බහූනං කම්මච්ඡෙදවසෙන පීළාසඞ්ඛාතො [Pg.151] සමාරම්භො නත්ථි. සෙය්‍යථාපි භවං ගොතමො, භවං චානන්දො, එතෙ මෙ පුජ්ජාති යථා භවං ගොතමො, භවඤ්චානන්දො, එවරූපා මම පූජිතා, තුම්හෙයෙව ද්වෙ ජනා මය්හං පුජ්ජා ච පාසංසා චාති ඉමමත්ථං සන්ධායෙතං වදති. තස්ස කිර එවං අහොසි – ‘‘ආනන්දත්ථෙරො මංයෙව ඉමං පඤ්හං කථාපෙතුකාමො, අත්තනො ඛො පන වණ්ණෙ වුත්තෙ පදුස්සනකො නාම නත්ථී’’ති. තස්මා පඤ්හං අකථෙතුකාමො වණ්ණභණනෙන වික්ඛෙපං කරොන්තො එවමාහ.

บทว่า `อปฺปฏฺฐตราติ` ความว่า (ปฏิปทา) ที่ไม่ต้องการคนขวนขวายหรือเครื่องมือจำนวนมาก บทว่า `อปฺปสมาสมฺภตราติ` ความว่า (ปฏิปทา) ที่ไม่มีความเบียดเบียนอันได้แก่การเบียดเบียนโดยการตัดการงานของคนจำนวนมาก บทว่า `เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม, ภวํ จานนฺโท, เอเต เม ปุชฺชาติ` ความว่า เปรียบเหมือนท่านพระโคดมและท่านพระอานนท์ บุคคลเช่นนี้ข้าพเจ้าบูชาแล้ว ท่านทั้งสองเท่านั้นเป็นที่บูชาและที่สรรเสริญของข้าพเจ้า พราหมณ์กล่าวคำนี้โดยมุ่งหมายถึงเนื้อความนี้ ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “พระอานนทเถระประสงค์จะให้เรานี่แหละตอบปัญหานี้ ก็เมื่อคุณของตนถูกกล่าวถึง คนที่ไม่พอใจย่อมไม่มี” เพราะฉะนั้น เมื่อไม่ประสงค์จะตอบปัญหา จึงทำการกล่าวให้เขวโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ แล้วได้กล่าวอย่างนี้

න ඛො ත්‍යාහන්ති න ඛො තෙ අහං. ථෙරොපි කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො පඤ්හං අකථෙතුකාමො පරිවත්තති, ඉමං පඤ්හං එතංයෙව කථාපෙස්සාමී’’ති. තස්මා නං එවමාහ.

บทว่า `น โข ตฺยาหนฺติ` ตัดบทเป็น `น โข เต อหํ` (ความว่า เราไม่ได้ถามท่านอย่างนั้น) ได้ยินว่า แม้พระเถระก็ได้คิดว่า “พราหมณ์นี้ไม่ประสงค์จะตอบปัญหา จึงบ่ายเบี่ยงไป เราจะให้พราหมณ์ผู้นี้แหละตอบปัญหานี้” เพราะฉะนั้น จึงได้กล่าวกับพราหมณ์นั้นอย่างนี้

සහධම්මිකන්ති සකාරණං. සංසාදෙතීති සංසීදාපෙති. නො විස්සජ්ජෙතීති න කථෙති. යංනූනාහං පරිමොචෙය්‍යන්ති යංනූනාහං උභොපෙතෙ විහෙසතො පරිමොචෙය්‍යං. බ්‍රාහ්මණො හි ආනන්දෙන පුච්ඡිතං පඤ්හං අකථෙන්තො විහෙසෙති, ආනන්දොපි බ්‍රාහ්මණං අකථෙන්තං කථාපෙන්තො. ඉති උභොපෙතෙ විහෙසතො මොචෙස්සාමීති චින්තෙත්වා එවමාහ. කා න්වජ්ජාති කා නු අජ්ජ. අන්තරාකථා උදපාදීති අඤ්ඤිස්සා කථාය අන්තරන්තරෙ කතරා කථා උප්පජ්ජීති පුච්ඡති. තදා කිර රාජන්තෙපුරෙ තීණි පාටිහාරියානි ආරබ්භ කථා උදපාදි, තං පුච්ඡාමීති සත්ථා එවමාහ. අථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘ඉදානි වත්තුං සක්ඛිස්සාමී’’ති රාජන්තෙපුරෙ උප්පන්නං කථං ආරොචෙන්තො අයං ඛ්වජ්ජ, භො ගොතමාතිආදිමාහ. තත්ථ අයං ඛ්වජ්ජාති අයං ඛො අජ්ජ. පුබ්බෙ සුදන්ති එත්ථ සුදන්ති නිපාතමත්තං. උත්තරි මනුස්සධම්මාති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතා මනුස්සධම්මා උත්තරිං. ඉද්ධිපාටිහාරියං දස්සෙසුන්ති භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තා ආකාසෙනෙව ගමිංසු චෙව ආගමිංසු චාති එවං පුබ්බෙ පවත්තං ආකාසගමනං සන්ධායෙවමාහ. එතරහි පන බහුතරා ච භික්ඛූති ඉදං සො බ්‍රාහ්මණො ‘‘පුබ්බෙ භික්ඛූ ‘චත්තාරො පච්චයෙ උප්පාදෙස්සාමා’ති මඤ්ඤෙ එවමකංසු, ඉදානි පච්චයානං උප්පන්නභාවං ඤත්වා සොප්පෙන චෙව පමාදෙන ච වීතිනාමෙන්තී’’ති ලද්ධියා එවමාහ.

บทว่า `สหธมฺมิกนฺติ` คือ พร้อมทั้งเหตุผล บทว่า `สํสาเทตีติ` คือ ทำให้จมลง บทว่า `โน วิสฺสชฺเชตีติ` คือ ไม่ตอบ บทว่า `ยํนูนาหํ ปริโมเจยฺยนฺติ` ความว่า ไฉนหนอ เราพึงเปลื้องคนทั้งสองนี้ให้พ้นจากความลำบาก ด้วยว่า พราหมณ์เมื่อไม่ตอบปัญหาที่พระอานนท์ถาม ก็ลำบาก แม้พระอานนท์เมื่อให้พราหมณ์ผู้ไม่ตอบให้ตอบ ก็ลำบาก ทรงดำริว่า เราจะเปลื้องคนทั้งสองนี้ให้พ้นจากความลำบาก ดังนี้แล้ว จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า `กา นฺวชฺชาติ` ตัดบทเป็น `กา นุ อชฺช` (วันนี้มีเรื่องอะไรกัน) บทว่า `อนฺตรากถา อุทปาทีติ` ความว่า ตรัสถามว่า ระหว่างเรื่องอื่น มีเรื่องอะไรเกิดขึ้น ได้ยินว่า ครั้งนั้น ในพระราชวังชั้นใน ได้มีเรื่องเกิดขึ้นปรารภปาฏิหาริย์ ๓ อย่าง พระศาสดาทรงดำริว่า เราจะถามเรื่องนั้น จึงตรัสอย่างนี้ ครั้งนั้น พราหมณ์คิดว่า “บัดนี้ เราสามารถจะกล่าวได้” จึงกราบทูลเรื่องที่เกิดขึ้นในพระราชวังชั้นใน โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า `อยํ ขฺวชฺช โภ โคตม` ในบทเหล่านั้น บทว่า `อยํ ขฺวชฺชาติ` ตัดบทเป็น `อยํ โข อชฺช` ในบทว่า `ปุพฺเพ สุทํ` นี้ `สุทํ` เป็นเพียงนิบาต บทว่า `อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาติ` คือ ยิ่งกว่ามนุสสธรรมอันได้แก่กุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า `อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ` ความว่า ภิกษุทั้งหลายเมื่อไปบิณฑบาต ก็ไปและกลับทางอากาศนั่นเอง พราหมณ์กล่าวอย่างนี้โดยมุ่งหมายถึงการไปทางอากาศที่เคยมีในกาลก่อนอย่างนี้ ส่วนบทว่า `เอตรหิ ปน พหุตรา จ ภิกฺขูติ` นี้ พราหมณ์นั้นกล่าวด้วยความเห็นว่า “ในกาลก่อน ภิกษุทั้งหลายคงจะทำอย่างนั้นด้วยสำคัญว่า ‘เราจักให้ปัจจัย ๔ เกิดขึ้น’ แต่บัดนี้ เมื่อทราบว่าปัจจัยเกิดขึ้นแล้ว ก็ย่อมยังกาลให้ล่วงไปด้วยการนอนหลับและความประมาท”

පාටිහාරියානීති [Pg.152] පච්චනීකපටිහරණවසෙන පාටිහාරියානි. ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති ඉජ්ඣනවසෙන ඉද්ධි, පටිහරණවසෙන පාටිහාරියං, ඉද්ධියෙව පාටිහාරියං ඉද්ධිපාටිහාරියං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධන්තිආදීනං අත්ථො චෙව භාවනානයො ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.365) විත්ථාරිතොව.

บทว่า `ปาฏิหาริยานีติ` ชื่อว่าปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดสิ่งที่ตรงกันข้าม บทว่า `อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ` ชื่อว่าอิทธิ เพราะสำเร็จ ชื่อว่าปาฏิหาริย์ เพราะกำจัด (สิ่งที่ตรงกันข้าม) อิทธินั่นแหละเป็นปาฏิหาริย์ ชื่อว่าอิทธิปาฏิหาริย์ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน อรรถและนัยแห่งภาวนาของบทเป็นต้นว่า `อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ` ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

නිමිත්තෙන ආදිසතීති ආගතනිමිත්තෙන වා ගතනිමිත්තෙන වා ඨිතනිමිත්තෙන වා ‘‘ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති කථෙති. තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර රාජා තිස්සො මුත්තා ගහෙත්වා පුරොහිතං පුච්ඡි ‘‘කිං මෙ, ආචරිය, හත්ථෙ’’ති. සො ඉතො චිතො ච ඔලොකෙසි, තෙන ච සමයෙන එකා සරබූ ‘‘මක්ඛිකං ගහෙස්සාමී’’ති පක්ඛන්තා, ගහණකාලෙ මක්ඛිකා පලාතා. සො මක්ඛිකාය මුත්තත්තා ‘‘මුත්තා මහාරාජා’’ති ආහ. මුත්තා තාව හොන්තු, කති මුත්තාති. සො පුන නිමිත්තං ඔලොකෙසි. අථාවිදූරෙ කුක්කුටො තික්ඛත්තුං සද්දං නිච්ඡාරෙසි. බ්‍රාහ්මණො ‘‘තිස්සො මහාරාජා’’ති ආහ. එවං එකච්චො ආගතනිමිත්තෙන කථෙති. එතෙනුපායෙන ගතඨිතනිමිත්තෙහිපි කථනං වෙදිතබ්බං. එවම්පි තෙ මනොති එවං තව මනො සොමනස්සිතො වා දොමනස්සිතො වා කාමවිතක්කාදිසංයුත්තො වාති. දුතියං තස්සෙව වෙවචනං. ඉතිපි තෙ චිත්තන්ති ඉතිපි තව චිත්තං, ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච අත්ථං චින්තයමානං පවත්තතීති අත්ථො. බහුං චෙපි ආදිසතීති බහුං චෙපි කථෙති. තථෙව තං හොතීති යථා කථිතං, තථෙව හොති.

บทว่า `นิมิตฺเตน อาทิสตีติ` คือ บอกว่า “สิ่งชื่อนี้จักมี” โดยอาศัยนิมิตที่มา นิมิตที่ไป หรือนิมิตที่ยืนอยู่ ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ ได้ยินว่า พระราชาองค์หนึ่งทรงถือไข่มุก ๓ เม็ด ตรัสถามปุโรหิตว่า “ท่านอาจารย์ ในมือของข้าพเจ้ามีอะไร” ปุโรหิตนั้นมองไปทางโน้นทางนี้ และในสมัยนั้น จิ้งเหลนตัวหนึ่งโผเข้าไปด้วยคิดว่า “เราจะจับแมลงวัน” แต่ในขณะที่จะจับ แมลงวันก็หนีไปได้ ปุโรหิตนั้นเพราะเหตุที่แมลงวันหลุด (มุตฺตา) ไปได้ จึงทูลว่า “ไข่มุก (มุตฺตา) พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) เป็นไข่มุกก็จริง แต่มีกี่เม็ด ปุโรหิตนั้นมองหานิมิตอีก ครั้งนั้น ไก่ตัวหนึ่งในที่ไม่ไกลได้ขันขึ้น ๓ ครั้ง พราหมณ์จึงทูลว่า “๓ เม็ด พระเจ้าข้า” อย่างนี้ บางคนบอกโดยอาศัยนิมิตที่มา พึงทราบการบอกโดยอาศัยนิมิตที่ไปและที่ยืนอยู่ด้วยอุบายนี้ บทว่า `เอวมฺปิ เต มโนติ` ความว่า ใจของท่านเป็นอย่างนี้ คือ มีโสมนัส หรือมีโทมนัส หรือประกอบด้วยกามวิตกเป็นต้น บทที่สองเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า `อิติปิ เต จิตฺตนฺติ` ความว่า แม้จิตของท่านก็เป็นอย่างนี้ คือ เป็นไปโดยคิดถึงอรรถนี้และนี้ บทว่า `พหุํ เจปิ อาทิสตีติ` คือ แม้บอกไว้มาก บทว่า `ตเถว ตํ โหตีติ` ความว่า เรื่องนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น คือ เป็นไปตามที่บอกไว้นั่นเอง

අමනුස්සානන්ති යක්ඛපිසාචාදීනං. දෙවතානන්ති චාතුමහාරාජිකාදීනං. සද්දං සුත්වාති අඤ්ඤස්ස චිත්තං ඤත්වා කථෙන්තානං සුත්වා. විතක්කවිප්ඵාරසද්දන්ති විතක්කවිප්ඵාරවසෙන උප්පන්නං විප්පලපන්තානං සුත්තප්පමත්තාදීනං සද්දං. සුත්වාති තං සුත්වා. යං විතක්කයතො තස්ස සො සද්දො උප්පන්නො, තස්ස වසෙන ‘‘එවම්පි තෙ මනො’’තිආදිසති.

บทว่า อมนุสฺสานํ ได้แก่ ของพวกอมนุษย์มียักษ์และปีศาจเป็นต้น บทว่า เทวตานํ ได้แก่ ของพวกเทพมีท้าวจาตุมหาราชเป็นต้น บทว่า สทฺทํ สุตฺวา คือ ได้ฟังเสียงของผู้อื่นที่พูดครั้นรู้จิตแล้ว บทว่า วิตกฺกวิปฺผารสทฺทํ ได้แก่ เสียงของคนที่ละเมอเพ้อพก คนที่หลับ คนที่ประมาท เป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิตกที่แผ่ซ่านไป บทว่า สุตฺวา คือ ครั้นได้ยินเสียงนั้นแล้ว เสียงนั้นเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้กำลังตรึกถึงสิ่งใด ก็ทายใจของบุคคลนั้นด้วยอาการนั้นว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้’ เป็นต้น

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – එකො කිර මනුස්සො ‘‘අට්ටං කරිස්සාමී’’ති ගාමා නගරං ගච්ඡන්තො නික්ඛන්තට්ඨානතො පට්ඨාය ‘‘විනිච්ඡයසභායං රඤ්ඤො ච රාජමහාමත්තානඤ්ච ඉදං කථෙස්සාමි ඉදං කථෙස්සාමී’’ති විතක්කෙන්තො රාජකුලං ගතො විය රඤ්ඤො පුරතො ඨිතො විය අට්ටකාරකෙන සද්ධිං [Pg.153] කථෙන්තො විය ච අහොසි, තස්ස තං විතක්කවිප්ඵාරවසෙන නිච්ඡරන්තං සද්දං සුත්වා එකො පුරිසො ‘‘කෙනට්ඨෙන ගච්ඡසී’’ති ආහ. අට්ටකම්මෙනාති. ගච්ඡ, ජයො තෙ භවිස්සතීති. සො ගන්ත්වා අට්ටං කත්වා ජයමෙව පාපුණි.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าเหล่านี้ - ได้ยินว่า ชายคนหนึ่งคิดว่า ‘เราจักไปว่าความ’ จึงเดินทางจากหมู่บ้านไปสู่เมือง จำเเต่ที่ที่ออกไป ก็คิดไปว่า ‘ในศาลที่วินิจฉัยคดี เราจักกราบทูลเรื่องนี้ๆ แด่พระราชาและราชมหาอำมาตย์’ เป็นประหนึ่งว่าไปถึงราชสำนักแล้ว เป็นประหนึ่งว่ายืนอยู่เบื้องพระพักตร์พระราชา และเป็นประหนึ่งว่ากำลังพูดอยู่กับคู่ความ ได้มีแล้ว บุรุษคนหนึ่งได้ยินเสียงของเขาที่เปล่งออกมาด้วยอำนาจแห่งวิตกที่แผ่ซ่านไปนั้น จึงกล่าวว่า ‘ท่านไปด้วยเรื่องอะไร’ (เขาตอบว่า) ‘ด้วยเรื่องคดีความ’ (บุรุษนั้นจึงกล่าวว่า) ‘ไปเถิด ชัยชนะจักมีแก่ท่าน’ เขาไปว่าความแล้ว ก็ได้รับชัยชนะนั่นเทียว

අපරොපි ථෙරො මොළියගාමෙ පිණ්ඩාය චරි. අථ නං නික්ඛමන්තං එකා දාරිකා අඤ්ඤවිහිතා න අද්දස. සො ගාමද්වාරෙ ඨත්වා නිවත්තිත්වා ඔලොකෙත්වා තං දිස්වා විතක්කෙන්තො අගමාසි. ගච්ඡන්තොයෙව ච ‘‘කිං නු ඛො කුරුමානා දාරිකා න අද්දසා’’ති වචීභෙදං අකාසි. පස්සෙ ඨිතො එකො පුරිසො සුත්වා ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, මොළියගාමෙ චරිත්ථා’’ති ආහ.

อีกเรื่องหนึ่ง พระเถระเที่ยวบิณฑบาตในโมฬิยคาม ครั้งนั้น เด็กหญิงคนหนึ่งมีใจไปอื่นเสีย จึงไม่เห็นท่านผู้กำลังออกจากบ้าน ท่านยืนอยู่ที่ประตูบ้าน หันกลับมาแลดู เห็นเด็กหญิงนั้นแล้วก็คิดไป ขณะที่กำลังเดินไปนั่นเอง ท่านได้เปล่งวาจาว่า ‘เด็กหญิงทำอะไรอยู่หนอ จึงไม่เห็นเรา’ บุรุษคนหนึ่งซึ่งยืนอยู่ข้างๆ ได้ยินแล้วจึงกล่าวว่า ‘ท่านขอรับ ท่านได้เที่ยวไปในโมฬิยคาม’

මනොසඞ්ඛාරා පණිහිතාති චිත්තසඞ්ඛාරා සුට්ඨපිතා. විතක්කෙස්සතීති විතක්කයිස්සති පවත්තයිස්සතීති පජානාති. පජානන්තො ච ආගමනෙන ජානාති, පුබ්බභාගෙන ජානාති, අන්තොසමාපත්තියං චිත්තං අපලොකෙත්වා ජානාති. ආගමනෙන ජානාති නාම කසිණපරිකම්මකාලෙයෙව ‘‘යෙනාකාරෙනෙස කසිණභාවනං ආරද්ධො පඨමජ්ඣානං වා…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානං වා අට්ඨ වා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙස්සතී’’ති ජානාති. පුබ්බභාගෙන ජානාති නාම පඨමවිපස්සනාය ආරද්ධායයෙව ජානාති, ‘‘යෙනාකාරෙන එස විපස්සනං ආරද්ධො සොතාපත්තිමග්ගං වා නිබ්බත්තෙස්සති…පෙ… අරහත්තමග්ගං වා නිබ්බත්තෙස්සතී’’ති ජානාති. අන්තොසමාපත්තියං චිත්තං ඔලොකෙත්වා ජානාති නාම – ‘‘යෙනාකාරෙන ඉමස්ස මනොසඞ්ඛාරා සුට්ඨපිතා, ඉමස්ස නාම චිත්තස්ස අනන්තරා ඉමං නාම විතක්කං විතක්කෙස්සති, ඉතො වුට්ඨිතස්ස එතස්ස හානභාගියො වා සමාධි භවිස්සති ඨිතිභාගියො වා විසෙසභාගියො වා නිබ්බෙධභාගියො වා, අභිඤ්ඤායො වා නිබ්බත්තෙස්සතී’’ති ජානාති. තත්ථ පුථුජ්ජනො චෙතොපරියඤාණලාභී පුථුජ්ජනානංයෙව චිත්තං ජානාති, න අරියානං. අරියෙසුපි හෙට්ඨිමො උපරිමස්ස චිත්තං න ජානාති, උපරිමො පන හෙට්ඨිමස්ස ජානාති. එතෙසු ච සොතාපන්නො සොතාපත්තිඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති…පෙ… අරහා අරහත්තඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. උපරිමො හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජති. තෙසඤ්හි හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා සමාපත්ති තත්‍රවත්තියෙව හොති. තථෙව තං [Pg.154] හොතීති එතං එකංසෙන තථෙව හොති. චෙතොපරියඤාණවසෙන ඤාතඤ්හි අඤ්ඤථාභාවි නාම නත්ථි.

บทว่า มโนสงฺขารา ปณิหิตา ได้แก่ จิตตสังขารอันตั้งไว้ดีแล้ว บทว่า วิตกฺเกสฺสติ คือ ย่อมรู้ชัดว่า ‘จักตรึก จักให้เป็นไป’ และเมื่อรู้ชัด ย่อมรู้ด้วยอาการ (คือแนวโน้ม), ย่อมรู้ด้วยส่วนเบื้องต้น, ย่อมรู้ด้วยการเล็งดูจิตในสมาบัติ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยอาการ คือ ในเวลาทำกสิณบริกรรมนั่นเทียว ย่อมรู้ว่า ‘บุคคลนี้เริ่มเจริญกสิณภาวนาด้วยอาการอย่างใด จักยังปฐมฌาน...ฯลฯ...หรือจตุตถฌาน หรือสมาบัติ ๘ ให้บังเกิด’ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยส่วนเบื้องต้น คือ เมื่อเริ่มวิปัสสนาครั้งแรกนั่นเทียว ย่อมรู้ว่า ‘บุคคลนี้เริ่มวิปัสสนาด้วยอาการอย่างใด จักยังโสดาปัตติมรรค...ฯลฯ...หรืออรหัตตมรรคให้บังเกิด’ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยการเล็งดูจิตในสมาบัติ คือ ย่อมรู้ว่า ‘มโนสังขารของบุคคลนี้ตั้งไว้ดีแล้วด้วยอาการอย่างใด, ในลำดับต่อจากจิตชื่อนี้ เขาจักตรึกถึงวิตกชื่อนี้, เมื่อบุคคลนี้ออกจากสมาบัตินี้ สมาธิของเขาจักเป็นฝ่ายเสื่อม หรือฝ่ายตั้งมั่น หรือฝ่ายวิเศษ หรือฝ่ายชำแรกกิเลส หรือจักยังอภิญญาทั้งหลายให้บังเกิด’ ในบรรดาผู้รู้นั้น ปุถุชนผู้ได้เจโตปริยญาณ ย่อมรู้จิตของปุถุชนด้วยกันเท่านั้น ไม่รู้จิตของพระอริยะ แม้ในหมู่พระอริยะ พระอริยบุคคลชั้นต่ำย่อมไม่รู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นสูง แต่พระอริยบุคคลชั้นสูงย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นต่ำ และในบรรดาพระอริยบุคคลเหล่านั้น พระโสดาบันย่อมเข้าโสดาปัตติผลสมาบัติ...ฯลฯ...พระอรหันต์ย่อมเข้าอรหัตตผลสมาบัติ พระอริยบุคคลชั้นสูงย่อมไม่เข้า (ผลสมาบัติ) ของพระอริยบุคคลชั้นต่ำ จริงอยู่ สมาบัติชั้นต่ำๆ ของท่านเหล่านั้น ย่อมมีได้ในบุคคลชั้นต่ำๆ นั้นๆ เท่านั้น บทว่า ตเถว ตํ โหติ ความว่า เรื่องนั้นย่อมเป็นเช่นนั้นโดยส่วนเดียว จริงอยู่ สิ่งที่รู้ด้วยอำนาจเจโตปริยญาณ จะเป็นอย่างอื่นไป ย่อมไม่มี

එවං විතක්කෙථාති එවං නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො පවත්තෙන්තා විතක්කෙථ. මා එවං විතක්කයිත්ථාති එවං කාමවිතක්කාදයො පවත්තෙන්තා මා විතක්කයිත්ථ. එවං මනසි කරොථාති එවං අනිච්චසඤ්ඤමෙව, දුක්ඛසඤ්ඤාදීසු වා අඤ්ඤතරං මනසි කරොථ. මා එවන්ති නිච්චන්තිආදිනා නයෙන මා මනසා කරිත්ථ. ඉදන්ති ඉදං පඤ්චකාමගුණරාගං පජහථ. ඉදඤ්ච උපසම්පජ්ජාති ඉදං චතුමග්ගඵලප්පභෙදං ලොකුත්තරධම්මමෙව උපසම්පජ්ජ පාපුණිත්වා නිප්ඵාදෙත්වා විහරථ.

บทว่า เอวํ วิตกฺเกถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงยังเนกขัมมวิตกเป็นต้นให้เป็นไปแล้ว จงตรึกอย่างนี้ บทว่า มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงยังกามวิตกเป็นต้นให้เป็นไปแล้ว อย่าได้ตรึกอย่างนี้ บทว่า เอวํ มนสิกโรถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงทำไว้ในใจซึ่งอนิจจสัญญาอย่างเดียว หรือสัญญาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาทุกขสัญญาเป็นต้น อย่างนี้ บทว่า มา เอวํ ความว่า ท่านทั้งหลายอย่าทำไว้ในใจโดยนัยว่า ‘เที่ยง’ เป็นต้น บทว่า อิทํ ความว่า ท่านทั้งหลายจงละราคะในเบญจกามคุณนี้ บทว่า อิทญฺจ อุปสมฺปชฺช ความว่า ท่านทั้งหลายจงเข้าถึง คือ บรรลุ ทำให้สำเร็จ ซึ่งโลกุตรธรรมอันมีประเภทเป็นมรรค ๔ ผล ๔ นี้เท่านั้น แล้วอยู่เถิด

මායාසහධම්මරූපං විය ඛායතීති මායාය සමානකාරණජාතිකං විය හුත්වා උපට්ඨාති. මායාකාරොපි හි උදකං ගහෙත්වා තෙලං කරොති, තෙලං ගහෙත්වා උදකන්ති එවං අනෙකරූපං මායං දස්සෙති. ඉදම්පි පාටිහාරියං තථාරූපමෙවාති. ඉදම්පි මෙ, භො ගොතම, පාටිහාරියං මායාසහධම්මරූපං විය ඛායතීති චින්තාමණිකවිජ්ජාසරික්ඛකතං සන්ධාය එවං ආහ. චින්තාමණිකවිජ්ජං ජානන්තාපි හි ආගච්ඡන්තමෙව දිස්වා ‘‘අයං ඉදං නාම විතක්කෙන්තො ආගච්ඡතී’’ති ජානන්ති. තථා ‘‘ඉදං නාම විතක්කෙන්තො ඨිතො, ඉදං නාම විතක්කෙන්තො නිසින්නො, ඉදං නාම විතක්කෙන්තො නිපන්නො’’ති ජානන්ති.

บทว่า มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายติ ความว่า ย่อมปรากฏเป็นประหนึ่งว่ามีสภาพเป็นชนิดที่มีเหตุเสมอกับมายากล จริงอยู่ แม้นักมายากลก็เอาน้ำมาทำเป็นน้ำมัน เอาน้ำมันมาทำเป็นน้ำ ดังนี้ ย่อมแสดงมายากลมีรูปต่างๆ บทว่า อิทมฺปิ ปาฏิหาริยํ ตถารูปเมว ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้ปาฏิหาริย์นี้ก็ปรากฏแก่ข้าพเจ้าประหนึ่งว่ามีสภาพเป็นไปกับด้วยมายากล (ท่าน) กล่าวอย่างนี้หมายถึงการทำให้เป็นเช่นเดียวกับจินดามณิวิชชา จริงอยู่ แม้ผู้รู้จินดามณิวิชชา เห็นคนที่กำลังมาเท่านั้น ก็ย่อมรู้ว่า ‘คนนี้กำลังคิดเรื่องชื่อนี้มา’ ฉันใด ก็ย่อมรู้ว่า ‘เขายืนคิดเรื่องชื่อนี้, เขานั่งคิดเรื่องชื่อนี้, เขานอนคิดเรื่องชื่อนี้’ ฉันนั้น

අභික්කන්තතරන්ති සුන්දරතරං. පණීතතරන්ති උත්තමතරං. භවඤ්හි ගොතමො අවිතක්කං අවිචාරන්ති ඉධ බ්‍රාහ්මණො අවසෙසං ආදෙසනාපාටිහාරියං බාහිරකන්ති න ගණ්හි. ඉදඤ්ච පන සබ්බං සො බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස වණ්ණං කථෙන්තොයෙව ආහ. අද්ධා ඛො ත්‍යායන්ති එකංසෙනෙව තයා අයං. ආසජ්ජ උපනීය වාචා භාසිතාති මම ගුණෙ ඝට්ටෙත්වා මමෙව ගුණානං සන්තිකං උපනීතා වාචා භාසිතා. අපිච ත්‍යාහං බ්‍යාකරිස්සාමීති අපිච තෙ අහමෙව කථෙස්සාමීති. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า อภิกฺกนฺตตรํ ได้แก่ งดงามกว่า บทว่า ปณีตตรํ ได้แก่ ประณีตกว่า ในบทว่า ภวญฺหิ โคตโม อวิตกฺกํ อวิจารํ นี้ พราหมณ์ไม่ได้ถือเอาอาเทศนาปาฏิหาริย์ที่เหลือว่าเป็นของภายนอก (ศาสนา) ก็คำทั้งหมดนี้ พราหมณ์นั้นกล่าวเมื่อต้องการจะพรรณนาคุณของพระตถาคตเท่านั้น บทว่า อทฺธา โข ตฺยายํ ความว่า ท่านได้...โดยส่วนเดียวแน่แท้ บทว่า อาสชฺช อุปนีย วาจา ภาสิตา ความว่า ท่านได้กล่าววาจาที่กระทบกระทั่งคุณของเราแล้วน้อมเข้ามาใกล้คุณของเรานั่นเอง บทว่า อปิจ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ ความว่า ยิ่งกว่านั้น เราเองจักบอกแก่ท่าน ที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น

බ්‍රාහ්මණවග්ගො පඨමො.

พราหมณวรรคที่ ๑

(7) 2. මහාවග්ගො

(๗) ๒. มหาวรรค

1. තිත්ථායතනසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาติตถายตนสูตร

62. දුතියස්ස [Pg.155] පඨමෙ තිත්ථායතනානීති තිත්ථභූතානි ආයතනානි, තිත්ථියානං වා ආයතනානි. තත්ථ තිත්ථං ජානිතබ්බං, තිත්ථකරා ජානිතබ්බා, තිත්ථියා ජානිතබ්බා, තිත්ථියසාවකා ජානිතබ්බා. තිත්ථං නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො. තිත්ථිකරා නාම තාසං දිට්ඨීනං උප්පාදකා. තිත්ථියා නාම යෙසං තා දිට්ඨියො රුච්චන්ති ඛමන්ති. තිත්ථියසාවකා නාම තෙසං පච්චයදායකා. ආයතනන්ති ‘‘කම්බොජො අස්සානං ආයතනං, ගුන්නං දක්ඛිණාපථො ආයතන’’න්ති එත්ථ සඤ්ජාතිට්ඨානං ආයතනං නාම.

๖๒. ในปฐมสูตร แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ติตฺถายตนานิ ได้แก่ อายตนะที่เป็นดุจท่า หรือ อายตนะของพวกเดียรถีย์ ในบทนั้น พึงทราบคำว่า ติตถะ, พึงทราบคำว่า ติตถกร, พึงทราบคำว่า เดียรถีย์, พึงทราบคำว่า สาวกของเดียรถีย์ ชื่อว่า ติตถะ ได้แก่ ทิฏฐิ ๖๒ ชื่อว่า ติตถกร ได้แก่ ผู้ก่อให้เกิดทิฏฐิเหล่านั้น ชื่อว่า เดียรถีย์ ได้แก่ ชนเหล่าใดชอบใจ อดทน (ยอมรับ) ทิฏฐิเหล่านั้น ชื่อว่า สาวกของเดียรถีย์ ได้แก่ ปัจจัยทายกของเดียรถีย์เหล่านั้น บทว่า อายตนํ ความว่า ในคำว่า ‘แคว้นกัมโพชะเป็นอายตนะของม้าทั้งหลาย, ทักขิณาบถเป็นอายตนะของโคทั้งหลาย’ นี้ ชื่อว่า อายตนะ ได้แก่ สถานที่เกิด

‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා;

ඡායං ඡායත්ථිනො යන්ති, ඵලත්ථං ඵලභොජිනො’’ති. (අ. නි. 5.38) –

ในคำว่า ‘ฝูงนกย่อมอาศัยต้นไม้อันเป็นที่รื่นรมย์นั้น, ผู้ต้องการร่มเงาย่อมไปสู่ร่มเงา, ผู้บริโภคผลย่อมไปเพื่อผล’ ดังนี้ (องฺ. นิก. ๕.๓๘) –

එත්ථ සමොසරණට්ඨානං. ‘‘පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙ, විමුත්තායතනානී’’ති (අ. නි. 5.26) එත්ථ කාරණං. තං ඉධ සබ්බම්පි ලබ්භති. සබ්බෙපි හි දිට්ඨිගතිකා සඤ්ජායමානා ඉමෙසුයෙව තීසු ඨානෙසු සඤ්ජායන්ති, සමොසරණමානාපි එතෙසුයෙව තීසු ඨානෙසු සමොසරන්ති සන්නිපතන්ති, දිට්ඨිගතිකභාවෙ ච නෙසං එතානෙව තීණි කාරණානීති තිත්ථභූතානි සඤ්ජාතිආදිනා අත්ථෙන ආයතනානීතිපි තිත්ථායතනානි. තෙනෙවත්ථෙන තිත්ථියානං ආයතනානීතිපි තිත්ථායතනානි. සමනුයුඤ්ජියමානානීති කා නාමෙතා දිට්ඨියොති එවං පුච්ඡියමානානි. සමනුගාහියමානානීති කිංකාරණා එතා දිට්ඨියො උප්පන්නාති එවං සම්මා අනුග්ගාහියමානානි. සමනුභාසියමානානීති පටිනිස්සජ්ජෙථ එතානි පාපකානි දිට්ඨිගතානීති එවං සම්මා අනුසාසියමානානි. අපිච තීණිපි එතානි අනුයොගපුච්ඡාවෙවචනානෙව. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං – ‘‘සමනුයුඤ්ජතීති වා සමනුග්ගාහතීති වා සමනුභාසතීති වා එසෙසෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවා’’ති.

ในคาถานั้น (อายตนะ) หมายถึง สถานที่ชุมนุม ในคำว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิมุตตายตนะ ๕ ประการเหล่านี้’ ดังนี้ (องฺ. นิก. ๕.๒๖) (อายตนะ) หมายถึง เหตุ ในที่นี้ ย่อมได้ความหมายทั้งหมดนั้น จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิทั้งหมด เมื่อเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นในฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้น, แม้เมื่อประชุมกัน ก็ย่อมประชุม ชุมนุมกันในฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้น, และในการเป็นผู้มีทิฏฐิของพวกเขา ฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้นเป็นเหตุ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ติตถายตนะ แม้เพราะอรรถว่าเป็นอายตนะ (คือเป็นที่เกิดเป็นต้น) ที่เป็นดุจท่า แม้เพราะอรรถนั้น จึงชื่อว่า ติตถายตนะ เพราะเป็นอายตนะของพวกเดียรถีย์ บทว่า สมนุยุญฺชิยมานานิ คือ ถูกสอบถามอย่างนี้ว่า ‘ทิฏฐิเหล่านี้ชื่ออะไร’ บทว่า สมนุคาหิยมานานิ คือ ถูกซักไซ้โดยชอบอย่างนี้ว่า ‘ทิฏฐิเหล่านี้เกิดขึ้นเพราะเหตุอะไร’ บทว่า สมนุภาสิยมานานิ คือ ถูกพร่ำสอนโดยชอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงสละคืนทิฏฐิคตะอันลามกเหล่านี้เสีย’ อีกอย่างหนึ่ง ทั้ง ๓ บทนี้เป็นไวพจน์ของการสอบสวนและสอบถามนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า ‘บทว่า สมนุยุญฺชติ ก็ดี บทว่า สมนุคฺคาหติ ก็ดี บทว่า สมนุภาสติ ก็ดี เป็นอันเดียวกัน มีอรรถเดียวกัน เสมอกัน มีส่วนเสมอกัน เกิดแต่อันนั้น เป็นอันนั้นนั่นเอง’ ดังนี้

පරම්පි ගන්ත්වාති ආචරියපරම්පරා ලද්ධිපරම්පරා අත්තභාවපරම්පරාති එතෙසු යංකිඤ්චි පරම්පරං ගන්ත්වාපි. අකිරියාය සණ්ඨහන්තීති අකිරියමත්තෙ සංතිට්ඨන්ති. ‘‘අම්හාකං ආචරියො පුබ්බෙකතවාදී, අම්හාකං පාචරියො පුබ්බෙකතවාදී, අම්හාකං ආචරියපාචරියො පුබ්බෙකතවාදී. අම්හාකං ආචරියො ඉස්සරනිම්මානවාදී[Pg.156], අම්හාකං පාචරියො ඉස්සරනිම්මානවාදී, අම්හාකං ආචරියපාචරියො ඉස්සරනිම්මානවාදී. අම්හාකං ආචරියො අහෙතුඅපච්චයවාදී, අම්හාකං පාචරියො අහෙතුඅපච්චයවාදී, අම්හාකං ආචරියපාචරියො අහෙතුඅපච්චයවාදී’’ති එවං ගච්ඡන්තානි හි එතානි ආචරියපරම්පරං ගච්ඡන්ති නාම. ‘‘අම්හාකං ආචරියො පුබ්බෙකතලද්ධිකො, අම්හාකං පාචරියො…පෙ… අම්හාකං ආචරියපාචරියො අහෙතුඅපච්චයලද්ධිකො’’ති එවං ගච්ඡන්තානි ලද්ධිපරම්පරං ගච්ඡන්ති නාම. ‘‘අම්හාකං ආචරියස්ස අත්තභාවො පුබ්බෙකතහෙතු, අම්හාකං පාචරියස්ස…පෙ… අම්හාකං ආචරියපාචරියස්ස අත්තභාවො අහෙතු අපච්චයො’’ති එවං ගච්ඡන්තානි අත්තභාවපරම්පරං ගච්ඡන්ති නාම. එවං පන සුවිදූරම්පි ගච්ඡන්තානි අකිරියමත්තෙයෙව සණ්ඨහන්ති, එකොපි එතෙසං දිට්ඨිගතිකානං කත්තා වා කාරෙතා වා න පඤ්ඤායති.

บทว่า ปรมฺปิ คนฺตฺวา คือ แม้ไปสู่ลำดับใดลำดับหนึ่งในบรรดาลำดับเหล่านี้ คือ ลำดับอาจารย์ ลำดับลัทธิ ลำดับอัตภาพ บทว่า อกิริยาย สณฺฐหนฺติ คือ ย่อมตั้งมั่นอยู่ในเพียงการไม่กระทำ จริงอยู่ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับอาจารย์ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อาจารย์ของพวกเรามีลัทธิว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรา...ฯลฯ... อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรามีลัทธิว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับลัทธิ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อัตภาพของอาจารย์ของพวกเรามีกรรมเก่าเป็นเหตุ, อัตภาพของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรา...ฯลฯ... อัตภาพของอาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับอัตภาพ แต่อย่างไรก็ดี (ติตถายตนะเหล่านั้น) แม้ดำเนินไปไกลแสนไกลอย่างนี้ ก็ย่อมตั้งมั่นอยู่ในเพียงการไม่กระทำเท่านั้น, ไม่ปรากฏผู้กระทำหรือผู้ให้กระทำแม้สักคนเดียวในบรรดาผู้มีทิฏฐิเหล่านี้

පුරිසපුග්ගලොති සත්තො. කාමඤ්ච පුරිසොතිපි වුත්තෙ පුග්ගලොතිපි වුත්තෙ සත්තොයෙව වුත්තො හොති, අයං පන සම්මුතිකථා නාම යො යථා ජානාති, තස්ස තථා වුච්චති. පටිසංවෙදෙතීති අත්තනො සන්තානෙ උප්පන්නං ජානාති පටිසංවිදිතං කරොති, අනුභවති වා. පුබ්බෙකතහෙතූති පුබ්බෙකතකාරණා, පුබ්බෙකතකම්මපච්චයෙනෙව පටිසංවෙදෙතීති අත්ථො. ඉමිනා කම්මවෙදනඤ්ච කිරියවෙදනඤ්ච පටික්ඛිපිත්වා එකං විපාකවෙදනමෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙ වා ඉමෙ පිත්තසමුට්ඨානා ආබාධා සෙම්හසමුට්ඨානා වාතසමුට්ඨානා සන්නිපාතිකා උතුපරිණාමජා විසමපරිහාරජා ඔපක්කමිකා ආබාධා කම්මවිපාකජා ආබාධාති අට්ඨ රොගා වුත්තා, තෙසු සත්ත පටික්ඛිපිත්වා එකං විපාකවෙදනංයෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙපිමෙ දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරපරියායවෙදනීයන්ති තයො කම්මරාසයො වුත්තා, තෙසුපි ද්වෙ පටිබාහිත්වා එකං අපරපරියායකම්මංයෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙපිමෙ දිට්ඨධම්මවෙදනීයො විපාකො උපපජ්ජවෙදනීයො අපරපරියායවෙදනීයොති තයො විපාකරාසයො වුත්තා, තෙසුපි ද්වෙ පටිබාහිත්වා එකං අපරපරියායවිපාකමෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙපිමෙ කුසලචෙතනා අකුසලචෙතනා විපාකචෙතනා කිරියචෙතනාති චත්තාරො චෙතනාරාසයො වුත්තා, තෙසුපි තයො පටිබාහිත්වා එකං විපාකචෙතනංයෙව සම්පටිච්ඡන්ති.

บทว่า ปุริสปุคฺคโล คือ สัตว์ จริงอยู่ แม้เมื่อกล่าวว่า ปุริโส ก็ดี เมื่อกล่าวว่า ปุคฺคโล ก็ดี ท่านกล่าวหมายถึงสัตว์นั่นเอง แต่คำนี้ชื่อว่า สมมุติกถา คือ ผู้ใดรู้อย่างไร ก็ย่อมกล่าวถึงผู้นั้นอย่างนั้น บทว่า ปฏิสํเวเทติ คือ ย่อมรู้ (เวทนา) ที่เกิดขึ้นในสันดานของตน, กระทำให้เป็นที่รู้กัน, หรือว่า ย่อมเสวย (อารมณ์) บทว่า ปุพฺเพกตเหตุ ความว่า ย่อมเสวย (สุขทุกข์) เพราะเหตุที่ทำไว้ในปางก่อน, คือเสวยด้วยปัจจัยคือกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเท่านั้น ด้วยบทนี้ (พวกนิครนถ์) ย่อมปฏิเสธกรรมเวทนาและกิริยาเวทนาเสีย ยอมรับแต่วิปากเวทนาอย่างเดียว หรือว่า บรรดาอาพาธ ๘ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ อาพาธอันมีดีเป็นสมุฏฐาน, อาพาธอันมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน, อาพาธอันมีลมเป็นสมุฏฐาน, อาพาธที่เกิดแต่สันนิบาต, อาพาธที่เกิดแต่ความแปรปรวนแห่งอุตุ, อาพาธที่เกิดแต่การบริหารไม่สม่ำเสมอ, อาพาธที่เกิดแต่ความพยายาม (ของผู้อื่น), อาพาธที่เกิดแต่วิบากของกรรม, ในอาพาธเหล่านั้น พวกเขาย่อมปฏิเสธ ๗ อย่างเสีย ยอมรับแต่วิปากเวทนาอย่างเดียว บรรดากองกรรม ๓ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม อปราปริยายเวทนียกรรม, ในกองกรรมเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๒ อย่างเสีย ยอมรับแต่อปราปริยายกรรมอย่างเดียว บรรดากองวิบาก ๓ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ วิบากที่เป็นทิฏฐธรรมเวทนียะ, วิบากที่เป็นอุปปัชชเวทนียะ, วิบากที่เป็นอปราปริยายเวทนียะ, ในกองวิบากเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๒ อย่างเสีย ยอมรับแต่อปราปริยายวิบากอย่างเดียว บรรดากองเจตนา ๔ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ กุศลเจตนา อกุศลเจตนา วิปากเจตนา กิริยาเจตนา, ในกองเจตนาเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๓ อย่างเสีย ยอมรับแต่วิปากเจตนาอย่างเดียว

ඉස්සරනිම්මානහෙතූති ඉස්සරනිම්මානකාරණා, ඉස්සරෙන නිම්මිතත්තා පටිසංවෙදෙතීති අත්ථො. අයං හි තෙසං අධිප්පායො – ඉමා තිස්සො වෙදනා [Pg.157] පච්චුප්පන්නෙ අත්තනා කතමූලකෙන වා ආණත්තිමූලකෙන වා පුබ්බෙකතෙන වා අහෙතුඅපච්චයා වා පටිසංවෙදිතුං නාම න සක්කා, ඉස්සරනිම්මානකාරණායෙව පන ඉමා පටිසංවෙදෙතීති. එවංවාදිනො පනෙතෙ හෙට්ඨා වුත්තෙසු අට්ඨසු රොගෙසු එකම්පි අසම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බෙ පටිබාහන්ති, හෙට්ඨා වුත්තෙසු ච තීසු කම්මරාසීසු තීසු විපාකරාසීසු චතූසු චෙතනාරාසීසු එකම්පි අසම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බෙපි පටිබාහන්ති.

บทว่า Issaranimmānahetūti ความว่า เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้า อธิบายว่า ย่อมเสวยอารมณ์เพราะความเป็นสิ่งที่พระผู้เป็นเจ้าสร้างขึ้น จริงอยู่ ความประสงค์ของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีดังนี้ว่า เวทนา ๓ เหล่านี้ อันใครๆ ไม่อาจจะเสวยได้เลยในปัจจุบัน เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนบ้าง หรือเพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยบ้าง ก็แต่ว่า ย่อมเสวยเวทนาเหล่านี้ได้ ก็เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเท่านั้น ก็สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้เหล่านั้น ไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในโรค ๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมด และไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในกองกรรม ๓ กองวิบาก ๓ กองเจตนา ๔ ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมดเช่นกัน

අහෙතුඅපච්චයාති හෙතුඤ්ච පච්චයඤ්ච විනා, අකාරණෙනෙව පටිසංවෙදෙතීති අත්ථො. අයඤ්හි නෙසං අධිප්පායො – ඉමා තිස්සො වෙදනා පච්චුප්පන්නෙ අත්තනා කතමූලකෙන වා ආණත්තිමූලකෙන වා පුබ්බෙකතෙන වා ඉස්සරනිම්මානහෙතුනා වා පටිසංවෙදිතුං නාම න සක්කා, අහෙතුඅපච්චයායෙව පන ඉමා පටිසංවෙදෙතීති. එවංවාදිනො පනෙතෙ හෙට්ඨා වුත්තෙසු රොගාදීසු එකම්පි අසම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බං පටිබාහන්ති.

บทว่า Ahetuapaccayāti ความว่า เว้นเหตุและปัจจัย อธิบายว่า ย่อมเสวยอารมณ์โดยไม่มีสาเหตุเลย จริงอยู่ ความประสงค์ของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีดังนี้ว่า เวทนา ๓ เหล่านี้ อันใครๆ ไม่อาจจะเสวยได้เลยในปัจจุบัน เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนบ้าง หรือเพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าบ้าง ก็แต่ว่า ย่อมเสวยเวทนาเหล่านี้ได้ ก็เพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยเท่านั้น ก็สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้เหล่านั้น ไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในโรคเป็นต้นที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมด

එවං සත්ථා මාතිකං නික්ඛිපිත්වා ඉදානි තං විභජිත්වා දස්සෙතුං තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ එවං වදාමීති ලද්ධිපතිට්ඨාපනත්ථං එවං වදාමීති දස්සෙති. ලද්ධිඤ්හි අප්පතිට්ඨාපෙත්වා නිග්ගය්හමානා ලද්ධිතො ලද්ධිං සඞ්කමන්ති, භො ගොතම, න මයං පුබ්බෙකතවාදං වදාමාතිආදීනි වදන්ති. ලද්ධියා පන පතිට්ඨාපිතාය සඞ්කමිතුං අලභන්තා සුනිග්ගහිතා හොන්ති, ඉති නෙසං ලද්ධිපතිට්ඨාපනත්ථං එවං වදාමීති ආහ. තෙනහායස්මන්තොති තෙන හි ආයස්මන්තො. කිං වුත්තං හොති – යදි එතං සච්චං, එවං සන්තෙ තෙන තුම්හාකං වාදෙන. පාණාතිපාතිනො භවිස්සන්ති පුබ්බෙකතහෙතූති යෙ කෙචි ලොකෙ පාණං අතිපාතෙන්ති, සබ්බෙ තෙ පුබ්බෙකතහෙතු පාණාතිපාතිනො භවිස්සන්ති. කිංකාරණා? න හි පාණාතිපාතකම්මං අත්තනා කතමූලකෙන න ආණත්තිමූලකෙන න ඉස්සරනිම්මානහෙතුනා න අහෙතුඅපච්චයා සක්කා පටිසංවෙදෙතුං, පුබ්බෙකතහෙතුයෙව පටිසංවෙදෙතීති අයං වො ලද්ධි. යථා ච පාණාතිපාතිනො, එවං පාණාතිපාතා විරමන්තාපි පුබ්බෙකතහෙතුයෙව විරමිස්සන්තීති. ඉති භගවා තෙසංයෙව ලද්ධිං ගහෙත්වා තෙසං නිග්ගහං ආරොපෙති. ඉමිනා නයෙන අදින්නාදායිනොතිආදීසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා.

พระศาสดา ครั้นทรงวางมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงจำแนกแสดงมาติกานั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า tatra, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวาทะเหล่านั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า evaṃ vadāmi (เรากล่าวอย่างนี้) ทรงแสดงว่า เรากล่าวอย่างนี้เพื่อทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิของตน จริงอยู่ เมื่อยังมิได้ทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิ เมื่อถูกทรงข่มขี่อยู่ เขาย่อมเปลี่ยนจากลัทธิหนึ่งไปสู่อีกลัทธิหนึ่ง กล่าวคำมีอาทิว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ามิได้กล่าววาทะว่ากรรมเก่าเป็นเหตุ ก็เมื่อทรงให้ยึดมั่นในลัทธิแล้ว เขาไม่อาจจะเปลี่ยนไปได้ จึงชื่อว่าเป็นอันถูกข่มขี่ไว้ดีแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า evaṃ vadāmi เพื่อทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิของตน บทว่า Tenahāyasmanto ความว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ความหมายที่ตรัสไว้คืออะไร คือ ถ้าคำนั้นเป็นจริง เมื่อเป็นเช่นนั้น ตามวาทะของท่านทั้งหลาย บทว่า Pāṇātipātino bhavissanti pubbekatahetūti (จักเป็นผู้ทำปาณาติบาต เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุ) ความว่า ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกย่อมฆ่าสัตว์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดจักเป็นผู้ทำปาณาติบาต เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุ เพราะเหตุไร เพราะว่า กรรมคือปาณาติบาตนั้น อันใครๆ ไม่อาจเสวยได้ เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุ ก็หาไม่ เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุ ก็หาไม่ เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้า ก็หาไม่ เพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย ก็หาไม่ แต่ย่อมเสวยได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น นี้คือลัทธิของท่านทั้งหลาย และฉันใด ชนทั้งหลายเป็นผู้ทำปาณาติบาต ฉันนั้น แม้ผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต ก็จักงดเว้นได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงยกลัทธิของพวกเขาขึ้นมานั่นแหละ แล้วทรงข่มพวกเขา พึงทราบการประกอบความในบททั้งหลายมีอาทิว่า adinnādāyino (ผู้ลักทรัพย์) โดยนัยนี้

සාරතො [Pg.158] පච්චාගච්ඡතන්ති සාරභාවෙන ගණ්හන්තානං. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාඡන්දො. ඉදං වා කරණීයං ඉදං වා අකරණීයන්ති එත්ථ අයං අධිප්පායො – ඉදං වා කරණීයන්ති කත්තබ්බස්ස කරණත්ථාය, ඉදං වා අකරණීයන්ති අකත්තබ්බස්ස අකරණත්ථාය කත්තුකම්‍යතා වා පච්චත්තපුරිසකාරො වා න හොති. ඡන්දවායාමෙසු වා අසන්තෙසු ‘‘ඉදං කත්තබ්බ’’න්තිපි ‘‘ඉදං න කත්තබ්බ’’න්තිපි න හොති. ඉති කරණීයාකරණීයෙ ඛො පන සච්චතො ථෙතතො අනුපලබ්භියමානෙති එවං කත්තබ්බෙ ච අකත්තබ්බෙ ච භූතතො ථිරතො අපඤ්ඤායමානෙ අලබ්භමානෙ. යදි හි කත්තබ්බං කාතුං අකත්තබ්බතො ච විරමිතුං ලභෙය්‍ය, කරණීයාකරණීයං සච්චතො ථෙතතො උපලබ්භෙය්‍ය. යස්මා පන උභයම්පි තං එස නුපලබ්භති, තස්මා තං සච්චතො ථෙතතො න උපලබ්භති, එවං තස්මිං ච අනුපලබ්භියමානෙති අත්ථො. මුට්ඨස්සතීනන්ති නට්ඨස්සතීනං විස්සට්ඨස්සතීනං. අනාරක්ඛානං විහරතන්ති ඡසු ද්වාරෙසු නිරාරක්ඛානං විහරන්තානං. න හොති පච්චත්තං සහධම්මිකො සමණවාදොති එවං භූතානං තුම්හාකං වා අඤ්ඤෙසං වා මයං සමණාති පච්චත්තං සකාරණො සමණවාදො න හොති න ඉජ්ඣති. සමණාපි හි පුබ්බෙකතකාරණායෙව හොන්ති, අස්සමණාපි පුබ්බෙකතකාරණායෙවාති. සහධම්මිකොති සකාරණො. නිග්ගහො හොතීති මම නිග්ගහො හොති, තෙ පන නිග්ගහිතා හොන්තීති.

บทว่า Sārato paccāgacchatanti ความว่า สำหรับผู้ที่ถือเอาโดยความเป็นสาระ บทว่า Chandoti ได้แก่ ฉันทะคือความพอใจที่จะทำ ในบทว่า Idaṃ vā karaṇīyaṃ idaṃ vā akaraṇīyanti (สิ่งนี้ควรทำ หรือสิ่งนี้ไม่ควรทำ) นี้ มีความประสงค์ดังนี้ว่า ฉันทะคือความพอใจที่จะทำเพื่อกระทำสิ่งที่ควรทำ ว่าสิ่งนี้ควรทำ หรือความเพียรพยายามของบุรุษเฉพาะตนเพื่อไม่กระทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ว่าสิ่งนี้ไม่ควรทำ ย่อมไม่มี หรือเมื่อฉันทะและวายามะไม่มีอยู่ แม้ความคิดว่า “สิ่งนี้ควรทำ” หรือ “สิ่งนี้ไม่ควรทำ” ก็ไม่มี บทว่า Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāneti (ดังนั้น เมื่อกรณียะและอกรณียะ หาไม่ได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง) ความว่า เมื่อสิ่งที่ควรทำและสิ่งที่ไม่ควรทำ ไม่ปรากฏ ไม่สามารถหาได้โดยความเป็นจริง โดยความมั่นคง อย่างนี้ จริงอยู่ หากบุคคลพึงสามารถทำสิ่งที่ควรทำ และงดเว้นจากสิ่งที่ไม่ควรทำได้แล้วไซร้ กรณียะและอกรณียะก็พึงหาได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง แต่เพราะเหตุที่บุคคลนี้หาไม่ได้ทั้งสองอย่างนั้น ฉะนั้น สิ่งนั้นจึงหาไม่ได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง อธิบายว่า เมื่อสิ่งนั้นหาไม่ได้อย่างนี้ บทว่า Muṭṭhassatīnanti ได้แก่ ผู้มีสติอันหลงลืม ผู้มีสติอันปล่อยไปแล้ว บทว่า Anārakkhānaṃ viharatanti ความว่า สำหรับผู้ที่อยู่โดยไม่มีการระวังรักษาในทวารทั้ง ๖ บทว่า Na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādoti (วาทะว่าสมณะที่สมเหตุสมผลเฉพาะตนย่อมไม่มี) ความว่า สำหรับท่านทั้งหลายหรือผู้อื่นผู้เป็นเช่นนี้ วาทะว่าสมณะที่มีเหตุผลเฉพาะตนว่า “เราเป็นสมณะ” ย่อมไม่มี ย่อมไม่สำเร็จ จริงอยู่ แม้ความเป็นสมณะก็ย่อมมีได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น แม้ความไม่เป็นสมณะก็ย่อมมีได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น บทว่า Sahadhammikoti ได้แก่ มีเหตุผล บทว่า Niggaho hotīti (การข่มย่อมมี) ความว่า การข่มของเราย่อมมี แต่พวกเขาเป็นผู้ถูกข่มแล้ว

එවං පුබ්බෙකතවාදිනො නිග්ගහෙත්වා ඉදානි ඉස්සරනිම්මානවාදිනො නිග්ගහෙතුං තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තස්සත්ථො පුබ්බෙකතවාදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො, තථා අහෙතුකවාදෙපි.

พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงข่มขี่ผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าเป็นเหตุดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงข่มขี่ผู้มีวาทะว่าการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเป็นเหตุ จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า tatra, bhikkhave พึงทราบอรรถแห่งพระดำรัสนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปุพเพกตวาทะนั่นเทียว แม้ในอเหตุกวาทะก็เช่นเดียวกัน

එවං ඉමෙසං තිත්ථායතනානං පරම්පි ගන්ත්වා අකිරියාය සණ්ඨහනභාවෙන තුච්ඡභාවං අනිය්‍යානිකභාවං, අසාරභාවෙන ථුසකොට්ටනසදිසතං ආපජ්ජනභාවෙන අග්ගිසඤ්ඤාය ධමමානඛජ්ජුපනකසරික්ඛතං තංදිට්ඨිකානං පුරිමස්සපි මජ්ඣිමස්සපි පච්ඡිමස්සපි අත්ථදස්සනතාය අභාවෙන අන්ධවෙණූපමතං සද්දමත්තෙනෙව තානි ගහෙත්වා සාරදිට්ඨිකානං පථවියං පතිතස්ස බෙලුවපක්කස්ස දද්දභායිතසද්දං සුත්වා ‘‘පථවී සංවට්ටමානා ආගච්ඡතී’’ති සඤ්ඤාය පලායන්තෙන සසකෙන සරික්ඛභාවඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි අත්තනා දෙසිතස්ස ධම්මස්ස සාරභාවඤ්චෙව නිය්‍යානිකභාවඤ්ච දස්සෙතුං අයං [Pg.159] ඛො පන, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනිග්ගහිතොති අඤ්ඤෙහි අනිග්ගහිතො නිග්ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යො. අසංකිලිට්ඨොති නික්කිලෙසො පරිසුද්ධො, ‘‘සංකිලිට්ඨං නං කරිස්සාමා’’ති පවත්තෙහිපි තථා කාතුං අසක්කුණෙය්‍යො. අනුපවජ්ජොති උපවාදවිනිමුත්තො. අප්පටිකුට්ඨොති ‘‘කිං ඉමිනා හරථ න’’න්ති එවං අප්පටිබාහිතො, අනුපක්කුට්ඨො වා. විඤ්ඤූහීති පණ්ඩිතෙහි. අපණ්ඩිතානඤ්හි අජානිත්වා කථෙන්තානං වචනං අප්පමාණං. තස්මා විඤ්ඤූහීති ආහ.

ครั้นทรงแสดงแล้วอย่างนี้ ซึ่งความเป็นของเปล่าและความที่มิใช่ข้อปฏิบัติเพื่อนำออกจากทุกข์ เพราะตั้งมั่นอยู่ในอกิริยทิฏฐิ แม้เมื่อสืบต่อไปในลัทธิอันเป็นบ่อเกิดแห่งทิฏฐิเหล่านี้, ซึ่งความที่เปรียบเหมือนการตำแกลบ เพราะไม่มีสาระ, ซึ่งความที่เปรียบเหมือนหิ่งห้อยที่ถูกเป่าด้วยสำคัญว่าเป็นไฟ เพราะเข้าถึง (ภาวะเช่นนั้น), ซึ่งความที่เปรียบเหมือนแถวคนตาบอด เพราะไม่มีการเห็นอรรถะ ทั้งของคนรุ่นก่อน รุ่นกลาง และรุ่นหลัง ในบรรดาผู้มีทิฏฐินั้น, และซึ่งความที่เปรียบเหมือนกระต่ายที่ได้ยินเสียงผลมะตูมสุกหล่นลงบนพื้นดินดัง ‘ดัดทะ’ แล้ววิ่งหนีไปด้วยสำคัญว่า ‘แผ่นดินกำลังถล่มมา’ ของพวกสมณพราหมณ์ผู้ยึดถือว่ามีสาระโดยถือเอาลัทธิเหล่านั้นเพียงแค่เสียงเล่าลือ, บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นธรรมมีสาระและความเป็นข้อปฏิบัติเพื่อนำออกจากทุกข์แห่งธรรมที่พระองค์ทรงแสดงแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อยํ โข ปน ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมนี้แล) ในบทเหล่านั้น บทว่า อนิคฺคหิโต ความว่า ใครๆ อื่นข่มไม่ได้ คือใครๆ ไม่สามารถจะข่มได้ บทว่า อสงฺกิลิฏฺโฐ ความว่า ไม่มีกิเลส บริสุทธิ์ คือแม้พวกที่พยายามว่า "เราจักทำให้ธรรมนี้เศร้าหมอง" ก็ไม่สามารถจะทำได้อย่างนั้น บทว่า อนุปวชฺโช ความว่า พ้นจากคำตำหนิติเตียน บทว่า อปฺปฏิกุฏฺโฐ ความว่า ไม่ถูกคัดค้านอย่างนี้ว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยธรรมนี้ พวกท่านจงนำไปทิ้งเสีย" หรือไม่ถูกบริภาษ บทว่า วิญฺญูหิ ความว่า โดยวิญญูชนทั้งหลาย จริงอยู่ คำของคนพาลทั้งหลายผู้ไม่รู้แล้วกล่าว ย่อมประมาณไม่ได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า วิญฺญูหิ

ඉදානි තස්ස ධම්මස්ස දස්සනත්ථං ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ’’ති පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමා ඡ ධාතුයො’’තිආදිනා නයෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වා යථාපටිපාටියා විභජිත්වා දස්සෙන්තො පුන ඉමා ඡ ධාතුයොතිආදිමාහ. තත්ථ ධාතුයොති සභාවා. නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවප්පකාසකො හි සභාවට්ඨො ධාත්වට්ඨො නාම. ඵස්සායතනානීති විපාකඵස්සානං ආකරට්ඨෙන ආයතනානි. මනොපවිචාරාති විතක්කවිචාරපාදෙහි අට්ඨාරසසු ඨානෙසු මනස්ස උපවිචාරා.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงธรรมนั้น จึงทรงตั้งปัญหาถามว่า "กตโม จ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมนั้นเป็นไฉน) แล้วทรงวางมาติกาไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อิมา ฉ ธาตุโย" (ธาตุ ๖ ประการเหล่านี้) เมื่อจะทรงจำแนกแสดงไปตามลำดับ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อิมา ฉ ธาตุโย" อีก ในบทเหล่านั้น บทว่า ธาตุโย ได้แก่ สภาวะทั้งหลาย จริงอยู่ อรรถว่าสภาวะ ชื่อว่าอรรถแห่งธาตุ เพราะเป็นเครื่องประกาศความเป็นสภาวะที่มิใช่ชีวะมิใช่สัตว์ บทว่า ผสฺสายตนานิ ความว่า ชื่อว่าอายตนะ เพราะอรรถว่าเป็นแดนเกิดแห่งวิบากผัสสะทั้งหลาย บทว่า มโนปวิจารา ความว่า การเที่ยวไปเนืองๆ ของใจในฐานะ ๑๘ แห่ง ด้วยวิตกและวิจารเป็นบาท

පථවීධාතූති පතිට්ඨාධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. ආකාසධාතූති අසම්ඵුට්ඨධාතු. විඤ්ඤාණධාතූති විජානනධාතු. එවමිදං ධාතුකම්මට්ඨානං ආගතං. තං ඛො පනෙතං සඞ්ඛෙපතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතුං වට්ටති. විත්ථාරතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතො කථෙතුං න වට්ටති, විත්ථාරතොව වට්ටති. ඉමස්මිං පන තිත්ථායතනසුත්තෙ ඉදං සඞ්ඛෙපතො ඡධාතුවසෙන කම්මට්ඨානං ආගතං. තං උභයථාපි කථෙතුං වට්ටති.

บทว่า ปฐวีธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะเป็นที่ตั้ง บทว่า อาโปธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่เกาะกุม บทว่า เตโชธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ทำให้สุก บทว่า วาโยธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ค้ำจุน บทว่า อากาสธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ไม่ถูกสัมผัส บทว่า วิญฺญาณธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่รู้แจ้ง ဓာตุกัมมัฏฐานนี้มาแล้วอย่างนี้ ก็แต่ว่า ဓာตุกัมมัฏฐานนั้น ในที่ซึ่งมาโดยย่อ ควรกล่าวได้ทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ในที่ซึ่งมาโดยพิสดาร ไม่ควรกล่าวโดยย่อ ควรกล่าวโดยพิสดารเท่านั้น แต่ในติตถายตนสูตรนี้ กัมมัฏฐานนี้มาแล้วโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ ประการ กัมมัฏฐานนั้นควรกล่าวได้ทั้งสองอย่าง

සඞ්ඛෙපතො ඡධාතුවසෙන කම්මට්ඨානං පරිග්ගණ්හන්තොපි එවං පරිග්ගණ්හාති – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති ඉමානි චත්තාරි මහාභූතානි, ආකාසධාතු උපාදාරූපං. එකස්මිං ච උපාදාරූපෙ දිට්ඨෙ සෙසානි තෙවීසති දිට්ඨානෙවාති සල්ලක්ඛෙතබ්බානි. විඤ්ඤාණධාතූති චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති, තෙන සහජාතා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ඵස්සො ච චෙතනා ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති ඉමෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා නාම. චත්තාරි පන මහාභූතානි චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදාරූපං [Pg.160] රූපක්ඛන්ධො නාම. තත්ථ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා නාමං, රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති නාමඤ්ච රූපඤ්චාති ද්වෙයෙව ධම්මා හොන්ති, තතො උද්ධං සත්තො වා ජීවො වා නත්ථීති එවං එකස්ස භික්ඛුනො සඞ්ඛෙපතො ඡධාතුවසෙන අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

แม้ผู้ที่กำหนดกัมมัฏฐานโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ ย่อมกำหนดอย่างนี้ว่า ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ สี่อย่างนี้เป็นมหาภูตรูป, อากาสธาตุเป็นอุปาทายรูป และพึงกำหนดว่า เมื่อเห็นอุปาทายรูปอย่างหนึ่งแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือ ๒๓ ก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว บทว่า วิญฺญาณธาตุ ได้แก่ จิต เป็นวิญญาณขันธ์, เวทนาที่เกิดร่วมกับจิตนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, ผัสสะและเจตนาเป็นสังขารขันธ์, ขันธ์ ๔ เหล่านี้ชื่อว่าอรูปขันธ์ ส่วนมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ ชื่อว่ารูปขันธ์ ในขันธ์เหล่านั้น อรูปขันธ์ ๔ เป็นนาม, รูปขันธ์เป็นรูป ดังนี้จึงมีเพียงธรรม ๒ อย่างคือนามและรูปเท่านั้น, นอกจากนั้น สัตว์หรือชีวะไม่มี ดังนี้ ภิกษุรูปหนึ่งพึงทราบกัมมัฏฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตผลโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ อย่างนี้

විත්ථාරතො පරිග්ගණ්හන්තො පන චත්තාරි මහාභූතානි පරිග්ගණ්හිත්වා ආකාසධාතුපරිග්ගහානුසාරෙන තෙවීසති උපාදාරූපානි පරිග්ගණ්හාති. අථ නෙසං පච්චයං උපපරික්ඛන්තො පුන චත්තාරෙව මහාභූතානි දිස්වා තෙසු පථවීධාතු වීසතිකොට්ඨාසා, ආපොධාතු ද්වාදස, තෙජොධාතු චත්තාරො, වායොධාතු ඡකොට්ඨාසාති කොට්ඨාසවසෙන සමොධානෙත්වා ද්වාචත්තාලීස මහාභූතානි ච වවත්ථපෙත්වා තෙසු තෙවීසති උපාදාරූපානි පක්ඛිපිත්වා පඤ්චසට්ඨි රූපානි වවත්ථපෙති. තානි ච වත්ථුරූපෙන සද්ධිං ඡසට්ඨි හොන්තීති ඡසට්ඨි රූපානි පස්සති. විඤ්ඤාණධාතු පන ලොකියචිත්තවසෙන එකාසීති චිත්තානි. තානි සබ්බානිපි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාම හොති. තෙහි සහජාතා වෙදනාදයොපි තත්තකායෙවාති එකාසීති වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, එකාසීති සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, එකාසීති චෙතනා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති ඉමෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා තෙභූමකවසෙන ගය්හමානා චතුවීසාධිකානි තීණි ධම්මසතානි හොන්තීති ඉති ඉමෙ ච අරූපධම්මා ඡසට්ඨි ච රූපධම්මාති සබ්බෙපි සමොධානෙත්වා නාමඤ්ච රූපඤ්චාති ද්වෙව ධම්මා හොන්ති, තතො උද්ධං සත්තො වා ජීවො වා නත්ථීති නාමරූපවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ වවත්ථපෙත්වා තෙසං පච්චයං පරියෙසන්තො අවිජ්ජාපච්චයා තණ්හාපච්චයා කම්මපච්චයා ආහාරපච්චයාති එවං පච්චයං දිස්වා ‘‘අතීතෙපි ඉමෙහි පච්චයෙහි ඉදං වට්ටං පවත්තිත්ථ, අනාගතෙපි එතෙහි පච්චයෙහි පවත්තිස්සති, එතරහිපි එතෙහියෙව පවත්තතී’’ති තීසු කාලෙසු කඞ්ඛං විතරිත්වා අනුක්කමෙන පටිපජ්ජමානො අරහත්තං පාපුණාති. එවං විත්ථාරතොපි ඡධාතුවසෙන අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

ส่วนผู้กำหนดรู้โดยพิสดาร กำหนดรู้มหาภูตรูป ๔ แล้ว ย่อมกำหนดรู้อุปาทายรูป ๒๓ ตามลำดับแห่งการกำหนดรู้อากาสธาตุ ลำดับนั้น เมื่อพิจารณาปัจจัยของอุปาทายรูปเหล่านั้น ก็เห็นมหาภูตรูป ๔ อีก แล้วรวบรวมโดยส่วนในมหาภูตรูปเหล่านั้นว่า ปฐวีธาตุมี ๒๐ ส่วน อาโปธาตุมี ๑๒ ส่วน เตโชธาตุมี ๔ ส่วน วาโยธาตุมี ๖ ส่วน ดังนี้ แล้วกำหนดมหาภูตรูป ๔๒ และใส่อุปาทายรูป ๒๓ เข้าไปในมหาภูตรูปเหล่านั้น ย่อมกำหนดรูป ๖๕ และรูปเหล่านั้นพร้อมด้วยวัตถุรูปเป็น ๖๖ ดังนี้ ย่อมเห็นรูป ๖๖ ส่วนวิญญาณธาตุ ได้แก่จิต ๘๑ ดวง โดยเป็นโลกิยจิต จิตทั้งหมดแม้นั้นชื่อว่าวิญญาณขันธ์ แม้เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับจิตเหล่านั้น ก็มีจำนวนเท่านั้นเหมือนกัน คือ เวทนา ๘๑ เป็นเวทนขันธ์ สัญญา ๘๑ เป็นสัญญาขันธ์ เจตนา ๘๑ เป็นสังขารขันธ์ อรูปขันธ์ ๔ เหล่านี้ เมื่อถูกถือเอาโดยความเป็นไปในภูมิ ๓ ย่อมเป็นธรรม ๓๒๔ ดังนี้ อรูปธรรมเหล่านี้ด้วย รูปธรรม ๖๖ ด้วย ทั้งหมดนี้ เมื่อรวบรวมแล้ว ย่อมเป็นธรรม ๒ อย่างเท่านั้น คือ นามและรูป นอกจากนั้น สัตว์หรือชีวะไม่มี ดังนี้ กำหนดขันธ์ ๕ โดยความเป็นนามรูปแล้ว เมื่อแสวงหาปัจจัยของนามรูปนั้น เห็นปัจจัยอย่างนี้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย เพราะตัณหาเป็นปัจจัย เพราะกรรมเป็นปัจจัย เพราะอาหารเป็นปัจจัย แล้วเห็นว่า “แม้ในอดีต วัฏฏะนี้ได้เป็นไปแล้วเพราะปัจจัยเหล่านี้ แม้ในอนาคต จักเป็นไปเพราะปัจจัยเหล่านี้ แม้ในบัดนี้ ก็ย่อมเป็นไปเพราะปัจจัยเหล่านี้แหละ” ดังนี้ ข้ามความสงสัยในกาลทั้ง ๓ ได้แล้ว ปฏิบัติอยู่โดยลำดับ ย่อมบรรลุพระอรหัต พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตโดยธาตุ ๖ แม้โดยพิสดารอย่างนี้

චක්ඛු ඵස්සායතනන්ති සුවණ්ණාදීනං සුවණ්ණාදිආකරො විය ද්වෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණානි ද්වෙ සම්පටිච්ඡනානි තීණි සන්තීරණානීති ඉමෙහි සත්තහි විඤ්ඤාණෙහි සහජාතානං සත්තන්නං ඵස්සානං සමුට්ඨානට්ඨෙන ආකරොති ආයතනං. සොතං ඵස්සායතනන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. මනො ඵස්සායතනන්ති [Pg.161] එත්ථ පන ද්වාවීසති විපාකඵස්සා යොජෙතබ්බා. ඉති හිදං ඡඵස්සායතනානං වසෙන කම්මට්ඨානං ආගතං. තං සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතබ්බං. සඞ්ඛෙපතො තාව – එත්ථ හි පුරිමානි පඤ්ච ආයතනානි උපාදාරූපං, තෙසු දිට්ඨෙසු අවසෙසං උපාදාරූපං දිට්ඨමෙව හොති. ඡට්ඨං ආයතනං චිත්තං, තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති, තෙන සහජාතා වෙදනාදයො සෙසා තයො අරූපක්ඛන්ධාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරතො ච අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

บทว่า จักขุผัสสายตนะ หมายถึง เป็นบ่อเกิด เหมือนเป็นบ่อเกิดแห่งทองเป็นต้นของทองเป็นต้น ชื่อว่า อายตนะ เพราะเป็นบ่อเกิด คือเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ๗ ที่เกิดร่วมกับวิญญาณ ๗ เหล่านี้ คือ จักขุวิญญาณ ๒ สัมปฏิจฉันนะ ๒ สันตีรณะ ๓ แม้ในบทว่า โสตผัสสายตนะ เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ส่วนในบทว่า มโนผัสสายตนะ นี้ พึงประกอบวิปากผัสสะ ๒๒ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยผัสสายตนะ ๖ ด้วยประการฉะนี้ กรรมฐานนั้นพึงกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ก่อนอื่น โดยย่อ ในกรรมฐานนี้ อายตนะ ๕ อย่างแรกเป็นอุปาทายรูป เมื่ออายตนะเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว อายตนะที่ ๖ คือ จิต จิตนั้นเป็นวิญญาณขันธ์ เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับจิตนั้น เป็นอรูปขันธ์ ๓ ที่เหลือ พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตทั้งโดยย่อและโดยพิสดารโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං පස්සිත්වා. සොමනස්සට්ඨානියන්ති සොමනස්සස්ස කාරණභූතං. උපවිචරතීති තත්ථ මනං චාරෙන්තො උපවිචරති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච ඉට්ඨං වා හොතු අනිට්ඨං වා, යං රූපං දිස්වා සොමනස්සං උප්පජ්ජති, තං සොමනස්සට්ඨානියං නාම. යං දිස්වා දොමනස්සං උප්පජ්ජති, තං දොමනස්සට්ඨානියං නාම. යං දිස්වා උපෙක්ඛා උප්පජ්ජති, තං උපෙක්ඛාට්ඨානියං නාමාති වෙදිතබ්බං. සද්දාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති ඉදං සඞ්ඛෙපතො කම්මට්ඨානං ආගතං. තං ඛො පනෙතං සඞ්ඛෙපතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතුං වට්ටති. විත්ථාරතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතො කථෙතුං න වට්ටති. ඉමස්මිං පන තිත්ථායතනසුත්තෙ ඉදං සඞ්ඛෙපතො අට්ඨාරසමනොපවිචාරවසෙන කම්මට්ඨානං ආගතං. තං සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතුං වට්ටති.

บทว่า จักขุนา รูปํ ทิสฺวา หมายถึง เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า โสมนสฺสฏฺฐานิยํ หมายถึง เป็นเหตุแห่งโสมนัส บทว่า อุปวิจรติ หมายถึง ยังใจให้เป็นไปในอารมณ์นั้น ย่อมเข้าไปเที่ยว แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ และในที่นี้ อารมณ์พึงใจหรือไม่พึงใจก็ตาม เห็นรูปใดแล้วโสมนัสเกิดขึ้น รูปนั้นชื่อว่าโสมนัสสัฏฐานิยะ เห็นรูปใดแล้วโทมนัสเกิดขึ้น รูปนั้นชื่อว่าโทมนัสสัฏฐานิยะ เห็นรูปใดแล้วอุเบกขาเกิดขึ้น พึงทราบว่ารูปนั้นชื่อว่าอุเบกขาฏฐานิยะ แม้ในเสียงเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยย่อดังนี้ ก็กรรมฐานนั้นแล ในที่ที่มาโดยย่อ ย่อมควรกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ในที่ที่มาโดยพิสดาร ไม่ควรกล่าวโดยย่อ แต่ในติตถายตนสูตรนี้ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยย่อ ด้วยอำนาจแห่งมโนปวิจาร ๑๘ กรรมฐานนั้นย่อมควรกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร

තත්ථ සඞ්ඛෙපතො තාව – චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො, රූපං සද්දො ගන්ධො රසොති ඉමානි නව උපාදාරූපානි, තෙසු දිට්ඨෙසු සෙසං උපාදාරූපං දිට්ඨමෙව හොති. ඵොට්ඨබ්බං තීණි මහාභූතානි, තෙහි දිට්ඨෙහි චතුත්ථං දිට්ඨමෙව හොති. මනො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තෙන සහජාතා වෙදනාදයො තයො අරූපක්ඛන්ධාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරතො ච අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

ในสองอย่างนั้น ก่อนอื่น โดยย่อ คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กายะ, รูปะ สัททะ คันธะ รสะ รูป ๙ อย่างเหล่านี้เป็นอุปาทายรูป เมื่อรูปเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว โผฏฐัพพะ ได้แก่ มหาภูตรูป ๓ เมื่อมหาภูตรูปเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว มหาภูตรูปที่ ๔ ก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว มโนเป็นวิญญาณขันธ์ เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับมโนนั้น เป็นอรูปขันธ์ ๓ พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตทั้งโดยย่อและโดยพิสดารโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

අරියසච්චානීති අරියභාවකරානි, අරියපටිවිද්ධානි වා සච්චානි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං පදං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.529) පකාසිතං. ඡන්නං, භික්ඛවෙ, ධාතූනන්ති ඉදං කිමත්ථං ආරද්ධං? සුඛාවබොධනත්ථං. යස්ස හි තථාගතො ද්වාදසපදං පච්චයාවට්ටං කථෙතුකාමො හොති, තස්ස ගබ්භාවක්කන්ති වට්ටං දස්සෙති. ගබ්භාවක්කන්ති වට්ටස්මිං හි දස්සිතෙ කථෙතුම්පි සුඛං හොති [Pg.162] පරං අවබොධෙ උතුම්පීති සුඛාවබොධනත්ථං ඉදමාරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ඡන්නං ධාතූනන්ති හෙට්ඨා වුත්තානංයෙව පථවීධාතුආදීනං. උපාදායාති පටිච්ච. එතෙන පච්චයමත්තං දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘ඡධාතුපච්චයා ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොතී’’ති. කස්ස ඡන්නං ධාතූනං පච්චයෙන, කිං මාතු, උදාහු පිතූති? න මාතු න පිතු, පටිසන්ධිග්ගණ්හනකසත්තස්සෙව පන ඡන්නං ධාතූනං පච්චයෙන ගබ්භස්සාවක්කන්ති නාම හොති. ගබ්භො ච නාමෙස නිරයගබ්භො තිරච්ඡානයොනිගබ්භො පෙත්තිවිසයගබ්භො මනුස්සගබ්භො දෙවගබ්භොති නානප්පකාරො හොති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ මනුස්සගබ්භො අධිප්පෙතො. අවක්කන්ති හොතීති ඔක්කන්ති නිබ්බත්ති පාතුභාවො හොති, කථං හොතීති? තිණ්ණං සන්නිපාතෙන. වුත්තඤ්හෙතං –

คำว่า อริยสัจจานิ คือ สัจจะทั้งหลายที่ทำความเป็นพระอริยะ หรือสัจจะทั้งหลายที่พระอริยะแทงตลอดแล้ว นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้ ส่วนโดยพิสดาร บทนั้นข้าพเจ้าได้ประกาศไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พระดำรัสว่า ฉนฺนํ ภิกฺขเว ธาตูนํ นี้ ทรงปรารภเพื่อประโยชน์อะไร? เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย จริงอยู่ พระตถาคตทรงมีพระประสงค์จะตรัสปัจจยวัฏฏ์มีบท ๑๒ แก่บุคคลใด ย่อมทรงแสดงวัฏฏะคือการก้าวลงสู่ครรภ์แก่บุคคลนั้น เพราะว่าเมื่อวัฏฏะคือการก้าวลงสู่ครรภ์อันพระองค์ทรงแสดงแล้ว การตรัสก็ง่าย แม้การทำให้ผู้อื่นตรัสรู้ก็ง่าย เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระดำรัสนี้พระองค์ทรงปรารภเพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉนฺนํ ธาตูนํ ได้แก่ ปฐวีธาตุเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง บทว่า อุปาทาย ได้แก่ อาศัย ด้วยบทนั้น ทรงแสดงเพียงความเป็นปัจจัย ความข้อนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า "การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีเพราะธาตุ ๖ เป็นปัจจัย" การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีเพราะธาตุ ๖ ของใครเป็นปัจจัย ของมารดา หรือว่าของบิดา? มิใช่ของมารดา มิใช่ของบิดา แต่ว่าการก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีได้เพราะธาตุ ๖ ของสัตว์ผู้ถือปฏิสนธินั่นเองเป็นปัจจัย ก็คำว่า ครรภ์นี้มีหลายประเภท คือ ครรภ์ในนรก ครรภ์ในกำเนิดเดรัจฉาน ครรภ์ในเปรตวิสัย ครรภ์ในมนุษย์ ครรภ์ในเทวดา แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาครรภ์ในมนุษย์ บทว่า อวกฺกนฺติ โหติ ได้แก่ การก้าวลง การบังเกิด การปรากฏ ย่อมมี (ถามว่า) มีได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ความข้อนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘තිණ්ණං ඛො පන, භික්ඛවෙ, සන්නිපාතා ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොති. කතමෙසං තිණ්ණං? ඉධ මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච න උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච න පච්චුපට්ඨිතො හොති. නෙව තාව ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොති. ඉධ මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච න පච්චුපට්ඨිතො හොති, නෙව තාව ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොති. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච පච්චුපට්ඨිතො හොති. එවං තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොතී’’ති (ම. නි. 1.408).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมี เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ประการ องค์ ๓ ประการอะไรบ้าง? ในโลกนี้ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน แต่มารดายังไม่มีระดู และสัตว์ที่จะมาเกิดก็ยังไม่ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมยังไม่มีตราบนั้น ในโลกนี้ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน และมารดามีระดู แต่สัตว์ที่จะมาเกิดยังไม่ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมยังไม่มีตราบนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในกาลใดแล มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน มารดามีระดู และสัตว์ที่จะมาเกิดก็ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมี เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ประการอย่างนี้”

ඔක්කන්තියා සති නාමරූපන්ති ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ වත්ථුදසකං කායදසකං භාවදසකං තයො අරූපිනො ඛන්ධාති තෙත්තිංස ධම්මා ගහිතා, ඉමස්මිං පන ‘‘ඔක්කන්තියා සති නාමරූප’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ විඤ්ඤාණක්ඛන්ධම්පි පක්ඛිපිත්වා ගබ්භසෙය්‍යකානං පටිසන්ධික්ඛණෙ චතුත්තිංස ධම්මා ගහිතාති වෙදිතබ්බා. නාමරූපපච්චයා සළායතනන්තිආදීහි යථෙව ඔක්කන්තියා සති නාමරූපපාතුභාවො දස්සිතො, එවං නාමරූපෙ සති සළායතනපාතුභාවො, සළායතනෙ සති ඵස්සපාතුභාවො, ඵස්සෙ සති වෙදනාපාතුභාවො දස්සිතො.

ในบทว่า อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ นี้ ในที่ที่ตรัสว่า “วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ” ท่านถือเอาธรรม ๓๓ ประการ คือ วัตถุทสกะ กายทสกะ ภาวทสกะ และอรูปขันธ์ ๓ แต่ในที่ที่ตรัสไว้ในพระสูตรนี้ว่า “อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ” พึงทราบว่า ท่านรวมเอาวิญญาณขันธ์เข้าไว้ด้วย ในปฏิสนธิขณะของสัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ จึงถือเอาธรรม ๓๔ ประการ ด้วยบทเป็นต้นว่า นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ ทรงแสดงการปรากฏแห่งนามรูปเมื่อมีการก้าวลงสู่ครรภ์ไว้ฉันใด ก็ทรงแสดงการปรากฏแห่งสฬายตนะเมื่อมีนามรูป การปรากฏแห่งผัสสะเมื่อมีสฬายตนะ และการปรากฏแห่งเวทนาเมื่อมีผัสสะไว้ฉันนั้น

වෙදියමානස්සාති [Pg.163] එත්ථ වෙදනං අනුභවන්තොපි වෙදියමානොති වුච්චති ජානන්තොපි. ‘‘වෙදියාමහං, භන්තෙ, වෙදියතීති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති (චූළව. අට්ඨ. 102) එත්ථ හි අනුභවන්තො වෙදියමානො නාම, ‘‘සුඛං වෙදනං වෙදියමානො සුඛං වෙදනං වෙදියාමීති පජානාතී’’ති (ම. නි. 1.113; දී. නි. 2.380; විභ. 363) එත්ථ ජානන්තො. ඉධාපි ජානන්තොව අධිප්පෙතො. ඉදං දුක්ඛන්ති පඤ්ඤපෙමීති එවං ජානන්තස්ස සත්තස්ස ‘‘ඉදං දුක්ඛං එත්තකං දුක්ඛං, නත්ථි ඉතො උද්ධං දුක්ඛ’’න්ති පඤ්ඤපෙමි බොධෙමි ජානාපෙමි. අයං දුක්ඛසමුදයොතිආදීසුපි එසෙව නයො.

ในบทว่า เวทิยมานสฺส นี้ แม้ผู้เสวยเวทนาก็เรียกว่า เวทิยมานะ แม้ผู้รู้ (เวทนา) ก็เรียกว่า เวทิยมานะ จริงอยู่ ในบทว่า “เวทิยามหํ ภนฺเต, เวทิยตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตุ” (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงทรงจำข้าพเจ้าว่า เป็นผู้รู้) ผู้เสวยชื่อว่า เวทิยมานะ ในบทว่า “สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาติ” (เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า เราเสวยสุขเวทนา) ผู้รู้ (ชื่อว่า เวทิยมานะ) แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์เอาผู้รู้เท่านั้น บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมิ ความว่า เราย่อมบัญญัติ ย่อมทำให้ตรัสรู้ ย่อมทำให้รู้แก่สัตว์ผู้รู้อยู่อย่างนี้ว่า “นี้ทุกข์ ทุกข์มีเท่านี้ ทุกข์อื่นยิ่งกว่านี้ไม่มี” แม้ในบทเป็นต้นว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ก็มีนัยนี้เช่นกัน

තත්ථ දුක්ඛාදීසු අයං සන්නිට්ඨානකථා – ඨපෙත්වා හි තණ්හං තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛං නාම, තස්සෙව පභාවිකා පුබ්බතණ්හා දුක්ඛසමුදයො නාම, තෙසං ද්වින්නම්පි සච්චානං අනුප්පත්තිනිරොධො දුක්ඛනිරොධො නාම, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා නාම. ඉති භගවා ඔක්කන්තියා සති නාමරූපන්ති කථෙන්තොපි වෙදියමානස්ස ජානමානස්සෙව කථෙසි, නාමරූපපච්චයා සළායතනන්ති කථෙන්තොපි, සළායතනපච්චයා ඵස්සොති කථෙන්තොපි, ඵස්සපච්චයා වෙදනාති කථෙන්තොපි, වෙදියමානස්ස ඛො පනාහං, භික්ඛවෙ, ඉදං දුක්ඛන්ති පඤ්ඤපෙමීති කථෙන්තොපි, අයං දුක්ඛසමුදයොති, අයං දුක්ඛනිරොධොති, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති පඤ්ඤපෙමීති කථෙන්තොපි වෙදියමානස්ස ජානමානස්සෙව කථෙසි.

ในบทเหล่านั้น นี้เป็นคำวินิจฉัยในเรื่องทุกข์เป็นต้น จริงอยู่ ยกเว้นตัณหาแล้ว ปัญจขันธ์อันเป็นไปในภูมิ ๓ ชื่อว่า ทุกข์, ตัณหาในภพก่อนอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ทุกขสมุทัย, ความดับโดยไม่เกิดอีกแห่งสัจจะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค แม้เมื่อตรัสว่า “อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ” ก็ตรัสแก่ผู้รู้ ผู้เสวยเวทนาเท่านั้น, แม้เมื่อตรัสว่า “นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ”, แม้เมื่อตรัสว่า “สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส”, แม้เมื่อตรัสว่า “ผสฺสปจฺจยา เวทนา”, แม้เมื่อตรัสว่า “เวทิยมานสฺส โข ปนาหํ ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมิ”, แม้เมื่อตรัสว่า “อยํ ทุกฺขสมุทโย, อยํ ทุกฺขนิโรโธ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ปญฺญเปมิ” ก็ตรัสแก่ผู้รู้ ผู้เสวยเวทนาเท่านั้น

ඉදානි තානි පටිපාටියා ඨපිතානි සච්චානි විත්ථාරෙන්තො කතමඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තං සබ්බං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.537) විත්ථාරිතමෙව. තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – තත්ථ ‘‘දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා’’ති (ම. නි. 1.133; දී. නි. 2.400; විභ. 203) ඉමාය තන්තියා ආගතං, ඉධ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති පච්චයාකාරවසෙන. තත්ථ ච දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං ‘‘යො තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො’’ති (ම. නි. 1.134; දී. නි. 2.401; විභ. 204) ඉමාය තන්තියා ආගතං, ඉධ ‘‘අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’’ති පච්චයාකාරනිරොධවසෙන.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสัจจะเหล่านั้นที่ทรงตั้งไว้ตามลำดับโดยพิสดาร จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า กตมญฺจ ภิกฺขเว พระดำรัสนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้าได้แสดงโดยพิสดารไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นนั่นแหละ ส่วนนี้เป็นข้อแตกต่าง คือ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ทุกขสมุทัยอริยสัจมาด้วยพระบาลีนี้ว่า “ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา” ในพระสูตรนี้ มาโดยนัยแห่งปัจจยาการว่า “อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา” และในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ทุกขนิโรธอริยสัจมาด้วยพระบาลีนี้ว่า “โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ” ในพระสูตรนี้ มาโดยนัยแห่งความดับแห่งปัจจยาการว่า “อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา”

තත්ථ අසෙසවිරාගනිරොධාති අසෙසවිරාගෙන ච අසෙසනිරොධෙන ච. උභයම්පෙතං අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනමෙව. සඞ්ඛාරනිරොධොති සඞ්ඛාරානං අනුප්පත්තිනිරොධො [Pg.164] හොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉමෙහි පන පදෙහි යං ආගම්ම අවිජ්ජාදයො නිරුජ්ඣන්ති, අත්ථතො තං නිබ්බානං දීපිතං හොති. නිබ්බානඤ්හි අවිජ්ජානිරොධොතිපි සඞ්ඛාරනිරොධොතිපි එවං තෙසං තෙසං ධම්මානං නිරොධනාමෙන කථීයති. කෙවලස්සාති සකලස්ස. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති වට්ටදුක්ඛරාසිස්ස. නිරොධො හොතීති අප්පවත්ති හොති. තත්ථ යස්මා අවිජ්ජාදීනං නිරොධො නාම ඛීණාකාරොපි වුච්චති අරහත්තම්පි නිබ්බානම්පි, තස්මා ඉධ ඛීණාකාරදස්සනවසෙන ද්වාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං, ද්වාදසසුයෙව නිබ්බානං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදං වුච්චතීති එත්ථ නිබ්බානමෙව සන්ධාය ඉදන්ති වුත්තං. අට්ඨඞ්ගිකොති න අට්ඨහි අඞ්ගෙහි විනිමුත්තො අඤ්ඤො මග්ගො නාම අත්ථි. යථා පන පඤ්චඞ්ගිකං තූරියන්ති වුත්තෙ පඤ්චඞ්ගමත්තමෙව තූරියන්ති වුත්තං හොති, එවමිධාපි අට්ඨඞ්ගිකමත්තමෙව මග්ගො හොතීති වෙදිතබ්බො. අනිග්ගහිතොති න නිග්ගහිතො. නිග්ගණ්හන්තො හි හාපෙත්වා වා දස්සෙති වඩ්ඪෙත්වා වා තං පරිවත්තෙත්වා වා. තත්ථ යස්මා චත්තාරි අරියසච්චානි ‘‘න ඉමානි චත්තාරි, ද්වෙ වා තීණි වා’’ති එවං හාපෙත්වාපි ‘‘පඤ්ච වා ඡ වා’’ති එවං වඩ්ඪෙත්වාපි ‘‘න ඉමානි චත්තාරි අරියසච්චානි, අඤ්ඤානෙව චත්තාරි අරියසච්චානී’’ති දස්සෙතුං න සක්කා. තස්මා අයං ධම්මො අනිග්ගහිතො නාම. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในบทว่า อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา เป็นต้นนั้น บทว่า อเสสวิราคนิโรธา คือ เพราะความสำรอกโดยไม่เหลือด้วย และเพราะความดับโดยไม่เหลือด้วย บททั้งสองแม้นี้ เป็นไวพจน์ (คำที่มีความหมายเหมือนกัน) ของกันและกันนั่นเทียว บทว่า สงฺขารนิโรโธ คือ ความดับคือความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งสังขารทั้งหลาย แม้ในบทที่เหลือทั้งหลายก็มีนัยนี้เหมือนกัน ก็โดยบทเหล่านี้ อวิชชาเป็นต้นอาศัยธรรมใดจึงดับไป โดยอรรถแล้ว พระนิพพานนั้นชื่อว่าอันท่านประกาศแล้ว จริงอยู่ พระนิพพานย่อมถูกกล่าวโดยชื่อว่านิโรธแห่งธรรมเหล่านั้นๆ อย่างนี้ว่า อวิชชานิโรธบ้าง สังขารนิโรธบ้าง บทว่า เกวลสฺส คือ ทั้งหมด บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส คือ แห่งกองวัฏทุกข์ บทว่า นิโรโธ โหติ คือ ย่อมไม่มีความเป็นไป ในบทนั้น เพราะเหตุที่ชื่อว่าความดับแห่งธรรมมีอวิชชาเป็นต้น ท่านเรียกว่าอาการสิ้นไปบ้าง อรหัตตผลบ้าง พระนิพพานบ้าง เพราะเหตุนั้น ในปฏิจจสมุปบาทเทศนานี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลใน ๑๒ ฐานะ และพระนิพพานใน ๑๒ ฐานะนั่นเทียว โดยนัยแห่งการแสดงอาการสิ้นไป ในบทว่า อิทํ วุจฺจติ นี้ ท่านกล่าวคำว่า อิทํ โดยหมายถึงพระนิพพานนั่นเทียว บทว่า อฏฺฐงฺคิโก คือ ไม่มีมรรคอื่นชื่อว่าปราศจากองค์ ๘ ก็เปรียบเหมือนเมื่อกล่าวว่า "ดนตรีมีองค์ ๕" ชื่อว่ากล่าวถึงเพียงแค่ดนตรีมีองค์ ๕ เท่านั้นฉันใด ในบทว่า อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค นี้ก็ฉันนั้น พึงทราบว่า เพียงแค่ธรรมมีองค์ ๘ เท่านั้นชื่อว่าเป็นมรรค บทว่า อนิคฺคหิโต คือ อันใครๆ ข่มไม่ได้ จริงอยู่ ผู้ที่ข่มย่อมแสดงโดยลดลงบ้าง โดยเพิ่มขึ้นบ้าง หรือโดยสับเปลี่ยนธรรมนั้นบ้าง ในบรรดา ๓ อย่างนั้น เพราะเหตุที่อริยสัจ ๔ ไม่สามารถจะแสดงโดยลดลงว่า "อริยสัจ ๔ เหล่านี้ไม่มี มีเพียง ๒ หรือ ๓" หรือโดยเพิ่มขึ้นว่า "มี ๕ หรือ ๖" หรือโดยสับเปลี่ยนว่า "อริยสัจ ๔ เหล่านี้ไม่มี อริยสัจ ๔ มีอย่างอื่นต่างหาก" เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่าอันใครๆ ข่มไม่ได้ ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

2. භයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาภยสูตร

63. දුතියෙ අමාතාපුත්තිකානීති මාතා ච පුත්තො ච මාතාපුත්තං, පරිත්තාතුං සමත්ථභාවෙන නත්ථි එත්ථ මාතාපුත්තන්ති අමාතාපුත්තිකානි. යන්ති යස්මිං සමයෙ. තත්ථ මාතාපි පුත්තං නප්පටිලභතීති තස්මිං අග්ගිභයෙ උප්පන්නෙ මාතාපි පුත්තං පස්සිතුං න ලභති, පුත්තොපි මාතරං පස්සිතුං න ලභතීති අත්ථො. භයං හොතීති චිත්තුත්‍රාසභයං හොති. අටවිසඞ්කොපොති අටවියා සඞ්කොපො. අටවීති චෙත්ථ අටවිවාසිනො චොරා වෙදිතබ්බා. යදා හි තෙ අටවිතො ජනපදං ඔතරිත්වා ගාමනිගමරාජධානියො පහරිත්වා විලුම්පන්ති, තදා අටවිසඞ්කොපො නාම හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. චක්කසමාරූළ්හාති එත්ථ ඉරියාපථචක්කම්පි වට්ටති යානචක්කම්පි. භයස්මිං හි සම්පත්තෙ යෙසං යානකානි අත්ථි, තෙ අත්තනො පරික්ඛාරභණ්ඩං තෙසු ආරොපෙත්වා පලායන්ති. යෙසං නත්ථි[Pg.165], තෙ කාජෙන වා ආදාය සීසෙන වා උක්ඛිපිත්වා පලායන්තියෙව. තෙ චක්කසමාරූළ්හා නාම හොන්ති. පරියායන්තීති ඉතො චිතො ච ගච්ඡන්ති. කදාචීති කිස්මිඤ්චිදෙව කාලෙ. කරහචීති තස්සෙව වෙවචනං. මාතාපි පුත්තං පටිලභතීති ආගච්ඡන්තං වා ගච්ඡන්තං වා එකස්මිං ඨානෙ නිලීනං වා පස්සිතුං ලභති. උදකවාහකොති නදීපූරො. මාතාපි පුත්තං පටිලභතීති කුල්ලෙ වා උළුම්පෙ වා මත්තිකාභාජනෙ වා දාරුක්ඛණ්ඩෙ වා ලග්ගං වුය්හමානං පස්සිතුං පටිලභති, සොත්ථිනා වා පුන උත්තරිත්වා ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා ඨිතං පස්සිතුං ලභතීති.

๖๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อมาตาปุตฺติกานิ คือ มารดาและบุตร ชื่อว่า มาตาปุตตะ ในภัยเหล่านี้ ไม่มีมารดาและบุตรโดยภาวะที่สามารถจะคุ้มครองได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อมาตาปุตติกานิ (ภัยที่ไม่มีมารดาและบุตร) บทว่า ยํ คือ ในสมัยใด บทว่า ตตฺถ มาตาปิ ปุตฺตํ นปฺปฏิลภติ มีความหมายว่า เมื่ออัคคีภัยนั้นเกิดขึ้น แม้แต่มารดาก็ไม่ได้เห็นบุตร แม้แต่บุตรก็ไม่ได้เห็นมารดา บทว่า ภยํ โหติ คือ ย่อมมีภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต บทว่า อฏวิสงฺโกโป คือ ความพินาศเพราะป่า ในบทว่า อฏวี นี้ พึงหมายถึงโจรผู้อยู่ในป่า จริงอยู่ ในกาลใด โจรเหล่านั้นลงมาจากป่าสู่ชนบท ปล้นบ้าน นิคม และราชธานีแล้วย่ำยี ในกาลนั้น ชื่อว่าความพินาศเพราะป่าย่อมมี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงภัยนั้นจึงตรัสคำนี้ ในบทว่า จกฺกสมาฺรูฬฺหา นี้ อิริยาบถจักร (การเดิน) ก็ควร ยานจักร (ล้อรถ) ก็ควร จริงอยู่ เมื่อภัยมาถึง ชนเหล่าใดมียานพาหนะ ชนเหล่านั้นก็บรรทุกบริขารและสิ่งของของตนขึ้นยานเหล่านั้นแล้วหลบหนีไป ชนเหล่าใดไม่มียานพาหนะ ชนเหล่านั้นก็หาบไปด้วยคานบ้าง ทูนไปด้วยศีรษะบ้าง ย่อมหลบหนีไปนั่นเทียว ชนเหล่านั้นชื่อว่าขึ้นสู่จักร บทว่า ปริยายนฺติ คือ ย่อมไปจากที่นี่และที่นั่น บทว่า กทาจิ คือ ในกาลบางคราว บทว่า กรหจิ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภติ คือ ย่อมได้เห็นบุตรผู้กำลังมาบ้าง ผู้กำลังไปบ้าง หรือผู้ซ่อนตัวอยู่ในที่แห่งหนึ่ง บทว่า อุทกวาหโก คือ กระแสน้ำในแม่น้ำ บทว่า มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภติ คือ ย่อมได้เห็นบุตรผู้กำลังถูกพัดไปโดยเกาะอยู่บนแพบ้าง บนเรือบ้าง บนภาชนะดินบ้าง หรือบนท่อนไม้บ้าง หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมได้เห็นบุตรผู้ข้ามไปได้โดยสวัสดิภาพแล้วยืนอยู่ในบ้านหรือในป่า

එවං පරියායතො අමාතාපුත්තිකානි භයානි දස්සෙත්වා ඉදානි නිප්පරියායෙන දස්සෙන්තො තීණිමානීතිආදිමාහ. තත්ථ ජරාභයන්ති ජරං පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘ජරං පටිච්ච උප්පජ්ජති භයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උත්‍රාසො. බ්‍යාධිං පටිච්ච, මරණං පටිච්ච උප්පජ්ජති භයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උත්‍රාසො’’ති (විභ. 921). සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ครั้นทรงแสดงภัยที่ไม่มีมารดาและบุตรโดยปริยายดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยนิปปริยาย (โดยตรง) จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตีณิมานิ ในบทเหล่านั้น บทว่า ชราภยํ คือ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยชรา แม้ในบทอื่นๆ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "อาศัยชรา ภัย ความน่ากลัว ความตะลึงงัน ความขนพองสยองเกล้า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมเกิดขึ้น อาศัยพยาธิ... อาศัยมรณะ ภัย ความน่ากลัว ความตะลึงงัน ความขนพองสยองเกล้า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมเกิดขึ้น" (วิ. ๙๒๑) ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

3. වෙනාගපුරසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาเวนาคปุรสูตร

64. තතියෙ කොසලෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. චාරිකං චරමානොති අද්ධානගමනං ගච්ඡන්තො. චාරිකා ච නාමෙසා භගවතො දුවිධා හොති තුරිතචාරිකා ච අතුරිතචාරිකා චාති. තත්ථ දූරෙපි බොධනෙය්‍යපුග්ගලං දිස්වා තස්ස බොධනත්ථාය සහසා ගමනං තුරිතචාරිකා නාම. සා මහාකස්සපපච්චුග්ගමනාදීසු දට්ඨබ්බා. යං පන ගාමනිගමපටිපාටියා දෙවසිකං යොජනඅද්ධයොජනවසෙන පිණ්ඩපාතචරියාදීහි ලොකං අනුග්ගණ්හන්තස්ස ගමනං, අයං අතුරිතචාරිකා නාම. ඉමං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘චාරිකං චරමානො’’ති. විත්ථාරෙන පන චාරිකාකථා සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය අම්බට්ඨසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.254) වුත්තා. බ්‍රාහ්මණගාමොති බ්‍රාහ්මණානං සමොසරණගාමොපි බ්‍රාහ්මණගාමොති වුච්චති, බ්‍රාහ්මණානං භොගගාමොපි. ඉධ සමොසරණගාමො බ්‍රාහ්මණවසනගාමොති අධිප්පෙතො. තදවසරීති තත්ථ අවසරි, සම්පත්තොති අත්ථො. විහාරො පනෙත්ථ අනියාමිතො. තස්මා තස්ස අවිදූරෙ බුද්ධානං [Pg.166] අනුච්ඡවිකො එකො වනසණ්ඩො අත්ථි, සත්ථා තං වනසණ්ඩං ගතොති වෙදිතබ්බො.

๖๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โกสเลสุ คือ ในชนบทชื่ออย่างนี้ บทว่า จาริกํ จรมาโน คือ เสด็จเดินทางไกล ก็การเสด็จจาริกของพระผู้มีพระภาคนี้มี ๒ อย่างคือ ตุริตจาริก (การเสด็จจาริกโดยเร็ว) และ อตุริตจาริก (การเสด็จจาริกโดยไม่รีบ) ใน ๒ อย่างนั้น การเสด็จไปโดยพลันครั้นทอดพระเนตรเห็นโพธนัยบุคคล (บุคคลที่พึงตรัสรู้ได้) แม้ในที่ไกล เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ของบุคคลนั้น ชื่อว่า ตุริตจาริก ตุริตจาริกนั้นพึงเห็นในเรื่องการเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะเป็นต้น ส่วนการเสด็จไปของผู้ทรงอนุเคราะห์โลกด้วยการเสด็จบิณฑบาตเป็นต้น ตามลำดับบ้านและนิคม ทุกๆ วัน โดยระยะทางโยชน์หนึ่งบ้าง ครึ่งโยชน์บ้าง นี้ชื่อว่า อตุริตจาริก ทรงหมายถึงอตุริตจาริกนี้จึงตรัสคำนี้ว่า จาริกํ จรมาโน ก็โดยพิสดาร เรื่องจาริกข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาอัมพัฏฐสูตร แห่งทีฆนิกายอรรถกถาชื่อสุมังคลวิลาสินี (ที.นิ.อ. ๑/๒๕๔) บทว่า พฺราหฺมณคาโม คือ แม้หมู่บ้านที่เป็นที่ประชุมของพราหมณ์ทั้งหลายก็เรียกว่าพราหมณคาม แม้โภคคาม (หมู่บ้านที่ได้รับพระราชทาน) ของพราหมณ์ทั้งหลายก็เรียกว่าพราหมณคาม ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาหมู่บ้านที่เป็นที่ประชุมว่าเป็นหมู่บ้านที่พราหมณ์อาศัยอยู่ บทว่า ตทวสริ คือ ได้เสด็จเข้าไปในพราหมณคามนั้น มีความหมายว่า เสด็จถึงแล้ว ในพราหมณคามนั้นไม่มีวิหารที่กำหนดไว้ เพราะเหตุนั้น ในที่ไม่ไกลจากพราหมณคามนั้น มีป่าชัฏแห่งหนึ่งซึ่งสมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พึงทราบว่า พระศาสดาได้เสด็จไปสู่ป่าชัฏนั้น

අස්සොසුන්ති සුණිංසු උපලභිංසු, සොතද්වාරසම්පත්තවචනනිග්ඝොසානුසාරෙන ජානිංසු. ඛොති අවධාරණත්ථෙ, පදපූරණමත්තෙ වා නිපාතො. තත්ථ අවධාරණත්ථෙන ‘‘අස්සොසුං එව, න තෙසං කොචි සවනන්තරායො අහොසී’’ති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. පදපූරණෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාමත්තමෙව.

บทว่า `Assosuṃ` ความว่า ได้ฟังแล้ว ได้รับแล้ว คือ ได้รู้แล้วตามลำดับแห่งเสียงของคำพูดที่มาถึงโสตทวาร. บทว่า `Kho` เป็นนิบาต ในอรรถว่ากำหนดแน่นอน หรือเพียงเพื่อเต็มบท. ในสองอย่างนั้น พึงทราบอรรถนี้ว่า ด้วยอรรถว่ากำหนดแน่นอน คือ "ได้ฟังแล้วนั่นเทียว อันตรายแห่งการฟังอะไรๆ มิได้มีแก่เขาเหล่านั้น". ด้วยอรรถว่าเพียงเพื่อเต็มบท ก็เป็นเพียงความสละสลวยแห่งพยัญชนะเท่านั้น.

ඉදානි යමත්ථං අස්සොසුං, තං පකාසෙතුං සමණො ඛලු, භො, ගොතමොතිආදි වුත්තං. තත්ථ සමිතපාපත්තා සමණොති වෙදිතබ්බො. ඛලූති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො. භොති තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලපනමත්තං. ගොතමොති භගවතො ගොත්තවසෙන පරිදීපනං, තස්මා ‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො’’ති එත්ථ සමණො කිර, භො, ගොතමගොත්තොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. සක්‍යපුත්තොති ඉදං පන භගවතො උච්චාකුලපරිදීපනං. සක්‍යකුලා පබ්බජිතොති සද්ධාපබ්බජිතභාවපරිදීපනං, කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනභිභූතො අපරික්ඛීණංයෙව තං කුලං පහාය සද්ධාය පබ්බජිතොති වුත්තං හොති. තං ඛො පනාති ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ උපයොගවචනං, තස්ස ඛො පන භොතො ගොතමස්සාති අත්ථො. කල්‍යාණොති කල්‍යාණගුණසමන්නාගතො, සෙට්ඨොති වුත්තං හොති. කිත්තිසද්දොති කිත්තියෙව, ථුතිඝොසො වා. අබ්භුග්ගතොති සදෙවකං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා උග්ගතො. කින්ති? ඉතිපි සො භගවා…පෙ… බුද්ධො භගවාති. තත්‍රායං පදසම්බන්ධො – සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවාති. ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොති.

บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความที่เขาได้ฟังแล้วนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า `samaṇo khalu, bho, gotamo`. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าสมณะ เพราะความเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า `khalu` เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. บทว่า `bho` เป็นเพียงคำร้องเรียกกันและกันของพวกเขา. บทว่า `gotamo` เป็นการประกาศพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร เพราะฉะนั้น ในบทว่า `samaṇo khalu, bho, gotamo` นี้ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า สมณะโคตมโคตร". ส่วนบทว่า `Sakyaputto` นี้ เป็นการประกาศความเป็นผู้มีสกุลสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. บทว่า `Sakyakulā pabbajito` เป็นการประกาศความเป็นผู้บวชด้วยศรัทธา ความว่า บวชด้วยศรัทธา ละสกุลนั้นซึ่งไม่เสื่อมโทรมเลย อันความเสื่อมอะไรๆ ไม่ครอบงำแล้ว. บทว่า `Taṃ kho pana` เป็นคำที่ใช้ในอรรถว่ากล่าวถึงลักษณะพิเศษ อรรถว่า แห่งพระโคดมผู้เจริญนั้นแล. บทว่า `Kalyāṇo` ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณอันงาม คือ ประเสริฐ. บทว่า `Kittisaddo` คือ กิตติศัพท์นั่นเอง หรือเสียงสรรเสริญ. บทว่า `Abbhuggato` คือ ฟุ้งขจรไป ครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลก. อย่างไร? คือ (กิตติศัพท์) ว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น... (เป็นพระอรหันต์... เป็นพระพุทธเจ้า) เป็นพระผู้มีพระภาคเจ้า". ในบทเหล่านั้น มีการเชื่อมบทดังนี้: พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระอรหันต์, แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า... แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระผู้มีพระภาคเจ้า. ความว่า แม้เพราะเหตุนี้ๆ.

තත්ථ ‘‘ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි කාරණෙහි සො භගවා අරහන්ති වෙදිතබ්බො’’තිආදිනා නයෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වා සබ්බානෙව එතානි පදානි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.125-127) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානීති තතො නෙසං විත්ථාරො ගහෙතබ්බො.

ในบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้วางมาติกาไว้โดยนัยมีอาทิว่า "พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นชื่อว่าอรหันต์ ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ เพราะความเป็นผู้ไกล (จากกิเลส), เพราะความเป็นผู้กำจัดข้าศึก (คือกิเลส) และกำ (แห่งสังสารจักร), เพราะความเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป" แล้วได้ขยายความบททั้งหมดเหล่านี้ไว้ในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๑๒๕-๑๒๗) เพราะฉะนั้น พึงถือเอาความพิสดารของบทเหล่านั้นจากคัมภีร์นั้น.

සො [Pg.167] ඉමං ලොකන්ති සො භවං ගොතමො ඉමං ලොකං, ඉදානි වත්තබ්බං නිදස්සෙති. සදෙවකන්ති සහ දෙවෙහි සදෙවකං. එවං සහ මාරෙන සමාරකං. සහ බ්‍රහ්මුනා සබ්‍රහ්මකං. සහ සමණබ්‍රාහ්මණෙහි සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං. පජාතත්තා පජා, තං පජං. සහ දෙවමනුස්සෙහි සදෙවමනුස්සං. තත්ථ සදෙවකවචනෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං වෙදිතබ්බං, සමාරකවචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං, සස්සමණබ්‍රාහ්මණිවචනෙන සාසනස්ස පච්චත්ථිකපච්චාමිත්තසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං, සමිතපාපබාහිතපාපසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච, පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං, සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවඅවසෙසමනුස්සග්ගහණං. එවමෙත්ථ තීහි පදෙහි ඔකාසලොකෙන සද්ධිං සත්තලොකො, ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකොව ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

บทว่า `So imaṃ lokaṃ` ความว่า พระโคดมผู้เจริญนั้น ทรงแสดงโลกนี้ คือโลกที่จะกล่าวต่อไปนี้. บทว่า `Sadevakaṃ` คือ พร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย. อย่างนี้ บทว่า `samārakaṃ` คือ พร้อมด้วยมาร. บทว่า `sabrahmakaṃ` คือ พร้อมด้วยพรหม. บทว่า `sassamaṇabrāhmaṇiṃ` คือ พร้อมด้วยสมณพราหมณ์. ชื่อว่าประชา เพราะเกิดโดยประการต่างๆ, ซึ่งประชานั้น. บทว่า `sadevamanussaṃ` คือ พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า `sadevaka` เป็นการถือเอาเทวดาในกามภพ ๕ ชั้น, ด้วยคำว่า `samāraka` เป็นการถือเอาเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖, ด้วยคำว่า `sabrahmaka` เป็นการถือเอาพรหมผู้เกิดในพรหมกายิกาเป็นต้น, ด้วยคำว่า `sassamaṇabrāhmaṇi` เป็นการถือเอาสมณพราหมณ์ที่เป็นข้าศึกและเป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา และถือเอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปสงบแล้วและมีบาปอันนำออกแล้ว, ด้วยคำว่า `pajā` เป็นการถือเอาสัตวโลก, ด้วยคำว่า `sadevamanussa` เป็นการถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในที่นี้ ด้วยสามบท ท่านถือเอาสัตวโลกพร้อมกับโอกาสโลก, ด้วยสองบท ท่านถือเอาสัตวโลกอย่างเดียวโดยความเป็นประชา.

අපරො නයො – සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරලොකො ගහිතො, සමාරකග්ගහණෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකො, සබ්‍රහ්මකග්ගහණෙන රූපීබ්‍රහ්මලොකො, සස්සමණබ්‍රාහ්මණාදිග්ගහණෙන චතුපරිසවසෙන, සම්මුතිදෙවෙහි වා සහ මනුස්සලොකො, අවසෙසසබ්බසත්තලොකො වා. පොරාණා පනාහු – සදෙවකන්ති දෙවතාහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. සමාරකන්ති මාරෙන සද්ධිං අවසෙසලොකං. සබ්‍රහ්මකන්ති බ්‍රහ්මෙහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. එවං සබ්බෙපි තිභවූපගෙ සත්තෙ තීහාකාරෙහි තීසු පදෙසු පක්ඛිපිත්වා පුන ද්වීහි පදෙහි පරියාදාතුං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සන්ති වුත්තං. එවං පඤ්චහි පදෙහි තෙන තෙනාකාරෙන තෙධාතුකමෙව පරියාදින්නන්ති.

นัยอื่น – ด้วยการถือเอา `sadevaka` ท่านถือเอาอรูปาวจรโลก, ด้วยการถือเอา `samāraka` ท่านถือเอาเทวโลกในกามภพ ๖ ชั้น, ด้วยการถือเอา `sabrahmaka` ท่านถือเอารูปพรหมโลก, ด้วยการถือเอา `sassamaṇabrāhmaṇi` เป็นต้น ท่านถือเอามนุสสโลกพร้อมด้วยสมมติเทพโดยความเป็นบริษัท ๔ หรือสัตวโลกที่เหลือทั้งหมด. ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า – บทว่า `sadevakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยเทวดา. บทว่า `samārakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยมาร. บทว่า `sabrahmakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยพรหม. อย่างนี้ คือ ท่านรวมสัตว์ทั้งหมดผู้เข้าถึงภพสามไว้ในสามบทด้วยอาการสามอย่าง แล้วกล่าวว่า `sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ` เพื่อจะรวบยอดอีกด้วยสองบท. อย่างนี้ คือ ท่านรวบยอดไตรธาตุเท่านั้นด้วยอาการนั้นๆ ด้วยบททั้งห้า.

සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතීති සයන්ති සාමං, අපරනෙය්‍යො හුත්වා. අභිඤ්ඤාති අභිඤ්ඤාය, අධිකෙන ඤාණෙන ඤත්වාති අත්ථො. සච්ඡිකත්වාති පච්චක්ඛං කත්වා, එතෙන අනුමානාදිපටික්ඛෙපො කතො. පවෙදෙතීති බොධෙති ඤාපෙති පකාසෙති.

ในบทว่า `Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti` นี้ บทว่า `sayaṃ` คือ ด้วยพระองค์เอง, เป็นผู้ที่ผู้อื่นพึงแนะนำไม่ได้. บทว่า `abhiññā` คือ รู้ยิ่งแล้ว, อรรถว่า ทรงรู้ด้วยพระญาณอันยิ่ง. บทว่า `sacchikatvā` คือ กระทำให้แจ้ง, ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงปฏิเสธอนุมานเป็นต้น. บทว่า `pavedeti` คือ ทรงให้รู้, ทรงให้ทราบ, ทรงประกาศ.

සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරියොසානකල්‍යාණන්ති සො භගවා සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච හිත්වාපි අනුත්තරං විවෙකසුඛං ධම්මං [Pg.168] දෙසෙති. තඤ්ච ඛො අප්පං වා බහුං වා දෙසෙන්තො ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරමෙව දෙසෙති, ආදිම්හිපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා දෙසෙති, මජ්ඣෙපි, පරියොසානෙපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා දෙසෙතීති වුත්තං හොති.

บทว่า `So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇaṃ` ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ทรงอาศัยพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย แม้ทรงสละวิเวกสุขอันยอดเยี่ยมแล้ว ก็ทรงแสดงธรรม. และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้นน้อยหรือมาก ก็ทรงแสดงธรรมมีประเภทมีความงามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเทียว ความว่า ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ไม่มีโทษนั่นเทียว แม้ในเบื้องต้น แล้วจึงทรงแสดง, แม้ในท่ามกลาง, แม้ในที่สุด ก็ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ไม่มีโทษนั่นเทียว แล้วจึงทรงแสดง.

තත්ථ අත්ථි දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං, අත්ථි සාසනස්ස. දෙසනාය තාව චතුප්පදිකායපි ගාථාය පඨමපාදො ආදි නාම, තතො ද්වෙ මජ්ඣං නාම, අන්තෙ එකො පරියොසානං නාම. එකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස නිදානං ආදි, ඉදමවොචාති පරියොසානං, උභින්නං අන්තරා මජ්ඣං. අනෙකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස පඨමානුසන්ධි ආදි, අන්තෙ අනුසන්ධි පරියොසානං, මජ්ඣෙ එකො වා ද්වෙ වා බහූ වා මජ්ඣමෙව.

ในบทเหล่านั้น เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ของเทศนา ก็มี, ของศาสนา ก็มี. ก่อนอื่น (ว่าด้วย) ของเทศนา แม้ในคาถา ๔ บาท บาทแรกชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทถัดมาชื่อว่าท่ามกลาง, บาทหนึ่งในที่สุดชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, บทว่า `idamavoca` ชื่อว่าที่สุด, ในระหว่างของทั้งสองชื่อว่าท่ามกลาง. แห่งสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิในที่สุดชื่อว่าที่สุด, อนุสนธิหนึ่ง สอง หรือมากในท่ามกลาง ก็ชื่อว่าท่ามกลางนั่นเทียว.

සාසනස්ස සීලසමාධිවිපස්සනා ආදි නාම. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘කො චාදි කුසලානං ධම්මානං, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.369). ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, මජ්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං වුත්තො පන අරියමග්ගො මජ්ඣං නාම. ඵලඤ්චෙව නිබ්බානඤ්ච පරියොසානං නාම. ‘‘තස්මාතිහ ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මචරියං එතංපාරං එතංපරියොසාන’’න්ති එත්ථ ඵලං පරියොසනන්ති වුත්තං. ‘‘නිබ්බානොගධඤ්හි, ආවුසො විසාඛ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති නිබ්බානපරායණං නිබ්බානපරියොසාන’’න්ති (ම. නි. 1.466) එත්ථ නිබ්බානං පරියොසානන්ති වුත්තං. ඉධ පන දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං අධිප්පෙතං. භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො ආදිම්හි සීලං දස්සෙත්වා මජ්ඣෙ මග්ගං පරියොසානෙ නිබ්බානං දස්සෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණ’’න්ති. තස්මා අඤ්ඤොපි ධම්මකථිකො ධම්මං කථෙන්තො –

ศีล สมาธิ และวิปัสสนา ชื่อว่าเป็นเบื้องต้นแห่งพระศาสนา และพระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า “อะไรเป็นเบื้องต้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย, คือศีลอันบริสุทธิ์ยิ่งและความเห็นอันตรง” (สังยุตตนิกาย ๕.๓๖๙) ส่วนอริยมรรคที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มัชฌิมาปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้แล้วมีอยู่” ชื่อว่าเป็นท่ามกลาง ส่วนผลและพระนิพพานชื่อว่าเป็นที่สุด ในพระบาลีว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น พรหมจรรย์นี้มีสิ่งนี้เป็นฝั่ง มีสิ่งนี้เป็นที่สุด” ในที่นั้น ตรัสว่าผลเป็นที่สุด ในพระบาลีว่า “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ พรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” (มัชฌิมนิกาย ๑.๔๖๖) ในที่นั้น ตรัสว่านิพพานเป็นที่สุด แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งเทศนา จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรม ทรงแสดงศีลในเบื้องต้น ทรงแสดงมรรคในท่ามกลาง ทรงแสดงนิพพานในที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด” เพราะฉะนั้น แม้ธรรมกถึกอื่น เมื่อกล่าวธรรม...

‘‘ආදිම්හි සීලං දස්සෙය්‍ය, මජ්ඣෙ මග්ගං විභාවයෙ;

පරියොසානම්හි නිබ්බානං, එසා කථිකසණ්ඨිතී’’ති.

“พึงแสดงศีลในเบื้องต้น พึงประกาศมรรคในท่ามกลาง พึงประกาศนิพพานในที่สุด นี้เป็นธรรมเนียมของนักเทศน์”

සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනන්ති යස්ස හි යාගුභත්තඉත්ථිපුරිසාදිවණ්ණනානිස්සිතා දෙසනා හොති, න සො සාත්ථං දෙසෙති. භගවා පන තථාරූපං දෙසනං පහාය චතුසතිපට්ඨානාදිනිස්සිතං දෙසනං දෙසෙති. තස්මා ‘‘සාත්ථං දෙසෙතී’’ති [Pg.169] වුච්චති. යස්ස පන දෙසනා එකබ්‍යඤ්ජනාදියුත්තා වා සබ්බනිරොට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සබ්බවිස්සට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සබ්බනිග්ගහිතබ්‍යඤ්ජනා වා, තස්ස දමිළකිරාතයවනාදිමිලක්ඛානං භාසා විය බ්‍යඤ්ජනපාරිපූරියා අභාවතො අබ්‍යඤ්ජනා නාම දෙසනා හොති. භගවා පන –

(ในคำว่า) พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะนั้น จริงอยู่ เทศนาของผู้ใดอาศัยการพรรณนาถึงข้าวต้ม ข้าวสวย หญิง ชาย เป็นต้น ผู้นั้นไม่ชื่อว่าแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงละเทศนาเช่นนั้นแล้ว ทรงแสดงเทศนาที่อาศัยสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ” ส่วนเทศนาของผู้ใดประกอบด้วยพยัญชนะตัวเดียวเป็นต้นบ้าง มีพยัญชนะที่ไม่ต้องใช้ริมฝีปากทั้งหมดบ้าง มีพยัญชนะที่ต้องเปิดปากทั้งหมดบ้าง หรือมีพยัญชนะที่เป็นนิคหิตทั้งหมดบ้าง เทศนาของผู้นั้นชื่อว่าไม่มีพยัญชนะ เพราะไม่มีความบริบูรณ์แห่งพยัญชนะ เหมือนภาษาของพวกมิลักขะมีทมิฬ กิราต โยนก เป็นต้น ส่วนพระผู้มีพระภาค...

‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ලහුකං ගරුකඤ්ච නිග්ගහීතං;

සම්බන්ධං වවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති. –

“สิถิละ (เสียงอ่อน) ธนิตะ (เสียงหนัก) ทีฆะ (เสียงยาว) รัสสะ (เสียงสั้น) ลหุ (เสียงเบา) ครุ (เสียงหนัก) นิคคหิตะ (เสียงขึ้นจมูก) สัมพันธ์ (เสียงเชื่อม) ววัตถิตะ (เสียงแยก) และวิมุตตะ (เสียงปล่อย) การจำแนกพยัญชนะพุทธิ (ปัญญาในอักขระ) มี ๑๐ ประการดังนี้”

එවං වුත්තං දසවිධං බ්‍යඤ්ජනං අමක්ඛෙත්වා පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනමෙව කත්වා ධම්මං දෙසෙති. තස්මා ‘‘සබ්‍යඤ්ජනං කත්වා දෙසෙතී’’ති වුච්චති. කෙවලපරිපුණ්ණන්ති එත්ථ කෙවලන්ති සකලාධිවචනං. පරිපුණ්ණන්ති අනූනාධිකවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – සකලපරිපුණ්ණමෙව දෙසෙති, එකදෙසනාපි අපරිපුණ්ණා නත්ථීති. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. යො හි ‘‘ඉමං ධම්මදෙසනං නිස්සාය ලාභං වා සක්කාරං වා ලභිස්සාමී’’ති දෙසෙති, තස්ස අපරිසුද්ධා දෙසනා නාම හොති. භගවා පන ලොකාමිසනිරපෙක්ඛො හිතඵරණෙනෙව මෙත්තාභාවනාය මුදුහදයො උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙන චිත්තෙන දෙසෙති. තස්මා පරිසුද්ධං දෙසෙතීති වුච්චති. බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලං සාසනං. තස්මා බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරිසුද්ධං, එවං දෙසෙන්තො ච සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලසාසනබ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. බ්‍රහ්මචරියන්ති සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතං චරියං, බ්‍රහ්මභූතානං වා බුද්ධාදීනං චරියන්ති වුත්තං හොති.

ทรงไม่ลบหลู่พยัญชนะ ๑๐ อย่างที่กล่าวแล้วอย่างนี้ กระทำให้มีพยัญชนะบริบูรณ์เท่านั้นแล้วจึงทรงแสดงธรรม เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงกระทำ (ธรรม) ให้มีพยัญชนะบริบูรณ์แล้วแสดง” ในคำว่า เกวลปริปุณณํ (ครบถ้วนบริบูรณ์) นั้น บทว่า เกวลํ เป็นคำเรียกแทนคำว่า ทั้งหมด บทว่า ปริปุณณํ เป็นคำกล่าวถึงความไม่ขาดไม่เกิน ความนี้เป็นอันกล่าวว่า ทรงแสดงธรรมที่บริบูรณ์ทั้งหมดเท่านั้น แม้เทศนาหนึ่งก็ไม่บกพร่อง ไม่มี (คำว่า) บริสุทธิ์ หมายถึง ไม่มีอุปกิเลส จริงอยู่ ผู้ใดแสดงธรรมโดยคิดว่า “อาศัยธรรมเทศนานี้ เราจักได้ลาภหรือสักการะ” เทศนาของผู้นั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ ส่วนพระผู้มีพระภาค ไม่ทรงหวังโลกามิส มีพระหฤทัยอ่อนโยนด้วยเมตตาภาวนาที่นำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลเท่านั้น ทรงแสดงธรรมด้วยพระจิตที่ตั้งมั่นในสภาวะคือการฉุดขึ้น (จากทุกข์) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงแสดงธรรมอันบริสุทธิ์” ในคำว่า ทรงประกาศพรหมจรรย์ นั้น คำว่า พรหมจรรย์ ได้แก่ พระศาสนาทั้งหมดอันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ เพราะฉะนั้น ในคำว่า ทรงประกาศพรหมจรรย์ นั้น พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า พระองค์ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...บริสุทธิ์ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็ชื่อว่าทรงประกาศพรหมจรรย์คือพระศาสนาทั้งหมดอันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ คำว่า พรหมจรรย์ เป็นอันกล่าวว่า จริยะอันประเสริฐโดยความหมายว่าประเสริฐ หรือจริยะของท่านผู้ประเสริฐมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น

සාධු ඛො පනාති සුන්දරං ඛො පන, අත්ථාවහං සුඛාවහන්ති වුත්තං හොති. තථාරූපානං අරහතන්ති යථාරූපො සො භවං ගොතමො, එවරූපානං අනෙකෙහිපි කප්පකොටිසතසහස්සෙහි දුල්ලභදස්සනානං බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛිත්තෙහි අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතෙහි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවරෙහි සමාකිණ්ණමනොරමසරීරානං අනප්පකදස්සනානං අතිමධුරධම්මනිග්ඝොසානං යථාභූතගුණාධිගමෙන ලොකෙ අරහන්තොති ලද්ධසද්දානං අරහතං. දස්සනං හොතීති පසාදසොම්මානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා දස්සනමත්තම්පි සාධු හොති. සචෙ පන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන බ්‍රහ්මස්සරෙන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස එකපදම්පි සොතුං ලභිස්සාම, සාධුතරංයෙව භවිස්සතීති [Pg.170] එවං අජ්ඣාසයං කත්වා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති සබ්බකිච්චානි පහාය තුට්ඨමානසා අගමංසු. අඤ්ජලිං පණාමෙත්වාති එතෙ උභතොපක්ඛිකා, තෙ එවං චින්තෙසුං – ‘‘සචෙ නො මිච්ඡාදිට්ඨිකා චොදෙස්සන්ති ‘කස්මා තුම්හෙ සමණං ගොතමං වන්දිත්ථා’ති, තෙසං ‘කිං අඤ්ජලිකරණමත්තෙනාපි වන්දිතං හොතී’ති වක්ඛාම. සචෙ නො සම්මාදිට්ඨිකා චොදෙස්සන්ති ‘කස්මා භගවන්තං න වන්දිත්ථා’ති, ‘කිං සීසෙන භූමිං පහරන්තෙනෙව වන්දිතං හොති. නනු අඤ්ජලිකම්මම්පි වන්දනා එවා’ති වක්ඛාමා’’ති.

(คำว่า) สาธุ โข ปน (ดีแลหนอ) เป็นอันกล่าวว่า ดีแลหนอ นำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งความสุข (ในคำว่า) แห่งพระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีคุณเช่นนั้น คือ แห่งพระอรหันต์ทั้งหลาย ผู้มีพระนามว่าอรหันต์ในโลกเพราะบรรลุคุณตามความเป็นจริง ผู้มีพระสุรเสียงแสดงธรรมอันไพเราะยิ่ง ผู้มีพระรูปโฉมงดงามน่าทัศนา ผู้มีพระวรกายอันน่ารื่นรมย์เกลื่อนกล่นด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ แวดล้อมด้วยพระรัศมีมีประมาณ ๑ วา ผู้หาผู้ได้เห็นได้ยากแม้โดยหลายแสนโกฏิกัป ผู้มีคุณเช่นเดียวกับพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้น (คำว่า) การได้เห็นย่อมมี คือ แม้เพียงการได้เห็นโดยลืมตาอันผ่องใสและเยือกเย็นก็เป็นการดี แต่ถ้าหากเราจักได้ฟังแม้เพียงบทเดียวของพระองค์ผู้ทรงแสดงธรรมด้วยพรหมสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ ก็จักเป็นการดียิ่งขึ้นไปอีก ดังนี้ ทำอัธยาศัยอย่างนี้แล้ว (ในคำว่า) เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ คือ ละกิจทั้งปวง มีใจยินดีแล้ว ได้ไปแล้ว (ในคำว่า) ประนมอัญชลีแล้ว คือ ชนเหล่านั้นเป็นผู้มีสองฝ่าย พวกเขาคิดอย่างนี้ว่า “ถ้าพวกมิจฉาทิฏฐิจะโจทนาเราว่า ‘ทำไมพวกท่านจึงไหว้พระสมณโคดม’ เราจะตอบพวกเขาว่า ‘เพียงแค่การทำอัญชลีจะชื่อว่าไหว้แล้วหรือ’ ถ้าพวกสัมมาทิฏฐิจะโจทนาเราว่า ‘ทำไมพวกท่านจึงไม่ไหว้พระผู้มีพระภาค’ (เราจะตอบว่า) ‘การไหว้จะต้องเอาศีรษะโขกพื้นเท่านั้นหรือ มิใช่ว่าแม้การทำอัญชลีก็เป็นการไหว้ดอกหรือ’”

නාමගොත්තන්ති, ‘‘භො ගොතම, අහං අසුකස්ස පුත්තො දත්තො නාම මිත්තො නාම ඉධාගතො’’ති වදන්තා නාමං සාවෙන්ති නාම. ‘‘භො ගොතම, අහං වාසෙට්ඨො නාම කච්චානො නාම ඉධාගතො’’ති වදන්තා ගොත්තං සාවෙන්ති නාම. එතෙ කිර දලිද්දා ජිණ්ණකුලපුත්තා ‘‘පරිසමජ්ඣෙ නාමගොත්තවසෙන පාකටා භවිස්සාමා’’ති එවං අකංසු. යෙ පන තුණ්හීභූතා නිසීදිංසු, තෙ කෙරාටිකා චෙව අන්ධබාලා ච. තත්ථ කෙරාටිකා ‘‘එකං ද්වෙ කථාසල්ලාපෙ කරොන්තෙ විස්සාසිකො හොති, අථ විස්සාසෙ සති එකං ද්වෙ භික්ඛා අදාතුං න යුත්ත’’න්ති තතො අත්තානං මොචෙන්තා තුණ්හීභූතා නිසීදන්ති. අන්ධබාලා අඤ්ඤාණතායෙව අවක්ඛිත්තමත්තිකාපිණ්ඩා විය යත්ථ කත්ථචි තුණ්හීභූතා නිසීදන්ති.

คำว่า "นามโคตร" คือ, ชนผู้กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นบุตรของคนชื่อโน้น ชื่อว่าทัตตะ ชื่อว่ามิตตะ มาที่นี่" ดังนี้ ชื่อว่าประกาศชื่อ. ชนผู้กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อว่าวาเสฏฐะ ชื่อว่ากัจจานะ มาที่นี่" ดังนี้ ชื่อว่าประกาศโคตร. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นเป็นคนยากจน เป็นกุลบุตรผู้เก่าแก่ ได้กระทำอย่างนี้ด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้ปรากฏในท่ามกลางบริษัทด้วยอำนาจแห่งชื่อและโคตร". ส่วนชนเหล่าใดเป็นผู้นิ่งนั่งแล้ว ชนเหล่านั้นเป็นทั้งคนเจ้าเล่ห์และคนมืดบอด. ในบรรดาชนเหล่านั้น พวกคนเจ้าเล่ห์คิดว่า "เมื่อกระทำการสนทนาปราศรัยคำหนึ่งหรือสองคำ ย่อมเป็นผู้คุ้นเคย ครั้นเมื่อมีความคุ้นเคยแล้ว การที่จะไม่ให้ภิกษาครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ย่อมไม่สมควร" ดังนี้ จึงเป็นผู้นิ่งนั่งอยู่ เพื่อปลดเปลื้องตนจากเหตุนั้น. ส่วนคนมืดบอด เพราะความไม่รู้เท่านั้น จึงเป็นผู้นิ่งนั่งอยู่ในที่ไหนๆ ก็ได้ ราวกับก้อนดินที่ถูกทิ้งลง.

වෙනාගපුරිකොති වෙනාගපුරවාසී. එතදවොචාති පාදන්තතො පට්ඨාය යාව කෙසග්ගා තථාගතස්ස සරීරං ඔලොකෙන්තො අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනසමුජ්ජලෙහි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි පටිමණ්ඩිතං සරීරා නික්ඛමිත්වා සමන්තතො අසීතිහත්ථප්පදෙසං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාහි ඡබ්බණ්ණාහි ඝනබුද්ධරංසීහි සම්පරිවාරිතං තථාගතස්ස සරීරං දිස්වා සඤ්ජාතවිම්හයො වණ්ණං භණන්තො එතං ‘‘අච්ඡරියං, භො ගොතමා’’තිආදිවචනං අවොච.

คำว่า "เวนาคปุริโก" คือ ชาวเมืองเวนาคะ. คำว่า "เอตทโวจ" คือ (วัจฉพราหมณ์) แลดูพระสรีระของพระตถาคตเจ้า ตั้งแต่ปลายพระบาทจนถึงปลายพระเกศา อันประดับแล้วด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อันรุ่งเรืองด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ อันแวดล้อมแล้วด้วยพระพุทธรัศมีหนาทึบมี ๖ ฉวีวรรณ ซึ่งออกจากพระสรีระแผ่ครอบงำบริเวณ ๘๐ ศอกโดยรอบ เห็นพระสรีระของพระตถาคตเจ้าแล้ว มีความอัศจรรย์เกิดขึ้น ประสงค์จะกล่าวคุณ จึงได้กล่าวคำนี้มีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ น่าอัศจรรย์".

තත්ථ යාවඤ්චිදන්ති අධිමත්තප්පමාණපරිච්ඡෙදවචනමෙතං. තස්ස විප්පසන්නපදෙන සද්ධිං සම්බන්ධො. යාවඤ්ච විප්පසන්නානි අධිමත්තවිප්පසන්නානීති අත්ථො. ඉන්ද්‍රියානීති චක්ඛාදීනි ඡ ඉන්ද්‍රියානි. තස්ස හි පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං පතිට්ඨිතොකාසස්ස විප්පසන්නතං දිස්වා තෙසං විප්පසන්නතා පාකටා අහොසි. යස්මා පන සා මනෙ විප්පසන්නෙයෙව හොති, අවිප්පසන්නචිත්තානඤ්හි ඉන්ද්‍රියප්පසාදො නාම නත්ථි, තස්මාස්ස මනින්ද්‍රියප්පසාදොපි පාකටො අහොසි. තං එස විප්පසන්නතං [Pg.171] ගහෙත්වා ‘‘විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානී’’ති ආහ. පරිසුද්ධොති නිම්මලො. පරියොදාතොති පභස්සරො. සාරදං බදරපණ්ඩුන්ති සරදකාලෙ ජාතං නාතිසුපරිපක්කං බදරං. තඤ්හි පරිසුද්ධඤ්චෙව හොති පරියොදාතඤ්ච. තාලපක්කන්ති සුපරිපක්කතාලඵලං. සම්පති බන්ධනා පමුත්තන්ති තංඛණඤ්ඤෙව බන්ධනා පමුත්තං. තස්ස හි බන්ධනමූලං අපනෙත්වා පරමුඛං කත්වා ඵලකෙ ඨපිතස්ස චතුරඞ්ගුලමත්තං ඨානං ඔලොකෙන්තානං පරිසුද්ධං පරියොදාතං හුත්වා ඛායති. තං සන්ධායෙවමාහ. නෙක්ඛං ජම්බොනදන්ති සුරත්තවණ්ණස්ස ජම්බොනදසුවණ්ණස්ස ඝටිකා. දක්ඛකම්මාරපුත්තසුපරිකම්මකතන්ති දක්ඛෙන සුවණ්ණකාරපුත්තෙන සුට්ඨු කතපරිකම්මං. උක්කාමුඛෙ සුකුසලසම්පහට්ඨන්ති සුවණ්ණකාරඋද්ධනෙ පචිත්වා සුකුසලෙන සුවණ්ණකාරෙන ඝට්ටනපරිමජ්ජනහංසනෙන සුට්ඨු පහට්ඨං සුපරිමද්දිතන්ති අත්ථො. පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තන්ති අග්ගිනා පචිත්වා දීපිදාඨාය ඝංසිත්වා ගෙරුකපරිකම්මං කත්වා රත්තකම්බලෙ ඨපිතං. භාසතෙති සඤ්ජාතඔභාසතාය භාසතෙ. තපතෙති අන්ධකාරවිද්ධංසනතාය තපතෙ. විරොචතීති විජ්ජොතමානං හුත්වා විරොචති, සොභතීති අත්ථො.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยาวญฺจิทํ" นี้ เป็นคำกำหนดประมาณอย่างยิ่ง. บทนั้นมีความเกี่ยวข้องกับบทว่า "วิปฺปสนฺนานิ". อธิบายว่า ผ่องใสอย่างยิ่ง คือ ผ่องใสโดยประมาณยิ่ง. บทว่า "อินฺทฺริยานิ" คือ อินทรีย์ ๖ มีจักขุเป็นต้น. จริงอยู่ เพราะพราหมณ์นั้นเห็นความผ่องใสแห่งที่ตั้งของอินทรีย์ ๕ ความผ่องใสของอินทรีย์เหล่านั้นจึงปรากฏ. ก็เพราะว่าความผ่องใสนั้นย่อมมีได้เมื่อใจผ่องใสเท่านั้น จริงอยู่ ความผ่องใสแห่งอินทรีย์ของบุคคลผู้มีจิตไม่ผ่องใสย่อมไม่มี ฉะนั้น ความผ่องใสแห่งมโนทวารของพราหมณ์นั้นจึงปรากฏด้วย. พราหมณ์นั้นถือเอาความผ่องใสนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใส". บทว่า "ปริสุทฺโธ" คือ ไม่มีมลทิน. บทว่า "ปริโยทาโต" คือ ผุดผ่อง. บทว่า "สารทํ พทรปณฺฑุํ" คือ ผลพุทราที่เกิดในสารทกาล ไม่สุกดีนัก. จริงอยู่ ผลพุทรานั้นย่อมทั้งบริสุทธิ์และผุดผ่อง. บทว่า "ตาลปกฺกํ" คือ ผลตาลสุกดี. บทว่า "สมฺปติ พนฺธนา ปมุตฺตํ" คือ หลุดจากขั้วในขณะนั้นเอง. จริงอยู่ เมื่อนำโคนขั้วของผลตาลนั้นออกแล้ว ทำให้หันหน้ามา วางไว้บนแผ่นกระดาน ที่ประมาณ ๔ นิ้ว ย่อมปรากฏแก่ผู้มองดูว่าเป็นของบริสุทธิ์ผุดผ่อง. ท่านหมายถึงข้อนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า "เนกฺขํ ชมฺโพนทํ" คือ แท่งทองชมพูนุทมีสีแดงจัด. บทว่า "ทกฺขกมฺมารปุตฺตสุปริกมฺมกตํ" คือ อันบุตรช่างทองผู้ฉลาดตกแต่งเป็นอย่างดี. บทว่า "อุกฺกามุเข สุกุสลสมฺปหฏฺฐํ" อธิบายว่า หลอมในเตาของช่างทองแล้ว อันช่างทองผู้ฉลาดอย่างยิ่งขัดสีด้วยการตี การขัด และการทำให้แวววาว เป็นอย่างดีแล้ว. บทว่า "ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตํ" คือ หลอมด้วยไฟ ขัดด้วยเขี้ยวเสือดาว ตกแต่งด้วยดินแดงแล้ว วางไว้บนผ้ากัมพลสีแดง. บทว่า "ภาสเต" คือ ย่อมส่องสว่างเพราะมีแสงเกิดขึ้น. บทว่า "ตปเต" คือ ย่อมรุ่งโรจน์เพราะกำจัดความมืด. บทว่า "วิโรจติ" คือ เป็นของสว่างไสวอยู่ ย่อมรุ่งเรือง อธิบายว่า ย่อมงดงาม.

උච්චාසයනමහාසයනානීති එත්ථ අතික්කන්තප්පමාණං උච්චාසයනං නාම, ආයතවිත්ථතං අකප්පියභණ්ඩං මහාසයනං නාම. ඉදානි තානි දස්සෙන්තො සෙය්‍යථිදං, ආසන්දීතිආදිමාහ. තත්ථ ආසන්දීති අතික්කන්තප්පමාණං ආසනං. පල්ලඞ්කොති පාදෙසු වාළරූපානි ඨපෙත්වා කතො. ගොනකොති දීඝලොමකො මහාකොජවො. චතුරඞ්ගුලාධිකානි කිර තස්ස ලොමානි. චිත්තකොති වානචිත්තං උණ්ණාමයත්ථරණං. පටිකාති උණ්ණාමයො සෙතත්ථරකො. පටලිකාති ඝනපුප්ඵො උණ්ණාමයත්ථරකො, යො ආමලකපට්ටොතිපි වුච්චති. තූලිකාති තිණ්ණං තූලානං අඤ්ඤතරපුණ්ණා තූලිකා. විකතිකාති සීහබ්‍යග්ඝාදිරූපවිචිත්‍රො උණ්ණාමයත්ථරකො. උද්දලොමීති උභතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං. කෙචි එකතො උග්ගතපුප්ඵන්ති වදන්ති. එකන්තලොමීති එකතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං. කෙචි උභතො උග්ගතපුප්ඵන්ති වදන්ති. කට්ටිස්සන්ති රතනපරිසිබ්බිතං කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයං පච්චත්ථරණං. කොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බිතමෙව කොසියසුත්තමයං පච්චත්ථරණං. කුත්තකන්ති සොළසන්නං නාටකිත්ථීනං ඨත්වා නච්චනයොග්ගං උණ්ණාමයත්ථරණං. හත්ථත්ථරාදයො හත්ථිපිට්ඨාදීසු අත්ථරණකඅත්ථරකා චෙව [Pg.172] හත්ථිරූපාදීනි දස්සෙත්වා කතඅත්ථරකා ච. අජිනප්පවෙණීති අජිනචම්මෙහි මඤ්චප්පමාණෙන සිබ්බිත්වා කතප්පවෙණී. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

ในบทว่า "อุจฺจาสยนมหาสยน" นี้ ที่นอนที่สูงเกินประมาณ ชื่อว่า อุจจาสยนะ. เครื่องปูลาดที่ไม่สมควรซึ่งยาวและกว้าง ชื่อว่า มหาสยนะ. บัดนี้ เมื่อจะแสดงที่นอนสูงและที่นอนใหญ่เหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เสยฺยถีทํ อาสนฺที". ในบทเหล่านั้น บทว่า "อาสนฺที" คือ อาสนะที่สูงเกินประมาณ. บทว่า "ปลฺลงฺโก" คือ บัลลังก์ที่ทำโดยตั้งรูปสัตว์ร้ายไว้ที่เท้า. บทว่า "โคนโก" คือ พรมใหญ่มีขนยาว. ได้ยินว่า ขนของพรมนั้นยาวเกิน ๔ นิ้ว. บทว่า "จิตฺตกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีลวดลายวิจิตร. บทว่า "ปฏิกา" คือ เครื่องปูลาดสีขาวทำด้วยขนสัตว์. บทว่า "ปฏลิกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีดอกไม้หนาทึบ ซึ่งเรียกว่า "อามลกปฏฺฏะ" ก็มี. บทว่า "ตูลิกา" คือ ฟูกที่ยัดด้วยนุ่นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดานุ่น ๓ ชนิด. บทว่า "วิกติกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์วิจิตรด้วยรูปสิงห์ รูปเสือ เป็นต้น. บทว่า "อุทฺธโลมี" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีชายทั้งสองข้าง. บางพวกกล่าวว่า มีดอกไม้งอกขึ้นข้างเดียว. บทว่า "เอกนฺตโลมี" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีชายข้างเดียว. บางพวกกล่าวว่า มีดอกไม้งอกขึ้นทั้งสองข้าง. บทว่า "กฏฺฏิสฺสํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยไหมแกมไหมทอง เย็บปักด้วยรัตนะ. บทว่า "โกเสยฺยํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยเส้นไหม เย็บปักด้วยรัตนะ. บทว่า "กุตฺตกํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์ สมควรที่หญิงฟ้อนรำ ๑๖ คนจะยืนฟ้อนรำได้. บทว่า "หตฺถตฺถราทโย" คือ เครื่องปูลาดที่ปูบนหลังช้างเป็นต้น และเครื่องปูลาดที่ทำโดยแสดงรูปช้างเป็นต้น. บทว่า "อชินปฺปเวณี" คือ เครื่องปูลาดที่ทำโดยเย็บหนังเสือเหลืองตามขนาดเตียงซ้อนกันเป็นชั้นๆ. บทที่เหลือมีอรรถตามที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

නිකාමලාභීති අතිකාමලාභී ඉච්ඡිතිච්ඡිතලාභී. අකිච්ඡලාභීති අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී මහන්තලාභී, උළාරුළාරානෙව ලභති මඤ්ඤෙති සන්ධාය වදති. අයං කිර බ්‍රාහ්මණො සයනගරුකො, සො භගවතො විප්පසන්නින්ද්‍රියාදිතං දිස්වා ‘‘අද්ධා එස එවරූපෙසු උච්චාසයනමහාසයනෙසු නිසීදති චෙව නිපජ්ජති ච. තෙනස්ස විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානි, පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො’’ති මඤ්ඤමානො ඉමං සෙනාසනවණ්ණං කථෙසි.

คำว่า นิกามลาภี คือ เป็นผู้ได้ตามความปรารถนาอย่างยิ่ง ได้ตามที่ปรารถนาทุกครั้งไป. คำว่า อกิจฉลาภี คือ เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก. คำว่า อกสิรลาภี คือ เป็นผู้ได้ของที่ไพบูลย์ ได้ของที่ใหญ่. ท่านหมายถึงว่า ย่อมได้แต่เสนาสนะอันประเสริฐยิ่งนัก ดังนี้แล้วจึงกล่าว. ได้ยินว่า พราหมณ์นี้เป็นผู้หนักในเสนาสนะ เขาเห็นความเป็นผู้มีอินทรีย์ผ่องใสยิ่งของพระผู้มีพระภาคแล้ว สำคัญว่า “แน่แท้ พระโคดมนี้ย่อมนั่งและบรรทมในที่นอนที่นั่งอันสูงใหญ่อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น อินทรีย์ทั้งหลายของท่านจึงผ่องใสยิ่งนัก ผิวพรรณก็บริสุทธิ์ผุดผ่อง” ดังนี้ จึงได้กล่าวสรรเสริญเสนาสนะนี้.

ලද්ධා ච පන න කප්පන්තීති එත්ථ කිඤ්චි කිඤ්චි කප්පති. සුද්ධකොසෙය්‍යඤ්හි මඤ්චෙපි අත්ථරිතුං වට්ටති, ගොනකාදයො ච භූමත්ථරණපරිභොගෙන, ආසන්දියා පාදෙ ඡින්දිත්වා, පල්ලඞ්කස්ස වාළෙ භින්දිත්වා, තූලිකං විජටෙත්වා ‘‘බිම්බොහනඤ්ච කාතු’’න්ති (චූළව. 297) වචනතො ඉමානිපි එකෙන විධානෙන කප්පන්ති. අකප්පියං පන උපාදාය සබ්බානෙව න කප්පන්තීති වුත්තානි.

ในบทว่า "ลทฺธา จ ปน น กปฺปนฺติ" นี้ (เสนาสนะ) บางอย่างย่อมสมควร. จริงอยู่ ที่นอนที่ทำด้วยผ้าไหมล้วนย่อมควรเพื่อจะปูแม้บนเตียง และเครื่องปูลาดมีขนยาวเป็นต้นก็ย่อมควรโดยการใช้เป็นเครื่องปูพื้น. และเพราะพระองค์ตรัสไว้ว่า “ให้ตัดเท้าแห่งอาสนที ให้ทำลายขาแห่งบัลลังก์ ให้สางฟูก และให้ทำเป็นหมอนอิง” แม้สิ่งเหล่านี้ก็ย่อมควรโดยปริยายหนึ่ง. แต่เพราะอาศัย (เสนาสนะ) ที่ไม่สมควร ท่านจึงกล่าวว่า ทั้งหมดทีเดียวย่อมไม่สมควร.

වනන්තඤ්ඤෙව පවිසාමීති අරඤ්ඤංයෙව පවිසාමි. යදෙවාති යානියෙව. පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙන්තො උජුං කායං ඨපෙත්වා. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපෙත්වා, පරිග්ගහිතනිය්‍යානං වා කත්වාති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති (පටි. ම. 1.164). උපසම්පජ්ජ විහරාමීති පටිලභිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා විහරාමි. එවංභූතොති එවං පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරසමඞ්ගී හුත්වා. දිබ්බො මෙ එසො තස්මිං සමයෙ චඞ්කමො හොතීති චත්තාරි හි රූපජ්ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා චඞ්කමන්තස්ස චඞ්කමො දිබ්බචඞ්කමො නාම හොති, සමාපත්තිතො වුට්ඨාය චඞ්කමන්තස්සාපි චඞ්කමො දිබ්බචඞ්කමොයෙව. ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. තථා ඉතරෙසු ද්වීසු විහාරෙසු.

คำว่า "วนนฺตญฺเญว ปวิสามิ" คือ เราย่อมเข้าสู่ป่าเท่านั้น. คำว่า "ยเทว" คือ "ยานิเย่ว" (อันใด). คำว่า "ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา" คือ คู้ขาเข้ามาโดยรอบ คือนั่งขัดสมาธิ. คำว่า "อุชุํ กายํ ปณิธาย" คือ ตั้งกายตรง ดำรงกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนให้จรดกันท่อนต่อท่อน. คำว่า "ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" คือ ตั้งสติไว้เฉพาะหน้ากรรมฐาน หรือมีความหมายว่า ทำสติอันเป็นเครื่องนำออกที่ตนประคองไว้แล้ว. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า “บทว่า ปริ มีอรรถว่า ประคองไว้. บทว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นเครื่องนำออก. บทว่า สติ มีอรรถว่า การเข้าไปตั้งมั่น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา”. คำว่า "อุปสมฺปชฺช วิหรามิ" คือ เราเข้าถึงแล้ว ทำให้แจ้งแล้วอยู่. คำว่า "เอวํภูโต" คือ เป็นผู้ประกอบด้วยฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้นอย่างนี้. ในบทว่า "ทิพฺโพ เม เอโส ตสฺมึ สมเย จงฺกโม โหติ" นั้น จริงอยู่ การจงกรมของผู้ที่เข้าสมาบัติในรูปฌาน ๔ ชื่อว่า ทิพพจงกรม, แม้การจงกรมของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วจงกรม ก็เป็นทิพพจงกรมเหมือนกัน. ในอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. ในวิหารที่เหลืออีก ๒ อย่างก็เช่นเดียวกัน.

සො [Pg.173] එවං පජානාමි ‘‘රාගො මෙ පහීනො’’ති මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගෙන පහීනරාගමෙව දස්සෙන්තො ‘‘සො එවං පජානාමි රාගො මෙ පහීනො’’ති ආහ. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉමිනා පන කිං කථිතං හොතීති? පච්චවෙක්ඛණා කථිතා, පච්චවෙක්ඛණාය ඵලසමාපත්ති කථිතා. ඵලසමාපත්තිඤ්හි සමාපන්නස්සපි සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්සාපි චඞ්කමාදයො අරියචඞ්කමාදයො හොන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงถึงราคะที่ทรงละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค ณ มหาโพธิบัลลังก์นั่นเทียว จึงตรัสว่า "โส เอวํ ปชานามิ ราโค เม ปหีโน" (เราย่อมรู้อย่างนี้ว่า ราคะของเราสิ้นแล้ว). แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ถามว่า ก็ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอะไรไว้? ตอบว่า ท่านกล่าวปัจจเวกขณญาณไว้, โดยปัจจเวกขณญาณ ท่านกล่าวผลสมาบัติไว้. จริงอยู่ การจงกรมเป็นต้นของผู้ที่เข้าผลสมาบัติอยู่ก็ดี ของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วก็ดี ย่อมเป็นอริยจงกรมเป็นต้น. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ ตื้นทั้งนั้น.

4. සරභසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสรภสูตร

65. චතුත්ථෙ රාජගහෙති එවංනාමකෙ නගරෙ. ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙති ගිජ්ඣසදිසානිස්ස කූටානි, ගිජ්ඣා වා තස්ස කූටෙසු වසන්තීති ගිජ්ඣකූටො, තස්මිං ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ. එතෙනස්ස රාජගහං ගොචරගාමං කත්වා විහරන්තස්ස වසනට්ඨානං දස්සිතං. ගිජ්ඣකූටස්මිඤ්හි තථාගතං උද්දිස්ස විහාරො කාරිතො, ගිජ්ඣකූටවිහාරොත්වෙවස්ස නාමං. තත්ථායං තස්මිං සමයෙ විහරතීති. සරභො නාම පරිබ්බාජකො අචිරපක්කන්තො හොතීති සරභොති එවංනාමකො පරිබ්බාජකො ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව පක්කන්තො හොති, අධුනා විබ්භන්තොති අත්ථො. සම්මාසම්බුද්ධෙ හි ලොකෙ උප්පන්නෙ තිත්ථියා නට්ඨලාභසක්කාරා අහෙසුං, තිණ්ණං රතනානං මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි. යථාහ –

๖๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า "ราชคเห" คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้. บทว่า "คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต" คือ ยอดเขาทั้งหลายของภูเขานั้นมีสัณฐานเหมือนนกแร้ง หรืออีกอย่างหนึ่ง ฝูงแร้งย่อมอาศัยอยู่บนยอดเขานั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า คิชฌกูฏ, บนภูเขาคิชฌกูฏนั้น. ด้วยบทนี้ เป็นอันแสดงสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงกระทำกรุงราชคฤห์ให้เป็นโคจรคามแล้วประทับอยู่. จริงอยู่ ที่ภูเขาคิชฌกูฏ มีวิหารที่เขาสร้างอุทิศพระตถาคต วิหารนั้นมีชื่อว่า คิชฌกูฏวิหาร นั่นเทียว. ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ในวิหารนั้น. ในบทว่า "สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหติ" นั้น บทว่า "สรโภ" คือ ปริพาชกชื่ออย่างนี้ บวชในพระศาสนานี้แล้ว ไม่นานก็หลีกไป อธิบายว่า บัดนี้ได้สึกไปแล้ว. จริงอยู่ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลก พวกเดียรถีย์ก็เสื่อมจากลาภและสักการะ ลาภสักการะใหญ่หลวงเกิดขึ้นแก่พระรัตนตรัย. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං. අඤ්ඤතිත්ථියා පන පරිබ්බාජකා අසක්කතා හොන්ති අගරුකතා අමානිතා අපූජිතා න ලාභිනො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා.14; සං.නි.1.2.70).

“ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ที่เขาสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรง เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร. ส่วนปริพาชกอัญญเดียรถีย์ทั้งหลาย เป็นผู้ที่เขาไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา ไม่เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร”.

තෙ එවං පරිහීනලාභසක්කාරා පඤ්චසතමත්තා එකස්මිං පරිබ්බාජකාරාමෙ සන්නිපතිත්වා සම්මන්තයිංසු – ‘‘භො, මයං සමණස්ස ගොතමස්ස උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය හතලාභසක්කාරා ජාතා, සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකානඤ්චස්ස එකං අවණ්ණං උපධාරෙථ, අවණ්ණං පත්ථරිත්වා එතස්ස [Pg.174] සාසනං ගරහිත්වා අම්හාකං ලාභසක්කාරං උප්පාදෙස්සාමා’’ති. තෙ වජ්ජං ඔලොකෙන්තා – ‘‘තීසු ද්වාරෙසු ආජීවෙ චාති චතූසුපි ඨානෙසු සමණස්ස ගොතමස්ස වජ්ජං පස්සිතුං න සක්කා, ඉමානි චත්තාරි ඨානානි මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ ඔලොකෙථා’’ති ආහංසු. අථ නෙසං අන්තරෙ එකො එවමාහ – ‘‘අහං අඤ්ඤං න පස්සාමි, ඉමෙ අන්වඩ්ඪමාසං සන්නිපතිත්වා ද්වාරවාතපානානි පිධාය සාමණෙරානම්පි පවෙසනං න දෙන්ති. ජීවිතසදිසාපි උපට්ඨාකා දට්ඨුං න ලභන්ති, ආවට්ටනිමායං ඔසාරෙත්වා ඔසාරෙත්වා ජනං ආවට්ටෙත්වා ආවට්ටෙත්වා ඛාදන්ති. සචෙ තං මයං ආහරිතුං සක්ඛිස්සාම, එවං නො ලාභසක්කාරඋළාරො භවිස්සතී’’ති. අපරොපි එවමෙව වදන්තො උට්ඨාසි. සබ්බෙ එකවාදා අහෙසුං. තතො ආහංසු – ‘‘යො තං ආහරිතුං සක්ඛිස්සති, තං මයං අම්හාකං සමයෙ ජෙට්ඨකං කරිස්සාමා’’ති.

เดียรถีย์เหล่านั้นผู้เสื่อมจากลาภสักการะอย่างนี้ ประมาณ ๕๐๐ คน ประชุมกันในอารามของปริพาชกแห่งหนึ่งแล้ว ปรึกษากันว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราจำเดิมแต่กาลที่พระสมณโคดมอุบัติขึ้น ก็เสื่อมจากลาภสักการะ พวกท่านจงสอดส่องหาโทษอย่างหนึ่งของพระสมณโคดมและของพระสาวกของท่าน เราจักประกาศโทษนั้นแล้วติเตียนศาสนาของท่าน ยังลาภสักการะให้เกิดขึ้นแก่พวกเรา”. เดียรถีย์เหล่านั้นเมื่อมองหาโทษ ก็กล่าวกันว่า “ไม่สามารถจะเห็นโทษของพระสมณโคดมในฐานะทั้ง ๔ คือ ในทวารทั้ง ๓ และในอาชีวะได้ พวกท่านจงเว้นฐานะ ๔ อย่างนี้แล้ว มองหาในที่อื่นเถิด”. ครั้งนั้น ในระหว่างเดียรถีย์เหล่านั้น คนหนึ่งได้กล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าพเจ้าไม่เห็นอย่างอื่น สมณะเหล่านี้ประชุมกันทุกกึ่งเดือนแล้วปิดประตูหน้าต่าง ไม่ให้แม้สามเณรเข้าไป แม้อุปัฏฐากผู้เปรียบด้วยชีวิตก็ไม่ได้เพื่อจะเห็น พวกเขาร่ายมนต์อาวัฏฏนีมายาแล้วๆ เล่าๆ ลวงประชาชนแล้วๆ เล่าๆ กิน. ถ้าพวกเราสามารถจะนำมนต์นั้นมาได้ ลาภสักการะอันโอฬารจักมีแก่พวกเราอย่างนี้”. แม้คนอื่นก็ลุกขึ้นกล่าวอย่างนี้เหมือนกัน. ทั้งหมดได้มีความเห็นเป็นอย่างเดียวกัน. แต่นั้นจึงกล่าวกันว่า “ผู้ใดสามารถจะนำมนต์นั้นมาได้ พวกเราจักทำผู้นั้นให้เป็นใหญ่ในลัทธิของพวกเรา”.

තතො කොටිතො පට්ඨාය ‘‘ත්වං සක්ඛිස්සසි, ත්වං සක්ඛිස්සසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අහං න සක්ඛිස්සාමි, අහං න සක්ඛිස්සාමී’’ති බහූහි වුත්තෙ සරභං පුච්ඡිංසු – ‘‘ත්වං සක්ඛිස්සසි ආචරියා’’ති. සො ආහ – ‘‘අගරු එතං ආහරිතුං, සචෙ තුම්හෙ අත්තනො කථාය ඨත්වා මං ජෙට්ඨකං කරිස්සථා’’ති. අගරු එතමාචරිය ආහර, ත්වං කතොයෙවාසි අම්හෙහි ජෙට්ඨකොති. සො ආහ – ‘‘තං ආහරන්තෙන ථෙනෙත්වා වා විලුම්පිත්වා වා ආහරිතුං න සක්කා, සමණස්ස පන ගොතමස්ස සාවකසදිසෙන හුත්වා තස්ස සාවකෙ වන්දිත්වා වත්තපටිවත්තං කත්වා තෙසං පත්තෙ භත්තං භුඤ්ජිත්වා ආහරිතුං සක්කා. රුච්චති වො එතස්ස එත්තකස්ස කිරියා’’ති. යංකිඤ්චි කත්වා ආහරිත්වා ච නො දෙහීති. තෙන හි මං දිස්වා අපස්සන්තා විය භවෙය්‍යාථාති පරිබ්බාජකානං සඤ්ඤං දත්වා දුතියදිවසෙ පාතොව උට්ඨාය ගිජ්ඣකූටමහාවිහාරං ගන්ත්වා දිට්ඨදිට්ඨානං භික්ඛූනං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පාදෙ වන්දි. භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘අඤ්ඤෙ පරිබ්බාජකා චණ්ඩා ඵරුසා, අයං පන සද්ධො භවිස්සති පසන්නො’’ති. භන්තෙ, තුම්හෙ ඤත්වා යුත්තට්ඨානස්මිංයෙව පබ්බජිතා, මයං පන අනුපධාරෙත්වා අතිත්ථෙනෙව පක්ඛන්තා අනිය්‍යානිකමග්ගෙ විචරාමාති. සො එවං වත්වා දිට්ඨෙ දිට්ඨෙ භික්ඛූ පුනප්පුනං වන්දති, න්හානොදකාදීනි පටියාදෙති, දන්තකට්ඨං කප්පියං කරොති, පාදෙ ධොවති මක්ඛෙති, අතිරෙකභත්තං ලභිත්වා භුඤ්ජති.

ลำดับนั้น เริ่มตั้งแต่คนสุดท้ายไป พวกเขาถามว่า “ท่านจะสามารถไหม ท่านจะสามารถไหม” เมื่อปริพาชกจำนวนมากกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่สามารถ ข้าพเจ้าไม่สามารถ” พวกเขาจึงถามสรภปริพาชกว่า “ท่านอาจารย์ ท่านจะสามารถไหม” เขากล่าวว่า “การนำมายานั้นมา ไม่ใช่เรื่องหนักเลย ถ้าพวกท่านตั้งอยู่ในคำพูดของตนแล้ว ทำให้ข้าพเจ้าเป็นหัวหน้า” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านอาจารย์ เรื่องนี้ไม่หนักเลย ท่านจงนำมาเถิด ท่านเป็นหัวหน้าของพวกเราก็เพราะเหตุที่ทำนั่นแหละ” เขากล่าวว่า “ผู้ที่จะนำมายานั้นมา ไม่สามารถนำมาได้ด้วยการขโมยหรือปล้นเอา แต่สามารถนำมาได้โดยทำตนให้เหมือนสาวกของพระสมณโคดม ไหว้สาวกของท่าน ทำวัตรปฏิบัติ กินภัตตาหารในบาตรของท่านเหล่านั้น พวกท่านพอใจการกระทำเพียงเท่านี้หรือไม่” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านจะทำอะไรก็ตามแล้วนำมา ขอจงให้แก่พวกเราเถิด” (สรภะกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น เมื่อพวกท่านเห็นข้าพเจ้าแล้ว จงเป็นเหมือนผู้ไม่เห็น” แล้วให้สัญญาณแก่พวกปริพาชก ในวันที่สอง ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ไปยังคิชฌกูฏมหาวิหาร ไหว้เท้าของภิกษุทั้งหลายที่เห็นแล้วๆ ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ปริพาชกพวกอื่นดุร้ายหยาบคาย แต่ท่านผู้นี้คงจะมีศรัทธาเลื่อมใส” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายรู้แล้วจึงบวชในสถานะที่สมควร แต่พวกข้าพเจ้าไม่ได้พิจารณาให้ดี จึงก้าวลงสู่ท่าที่ไม่ใช่ท่า (ลัทธิที่ผิด) เที่ยวไปในทางที่ไม่ออกจากทุกข์” เขากล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ไหว้ภิกษุที่เห็นแล้วๆ อยู่บ่อยๆ จัดเตรียมน้ำสรงเป็นต้น ทำไม้ชำระฟันให้เป็นของสมควร ล้างเท้า ทาเท้า ได้ภัตตาหารส่วนเกินแล้วก็บริโภค

තං [Pg.175] ඉමිනා නීහාරෙන වසන්තං එකො මහාථෙරො දිස්වා, ‘‘පරිබ්බාජක, ත්වං සද්ධො පසන්නො, කිං න පබ්බජසී’’ති. කො මං, භන්තෙ, පබ්බාජෙස්සති. මයඤ්හි චිරකාලං භදන්තානං පච්චත්ථිකා හුත්වා විචරිම්හාති. ථෙරො ‘‘සචෙ ත්වං පබ්බජිතුකාමො, අහං තං පබ්බාජෙස්සාමී’’ති වත්වා පබ්බාජෙසි. සො පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය නිරන්තරං වත්තපටිවත්තමකාසි. අථ නං ථෙරො වත්තෙ පසීදිත්වා නචිරස්සෙව උපසම්පාදෙසි. සො උපොසථදිවසෙ භික්ඛූහි සද්ධිං උපොසථග්ගං පවිසිත්වා භික්ඛූ මහන්තෙන උස්සාහෙන පාතිමොක්ඛං පග්ගණ්හන්තෙ දිස්වා ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ඔසාරෙත්වා ඔසාරෙත්වා ලොකං ඛාදන්ති, කතිපාහෙන හරිස්සාමී’’ති චින්තෙසි. සො පරිවෙණං ගන්ත්වා උපජ්ඣායං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, කො නාමො අයං ධම්මො’’ති පුච්ඡි. පාතිමොක්ඛො නාම, ආවුසොති. උත්තමධම්මො එස, භන්තෙ, භවිස්සතීති. ආම, ආවුසො, සකලසාසනධාරණී අයං සික්ඛාති. භන්තෙ, සචෙ එස සික්ඛාධම්මො උත්තමො, ඉමමෙව පඨමං ගණ්හාමීති. ගණ්හාවුසොති ථෙරො සම්පටිච්ඡි. සො ගණ්හන්තො පරිබ්බාජකෙ පස්සිත්වා ‘‘කීදිසං ආචරියා’’ති පුච්ඡිතො, ‘‘ආවුසො, මා චින්තයිත්ථ, කතිපාහෙන ආහරිස්සාමී’’ති වත්වා නචිරස්සෙව උග්ගණ්හිත්වා උපජ්ඣායං ආහ – ‘‘එත්තකමෙව, භන්තෙ, උදාහු අඤ්ඤම්පි අත්ථී’’ති. එත්තකමෙව, ආවුසොති.

พระมหาเถระรูปหนึ่งเห็นเขาผู้อยู่อย่างนี้แล้ว จึงกล่าวว่า “ดูก่อนปริพาชก ท่านเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เหตุไรจึงไม่บวชเล่า” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ใครเล่าจะให้ข้าพเจ้าบวช เพราะพวกข้าพเจ้าเป็นศัตรูของท่านผู้เจริญทั้งหลายเที่ยวไปสิ้นกาลนาน” พระเถระกล่าวว่า “ถ้าท่านประสงค์จะบวช เราจะให้ท่านบวช” แล้วก็ให้เขาบวช เขาตั้งแต่เวลาที่บวชแล้ว ได้ทำวัตรปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ ลำดับนั้น พระเถระเลื่อมใสในวัตรปฏิบัติของเขาแล้ว จึงให้อุปสมบทในไม่ช้า ในวันอุโบสถ เขาเข้าไปยังโรงอุโบสถพร้อมกับภิกษุทั้งหลาย เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังสวดปาฏิโมกข์ด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง จึงคิดว่า “พวกเขาใช้วิธีนี้รวบรวม (คน) แล้วก็กินชาวโลก เราจะนำไปให้ได้ในสองสามวัน” เขาไปยังปริเวณ ไหว้อุปัชฌาย์แล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธรรมนี้ชื่อว่าอะไร” (อุปัชฌาย์ตอบว่า) “ดูก่อนอาวุโส ชื่อว่าปาฏิโมกข์” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธรรมนี้คงเป็นธรรมอันสูงสุด” (อุปัชฌาย์กล่าวว่า) “ใช่แล้ว อาวุโส สิกขานี้เป็นเครื่องทรงไว้ซึ่งพระศาสนาทั้งสิ้น” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าสิกขาธรรมนี้สูงสุด ข้าพเจ้าจะเรียนสิกขาธรรมนี้ก่อนทีเดียว” พระเถระรับคำว่า “จงเรียนเถิด อาวุโส” ขณะที่เขากำลังเรียนอยู่ ได้เห็นพวกปริพาชก เมื่อถูกถามว่า “เป็นอย่างไรบ้าง ท่านอาจารย์” จึงกล่าวตอบว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อย่ากังวลไปเลย อีกสองสามวันข้าพเจ้าจะนำมาให้” เรียนจบในไม่ช้าแล้ว จึงกล่าวกับอุปัชฌาย์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีเพียงเท่านี้ หรือว่ายังมีอื่นอีก” (อุปัชฌาย์ตอบว่า) “มีเพียงเท่านี้แหละ อาวุโส”

සො පුනදිවසෙ යථානිවත්ථපාරුතොව ගහිතනීහාරෙනෙව පත්තං ගහෙත්වා ගිජ්ඣකූටා නික්ඛම්ම පරිබ්බාජකාරාමං අගමාසි. පරිබ්බාජකා දිස්වා ‘‘කීදිසං, ආචරිය, නාසක්ඛිත්ථ මඤ්ඤෙ ආවට්ටනිමායං ආහරිතු’’න්ති තං පරිවාරයිංසු. මා චින්තයිත්ථ, ආවුසො, ආහටා මෙ ආවට්ටනිමායා, ඉතො පට්ඨාය අම්හාකං ලාභසක්කාරො මහා භවිස්සති. තුම්හෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගා හොථ, මා විවාදං අකත්ථාති. සචෙ තෙ, ආචරිය, සුග්ගහිතා, අම්හෙපි නං වාචෙහීති. සො ආදිතො පට්ඨාය පාතිමොක්ඛං ඔසාරෙසි. අථ තෙ සබ්බෙපි – ‘‘එථ, භො, නගරෙ විචරන්තා සමණස්ස ගොතමස්ස අවණ්ණං කථෙස්සාමා’’ති අනුග්ඝාටිතෙසුයෙව නගරද්වාරෙසු ද්වාරසමීපං ගන්ත්වා විවටෙන ද්වාරෙන සබ්බපඨමං පවිසිංසු. එවං සලිඞ්ගෙනෙව අපක්කන්තං තං පරිබ්බාජකං සන්ධාය – ‘‘සරභො නාම පරිබ්බාජකො අචිරපක්කන්තො හොතී’’ති වුත්තං.

ในวันรุ่งขึ้น เขาครองผ้าตามที่เคยครอง ถือบาตรในลักษณะที่เคยถือ (คือในเพศบรรพชิต) นั่นแหละ ออกจากเขาคิชฌกูฏ ไปยังอารามของปริพาชก พวกปริพาชกเห็นแล้วจึงแวดล้อมเขากล่าวว่า “เป็นอย่างไรบ้าง ท่านอาจารย์ ดูเหมือนท่านจะไม่สามารถนำอาวัฏฏนีมายามาได้กระมัง” (สรภะกล่าวว่า) “อย่ากังวลไปเลย อาวุโสทั้งหลาย อาวัฏฏนีมายาเรานำมาแล้ว จำเดิมแต่นี้ไป ลาภสักการะของพวกเราจักมีมาก พวกท่านจงสามัคคีกัน อย่าได้ทะเลาะกันเลย” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านอาจารย์ ถ้าท่านเรียนมาดีแล้ว โปรดสอนมายานั้นแก่พวกเราด้วย” เขาจึงสวดปาฏิโมกข์ตั้งแต่ต้น ครั้งนั้น ปริพาชกเหล่านั้นทั้งหมดกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราเที่ยวไปในเมือง จักกล่าวโทษของพระสมณโคดมกัน” เมื่อประตูเมืองทั้งหลายยังไม่เปิดนั่นเทียว พวกเขาไปยังใกล้ประตู แล้วเข้าเมืองเป็นพวกแรกสุดโดยประตูที่เปิดออก พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงปริพาชกนั้นผู้หลีกไปด้วยเพศของตนนั่นเองอย่างนี้ จึงตรัสว่า “ปริพาชกชื่อสรภะเพิ่งหลีกไปไม่นาน”

තං [Pg.176] දිවසං පන භගවා පච්චූසසමයෙ ලොකං ඔලොකෙන්තො ඉදං අද්දස – ‘‘අජ්ජ සරභො පරිබ්බාජකො නගරෙ විචරිත්වා පකාසනීයකම්මං කරිස්සති, තිණ්ණං රතනානං අවණ්ණං කථෙන්තො විසං සිඤ්චිත්වා පරිබ්බාජකාරාමං ගමිස්සති, අහම්පි තත්ථෙව ගමිස්සාමි, චතස්සොපි පරිසා තත්ථෙව ඔසරිස්සන්ති. තස්මිං සමාගමෙ චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිස්සන්තී’’ති. තතො ‘‘තස්ස ඔකාසො හොතු, යථාරුචියා අවණ්ණං පත්ථරතූ’’ති චින්තෙත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ආනන්ද, අට්ඨාරසසු මහාවිහාරෙසු භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මයා සද්ධිංයෙව පිණ්ඩාය චරිතුං ආරොචෙහී’’ති. ථෙරො තථා අකාසි. භික්ඛූ පත්තචීවරමාදාය සත්ථාරමෙව පරිවාරයිංසු. සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝං ආදාය ද්වාරගාමසමීපෙයෙව පිණ්ඩාය චරි. සරභොපි පරිබ්බාජකෙහි සද්ධිං නගරං පවිට්ඨො තත්ථ තත්ථ පරිසමජ්ඣෙ රාජද්වාරවීථිචතුක්කාදීසු ච ගන්ත්වා ‘‘අඤ්ඤාතො මයා සමණානං සක්‍යපුත්තියානං ධම්මො’’තිආදීනි අභාසි. තං සන්ධාය සො රාජගහෙ පරිසති එවං වාචං භාසතීතිආදි වුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤාතොති ඤාතො අවබුද්ධො, පාකටං කත්වා උග්ගහිතොති දීපෙති. අඤ්ඤායාති ජානිත්වා. අපක්කන්තොති සලිඞ්ගෙනෙව අපක්කන්තො. සචෙ හි සමණස්ස ගොතමස්ස සාසනෙ කොචි සාරො අභවිස්ස, නාහං අපක්කමිස්සං. තස්ස පන සාසනං අසාරං නිස්සාරං, ආවට්ටනිමායං ඔසාරෙත්වා සමණා ලොකං ඛාදන්තීති එවමත්ථං දීපෙන්තො එවමාහ.

ก็ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ได้ทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นี้ว่า 'วันนี้ สรภปริพาชกเที่ยวไปในพระนครแล้ว จักกระทำการประกาศ กล่าวติเตียนพระรัตนตรัยทั้งสาม ประพรมยาพิษ (คือคำติเตียน) แล้วจักไปยังอารามของปริพาชก แม้เราก็จะไปที่นั่นเหมือนกัน แม้บริษัททั้งสี่ก็จักประชุมกันที่นั่น ในการประชุมนั้น สัตว์แปดหมื่นสี่พันจักได้ดื่มอมตธรรม' ลำดับนั้น ทรงพระดำริว่า 'โอกาสจงมีแก่เขาเถิด เขาจงประกาศโทษตามความพอใจเถิด' แล้วจึงตรัสเรียกพระอานนทเถระว่า 'อานนท์ เธอจงแจ้งแก่ภิกษุสงฆ์ในมหาวิหาร 18 แห่ง ให้เที่ยวบิณฑบาตพร้อมกับเรา' พระเถระได้กระทำตามนั้น ภิกษุทั้งหลายถือบาตรและจีวรแวดล้อมพระศาสดา พระศาสดาทรงพาภิกษุสงฆ์เสด็จเที่ยวบิณฑบาตใกล้หมู่บ้านชายแดน แม้สรภปริพาชกก็เข้าไปในพระนครพร้อมกับพวกปริพาชก ไปในท่ามกลางบริษัทในที่นั้นๆ มีประตูพระราชวัง ถนน และทางสี่แพร่ง เป็นต้น แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ธรรมของสมณศากยบุตรทั้งหลาย เรารู้แจ้งแล้ว' อาศัยเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สรภปริพาชกนั้นกล่าววาจาเช่นนี้ในบริษัทที่กรุงราชคฤห์' ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญาโต แสดงความว่า รู้แล้ว เข้าใจแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว เรียนเอาแล้ว บทว่า อญฺญาย คือ รู้แล้ว บทว่า อปกฺกนฺโต คือ หลีกไปแล้วด้วยเพศของตนเอง (และกล่าวว่า) 'เพราะถ้าในศาสนาของพระสมณโคดมจะมีสาระอะไรๆ อยู่บ้าง เราก็จะไม่หลีกไป แต่ศาสนาของท่านนั้นไม่มีสาระ ปราศจากสาระ พวกสมณะรวบรวมมายาชื่ออาวัฏฏนีแล้วก็กินชาวโลก' เมื่อจะแสดงความหมายอย่างนี้ จึงกล่าวอย่างนี้

අථ ඛො සම්බහුලා භික්ඛූති අථ එවං තස්මිං පරිබ්බාජකෙ භාසමානෙ අරඤ්ඤවාසිනො පඤ්චසතා භික්ඛූ ‘‘අසුකට්ඨානං නාම සත්ථා පිණ්ඩාය චරිතුං ගතො’’ති අජානන්තා භික්ඛාචාරවෙලායං රාජගහං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. තෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. අස්සොසුන්ති සුණිංසු. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති ‘‘ඉමං කාරණං දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමා’’ති උපසඞ්කමිංසු.

บทว่า อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู ความว่า ครั้งนั้น เมื่อปริพาชกนั้นกล่าวอยู่อย่างนี้ ภิกษุผู้อยู่ป่า 500 รูป ไม่ทราบว่า 'พระศาสดาเสด็จไปเที่ยวบิณฑบาต ณ ที่ชื่อโน้น' ในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ได้เข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุเหล่านั้น บทว่า อสฺโสสุํ คือ ได้ฟังแล้ว บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า เข้าไปเฝ้าด้วยตั้งใจว่า 'เราจักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระทศพล'

සිප්පිනිකාතීරන්ති සිප්පිනිකාති එවංනාමිකාය නදියා තීරං. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙනාති කායඞ්ගවාචඞ්ගානි අචොපෙත්වා අබ්භන්තරෙ ඛන්තිං ධාරෙත්වා චිත්තෙනෙව අධිවාසෙසීති අත්ථො. එවං අධිවාසෙත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘කිං නු ඛො අජ්ජ මයා සරභස්ස වාදං මද්දිතුං ගච්ඡන්තෙන එකකෙන ගන්තබ්බං[Pg.177], උදාහු භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතෙනා’’ති. අථස්ස එතදහොසි – සචාහං භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගමිස්සාමි, මහාජනො එවං චින්තෙස්සති – ‘‘සමණො ගොතමො වාදුප්පත්තිට්ඨානං ගච්ඡන්තො පක්ඛං උක්ඛිපිත්වා ගන්ත්වා පරිසබලෙන උප්පන්නං වාදං මද්දති, පරවාදීනං සීසං උක්ඛිපිතුං න දෙතී’’ති. න ඛො පන මය්හං උප්පන්නෙ වාදෙ පරං ගහෙත්වා මද්දනකිච්චං අත්ථි, අහමෙව ගන්ත්වා මද්දිස්සාමි. අනච්ඡරියං චෙතං ය්වාහං ඉදානි බුද්ධභූතො අත්තනො උප්පන්නං වාදං මද්දෙය්‍යං, චරියං චරණකාලෙ අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තෙනාපි හි මයා වහිතබ්බං ධුරං අඤ්ඤො වහිතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. ඉමස්ස පනත්ථස්ස සාධනත්ථං –

บทว่า สิปฺปินิกาตีรํ คือ ฝั่งแห่งแม่น้ำชื่อว่าสิปปินิกา บทว่า อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน ความว่า ไม่ทรงยังกายและวาจาให้ไหว ทรงไว้ซึ่งความอดทนภายใน ทรงอดกลั้นด้วยพระทัยเท่านั้น ทรงอดกลั้นอย่างนี้แล้ว ทรงดำริอีกว่า 'วันนี้ เราผู้จะไปเพื่อข่มวาทะของสรภะ ควรจะไปผู้เดียวหนอ หรือว่าควรจะไปโดยมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม' ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงดำริอย่างนี้ว่า 'ถ้าเรามีภิกษุสงฆ์แวดล้อมไป มหาชนจักคิดอย่างนี้ว่า 'พระสมณโคดมเมื่อจะไปยังที่เกิดวาทะ ก็ยกพวกพ้องไปแล้วข่มวาทะที่เกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งบริษัท ไม่ยอมให้ปรวาทีเงยศีรษะขึ้นได้' ก็เมื่อวาทะเกิดขึ้นแก่เรา กิจที่จะต้องพาผู้อื่นไปข่มย่อมไม่มี เราผู้เดียวเท่านั้นไปแล้วจักข่ม การที่เราผู้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วในบัดนี้ จะพึงข่มวาทะที่เกิดขึ้นแก่ตนได้นั้น ไม่น่าอัศจรรย์ เพราะแม้ในกาลที่บำเพ็ญจริยา แม้บังเกิดในปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ ธุระที่เราพึงนำไป ผู้อื่นชื่อว่าสามารถจะนำไปได้ ย่อมไม่มี' เพื่อจะทำให้ความข้อนี้สำเร็จ (จึงทรงนำเรื่องต่อไปนี้มา)

‘‘යතො යතො ගරු ධුරං, යතො ගම්භීරවත්තනී;

තදාස්සු කණ්හං යුඤ්ජෙන්ති, ස්වාස්සු තං වහතෙ ධුර’’න්ති. (ජා. 1.1.29) –

'ในที่ใดๆ ธุระหนัก ในที่ใด ทางลึก (เพราะมีโคลนตมมาก) ในกาลนั้น เขาย่อมเทียมโคกัณหะ โคกัณหะนั้นย่อมนำธุระนั้นไปได้' (ชา. 1.1.29) –

ඉදං කණ්හජාතකං ආහරිතබ්බං. අතීතෙ කිර එකො සත්ථවාහො එකිස්සා මහල්ලිකාය ගෙහෙ නිවාසං ගණ්හි. අථස්ස එකිස්සා ධෙනුයා රත්තිභාගසමනන්තරෙ ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. සා එකං වච්ඡකං විජායි. මහල්ලිකාය වච්ඡකං දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය පුත්තසිනෙහො උදපාදි. පුනදිවසෙ සත්ථවාහපුත්තො – ‘‘තව ගෙහවෙතනං ගණ්හාහී’’ති ආහ. මහල්ලිකා ‘‘මය්හං අඤ්ඤෙන කිච්චං න අත්ථි, ඉමමෙව වච්ඡකං දෙහී’’ති ආහ. ගණ්හ, අම්මාති. සා තං ගණ්හිත්වා ඛීරං පායෙත්වා යාගුභත්තතිණාදීනි දදමානා පොසෙසි. සො වුද්ධිමන්වාය පරිපුණ්ණරූපො බලවීරියසම්පන්නො අහොසි සම්පන්නාචාරො, කාළකො නාම නාමෙන. අථෙකස්ස සත්ථවාහස්ස පඤ්චහි සකටසතෙහි ආගච්ඡන්තස්ස උදකභින්නට්ඨානෙ සකටචක්කං ලග්ගි. සො දසපි වීසම්පි තිංසම්පි යොජෙත්වා නීහරාපෙතුං අසක්කොන්තො කාළකං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘තාත, තව වෙතනං දස්සාමි, සකටං මෙ උක්ඛිපිත්වා දෙහී’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා තං ආදාය – ‘‘අඤ්ඤො ඉමිනා සද්ධිං ධුරං වහිතුං සමත්ථො නත්ථී’’ති ධුරසකටෙ යොත්තං බන්ධිත්වා තං එකකංයෙව යොජෙසි. සො තං සකටං උක්ඛිපිත්වා ථලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා එතෙනෙව නිහාරෙන පඤ්ච සකටසතානි නීහරි. සො සබ්බපච්ඡිමසකටං නීහරිත්වා මොචියමානො ‘‘සු’’න්ති කත්වා සීසං උක්ඛිපි.

พึงนำกัณหชาดกนี้มาแสดง ได้ยินว่า ในอดีต นายกองเกวียนคนหนึ่งได้พักอาศัยในเรือนของหญิงชราคนหนึ่ง ครั้งนั้น แม่โคตัวหนึ่งของเขาได้คลอดลูกในเวลาใกล้รุ่ง แม่โคนั้นคลอดลูกโคตัวหนึ่ง ความรักฉันบุตรได้เกิดขึ้นแก่หญิงชราตั้งแต่เวลาที่เห็นลูกโค ในวันรุ่งขึ้น บุตรของนายกองเกวียนกล่าวว่า 'ท่านจงรับค่าเช่าเรือนของท่านเถิด' หญิงชรากล่าวว่า 'เราไม่มีกิจด้วยสิ่งอื่น ท่านจงให้ลูกโคตัวนี้แก่เราเถิด' (เขาตอบว่า) 'รับไปเถิด ท่านแม่' นางรับลูกโคนั้นแล้ว ให้ดื่มนม ให้ข้าวต้ม ข้าว และหญ้า เป็นต้น เลี้ยงดู ลูกโคนั้นเจริญวัยขึ้น มีรูปร่างสมบูรณ์ สมบูรณ์ด้วยกำลังและความเพียร มีอาจารสมบัติ มีชื่อว่า กาฬกะ ครั้งนั้น ล้อเกวียนของนายกองเกวียนคนหนึ่งผู้มาด้วยเกวียนห้าร้อยเล่ม ได้ติดหล่มในที่ซึ่งถูกน้ำเซาะ เขาเทียมโคสิบตัวบ้าง ยี่สิบตัวบ้าง สามสิบตัวบ้าง ก็ไม่สามารถจะนำเกวียนขึ้นได้ จึงเข้าไปหาโคกาฬกะแล้วกล่าวว่า 'พ่อคุณ เราจะให้ค่าจ้างแก่ท่าน ท่านจงยกเกวียนของเราขึ้นให้เถิด' ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็จูงโคนั้นมา (คิดว่า) 'โคอื่นที่จะสามารถลากแอกไปพร้อมกับโคนี้ไม่มี' จึงผูกเชือกที่หัวเกวียนแล้วเทียมโคนั้นไว้แต่ผู้เดียว โคนั้นยกเกวียนนั้นขึ้นตั้งไว้บนบก แล้วได้นำเกวียนห้าร้อยเล่มขึ้นด้วยวิธีนี้ โคนั้นเมื่อนำเกวียนเล่มสุดท้ายขึ้นแล้ว กำลังจะถูกปลดออก ก็ทำเสียง 'ซู่' แล้วชูศีรษะขึ้น

සත්ථවාහො [Pg.178] ‘‘අයං එත්තකානි සකටානි උක්ඛිපන්තො එවං න අකාසි, වෙතනත්ථං මඤ්ඤෙ කරොතී’’ති සකටගණනාය කහාපණෙ ගහෙත්වා පඤ්චසතභණ්ඩිකං තස්ස ගීවාය බන්ධාපෙසි. සො අඤ්ඤෙසං අත්තනො සන්තිකං අල්ලීයිතුං අදෙන්තො උජුකං ගෙහමෙව අගමාසි. මහල්ලිකා දිස්වා මොචෙත්වා කහාපණභාවං ඤත්වා ‘‘කස්මා, පුත්ත, එවමකාසි, මා ත්වං ‘මයා කම්මං කත්වා ආභතෙන අයං ජීවිස්සතී’ති සඤ්ඤමකාසී’’ති වත්වා ගොණං උණ්හොදකෙන න්හාපෙත්වා තෙලෙන අබ්භඤ්ජිත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය පුන මා එවමකාසී’’ති ඔවදි. එවං සත්ථා ‘‘චරියං චරණකාලෙ අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තෙනාපි හි මයා වහිතබ්බධුරං අඤ්ඤො වහිතුං සමත්ථො නාම නාහොසී’’ති චින්තෙත්වා එකකොව අගමාසි. තං දස්සෙතුං අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොතිආදි වුත්තං.

นายกองเกวียนคิดว่า “โคตัวนี้เมื่อยกเกวียนจำนวนเท่านี้ขึ้น ไม่ได้ทำอย่างนี้ (มาก่อน) เราเข้าใจว่ามันทำเพื่อค่าจ้าง” จึงนับจำนวนเกวียนแล้วเอากหาปณะมาทำเป็นถุงทรัพย์ ๕๐๐ ให้ผูกไว้ที่คอของโคตัวนั้น โคตัวนั้นไม่ยอมให้ผู้อื่นเข้ามาใกล้ตน เดินตรงไปยังเรือนทีเดียว หญิงเจ้าของบ้านเห็นแล้วจึงแก้ถุงออก เมื่อรู้ว่าเป็นกหาปณะ จึงกล่าวว่า “ลูกเอ๋ย ทำไมเจ้าทำอย่างนี้ เจ้าอย่าได้สำคัญว่า ‘หญิงผู้นี้จะเลี้ยงชีพด้วยทรัพย์ที่เราทำงานหามาได้’” แล้วให้อาบน้ำอุ่นแก่โค ชโลมด้วยน้ำมัน แล้วสั่งสอนว่า “จำเดิมแต่นี้ไป เจ้าอย่าทำอย่างนี้อีก” ฉันใดก็ฉันนั้น พระศาสดาทรงดำริว่า “ในกาลที่บำเพ็ญจริยา แม้เราผู้บังเกิดในปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกดิรัจฉาน ก็ไม่มีผู้อื่นชื่อว่าสามารถจะแบกรับภาระที่ควรแบกรับได้” จึงเสด็จไปแต่พระองค์เดียว เพื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น"

තත්ථ පටිසල්ලානාති පුථුත්තාරම්මණෙහි චිත්තං පටිසංහරිත්වා සල්ලානතො, ඵලසමාපත්තිතොති අත්ථො. තෙනුපසඞ්කමීති පරිබ්බාජකෙසු සකලනගරෙ පකාසනීයකම්මං කත්වා නගරා නික්ඛම්ම පරිබ්බාජකාරාමෙ සන්නිපතිත්වා ‘‘සචෙ, ආවුසො සරභ, සමණො ගොතමො ආගමිස්සති, කිං කරිස්සසී’’ති. සමණෙ ගොතමෙ එකං කරොන්තෙ අහං ද්වෙ කරිස්සාමි, ද්වෙ කරොන්තෙ චත්තාරි, චත්තාරි කරොන්තෙ පඤ්ච, පඤ්ච කරොන්තෙ දස, දස කරොන්තෙ වීසති, වීසති කරොන්තෙ තිංසං, තිංසං කරොන්තෙ චත්තාලීසං, චත්තාලීසං කරොන්තෙ පඤ්ඤාසං, පඤ්ඤාසං කරොන්තෙ සතං, සතං කරොන්තෙ සහස්සං කරිස්සාමීති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං සීහනාදකථං සමුට්ඨාපෙත්වා නිසින්නෙසු උපසඞ්කමි.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิสัลลานา ความว่า จากการสงบระงับ คือการรวบรวมจิตจากอารมณ์ต่างๆ, จากผลสมาบัติ. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระองค์เสด็จเข้าไปหาพวกปริพาชกผู้ทำกรรมคือการประกาศทั่วพระนครแล้ว ออกจากพระนคร มาประชุมกันในอารามของปริพาชกแล้ว (ถามกันว่า) “ดูก่อนอาวุโสสรภะ ถ้าพระสมณโคดมจักเสด็จมา ท่านจักทำอย่างไร” (สรภะตอบว่า) “เมื่อพระสมณโคดมตรัส ๑ คำ ข้าพเจ้าจักกล่าว ๒ คำ, เมื่อตรัส ๒ คำ จักกล่าว ๔ คำ, เมื่อตรัส ๔ คำ จักกล่าว ๕ คำ, เมื่อตรัส ๕ คำ จักกล่าว ๑๐ คำ, เมื่อตรัส ๑๐ คำ จักกล่าว ๒๐ คำ, เมื่อตรัส ๒๐ คำ จักกล่าว ๓๐ คำ, เมื่อตรัส ๓๐ คำ จักกล่าว ๔๐ คำ, เมื่อตรัส ๔๐ คำ จักกล่าว ๕๐ คำ, เมื่อตรัส ๕๐ คำ จักกล่าว ๑๐๐ คำ, เมื่อตรัส ๑๐๐ คำ จักกล่าว ๑,๐๐๐ คำ” (พระองค์) เสด็จเข้าไปหาพวกปริพาชกผู้ให้สีหนาทกถาเกิดขึ้นแก่กันและกันอย่างนี้แล้วนั่งอยู่

උපසඞ්කමන්තො පන යස්මා පරිබ්බාජකාරාමස්ස නගරමජ්ඣෙනෙව මග්ගො, තස්මා සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා සුගතමහාචීවරං පාරුපිත්වා විස්සට්ඨබලො රාජා විය එකකොව නගරමජ්ඣෙන අගමාසි. මිච්ඡාදිට්ඨිකා දිස්වා ‘‘පරිබ්බාජකා සමණස්ස ගොතමස්ස පකාසනීයකම්මං කරොන්තා අවණ්ණං පත්ථරිංසු, සො එතෙ අනුවත්තිත්වා සඤ්ඤාපෙතුං ගච්ඡති මඤ්ඤෙ’’ති අනුබන්ධිංසු. සම්මාදිට්ඨිකාපි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො පත්තචීවරං ආදාය එකකොව නික්ඛන්තො, අජ්ජ සරභෙන සද්ධිං මහාධම්මසඞ්ගාමො භවිස්සති. මයම්පි තස්මිං සමාගමෙ කායසක්ඛිනො භවිස්සාමා’’ති අනුබන්ධිංසු. සත්ථා පස්සන්තස්සෙව මහාජනස්ස පරිබ්බාජකාරාමං උපසඞ්කමි.

ก็เมื่อเสด็จเข้าไป, เพราะหนทางสู่อารามของปริพาชกมีอยู่โดยท่ามกลางพระนครนั่นเทียว, เพราะเหตุนั้น (พระองค์) จึงทรงนุ่งสบงสองชั้นที่ย้อมดีแล้ว ทรงห่มมหาจีวรของพระสุคต ราวกับพระราชาผู้ทรงสละกองกำลังแล้ว เสด็จไปโดยท่ามกลางพระนครแต่พระองค์เดียว. พวกมิจฉาทิฏฐิเห็นแล้ว (คิดว่า) “พวกปริพาชกทำกรรมคือการประกาศแก่พระสมณโคดม ได้แผ่ไปซึ่งคำติเตียน เราเข้าใจว่า พระองค์นั้นเสด็จตามพวกนี้ไปเพื่อจะให้รู้สำนึก” จึงได้ติดตามไป. แม้พวกสัมมาทิฏฐิ (ก็คิดว่า) “พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงถือบาตรและจีวรเสด็จออกไปแต่พระองค์เดียว วันนี้จักมีธรรมสงครามครั้งใหญ่กับสรภะ แม้พวกเราก็จักเป็นกายสักขีในที่ประชุมนั้น” จึงได้ติดตามไป. พระศาสดาได้เสด็จเข้าไปยังอารามของปริพาชกเมื่อมหาชนกำลังมองดูอยู่นั่นเทียว

පරිබ්බාජකා [Pg.179] රුක්ඛානං ඛන්ධවිටපසාඛන්තරෙහි සමුග්ගච්ඡන්තා ඡබ්බණ්ණඝනබුද්ධරස්මියො දිස්වා ‘‘අඤ්ඤදා එවරූපො ඔභාසො නාම නත්ථි, කිං නු ඛො එත’’න්ති උල්ලොකෙත්වා ‘‘සමණො ගොතමො ආගච්ඡතී’’ති ආහංසු. තං සුත්වාව සරභො ජාණුකන්තරෙ සීසං ඨපෙත්වා අධොමුඛො නිසීදි. එවං තස්මිං සමයෙ භගවා තං ආරාමං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. තථාගතො හි ජම්බුදීපතලෙ අග්ගකුලෙ ජාතත්තා අග්ගාසනාරහොතිස්ස සබ්බත්ථ ආසනං පඤ්ඤත්තමෙව හොති. එවං පඤ්ඤත්තෙ මහාරහෙ බුද්ධාසනෙ නිසීදි.

พวกปริพาชกเห็นพระพุทธรัศมีมีพรรณ ๖ อันเป็นกลุ่มก้อนเปล่งออกมาจากระหว่างลำต้น กิ่ง และกิ่งก้านของต้นไม้ทั้งหลาย จึงมองดู (พลางคิดว่า) “ในกาลอื่น แสงสว่างเช่นนี้ย่อมไม่มี นี่คืออะไรหนอ” แล้วได้กล่าวว่า “พระสมณโคดมเสด็จมา”. สรภะพอได้ฟังคำนั้น ก็ซบศีรษะลงในระหว่างเข่าทั้งสอง นั่งก้มหน้า. ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังอารามนั้นแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้. จริงอยู่ พระตถาคตเป็นผู้ควรแก่อาสนะอันเลิศ เพราะเป็นผู้ประสูติในตระกูลอันเลิศในชมพูทวีป อาสนะย่อมเป็นสิ่งที่เขาปูลาดไว้แล้วสำหรับพระองค์ในทุกที่. (พระองค์) ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้แล้วอย่างนี้

තෙ පරිබ්බාජකා සරභං පරිබ්බාජකං එතදවොචුන්ති සම්මාසම්බුද්ධෙ කිර සරභෙන සද්ධිං එත්තකං කථෙන්තෙයෙව භික්ඛුසඞ්ඝො සත්ථු පදානුපදිකො හුත්වා පරිබ්බාජකාරාමං සම්පාපුණි, චතස්සොපි පරිසා පරිබ්බාජකාරාමෙයෙව ඔසරිංසු. තතො තෙ පරිබ්බාජකා ‘‘අච්ඡරියං සමණස්ස ගොතමස්ස කම්මං, සකලනගරං විචරිත්වා අවණ්ණං පත්ථරිත්වා පකාසනීයකම්මං කත්වා ආගතානං වෙරීනං පටිසත්තූනං පච්චාමිත්තානං සන්තිකං ආගන්ත්වා ථොකම්පි විග්ගාහිකකථං න කථෙසි, ආගතකාලතො පට්ඨාය සතපාකතෙලෙන මක්ඛෙන්තො විය අමතපානං පායෙන්තො විය මධුරකථං කථෙතී’’ති සබ්බෙපි සම්මාසම්බුද්ධං අනුවත්තන්තා එතදවොචුං.

บทว่า เต ปริพฺพาชกา สรภํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจุํ ความว่า ได้ยินว่า เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากำลังตรัสถ้อยคำประมาณเท่านี้กับสรภะอยู่นั่นเทียว หมู่ภิกษุก็ได้ติดตามรอยพระบาทของพระศาสดามาถึงอารามของปริพาชกแล้ว แม้บริษัททั้ง ๔ ก็หลั่งไหลมาสู่อารามของปริพาชกนั่นเทียว. ลำดับนั้น ปริพาชกเหล่านั้น (คิดว่า) “กรรมของพระสมณโคดมน่าอัศจรรย์ (พระองค์) เสด็จมาสู่สำนักของเหล่าคนมีเวร ผู้เป็นข้าศึก ผู้เป็นศัตรู ผู้ซึ่งเที่ยวไปทั่วพระนคร แผ่คำติเตียน ทำกรรมคือการประกาศแล้วมา ก็มิได้ตรัสถ้อยคำที่เป็นข้าศึกแม้เพียงเล็กน้อย จำเดิมแต่กาลที่เสด็จมา ตรัสแต่ถ้อยคำอันไพเราะ ราวกับทรงลูบไล้ด้วยน้ำมันที่หุงร้อยครั้ง หรือราวกับทรงให้ดื่มอมฤต” (ปริพาชก) ทั้งปวงจึงคล้อยตามพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ได้กล่าวคำนี้

යාචෙය්‍යාසීති ආයාචෙය්‍යාසි පත්ථෙය්‍යාසි පිහෙය්‍යාසි. තුණ්හීභූතොති තුණ්හීභාවං උපගතො. මඞ්කුභූතොති නිත්තෙජතං ආපන්නො. පත්තක්ඛන්ධොති ඔනතගීවො. අධොමුඛොති හෙට්ඨාමුඛො. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතොති ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බෙ ධම්මා මයා අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං පටිජානතො තව. අනභිසම්බුද්ධාති ඉමෙ නාම ධම්මා තයා අනභිසම්බුද්ධා. තත්ථාති තෙසු අනභිසම්බුද්ධාති එවං දස්සිතධම්මෙසු. අඤ්ඤෙන වා අඤ්ඤං පටිචරිස්සතීති අඤ්ඤෙන වා වචනෙන අඤ්ඤං වචනං පටිච්ඡාදෙස්සති, අඤ්ඤං පුච්ඡිතො අඤ්ඤං කථෙස්සතීති අධිප්පායො. බහිද්ධා කථං අපනාමෙස්සතීති බහිද්ධා අඤ්ඤං ආගන්තුකකථං ආහරන්තො පුරිමකථං අපනාමෙස්සති. අප්පච්චයන්ති අනභිරද්ධිං අතුට්ඨාකාරං පාතුකරිස්සතීති පාකටං කරිස්සති. එත්ථ ච අප්පච්චයෙන දොමනස්සං වුත්තං, පුරිමෙහි ද්වීහි මන්දබලවභෙදො කොධොයෙව.

บทว่า ยาเจยฺยาสิ คือ ท่านจงทูลขอ ท่านจงปรารถนา ท่านจงพอใจ. บทว่า ตุณฺหีภูโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้นิ่ง. บทว่า มงฺกุภูโต คือ ถึงแล้วซึ่งความหมดสง่าราศี. บทว่า ปตฺตกฺขนฺโธ คือ มีคอตก. บทว่า อโธมุโข คือ มีหน้าก้ม. บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต คือ ของพระองค์ผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า “เราเป็นสัมมาสัมพุทธะ ธรรมทั้งปวงเราได้ตรัสรู้พร้อมแล้ว”. บทว่า อนภิสมฺพุทฺธา คือ ธรรมชื่อเหล่านี้ พระองค์ยังมิได้ตรัสรู้พร้อม. บทว่า ตตฺถ คือ ในธรรมเหล่านั้นที่เขาแสดงแล้วอย่างนี้ว่า “ยังมิได้ตรัสรู้พร้อม”. บทว่า อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสติ อธิบายว่า จักปิดบังคำอื่นด้วยคำอื่น หรือเมื่อถูกถามเรื่องหนึ่ง จักกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง. บทว่า พหิทฺธา กถํ อปนาเมสฺสติ คือ จักนำเรื่องอื่นอันเป็นเรื่องภายนอกเข้ามาแล้ว นำเรื่องเดิมออกไป. บทว่า อปฺปจฺจยํ...ปาตุกริสฺสติ คือ จักกระทำให้ความไม่ยินดี อาการไม่พอใจ ปรากฏชัด. อนึ่ง ในบทนี้ โทมนัส ถูกกล่าวด้วยบทว่า อปฺปจฺจย ส่วนด้วยสองบทแรก (โกป และ โทส) ความโกรธที่มีความต่างกันคืออย่างอ่อนและอย่างแรงนั่นเทียว ถูกกล่าวไว้

එවං [Pg.180] භගවා පඨමවෙසාරජ්ජෙන සීහනාදං නදිත්වා පුන දුතියාදීහි නදන්තො යො ඛො මං පරිබ්බාජකාතිආදිමාහ. තත්ථ යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතොති යස්ස මග්ගස්ස වා ඵලස්ස වා අත්ථාය තයා චතුසච්චධම්මො දෙසිතො. සො න නිය්‍යාතීති සො ධම්මො න නිය්‍යාති න නිග්ගච්ඡති, න තං අත්ථං සාධෙතීති වුත්තං හොති. තක්කරස්සාති යො නං කරොති, තස්ස පටිපත්තිපූරකස්ස පුග්ගලස්සාති අත්ථො. සම්මා දුක්ඛක්ඛයායාති හෙතුනා නයෙන කාරණෙන සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස ඛයාය. අථ වා යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතොති යස්ස තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො. සෙය්‍යථිදං – රාගපටිඝාතත්ථාය අසුභකම්මට්ඨානං, දොසපටිඝාතත්ථාය මෙත්තාභාවනා, මොහපටිඝාතත්ථාය පඤ්ච ධම්මා, විතක්කුපච්ඡෙදාය ආනාපානස්සති. සො න නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායාති සො ධම්මො යො නං යථාදෙසිතං කරොති, තස්ස තක්කරස්ස සම්මා හෙතුනා නයෙන කාරණෙන වට්ටදුක්ඛක්ඛයාය න නිය්‍යාති න නිග්ගච්ඡති, තං අත්ථං න සාධෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සෙය්‍යථාපි සරභො පරිබ්බාජකොති යථා අයං සරභො පරිබ්බාජකො පජ්ඣායන්තො අප්පටිභානො නිසින්නො, එවං නිසීදිස්සතීති.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบันลือสีหนาทด้วยเวสารัชชญาณข้อที่ ๑ อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงบันลือ (สีหนาท) ด้วยเวสารัชชญาณข้อที่ ๒ เป็นต้นอีก จึงได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “โย โข มํ ปริพฺพาชกา” (ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย ก็ผู้ใดแลจะพึงว่ากะเราอย่างนี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า “ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต” ความว่า พระองค์ทรงแสดงจตุสัจธรรมเพื่อประโยชน์แก่มรรคหรือผลใด บทว่า “โส น นิยฺยาติ” ความว่า ธรรมนั้นย่อมไม่ออกไป คือไม่นำออกไป ไม่ยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ ดังนี้ ท่านกล่าวอธิบายไว้ บทว่า “ตกฺกรสฺส” ความว่า แก่บุคคลผู้กระทำธรรมนั้น คือผู้บำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์ นี้คือความหมาย บทว่า “สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย” ความว่า เพื่อความสิ้นไปแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผล อีกนัยหนึ่ง บทว่า “ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต” ความว่า พระองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นเป็นไฉน? คือ (ทรงแสดง) อสุภกรรมฐานเพื่อกำจัดราคะ (ทรงแสดง) เมตตาภาวนาเพื่อกำจัดโทสะ (ทรงแสดง) ธรรม ๕ ประการเพื่อกำจัดโมหะ (ทรงแสดง) อานาปานสติเพื่อตัดวิตก บทว่า “โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย” ความว่า ธรรมนั้น (คือปฏิปทาธรรม) ย่อมไม่นำออกไปเพื่อความสิ้นไปแห่งวัฏทุกข์โดยชอบ โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผล แก่บุคคลผู้กระทำธรรมนั้นตามที่ทรงแสดงไว้ คือไม่นำออกไป ไม่ยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ นี้คือความหมายในบทนี้ บทว่า “เสยฺยถาปิ สรโภ ปริพฺพาชโก” ความว่า สรภปริพาชกนี้เป็นผู้ครุ่นคิด ไม่มีปฏิภาณ นั่งอยู่ฉันใด (ท่าน) ก็จักนั่งฉันนั้น

එවං තීහි පදෙහි සීහනාදං නදිත්වා දෙසනං නිවත්තෙන්තස්සෙව තථාගතස්ස තස්මිං ඨානෙ සන්නිපතිතා චතුරාසීතිපාණසහස්සපරිමාණා පරිසා අමතපානං පිවි, සත්ථා පරිසාය අමතපානස්ස පීතභාවං ඤත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පක්කාමි. තමත්ථං දස්සෙතුං අථ ඛො භගවාතිආදි වුත්තං. තත්ථ සීහනාදන්ති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං අප්පටිනාදං. වෙහාසං පක්කාමීති අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන ආකාසං පක්ඛන්දි. එවං පක්ඛන්දො ච පන තංඛණඤ්ඤෙව ගිජ්ඣකූටමහාවිහාරෙ පතිට්ඨාසි.

พระตถาคตทรงบันลือสีหนาทด้วยบท ๓ อย่างนี้แล้ว ขณะที่ทรงยังพระเทศนาให้เป็นไปสู่อมตนิพพานอยู่นั่นเทียว บริษัทประมาณแปดหมื่นสี่พันที่ประชุมกันในที่นั้น ได้ดื่มอมตปานะ (เครื่องดื่มคืออมตนิพพาน) พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้ดื่มแล้วซึ่งอมตปานะของบริษัท จึงเสด็จเหาะขึ้นสู่เวหาสแล้วเสด็จหลีกไป เพื่อแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อถ โข ภควา” (ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า) ในบทเหล่านั้น บทว่า “สีหนาทํ” หมายถึง การบันลืออันประเสริฐ การบันลืออย่างผู้ไม่หวาดหวั่น การบันลือที่ไม่มีใครเทียบได้ บทว่า “เวหาสํ ปกฺกามิ” ความว่า ทรงเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกแล้ว อธิษฐานแล้ว เสด็จเหาะขึ้นสู่อากาศพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ และเมื่อเสด็จเหาะขึ้นไปอย่างนี้แล้ว ก็ได้ประดิษฐาน ณ คิชฌกูฏมหาวิหารในขณะนั้นนั่นเอง

වාචාය සන්නිතොදකෙනාති වචනපතොදෙන. සඤ්ජම්භරිමකංසූති සම්භරිතං නිරන්තරඵුටං අකංසු, උපරි විජ්ඣිංසූති වුත්තං හොති. බ්‍රහාරඤ්ඤෙති මහාරඤ්ඤෙ. සීහනාදං නදිස්සාමීති සීහස්ස නදතො ආකාරං දිස්වා ‘‘අයම්පි තිරච්ඡානගතො, අහම්පි, ඉමස්ස චත්තාරො පාදා, මය්හම්පි, අහම්පි එවමෙව සීහනාදං නදිස්සාමී’’ති චින්තෙසි. සො සීහස්ස සම්මුඛා නදිතුං අසක්කොන්තො [Pg.181] තස්මිං ගොචරාය පක්කන්තෙ එකකො නදිතුං ආරභි. අථස්ස සිඞ්ගාලසද්දොයෙව නිච්ඡරි. තෙන වුත්තං – සිඞ්ගාලකංයෙව නදතීති. භෙරණ්ඩකන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අපිච භින්නස්සරං අමනාපසද්දං නදතීති වුත්තං හොති. එවමෙව ඛො ත්වන්ති ඉමිනා ඔපම්මෙන පරිබ්බාජකා තථාගතං සීහසදිසං කත්වා සරභං සිඞ්ගාලසදිසං අකංසු. අම්බුකසඤ්චරීති ඛුද්දකකුක්කුටිකා. පුරිසකරවිතං රවිස්සාමීති මහාකුක්කුටං රවන්තං දිස්වා ‘‘ඉමස්සපි ද්වෙ පාදා ද්වෙ පක්ඛා, මය්හම්පි තථෙව, අහම්පි එවරූපං රවිතං රවිස්සාමී’’ති සා තස්ස සම්මුඛා රවිතුං අසක්කොන්තී තස්මිං පක්කන්තෙ රවමානා කුක්කුටිකාරවංයෙව රවි. තෙන වුත්තං – අම්බුකසඤ්චරිරවිතංයෙව රවතීති. උසභොති ගොණො. සුඤ්ඤායාති තුච්ඡාය ජෙට්ඨකවසභෙහි විරහිතාය. ගම්භීරං නදිතබ්බං මඤ්ඤතීති ජෙට්ඨකවසභස්ස නාදසදිසං ගම්භීරනාදං නදිතබ්බං මඤ්ඤති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า “วาจาย สนฺนิโตทเกน” หมายถึง ด้วยประตักคือวาจา บทว่า “สญฺชมฺภริมกํสุ” ความว่า ได้กระทำให้เต็มรอบ คือทำให้กระทบโดยไม่มีช่องว่าง ได้ทิ่มแทงเบื้องบน ดังนี้ ท่านกล่าวอธิบายไว้ บทว่า “พฺรหารญฺเญ” หมายถึง ในป่าใหญ่ บทว่า “สีหนาทํ นทิสฺสามิ” ความว่า (สุนัขจิ้งจอก) เห็นอาการของราชสีห์ที่กำลังบันลืออยู่ จึงคิดว่า “แม้สัตว์นี้ก็เป็นเดรัจฉาน แม้เราก็เป็น (เดรัจฉาน) สัตว์นี้มีเท้า ๔ แม้เราก็มี (เท้า ๔) แม้เราก็จะบันลือสีหนาทอย่างนี้เหมือนกัน” สุนัขจิ้งจอกนั้นไม่สามารถจะบันลือต่อหน้าราชสีห์ได้ เมื่อราชสีห์นั้นหลีกไปเพื่อหาอาหารแล้ว จึงเริ่มบันลืออยู่ตัวเดียว ครั้งนั้น เสียงของสุนัขจิ้งจอกนั่นเองได้เปล่งออกมา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สิงฺคาลกํเยว นทติ” (ย่อมส่งเสียงอย่างสุนัขจิ้งจอกนั่นเอง) บทว่า “เภรณฺฑกํ” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวอธิบายว่า ย่อมส่งเสียงแตกพร่า เป็นเสียงไม่น่าพอใจ ด้วยอุปมานี้ว่า “เอวเมว โข ตฺวํ” (ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกันแล) ปริพาชกทั้งหลายได้กระทำพระตถาคตให้เป็นเช่นกับราชสีห์ และกระทำสรภปริพาชกให้เป็นเช่นกับสุนัขจิ้งจอก บทว่า “อมฺพุกสญฺจรี” หมายถึง แม่ไก่ตัวเล็ก บทว่า “ปุริสกรวิตํ รวิสฺสามิ” ความว่า (แม่ไก่) เห็นพ่อไก่ใหญ่กำลังขันอยู่ จึงคิดว่า “แม้พ่อไก่นี้ก็มีเท้า ๒ มีปีก ๒ แม้เราก็มีเหมือนกัน แม้เราก็จะขันเสียงเช่นนี้” แม่ไก่ตัวนั้นไม่สามารถจะขันต่อหน้าพ่อไก่ตัวนั้นได้ เมื่อพ่อไก่ตัวนั้นหลีกไปแล้ว ขณะที่ขันอยู่ ก็ขันได้เพียงเสียงของแม่ไก่เท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อมฺพุกสญฺจริรวิตํเยว รวติ” (ย่อมขันได้เพียงเสียงของแม่ไก่เท่านั้น) บทว่า “อุสโภ” หมายถึง โคตัวผู้ บทว่า “สุญฺญาย” หมายถึง ในที่ว่างเปล่า คือปราศจากโคอุสภะที่เป็นจ่าฝูง บทว่า “คมฺภีรํ นทิตพฺพํ มญฺญติ” ความว่า ย่อมสำคัญว่าพึงเปล่งเสียงกึกก้อง คือเสียงที่เหมือนกับเสียงของโคอุสภะที่เป็นจ่าฝูง บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล

5. කෙසමුත්තිසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาเกสมุตติสูตร

66. පඤ්චමෙ කාලාමානං නිගමොති කාලාමා නාම ඛත්තියා, තෙසං නිගමො. කෙසමුත්තියාති කෙසමුත්තනිගමවාසිනො. උපසඞ්කමිංසූති සප්පිනවනීතාදිභෙසජ්ජානි චෙව අට්ඨවිධපානකානි ච ගාහාපෙත්වා උපසඞ්කමිංසු. සකංයෙව වාදං දීපෙන්තීති අත්තනොයෙව ලද්ධිං කථෙන්ති. ජොතෙන්තීති පකාසෙන්ති. ඛුංසෙන්තීති ඝට්ටෙන්ති. වම්භෙන්තීති අවජානන්ති. පරිභවන්තීති ලාමකං කරොන්ති. ඔමක්ඛිං කරොන්තීති උක්ඛිත්තකං කරොන්ති, උක්ඛිපිත්වා ඡඩ්ඩෙන්ති. අපරෙපි, භන්තෙති සො කිර අටවිමුඛෙ ගාමො, තස්මා තත්ථ අටවිං අතික්කන්තා ච අතික්කමිතුකාමා ච වාසං කප්පෙන්ති. තෙසුපි පඨමං ආගතා අත්තනො ලද්ධිං දීපෙත්වා පක්කමිංසු, පච්ඡා ආගතා ‘‘කිං තෙ ජානන්ති, අම්හාකං අන්තෙවාසිකා තෙ, අම්හාකං සන්තිකෙ කිඤ්චි කිඤ්චි සිප්පං උග්ගණ්හිංසූ’’ති අත්තනො ලද්ධිං දීපෙත්වා පක්කමිංසු. කාලාමා එකලද්ධියම්පි සණ්ඨහිතුං න සක්ඛිංසු. තෙ එතමත්ථං දීපෙත්වා භගවතො එවමාරොචෙත්වා තෙසං නො, භන්තෙතිආදිමාහංසු. තත්ථ හොතෙව කඞ්ඛාති හොතියෙව කඞ්ඛා. විචිකිච්ඡාති තස්සෙව වෙවචනං. අලන්ති යුත්තං.

๖๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า “กาลามานํ นิโคโม” ความว่า กษัตริย์ชื่อว่ากาลามะ นิคมของกษัตริย์เหล่านั้น บทว่า “เกสมุตฺติยา” หมายถึง ชาวเกสมุตตนิคม บทว่า “อุปสงฺกมึสุ” ความว่า ให้ถือเอาเภสัชมีเนยใสและเนยข้นเป็นต้น และน้ำปานะ ๘ อย่าง เข้าไปเฝ้า บทว่า “สกํเยว วาทํ ทีเปนฺติ” ความว่า ย่อมกล่าวลัทธิของตนนั่นเอง บทว่า “โชเตนฺติ” หมายถึง ย่อมประกาศ บทว่า “ขุํเสนฺติ” หมายถึง ย่อมข่มขี่ บทว่า “วมฺเภนฺติ” หมายถึง ย่อมดูหมิ่น บทว่า “ปริภวนฺติ” หมายถึง ย่อมทำให้เลวทราม บทว่า “โอมกฺขึ กโรนฺติ” หมายถึง ย่อมกระทำการเหยียดหยาม คือยกขึ้นแล้วทิ้งไป บทว่า “อเปเรปิ ภนฺเต” ความว่า ได้ยินว่า หมู่บ้านนั้นตั้งอยู่ที่ปากดง เพราะฉะนั้น ชนทั้งหลายผู้ผ่านดงไปแล้วและผู้ต้องการจะผ่านดงไป ย่อมพักอยู่ในที่นั้น ในชนเหล่านั้น พวกที่มาก่อนก็แสดงลัทธิของตนแล้วหลีกไป พวกที่มาทีหลังก็กล่าวว่า “พวกนั้นจะรู้อะไร พวกนั้นเป็นอันเตวาสิกของเรา ได้เรียนศิลปะเล็กๆ น้อยๆ ในสำนักของเรา” ดังนี้แล้ว ก็แสดงลัทธิของตนแล้วหลีกไป พวกกาลามะไม่สามารถจะตั้งมั่นอยู่ในลัทธิใดลัทธิหนึ่งได้ พวกเขาแสดงเนื้อความนี้แล้ว กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า “เตสํ โน ภนฺเต” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความสงสัยของข้าพระองค์เหล่านั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า “โหเตว กงฺขา” ความว่า ความสงสัยย่อมมีนั่นเทียว บทว่า “วิจิกิจฺฉา” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า “อลํ” หมายถึง สมควรแล้ว

මා [Pg.182] අනුස්සවෙනාති අනුස්සවකථායපි මා ගණ්හිත්ථ. මා පරම්පරායාති පරම්පරකථායපි මා ගණ්හිත්ථ. මා ඉතිකිරායාති එවං කිර එතන්ති මා ගණ්හිත්ථ. මා පිටකසම්පදානෙනාති අම්හාකං පිටකතන්තියා සද්ධිං සමෙතීති මා ගණ්හිත්ථ. මා තක්කහෙතූති තක්කග්ගාහෙනපි මා ගණ්හිත්ථ. මා නයහෙතූති නයග්ගාහෙනපි මා ගණ්හිත්ථ. මා ආකාරපරිවිතක්කෙනාති සුන්දරමිදං කාරණන්ති එවං කාරණපරිවිතක්කෙනපි මා ගණ්හිත්ථ. මා දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියාති අම්හාකං නිජ්ඣායිත්වා ඛමිත්වා ගහිතදිට්ඨියා සද්ධිං සමෙතීතිපි මා ගණ්හිත්ථ. මා භබ්බරූපතායාති අයං භික්ඛු භබ්බරූපො, ඉමස්ස කථං ගහෙතුං යුත්තන්තිපි මා ගණ්හිත්ථ. මා සමණො නො ගරූති අයං සමණො අම්හාකං ගරු, ඉමස්ස කථං ගහෙතුං යුත්තන්තිපි මා ගණ්හිත්ථ. සමත්තාති පරිපුණ්ණා. සමාදින්නාති ගහිතා පරාමට්ඨා. යංස හොතීති යං කාරණං තස්ස පුග්ගලස්ස හොති. අලොභාදයො ලොභාදිපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. විගතාභිජ්ඣොතිආදීහි මෙත්තාය පුබ්බභාගො කථිතො.

บทว่า มา อนุสฺสเวน ความว่า แม้ด้วยคำที่ฟังตามกันมา ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ปรมฺปราย ความว่า แม้ด้วยคำที่สืบต่อกันมา ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา อิติกิราย ความว่า อย่าเชื่อโดยคิดว่า เรื่องนี้ได้ยินมาว่าอย่างนี้. บทว่า มา ปิฏกสมฺปทาเนน ความว่า อย่าเชื่อโดยคิดว่า เข้ากันได้กับตำราพระไตรปิฎกของเรา. บทว่า มา ตกฺกเหตุ ความว่า แม้โดยการยึดถือตามตรึก ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา นยเหตุ ความว่า แม้โดยการยึดถือนัย ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา อาการปริวิตกฺเกน ความว่า แม้โดยการตรึกถึงเหตุว่า เหตุนี้ดีงาม ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา ความว่า แม้โดยคิดว่า เข้ากันได้กับทิฏฐิที่ตนพินิจแล้วชอบใจแล้ว ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ภพฺพรูปตาย ความว่า แม้โดยคิดว่า ภิกษุรูปนี้มีลักษณะน่าเชื่อถือ ควรจะถือเอาคำของท่าน ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา สมโณ โน ครุ ความว่า แม้โดยคิดว่า สมณะรูปนี้เป็นครูของเรา ควรจะถือเอาคำของท่าน ก็อย่าเชื่อ. บทว่า สมตฺตา คือ บริบูรณ์. บทว่า สมาทินฺนา คือ ถือเอาแล้ว ลูบคลำแล้ว. บทว่า ยํส โหติ ความว่า เหตุใดย่อมมีแก่บุคคลนั้น. พึงทราบอโลภะเป็นต้นโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโลภะเป็นต้น. ด้วยบทว่า วิคตาภิชฺโฌ เป็นต้น ทรงแสดงบุพภาคของเมตตา.

ඉදානි මෙත්තාදිකං කම්මට්ඨානං කථෙන්තො මෙත්තාසහගතෙනාතිආදිමාහ. තත්ථ කම්මට්ඨානකථාය වා භාවනානයෙ වා පාළිවණ්ණනාය වා යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.240) වුත්තමෙව. එවං අවෙරචිත්තොති එවං අකුසලවෙරස්ස ච පුග්ගලවෙරිනො ච නත්ථිතාය අවෙරචිත්තො. අබ්‍යාබජ්ඣචිත්තොති කොධචිත්තස්ස අභාවෙන නිද්දුක්ඛචිත්තො. අසංකිලිට්ඨචිත්තොති කිලෙසස්ස නත්ථිතාය අසංකිලිට්ඨචිත්තො. විසුද්ධචිත්තොති කිලෙසමලාභාවෙන විසුද්ධචිත්තො හොතීති අත්ථො. තස්සාති තස්ස එවරූපස්ස අරියසාවකස්ස. අස්සාසාති අවස්සයා පතිට්ඨා. සචෙ ඛො පන අත්ථි පරො ලොකොති යදි ඉමම්හා ලොකා පරලොකො නාම අත්ථි. අථාහං කායස්ස භෙදා පරම්මරණා…පෙ… උපපජ්ජිස්සාමීති අත්ථෙතං කාරණං, යෙනාහං කායස්ස භෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සාමීති එවං සබ්බත්ථ නයො වෙදිතබ්බො. අනීඝන්ති නිද්දුක්ඛං. සුඛින්ති සුඛිතං. උභයෙනෙව විසුද්ධං අත්තානං සමනුපස්සාමීති යඤ්ච පාපං න කරොමි, යඤ්ච කරොතොපි න කරීයති, ඉමිනා උභයෙනාපි විසුද්ධං අත්තානං සමනුපස්සාමි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกรรมฐานมีเมตตาเป็นต้น จึงตรัสคำว่า เมตฺตาสหคเตน เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าวในกรรมฐานกถา หรือในนัยแห่งการเจริญ หรือในนัยแห่งการพรรณนาบาลี คำนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคทั้งสิ้น. บทว่า เอวํ อเวรจิตฺโต คือ มีจิตไม่มีเวรอย่างนี้ เพราะไม่มีอกุศลเวรและบุคคลผู้มีเวร. บทว่า อพฺยาปชฺฌจิตฺโต คือ มีจิตไม่มีทุกข์ เพราะไม่มีจิตที่ประกอบด้วยความโกรธ. บทว่า อสงฺกิลิฏฺฐจิตฺโต คือ มีจิตไม่เศร้าหมอง เพราะไม่มีกิเลส. บทว่า วิสุทฺธจิตฺโต ความว่า มีจิตบริสุทธิ์ เพราะไม่มีมลทินคือกิเลส. บทว่า ตสฺส คือ แก่อริยสาวกผู้มีรูปอย่างนี้. บทว่า อสฺสาสา คือ เป็นที่พึ่ง เป็นที่ตั้ง. บทว่า สเจ โข ปน อตฺถิ ปโร โลโก ความว่า ถ้าโลกอื่นจากโลกนี้มีอยู่. เมื่อนั้น เราเมื่อตายไปเพราะกายแตก...ฯลฯ...จักเข้าถึง... เหตุนั้นมีอยู่ ที่ทำให้เราเมื่อตายไปเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ พึงทราบนัยในทุกแห่งอย่างนี้. บทว่า อนีฆํ คือ ไม่มีทุกข์. บทว่า สุขึ คือ เป็นสุข. บทว่า อุภเยเนว วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามิ ความว่า เราย่อมเห็นตนบริสุทธิ์โดยส่วนสอง คือ บาปใดที่เราไม่ทำ และบาปใดที่แม้ทำอยู่ก็ไม่ชื่อว่าทำแล้ว ด้วยเหตุทั้งสองประการนี้ เราย่อมเห็นตนบริสุทธิ์. ที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

6. සාළ්හසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสาฬหสูตร

67. ඡට්ඨෙ [Pg.183] මිගාරනත්තාති මිගාරසෙට්ඨිනො නත්තා. සෙඛුනියනත්තාති සෙඛුනියසෙට්ඨිනො නත්තා. උපසඞ්කමිංසූති භුත්තපාතරාසා දාසකම්මකරපරිවුතා උපසඞ්කමිංසු. තෙසං කිර පුරෙභත්තෙ පුබ්බණ්හසමයෙයෙව ගෙහෙ එකො පඤ්හො සමුට්ඨිතො, තං පන කථෙතුං ඔකාසො නාහොසි. තෙ ‘‘තං පඤ්හං සොස්සාමා’’ති ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා තුණ්හී නිසීදිංසු. ථෙරො ‘‘ගාමෙ තං සමුට්ඨිතං පඤ්හං සොතුං ආගතා භවිස්සන්තී’’ති තෙසං මනං ඤත්වා තමෙව පඤ්හං ආරභන්තො එථ තුම්හෙ සාළ්හාතිආදිමාහ. තත්ථ අත්ථි ලොභොති ලුබ්භනසභාවො ලොභො නාම අත්ථීති පුච්ඡති. අභිජ්ඣාති ඛො අහං සාළ්හා එතමත්ථං වදාමීති එතං ලොභසඞ්ඛාතං අත්ථං අහං ‘‘අභිජ්ඣා’’ති වදාමි, ‘‘තණ්හා’’ති වදාමීති සමුට්ඨිතපඤ්හස්ස අත්ථං දීපෙන්තො ආහ. එවං සබ්බවාරෙසු නයො නෙතබ්බො.

๖๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า มิคารนตฺตา คือ หลานของมิคารเศรษฐี. บทว่า เสขุนิยนตฺตา คือ หลานของเสขุนิยเศรษฐี. บทว่า อุปสงฺกมึสุ คือ ฉันอาหารเช้าแล้ว มีทาสและกรรมกรแวดล้อม เข้าไปเฝ้า. ได้ยินว่า ในเวลาเช้าก่อนฉันอาหาร ปัญหาหนึ่งได้เกิดขึ้นในบ้านของพวกเขา แต่ไม่มีโอกาสที่จะกล่าวถึงปัญหานั้น. พวกเขาคิดว่า 'เราจะฟังปัญหานั้น' จึงไปสู่สำนักของพระเถระ ถวายบังคมแล้วนั่งนิ่ง. พระเถระทราบใจของพวกเขาว่า 'คงจะมาเพื่อฟังปัญหาที่เกิดขึ้นในบ้านนั้น' จึงปรารภปัญหานั้นนั่นแหละ แล้วกล่าวคำว่า เอถ ตุมฺเห สาฬฺหา เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถิ โลโภ คือ ถามว่า ธรรมชาติที่ชื่อว่าโลภะ คือสภาวะที่อยากได้ มีอยู่หรือ. บทว่า อภิชฺฌาติ โข อหํ สาฬฺหา เอตมตฺถํ วทามิ ความว่า เรากล่าวเนื้อความที่เรียกว่าโลภะนี้ว่า 'อภิชฌา' บ้าง 'ตัณหา' บ้าง ดังนี้ เป็นการแสดงเนื้อความของปัญหาที่เกิดขึ้น. พึงนำนัยไปในวาระทั้งปวงอย่างนี้.

සො එවං පජානාතීති සො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා ඨිතො අරියසාවකො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය විපස්සනං ආරභන්තො එවං පජානාති. අත්ථි ඉදන්ති අත්ථි දුක්ඛසච්චසඞ්ඛාතං ඛන්ධපඤ්චකං නාමරූපවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා පජානන්තො එස ‘‘එවං පජානාති අත්ථි ඉද’’න්ති වුත්තො. හීනන්ති සමුදයසච්චං. පණීතන්ති මග්ගසච්චං. ඉමස්ස සඤ්ඤාගතස්ස උත්තරි නිස්සරණන්ති ඉමස්ස විපස්සනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාතස්ස සඤ්ඤාගතස්ස උත්තරි නිස්සරණං නාම නිබ්බානං, තමත්ථීති ඉමිනා නිරොධසච්චං දස්සෙති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණන්ති එකූනවීසතිවිධං පච්චවෙක්ඛණඤාණං කථිතං. අහු පුබ්බෙ ලොභොති පුබ්බෙ මෙ ලොභො අහොසි. තදහු අකුසලන්ති තං අකුසලං නාම අහොසි, තදා වා අකුසලං නාම අහොසි. ඉච්චෙතං කුසලන්ති ඉති එතං කුසලං, තස්සෙව අකුසලස්ස නත්ථිභාවං කුසලං ඛෙමන්ති සන්ධාය වදති. නිච්ඡාතොති නිත්තණ්හො. නිබ්බුතොති අබ්භන්තරෙ සන්තාපකරානං කිලෙසානං අභාවෙන නිබ්බුතො. සීතිභූතොති සීතලීභූතො. සුඛප්පටිසංවෙදීති කායිකචෙතසිකස්ස සුඛස්ස පටිසංවෙදිතා. බ්‍රහ්මභූතෙනාති සෙට්ඨභූතෙන. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า โส เอวํ ปชานาติ ความว่า อริยสาวกนั้นเจริญพรหมวิหาร ๔ แล้ว ออกจากสมาบัติ ปรารภวิปัสสนา ย่อมรู้อย่างนี้. บทว่า อตฺถิ อิทํ คือ ขันธ์ ๕ ที่เรียกว่าทุกขสัจมีอยู่ อริยสาวกผู้กำหนดรู้โดยความเป็นนามรูปนี้ ท่านเรียกว่า 'ย่อมรู้อย่างนี้ว่า สิ่งนี้มีอยู่'. บทว่า หีนํ คือ สมุทัยสัจ. บทว่า ปณีตํ คือ มรรคสัจ. บทว่า อิมสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณํ ความว่า ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกที่ยิ่งกว่าสัญญานี้ที่เรียกว่าวิปัสสนาสัญญา ชื่อว่านิพพาน, นิพพานนั้นมีอยู่ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงนิโรธสัจ. บทว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ คือ ทรงแสดงปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. บทว่า อหุ ปุพฺเพ โลโภ คือ ในกาลก่อน โลภะได้มีแล้วแก่เรา. บทว่า ตทหุ อกุสลํ คือ โลภะนั้นชื่อว่าเป็นอกุศล หรือในกาลนั้น อกุศลได้มีแล้ว. บทว่า อิจฺเจตํ กุสลํ คือ นี้เป็นกุศล ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีแห่งอกุศลนั้นนั่นแหละว่าเป็นกุศล เป็นธรรมเกษม. บทว่า นิจฺฉาโต คือ ไม่มีตัณหา. บทว่า นิพฺพุโต คือ ดับเย็นแล้ว เพราะไม่มีกิเลสที่ทำให้เร่าร้อนภายใน. บทว่า สีติภูโต คือ เป็นผู้เยือกเย็น. บทว่า สุขปฺปฏิสํเวที คือ เป็นผู้เสวยสุขทางกายและทางใจ. บทว่า พฺรหฺมภูเตน คือ เป็นผู้ประเสริฐ. ที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

7. කථාවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถากถาวัตถุสูตร

68. සත්තමෙ [Pg.184] කථාවත්ථූනීති කථාකාරණානි, කථාය භූමියො පතිට්ඨායොති අත්ථො. අතීතං වා, භික්ඛවෙ, අද්ධානන්ති අතීතමද්ධානං නාම කාලොපි වට්ටති ඛන්ධාපි. අනාගතපච්චුප්පන්නෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අතීතෙ කස්සපො නාම සම්මාසම්බුද්ධො අහොසි, තස්ස කිකී නාම කාසිකරාජා අග්ගුපට්ඨාකො අහොසි, වීසති වස්සසහස්සානි ආයු අහොසීති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො අතීතං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. අනාගතෙ මෙත්තෙය්‍යො නාම බුද්ධො භවිස්සති, තස්ස සඞ්ඛො නාම රාජා අග්ගුපට්ඨාකො භවිස්සති, අසීති වස්සසහස්සානි ආයු භවිස්සතීති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො අනාගතං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. එතරහි අසුකො නාම රාජා ධම්මිකොති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො පච්චුප්පන්නං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම.

๖๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กถาวตฺถูนิ ความว่า เหตุแห่งถ้อยคำ เป็นภูมิ เป็นที่ตั้งแห่งถ้อยคำ. ในบทว่า อตีตํ วา ภิกฺขเว อทฺธานํ คำว่า อัทธานในอดีต หมายถึงกาลก็ได้ ขันธ์ทั้งหลายก็ได้. แม้ในอนาคตและปัจจุบันก็นัยนี้เหมือนกัน. ในบรรดาอัทธาน ๓ นั้น ในอดีต พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะได้มีแล้ว, พระเจ้ากาสิกราชพระนามว่ากิกิได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระองค์, พระชนมายุได้มี ๒๐,๐๐๐ ปี, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภอดีต. ในอนาคต พระพุทธเจ้าพระนามว่าเมตเตยยะจักมี, พระราชาพระนามว่าสังขะจักเป็นอัครอุปัฏฐากของพระองค์, พระชนมายุจักมี ๘๐,๐๐๐ ปี, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภอนาคต. ในบัดนี้ พระราชาพระนามโน้นทรงธรรม, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภปัจจุบัน.

කථාසම්පයොගෙනාති කථාසමාගමෙන. කච්ඡොති කථෙතුං යුත්තො. අකච්ඡොති කථෙතුං න යුත්තො. එකංසබ්‍යාකරණීයං පඤ්හන්තිආදීසු, ‘‘චක්ඛු, අනිච්ච’’න්ති පුට්ඨෙන, ‘‘ආම, අනිච්ච’’න්ති එකංසෙනෙව බ්‍යාකාතබ්බං. එසෙව නයො සොතාදීසු. අයං එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘අනිච්චං නාම චක්ඛූ’’ති පුට්ඨෙන පන ‘‘න චක්ඛුමෙව, සොතම්පි අනිච්චං, ඝානම්පි අනිච්ච’’න්ති එවං විභජිත්වා බ්‍යාකාතබ්බං. අයං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘යථා චක්ඛු, තථා සොතං. යථා සොතං, තථා චක්ඛූ’’ති පුට්ඨෙන ‘‘කෙනට්ඨෙන පුච්ඡසී’’ති පටිපුච්ඡිත්වා ‘‘දස්සනට්ඨෙන පුච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න හී’’ති බ්‍යාකාතබ්බං. ‘‘අනිච්චට්ඨෙන පුච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආමා’’ති බ්‍යාකාතබ්බං. අයං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්තිආදීනි පුට්ඨෙන පන ‘‘අබ්‍යාකතමෙතං භගවතා’’ති ඨපෙතබ්බො, එස පඤ්හො න බ්‍යාකාතබ්බො. අයං ඨපනීයො පඤ්හො.

บทว่า กถาสมฺปโยเคน ความว่า เพราะการประชุมแห่งถ้อยคำ. บทว่า กจฺโฉ คือ สมควรที่จะกล่าว. บทว่า อกจฺโฉ คือ ไม่สมควรที่จะกล่าว. ในบทเป็นต้นว่า เอกํสพฺยากรณียํ ปญฺหํ, เมื่อถูกถามว่า “จักขุไม่เที่ยงหรือ” พึงตอบโดยส่วนเดียวว่า “ใช่ ไม่เที่ยง”. ในโสตะเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. นี้เป็นปัญหาที่พึงตอบโดยส่วนเดียว. ส่วนเมื่อถูกถามว่า “ชื่อว่าสิ่งไม่เที่ยง คือจักขุหรือ” พึงจำแนกตอบอย่างนี้ว่า “ไม่ใช่จักขุอย่างเดียว แม้โสตะก็ไม่เที่ยง แม้ฆานะก็ไม่เที่ยง”. นี้เป็นปัญหาที่พึงจำแนกตอบ. เมื่อถูกถามว่า “โสตะเป็นเช่นใด จักขุก็เป็นเช่นนั้น, จักขุเป็นเช่นใด โสตะก็เป็นเช่นนั้นหรือ” พึงย้อนถามว่า “ท่านถามโดยอรรถไหน” เมื่อเขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าถามโดยอรรถว่าเห็น” พึงตอบว่า “ไม่ใช่”. เมื่อเขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าถามโดยอรรถว่าไม่เที่ยง” พึงตอบว่า “ใช่”. นี้เป็นปัญหาที่พึงย้อนถามแล้วตอบ. ส่วนเมื่อถูกถามปัญหาเป็นต้นว่า “ชีวะนั้น สรีระนั้นหรือ” พึงงดไว้ (โดยกล่าวว่า) “ปัญหานี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์”, ปัญหานี้ไม่พึงตอบ. นี้เป็นปัญหาที่พึงงดไว้.

ඨානාඨානෙ න සණ්ඨාතීති කාරණාකාරණෙ න සණ්ඨාති. තත්‍රායං නයො – සස්සතවාදී යුත්තෙන කාරණෙන පහොති උච්ඡෙදවාදිං නිග්ගහෙතුං, උච්ඡෙදවාදී තෙන නිග්ගය්හමානො ‘‘කිං පනාහං උච්ඡෙදං වදාමී’’ති සස්සතවාදිභාවමෙව දීපෙති, අත්තනො වාදෙ පතිට්ඨාතුං න සක්කොති. එවං උච්ඡෙදවාදිම්හි පහොන්තෙ සස්සතවාදී, පුග්ගලවාදිම්හි පහොන්තෙ සුඤ්ඤතවාදී, සුඤ්ඤතවාදිම්හි පහොන්තෙ පුග්ගලවාදීති එවං ඨානාඨානෙ න සණ්ඨාති නාම.

บทว่า ฐานาฐาเน น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในเหตุและมิใช่เหตุ. ในข้อนั้นมีนัยดังนี้ – สัสสตวาทีสามารถข่มอุจเฉทวาทีได้ด้วยเหตุผลอันสมควร, อุจเฉทวาทีเมื่อถูกเขาข่มอยู่ ก็แสดงความเป็นสัสสตวาทีนั้นเทียว (โดยคิดว่า) “ไฉนเราจะกล่าวอุจเฉททิฏฐิเล่า” ไม่สามารถเพื่อจะตั้งอยู่ในวาทะของตนได้. อย่างนี้ เมื่ออุจเฉทวาทีสามารถ สัสสตวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), เมื่อปุคคลวาทีสามารถ สุญญตวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), เมื่อสุญญตวาทีสามารถ ปุคคลวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), อย่างนี้ ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในฐานะและอฐานะ.

පරිකප්පෙ [Pg.185] න සණ්ඨාතීති ඉදං පඤ්හපුච්ඡනෙපි පඤ්හකථනෙපි ලබ්භති. කථං? එකච්චො හි ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති කණ්ඨං සොධෙති, සො ඉතරෙන ‘‘ඉදං නාම ත්වං පුච්ඡිස්සසී’’ති වුත්තො ඤාතභාවං ඤත්වා ‘‘න එතං, අඤ්ඤං පුච්ඡිස්සාමී’’ති වදති. පඤ්හං පුට්ඨොපි ‘‘පඤ්හං කථෙස්සාමී’’ති හනුං සංසොධෙති, සො ඉතරෙන ‘‘ඉදං නාම කථෙස්සසී’’ති වුත්තො ඤාතභාවං ඤත්වා ‘‘න එතං, අඤ්ඤං කථෙස්සාමී’’ති වදති. එවං පරිකප්පෙ න සණ්ඨාති නාම.

บทว่า ปริกปฺเป น สณฺฐาติ คำนี้ย่อมได้ทั้งในการถามปัญหาและในการกล่าวแก้ปัญหา. อย่างไร? คือ บุคคลบางคนคิดว่า “เราจักถามปัญหา” แล้วกระแอม, เมื่อถูกคนอื่นกล่าวว่า “ท่านจักถามปัญหานี้” เขารู้ว่าตนถูกรู้ทันแล้ว จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ปัญหานี้ เราจักถามปัญหาอื่น”. แม้ผู้ถูกถามปัญหา คิดว่า “เราจักแก้ปัญหา” แล้วลูบคาง, เมื่อถูกคนอื่นกล่าวว่า “ท่านจักแก้ (ปัญหา) นี้” เขารู้ว่าตนถูกรู้ทันแล้ว จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่คำตอบนี้ เราจักตอบอย่างอื่น”. อย่างนี้ ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในความตริตรึก.

අඤ්ඤාතවාදෙ න සණ්ඨාතීති අඤ්ඤාතවාදෙ ජානිතවාදෙ න සණ්ඨාති. කථං? එකච්චො පඤ්හං පුච්ඡති, තං ඉතරො ‘‘මනාපො තයා පඤ්හො පුච්ඡිතො, කහං තෙ එස උග්ගහිතො’’ති වදති. ඉතරො පුච්ඡිතබ්බනියාමෙනෙව පඤ්හං පුච්ඡිත්වාපි තස්ස කථාය ‘‘අපඤ්හං නු ඛො පුච්ඡිත’’න්ති විමතිං කරොති. අපරො පඤ්හං පුට්ඨො කථෙති, තමඤ්ඤො ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො කථිතො, කත්ථ තෙ උග්ගහිතො, පඤ්හං කථෙන්තෙන නාම එවං කථෙතබ්බො’’ති වදති. ඉතරො කථෙතබ්බනියාමෙනෙව පඤ්හං කථෙත්වාපි තස්ස කථාය ‘‘අපඤ්හො නු ඛො මයා කථිතො’’ති විමතිං කරොති.

บทว่า อญฺญาตวาเท น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในวาทะที่รู้กัน. อย่างไร? คือ บุคคลบางคนถามปัญหา, คนอื่นกล่าวกะผู้นั้นว่า “ปัญหาที่ท่านถามน่าพอใจ ท่านเรียนปัญหานี้มาจากไหน”. อีกฝ่ายหนึ่ง (ผู้ถาม) แม้จะถามปัญหาโดยทำนองที่ควรจะถามแล้ว ก็เพราะคำของผู้นั้น จึงเกิดความสงสัยว่า “เราถามสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาไปหรือหนอ”. อีกคนหนึ่งถูกถามปัญหาแล้วย่อมตอบ, อีกคนหนึ่ง (ผู้ถาม) กล่าวกะผู้นั้นว่า “ปัญหาท่านตอบดีแล้ว ท่านเรียนมาจากไหน ชื่อว่าผู้ตอบปัญหา พึงตอบอย่างนี้”. อีกฝ่ายหนึ่ง (ผู้ตอบ) แม้จะตอบปัญหาโดยทำนองที่ควรจะตอบแล้ว ก็เพราะคำของผู้นั้น จึงเกิดความสงสัยว่า “เราตอบสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาไปหรือหนอ”.

පටිපදාය න සණ්ඨාතීති පටිපත්තියං න තිට්ඨති, වත්තං අජානිත්වා අපුච්ඡිතබ්බට්ඨානෙ පුච්ඡතීති අත්ථො. අයං පඤ්හො නාම චෙතියඞ්ගණෙ පුච්ඡිතෙන න කථෙතබ්බො, තථා භික්ඛාචාරමග්ගෙ ගාමං පිණ්ඩාය චරණකාලෙ. ආසනසාලාය නිසින්නකාලෙ යාගුං වා භත්තං වා ගහෙත්වා නිසින්නකාලෙ පරිභුඤ්ජිත්වා නිසින්නකාලෙ දිවාවිහාරට්ඨානගමනකාලෙපි. දිවාට්ඨානෙ නිසින්නකාලෙ පන ඔකාසං කාරෙත්වාව පුච්ඡන්තස්ස කථෙතබ්බො, අකාරෙත්වා පුච්ඡන්තස්ස න කථෙතබ්බො. ඉදං වත්තං අජානිත්වා පුච්ඡන්තො පටිපදාය න සණ්ඨාති නාම. එවං සන්තායං, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො අකච්ඡො හොතීති, භික්ඛවෙ, එතං ඉමස්මිං ච කාරණෙ සති අයං පුග්ගලො න කථෙතුං යුත්තො නාම හොති.

บทว่า ปฏิปทาย น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในข้อปฏิบัติ คือไม่รู้วัตร ถามในที่ไม่ควรจะถาม. ชื่อว่าปัญหานี้ อันผู้ถูกถามไม่พึงตอบที่ลานพระเจดีย์, ฉันนั้น ในทางภิกขาจาร ในเวลาเที่ยวไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต, ในเวลาที่นั่งในอาสนศาลา, ในเวลาที่รับข้าวต้มหรือภัตแล้วนั่งอยู่, ในเวลาที่ฉันแล้วนั่งอยู่, แม้ในเวลาไปสู่ที่พักกลางวัน. ส่วนในเวลาที่นั่งในที่พักกลางวัน พึงตอบแก่ผู้ขอโอกาสแล้วจึงถามเท่านั้น, ไม่พึงตอบแก่ผู้ไม่ขอโอกาสแล้วถาม. ผู้ไม่รู้วัตรนี้แล้วถาม ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทา. บทว่า เอวํ สนฺตายํ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีเหตุนี้อยู่ บุคคลนี้ชื่อว่าไม่สมควรที่จะกล่าวด้วย.

ඨානාඨානෙ සණ්ඨාතීති සස්සතවාදී යුත්තෙන කාරණෙන පහොති උච්ඡෙදවාදිං නිග්ගහෙතුං, උච්ඡෙදවාදී තෙන නිග්ගය්හමානොපි ‘‘අහං තයා සතක්ඛත්තුං නිග්ගය්හමානොපි උච්ඡෙදවාදීයෙවා’’ති වදති. ඉමිනා නයෙන සස්සතපුග්ගලසුඤ්ඤතවාදාදීසුපි නයො නෙතබ්බො. එවං ඨානාඨානෙ සණ්ඨාති [Pg.186] නාම. පරිකප්පෙ සණ්ඨාතීති ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති කණ්ඨං සොධෙන්තො ‘‘ත්වං ඉමං නාම පුච්ඡිස්සසී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආම, එතංයෙව පුච්ඡිස්සාමී’’ති වදති. පඤ්හං කථෙස්සාමීති හනුං සංසොධෙන්තොපි ‘‘ත්වං ඉමං නාම කථෙස්සසී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආම, එතංයෙව කථෙස්සාමී’’ති වදති. එවං පරිකප්පෙ සණ්ඨාති නාම.

บทว่า ฐานาฐาเน สณฺฐาติ คือ สัสสตวาทีสามารถข่มอุจเฉทวาทีได้ด้วยเหตุผลอันสมควร, อุจเฉทวาทีแม้ถูกเขาข่มอยู่ ก็ยังกล่าวว่า “ข้าพเจ้าแม้ถูกท่านข่มอยู่ร้อยครั้ง ก็เป็นอุจเฉทวาทีอยู่นั่นเอง”. พึงนำนัยไปในสัสสตวาที ปุคคลวาที สุญญตวาที เป็นต้น โดยนัยนี้. อย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในฐานะและอฐานะ. บทว่า ปริกปฺเป สณฺฐาติ คือ เมื่อกระแอมโดยคิดว่า “เราจักถามปัญหา” ครั้นถูกกล่าวว่า “ท่านจักถามปัญหานี้” ก็กล่าวว่า “ใช่ เราจักถามปัญหานี้แหละ”. แม้เมื่อลูบคางโดยคิดว่า “เราจักแก้ปัญหา” ครั้นถูกกล่าวว่า “ท่านจักแก้ (ปัญหา) นี้” ก็กล่าวว่า “ใช่ เราจักแก้ปัญหานี้แหละ”. อย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในความตริตรึก.

අඤ්ඤාතවාදෙ සණ්ඨාතීති ඉමං පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො පුච්ඡිතො, පුච්ඡන්තෙන නාම එවං පුච්ඡිතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡති, විමතිං න උප්පාදෙති. පඤ්හං කථෙත්වාපි ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො කථිතො, කථෙන්තෙන නාම එවං කථෙතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡති, විමතිං න උප්පාදෙති. පටිපදාය සණ්ඨාතීති ගෙහෙ නිසීදාපෙත්වා යාගුඛජ්ජකාදීනි දත්වා යාව භත්තං නිට්ඨාති, තස්මිං අන්තරෙ නිසින්නො පඤ්හං පුච්ඡති. සප්පිආදීනි භෙසජ්ජානි අට්ඨවිධානි පානකානි වත්ථච්ඡාදනමාලාගන්ධාදීනි වා ආදාය විහාරං ගන්ත්වා තානි දත්වා දිවාට්ඨානං පවිසිත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා පඤ්හං පුච්ඡති. එවඤ්හි වත්තං ඤත්වා පුච්ඡන්තො පටිපදාය සණ්ඨාති නාම. තස්ස පඤ්හං කථෙතුං වට්ටති.

คำว่า ตั้งอยู่ในอัญญาตวาท คือ ครั้นถามปัญหานี้แล้ว เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘ท่านถามปัญหาดีแล้ว อันผู้ถามชื่อว่าพึงถามอย่างนี้’ ก็ยอมรับ ไม่ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น แม้ครั้นตอบปัญหาแล้ว เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘ท่านตอบปัญหาดีแล้ว อันผู้ตอบชื่อว่าพึงตอบอย่างนี้’ ก็ยอมรับ ไม่ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น คำว่า ตั้งอยู่ในปฏิปทา คือ เชิญให้นั่งในเรือนแล้ว ถวายของมีข้าวต้มและของขบเคี้ยวเป็นต้น ตลอดเวลาที่ภัตกิจยังไม่เสร็จ ก็นั่งถามปัญหาในระหว่างนั้น หรือถือเอาเภสัชทั้งหลายมีเนยใสเป็นต้น น้ำปานะ ๘ อย่าง หรือของมีผ้าเครื่องนุ่งห่ม ระเบียบดอกไม้และของหอมเป็นต้น ไปสู่วิหาร ถวายสิ่งเหล่านั้นแล้ว เข้าไปสู่ที่พักกลางวัน ขอโอกาสแล้วจึงถามปัญหา จริงอยู่ ผู้ถามเมื่อรู้วัตรอย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในปฏิปทา ย่อมควรที่จะตอบปัญหาแก่บุคคลนั้น

අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන වචනෙන අඤ්ඤං පටිච්ඡාදෙති, අඤ්ඤං වා පුච්ඡිතො අඤ්ඤං කථෙති. බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති ආගන්තුකකථං ඔතාරෙන්තො පුරිමකථං බහිද්ධා අපනාමෙති. තත්‍රිදං වත්ථු – භික්ඛූ කිර සන්නිපතිත්වා එකං දහරං, ‘‘ආවුසො, ත්වං ඉමඤ්චිමඤ්ච ආපත්තිං ආපන්නො’’ති ආහංසු. සො ආහ – ‘‘භන්තෙ, නාගදීපං ගතොම්හී’’ති. ආවුසො, න මයං තව නාගදීපගමනෙන අත්ථිකා, ආපත්තිං පන ආපන්නොති පුච්ඡාමාති. භන්තෙ, නාගදීපං ගන්ත්වා මච්ඡෙ ඛාදින්ති. ආවුසො, තව මච්ඡඛාදනෙන කම්මං නත්ථි, ආපත්තිං කිරසි ආපන්නොති. සො ‘‘නාතිසුපක්කො මච්ඡො මය්හං අඵාසුකමකාසි, භන්තෙ’’ති. ආවුසො, තුය්හං ඵාසුකෙන වා අඵාසුකෙන වා කම්මං නත්ථි, ආපත්තිං ආපන්නොසීති. භන්තෙ, යාව තත්ථ වසිං, තාව මෙ අඵාසුකමෙව ජාතන්ති. එවං ආගන්තුකකථාවසෙන බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති වෙදිතබ්බං.

คำว่า พูดกลบเกลื่อน คือ ย่อมปิดบังเรื่องอื่นด้วยคำอื่น หรือเมื่อถูกถามเรื่องหนึ่ง กลับพูดอีกเรื่องหนึ่ง คำว่า นำเรื่องออกไปนอกประเด็น คือ เมื่อนำเรื่องจรเข้ามา ย่อมนำเรื่องเดิมออกไปข้างนอก ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า ได้ยินว่า ภิกษุทั้งหลายประชุมกันแล้ว ได้กล่าวกับภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งว่า ‘อาวุโส ท่านต้องอาบัตินี้ๆ ใช่หรือไม่’ ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ กระผมไปนาคทีปมา’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีความต้องการด้วยการไปนาคทีปของท่าน แต่พวกเราถามว่า ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ (ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า) ‘ท่านผู้เจริญ ไปนาคทีปแล้ว ได้ฉันปลา’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีธุระด้วยการฉันปลาของท่าน ได้ยินว่า ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ปลาที่สุกไม่ดี ทำให้กระผมไม่สบาย’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีธุระด้วยความสบายหรือไม่สบายของท่าน ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ (ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า) ‘ท่านผู้เจริญ ตลอดเวลาที่กระผมอยู่ที่นั่น ความไม่สบายเท่านั้นได้เกิดขึ้นแก่กระผม’ พึงทราบว่า นำเรื่องออกไปนอกประเด็นด้วยอำนาจเรื่องจรอย่างนี้

අභිහරතීති ඉතො චිතො ච සුත්තං ආහරිත්වා අවත්ථරති. තෙපිටකතිස්සත්ථෙරො විය. පුබ්බෙ කිර භික්ඛූ මහාචෙතියඞ්ගණෙ සන්නිපතිත්වා සඞ්ඝකිච්චං කත්වා භික්ඛූනං ඔවාදං දත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පඤ්හසාකච්ඡං කරොන්ති. තත්ථායං ථෙරො තීහි පිටකෙහි තතො තතො සුත්තං ආහරිත්වා දිවසභාගෙ එකම්පි පඤ්හං නිට්ඨාපෙතුං න දෙති. අභිමද්දතීති කාරණං [Pg.187] ආහරිත්වා මද්දති. අනුපජග්ඝතීති පරෙන පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙපි කථිතෙපි පාණිං පහරිත්වා මහාහසිතං හසති, යෙන පරස්ස ‘‘අපුච්ඡිතබ්බං නු ඛො පුච්ඡිං, අකථෙතබ්බං නු ඛො කථෙසි’’න්ති විමති උප්පජ්ජති. ඛලිතං ගණ්හාතීති අප්පමත්තකං මුඛදොසමත්තං ගණ්හාති, අක්ඛරෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා දුරුත්තෙ ‘‘එවං නාමෙතං වත්තබ්බ’’න්ති උජ්ඣායමානො විචරති. සඋපනිසොති සඋපනිස්සයො සපච්චයො.

คำว่า ข่มขี่ คือ นำพระสูตรจากที่นี่และที่นั่นมาท่วมทับ เหมือนพระเตปิฏกติสสเถระ ได้ยินว่า ในกาลก่อน ภิกษุทั้งหลายประชุมกันที่ลานพระมหาเจดีย์ ทำสังฆกรรมแล้ว ให้โอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายแล้ว ย่อมกระทำการสนทนาปัญหาแก่กันและกัน ในที่ประชุมนั้น พระเถระรูปนี้ นำพระสูตรจากพระไตรปิฎกนั้นๆ มา ไม่ยอมให้ปัญหาแม้ข้อหนึ่งสำเร็จลงได้ตลอดทั้งวัน คำว่า บดขยี้ คือ นำเหตุผลมาบดขยี้ คำว่า หัวเราะเยาะ คือ เมื่อผู้อื่นถามปัญหาหรือตอบปัญหาก็ตาม ตบมือแล้วหัวเราะเสียงดัง ซึ่งเป็นเหตุให้ผู้อื่นเกิดความสงสัยขึ้นว่า ‘เราถามสิ่งที่ไม่ควรถามหนอ’ หรือ ‘เราตอบสิ่งที่ไม่ควรตอบหนอ’ คำว่า จับผิด คือ ย่อมถือเอาเพียงโทษทางปากเล็กน้อย เมื่ออักษรก็ดี บทก็ดี หรือพยัญชนะก็ดี ที่กล่าวไม่ดี ก็เที่ยวคอยเพ่งโทษอยู่ว่า ‘คำนี้พึงกล่าวอย่างนี้’ คำว่า มีอุปนิสัย คือ มีที่อาศัย มีเหตุปัจจัย

ඔහිතසොතොති ඨපිතසොතො. අභිජානාති එකං ධම්මන්ති එකං කුසලධම්මං අභිජානාති අරියමග්ගං. පරිජානාති එකං ධම්මන්ති එකං දුක්ඛසච්චධම්මං තීරණපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. පජහති එකං ධම්මන්ති එකං සබ්බාකුසලධම්මං පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති. සච්ඡිකරොති එකං ධම්මන්ති එකං අරහත්තඵලධම්මං නිරොධමෙව වා පච්චක්ඛං කරොති. සම්මාවිමුත්තිං ඵුසතීති සම්මා හෙතුනා නයෙන කාරණෙන අරහත්තඵලවිමොක්ඛං ඤාණඵස්සෙන ඵුසති.

คำว่า มีโสตะอันส่งไปแล้ว คือ มีโสตะอันตั้งไว้แล้ว (เงี่ยโสตสดับ) คำว่า ย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งกุศลธรรมอย่างหนึ่ง ได้แก่ อริยมรรค คำว่า ย่อมกำหนดรู้ซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมกำหนดรู้ซึ่งทุกขสัจธรรมอย่างหนึ่งด้วยตีรณปริญญา คำว่า ย่อมละซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมละ บรรเทา กระทำให้สิ้นไปซึ่งอกุศลธรรมทั้งปวงอย่างหนึ่ง คำว่า ย่อมทำให้แจ้งซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมกระทำให้ประจักษ์ซึ่งอรหัตตผลธรรมอย่างหนึ่ง หรือนิโรธสัจ คำว่า ย่อมสัมผัสสัมมาวิมุตติ คือ ย่อมสัมผัสอรหัตตผลวิโมกข์ด้วยญาณผัสสะ โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผลอันสมควร

එතදත්ථා, භික්ඛවෙ, කථාති, භික්ඛවෙ, යා එසා කථාසම්පයොගෙනාති කථා දස්සිතා, සා එතදත්ථා, අයං තස්සා කථාය භූමි පතිට්ඨා. ඉදං වත්ථු යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති එවං සබ්බපදෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා. එතදත්ථා මන්තනාති යා අයං කච්ඡාකච්ඡෙසු පුග්ගලෙසු කච්ඡෙන සද්ධිං මන්තනා, සාපි එතදත්ථායෙව. එතදත්ථා උපනිසාති ඔහිතසොතො සඋපනිසොති එවං වුත්තා උපනිසාපි එතදත්ථායෙව. එතදත්ථං සොතාවධානන්ති තස්සා උපනිසාය සොතාවධානං, තම්පි එතදත්ථමෙව. අනුපාදාති චතූහි උපාදානෙහි අග්ගහෙත්වා. චිත්තස්ස විමොක්ඛොති අරහත්තඵලවිමොක්ඛො. අරහත්තඵලත්ථාය හි සබ්බමෙතන්ති සුත්තන්තං විනිවත්තෙත්වා උපරි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො යෙ විරුද්ධාතිආදිමාහ.

คำว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การสนทนามีประโยชน์นี้’ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การสนทนาใด ที่เราแสดงแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า กถาสัมปโยคะ การสนทนานั้นมีประโยชน์นี้ นี้เป็นภูมิ เป็นที่ตั้งของการสนทนานั้น นี้เป็นวัตถุ ได้แก่ ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่น พึงทราบการประกอบความในบททั้งปวงอย่างนี้ คำว่า ‘การปรึกษามีประโยชน์นี้’ ความว่า การปรึกษาใด กับบุคคลที่ควรปรึกษาในบรรดาบุคคลที่ควรและไม่ควรปรึกษา แม้การปรึกษานั้น ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘อุปนิสัยมีประโยชน์นี้’ ความว่า แม้อุปนิสัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า ‘มีโสตะอันส่งไปแล้ว มีอุปนิสัย’ ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘การเงี่ยโสตสดับมีประโยชน์นี้’ ความว่า การเงี่ยโสตสดับซึ่งอุปนิสัยนั้น แม้การเงี่ยโสตสดับนั้น ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘เพราะไม่ยึดมั่น’ คือ ไม่ยึดถือด้วยอุปาทาน ๔ คำว่า ‘ความหลุดพ้นแห่งจิต’ คือ อรหัตตผลวิโมกข์ จริงอยู่ ทั้งหมดนี้พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วเพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล ด้วยเหตุนี้ เมื่อทรงจบพระสูตรแล้ว และเมื่อจะทรงรวบยอดด้วยพระคาถาทั้งหลายในเบื้องบน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เย วิรุทธา

තත්ථ විරුද්ධාති විරොධසඞ්ඛාතෙන කොපෙන විරුද්ධා. සල්ලපන්තීති සල්ලාපං කරොන්ති. විනිවිට්ඨාති අභිනිවිට්ඨා හුත්වා. සමුස්සිතාති මානුස්සයෙන සුට්ඨු උස්සිතා. අනරියගුණමාසජ්ජාති අනරියගුණකථං ගුණමාසජ්ජ කථෙන්ති. ගුණං ඝට්ටෙත්වා කථා හි අනරියකථා නාම, න අරියකථා, තං [Pg.188] කථෙන්තීති අත්ථො. අඤ්ඤොඤ්ඤවිවරෙසිනොති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඡිද්දං අපරාධං ගවෙසමානා. දුබ්භාසිතන්ති දුක්කථිතං. වික්ඛලිතන්ති අප්පමත්තකං මුඛදොසඛලිතං. සම්පමොහං පරාජයන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අප්පමත්තෙන මුඛදොසෙන සම්පමොහඤ්ච පරාජයඤ්ච. අභිනන්දන්තීති තුස්සන්ති. නාචරෙති න චරති න කථෙති. ධම්මට්ඨපටිසංයුත්තාති යා ච ධම්මෙ ඨිතෙන කථිතකථා, සා ධම්මට්ඨා චෙව හොති තෙන ච ධම්මෙන පටිසංයුත්තාති ධම්මට්ඨපටිසංයුත්තා. අනුන්නතෙන මනසාති අනුද්ධතෙන චෙතසා. අපළාසොති යුගග්ගාහපළාසවසෙන අපළාසො හුත්වා. අසාහසොති රාගදොසමොහසාහසානං වසෙන අසාහසො හුත්වා.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วิรุทธา คือ ขัดแย้งกันด้วยความโกรธที่เรียกว่าความขัดแย้ง. บทว่า สัลลปันติ คือ ย่อมเจรจา. บทว่า วินิวิฏฐา คือ เป็นผู้ยึดมั่นแล้ว. บทว่า สมุสสิตา คือ ถูกยกขึ้นดีแล้วด้วยมานานุสัย. บทว่า อนริยคุณมาสัชช คือ เข้าถึงคุณคือถ้อยคำอันเป็นคุณของคนไม่ใช่อริยะแล้วกล่าว. ความว่า จริงอยู่ วาจาที่กล่าวพาดพิงถึงคุณ (ของตน) ชื่อว่าอนริยกถา ไม่ใช่อริยกถา (บัณฑิต) ย่อมกล่าววาจานั้น. บทว่า อัญโญัญญวิเวรสิโน คือ แสวงหาช่องและความผิดของกันและกัน. บทว่า ทุพภาสิตํ คือ คำที่กล่าวไม่ดี. บทว่า วิกขลิตํ คือ ความผิดพลาดคือโทษทางปากเล็กน้อย. บทว่า สัมปโมหํ ปราชยํ คือ (ยินดี) ซึ่งความหลงและความพ่ายแพ้ของกันและกันด้วยโทษทางปากเพียงเล็กน้อย. บทว่า อภินันทันติ คือ ย่อมยินดี. บทว่า นาจเรติ คือ ไม่ประพฤติ ไม่กล่าว. บทว่า ธัมมัฏฐปฏิสํยุตตา คือ วาจาใดที่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในธรรมกล่าวแล้ว วาจานั้นชื่อว่าตั้งอยู่ในธรรมด้วย และประกอบด้วยธรรมนั้นด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธัมมัฏฐปฏิสํยุตตา. บทว่า อนุนนเตน มนสา คือ ด้วยจิตที่ไม่ฟุ้งซ่าน. บทว่า อปฬาโสติ คือ เป็นผู้ไม่ตีเสมอด้วยอำนาจแห่งการตีเสมอคือการถือรั้น. บทว่า อสาหโสติ คือ เป็นผู้ไม่ผลีผลามด้วยอำนาจแห่งความผลีผลามคือราคะ โทสะ และโมหะ.

අනුසූයායමානොති න උසූයමානො. දුබ්භට්ඨෙ නාපසාදයෙති දුක්කථිතස්මිං න අපසාදෙය්‍ය. උපාරම්භං න සික්ඛෙය්‍යාති කාරණුත්තරියලක්ඛණං උපාරම්භං න සික්ඛෙය්‍ය. ඛලිතඤ්ච න ගාහයෙති අප්පමත්තකං මුඛඛලිතං ‘‘අයං තෙ දොසො’’ති න ගාහයෙය්‍ය. නාභිහරෙති නාවත්ථරෙය්‍ය. නාභිමද්දෙති එකං කාරණං ආහරිත්වා න මද්දෙය්‍ය. න වාචං පයුතං භණෙති සච්චාලිකපටිසංයුත්තං වාචං න භණෙය්‍ය. අඤ්ඤාතත්ථන්ති ජානනත්ථං. පසාදත්ථන්ති පසාදජනනත්ථං. න සමුස්සෙය්‍ය මන්තයෙති න මානුස්සයෙන සමුස්සිතො භවෙය්‍ය. න හි මානුස්සිතා හුත්වා පණ්ඩිතා කථයන්ති, මානෙන පන අනුස්සිතොව හුත්වා මන්තයෙ කථෙය්‍ය භාසෙය්‍යාති.

บทว่า อนุสูยมาโน คือ ไม่ริษยาอยู่. บทว่า ทุพภัฏเฐ นาปสาทเย คือ ไม่พึงดูหมิ่นในคำที่กล่าวไม่ดี. บทว่า อุปารัมภํ น สิกเขยย คือ ไม่พึงศึกษาการข่มขี่ซึ่งมีลักษณะยกเหตุขึ้นทับถม. บทว่า ขลิตัญจ น คาหเย คือ ไม่พึงให้ถือเอาความผิดพลาดทางปากเล็กน้อยว่า "นี่เป็นโทษของท่าน". บทว่า นาภิหเร คือ ไม่พึงครอบงำ. บทว่า นาภิมัทเท คือ ไม่พึงยกเหตุอย่างหนึ่งขึ้นมาแล้วข่มขี่. บทว่า น วาจํ ปยุตํ ภเณ คือ ไม่พึงกล่าววาจาที่ประกอบด้วยความคลาดเคลื่อนจากความจริง. บทว่า อัญญาตัตถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่การรู้. บทว่า ปสาทัตถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่การทำให้เกิดความเลื่อมใส. บทว่า น สมุสเสยย มันตเย คือ ไม่พึงเป็นผู้ถูกยกขึ้นด้วยมานานุสัย. จริงอยู่ บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่กล่าวเพราะถูกมานะยกขึ้น แต่พึงเป็นผู้ไม่ถูกมานะยกขึ้นแล้วปรึกษา กล่าว พูด.

8. අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอัญญติตถิยสูตร

69. අට්ඨමෙ භගවංමූලකාති භගවා මූලං එතෙසන්ති භගවංමූලකා. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ, භන්තෙ, අම්හාකං ධම්මා පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙන උප්පාදිතා, තස්මිං පරිනිබ්බුතෙ එකං බුද්ධන්තරං අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමෙ ධම්මෙ උප්පාදෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසි, භගවතො පන නො ඉමෙ ධම්මා උප්පාදිතා. භගවන්තඤ්හි නිස්සාය මයං ඉමෙ ධම්මෙ ආජානාම පටිවිජ්ඣාමාති එවං භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මාති. භගවංනෙත්තිකාති භගවා ධම්මානං නෙතා විනෙතා අනුනෙතා යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගහෙත්වාව දස්සෙතාති ධම්මා භගවංනෙත්තිකා නාම [Pg.189] හොන්ති. භගවංපටිසරණාති චතුභූමකධම්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡමානා භගවති පටිසරන්ති නාමාති භගවංපටිසරණා. පටිසරන්තීති ඔසරන්ති සමොසරන්ති. අපිච මහාබොධිමණ්ඩෙ නිසින්නස්ස භගවතො පටිවෙධවසෙන ඵස්සො ආගච්ඡති – ‘‘අහං භගවා කින්නාමො’’ති. ත්වං ඵුසනට්ඨෙන ඵස්සො නාම. වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණං ආගච්ඡති – ‘‘අහං භගවා කින්නාම’’න්ති. ත්වං විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණං නාමාති. එවං චතුභූමකධම්මානං යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගණ්හන්තො භගවා ධම්මෙ පටිසරතීති භගවංපටිසරණා. භගවන්තංයෙව පටිභාතූති භගවතොව එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො උපට්ඨාතු, තුම්හෙයෙව නො කථෙත්වා දෙථාති අත්ථො.

๖๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ภควํมูลกา คือ พระผู้มีพระภาคเป็นมูลเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า ภควํมูลกา. คำนี้ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลาย พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทำให้เกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ตลอดหนึ่งพุทธันดร สมณะหรือพราหมณ์อื่นชื่อว่าผู้สามารถเพื่อจะทำให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้น มิได้มีแล้ว แต่พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลายเกิดขึ้นแล้ว. จริงอยู่ เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์จึงรู้ทั่วถึงธรรมเหล่านี้ ด้วยเหตุนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของข้าพระองค์ทั้งหลายจึงมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูลเหตุ. บทว่า ภควํเนตติกา คือ พระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ เป็นผู้แนะนำ เป็นผู้แนะนำโดยอนุโลมซึ่งธรรมทั้งหลาย ทรงแสดงโดยทรงยกชื่อขึ้นทีละอย่างๆ ตามสภาวะ เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายจึงชื่อว่า ภควํเนตติกา. บทว่า ภควํปฏิสรณา คือ ธรรมในภูมิ ๔ เมื่อมาสู่คลองแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่าย่อมแล่นไปในพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา. บทว่า ปฏิสรันติ คือ ย่อมแล่นไป ย่อมประชุมกัน. อีกอย่างหนึ่ง ผัสสะย่อมมาสู่พระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่ง ณ มหาโพธิมณฑล ด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร". (พระองค์ตรัสว่า) "ท่านชื่อว่าผัสสะ เพราะมีอรรถว่าถูกต้อง". เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ย่อมมา (ทูลถาม) ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร". (พระองค์ตรัสว่า) "ท่านชื่อว่าวิญญาณ เพราะมีอรรถว่ารู้แจ้ง". พระผู้มีพระภาคผู้ทรงกำหนดชื่อของธรรมในภูมิ ๔ ทีละอย่างๆ ตามสภาวะอย่างนี้ ย่อมทรงหยั่งรู้ธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา. บทว่า ภควันตํเยว ปฏิภาตุ คือ ขอเนื้อความแห่งพระดำรัสนี้จงปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเท่านั้นเถิด ความว่า ขอพระองค์เท่านั้นโปรดตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด.

රාගො ඛොති රජ්ජනවසෙන පවත්තරාගො. අප්පසාවජ්ජොති ලොකවජ්ජවසෙනපි විපාකවජ්ජවසෙනපීති ද්වීහිපි වජ්ජෙහි අප්පසාවජ්ජො, අප්පදොසොති අත්ථො. කථං? මාතාපිතරො හි භාතිභගිනිආදයො ච පුත්තභාතිකානං ආවාහවිවාහමඞ්ගලං නාම කාරෙන්ති. එවං තාවෙසො ලොකවජ්ජවසෙන අප්පසාවජ්ජො. සදාරසන්තොසමූලිකා පන අපායෙ පටිසන්ධි නාම න හොතීති එවං විපාකවජ්ජවසෙන අප්පසාවජ්ජො. දන්ධවිරාගීති විරජ්ජමානො පනෙස සණිකං විරජ්ජති, න සීඝං මුච්චති. තෙලමසිරාගො විය චිරං අනුබන්ධති, ද්වෙ තීණි භවන්තරානි ගන්ත්වාපි නාපගච්ඡතීති දන්ධවිරාගී.

บทว่า ราโค โข คือ ราคะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความกำหนัด. บทว่า อัปปสาวัชโช คือ มีโทษน้อยด้วยโทษทั้งสองอย่าง คือ ทั้งโดยอำนาจแห่งโทษที่ชาวโลกติเตียน และโดยอำนาจแห่งโทษคือวิบาก ความว่า มีโทษน้อย. อย่างไร? จริงอยู่ มารดาบิดาและพี่ชายน้องชายพี่สาวน้องสาวเป็นต้น ย่อมจัดแจงมงคลคืออาวาหะและวิวาหะแก่บุตรธิดาและน้องชาย. ราคะนั้นมีโทษน้อยโดยอำนาจแห่งโทษที่ชาวโลกติเตียนอย่างนี้ก่อน. ส่วน (ราคะ) ที่มีความสันโดษในภรรยาของตนเป็นมูล ย่อมไม่มีปฏิสนธิในอบาย ด้วยเหตุนี้ จึงมีโทษน้อยโดยอำนาจแห่งโทษคือวิบากอย่างนี้. บทว่า ทันธวิราคี คือ ส่วนราคะนี้เมื่อจะคลายกำหนัด ย่อมคลายกำหนัดช้า ไม่หลุดพ้นเร็ว. ย่อมติดตามไปนานดุจสีของน้ำมันผสมหมึก แม้จะผ่านไปสองสามภพก็ไม่หายไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทันธวิราคี.

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර පුරිසො භාතු ජායාය මිච්ඡාචාරං චරති. තස්සාපි ඉත්ථියා අත්තනො සාමිකතො සොයෙව පියතරො අහොසි. සා තමාහ – ‘‘ඉමස්මිං කාරණෙ පාකටෙ ජාතෙ මහතී ගරහා භවිස්සති, තව භාතිකං ඝාතෙහී’’ති. සො ‘‘නස්ස, වසලි, මා එවං පුන අවචා’’ති අපසාදෙසි. සා තුණ්හී හුත්වා කතිපාහච්චයෙන පුන කථෙසි, තස්ස චිත්තං ද්වජ්ඣභාවං අගමාසි. තතො තතියවාරං කථිතො ‘‘කින්ති කත්වා ඔකාසං ලභිස්සාමී’’ති ආහ. අථස්ස සා උපායං කථෙන්තී ‘‘ත්වං මයා වුත්තමෙව කරොහි, අසුකට්ඨානෙ මහාකකුධසමීපෙ තිත්ථං අත්ථි, තත්ථ තිඛිණං දණ්ඩකවාසිං ගහෙත්වා තිට්ඨාහී’’ති. සො තථා අකාසි. ජෙට්ඨභාතාපිස්ස අරඤ්ඤෙ කම්මං කත්වා ඝරං ආගතො. සා තස්මිං මුදුචිත්තා විය හුත්වා ‘‘එහි [Pg.190] සාමි, සීසෙ තෙ ඔලිඛිස්සාමී’’ති ඔලිඛන්තී ‘‘උපක්කිලිට්ඨං තෙ සීස’’න්ති ආමලකපිණ්ඩං දත්වා ‘‘ගච්ඡ අසුකට්ඨානෙ සීසං ධොවිත්වා ආගච්ඡාහී’’ති පෙසෙසි. සො තාය වුත්තතිත්ථමෙව ගන්ත්වා ආමලකකක්කෙන සීසං මක්ඛෙත්වා උදකං ඔරුය්හ ඔනමිත්වා සීසං ධොවි. අථ නං ඉතරො රුක්ඛන්තරතො නික්ඛමිත්වා ඛන්ධට්ඨිකෙ පහරිත්වා ජීවිතා වොරොපෙත්වා ගෙහං අගමාසි.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งประพฤติมิจฉาจารในภรรยาของพี่ชาย แม้หญิงนั้นก็รักชายชู้นั้นมากกว่าสามีของตน นางได้กล่าวกับชายชู้นั้นว่า “เมื่อเรื่องนี้ปรากฏขึ้น จะมีคำครหาใหญ่หลวง ท่านจงฆ่าพี่ชายของท่านเสีย” เขาได้ขู่ว่า “นางคนถ่อย จงฉิบหายไปเสีย อย่าได้กล่าวอย่างนี้อีก” นางก็นิ่งเสีย ครั้นล่วงไป ๒-๓ วัน ก็ได้พูดขึ้นอีก จิตของเขาก็เกิดลังเล ครั้นนางพูดเป็นครั้งที่สาม เขาจึงกล่าวว่า “เราจะทำอย่างไรจึงจะได้โอกาส” ลำดับนั้น นางจึงบอกอุบายแก่เขาว่า “ท่านจงทำตามที่เราบอกเท่านั้น ที่ตำบลชื่อโน้น ใกล้ต้นกระทุ่มใหญ่ มีท่าลงน้ำอยู่ ท่านจงถือขวานมีด้ามอันคมไปยืนอยู่ที่นั่น” เขาได้ทำตามนั้น แม้พี่ชายใหญ่ของเขาทำงานในป่าแล้วก็กลับมาบ้าน นางทำทีเป็นมีใจอ่อนโยนต่อเขาแล้วกล่าวว่า “มาเถิดนายท่าน ฉันจะสางผมให้ท่าน” ขณะที่สางผมอยู่ ก็กล่าวว่า “ผมของท่านสกปรก” แล้วให้มะขามป้อมบดก้อนหนึ่ง ส่งไปว่า “ท่านจงไปสระผมที่ท่าชื่อโน้นแล้วกลับมา” เขาไปที่ท่าน้ำที่นางบอกนั่นแหละ ชโลมศีรษะด้วยมะขามป้อมบดแล้วลงไปในน้ำ ก้มลงสระผม ลำดับนั้น ชายอีกคนหนึ่งก็ออกมาจากระหว่างต้นไม้ ฟันที่กระดูกต้นคอ ปลงเขาเสียจากชีวิตแล้วก็กลับไปบ้าน

ඉතරො භරියාය සිනෙහං පරිච්චජිතුමසක්කොන්තො තස්මිංයෙව ගෙහෙ මහාධම්මනි හුත්වා නිබ්බත්ති. සො තස්සා ඨිතායපි නිසින්නායපි ගන්ත්වා සරීරෙ පතති. අථ නං සා ‘‘සොයෙව අයං භවිස්සතී’’ති ඝාතාපෙසි. සො පුන තස්සා සිනෙහෙන තස්මිංයෙව ගෙහෙ කුක්කුරො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො පදසා ගමනකාලතො පට්ඨාය තස්සා පච්ඡතො පච්ඡතො චරති. අරඤ්ඤං ගච්ඡන්තියාපි සද්ධිංයෙව ගච්ඡති. තං දිස්වා මනුස්සා ‘‘නික්ඛන්තො සුනඛලුද්දකො, කතරට්ඨානං ගමිස්සතී’’ති උප්පණ්ඩෙන්ති. සා පුන තං ඝාතාපෙසි.

ฝ่ายชายอีกคนหนึ่ง (ผู้เป็นสามี) ไม่สามารถสละความรักในภรรยาได้ จึงบังเกิดเป็นงูเหลือมใหญ่ในเรือนนั้นเอง งูนั้นเข้าไปตกบนร่างกายของนางแม้เมื่อนางยืนอยู่หรือนั่งอยู่ ลำดับนั้น นางจึงให้คนฆ่างูนั้นเสียโดยคิดว่า “คงเป็นคนนั้นนั่นเอง” เขาก็ได้บังเกิดเป็นสุนัขในเรือนนั้นอีกเพราะความรักในนาง สุนัขนั้นตั้งแต่เวลาที่เดินด้วยเท้าได้ ก็เที่ยวเดินตามหลังนางไปเบื้องหลังๆ แม้เมื่อนางไปป่า มันก็ไปด้วยกันนั่นแหละ มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางแล้วก็เยาะเย้ยว่า “นายพรานสุนัขออกไปแล้ว จะไปที่ไหนกัน” นางจึงให้คนฆ่ามันเสียอีก

සොපි පුන තස්මිංයෙව ගෙහෙ වච්ඡකො හුත්වා නිබ්බත්ති. තථෙව තස්සා පච්ඡතො පච්ඡතො චරති. තදාපි නං මනුස්සා දිස්වා ‘‘නික්ඛන්තො ගොපාලකො, කත්ථ ගාවියො චරිස්සන්තී’’ති උප්පණ්ඩෙන්ති. සා තස්මිම්පි ඨානෙ තං ඝාතාපෙසි. සො තදාපි තස්සා උපරි සිනෙහං ඡින්දිතුං අසක්කොන්තො චතුත්ථෙ වාරෙ තස්සායෙව කුච්ඡියං ජාතිස්සරො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො පටිපාටියා චතූසු අත්තභාවෙසු තාය ඝාතිතභාවං දිස්වා ‘‘එවරූපාය නාම පච්චත්ථිකාය කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තොස්මී’’ති තතො පට්ඨාය තස්සා හත්ථෙන අත්තානං ඵුසිතුං න දෙති. සචෙ නං සා ඵුසති, කන්දති රොදති. අථ නං අය්‍යකොව පටිජග්ගති. තං අපරභාගෙ වුද්ධිප්පත්තං අය්‍යකො ආහ – ‘‘තාත, කස්මා ත්වං මාතු හත්ථෙන අත්තානං ඵුසිතුං න දෙසි. සචෙපි තං ඵුසති, මහාසද්දෙන රොදසි කන්දසී’’ති. අය්‍යකෙන පුට්ඨො ‘‘න එසා මය්හං මාතා, පච්චාමිත්තා එසා’’ති තං පවත්තිං සබ්බං ආරොචෙසි. සො තං ආලිඞ්ගිත්වා රොදිත්වා ‘‘එහි, තාත, කිං අම්හාකං ඊදිසෙ ඨානෙ නිවාසකිච්ච’’න්ති තං ආදාය නික්ඛමිත්වා එකං විහාරං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා උභොපි තත්ථ වසන්තා අරහත්තං පාපුණිංසු.

แม้เขาก็ได้บังเกิดเป็นลูกโคในเรือนนั้นอีก มันเที่ยวเดินตามหลังนางไปเบื้องหลังๆ เหมือนอย่างนั้นนั่นแหละ แม้ในครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางแล้วก็เยาะเย้ยว่า “คนเลี้ยงโคออกไปแล้ว จะไปเลี้ยงโคที่ไหนกัน” นางก็ได้ให้คนฆ่ามันเสียในที่นั้นอีก แม้ในครั้งนั้น เขาก็ไม่สามารถตัดความรักในนางได้ ในวาระที่สี่ จึงได้บังเกิดในท้องของนางนั่นเอง เป็นผู้ระลึกชาติได้ เขาเห็นว่าตนถูกนางฆ่าตายใน ๔ อัตภาพตามลำดับแล้ว จึงคิดว่า “เรามาเกิดในท้องของนางผู้เป็นศัตรูเห็นปานนี้หนอ” ตั้งแต่นั้นมา จึงไม่ยอมให้นางใช้มือสัมผัสร่างกายของตน ถ้านางสัมผัสเขา เขาก็จะคร่ำครวญร้องไห้ ลำดับนั้น ปู่ของเขาเท่านั้นเป็นผู้เลี้ยงดู ในเวลาต่อมา เมื่อเขาเจริญวัยแล้ว ปู่ได้กล่าวว่า “หลานเอ๋ย เพราะเหตุไรเจ้าจึงไม่ยอมให้แม่ใช้มือสัมผัสร่างกายของเจ้า แม้ถ้านางสัมผัสเจ้า เจ้าก็ร้องไห้คร่ำครวญเสียงดัง” เขาถูกปู่ถามแล้วจึงบอกเรื่องราวทั้งหมดนั้นว่า “หญิงนี้ไม่ใช่แม่ของข้าพเจ้า แต่เป็นศัตรู” ปู่กอดเขาแล้วร้องไห้ กล่าวว่า “มาเถิดหลานเอ๋ย เราจะอยู่ไปทำอะไรในที่เช่นนี้” แล้วพาเขาออกไป ไปยังวิหารแห่งหนึ่ง บวชแล้ว ทั้งสองคนอาศัยอยู่ในที่นั้นก็ได้บรรลุพระอรหัต

මහාසාවජ්ජොති [Pg.191] ලොකවජ්ජවසෙනපි විපාකවජ්ජවසෙනපීති ද්වීහිපි කාරණෙහි මහාසාවජ්ජො. කථං? දොසෙන හි දුට්ඨො හුත්වා මාතරිපි අපරජ්ඣති, පිතරිපි භාතිභගිනිආදීසුපි පබ්බජිතෙසුපි. සො ගතගතට්ඨානෙසු ‘‘අයං පුග්ගලො මාතාපිතූසුපි අපරජ්ඣති, භාතිභගිනිආදීසුපි, පබ්බජිතෙසුපී’’ති මහතිං ගරහං ලභති. එවං තාව ලොකවජ්ජවසෙන මහාසාවජ්ජො. දොසවසෙන පන කතෙන ආනන්තරියකම්මෙන කප්පං නිරයෙ පච්චති. එවං විපාකවජ්ජවසෙන මහාසාවජ්ජො. ඛිප්පවිරාගීති ඛිප්පං විරජ්ජති. දොසෙන හි දුට්ඨො මාතාපිතූසුපි චෙතියෙපි බොධිම්හිපි පබ්බජිතෙසුපි අපරජ්ඣිත්වා ‘‘මය්හං ඛමථා’’ති. අච්චයං දෙසෙති. තස්ස සහ ඛමාපනෙන තං කම්මං පාකතිකමෙව හොති.

บทว่า มหาสาวชฺโช ความว่า มีโทษมากด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ โดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียน และโดยเป็นโทษในวิบาก อย่างไร? คือ บุคคลผู้ถูกโทสะประทุษร้ายแล้ว ย่อมประพฤติผิดในมารดาบ้าง ในบิดาบ้าง ในพี่น้องชายหญิงเป็นต้นบ้าง ในบรรพชิตบ้าง เขาย่อมได้รับคำติเตียนอย่างใหญ่หลวงในที่ที่ไปแล้วๆ ว่า “บุคคลนี้ประพฤติผิดแม้ในมารดาบิดา ในพี่น้องชายหญิงเป็นต้น ในบรรพชิต” อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียนก่อน ส่วนอนันตริยกรรมที่ทำด้วยอำนาจโทสะ ย่อมทำให้ไหม้ในนรกตลอดกัป อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษในวิบาก บทว่า ขิปฺปวิราคี ความว่า คลายกำหนัดได้เร็ว คือ บุคคลผู้ถูกโทสะประทุษร้ายแล้ว ประพฤติผิดในมารดาบิดาบ้าง ในเจดีย์บ้าง ในต้นพระศรีมหาโพธิ์บ้าง ในบรรพชิตบ้างแล้ว ก็แสดงโทษว่า “ขอท่านทั้งหลายจงอดโทษให้ข้าพเจ้าด้วย” เมื่อเขาขอขมาแล้ว กรรมนั้นก็เป็นปกติเหมือนเดิม

මොහොපි ද්වීහෙව කාරණෙහි මහාසාවජ්ජො. මොහෙන හි මූළ්හො හුත්වා මාතාපිතූසුපි චෙතියෙපි බොධිම්හිපි පබ්බජිතෙසුපි අපරජ්ඣිත්වා ගතගතට්ඨානෙ ගරහං ලභති. එවං තාව ලොකවජ්ජවසෙන මහාසාවජ්ජො. මොහවසෙන පන කතෙන ආනන්තරියකම්මෙන කප්පං නිරයෙ පච්චති. එවං විපාකවජ්ජවසෙනපි මහාසාවජ්ජො. දන්ධවිරාගීති සණිකං විරජ්ජති. මොහෙන මූළ්හෙන හි කතකම්මං සණිකං මුච්චති. යථා හි අච්ඡචම්මං සතක්ඛත්තුම්පි ධොවියමානං න පණ්ඩරං හොති, එවමෙව මොහෙන මූළ්හෙන කතකම්මං සීඝං න මුච්චති, සණිකමෙව මුච්චතීති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

แม้โมหะก็มีโทษมากด้วยเหตุ ๒ ประการเหมือนกัน คือ บุคคลผู้หลงด้วยโมหะแล้ว ประพฤติผิดในมารดาบิดาบ้าง ในเจดีย์บ้าง ในต้นพระศรีมหาโพธิ์บ้าง ในบรรพชิตบ้างแล้ว ย่อมได้รับคำติเตียนในที่ที่ไปแล้วๆ อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียนก่อน ส่วนอนันตริยกรรมที่ทำด้วยอำนาจโมหะ ย่อมทำให้ไหม้ในนรกตลอดกัป อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษในวิบากด้วย บทว่า ทนฺธวิราคี ความว่า คลายกำหนัดได้ช้า คือ กรรมที่บุคคลผู้หลงด้วยโมหะทำแล้ว ย่อมพ้นไปได้ช้า เปรียบเหมือนหนังหมี แม้ถูกซักฟอกตั้งร้อยครั้งก็ไม่ขาว ฉันใด กรรมที่บุคคลผู้หลงด้วยโมหะทำแล้ว ย่อมไม่พ้นไปได้เร็ว ย่อมพ้นไปได้ช้าเท่านั้น ฉันนั้น พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

9. අකුසලමූලසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอกุศลมูลสูตร

70. නවමෙ අකුසලමූලානීති අකුසලානං මූලානි, අකුසලානි ච තානි මූලානි චාති වා අකුසලමූලානි. යදපි, භික්ඛවෙ, ලොභොති යොපි, භික්ඛවෙ, ලොභො. තදපි අකුසලමූලන්ති සොපි අකුසලමූලං. අකුසලමූලං වා සන්ධාය ඉධ තම්පීති අත්ථො වට්ටතියෙව. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති සම්පිණ්ඩෙති රාසිං කරොති. අසතා දුක්ඛං උප්පාදයතීති අභූතෙන අවිජ්ජමානෙන යංකිඤ්චි තස්ස අභූතං දොසං වත්වා දුක්ඛං උප්පාදෙති. වධෙන වාතිආදි යෙනාකාරෙන දුක්ඛං උප්පාදෙති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ ජානියාති ධනජානියා. පබ්බාජනායාති ගාමතො වා රට්ඨතො වා පබ්බාජනීයකම්මෙන[Pg.192]. බලවම්හීති අහමස්මි බලවා. බලත්ථො ඉතිපීති බලෙන මෙ අත්ථො ඉතිපි, බලෙ වා ඨිතොම්හීතිපි වදති.

๗๐. ในนวมสูตร บทว่า อกุสลมูลานิ ความว่า รากเหง้าของอกุศลทั้งหลาย หรืออีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่านั้นเป็นอกุศลด้วย เป็นรากเหง้าด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อกุสลมูล บทว่า ยทปิ ภิกฺขเว โลโภ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลภะใด แม้มีอยู่ บทว่า ตทปิ อกุสลมูลํ ความว่า แม้โลภะนั้นก็ชื่อว่า อกุศลมูล หรืออีกอย่างหนึ่ง อรรถว่า เรากล่าวคำว่า ตมฺปิ นี้ในที่นี้ หมายถึงศัพท์ว่า อกุสลมูล ย่อมควรทีเดียว พึงนำนัยไปในบททั้งปวงโดยอุบายนี้ บทว่า อภิสงฺขโรติ ความว่า พากเพียร รวบรวม กระทำให้เป็นกอง บทว่า อสตา ทุกฺขํ อุปฺปาทยติ ความว่า กล่าวโทษอย่างใดอย่างหนึ่งอันไม่จริง ไม่มีอยู่ ของบุคคลอื่นนั้น โดยไม่เป็นจริง ไม่มีอยู่ แล้วยังทุกข์ให้เกิดขึ้น บทว่า วเธน วา เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงอาการที่ยังทุกข์ให้เกิดขึ้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ชานิยา ความว่า ด้วยความเสื่อมแห่งทรัพย์ บทว่า ปพฺพาชนาย ความว่า ด้วยปัพพาชนียกรรม (การขับไล่) จากบ้านหรือจากแว่นแคว้น บทว่า พลวมฺหิ ความว่า เราเป็นผู้มีกำลัง บทว่า พลตฺโถ อิติปิ ความว่า ย่อมกล่าวว่า ประโยชน์มีแก่เราด้วยกำลัง ดังนี้บ้าง หรือว่า เราตั้งอยู่ในกำลัง ดังนี้บ้าง

අකාලවාදීති කාලස්මිං න වදති, අකාලස්මිං වදති නාම. අභූතවාදීති භූතං න වදති, අභූතං වදති නාම. අනත්ථවාදීති අත්ථං න වදති, අනත්ථං වදති නාම. අධම්මවාදීති ධම්මං න වදති, අධම්මං වදති නාම. අවිනයවාදීති විනයං න වදති, අවිනයං වදති නාම.

บทว่า อกาลวาที ความว่า ไม่กล่าวในกาล (ที่ควร) ชื่อว่ากล่าวในอกาล (ที่ไม่ควร) บทว่า อภูตวาที ความว่า ไม่กล่าวคำจริง ชื่อว่ากล่าวคำไม่จริง บทว่า อนตฺถวาที ความว่า ไม่กล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์ ชื่อว่ากล่าวสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ บทว่า อธมฺมวาที ความว่า ไม่กล่าวธรรม ชื่อว่ากล่าวอธรรม บทว่า อวินยวาที ความว่า ไม่กล่าววินัย ชื่อว่ากล่าวอวินัย

තථා හායන්ති තථා හි අයං. න ආතප්පං කරොති තස්ස නිබ්බෙඨනායාති තස්ස අභූතස්ස නිබ්බෙඨනත්ථාය වීරියං න කරොති. ඉතිපෙතං අතච්ඡන්ති ඉමිනාපි කාරණෙන එතං අතච්ඡං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං.

บทว่า ตถา หายํ พึงตัดบทเป็น ตถา หิ อยํ (เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้...) บทว่า น อาตปฺปํ กโรติ ตสฺส นิพฺเพฐนาย ความว่า ไม่ทำความเพียรเพื่อกำจัดโลภะอันไม่จริงนั้น บทว่า อิติเปตํ อตจฺฉํ ความว่า แม้ด้วยเหตุนี้ คำนั้นก็ไม่จริง บทอื่น (คือ อิติเปตํ อภูตํ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง

දුග්ගති පාටිකඞ්ඛාති නිරයාදිකා දුග්ගති ඉච්ඡිතබ්බා, සා අස්ස අවස්සභාවිනී, තත්ථානෙන නිබ්බත්තිතබ්බන්ති අත්ථො. උද්ධස්තොති උපරි ධංසිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තා ඔනද්ධො. අනයං ආපජ්ජතීති අවුඩ්ඪිං ආපජ්ජති. බ්‍යසනං ආපජ්ජතීති විනාසං ආපජ්ජති. ගිම්හකාලස්මිඤ්හි මාලුවාසිපාටිකාය ඵලිතාය බීජානි උප්පතිත්වා වටරුක්ඛාදීනං මූලෙ පතන්ති. තත්ථ යස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ තීසු දිසාසු තීණි බීජානි පතිතානි හොන්ති, තස්මිං රුක්ඛෙ පාවුස්සකෙන මෙඝෙන අභිවට්ඨෙ තීහි බීජෙහි තයො අඞ්කුරා උට්ඨහිත්වා තං රුක්ඛං අල්ලීයන්ති. තතො පට්ඨාය රුක්ඛදෙවතායො සකභාවෙන සණ්ඨාතුං න සක්කොන්ති. තෙපි අඞ්කුරා වඩ්ඪමානා ලතාභාවං ආපජ්ජිත්වා තං රුක්ඛං අභිරුහිත්වා සබ්බවිටපසාඛාපසාඛා සංසිබ්බිත්වා තං රුක්ඛං උපරි පරියොනන්ධන්ති. සො මාලුවාලතාහි සංසිබ්බිතො ඝනෙහි මහන්තෙහි මාලුවාපත්තෙහි සඤ්ඡන්නො දෙවෙ වා වස්සන්තෙ වාතෙ වා වායන්තෙ තත්ථ තත්ථ පලුජ්ජිත්වා ඛාණුමත්තමෙව අවසිස්සති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

บทว่า ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา ความว่า พึงหวังทุคติมีนรกเป็นต้น ทุคตินั้นย่อมมีแก่เขาอย่างแน่นอน อธิบายว่า เขาพึงบังเกิดในทุคตินั้น บทว่า อุทฺธสฺโต ความว่า ถูกกำจัดในเบื้องบน บทว่า ปริโยนทฺโธ ความว่า ถูกรึงรัดไว้โดยรอบ บทว่า อนยํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความไม่เจริญ บทว่า พฺยสนํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความพินาศ จริงอยู่ ในฤดูร้อน เมื่อฝักเถามะลอแตก เมล็ดทั้งหลายก็ปลิวไปตกที่โคนต้นไทรเป็นต้น ในบรรดาต้นไม้เหล่านั้น เมล็ด ๓ เมล็ดตกที่โคนต้นไม้ใดใน ๓ ทิศ เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกในต้นไม้นั้น หน่อ ๓ หน่อก็งอกขึ้นจากเมล็ด ๓ เมล็ดแล้วเกาะต้นไม้นั้น จำเดิมแต่นั้น รุกขเทวดาทั้งหลายไม่อาจดำรงอยู่โดยสภาพของตนได้ แม้หน่อเหล่านั้นเจริญขึ้น ถึงความเป็นเถาวัลย์แล้ว ก็เลื้อยขึ้นต้นไม้นั้น ร้อยรัดกิ่งใหญ่ กิ่งน้อย และกิ่งแขนงทั้งหมด แล้วรึงรัดต้นไม้นั้นไว้เบื้องบน ต้นไม้นั้นถูกเถามะลอทั้งหลายร้อยรัดไว้ ถูกใบมะลอที่หนาทึบและใหญ่ปกคลุมไว้ เมื่อฝนตกหรือลมพัด ก็ผุพังไปในที่นั้นๆ เหลืออยู่เพียงตอเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้

එවමෙව ඛොති එත්ථ පන ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලාදීසු අඤ්ඤතරරුක්ඛො විය හි අයං සත්තො දට්ඨබ්බො, තිස්සො මාලුවාලතා විය තීණි අකුසලමූලානි, යාව රුක්ඛසාඛා අසම්පත්තා, තාව තාසං ලතානං උජුකං රුක්ඛාරොහනං විය ලොභාදීනං ද්වාරං අසම්පත්තකාලො, සාඛානුසාරෙන [Pg.193] ගමනකාලො විය ද්වාරවසෙන ගමනකාලො, පරියොනද්ධකාලො විය ලොභාදීහි පරියුට්ඨිතකාලො, ඛුද්දකසාඛානං පලුජ්ජනකාලො විය ද්වාරප්පත්තානං කිලෙසානං වසෙන ඛුද්දානුඛුද්දකා ආපත්තියො ආපන්නකාලො, මහාසාඛානං පලුජ්ජනකාලො විය ගරුකාපත්තිං ආපන්නකාලො, ලතානුසාරෙන ඔතිණ්ණෙන උදකෙන මූලෙසු තින්තෙසු රුක්ඛස්ස භූමියං පතනකාලො විය කමෙන චත්තාරි පාරාජිකානි ආපජ්ජිත්වා චතූසු අපායෙසු නිබ්බත්තනකාලො දට්ඨබ්බො.

ส่วนในบทว่า เอวเมว โข นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ พึงเห็นสัตว์นี้เหมือนต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่งในบรรดาต้นรังเป็นต้น พึงเห็นอกุศลมูล ๓ อย่างเหมือนเถามะลอ ๓ เถา พึงเห็นกาลที่โลภะเป็นต้นยังไม่ถึงทวาร เหมือนการเลื้อยขึ้นต้นไม้ตรงๆ ของเถาเหล่านั้นตราบเท่าที่ยังไม่ถึงกิ่งไม้ พึงเห็นกาลที่ (กิเลส) เป็นไปโดยอำนาจทวาร เหมือนกาลที่ (เถาวัลย์) เลื้อยไปตามกิ่งไม้ พึงเห็นกาลที่ถูกโลภะเป็นต้นครอบงำ เหมือนกาลที่ถูก (เถาวัลย์) รึงรัด พึงเห็นกาลที่ต้องอาบัติเล็กๆ น้อยๆ ด้วยอำนาจกิเลสที่ถึงทวารแล้ว เหมือนกาลที่กิ่งเล็กๆ ผุพังไป พึงเห็นกาลที่ต้องอาบัติหนัก เหมือนกาลที่กิ่งใหญ่ผุพังไป พึงเห็นกาลที่ต้องปาราชิก ๔ ตามลำดับแล้วบังเกิดในอบาย ๔ เหมือนกาลที่ต้นไม้ล้มลงบนพื้นดินเมื่อรากเปียกชุ่มด้วยน้ำที่ไหลลงมาตามเถาวัลย์

සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. එවමෙව ඛොති එත්ථ පන ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලාදීසු අඤ්ඤතරරුක්ඛො විය අයං සත්තො දට්ඨබ්බො, තිස්සො මාලුවාලතා විය තීණි අකුසලමූලානි, තාසං අප්පවත්තිං කාතුං ආගතපුරිසො විය යොගාවචරො, කුද්දාලො විය පඤ්ඤා, කුද්දාලපිටකං විය සද්ධාපිටකං, පලිඛනනඛණිත්ති විය විපස්සනාපඤ්ඤා, ඛණිත්තියා මූලච්ඡෙදනං විය විපස්සනාඤාණෙන අවිජ්ජාමූලස්ස ඡින්දනකාලො, ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දනකාලො විය ඛන්ධවසෙන දිට්ඨකාලො, ඵාලනකාලො විය මග්ගඤාණෙන කිලෙසානං සමුග්ඝාතිතකාලො, මසිකරණකාලො විය ධරමානකපඤ්චක්ඛන්ධකාලො, මහාවාතෙ ඔපුණිත්වා අප්පවත්තනකාලො විය උපාදින්නකක්ඛන්ධානං අප්පටිසන්ධිකනිරොධෙන නිරුජ්ඣිත්වා පුනබ්භවෙ පටිසන්ධිඅග්ගහණකාලො දට්ඨබ්බොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

พึงทราบฝ่ายขาว (สุกกปักษ์) โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ส่วนในบทว่า เอวเมว โข นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ พึงเห็นสัตว์นี้เหมือนต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่งในบรรดาต้นรังเป็นต้น พึงเห็นอกุศลมูล ๓ อย่างเหมือนเถามะลอ ๓ เถา พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้มาเพื่อทำให้เถาเหล่านั้นไม่เป็นไป พึงเห็นปัญญาเหมือนจอบ พึงเห็นศรัทธาเหมือนตะกร้า (ใส่ดิน) พึงเห็นวิปัสสนาปัญญาเหมือนเสียมสำหรับขุดรอบๆ พึงเห็นกาลที่ตัดรากคืออวิชชาด้วยวิปัสสนาญาณ เหมือนการตัดรากด้วยเสียม พึงเห็นกาลที่เห็นโดยความเป็นขันธ์ เหมือนกาลที่ตัดเป็นท่อนๆ พึงเห็นกาลที่ถอนกิเลสด้วยมรรคญาณ เหมือนกาลที่ผ่า (ไม้) พึงเห็นกาลที่เบญจขันธ์ยังดำรงอยู่ เหมือนกาลที่ทำเป็นถ่าน พึงเห็นกาลที่ไม่ถือปฏิสนธิในภพใหม่อีก เพราะอุปาทินนกขันธ์ดับไปโดยอัปปฏิสนธิกนิโรธ เหมือนกาลที่ไม่เป็นไปอีกเพราะถูกโปรยไปในลมแรง ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้

10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอุโปสถสูตร

71. දසමෙ තදහුපොසථෙති තස්මිං අහු උපොසථෙ තං දිවසං උපොසථෙ, පන්නරසිකඋපොසථදිවසෙති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමීති උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය ගන්ධමාලාදිහත්ථා උපසඞ්කමි. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. දිවා දිවස්සාති දිවසස්ස දිවා නාම මජ්ඣන්හො, ඉමස්මිං ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙති අත්ථො. කුතො නු ත්වං ආගච්ඡසීති කිං කරොන්තී විචරසීති පුච්ඡති. ගොපාලකුපොසථොති ගොපාලකෙහි සද්ධිං උපවසනඋපොසථො. නිගණ්ඨුපොසථොති නිගණ්ඨානං උපවසනඋපොසථො. අරියුපොසථොති අරියානං උපවසනඋපොසථො. සෙය්‍යථාපි විසාඛෙති යථා නාම, විසාඛෙ. සායන්හසමයෙ [Pg.194] සාමිකානං ගාවො නිය්‍යාතෙත්වාති ගොපාලකා හි දෙවසිකවෙතනෙන වා පඤ්චාහදසාහඅද්ධමාසමාසඡමාසසංවච්ඡරපරිච්ඡෙදෙන වා ගාවො ගහෙත්වා රක්ඛන්ති. ඉධ පන දෙවසිකවෙතනෙන රක්ඛන්තං සන්ධායෙතං වුත්තං – නිය්‍යාතෙත්වාති පටිච්ඡාපෙත්වා ‘‘එතා වො ගාවො’’ති දත්වා. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා භුඤ්ජිත්වා මඤ්චෙ නිපන්නො එවං පච්චවෙක්ඛති. අභිජ්ඣාසහගතෙනාති තණ්හාය සම්පයුත්තෙන. එවං ඛො, විසාඛෙ, ගොපාලකුපොසථො හොතීති අරියුපොසථොව අයං, අපරිසුද්ධවිතක්කතාය පන ගොපාලකඋපොසථට්ඨානෙ ඨිතො. න මහප්ඵලොති විපාකඵලෙන න මහප්ඵලො. න මහානිසංසොති විපාකානිසංසෙන න මහානිසංසො. න මහාජුතිකොති විපාකොභාසෙන න මහාඔභාසො. න මහාවිප්ඵාරොති විපාකවිප්ඵාරස්ස අමහන්තතාය න මහාවිප්ඵාරො.

๗๑. ในทสมสูตร บทว่า ตทหุโปสเถ ความว่า ในวันอุโบสถนั้น คือในวันอุโบสถนั้น ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า สมาทานองค์อุโบสถแล้ว มือถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น เข้าไปเฝ้า. บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่าสละ. บทว่า ทิวา ทิวสฺส ความว่า ตอนกลางวันแห่งวัน ชื่อว่ากลางวัน คือเที่ยงวัน อธิบายว่า ในเวลาเที่ยงวันที่ตั้งอยู่นี้. บทว่า กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ท่านทำอะไรเที่ยวไปอยู่. บทว่า โคปาลกุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ร่วมกับคนเลี้ยงโค. บทว่า นิคณฺฐุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ของพวกนิครนถ์. บทว่า อริยุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย. บทว่า เสยฺยถาปิ วิสาเข ความว่า ดูก่อนวิสาขา เปรียบเหมือนว่า. บทว่า สายณฺหสมเย สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวา ความว่า จริงอยู่ คนเลี้ยงโคทั้งหลายรับโคไปเลี้ยงด้วยค่าจ้างรายวัน หรือด้วยค่าจ้างที่กำหนด ๕ วัน ๑๐ วัน กึ่งเดือน เดือน ๖ เดือน หรือปี. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงคนที่เลี้ยงด้วยค่าจ้างรายวัน. บทว่า นิยฺยาเตตฺวา คือ ให้ยอมรับแล้วมอบให้โดยกล่าวว่า "นี่โคของท่านทั้งหลาย". บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ความว่า ไปยังเรือนของตน บริโภคแล้ว นอนบนเตียง ย่อมพิจารณาอย่างนี้. บทว่า อภิชฺฌาสหคเตน คือ ประกอบด้วยตัณหา. บทว่า เอวํ โข วิสาเข โคปาลกุโปสโถ โหติ ความว่า อุโบสถนี้เป็นอริยอุโบสถนั่นแหละ แต่เพราะมีความดำริไม่บริสุทธิ์ จึงตั้งอยู่ในฐานะโคปาลกอุโบสถ. บทว่า น มหปฺผโล คือ ไม่มีผลมากด้วยวิบากผล. บทว่า น มหานิสํโส คือ ไม่มีอานิสงส์มากด้วยวิบากานิสงส์. บทว่า น มหาชุติโก คือ ไม่มีความรุ่งเรืองมากด้วยแสงสว่างคือวิบาก. บทว่า น มหาวิปฺผาโร คือ ไม่มีความแผ่ไพศาลมากเพราะความไม่ใหญ่แห่งความแผ่ไพศาลคือวิบาก.

සමණජාතිකාති සමණායෙව. පරං යොජනසතන්ති යොජනසතං අතික්කමිත්වා තතො පරං. තෙසු දණ්ඩං නික්ඛිපාහීති තෙසු යොජනසතතො පරභාගෙසු ඨිතෙසු සත්තෙසු දණ්ඩං නික්ඛිප, නික්ඛිත්තදණ්ඩො හොහි. නාහං ක්වචනි කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති අහං කත්ථචි කස්සචි පරස්ස කිඤ්චනතස්මිං න හොමි. කිඤ්චනං වුච්චති පලිබොධො, පලිබොධො න හොමීති වුත්තං හොති. න ච මම ක්වචනි කත්ථචි කිඤ්චනතත්ථීති මමාපි ක්වචනි අන්තො වා බහිද්ධා වා කත්ථචි එකපරික්ඛාරෙපි කිඤ්චනතා නත්ථි, පලිබොධො නත්ථි, ඡින්නපලිබොධොහමස්මීති වුත්තං හොති. භොගෙති මඤ්චපීඨයාගුභත්තාදයො. අදින්නංයෙව පරිභුඤ්ජතීති පුනදිවසෙ මඤ්චෙ නිපජ්ජන්තොපි පීඨෙ නිසීදන්තොපි යාගුං පිවන්තොපි භත්තං භුඤ්ජන්තොපි තෙ භොගෙ අදින්නෙයෙව පරිභුඤ්ජති. න මහප්ඵලොති නිප්ඵලො. බ්‍යඤ්ජනමෙව හි එත්ථ සාවසෙසං, අත්ථො පන නිරවසෙසො. එවං උපවුත්ථස්ස හි උපොසථස්ස අප්පමත්තකම්පි විපාකඵලං ඉට්ඨං කන්තං මනාපං නාම නත්ථි. තස්මා නිප්ඵලොත්වෙව වෙදිතබ්බො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

บทว่า สมณชาติกา คือ สมณะนั่นเอง. บทว่า ปรํ โยชนสตํ คือ ล่วงร้อยโยชน์ไปแล้ว จากนั้นไป. บทว่า เตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิปาหิ คือ จงวางอาชญาในสัตว์เหล่านั้นที่อยู่ในส่วนเบื้องหลังจากร้อยโยชน์, จงเป็นผู้วางอาชญาแล้ว. บทว่า นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ ความว่า เราไม่เป็นกิริยาเครื่องกังวลของใครๆ อื่นในที่ไหนๆ. กังวลเรียกว่ากิญจนะ ท่านกล่าวว่า เราไม่เป็นเครื่องกังวล. บทว่า น จ มม กฺวจนิ กตฺถจิ กิญฺจนตตฺถิ ความว่า แม้ความกังวลของเราในที่ไหนๆ ในบริขารอย่างหนึ่งอย่างใด ทั้งภายในหรือภายนอก ก็ไม่มี, ความกังวลไม่มี, ท่านกล่าวว่า เราเป็นผู้มีกังวลอันตัดขาดแล้ว. บทว่า โภเค คือ เตียง ตั่ง ข้าวต้ม ข้าวสวย เป็นต้น. บทว่า อทินฺนํเยว ปริภุญฺชติ ความว่า ในวันรุ่งขึ้น แม้นอนบนเตียง แม้นั่งบนตั่ง แม้ดื่มข้าวต้ม แม้บริโภคข้าวสวย ก็ย่อมบริโภคโภคะเหล่านั้นอันเป็นของที่เขาไม่ให้แล้วนั่นเทียว. บทว่า น มหปฺผโล คือ ไม่มีผล. จริงอยู่ ในที่นี้มีแต่พยัญชนะเท่านั้นที่เหลืออยู่ ส่วนอรรถไม่มีเหลือเลย. เพราะว่าอุโบสถที่อยู่อย่างนี้ แม้วิบากผลอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ แม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่มีเลย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าไม่มีผลนั่นเทียว. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

උපක්කිලිට්ඨස්ස චිත්තස්සාති ඉදං කස්මා ආහ? සංකිලිට්ඨෙන හි චිත්තෙන උපවුත්ථො උපොසථො න මහප්ඵලො හොතීති දස්සිතත්තා විසුද්ධෙන චිත්තෙන උපවුත්ථස්ස මහප්ඵලතා අනුඤ්ඤාතා හොති. තස්මා යෙන කම්මට්ඨානෙන චිත්තං විසුජ්ඣති, තං චිත්තවිසොධනකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ඉදමාහ[Pg.195]. තත්ථ උපක්කමෙනාති පච්චත්තපුරිසකාරෙන, උපායෙන වා. තථාගතං අනුස්සරතීති අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතගුණෙ අනුස්සරති. එත්ථ හි ඉතිපි සො භගවාති සො භගවා ඉතිපි සීලෙන, ඉතිපි සමාධිනාති සබ්බෙ ලොකියලොකුත්තරා බුද්ධගුණා සඞ්ගහිතා. අරහන්තිආදීහි පාටියෙක්කගුණාව නිද්දිට්ඨා. තථාගතං අනුස්සරතො චිත්තං පසීදතීති ලොකියලොකුත්තරෙ තථාගතගුණෙ අනුස්සරන්තස්ස චිත්තුප්පාදො පසන්නො හොති.

พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ว่า อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺส เพราะเหตุไร? เพราะทรงแสดงแล้วว่า อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก ความเป็นผู้มีผลมากแห่งอุโบสถที่บุคคลมีจิตบริสุทธิ์อยู่ จึงเป็นอันทรงอนุญาตไว้. เพราะฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงกรรมฐานเป็นเครื่องฟอกจิตนั้น ซึ่งเป็นกรรมฐานที่จิตย่อมบริสุทธิ์ได้ พระองค์จึงตรัสคำนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปกฺกเมน คือ ด้วยความเพียรของบุรุษแต่ละคน หรือด้วยอุบาย. บทว่า ตถาคตํ อนุสฺสรติ คือ ย่อมระลึกถึงพระคุณของพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการ. จริงอยู่ ในบทนี้ว่า อิติปิ โส ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น แม้ด้วยศีลอย่างนี้ แม้ด้วยสมาธิอย่างนี้ พุทธคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระทั้งหมด ย่อมเป็นอันสงเคราะห์ไว้. ด้วยบทมี อรหํ เป็นต้น ทรงแสดงเฉพาะพระคุณแต่ละอย่างเท่านั้น. บทว่า ตถาคตํ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทติ ความว่า จิตตุปบาทของผู้ระลึกถึงพระพุทธคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ย่อมผ่องใส.

චිත්තස්ස උපක්කිලෙසාති පඤ්ච නීවරණා. කක්කන්ති ආමලකකක්කං. තජ්ජං වායාමන්ති තජ්ජාතිකං තදනුච්ඡවිකං කක්කෙන මක්ඛනඝංසනධොවනවායාමං. පරියොදපනා හොතීති සුද්ධභාවකරණං හොති. කිලිට්ඨස්මිං හි සීසෙ පසාධනං පසාධෙත්වා නක්ඛත්තං කීළමානො න සොභති, පරිසුද්ධෙ පන තස්මිං පසාධනං පසාධෙත්වා නක්ඛත්තං කීළමානො සොභති, එවමෙව කිලිට්ඨචිත්තෙන උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපොසථො උපවුත්ථො න මහප්ඵලො හොති, පරිසුද්ධෙන පන චිත්තෙන උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපවුත්ථො උපොසථො මහප්ඵලො හොතීති අධිප්පායෙන එවමාහ. බ්‍රහ්මුපොසථං උපවසතීති බ්‍රහ්මා වුච්චති සම්මාසම්බුද්ධො, තස්ස ගුණානුස්සරණවසෙන අයං උපොසථො බ්‍රහ්මුපොසථො නාම, තං උපවසති. බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සංවසතීති සම්මාසම්බුද්ධෙන සද්ධිං සංවසති. බ්‍රහ්මඤ්චස්ස ආරබ්භාති සම්මාසම්බුද්ධං ආරබ්භ.

บทว่า จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา คือ นิวรณ์ ๕. บทว่า กกฺกํ คือ กากมะขามป้อม. บทว่า ตชฺชํ วายามํ คือ ความพยายามในการทา ถู และล้างด้วยกาก ซึ่งเป็นชนิดนั้น สมควรแก่นั้น. บทว่า ปริโยทปนา โหติ คือ ย่อมเป็นการกระทำให้มีภาวะบริสุทธิ์. จริงอยู่ เมื่อศีรษะสกปรก ประดับเครื่องประดับแล้วเล่นนักษัตร ย่อมไม่งาม, แต่เมื่อศีรษะนั้นบริสุทธิ์ ประดับเครื่องประดับแล้วเล่นนักษัตร ย่อมงดงาม, ฉันนั้นเหมือนกัน อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองสมาทานองค์อุโบสถแล้วอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก, แต่อุโบสถที่บุคคลมีจิตบริสุทธิ์สมาทานองค์อุโบสถแล้วอยู่ ย่อมมีผลมาก, ด้วยอธิบายนี้ พระองค์จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า พฺรหฺมุโปสถํ อุปวสติ ความว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเรียกว่าพรหม, อุโบสถนี้ชื่อว่าพรหมอุโบสถ ด้วยอำนาจแห่งการระลึกถึงพระคุณของพระองค์, เขาย่อมอยู่อุโบสถนั้น. บทว่า พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํวสติ คือ ย่อมอยู่ร่วมกับพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. บทว่า พฺรหฺมญฺจสฺส อารพฺภ คือ ปรารภพระสัมมาสัมพุทธเจ้า.

ධම්මං අනුස්සරතීති සහතන්තිකං ලොකුත්තරධම්මං අනුස්සරති. සොත්තින්ති කුරුවින්දකසොත්තිං. කුරුවින්දකපාසාණචුණ්ණෙන හි සද්ධිං ලාඛං යොජෙත්වා මණිකෙ කත්වා විජ්ඣිත්වා සුත්තෙන ආවුණිත්වා තං මණි කලාපපන්තිං උභතො ගහෙත්වා පිට්ඨිං ඝංසෙන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සොත්තිඤ්ච පටිච්චා’’ති. චුණ්ණන්ති න්හානීයචුණ්ණං. තජ්ජං වායාමන්ති උබ්බට්ටනඝංසනධොවනාදිකං තදනුරූපවායාමං. ධම්මුපොසථන්ති සහතන්තිකං නවලොකුත්තරධම්මං ආරබ්භ උපවුත්ථත්තා අයං උපොසථො ‘‘ධම්මුපොසථො’’ති වුත්තො. ඉධාපි පරියොදපනාති පදෙ ඨත්වා පුරිමනයෙනෙව යොජනා කාතබ්බා.

คำว่า "ระลึกถึงธรรม" คือ ย่อมระลึกถึงโลกุตรธรรมพร้อมทั้งพระบาลี คำว่า "สตฺติ" ได้แก่ ชาดหรคุณ (ผงชาดผสมครั่ง) จริงอยู่ เขาผสมครั่งกับผงหินชาติ ทำเป็นแท่งมณี เจาะแล้วร้อยด้วยด้าย จับกลุ่มแท่งมณีนั้นทั้งสองข้างแล้วขัดถูแผ่นหลัง ทรงหมายถึงการกระทำนั้นจึงตรัสว่า "อาศัยชาดหรคุณ" คำว่า "จุณ" ได้แก่ จุณเครื่องอาบน้ำ คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" ได้แก่ ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น คือ การขัด การถู การล้าง เป็นต้น คำว่า "ธรรมอุโบสถ" คือ เพราะปรารภโลกุตรธรรม ๙ พร้อมทั้งพระบาลีแล้วเข้าอยู่ อุโบสถนี้จึงถูกเรียกว่า "ธรรมอุโบสถ" ในที่นี้ก็เช่นกัน พึงประกอบความในบทว่า ปริโยทปนา โดยนัยก่อนนั่นเทียว

සඞ්ඝං අනුස්සරතීති අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං ගුණෙ අනුස්සරති. උස්මඤ්ච පටිච්චාති ද්වෙ තයො වාරෙ ගාහාපිතං උසුමං පටිච්ච. උසඤ්චාතිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො[Pg.196]. ඛාරන්ති ඡාරිකං. ගොමයන්ති ගොමුත්තං වා අජලණ්ඩිකා වා. පරියොදපනාති ඉධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජනා කාතබ්බා. සඞ්ඝුපොසථන්ති අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං ගුණෙ ආරබ්භ උපවුත්ථත්තා අයං උපොසථො ‘‘සඞ්ඝුපොසථො’’ති වුත්තො.

คำว่า "ระลึกถึงสงฆ์" คือ ย่อมระลึกถึงคุณของพระอริยบุคคล ๘ จำพวก คำว่า "อาศัยไออุ่น" คือ อาศัยไออุ่นที่อบไว้ ๒-๓ ครั้ง มีบทว่า อุสญฺจ บ้าง ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนี้ คำว่า "ขารํ" ได้แก่ เถ้า คำว่า "โคมยํ" ได้แก่ มูตรโค หรือ มูลแพะ ในบทว่า ปริโยทปนา ในที่นี้ก็เช่นกัน พึงประกอบความโดยนัยก่อนนั่นเทียว คำว่า "สังฆอุโบสถ" คือ เพราะปรารภคุณของพระอริยบุคคล ๘ จำพวกแล้วเข้าอยู่ อุโบสถนี้จึงถูกเรียกว่า "สังฆอุโบสถ"

සීලානීති ගහට්ඨො ගහට්ඨසීලානි, පබ්බජිතො පබ්බජිතසීලානි. අඛණ්ඩානීතිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.21) විත්ථාරිතොව. වාලණ්ඩුපකන්ති අස්සවාලෙහි වා මකචිවාලාදීහි වා කතං අණ්ඩුපකං. තජ්ජං වායාමන්ති තෙලෙන තෙමෙත්වා මලස්ස තින්තභාවං ඤත්වා ඡාරිකං පක්ඛිපිත්වා වාලණ්ඩුපකෙන ඝංසනවායාමො. ඉධ පරියොදපනාති පදෙ ඨත්වා එවං යොජනා කාතබ්බා කිලිට්ඨස්මිඤ්හි ආදාසෙ මණ්ඩිතපසාධිතොපි අත්තභාවො ඔලොකියමානො න සොභති, පරිසුද්ධෙ සොභති. එවමෙව කිලිට්ඨෙන චිත්තෙන උපවුත්ථො උපොසථො න මහප්ඵලො හොති, පරිසුද්ධෙන පන මහප්ඵලො හොතීති. සීලුපොසථන්ති අත්තනො සීලානුස්සරණවසෙන උපවුත්ථො උපොසථො සීලුපොසථො නාම. සීලෙන සද්ධින්ති අත්තනො පඤ්චසීලදසසීලෙන සද්ධිං. සීලඤ්චස්ස ආරබ්භාති පඤ්චසීලං දසසීලඤ්ච ආරබ්භ.

คำว่า "ศีลทั้งหลาย" คือ คฤหัสถ์ (ระลึกถึง) ศีลของคฤหัสถ์, บรรพชิต (ระลึกถึง) ศีลของบรรพชิต เนื้อความของบทมีคำว่า "ไม่ขาด" เป็นต้น ข้าพเจ้าได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค คำว่า "วาลณฺฑุปกํ" ได้แก่ แปรงที่ทำด้วยขนหางม้า หรือ เปลือกปอ เป็นต้น คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" คือ ความพยายามในการขัดด้วยแปรงขนสัตว์ โดยชโลมด้วยน้ำมัน เมื่อรู้ว่ามลทินเปียกแล้ว ก็โรยเถ้าลงไป ในที่นี้ พึงตั้งอยู่ในบทว่า ปริโยทปนา แล้วประกอบความอย่างนี้ว่า จริงอยู่ เมื่อกระจกเงาสกปรก แม้อัตภาพที่ตกแต่งประดับประดาแล้ว เมื่อส่องดูก็ไม่งาม แต่เมื่อกระจกสะอาดจึงจะงาม ฉันใดก็ฉันนั้น อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองเข้าอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก แต่ (อุโบสถที่บุคคลมีจิต) บริสุทธิ์เข้าอยู่ ย่อมมีผลมาก คำว่า "สีลอุโบสถ" คือ อุโบสถที่เข้าอยู่ด้วยอำนาจการระลึกถึงศีลของตน ชื่อว่า สีลอุโบสถ คำว่า "พร้อมด้วยศีล" คือ พร้อมด้วยเบญจศีลและทสศีลของตน คำว่า "ปรารภศีลของผู้นั้น" คือ ปรารภเบญจศีลและทสศีล

දෙවතා අනුස්සරතීති දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණෙ අනුස්සරති. උක්කන්ති උද්ධනං. ලොණන්ති ලොණමත්තිකා. ගෙරුකන්ති ගෙරුකචුණ්ණං. නාළිකසණ්ඩාසන්ති ධමනනාළිකඤ්චෙව පරිවත්තනසණ්ඩාසඤ්ච. තජ්ජං වායාමන්ති උද්ධනෙ පක්ඛිපනධමනපරිවත්තනාදිකං අනුරූපං වායාමං. ඉධ පරියොදපනාති පදෙ ඨත්වා එවං යොජනා වෙදිතබ්බා – සංකිලිට්ඨසුවණ්ණමයෙන හි පසාධනභණ්ඩෙන පසාධිතා නක්ඛත්තං කීළමානා න සොභන්ති, පරිසුද්ධසුවණ්ණමයෙන සොභන්ති. එවමෙව සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස උපොසථො න මහප්ඵලො හොති, පරිසුද්ධචිත්තස්ස මහප්ඵලො. දෙවතුපොසථන්ති දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො ගුණෙ අනුස්සරන්තෙන උපවුත්ථඋපොසථො දෙවතුපොසථො නාම. සෙසං ඉමෙසු බුද්ධානුස්සතිආදීසු කම්මට්ඨානෙසු යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) වුත්තමෙව.

คำว่า "ระลึกถึงเทวดา" คือ ตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยานแล้วระลึกถึงคุณมีศรัทธาเป็นต้นของตน คำว่า "อุกฺกํ" ได้แก่ เบ้าหลอม คำว่า "โลณํ" ได้แก่ ดินเค็ม คำว่า "เครุกํ" ได้แก่ ผงดินแดง คำว่า "นฬิกสณฺฑาสํ" ได้แก่ ทั้งท่อสำหรับเป่าไฟและคีมสำหรับคีบกลับ คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" คือ ความพยายามที่สมควร ได้แก่ การใส่ลงในเบ้า การเป่าไฟ การคีบกลับ เป็นต้น ในที่นี้ พึงตั้งอยู่ในบทว่า ปริโยทปนา แล้วทราบความประกอบอย่างนี้ว่า จริงอยู่ ชนทั้งหลายผู้ประดับด้วยเครื่องประดับที่ทำด้วยทองคำอันเศร้าหมอง เมื่อเล่นนักษัตรฤกษ์ ย่อมไม่งาม แต่จะงามด้วย (เครื่องประดับ) ที่ทำด้วยทองคำบริสุทธิ์ ฉันใดก็ฉันนั้น อุโบสถของบุคคลผู้มีจิตเศร้าหมอง ย่อมไม่มีผลมาก (อุโบสถ) ของบุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์ ย่อมมีผลมาก คำว่า "เทวตอุโบสถ" คือ อุโบสถที่บุคคลตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยานแล้วระลึกถึงคุณของตนเข้าอยู่ ชื่อว่า เทวตอุโบสถ ข้อความที่ควรกล่าวที่เหลือในกรรมฐานเหล่านี้ มีพุทธานุสติเป็นต้นทั้งหมดนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคทั้งสิ้น

පාණාතිපාතන්ති [Pg.197] පාණවධං. පහායාති තං පාණාතිපාතචෙතනාසඞ්ඛාතං දුස්සීල්‍යං පජහිත්වා. පටිවිරතාති පහීනකාලතො පට්ඨාය තතො දුස්සීල්‍යතො ඔරතා විරතාව. නිහිතදණ්ඩා නිහිතසත්ථාති පරූපඝාතත්ථාය දණ්ඩං වා සත්ථං වා ආදාය අවත්තනතො නික්ඛිත්තදණ්ඩා චෙව නික්ඛිත්තසත්ථා චාති අත්ථො. එත්ථ ච ඨපෙත්වා දණ්ඩං සබ්බම්පි අවසෙසං උපකරණං සත්තානං විහිංසනභාවතො සත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. යං පන භික්ඛූ කත්තරදණ්ඩං වා දන්තකට්ඨවාසිං වා පිප්ඵලකං වා ගහෙත්වා විචරන්ති, න තං පරූපඝාතත්ථාය. තස්මා නිහිතදණ්ඩා නිහිතසත්ථාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. ලජ්ජීති පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය ලජ්ජාය සමන්නාගතා. දයාපන්නාති දයං මෙත්තචිත්තතං ආපන්නා. සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පීති සබ්බෙ පාණභූතෙ හිතෙන අනුකම්පකා, තාය එව දයාපන්නතාය සබ්බෙසං පාණභූතානං හිතචිත්තකාති අත්ථො. අහම්පජ්ජාති අහම්පි අජ්ජ. ඉමිනාපි අඞ්ගෙනාති ඉමිනාපි ගුණඞ්ගෙන. අරහතං අනුකරොමීති යථා පුරතො ගච්ඡන්තං පච්ඡතො ගච්ඡන්තො අනුගච්ඡති නාම, එවං අහම්පි අරහන්තෙහි පඨමං කතං ඉමං ගුණං පච්ඡා කරොන්තො තෙසං අරහන්තානං අනුකරොමි. උපොසථො ච මෙ උපවුත්ථො භවිස්සතීති එවං කරොන්තෙන මයා අරහතඤ්ච අනුකතං භවිස්සති, උපොසථො ච උපවුත්ථො භවිස්සති.

คำว่า "ปาณาติบาต" คือ การฆ่าสัตว์ คำว่า "ละแล้ว" คือ ละทุศีลอันได้แก่เจตนาเป็นเครื่องทำชีวิตสัตว์ให้ตกล่วงไปนั้นแล้ว คำว่า "งดเว้นเด็ดขาด" คือ จำเดิมแต่กาลที่ละได้แล้ว ก็เป็นผู้งดเว้น คือ เว้นโดยพิเศษจากทุศีลนั้นนั่นเทียว คำว่า "มีอาชญาวางแล้ว มีศัสตราวางแล้ว" ความว่า เพราะไม่เป็นไปโดยถือท่อนไม้หรือศัสตราเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น จึงชื่อว่ามีอาชญาวางแล้วและมีศัสตราวางแล้ว และในบทนี้ พึงทราบว่า อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมด เว้นท่อนไม้เสีย ชื่อว่าศัสตรา เพราะเป็นเหตุเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ส่วนไม้เท้า หรือมีดตัดไม้สีฟัน หรือมีดตัดเล็บใด ที่ภิกษุทั้งหลายถือเที่ยวไป ไม้เท้าเป็นต้นนั้น ไม่ได้มีไว้เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนับว่าเป็นผู้มีอาชญาวางแล้ว มีศัสตราวางแล้วนั่นเทียว คำว่า "มีความละอาย" คือ ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป คำว่า "ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู" คือ ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู คือความเป็นผู้มีเมตตาจิต คำว่า "อนุเคราะห์สัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล" คือ เป็นผู้อนุเคราะห์สัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล ความว่า เพราะความเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดูนั้นนั่นเอง จึงเป็นผู้มีจิตเกื้อกูลต่อสัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวง บทว่า อหมฺปชฺช ตัดบทเป็น อหํปิ อชฺช (แม้เราในวันนี้) คำว่า "แม้ด้วยองค์นี้" คือ แม้ด้วยองค์คือคุณนี้ คำว่า "เราย่อมทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย" คือ เปรียบเหมือนผู้ที่เดินไปข้างหลัง ย่อมชื่อว่าเดินตามผู้ที่เดินไปข้างหน้า ฉันใด ฉันนั้น แม้เรา เมื่อทำคุณนี้ที่พระอรหันต์ทั้งหลายได้ทำไว้ก่อนแล้วในภายหลัง ก็ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์เหล่านั้น คำว่า "และอุโบสถของเราก็จักเป็นอันเข้าอยู่แล้ว" คือ เมื่อเราทำอย่างนี้อยู่ ก็จักเป็นอันได้ทำตามพระอรหันต์ทั้งหลายด้วย และอุโบสถก็จักเป็นอันเข้าอยู่แล้วด้วย

අදින්නාදානන්ති අදින්නස්ස පරපරිග්ගහිතස්ස ආදානං, ථෙය්‍යං චොරිකන්ති අත්ථො. දින්නමෙව ආදියන්තීති දින්නාදායී. චිත්තෙනපි දින්නමෙව පටිකඞ්ඛන්තීති දින්නපාටිකඞ්ඛී. ථෙනෙතීති ථෙනො, න ථෙනෙන අථෙනෙන. අථෙනත්තායෙව සුචිභූතෙන. අත්තනාති අත්තභාවෙන, අථෙනං සුචිභූතං අත්තභාවං කත්වා විහරන්තීති වුත්තං හොති.

คำว่า "อทินนาทาน" คือ การถือเอาทรัพย์ที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ความว่า การขโมย, ความเป็นขโมย ท่านย่อมถือเอาแต่ของที่เขาให้เท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทินนาทายี (ผู้รับแต่ของที่เขาให้) ท่านย่อมหวังแต่ของที่เขาให้เท่านั้น แม้ด้วยจิต เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทินนปาฏิกังขี (ผู้หวังแต่ของที่เขาให้) ผู้ใดย่อมลัก เหตุนั้นผู้นั้นชื่อว่า โถน (ขโมย), (ท่านเป็นอยู่) ไม่ใช่โดยความเป็นขโมย คือ โดยความไม่เป็นขโมย โดยความเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วเพราะความไม่เป็นขโมยนั่นเทียว บทว่า อตฺตนา คือ ด้วยอัตภาพ ท่านกล่าวไว้ว่า (ท่าน) กระทำอัตภาพให้เป็นของไม่เป็นขโมยและบริสุทธิ์แล้วอยู่

අබ්‍රහ්මචරියන්ති අසෙට්ඨචරියං. බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං ආචාරං චරන්තීති බ්‍රහ්මචාරී. ආරාචාරීති අබ්‍රහ්මචරියතො දූරාචාරී. මෙථුනාති රාගපරියුට්ඨානවසෙන සදිසත්තා මෙථුනකාති ලද්ධවොහාරෙහි පටිසෙවිතබ්බතො මෙථුනොති සඞ්ඛං ගතා අසද්ධම්මා. ගාමධම්මාති ගාමවාසීනං ධම්මා.

คำว่า อพรหมจริยา ได้แก่ การประพฤติไม่ประเสริฐ. ชื่อว่าพรหมจารี เพราะประพฤติพรหมจรรย์คือความประพฤติอันประเสริฐ. ชื่อว่าอาราจารี เพราะมีอาจาระห่างไกลจากอพรหมจรรย์. คำว่า เมถุน ได้แก่ อสัทธรรม (ธรรมของอสัตบุรุษ) อันถึงซึ่งการนับว่าเมถุน เพราะเป็นสิ่งที่พึงเสพโดยบุคคลผู้ได้ชื่อว่าเมถุนกะ เพราะความที่เป็นเช่นกันด้วยอำนาจแห่งราคะที่ครอบงำ. คำว่า คามธรรม ได้แก่ ธรรมของชาวบ้าน.

මුසාවාදාති අලිකවචනා තුච්ඡවචනා. සච්චං වදන්තීති සච්චවාදී. සච්චෙන සච්චං සංදහන්ති ඝට්ටෙන්තීති සච්චසන්ධා, න අන්තරන්තරා මුසා වදන්තීති අත්ථො[Pg.198]. යො හි පුරිසො කදාචි මුසාවාදං වදති, කදාචි සච්චං. තස්ස මුසාවාදෙන අන්තරිතත්තා සච්චං සච්චෙන න ඝටීයති. තස්මා න සො සච්චසන්ධො. ඉමෙ පන න තාදිසා, ජීවිතහෙතුපි මුසා අවත්වා සච්චෙන සච්චං සංදහන්තියෙවාති සච්චසන්ධා. ථෙතාති ථිරා, ඨිතකථාති අත්ථො. එකො පුග්ගලො හලිද්දිරාගො විය ථුසරාසිම්හි නිඛාතඛාණු විය අස්සපිට්ඨෙ ඨපිතකුම්භණ්ඩමිව ච න ඨිතකථො හොති. එකො පාසාණලෙඛා විය ඉන්දඛීලො විය ච ඨිතකථො හොති, අසිනා සීසං ඡින්දන්තෙපි ද්වෙ කථා න කථෙති. අයං වුච්චති ථෙතො. පච්චයිකාති පත්තියායිතබ්බකා, සද්ධායිකාති අත්ථො. එකච්චො හි පුග්ගලො න පච්චයිකො හොති, ‘‘ඉදං කෙන වුත්තං, අසුකෙන නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘මා තස්ස වචනං සද්දහථා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. එකො පච්චයිකො හොති, ‘‘ඉදං කෙන වුත්තං, අසුකෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘යදි තෙන වුත්තං, ඉදමෙව පමාණං, ඉදානි පටික්ඛිපිතබ්බං නත්ථි, එවමෙවං ඉද’’න්ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. අයං වුච්චති පච්චයිකො. අවිසංවාදකා ලොකස්සාති තාය සච්චවාදිතාය ලොකං න විසංවාදෙන්තීති අත්ථො.

คำว่า มุสาวาทา ได้แก่ จากคำพูดเท็จ จากคำพูดเปล่าประโยชน์. ชื่อว่า สัจจวาที เพราะย่อมกล่าวคำสัตย์. ชื่อว่า สัจจสันธะ เพราะย่อมเชื่อมต่อคำสัตย์ด้วยคำสัตย์ คือย่อมประกอบให้เข้ากัน, อธิบายว่า ย่อมไม่กล่าวคำเท็จในระหว่างๆ. จริงอยู่ บุรุษใดบางครั้งกล่าวคำเท็จ บางครั้งกล่าวคำจริง, คำจริงของบุรุษนั้นชื่อว่าไม่เชื่อมต่อกับคำจริง เพราะมีคำเท็จคั่นอยู่. เพราะเหตุนั้น บุรุษนั้นจึงไม่ชื่อว่าสัจจสันธะ. ส่วนท่านเหล่านี้ไม่เป็นเช่นนั้น, ชื่อว่าสัจจสันธะ เพราะแม้เพราะเหตุแห่งชีวิตก็ไม่กล่าวคำเท็จ ย่อมเชื่อมต่อคำจริงด้วยคำจริงนั่นเทียว. คำว่า เถตะ ได้แก่ ผู้มั่นคง, อธิบายว่า ผู้มีถ้อยคำตั้งมั่น. บุคคลคนหนึ่ง เป็นผู้มีถ้อยคำไม่ตั้งมั่น ดุจสีที่ย้อมด้วยขมิ้น ดุจหลักที่ปักไว้ในกองแกลบ และดุจฟักทองที่วางไว้บนหลังม้า. บุคคลคนหนึ่ง เป็นผู้มีถ้อยคำตั้งมั่น ดุจตัวอักษรที่จารึกบนศิลา และดุจเสาเขื่อน, แม้เมื่อคนตัดศีรษะด้วยดาบ ก็ไม่กล่าววาจาสองอย่าง. ผู้นี้เรียกว่า เถตะ. คำว่า ปัจจยิกะ ได้แก่ ผู้ที่ควรเชื่อถือ, อธิบายว่า ผู้ที่ควรศรัทธา. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่เป็นที่น่าเชื่อถือ, เมื่อมีผู้กล่าวว่า "คำนี้ใครกล่าว, คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายอย่าเชื่อคำของเขาเลย". บุคคลคนหนึ่งเป็นที่น่าเชื่อถือ, เมื่อมีผู้กล่าวว่า "คำนี้ใครกล่าว, คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า "ถ้าท่านผู้นั้นกล่าว, คำนี้แหละเป็นประมาณ, บัดนี้ไม่มีอะไรที่ต้องปฏิเสธ, เรื่องนี้เป็นอย่างนั้นทีเดียว". ผู้นี้เรียกว่า ปัจจยิกะ. คำว่า อวิสังวาทกา โลกัสสะ อธิบายว่า ชื่อว่าไม่ลวงโลก เพราะความเป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์นั้น.

සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානන්ති සුරාමෙරයමජ්ජානං පානචෙතනාසඞ්ඛාතං පමාදකාරණං. එකභත්තිකාති පාතරාසභත්තං සායමාසභත්තන්ති ද්වෙ භත්තානි. තෙසු පාතරාසභත්තං අන්තොමජ්ඣන්හිකෙන පරිච්ඡින්නං, ඉතරං මජ්ඣන්හිකතො උද්ධං අන්තොඅරුණෙන. තස්මා අන්තොමජ්ඣන්හිකෙ දසක්ඛත්තුං භුඤ්ජමානාපි එකභත්තිකාව හොන්ති. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘එකභත්තිකා’’ති. රත්තිභොජනං රත්ති, තතො උපරතාති රත්තූපරතා. අතික්කන්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා භොජනං විකාලභොජනං නාම, තතො විරතත්තා විරතා විකාලභොජනා.

คำว่า สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานา ได้แก่ เหตุแห่งความประมาท อันได้แก่เจตนาเป็นเครื่องดื่มสุรา เมรัย และของมึนเมา. คำว่า เอกภัตติกา: โภชนะมี ๒ อย่าง คือ โภชนะในเวลาเช้า และโภชนะในเวลาเย็น. ในโภชนะทั้งสองนั้น โภชนะในเวลาเช้ากำหนดด้วยเวลาก่อนเที่ยง, โภชนะนอกนี้กำหนดด้วยเวลาหลังเที่ยงไปจนถึงก่อนอรุณขึ้น. เพราะเหตุนั้น แม้ฉันอยู่สิบครั้งในเวลาก่อนเที่ยง ก็ยังชื่อว่าเป็นเอกภัตติกะ (ผู้ฉันมื้อเดียว) อยู่นั่นเอง. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "เอกภัตติกา". โภชนะในเวลากลางคืนชื่อว่ารัตติ, ผู้เว้นจากโภชนะนั้น ชื่อว่ารัตตุปรตา. โภชนะในเวลาเที่ยงล่วงแล้วไปจนถึงเวลาพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่าวิกาลโภชนะ, ชื่อว่าเว้นจากวิกาลโภชนะ เพราะงดเว้นจากโภชนะนั้น.

සාසනස්ස අනනුලොමත්තා විසූකං පටාණිභූතං දස්සනන්ති විසූකදස්සනං, අත්තනා නච්චනනච්චාපනාදිවසෙන නච්චඤ්ච ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච, අන්තමසො මයූරනච්චනාදිවසෙනාපි පවත්තානං නච්චාදීනං විසූකභූතං දස්සනඤ්චාති නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනං. නච්චාදීනි හි අත්තනා පයොජෙතුං වා පරෙහි පයොජාපෙතුං වා පයුත්තානි පස්සිතුං වා නෙව භික්ඛූනං, න භික්ඛුනීනං වට්ටන්ති.

ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ ได้แก่ การดูอันเป็นข้าศึก เป็นเสี้ยนหนาม เพราะไม่เป็นไปตามคลองแห่งพระศาสนา. ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนะ ได้แก่ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี ด้วยการฟ้อนรำเองหรือให้ผู้อื่นฟ้อนรำเป็นต้น, และการดูการฟ้อนรำเป็นต้นอันเป็นข้าศึก เป็นเสี้ยนหนาม ซึ่งเป็นไปโดยที่สุดแม้ด้วยการฟ้อนรำของนกยูงเป็นต้น. จริงอยู่ การฟ้อนรำเป็นต้น อันตนเองจะพึงประกอบ หรือจะพึงให้ผู้อื่นประกอบ หรือจะพึงดูสิ่งที่เขาประกอบแล้ว ย่อมไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลายและภิกษุณีทั้งหลายเลย.

මාලාදීසු [Pg.199] මාලාති යංකිඤ්චි පුප්ඵං. ගන්ධන්ති යංකිඤ්චි ගන්ධජාතං. විලෙපනන්ති ඡවිරාගකරණං. තත්ථ පිළන්ධන්තො ධාරෙති නාම, ඌනට්ඨානං පූරෙන්තො මණ්ඩෙති නාම, ගන්ධවසෙන ඡවිරාගවසෙන ච සාදියන්තො විභූසෙති නාම. ඨානං වුච්චති කාරණං, තස්මා යාය දුස්සීල්‍යචෙතනාය තානි මාලාධාරණාදීනි මහාජනො කරොති, තතො පටිවිරතාති අත්ථො. උච්චාසයනං වුච්චති පමාණාතික්කන්තං, මහාසයනං අකප්පියත්ථරණං, තතො පටිවිරතාති අත්ථො.

ในคำว่า มาลา เป็นต้น, คำว่า มาลา ได้แก่ ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง. คำว่า คันธะ ได้แก่ ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง. คำว่า วิเลปนะ ได้แก่ เครื่องทำให้สีผิวกำหนัดยินดี. ในคำเหล่านั้น ผู้ประดับชื่อว่า ทรงไว้, ผู้ทำให้ที่พร่องเต็มชื่อว่า ตกแต่ง, ผู้ยินดีด้วยอำนาจของหอมและด้วยอำนาจสีผิวกำหนัดยินดีชื่อว่า ประดับประดา. คำว่า ฐานะ ท่านเรียกว่า เหตุ, เพราะเหตุนั้น อธิบายว่า มหาชนย่อมกระทำการทรงมาลาเป็นต้นเหล่านั้นด้วยทุสสีลยเจตนา (เจตนาเป็นเหตุทุศีล) ใด, เป็นผู้เว้นจากเจตนานั้น. ที่นอนที่สูงเกินประมาณ เรียกว่า อุจจาสยนะ, เครื่องปูลาดที่ไม่สมควร เรียกว่า มหาสยนะ, อธิบายว่า เป็นผู้เว้นจากที่นอนนั้น.

කීවමහප්ඵලොති කිත්තකං මහප්ඵලො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. පහූතරත්තරතනානන්ති පහූතෙන රත්තසඞ්ඛාතෙන රතනෙන සමන්නාගතානං, සකලජම්බුදීපතලං භෙරිතලසදිසං කත්වා කටිප්පමාණෙහි සත්තහි රතනෙහි පූරිතානන්ති අත්ථො. ඉස්සරියාධිපච්චන්ති ඉස්සරභාවෙන වා ඉස්සරියමෙව වා ආධිපච්චං, න එත්ථ සාහසිකකම්මන්තිපි ඉස්සරියාධිපච්චං. රජ්ජං කාරෙය්‍යාති එවරූපං චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙය්‍ය. අඞ්ගානන්තිආදීනි තෙසං ජනපදානං නාමානි. කලං නාග්ඝති සොළසින්ති එකං අහොරත්තං උපවුත්ථඋපොසථෙ පුඤ්ඤං සොළසභාගෙ කත්වා තතො එකං භාගඤ්ච න අග්ඝති. එකරත්තුපොසථස්ස සොළසියා කලාය යං විපාකඵලං, තංයෙව තතො බහුතරං හොතීති අත්ථො. කපණන්ති පරිත්තකං.

คำว่า กีวมหัปผโล ความว่า มีผลมากเพียงไร. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า ปหูตรัตตรตนานัง อธิบายว่า แห่งชนบททั้งหลายอันสมบูรณ์ด้วยรัตนะที่เรียกว่ารัตตะเป็นอันมาก, คือที่เต็มไปด้วยรัตนะ ๗ ประการประมาณเท่าสะเอว โดยทำให้พื้นชมพูทวีปทั้งสิ้นเสมอเหมือนหน้ากลอง. คำว่า อิสสริยาธิปัจจัง ได้แก่ ความเป็นใหญ่โดยความเป็นอิสระ หรือความเป็นใหญ่คือความเป็นอิสระนั่นเอง, และชื่อว่าอิสสริยาธิปัจจะ เพราะไม่มีการกระทำที่รุนแรงในความเป็นใหญ่นี้. คำว่า รัชชัง กาเรยยะ ความว่า พึงทำความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิเห็นปานนี้. คำว่า อังคานัง เป็นต้น เป็นชื่อของชนบทเหล่านั้น. คำว่า กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ ความว่า บุญในการรักษาอุโบสถที่สมาทานแล้วตลอดวันหนึ่งคืนหนึ่ง ทำเป็น ๑๖ ส่วน (สมบัติจักรพรรดิ) ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนหนึ่งจาก ๑๖ ส่วนนั้น. อธิบายว่า ผลแห่งวิบากใดของอุโบสถที่รักษาคืนเดียวในส่วนที่ ๑๖, ผลนั้นนั่นแหละย่อมมีมากกว่าสมบัตินั้น. คำว่า กปณัง ได้แก่ เล็กน้อย.

අබ්‍රහ්මචරියාති අසෙට්ඨචරියතො. රත්තිං න භුඤ්ජෙය්‍ය විකාලභොජනන්ති උපොසථං උපවසන්තො රත්තිභොජනඤ්ච දිවාවිකාලභොජනඤ්ච න භුඤ්ජෙය්‍ය. මඤ්චෙ ඡමායංව සයෙථ සන්ථතෙති මුට්ඨිහත්ථපාදකෙ කප්පියමඤ්චෙ වා සුධාදිපරිකම්මකතාය භූමියං වා තිණපණ්ණපලාලාදීනි සන්ථරිත්වා කතෙ සන්ථතෙ වා සයෙථාති අත්ථො. එතං හි අට්ඨඞ්ගිකමාහුපොසථන්ති එවං පාණාතිපාතාදීනි අසමාචරන්තෙන උපවුත්ථං උපොසථං අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතත්තා අට්ඨඞ්ගිකන්ති වදන්ති. තං පන උපවසන්තෙන ‘‘ස්වෙ උපොසථිකො භවිස්සාමී’’ති අජ්ජෙව ‘‘ඉදඤ්ච ඉදඤ්ච කරෙය්‍යාථා’’ති ආහාරාදිවිධානං විචාරෙතබ්බං. උපොසථදිවසෙ පාතොව භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වා දසසීලලක්ඛණඤ්ඤුනො උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා සන්තිකෙ වාචං භින්දිත්වා [Pg.200] උපොසථඞ්ගානි සමාදාතබ්බානි. පාළිං අජානන්තෙන පන ‘‘බුද්ධපඤ්ඤත්තං උපොසථං අධිට්ඨාමී’’ති අධිට්ඨාතබ්බං. අඤ්ඤං අලභන්තෙන අත්තනාපි අධිට්ඨාතබ්බං, වචීභෙදො පන කාතබ්බොයෙව. උපොසථං උපවසන්තෙන පරූපරොධපටිසංයුත්තා කම්මන්තා න විචාරෙතබ්බා, ආයවයගණනං කරොන්තෙන න වීතිනාමෙතබ්බං, ගෙහෙ පන ආහාරං ලභිත්වා නිච්චභත්තිකභික්ඛුනා විය පරිභුඤ්ජිත්වා විහාරං ගන්ත්වා ධම්මො වා සොතබ්බො, අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරං වා මනසිකාතබ්බං.

คำว่า อพรหมจรรย์ (Abrahmacariyā) หมายถึง จากการประพฤติที่ไม่ประเสริฐ. คำว่า ไม่พึงบริโภคโภชนะในเวลากลางคืนและโภชนะในเวลาวิกาล (Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ) หมายความว่า ผู้เข้าจำอุโบสถ ไม่พึงบริโภคโภชนะในเวลากลางคืนและโภชนะในเวลาวิกาลในเวลากลางวัน. คำว่า พึงนอนบนเตียงหรือบนพื้นที่ปูลาดไว้ (Mañce chamāyaṃva sayetha santhate) มีความหมายว่า พึงนอนบนเตียงที่สมควรมีเท้าสูง ๑ คืบกับ ๑ ศอก หรือบนพื้นดินที่ตกแต่งด้วยปูนขาวเป็นต้น หรือบนเครื่องปูลาดที่ทำโดยการปูหญ้า ใบไม้ หรือฟางข้าวเป็นต้น. คำว่า ท่านกล่าวอุโบสถนั้นว่ามีองค์ ๘ (Etaṃ hi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ) หมายความว่า อุโบสถที่เข้าจำแล้วโดยไม่ประพฤติปาณาติบาตเป็นต้นอย่างนี้ เพราะประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ท่านจึงเรียกว่า มีองค์ ๘. ส่วนผู้เข้าจำอุโบสถนั้น พึงจัดการเรื่องอาหารเป็นต้นในวันนี้เอง โดยตั้งใจว่า "พรุ่งนี้เราจักเป็นผู้รักษาอุโบสถ" แล้วสั่งว่า "ท่านทั้งหลายจงทำสิ่งนี้ๆ". ในวันอุโบสถ แต่เช้าตรู่ พึงเปล่งวาจาสมาทานองค์อุโบสถในสำนักของภิกษุ ภิกษุณี หรืออุบาสก อุบาสิกาผู้รู้ลักษณะของศีล ๑๐. ส่วนผู้ไม่รู้บาลี พึงอธิษฐานว่า "ข้าพเจ้าขออธิษฐานอุโบสถที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้". เมื่อไม่ได้ผู้อื่น (ผู้ให้ศีล) พึงอธิษฐานด้วยตนเองก็ได้ แต่การเปล่งวาจาเป็นสิ่งที่ต้องทำ. ผู้เข้าจำอุโบสถ ไม่พึงจัดการงานที่เกี่ยวเนื่องกับการเบียดเบียนผู้อื่น ไม่พึงให้เวลาล่วงไปด้วยการนับรายรับรายจ่าย แต่เมื่อได้อาหารในบ้านแล้ว บริโภคแล้วเหมือนภิกษุผู้ฉันเป็นนิตย์ แล้วไปสู่วิหาร พึงฟังธรรม หรือพึงมนสิการอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ ๓๘ ประการ.

සුදස්සනාති සුන්දරදස්සනා. ඔභාසයන්ති ඔභාසයමානා. අනුපරියන්තීති විචරන්ති. යාවතාති යත්තකං ඨානං. අන්තලික්ඛගාති ආකාසඞ්ගමා. පභාසන්තීති ජොතන්ති පභා මුඤ්චන්ති. දිසාවිරොචනාති සබ්බදිසාසු විරොචමානා. අථ වා පභාසන්තීති දිසාහි දිසා ඔභාසන්ති. විරොචනාති විරොචමානා. වෙළුරියන්ති මණීති වත්වාපි ඉමිනා ජාතිමණිභාවං දස්සෙති. එකවස්සිකවෙළුවණ්ණඤ්හි වෙළුරියං ජාතිමණි නාම. තං සන්ධායෙවමාහ. භද්දකන්ති ලද්ධකං. සිඞ්ගීසුවණ්ණන්ති ගොසිඞ්ගසදිසං හුත්වා උප්පන්නත්තා එවං නාමකං සුවණ්ණං. කඤ්චනන්ති පබ්බතෙය්‍යං පබ්බතෙ ජාතසුවණ්ණං. ජාතරූපන්ති සත්ථුවණ්ණසුවණ්ණං. හටකන්ති කිපිල්ලිකාහි නීහටසුවණ්ණං. නානුභවන්තීති න පාපුණන්ති. චන්දප්පභාති සාමිඅත්ථෙ පච්චත්තං, චන්දප්පභායාති අත්ථො. උපවස්සුපොසථන්ති උපවසිත්වා උපොසථං. සුඛුද්‍රයානීති සුඛඵලානි සුඛවෙදනීයානි. සග්ගමුපෙන්ති ඨානන්ති සග්ගසඞ්ඛාතං ඨානං උපගච්ඡන්ති, කෙනචි අනින්දිතා හුත්වා දෙවලොකෙ උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ යං අන්තරන්තරා න වුත්තං, තං වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

คำว่า สุทัสสนา (Sudassanā) หมายถึง ผู้มีความเห็นอันดี. คำว่า โอบาสยันติ (Obhāsayanti) หมายถึง ส่องสว่างอยู่. คำว่า อนุปริยันติ (Anupariyanti) หมายถึง เที่ยวไป. คำว่า ยาวตา (Yāvatā) หมายถึง สถานที่ประมาณเท่าใด. คำว่า อันตลิกขคา (Antalikkhagā) หมายถึง ผู้ไปในอากาศ. คำว่า ปภาสันติ (Pabhāsanti) หมายถึง ย่อมรุ่งเรือง ย่อมเปล่งรัศมี. คำว่า ทิสาวิโรจนา (Disāvirocanā) หมายถึง รุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งปวง. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปภาสันติ (Pabhāsanti) หมายถึง ย่อมส่องสว่างจากทิศสู่ทิศ. คำว่า วิโรจนา (Virocanā) หมายถึง รุ่งเรืองอยู่. คำว่า เวฬุริยัง (Veḷuriyaṃ) แม้ตรัสว่า มณี (maṇi) ก็ทรงแสดงความเป็นแก้วมณีชาติแท้ด้วยบทนี้. จริงอยู่ แก้วไพฑูรย์ที่มีสีเหมือนไม้ไผ่มีอายุหนึ่งปี ชื่อว่าแก้วมณีชาติแท้. ทรงหมายถึงแก้วนั้นจึงตรัสอย่างนี้. คำว่า ภัททกัง (Bhaddakaṃ) หมายถึง ดีงาม. คำว่า สิงคีสุวัณณัง (Siṅgīsuvaṇṇaṃ) หมายถึง ทองคำชื่ออย่างนี้ เพราะเกิดขึ้นโดยมีลักษณะเหมือนเขาวัว. คำว่า กัญจนัง (Kañcanaṃ) หมายถึง ทองที่เกิดจากภูเขา คือทองที่เกิดในภูเขา. คำว่า ชาตรูปัง (Jātarūpaṃ) หมายถึง ทองมีสีเหมือนพระฉวีวรรณของพระศาสดา. คำว่า หฏกัง (Haṭakaṃ) หมายถึง ทองที่ปลวกนำออกมา. คำว่า นานุภวันติ (Nānubhavanti) หมายถึง ย่อมไม่ถึง. คำว่า จันทัปปภา (Candappabhā) เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถของสามี มีความหมายว่า แห่งรัศมีพระจันทร์. คำว่า อุปวัสสุโปสถัง (Upavassuposathaṃ) หมายถึง เข้าจำอุโบสถแล้ว. คำว่า สุขุทริยานิ (Sukhudrayāni) หมายถึง มีผลเป็นสุข มีสุขเวทนาเป็นผล. คำว่า สัคคมุเปนติ ฐานัง (Saggamupenti ṭhānaṃ) หมายถึง ย่อมเข้าถึงสถานที่อันชื่อว่าสวรรค์ มีความหมายว่า ไม่ถูกใครๆ ติเตียนแล้ว ย่อมบังเกิดในเทวโลก. คำที่เหลือในสูตรนี้ ที่ไม่ได้กล่าวไว้ในระหว่างๆ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

මහාවග්ගො දුතියො.

มหาวรรคที่ ๒

(8) 3. ආනන්දවග්ගො

(๘) ๓. อานันทวรรค

1. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาฉันนสูตร

72. තතියස්ස පඨමෙ ඡන්නොති එවංනාමකො ඡන්නපරිබ්බාජකො. තුම්හෙපි, ආවුසොති, ආවුසො, යථා මයං රාගාදීනං පහානං පඤ්ඤාපෙම, කිං එවං තුම්හෙපි පඤ්ඤාපෙථාති පුච්ඡති. තතො ථෙරො ‘‘අයං පරිබ්බාජකො අම්හෙ රාගාදීනං පහානං පඤ්ඤාපෙමාති වදති, නත්ථි පනෙතං [Pg.201] බාහිරසමයෙ’’ති තං පටික්ඛිපන්තො මයං ඛො, ආවුසොතිආදිමාහ. තත්ථ ඛොති අවධාරණත්ථෙ නිපාතො, මයමෙව පඤ්ඤාපෙමාති අත්ථො. තතො පරිබ්බාජකො චින්තෙසි ‘‘අයං ථෙරො බාහිරසමයං ලුඤ්චිත්වා හරන්තො ‘මයමෙවා’ති ආහ. කිං නු ඛො ආදීනවං දිස්වා එතෙ එතෙසං පහානං පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති. අථ ථෙරං පුච්ඡන්තො කිං පන තුම්හෙතිආදිමාහ. ථෙරො තස්ස බ්‍යාකරොන්තො රත්තො ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ අත්තත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං ලොකියලොකුත්තරං අත්තනො අත්ථං. පරත්ථඋභයත්ථෙසුපි එසෙව නයො.

๗๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า ฉันโน (channo) หมายถึง ฉันนปริพาชกผู้มีชื่ออย่างนี้. คำว่า ตุมฺเหปิ อาวุโส (Tumhepi, āvuso) คือ ปริพาชกถามว่า "ดูก่อนอาวุโส เราทั้งหลายบัญญัติการละราคะเป็นต้นฉันใด ท่านทั้งหลายบัญญัติอะไรฉันนั้นหรือ?". ลำดับนั้น พระเถระเมื่อจะปฏิเสธคำนั้น โดยดำริว่า "ปริพาชกนี้กล่าวว่า เราทั้งหลายบัญญัติการละราคะเป็นต้น แต่การบัญญัตินั้นไม่มีในลัทธิภายนอก" จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มะยัง โข อาวุโส (mayaṃ kho, āvuso). ในบทนั้น คำว่า โข (kho) เป็นนิบาตในอรรถอวธารณะ (ยืนยัน) มีความหมายว่า เราทั้งหลายเท่านั้นบัญญัติ. ลำดับนั้น ปริพาชกคิดว่า "พระเถระนี้ เมื่อจะรื้อถอนลัทธิภายนอก จึงกล่าวว่า 'เราทั้งหลายเท่านั้น' ท่านเหล่านี้เห็นโทษอะไรหนอ จึงบัญญัติการละธรรมเหล่านั้น". ครั้งนั้น เมื่อจะถามพระเถระ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กึ ปะนะ ตุมฺเห (kiṃ pana tumhe). พระเถระเมื่อจะพยากรณ์แก่ปริพาชกนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า รัตโต โข (ratto kho). ในบทนั้น คำว่า อัตตัตถัง (attatthaṃ) หมายถึง ประโยชน์ของตน คือ ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ในประโยชน์ของผู้อื่นและประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ก็นัยนี้เช่นกัน.

අන්ධකරණොතිආදීසු යස්ස රාගො උප්පජ්ජති, තං යථාභූතදස්සනනිවාරණෙන අන්ධං කරොතීති අන්ධකරණො. පඤ්ඤාචක්ඛුං න කරොතීති අචක්ඛුකරණො. ඤාණං න කරොතීති අඤ්ඤාණකරණො. කම්මස්සකතපඤ්ඤා ඣානපඤ්ඤා විපස්සනාපඤ්ඤාති ඉමා තිස්සො පඤ්ඤා අප්පවත්තිකරණෙන නිරොධෙතීති පඤ්ඤානිරොධිකො. අනිට්ඨඵලදායකත්තා දුක්ඛසඞ්ඛාතස්ස විඝාතස්සෙව පක්ඛෙ වත්තතීති විඝාතපක්ඛිකො. කිලෙසනිබ්බානං න සංවත්තෙතීති අනිබ්බානසංවත්තනිකො. අලඤ්ච පනාවුසො ආනන්ද, අප්පමාදායාති, ආවුසො ආනන්ද, සචෙ එවරූපා පටිපදා අත්ථි, අලං තුම්හාකං අප්පමාදාය යුත්තං අනුච්ඡවිකං, අප්පමාදං කරොථ, ආවුසොති ථෙරස්ස වචනං අනුමොදිත්වා පක්කාමි. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරියමග්ගො ලොකුත්තරමිස්සකො කථිතො. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ในบทว่า อันธกรโณ (Andhakaraṇo) เป็นต้น มีอรรถว่า ราคะเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ราคะนั้นย่อมทำบุคคลนั้นให้มืดบอดโดยการห้ามการเห็นตามความเป็นจริง ฉะนั้นจึงชื่อว่า อันธกรณะ (ทำความมืดบอด). ไม่ทำปัญญาจักษุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจักขุกรณะ (ไม่ทำจักษุ). ไม่ทำญาณ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัญญาณกรณะ (ทำความไม่รู้). ย่อมยับยั้งปัญญาทั้ง ๓ ประการนี้ คือ กัมมัสสกตาปัญญา ฌานปัญญา และวิปัสสนาปัญญา โดยการทำให้ไม่เป็นไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญานิโรธิกะ (ยับยั้งปัญญา). เพราะเป็นเหตุให้เกิดผลที่ไม่น่าปรารถนา ย่อมเป็นไปในฝ่ายของความคับแค้นอันชื่อว่าทุกข์เท่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิฆาตปักขิกะ (เป็นฝ่ายของความคับแค้น). ไม่ยังความดับกิเลสให้เป็นไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนิพพานสังวัตตนิกะ (ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน). คำว่า อลัญฺจ ปนาวุโส อานนฺท อปฺปมาทาย (Alañca panāvuso ānanda, appamādāya) หมายความว่า "ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ถ้าปฏิปทาเช่นนี้มีอยู่ ก็สมควรแล้ว เหมาะสมแล้ว ที่ท่านทั้งหลายจะตั้งอยู่ในความไม่ประมาท ดูก่อนอาวุโส ท่านทั้งหลายจงทำความไม่ประมาทเถิด" (ปริพาชก) ชื่นชมคำของพระเถระแล้วหลีกไป. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอริยมรรคที่เจือด้วยโลกุตตระ. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

2. ආජීවකසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอาชีวกสูตร

73. දුතියෙ තෙන හි ගහපතීති ථෙරො කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං ඉධ ආගච්ඡන්තො න අඤ්ඤාතුකාමො හුත්වා ආගමි, පරිග්ගණ්හනත්ථං පන ආගතො. ඉමිනා පුච්ඡිතපඤ්හං ඉමිනාව කථාපෙස්සාමී’’ති. ඉති තංයෙව කථං කථාපෙතුකාමො තෙන හීතිආදිමාහ. තත්ථ තෙන හීති කාරණාපදෙසො. යස්මා ත්වං එවං පුච්ඡසි, තස්මා තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡාමීති. කෙසං නොති කතමෙසං නු. සධම්මුක්කංසනාති අත්තනො ලද්ධියා උක්ඛිපිත්වා ඨපනා. පරධම්මාපසාදනාති පරෙසං ලද්ධියා ඝට්ටනා වම්භනා අවක්ඛිපනා. ආයතනෙව ධම්මදෙසනාති කාරණස්මිංයෙව ධම්මදෙසනා. අත්ථො ච වුත්තොති මයා පුච්ඡිතපඤ්හාය අත්ථො ච පකාසිතො[Pg.202]. අත්තා ච අනුපනීතොති අම්හෙ එවරූපාති එවං අත්තා ච න උපනීතො. නුපනීතොතිපි පාඨො.

๗๓. ในสูตรที่ ๒ คำว่า เตน หิ คหปติ ความว่า ได้ยินว่าพระเถระคิดว่า “ผู้นี้มาที่นี่ ไม่ได้มาเพราะประสงค์จะรู้ แต่มาเพื่อจะทดสอบ (ปัญญา) เราจักให้ผู้นี้แหละกล่าวแก้ปัญหาที่ผู้นี้ถาม” ด้วยเหตุนี้ ท่านประสงค์จะให้ผู้นั้นแหละกล่าวถ้อยคำ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน หิ ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นการแสดงเหตุ ความว่า เพราะเหตุที่ท่านถามอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น เราจะย้อนถามท่านนั่นแหละในปัญหานี้ บทว่า เกสํ โน คือ เกสํ นุ (ของใครหนอ) บทว่า สธมฺมุกฺกํสนา คือ การยกย่องตั้งไว้ซึ่งลัทธิของตน บทว่า ปรธมฺมาปสาทนา คือ การกระทบกระทั่ง การติเตียน การดูหมิ่นซึ่งลัทธิของผู้อื่น บทว่า อายตเนว ธมฺมเทสนา คือ การแสดงธรรมในเหตุที่ควรเท่านั้น บทว่า อตฺโถ จ วุตฺโต คือ เนื้อความแห่งปัญหาที่เราถามก็เป็นอันประกาศแล้ว บทว่า อตฺตา จ อนุปนีโต คือ และตนก็มิได้ถูกน้อมเข้าไป (คือยกย่อง) ว่า พวกเราเป็นเช่นนี้ แม้ นุปนีโต ก็เป็นปาฐะ (อีกอย่างหนึ่ง)

3. මහානාමසක්කසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถามหานามสักกสูตร

74. තතියෙ ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතො. ගෙලඤ්ඤාති ගිලානභාවතො. උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො මාලාගන්ධාදීනි ආදාය මහාපරිවාරපරිවුතො උපසඞ්කමි. බාහායං ගහෙත්වාති න බාහායං ගහෙත්වා ආකඩ්ඪි, නිසින්නාසනතො වුට්ඨාය තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා දක්ඛිණබාහායං අඞ්ගුට්ඨකෙන සඤ්ඤං දත්වා එකමන්තං අපනෙසීති වෙදිතබ්බො. අථස්ස ‘‘සෙඛම්පි ඛො, මහානාම, සීල’’න්තිආදිනා නයෙන සත්තන්නං සෙඛානං සීලඤ්ච සමාධිඤ්ච පඤ්ඤඤ්ච කථෙත්වා උපරි අරහත්තඵලවසෙන අසෙඛා සීලසමාධිපඤ්ඤායො කථෙන්තො – ‘‘සෙඛසමාධිතො සෙඛං විපස්සනාඤාණං අසෙඛඤ්ච ඵලඤාණං පච්ඡා, සෙඛවිපස්සනාඤාණතො ච අසෙඛඵලසමාධි පච්ඡා උප්පජ්ජතී’’ති දීපෙසි. යානි පන සම්පයුත්තානි සමාධිඤාණානි, තෙසං අපච්ඡා අපුරෙ උප්පත්ති වෙදිතබ්බාති.

๗๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า คิลานา วุฏฺฐิโต คือ หายจากไข้แล้วลุกขึ้น บทว่า เคลญฺญา คือ จากความเป็นไข้ บทว่า อุปสงฺกมิ คือ ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ถือดอกไม้และของหอมเป็นต้น มีบริวารหมู่ใหญ่แวดล้อมเข้าไปเฝ้า บทว่า พาหายํ คเหตฺวา ความว่า มิใช่จับแขนแล้วดึง แต่พึงทราบว่า (พระผู้มีพระภาค) เสด็จลุกจากพุทธอาสน์ เสด็จไปใกล้เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะพระองค์นั้นแล้ว ทรงให้สัญญาณด้วยพระองคุฏฐ์ที่พระพาหาด้านขวา แล้วทรงนำไปสู่ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสบอกศีล สมาธิ และปัญญาของพระเสขะ ๗ จำพวก ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนมหานามะ แม้ศีลของพระเสขะ...” แก่เจ้ามหานามะนั้นแล้ว เบื้องบนเมื่อจะตรัสอเสขศีล อเสขสมาธิ และอเสขปัญญา โดยอำนาจแห่งอรหัตผล ทรงแสดงว่า “วิปัสสนาญาณอันเป็นเสขะและผลญาณอันเป็นอเสขะย่อมเกิดขึ้นภายหลังแต่เสขสมาธิ และอเสขผลสมาธิย่อมเกิดขึ้นภายหลังแต่วิปัสสนาญาณอันเป็นเสขะ” ส่วนสมาธิและญาณเหล่าใดที่สัมปยุตกัน พึงทราบว่า การเกิดขึ้นของสมาธิและญาณเหล่านั้นไม่ก่อนไม่หลังกัน

4. නිගණ්ඨසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถานิครนถสูตร

75. චතුත්ථෙ කූටාගාරසාලායන්ති ද්වෙ කණ්ණිකා ගහෙත්වා හංසවට්ටකච්ඡන්නෙන කතාය ගන්ධකුටියා. අපරිසෙසං ඤාණදස්සනං පටිජානාතීති අප්පමත්තකම්පි අසෙසෙත්වා සබ්බං ඤාණදස්සනං පටිජානාති. සතතං සමිතන්ති සබ්බකාලං නිරන්තරං. ඤාණදස්සනං පච්චුපට්ඨිතන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං මය්හං උපට්ඨිතමෙවාති දස්සෙති. පුරාණානං කම්මානන්ති ආයූහිතකම්මානං. තපසා බ්‍යන්තීභාවන්ති දුක්කරතපෙන විගතන්තකරණං. නවානං කම්මානන්ති ඉදානි ආයූහිතබ්බකම්මානං. අකරණාති අනායූහනෙන. සෙතුඝාතන්ති පදඝාතං පච්චයඝාතං කථෙති. කම්මක්ඛයා දුක්ඛක්ඛයොති කම්මවට්ටක්ඛයෙන දුක්ඛක්ඛයො. දුක්ඛක්ඛයා වෙදනාක්ඛයොති දුක්ඛවට්ටක්ඛයෙන වෙදනාක්ඛයො. දුක්ඛවට්ටස්මිඤ්හි ඛීණෙ වෙදනාවට්ටම්පි ඛීණමෙව හොති. වෙදනාක්ඛයා සබ්බං දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං භවිස්සතීති වෙදනාක්ඛයෙන පන සකලවට්ටදුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණමෙව භවිස්සති. සන්දිට්ඨිකායාති සාමං පස්සිතබ්බාය පච්චක්ඛාය. නිජ්ජරාය විසුද්ධියාති [Pg.203] කිලෙසජීරණකපටිපදාය කිලෙසෙ වා නිජ්ජීරණතො නිජ්ජරාය සත්තානං විසුද්ධියා. සමතික්කමො හොතීති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස අතික්කමො හොති. ඉධ, භන්තෙ, භගවා කිමාහාති, භන්තෙ, භගවා ඉමාය පටිපත්තියා කිමාහ, කිං එතංයෙව කිලෙසනිජ්ජීරණකපටිපදං පඤ්ඤපෙති, උදාහු අඤ්ඤන්ති පුච්ඡති.

๗๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า กูฏาคารสาลายํ คือ ในพระคันธกุฎีที่สร้างโดยเอาช่อฟ้า ๒ ช่อ มุงด้วยเครื่องมุงรูปคอหงส์ บทว่า อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ คือ ย่อมปฏิญาณญาณทัสสนะทั้งหมด โดยไม่เหลือแม้แต่น้อย บทว่า สตตํ สมิตํ คือ ตลอดกาลทุกเมื่อ ไม่ขาดสาย บทว่า ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ คือ ทรงแสดงว่า สัพพัญญุตญาณปรากฏแก่เราแล้วนั่นเทียว บทว่า ปุราณานํ กมฺมานํ คือ แห่งกรรมที่ได้สั่งสมไว้ บทว่า ตปสา พฺยนฺตีภาวํ คือ การทำให้สิ้นสุดไป ด้วยตบะที่ทำได้ยาก บทว่า นวานํ กมฺมานํ คือ แห่งกรรมที่พึงสั่งสมในบัดนี้ บทว่า อกรณา คือ ด้วยการไม่สั่งสม บทว่า เสตุฆาตํ คือ ตรัสถึงการกำจัดปทา (คือเหตุ) การกำจัดปัจจัย บทว่า กมฺมกฺขยา ทุกฺขกฺขโย คือ ความสิ้นทุกข์เพราะความสิ้นกรรมวัฏฏ์ บทว่า ทุกฺขกฺขยา เวทนากฺขโย คือ ความสิ้นเวทนาเพราะความสิ้นทุกขวัฏฏ์ จริงอยู่ เมื่อทุกขวัฏฏ์สิ้นไปแล้ว แม้เวทนาวัฏฏ์ก็สิ้นไปนั่นเอง บทว่า เวทนากฺขยา สพฺพํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ ภวิสฺสติ คือ แต่ว่าเพราะความสิ้นเวทนา ทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นจักเป็นอันกำจัดได้เด็ดขาด บทว่า สนฺทิฏฺฐิกาย คือ ที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง ที่เป็นประจักษ์ บทว่า นิชฺชราย วิสุทฺธิยา คือ ด้วยความบริสุทธิ์อันเป็นข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมไป หรือด้วยความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลายอันทำให้กิเลสเสื่อมไปเพราะทำให้กิเลสเสื่อมไป บทว่า สมติกฺกโม โหติ คือ ย่อมมีการก้าวล่วงวัฏทุกข์ทั้งสิ้น บทว่า อิธ ภนฺเต ภควา กิมาห ความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในข้อปฏิบัตินี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร พระองค์ทรงบัญญัติข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมไปนี้เท่านั้น หรือว่าทรงบัญญัติข้อปฏิบัติอื่น ดังนี้ถาม

ජානතාති අනාවරණඤාණෙන ජානන්තෙන. පස්සතාති සමන්තචක්ඛුනා පස්සන්තෙන. විසුද්ධියාති විසුද්ධිසම්පාපනත්ථාය. සමතික්කමායාති සමතික්කමනත්ථාය. අත්ථඞ්ගමායාති අත්ථං ගමනත්ථාය. ඤායස්ස අධිගමායාති සහ විපස්සනාය මග්ගස්ස අධිගමනත්ථාය. නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායාති අපච්චයනිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය. නවඤ්ච කම්මං න කරොතීති නවං කම්මං නායූහති. පුරාණඤ්ච කම්මන්ති පුබ්බෙ ආයූහිතකම්මං. ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තී කරොතීති ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා විගතන්තං කරොති, විපාකඵස්සං ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා තං කම්මං ඛෙපෙතීති අත්ථො. සන්දිට්ඨිකාති සාමං පස්සිතබ්බා. අකාලිකාති න කාලන්තරෙ කිච්චකාරිකා. එහිපස්සිකාති ‘‘එහි පස්සා’’ති එවං දස්සෙතුං යුත්තා. ඔපනෙය්‍යිකාති උපනයෙ යුත්තා අල්ලීයිතබ්බයුත්තා. පච්චත්තං වෙදිතබ්බා විඤ්ඤූහීති පණ්ඩිතෙහි අත්තනො අත්තනො සන්තානෙයෙව ජානිතබ්බා, බාලෙහි පන දුජ්ජානා. ඉති සීලවසෙන ද්වෙ මග්ගා, ද්වෙ ච ඵලානි කථිතානි. සොතාපන්නසකදාගාමිනො හි සීලෙසු පරිපූරකාරිනොති. විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදිකාය පන සමාධිසම්පදාය තයො මග්ගා, තීණි ච ඵලානි කථිතානි. අනාගාමී අරියසාවකො හි සමාධිම්හි පරිපූරකාරීති වුත්තො. ආසවානං ඛයාතිආදීහි අරහත්තඵලං කථිතං. කෙචි පන සීලසමාධයොපි අරහත්තඵලසම්පයුත්තාව ඉධ අධිප්පෙතා. එකෙකස්ස පන වසෙන පටිපත්තිදස්සනත්ථං විසුං විසුං තන්ති ආරොපිතාති.

บทว่า ชานตา คือ ผู้ทรงรู้ด้วยพระญาณที่ไม่มีเครื่องกั้น บทว่า ปสฺสตา คือ ผู้ทรงเห็นด้วยสมันตจักษุ บทว่า วิสุทฺธิยา คือ เพื่อบรรลุความบริสุทธิ์ บทว่า สมติกฺกมาย คือ เพื่อก้าวล่วง บทว่า อตฺถงฺคมาย คือ เพื่อถึงความดับ บทว่า ญายสฺส อธิคมาย คือ เพื่อบรรลุมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย คือ เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันไม่มีปัจจัย บทว่า นวญฺจ กมฺมํ น กโรติ คือ ไม่สั่งสมกรรมใหม่ บทว่า ปุราณญฺจ กมฺมํ คือ กรรมที่สั่งสมไว้ในกาลก่อน บทว่า ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตี กโรติ ความว่า ถูกต้องแล้วๆ ย่อมทำให้สิ้นสุดไป คือ ถูกต้องวิบากผัสสะแล้วๆ ย่อมทำให้กรรมนั้นสิ้นไป บทว่า สนฺทิฏฺฐิกา คือ อันบุคคลพึงเห็นได้ด้วยตนเอง บทว่า อกาลิกา คือ ไม่ใช่สิ่งที่จะให้ผลในกาลอื่น บทว่า เอหิปสฺสิกา คือ ควรที่จะแสดงว่า “ท่านจงมาดูเถิด” บทว่า โอปเนยฺยิกา คือ ควรน้อมเข้ามา ควรแนบแน่น บทว่า ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ คือ อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตนในสันดานของตนๆ เท่านั้น แต่คนพาลรู้ได้ยาก ด้วยประการฉะนี้ มรรค ๒ และผล ๒ จึงเป็นอันตรัสไว้โดยอำนาจแห่งศีล จริงอยู่ พระโสดาบันและพระสกทาคามีเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ แต่โดยสมาธิสัมปทาอันมีคำเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ มรรค ๓ และผล ๓ เป็นอันตรัสไว้ จริงอยู่ พระอริยสาวกผู้เป็นอนาคามี ท่านกล่าวว่าเป็นผู้ทำสมาธิให้บริบูรณ์ อรหัตผลเป็นอันตรัสไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า อาสวานํ ขยา แต่บางอาจารย์กล่าวว่า แม้ศีลและสมาธิที่สัมปยุตด้วยอรหัตผลเท่านั้น ท่านประสงค์ในที่นี้ แต่ว่าบาลีท่านยกขึ้นไว้ต่างหากๆ เพื่อแสดงข้อปฏิบัติโดยอำนาจแห่งพระอริยบุคคลแต่ละองค์

5. නිවෙසකසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถานิเวสกสูตร

76. පඤ්චමෙ අමච්චාති සුහජ්ජා. ඤාතීති සස්සුසසුරපක්ඛිකා. සාලොහිතාති සමානලොහිතා භාතිභගිනිආදයො. අවෙච්චප්පසාදෙති ගුණෙ අවෙච්ච ජානිත්වා උප්පන්නෙ අචලප්පසාදෙ. අඤ්ඤථත්තන්ති භාවඤ්ඤථත්තං[Pg.204]. පථවීධාතුයාතිආදීසු වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධාකාරභූතාය පථවීධාතුයා, ද්වාදසසු කොට්ඨාසෙසු යූසගතාය ආබන්ධනභූතාය ආපොධාතුයා, චතූසු කොට්ඨාසෙසු පරිපාචනභූතාය තෙජොධාතුයා, ඡසු කොට්ඨාසෙසු විත්ථම්භනභූතාය වායොධාතුයා සියා අඤ්ඤථත්තං. න ත්වෙවාති ඉමෙසං හි චතුන්නං මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤභාවූපගමනෙන සියා අඤ්ඤථත්තං, අරියසාවකස්ස පන න ත්වෙව සියාති දස්සෙති. එත්ථ ච අඤ්ඤථත්තන්ති පසාදඤ්ඤථත්තඤ්ච ගතිඅඤ්ඤථත්තඤ්ච. තඤ්හි තස්ස න හොති, භාවඤ්ඤථත්තං පන හොති. අරියසාවකො හි මනුස්සො හුත්වා දෙවොපි හොති බ්‍රහ්මාපි. පසාදො පනස්ස භවන්තරෙපි න විගච්ඡති, න ච අපායගතිසඞ්ඛාතං ගතිඅඤ්ඤථත්තං පාපුණාති. සත්ථාපි තදෙව දස්සෙන්තො තත්‍රිදං අඤ්ඤථත්තන්තිආදිමාහ. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๗๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อมจฺจา (อำมาตย์) ได้แก่ สุหชฺชา (สหาย). บทว่า ญาตี (ญาติ) ได้แก่ ผู้ที่อยู่ในฝ่ายของพ่อตาแม่ยาย. บทว่า สาโลหิตา (สายโลหิต) ได้แก่ ผู้มีโลหิตเสมอกัน คือ พี่น้องชายหญิง เป็นต้น. บทว่า อเวจฺจปฺปสาเท (ในอเวจจัปปสาท) คือ ในความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่เกิดขึ้นเพราะรู้แจ้งคุณทั้งหลาย. บทว่า อญฺญถตฺตํ (ความแปรเป็นอื่น) หมายถึง ความแปรแห่งภาวะ. ในบทว่า ปฐวีธาตุยา เป็นต้น ความแปรเป็นอื่นพึงมีได้แก่ปฐวีธาตุซึ่งมีลักษณะแข็งในอาการ ๒๐ อย่าง, แก่อาโปธาตุซึ่งมีลักษณะเอิบอาบเกาะกุมในอาการ ๑๒ อย่าง, แก่เตโชธาตุซึ่งมีลักษณะทำให้ย่อยในอาการ ๔ อย่าง, แก่วาโยธาตุซึ่งมีลักษณะพยุงไว้ในอาการ ๖ อย่าง. ด้วยบทว่า น ตฺเวว (แต่...หามิได้) ทรงแสดงว่า ความแปรเป็นอื่นพึงมีได้แก่มหาภูตรูปทั้ง ๔ เหล่านี้ เพราะการเข้าถึงภาวะของกันและกัน แต่ความแปรเป็นอื่นของพระอริยสาวกย่อมไม่มีเลย. และในที่นี้ บทว่า อญฺญถตฺตํ (ความแปรเป็นอื่น) หมายถึง ความแปรแห่งความเลื่อมใส และความแปรแห่งคติ. จริงอยู่ ความแปรเป็นอื่นนั้น (คือความแปรแห่งความเลื่อมใสและความแปรแห่งคติ) ย่อมไม่มีแก่พระอริยสาวกนั้น แต่ความแปรแห่งภาวะย่อมมีได้. จริงอยู่ พระอริยสาวกเป็นมนุษย์แล้ว ก็เป็นเทวดาได้ เป็นพรหมก็ได้. แต่ความเลื่อมใสของท่านย่อมไม่เสื่อมไปแม้ในภพอื่น และท่านย่อมไม่ถึงความแปรแห่งคติที่เรียกว่าอบายคติ. แม้พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงความนั้นนั่นแหละ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตตฺริทํ อญฺญถตฺตํ (ในมหาภูตรูปเหล่านั้น ความแปรเป็นอื่นนี้มีอยู่). เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น.

6. පඨමභවසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปฐมภวสูตร

77. ඡට්ඨෙ කාමධාතුවෙපක්කන්ති කාමධාතුයා විපච්චනකං. කාමභවොති කාමධාතුයං උපපත්තිභවො. කම්මං ඛෙත්තන්ති කුසලාකුසලකම්මං විරුහනට්ඨානට්ඨෙන ඛෙත්තං. විඤ්ඤාණං බීජන්ති සහජාතං අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං විරුහනට්ඨෙන බීජං. තණ්හා ස්නෙහොති පග්ගණ්හනානුබ්‍රූහනවසෙන තණ්හා උදකං නාම. අවිජ්ජානීවරණානන්ති අවිජ්ජාය ආවරිතානං. තණ්හාසංයොජනානන්ති තණ්හාබන්ධනෙන බද්ධානං. හීනාය ධාතුයාති කාමධාතුයා. විඤ්ඤාණං පතිට්ඨිතන්ති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං පතිට්ඨිතං. මජ්ඣිමාය ධාතුයාති රූපධාතුයා. පණීතාය ධාතුයාති අරූපධාතුයා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๗๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กามธาตุเวปกฺกํ (ให้ผลในกามธาตุ) คือ ให้ผลสุกในกามธาตุ. บทว่า กามภโว (กามภพ) คือ อุปปัตติภพในกามธาตุ. บทว่า กมฺมํ เขตฺตํ (กรรมเป็นนา) คือ กุศลกรรมและอกุศลกรรม ชื่อว่านา เพราะเป็นที่งอกงาม. บทว่า วิญฺญาณํ พีชํ (วิญญาณเป็นพืช) คือ อภิสังขารวิญญาณที่เกิดร่วมกัน ชื่อว่าพืช เพราะเป็นเหตุให้งอกงาม. บทว่า ตณฺหา สฺเนโห (ตัณหาเป็นยาง) คือ ตัณหา ชื่อว่าน้ำ เพราะทำให้ชุ่มและเจริญขึ้น. บทว่า อวิชฺชานีวรณานํ (มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น) คือ ผู้ถูกอวิชชากั้นไว้. บทว่า ตณฺหาสํโยชนานํ (มีตัณหาเป็นเครื่องผูก) คือ ผู้ถูกเครื่องผูกคือตัณหาผูกไว้. บทว่า หีนาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นเลว) คือ ในกามธาตุ. บทว่า วิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตํ (วิญญาณตั้งอยู่) คือ อภิสังขารวิญญาณตั้งอยู่. บทว่า มชฺฌิมาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นกลาง) คือ ในรูปธาตุ. บทว่า ปณีตาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นประณีต) คือ ในอรูปธาตุ. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น.

7. දුතියභවසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาทุติยภวสูตร

78. සත්තමෙ චෙතනාති කම්මචෙතනා. පත්ථනාපි කම්මපත්ථනාව. සෙසං පුරිමසදිසමෙවාති.

๗๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า เจตนา (เจตนา) คือ กรรมเจตนา. แม้บทว่า ปตฺถนา (ความปรารถนา) ก็คือ กรรมปัตถนา (ความปรารถนาในกรรม) นั่นเอง. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับอรรถกถาที่กล่าวมาแล้ว.

8. සීලබ්බතසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสีลัพพตสูตร

79. අට්ඨමෙ සීලබ්බතන්ති සීලඤ්චෙව වතඤ්ච. ජීවිතන්ති දුක්කරකාරිකානුයොගො. බ්‍රහ්මචරියන්ති බ්‍රහ්මචරියවාසො. උපට්ඨානසාරන්ති උපට්ඨානෙන සාරං[Pg.205], ‘‘ඉදං වරං ඉදං නිට්ඨා’’ති එවං උපට්ඨිතන්ති අත්ථො. සඵලන්ති සඋද්‍රයං සවඩ්ඪිකං හොතීති පුච්ඡති. න ඛ්වෙත්ථ, භන්තෙ, එකංසෙනාති, භන්තෙ, න ඛො එත්ථ එකංසෙන බ්‍යාකාතබ්බන්ති අත්ථො. උපට්ඨානසාරං සෙවතොති ඉදං සාරං වරං නිට්ඨාති එවං උපට්ඨිතං සෙවමානස්ස. අඵලන්ති ඉට්ඨඵලෙන අඵලං. එත්තාවතා කම්මවාදිකිරියවාදීනං පබ්බජ්ජං ඨපෙත්වා සෙසො සබ්බොපි බාහිරකසමයො ගහිතො හොති. සඵලන්ති ඉට්ඨඵලෙන සඵලං සඋද්‍රයං. එත්තාවතා ඉමං සාසනං ආදිං කත්වා සබ්බාපි කම්මවාදිකිරියවාදීනං පබ්බජ්ජා ගහිතා. න ච පනස්ස සුලභරූපො සමසමො පඤ්ඤායාති එවං සෙක්ඛභූමියං ඨත්වා පඤ්හං කථෙන්තො අස්ස ආනන්දස්ස පඤ්ඤාය සමසමො න සුලභොති දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සෙක්ඛභූමි නාම කථිතාති.

๗๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สีลพฺพตํ (ศีลพรต) คือ ศีลด้วย พรตด้วย. บทว่า ชีวิตํ (ชีวิต) คือ การประกอบทุกกรกิริยา. บทว่า พฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์) คือ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์. บทว่า อุปฏฺฐานสารํ (การเข้าถึงเป็นสาระ) อธิบายว่า เป็นสาระโดยการเข้าถึง คือ เข้าถึงอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ประเสริฐ สิ่งนี้เป็นที่สุด". บทว่า สผลํ (มีผล) คือ ทูลถามว่า มีผลกำไร มีผลเจริญหรือไม่. บทว่า น โข เอตฺถ, ภนฺเต, เอกํเสน (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้จะตอบโดยส่วนเดียวไม่ได้) อธิบายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ไม่ควรตอบโดยส่วนเดียว. บทว่า อุปฏฺฐานสารํ เสวโต (เมื่อเสพการเข้าถึงเป็นสาระ) คือ เมื่อบุคคลเสพการเข้าถึงอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้เป็นสาระ ประเสริฐ เป็นที่สุด". บทว่า อผลํ (ไม่มีผล) คือ ไม่มีผลที่น่าปรารถนา. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันถือเอานอกศาสนาทั้งหมดที่เหลือ ยกเว้นบรรพชาของพวกกรรมวาทีและกิริยวาที. บทว่า สผลํ (มีผล) คือ มีผลที่น่าปรารถนา มีผลกำไร. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันถือเอาบรรพชาทั้งหมดของพวกกรรมวาทีและกิริยวาที โดยมีศาสนานี้เป็นต้น. ด้วยบทว่า น จ ปนสฺส สุลภรูโป สมสโม ปญฺญาย (แต่บุคคลผู้เสมอเหมือนด้วยปัญญาของท่านหาได้ง่ายก็หามิได้) ทรงแสดงว่า บุคคลผู้เสมอเหมือนด้วยปัญญาของท่านพระอานนท์นั้น ผู้ยืนอยู่ในเสกขภูมิแล้วกล่าวแก้ปัญหาอย่างนี้ หาได้ไม่ง่าย. ในสูตรนี้ ชื่อว่าเสกขภูมิ ได้ถูกประกาศไว้แล้ว.

9. ගන්ධජාතසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาคันธชาตสูตร

80. නවමෙ එතදවොචාති පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො දසබලස්ස වත්තං දස්සෙත්වා අත්තනො දිවාවිහාරට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ මූලගන්ධො නාම අත්ථි, සාරගන්ධො නාම අත්ථි, පුප්ඵගන්ධො නාම අත්ථි. ඉමෙ පන තයොපි ගන්ධා අනුවාතංයෙව ගච්ඡන්ති, න පටිවාතං. අත්ථි නු ඛො කිඤ්චි, යස්ස පටිවාතම්පි ගන්ධො ගච්ඡතී’’ති චින්තෙත්වා අට්ඨන්නං වරානං ගහණකාලෙයෙව කඞ්ඛුප්පත්තිසමයෙ උපසඞ්කමනවරස්ස ගහිතත්තා තක්ඛණංයෙව දිවාට්ඨානතො වුට්ඨාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො උප්පන්නාය කඞ්ඛාය විනොදනත්ථං එතං ‘‘තීණිමානි, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ ගන්ධජාතානීති ගන්ධජාතියො. මූලගන්ධොති මූලවත්ථුකො ගන්ධො, ගන්ධසම්පන්නං වා මූලමෙව මූලගන්ධො. තස්ස හි ගන්ධො අනුවාතං ගච්ඡති. ගන්ධස්ස පන ගන්ධො නාම නත්ථි. සාරගන්ධපුප්ඵගන්ධෙසුපි එසෙව නයො. අත්ථානන්ද, කිඤ්චි ගන්ධජාතන්ති එත්ථ සරණගමනාදයො ගුණවණ්ණභාසනවසෙන දිසාගාමිතාය ගන්ධසදිසත්තා ගන්ධා, තෙසං වත්ථුභූතො පුග්ගලො ගන්ධජාතං නාම. ගන්ධො ගච්ඡතීති වණ්ණභාසනවසෙන ගච්ඡති. සීලවාති පඤ්චසීලෙන වා දසසීලෙන වා සීලවා. කල්‍යාණධම්මොති තෙනෙව සීලධම්මෙන කල්‍යාණධම්මො සුන්දරධම්මො. විගතමලමච්ඡෙරෙනාතිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.160) විත්ථාරිතොව. දිසාසූති චතූසු දිසාසු චතූසු අනුදිසාසු[Pg.206]. සමණබ්‍රාහ්මණාති සමිතපාපබාහිතපාපා සමණබ්‍රාහ්මණා.

๘๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เอตทโวจ (ได้กราบทูลคำนี้) คือ ในเวลาหลังภัต ท่านกลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ทำวัตรแด่พระทศพลแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตนแล้ว คิดว่า "ในโลกนี้ มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นรากไม้, มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นแก่นไม้, มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นดอกไม้. แต่กลิ่นทั้งสามอย่างนี้ย่อมไปตามลมเท่านั้น ไม่ไปทวนลม. จะมีสิ่งใดบ้างหนอ ที่กลิ่นของมันไปทวนลมได้ด้วย" ดังนี้แล้ว เพราะท่านได้รับพรข้อที่จะเข้าเฝ้าได้ในเวลาที่เกิดความสงสัยไว้แล้วตั้งแต่คราวที่ทูลขอพร ๘ ประการ ในขณะนั้นเอง ท่านจึงลุกจากที่พักกลางวัน ไปยังสำนักของพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า ตีณิมานิ, ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กลิ่น ๓ อย่างเหล่านี้) นี้ เพื่อบรรเทาความสงสัยที่เกิดขึ้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า คนฺธชาตานิ (ชนิดของกลิ่น) คือ ชาติแห่งของหอม. บทว่า มูลคนฺโธ (กลิ่นรากไม้) คือ กลิ่นที่มีรากไม้เป็นวัตถุ หรืออีกนัยหนึ่ง รากไม้ที่สมบูรณ์ด้วยกลิ่นนั่นเอง ชื่อว่า กลิ่นรากไม้. จริงอยู่ กลิ่นของรากไม้นั้นย่อมไปตามลม แต่สิ่งที่เรียกว่ากลิ่นของกลิ่นนั้นไม่มี. แม้ในกลิ่นแก่นไม้และกลิ่นดอกไม้ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า อตฺถานนฺท, กิญฺจิ คนฺธชาตํ (ดูก่อนอานนท์ ชนิดของกลิ่นบางอย่างมีอยู่) นี้ สรณคมน์เป็นต้น ชื่อว่า คนฺธา (กลิ่น) เพราะเป็นเช่นกับของหอม เนื่องจากไปได้ทั่วทิศโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ, บุคคลผู้เป็นวัตถุที่ตั้งแห่งสรณคมน์เป็นต้นเหล่านั้น ชื่อว่า คนฺธชาตํ (ชนิดของกลิ่น). บทว่า คนฺโธ คจฺฉติ (กลิ่นฟุ้งไป) คือ ฟุ้งไปโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ. บทว่า สีลวา (ผู้มีศีล) คือ ผู้มีศีลด้วยเบญจศีลหรือด้วยทสศีล. บทว่า กลฺยาณธมฺโม (ผู้มีกัลยาณธรรม) คือ ผู้มีธรรมอันงาม มีธรรมอันดี ด้วยศีลธรรมนั้นนั่นเอง. เนื้อความของบทเป็นต้นว่า วิคตมลมจฺเฉเรน (มีใจปราศจากมลทินคือความตระหนี่) ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า ทิสาสุ (ในทิศทั้งหลาย) คือ ในทิศ ๔ และในอนุวิส ๔. บทว่า สมณพฺราหฺมณา (สมณพราหมณ์) คือ สมณะผู้มีบาปอันสงบแล้ว และพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้ว.

න පුප්ඵගන්ධො පටිවාතමෙතීති වස්සිකපුප්ඵාදීනං ගන්ධො පටිවාතං න ගච්ඡති. න චන්දනං තගරමල්ලිකා වාති චන්දනතගරමල්ලිකානම්පි ගන්ධො පටිවාතං න ගච්ඡතීති අත්ථො. දෙවලොකෙපි ඵුටසුමනා නාම හොති, තස්සා පුප්ඵිතදිවසෙ ගන්ධො යොජනසතං අජ්ඣොත්ථරති. සොපි පටිවාතං විදත්ථිමත්තම්පි රතනමත්තම්පි ගන්තුං න සක්කොතීති වදන්ති. සතඤ්ච ගන්ධො පටිවාතමෙතීති සතඤ්ච පණ්ඩිතානං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධපුත්තානං සීලාදිගුණගන්ධො පටිවාතං ගච්ඡති. සබ්බා දිසා සප්පුරිසො පවායතීති සප්පුරිසො පණ්ඩිතො සීලාදිගුණගන්ධෙන සබ්බා දිසා පවායති, සබ්බා දිසා ගන්ධෙන අවත්ථරතීති අත්ථො.

คำว่า 'กลิ่นดอกไม้ไม่ไปทวนลม' หมายความว่า กลิ่นของดอกไม้มีดอกมะลิเป็นต้น ย่อมไม่ไปทวนลม คำว่า 'กลิ่นจันทน์ กฤษณา หรือมะลิ ไม่หอมทวนลมไป' มีความหมายว่า แม้กลิ่นของไม้จันทน์ กฤษณา และดอกมะลิ ก็ไม่ไปทวนลม แม้ในเทวโลก ก็มีดอกไม้ชื่อว่าสุมนา ในวันที่ดอกไม้นั้นบาน กลิ่นจะฟุ้งไปตลอดร้อยโยชน์ กล่าวกันว่า แม้กลิ่นนั้นก็ไม่สามารถไปทวนลมได้แม้เพียงคืบเดียวหรือศอกเดียว คำว่า 'แต่กลิ่นของสัตบุรุษย่อมไปทวนลม' หมายความว่า กลิ่นคือศีลเป็นต้นของคุณธรรมของสัตบุรุษผู้เป็นบัณฑิต คือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธบุตร ย่อมไปทวนลม คำว่า 'สัตบุรุษย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ' มีความหมายว่า สัตบุรุษผู้เป็นบัณฑิต ย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศด้วยกลิ่นคือศีลเป็นต้นของคุณธรรม คือย่อมแผ่ไปทั่วทุกทิศด้วยกลิ่น (แห่งคุณธรรม)

10. චූළනිකාසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาจูฬนิกาสูตร

81. දසමස්ස දුවිධො නික්ඛෙපො අත්ථුප්පත්තිකොපි පුච්ඡාවසිකොපි. කතරඅත්ථුප්පත්තියං කස්ස පුච්ඡාය කථිතන්ති චෙ? අරුණවතිසුත්තන්තඅත්ථුප්පත්තියං (සං. නි. 1.185 ආදයො) ආනන්දත්ථෙරස්ස පුච්ඡාය කථිතං. අරුණවතිසුත්තන්තො කෙන කථිතොති? ද්වීහි බුද්ධෙහි කථිතො සිඛිනා ච භගවතා අම්හාකඤ්ච සත්ථාරා. ඉමස්මා හි කප්පා එකතිංසකප්පමත්ථකෙ අරුණවතිනගරෙ අරුණවතො රඤ්ඤො පභාවතියා නාම මහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තිත්වා පරිපක්කෙ ඤාණෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා සිඛී භගවා බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අරුණවතිං නිස්සාය විහරන්තො එකදිවසං පාතොව සරීරප්පටිජග්ගනං කත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ‘‘අරුණවතිං පිණ්ඩාය පවිසිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා විහාරද්වාරකොට්ඨකසමීපෙ ඨිතො අභිභුං නාම අග්ගසාවකං ආමන්තෙසි – ‘‘අතිප්පගො ඛො, භික්ඛු, අරුණවතිං පිණ්ඩාය පවිසිතුං, යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. යථාහ –

๘๑. ในสูตรที่ ๑๐ มีการตั้งไว้ ๒ อย่าง คือ ตั้งโดยอาศัยเหตุเกิด และตั้งโดยอาศัยคำถาม หากถามว่า ตรัสไว้โดยอาศัยเหตุเกิดเรื่องอะไร โดยอาศัยคำถามของใคร? พึงตอบว่า ตรัสไว้โดยอาศัยเหตุเกิดแห่งอรุณวตีสูตร โดยอาศัยคำถามของพระอานนทเถระ หากถามว่า ใครเป็นผู้กล่าวอรุณวตีสูตร? พึงตอบว่า พระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ตรัสไว้ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี และพระศาสดาของเราทั้งหลาย ความจริง ในกัปที่ ๓๑ นับจากภัทรกัปนี้ไป พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงบังเกิดในพระครรภ์ของพระนางปภาวดี พระมเหสีของพระเจ้าอรุณวัต ในกรุงอรุณวดี เมื่อพระญาณแก่กล้าแล้ว ได้เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ ณ โพธิมณฑล ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ประทับอาศัยกรุงอรุณวดีอยู่ วันหนึ่ง ในเวลาเช้าตรู่ ทรงบริหารพระสรีระแล้ว มีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกจากวิหารด้วยพระดำริว่า 'เราจักเข้าไปบิณฑบาตในกรุงอรุณวดี' แล้วประทับยืนอยู่ใกล้ซุ้มประตูวิหาร ตรัสเรียกพระอภิภูผู้เป็นอัครสาวกว่า 'ดูก่อนภิกษุ ยังเช้าเกินไปที่จะเข้าไปบิณฑบาตในกรุงอรุณวดี เราทั้งหลายจงไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่งเถิด' ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අභිභුං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘ආයාම, බ්‍රාහ්මණ, යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො [Pg.207] තෙනුපසඞ්කමිස්සාම, න තාව භත්තකාලො භවිස්සතී’ති. ‘එවං, භන්තෙ’ති ඛො, භික්ඛවෙ, අභිභූ භික්ඛු සිඛිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පච්චස්සොසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අභිභූ ච භික්ඛු යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො තෙනුපසඞ්කමිංසූ’’ති (සං. නි. 1.185).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสเรียกท่านพระอภิภูว่า 'มาเถิด พราหมณ์ เราจงไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่งกันเถิด เวลายังไม่ถึงเวลาภัตตกิจ' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านพระอภิภูได้ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า 'เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และท่านพระอภิภู ได้เสด็จไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่ง

තත්ථ මහාබ්‍රහ්මා සම්මාසම්බුද්ධං දිස්වා අත්තමනො පච්චුග්ගමනං කත්වා බ්‍රහ්මාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි, ථෙරස්සාපි අනුච්ඡවිකං ආසනං පඤ්ඤාපයිංසු. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ, ථෙරොපි අත්තනො පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. මහාබ්‍රහ්මාපි දසබලං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි.

ณ ที่นั้น ท้าวมหาพรหมเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว มีใจยินดี ได้ทำการต้อนรับ ปูลาดพรหมาสน์ถวาย และได้จัดอาสนะที่สมควรแก่พระเถระด้วย พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่จัดไว้ แม้พระเถระก็นั่งบนอาสนะที่จัดไว้สำหรับตน แม้ท้าวมหาพรหมก็ถวายบังคมพระทศพลแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අභිභුං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘පටිභාතු තං, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මුනො ච බ්‍රහ්මපරිසාය ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානඤ්ච ධම්මීකථාති. ‘එවං, භන්තෙ’ති ඛො, භික්ඛවෙ, අභිභූ භික්ඛු සිඛිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිස්සුණිත්වා බ්‍රහ්මුනො ච බ්‍රහ්මපරිසාය ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානඤ්ච ධම්මිං කථං කථෙසි. ථෙරෙ ධම්මං කථෙන්තෙ බ්‍රහ්මගණා උජ්ඣායිංසු – ‘‘චිරස්සඤ්ච මයං සත්ථු බ්‍රහ්මලොකාගමනං ලභිම්හ, අයඤ්ච භික්ඛු ඨපෙත්වා සත්ථාරං සයං ධම්මකථං ආරභී’’ති.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขีได้ตรัสเรียกท่านพระอภิภูว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ ขอธรรมีกถาจงแจ่มแจ้งแก่เธอ เพื่อพรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะเถิด' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านพระอภิภูทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า 'เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า' แล้วได้แสดงธรรมีกถาแก่พรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะ เมื่อพระเถระกำลังแสดงธรรมอยู่ หมู่พรหมพากันตำหนิว่า 'นานๆ ที เราทั้งหลายจึงจะได้มีโอกาสที่พระศาสดาเสด็จมายังพรหมโลก แต่ภิกษุรูปนี้กลับเว้นพระศาสดาไว้ แล้วตนเองกลับเริ่มแสดงธรรมกถาเสียเอง'

සත්ථා තෙසං අනත්තමනභාවං ඤත්වා අභිභුං භික්ඛුං එතදවොච – ‘‘උජ්ඣායන්ති ඛො තෙ, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මා ච බ්‍රහ්මපරිසා ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා ච. තෙන හි ත්වං – බ්‍රාහ්මණ, භිය්‍යොසොමත්තාය සංවෙජෙහී’’ති. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිකුබ්බනං කත්වා සහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙන්තො ‘‘ආරම්භථ නික්කමථා’’ති (සං. නි. 1.185) ගාථාද්වයං අභාසි. කිං පන කත්වා ථෙරො සහස්සිලොකධාතුං විඤ්ඤාපෙසීති? නීලකසිණං තාව සමාපජ්ජිත්වා සබ්බත්ථ අන්ධකාරං ඵරි, තතො ‘‘කිමිදං අන්ධකාර’’න්ති සත්තානං ආභොගෙ උප්පන්නෙ ආලොකං දස්සෙසි. ‘‘කිං ආලොකො අය’’න්ති විචිනන්තානං අත්තානං දස්සෙසි, සහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හිත්වා පග්ගණ්හිත්වා ථෙරංයෙව නමස්සමානා අට්ඨංසු. ථෙරො ‘‘මහාජනො මය්හං ධම්මං දෙසෙන්තස්ස සරං සුණාතූ’’ති ඉමා [Pg.208] ගාථා අභාසි. සබ්බෙ ඔසටාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තස්ස විය සද්දං අස්සොසුං. අත්ථොපි නෙසං පාකටො අහොසි.

พระศาสดาทรงทราบความไม่พอใจของพรหมเหล่านั้นแล้ว จึงตรัสคำนี้กับท่านพระอภิภูว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ พรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะกำลังตำหนิเธออยู่ เพราะฉะนั้น เธอจงทำให้พวกเขาเกิดความสังเวชให้ยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด' พระเถระรับสนองพระดำรัสของพระศาสดาแล้ว ได้กระทำการแสดงฤทธิ์ต่างๆ นานา แล้วประกาศให้ทั่วถึงพันโลกธาตุด้วยเสียง พลางกล่าวคาถา ๒ บทว่า 'ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกจากภพ' เป็นต้น ถามว่า พระเถระทำอย่างไรจึงประกาศให้ทั่วถึงพันโลกธาตุได้? ตอบว่า เบื้องต้น ท่านเข้าสีลกสิณ แผ่ความมืดไปทั่วทุกแห่ง จากนั้น เมื่อความนึกคิดเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายว่า 'ความมืดนี้คืออะไร' ท่านจึงแสดงแสงสว่าง เมื่อสัตว์ทั้งหลายกำลังค้นหาว่า 'แสงสว่างนี้คืออะไร' ท่านจึงแสดงตนให้ปรากฏ เทวดาและมนุษย์ในพันจักรวาลต่างประคองอัญชลี นมัสการพระเถระเท่านั้นอยู่ พระเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ด้วยดำริว่า 'ขอให้มหาชนจงได้ยินเสียงของเราผู้กำลังแสดงธรรมเถิด' สัตว์ทั้งปวงได้ยินเสียงนั้นประหนึ่งว่านั่งอยู่ท่ามกลางบริษัทที่ประชุมกันแล้ว ฟังพระเถระแสดงธรรมอยู่ แม้เนื้อความก็ปรากฏชัดแก่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้น

අථ ඛො භගවා සද්ධිං ථෙරෙන අරුණවතිං පච්චාගන්ත්වා පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි – ‘‘අස්සුත්ථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, අභිභුස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතස්ස ගාථායො භාසමානස්සා’’ති. තෙ ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති පටිජානිත්වා සුතභාවං ආවිකරොන්තා තදෙව ගාථාද්වයං උදාහරිංසු. සත්ථා ‘‘සාධු සාධූ’’ති සාධුකාරං දත්වා දෙසනං නිට්ඨපෙසි. එවං තාව ඉදං සුත්තං ඉතො එකතිංසකප්පමත්ථකෙ සිඛිනා භගවතා කථිතං.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี พร้อมด้วยพระเถระ เสด็จกลับไปยังกรุงอรุณวดีแล้ว เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ในภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ตรัสถามภิกษุสงฆ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอได้ฟังคาถาทั้งหลายของอภิภูภิกษุผู้ยืนอยู่ในพรหมโลกกล่าวอยู่หรือไม่" ภิกษุเหล่านั้นทูลรับว่า "พระพุทธเจ้าข้า" แล้ว เมื่อจะแสดงภาวะที่ตนได้ฟังแล้ว จึงได้ยกคาถาสองบทนั้นขึ้นกล่าว พระศาสดาประทานสาธุการว่า "ดีละ ดีละ" แล้วทรงจบเทศนา ด้วยประการฉะนี้ก่อน พระสูตรนี้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขีได้ตรัสไว้แล้ว ในกัปที่ ๓๑ แต่ภัทรกัปนี้

අම්හාකං පන භගවා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො පවත්තිතවරධම්මචක්කො සාවත්ථිං උපනිස්සාය ජෙතවනෙ විහරන්තො ජෙට්ඨමූලමාසපුණ්ණමදිවසෙ භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ඉමං අරුණවතිසුත්තං පට්ඨපෙසි. ආනන්දත්ථෙරො බීජනිං ගහෙත්වා බීජයමානො ඨිතකොව ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අහාපෙත්වා සකලසුත්තං උග්ගණ්හි. සො පුනදිවසෙ පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො දසබලස්ස වත්තං දස්සෙත්වා අත්තනො දිවාවිහාරට්ඨානං ගන්ත්වා සද්ධිවිහාරිකන්තෙවාසිකෙසු වත්තං දස්සෙත්වා පක්කන්තෙසු හිය්‍යො කථිතං අරුණවතිසුත්තං ආවජ්ජෙන්තො නිසීදි. අථස්ස සබ්බං සුත්තං විභූතං උපට්ඨාසි. සො චින්තෙසි – ‘‘සිඛිස්ස භගවතො අග්ගසාවකො බ්‍රහ්මලොකෙ ඨත්වා චක්කවාළසහස්සෙ අන්ධකාරං විධමෙත්වා සරීරොභාසං දස්සෙත්වා අත්තනො සද්දං සාවෙන්තො ධම්මකථං කථෙසීති හිය්‍යො සත්ථාරා කථිතං, සාවකස්ස තාව විසයො එවරූපො, දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො පන සම්මාසම්බුද්ධො කිත්තකං ඨානං සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍යා’’ති. සො එවං උප්පන්නාය විමතියා විනොදනත්ථං තඞ්ඛණෙයෙව භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්ථං පුච්ඡි. එතමත්ථං දස්සෙතුං අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දොති වුත්තං.

ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย ผู้ทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ทรงอาศัยกรุงสาวัตถีประทับอยู่ในพระเชตวัน ในวันเพ็ญเดือนเชฏฐมูลมาส (เดือน ๗) ได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วทรงเริ่มอรุณวตีสูตรนี้ พระอานนทเถระถือพัดถวายงานพัดอยู่ ยืนอยู่นั่นเทียว ได้เรียนเอาพระสูตรทั้งหมดตั้งแต่ต้นจนจบ ไม่ให้พยัญชนะแม้ตัวหนึ่งตกหล่น ในวันรุ่งขึ้น ท่านกลับจากบิณฑบาตแล้ว ทำวัตรปฏิบัติแด่พระทศพลแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตน เมื่อสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกทำวัตรแล้วหลีกไปแล้ว ได้นั่งรำพึงถึงอรุณวตีสูตรที่ทรงแสดงเมื่อวานนี้ ครั้งนั้น พระสูตรทั้งหมดได้ปรากฏแจ่มแจ้งแก่ท่าน ท่านคิดว่า "เมื่อวานนี้ พระศาสดาตรัสว่า 'พระอัครสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี ยืนอยู่ในพรหมโลก กำจัดความมืดในพันจักรวาล แสดงรัศมีแห่งสรีระ ทำให้ได้ยินเสียงของตน กล่าวธรรมกถา' วิสัยของสาวกมีเพียงเท่านี้ ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ จะพึงทรงทำให้แจ้งด้วยพระสุรเสียงได้ไกลเพียงไรหนอ" ท่านเพื่อบรรเทาความสงสัยที่เกิดขึ้นอย่างนี้ ในขณะนั้นนั่นเอง จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ทูลถามเนื้อความนั้น เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์"

තත්ථ සම්මුඛාති සම්මුඛීභූතෙන මයා එතං සුතං, න අනුස්සවෙන, න දූතපරම්පරායාති ඉමිනා අධිප්පායෙන එවමාහ. කීවතකං පහොති සරෙන විඤ්ඤාපෙතුන්ති කිත්තකං ඨානං සරීරොභාසෙන විහතන්ධකාරං කත්වා සරෙන විඤ්ඤාපෙතුං සක්කොති. සාවකො සො, ආනන්ද, අප්පමෙය්‍යා තථාගතාති [Pg.209] ඉදං භගවා ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ – ආනන්ද, ත්වං කිං වදෙසි, සො පදෙසඤාණෙ ඨිතො සාවකො. තථාගතා පන දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පත්තා අප්පමෙය්‍යා. සො ත්වං නඛසිඛාය පංසුං ගහෙත්වා මහාපථවිපංසුනා සද්ධිං උපමෙන්තො විය කිං නාමෙතං වදෙසි. අඤ්ඤො හි සාවකානං විසයො, අඤ්ඤො බුද්ධානං. අඤ්ඤො සාවකානං ගොචරො, අඤ්ඤො බුද්ධානං. අඤ්ඤං සාවකානං බලං, අඤ්ඤං බුද්ධානන්ති. ඉති භගවා ඉමිනා අධිප්පායෙන අප්පමෙය්‍යභාවං වත්වා තුණ්හී අහොසි.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สมฺมุขา คือ ข้าพเจ้าได้ฟังมาซึ่งหน้า ไม่ใช่โดยการฟังตามกันมา ไม่ใช่โดยการฟังต่อๆ กันมาจากทูต ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยความหมายนี้ บทว่า กีวตกํ ปโหติ สเรน วิญฺญาเปตุํ คือ ย่อมสามารถเพื่อจะทำให้แจ้งด้วยเสียงได้ไกลเพียงไร โดยทำที่ให้มีความมืดอันกำจัดแล้วด้วยรัศมีแห่งสรีระ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้ว่า "ดูก่อนอานนท์ นั่นเป็นสาวก ส่วนพระตถาคตทั้งหลายหาประมาณมิได้" ด้วยความหมายนี้ว่า "อานนท์ เธอพูดอะไร สาวกนั้นเป็นผู้ตั้งอยู่ในประเทศญาณ (ญาณเพียงบางส่วน) ส่วนพระตถาคตทั้งหลายทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ หาประมาณมิได้ เธอนั้นเอาฝุ่นที่ปลายเล็บเหมือนเปรียบเทียบกับฝุ่นในมหาปฐพี กล่าวคำนี้ทำไมกัน เพราะว่าวิสัยของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง โคจรของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง โคจรของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง กำลังของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง กำลังของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยความหมายนี้ ตรัสถึงความเป็นผู้หาประมาณมิได้แล้ว ได้ทรงนิ่งเสีย

ථෙරො දුතියම්පි පුච්ඡි. සත්ථා, ‘‘ආනන්ද, ත්වං තාළච්ඡිද්දං ගහෙත්වා අනන්තාකාසෙන උපමෙන්තො විය, චාතකසකුණං ගහෙත්වා දියඩ්ඪයොජනසතිකෙන සුපණ්ණරාජෙන උපමෙන්තො විය, හත්ථිසොණ්ඩාය උදකං ගහෙත්වා මහාගඞ්ගාය උපමෙන්තො විය, චතුරතනිකෙ ආවාටෙ උදකං ගහෙත්වා සත්තහි සරෙහි උපමෙන්තො විය, නාළිකොදනමත්තලාභිං මනුස්සං ගහෙත්වා චක්කවත්තිරඤ්ඤා උපමෙන්තො විය, පංසුපිසාචකං ගහෙත්වා සක්කෙන දෙවරඤ්ඤා උපමෙන්තො විය, ඛජ්ජොපනකප්පභං ගහෙත්වා සූරියප්පභාය උපමෙන්තො විය කිං නාමෙතං වදෙසීති දීපෙන්තො දුතියම්පි අප්පමෙය්‍යභාවමෙව වත්වා තුණ්හී අහොසි. තතො ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා මයා පුච්ඡිතො න තාව කථෙසි, හන්ද නං යාවතතියං යාචිත්වා බුද්ධසීහනාදං නදාපෙස්සාමී’’ති. සො තතියම්පි යාචි. තං දස්සෙතුං තතියම්පි ඛොතිආදි වුත්තං. අථස්ස භගවා බ්‍යාකරොන්තො සුතා තෙ ආනන්දාතිආදිමාහ. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා මෙ ‘සුතා තෙ, ආනන්ද, සහස්සී චූළනිකා ලොකධාතූ’ති එත්තකමෙව වත්වා තුණ්හී ජාතො, ඉදානි බුද්ධසීහනාදං නදිස්සතී’’ති සො සත්ථාරං යාචන්තො එතස්ස භගවා කාලොතිආදිමාහ.

พระเถระได้ทูลถามแม้ครั้งที่สอง พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงว่า "อานนท์ เธอเหมือนเอาช่องตาฬมาเปรียบกับอากาศอันไม่มีที่สุด เหมือนเอานกจาตกะมาเปรียบกับพญาครุฑผู้มีขนาด ๑๕๐ โยชน์ เหมือนเอาน้ำที่ปลายงวงช้างมาเปรียบกับแม่น้ำคงคา เหมือนเอาน้ำในหลุมขนาด ๔ ศอกมาเปรียบกับสระใหญ่ทั้ง ๗ เหมือนเอาคนผู้ได้ข้าวสุกเพียงทะนานเดียวมาเปรียบกับพระเจ้าจักรพรรดิ เหมือนเอาปังสุปิสาจมาเปรียบกับท้าวสักกะจอมเทพ เหมือนเอาแสงหิ่งห้อยมาเปรียบกับรัศมีพระอาทิตย์ กล่าวคำนี้ทำไมกัน" ตรัสถึงความเป็นผู้หาประมาณมิได้นั่นเทียวแม้ครั้งที่สองแล้ว ได้ทรงนิ่งเสีย ลำดับนั้น พระเถระคิดว่า "พระศาสดาอันเราทูลถามแล้วยังไม่ตรัสตอบ เอาเถิด เราทูลอ้อนวอนพระองค์ถึงครั้งที่สาม จักให้ทรงเปล่งพุทธสีหนาท" ท่านได้ทูลอ้อนวอนแม้ครั้งที่สาม เพื่อแสดงความนั้น จึงมีคำเป็นต้นว่า ตติยมฺปิ โข ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงพยากรณ์แก่ท่าน ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า สุตา เต อานนฺท พระเถระคิดว่า "พระศาสดาของเราตรัสเพียงเท่านี้ว่า 'อานนท์ เธอเคยฟังเรื่องจูฬนิกาโลกธาตุ อันมีพันจักรวาลหรือไม่' แล้วก็ทรงนิ่งเสีย บัดนี้ จักทรงเปล่งพุทธสีหนาท" ท่านเมื่อจะทูลอ้อนวอนพระศาสดา จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า เอตสฺส ภควา กาโล

භගවාපිස්ස විත්ථාරකථං කථෙතුං තෙන හානන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ යාවතාති යත්තකං ඨානං. චන්දිමසූරියාති චන්දිමා ච සූරියො ච. පරිහරන්තීති විචරන්ති. දිසා භන්තීති සබ්බදිසා ඔභාසන්ති. විරොචනාති විරොචමානා. එත්තාවතා එකචක්කවාළං පරිච්ඡින්දිත්වා දස්සිතං හොති. ඉදානි තං සහස්සගුණං කත්වා දස්සෙන්තො තාව සහස්සධා ලොකොති ආහ. තස්මිං සහස්සධා ලොකෙති තස්මිං සහස්සචක්කවාළෙ. සහස්සං චාතුමහාරාජිකානන්ති [Pg.210] සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං දෙවලොකානං. යස්මා පන එකෙකස්මිං චක්කවාළෙ චත්තාරො චත්තාරො මහාරාජානො, තස්මා චත්තාරි මහාරාජසහස්සානීති වුත්තං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. චූළනිකාති ඛුද්දිකා. අයං සාවකානං විසයො. කස්මා පනෙසා ආනීතාති? මජ්ඣිමිකාය ලොකධාතුයා පරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං.

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะตรัสถ้อยคำโดยพิสดารแก่ท่าน จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า เตนหิ อานนฺท ในบทเหล่านั้น บทว่า ยาวตา คือ ที่เพียงใด บทว่า จนฺทิมสูริยา คือ พระจันทร์และพระอาทิตย์ บทว่า ปริหรนฺติ คือ ย่อมโคจรไป บทว่า ทิสา ภนฺติ คือ ทิศทั้งปวงย่อมสว่างไสว บทว่า วิโรจนา คือ รุ่งเรืองอยู่ ด้วยบทเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงกำหนดแสดงจักรวาลหนึ่ง บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยทำให้จักรวาลนั้นเป็นพันเท่า จึงตรัสว่า ตาว สหสฺสธา โลโก บทว่า ตสฺมึ สหสฺสธา โลเก คือ ในพันจักรวาลนั้น บทว่า สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ คือ เทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา ๑,๐๐๐ ก็เพราะว่าในแต่ละจักรวาลมีท้าวมหาราช ๔ องค์ๆ ฉะนั้น จึงตรัสว่า ท้าวมหาราช ๔,๐๐๐ องค์ โดยนัยนี้ พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวง บทว่า จูฬนิกา คือ เล็กน้อย นี้เป็นวิสัยของเหล่าสาวก ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงทรงนำเรื่องนี้มา ตอบว่า เพื่อทรงแสดงขอบเขตของมัชฌิมิกาโลกธาตุ

යාවතාති යත්තකා. තාව සහස්සධාති තාව සහස්සභාගෙන. ද්විසහස්සී මජ්ඣිමිකා ලොකධාතූති අයං සහස්සචක්කවාළානි සහස්සභාගෙන ගණෙත්වා දසසතසහස්සචක්කවාළපරිමාණා ද්විසහස්සී මජ්ඣිමිකා නාම ලොකධාතු. අයං සාවකානං අවිසයො, බුද්ධානමෙව විසයො. එත්තකෙපි හි ඨානෙ තථාගතා අන්ධකාරං විධමෙත්වා සරීරොභාසං දස්සෙත්වා සරෙන විඤ්ඤාපෙතුං සක්කොන්තීති දීපෙති. එත්තකෙන බුද්ධානං ජාතික්ඛෙත්තං නාම දස්සිතං. බොධිසත්තානඤ්හි පච්ඡිමභවෙ දෙවලොකතො චවිත්වා මාතුකුච්ඡියං පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ ච කුච්ඡිතො නික්ඛමනදිවසෙ ච මහාභිනික්ඛමනදිවසෙ ච සම්බොධිධම්මචක්කප්පවත්තනආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනපරිනිබ්බානදිවසෙසු ච එත්තකං ඨානං කම්පති.

บทว่า ยาวตา ความว่า มีประมาณเท่าใด. บทว่า ตาว สหสฺสธา ความว่า โดยส่วนพันเท่านั้น. บทว่า ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา โลกธาตุ ความว่า โลกธาตุชื่อว่าทวิสหัสสีมัชฌิมิกา มีประมาณหนึ่งล้านจักรวาล คือนับจักรวาลพันหนึ่งโดยส่วนพัน. โลกธาตุนี้ไม่ใช่วิสัยของพระสาวกทั้งหลาย เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น. (พระบาลี) ย่อมแสดงความว่า จริงอยู่ แม้ในสถานที่มีประมาณเท่านี้ พระตถาคตทั้งหลายทรงกำจัดความมืด แสดงพระสรีรรัศมีแล้ว ทรงสามารถเพื่อจะให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียง. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ชื่อว่าชาติเขตของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นอันท่านแสดงแล้ว. จริงอยู่ ในปัจฉิมภพของพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย ในวันที่ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดา จุติจากเทวโลก, ในวันที่เสด็จออกจากพระครรภ์, ในวันเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์, ในวันตรัสรู้, ในวันประกาศธรรมจักร, ในวันปลงอายุสังขาร และในวันปรินิพพาน สถานที่ประมาณเท่านี้ย่อมไหว.

තිසහස්සී මහාසහස්සීති සහස්සිතො පට්ඨාය තතියාති තිසහස්සී, සහස්සං සහස්සධා කත්වා ගණිතං මජ්ඣිමිකං සහස්සධා කත්වා ගණිතත්තා මහන්තෙහි සහස්සෙහි ගණිතාති මහාසහස්සී. එත්තාවතා කොටිසතසහස්සචක්කවාළපරිමාණො ලොකො දස්සිතො හොති. භගවා ආකඞ්ඛමානො එත්තකෙ ඨානෙ අන්ධකාරං විධමෙත්වා සරීරොභාසං දස්සෙත්වා සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍යාති. ගණකපුත්තතිස්සත්ථෙරො පන එවමාහ – ‘‘න තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුයා එවං පරිමාණං. ඉදඤ්හි ආචරියානං සජ්ඣායමුළ්හකං වාචාය පරිහීනට්ඨානං, දසකොටිසතසහස්සචක්කවාළපරිමාණං පන ඨානං තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතු නාමා’’ති. එත්තාවතා හි භගවතා ආණාක්ඛෙත්තං නාම දස්සිතං. එතස්මිඤ්හි අන්තරෙ ආටානාටියපරිත්තඉසිගිලිපරිත්තධජග්ගපරිත්තබොජ්ඣඞ්ගපරිත්තඛන්ධපරිත්ත- මොරපරිත්තමෙත්තපරිත්තරතනපරිත්තානං ආණා ඵරති. යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යාති යත්තකං ඨානං ඉච්ඡෙය්‍ය, ඉමිනා විසයක්ඛෙත්තං [Pg.211] දස්සෙති. බුද්ධානඤ්හි විසයක්ඛෙත්තස්ස පමාණපරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි, නත්ථිකභාවෙ චස්ස ඉමං ඔපම්මං ආහරන්ති – කොටිසතසහස්සචක්කවාළම්හි යාව බ්‍රහ්මලොකා සාසපෙහි පූරෙත්වා සචෙ කොචි පුරත්ථිමාය දිසාය එකචක්කවාළෙ එකං සාසපං පක්ඛිපන්තො ආගච්ඡෙය්‍ය, සබ්බෙපි තෙ සාසපා පරික්ඛයං ගච්ඡෙය්‍යුං, න ත්වෙව පුරත්ථිමාය දිසාය චක්කවාළානි. දක්ඛිණාදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ බුද්ධානං අවිසයො නාම නත්ථි.

บทว่า ติสหสฺสี มหาสหสฺสี ความว่า การนับโดยเริ่มจากพันเป็นครั้งที่สาม ชื่อว่า ติสหสฺสี, เพราะนับมัชฌิมิกาโลกธาตุซึ่งนับโดยทำพันให้เป็นพันอีกครั้งหนึ่งโดยทำเป็นพันเท่า จึงชื่อว่า มหาสหสฺสี เพราะนับด้วยพันใหญ่ๆ. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ โลกมีประมาณแสนโกฏิจักรวาล เป็นอันท่านแสดงแล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงหวังอยู่ พึงทรงกำจัดความมืดในสถานที่มีประมาณเท่านี้ แสดงพระสรีรรัศมีแล้ว ให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียง. ส่วนพระเถระชื่อว่าคณกปุตตติสสะ ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุไม่มีประมาณเท่านี้. จริงอยู่ คำนี้เป็นส่วนที่ขาดไปเพราะคำพูดของอาจารย์ทั้งหลายผู้สับสนในการสาธยาย, ส่วนสถานที่อันมีประมาณสิบแสนโกฏิจักรวาล ชื่อว่า ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุ'. จริงอยู่ ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ชื่อว่าอาณาเขต เป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว. จริงอยู่ ในระหว่างนี้ อาณาแห่งอาฏานาฏิยปริตร อิสิคิลิปริตร ธชัคคปริตร โพชฌังคปริตร ขันธปริตร โมรปริตร เมตตปริตร และรัตนปริตร ย่อมแผ่ไป. บทว่า ยาวตา ปน อากงฺเขยฺย ความว่า พึงปรารถนาสถานที่มีประมาณเท่าใด. ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงแสดงวิสัยเขต. จริงอยู่ ชื่อว่าการกำหนดประมาณแห่งวิสัยเขตของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี, และในความที่วิสัยเขตนั้นไม่มี (ขีดจำกัด) ท่านได้นำอุปมานี้มาแสดงว่า – หากบุคคลใดพึงบรรจุเมล็ดพันธุ์ผักกาดให้เต็มในแสนโกฏิจักรวาลจนถึงพรหมโลก แล้วพึงไปในทิศตะวันออก พลางหย่อนเมล็ดพันธุ์ผักกาดเมล็ดหนึ่งลงในจักรวาลหนึ่ง, เมล็ดพันธุ์ผักกาดเหล่านั้นทั้งหมดพึงถึงความสิ้นไป แต่จักรวาลทั้งหลายในทิศตะวันออกไม่พึงถึงความสิ้นไปเลย. แม้ในทิศใต้เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ในโลกธาตุเหล่านั้น ที่ชื่อว่าไม่ใช่วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่มี.

එවං වුත්තෙ ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා එවමාහ – ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍ය, යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’ති. විසමො ඛො පනායං ලොකො, අනන්තානි චක්කවාළානි, එකස්මිං ඨානෙ සූරියො උග්ගතො හොති, එකස්මිං ඨානෙ මජ්ඣෙ ඨිතො, එකස්මිං ඨානෙ අත්ථඞ්ගතො. එකස්මිං ඨානෙ පඨමයාමො හොති, එකස්මිං ඨානෙ මජ්ඣිමයාමො, එකස්මිං ඨානෙ පච්ඡිමයාමො. සත්තාපි කම්මප්පසුතා, ඛිඩ්ඩාපසුතා, ආහාරප්පසුතාති එවං තෙහි තෙහි කාරණෙහි වික්ඛිත්තා ච පමත්තා ච හොන්ති. කථං නු ඛො තෙ සත්ථා සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍යා’’ති. සො එවං චින්තෙත්වා විමතිච්ඡෙදනත්ථං තථාගතං පුච්ඡන්තො යථා කථං පනාතිආදිමාහ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พระเถระได้คิดว่า 'พระศาสดาตรัสอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนอานนท์ ตถาคตเมื่อหวังอยู่ พึงทำให้ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุรู้แจ้งได้ด้วยเสียง หรือจะพึงหวังประมาณเท่าใดก็ได้'. ก็โลกนี้ไม่สม่ำเสมอกันเลยหนอ จักรวาลทั้งหลายไม่มีที่สุด ในที่แห่งหนึ่งพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว ในที่แห่งหนึ่งตั้งอยู่ ณ ท่ามกลาง ในที่แห่งหนึ่งตกไปแล้ว. ในที่แห่งหนึ่งเป็นปฐมยาม ในที่แห่งหนึ่งเป็นมัชฌิมยาม ในที่แห่งหนึ่งเป็นปัจฉิมยาม. แม้เหล่าสัตว์ก็ขวนขวายในกิจการ ขวนขวายในการเล่น ขวนขวายในอาหาร ด้วยเหตุนั้นๆ สัตว์เหล่านั้นจึงมีใจฟุ้งซ่านและประมาทแล้ว. พระศาสดาจะพึงทรงทำให้สัตว์เหล่านั้นรู้แจ้งด้วยพระสุรเสียงได้อย่างไรหนอ?' ท่านคิดอย่างนี้แล้ว เพื่อจะตัดความสงสัย จึงทูลถามพระตถาคต ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า ยถา กถํ ปน.

අථස්ස සත්ථා බ්‍යාකරොන්තො ඉධානන්ද, තථාගතොතිආදිමාහ. තත්ථ ඔභාසෙන ඵරෙය්‍යාති සරීරොභාසෙන ඵරෙය්‍ය. ඵරමානො පනෙස කිං කරෙය්‍යාති? යස්මිං ඨානෙ සූරියො පඤ්ඤායති, තත්ථ නං අත්තනො ආනුභාවෙන අත්ථං ගමෙය්‍ය. යත්ථ පන න පඤ්ඤායති, තත්ථ නං උට්ඨාපෙත්වා මජ්ඣෙ ඨපෙය්‍ය. තතො යත්ථ සූරියො පඤ්ඤායති, තත්ථ මනුස්සා ‘‘අධුනාව සූරියො පඤ්ඤායිත්ථ, සො ඉදානෙව අත්ථඞ්ගමිතො, නාගාවට්ටො නු ඛො අයං, භූතාවට්ටයක්ඛාවට්ටදෙවතාවට්ටානං අඤ්ඤතරො’’ති විත්තක්කං උප්පාදෙය්‍යුං. යත්ථ පන න පඤ්ඤායති, තත්ථ මනුස්සා ‘‘අධුනාව සූරියො අත්ථඞ්ගමිතො, ස්වායං ඉදානෙව උට්ඨිතො, කිං නු ඛො අයං නාගාවට්ටභූතාවට්ටයක්ඛාවට්ටදෙවතාවට්ටානං අඤ්ඤතරො’’ති විතක්කං උප්පාදෙය්‍යුං. තතො තෙසු මනුස්සෙසු ආලොකඤ්ච අන්ධකාරඤ්ච ආවජ්ජිත්වා ‘‘කිං පච්චයා නු ඛො ඉද’’න්ති පරියෙසමානෙසු සත්ථා නීලකසිණං සමාපජ්ජිත්වා [Pg.212] බහලන්ධකාරං පත්ථරෙය්‍ය. කස්මා? තෙසං කම්මාදිප්පසුතානං සත්තානං සන්තාසජනනත්ථං. අථ නෙසං සන්තාසං ආපන්නභාවං ඤත්වා ඔදාතකසිණසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා පණ්ඩරං ඝනබුද්ධරස්මිං විස්සජ්ජෙන්තො චන්දසහස්සසූරියසහස්සඋට්ඨානකාලො විය එකප්පහාරෙනෙව සබ්බං එකාලොකං කරෙය්‍ය. තඤ්ච ඛො තිලබීජමත්තෙන කායප්පදෙසෙන ඔභාසං මුඤ්චන්තො. යො හි චක්කවාළපථවිං දීපකපල්ලකං කත්වා මහාසමුද්දෙ උදකං තෙලං කත්වා සිනෙරුං වට්ටිං කත්වා අඤ්ඤස්මිං සිනෙරුමුද්ධනි ඨපෙත්වා ජාලෙය්‍ය, සො එකචක්කවාළෙයෙව ආලොකං කරෙය්‍ය. තතො පරං විදත්ථිම්පි ඔභාසෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තථාගතො පන තිලඵලප්පමාණෙන සරීරප්පදෙසෙන ඔභාසං මුඤ්චිත්වා තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං එකොභාසං කරෙය්‍ය තතො වා පන භිය්‍යො. එවං මහන්තා හි බුද්ධගුණාති.

ลำดับนั้น พระศาสดา เมื่อจะทรงพยากรณ์แก่พระอานนท์นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ตถาคต... ในบทเหล่านั้น บทว่า พึงแผ่ไปโดยรัศมี ความว่า พึงแผ่ไปโดยรัศมีแห่งพระวรกาย ก็เมื่อแผ่ไปอยู่นั้น พระองค์พึงทำอะไร? ในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่ ในสถานนั้น พระองค์พึงทำดวงอาทิตย์นั้นให้อัสดงไป ด้วยอานุภาพของพระองค์ ส่วนในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ไม่ปรากฏ ในสถานนั้น พระองค์พึงทำให้ดวงอาทิตย์นั้นขึ้นแล้วตั้งไว้ในท่ามกลาง ลำดับนั้น ในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่ มนุษย์ทั้งหลายในสถานนั้นพึงเกิดความวิตกว่า 'เมื่อกี้นี้เองดวงอาทิตย์ยังปรากฏอยู่ บัดนี้เองก็อัสดงไปแล้ว นี่หนอจะเป็นนาคาวฏ (การหมุนของนาค) หรือจะเป็นอาวัฏอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาภูตาวฏ (การหมุนของภูต) ยักขาวฏ (การหมุนของยักษ์) และเทวตาวฏ (การหมุนของเทวดา) กันแน่' ส่วนในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ไม่ปรากฏ มนุษย์ทั้งหลายในสถานนั้นพึงเกิดความวิตกว่า 'เมื่อกี้นี้เองดวงอาทิตย์อัสดงไปแล้ว บัดนี้เองดวงอาทิตย์นั้นก็ขึ้นมา นี่หนอจะเป็นอาวัฏอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดานาคาวฏ ภูตาวฏ ยักขาวฏ และเทวตาวฏ กันแน่' ลำดับนั้น เมื่อมนุษย์เหล่านั้นคำนึงถึงความสว่างและความมืดแล้วกำลังค้นหาอยู่ว่า 'เรื่องนี้มีอะไรเป็นปัจจัยหนอ' พระศาสดาพึงเข้าสมาบัตินีลกสิณ แล้วแผ่ความมืดอันหนาทึบไป เพราะเหตุไร? เพื่อทำให้สัตว์เหล่านั้นผู้ขวนขวายในกิจการงานเป็นต้น เกิดความสะดุ้งกลัว ลำดับนั้น ทรงทราบภาวะที่สัตว์เหล่านั้นถึงความสะดุ้งกลัวแล้ว พึงเข้าสมาบัติโอทาตกสิณ ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีอันขาวบริสุทธิ์และหนาทึบ ทำให้ทั่วทั้งหมดสว่างเป็นอันเดียวกันในฉับพลันเดียว ดุจกาลแห่งดวงจันทร์พันดวงและดวงอาทิตย์พันดวงขึ้นพร้อมกัน และพระองค์พึงทรงกระทำเช่นนั้น โดยเปล่งรัศมีออกจากส่วนแห่งพระวรกายประมาณเท่าเมล็ดงา จริงอยู่ ผู้ใดพึงทำแผ่นดินในจักรวาลให้เป็นประทีป ทำน้ำในมหาสมุทรให้เป็นน้ำมัน ทำภูเขาสิเนรุให้เป็นไส้ แล้วตั้งไว้บนยอดเขาสิเนรุอื่นจุดให้ลุกโพลง ผู้นั้นพึงทำแสงสว่างได้เพียงในจักรวาลเดียวเท่านั้น นอกจากนั้นไป แม้เพียงคืบหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้สว่างได้ ส่วนพระตถาคต เมื่อเปล่งรัศมีออกจากส่วนแห่งพระวรกายประมาณเท่าผลงา พึงทำโลกธาตุสามพันมหาพันให้สว่างเป็นอันเดียวกัน หรือยิ่งกว่านั้นก็ได้ จริงอยู่ พระพุทธคุณทั้งหลายยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้

තං ආලොකං සඤ්ජානෙය්‍යුන්ති තං ආලොකං දිස්වා ‘‘යෙන සූරියො අත්ථඤ්චෙව ගමිතො උට්ඨාපිතො ච, බහලන්ධකාරඤ්ච විස්සට්ඨං, එස සො පුරිසො ඉදානි ආලොකං කත්වා ඨිතො, අහො අච්ඡරියපුරිසො’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානා නිසීදෙය්‍යුං. සද්දමනුස්සාවෙය්‍යාති ධම්මකථාසද්දමනුස්සාවෙය්‍ය. යො හි එකං චක්කවාළපබ්බතං භෙරිං කත්වා මහාපථවිං භෙරිචම්මං කත්වා සිනෙරුං දණ්ඩං කත්වා අඤ්ඤස්මිං සිනෙරුමත්ථකෙ ඨපෙත්වා ආකොටෙය්‍ය, සො එකචක්කවාළෙයෙව තං සද්දං සාවෙය්‍ය, පරතො විදත්ථිම්පි අතික්කාමෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තථාගතො පන පල්ලඞ්කෙ වා පීඨෙ වා නිසීදිත්වා තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙති, තතො වා පන භිය්‍යො, එවං මහානුභාවා තථාගතාති. ඉති භගවා ඉමිනා එත්තකෙන විසයක්ඛෙත්තමෙව දස්සෙති.

บทว่า พึงรู้จักแสงสว่างนั้น ความว่า สัตว์ทั้งหลายเห็นแสงสว่างนั้นแล้ว พึงประคองอัญชลีนมัสการนั่งอยู่ ด้วยคิดว่า 'บุรุษใดทำให้ดวงอาทิตย์อัสดงไปและขึ้นมาได้ และได้ปล่อยความมืดอันหนาทึบไป บุรุษนั้นเองบัดนี้ได้ทำแสงสว่างแล้วตั้งอยู่ โอ บุรุษผู้น่าอัศจรรย์' บทว่า พึงให้ได้ยินเสียง ความว่า พึงให้ได้ยินเสียงแห่งธรรมกถา จริงอยู่ ผู้ใดพึงทำภูเขาจักรวาลให้เป็นกลอง ทำมหาปฐพีให้เป็นหนังหน้ากลอง ทำภูเขาสิเนรุให้เป็นไม้ตีกลอง แล้วตั้งไว้บนยอดเขาสิเนรุอื่นตีอยู่ ผู้นั้นพึงทำให้เสียงนั้นได้ยินเพียงในจักรวาลเดียวเท่านั้น นอกจากนั้นไป แม้เพียงคืบหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้ล่วงไปได้ ส่วนพระตถาคต ประทับนั่งบนบัลลังก์หรือบนตั่งก็ตาม ย่อมทรงทำให้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียงตลอดโลกธาตุสามพันมหาพัน หรือยิ่งกว่านั้นก็ได้ พระตถาคตทั้งหลายมีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเพียงขอบเขตแห่งวิสัย ด้วยพระดำรัสมีประมาณเท่านี้

ඉමඤ්ච පන බුද්ධසීහනාදං සුත්වා ථෙරස්ස අබ්භන්තරෙ බලවපීති උප්පන්නා, සො පීතිවසෙන උදානං උදානෙන්තො ලාභා වත මෙතිආදිමාහ. තත්ථ යස්ස මෙ සත්ථා එවංමහිද්ධිකොති යස්ස මය්හං සත්ථා එවංමහිද්ධිකො, තස්ස මය්හං එවංමහිද්ධිකස්ස සත්ථු පටිලාභො ලාභා චෙව සුලද්ධඤ්චාති අත්ථො. අථ වා ය්වාහං එවරූපස්ස සත්ථුනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විචරිතුං, පාදපරිකම්මං පිට්ඨිපරිකම්මං කාතුං, මුඛධොවනඋදකන්හානොදකානි දාතුං, ගන්ධකුටිපරිවෙණං සම්මජ්ජිතුං, උප්පන්නාය කඞ්ඛාය පඤ්හං පුච්ඡිතුං, මධුරධම්මකථඤ්ච [Pg.213] සොතුං ලභාමි, එතෙ සබ්බෙපි මය්හං ලාභා චෙව සුලද්ධඤ්චාතිපි සන්ධාය එවමාහ. එත්ථ ච භගවතො අන්ධකාරාලොකසද්දසවනසඞ්ඛාතානං ඉද්ධීනං මහන්තතාය මහිද්ධිකතා, තාසංයෙව අනුඵරණෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා. උදායීති ලාළුදායිත්ථෙරො. සො කිර පුබ්බෙ උපට්ඨාකත්ථෙරෙ ආඝාතං බන්ධිත්වා චරති. තස්මා ඉදානි ඔකාසං ලභිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධසීහනාදපරියොසානෙ ජලමානං දීපසිඛං නිබ්බාපෙන්තො විය චරන්තස්ස ගොණස්ස තුණ්ඩෙ පහාරං දෙන්තො විය භත්තභරිතං පාතිං අවකුජ්ජන්තො විය ථෙරස්ස පසාදභඞ්ගං කරොන්තො එවමාහ.

ก็แล ครั้นได้ฟังพุทธสีหนาทนี้แล้ว ปีติมีกำลังได้เกิดขึ้นภายในของพระเถระ ท่านนั้นอันปีติครอบงำ เมื่อจะเปล่งอุทาน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เป็นลาภของเราหนอ... ในบทเหล่านั้น บทว่า พระศาสดาของเราใดทรงมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ ความว่า พระศาสดาของเราใดทรงมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ การได้พระศาสดาผู้มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ของข้าพเจ้านั้น เป็นลาภหนอ เป็นการได้ดีแล้วหนอ อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวอย่างนี้โดยหมายถึงว่า 'เราผู้ใดได้ถือบาตรและจีวรของพระศาสดาผู้มีพระรูปเช่นนี้เที่ยวไป ได้ทำการบริกรรมพระบาทและพระปฤษฎางค์ ได้ถวายน้ำล้างพระพักตร์และน้ำสรง ได้กวาดบริเวณพระคันธกุฎี ได้ทูลถามปัญหาในความสงสัยที่เกิดขึ้น และได้ฟังธรรมกถาอันไพเราะ, การได้เหล่านี้ทั้งหมดเป็นลาภของเราหนอ เป็นการได้ดีแล้วหนอ' และในที่นี้ พึงทราบความเป็นผู้มีฤทธิ์มากของพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยความยิ่งใหญ่แห่งฤทธิ์ทั้งหลายอันได้แก่ การทำความมืด การทำแสงสว่าง และการทำให้ได้ยินเสียง และพึงทราบความเป็นผู้มีอานุภาพมาก โดยการทำให้ฤทธิ์เหล่านั้นสำเร็จได้นั่นเทียว บทว่า อุทายี หมายถึงพระลาฬุทายีเถระ ได้ยินว่า ท่านนั้นผูกอาฆาตในพระเถระผู้เป็นอุปัฏฐากในกาลก่อนแล้วเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น บัดนี้เมื่อได้โอกาสในตอนท้ายแห่งพุทธสีหนาทนี้ จึงกล่าวอย่างนี้ ประหนึ่งผู้ดับเปลวประทีปที่ลุกโพลงอยู่ ประหนึ่งผู้ตีที่ปลายจมูกของโคที่กำลังเดินอยู่ หรือประหนึ่งผู้คว่ำบาตรที่เต็มด้วยภัตตาหาร เพื่อทำลายความเลื่อมใสของพระเถระ

එවං වුත්තෙ භගවාති එවං උදායිත්ථෙරෙන වුත්තෙ භගවා යථා නාම පපාතතටෙ ඨත්වා පවෙධමානං පුරිසං එකමන්තෙ ඨිතො හිතෙසී පුරිසො ‘‘ඉතො එහි ඉතො එහී’’ති පුනප්පුනං වදෙය්‍ය, එවමෙවං උදායිත්ථෙරං තස්මා වචනා නිවාරෙන්තො මා හෙවං උදායි, මා හෙවං උදායීති ආහ. තත්ථ හීති නිපාතමත්තං, මා එවං අවචාති අත්ථො. මහාරජ්ජන්ති චක්කවත්තිරජ්ජං. නනු ච සත්ථා එකස්ස සාවකස්ස ධම්මදෙසනාය උප්පන්නපසාදස්ස මහානිසංසං අපරිච්ඡින්නං අකාසි, සො කස්මා ඉමස්ස බුද්ධසීහනාදං ආරබ්භ උප්පන්නස්ස පසාදස්ස ආනිසංසං පරිච්ඡින්දතීති? අරියසාවකස්ස එත්තකඅත්තභාවපරිමාණත්තා. දන්ධපඤ්ඤොපි හි සොතාපන්නො සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච අත්තභාවං පටිලභති, තෙනස්ස ගතිං පරිච්ඡින්දන්තො එවමාහ. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඨත්වා. පරිනිබ්බායිස්සතීති අප්පච්චයපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායිස්සති. ඉති නිබ්බානෙන කූටං ගණ්හන්තො ඉමං සීහනාදසුත්තං නිට්ඨාපෙසීති.

บทว่า `Evaṃ vutte bhagavā` ความว่า เมื่อพระอุทายีเถระกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า `มā เหวํ อุทāยิ, มā เหวํ อุทāยิ` (อย่าเลย อุทายี อย่าเลย อุทายี) เพื่อจะทรงห้ามพระอุทายีเถระจากคำพูดนั้น เหมือนบุรุษผู้หวังดี ยืนอยู่ในที่สมควร พึงกล่าวซ้ำๆ ว่า "มานี่เถิด มานี่เถิด" กับบุรุษผู้กำลังตัวสั่น ยืนอยู่ที่ขอบเหว ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน. ในบทนั้น บทว่า `หิ` เป็นเพียงนิบาต ความหมายคือ "เธออย่าได้กล่าวอย่างนี้". บทว่า `มหāรชฺชํ` ได้แก่ ความเป็นจักรพรรดิ. (ถามว่า) ก็พระศาสดามิใช่หรือที่ทรงกระทำอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ที่ไม่มีขอบเขตจำกัดแห่งความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นจากการแสดงธรรมแก่สาวกรูปหนึ่ง, เหตุไฉนพระองค์จึงทรงกำหนดอานิสงส์แห่งความเลื่อมใสนี้ที่เกิดขึ้นปรารภพุทธสีหนาทเล่า? (ตอบว่า) เพราะอัตภาพของพระอริยสาวกมีประมาณเท่านั้น. จริงอยู่ แม้พระโสดาบันผู้มีปัญญาทึบ ก็ย่อมได้อัตภาพในหมู่เทวดาและมนุษย์เพียง ๗ ครั้งเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น พระองค์เมื่อจะทรงกำหนดคติของพระอริยสาวกนั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า `ทิฏฺเฐว ธมฺเม` ความว่า ดำรงอยู่ในอัตภาพนี้แหละ. บทว่า `ปรินิพฺพāยิสฺสตีติ` ความว่า จักปรินิพพานด้วยอัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานที่ไม่มีเหตุปัจจัยอีกต่อไป). ด้วยประการฉะนี้ พระองค์เมื่อทรงถือเอานิพพานเป็นยอด จึงทรงจบสีหนาทสูตรนี้.

ආනන්දවග්ගො තතියො.

อานันทวรรคที่ ๓

(9) 4. සමණවග්ගො

(๙) ๔. สมณวรรค

1. සමණසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสมณสูตร

82. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සමණියානීති සමණසන්තකානි. සමණකරණීයානීති සමණෙන කත්තබ්බකිච්චානි. අධිසීලසික්ඛාසමාදානන්තිආදීසු සමාදානං වුච්චති ගහණං, අධිසීලසික්ඛාය සමාදානං ගහණං පූරණං [Pg.214] අධිසීලසික්ඛාසමාදානං. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සීලං අධිසීලං, චිත්තං අධිචිත්තං, පඤ්ඤා අධිපඤ්ඤාති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පඤ්චසීලං සීලං නාම, තං උපාදාය දසසීලං අධිසීලං නාම, තම්පි උපාදාය චතුපාරිසුද්ධිසීලං අධිසීලං නාම. අපිච සබ්බම්පි ලොකියසීලං සීලං නාම, ලොකුත්තරසීලං අධිසීලං, තදෙව සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛාති වුච්චති. කාමාවචරචිත්තං පන චිත්තං නාම, තං උපාදාය රූපාවචරං අධිචිත්තං නාම, තම්පි උපාදාය අරූපාවචරං අධිචිත්තං නාම. අපිච සබ්බම්පි ලොකියචිත්තං චිත්තමෙව, ලොකුත්තරං අධිචිත්තං. පඤ්ඤායපි එසෙව නයො. තස්මාති යස්මා ඉමානි තීණි සමණකරණීයානි, තස්මා. තිබ්බොති බහලො. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තන්තෙ තිස්සො සික්ඛා ලොකියලොකුත්තරා කථිතාති.

๘๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า `สมณิยานิ` ได้แก่ สิ่งที่เป็นของสมณะ. บทว่า `สมณกรณีิยานิ` ได้แก่ กิจที่สมณะพึงกระทำ. ในบทเป็นต้นว่า `อธิสีลสิกฺขาสมาทานํ` คำว่า สมาทาน ท่านเรียกว่า การถือเอา, การสมาทาน คือ การถือเอา การทำให้บริบูรณ์ซึ่งอธิสีลสิกขา ชื่อว่า อธิสีลสิกขาสมาทาน. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. และในที่นี้ พึงทราบการจำแนกนี้ว่า ศีล อธิศีล, จิต อธิจิต, ปัญญา อธิปัญญา. ในบรรดาสิกขาเหล่านั้น ปัญจศีล ชื่อว่า ศีล, อาศัยศีลนั้น ทสศีล ชื่อว่า อธิศีล, อาศัยทสศีลนั้นอีก จตุปาริสุทธิศีล ชื่อว่า อธิศีล. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยศีลทั้งหมด ชื่อว่า ศีล, โลกุตตรศีล ชื่อว่า อธิศีล, ศีลนั้นนั่นแหละ เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา จึงเรียกว่า สิกขา. ส่วนกามาวจรจิต ชื่อว่า จิต, อาศัยจิตนั้น รูปาวจรจิต ชื่อว่า อธิจิต, อาศัยรูปาวจรจิตนั้นอีก อรูปาวจรจิต ชื่อว่า อธิจิต. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยจิตทั้งหมด ชื่อว่า จิต นั่นแหละ, โลกุตตรจิต ชื่อว่า อธิจิต. แม้ในปัญญา ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `ตสฺมา` ความว่า เพราะเหตุที่กิจของสมณะเหล่านี้มี ๓ อย่าง, เพราะเหตุนั้น. บทว่า `ติพฺโพ` ได้แก่ มีกำลัง. บทว่า `ฉนฺโท` ได้แก่ กุศลฉันทะคือความพอใจที่จะทำ. ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ จึงถูกกล่าวไว้.

2. ගද්‍රභසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาคัทรภสูตร

83. දුතියෙ පිට්ඨිතො පිට්ඨිතොති පච්ඡතො පච්ඡතො. අහම්පි දම්මො අහම්පි දම්මොති අහම්පි ‘‘දම්මො දම්මමානො’’ති වදමානො ගාවීති. සෙය්‍යථාපි ගුන්නන්ති යථා ගාවීනං. ගාවො හි කාළාපි රත්තාපි සෙතාදිවණ්ණාපි හොන්ති, ගද්‍රභස්ස පන තාදිසො වණ්ණො නාම නත්ථි. යථා ච වණ්ණො, එවං සරොපි පදම්පි අඤ්ඤාදිසමෙව. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතාති.

๘๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต` ได้แก่ ข้างหลังๆ. บทว่า `อหมฺปิ ทมฺโม อหมฺปิ ทมฺโม` ความว่า แม้เราก็เป็นโคผู้ที่เขากำลังฝึก กล่าวอยู่ว่า "เป็นโคผู้ที่เขากำลังฝึก" ดังนี้. บทว่า `เสยฺยถาปิ คุณฺนํ` ความว่า เหมือนอย่างของโคทั้งหลาย. จริงอยู่ โคทั้งหลายย่อมมีสีดำบ้าง สีแดงบ้าง มีสีขาวเป็นต้นบ้าง แต่สำหรับลาแล้ว สีเช่นนั้นไม่มี. และเหมือนอย่างสี, แม้เสียงและรอยเท้าก็เป็นอีกอย่างหนึ่งทีเดียว. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) ก็ถูกกล่าวไว้.

3. ඛෙත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาเขตตสูตร

84. තතියෙ පටිකච්චෙවාති පඨමමෙව. සුකට්ඨං කරොතීති නඞ්ගලෙන සුකට්ඨං කරොති. සුමතිකතන්ති මතියා සුට්ඨු සමීකතං. කාලෙනාති වපිතබ්බයුත්තකාලෙන. සෙසං උත්තානමෙව. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා.

๘๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า `ปฏิกจฺเจว` ได้แก่ ก่อนทีเดียว. บทว่า `สุกฏฺฐํ กโรติ` ความว่า ย่อมทำนาให้ไถดีแล้วด้วยไถ. บทว่า `สุมติกตํ` ได้แก่ ทำให้เรียบดีแล้วด้วยดิน. บทว่า `กาเลน` ได้แก่ ในกาลที่ควรหว่าน. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้ก็เช่นกัน สิกขา ๓ ที่ระคนกันได้ถูกกล่าวไว้.

4. වජ්ජිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาวชิปุตตสูตร

85. චතුත්ථෙ [Pg.215] වජ්ජිපුත්තකොති වජ්ජිරාජකුලස්ස පුත්තො. දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතන්ති පණ්ණාසාධිකං සික්ඛාපදසතං. තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤත්තානි සික්ඛාපදානෙව සන්ධායෙතං වුත්තං. සො කිර භික්ඛු අජ්ජවසම්පන්නො උජුජාතිකො අවඞ්කො අකුටිලො, තස්මා ‘‘අහං එත්තකානි සික්ඛාපදානි රක්ඛිතුං සක්කුණෙය්‍යං වා න වා’’ති චින්තෙත්වා සත්ථු ආරොචෙසි. සක්කොමහන්ති සක්කොමි අහං. සො කිර ‘‘එත්තකෙසු සික්ඛාපදෙසු සික්ඛන්තස්ස අගරු තීසු සික්ඛාසු සික්ඛිතු’’න්ති මඤ්ඤමානො එවමාහ. අථ භගවා යථා නාම පඤ්ඤාස තිණකලාපියො උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්තස්ස කලාපියසතං බන්ධිත්වා සීසෙ ඨපෙය්‍ය, එවමෙව එකිස්සාපි සික්ඛාය සික්ඛිතුං අසක්කොන්තස්ස අපරා ද්වෙපි සික්ඛා උපරි පක්ඛිපන්තො තස්මාතිහ ත්වං භික්ඛූතිආදිමාහ. සුඛුමාලො කිර උත්තරො නාම ජානපදමනුස්සො ලොහපාසාදවිහාරෙ වසති. අථ නං දහරභික්ඛූ ආහංසු – ‘‘උත්තර, අග්ගිසාලා ඔවස්සති, තිණං කප්පියං කත්වා දෙහී’’ති. තං ආදාය අටවිං ගන්ත්වා තෙන ලායිතං තිණංයෙව කරළෙ බන්ධිත්වා ‘‘පඤ්ඤාස කරළෙ ගහෙතුං සක්ඛිස්සසි උත්තරා’’ති ආහංසු. සො ‘‘න සක්ඛිස්සාමී’’ති ආහ. අසීතිං පන සක්ඛිස්සසීති? න සක්ඛිස්සාමි, භන්තෙති. එකං කරළසතං සක්ඛිස්සසීති? ආම, භන්තෙ, ගණ්හිස්සාමීති. දහරභික්ඛූ කරළසතං බන්ධිත්වා තස්ස සීසෙ ඨපයිංසු. සො උක්ඛිපිත්වා නිත්ථුනන්තො ගන්ත්වා අග්ගිසාලාය සමීපෙ පාතෙසි. අථ නං භික්ඛූ ‘‘කිලන්තරූපොසි උත්තරා’’ති ආහංසු. ආම, භන්තෙ, දහරා භික්ඛූ මං වඤ්චෙසුං, ඉමං එකම්පි කරළසතං උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්තං මං ‘‘පණ්ණාස කරළෙ උක්ඛිපාහී’’ති වදිංසු. ආම, උත්තර, වඤ්චයිංසු තන්ති. එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා.

๘๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า `วชฺชิปุตฺตโก` ได้แก่ บุตรแห่งราชสกุลวัชชี. บทว่า `ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ` ได้แก่ สิกขาบทหนึ่งร้อยมีห้าสิบเป็นส่วนเกิน (คือ ๑๕๐ สิกขาบท). คำนั้นท่านกล่าวหมายถึงเฉพาะสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในสมัยนั้น. ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอัธยาศัย เป็นผู้มีชาติตรง ไม่คด ไม่โกง เพราะเหตุนั้น เธอจึงคิดว่า "เราจะสามารถรักษาสิกขาบทมากมายเท่านี้ได้หรือไม่หนอ" แล้วจึงกราบทูลแด่พระศาสดา. บทว่า `สกฺโกมหํ` ความว่า กระผมสามารถ. ได้ยินว่า ภิกษุนั้นเมื่อสำคัญว่า "สำหรับเราผู้กำลังศึกษาอยู่ในสิกขาบทมากมายเท่านี้ การที่จะศึกษาในสิกขาสาม ไม่ใช่เรื่องหนัก" จึงกราบทูลอย่างนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงเพิ่มสิกขาที่เหลืออีก ๒ ข้อไว้เบื้องบนแก่เธอผู้ไม่สามารถจะศึกษาแม้ในสิกขาข้อหนึ่งได้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ` เหมือนอย่างที่บุคคลพึงมัดฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนแล้ววางไว้บนศีรษะของคนผู้ไม่สามารถจะยกฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนได้ ฉันใด ก็ฉันนั้น. ได้ยินว่า ชนบทบุรุษชื่ออุตตระผู้เป็นคนละเอียดอ่อน อาศัยอยู่ในโลหปราสาทวิหาร. ครั้งนั้น ภิกษุหนุ่มทั้งหลายได้กล่าวกะเขาว่า "อุตตระ ศาลาไฟรั่ว ช่วยทำหญ้าให้เป็นของสมควรแล้วให้เราเถิด". ภิกษุเหล่านั้นพาเขาไปป่าแล้ว มัดหญ้าที่เขาเกี่ยวนั่นแหละเป็นฟ่อนๆ แล้วกล่าวว่า "อุตตระ ท่านจะสามารถถือเอาฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนได้หรือไม่". เขากล่าวว่า "ไม่สามารถขอรับ". (ภิกษุหนุ่มถามว่า) "ก็ ๘๐ ฟ่อนล่ะ ท่านจะสามารถไหม". (เขาตอบว่า) "ไม่สามารถขอรับ ท่านผู้เจริญ". (ภิกษุหนุ่มถามว่า) "ฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อน ท่านจะสามารถไหม". (เขาตอบว่า) "ขอรับ ท่านผู้เจริญ กระผมจะถือเอา". ภิกษุหนุ่มทั้งหลายมัดฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนแล้ววางไว้บนศีรษะของเขา. เขาแบกไปพลางครวญครางไปพลาง แล้วทิ้งลงใกล้ศาลาไฟ. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายได้ถามเขาว่า "อุตตระ ท่านมีท่าทางเหนื่อยล้านะ". (เขาตอบว่า) "ขอรับ ท่านผู้เจริญ ภิกษุหนุ่มทั้งหลายหลอกลวงกระผม, พวกท่านกล่าวกับกระผมผู้ไม่สามารถจะยกแม้ฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนนี้ได้ว่า 'จงยกฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนเถิด'". (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) "ใช่แล้ว อุตตระ พวกเขาหลอกลวงท่าน". พึงทราบอุปมานี้ฉันนั้น. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่ระคนกันก็ถูกกล่าวไว้.

5. සෙක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสิกขสูตร

86. පඤ්චමෙ උජුමග්ගානුසාරිනොති උජුමග්ගො වුච්චති අරියමග්ගො, තං අනුස්සරන්තස්ස පටිපන්නකස්සාති අත්ථො. ඛයස්මිං පඨමං ඤාණන්ති පඨමමෙව මග්ගඤාණං උප්පජ්ජති. මග්ගො හි කිලෙසානං ඛෙපනතො ඛයො නාම, තංසම්පයුත්තං [Pg.216] ඤාණං ඛයස්මිං ඤාණං නාම. තතො අඤ්ඤා අනන්තරාති තතො චතුත්ථමග්ගඤාණතො අනන්තරා අඤ්ඤා උප්පජ්ජති, අරහත්තඵලං උප්පජ්ජතීති අත්ථො. අඤ්ඤාවිමුත්තස්සාති අරහත්තඵලවිමුත්තියා විමුත්තස්ස. ඤාණං වෙ හොතීති පච්චවෙක්ඛණඤාණං හොති. ඉති සුත්තෙපි ගාථාසුපි සත්ත සෙඛා කථිතා. අවසානෙ පන ඛීණාසවො දස්සිතොති.

๘๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อุชุมัคคานุสาริโน ความว่า อริยมรรค ท่านเรียกว่า อุชุมรรค (ทางตรง) อธิบายว่า แก่ผู้ปฏิบัติระลึกตามซึ่งมรรคนั้น. บทว่า ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ ความว่า มรรคญาณย่อมเกิดขึ้นก่อนทีเดียว. จริงอยู่ มรรคชื่อว่า ขยะ เพราะเป็นเหตุสิ้นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย ญาณที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ชื่อว่า ญาณในความสิ้นไป. บทว่า ตโต อญฺญา อนนฺตรา ความว่า อัญญา (อรหัตตผล) ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งจตุตถมรรคญาณนั้น อธิบายว่า อรหัตตผลย่อมเกิดขึ้น. บทว่า อญฺญาวิมุตฺตสฺส ความว่า แห่งผู้หลุดพ้นแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ. บทว่า ญาณํ เว โหติ ความว่า ปัจจเวกขณญาณย่อมมี. ด้วยประการฉะนี้ พระเสขะ ๗ ท่านกล่าวไว้แล้วทั้งในสูตรและในคาถาทั้งหลาย ส่วนในที่สุด ท่านแสดงพระขีณาสพไว้.

6. පඨමසික්ඛාසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปฐมสิกขาสูตร

87. ඡට්ඨෙ අත්තකාමාති අත්තනො හිතකාමා. යත්ථෙතං සබ්බං සමොධානං ගච්ඡතීති යාසු සික්ඛාසු සබ්බමෙතං දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතං සඞ්ගහං ගච්ඡති. පරිපූරකාරී හොතීති සමත්තකාරී හොති. මත්තසො කාරීති පමාණෙන කාරකො, සබ්බෙන සබ්බං කාතුං න සක්කොතීති අත්ථො. ඛුද්දානුඛුද්දකානීති චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා සෙසසික්ඛාපදානි. තත්‍රාපි සඞ්ඝාදිසෙසං ඛුද්දකං, ථුල්ලච්චයං අනුඛුද්දකං නාම. ථුල්ලච්චයඤ්ච ඛුද්දකං, පාචිත්තියං අනුඛුද්දකං නාම, පාචිත්තියඤ්ච ඛුද්දකං, පාටිදෙසනියදුක්කටදුබ්භාසිතානි අනුඛුද්දකානි නාම. ඉමෙ පන අඞ්ගුත්තරමහානිකායවළඤ්ජනකආචරියා ‘‘චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා සෙසානි සබ්බානිපි ඛුද්දානුඛුද්දකානී’’ති වදන්ති. තානි ආපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපීති එත්ථ පන ඛීණාසවො තාව ලොකවජ්ජං නාපජ්ජති, පණ්ණත්තිවජ්ජමෙව ආපජ්ජති. ආපජ්ජන්තො ච කායෙනපි වාචායපි චිත්තෙනපි ආපජ්ජති. කායෙන ආපජ්ජන්තො කුටිකාරසහසෙය්‍යාදීනි ආපජ්ජති, වාචාය ආපජ්ජන්තො සඤ්චරිත්තපදසොධම්මාදීනි, චිත්තෙන ආපජ්ජන්තො රූපියපටිග්ගහණං ආපජ්ජති. සෙක්ඛෙසුපි එසෙව නයො. න හි මෙත්ථ, භික්ඛවෙ, අභබ්බතා වුත්තාති, භික්ඛවෙ, න හි මයා එත්ථ එවරූපං ආපත්තිං ආපජ්ජනෙ ච වුට්ඨානෙ ච අරියපුග්ගලස්ස අභබ්බතා කථිතා. ආදිබ්‍රහ්මචරියකානීති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානි චත්තාරි මහාසීලසික්ඛාපදානි. බ්‍රහ්මචරියසාරුප්පානීති තානියෙව චතුමග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස සාරුප්පානි අනුච්ඡවිකානි. තත්ථාති තෙසු සික්ඛාපදෙසු. ධුවසීලොති නිබද්ධසීලො. ඨිතසීලොති පතිට්ඨිතසීලො. සොතාපන්නොති සොතසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන ඵලං [Pg.217] ආපන්නො. අවිනිපාතධම්මොති චතූසු අපායෙසු අපතනසභාවො. නියතොති සොතාපත්තිමග්ගනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායණොති උපරිමග්ගත්තයසම්බොධිපරායණො.

๘๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อตฺตกามา ความว่า ผู้ใคร่ประโยชน์แก่ตน. บทว่า ยตฺเถตํ สพฺพํ สโมธานํ คจฺฉติ ความว่า สิกขาบท ๑๕๐ นี้ทั้งหมด ย่อมถึงการนับเข้าในสิกขาทั้งหลายเหล่าใด. บทว่า ปริปูรการี โหติ ความว่า เป็นผู้ทำจนสำเร็จ. บทว่า มตฺตโส การี ความว่า ผู้ทำตามประมาณ อธิบายว่า ไม่สามารถทำทั้งหมดโดยประการทั้งปวงได้. บทว่า ขุทฺทานุขุทฺทกานิ คือ สิกขาบทที่เหลือ เว้นปาราชิก ๔. ในสิกขาบทเหล่านั้น สังฆาทิเสส ชื่อว่า ขุททกะ (เล็กน้อย), ถุลลัจจัย ชื่อว่า อนุขุททกะ (เล็กน้อยกว่า). และถุลลัจจัย ชื่อว่า ขุททกะ, ปาจิตตีย์ ชื่อว่า อนุขุททกะ, และปาจิตตีย์ ชื่อว่า ขุททกะ, ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิต ชื่อว่า อนุขุททกะ. ส่วนอาจารย์ผู้ทรงอังคุตตรมหานิกายเหล่านี้กล่าวว่า "สิกขาบทที่เหลือทั้งหมด เว้นปาราชิก ๔ ชื่อว่า ขุททานุขุททกะ". ในบทว่า ตานิ อาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ นี้ ก่อนอื่น พระขีณาสพย่อมไม่ถึงโลกวัชชะ ย่อมถึงแต่ปัณณัตติวัชชะเท่านั้น. และเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องด้วยกายบ้าง วาจาบ้าง จิตบ้าง. เมื่อต้องด้วยกาย ย่อมต้องอาบัติมีกุฏิกาละและสหเสยยะเป็นต้น, เมื่อต้องด้วยวาจา ย่อมต้องอาบัติมีสัญจริตตะและปทโสธรรมเป็นต้น, เมื่อต้องด้วยจิต ย่อมต้องอาบัติคือรูปิยปฏิคคหณะ. แม้ในพระเสขะทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า น หิ เมตฺถ ภิกฺขเว อภพฺพตา วุตฺตา ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้ไม่ควรของพระอริยบุคคลในการต้องอาบัติเห็นปานนี้ และในการออกจากอาบัตินั้น เราไม่ได้กล่าวไว้เลย. บทว่า อาทิพฺรหฺมจริยกานิ คือ มหาสีลสิกขาบท ๔ ที่เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์. บทว่า พฺรหฺมจริยสารุปฺปานิ คือ สิกขาบทเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นสิกขาบทที่สมควรแก่จตุมรรคพรหมจรรย์. บทว่า ตตฺถ คือ ในสิกขาบทเหล่านั้น. บทว่า ธุวสีโล คือ ผู้มีศีลมั่นคง. บทว่า ฐิตสีโล คือ ผู้มีศีลตั้งมั่นแล้ว. บทว่า โสตาปนฺโน คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งผลด้วยมรรคอันชื่อว่าโสตะ. บทว่า อวินิปาตธมฺโม คือ ผู้มีสภาวะไม่ตกไปในอบาย ๔. บทว่า นิยโต คือ ผู้เที่ยงแล้วโดยความเที่ยงแห่งโสดาปัตติมรรค. บทว่า สมฺโพธิปรายโณ คือ ผู้มีสัมโพธิคือมรรคเบื้องบน ๓ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า.

තනුත්තාති තනුභාවො. සකදාගාමිනො හි රාගාදයො අබ්භපටලං විය මච්ඡිකාපත්තං විය ච තනුකා හොන්ති, න බහලා. ඔරම්භාගියානන්ති හෙට්ඨාභාගියානං. සංයොජනානන්ති බන්ධනානං. පරික්ඛයාති පරික්ඛයෙන. ඔපපාතිකො හොතීති උප්පන්නකො හොති. තත්ථ පරිනිබ්බායීති හෙට්ඨා අනොතරිත්වා උපරියෙව පරිනිබ්බානධම්මො. අනාවත්තිධම්මොති යොනිගතිවසෙන අනාගමනධම්මො.

บทว่า ตนุตฺตา คือ ความเป็นของเบาบาง. จริงอยู่ ราคะเป็นต้นของพระสกทาคามี ย่อมเบาบางเหมือนปุยเมฆ และเหมือนปีกแมลงวัน, ไม่หนาแน่น. บทว่า โอรมฺภาคิยานํ คือ แห่งกิเลสอันเป็นส่วนเบื้องต่ำ. บทว่า สํโยชนานํ คือ แห่งเครื่องผูก. บทว่า ปริกฺขยา คือ เพราะความสิ้นไปรอบ. บทว่า โอปปาติโก โหติ คือ เป็นผู้เกิดขึ้น (แบบโอปปาติกะ). บทว่า ตตฺถ ปรินิพฺพายี คือ ผู้มีธรรมะคือปรินิพพานในเบื้องบนนั่นเทียว ไม่ลงมาในเบื้องต่ำ. บทว่า อนาวตฺติธมฺโม คือ ผู้มีธรรมะคือการไม่กลับมา (สู่กามภพ) โดยอำนาจแห่งโยนิคติ.

පදෙසං පදෙසකාරීතිආදීසු පදෙසකාරී පුග්ගලො නාම සොතාපන්නො ච සකදාගාමී ච අනාගාමී ච, සො පදෙසමෙව සම්පාදෙති. පරිපූරකාරී නාම අරහා, සො පරිපූරමෙව සම්පාදෙති. අවඤ්ඣානීති අතුච්ඡානි සඵලානි සඋද්‍රයානීති අත්ථො. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සකාව කථිතා.

ในบทมีอาทิว่า ปเทสํ ปเทสการี, บุคคลชื่อว่า ปเทสการี ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี, ท่านเหล่านั้นย่อมยังส่วนหนึ่งให้สำเร็จเท่านั้น. พระอรหันต์ ชื่อว่า ปริปูรการี, ท่านย่อมยังความบริบูรณ์ให้สำเร็จเท่านั้น. บทว่า อวญฺฌานิ ความว่า ไม่ว่างเปล่า มีผล มีกำไร. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ท่านกล่าวไว้ระคนกันทีเดียว.

7. දුතියසික්ඛාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาทุติยสิกขาสูตร

88. සත්තමෙ කොලංකොලොති කුලා කුලං ගමනකො. කුලන්ති චෙත්ථ භවො අධිප්පෙතො, තස්මා ‘‘ද්වෙ වා තීණි වා කුලානී’’ති එත්ථපි ද්වෙ වා තයො වා භවෙති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හි ද්වෙ වා භවෙ සන්ධාවති තයො වා, උත්තමකොටියා ඡ වා. තස්මා ද්වෙ වා තීණි වා චත්තාරි වා පඤ්ච වා ඡ වාති එවමෙත්ථ විකප්පො දට්ඨබ්බො. එකබීජීති එකස්සෙව භවස්ස බීජං එතස්ස අත්ථීති එකබීජී. උද්ධංසොතොතිආදීසු අත්ථි උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, අත්ථි උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී, අත්ථි න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, අත්ථි න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී. තත්ථ යො ඉධ අනාගාමිඵලං පත්වා අවිහාදීසු නිබ්බත්තො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා උපරූපරි නිබ්බත්තිත්වා අකනිට්ඨං පාපුණාති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො පන අවිහාදීසු නිබ්බත්තො තත්ථෙව අපරිනිබ්බායිත්වා අකනිට්ඨම්පි අප්පත්වා උපරිමබ්‍රහ්මලොකෙ පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො ඉතො චවිත්වා [Pg.218] අකනිට්ඨෙයෙව නිබ්බත්තති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො පන අවිහාදීසු චතූසු අඤ්ඤතරස්මිං නිබ්බත්තිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම.

๘๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โกลํโกโล คือ ผู้ไปจากตระกูลสู่ตระกูล. และในบทว่า กุลํ นี้ ท่านประสงค์เอาภพ, เพราะเหตุนั้น แม้ในบทว่า "ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ" นี้ พึงทราบความว่า สองหรือสามภพ. จริงอยู่ ท่านผู้นี้ย่อมแล่นไปสู่สองภพหรือสามภพ, โดยอย่างยิ่งก็หกภพ. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นการจำแนกในบทนี้อย่างนี้ว่า สองบ้าง สามบ้าง สี่บ้าง ห้าบ้าง หรือหกบ้าง. บทว่า เอกพีชี คือ ชื่อว่า เอกพีชี เพราะมีพืชคือภพเพียงหนึ่งเดียว. ในบทมีอาทิว่า อุทฺธํโสโต มีอนาคามีประเภทอุทธังโสโต อกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทอุทธังโสโต แต่ไม่เป็นอกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทไม่อุทธังโสโต แต่เป็นอกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทไม่อุทธังโสโต และไม่เป็นอกนิฏฐคามี. ในบรรดาอนาคามีเหล่านั้น อนาคามีใด บรรลุอนาคามิผลในโลกนี้แล้ว เกิดในอวิหาพรหมเป็นต้น ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยในภพนั้นแล้ว เกิดในพรหมโลกชั้นสูงขึ้นไปๆ จนถึงอกนิฏฐภพ, ท่านผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี. ส่วนอนาคามีใด เกิดในอวิหาพรหมเป็นต้นแล้ว ไม่ปรินิพพานในภพนั้นเทียว และไม่ถึงอกนิฏฐภพ แต่ปรินิพพานในพรหมโลกเบื้องบน, ท่านผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ไม่เป็นอกนิฏฐคามี. อนาคามีใด จุติจากโลกนี้แล้วเกิดในอกนิฏฐภพทีเดียว, ท่านผู้นี้ชื่อว่า ไม่อุทธังโสโต แต่เป็นอกนิฏฐคามี. ส่วนอนาคามีใด เกิดในภพใดภพหนึ่งใน ๔ ภพมีอวิหาพรหมเป็นต้นแล้ว ปรินิพพานในภพนั้นเทียว, ท่านผู้นี้ชื่อว่า ไม่อุทธังโสโต และไม่เป็นอกนิฏฐคามี.

යත්ථ කත්ථචි උප්පන්නො පන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන අරහත්තං පත්තො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන පත්තො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. යො පන කප්පසහස්සායුකෙසු අවිහෙසු නිබ්බත්තිත්වා පඤ්චමං කප්පසතං අතික්කමිත්වා අරහත්තං පත්තො, අයං උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම. අතප්පාදීසුපි එසෙව නයො. අන්තරාපරිනිබ්බායීති යො ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායති, සො තිවිධො හොති. කප්පසහස්සායුකෙසු තාව අවිහෙසු නිබ්බත්තිත්වා එකො නිබ්බත්තදිවසෙයෙව අරහත්තං පාපුණාති. නො චෙ නිබ්බත්තදිවසෙ පාපුණාති, පඨමස්ස පන කප්පසතස්ස මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං පඨමො අන්තරාපරිනිබ්බායී. අපරො එවං අසක්කොන්තො ද්වින්නං කප්පසතානං මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං දුතියො. අපරො එවම්පි අසක්කොන්තො චතුන්නං කප්පසතානං මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං තතියො අන්තරාපරිනිබ්බායී. සෙසං වුත්තනයමෙව.

อนึ่ง บุคคลบังเกิดในที่ใดที่หนึ่งแล้ว บรรลุพระอรหัตด้วยสสังขาร คือด้วยความพยายาม ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. ผู้บรรลุด้วยอสังขาร คือโดยไม่ต้องใช้ความพยายาม ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. ส่วนบุคคลใดบังเกิดในอวิหาพรหมซึ่งมีอายุหนึ่งพันกัปป์ แล้วล่วงเลยกัปป์ที่ห้าร้อยไปแล้วจึงบรรลุพระอรหัต บุคคลนี้ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. แม้ในอตัปปาพรหมเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ที่ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี คือ ผู้ที่ปรินิพพานโดยยังไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุ, ท่านผู้นั้นมี ๓ ประเภท. คือ ก่อนอื่น บุคคลบังเกิดในอวิหาพรหมซึ่งมีอายุหนึ่งพันกัปป์แล้ว บางท่านย่อมบรรลุพระอรหัตในวันที่บังเกิดนั่นเอง. หากไม่บรรลุในวันที่บังเกิด ก็ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งร้อยกัปป์แรก, นี้คืออันตราปรินิพพายีประเภทที่หนึ่ง. อีกท่านหนึ่ง เมื่อไม่อาจทำได้อย่างนั้น ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งสองร้อยกัปป์, นี้คือประเภทที่สอง. อีกท่านหนึ่ง เมื่อไม่อาจทำได้แม้เช่นนั้น ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งสี่ร้อยกัปป์, นี้คืออันตราปรินิพพายีประเภทที่สาม. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ ඨත්වා චතුවීසති සොතාපන්නා, ද්වාදස සකදාගාමිනො, අට්ඨචත්තාලීස අනාගාමිනො, ද්වාදස ච අරහන්තො කථෙතබ්බා. ඉමස්මිං හි සාසනෙ සද්ධාධුරං පඤ්ඤාධුරන්ති ද්වෙ ධුරානි, දුක්ඛපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදයො චතස්සො පටිපදා. තත්ථෙකො සද්ධාධුරෙන අභිනිවිසිත්වා සොතාපත්තිඵලං පත්වා එකමෙව භවං නිබ්බත්තිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයමෙකො එකබීජී. සො පටිපදාවසෙන චතුබ්බිධො හොති. යථා චෙස, එවං පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨොපීති අට්ඨ එකබීජිනො. තථා කොලංකොලා සත්තක්ඛත්තුපරමා චාති ඉමෙ චතුවීසති සොතාපන්නා නාම. තීසු පන විමොක්ඛෙසු සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන සකදාගාමිභූමිං පත්තා චතුන්නං පටිපදානං වසෙන චත්තාරො සකදාගාමිනො, තථා අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන පත්තා චත්තාරො, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන පත්තා චත්තාරොති ඉමෙ ද්වාදස සකදාගාමිනො. අවිහෙසු පන තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී, එකො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්ච අනාගාමිනො, තෙ අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්ච, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්චාති දස හොන්ති, තථා අතප්පාදීසු. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතො නත්ථි[Pg.219], තස්මා තත්ථ චත්තාරො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, චත්තාරො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති අට්ඨ, ඉමෙ අට්ඨචත්තාලීස අනාගාමිනො. යථා පන සකදාගාමිනො, තථෙව අරහන්තොපි ද්වාදස වෙදිතබ්බා. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා.

อนึ่ง ในที่นี้ พึงยืนหยัดแสดงพระโสดาบัน ๒๔ ท่าน, พระสกทาคามี ๑๒ ท่าน, พระอนาคามี ๔๘ ท่าน, และพระอรหันต์ ๑๒ ท่าน. จริงอยู่ ในศาสนานี้ มีธุระ ๒ อย่าง คือ สัทธาธุระและปัญญาธุระ, มีปฏิปทา ๔ อย่าง คือ ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นต้น. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ท่านหนึ่งตั้งมั่นด้วยสัทธาธุระ บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว บังเกิดในภพเดียวเท่านั้น ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์, ท่านผู้นี้เป็นเอกพีชีท่านหนึ่ง. ท่านผู้นั้นจำแนกโดยอำนาจแห่งปฏิปทาได้ ๔ ประเภท. และเช่นเดียวกับท่านผู้นี้ แม้ผู้ตั้งมั่นด้วยปัญญาธุระก็เช่นกัน ดังนี้ เอกพีชีโสดาบันจึงมี ๘ ท่าน. เช่นเดียวกัน โกลังโกลโสดาบันและสัตตักขัตตุปรมโสดาบันก็มี (ประเภทละ ๘ ท่าน) ด้วย ดังนี้ พระโสดาบันเหล่านี้ชื่อว่ามี ๒๔ ท่าน. อนึ่ง ในวิโมกข์ ๓ อย่าง พระสกทาคามี ๔ ท่าน ผู้บรรลุสกทาคามิภูมิด้วยสุญญตวิโมกข์ โดยอำนาจแห่งปฏิปทา ๔ อย่าง, เช่นเดียวกัน ผู้บรรลุด้วยอนิมิตตวิโมกข์มี ๔ ท่าน, ผู้บรรลุด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์มี ๔ ท่าน ดังนี้ พระสกทาคามีเหล่านี้มี ๑๒ ท่าน. อนึ่ง ในอวิหาพรหม มีพระอนาคามี ๕ ท่าน คือ อันตราปรินิพพายี ๓ ท่าน, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ ท่าน, อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ๑ ท่าน, ท่านเหล่านั้นเป็นอสังขารปรินิพพายี ๕ ท่าน, เป็นสสังขารปรินิพพายี ๕ ท่าน รวมเป็น ๑๐ ท่าน, ในอตัปปาพรหมเป็นต้นก็เช่นกัน. ส่วนในอกนิฏฐพรหม ไม่มีอุทธังโสโต, เพราะฉะนั้น ในอกนิฏฐพรหมนั้น มีสสังขารปรินิพพายี ๔ ท่าน, อสังขารปรินิพพายี ๔ ท่าน รวมเป็น ๘ ท่าน, พระอนาคามีเหล่านี้มี ๔๘ ท่าน. อนึ่ง พึงทราบว่าพระอรหันต์ก็มี ๑๒ ท่านเช่นเดียวกับพระสกทาคามี. แม้ในที่นี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ).

8. තතියසික්ඛාසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาตติยสิกขาสูตร

89. අට්ඨමෙ තං වා පන අනභිසම්භවං අප්පටිවිජ්ඣන්ති තං අරහත්තං අපාපුණන්තො අප්පටිවිජ්ඣන්තො. ඉමිනා නයෙන සබ්බට්ඨානෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා. නවමං උත්තානත්ථමෙව. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා.

๘๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ตํ วา ปน อนภิสมฺภวํ อปฺปฏิวิชฺฌนฺติ ความว่า ไม่บรรลุ ไม่แทงตลอดพระอรหัตนั้น. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยนี้. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน. สูตรที่ ๙ มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน.

10. දුතියසික්ඛත්තයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยสิกขัตตยสูตร

91. දසමෙ ආසවානං ඛයාති එත්ථ අරහත්තමග්ගො අධිපඤ්ඤාසික්ඛා නාම. ඵලං පන සික්ඛිතසික්ඛස්ස උප්පජ්ජනතො සික්ඛාති න වත්තබ්බං.

๙๑. ในสูตรที่ ๑๐ ในบทว่า อาสวานํ ขยา นี้ อรหัตตมรรคชื่อว่าอธิปัญญาสิกขา. ส่วนผล ไม่ควรเรียกว่าสิกขา เพราะเกิดขึ้นแก่ผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้ว.

යථා පුරෙ තථා පච්ඡාති යථා පඨමං තීසු සික්ඛාසු සික්ඛති, පච්ඡා තථෙව සික්ඛතීති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යථා අධො තථා උද්ධන්ති යථා හෙට්ඨිමකායං අසුභවසෙන පස්සති, උපරිමකායම්පි තථෙව ඵරති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා තිස්සො සික්ඛා සික්ඛති, රත්තිම්පි තථෙව සික්ඛතීති අත්ථො. අභිභුය්‍ය දිසා සබ්බාති සබ්බා දිසා ආරම්මණවසෙන අභිභවිත්වා. අප්පමාණසමාධිනාති අරහත්තමග්ගසමාධිනා.

บทว่า ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉา ความว่า ศึกษาในสิกขา ๓ ในเบื้องต้นฉันใด, ในภายหลังก็ศึกษาฉันนั้น. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยถา อโธ ตถา อุทฺธํ ความว่า พิจารณาเห็นกายเบื้องล่างโดยความเป็นอสุภะฉันใด, ก็แผ่ไปสู่กายเบื้องบนฉันนั้นเหมือนกัน. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ ความว่า ศึกษาในสิกขา ๓ ในเวลากลางวันฉันใด, แม้ในเวลากลางคืนก็ศึกษาฉันนั้น. บทว่า อภิภุยฺย ทิสา สพฺพา ความว่า ครอบงำทิศทั้งปวงโดยความเป็นอารมณ์. บทว่า อปฺปมาณสมาธินา ความว่า ด้วยสมาธิอันเป็นอรหัตตมรรค.

සෙක්ඛන්ති සික්ඛමානං සකරණීයං. පටිපදන්ති පටිපන්නකං. සංසුද්ධචාරියන්ති සංසුද්ධචරණං පරිසුද්ධසීලං. සම්බුද්ධන්ති චතුසච්චබුද්ධං. ධීරං පටිපදන්තගුන්ති ඛන්ධධීරආයතනධීරවසෙන ධීරං ධිතිසම්පන්නං පටිපත්තියා අන්තං ගතං. විඤ්ඤාණස්සාති චරිමකවිඤ්ඤාණස්ස. තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිනොති තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිසඞ්ඛාතාය අරහත්තඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතස්ස. පජ්ජොතස්සෙව නිබ්බානන්ති පදීපනිබ්බානං විය. විමොක්ඛො හොති චෙතසොති චිත්තස්ස විමුත්ති විමුච්චනා අප්පවත්තිභාවො හොති. තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිනො හි ඛීණාසවස්ස චරිමකවිඤ්ඤාණනිරොධෙන [Pg.220] පරිනිබ්බානං විය චෙතසො විමොක්ඛො හොති, න ගතට්ඨානං පඤ්ඤායති, අපණ්ණත්තිකභාවූපගමොයෙව හොතීති අත්ථො.

บทว่า เสกฺขํ ความว่า ผู้ยังต้องศึกษา, ผู้ยังมีกิจต้องทำ. บทว่า ปฏิปทํ ความว่า ผู้ปฏิบัติ. บทว่า สํสุทฺธจาริยํ ความว่า ผู้มีจริยาอันบริสุทธิ์, ผู้มีศีลบริสุทธิ์. บทว่า สมฺพุทฺธํ ความว่า ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔. บทว่า ธีรํ ปฏิปทนฺตคุํ ความว่า ผู้มีปัญญาคงที่โดยความมั่นคงในขันธ์ อายตนะ และธาตุ, ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา, ผู้ถึงที่สุดด้วยปฏิปทา. บทว่า วิญฺญาณสฺส ความว่า แห่งวิญญาณสุดท้าย. บทว่า ตณฺหกฺขยวิมุตฺติโน ความว่า แก่ผู้ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติอันเรียกว่าตัณหักขยวิมุตติ. บทว่า ปชฺโชตสฺเสว นิพฺพานํ ความว่า เหมือนการดับแห่งประทีป. บทว่า วิโมกฺโข โหติ เจตโส ความว่า ความหลุดพ้นแห่งจิต คือ การพ้น, ความไม่เป็นไปอีก ย่อมมี. อธิบายว่า ความหลุดพ้นแห่งจิตของพระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นตัณหา ย่อมมีเหมือนการปรินิพพานด้วยการดับแห่งจริมกวิญญาณ, ที่ที่ไปแล้วย่อมไม่ปรากฏ, คือย่อมถึงความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้นั่นเอง.

11. සඞ්කවාසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาสังกวาสูตร

92. එකාදසමෙ සඞ්කවා නාම කොසලානං නිගමොති සඞ්කවාති එවංනාමකො කොසලරට්ඨෙ නිගමො. ආවාසිකොති භාරහාරො නවෙ ආවාසෙ සමුට්ඨාපෙති, පුරාණෙ පටිජග්ගති. සික්ඛාපදපටිසංයුත්තායාති සික්ඛාසඞ්ඛාතෙහි පදෙහි පටිසංයුත්තාය, තීහි සික්ඛාහි සමන්නාගතායාති අත්ථො. සන්දස්සෙතීති සම්මුඛෙ විය කත්වා දස්සෙති. සමාදපෙතීති ගණ්හාපෙති. සමුත්තෙජෙතීති සමුස්සාහෙති. සම්පහංසෙතීති පටිලද්ධගුණෙහි වණ්ණං කථෙන්තො වොදාපෙති. අධිසල්ලිඛතෙති අතිවිය සල්ලිඛති, අතිවිය සල්ලිඛිතං කත්වා සණ්හං සණ්හං කථෙතීති අත්ථො.

๙๒. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า `สงฺกวา นาม โกสลานํ นิคโม` ความว่า นิคมในแคว้นโกศลชื่ออย่างนี้ว่า สังกวา. บทว่า `อาวาสิโก` ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งภาระ ย่อมสร้างอาวาสใหม่ๆ, ย่อมบูรณะอาวาสเก่าๆ. บทว่า `สิกฺขาปทปฏิสํยุตฺตาย` ความว่า ประกอบด้วยบททั้งหลายที่เรียกว่าสิกขา อธิบายว่า ประกอบด้วยสิกขา ๓. บทว่า `สนฺทสฺเสติ` ความว่า แสดงเหมือนทำให้ปรากฏจำเพาะหน้า. บทว่า `สมาทเปติ` ความว่า ให้ถือเอา. บทว่า `สมุตฺเตเชติ` ความว่า ให้เกิดความอุตสาหะ. บทว่า `สมฺปหํเสติ` ความว่า กล่าวสรรเสริญคุณที่ได้รับแล้ว ทำให้บริสุทธิ์. บทว่า `อธิสลฺลิขเต` ความว่า ขูดเกลาอย่างยิ่ง อธิบายว่า ทำให้ขูดเกลาอย่างยิ่งแล้ว กล่าวอย่างละเอียดอ่อน.

අච්චයොති අපරාධො. මං අච්චගමාති මං අතික්කම්ම අධිභවිත්වා පවත්තො. අහුදෙව අක්ඛන්තීති අහොසියෙව අනධිවාසනා. අහු අප්පච්චයොති අහොසි අතුට්ඨාකාරො. පටිග්ගණ්හාතූති ඛමතු. ආයතිං සංවරායාති අනාගතෙ සංවරත්ථාය, පුන එවරූපස්ස අපරාධස්ස දොසස්ස ඛලිතස්ස වා අකරණත්ථායාති අත්ථො. තග්ඝාති එකංසෙන. යථාධම්මං පටිකරොසීති යථා ධම්මො ඨිතො, තථා කරොසි, ඛමාපෙසීති වුත්තං හොති. තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාමාති තං තව අපරාධං මයං ඛමාම. වුද්ධිහෙසා, කස්සප, අරියස්ස විනයෙති එසා කස්සප බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ වුද්ධි නාම. කතමා? යායං අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරිත්වා ආයතිං සංවරාපජ්ජනා. දෙසනං පන පුග්ගලාධිට්ඨානං කරොන්තො ‘‘යො අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතී’’ති ආහ. න සික්ඛාකාමොති තිස්සො සික්ඛා න කාමෙති න පත්ථෙති න පිහෙති. සික්ඛාසමාදානස්සාති සික්ඛාපරිපූරණස්ස. න වණ්ණවාදීති ගුණං න කථෙති. කාලෙනාති යුත්තප්පයුත්තකාලෙන. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า `อจฺจโย` ความว่า ความผิด. บทว่า `มํ อจฺจคมา` ความว่า ได้เกิดขึ้นก้าวล่วงครอบงำข้าพเจ้า. บทว่า `อหุเทว อกฺขนฺติ` ความว่า ได้มีความไม่อดทนทีเดียว. บทว่า `อหุ อปฺปจฺจโย` ความว่า ได้มีความไม่พอใจ. บทว่า `ปฏิคฺคณฺหาตุ` ความว่า ขอจงอดโทษ. บทว่า `อายตึ สํวราย` ความว่า เพื่อความสำรวมในอนาคต อธิบายว่า เพื่อประโยชน์แก่ความสำรวม เพื่อประโยชน์แก่การไม่กระทำความผิด ความบกพร่อง หรือความพลาดพลั้งเช่นนี้อีก. บทว่า `ตคฺฆ` ความว่า โดยส่วนเดียว. บทว่า `ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสิ` ความว่า ธรรมตั้งอยู่อย่างไร ท่านก็กระทำอย่างนั้น คือท่านขอให้งดโทษ ดังนี้. บทว่า `ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหาม` ความว่า พวกเราของดโทษความผิดนั้นของท่าน. บทว่า `วุฑฺฒิเหสา กสฺสป อริยสฺส วินเย` ความว่า ดูก่อนกัสสปะ นี้ชื่อว่าเป็นความเจริญในศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค. (ความเจริญนั้น) เป็นไฉน? คือ การที่เห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว ทำคืนตามธรรม ถึงความสำรวมต่อไป. แต่เมื่อทรงกระทำการแสดงโดยอ้างบุคคล จึงตรัสว่า "ผู้ใดเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว ทำคืนตามธรรม ย่อมถึงความสำรวมต่อไป". บทว่า `น สิกฺขากาโม` ความว่า ไม่ใคร่ ไม่ปรารถนา ไม่ต้องการสิกขา ๓. บทว่า `สิกฺขาสมาทานสฺส` ความว่า ของผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. บทว่า `น วณฺณวาที` ความว่า ไม่กล่าวคุณ. บทว่า `กาเลน` ความว่า ในกาลที่สมควรและเหมาะสม. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

සමණවග්ගො චතුත්ථො.

สมณวรรคที่ ๔

(10) 5. ලොණකපල්ලවග්ගො

(๑๐) ๕. โลณกปัลลวรรค

1. අච්චායිකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอัจจายิกสูตร

93. පඤ්චමස්ස [Pg.221] පඨමෙ අච්චායිකානීති අතිපාතිකානි. කරණීයානීති අවස්සකිච්චානි. යඤ්හි න අවස්සං කාතබ්බං, තං කිච්චන්ති වුච්චති. අවස්සං කාතබ්බං කරණීයං නාම. සීඝං සීඝන්ති වෙගෙන වෙගෙන. තස්ස ඛො තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං. නත්ථි සා ඉද්ධි වා ආනුභාවො වාති සා වා ඉද්ධි සො වා ආනුභාවො නත්ථි. උත්තරස්වෙති තතියදිවසෙ. උතුපරිණාමිනීති ලද්ධඋතුපරිණාමානි හුත්වා. ජායන්තිපීති තතියදිවසෙ නික්ඛන්තසෙතඞ්කුරානි හොන්ති, සත්තාහෙ පත්තෙ නීලඞ්කුරානි හොන්ති. ගබ්භීනිපි හොන්තීති දියඩ්ඪමාසං පත්වා ගහිතගබ්භානි හොන්ති. පච්චන්තිපීති තයො මාසෙ පත්වා පච්චන්ති. ඉදානි යස්මා බුද්ධානං ගහපතිකෙන වා සස්සෙහි වා අත්ථො නත්ථි, සාසනෙ පන තප්පටිරූපකං පුග්ගලං වා අත්ථං වා දස්සෙතුං තං තං ඔපම්මං ආහරන්ති. තස්මා යමත්ථං දස්සෙතුකාමෙන එතං ආභතං, තං දස්සෙන්තො එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. තං අත්ථතො උත්තානමෙව. සික්ඛා පන ඉධාපි මිස්සිකා එව කථිතා.

๙๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า `อจฺจายิกานิ` ได้แก่ กิจที่ต้องทำด่วน. บทว่า `กรณียานิ` ได้แก่ กิจที่ต้องทำโดยแน่นอน. จริงอยู่ กิจใดไม่จำเป็นต้องทำ กิจนั้นเรียกว่า กิจจะ. กิจที่จำเป็นต้องทำ ชื่อว่า กรณียะ. บทว่า `สีฆํ สีฆํ` ได้แก่ โดยเร็ว โดยเร็ว. ในบทว่า `ตสฺส โข ตํ` นี้ บทว่า `ตํ` เป็นเพียงนิบาต. บทว่า `นตฺถิ สา อิทฺธิ วา อานุภาโว วา` ความว่า ฤทธิ์นั้นหรืออานุภาพนั้นไม่มี. บทว่า `อุตฺตรสฺเว` ได้แก่ ในวันที่ ๓. บทว่า `อุตุปริณามินี` ความว่า เป็นพืชที่ได้รับความเปลี่ยนแปลงแห่งฤดูแล้ว. บทว่า `ชายติปิ` ความว่า ในวันที่ ๓ ก็มีหน่อสีขาวงอกออกมา, เมื่อถึง ๗ วัน ก็มีหน่อสีเขียว. บทว่า `คพฺภินีปิ โหนฺติ` ความว่า เมื่อถึงเดือนครึ่ง ก็ตั้งท้อง. บทว่า `ปจฺจนฺติปิ` ความว่า เมื่อถึง ๓ เดือน ก็สุก. บัดนี้ เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มีความต้องการด้วยคฤหบดีหรือด้วยข้าวกล้า แต่ในพระศาสนา เพื่อจะทรงแสดงบุคคลหรือเนื้อความที่สมกันกับเรื่องนั้นๆ จึงทรงนำอุปมานั้นๆ มา. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความใดที่ทรงประสงค์จะแสดง จึงได้ทรงนำอุปมานี้มา และเมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เอวเมว โข`. เนื้อความนั้นมีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ส่วนสิกขาทั้งหลาย แม้ในสูตรนี้ ก็ตรัสว่าเป็นมรรยาทที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ).

2. පවිවෙකසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปวิเวกสูตร

94. දුතියෙ චීවරපවිවෙකන්ති චීවරං නිස්සාය උප්පජ්ජනකකිලෙසෙහි විවිත්තභාවං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සාණානීති සාණවාකචෙලානි. මසාණානීති මිස්සකචෙලානි. ඡවදුස්සානීති මතසරීරතො ඡඩ්ඩිතවත්ථානි, එරකතිණාදීනි වා ගන්ථෙත්වා කතනිවාසනානි. පංසුකූලානීති පථවියං ඡඩ්ඩිතනන්තකානි. තිරීටානීති රුක්ඛතචවත්ථානි. අජිනානීති අජිනමිගචම්මානි. අජිනක්ඛිපන්ති තදෙව මජ්ඣෙ ඵාලිතං, සහඛුරකන්තිපි වදන්ති. කුසචීරන්ති කුසතිණානි ගන්ථෙත්වා කතචීරං. වාකචීරඵලකචීරෙසුපි එසෙව නයො. කෙසකම්බලන්ති මනුස්සකෙසෙහි කතකම්බලං. වාලකම්බලන්ති අස්සවාලාදීහි කතකම්බලං. උලූකපක්ඛිකන්ති උලූකපත්තානි ගන්ථෙත්වා කතනිවාසනං.

๙๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `จีวรปวิเวกํ` ความว่า ความสงัดจากกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจีวร. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `สาณานิ` ได้แก่ ผ้าเปลือกไม้ปอ. บทว่า `มสาณานิ` ได้แก่ ผ้าเนื้อผสม. บทว่า `ฉวทุสฺสานิ` ได้แก่ ผ้าที่ทิ้งจากซากศพ หรือผ้าที่ทำโดยการถักหญ้าแฝกเป็นต้นแล้วนุ่งห่ม. บทว่า `ปํสุกูลานิ` ได้แก่ ผ้าที่ไม่มีเจ้าของอันเขาทิ้งไว้บนพื้นดิน. บทว่า `ติรีฏานิ` ได้แก่ ผ้าเปลือกไม้. บทว่า `อชินานิ` ได้แก่ หนังเสือเหลือง. บทว่า `อชินกฺขิปํ` คือหนังเสือเหลืองนั่นเองที่ผ่าตรงกลาง, บางพวกกล่าวว่า หนังพร้อมทั้งกีบ. บทว่า `กุสจีรํ` ได้แก่ จีวรที่ทำโดยการถักหญ้าคา. แม้ในวาฬจีระ (จีวรทำด้วยเปลือกไม้) และผลกจีระ (จีวรทำด้วยแผ่นไม้) ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `เกสกมฺพลํ` ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมมนุษย์. บทว่า `วาลกมฺพลํ` ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยขนหางม้าเป็นต้น. บทว่า `อุลูกปกฺขิกํ` ได้แก่ ผ้าที่ทำโดยการถักขนนกเค้าแมวแล้วนุ่งห่ม.

සාකභක්ඛාති [Pg.222] අල්ලසාකභක්ඛා. සාමාකභක්ඛාති සාමාකතණ්ඩුලභක්ඛා. නීවාරාදීසු නීවාරා නාම අරඤ්ඤෙ සයං ජාතවීහිජාති. දද්දුලන්ති චම්මකාරෙහි චම්මං ලිඛිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං. හටං වුච්චති සිලෙසොපි සෙවාලොපි කණිකාරාදිරුක්ඛනිය්‍යාසොපි. කණන්ති කුණ්ඩකං. ආචාමොති භත්තඋක්ඛලිකාය ලග්ගො ඣාමඔදනො. තං ඡඩ්ඩිතට්ඨානෙ ගහෙත්වා ඛාදන්ති, ඔදනකඤ්ජියන්තිපි වදන්ති. පිඤ්ඤාකාදයො පාකටාව. පවත්තඵලභොජීති පතිතඵලභොජී. භුසාගාරන්ති ඛලසාලං.

บทว่า `สากภกฺขา` ได้แก่ ผู้บริโภคผักสด. บทว่า `สามากภกฺขา` ได้แก่ ผู้บริโภคข้าวฟ่าง. ในบรรดาข้าวเหนียวป่าเป็นต้น `นีวารา` ชื่อว่าเป็นข้าวพันธุ์หนึ่งที่เกิดขึ้นเองในป่า. บทว่า `ททฺทุลํ` ได้แก่ กากที่ช่างหนังขูดออกจากหนังแล้วทิ้งไป. ยางไม้ สาหร่าย หรือยางของต้นไม้เช่นต้นกรรณิการ์ ก็เรียกว่า `หฏํ`. บทว่า `กณํ` ได้แก่ รำข้าว. บทว่า `อาจาโม` ได้แก่ ข้าวไหม้ที่ติดอยู่ที่หม้อข้าว. พวกเขาเก็บข้าวนั้นในที่ที่เขาทิ้งแล้วบริโภค, บางพวกก็กล่าวว่า ได้แก่ น้ำข้าว. ผู้บริโภคกากงาเป็นต้น เป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว. บทว่า `ปวตฺตผลโภชี` ได้แก่ ผู้บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง. บทว่า `ภุสาคารํ` ได้แก่ ศาลาที่ลานนวดข้าว.

සීලවාති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන සමන්නාගතො. දුස්සීල්‍යඤ්චස්ස පහීනං හොතීති පඤ්ච දුස්සීල්‍යානි පහීනානි හොන්ති. සම්මාදිට්ඨිකොති යාථාවදිට්ඨිකො. මිච්ඡාදිට්ඨීති අයාථාවදිට්ඨි. ආසවාති චත්තාරො ආසවා. අග්ගප්පත්තොති සීලග්ගප්පත්තො. සාරප්පත්තොති සීලසාරං පත්තො. සුද්ධොති පරිසුද්ධො. සාරෙ පතිට්ඨිතොති සීලසමාධිපඤ්ඤාසාරෙ පතිට්ඨිතො.

บทว่า `สีลวา` ความว่า ผู้ประกอบด้วยจตุปาริสุทธิศีล. บทว่า `ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ โหติ` ความว่า ทุศีล ๕ อย่างของท่านเป็นอันละได้แล้ว. บทว่า `สมฺมาทิฏฺฐิโก` ได้แก่ ผู้มีความเห็นตามความเป็นจริง. บทว่า `มิจฺฉาทิฏฺฐิ` ได้แก่ ความเห็นที่ไม่เป็นไปตามความเป็นจริง. บทว่า `อาสวา` ได้แก่ อาสวะ ๔. บทว่า `อคฺคปฺปตฺโต` ได้แก่ ผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยศีล. บทว่า `สารปฺปตฺโต` ได้แก่ ผู้ถึงแก่นคือศีล. บทว่า `สุทฺโธ` ได้แก่ ผู้บริสุทธิ์. บทว่า `สาเร ปติฏฺฐิโต` ได้แก่ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสาระคือศีล สมาธิ และปัญญา.

සෙය්‍යථාපීති යථා නාම. සම්පන්නන්ති පරිපුණ්ණං පරිපක්කසාලිභරිතං. සඞ්ඝරාපෙය්‍යාති සඞ්කඩ්ඪාපෙය්‍ය. උබ්බහාපෙය්‍යාති ඛලට්ඨානං ආහරාපෙය්‍ය. භුසිකන්ති භුසං. කොට්ටාපෙය්‍යාති උදුක්ඛලෙ පක්ඛිපාපෙත්වා මුසලෙහි පහරාපෙය්‍ය. අග්ගප්පත්තානීති තණ්ඩුලග්ගං පත්තානි. සාරප්පත්තාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං උත්තානමෙව. යං පනෙත්ථ ‘‘දුස්සීල්‍යඤ්චස්ස පහීනං මිච්ඡාදිට්ඨි චස්ස පහීනා’’ති වුත්තං, තං සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීනභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

บทว่า เสยฺยถาปิ ความว่า เหมือนอย่างว่า. บทว่า สมฺปนฺนํ ความว่า เต็มเปี่ยม คือเต็มด้วยข้าวสาลีที่สุกดีแล้ว. บทว่า สงฺฆราเปยฺย ความว่า พึงให้ขนมารวมกัน. บทว่า อุพฺพหาเปยฺย ความว่า พึงให้นำมาสู่ลานนวดข้าว. บทว่า ภุสิกํ ความว่า แกลบ. บทว่า โกฏฺฏาเปยฺย ความว่า พึงให้ใส่ลงในครกแล้วให้ตำด้วยสาก. บทว่า อคฺคปฺปตฺตานิ ความว่า ถึงความเป็นข้าวสารชั้นเลิศ. แม้ในบทว่า สารปฺปตฺต เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. คำใดที่ตรัสไว้ในสูตรนี้ว่า “ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ จสฺส ปหีนา” พึงทราบว่า คำนั้นตรัสหมายถึงภาวะที่ถูกละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค.

3. සරදසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสรทสูตร

95. තතියෙ විද්ධෙති වලාහකවිගමෙන දූරීභූතෙ. දෙවෙති ආකාසෙ. අභිවිහච්චාති අභිවිහනිත්වා. යතොති යස්මිං කාලෙ. විරජන්ති රාගරජාදිරහිතං. තෙසංයෙව මලානං විගතත්තා වීතමලං. ධම්මචක්ඛුන්ති චතුසච්චධම්මපරිග්ගාහකං සොතාපත්තිමග්ගචක්ඛුං. නත්ථි තං සංයොජනන්ති දුවිධමෙවස්ස සංයොජනං නත්ථි, ඉතරම්පි පන පුන ඉමං ලොකං ආනෙතුං අසමත්ථතාය නත්ථීති වුත්තං. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඣානානාගාමී නාම කථිතොති.

๙๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า วินฺเธ หมายถึง ที่ปราศจากเมฆหมอก. บทว่า เทเว หมายถึง ในอากาศ. บทว่า อภิวิหจฺจ หมายถึง กำจัดแล้ว. บทว่า ยโต หมายถึง ในกาลใด. บทว่า วิรชํ หมายถึง ปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น. ชื่อว่า วีตมลํ เพราะมลทินเหล่านั้นนั่นแหละไปปราศแล้ว. บทว่า ธมฺมจกฺขุํ ได้แก่ โสดาปัตติมรรคจักษุอันกำหนดธรรมคือสัจจะ ๔. บทว่า นตฺถิ ตํ สํโยชนํ ความว่า สังโยชน์ ๒ อย่างเท่านั้นของอริยบุคคลนั้นไม่มี, ส่วนสังโยชน์ที่เหลือเล่า ก็ตรัสว่าไม่มี เพราะไม่สามารถจะนำมาสู่โลกนี้ได้อีก. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสบุคคลชื่อว่า ฌานานาคามี.

4. පරිසාසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาปริสาสูตร

96. චතුත්ථෙ න බාහුලිකා හොන්තීති පච්චයබාහුල්ලිකා න හොන්ති. න සාථලිකාති තිස්සො සික්ඛා සිථිලං කත්වා න ගණ්හන්ති. ඔක්කමනෙ නික්ඛිත්තධුරාති [Pg.223] ඔක්කමනං වුච්චති අවගමනට්ඨෙන පඤ්ච නීවරණානි, තෙසු නික්ඛිත්තධුරා. පවිවෙකෙ පුබ්බඞ්ගමාති කායචිත්තඋපධිවිවෙකසඞ්ඛාතෙ තිවිධෙපි විවෙකෙ පුබ්බඞ්ගමා. වීරියං ආරභන්තීති දුවිධම්පි වීරියං පග්ගණ්හන්ති. අප්පත්තස්සාති ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලසඞ්ඛාතස්ස අප්පත්තවිසෙසස්ස. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පච්ඡිමා ජනතාති සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකාදයො. දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජතීති ආචරියුපජ්ඣායෙහි කතං අනුකරොති. යං තාය ජනතාය ආචරියුපජ්ඣායෙසු දිට්ඨං, තස්ස අනුගතිං ආපජ්ජති නාම. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අග්ගවතී පරිසාති, භික්ඛවෙ, අයං පරිසා අග්ගපුග්ගලවතී නාම වුච්චති.

๙๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า น พาหุลิกา โหนฺติ ความว่า ไม่เป็นผู้มักมากในปัจจัย. บทว่า น สาถลิกา ความว่า ไม่ทำสิกขา ๓ ให้ย่อหย่อนแล้วถือเอา. บทว่า โอกฺกมเน นิกฺขิตฺตธุรา ความว่า นิวรณ์ ๕ ท่านเรียกว่า โอกกมนะ เพราะมีอรรถว่าหยั่งลง, (ภิกษุเหล่านั้น) เป็นผู้มีธุระอันวางแล้วในนิวรณ์ ๕ เหล่านั้น. บทว่า ปวิเวเก ปุพฺพงฺคมา ความว่า เป็นผู้นำหน้าในวิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่าง คือ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก. บทว่า วีริยํ อารภนฺติ ความว่า ย่อมประคองความเพียรแม้ทั้ง ๒ อย่าง. บทว่า อปฺปตฺตสฺส ได้แก่ แห่งธรรมวิเศษที่ยังไม่บรรลุ คือ ฌาน วิปัสสนา มรรค และผล. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ปจฺฉิมา ชนตา ได้แก่ สัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกเป็นต้น. บทว่า ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมทำตามสิ่งที่อาจารย์และอุปัชฌาย์ทำแล้ว. คือ ชนรุ่นหลังนั้นเห็นสิ่งใดในอาจารย์และอุปัชฌาย์ทั้งหลาย ชื่อว่าย่อมถึงการทำตามสิ่งนั้น. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว อคฺควตี ปริสา ความว่า ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่า บริษัทมีบุคคลผู้เลิศ.

භණ්ඩනජාතාති ජාතභණ්ඩනා. කලහජාතාති ජාතකලහා. භණ්ඩනන්ති චෙත්ථ කලහස්ස පුබ්බභාගො, හත්ථපරාමාසාදිවසෙන වීතික්කමො කලහො නාම. විවාදාපන්නාති විරුද්ධවාදං ආපන්නා. මුඛසත්තීහීති ගුණවිජ්ඣනට්ඨෙන ඵරුසා වාචා ‘‘මුඛසත්තියො’’ති වුච්චන්ති, තාහි මුඛසත්තීහි. විතුදන්තා විහරන්තීති විජ්ඣන්තා විචරන්ති.

บทว่า ภณฺฑนชาตา ความว่า เป็นผู้มีการทะเลาะวิวาทเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า กลหชาตา ความว่า เป็นผู้มีการทะเลาะวิวาทเกิดขึ้นแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า ภณฺฑนํ คือ ส่วนเบื้องต้นของการทะเลาะวิวาท, การล่วงเกินด้วยสามารถแห่งการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กลหะ. บทว่า วิวาทาปนฺนา ความว่า ถึงแล้วซึ่งวาทะที่ขัดแย้งกัน. บทว่า มุขสตฺตีหิ ความว่า ผรุสวาจา ท่านเรียกว่า “มุขสัตติ” เพราะมีอรรถว่าเสียดแทงคุณ, (ทิ่มแทงกัน) ด้วยหอกคือปากเหล่านั้น. บทว่า วิตุเทนฺตา วิหรนฺติ ความว่า เที่ยวทิ่มแทงกันอยู่.

සමග්ගාති සහිතා. සම්මොදමානාති සමප්පවත්තමොදා. ඛීරොදකීභූතාති ඛීරොදකං විය භූතා. පියචක්ඛූහීති උපසන්තෙහි මෙත්තචක්ඛූහි. පීති ජායතීති පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජති. කායො පස්සම්භතීති නාමකායොපි රූපකායොපි විගතදරථො හොති. පස්සද්ධකායොති අසාරද්ධකායො. සුඛං වෙදියතීති කායිකචෙතසිකසුඛං වෙදියති. සමාධියතීති ආරම්මණෙ සම්මා ඨපීයති.

บทว่า สมคฺคา ความว่า พร้อมเพรียงกัน. บทว่า สมฺโมทมานา ความว่า มีความบันเทิงเป็นไปเสมอกัน. บทว่า ขีโรทกีภูตา ความว่า เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ. บทว่า ปิยจกฺขูหิ ความว่า ด้วยจักษุอันสงบระงับ ประกอบด้วยเมตตา. บทว่า ปีติ ชายติ ความว่า ปีติ ๕ อย่างย่อมเกิดขึ้น. บทว่า กาโย ปสฺสมฺภติ ความว่า ทั้งนามกายและรูปกายย่อมมีความกระวนกระวายไปปราศแล้ว. บทว่า ปสฺสทฺธกาโย ความว่า ผู้มีกายไม่กระสับกระส่าย. บทว่า สุขํ เวทิยติ ความว่า ย่อมเสวยสุขทางกายและทางใจ. บทว่า สมาธิยติ ความว่า (จิต) ย่อมตั้งมั่นในอารมณ์โดยชอบ.

ථුල්ලඵුසිතකෙති මහාඵුසිතකෙ. පබ්බතකන්දරපදරසාඛාති එත්ථ කන්දරො නාම ‘‘ක’’න්ති ලද්ධනාමෙන උදකෙන දාරිතො උදකභින්නො පබ්බතප්පදෙසො, යො ‘‘නිතම්භො’’තිපි ‘‘නදිකුඤ්ජො’’තිපි වුච්චති. පදරං නාම අට්ඨ මාසෙ දෙවෙ අවස්සන්තෙ ඵලිතො භූමිප්පදෙසො. සාඛාති කුසොබ්භගාමිනියො ඛුද්දකමාතිකායො. කුසොබ්භාති ඛුද්දකආවාටා. මහාසොබ්භාති මහාආවාටා. කුන්නදියොති ඛුද්දකනදියො. මහානදියොති ගඞ්ගායමුනාදිකා මහාසරිතා.

บทว่า ถุลฺลผุสิตเก ความว่า เมื่อฝนมีเม็ดใหญ่. ในบทว่า ปพฺพตกนฺทรปทรสาขา นี้ ชื่อว่า กันดร คือ บริเวณภูเขาที่ถูกน้ำซึ่งได้ชื่อว่า “กะ” กัดเซาะให้แตกพัง, ซึ่งท่านเรียกว่า “นิตัมภะ” บ้าง “นทีกุญชะ” บ้าง. ชื่อว่า ปทระ คือ บริเวณพื้นดินที่แตกแยกออกเมื่อฝนไม่ตกตลอด ๘ เดือน. บทว่า สาขา คือ ร่องน้ำเล็กๆ ที่ไหลไปสู่หนองน้ำ. บทว่า กุโสพฺภา คือ หลุมเล็กๆ. บทว่า มหาโสพฺภา คือ หลุมใหญ่. บทว่า กุนฺนทิโย คือ แม่น้ำเล็กๆ. บทว่า มหานทิโย คือ แม่น้ำใหญ่มีแม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนาเป็นต้น.

5-7. පඨමආජානීයසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๗. อรรถกถาปฐมอาชานียสูตรเป็นต้น

97-99. පඤ්චමෙ [Pg.224] අඞ්ගෙහීති ගුණඞ්ගෙහි. රාජාරහොති රඤ්ඤො අරහො අනුච්ඡවිකො. රාජභොග්ගොති රඤ්ඤො උපභොගභූතො. රඤ්ඤො අඞ්ගන්ති රඤ්ඤො හත්ථපාදාදිඅඞ්ගසමතාය අඞ්ගන්තෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. වණ්ණසම්පන්නොති සරීරවණ්ණෙන සම්පන්නො. බලසම්පන්නොති කායබලෙන සම්පන්නො. ආහුනෙය්‍යොති ආහුතිසඞ්ඛාතං පිණ්ඩපාතං පටිග්ගහෙතුං යුත්තො. පාහුනෙය්‍යොති පාහුනකභත්තස්ස අනුච්ඡවිකො. දක්ඛිණෙය්‍යොති දසවිධදානවත්ථුපරිච්චාගවසෙන සද්ධාදානසඞ්ඛාතාය දක්ඛිණාය අනුච්ඡවිකො. අඤ්ජලිකරණීයොති අඤ්ජලිපග්ගහණස්ස අනුච්ඡවිකො. අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති සබ්බලොකස්ස අසදිසං පුඤ්ඤවිරුහනට්ඨානං.

๙๗-๙๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า องฺเคหิ ความว่า ด้วยองค์คือคุณ. บทว่า ราชารโห ความว่า สมควร เหมาะสมแก่พระราชา. บทว่า ราชโภคฺโค ความว่า เป็นเครื่องอุปโภคของพระราชา. บทว่า รญฺโญ องฺคํ ความว่า ถึงการนับว่า เป็นองค์ทีเดียว เพราะเป็นเหมือนองค์มีมือและเท้าเป็นต้นของพระราชา. บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยสีแห่งสรีระ. บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังกาย. บทว่า อาหุเนยฺโย ความว่า สมควรเพื่อจะรับบิณฑบาตที่เรียกว่า อาหุติ. บทว่า ปาหุเนยฺโย ความว่า สมควรแก่ภัตตาหารสำหรับแขก. บทว่า ทกฺขิเณยฺโย ความว่า สมควรแก่ทักษิณาที่เรียกว่า สัทธาทาน ด้วยสามารถแห่งการบริจาคทานวัตถุ ๑๐ อย่าง. บทว่า อญฺชลิกรณีโย ความว่า สมควรแก่การประนมมือ. บทว่า อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส ความว่า เป็นที่งอกงามแห่งบุญอันไม่มีที่เปรียบของโลกทั้งปวง.

වණ්ණසම්පන්නොති ගුණවණ්ණෙන සම්පන්නො. බලසම්පන්නොති වීරියබලෙන සම්පන්නො. ජවසම්පන්නොති ඤාණජවෙන සම්පන්නො. ථාමවාති ඤාණථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරපරක්කමො. අනික්ඛිත්තධුරොති අට්ඨපිතධුරො පග්ගහිතධුරො, අග්ගඵලං අරහත්තං අප්පත්වා වීරියධුරං න නික්ඛිපිස්සාමීති එවං පටිපන්නො. ඉමස්මිං සුත්තෙ චතුසච්චවසෙන සොතාපත්තිමග්ගො, සොතාපත්තිමග්ගෙන ච ඤාණජවසම්පන්නතා කථිතාති. ඡට්ඨෙ තීණි ච මග්ගානි තීණි ච ඵලානි, තීහි මග්ගඵලෙහි ච ඤාණජවසම්පන්නතා කථිතා. සත්තමෙ අරහත්තඵලං, අරහත්තඵලෙනෙව ච මග්ගකිච්චං කථිතං. ඵලං පන ජවිතජවෙන උප්පජ්ජනතො ජවොති ච වත්තුං වට්ටති.

บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวรรณะคือคุณ. บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังคือวิริยะ. บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณ. บทว่า ถามวา ความว่า ประกอบด้วยกำลังคือญาณ. บทว่า ทฬฺหปรักฺกโม ความว่า มีความบากบั่นมั่นคง. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร ความว่า ผู้ไม่วางธุระ คือผู้ประคองธุระไว้, ปฏิบัติอยู่อย่างนี้ว่า ‘เมื่อยังไม่บรรลุอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ เราจักไม่วางธุระคือความเพียร’. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวโสดาปัตติมรรคด้วยสามารถแห่งสัจจะ ๔ และกล่าวความสมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณด้วยโสดาปัตติมรรค. ในสูตรที่ ๖ ท่านกล่าวถึงมรรค ๓ และผล ๓ และกล่าวถึงความสมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณด้วยมรรคผล ๓. ในสูตรที่ ๗ ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล และกล่าวถึงกิจแห่งมรรคด้วยอรหัตตผลนั่นเอง. ส่วนผล ย่อมควรเรียกว่า ชวะ ได้ เพราะเกิดขึ้นด้วยชวนะที่รวดเร็ว.

8. පොත්ථකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาโปตถกสูตร

100. අට්ඨමෙ නවොති කරණං උපාදාය වුච්චති. පොත්ථකොති වාකමයවත්ථං. මජ්ඣිමොති පරිභොගමජ්ඣිමො. ජිණ්ණොති පරිභොගජිණ්ණො. උක්ඛලිපරිමජ්ජනන්ති උක්ඛලිපරිපුඤ්ඡනං දුස්සීලොති නිස්සීලො. දුබ්බණ්ණතායාති ගුණවණ්ණාභාවෙන දුබ්බණ්ණතාය. දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්තීති තෙන කතං අනුකරොන්ති. න මහප්ඵලං හොතීති විපාකඵලෙන මහප්ඵලං න හොති. න මහානිසංසන්ති විපාකානිසංසෙනෙව න මහානිසංසං. අප්පග්ඝතායාති [Pg.225] විපාකග්ඝෙන අප්පග්ඝතාය. කාසිකං වත්ථන්ති තීහි කප්පාසඅංසූහි සුත්තං කන්තිත්වා කතවත්ථං, තඤ්ච ඛො කාසිරට්ඨෙයෙව උට්ඨිතං. සෙසං උත්තානමෙව. සීලං පනෙත්ථ මිස්සකං කථිතන්ති.

๑๐๐. ในอรรถกถาสูตรที่ ๘ คำว่า ใหม่ ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำ คำว่า ผ้าเปลือกไม้ คือผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้ คำว่า ปานกลาง คือปานกลางโดยการบริโภค คำว่า เก่า คือเก่าโดยการบริโภค คำว่า เครื่องเช็ดหม้อข้าว คือการเช็ดหม้อข้าว คำว่า ผู้ทุศีล คือผู้ไม่มีศีล คำว่า เพราะมีผิวพรรณทราม คือเพราะไม่มีวรรณะคือคุณ และเพราะมีผิวพรรณทราม คำว่า ย่อมถึงทิฏฐานุคติ คือย่อมทำตามสิ่งที่บุคคลนั้นทำ คำว่า ไม่มีผลมาก คือไม่มีผลมากโดยวิบากผล คำว่า ไม่มีอานิสงส์มาก คือไม่มีอานิสงส์มากโดยวิบากานิสงส์ คำว่า เพราะมีค่าน้อย คือเพราะมีค่าน้อยโดยค่าคือวิบาก คำว่า ผ้ากาสิกพัสตร์ คือผ้าที่กรอด้ายด้วยเส้นฝ้าย ๓ เส้นแล้วทอขึ้น และผ้าชนิดนั้นเกิดขึ้นในแคว้นกาสีเท่านั้น ที่เหลือตื้นทั้งนั้น ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงศีลที่เจือปนกัน

9. ලොණකපල්ලසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาโลณกปัลลสูตร

101. නවමෙ යථා යථායන්ති යථා යථා අයං. තථා තථා තන්ති තථා තථා තං කම්මං. ඉදං වුත්තං හොති – යො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘යථා යථා කම්මං කරොති, තථා තථාස්ස විපාකං පටිසංවෙදියතෙව. න හි සක්කා කතස්ස කම්මස්ස විපාකං පටිසෙධෙතුං. තස්මා යත්තකං කම්මං කරොති, තත්තකස්ස විපාකං පටිසංවෙදියතෙවා’’ති. එවං සන්තන්ති එවං සන්තෙ. බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොතීති යං මග්ගභාවනතො පුබ්බෙ උපපජ්ජවෙදනීයං කම්මං කතං, තස්ස අවස්සං පටිසංවෙදනීයත්තා බ්‍රහ්මචරියං වුත්ථම්පි අවුත්ථමෙව හොති. ඔකාසො න පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති යස්මා ච එවං සන්තෙ තෙන කම්මායූහනඤ්චෙව විපාකානුභවනා ච හොති, තස්මා හෙතුනා නයෙන වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය ඔකාසො න පඤ්ඤායති නාම.

๑๐๑. ในอรรถกถาสูตรที่ ๙ บทว่า ยถา ยถายํ พึงตัดบทเป็น ยถา ยถา อยํ (บุรุษนี้...โดยประการใดๆ) บทว่า ตถา ตถา ตํ คือ ตถา ตถา ตํ กมฺมํ (โดยประการนั้นๆ...กรรมนั้น) ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ คือ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "บุคคลทำกรรมโดยประการใดๆ ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยประการนั้นๆ นั่นเทียว. จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถจะห้ามวิบากของกรรมที่ทำแล้วได้. เพราะฉะนั้น บุคคลทำกรรมไว้เท่าใด ย่อมเสวยวิบากของกรรมเท่านั้นนั่นเทียว" ดังนี้. บทว่า เอวํ สนฺตํ คือ เมื่อเป็นเช่นนั้น. บทว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี คือ อุปปัชชเวทนียกรรมใดที่บุคคลทำไว้ก่อนการเจริญมรรค เพราะกรรมนั้นจะต้องเสวยผลอย่างแน่นอน พรหมจรรย์แม้ได้ประพฤติแล้ว ก็เป็นเหมือนไม่ได้ประพฤติเลย. บทว่า โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมไม่ปรากฏ คือ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนั้นย่อมมีการขวนขวายในกรรมและการเสวยวิบาก เพราะฉะนั้น โดยเหตุผลและนัย โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์จึงไม่ปรากฏ

යථා යථා වෙදනීයන්ති යෙන යෙනාකාරෙන වෙදිතබ්බං. තථා තථාස්ස විපාකං පටිසංවෙදියතීති තෙන තෙනාකාරෙන අස්ස විපාකං පච්චනුභොති. ඉදං වුත්තං හොති – යදෙතං සත්තසු ජවනෙසු පඨමජවනකම්මං සති පච්චයෙ විපාකවාරං ලභන්තමෙව දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හොති, අසති අහොසිකම්මං නාම. යඤ්ච සත්තමජවනකම්මං සති පච්චයෙ උපපජ්ජවෙදනීයං හොති, අසති අහොසිකම්මං නාම. යඤ්ච මජ්ඣෙ පඤ්චජවනකම්මං යාව සංසාරප්පවත්ති, තාව අපරපරියායවෙදනීයං නාම හොති. එතෙසු ආකාරෙසු යෙන යෙනාකාරෙන වෙදිතබ්බං කම්මං අයං පුරිසො කරොති, තෙන තෙනෙවස්ස විපාකං පටිසංවෙදියති නාම. අට්ඨකථායඤ්හි ලද්ධවිපාකවාරමෙව කම්මං යථාවෙදනීයං කම්මං නාමාති වුත්තං. එවං සන්තං, භික්ඛවෙ, බ්‍රහ්මචරියවාසො හොතීති කම්මක්ඛයකරස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛෙපෙතබ්බකම්මසම්භවතො වාසො නාම හොති, වුත්ථං සුවුත්ථමෙව හොතීති [Pg.226] අත්ථො. ඔකාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති යස්මා එවං සන්තෙ තෙන තෙන මග්ගෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන තෙසු තෙසු භවෙසු ආයතිං වට්ටදුක්ඛං න උප්පජ්ජති, තස්මා ඔකාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය.

บทว่า พึงเสวยผลโดยประการใดๆ คือ พึงเสวยผลโดยอาการใดๆ. บทว่า ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยประการนั้นๆ คือ ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยอาการนั้นๆ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ คือ กรรมที่เกิดในชวนะที่ ๑ ในบรรดาชวนะ ๗ ขณะ เมื่อมีปัจจัย ได้โอกาสให้ผล ก็เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม เมื่อไม่มีปัจจัย ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. และกรรมที่เกิดในชวนะที่ ๗ เมื่อมีปัจจัย ก็เป็นอุปปัชชเวทนียกรรม เมื่อไม่มีปัจจัย ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. และกรรมที่เกิดในชวนะ ๕ ขณะในท่ามกลาง ตราบใดที่สังสารวัฏยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นก็ชื่อว่าเป็นอปราปริยายเวทนียกรรม. ในบรรดาอาการเหล่านี้ บุรุษนี้ทำกรรมที่พึงเสวยผลโดยอาการใดๆ ก็ชื่อว่าย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยอาการนั้นๆ นั่นเทียว. จริงอยู่ ในอรรถกถาท่านกล่าวว่า กรรมที่ได้โอกาสให้ผลนั่นแหละ ชื่อว่ายถาเวทนียกรรม. บทว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมมี คือ เพราะพรหมจรรย์อันกระทำซึ่งความสิ้นกรรม มีกรรมที่พึงให้สิ้นไปได้ จึงชื่อว่าเป็นการอยู่ ความหมายคือ การอยู่ประพฤติแล้วเป็นการอยู่ประพฤติดีแล้วนั่นเอง. บทว่า โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมปรากฏ คือ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น วัฏทุกข์ในภพนั้นๆ ในกาลต่อไปย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะความดับแห่งอภิสังขารวิญญาณด้วยมรรคนั้นๆ เพราะฉะนั้น โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบจึงปรากฏ

ඉදානි තං යථාවෙදනීයකම්මසභාවං දස්සෙන්තො ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ අප්පමත්තකන්ති පරිත්තං ථොකං මන්දං ලාමකං. තාදිසංයෙවාති තංසරික්ඛකමෙව. දිට්ඨධම්මවෙදනීයන්ති තස්මිං කම්මෙයෙව දිට්ඨධම්මෙ විපච්චිතබ්බං විපාකවාරං ලභන්තං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හොති. නාණුපි ඛායතීති දුතියෙ අත්තභාවෙ අණුපි න ඛායති, අණුමත්තම්පි දුතියෙ අත්තභාවෙ විපාකං න දෙතීති අත්ථො. බහුදෙවාති බහුකං පන විපාකං කිමෙව දස්සතීති අධිප්පායො. අභාවිතකායොතිආදීහි කායභාවනාරහිතො වට්ටගාමී පුථුජ්ජනො දස්සිතො. පරිත්තොති පරිත්තගුණො. අප්පාතුමොති ආතුමා වුච්චති අත්තභාවො, තස්මිං මහන්තෙපි ගුණපරිත්තතාය අප්පාතුමොයෙව. අප්පදුක්ඛවිහාරීති අප්පකෙනපි පාපෙන දුක්ඛවිහාරී. භාවිතකායොතිආදීහි ඛීණාසවො දස්සිතො. සො හි කායානුපස්සනාසඞ්ඛාතාය කායභාවනාය භාවිතකායො නාම. කායස්ස වා වඩ්ඪිතත්තා භාවිතකායො. භාවිතසීලොති වඩ්ඪිතසීලො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පඤ්චද්වාරභාවනාය වා භාවිතකායො. එතෙන ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං වුත්තං, භාවිතසීලොති ඉමිනා සෙසානි තීණි සීලානි. අපරිත්තොති න පරිත්තගුණො. මහත්තොති අත්තභාවෙ පරිත්තෙපි ගුණමහන්තතාය මහත්තො. අප්පමාණවිහාරීති ඛීණාසවස්සෙතං නාමමෙව. සො හි පමාණකරානං රාගාදීනං අභාවෙන අප්පමාණවිහාරී නාම.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสภาวะของยถาเวทนียกรรมนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า เล็กน้อย คือ เล็กน้อย นิดหน่อย อ่อนกำลัง เลวทราม. บทว่า เช่นนั้นนั่นเทียว คือ มีลักษณะเช่นนั้นนั่นเอง. บทว่า เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม คือ กรรมที่ได้โอกาสให้ผลซึ่งพึงให้ผลในทิฏฐธรรมในกรรมนั้นนั่นเอง ชื่อว่าทิฏฐธรรมเวทนียกรรม. บทว่า แม้แต่น้อยก็ไม่ปรากฏ คือ แม้แต่น้อยก็ไม่ปรากฏในอัตภาพที่สอง ความว่า แม้แต่น้อยก็ไม่ให้ผลในอัตภาพที่สอง. บทว่า มากทีเดียว คือ ส่วนผลมากจะให้ได้อย่างไร อธิบายว่าอย่างนี้. ด้วยบทเป็นต้นว่า มีกายที่ไม่ได้อบรม ทรงแสดงถึงปุถุชนผู้เวียนว่ายในวัฏฏะ ผู้ปราศจากกายภาวนา. บทว่า น้อย คือ มีคุณน้อย. บทว่า มีอัตภาพน้อย คือ อัตภาพเรียกว่าอาตุมา แม้ในอัตภาพนั้นจะใหญ่ แต่เพราะมีคุณน้อย จึงเป็นผู้มีอัตภาพน้อยนั่นเอง. บทว่า มีปกติอยู่เป็นทุกข์น้อย คือ เป็นผู้มีปกติอยู่เป็นทุกข์แม้ด้วยบาปเพียงเล็กน้อย. ด้วยบทเป็นต้นว่า มีกายที่อบรมแล้ว ทรงแสดงถึงพระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นชื่อว่ามีกายอันอบรมแล้วด้วยกายภาวนาที่เรียกว่ากายานุปัสสนา. หรือชื่อว่ามีกายอันเจริญแล้ว เพราะกายเจริญแล้ว. บทว่า มีศีลที่อบรมแล้ว คือ มีศีลอันเจริญแล้ว. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. หรือชื่อว่ามีกายอันอบรมแล้วด้วยภาวนาในปัญจทวาร. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอินทรียสังวรศีล, ด้วยบทว่า มีศีลที่อบรมแล้ว นี้ ท่านกล่าวถึงศีล ๓ ที่เหลือ. บทว่า ไม่น้อย คือ มีคุณไม่น้อย. บทว่า มีอัตภาพใหญ่ คือ แม้อัตภาพจะเล็กน้อย แต่เพราะมีคุณยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่ามหัตตะ. บทว่า มีปกติอยู่หาประมาณมิได้ นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพเท่านั้น. จริงอยู่ ท่านชื่อว่าอัปปมาณวิหารี เพราะไม่มีราคะเป็นต้นอันเป็นเครื่องกระทำให้มีประมาณ

පරිත්තෙති ඛුද්දකෙ. උදකමල්ලකෙති උදකසරාවෙ. ඔරබ්භිකොති උරබ්භසාමිකො. උරබ්භඝාතකොති සූනකාරො. ජාපෙතුං වාති ධනජානියා ජාපෙතුං. ඣාපෙතුන්තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. යථාපච්චයං වා කාතුන්ති යථා ඉච්ඡති, තථා කාතුං. උරබ්භධනන්ති එළකඅග්ඝනකමූලං. සො පනස්ස සචෙ ඉච්ඡති, දෙති. නො චෙ ඉච්ඡති, ගීවායං ගහෙත්වා [Pg.227] නික්කඩ්ඪාපෙති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

บทว่า เล็กน้อย คือ ในของเล็กน้อย. บทว่า ในถ้วยน้ำ คือ ในภาชนะใส่น้ำ. บทว่า คนเลี้ยงแกะ คือ เจ้าของแกะ. บทว่า คนฆ่าแกะ คือ นายพรานเนื้อ. บทว่า หรือเพื่อให้เสื่อม คือ เพื่อให้เสื่อมด้วยความสิ้นทรัพย์. มีบาลีว่า ฌาเปตุนฺติ ก็มี, ความหมายก็อย่างนี้แหละ. บทว่า หรือเพื่อกระทำตามสมควรแก่เหตุ คือ เพื่อกระทำตามที่ต้องการ. บทว่า ทรัพย์ค่าแกะ คือ ทรัพย์อันเป็นค่าตัวแกะ. อนึ่ง บุคคลนั้น ถ้าต้องการ ก็ให้แก่เขา. ถ้าไม่ต้องการ ก็จับที่คอแล้วให้ลากออกไป. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว. อนึ่ง ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ

10. පංසුධොවකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาปังสโธวกสูตร

102. දසමෙ ධොවතීති වික්ඛාලෙති. සන්ධොවතීති සුට්ඨු ධොවති, පුනප්පුනං ධොවති. නිද්ධොවතීති නිග්ගණ්හිත්වා ධොවති. අනිද්ධන්තකසාවන්ති අනීහතදොසං අනපනීතකසාවං. පභඞ්ගූති පභිජ්ජනසභාවං, අධිකරණීයං ඨපෙත්වා මුට්ඨිකාය පහටමත්තං භිජ්ජති. පට්ටිකායාති සුවණ්ණපට්ටකාය. ගීවෙය්‍යකෙති ගීවාලඞ්කාරෙ.

๑๐๒. ในสูตรที่ 10 บทว่า โธวติ ความว่า ย่อมล้าง. บทว่า สนฺโธวติ ความว่า ย่อมล้างอย่างดี, ย่อมล้างบ่อยๆ. บทว่า นิทฺโธวติ ความว่า กดแล้วล้าง. บทว่า อนิทฺธนฺตกสาวํ ความว่า มีโทษคือมลทินที่ยังนำออกไปไม่ได้ คือมีกากที่ยังไม่ได้ชำระ. บทว่า ปภงฺคู ความว่า มีความแตกสลายเป็นสภาพ, คือวางไว้บนทั่ง พอถูกค้อนทุบก็แตก. บทว่า ปฏฺฏิกาย ความว่า ด้วยแผ่นทอง. บทว่า คีเวยฺยเก ความว่า ด้วยเครื่องประดับคอ.

අධිචිත්තන්ති සමථවිපස්සනාචිත්තං. අනුයුත්තස්සාති භාවෙන්තස්ස. සචෙතසොති චිත්තසම්පන්නො. දබ්බජාතිකොති පණ්ඩිතජාතිකො. කාමවිතක්කාදීසු කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නො විතක්කො කාමවිතක්කො. බ්‍යාපාදවිහිංසසම්පයුත්තා විතක්කා බ්‍යාපාදවිහිංසවිතක්කා නාම. ඤාතිවිතක්කාදීසු ‘‘අම්හාකං ඤාතකා බහූ පුඤ්ඤවන්තා’’තිආදිනා නයෙන ඤාතකෙ ආරබ්භ උප්පන්නො විතක්කො ඤාතිවිතක්කො. ‘‘අසුකො ජනපදො ඛෙමො සුභික්ඛො’’තිආදිනා නයෙන ජනපදමාරබ්භ උප්පන්නො විතක්කො ජනපදවිතක්කො. ‘‘අහො වත මං පරෙ න අවජානෙය්‍යු’’න්ති එවං උප්පන්නො විතක්කො අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො නාම. ධම්මවිතක්කාවසිස්සන්තීති ධම්මවිතක්කා නාම දසවිපස්සනුපක්කිලෙසවිතක්කා. සො හොති සමාධි න චෙව සන්තොති සො අවසිට්ඨධම්මවිතක්කො විපස්සනාසමාධි අවූපසන්තකිලෙසත්තා සන්තො න හොති. න පණීතොති න අතප්පකො. නප්පටිප්පස්සද්ධිලද්ධොති න කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධො. න එකොදිභාවාධිගතොති න එකග්ගභාවප්පත්තො. සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතොති සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ නිග්ගණ්හිත්වා වාරෙත්වා වාරිතො, න කිලෙසානං ඡින්නන්තෙ උප්පන්නො, කිලෙසෙ පන වාරෙත්වා උප්පන්නො.

บทว่า อธิจิตฺตํ ได้แก่ สมถวิปัสสนาจิต. บทว่า อนุยุตฺตสฺส ได้แก่ ผู้เจริญอยู่. บทว่า สเจตโส ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยจิต. บทว่า ทพฺพชาติโก ได้แก่ ผู้มีชาติแห่งบัณฑิต. ในบรรดากามวิตกเป็นต้น วิตกที่เกิดขึ้นปรารภกามทั้งหลาย ชื่อว่า กามวิตก. วิตกทั้งหลายที่ประกอบด้วยพยาบาทและวิหิงสา ชื่อว่า พยาบาทวิตกและวิหิงสาวิตก. ในบรรดาญาติวิตกเป็นต้น วิตกที่เกิดขึ้นปรารภญาติทั้งหลายด้วยนัยเป็นต้นว่า "ญาติของเรามีมาก มีบุญ" ชื่อว่า ญาติวิตก. วิตกที่เกิดขึ้นปรารภชนบทด้วยนัยเป็นต้นว่า "ชนบทชื่อโน้นเกษม มีภิกษาหารสมบูรณ์" ชื่อว่า ชนปทวิตก. วิตกที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอคนอื่นอย่าดูหมิ่นเราเลย" ชื่อว่า วิตกที่ประกอบด้วยความไม่ถูกดูหมิ่น. บทว่า ธมฺมวิตกฺกาวสิสฺสนฺตีติ ความว่า ธรรมวิตกที่เหลืออยู่ ได้แก่ วิตกที่เป็นวิปัสสนูปกิเลส 10. บทว่า โส โหติ สมาธิ น เจว สนฺโตติ ความว่า ธรรมวิตกที่เหลืออยู่นั้น คือวิปัสสนาสมาธิ ไม่ชื่อว่าสงบ เพราะกิเลสยังไม่สงบระงับ. บทว่า น ปณีโต ความว่า ไม่ประณีต. บทว่า นปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ ความว่า ไม่ใช่สมาธิที่ได้มาด้วยความสงบระงับแห่งกิเลส. บทว่า น เอโกทิภาวาธิคโต ความว่า ไม่ใช่สมาธิที่บรรลุถึงความเป็นหนึ่ง. บทว่า สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต ความว่า เป็นสมาธิที่ต้องข่มและห้ามกิเลสไว้ด้วยความเพียรพยายาม ไม่ใช่เกิดขึ้นเมื่อสิ้นกิเลส แต่เกิดขึ้นเพราะห้ามกิเลสไว้.

හොති [Pg.228] සො, භික්ඛවෙ, සමයොති එත්ථ සමයො නාම උතුසප්පායං ආහාරසප්පායං සෙනාසනසප්පායං පුග්ගලසප්පායං ධම්මස්සවනසප්පායන්ති ඉමෙසං පඤ්චන්නං සප්පායානං පටිලාභකාලො. යං තං චිත්තන්ති යස්මිං සමයෙ තං විපස්සනාචිත්තං. අජ්ඣත්තංයෙව සන්තිට්ඨතීති අත්තනියෙව තිට්ඨති. නියකජ්ඣත්තඤ්හි ඉධ අජ්ඣත්තං නාම. ගොචරජ්ඣත්තම්පි වට්ටති. පුථුත්තාරම්මණං පහාය එකස්මිං නිබ්බානගොචරෙයෙව තිට්ඨතීති වුත්තං හොති. සන්නිසීදතීති සුට්ඨු නිසීදති. එකොදි හොතීති එකග්ගං හොති. සමාධියතීති සම්මා ආධියති. සන්තොතිආදීසු පච්චනීකකිලෙසවූපසමෙන සන්තො. අතප්පකට්ඨෙන පණීතො. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධලද්ධො. එකග්ගභාවං ගතත්තා එකොදිභාවාධිගතො. කිලෙසානං ඡින්නන්තෙ උප්පන්නත්තා න සප්පයොගෙන කිලෙසෙ නිග්ගණ්හිත්වා වාරෙත්වා වාරිතොති න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. එත්තාවතා අයං භික්ඛු විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො නාම හොති.

ในบทว่า โหติ โส ภิกฺขเว สมโย นี้ คำว่า สมโย ได้แก่ กาลที่ได้สัปปายะ 5 ประการเหล่านี้ คือ อุตุสัปปายะ อาหารสัปปายะ เสนาสนสัปปายะ บุคคลสัปปายะ และธรรมสวนสัปปายะ. บทว่า ยํ ตํ จิตฺตํ ความว่า ในสมัยใด วิปัสสนาจิตนั้น. บทว่า อชฺฌตฺตํเยว สนฺติฏฺฐติ ความว่า ย่อมตั้งมั่นอยู่ภายในตนเท่านั้น. จริงอยู่ ในที่นี้ ภาวะภายในของตนนั่นแหละ ชื่อว่า อัชฌัตตะ. แม้โคจรอัชฌัตตะ (อารมณ์ภายใน) ก็ควร. ท่านกล่าวอธิบายว่า ละอารมณ์ต่างๆ แล้วตั้งมั่นอยู่ในนิพพานโคจรอย่างเดียวเท่านั้น. บทว่า สนฺนิสีทติ ความว่า ย่อมนั่งลงอย่างดี. บทว่า เอโกทิ โหติ ความว่า ย่อมเป็นหนึ่ง. บทว่า สมาธิยติ ความว่า ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ. ในบทว่า สนฺโต เป็นต้น ชื่อว่า สงบ เพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกสงบระงับ. ชื่อว่า ประณีต เพราะมีความหมายว่าทำให้ยินดี. ชื่อว่า ได้มาด้วยความสงบระงับ เพราะได้มาด้วยความสงบระงับแห่งกิเลส. ชื่อว่า บรรลุถึงความเป็นหนึ่ง เพราะถึงความเป็นหนึ่ง. เพราะเกิดขึ้นเมื่อสิ้นกิเลส จึงไม่ชื่อว่าถูกห้ามไว้ด้วยการข่มและห้ามกิเลสด้วยความเพียร คือไม่เป็นสมาธิที่ต้องข่มและห้ามไว้ด้วยความเพียร. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุนี้ชื่อว่าพ้นจากวัฏฏะแล้วบรรลุอรหัตตผล.

ඉදානි ඛීණාසවස්ස සතො අභිඤ්ඤාපටිපදං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ. තත්ථ අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයස්සාති අභිජානිත්වා පච්චක්ඛං කාතබ්බස්ස. සති සතිආයතනෙති පුබ්බහෙතුසඞ්ඛාතෙ චෙව ඉදානි ච පටිලද්ධබ්බෙ අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානාදිභෙදෙ ච සති සතිකාරණෙ. විත්ථාරතො පන අයං අභිඤ්ඤාකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.365 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ආසවානං ඛයාතිආදි චෙත්ථ ඵලසමාපත්තිවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปฏิปทาแห่งอภิญญาของพระขีณาสพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกรณียสฺส ความว่า แห่งธรรมที่พึงกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง คือพึงทำให้ประจักษ์หลังจากรู้ด้วยญาณพิเศษ. บทว่า สติ สติอายตเน ความว่า เมื่อเหตุมีอยู่ คือเมื่อเหตุอันนับว่าเป็นบุพพเหตุมีอยู่ และเมื่อเหตุที่พึงได้ในบัดนี้มีประการต่างๆ มีอภิญญาปาทกฌานเป็นต้นมีอยู่. แต่อภิญญากถานี้ พึงทราบโดยพิสดารตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. 2.365 เป็นต้น) นั่นเทียว. และในที่นี้ พึงทราบว่า คำเป็นต้นว่า อาสวานํ ขยา ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งผลสมาบัติ.

11. නිමිත්තසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถานิมิตตสูตร

103. එකාදසමෙපි අධිචිත්තං සමථවිපස්සනාචිත්තමෙව. තීණි නිමිත්තානීති තීණි කාරණානි. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ, යුත්තකාලෙති අත්ථො. කාලෙන කාලං සමාධිනිමිත්තං මනසිකාතබ්බන්තිආදීසු තං තං කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා එකග්ගතාය යුත්තකාලෙ එකග්ගතා මනසිකාතබ්බා. එකග්ගතා හි ඉධ සමාධිනිමිත්තන්ති වුත්තා. තත්‍ර වචනත්ථො – සමාධියෙව නිමිත්තං සමාධිනිමිත්තං. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පග්ගහොති පන වීරියස්ස නාමං, උපෙක්ඛාති මජ්ඣත්තභාවස්ස. තස්මා [Pg.229] වීරියස්ස යුත්තකාලෙ වීරියං මනසිකාතබ්බං, මජ්ඣත්තභාවස්ස යුත්තකාලෙ මජ්ඣත්තභාවෙ ඨාතබ්බන්ති. ඨානං තං චිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍යාති කාරණං විජ්ජති යෙන තං චිත්තං කොසජ්ජභාවෙ තිට්ඨෙය්‍ය. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. උපෙක්ඛානිමිත්තංයෙව මනසි කරෙය්‍යාති එත්ථ ච ඤාණජවං උපෙක්ඛෙය්‍යාති අයමත්ථො. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය.

๑๐๓. แม้ในสูตรที่ 11 บทว่า อธิจิตฺตํ ได้แก่ สมถวิปัสสนาจิตนั่นเอง. บทว่า ตีณิ นิมิตฺตานิ ความว่า เหตุ 3 ประการ. บทว่า กาเลน กาลํ ความว่า ในกาลบางคราว, อธิบายว่า ในกาลที่สมควร. ในบทเป็นต้นว่า กาเลน กาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ ความว่า กำหนดกาลนั้นๆ แล้ว ในกาลที่ควรแก่เอกัคคตา พึงมนสิการถึงเอกัคคตา. จริงอยู่ ในที่นี้ เอกัคคตา ท่านเรียกว่า สมาธินิมิต. ในบทนั้นมีวจนัตถะว่า สมาธิเท่านั้นเป็นนิมิต (เหตุ) ชื่อว่า สมาธินิมิต. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนคำว่า ปคฺคโห เป็นชื่อของวิริยะ, คำว่า อุเปกฺขา เป็นชื่อของมัชฌัตตภาวะ. เพราะฉะนั้น ในกาลที่ควรแก่วิริยะ พึงมนสิการถึงวิริยะ, ในกาลที่ควรแก่มัชฌัตตภาวะ พึงตั้งอยู่ในมัชฌัตตภาวะ. บทว่า ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย ความว่า เหตุที่จิตนั้นจะพึงตั้งอยู่ในภาวะแห่งความเกียจคร้าน ย่อมมีอยู่. แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า อุเปกฺขานิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺย นี้ มีอธิบายว่า พึงวางเฉยต่อความเร็วแห่งญาณ. บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล.

උක්කං බන්ධෙය්‍යාති අඞ්ගාරකපල්ලං සජ්ජෙය්‍ය. ආලිම්පෙය්‍යාති තත්ථ අඞ්ගාරෙ පක්ඛිපිත්වා අග්ගිං දත්වා නාළිකාය ධමන්තො අග්ගිං ගාහාපෙය්‍ය. උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යාති අඞ්ගාරෙ වියූහිත්වා අඞ්ගාරමත්ථකෙ වා ඨපෙය්‍ය, මූසාය වා පක්ඛිපෙය්‍ය. අජ්ඣුපෙක්ඛතීති පක්කාපක්කභාවං උපධාරෙති.

บทว่า อุกฺกํ พนฺเธยฺย ความว่า พึงเตรียมกระทะถ่านเพลิง. บทว่า อาลิมฺเปยฺย ความว่า พึงใส่ถ่านลงในกระทะนั้น ให้ไฟแล้ว เป่าด้วยท่อลม ให้ไฟติด. บทว่า อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺย ความว่า พึงเกลี่ยถ่านแล้ววางไว้บนถ่าน หรือพึงใส่ในเบ้าหลอม. บทว่า อชฺฌุเปกฺขติ ความว่า ย่อมพิจารณาดูภาวะที่สุกและยังไม่สุก.

සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය සම්මා ඨපීයති. එත්තාවතා හි විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තප්පත්තො භික්ඛු දස්සිතො. ඉදානි තස්ස ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤාය පටිපදං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ. තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

บทว่า สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย ความว่า ย่อมตั้งมั่นโดยชอบเพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุอรหัตตผล. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปฏิปทาแห่งอภิญญาของพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ. เรื่องนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

ලොණකපල්ලවග්ගො පඤ්චමො.

โลณกปัลลวรรคที่ 5

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ทุติยปัณณาสก์ จบ.

3. තතියපණ්ණාසකං

๓. ตติยปัณณาสก์

(11) 1. සම්බොධවග්ගො

(๑๑) ๑. สัมโพธวรรค

1. පුබ්බෙවසම්බොධසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปุพเพวสัมโพธสูตร

104. තතියස්ස [Pg.230] පඨමෙ පුබ්බෙව සම්බොධාති සම්බොධිතො පුබ්බෙව, අරියමග්ගප්පත්තිතො අපරභාගෙයෙවාති වුත්තං හොති. අනභිසම්බුද්ධස්සාති අප්පටිවිද්ධචතුසච්චස්ස. බොධිසත්තස්සෙව සතොති බුජ්ඣනකසත්තස්සෙව සතො, සම්මාසම්බොධිං අධිගන්තුං ආරභන්තස්සෙව සතො, සම්බොධියා වා සත්තස්සෙව ලග්ගස්සෙව සතො. දීපඞ්කරස්ස හි භගවතො පාදමූලෙ අට්ඨධම්මසමොධානෙන අභිනීහාරසමිද්ධිතො පභුති තථාගතො සම්මාසම්බොධිං සත්තො ලග්ගො ‘‘පත්තබ්බා මයා එසා’’ති තදධිගමාය පරක්කමං අමුඤ්චන්තොයෙව ආගතො, තස්මා බොධිසත්තොති වුච්චති. කො නු ඛොති කතමො නු ඛො. ලොකොති සඞ්ඛාරලොකො. අස්සාදොති මධුරාකාරො. ආදීනවොති අනභිනන්දිතබ්බාකාරො. තස්ස මය්හන්ති තස්ස එවං බොධිසත්තස්සෙව සතො මය්හං. ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානන්ති නිබ්බානං ආගම්ම ආරබ්භ පටිච්ච ඡන්දරාගො විනයං ගච්ඡති පහීයති, තස්මා නිබ්බානං ‘‘ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහාන’’න්ති වුච්චති. ඉදං ලොකනිස්සරණන්ති ඉදං නිබ්බානං ලොකතො නිස්සටත්තා ලොකනිස්සරණන්ති වුච්චති. යාවකීවන්ති යත්තකං පමාණං කාලං. අබ්භඤ්ඤාසින්ති අභිවිසිට්ඨෙන අරියමග්ගඤාණෙන අඤ්ඤාසිං. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනන්ති ද්වීහිපි පදෙහි පච්චවෙක්ඛණඤාණං වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

๑๐๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า ปุพฺเพว สมฺโพธา ความว่า ก่อนแต่การตรัสรู้ ท่านกล่าวหมายเอาว่า ในภายหลังแต่การบรรลุอริยมรรค บทว่า อนภิสมฺพุทฺธสฺส ได้แก่ ผู้ยังมิได้แทงตลอดสัจจะ ๔ บทว่า โพธิสตฺตสฺเสว สโต ความว่า ผู้เป็นสัตว์จะตรัสรู้ ผู้ปรารภเพื่อจะบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ หรือว่า ผู้ข้องแล้ว คือติดแล้วในสัมโพธิญาณ จริงอยู่ พระตถาคตทรงข้องแล้ว ติดแล้วในสัมมาสัมโพธิญาณ จำเดิมแต่กาลที่อภินิหารสมบูรณ์ด้วยองค์ ๘ ประการประจวบกัน ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าทีปังกรว่า "สัมมาสัมโพธิญาณนี้ อันเราพึงบรรลุ" เสด็จมาโดยมิได้ทรงละความเพียรเพื่อบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า โพธิสัตว์ บทว่า โก นุ โข ความว่า อะไรหนอ บทว่า โลโก ได้แก่ สังขารโลก บทว่า อสฺสาโท ได้แก่ สภาพที่น่าเพลิดเพลิน บทว่า อาทีนโว ได้แก่ สภาพที่ไม่น่าเพลิดเพลิน บทว่า ตสฺส มยฺหํ ความว่า แก่เราผู้เป็นโพธิสัตว์อยู่อย่างนั้น บทว่า ฉนฺทราควิโย ฉนฺทราคปฺปหานํ ความว่า ฉันทราคะย่อมถึงความนำออกไป คือย่อมถูกละได้ เพราะอาศัย ปรารภ อ้างอิงพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงเรียกว่า "ฉันทราคาวินัย ฉันทราคประหาณ" บทว่า อิทํ โลกนิสฺสรณํ ความว่า พระนิพพานนี้ ชื่อว่า โลกนิสสรณะ เพราะออกจากโลก บทว่า ยาวกีวํ ได้แก่ ตลอดกาลเพียงใด บทว่า อพฺภญฺญาสึ ความว่า ได้รู้แล้วด้วยอริยมรรคญาณอันวิเศษ บทว่า ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ ความว่า ท่านกล่าวปัจจเวกขณญาณด้วยบททั้งสอง เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

2. පඨමඅස්සාදසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปฐมอัสสาทสูตร

105. දුතියෙ අස්සාදපරියෙසනං අචරින්ති අස්සාදපරියෙසනත්ථාය අචරිං. කුතො පට්ඨායාති? සුමෙධකාලතො පට්ඨාය. පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. සුදිට්ඨොති සුප්පටිවිද්ධො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. තතියං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

๑๐๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ ความว่า ได้เที่ยวไปเพื่อแสวงหาอัสสาทะ บทว่า กุโต ปฏฺฐาย แก้ว่า จำเดิมแต่กาลแห่งสุเมธดาบส บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า สุทิฏฺโฐ ได้แก่ แทงตลอดดีแล้ว พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

4. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร

107. චතුත්ථෙ [Pg.231] සාමඤ්ඤත්ථන්ති චතුබ්බිධං අරියඵලං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. සාමඤ්ඤත්ථෙන වා චත්තාරො මග්ගා, බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථෙන චත්තාරි ඵලානි. ඉමෙසු පන චතූසුපි සුත්තෙසු ඛන්ධලොකොව කථිතො.

๑๐๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สามญฺญตฺถํ ได้แก่ อริยผล ๔ อย่าง บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวถึงมรรค ๔ ด้วยศัพท์ว่า สามัญญัตถะ, กล่าวถึงผล ๔ ด้วยศัพท์ว่า พรหมัญญัตถะ ก็ในสูตรทั้ง ๔ เหล่านี้ ท่านกล่าวถึงขันธโลกเท่านั้น

5. රුණ්ණසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถารุณณสูตร

108. පඤ්චමං අත්ථුප්පත්තියා නික්ඛිත්තං. කතරාය අත්ථුප්පත්තියා? ඡබ්බග්ගියානං අනාචාරෙ. තෙ කිර ගායන්තා නච්චන්තා හසන්තා විචරිංසු. භික්ඛූ දසබලස්ස ආරොචයිංසු. සත්ථා තෙ පක්කොසාපෙත්වා තෙසං ඔවාදත්ථාය ඉදං සුත්තං ආරභි. තත්ථ රුණ්ණන්ති රොදිතං. උම්මත්තකන්ති උම්මත්තකකිරියා. කොමාරකන්ති කුමාරකෙහි කත්තබ්බකිච්චං. දන්තවිදංසකහසිතන්ති දන්තෙ දස්සෙත්වා පාණිං පහරන්තානං මහාසද්දෙන හසිතං. සෙතුඝාතො ගීතෙති ගීතෙ වො පච්චයඝාතො හොතු, සහෙතුකං ගීතං පජහථාති දීපෙති. නච්චෙපි එසෙව නයො. අලන්ති යුත්තං. ධම්මප්පමොදිතානං සතන්ති එත්ථ ධම්මො වුච්චති කාරණං, කෙනචිදෙව කාරණෙන පමුදිතානං සන්තානං. සිතං සිතමත්තායාති තස්මිං සිතකාරණෙ සති යං සිතං කරොථ, තං වො සිතමත්තාය අග්ගදන්තෙ දස්සෙත්වා පහට්ඨාකාරමත්තදස්සනායයෙව යුත්තන්ති වුත්තං හොති.

๑๐๘. สูตรที่ ๕ ท่านตั้งขึ้นโดยอรรถุปบัติ โดยอรรถุปบัติอะไร? คือโดยความประพฤติไม่สมควรของพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้น ร้องเพลง เต้นรำ หัวเราะ เที่ยวไป ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระทศพล พระศาสดารับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมาแล้ว ทรงปรารภสูตรนี้เพื่อประทานโอวาทแก่ภิกษุเหล่านั้น ในสูตรนั้น บทว่า รุณฺณํ ได้แก่ การร้องไห้ บทว่า อุมฺมตฺตกํ ได้แก่ กิริยาของคนบ้า บทว่า โกมารกํ ได้แก่ กิจที่เด็กๆ พึงทำ บทว่า ทนฺตวิทํสกหสิตํ ได้แก่ การหัวเราะเสียงดังของพวกที่แสดงฟันแล้วตบมือ บทว่า เสตุฆาโต คีเต ความว่า ขอการทำลายปัจจัยจงมีแก่พวกเธอในการขับร้อง, พวกเธอจงละการขับร้องที่มีเหตุ ท่านแสดงความหมายดังนี้ แม้ในการฟ้อนรำ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อลํ ได้แก่ สมควร ในบทว่า ธมฺมปฺปโมทิตานํ สตํ นี้ คำว่า ธมฺโม ท่านเรียกว่า เหตุ, (หมายถึง) ของพวกท่านผู้ยินดีแล้วด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า สิตํ สิตมตฺตาย ความว่า เมื่อมีเหตุแห่งการยิ้มนั้น การยิ้มใดที่พวกเธอทำ การยิ้มนั้นสมควรแก่พวกเธอเพียงเพื่อการยิ้ม คือเพียงเพื่อแสดงอาการร่าเริงโดยการเผยอปลายฟันเท่านั้น ดังนี้

6. අතිත්තිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอติตติสูตร

109. ඡට්ඨෙ සොප්පස්සාති නිද්දාය. පටිසෙවනාය නත්ථි තිත්තීති යථා යථා පටිසෙවති, තථා තථා රුච්චතියෙවාති තිත්ති නාම නත්ථි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. සචෙ හි මහාසමුද්දෙ උදකං සුරා භවෙය්‍ය, සුරාසොණ්ඩො ච මච්ඡො හුත්වා නිබ්බත්තෙය්‍ය, තස්ස තත්ථ චරන්තස්සපි සයන්තස්සපි තිත්ති නාම න භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

๑๐๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสปฺปสฺส ได้แก่ การนอนหลับ บทว่า ปฏิเสวนาย นตฺถิ ติตฺติ ความว่า บุคคลเสพโดยอาการอย่างใดๆ ก็ย่อมพอใจโดยอาการอย่างนั้นๆ นั่นแหละ ชื่อว่าความอิ่มย่อมไม่มี แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ ถ้าหากน้ำในมหาสมุทรพึงเป็นสุรา และคนขี้เมาพึงบังเกิดเป็นปลาไซร้, ชื่อว่าความอิ่มก็ไม่พึงมีแก่คนขี้เมานั้น แม้เมื่อเที่ยวไปอยู่หรือนอนอยู่ในมหาสมุทรนั้น ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น

7. අරක්ඛිතසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอารักขิตสูตร

110. සත්තමෙ අවස්සුතං හොතීති තින්තං හොති. න භද්දකං මරණං හොතීති අපායෙ පටිසන්ධිපච්චයතාය න ලද්ධකං හොති. කාලකිරියාති තස්සෙව වෙවචනං. සුක්කපක්ඛෙ සග්ගෙ පටිසන්ධිපච්චයතාය භද්දකං හොති [Pg.232] ලද්ධකං. තං පන එකන්තෙන සොතාපන්නාදීනං තිණ්ණං අරියසාවකානංයෙව වට්ටති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

๑๑๐. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อวสฺสุตํ โหติ ความว่า ย่อมเปียกชุ่ม บทว่า น ภทฺทกํ มรณํ โหติ ความว่า ไม่เป็นการตายที่ดี เพราะเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในอบาย บทว่า กาลกิริยา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในฝ่ายขาว เป็นการตายที่ดี ได้รับผลดี เพราะเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในสวรรค์ ก็การตายที่ดีนั้น ย่อมสมควรโดยส่วนเดียวแก่พระอริยสาวก ๓ จำพวก มีพระโสดาบันเป็นต้นเท่านั้น เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

8. බ්‍යාපන්නසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาพยาปันนสูตร

111. අට්ඨමෙ බ්‍යාපන්නන්ති පකතිභාවං ජහිත්වා ඨිතං. සෙසං පුරිමසුත්තෙ වුත්තනයමෙව.

๑๑๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า พฺยาปนฺนํ ได้แก่ (จิต) ที่ละสภาวะปกติแล้วตั้งอยู่ เนื้อความที่เหลือ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในสูตรก่อนนั่นเอง

9. පඨමනිදානසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมนิทานสูตร

112. නවමෙ නිදානානීති කාරණානි. කම්මානං සමුදයායාති වට්ටගාමිකම්මානං පිණ්ඩකරණත්ථාය. ලොභපකතන්ති ලොභෙන පකතං. සාවජ්ජන්ති සදොසං. තං කම්මං කම්මසමුදයාය සංවත්තතීති තං කම්මං අඤ්ඤෙසම්පි වට්ටගාමිකම්මානං සමුදයාය පිණ්ඩකරණත්ථාය සංවත්තති. න තං කම්මං කම්මනිරොධායාති තං පන කම්මං වට්ටගාමිකම්මානං නිරොධත්ථාය න සංවත්තති. සුක්කපක්ඛෙ කම්මානං සමුදයායාති විවට්ටගාමිකම්මානං සමුදයත්ථාය. ඉමිනා නයෙන සබ්බං අත්ථතො වෙදිතබ්බං.

๑๑๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า นิทานานิ ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า กมฺมานํ สมุทยาย ความว่า เพื่อประมวลมาซึ่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โลภปกตํ ได้แก่ กรรมที่ทำด้วยโลภะ บทว่า สาวชฺชํ ได้แก่ กรรมที่มีโทษ บทว่า ตํ กมฺมํ กมฺมสมุทยาย สํวตฺตติ ความว่า กรรมนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้น คือเพื่อการประมวลมาซึ่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะแม้เหล่าอื่น บทว่า น ตํ กมฺมํ กมฺมนิโรธาย ความว่า แต่กรรมนั้นหาเป็นไปเพื่อความดับแห่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะไม่ ในฝ่ายขาว บทว่า กมฺมานํ สมุทยาย ความว่า เพื่อความเกิดขึ้นแห่งกรรมที่เป็นไปจากวัฏฏะ พึงทราบเนื้อความทั้งหมดโดยนัยนี้

10. දුතියනිදානසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยนิทานสูตร

113. දසමෙ කම්මානන්ති වට්ටගාමිකම්මානමෙව. ඡන්දරාගට්ඨානියෙති ඡන්දරාගස්ස කාරණභූතෙ. ආරබ්භාති ආගම්ම සන්ධාය පටිච්ච. ඡන්දොති තණ්හාඡන්දො. යො චෙතසො සාරාගොති යො චිත්තස්ස රාගො රජ්ජනා රජ්ජිතත්තං, එතමහං සංයොජනං වදාමි, බන්ධනං වදාමීති අත්ථො. සුක්කපක්ඛෙ කම්මානන්ති විවට්ටගාමිකම්මානං. තදභිනිවත්තෙතීති තං අභිනිවත්තෙති. යදා වා තෙන විපාකො ඤාතො හොති විදිතො, තදා තෙ චෙව ධම්මෙ තඤ්ච විපාකං අභිනිවත්තෙති. ඉමිනා ච පදෙන විපස්සනා කථිතා, තදභිනිවත්තෙත්වාති ඉමිනා මග්ගො. චෙතසා අභිනිවිජ්ඣිත්වාති ඉමිනා ච මග්ගොව. පඤ්ඤාය අතිවිජ්ඣ පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය නිබ්බිජ්ඣිත්වා පස්සති. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

๑๑๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กมฺมานํ ได้แก่ กรรมที่เป็นไปในวัฏฏะเท่านั้น. บทว่า ฉนฺทราคฏฺฐานิเย ความว่า เป็นเหตุแห่งฉันทราคะ. บทว่า อารพฺภ ความว่า อาศัย, หมายถึง, ปรารภ. บทว่า ฉนฺโท ได้แก่ ตัณหาฉันทะ. บทว่า โย เจตโส สาราโค ความว่า ราคะ ความกำหนัด ความเป็นผู้กำหนัดแห่งจิตใด, เรากล่าวธรรมนั้นว่าเป็นสังโยชน์, กล่าวว่าเป็นเครื่องผูกพัน ดังนี้เป็นเนื้อความ. ในฝ่ายขาว (สุกกปักษ์) บทว่า กมฺมานํ ได้แก่ กรรมที่นำออกจากวัฏฏะ. บทว่า ตทภินิวตฺเตติ ความว่า ย่อมยังผลนั้นให้เป็นไป. อีกอย่างหนึ่ง ในกาลใด วิบากอันบุคคลนั้นรู้แล้ว ทราบชัดแล้ว ในกาลนั้น ย่อมยังธรรมเหล่านั้นและวิบากนั้นให้เป็นไป. วิปัสสนา พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยบทนี้, มรรค ตรัสไว้ด้วยบทว่า ตทภินิวตฺเตตฺวา นี้. และมรรคนั่นเอง ตรัสไว้ด้วยบทว่า เจตสา อภินิวิชฺฌิตฺวา นี้. บทว่า ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นโดยแทงตลอดกิเลสด้วยมรรคปัญญาพร้อมกับวิปัสสนา. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้. แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

සම්බොධවග්ගො පඨමො.

สัมโพธวรรคที่ ๑

(12) 2. ආපායිකවග්ගො

(๑๒) ๒. อาปายิกวรรค

1. ආපායිකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอาปายิกสูตร

114. දුතියස්ස [Pg.233] පඨමෙ අපායං ගච්ඡිස්සන්තීති ආපායිකා. නිරයං ගච්ඡිස්සන්තීති නෙරයිකා. ඉදමප්පහායාති ඉදං බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤතාදිං පාපධම්මත්තයං අවිජහිත්වා. බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤොති බ්‍රහ්මචාරිපටිරූපකො, තෙසං වා ආකප්පං අවිජහනෙන ‘‘අහම්පි බ්‍රහ්මචාරී’’ති එවංපටිඤ්ඤො. අනුද්ධංසෙතීති අක්කොසති පරිභාසති චොදෙති. නත්ථි කාමෙසු දොසොති කිලෙසකාමෙන වත්ථුකාමෙ සෙවන්තස්ස නත්ථි දොසො. පාතබ්‍යතන්ති පිවිතබ්බතං පරිභුඤ්ජිතබ්බතං නිරාසඞ්කෙන චිත්තෙන පිපාසිතස්ස පානීයපිවනසදිසං පරිභුඤ්ජිතබ්බතං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า อาปายิกา เพราะจักไปสู่อบาย. ชื่อว่า เนรยิกา เพราะจักไปสู่นรก. บทว่า อิทมปฺปหาย ความว่า ไม่ละธรรมอันเป็นบาป ๓ ประการนี้ คือ ความเป็นผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นพรหมจารี เป็นต้น. บทว่า พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ได้แก่ ผู้ปลอมเป็นพรหมจารี หรืออีกอย่างหนึ่ง เป็นผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า "แม้เราก็เป็นพรหมจารี" เพราะไม่ละอากัปกิริยาของคนเหล่านั้น. บทว่า อนุหํเสติ ความว่า ย่อมด่า ย่อมบริภาษ ย่อมโจท. บทว่า นตฺถิ กาเมสุ โทโส ความว่า โทษย่อมไม่มีแก่ผู้เสพวัตถุกามด้วยกิเลสกาม. บทว่า ปาตพฺยตํ ได้แก่ ความเป็นของควรดื่ม ความเป็นของควรบริโภค คือความเป็นของควรบริโภคด้วยจิตที่ปราศจากความรังเกียจ เหมือนการดื่มน้ำของผู้กระหาย. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะวัฏฏะเท่านั้น.

2. දුල්ලභසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุลลภสูตร

115. දුතියෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදීති ‘‘ඉමිනා මය්හං කත’’න්ති තෙන කතකම්මං ඤත්වා විදිතං පාකටං කත්වා පටිකරණකපුග්ගලො.

๑๑๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า กตญฺญู กตเวที ความว่า เป็นบุคคลผู้กระทำการตอบแทน โดยรู้กรรมที่ผู้อื่นทำแล้วว่า "ผู้นี้ได้ทำอุปการะแก่เรา" แล้วกระทำให้เป็นที่รู้กันปรากฏชัด.

3. අප්පමෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอัปปเมยยสูตร

116. තතියෙ සුඛෙන මෙතබ්බොති සුප්පමෙය්‍යො. දුක්ඛෙන මෙතබ්බොති දුප්පමෙය්‍යො. පමෙතුං න සක්කොතීති අප්පමෙය්‍යො. උන්නළොති උග්ගතනළො, තුච්ඡමානං උක්ඛිපිත්වා ඨිතොති අත්ථො. චපලොති පත්තමණ්ඩනාදිනා චාපල්ලෙන සමන්නාගතො. මුඛරොති මුඛඛරො. විකිණ්ණවාචොති අසඤ්ඤතවචනො. අසමාහිතොති චිත්තෙකග්ගතාරහිතො. විබ්භන්තචිත්තොති භන්තචිත්තො භන්තගාවිභන්තමිගසප්පටිභාගො. පාකතින්ද්‍රියොති විවටින්ද්‍රියො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

๑๑๖. ในสูตรที่ ๓ ชื่อว่า สุปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้อันบุคคลพึงวัดได้โดยง่าย. ชื่อว่า ทุปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้อันบุคคลพึงวัดได้โดยยาก. ชื่อว่า อปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้ที่ใครๆ ไม่สามารถจะวัดได้. บทว่า อุนฺนโฬ ได้แก่ ผู้มีมานะเหมือนไม้อ้อที่งอกขึ้น, อธิบายว่า เป็นผู้ตั้งอยู่โดยยกมานะอันเปล่าประโยชน์ขึ้น. บทว่า จปโล ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความกลับกลอกมีการประดับบาตรเป็นต้น. บทว่า มุขโร ได้แก่ ผู้มีปากกล้า. บทว่า วิกิณฺณวาโจ ได้แก่ ผู้มีวาจาไม่สำรวม. บทว่า อสมาหิโต ได้แก่ ผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต. บทว่า วิพฺภนฺตจิตฺโต ได้แก่ ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน เปรียบเหมือนโคที่ตื่น หรือเนื้อที่ตื่น. บทว่า ปากฏินฺทฺริโย ได้แก่ ผู้มีอินทรีย์เปิด. บทที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

4. ආනෙඤ්ජසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอาเนญชสูตร

117. චතුත්ථෙ තදස්සාදෙතීති තං ඣානං අස්සාදෙති. තං නිකාමෙතීති තදෙව පත්ථෙති. තෙන ච විත්තිං ආපජ්ජතීති තෙන ඣානෙන තුට්ඨිං ආපජ්ජති. තත්‍ර ඨිතොති තස්මිං ඣානෙ ඨිතො. තදධිමුත්තොති තත්ථෙව අධිමුත්තො. තබ්බහුලවිහාරීති තෙන බහුලං විහරන්තො. සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති සහභාවං උපපජ්ජති, තස්මිං දෙවලොකෙ නිබ්බත්තතීති අත්ථො[Pg.234]. නිරයම්පි ගච්ඡතීතිආදි නිරයාදීහි අවිප්පමුත්තත්තා අපරපරියායවසෙන තත්ථ ගමනං සන්ධාය වුත්තං. න හි තස්ස උපචාරජ්ඣානතො බලවතරං අකුසලං අත්ථි, යෙන අනන්තරං අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය. භගවතො පන සාවකොති සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං අඤ්ඤතරො. තස්මිංයෙව භවෙති තත්ථෙව අරූපභවෙ. පරිනිබ්බායතීති අප්පච්චයපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති. අධිප්පයාසොති අධිකප්පයොගො. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ පුථුජ්ජනස්ස උපපත්තිජ්ඣානං කථිතං, අරියසාවකස්ස තදෙව උපපත්තිජ්ඣානඤ්ච විපස්සනාපාදකජ්ඣානඤ්ච කථිතං.

๑๑๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ตทสฺสาเทติ ความว่า ย่อมยินดีฌานนั้น. บทว่า ตํ นิกาเมติ ความว่า ย่อมปรารถนาฌานนั้นนั่นเทียว. บทว่า เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความยินดีด้วยฌานนั้น. บทว่า ตตฺร ฐิโต ความว่า ตั้งอยู่ในฌานนั้น. บทว่า ตทธิมุตฺโต ความว่า น้อมใจเชื่อในฌานนั้นนั่นเทียว. บทว่า ตพฺพหุลวิหารี ความว่า เป็นผู้อยู่ด้วยฌานนั้นโดยมาก. บทว่า สหพฺยตํ อุปปชฺชติ ความว่า ย่อมเข้าถึงความเป็นสหาย, อธิบายว่า ย่อมบังเกิดในเทวโลกนั้น. คำว่า นิรยมฺปิ คจฺฉติ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงการไปในนรกนั้นด้วยอำนาจอปรปริยายกรรม เพราะยังไม่พ้นจากนรกเป็นต้น. ก็อกุศลกรรมที่รุนแรงกว่าอุปจารฌาน ซึ่งจะทำให้บังเกิดในอบายในลำดับไป มิได้มีแก่บุคคลนั้น. แต่บทว่า ภควโต สาวโก ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี หรือพระอนาคามีองค์ใดองค์หนึ่ง. บทว่า ตสฺมึเยว ภเว ความว่า ในอรูปภพนั้นนั่นเทียว. บทว่า ปรินิพฺพายติ ความว่า ย่อมปรินิพพานด้วยอัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานโดยไม่มีเชื้อเหลือ). บทว่า อธิปฺปยาโส ได้แก่ ความเพียรอย่างยิ่ง. บทที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอุปปัตติฌานของปุถุชน และตรัสอุปปัตติฌานนั้นนั่นแหละและฌานอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนาของพระอริยสาวก.

5. විපත්තිසම්පදාසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาวิปัตติสัมปทาสูตร

118. පඤ්චමෙ සීලවිපත්තීති සීලස්ස විපන්නාකාරො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. නත්ථි දින්නන්ති දින්නස්ස ඵලාභාවං සන්ධාය වදති. යිට්ඨං වුච්චති මහායොගො. හුතන්ති පහෙණකසක්කාරො අධිප්පෙතො. තම්පි උභයං ඵලාභාවමෙව සන්ධාය පටික්ඛිපති. සුකතදුක්කටානන්ති සුකතදුක්කතානං, කුසලාකුසලානන්ති අත්ථො. ඵලං විපාකොති යං ඵලන්ති වා විපාකොති වා වුච්චති, තං නත්ථීති වදති. නත්ථි අයං ලොකොති පරලොකෙ ඨිතස්ස අයං ලොකො නත්ථි, නත්ථි පරො ලොකොති ඉධ ලොකෙ ඨිතස්සාපි පරලොකො නත්ථි, සබ්බෙ තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තීති දස්සෙති. නත්ථි මාතා නත්ථි පිතාති තෙසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං ඵලාභාවවසෙන වදති. නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකාති චවිත්වා උප්පජ්ජනකසත්තා නාම නත්ථීති වදති. සම්පදාති පාරිපූරියො. සීලසම්පදාති සීලස්ස පරිපුණ්ණඅවෙකල්ලභාවො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. අත්ථි දින්නන්තිආදි වුත්තපටිපක්ඛනයෙන ගහෙතබ්බං.

๑๑๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า สีลวิปตฺติ ได้แก่ อาการที่ศีลวิบัติ. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า นตฺถิ ทินฺนํ ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีผลของทานที่ให้แล้ว. คำว่า ยิฏฺฐํ ท่านเรียกว่า มหายัญ. บทว่า หุตํ ประสงค์เอาของต้อนรับแขก. ท่านปฏิเสธแม้ทั้งสองอย่างนั้นโดยหมายถึงความไม่มีผลนั่นเอง. บทว่า สุกตทุกฺกฏานํ ความว่า แห่งกรรมดีและกรรมชั่ว คือ แห่งกุศลและอกุศล. บทว่า ผลํ วิปาโก ความว่า ท่านกล่าวว่า สิ่งที่เรียกว่าผลหรือวิบากนั้นไม่มี. บทว่า นตฺถิ อยํ โลโก ความว่า โลกนี้ไม่มีแก่สัตว์ผู้ตั้งอยู่ในปรโลก, บทว่า นตฺถิ ปโร โลโก ความว่า แม้แก่สัตว์ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้ ปรโลกก็ไม่มี, ท่านแสดงว่า สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นเอง. บทว่า นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา ท่านกล่าวโดยนัยแห่งความไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในมารดาบิดาเหล่านั้น. บทว่า นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา ความว่า ท่านกล่าวว่า สัตว์ที่ชื่อว่าจุติแล้วเกิดนั้นไม่มี. บทว่า สมฺปทา ได้แก่ ความบริบูรณ์. บทว่า สีลสมฺปทา ได้แก่ ความบริบูรณ์ไม่บกพร่องแห่งศีล. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อตฺถิ ทินฺนํ เป็นต้น พึงถือเอาโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

6. අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอปัณณกสูตร

119. ඡට්ඨෙ අපණ්ණකො මණීති ඡහි තලෙහි සමන්නාගතො පාසකො. සුගතිං සග්ගන්ති චාතුමහාරාජිකාදීසු අඤ්ඤතරං සග්ගං ලොකං. ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලඤ්ච සම්මාදිට්ඨි චාති උභයම්පි මිස්සකං කථිතං. සත්තමං උත්තානමෙව.

๑๑๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อปณฺณโก มณิ ได้แก่ ลูกบาศก์ที่ประกอบด้วยหน้า ๖ ด้าน. บทว่า สุคตึ สคฺคํ ได้แก่ สวรรค์โลกชั้นใดชั้นหนึ่งในจำพวกจาตุมหาราชิกาเป็นต้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสทั้งศีลและสัมมาทิฏฐิปนกัน. สูตรที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

8. පඨමසොචෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปฐมโสเจยยสูตร

121. අට්ඨමෙ [Pg.235] සොචෙය්‍යානීති සුචිභාවා. කායසොචෙය්‍යන්ති කායද්වාරෙ සුචිභාවො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙසු පන පටිපාටියා චතූසු සුත්තෙසු අගාරිකපටිපදා කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමීනම්පි වට්ටති.

๑๒๑. ในสูตรที่ ๘ คำว่า โสเจยฺยานิ คือ ความเป็นผู้สะอาด. คำว่า กายโสเจยฺยํ คือ ความเป็นผู้สะอาดในกายทวาร. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ก็ในสูตร ๔ สูตรเหล่านี้โดยลำดับ ท่านกล่าวถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี.

9. දුතියසොචෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสูตรที่ ๒ ว่าด้วยโสเจยยะ

122. නවමෙ අජ්ඣත්තන්ති නියකජ්ඣත්තං. කාමච්ඡන්දන්ති කාමච්ඡන්දනීවරණං. බ්‍යාපාදාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ගාථාය පන කායසුචින්ති කායද්වාරෙ සුචිං, කායෙන වා සුචිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. නින්හාතපාපකන්ති සබ්බෙ පාපෙ නින්හාපෙත්වා ධොවිත්වා ඨිතං. ඉමිනා සුත්තෙනපි ගාථායපි ඛීණාසවොව කථිතොති.

๑๒๒. ในสูตรที่ ๙ คำว่า อชฺฌตฺตํ คือ ภายในของตน. คำว่า กามฉนฺทํ คือ กามฉันทนิวรณ์. แม้ในพยาบาทเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ส่วนในคาถา คำว่า กายสุจึ คือ ความสะอาดในกายทวาร หรือความสะอาดทางกาย. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า นินฺหาตปาปกํ คือ ผู้ที่ล้าง ชำระบาปทั้งปวงแล้วตั้งอยู่. ท่านกล่าวว่า ทั้งโดยสูตรนี้และโดยคาถานี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น.

10. මොනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาโมเนยยสูตร

123. දසමෙ මොනෙය්‍යානීති මුනිභාවා. කායමොනෙය්‍යන්ති කායද්වාරෙ මුනිභාවො සාධුභාවො පණ්ඩිතභාවො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, කායමොනෙය්‍යන්ති ඉදං තිවිධකායදුච්චරිතප්පහානං කායමොනෙය්‍යං නාම. අපිච තිවිධං කායසුචරිතම්පි කායමොනෙය්‍යං, තථා කායාරම්මණං ඤාණං කායමොනෙය්‍යං, කායපරිඤ්ඤා කායමොනෙය්‍යං, පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො කායමොනෙය්‍යං, කායෙ ඡන්දරාගස්ස පහානං කායමොනෙය්‍යං, කායසඞ්ඛාරනිරොධො චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති කායමොනෙය්‍යං. වචීමොනෙය්‍යෙපි එසෙව නයො.

๑๒๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า โมเนยฺยานิ คือ ความเป็นมุนี. คำว่า กายโมเนยฺยํ คือ ความเป็นมุนีในกายทวาร ความเป็นคนดี ความเป็นบัณฑิต. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า กายโมเนยยะ คือ การละกายทุจริต ๓ อย่างนี้ ชื่อว่า กายโมเนยยะ. อีกอย่างหนึ่ง แม้กายสุจริต ๓ อย่าง ก็เป็นกายโมเนยยะ, อีกนัยหนึ่ง ญาณมีกายเป็นอารมณ์ ก็เป็นกายโมเนยยะ, กายปริญญา ก็เป็นกายโมเนยยะ, มรรคที่สัมปยุตด้วยปริญญา ก็เป็นกายโมเนยยะ, การละฉันทราคะในกาย ก็เป็นกายโมเนยยะ, จตุตถฌานสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งกายสังขาร ก็เป็นกายโมเนยยะ. แม้ในวจีโมเนยยะ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

අයං පනෙත්ථ විසෙසො – යථා ඉධ චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති, එවං තත්ථ වචීසඞ්ඛාරනිරොධො දුතියජ්ඣානසමාපත්ති වචීමොනෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බා. මනොමොනෙය්‍යම්පි ඉමිනාව නයෙන අත්ථං ඤත්වා චිත්තසඞ්ඛාරනිරොධො සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්ති මනොමොනෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බා. කායමුනින්ති කායද්වාරෙ මුනිං උත්තමං පරිසුද්ධං, කායෙන වා මුනිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සබ්බප්පහායිනන්ති ඛීණාසවං. ඛීණාසවො හි සබ්බප්පහායී නාමාති.

ในข้อนี้มีความพิเศษดังนี้ – ในกายโมเนยยะนี้ จตุตถฌานสมาบัติเป็นกายโมเนยยะฉันใด ในวจีโมเนยยะนั้น ทุติยฌานสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งวจีสังขาร พึงทราบว่าเป็นวจีโมเนยยะฉันนั้น. แม้ในมโนโมเนยยะ ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เหมือนกันว่า สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งจิตตสังขาร เป็นมโนโมเนยยะ. คำว่า กายมุนึ คือ ผู้เป็นมุนี ผู้สูงสุด ผู้บริสุทธิ์ในกายทวาร หรือผู้เป็นมุนีทางกาย. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สพฺพปฺปหายินํ คือ พระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพชื่อว่าผู้ละสิ่งทั้งปวงได้.

ආපායිකවග්ගො දුතියො.

อาปายิกวรรคที่ ๒

(13) 3. කුසිනාරවග්ගො

(๑๓) ๓. กุสินารวรรค

1. කුසිනාරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถากุสินารสูตร

124. තතියස්ස [Pg.236] පඨමෙ කුසිනාරායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. බලිහරණෙ වනසණ්ඩෙති එවංනාමකෙ වනසණ්ඩෙ. තත්ථ කිර භූතබලිකරණත්ථං බලිං හරන්ති, තස්මා බලිහරණන්ති වුච්චති. ආකඞ්ඛමානොති ඉච්ඡමානො. සහත්ථාති සහත්ථෙන. සම්පවාරෙතීති අලං අලන්ති වාචාය චෙව හත්ථවිකාරෙන ච පටික්ඛිපාපෙති. සාධු වත මායන්ති සාධු වත මං අයං. ගථිතොති තණ්හාගෙධෙන ගථිතො. මුච්ඡිතොති තණ්හාමුච්ඡනායයෙව මුච්ඡිතො. අජ්ඣොපන්නොති තණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා පවත්තො. අනිස්සරණපඤ්ඤොති ඡන්දරාගං පහාය සංකඩ්ඪිත්වා පරිභුඤ්ජන්තො නිස්සරණපඤ්ඤො නාම හොති, අයං න තාදිසො, සච්ඡන්දරාගො පරිභුඤ්ජතීති අනිස්සරණපඤ්ඤො. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො පනෙත්ථ මිස්සකා කථිතාති වෙදිතබ්බා.

๑๒๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า กุสินารายํ คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้. คำว่า พลิหรเณ วนสณฺเฑ คือ ในป่าละเมาะชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า ในที่นั้น ชนทั้งหลายย่อมนำพลีกรรมไปเพื่อกระทำพลีกรรมแก่ภูต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า พลิหรณะ. คำว่า อากงฺขมาโน คือ เมื่อต้องการ. คำว่า สหตฺถา คือ ด้วยมือของตน. คำว่า สมฺปวาเรติ คือ ย่อมห้ามด้วยวาจาว่า พอแล้ว พอแล้ว และด้วยอาการทางมือ. บทว่า สาธุ วต มายํ พึงตัดบทเป็น สาธุ วต มํ อยํ (แปลว่า) ดีจริงหนอ ที่ท่านผู้นี้...แก่เรา. คำว่า คถิโต คือ ถูกมัดไว้ด้วยเครื่องผูกคือตัณหา. คำว่า มุจฺฉิโต คือ มัวเมาแล้วด้วยความมัวเมาคือตัณหานั่นเทียว. คำว่า อชฺโฌปนฺโน คือ ถูกตัณหากลืนกิน ทำให้สิ้นสุดแล้วเป็นไป. คำว่า อนิสฺสรณปญฺโญ คือ ผู้บริโภคโดยละและถอนฉันทราคะออกไป ชื่อว่าผู้มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก, ภิกษุนี้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่บริโภคพร้อมด้วยฉันทราคะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก. ฝ่ายขาวพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงเนกขัมมวิตกเป็นต้นว่าเป็นมรรคผลที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ).

2. භණ්ඩනසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาภัณฑนสูตร

125. දුතියෙ පජහිංසූති පජහන්ති. බහුලමකංසූති පුනප්පුනං කරොන්ති. ඉධාපි තයො විතක්කා මිස්සකාව කථිතා.

๑๒๕. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปชหึสุ คือ ย่อมละ. คำว่า พหลมกํสุ คือ ย่อมกระทำบ่อยๆ. แม้ในสูตรนี้ ท่านก็กล่าวถึงวิตก ๓ ประการว่าเป็นมรรคผลที่ระคนกันนั่นเทียว.

3. ගොතමකචෙතියසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาโคตมกเจติยสูตร

126. තතියෙ ගොතමකෙ චෙතියෙති ගොතමකයක්ඛස්ස භවනෙ. තථාගතො හි පඨමබොධියං වීසති වස්සානි කදාචි චාපාලෙ චෙතියෙ, කදාචි සාරන්දදෙ, කදාචි බහුපුත්තෙ, කදාචි ගොතමකෙති එවං යෙභුය්‍යෙන දෙවකුලෙසුයෙව විහාසි. ඉමස්මිං පන කාලෙ වෙසාලිං උපනිස්සාය ගොතමකස්ස යක්ඛස්ස භවනට්ඨානෙ විහාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘ගොතමකෙ චෙතියෙ’’ති. එතදවොචාති එතං ‘‘අභිඤ්ඤායාහ’’න්තිආදිකං සුත්තං අවොච.

๑๒๖. ในสูตรที่ ๓ คำว่า โคตมเก เจติเย คือ ในวิมานของโคตมกยักษ์. จริงอยู่ พระตถาคตในปฐมโพธิกาล ๒๐ พรรษา บางครั้งประทับอยู่ที่จาปาลเจดีย์, บางครั้งที่สารันททเจดีย์, บางครั้งที่พหุปุตตเจดีย์, บางครั้งที่โคตมกเจดีย์ ด้วยประการฉะนี้ โดยส่วนมากพระองค์ประทับอยู่ในเทวสถานทั้งหลายนั่นเทียว. แต่ในกาลนี้ พระองค์อาศัยเมืองเวสาลีประทับอยู่ ณ ที่ตั้งวิมานของโคตมกยักษ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โคตมเก เจติเย". คำว่า เอตทโวจ คือ ได้ตรัสสูตรนี้ซึ่งขึ้นต้นว่า "อภิญฺญายาหํ".

ඉදඤ්ච භගවතා සුත්තං අත්ථුප්පත්තියං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. කතරඅත්ථුප්පත්තියන්ති? මූලපරියායඅත්ථුප්පත්තියං (ම. නි. 1.1 ආදයො). සම්බහුලා කිර බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතා අත්තනා [Pg.237] උග්ගහිතබුද්ධවචනං නිස්සාය ජානනමදං උප්පාදෙත්වා ධම්මස්සවනග්ගං න ගච්ඡන්ති – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො කථෙන්තො අම්හෙහි ඤාතමෙව කථෙස්සති, නො අඤ්ඤාත’’න්ති. භික්ඛූ තථාගතස්ස ආරොචෙසුං. සත්ථා තෙ භික්ඛූ පක්කොසාපෙත්වා මුඛපටිඤ්ඤං ගහෙත්වා මූලපරියායං දෙසෙසි. තෙ භික්ඛූ දෙසනාය නෙව ආගතට්ඨානං, න ගතට්ඨානං අද්දසංසු. අපස්සන්තා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ‘මය්හං කථා නිය්‍යාතී’ති මුඛසම්පත්තමෙව කථෙතී’’ති චින්තයිංසු. සත්ථා තෙසං මනං ජානිත්වා ඉමං සුත්තන්තං ආරභි.

และพึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้โดยปรารภเหตุเกิดเรื่อง. ถามว่า ปรารภเหตุเกิดเรื่องอะไร? ตอบว่า ปรารภเหตุเกิดเรื่องมูลปริยายสูตร (ม. นิกาย. ๑/๑ เป็นต้น). ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้บวชจำนวนมาก อาศัยพุทธวจนะที่ตนเรียนมาแล้ว ก่อให้เกิดความมัวเมาในการรู้ขึ้นแล้ว จึงไม่ไปยังที่ฟังธรรมเบื้องหน้า (ด้วยคิดว่า) "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อตรัส ก็จะตรัสแต่เรื่องที่พวกเรารู้แล้ว ไม่ใช่เรื่องที่ไม่รู้". ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระตถาคต. พระศาสดารับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมาแล้ว ทรงให้พวกเธอยอมรับด้วยวาจาแล้ว จึงทรงแสดงมูลปริยายสูตร. ภิกษุเหล่านั้นไม่เห็นทั้งที่มาและที่ไปแห่งเทศนา. เมื่อไม่เห็น จึงคิดว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสว่า 'ธรรมกถาของเราเป็นนิยยานิกธรรม' ดังนี้แล้ว ก็ตรัสแต่เพียงเรื่องที่มาถึงปากเท่านั้น". พระศาสดาทรงทราบความคิดของภิกษุเหล่านั้นแล้ว จึงทรงปรารภพระสูตรนี้.

තත්ථ අභිඤ්ඤායාති ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, බාවීසතින්ද්‍රියානි, චත්තාරි සච්චානි, නව හෙතූ, සත්ත ඵස්සා, සත්ත වෙදනා, සත්ත චෙතනා, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත චිත්තානී’’ති ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා, තථා – ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන තෙ තෙ ධම්මෙ ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛමෙව කත්වාති අත්ථො. සනිදානන්ති සප්පච්චයමෙව කත්වා කථෙමි, නො අප්පච්චයං. සප්පාටිහාරියන්ති පච්චනීකපටිහරණෙන සප්පාටිහාරියමෙව කත්වා කථෙමි, නො අප්පාටිහාරියං. අලඤ්ච පන වොති යුත්තඤ්ච පන තුම්හාකං. තුට්ඨියාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති තීණි රතනානි ගුණතො අනුස්සරන්තානං තුම්හාකං යුත්තමෙව තුට්ඨිං කාතුන්ති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิญฺญายา ความว่า รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว กระทำให้แจ้งแล้วว่า “เหล่านี้คือขันธ์ ๕, อายตนะ ๑๒, ธาตุ ๑๘, อินทรีย์ ๒๒, สัจจะ ๔, เหตุ ๙, ผัสสะ ๗, เวทนา ๗, เจตนา ๗, สัญญา ๗, จิต ๗” ฉันใด, ฉันนั้น โดยนัยเป็นต้นว่า “เหล่านี้คือสติปัฏฐาน ๔” รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว กระทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นๆ นั่นเอง. บทว่า สนิทานํ ความว่า เราแสดงธรรมโดยทำให้เป็นธรรมมีปัจจัยเท่านั้น, ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีปัจจัย. บทว่า สปฺปาฏิหาริยํ ความว่า เราแสดงธรรมโดยทำให้เป็นธรรมมีปาฏิหาริย์ คือกำจัดธรรมที่เป็นข้าศึกได้เท่านั้น, ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีปาฏิหาริย์. บทว่า อลญฺจ ปน โว ความว่า ก็สมควรแล้วแก่ท่านทั้งหลาย. บทว่า ตุฏฺฐิยา ความว่า สมควรแล้วที่จะทำความยินดีแก่ท่านทั้งหลายผู้ตามระลึกถึงพระรัตนตรัย ๓ โดยคุณว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว”. ในสองบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

අකම්පිත්ථාති ඡහි ආකාරෙහි අකම්පිත්ථ. එවරූපො හි පථවිකම්පො බොධිමණ්ඩෙපි අහොසි. බොධිසත්තෙ කිර දක්ඛිණදිසාභාගෙන බොධිමණ්ඩං අභිරුළ්හෙ දක්ඛිණදිසාභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය අහොසි, උත්තරභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. පච්ඡිමදිසං ගතෙ පච්ඡිමභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය අහොසි, පාචීනභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. උත්තරදිසං ගතෙ උත්තරදිසාභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය, දක්ඛිණදිසාභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. පාචීනදිසං ගතෙ පාචීනදිසාභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය, පච්ඡිමභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. බොධිරුක්ඛොපි සකිං හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය, සකිං උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. තස්මිම්පි දිවසෙ එවං ඡහි ආකාරෙහි චක්කවාළසහස්සී මහාපථවී අකම්පිත්ථ.

บทว่า อกมฺปิตฺถ คือ หวั่นไหวแล้วโดยอาการ ๖ อย่าง. ได้ยินว่า แผ่นดินไหวเห็นปานนี้ ได้มีแล้วแม้ที่โพธิมณฑล. กล่าวคือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑลโดยส่วนแห่งทิศใต้ ส่วนแห่งทิศใต้ได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศเหนือลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศตะวันตก ส่วนแห่งทิศตะวันตกได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศตะวันออกลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศเหนือ ส่วนแห่งทิศเหนือได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศใต้ลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศตะวันออก ส่วนแห่งทิศตะวันออกได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศตะวันตกลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. แม้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ก็เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่างครั้งหนึ่ง, เป็นประดุจว่าลอยขึ้นกระทบภวัคคพรหมครั้งหนึ่ง. แม้ในวันนั้น มหาปฐพีอันมีจักรวาลพันหนึ่งเป็นที่สุด ก็ได้หวั่นไหวแล้วโดยอาการ ๖ อย่าง อย่างนี้.

4. භරණ්ඩුකාලාමසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาภรุณฑุกาลามสูตร

127. චතුත්ථෙ [Pg.238] කෙවලකප්පන්ති සකලකප්පං. අන්වාහිණ්ඩන්තොති විචරන්තො. නාද්දසාති කිං කාරණා න අද්දස? අයං කිර භරණ්ඩු කාලාමො සක්‍යානං අග්ගපිණ්ඩං ඛාදන්තො විචරති. තස්ස වසනට්ඨානං සම්පත්තකාලෙ එකා ධම්මදෙසනා සමුට්ඨහිස්සතීති ඤත්වා භගවා එවං අධිට්ඨාසි, යථා අඤ්ඤො ආවසථො න පඤ්ඤායිත්ථ. තස්මා න අද්දස. පුරාණසබ්‍රහ්මචාරීති පොරාණකො සබ්‍රහ්මචාරී. සො කිර ආළාරකාලාමකාලෙ තස්මිංයෙව අස්සමෙ අහොසි, තං සන්ධායෙවමාහ. සන්ථරං පඤ්ඤාපෙහීති සන්ථරිතබ්බං සන්ථරාහීති අත්ථො. සන්ථරං පඤ්ඤාපෙත්වාති කප්පියමඤ්චකෙ පච්චත්ථරණං පඤ්ඤාපෙත්වා. කාමානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙතීති එත්ථ පරිඤ්ඤා නාම සමතික්කමො, තස්මා කාමානං සමතික්කමං පඨමජ්ඣානං පඤ්ඤාපෙති. න රූපානං පරිඤ්ඤන්ති රූපානං සමතික්කමභූතං අරූපාවචරසමාපත්තිං න පඤ්ඤාපෙති. න වෙදනානං පරිඤ්ඤන්ති වෙදනානං සමතික්කමං නිබ්බානං න පඤ්ඤාපෙති. නිට්ඨාති ගති නිප්ඵත්ති. උදාහු පුථූති උදාහු නානා.

๑๒๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เกวลกปฺปํ คือ ตลอดกัปทั้งสิ้น. บทว่า อนฺวาหิณฺฑนฺโต คือ เที่ยวไปอยู่. บทว่า นาทฺทสา ความว่า ไม่เห็นแล้ว เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ภรุณฑุกาลามะนี้ เที่ยวฉันบิณฑบาตชั้นเลิศของพวกศากยะ. พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า “เมื่อเราถึงที่อยู่ของเขา ธรรมเทศนาหนึ่งจักเกิดขึ้น” จึงทรงอธิษฐานอย่างนี้ คือ ไม่ให้ที่พักอื่นปรากฏ. เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เห็น. บทว่า ปุราณสพฺรหฺมจารี คือ สพรหมจารีคนเก่า. ได้ยินว่า ผู้นั้นได้อยู่ในอาศรมนั้นเองในสมัยของอาฬารดาบส กาลามโคตร, พระองค์ทรงหมายถึงผู้นั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า สนฺถรํ ปญฺญาเปหิ ความว่า ท่านจงปูลาดสิ่งที่ควรปูลาด. บทว่า สนฺถรํ ปญฺญาเปตฺวา คือ ปูลาดเครื่องปูนอนบนเตียงน้อยที่สมควร. ในบทว่า กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ นี้, คำว่า ปริญญา ชื่อว่า การก้าวล่วง, เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงบัญญัติปฐมฌานอันเป็นการก้าวล่วงกามทั้งหลาย. บทว่า น รูปานํ ปริญฺญํ ความว่า พระองค์ไม่ทรงบัญญัติอรูปาวจรสมาบัติอันเป็นการก้าวล่วงรูปทั้งหลาย. บทว่า น เวทนานํ ปริญฺญํ ความว่า พระองค์ไม่ทรงบัญญัตินิพพานอันเป็นการก้าวล่วงเวทนาทั้งหลาย. บทว่า นิฏฺฐา คือ ความถึง, ความสำเร็จ. บทว่า อุทาหุ ปุถู คือ หรือว่า ต่างกัน.

5. හත්ථකසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาหัตถกสูตร

128. පඤ්චමෙ අභික්කන්තාය රත්තියාති එත්ථ අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛ’’න්ති එවමාදීසු ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ.

๑๒๘. ในสูตรที่ ๕ ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป, งาม, รูปงามยิ่ง, อนุโมทนายิ่ง เป็นต้น. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว, ปฐมยามผ่านไปแล้ว, ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด” ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป. ในบาลีเป็นต้นว่า “บุคคลนี้เป็นผู้งามกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้” ปรากฏในอรรถว่า งาม.

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. (වි. ව. 857) –

“ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว”

එවමාදීසු අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතමා’’ති එවමාදීසු (පාරා. 15) අබ්භනුමොදනෙ. ඉධ පන සුන්දරෙ. තෙන අභික්කන්තාය රත්තියාති ඉට්ඨාය කන්තාය මනාපාය රත්තියාති වුත්තං හොති. අභික්කන්තවණ්ණාති ඉධ අභික්කන්තසද්දො අභිරූපෙ, වණ්ණසද්දො පන ඡවිථුතිකුලවග්ගකාරණසණ්ඨානපමාණරූපායතනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා’’ති [Pg.239] එවමාදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553) ඡවියං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.77) ථුතියං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භො ගොතම, වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 3.115) කුලවග්ගෙ. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධත්ථෙනොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.234) කාරණෙ. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.138) සණ්ඨානෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (පාරා. 602) පමාණෙ. ‘‘වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා’’ති එවමාදීසු රූපායතනෙ. සො ඉධ ඡවියා දට්ඨබ්බො. තෙන අභික්කන්තවණ්ණාති අභිරූපච්ඡවි, ඉට්ඨවණ්ණා මනාපවණ්ණාති වුත්තං හොති.

ในคาถาเป็นต้น (อย่างนี้) ปรากฏในอรรถว่า รูปงามยิ่ง. ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก” ปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนายิ่ง. แต่ในที่นี้ (ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา) ปรากฏในอรรถว่า งาม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา คือ ในราตรีที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ. ในบทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า รูปงามยิ่ง, ส่วน วัณณศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า ผิว, การสรรเสริญ, วรรณะ (ตระกูล), เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, รูปายตนะ เป็นต้น. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า “พระผู้มีพระภาคมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ” ปรากฏในอรรถว่า ผิว. ในบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านได้สดับคุณวรรณนาของพระสมณโคดมเมื่อไร” ปรากฏในอรรถว่า การสรรเสริญ. ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะ ๔ เหล่านี้มีอยู่” ปรากฏในอรรถว่า วรรณะ (ตระกูล). ในบาลีเป็นต้นว่า “ก็เพราะเหตุไรหนอ เขาจึงถูกเรียกว่า โจรขโมยกลิ่น” ปรากฏในอรรถว่า เหตุ. ในบาลีเป็นต้นว่า “เนรมิตสัณฐานพญาช้างใหญ่” ปรากฏในอรรถว่า สัณฐาน. ในบาลีเป็นต้นว่า “ประมาณของบาตรมี ๓ อย่าง” ปรากฏในอรรถว่า ประมาณ. ในบาลีเป็นต้นว่า “รูป กลิ่น รส โอชา” ปรากฏในอรรถว่า รูปายตนะ. วัณณศัพท์นั้น ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่า ผิว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา คือ มีผิวพรรณงามยิ่ง, มีวรรณะอันน่าปรารถนา, มีวรรณะอันน่าพอใจ.

කෙවලකප්පන්ති එත්ථ කෙවලසද්දො අනවසෙසයෙභුය්‍යාබ්‍යාමිස්සානතිරෙකදළ්හත්ථවිසංයොගාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති එවමාදීසු (පාරා. 1) අනවසෙසතා අත්ථො. ‘‘කෙවලකප්පා ච අඞ්ගමගධා පහූතං ඛාදනීයං භොජනීයං ආදාය උපසඞ්කමිස්සන්තී’’ති එවමාදීසු (මහාව. 43) යෙභුය්‍යතා. ‘‘කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති එවමාදීසු (විභ. 225) අබ්‍යාමිස්සතා. ‘‘කෙවලං සද්ධාමත්තකං නූන අයමායස්මා’’ති එවමාදීසු (මහාව. 244) අනතිරෙකතා. ‘‘ආයස්මතො, භන්තෙ, අනුරුද්ධස්ස බාහියො නාම සද්ධිවිහාරිකො කෙවලකප්පං සඞ්ඝභෙදාය ඨිතො’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 4.243) දළ්හත්ථතා. ‘‘කෙවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 3.57) විසංයොගො. ඉධ පන අනවසෙසතා අත්ථොති අධිප්පෙතා.

ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์มีหลายอรรถ คือ ไม่มีส่วนเหลือ, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่ง, มั่นคง, และปราศจาก เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า “เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ” (พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง) ศัพท์นั้นมีอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺติ” (ชาวแคว้นอังคะและมคธะโดยมาก จักนำของเคี้ยวของฉันอันมีมากเข้าไปเฝ้า) มีอรรถว่า โดยมาก. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ” (ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วน) มีอรรถว่า ไม่เจือปน. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา” (ท่านผู้มีอายุนี้มีเพียงศรัทธาเท่านั้นหนอ) มีอรรถว่า ไม่ยิ่ง. ในบทเป็นต้นว่า “อายสฺมโต ภนฺเต อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต” (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พาหิยะนามสัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะ ตั้งอยู่เพื่อทำลายสงฆ์อย่างมั่นคง) มีอรรถว่า มั่นคง. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจติ” (ผู้มีธรรมอันอยู่จบแล้ว ปราศจากกิเลส เรียกว่า อุตตมบุรุษ) มีอรรถว่า ปราศจาก. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ.

කප්පසද්දො පනායං අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පලෙසසමන්තභාවාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනියමෙතං භොතො ගොතමස්ස, යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) අභිසද්දහනමත්ථො. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (චූළව. 250) වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති එවමාදීසු (සු. නි. 1098; චූළනි. කප්පමාණවපුච්ඡා 117, කප්පමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 61) පඤ්ඤත්ති[Pg.240]. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු (ජා. 2.22.1368; වි. ව. 1094) ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති එවමාදීසු (චූළව. 446) විකප්පො. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (අ. නි. 8.80) ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.94) සමන්තභාවො. ඉධ පනස්ස සමන්තභාවො අත්ථො අධිප්පෙතො. තස්මා කෙවලකප්පං ජෙතවනන්ති එත්ථ අනවසෙසං සමන්තතො ජෙතවනන්ති අත්ථො.

ส่วนกัปปศัพท์นี้ มีหลายอรรถ คือ ความเชื่อ, โวหาร, กาล, บัญญัติ, การตัด, การกำหนด, เลศ, และความเป็นไปโดยรอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า “โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส” (คำของพระโคดมผู้เจริญนั้น ควรเชื่อสนิท เหมือนคำของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า) ศัพท์นั้นมีอรรถว่า ความเชื่อ. ในบทเป็นต้นว่า “อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุํ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันผลไม้ด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง) มีอรรถว่า โวหาร. ในบทเป็นต้นว่า “เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามิ” (เราอยู่เป็นนิตย์ตลอดกาล) มีอรรถว่า กาล. ในบทเป็นต้นว่า “อิจฺจายสฺมา กปฺโป” (ท่านผู้มีอายุชื่อว่ากัปปะ) มีอรรถว่า บัญญัติ. ในบทเป็นต้นว่า “อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู” (ผู้ประดับแล้ว มีผมและหนวดอันตัดแล้ว) มีอรรถว่า การตัด. ในบทเป็นต้นว่า “กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป” (ทวังคุลกัปปะ ย่อมควร) มีอรรถว่า การกำหนด. ในบทเป็นต้นว่า “อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ” (มีเลศที่จะนอน) มีอรรถว่า เลศ. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา” (ยังป่าเวฬุวันให้สว่างทั่วทั้งหมด) มีอรรถว่า ความเป็นไปโดยรอบ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ความเป็นไปโดยรอบ. เพราะฉะนั้น ในบทว่า เกวลกปฺปํ เชตวนํ นี้ มีอรรถว่า (ยัง) พระเชตวันโดยรอบไม่มีส่วนเหลือ.

ඔභාසෙත්වාති ආභාය ඵරිත්වා. වාලුකායාති සණ්හාය වාලුකාය. න සණ්ඨාතීති න පතිට්ඨාති. ඔළාරිකන්ති බ්‍රහ්මදෙවතාය හි පථවියං පතිට්ඨානකාලෙ අත්තභාවො ඔළාරිකො මාපෙතුං වට්ටති පථවී වා, තස්මා එවමාහ. ධම්මාති ඉමිනා පුබ්බෙ උග්ගහිතබුද්ධවචනං දස්සෙති. නප්පවත්තිනො අහෙසුන්ති සජ්ඣායමූළ්හකා වාචා පරිහීනායෙව අහෙසුං. අප්පටිවානොති අනිවත්තො අනුක්කණ්ඨිතො.

บทว่า โอภาเสตฺวา คือ แผ่ไปแล้วด้วยรัศมี. บทว่า วาลุกาย คือ บนกองทรายอันละเอียด. บทว่า น สณฺฐาติ คือ ย่อมไม่ตั้งอยู่. บทว่า โอฬาริกํ คือ เพราะว่า ในกาลที่พรหมเทวดาจะประดิษฐานบนแผ่นดิน ควรเนรมิตอัตภาพที่หยาบ หรือแผ่นดิน (ก็ควร) เพราะฉะนั้น จึงตรัสอย่างนี้. ด้วยบทว่า ธมฺมา นี้ ทรงแสดงพุทธวจนะที่ทรงเรียนมาแล้วในกาลก่อน. บทว่า นปฺปวตฺติโน อเหสุํ คือ วาจาที่มีการสาธยายเป็นมูลได้เสื่อมไปแล้วนั่นเทียว. บทว่า อปฺปฏิวาโน คือ ไม่ถอยกลับ ไม่รังเกียจ.

දස්සනස්සාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දස්සනස්ස. උපට්ඨානස්සාති චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨානස්ස. අධිසීලන්ති දසවිධං සීලං. තඤ්හි පඤ්චසීලං උපාදාය අධිසීලන්ති වුච්චති. අවිහං ගතොති අවිහබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තොස්මීති දස්සෙති.

บทว่า ทสฺสนสฺส คือ แก่การเห็นด้วยจักษุวิญญาณ. บทว่า อุปฏฺฐานสฺส คือ แก่การอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔. บทว่า อธิสีลํ คือ ศีล ๑๐ อย่าง. เพราะว่า ศีลนั้นอาศัยศีล ๕ จึงเรียกว่า อธิศีล. บทว่า อวิหํ คโต คือ แสดงว่า เราเกิดแล้วในอวิหาพรหมโลก.

6. කටුවියසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถากฏุวิยสูตร

129. ඡට්ඨෙ ගොයොගපිලක්ඛස්මින්ති ගාවීනං වික්කයට්ඨානෙ උට්ඨිතපිලක්ඛස්ස සන්තිකෙ. රිත්තස්සාදන්ති ඣානසුඛාභාවෙන රිත්තස්සාදං. බාහිරස්සාදන්ති කාමගුණසුඛවසෙන බාහිරස්සාදං. කටුවියන්ති උච්ඡිට්ඨං. ආමගන්ධෙනාති කොධසඞ්ඛාතෙන විස්සගන්ධෙන. අවස්සුතන්ති තින්තං. මක්ඛිකාති කිලෙසමක්ඛිකා. නානුපතිස්සන්තීති උට්ඨාය න අනුබන්ධිස්සන්ති. නාන්වාස්සවිස්සන්තීති අනුබන්ධිත්වා න ඛාදිස්සන්ති. සංවෙගමාපාදීති සොතාපන්නො ජාතො.

๑๒๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โคโยคปิลกฺขสฺมึ คือ ในสำนักของต้นไทรที่ขึ้นอยู่ในที่เป็นที่ซื้อขายโค. บทว่า ริตฺตสฺสาทํ คือ มีรสว่างเปล่า เพราะไม่มีฌานสุข. บทว่า พาหิรสฺสาทํ คือ มีรสภายนอก ด้วยอำนาจแห่งกามคุณสุข. บทว่า กฏุวิยํ คือ ของเดน. บทว่า อามคนฺเธน คือ ด้วยกลิ่นคาว คือ โกธะ. บทว่า อวสฺสุตํ คือ เปียกชุ่ม. บทว่า มกฺขิกา คือ แมลงวันคือกิเลส. บทว่า นานุปติสฺสนฺติ คือ ลุกขึ้นแล้ว จักไม่ติดตามไป. บทว่า นานฺวาสฺสวิสฺสนฺติ คือ ติดตามไปแล้ว จักไม่กัดกิน. บทว่า สํเวคมาปาทิ คือ ได้เป็นพระโสดาบัน.

කටුවියකතොති උච්ඡිට්ඨකතො. ආරකා හොතීති දූරෙ හොති. විඝාතස්සෙව භාගවාති දුක්ඛස්සෙව භාගී. චරෙතීති චරති ගච්ඡති. දුම්මෙධොති දුප්පඤ්ඤො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං, ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති. සත්තමෙ වට්ටමෙව භාසිතං.

บทว่า กฏุวิยกโต คือ ทำให้เป็นของเดน. บทว่า อารกา โหติ คือ ย่อมอยู่ไกล. บทว่า วิฆาตสฺเสว ภาควา คือ เป็นผู้มีส่วนแห่งทุกข์นั่นเทียว. บทว่า จเรติ คือ ย่อมเที่ยวไป ย่อมไป. บทว่า ทุมฺเมโธ คือ ผู้มีปัญญาทราม. ในสูตรนี้ ตรัสไว้แต่วัฏฏะเท่านั้น, ในคาถาทั้งหลาย ตรัสไว้ทั้งวัฏฏะและวิวัฏฏะ. ในสูตรที่ ๗ ตรัสไว้แต่วัฏฏะเท่านั้น.

8. දුතියඅනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาทุติยานุรุทธสูตร

131. අට්ඨමෙ [Pg.241] ඉදං තෙ මානස්මින්ති අයං තෙ නවවිධෙන වඩ්ඪිතමානොති අත්ථො. ඉදං තෙ උද්ධච්චස්මින්ති ඉදං තව උද්ධච්චං චිත්තස්ස උද්ධතභාවො. ඉදං තෙ කුක්කුච්චස්මින්ති ඉදං තව කුක්කුච්චං.

๑๓๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อิทํ เต มานสฺมึ มีอรรถว่า นี้คือมานะของท่านที่เจริญขึ้นโดย ๙ ประการ. บทว่า อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมึ คือ นี้คืออุทธัจจะของท่าน ได้แก่ ความฟุ้งซ่านแห่งจิต. บทว่า อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมึ คือ นี้คือความรำคาญใจของท่าน.

9. පටිච්ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฏิฉันนสูตร

132. නවමෙ ආවහන්තීති නිය්‍යන්ති. පටිච්ඡන්නො ආවහතීති පටිච්ඡන්නොව හුත්වා නිය්‍යාති. විවටො විරොචතීති එත්ථ එකතො උභතො අත්තතො සබ්බත්ථකතොති චතුබ්බිධා විවටතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ එකතො විවටං නාම අසාධාරණසික්ඛාපදං. උභතො විවටං නාම සාධාරණසික්ඛාපදං. අත්තතො විවටං නාම පටිලද්ධධම්මගුණො. සබ්බත්ථකවිවටං නාම තෙපිටකං බුද්ධවචනං.

๑๓๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อาวหนฺติ คือ ย่อมนำไป. บทว่า ปฏิจฺฉนฺโน อาวหติ คือ เป็นผู้ปกปิดแล้วนั่นเทียว ย่อมนำไป. ในบทว่า วิวโฏ วิโรจติ นี้ พึงทราบความเปิดเผย ๔ อย่าง คือ โดยส่วนเดียว, โดยสองส่วน, โดยอรรถ, และโดยทั้งหมด. ในบรรดาความเปิดเผย ๔ อย่างนั้น ชื่อว่า เปิดเผยโดยส่วนเดียว ได้แก่ อสาธารณสิกขาบท. ชื่อว่า เปิดเผยโดยสองส่วน ได้แก่ สาธารณสิกขาบท. ชื่อว่า เปิดเผยโดยอรรถ ได้แก่ คุณแห่งธรรมที่ได้บรรลุแล้ว. ชื่อว่า เปิดเผยโดยทั้งหมด ได้แก่ พระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก.

10. ලෙඛසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาเลขสูตร

133. දසමෙ අභිණ්හන්ති අභික්ඛණං නිරන්තරං. ආගාළ්හෙනාති ගාළ්හෙන කක්ඛළෙන. ඵරුසෙනාති ඵරුසවචනෙන. ගාළ්හං කත්වා ඵරුසං කත්වා වුච්චමානොපීති අත්ථො. අමනාපෙනාති මනං අනල්ලීයන්තෙන අවඩ්ඪන්තෙන. සන්ධියතිමෙවාති ඝටියතියෙව. සංසන්දතිමෙවාති නිරන්තරොව හොති. සම්මොදතිමෙවාති එකීභාවමෙව ගච්ඡති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๑๓๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อภิณฺหํ คือ เนืองๆ ไม่ขาดสาย. บทว่า อาคาฬฺเหน คือ อย่างมั่นคง อย่างแข็งกระด้าง. บทว่า ผรุเสน คือ ด้วยวาจาหยาบคาย. อรรถว่า แม้ถูกกล่าวอย่างมั่นคง อย่างหยาบคาย. บทว่า อมนาเปน คือ อันไม่เป็นที่พอใจ ไม่ทำให้ใจเจริญ. บทว่า สนฺธิยติเมว คือ ย่อมติดต่อกันนั่นเทียว. บทว่า สํสนฺทติเมว คือ ย่อมต่อเนื่องกันนั่นเทียว. บทว่า สโมทติเมว คือ ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันนั่นเทียว. ที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

කුසිනාරවග්ගො තතියො.

กุสินารวรรคที่ ๓

(14) 4. යොධාජීවවග්ගො

(๑๔) ๔. โยธาชีววรรค

1. යොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาโยธาชีวสูตร

134. චතුත්ථස්ස පඨමෙ යුද්ධං උපජීවතීති යොධාජීවො. රාජාරහොති රඤ්ඤො අනුච්ඡවිකො. රාජභොග්ගොති රඤ්ඤො උපභොගපරිභොගො. අඞ්ගන්තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති හත්ථො විය පාදො විය ච අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බත්තා අඞ්ගන්ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. දූරෙ පාතී හොතීති උදකෙ උසභමත්තං[Pg.242], ථලෙ අට්ඨුසභමත්තං, තතො වා උත්තරින්ති දූරෙ කණ්ඩං පාතෙති. දුට්ඨගාමණිඅභයස්ස හි යොධාජීවො නවඋසභමත්තං කණ්ඩං පාතෙසි, පච්ඡිමභවෙ බොධිසත්තො යොජනප්පමාණං. අක්ඛණවෙධීති අවිරාධිතවෙධී, අක්ඛණං වා විජ්ජු විජ්ජන්තරිකාය විජ්ඣිතුං සමත්ථොති අත්ථො. මහතො කායස්ස පදාලෙතාති එකතොබද්ධං ඵලකසතම්පි මහිංසචම්මසතම්පි අඞ්ගුට්ඨපමාණබහලං ලොහපට්ටම්පි චතුරඞ්ගුලබහලං අසනපදරම්පි විදත්ථිබහලං උදුම්බරපදරම්පි දීඝන්තෙන වාලිකසකටම්පි විනිවිජ්ඣිතුං සමත්ථොති අත්ථො. යංකිඤ්චි රූපන්තිආදි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතමෙව. නෙතං මමාතිආදි තණ්හාමානදිට්ඨිපටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සම්මා හෙතුනා කාරණෙන සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පස්සති. පදාලෙතීති අරහත්තමග්ගෙන පදාලෙති.

๑๓๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ ชื่อว่า โยธาชีวะ เพราะอาศัยการรบเลี้ยงชีพ บทว่า ราชาโห ได้แก่ สมควรแก่พระราชา บทว่า ราชภอกฺโค ได้แก่ เป็นเครื่องอุปโภคบริโภคของพระราชา บทว่า อํคนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงการนับว่าเป็นองค์อวัยวะ เพราะเป็นสิ่งที่ต้องปรารถนาอย่างแน่นอน เหมือนมือและเท้า บทว่า ทูเร ปาตี โหติ ความว่า ย่อมยิงลูกศรให้ตกไปไกล ในน้ำประมาณ ๑ อุสภ บนบกประมาณ ๘ อุสภ หรือไกลกว่านั้น จริงอยู่ นักรบของพระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยได้ยิงลูกศรไปตกไกลประมาณ ๙ อุสภ, พระโพธิสัตว์ในปัจฉิมภพ (ยิงได้) ประมาณ ๑ โยชน์ บทว่า อกฺขณเวธี ได้แก่ ผู้ยิงไม่พลาด หรืออีกนัยหนึ่ง สามารถยิงได้ในระหว่างสายฟ้าแลบ บทว่า มหโต กายสฺส ปทาเลตา ความว่า สามารถยิงทะลุแผ่นกระดาน ๑๐๐ แผ่นที่มัดรวมกัน, หนังกระบือ ๑๐๐ แผ่น, แผ่นเหล็กหนาประมาณ ๘ นิ้ว, ไม้ประดู่หนา ๔ นิ้ว, ไม้มะเดื่อหนา ๑ คืบ หรือเกวียนบรรทุกทรายโดยยาวก็ได้ คำเป็นต้นว่า ยํ กิญฺจิ รูปํ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค คำเป็นต้นว่า เนตํ มม ตรัสไว้โดยนัยปฏิเสธตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นด้วยมรรคปัญญาร่วมกับวิปัสสนา โดยชอบ โดยเหตุ โดยปัจจัย บทว่า ปทาเลติ ความว่า ย่อมทำลายด้วยอรหัตตมรรค

2. පරිසාසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปริสาสูตร

135. දුතියෙ උක්කාචිතවිනීතාති අප්පටිපුච්ඡිත්වා විනීතා දුබ්බිනීතපරිසා. පටිපුච්ඡාවිනීතාති පුච්ඡිත්වා විනීතා සුවිනීතපරිසා. යාවතාවිනීතාති පමාණවසෙන විනීතා, පමාණං ඤත්වා විනීතපරිසාති අත්ථො. ‘‘යාවතජ්ඣා’’ති පාළියා පන යාව අජ්ඣාසයාති අත්ථො, අජ්ඣාසයං ඤත්වා විනීතපරිසාති වුත්තං හොති. තතියං උත්තානමෙව.

๑๓๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อุกฺกาจิตวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยไม่ต้องสอบถาม คือบริษัทที่แนะนำได้ยาก บทว่า ปฏิปุจฺฉาวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยการสอบถาม คือบริษัทที่แนะนำได้ง่าย บทว่า ยาวตาวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยประมาณ ความว่า บริษัทที่แนะนำแล้วโดยรู้ประมาณ ส่วนในบาลีว่า "ยาวตชฺฌา" มีความหมายว่า ตราบเท่าที่อัธยาศัย คือกล่าวได้ว่า เป็นบริษัทที่แนะนำแล้วโดยรู้อัธยาศัย สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

4. උප්පාදාසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอุปปาทาสูตร

137. චතුත්ථෙ ධම්මට්ඨිතතාති සභාවට්ඨිතතා. ධම්මනියාමතාති සභාවනියාමතා. සබ්බෙ සඞ්ඛාරාති චතුභූමකසඞ්ඛාරා. අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. දුක්ඛාති සම්පටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා. අනත්තාති අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තා. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තීණි ලක්ඛණානි මිස්සකානි කථිතානි.

๑๓๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ธมฺมฏฺฐิตตา ได้แก่ ความตั้งอยู่โดยสภาวะ บทว่า ธมฺมนิยามตา ได้แก่ ความแน่นอนโดยสภาวะ บทว่า สพฺเพ สงฺขารา ได้แก่ สังขารในภูมิ ๔ บทว่า อนิจฺจา ความว่า ชื่อว่าไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่าเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี บทว่า ทุกฺขา ความว่า ชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะมีความหมายว่าถูกบีบคั้น บทว่า อนตฺตา ความว่า ชื่อว่าเป็นอนัตตา เพราะมีความหมายว่าไม่อยู่ในอำนาจ ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้ จึงตรัสลักษณะ ๓ ประการระคนกัน

5. කෙසකම්බලසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาเกสกัมพลสูตร

138. පඤ්චමෙ තන්තාවුතානං වත්ථානන්ති පච්චත්තෙ සාමිවචනං, තන්තෙහි වායිතවත්ථානීති අත්ථො. කෙසකම්බලොති මනුස්සකෙසෙහි වායිතකම්බලො[Pg.243]. පුථුසමණබ්‍රාහ්මණවාදානන්ති ඉදම්පි පච්චත්තෙ සාමිවචනං. පටිකිට්ඨොති පච්ඡිමකො ලාමකො. මොඝපුරිසොති තුච්ඡපුරිසො. පටිබාහතීති පටිසෙධෙති. ඛිප්පං උඩ්ඩෙය්‍යාති කුමිනං ඔඩ්ඩෙය්‍ය. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

๑๓๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ เป็นฉัฏฐีวิภัตติใช้ในอรรถปฐมาวิภัตติ ความว่า ผ้าที่ทอด้วยเครื่องทอ บทว่า เกสกมฺพโล ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทอด้วยผมของมนุษย์ บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณวาทานํ นี้ก็เป็นฉัฏฐีวิภัตติใช้ในอรรถปฐมาวิภัตติ บทว่า ปฏิกิฏฺโฐ ได้แก่ ต่ำสุด เลวทราม บทว่า โมฆปุริโส ได้แก่ บุรุษเปล่า บทว่า ปฏิพาหติ ได้แก่ ห้าม, ปฏิเสธ บทว่า ขิปฺปํ อุฑฺเฑยฺยาติ ได้แก่ พึงดักลอบ สูตรที่ ๖ และ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

8. අස්සඛළුඞ්කසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอัสสขฬุงกสูตร

141. අට්ඨමෙ අස්සඛළුඞ්කොති අස්සපොතො. ඉදමස්ස ජවස්මිං වදාමීති අයමස්ස ඤාණජවොති වදාමි. ඉදමස්ස වණ්ණස්මිං වදාමීති අයමස්ස ගුණවණ්ණොති වදාමි. ඉදමස්ස ආරොහපරිණාහස්මින්ති අයමස්ස උච්චභාවො පරිමණ්ඩලභාවොති වදාමීති.

๑๔๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อสฺสขฬุงฺโก ได้แก่ ลูกม้า บทว่า อิทมสฺส ชวสฺมึ วทามิ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นความเร็วคือญาณของบุรุษนั้น บทว่า อิทมสฺส วณฺณสฺมึ วทามิ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นวรรณะคือคุณของบุรุษนั้น บทว่า อิทมสฺส อาโรหปริณาหสฺมึ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นความสูงและความสมส่วนของบุรุษนั้น

9. අස්සපරස්සසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอัสสปรัสสสูตร

142. නවමෙ අස්සපරස්සෙති අස්සෙසු පරස්සෙ. පුරිසපරස්සෙති පුරිසෙසු පරස්සෙ, පුරිසපුරිසෙති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ තීණි මග්ගඵලානි කථිතානි. තත්ථ අයං තීහි මග්ගෙහි ඤාණජවසම්පන්නොති වෙදිතබ්බො.

๑๔๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อสฺสปรสฺเส ได้แก่ ม้าตัวอื่นในบรรดาม้าทั้งหลาย บทว่า ปุริสปรสฺเส ได้แก่ บุรุษอื่นในบรรดาบุรุษทั้งหลาย ความว่า บุรุษต่อบุรุษ ในสูตรนี้ ตรัสมรรคผล ๓ ประการ ในบรรดามรรคผลเหล่านั้น พึงทราบว่า บุรุษนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเร็วคือญาณด้วยมรรค ๓

10. අස්සාජානීයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอัสสาชานียสูตร

143. දසමෙ භද්‍රෙති භද්දකෙ. අස්සාජානීයෙති කාරණාකාරණං ජානනකෙ අස්සෙ. පුරිසාජානීයෙසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරහත්තඵලං කථිතං. තත්‍රායං අරහත්තමග්ගෙන ඤාණජවසම්පන්නොති වෙදිතබ්බො.

๑๔๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ภทฺเท ได้แก่ ม้าที่ดี บทว่า อสฺสาชานีเย ได้แก่ ม้าที่รู้เหตุและมิใช่เหตุ แม้ในบุรุษอาชาไนย ก็นัยนี้เช่นกัน ในสูตรนี้ ตรัสอรหัตตผล ในอรหัตตผลนั้น พึงทราบว่า บุรุษอาชาไนยนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเร็วคือญาณด้วยอรหัตตมรรค

11. පඨමමොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาปฐมโมรนิวาปสูตร

144. එකාදසමෙ අච්චන්තනිට්ඨොති අන්තං අතික්කන්තනිට්ඨො, අකුප්පනිට්ඨො ධුවනිට්ඨොති අත්ථො. සෙසං සදිසමෙව.

๑๔๔. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า อจฺจนฺตนิฏฺโฐ ความว่า มีนิพพานเป็นที่สุดอันก้าวล่วงที่สุด, มีนิพพานเป็นที่สุดอันไม่กำเริบ, มีนิพพานเป็นที่สุดอันยั่งยืน ที่เหลือเหมือนกัน

12. දුතියමොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาทุติยโมรนิวาปสูตร

145. ද්වාදසමෙ ඉද්ධිපාටිහාරියෙනාති ඉජ්ඣනකපාටිහාරියෙන. ආදෙසනාපාටිහාරියෙනාති ආදිසිත්වා අපදිසිත්වා කථනඅනුකථනකථාපාටිහාරියෙන.

๑๔๕. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า อิทฺธิปาฏิหาริเยน ได้แก่ ด้วยปาฏิหาริย์คือความสำเร็จ บทว่า อาเทสนาปาฏิหาริเยน ได้แก่ ด้วยปาฏิหาริย์คือการกล่าว การกล่าวตาม คือการชี้แจงแสดงแล้ว

13. තතියමොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා

๑๓. อรรถกถาตติยโมรนิวาปสูตร

146. තෙරසමෙ [Pg.244] සම්මාදිට්ඨියාති ඵලසමාපත්තත්ථාය සම්මාදිට්ඨියා. සම්මාඤාණෙනාති ඵලඤාණෙන. සම්මාවිමුත්තියාති සෙසෙහි ඵලසමාපත්තිධම්මෙහි. ඉමෙසු තීසුපි සුත්තෙසු ඛීණාසවොව කථිතොති.

๑๔๖. ในสูตรที่ ๑๓ บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิยา ได้แก่ ด้วยสัมมาทิฏฐิเพื่อประโยชน์แก่การบรรลุผลสมาบัติ บทว่า สมฺมาญาเณน ได้แก่ ด้วยผลญาณ บทว่า สมฺมาวิมุตฺติยา ได้แก่ ด้วยธรรมคือผลสมาบัติที่เหลือ ในสูตรทั้ง ๓ นี้ ตรัสถึงพระขีณาสพเท่านั้น

යොධාජීවවග්ගො චතුත්ථො.

โยธาชีววรรคที่ ๔

(15) 5. මඞ්ගලවග්ගො

(๑๕) ๕. มังคลวรรค

1-9. අකුසලසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๙. อรรถกถาอกุสลสูตร เป็นต้น

147-155. පඤ්චමස්ස පඨමෙ යථාභතං නික්ඛිත්තොති යථා ආනෙත්වා ඨපිතො. දුතියෙ සාවජ්ජෙනාති සදොසෙන. තතියෙ විසමෙනාති සපක්ඛලනෙන. සමෙනාති අපක්ඛලනෙන. චතුත්ථෙ අසුචිනාති ගූථසදිසෙන අපරිසුද්ධෙන අමෙජ්ඣෙන. සුචිනාති පරිසුද්ධෙන මෙජ්ඣෙන. පඤ්චමාදීනි උත්තානානෙව.

๑๔๗-๑๕๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต ความว่า เหมือนถูกนำมาวางไว้ ในสูตรที่ ๒ บทว่า สาวชฺเชน ได้แก่ มีโทษ ในสูตรที่ ๓ บทว่า วิสเมน ได้แก่ มีความผิดพลาด บทว่า สเมน ได้แก่ ไม่มีความผิดพลาด ในสูตรที่ ๔ บทว่า อสุจินา ได้แก่ ไม่สะอาด ไม่บริสุทธิ์ เหมือนของไม่สะอาด บทว่า สุจินา ได้แก่ สะอาด บริสุทธิ์ สูตรตั้งแต่ที่ ๕ เป็นต้นไป มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

10. පුබ්බණ්හසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาปุพพัณหสูตร

156. දසමෙ සුනක්ඛත්තන්තිආදීසු යස්මිං දිවසෙ තයො සුචරිතධම්මා පූරිතා හොන්ති, සො දිවසො ලද්ධනක්ඛත්තයොගො නාම, තෙනස්ස සදා සුනක්ඛත්තං නාම හොතීති වුච්චති. ස්වෙව දිවසො කතමඞ්ගලො නාම හොති, තෙනස්ස සදා සුමඞ්ගලන්ති වුච්චති. පභාතම්පිස්ස සදා සුප්පභාතමෙව, සයනතො උට්ඨානම්පි සුහුට්ඨිතමෙව, ඛණොපි සුක්ඛණොව, මුහුත්තොපි සුමුහුත්තොව. එත්ථ ච දසච්ඡරපමාණො කාලො ඛණො නාම, තෙන ඛණෙන දසක්ඛණො කාලො ලයො නාම, තෙන ලයෙන ච දසලයො කාලො ඛණලයො නාම, තෙන දසගුණො මුහුත්තො නාම, තෙන දසගුණො ඛණමුහුත්තො නාමාති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. සුයිට්ඨං බ්‍රහ්මචාරිසූති යස්මිං දිවසෙ තීණි සුචරිතානි පූරිතානි, තදාස්ස සෙට්ඨචාරීසු දින්නදානං සුයිට්ඨං නාම හොති[Pg.245]. පදක්ඛිණං කායකම්මන්ති තං දිවසං තෙන කතං කායකම්මං වඩ්ඪිකායකම්මං නාම හොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. පදක්ඛිණානි කත්වානාති වඩ්ඪියුත්තානි කායකම්මාදීනි කත්වා. ලභන්තත්ථෙ පදක්ඛිණෙති පදක්ඛිණෙ වඩ්ඪිඅත්ථෙයෙව ලභති. සෙසං උත්තානමෙවාති.

๑๕๖. ในสูตรที่ 10 ในบทว่า สุนกฺขตฺตํ เป็นต้น ในวันใด สุจริตธรรม 3 ประการบริบูรณ์ วันนั้นชื่อว่าประกอบด้วยนักษัตรที่ได้แล้ว (ฤกษ์ดี) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้นชื่อว่ามีฤกษ์ดีเสมอ วันนั้นนั่นเทียวชื่อว่ามีมงคลอันกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้นมีมงคลดีเสมอ แม้รุ่งเช้าของผู้นั้นก็เป็นรุ่งเช้าที่ดีเสมอ แม้การลุกขึ้นจากที่นอนก็เป็นการลุกขึ้นที่ดี แม้ขณะก็เป็นขณะที่ดี แม้มุหุตก็เป็นมุหุตที่ดี และในคำเหล่านั้น กาลมีประมาณเท่า 10 ลัดนิ้วมือ ชื่อว่า ขณะ, กาลมีประมาณ 10 ขณะนั้น ชื่อว่า ลยะ, กาลมีประมาณ 10 ลยะนั้น ชื่อว่า ขณะลยะ, 10 เท่าของขณะลยะนั้น ชื่อว่า มุหุต, 10 เท่าของมุหุตนั้น ชื่อว่า ขณะมุหุต พึงทราบการจำแนกนี้ ในบทว่า สุยิฏฺฐํ พฺรหฺมจารีสุ ความว่า ในวันใด สุจริต 3 ประการบริบูรณ์ เมื่อนั้น ทานที่ผู้นั้นถวายในท่านผู้มีจรรยาอันประเสริฐ ชื่อว่าบูชาดีแล้ว ในบทว่า ปทกฺขิณํ กายกมฺมํ ความว่า กายกรรมที่ผู้นั้นทำในวันนั้น ชื่อว่าเป็นกายกรรมที่นำมาซึ่งความเจริญ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ บทว่า ปทกฺขิณานิ กตฺวาน ได้แก่ กระทำกายกรรมเป็นต้นอันประกอบด้วยความเจริญ บทว่า ลภนฺตตฺเถ ปทกฺขิเณ ได้แก่ ย่อมได้ประโยชน์อันเป็นความเจริญโดยแท้ ที่เหลือตื้นทั้งนั้น

මඞ්ගලවග්ගො පඤ්චමො.

มงคลวรรคที่ 5

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ตติยปัณณาสกะ จบแล้ว

(16) 6. අචෙලකවග්ගවණ්ණනා

(๑๖) ๖. อรรถกถาอเจลกวรรค

157-163. ඉතො පරෙසු ආගාළ්හා පටිපදාති ගාළ්හා කක්ඛළා ලොභවසෙන ථිරග්ගහණා. නිජ්ඣාමාති අත්තකිලමථානුයොගවසෙන සුට්ඨු ඣාමා සන්තත්තා පරිතත්තා. මජ්ඣිමාති නෙව කක්ඛළා න ඣාමා මජ්ඣෙ භවා. අචෙලකොති නිච්චෙලො නග්ගො. මුත්තාචාරොති විස්සට්ඨාචාරො, උච්චාරකම්මාදීසු ලොකියකුලපුත්තාචාරෙන විරහිතො ඨිතකොව උච්චාරං කරොති, පස්සාවං කරොති, ඛාදති භුඤ්ජති. හත්ථාපලෙඛනොති හත්ථෙ පිණ්ඩම්හි නිට්ඨිතෙ ජිව්හාය හත්ථං අපලෙඛති, උච්චාරම්පි කත්වා හත්ථස්මිංයෙව දණ්ඩකසඤ්ඤී හුත්වා හත්ථෙන අපලෙඛති. භික්ඛාය ගහණත්ථං ‘‘එහි, භදන්තෙ’’ති වුත්තො න එතීති න එහිභදන්තිකො. ‘‘තෙන හි තිට්ඨ, භන්තෙ’’ති වුත්තොපි න තිට්ඨතීති න තිට්ඨභදන්තිකො. තදුභයම්පි කිර සො ‘‘එතස්ස වචනං කතං භවිස්සතී’’ති න කරොති. අභිහටන්ති පුරෙතරං ගහෙත්වා ආහටභික්ඛං. උද්දිස්සකතන්ති ඉදං තුම්හෙ උද්දිස්ස කතන්ති එවමාරොචිතභික්ඛං. නිමන්තනන්ති ‘‘අසුකං නාම කුලං වා වීථිං වා ගාමං වා පවිසෙය්‍යාථා’’ති එවං නිමන්තිතභික්ඛම්පි න සාදියති න ගණ්හාති. න කුම්භිමුඛාති කුම්භිතො උද්ධරිත්වා දීයමානං භික්ඛම්පි න ගණ්හාති. න කළොපිමුඛාති කළොපීති උක්ඛලි වා පච්ඡි වා, තතොපි න ගණ්හාති. කස්මා? ‘‘කුම්භිකළොපියො මං නිස්සාය කටච්ඡුනා පහාරං ලභන්තී’’ති. න එළකමන්තරන්ති උම්මාරං අන්තරං කත්වා දීයමානං න ගණ්හාති. කස්මා? ‘‘අයං මං නිස්සාය අන්තරකරණං ලභතී’’ති. දණ්ඩමුසලෙසුපි එසෙව නයො. ද්වින්නන්ති [Pg.246] ද්වීසු භුඤ්ජමානෙසු එකස්මිං උට්ඨාය දෙන්තෙ න ගණ්හාති. කස්මා? කබළන්තරායො හොතීති.

๑๕๗-๑๖๓. ในปัณณาสกะถัดจากนี้ไป บทว่า อาคาฬฺหา ปฏิปทา ได้แก่ ปฏิปทาที่มั่นคง แข็งกระด้าง มีการยึดถือมั่นคงด้วยอำนาจโลภะ บทว่า นิชฺฌามา ได้แก่ ไหม้เกรียม เร่าร้อน แผดเผาอย่างยิ่ง ด้วยอำนาจการประกอบตนให้ลำบาก บทว่า มชฺฌิมา ได้แก่ ไม่แข็งกระด้างเกินไป ไม่เร่าร้อนเกินไป เป็นไปในท่ามกลาง บทว่า อเจลโก ได้แก่ ผู้ไม่มีผ้า ผู้เปลือย บทว่า มุตฺตาจาโร ได้แก่ ผู้มีอาจาระอันปล่อยแล้ว คือเว้นจากอาจาระของกุลบุตรชาวโลกในกิจมีการถ่ายอุจจาระเป็นต้น ยืนถ่ายอุจจาระ ยืนถ่ายปัสสาวะ เคี้ยวกิน บทว่า หตฺถาปเลขน ได้แก่ เมื่อก้อนข้าวในมือหมดแล้ว ก็เลียมือด้วยลิ้น แม้ถ่ายอุจจาระแล้ว ก็มีความสำคัญในมือว่าเป็นไม้ชำระ แล้วเช็ดด้วยมือ ชื่อว่า นะ เอหิภทันติโก เพราะเมื่อมีผู้กล่าวเพื่อจะรับภิกษาว่า "นิมนต์มาเถิด ท่านผู้เจริญ" ย่อมไม่มา ชื่อว่า นะ ติฏฐภทันติโก เพราะแม้เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น โปรดยืนอยู่ก่อนเถิด ท่านผู้เจริญ" ก็ไม่ยืน ได้ยินว่า อเจลกนั้นไม่กระทำทั้งสองอย่างนั้น ด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้ทำตามคำของทายกนี้" บทว่า อภิหฏํ ได้แก่ ภิกษาที่เขานำมาถวายโดยรับมาก่อน บทว่า อุทฺทิสฺสกตํ ได้แก่ ภิกษาที่เขาบอกว่า "ภัตนี้ พวกข้าพเจ้าทำเจาะจงท่าน" บทว่า นิมนฺตนํ ได้แก่ ไม่ยินดี ไม่รับ แม้ภิกษาที่เขานิมนต์ว่า "ขอท่านจงเข้าไปสู่ตระกูลชื่อโน้น หรือถนน หรือบ้าน" บทว่า น กุมฺภิมุขา ได้แก่ ไม่รับภิกษาที่เขาตักจากหม้อถวาย บทว่า น กโฬปิมุขา ได้แก่ คำว่า กโฬปิ คือ หม้อข้าว หรือ กระเช้า ก็ไม่รับจากภาชนะนั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "หม้อข้าวและกระเช้าอาศัยเรา จึงถูกทัพพีกระทบ" บทว่า น เอฬกมนฺตรํ ได้แก่ ไม่รับภัตที่เขาถวายโดยทำธรณีประตูให้เป็นที่กั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "ธรณีประตูนี้อาศัยเรา จึงได้รับการทำเป็นที่กั้น" แม้ในสากและไม้คาน ก็นัยนี้แหละ บทว่า ทฺวินฺนํ ได้แก่ เมื่อคนสองคนกำลังบริโภคอยู่ คนหนึ่งลุกขึ้นถวาย ย่อมไม่รับ เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า จะเป็นอันตรายแก่คำข้าว

න ගබ්භිනියාතිආදීසු පන ගබ්භිනියා කුච්ඡියං දාරකො කිලමති, පායන්තියා දාරකස්ස ඛීරන්තරායො හොති, පුරිසන්තරගතාය රතිඅන්තරායො හොතීති න ගණ්හාති. න සඞ්කිත්තීසූති සඞ්කිත්තෙත්වා කතභත්තෙසු. දුබ්භික්ඛසමයෙ කිර අචෙලකසාවකා අචෙලකානං අත්ථාය තතො තතො තණ්ඩුලාදීනි සමාදපෙත්වා භත්තං පචන්ති, උක්කට්ඨාචෙලකො තතො න පටිග්ගණ්හාති. න යත්ථ සාති යත්ථ සුනඛො ‘‘පිණ්ඩං ලභිස්සාමී’’ති උපට්ඨිතො හොති, තත්ථ තස්ස අදත්වා ආහටං න ගණ්හාති. කස්මා? එතස්ස පිණ්ඩන්තරායො හොතීති. සණ්ඩසණ්ඩචාරිනීති සමූහසමූහචාරිනී. සචෙ හි අචෙලකං දිස්වා ‘‘ඉමස්ස භික්ඛං දස්සාමා’’ති මනුස්සා භත්තගෙහං පවිසන්ති, තෙසු ච පවිසන්තෙසු කළොපිමුඛාදීසු නිලීනා මක්ඛිකා උප්පතිත්වා සණ්ඩසණ්ඩා චරන්ති, තතො ආහටං භික්ඛං න ගණ්හාති. කස්මා? ‘‘මං නිස්සාය මක්ඛිකානං ගොචරන්තරායො ජාතො’’ති.

ส่วนในบทมีคำว่า น คพฺภินิยา เป็นต้น (ไม่รับ) เพราะคิดว่า ทารกในครรภ์ของหญิงมีครรภ์ย่อมลำบาก, เป็นอันตรายแก่น้ำนมของทารกของหญิงผู้ให้นม, เป็นอันตรายแก่ความยินดีของหญิงผู้ไปหาชายอื่น เพราะเหตุนั้น จึงไม่รับ บทว่า น สงฺกิตฺตีสุ ได้แก่ ในภัตที่เขาเรี่ยไรกันทำ ได้ยินว่า ในสมัยทุพภิกขภัย สาวกของอเจลกชักชวนกันรวบรวมข้าวสารเป็นต้นจากที่นั้นๆ เพื่อประโยชน์แก่อเจลกทั้งหลายแล้วหุงภัต อเจลกผู้เลิศย่อมไม่รับจากภัตนั้น บทว่า น ยตฺถ สา ได้แก่ ในที่ใดมีสุนัขยืนอยู่ใกล้ด้วยคิดว่า "เราจักได้ก้อนข้าว" ในที่นั้น ไม่รับภิกษาที่เขานำมาถวายโดยยังไม่ให้แก่สุนัขนั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า จะเป็นอันตรายแก่ก้อนข้าวของสุนัขนี้ บทว่า สณฺฑสณฺฑจารินี ได้แก่ เที่ยวไปเป็นหมู่ๆ จริงอยู่ ถ้ามนุษย์ทั้งหลายเห็นอเจลกแล้วคิดว่า "เราจักถวายภิกษาแก่ท่านผู้นี้" แล้วเข้าไปสู่โรงครัว เมื่อมนุษย์เหล่านั้นเข้าไป แมลงวันที่เกาะอยู่ในหม้อข้าวและกระเช้าเป็นต้น ก็บินขึ้นเที่ยวไปเป็นหมู่ๆ ไม่รับภิกษาที่นำมาจากที่นั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "อันตรายแก่โคจรของแมลงวันทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยเรา"

ථුසොදකන්ති සබ්බසස්සසම්භාරෙහි කතසොවීරකං. එත්ථ ච සුරාපානමෙව සාවජ්ජං, අයං පන සබ්බෙසු සාවජ්ජසඤ්ඤී. එකාගාරිකොති යො එකස්මිංයෙව ගෙහෙ භික්ඛං ලභිත්වා නිවත්තති. එකාලොපිකොති එකෙනෙව ආලොපෙන යාපෙති. ද්වාගාරිකාදීසුපි එසෙව නයො. එකිස්සාපි දත්තියාති එකාය දත්තියා. දත්ති නාම එකා ඛුද්දකපාති හොති, යත්ථ අග්ගභික්ඛං පක්ඛිපිත්වා ඨපෙන්ති. එකාහිකන්ති එකදිවසන්තරිකං. අද්ධමාසිකන්ති අද්ධමාසන්තරිකං. පරියායභත්තභොජනන්ති වාරභත්තභොජනං, එකාහවාරෙන ද්වීහවාරෙන සත්තාහවාරෙන අද්ධමාසවාරෙනාති එවං දිවසවාරෙන ආභතභත්තභොජනං. සාකභක්ඛොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව.

บทว่า ถุโสทกํ ได้แก่ น้ำส้มสายชูที่ทำด้วยเครื่องปรุงคือธัญชาติทุกชนิด และในคำนั้น การดื่มสุราเท่านั้นมีโทษ ส่วนอเจลกนี้มีความสำคัญว่ามีโทษในน้ำส้มทุกชนิด บทว่า เอคาคาริโก ได้แก่ ผู้ใดได้ภิกษาในเรือนหลังเดียวเท่านั้นแล้วกลับ บทว่า เอกาโลปิโก ได้แก่ ผู้ใดยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยคำข้าวคำเดียวเท่านั้น แม้ในบทมีคำว่า ทฺวาคาริก เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ บทว่า เอกิสฺสาปิ ทตฺติยา ได้แก่ ด้วยภาชนะใบเดียว ชื่อว่า ทัตติ ได้แก่ ภาชนะเล็กๆ ใบหนึ่ง ที่เขาใส่ภิกษาส่วนแรกเก็บไว้ บทว่า เอากาหิกํ ได้แก่ เว้นวันหนึ่ง บทว่า อฑฺฒมาสิกํ ได้แก่ เว้นกึ่งเดือน บทว่า ปริยายภตฺตโภชนํ ได้แก่ การบริโภคภัตตามวาระ คือการบริโภคภัตที่นำมาตามวาระวัน โดยวาระวันเดียว สองวัน เจ็ดวัน หรือกึ่งเดือน บทมีคำว่า สากภกฺโข เป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

උබ්භට්ඨකොති උද්ධං ඨිතකො. උක්කුටිකප්පධානමනුයුත්තොති උක්කුටිකවීරියමනුයුත්තො, ගච්ඡන්තොපි උක්කුටිකොව හුත්වා උප්පතිත්වා උප්පතිත්වා ගච්ඡති. කණ්ටකාපස්සයිකොති අයකණ්ටකෙ වා පකතිකණ්ටකෙ වා භූමියං කොට්ටෙත්වා තත්ථ චම්මං අත්ථරිත්වා ඨානචඞ්කමාදීනි කරොති. සෙය්‍යන්ති [Pg.247] සයන්තොපි තත්ථෙව සෙය්‍යං කප්පෙති. සායං තතියමස්සාති සායතතියකං. පාතො මජ්ඣන්හිකෙ සායන්ති දිවසස්ස තික්ඛත්තුං ‘‘පාපං පවාහෙස්සාමී’’ති උදකොරොහනානුයොගං අනුයුත්තො විහරති.

บทว่า อพฺภฏฺฐโก ความว่า ผู้ยืนตรง. บทว่า อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต ความว่า ผู้ประกอบความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง, แม้เมื่อเดิน ก็เดินกระโหย่งไปโดยกระโดดๆ ไป. บทว่า กณฺฏกาสฺสยิโก ความว่า ตอกหนามเหล็กหรือหนามปกติลงบนพื้นดินแล้ว ปูหนังลงบนหนามนั้น ทำการยืน การเดินจงกรมเป็นต้น. บทว่า เสยฺยํ ความว่า แม้เมื่อนอน ก็นอนบนที่นอนนั้นนั่นแหละ. บทว่า สายํ ตติยมสฺสาติ ความว่า การลงน้ำในเวลาเย็นเป็นครั้งที่สามของเขามีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สายตติยกะ. (อธิบาย) คือ ในเวลาเช้า ในเวลาเที่ยง ในเวลาเย็น อย่างนี้ วันละ ๓ ครั้ง เป็นผู้ประกอบความเพียรในการลงน้ำ ด้วยตั้งใจว่า "เราจะลอยบาป" อยู่.

කායෙ කායානුපස්සීතිආදීනි හෙට්ඨා එකකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, මජ්ඣිමා පටිපදාති, භික්ඛවෙ, අයං කාමසුඛල්ලිකානුයොගඤ්ච අත්තකිලමථානුයොගඤ්චාති ද්වෙ අන්තෙ අනුපගතා, සස්සතුච්ඡෙදන්තෙහි වා විමුත්තා මජ්ඣිමා පටිපදාති වෙදිතබ්බා.

บทว่า กาเย กายานุปสฺสี เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเอกกนิบาตอรรถกถาข้างต้นนั่นเทียว. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว มชฺฌิมา ปฏิปทา ความว่า ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทานี้ ไม่เข้าใกล้ส่วนสุด ๒ อย่าง คือ กามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค หรือพ้นจากส่วนสุดคือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ พึงทราบว่าเป็นมัชฌิมาปฏิปทา.

අචෙලකවග්ගො ඡට්ඨො.

อเจลกวรรค ที่ ๖

17-18. පෙය්‍යාලවග්ගාදිවණ්ණනා

๑๗-๑๘. อรรถกถาเปยยาลวรรคเป็นต้น

164-184. සමනුඤ්ඤොති සමානජ්ඣාසයො. රාගස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. අභිඤ්ඤායාති අභිජානනත්ථං. සුඤ්ඤතො සමාධීතිආදීහි තීහිපි සමාධීහි විපස්සනාව කථිතා. විපස්සනා හි නිච්චාභිනිවෙස-නිච්චනිමිත්ත-නිච්චපණිධිආදීනං අභාවා ඉමානි නාමානි ලභති. පරිඤ්ඤායාති පරිජානනත්ථං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති.

(คาถาที่ ๑๖๔-๑๘๔) บทว่า สมนุญฺโญ ความว่า มีอัธยาศัยเสมอกัน. บทว่า ราคสฺส ได้แก่ ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์. บทว่า อภิญฺญาย ได้แก่ เพื่อรู้ยิ่ง. ด้วยบทว่า สุญฺญโต สมาธิ เป็นต้น ท่านกล่าววิปัสสนานั่นเองด้วยสมาธิทั้ง ๓. จริงอยู่ วิปัสสนา ย่อมได้ชื่อเหล่านี้ เพราะไม่มีการยึดมั่นว่าเป็นของเที่ยง นิมิตว่าเที่ยง ความปรารถนาว่าเที่ยง เป็นต้น. บทว่า ปริญฺญาย ได้แก่ เพื่อกำหนดรู้. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

පෙය්‍යාලවග්ගාදි නිට්ඨිතා.

เปยยาลวรรคเป็นต้น จบ.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

තිකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาติกนิบาต จบ.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

චතුක්කනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถาจตุกกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. භණ්ඩගාමවග්ගො

๑. ภัณฑคามวรรค

1. අනුබුද්ධසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอนพุทธสูตร

1. චතුක්කනිපාතස්ස [Pg.249] පඨමෙ අනනුබොධාති අබුජ්ඣනෙන අජානනෙන. අප්පටිවෙධාති අප්පටිවිජ්ඣනෙන අපච්චක්ඛකිරියාය. දීඝමද්ධානන්ති චිරකාලං. සන්ධාවිතන්ති භවතො භවං ගමනවසෙන සන්ධාවිතං. සංසරිතන්ති පුනප්පුනං ගමනාගමනවසෙන සංසරිතං. මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්චාති මයා ච තුම්හෙහි ච. අථ වා සන්ධාවිතං සංසරිතන්ති සන්ධාවනං සංසරණං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච අහොසීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අරියස්සාති නිද්දොසස්ස. සීලං සමාධි පඤ්ඤාති ඉමෙ පන තයො ධම්මා මග්ගඵලසම්පයුත්තාව වෙදිතබ්බා, විමුත්තිනාමෙන ඵලමෙව නිද්දිට්ඨං. භවතණ්හාති භවෙසු තණ්හා. භවනෙත්තීති භවරජ්ජු. තණ්හාය එව එතං නාමං. තාය හි සත්තා ගොණා විය ගීවාය බන්ධිත්වා තං තං භවං නීයන්ති, තස්මා භවනෙත්තීති වුච්චති.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งจตุกกนิบาต บทว่า อนนุโพธา ความว่า เพราะไม่ตรัสรู้ เพราะไม่รู้. บทว่า อปฺปฏิเวธา ความว่า เพราะไม่แทงตลอด เพราะไม่ทำให้แจ้ง. บทว่า ทีฆมทฺธานํ ได้แก่ ตลอดกาลนาน. บทว่า สนฺธาวิตํ คือ แล่นไปแล้วโดยอาการที่ไปจากภพสู่ภพ. บทว่า สํสริตํ คือ ท่องเที่ยวไปแล้วโดยอาการที่ไปๆ มาๆ บ่อยๆ. บทว่า มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ได้แก่ ทั้งของเราและของท่านทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า สนฺธาวิตํ สํสริตํ นี้ พึงทราบความอย่างนี้ว่า การแล่นไป การท่องเที่ยวไป ของเราและของท่านทั้งหลาย ได้มีแล้ว. บทว่า อริยสฺส ได้แก่ ของธรรมที่ไม่มีโทษ. ส่วนธรรม ๓ ประการนี้ คือ ศีล สมาธิ ปัญญา พึงทราบว่าเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคและผลนั่นเทียว, (ส่วน) ผลนั่นแหละ ท่านแสดงไว้ด้วยชื่อว่าวิมุตติ. บทว่า ภวตณฺหา คือ ตัณหาในภพทั้งหลาย. บทว่า ภวเนตฺติ คือ เชือกผูกภพ. คำว่า ภวเนตฺติ นี้ เป็นชื่อของตัณหานั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายถูกตัณหานั้นผูกที่คอเหมือนโคแล้วถูกนำไปสู่ภพนั้นๆ, เพราะเหตุนั้น ตัณหาจึงถูกเรียกว่า ภวเนตฺติ.

අනුත්තරාති ලොකුත්තරා. දුක්ඛස්සන්තකරොති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරො. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. ඉදමස්ස බොධිමණ්ඩෙ පඨමපරිනිබ්බානං, පච්ඡා පන යමකසාලානමන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතොති යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

บทว่า อนุตฺตรา ได้แก่ เป็นโลกุตตระ. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตกโร คือ ผู้ทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์. บทว่า จกฺขุมา คือ ผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕. บทว่า ปรินิพฺพุโต คือ ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. นี้เป็นปรินิพพานครั้งแรกของพระองค์ที่โพธิมณฑล, แต่ภายหลัง พระองค์ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในระหว่างต้นสาละคู่ ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับเนื้อความ.

2. පපතිතසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปปติตสูตร

2. දුතියෙ පපතිතොති පතිතො චුතො. අප්පපතිතොති අපතිතො පතිට්ඨිතො. තත්ථ ලොකියමහාජනො පතිතොයෙව නාම, සොතාපන්නාදයො කිලෙසුප්පත්තික්ඛණෙ පතිතා නාම, ඛීණාසවො එකන්තපතිට්ඨිතො නාම.

๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปปติโต คือ ตกไปแล้ว จุติแล้ว. บทว่า อปฺปปติโต คือ ไม่ตกไปแล้ว ตั้งมั่นแล้ว. ในบุคคลเหล่านั้น มหาชนที่เป็นโลกิยะ ชื่อว่าตกไปแล้วเท่านั้น, พระโสดาบันเป็นต้น ชื่อว่าตกไปแล้วในขณะที่กิเลสเกิดขึ้น, พระขีณาสพ ชื่อว่าตั้งมั่นแล้วโดยส่วนเดียว.

චුතා [Pg.250] පතන්තීති යෙ චුතා, තෙ පතන්ති නාම. පතිතාති යෙ පතිතා, තෙ චුතා නාම. චුතත්තා පතිතා, පතිතත්තා චුතාති අත්ථො. ගිද්ධාති රාගරත්තා. පුනරාගතාති පුන ජාතිං පුන ජරං පුන බ්‍යාධිං පුන මරණං ආගතා නාම හොන්ති. කතං කිච්චන්ති චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බකිච්චං කතං. රතං රම්මන්ති රමිතබ්බයුත්තකෙ ගුණජාතෙ රමිතං. සුඛෙනාන්වාගතං සුඛන්ති සුඛෙන සුඛං අනුආගතං සම්පත්තං. මානුසකසුඛෙන දිබ්බසුඛං, ඣානසුඛෙන විපස්සනාසුඛං, විපස්සනාසුඛෙන මග්ගසුඛං, මග්ගසුඛෙන ඵලසුඛං, ඵලසුඛෙන නිබ්බානසුඛං සම්පත්තං අධිගතන්ති අත්ථො.

บทว่า จุตา ปตนฺติ คือ ชนเหล่าใดจุติแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าย่อมตกไป. บทว่า ปติตา คือ ชนเหล่าใดตกไปแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าจุติแล้ว. ความว่า เพราะจุติแล้วจึงตกไป, เพราะตกไปแล้วจึงจุติ. บทว่า คิทฺธา คือ ผู้กำหนัดด้วยราคะ. บทว่า ปุนราคาตา คือ ชื่อว่ามาแล้วสู่ชาติอีก สู่ชราอีก สู่พยาธิอีก สู่มรณะอีก. บทว่า กตํ กิจฺจํ คือ กิจที่ควรทำด้วยมรรค ๔ อันท่านทำเสร็จแล้ว. บทว่า รตํ รมฺมํ คือ ท่านยินดีแล้วในหมู่คุณที่ควรยินดี. บทว่า สุเขนานฺวาคตํ สุขํ คือ บรรลุถึงแล้วซึ่งสุขโดยสุข. ความว่า บรรลุถึงทิพยสุขด้วยมนุสสสุข, บรรลุถึงวิปัสสนาสุขด้วยฌานสุข, บรรลุถึงมรรคสุขด้วยวิปัสสนาสุข, บรรลุถึงผลสุขด้วยมรรคสุข, บรรลุถึงนิพพานสุขด้วยผลสุข.

3. පඨමඛතසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปฐมขตสูตร

3. තතියං දුකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තමෙව. ගාථාසු පන නින්දියන්ති නින්දිතබ්බයුත්තකං. නින්දතීති ගරහති. පසංසියොති පසංසිතබ්බයුත්තො. විචිනාති මුඛෙන සො කලින්ති යො එවං පවත්තො, තෙන මුඛෙන කලිං විචිනාති නාම. කලිනා තෙන සුඛං න වින්දතීති තෙන ච කලිනා සුඛං න පටිලභති. සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනාති සබ්බෙනපි සකෙන ධනෙන චෙව අත්තනා ච සද්ධිං යො පරාජයො, සො අප්පමත්තකොව කලීති අත්ථො. යො සුගතෙසූති යො පන සම්මග්ගතෙසු පුග්ගලෙසු චිත්තං පදුස්සෙය්‍ය, අයං චිත්තපදොසොව තතො කලිතො මහන්තතරො කලි. ඉදානි තස්ස මහන්තතරභාවං දස්සෙන්තො සතං සහස්සානන්තිආදිමාහ. තත්ථ සතං සහස්සානන්ති නිරබ්බුදගණනාය සතසහස්සං. ඡත්තිංසතීති අපරානි ච ඡත්තිංසති නිරබ්බුදානි. පඤ්ච චාති අබ්බුදගණනාය ච පඤ්ච අබ්බුදානි. යමරියගරහීති යං අරියෙ ගරහන්තො නිරයං උපපජ්ජති, තත්ථ එත්තකං ආයුප්පමාණන්ති.

๓. สูตรที่ ๓ กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาทุกนิบาตนั่นเทียว. แต่ในคาถาทั้งหลาย บทว่า นินฺทิยํ คือ บุคคลผู้ควรถูกติเตียน. บทว่า นินฺทติ คือ ย่อมติเตียน. บทว่า ปสํสิโย คือ ผู้ควรได้รับการสรรเสริญ. บทว่า วิจินาติ มุเขน โส กลิง ความว่า บุคคลใดเป็นไปอย่างนี้ บุคคลนั้นชื่อว่าย่อมแสวงหาความฉิบหายด้วยปากนั้น. บทว่า กลิมา เตน สุขํ น วินฺทติ ความว่า และเขาย่อมไม่ได้รับความสุขเพราะความฉิบหายนั้น. บทว่า สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนา ความว่า ความพ่ายแพ้ใดพร้อมทั้งทรัพย์สมบัติของตนทั้งหมดและพร้อมทั้งตนเองมีอยู่ ความพ่ายแพ้นั้นเป็นเพียงความฉิบหายเล็กน้อยเท่านั้น. บทว่า โย สุคเตสุ ความว่า ส่วนบุคคลใดพึงประทุษร้ายจิตในบุคคลผู้ไปดีแล้วทั้งหลาย, การประทุษร้ายจิตนี้แหละเป็นความฉิบหายที่ใหญ่หลวงกว่าความฉิบหายนั้น. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นความฉิบหายที่ใหญ่หลวงกว่านั้น จึงตรัสคำว่า สตํ สหสฺสานํ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า สตํ สหสฺสานํ คือ หนึ่งแสนโดยการนับแบบนิรัพพุทะ. บทว่า ฉตฺตึสติ คือ นิรัพพุทะอีก ๓๖. บทว่า ปญฺจ จ คือ อัพพุทะอีก ๕ โดยการนับแบบอัพพุทะ. บทว่า ยมริยครหิ ความว่า บุคคลผู้ติเตียนพระอริยะ ย่อมเข้าถึงนรกใด, ในนรกนั้น มีประมาณอายุเท่านี้.

4. දුතියඛතසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทุติยขตสูตร

4. චතුත්ථෙ මාතරි පිතරි චාතිආදීසු මිත්තවින්දකො මාතරි මිච්ඡාපටිපන්නො නාම, අජාතසත්තු පිතරි මිච්ඡාපටිපන්නො නාම, දෙවදත්තො තථාගතෙ මිච්ඡාපටිපන්නො නාම, කොකාලිකො තථාගතසාවකෙ මිච්ඡාපටිපන්නො නාම. බහුඤ්චාති බහුකමෙව. පසවතීති පටිලභති. තායාති තාය මිච්ඡාපටිපත්තිසඞ්ඛාතාය අධම්මචරියාය. පෙච්චාති ඉතො ගන්ත්වා. අපායං ගච්ඡතීති නිරයාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං නිබ්බත්තති. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයො.

๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทว่า มาตริ ปิตริ จ เป็นต้น มิตตวินทกะ ชื่อว่าประพฤติผิดในมารดา, พระเจ้าอชาตศัตรู ชื่อว่าประพฤติผิดในพระบิดา, พระเทวทัต ชื่อว่าประพฤติผิดในพระตถาคต, โกกาลิกะ ชื่อว่าประพฤติผิดในพระสาวกของพระตถาคต. บทว่า พหุญฺจ คือ มากนั่นเทียว. บทว่า ปสวติ คือ ย่อมได้. บทว่า ตาย คือ ด้วยการประพฤติไม่เป็นธรรมนั้น อันเรียกว่าการประพฤติผิด. บทว่า เปจฺจ คือ ไปจากโลกนี้แล้ว. บทว่า อปายํ คจฺฉติ คือ ย่อมบังเกิดในอบายภพอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอบายภพมีนรกเป็นต้น. แม้ในสุกกปักษ์ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

5. අනුසොතසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอนุโสตสูตร

5. පඤ්චමෙ [Pg.251] අනුසොතං ගච්ඡතීති අනුසොතගාමී. කිලෙසසොතස්ස පච්චනීකපටිපත්තියා පටිසොතං ගච්ඡතීති පටිසොතගාමී. ඨිතත්තොති ඨිතසභාවො. තිණ්ණොති ඔඝං තරිත්වා ඨිතො. පාරඞ්ගතොති පරතීරං ගතො. ථලෙ තිට්ඨතීති නිබ්බානථලෙ තිට්ඨති. බ්‍රාහ්මණොති සෙට්ඨො නිද්දොසො. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. කාමෙ ච පටිසෙවතීති කිලෙසකාමෙහි වත්ථුකාමෙ පටිසෙවති. පාපඤ්ච කම්මං කරොතීති පාපඤ්ච පාණාතිපාතාදිකම්මං කරොති. පාපඤ්ච කම්මං න කරොතීති පඤ්චවෙරකම්මං න කරොති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ඨිතත්තොති අයං අනාගාමී පුග්ගලො තස්මා ලොකා පුන පටිසන්ධිවසෙන අනාගමනතො ඨිතත්තො නාම.

๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่าอนุโสตคามี เพราะไปตามกระแส. ชื่อว่าปฏิโสตคามี เพราะไปทวนกระแสด้วยการปฏิบัติอันเป็นข้าศึกต่อกระแสกิเลส. บทว่า ฐิตตฺโต คือ ผู้มีสภาวะตั้งมั่นแล้ว. บทว่า ติณฺโณ คือ ข้ามโอฆะได้แล้ว ตั้งอยู่. บทว่า ปารงฺคโต คือ ถึงฝั่งอื่นแล้ว. บทว่า ถเล ติฏฺฐติ คือ ย่อมตั้งอยู่บนบกคือพระนิพพาน. บทว่า พฺราหฺมโณ คือ ผู้ประเสริฐ ผู้ไม่มีโทษ. บทว่า อิธ คือ ในโลกนี้. บทว่า กาเม จ ปฏิเสวติ คือ ย่อมเสพวัตถุกามด้วยกิเลสกาม. บทว่า ปาปญฺจ กมฺมํ กโรติ คือ ย่อมทำกรรมอันลามกคือปาณาติบาตเป็นต้นด้วย. บทว่า ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรติ คือ ย่อมไม่ทำกรรมอันเป็นเวร ๕ อย่างด้วย. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ฐิตตฺโต ความว่า พระอนาคามีบุคคลนี้ ชื่อว่าฐิตัตตะ เพราะไม่มา (สู่โลกนี้) อีกด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิจากโลกนั้น.

තණ්හාධිපන්නාති තණ්හාය අධිපන්නා අජ්ඣොත්ථටා, තණ්හං වා අධිපන්නා අජ්ඣොගාළ්හා. පරිපුණ්ණසෙඛොති සික්ඛාපාරිපූරියා ඨිතො. අපරිහානධම්මොති අපරිහීනසභාවො. චෙතොවසිප්පත්තොති චිත්තවසීභාවං පත්තො. එවරූපො ඛීණාසවො හොති, ඉධ පන අනාගාමී කථිතො. සමාහිතින්ද්‍රියොති සමාහිතඡළින්ද්‍රියො. පරොපරාති පරොවරා උත්තමලාමකා, කුසලාකුසලාති අත්ථො. සමෙච්චාති ඤාණෙන සමාගන්ත්වා. විධූපිතාති විද්ධංසිතා ඣාපිතා වා. වුසිතබ්‍රහ්මචරියොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං වසිත්වා ඨිතො. ලොකන්තගූති තිවිධස්සාපි ලොකස්ස අන්තං ගතො. පාරගතොති ඡහාකාරෙහි පාරගතො. ඉධ ඛීණාසවොව කථිතො. ඉති සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

บทว่า ตณฺหาธิปนฺนา คือ ถูกตัณหาครอบงำ ท่วมทับแล้ว หรือ เข้าถึง หยั่งลงสู่ตัณหา. บทว่า ปริปุณฺณเสโข คือ ตั้งอยู่ในการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. บทว่า อปริหานธมฺโม คือ ผู้มีสภาวะไม่เสื่อม. บทว่า เจโตวสิปฺปตฺโต คือ ถึงความเป็นผู้ชำนาญในจิต. ผู้มีลักษณะเช่นนี้เป็นพระขีณาสพ แต่ในที่นี้ท่านกล่าวถึงพระอนาคามี. บทว่า สมาหิตินฺทฺริโย คือ ผู้มีอินทรีย์ ๖ ตั้งมั่นดีแล้ว. บทว่า ปโรปรา คือ ธรรมอย่างสูงและอย่างต่ำ คืออย่างอุตม์และอย่างเลว ได้แก่ กุศลและอกุศล. บทว่า สเมจฺจ คือ รู้พร้อมแล้วด้วยญาณ. บทว่า วิธูปิตา คือ อันกำจัดเสียแล้ว หรืออันเผาเสียแล้ว. บทว่า วุสิตพฺรหฺมจริโย คือ อยู่จบพรหมจรรย์คือมรรคแล้ว ตั้งอยู่. บทว่า โลกนฺตคู คือ ถึงที่สุดแห่งโลกแม้ทั้ง ๓ อย่าง. บทว่า ปารคโต คือ ถึงฝั่งด้วยอาการ ๖ อย่าง. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ ทั้งในพระสูตรและในคาถา ท่านจึงกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น.

6. අප්පස්සුතසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอัปปัสสุตสูตร

6. ඡට්ඨෙ අනුපපන්නොති අනුපාගතො. සුත්තන්තිආදීසු උභතොවිභඞ්ගනිද්දෙසඛන්ධකපරිවාරසුත්තනිපාතමඞ්ගලසුත්තරතනසුත්ත- නාළකසුත්තතුවටකසුත්තානි, අඤ්ඤම්පි ච සුත්තනාමකං තථාගතවචනං සුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බම්පි සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බං, විසෙසෙන සංයුත්තකෙ සකලොපි සගාථාවග්ගො. සකලම්පි අභිධම්මපිටකං, නිග්ගාථකසුත්තං, යඤ්ච අඤ්ඤම්පි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි අසඞ්ගහිතං බුද්ධවචනං, තං වෙය්‍යාකරණන්ති වෙදිතබ්බං. ධම්මපද-ථෙරගාථා-ථෙරිගාථා සුත්තනිපාතෙ නොසුත්තනාමිකා සුද්ධිකගාථා [Pg.252] ච ගාථාති වෙදිතබ්බා. සොමනස්සඤාණමයිකගාථාපටිසංයුත්තා ද්වෙඅසීති සුත්තන්තා උදානන්ති වෙදිතබ්බා. ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’තිආදිනයප්පවත්තා දසුත්තරසතසුත්තන්තා ඉතිවුත්තකන්ති වෙදිතබ්බා. අපණ්ණකජාතකාදීනි පඤ්ඤාසාධිකානි පඤ්ච ජාතකසතානි ජාතකන්ති වෙදිතබ්බානි. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ’’තිආදිනයප්පවත්තා සබ්බෙපි අච්ඡරියඅබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තා සුත්තන්තා අබ්භුතධම්මන්ති වෙදිතබ්බා. චූළවෙදල්ලමහාවෙදල්ලසම්මාදිට්ඨිසක්කපඤ්හසඞ්ඛාරභාජනියමහාපුණ්ණමසුත්තාදයො සබ්බෙපි වෙදඤ්ච තුට්ඨිඤ්ච ලද්ධා ලද්ධා පුච්ඡිතා සුත්තන්තා වෙදල්ලන්ති වෙදිතබ්බා. න අත්ථමඤ්ඤාය න ධම්මමඤ්ඤායාති අට්ඨකථඤ්ච පාළිඤ්ච අජානිත්වා. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවලොකුත්තරධම්මස්ස අනුරූපධම්මං සහසීලං පුබ්බභාගපටිපදං න පටිපන්නො හොති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. පඨමවාරෙ පනෙත්ථ අප්පස්සුතදුස්සීලො කථිතො, දුතියෙ අප්පස්සුතඛීණාසවො, තතියෙ බහුස්සුතදුස්සීලො, චතුත්ථෙ බහුස්සුතඛීණාසවො.

๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อนุปปนฺโน คือ ไม่เข้าถึง. ในบทว่า สุตฺตํ เป็นต้น พึงทราบว่า อุภโตวิภังค์ นิทเทส ขันธกะ ปริวาร สุตตนิบาต มงคลสูตร รตนสูตร นาฬกสูตร ตุวัฏฏกสูตร และพระพุทธวจนะอื่น ๆ ที่ชื่อว่าสูตร เป็นสุตตะ. พึงทราบว่า สูตรทั้งหมดที่มีคาถา เป็นเคยยะ, โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรคทั้งหมด (เป็นเคยยะ). พึงทราบว่า พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, สูตรที่ไม่มีคาถา, และพระพุทธวจนะอื่นใดที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยองค์ ๘ เป็นไวยากรณ์. พึงทราบว่า ธรรมบท เถรคาถา เถรีคาถา และสุทธิกคาถาในสุตตนิบาตที่ไม่มีชื่อว่าสูตร เป็นคาถา. พึงทราบว่า สุตตันตะ ๘๒ สูตร ที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากโสมนัสและญาณ เป็นอุทาน. พึงทราบว่า สุตตันตะ ๑๑๐ สูตร ที่ขึ้นต้นด้วยนัยว่า "วุตฺตญฺเหตํ ภควตา" เป็นอิติวุตตกะ. พึงทราบว่า ชาดก ๕๐๐ เรื่อง มี ๕๐ เรื่องเกิน มีอปัณณกชาดกเป็นต้น เป็นชาดก. พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรม ที่ขึ้นต้นด้วยนัยว่า "จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อจฺฉริยา อพฺภูตา ธมฺมา อานนฺเท" เป็นอัพภูตธรรม. พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ถูกถามครั้นได้ความรู้และความยินดีแล้ว มีจูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สักกปัญหสูตร สังขารภาชนียสูตร มหาปุณณมสูตร เป็นต้น เป็นเวทัลละ. บทว่า น อตฺถมญฺญาย น ธมฺมมญฺญาย คือ ไม่รู้อรรถกถาและบาลี. บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน คือ ไม่เป็นผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม ๙. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งหมดด้วยอุบายนี้. ในบรรดาวาระเหล่านี้ ในวาระที่ ๑ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีสุตะน้อยและทุศีล, ในวาระที่ ๒ กล่าวถึงพระขีณาสพผู้มีสุตะน้อย, ในวาระที่ ๓ กล่าวถึงบุคคลผู้เป็นพหูสูตและทุศีล, ในวาระที่ ๔ กล่าวถึงพระขีณาสพผู้เป็นพหูสูต.

සීලෙසු අසමාහිතොති සීලෙසු අපරිපූරකාරී. සීලතො ච සුතෙන චාති සීලභාගෙන ච සුතභාගෙන ච ‘‘අයං දුස්සීලො අප්පස්සුතො’’ති එවං තං ගරහන්තීති අත්ථො. තස්ස සම්පජ්ජතෙ සුතන්ති තස්ස පුග්ගලස්ස යස්මා තෙන සුතෙන සුතකිච්චං කතං, තස්මා තස්ස සුතං සම්පජ්ජති නාම. නාස්ස සම්පජ්ජතෙති සුතකිච්චස්ස අකතත්තා න සම්පජ්ජති. ධම්මධරන්ති සුතධම්මානං ආධාරභූතං. සප්පඤ්ඤන්ති සුපඤ්ඤං. නෙක්ඛං ජම්බොනදස්සෙවාති ජම්බුනදං වුච්චති ජාතිසුවණ්ණං, තස්ස ජම්බුනදස්ස නෙක්ඛං විය, පඤ්චසුවණ්ණපරිමාණං සුවණ්ණඝටිකං වියාති අත්ථො.

บทว่า สีเลสุ อสมาหิโต คือ ผู้ไม่ทำความบริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย. บทว่า สีลโต จ สุเตน จ ความว่า เขาย่อมติติงบุคคลนั้นโดยส่วนแห่งศีลและโดยส่วนแห่งสุตะว่า "ผู้นี้เป็นคนทุศีล มีสุตะน้อย" ดังนี้. บทว่า ตสฺส สมฺปชฺชเต สุตํ ความว่า เพราะบุคคลนั้นได้ทำกิจแห่งสุตะด้วยสุตะนั้นแล้ว ฉะนั้น สุตะของบุคคลนั้นจึงชื่อว่าสำเร็จ. บทว่า นาสฺส สมฺปชฺชเต คือ ไม่สำเร็จ เพราะกิจแห่งสุตะยังไม่ได้ทำ. บทว่า ธมฺมธรํ คือ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งธรรมที่ได้สดับแล้ว. บทว่า สปฺปญฺญํ คือ ผู้มีปัญญาดี. ในบทว่า เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว ทองคำชมพูนุทอันสมบูรณ์ด้วยชาติ เรียกว่า ชัมพูนทะ ความว่า เหมือนแท่งทองแห่งทองชมพูนุทนั้น เหมือนก้อนทองคำมีประมาณ ๕ สุวรรณ.

7. සොභනසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโสภณสูตร

7. සත්තමෙ වියත්තාති පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතා. විනීතාති විනයං උපෙතා සුවිනීතා. විසාරදාති වෙසාරජ්ජෙන සොමනස්සසහගතෙන ඤාණෙන සමන්නාගතා. ධම්මධරාති සුතධම්මානං ආධාරභූතා. භික්ඛු ච සීලසම්පන්නොති ගාථාය කිඤ්චාපි එකෙකස්සෙව එකෙකො ගුණො කථිතො, සබ්බෙසං පන සබ්බෙපි වට්ටන්තීති.

๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วิยตฺตา คือ ประกอบด้วยความฉลาดแห่งปัญญา. บทว่า วินีตา คือ เข้าถึงการฝึกฝน คือฝึกฝนดีแล้ว. บทว่า วิสารทา คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้แกล้วกล้า คือด้วยญาณอันสหรคตด้วยโสมนัส. บทว่า ธมฺมธรา คือ เป็นที่ทรงไว้ซึ่งธรรมที่ได้สดับแล้ว. ในคาถาว่า ภิกฺขุ จ สีลสมฺปนฺโน แม้ว่าคุณอย่างละอย่าง ๆ ของบริษัทแต่ละบริษัทจะถูกกล่าวไว้ ถึงกระนั้น คุณทั้งหมดก็ย่อมควรแก่บริษัททั้งหมด ดังนี้.

8. වෙසාරජ්ජසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาเวสารัชชสูตร

8. අට්ඨමෙ [Pg.253] වෙසාරජ්ජානීති එත්ථ සාරජ්ජපටිපක්ඛො වෙසාරජ්ජං, චතූසු ඨානෙසු සාරජ්ජාභාවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසොමනස්සමයඤාණස්සෙතං නාමං. ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං උත්තමට්ඨානං. ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො. අපිච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො. වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අසම්පකම්පියො නිසභො, සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා වවත්ථානං. ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං. යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානොව තං ආසභං ඨානං පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති, අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති.

๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เวสารชฺชานิ นี้ ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความหวาดหวั่น ชื่อว่า เวสารัชชะ นี้เป็นชื่อแห่งญาณอันประกอบด้วยโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงพิจารณาถึงความไม่มีความหวาดหวั่นในฐานะ ๔ ประการ บทว่า อาสภํ ฐานํ คือ ฐานะอันประเสริฐ ฐานะอันสูงสุด อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าในปางก่อนทั้งหลาย ชื่อว่า อาสภะ อธิบายว่า ฐานะของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น อีกประการหนึ่ง โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑๐๐ ตัว ชื่อว่า อุสภะ โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑,๐๐๐ ตัว ชื่อว่า วสภะ หรือโคที่เป็นใหญ่กว่าคอก ๑๐๐ คอก ชื่อว่า อุสภะ โคที่เป็นใหญ่กว่าคอก ๑,๐๐๐ คอก ชื่อว่า วสภะ โคผู้ประเสริฐกว่าโคทั้งปวง ทนได้ต่อภยันตรายทั้งปวง มีสีขาว น่าเลื่อมใส นำไปซึ่งภาระอันใหญ่ ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยเสียงฟ้าผ่าตั้งร้อย ชื่อว่า นิสภะ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาโคนิสภะนั้นว่า อุสภะ จริงอยู่ แม้คำนี้ก็เป็นไวพจน์ของคำนั้น นี้เป็นของโคอุสภะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ บทว่า ฐานํ คือ การยืนหยัดโดยเหยียบย่ำแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ส่วนญาณนี้เป็นดุจของโคอุสภะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ จริงอยู่ โคอุสภะที่เรียกว่านิสภะ ยืนด้วยท่ายืนอันไม่หวั่นไหว เหยียบย่ำแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ฉันใด พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงเหยียบย่ำปฐพีคือบริษัท ๘ ด้วยพระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ เป็นผู้ที่ใครๆ คือ ปัจจัตถิกะ (ผู้มุ่งร้าย) ปัจจามิตร (ศัตรู) ในโลกรวมทั้งเทวโลกและมารโลกให้หวั่นไหวไม่ได้ ทรงยืนอยู่ด้วยท่ายืนอันไม่หวั่นไหว เมื่อทรงยืนอยู่อย่างนี้แหละ จึงทรงปฏิญญา คือ เข้าถึง ไม่ปฏิเสธ ซึ่งฐานะอันประเสริฐนั้น ทรงยกขึ้นไว้ในพระองค์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทรงปฏิญญาซึ่งฐานะอันประเสริฐ"

පරිසාසූති අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං නදති, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. අයමත්ථො සීහනාදසුත්තෙන දස්සෙතබ්බො. යථා වා සීහො සහනතො ච හනනතො ච සීහොති වුච්චති, එවං තථාගතො ලොකධම්මානං සහනතො පරප්පවාදානඤ්ච හනනතො සීහොති වුච්චති. එවං වුත්තස්ස සීහස්ස නාදං සීහනාදං. තත්ථ යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං නදති, එවං තථාගතසීහොපි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො ‘‘ඉති රූප’’න්තිආදිනා නයෙන නානාවිධදෙසනාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති.

บทว่า ปริสาสุ คือ ในบริษัท ๘ บทว่า สีหนาทํ นทติ คือ ทรงเปล่งเสียงอันประเสริฐ เสียงอันไม่หวาดหวั่น หรือทรงเปล่งเสียงที่เสมอด้วยสีหนาท อรรถนี้พึงแสดงด้วยสีหนาทสูตร อีกอย่างหนึ่ง ราชสีห์ ชื่อว่า สีหะ เพราะทนทานและเพราะกำจัด ฉันใด พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ชื่อว่า สีหะ เพราะทรงทนทานต่อโลกธรรมทั้งหลาย และเพราะทรงกำจัดซึ่งปรัปปวาท (วาทะของผู้อื่น) เสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นดุจราชสีห์ที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ชื่อว่า สีหนาท ในข้อนั้น ราชสีห์ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังแห่งราชสีห์ เป็นผู้แกล้วกล้าในทุกสถาน ปราศจากความขนพองสยองเกล้า บันลือสีหนาท ฉันใด พระตถาคตผู้เป็นดุจราชสีห์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงสมบูรณ์ด้วยพระกำลังของพระตถาคต เป็นผู้แกล้วกล้าในบริษัท ๘ ปราศจากความขนพองสยองเกล้า ทรงเปล่งสีหนาทอันสมบูรณ์ด้วยความงดงามแห่งเทศนาอันมีประการต่างๆ โดยนัยเป็นต้นว่า "รูปเป็นดังนี้" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทรงบันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย"

බ්‍රහ්මචක්කං [Pg.254] පවත්තෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං උත්තමං විසුද්ධං. චක්කසද්දො පනායං –

ในบทว่า พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ นี้ บทว่า พฺรหฺมํ คือ ประเสริฐ สูงสุด บริสุทธิ์ ส่วนว่า จักกศัพท์นี้

‘‘සම්පත්තියං ලක්ඛණෙ ච, රථඞ්ගෙ ඉරියාපථෙ;

දානෙ රතනධම්මූර-චක්කාදීසු ච දිස්සති;

ධම්මචක්කෙ ඉධ මතො, තඤ්ච ද්වෙධා විභාවයෙ’’.

(จักกศัพท์) ย่อมปรากฏในอรรถว่า สมบัติ, ลักษณะ, องค์แห่งรถ (ล้อ), และอิริยาบถ, ในอรรถว่า ทาน, และในอรรถว่า จักรแก้ว ธรรมจักร จักรคือมีดโกน เป็นต้น, ในที่นี้ ท่านหมายเอาในอรรถว่า ธรรมจักร และพึงจำแนกธรรมจักรนั้นออกเป็น ๒ อย่าง

‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.31) හි අයං සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’ති (දී. නි. 2.35) එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති (ධ. ප. 1) එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති (සං. නි. 1.29) එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දදං භුඤ්ජ මා ච පමාදො, චක්කං වත්තය සබ්බපාණින’’න්ති (ජා. 1.7.149) එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති (දී. නි. 2.243; ම. නි. 3.256) එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති (සු. නි. 562) එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති (ජා. 1.1.104; 1.5.103) එත්ථ උරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති (දී. නි. 1.166) එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති (දී. නි. 3.61; සං. නි. 2.162) එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙ. ඉධ පනායං ධම්මචක්කෙ මතො.

จริงอยู่ ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย จักร ๔ ประการเหล่านี้ ที่เทวดาและมนุษย์ผู้สมบูรณ์แล้วด้วยจักรเหล่านี้..." จักกศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่า สมบัติ ในบทว่า "จักรทั้งหลายเกิดแล้วที่ฝ่าพระบาท" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ลักษณะ ในบทว่า "ล้อเกวียนหมุนตามรอยเท้าโคผู้ลากไป" นี้ ปรากฏในอรรถว่า องค์แห่งรถ (ล้อ) ในบทว่า "มีจักร ๔ มีทวาร ๙" นี้ ปรากฏในอรรถว่า อิริยาบถ ในบทว่า "จงให้ จงบริโภค และอย่าประมาท จงยังจักรให้เป็นไปแก่สรรพสัตว์" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ทาน ในบทว่า "จักรแก้วทิพย์ได้ปรากฏขึ้น" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรแก้ว ในบทว่า "จักรที่เราให้เป็นไปแล้ว" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ธรรมจักร ในบทว่า "จักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรคือมีดโกน (ขุรจักร) ในบทว่า "แม้ด้วยจักรมีคมโดยรอบดุจมีดโกน" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรคือศัสตรา ในบทว่า "อสนิจักร" นี้ ปรากฏในอรรถว่า วงล้อสายฟ้า ส่วนในที่นี้ ท่านหมายเอาจักกศัพท์นี้ในอรรถว่า ธรรมจักร

තං පනෙතං ධම්මචක්කං දුවිධං හොති පටිවෙධඤාණඤ්ච දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං, කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො වා යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරතො පට්ඨාය වා යාව බොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං, බුද්ධානංයෙව ඔරසඤාණං.

ก็ธรรมจักรนั้นมี ๒ อย่าง คือ ปฏิเวธญาณ และ เทสนาญาณ ในญาณทั้งสองนั้น ญาณที่ปัญญาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระองค์เอง ชื่อว่า ปฏิเวธญาณ ญาณที่กรุณาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระสาวกทั้งหลาย ชื่อว่า เทสนาญาณ ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่าง คือ กำลังเกิดขึ้น และ เกิดขึ้นแล้ว จริงอยู่ ปฏิเวธญาณนั้น ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์จนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรค ณ มหาโพธิบัลลังก์ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงอรหัตตมรรค ณ โพธิบัลลังก์ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล แม้เทสนาญาณก็มี ๒ อย่าง คือ กำลังเป็นไป และ เป็นไปแล้ว จริงอยู่ เทสนาญาณนั้น ชื่อว่ากำลังเป็นไป จนถึงโสดาปัตติมรรคของพระอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ เทสนาญาณเป็นโลกิยะ ก็ญาณทั้งสองแม้นี้ ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น เป็นโอรสญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น

සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතොති ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බෙ ධම්මා මයා අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං පටිජානතො තව. අනභිසම්බුද්ධාති ඉමෙ නාම [Pg.255] ධම්මා තයා අනභිසම්බුද්ධා. තත්‍ර වතාති තෙසු ‘‘අනභිසම්බුද්ධා’’ති එවං දස්සිතධම්මෙසු. සහධම්මෙනාති සහෙතුනා සකාරණෙන වචනෙන. නිමිත්තමෙතන්ති එත්ථ පුග්ගලොපි ධම්මොපි නිමිත්තන්ති අධිප්පෙතො. තං පුග්ගලං න පස්සාමි, යො මං පටිචොදෙස්සති. තං ධම්මං න පස්සාමි, යං දස්සෙත්වා ‘‘අයං නාම ධම්මො තයා අනභිසම්බුද්ධො’’ති මං පටිචොදෙස්සතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඛෙමප්පත්තොති ඛෙමං පත්තො. සෙසපදද්වයං ඉමස්සෙව වෙවචනං. සබ්බම්පෙතං වෙසාරජ්ජඤාණමෙව සන්ධාය වුත්තං. දසබලස්ස හි ‘‘අයං නාම ධම්මො තයා අනභිසම්බුද්ධො’’ති චොදකං පුග්ගලං වා චොදනාකාරණං අනභිසම්බුද්ධධම්මං වා අපස්සතො ‘‘සභාවබුද්ධොයෙව වත සමානො අහං බුද්ධොස්මීති වදාමී’’ති පච්චවෙක්ඛන්තස්ස බලවතරං සොමනස්සං උප්පජ්ජති, තෙන සම්පයුත්තං ඤාණං වෙසාරජ්ජං නාම. තං සන්ධාය ‘‘ඛෙමප්පත්තො’’තිආදිමාහ. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต ความว่า ของท่านผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า “เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ ธรรมทั้งปวงเราได้ตรัสรู้ชอบแล้ว” บทว่า อนภิสมฺพุทฺธา ความว่า ธรรมชื่อเหล่านี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้ บทว่า ตตฺร วต ความว่า ในธรรมที่ถูกแสดงอย่างนั้นว่า “ยังมิได้ตรัสรู้” เหล่านั้น บทว่า สหธมฺเมน ความว่า ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุ มีเหตุผล ในบทว่า นิมิตฺตเมตํ นี้ ประสงค์เอาทั้งบุคคลและธรรมว่า นิมิต เนื้อความในบทนี้ว่า เราไม่เห็นบุคคลนั้น ผู้ที่จะพึงทักท้วงเราได้ เราไม่เห็นธรรมนั้น ที่เขาจะพึงแสดงแล้วทักท้วงเราว่า “ธรรมชื่อนี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้” บทว่า เขมปฺปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเกษม บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นไวพจน์ของบทนี้เอง คำทั้งหมดนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเวสารัชชญาณเท่านั้น จริงอยู่ โสมนัสอันมีกำลังกว่าย่อมเกิดขึ้นแก่พระทศพลผู้เมื่อไม่ทรงเห็นบุคคลผู้ทักท้วง หรือธรรมอันเป็นเหตุแห่งการทักท้วงซึ่งยังมิได้ตรัสรู้ว่า “ธรรมชื่อนี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้” แล้วทรงพิจารณาอยู่ว่า “หนอ เราผู้เป็นพระพุทธเจ้าโดยสภาวะแท้ๆ ยังกล่าวว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า” ญาณที่สัมปยุตด้วยโสมนัสนั้น ชื่อว่า เวสารัชชะ พระองค์ทรงหมายถึงญาณนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เขมปฺปตฺโต พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้

අන්තරායිකා ධම්මාති එත්ථ පන අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා. තෙ අත්ථතො සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තා සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා. සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තං හි අන්තමසො දුක්කටදුබ්භාසිතම්පි මග්ගඵලානං අන්තරායං කරොති. ඉධ පන මෙථුනධම්මො අධිප්පෙතො. මෙථුනං සෙවතො හි යස්ස කස්සචි නිස්සංසයමෙව මග්ගඵලානං අන්තරායො හොති.

ก็ในบทว่า อนฺตรายิกา ธมฺมา นี้ ธรรมที่กระทำอันตราย ชื่อว่า อันตรายิกา ธรรมเหล่านั้นโดยเนื้อความ ได้แก่ อาปัตติขันธ์ ๗ ที่จงใจล่วงละเมิด จริงอยู่ อาบัติที่จงใจล่วงละเมิด แม้ที่สุดเพียงทุกกฏและทุพภาสิต ก็ย่อมกระทำอันตรายแก่มรรคและผล ก็ในที่นี้ ประสงค์เอาเมถุนธรรม จริงอยู่ อันตรายแก่มรรคและผลย่อมมีแก่ใครๆ ก็ตามผู้เสพเมถุนอย่างไม่ต้องสงสัยเลย

යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථායාති රාගක්ඛයාදීසු යස්ස අත්ථාය. ධම්මො දෙසිතොති අසුභභාවනාදිධම්මො කථිතො. තත්‍ර වත මන්ති තස්මිං අනිය්‍යානිකධම්මෙ මං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

บทว่า ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ธรรมใด ในบรรดาธรรมมีราคักขัยเป็นต้น บทว่า ธมฺโม เทสิโต ความว่า ธรรมมีอสุภภาวนาเป็นต้น อันเราแสดงแล้ว บทว่า ตตฺร วต มํ ความว่า (ทักท้วง) เราในธรรมที่ไม่เป็นไปเพื่อออกจากทุกข์นั้น ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

වාදපථාති වාදායෙව. පුථූති බහූ. සිතාති උපනිබද්ධා අභිසඞ්ඛතා. අථ වා පුථුස්සිතාති පුථුභාවං සිතා උපගතා, පුථූහි වා සිතාතිපි පුථුස්සිතා. යං නිස්සිතාති එතරහිපි යං වාදපථං නිස්සිතා. න තෙ භවන්තීති තෙ වාදපථා න භවන්ති භිජ්ජන්ති විනස්සන්ති. ධම්මචක්කන්ති දෙසනාඤාණස්සපි පටිවෙධඤාණස්සපි එතං නාමං. තෙසු දෙසනාඤාණං ලොකියං, පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං. කෙවලීති සකලගුණසමන්නාගතො. තාදිසන්ති තථාවිධං.

บทว่า วาทปถา ได้แก่ วาทะทั้งหลายนั่นเอง บทว่า ปุถู ได้แก่ มาก บทว่า สิตา ได้แก่ ที่ผูกพันไว้ ที่ปรุงแต่งไว้ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปุถุสฺสิตา ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเป็นของมาก หรือว่า อันสมณพราหมณ์จำนวนมากผูกพันไว้ จึงชื่อว่า ปุถุสฺสิตา บทว่า ยํ นิสฺสิตา ความว่า ในบัดนี้ก็อาศัยวาทวิถีใดอยู่ บทว่า น เต ภวนฺติ ความว่า วาทวิถีเหล่านั้นย่อมไม่มี ย่อมแตก ย่อมพินาศไป คำว่า ธรรมจักร นี้เป็นชื่อของทั้งเทศนาญาณและปฏิเวธญาณ ในญาณทั้งสองนั้น เทศนาญาณเป็นโลกิยะ ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ บทว่า เกวลี ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณทั้งปวง บทว่า ตาทิสํ ความว่า ผู้มีปกติเช่นนั้น

9. තණ්හුප්පාදසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาตัณหุปปาทสูตร

9. නවමෙ [Pg.256] උප්පජ්ජති එතෙසූති උප්පාදා. කා උප්පජ්ජති? තණ්හා. තණ්හාය උප්පාදා තණ්හුප්පාදා, තණ්හාවත්ථූනි තණ්හාකාරණානීති අත්ථො. චීවරහෙතූති ‘‘කත්ථ මනාපං චීවරං ලභිස්සාමී’’ති චීවරකාරණා උප්පජ්ජති. ඉතිභවාභවහෙතූති එත්ථ ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. යථා චීවරාදිහෙතු, එවං භවාභවහෙතුපීති අත්ථො. භවාභවොති චෙත්ථ පණීතතරානි සප්පිනවනීතාදීනි අධිප්පෙතානි. සම්පත්තිභවෙසු පණීතතරපණීතතමභවොතිපි වදන්තියෙව.

๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อุปฺปาทา ความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นในสิ่งเหล่านี้ อะไรเกิดขึ้น? คือ ตัณหา บทว่า ตณฺหุปฺปาทา ความว่า เป็นที่เกิดแห่งตัณหา เป็นวัตถุแห่งตัณหา เป็นเหตุแห่งตัณหา บทว่า จีวรเหตุ ความว่า (ตัณหา) ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรว่า “เราจักได้จีวรที่น่าพอใจในที่ไหน” ในบทว่า อิติภวาภวเหตุ นี้ อิติ ศัพท์เป็นนิบาตในอรรถว่าตัวอย่าง เนื้อความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้นฉันใด ย่อมเกิดขึ้นแม้เพราะเหตุแห่งภพน้อยภพใหญ่ฉันนั้น และในบทว่า ภวาภโว นี้ ประสงค์เอาสิ่งที่ประณีตกว่า มีเนยใสและเนยข้นเป็นต้น ในภพที่ถึงพร้อมด้วยสมบัติ ท่านก็กล่าวถึงภพที่ประณีตกว่าและประณีตที่สุดเหมือนกัน

තණ්හාදුතියොති අයඤ්හි සත්තො අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ සංසරන්තො න එකකොව සංසරති, තණ්හං පන දුතියිකං ලභන්තොව සංසරති. තෙන වුත්තං ‘‘තණ්හාදුතියො’’ති. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති එත්ථ ඉත්ථභාවො නාම අයං අත්තභාවො, අඤ්ඤථාභාවො නාම අනාගතත්තභාවො. එවරූපො වා අඤ්ඤොපි අත්තභාවො ඉත්ථභාවො නාම, න එවරූපො අඤ්ඤථාභාවො නාම. තං ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං. සංසාරන්ති ඛන්ධධාතුආයතනානං පටිපාටිං. නාතිවත්තතීති නාතික්කමති. එවමාදීනවං ඤත්වාති එවං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු ඛන්ධෙසු ආදීනවං ජානිත්වා. තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවන්ති තණ්හං ච ‘‘අයං වට්ටදුක්ඛසම්භූතො සභාවො කාරණ’’න්ති එවං ජානිත්වා. එත්තාවතා ඉමස්ස භික්ඛුනො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තභාවො දස්සිතො. ඉදානි තං ඛීණාසවං ථොමෙන්තො වීතතණ්හොතිආදිමාහ. තත්ථ අනාදානොති නිග්ගහණො. සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙති සතිසම්පජඤ්ඤෙ වෙපුල්ලප්පත්තො ඛීණාසවො භික්ඛු සතො සම්පජානො චරෙය්‍ය විහරෙය්‍යාති අත්ථො. ඉති සුත්තන්තෙ වට්ටං කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

บทว่า ตณฺหาทุติโย ความว่า จริงอยู่ สัตว์นี้เมื่อท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว ย่อมไม่ท่องเที่ยวไปผู้เดียว แต่ได้ตัณหาเป็นเพื่อนสองท่องเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีตัณหาเป็นเพื่อนสอง” ในบทว่า อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ นี้ อิตถภาวะ ได้แก่ อัตภาพนี้, อัญญถาภาวะ ได้แก่ อัตภาพในอนาคต หรืออัตภาพอื่นแม้เช่นนี้ ชื่อว่า อิตถภาวะ, อัตภาพที่ไม่ใช่เช่นนี้ ชื่อว่า อัญญถาภาวะ (ย่อมไม่ก้าวล่วง) ซึ่งอิตถภาวะและอัญญถาภาวะนั้น บทว่า สํสารํ ได้แก่ ลำดับแห่งขันธ์ ธาตุ อายตนะ บทว่า นาติวตฺตติ ความว่า ย่อมไม่ก้าวล่วง บทว่า เอวมาทีนวํ ญตฺวา ความว่า รู้อย่างนี้ซึ่งโทษในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน บทว่า ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ ความว่า และรู้ตัณหาอย่างนี้ว่า “นี่เป็นสภาวะ เป็นเหตุให้เกิดวัฏทุกข์” ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงถึงความเป็นผู้เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัตของภิกษุนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า วีตตณฺโห ในบทเหล่านั้น บทว่า อนาทาโน ความว่า ผู้ไม่มีความยึดมั่น บทว่า สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช ความว่า ภิกษุขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติสัมปชัญญะ พึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะเที่ยวไป อยู่ไป ด้วยเหตุนี้ ในสุตตันตะ พระองค์ตรัสวัฏฏะแล้ว ในคาถาทั้งหลาย จึงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ

10. යොගසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาโยคสูตร

10. දසමෙ වට්ටස්මිං යොජෙන්තීති යොගා. කාමයොගොතිආදීසු පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමයොගො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවයොගො, තථා ඣානනිකන්ති. සස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ච දිට්ඨියොගො. චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජායොගො. කාමෙසු වා යොජෙතීති කාමයොගො. භවෙසු යොජෙතීති [Pg.257] භවයොගො. දිට්ඨීසු යොජෙතීති දිට්ඨියොගො. අවිජ්ජාය යොජෙතීති අවිජ්ජායොගොති හෙට්ඨා වුත්තධම්මානංයෙවෙතං අධිවචනං.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ ธรรมที่ประกอบสัตว์ไว้ในวัฏฏะ ชื่อว่า โยคะ ในบทว่า กามโยโค เป็นต้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่า กามโยคะ ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ภวโยคะ ความใคร่ในฌานก็เช่นกัน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ และทิฏฐิ ๖๒ ชื่อว่า ทิฏฐิโยคะ ความไม่รู้ในสัจจะ ๔ ชื่อว่า อวิชชาโยคะ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ประกอบไว้ในกามทั้งหลาย ชื่อว่า กามโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในภพทั้งหลาย ชื่อว่า ภวโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในทิฏฐิทั้งหลาย ชื่อว่า ทิฏฐิโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในอวิชชา ชื่อว่า อวิชชาโยคะ คำว่า กามโยคะ เป็นต้นนี้ เป็นชื่อเรียกธรรมที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง

ඉදානි තෙ විත්ථාරෙත්වා දස්සෙන්තො කතමො ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සමුදයන්ති උප්පත්තිං. අත්ථඞ්ගමන්ති භෙදං. අස්සාදන්ති මධුරභාවං. ආදීනවන්ති අමධුරභාවං දොසං. නිස්සරණන්ති නිස්සටභාවං. කාමෙසූති වත්ථුකාමෙසු. කාමරාගොති කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නරාගො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අනුසෙතීති නිබ්බත්තති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, කාමයොගොති, භික්ඛවෙ, ඉදං කාමෙසු යොජනකාරණං බන්ධනකාරණං වුච්චතීති එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า กตโม จ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...เป็นไฉน) ในบทเหล่านั้น บทว่า สมุทยํ (ความเกิดขึ้น) หมายถึง ความเกิดขึ้น บทว่า อตฺถงฺคมํ (ความดับไป) หมายถึง ความแตกสลาย บทว่า อสฺสาทํ (คุณ) หมายถึง ความน่าพอใจ บทว่า อาทีนวํ (โทษ) หมายถึง ความไม่น่าพอใจ, โทษ บทว่า นิสฺสรณํ (อุบายเครื่องออก) หมายถึง สภาพที่ออกไปได้ บทว่า กาเมสุ (ในกามทั้งหลาย) หมายถึง ในวัตถุกามทั้งหลาย บทว่า กามราโค (กามราคะ) คือ ราคะที่เกิดขึ้นเพราะปรารภกามทั้งหลาย แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า อนุเสติ (นอนเนื่อง) หมายถึง ย่อมเกิดขึ้น ความแห่งบทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว กามโยโค (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ากามโยคะ) พึงทราบในที่ทั้งปวงอย่างนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งการประกอบในกามทั้งหลายนี้ เหตุแห่งการผูกมัดนี้ เรียกว่า กามโยคะ

ඵස්සායතනානන්ති චක්ඛාදීනං චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකාරණානං. අවිජ්ජා අඤ්ඤාණන්ති ඤාණපටිපක්ඛභාවෙන අඤ්ඤාණසඞ්ඛාතා අවිජ්ජා. ඉති කාමයොගොති එත්ථ ඉති සද්දො චතූහිපි යොගෙහි සද්ධිං යොජෙතබ්බො ‘‘එවං කාමයොගො, එවං භවයොගො’’ති. සංයුත්තොති පරිවාරිතො. පාපකෙහීති ලාමකෙහි. අකුසලෙහීති අකොසල්ලසම්භූතෙහි. සංකිලෙසිකෙහීති සංකිලෙසනකෙහි, පසන්නස්ස චිත්තස්ස පසන්නභාවදූසකෙහීති අත්ථො. පොනොබ්භවිකෙහීති පුනබ්භවනිබ්බත්තකෙහි. සදරෙහීති සදරථෙහි. දුක්ඛවිපාකෙහීති විපාකකාලෙ දුක්ඛුප්පාදකෙහි. ආයතිං ජාතිජරාමරණිකෙහීති අනාගතෙ පුනප්පුනං ජාතිජරාමරණනිබ්බත්තකෙහි. තස්මා අයොගක්ඛෙමීති වුච්චතීති යස්මා අප්පහීනයොගො පුග්ගලො එතෙහි ධම්මෙහි සම්පයුත්තො හොති, තස්මා චතූහි යොගෙහි ඛෙමං නිබ්බානං අනධිගතත්තා න යොගක්ඛෙමීති වුච්චති.

บทว่า ผสฺสายตนานํ (แห่งผัสสายตนะทั้งหลาย) หมายถึง แห่งจักขุเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้น บทว่า อวิชฺชา อญฺญาณํ (อวิชชาคือความไม่รู้) คือ อวิชชาที่ชื่อว่าอัญญาณะ (ความไม่รู้) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อญาณ ในบทว่า อิติ กามโยโค นี้ พึงประกอบ อิติ ศัพท์ เข้ากับโยคะทั้ง ๔ ด้วยว่า "อย่างนี้เป็นกามโยคะ อย่างนี้เป็นภวโยคะ" บทว่า สํยุตฺโต (ประกอบแล้ว) หมายถึง ถูกแวดล้อมแล้ว บทว่า ปาปเกหิ (ด้วยธรรมอันลามก) หมายถึง ด้วยธรรมอันเลวทราม บทว่า อกุสเลหิ (ด้วยอกุศลธรรม) หมายถึง ด้วยธรรมที่เกิดจากความไม่ฉลาด บทว่า สํกิเลสิเกหิ (อันเป็นไปในส่วนแห่งความเศร้าหมอง) มีความหมายว่า เป็นเครื่องเศร้าหมอง, เป็นเครื่องประทุษร้ายความเป็นผ่องใสแห่งจิตที่ผ่องใส บทว่า โปโนพฺภวิเกหิ (นำไปสู่ภพใหม่) หมายถึง ทำให้เกิดภพใหม่ บทว่า สทเรหิ (มีความเดือดร้อน) หมายถึง พร้อมด้วยความเดือดร้อน บทว่า ทุกฺขวิปาเกหิ (มีทุกข์เป็นวิบาก) หมายถึง ทำให้เกิดทุกข์ในกาลแห่งวิบาก บทว่า อายตึ ชาติชรามรณิเกหิ (มีความเกิด ความแก่ และความตายเป็นธรรมดาในเบื้องหน้า) หมายถึง ทำให้เกิดชาติ ชรา และมรณะซ้ำแล้วซ้ำเล่าในอนาคต ความแห่งบทว่า ตสฺมา อโยคกฺเขมีติ วุจฺจติ (เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ผู้ไม่เกษมจากโยคะ) คือ เพราะเหตุที่บุคคลผู้ยังละโยคะไม่ได้ ย่อมประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ฉะนั้น เพราะยังไม่บรรลุพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะทั้ง ๔ จึงเรียกว่า ผู้ไม่เกษมจากโยคะ

විසංයොගොති විසංයොජනකාරණානි. කාමයොගවිසංයොගොති කාමයොගතො විසංයොජනකාරණං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අසුභජ්ඣානං කාමයොගවිසංයොගො, තං පාදකං කත්වා අධිගතො අනාගාමිමග්ගො එකන්තෙනෙව කාමයොගවිසංයොගො නාම. අරහත්තමග්ගො භවයොගවිසංයොගො නාම, සොතාපත්තිමග්ගො දිට්ඨියොගවිසංයොගො [Pg.258] නාම, අරහත්තමග්ගො අවිජ්ජායොගවිසංයොගො නාම. ඉදානි තෙ විත්ථාරවසෙන දස්සෙන්තො කතමො ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තස්සත්ථො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

บทว่า วิสํโยโค (ความไม่ประกอบ) หมายถึง เหตุแห่งความไม่ประกอบ บทว่า กามโยควิสํโยโค (ความไม่ประกอบด้วยกามโยคะ) หมายถึง เหตุแห่งความไม่ประกอบจากกามโยคะ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน ในบทเหล่านั้น อสุภฌานชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยกามโยคะ, อนาคามิมรรคที่บรรลุโดยทำอสุภฌานนั้นให้เป็นบาท ชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยกามโยคะโดยส่วนเดียวแท้ อรหัตตมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยภวโยคะ, โสดาปัตติมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยทิฏฐิโยคะ, อรหัตตมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยอวิชชาโยคะ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า กตโม จ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...เป็นไฉน) พึงทราบความหมายของบทนั้นตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

භවයොගෙන චූභයන්ති භවයොගෙන ච සංයුත්තා, කිඤ්චි භිය්‍යො උභයෙනාපි සම්පයුත්තා, යෙන කෙනචි යොගෙන සමන්නාගතාති අත්ථො. පුරක්ඛතාති පුරතො කතා, පරිවාරිතා වා. කාමෙ පරිඤ්ඤායාති දුවිධෙපි කාමෙ පරිජානිත්වා. භවයොගඤ්ච සබ්බසොති භවයොගඤ්ච සබ්බමෙව පරිජානිත්වා. සමූහච්චාති සමූහනිත්වා. විරාජයන්ති විරාජෙන්තො, විරාජෙත්වා වා. ‘‘විරාජෙන්තො’’ති හි වුත්තෙ මග්ගො කථිතො හොති, ‘‘විරාජෙත්වා’’ති වුත්තෙ ඵලං. මුනීති ඛීණාසවමුනි. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.

ความแห่งบทว่า ภวโยเคน จูภยํ (ประกอบด้วยภวโยคะและทั้งสองอย่าง) คือ ประกอบด้วยภวโยคะด้วย, ยิ่งไปกว่านั้น ยังประกอบด้วยโยคะทั้งสองอย่างด้วย, หมายความว่า ประกอบพร้อมด้วยโยคะอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า ปุรกฺขตา (อันกรรมทำไว้ข้างหน้า) หมายถึง อันกรรมทำไว้เบื้องหน้า หรือ ถูกแวดล้อม บทว่า กาเม ปริญฺญาย (กำหนดรู้กามทั้งหลาย) หมายถึง กำหนดรู้กามแม้ทั้งสองอย่าง บทว่า ภวโยคญฺจ สพฺพโส (และภวโยคะโดยประการทั้งปวง) หมายถึง กำหนดรู้ภวโยคะทั้งหมดนั่นเทียว บทว่า สมูหจฺจ (ถอนขึ้น) หมายถึง ถอนขึ้นด้วยดี บทว่า วิราชยํ (สำรอก) หมายถึง กำลังสำรอก หรือ สำรอกแล้ว จริงอยู่ เมื่อตรัสว่า "วิราเชนฺโต" (กำลังสำรอก) ชื่อว่าตรัสมรรค, เมื่อตรัสว่า "วิราเชตฺวา" (สำรอกแล้ว) ชื่อว่าตรัสผล บทว่า มุนิ (มุนี) หมายถึง พระขีณาสพผู้เป็นมุนี ด้วยประการฉะนี้ แม้ในพระสูตรนี้ แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเทียว

භණ්ඩගාමවග්ගො පඨමො.

ภัณฑคามวรรคที่ ๑

2. චරවග්ගො

๒. จรวรรค

1. චරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาจรสูตร

11. දුතියස්ස පඨමෙ අධිවාසෙතීති චිත්තං අධිරොපෙත්වා වාසෙති. නප්පජහතීති න පරිච්චජති. න විනොදෙතීති න නීහරති. න බ්‍යන්තීකරොතීති න විගතන්තං පරිච්ඡින්නපරිවටුමං කරොති. න අනභාවං ගමෙතීති න අනුඅභාවං අවඩ්ඪිං විනාසං ගමෙති. චරම්පීති චරන්තොපි. අනාතාපීති නිබ්බීරියො. අනොත්තාපීති උපවාදභයරහිතො. සතතන්ති නිච්චං. සමිතන්ති නිරන්තරං. එවං සබ්බත්ථ අත්ථං ඤත්වා සුක්කපක්ඛෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า อธิวาเสติ (ย่อมอดกลั้น) หมายถึง ให้จิตตั้งอยู่โดยยกขึ้น บทว่า นปฺปชหติ (ย่อมไม่ละ) หมายถึง ย่อมไม่สละ บทว่า น วิโนเทติ (ย่อมไม่บรรเทา) หมายถึง ย่อมไม่นำออก บทว่า น พฺยนฺตีกโรติ (ย่อมไม่ทำให้สิ้นสุด) หมายถึง ย่อมไม่ทำให้สิ้นสุดไป บทว่า น อนภาวํ คเมติ (ย่อมไม่ทำให้ถึงความไม่มี) หมายถึง ย่อมไม่ทำให้ถึงความไม่มีบ่อยๆ ความไม่เจริญ ความพินาศ บทว่า จรมฺปิ (แม้เมื่อเที่ยวไป) หมายถึง แม้เมื่อเที่ยวไปอยู่ บทว่า อนาตาปี (ไม่มีความเพียร) หมายถึง เป็นผู้ไม่มีความเพียร บทว่า อโนตฺตาปี (ไม่มีความเกรงกลัว) หมายถึง เป็นผู้ปราศจากความกลัวต่อคำติเตียน บทว่า สตตํ (ต่อเนื่อง) หมายถึง เป็นนิตย์ บทว่า สมิตํ (สม่ำเสมอ) หมายถึง ไม่มีระหว่างคั่น พึงทราบความหมายในที่ทั้งปวงอย่างนี้แล้ว พึงทราบความหมายในฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

ගාථාසු ගෙහනිස්සිතන්ති කිලෙසනිස්සිතං. මොහනෙය්‍යෙසූති මොහජනකෙසු ආරම්මණෙසු. අභබ්බොති අභාජනභූතො. ඵුට්ඨුං සම්බොධිමුත්තමන්ති අරහත්තමග්ගසඞ්ඛාතං උත්තමඤාණං ඵුසිතුං.

ในคาถาทั้งหลาย บทว่า เคหนิสฺสิตํ (อาศัยเรือน) หมายถึง อาศัยกิเลส บทว่า โมหเนยฺเยสุ (ในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโมหะ) หมายถึง ในอารมณ์ทั้งหลายอันก่อให้เกิดโมหะ บทว่า อภพฺโพ (ไม่ควร) หมายถึง เป็นผู้ไม่เป็นภาชนะ บทว่า ผุฏฺฐุ สมฺโพธึ อุตฺตมํ (เพื่อจะสัมผัสพระสัมโพธิอันสูงสุด) หมายถึง เพื่อจะสัมผัสญาณอันสูงสุด กล่าวคือ อรหัตตมรรค

2. සීලසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสีลสูตร

12. දුතියෙ [Pg.259] සම්පන්නසීලාති පරිපුණ්ණසීලා. සම්පන්නපාතිමොක්ඛාති පරිපුණ්ණපාතිමොක්ඛා. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතාති පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙන සංවුතා පිහිතා උපෙතා හුත්වා විහරථ. ආචාරගොචරසම්පන්නාති ආචාරෙන ච ගොචරෙන ච සම්පන්නා සමුපාගතා භවථ. අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසූති අණුප්පමාණෙසු දොසෙසු. භයදස්සාවිනොති තානි අණුමත්තානි වජ්ජානි භයතො දස්සනසීලා. සමාදාය සික්ඛථ සික්ඛාපදෙසූති සබ්බසික්ඛාකොට්ඨාසෙසු සමාදාතබ්බං සමාදාය ගහෙත්වා සික්ඛථ. ‘‘සම්පන්නසීලානං…පෙ… සික්ඛාපදෙසූ’’ති එත්තකෙන ධම්මක්ඛානෙන සික්ඛත්තයෙ සමාදාපෙත්වා චෙව පටිලද්ධගුණෙසු ච වණ්ණං කථෙත්වා ඉදානි උත්තරි කාතබ්බං දස්සෙන්තො කිමස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ කිමස්සාති කිං භවෙය්‍ය.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สมฺปนฺนสีลา (ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล) หมายถึง ผู้มีศีลบริบูรณ์ บทว่า สมฺปนฺนปาติโมกฺขา (ผู้ถึงพร้อมด้วยปาฏิโมกข์) หมายถึง ผู้มีปาฏิโมกข์บริบูรณ์ บทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา (ผู้สำรวมด้วยความสำรวมในปาฏิโมกข์) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้สำรวมแล้ว ปิดกั้นแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยปาฏิโมกขสังวรศีลอยู่เถิด บทว่า อาจารโคจรสฺมปนฺนา (ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ถึงพร้อมแล้ว เข้าถึงดีแล้วด้วยอาจาระและโคจรเถิด บทว่า อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ (ในโทษทั้งหลายแม้มีประมาณน้อย) หมายถึง ในโทษทั้งหลายมีประมาณน้อยดังอณู บทว่า ภยทสฺสาวิโน (ผู้เห็นภัย) หมายถึง ผู้มีปกติเห็นโทษเหล่านั้นแม้มีประมาณน้อยโดยความเป็นภัย บทว่า สมาทาย สิกฺขถ สิกฺขาปเทสุ (จงสมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงสมาทานถือเอาสิ่งที่พึงสมาทานในกองแห่งสิกขาทั้งปวงแล้วศึกษาเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้สมาทานในสิกขา ๓ ด้วยการแสดงธรรมมีประมาณเท่านี้ว่า "สมฺปนฺนสีลานํ...ฯลฯ...สิกฺขาปเทสุ" และทรงกล่าวคุณในคุณที่ได้รับแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกิจที่พึงทำยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำมีอาทิว่า กิมสฺส ในบทเหล่านั้น บทว่า กิมสฺส (อะไรพึงมี) หมายถึง อะไรพึงมี

යතං චරෙති යථා චරන්තො යතො හොති සංයතො, එවං චරෙය්‍ය. එස නයො සබ්බත්ථ. අච්ඡෙති නිසීදෙය්‍ය. යතමෙනං පසාරයෙති යං අඞ්ගපච්චඞ්ගං පසාරෙය්‍ය, තං යතං සංයතමෙව කත්වා පසාරෙය්‍ය. උද්ධන්ති උපරි. තිරියන්ති මජ්ඣං. අපාචීනන්ති අධො. එත්තාවතා අතීතා පච්චුප්පන්නා අනාගතා ච පඤ්චක්ඛන්ධා කථිතා. යාවතාති පරිච්ඡෙදවචනං. ජගතො ගතීති ලොකස්ස නිප්ඵත්ති. සමවෙක්ඛිතා ච ධම්මානං, ඛන්ධානං උදයබ්බයන්ති එතෙසං සබ්බලොකෙ අතීතාදිභෙදානං පඤ්චක්ඛන්ධධම්මානං උදයඤ්ච වයඤ්ච සමවෙක්ඛිතා. ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධානං උදයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සති, වයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සතී’’ති වුත්තෙහි සමපඤ්ඤාසාය ලක්ඛණෙහි සම්මා අවෙක්ඛිතා හොති. චෙතොසමථසාමීචින්ති චිත්තසමථස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපදං. සික්ඛමානන්ති පටිපජ්ජමානං, පූරයමානන්ති අත්ථො. පහිතත්තොති පෙසිතත්තො. ආහූති කථයන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීලං මිස්සකං කථෙත්වා ගාථාසු ඛීණාසවො කථිතො.

พึงสำรวมเที่ยวไป คือ บุคคลผู้เที่ยวไปอยู่อย่างไร จึงจะเป็นผู้สำรวมระวังแล้ว ก็พึงเที่ยวไปอย่างนั้น นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง บทว่า อจฺเฉ แปลว่า พึงนั่ง บทว่า ยตเมนํ ปสาเรยฺย ความว่า พึงเหยียดอวัยวะใหญ่น้อยใด ก็พึงทำอวัยวะใหญ่น้อยนั้นให้สำรวมระวังแล้วจึงเหยียดไป บทว่า อุทฺธํ แปลว่า เบื้องบน บทว่า ติริยํ แปลว่า ท่ามกลาง บทว่า อปาจีนํ แปลว่า เบื้องต่ำ ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันกล่าวถึงขันธ์ ๕ ทั้งที่เป็นอดีต ปัจจุบัน และอนาคต บทว่า ยาวตา เป็นคำกำหนด บทว่า ชคโต คติ ความว่า ความเป็นไปแห่งโลก บทว่า สมเวกฺขิตา จ ธมฺมานํ, ขนฺธานํ อทยพฺพยํ ความว่า ธรรมคือขันธ์ ๕ เหล่านี้ ซึ่งมีความแตกต่างกันเป็นอดีตเป็นต้น ในโลกทั้งปวง อันบุคคลพิจารณาเห็นแล้วทั้งความเกิดและความดับ (พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า) ‘บุคคลเมื่อเห็นความเกิดแห่งขันธ์ ๕ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ อย่าง, เมื่อเห็นความดับ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ อย่าง’ ดังนี้ จึงชื่อว่าอันบุคคลพิจารณาเห็นดีแล้วด้วยลักษณะ ๕๐ ถ้วน บทว่า เจโตสมถสามีจึ ความว่า ปฏิปทาอันสมควรแก่ความสงบแห่งจิต บทว่า สิกฺขมานํ อธิบายว่า กำลังปฏิบัติ, กำลังบำเพ็ญให้บริบูรณ์ บทว่า ปหิตตฺโต แปลว่า ผู้มีตนส่งไปแล้ว บทว่า อาหู แปลว่า ย่อมกล่าว บทที่เหลือในที่นี้ชัดเจนแล้วทั้งนั้น แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสศีลระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) แล้วจึงตรัสพระขีณาสพไว้ในคาถาทั้งหลาย

3. පධානසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปธานสูตร

13. තතියෙ [Pg.260] සම්මප්පධානානීති සුන්දරපධානානි උත්තමවීරියානි. සම්මප්පධානාති පරිපුණ්ණවීරියා. මාරධෙය්‍යාභිභූතාති තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතං මාරධෙය්‍යං අභිභවිත්වා සමතික්කමිත්වා ඨිතා. තෙ අසිතාති තෙ ඛීණාසවා අනිස්සිතා නාම. ජාතිමරණභයස්සාති ජාතිඤ්ච මරණඤ්ච පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයස්ස, ජාතිමරණසඞ්ඛාතස්සෙව වා භයස්ස. පාරගූති පාරඞ්ගතා. තෙ තුසිතාති තෙ ඛීණාසවා තුට්ඨා නාම. ජෙත්වා මාරං සවාහිනින්ති සසෙනකං මාරං ජිනිත්වා ඨිතා. තෙ අනෙජාති තෙ ඛීණාසවා තණ්හාසඞ්ඛාතාය එජාය අනෙජා නිච්චලා නාම. නමුචිබලන්ති මාරබලං. උපාතිවත්තාති අතික්කන්තා. තෙ සුඛිතාති තෙ ඛීණාසවා ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතා නාම. තෙනෙවාහ –

๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺมปฺปธานานิ คือ ความเพียรดีงาม ได้แก่ ความเพียรอันสูงสุด บทว่า สมฺมปฺปธานา คือ ความเพียรอันบริบูรณ์ บทว่า มารเธยฺยาภิภูตา คือ ท่านผู้ดำรงอยู่ ครอบงำ ก้าวล่วงเสียซึ่งแดนแห่งมาร อันได้แก่เตภูมิกวัฏฏ์ บทว่า เต อสิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยแล้ว บทว่า ชาติมรณภยสฺส คือ แห่งภัยคือความเกิดอันอาศัยชาติและมรณะ หรือแห่งภัยอันได้แก่ชาติและมรณะนั่นเอง บทว่า ปารคู คือ ผู้ถึงฝั่ง (คือนิพพาน) บทว่า เต ตุสิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้ยินดีแล้ว บทว่า เชตฺวา มารํ สวาหินึ คือ ท่านผู้ดำรงอยู่ ชนะมารพร้อมทั้งเสนาแล้ว บทว่า เต อเนชา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้ไม่หวั่นไหว คือไม่หวั่นไหวด้วยความหวั่นไหวอันได้แก่ตัณหา บทว่า นมุจิพลํ คือ กองทัพแห่งมาร บทว่า อุปาติวตฺตา คือ ผู้ก้าวล่วงแล้ว บทว่า เต สุขิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้มีความสุขด้วยโลกุตตรสุข เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘සුඛිතා වත අරහන්තො, තණ්හා නෙසං න විජ්ජති;

අස්මිමානො සමුච්ඡින්නො, මොහජාලං පදාලිත’’න්ති. (සං. නි. 3.76);

‘พระอรหันต์ทั้งหลายมีความสุขหนอ ตัณหาของท่านเหล่านั้นไม่มี อัสมิมานะของท่านถูกถอนขึ้นเด็ดขาดแล้ว ข่ายคือโมหะท่านทำลายแล้ว’

4. සංවරසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสังวรสูตร

14. චතුත්ථෙ පධානානීති වීරියානි. සංවරප්පධානන්ති චක්ඛාදීනි සංවරන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. පහානප්පධානන්ති කාමවිතක්කාදයො පජහන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. භාවනාප්පධානන්ති සම්බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. අනුරක්ඛණාප්පධානන්ති සමාධිනිමිත්තං අනුරක්ඛන්තස්ස උප්පන්නවීරියං.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปธานานิ คือ ความเพียรทั้งหลาย บทว่า สํวรปฺปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังสำรวมอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น บทว่า ปหานปฺปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังละกามวิตกเป็นต้น บทว่า ภาวนาปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังเจริญโพชฌงค์ บทว่า อนุรกฺขณาปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังรักษาสมาธินิมิต

විවෙකනිස්සිතන්තිආදීසු විවෙකො, විරාගො, නිරොධොති තීණිපි නිබ්බානස්ස නාමානි. නිබ්බානං හි උපධිවිවෙකත්තා විවෙකො, තං ආගම්ම රාගාදයො විරජ්ජන්තීති විරාගො, නිරුජ්ඣන්තීති නිරොධො. තස්මා විවෙකනිස්සිතන්තිආදීසු ආරම්මණවසෙන වා අධිගන්තබ්බවසෙන වා නිබ්බානනිස්සිතන්ති අත්ථො.

ในบทว่า วิเวกนิสฺสิตํ เป็นต้น คำว่า วิเวก วิราคะ นิโรธ ทั้ง ๓ คำนี้เป็นชื่อของพระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่าวิเวก เพราะสงัดจากอุปธิ, ชื่อว่าวิราคะ เพราะราคะเป็นต้นย่อมคลายไปเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น, ชื่อว่านิโรธ เพราะราคะเป็นต้นย่อมดับไปเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น เพราะฉะนั้น ในบทว่า วิเวกนิสฺสิตํ เป็นต้น อธิบายว่า อาศัยพระนิพพาน โดยความเป็นอารมณ์ หรือโดยความเป็นธรรมที่พึงบรรลุ

වොස්සග්ගපරිණාමින්ති එත්ථ ද්වෙ වොස්සග්ගා – පරිච්චාගවොස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො ච. තත්ථ විපස්සනා තදඞ්ගවසෙන කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච රාගං පරිච්චජතීති පරිච්චාගවොස්සග්ගො. මග්ගො ආරම්මණවසෙන නිබ්බානං පක්ඛන්දතීති පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො. තස්මා වොස්සග්ගපරිණාමින්ති යථා භාවියමානො [Pg.261] සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො වොස්සග්ගත්ථාය පරිණමති, විපස්සනාභාවඤ්ච මග්ගභාවඤ්ච පාපුණාති, එවං තං භාවෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. භද්දකන්ති ලද්ධකං. සමාධිනිමිත්තං වුච්චති අට්ඨිකසඤ්ඤාදිවසෙන අධිගතො සමාධියෙව. අනුරක්ඛතීති සමාධිපාරිපන්ථිකධම්මෙ රාගදොසමොහෙ සොධෙන්තො රක්ඛති. එත්ථ ච අට්ඨිකසඤ්ඤාදිකා පඤ්චෙව සඤ්ඤා වුත්තා, ඉමස්මිං පන ඨානෙ දසපි අසුභානි විත්ථාරෙත්වා කථෙතබ්බානි. තෙසං විත්ථාරො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.102 ආදයො) වුත්තොයෙව. ගාථාය සංවරාදිනිප්ඵාදකං වීරියමෙව වුත්තං. ඛයං දුක්ඛස්ස පාපුණෙති දුක්ඛක්ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තං පාපුණෙය්‍යාති.

ในบทว่า โวสฺสคฺคปริณามึ นี้ มีโวสสัคคะ ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ (การสละโดยการบริจาค) และปักขันทนโวสสัคคะ (การสละโดยการแล่นเข้าไป) ในโวสสัคคะ ๒ อย่างนั้น วิปัสสนาชื่อว่าปริจจาคโวสสัคคะ เพราะย่อมสละกิเลส ขันธ์ และราคะ โดยตทังคประหาณ มรรคชื่อว่าปักขันทนโวสสัคคะ เพราะย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยความเป็นอารมณ์ เพราะฉะนั้น ในบทว่า โวสฺสคฺคปริณามึ นี้ มีอธิบายว่า ภิกษุเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นอย่างใด สติสัมโพชฌงค์ที่เจริญอยู่อย่างนั้น ย่อมน้อมไปเพื่อประโยชน์แก่การสละ และย่อมถึงความเป็นวิปัสสนาและความเป็นมรรค ภิกษุเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นอย่างนั้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า ภทฺทกํ คือ ที่ได้แล้ว สมาธิที่บรรลุแล้วโดยนัยแห่งอัฏฐิกสัญญาเป็นต้นนั่นเอง เรียกว่า สมาธินิมิต บทว่า อนุรกฺขติ คือ ย่อมรักษาโดยชำระธรรมที่เป็นข้าศึกต่อสมาธิ คือ ราคะ โทสะ โมหะ และในที่นี้ ท่านกล่าวสัญญาไว้เพียง ๕ อย่าง มีอัฏฐิกสัญญาเป็นต้น แต่ในที่นี้ พึงแสดงอสุภะทั้ง ๑๐ โดยพิสดาร ความพิสดารแห่งอสุภะเหล่านั้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในคาถา ท่านกล่าวเฉพาะความเพียรที่ทำให้เกิดสังวรเป็นต้น บทว่า ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณ คือ พึงบรรลุพระอรหัตตผลอันได้ชื่อว่าความสิ้นไปแห่งทุกข์

5. පඤ්ඤත්තිසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาบัญญัติสูตร

15. පඤ්චමෙ අග්ගපඤ්ඤත්තියොති උත්තමපඤ්ඤත්තියො. අත්තභාවීනන්ති අත්තභාවවන්තානං. යදිදං රාහු අසුරින්දොති යො එස රාහු අසුරින්දො අයං අග්ගොති. එත්ථ රාහු කිර අසුරින්දො චත්තාරි යොජනසහස්සානි අට්ඨ ච යොජනසතානි උච්චො, බාහන්තරමස්ස ද්වාදසයොජනසතානි, හත්ථතලපාදතලානං පුථුලතා තීණි යොජනසතානි. අඞ්ගුලිපබ්බානි පණ්ණාස යොජනානි, භමුකන්තරං පණ්ණාසයොජනං, නලාටං තියොජනසතං, සීසං නවයොජනසතං. කාමභොගීනං යදිදං රාජා මන්ධාතාති යො එස රාජා මන්ධාතා නාම, අයං දිබ්බෙපි මානුසකෙපි කාමෙ පරිභුඤ්ජනකානං සත්තානං අග්ගො නාම. එස හි අසඞ්ඛෙය්‍යායුකෙසු මනුස්සෙසු නිබ්බත්තිත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ හිරඤ්ඤවස්සං වස්සාපෙන්තො මානුසකෙ කාමෙ දීඝරත්තං පරිභුඤ්ජි. දෙවලොකෙ පන යාව ඡත්තිංසාය ඉන්දානං ආයුප්පමාණං, තාව පණීතෙ කාමෙ පරිභුඤ්ජීති කාමභොගීනං අග්ගො නාම ජාතො. ආධිපතෙය්‍යානන්ති අධිපතිට්ඨානං ජෙට්ඨකට්ඨානං කරොන්තානං. තථාගතො අග්ගමක්ඛායතීති ලොකියලොකුත්තරෙහි ගුණෙහි තථාගතො අග්ගො සෙට්ඨො උත්තමො අක්ඛායති.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อคฺคปญฺญตฺติโย ได้แก่ บัญญัติว่าเป็นผู้เลิศ. บทว่า อตฺตภาวีนํ ได้แก่ แห่งผู้มีอัตภาพ. บทว่า ยทิทํ ราหุ อสุรินฺโท ได้แก่ ราหูอสูรตนใด ตนนี้เป็นผู้เลิศ. ในบทนั้น ได้ยินว่า ราหูอสูรสูง ๔,๘๐๐ โยชน์, ระยะระหว่างแขนทั้งสองของราหูอสูรนั้น ๑,๒๐๐ โยชน์, ความกว้างแห่งฝ่ามือและฝ่าเท้า ๓๐๐ โยชน์. ข้อนิ้ว ๕๐ โยชน์, ระยะระหว่างคิ้ว ๕๐ โยชน์, หน้าผาก ๓๐๐ โยชน์, ศีรษะ ๙๐๐ โยชน์. บทว่า กามโภคีนํ ยทิทํ ราชา มนฺธาตา ได้แก่ พระราชาพระองค์ใดทรงพระนามว่ามานธาตุ, พระองค์นี้ชื่อว่าเป็นผู้เลิศแห่งสัตว์ทั้งหลายผู้บริโภคกามทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์. จริงอยู่ พระราชาพระองค์นั้นทรงบังเกิดในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุอสงไขย ทรงให้ฝนทองตกลงมาในขณะที่ทรงปรารถนา ได้เสวยกามคุณของมนุษย์ตลอดกาลนาน. ส่วนในเทวโลก ก็ได้เสวยกามอันประณีตตลอดเวลาเท่าอายุประมาณของท้าวสักกะ ๓๖ พระองค์ เพราะเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่าเป็นผู้เลิศแห่งผู้บริโภคกาม. บทว่า อาธิปเตยฺยานํ ได้แก่ แห่งผู้กระทำความเป็นอธิบดี ความเป็นผู้ใหญ่. บทว่า ตถาคโต อคฺคมกฺขายติ ได้แก่ พระตถาคตย่อมถูกกล่าวขานว่าเป็นผู้เลิศ ผู้ประเสริฐ ผู้สูงสุด ด้วยคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ.

ඉද්ධියා යසසා ජලන්ති දිබ්බසම්පත්තිසමිද්ධියා ච පරිවාරසඞ්ඛාතෙන යසසා ච ජලන්තානං. උද්ධං තිරියං අපාචීනන්ති උපරි ච මජ්ඣෙ ච හෙට්ඨා ච. යාවතා ජගතො ගතීති යත්තකා ලොකනිප්ඵත්ති.

บทว่า อิทฺธิยา ยสสา ชลํ ได้แก่ แห่งผู้รุ่งเรืองด้วยความสมบูรณ์แห่งทิพยสมบัติและด้วยยศที่นับว่าเป็นบริวาร. บทว่า อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนํ ได้แก่ ทั้งเบื้องบน ทั้งท่ามกลาง และทั้งเบื้องล่าง. บทว่า ยาวตา ชคโต คติ ได้แก่ ความสำเร็จแห่งโลกมีประมาณเท่าใด.

6. සොඛුම්මසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาโสขุมมสูตร

16. ඡට්ඨෙ [Pg.262] සොඛුම්මානීති සුඛුමලක්ඛණපටිවිජ්ඣනකානි ඤාණානි. රූපසොඛුම්මෙන සමන්නාගතො හොතීති රූපෙ සණ්හසුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො හොති. පරමෙනාති උත්තමෙන. තෙන ච රූපසොඛුම්මෙනාති තෙන යාව අනුලොමභාවං පත්තෙන සුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකඤාණෙන. න සමනුපස්සතීති නත්ථිභාවෙනෙව න පස්සති. න පත්ථෙතීති නත්ථිභාවෙනෙව න පත්ථෙති. වෙදනාසොඛුම්මාදීසුපි එසෙව නයො.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสขุมฺมานิ ได้แก่ ญาณทั้งหลายที่แทงตลอดลักษณะอันละเอียด. บทว่า รูปโสขุมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ ได้แก่ เป็นผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดอ่อนในรูป. บทว่า ปรเมน ได้แก่ อันสูงสุด. บทว่า เตน จ รูปโสขุมฺเมน ได้แก่ ด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดนั้น อันถึงความเป็นอนุโลมญาณ. บทว่า น สมนุปสฺสติ ได้แก่ ย่อมไม่เห็น เพราะความไม่มีนั่นเทียว. บทว่า น ปตฺเถติ ได้แก่ ย่อมไม่ปรารถนา เพราะความไม่มีนั่นเทียว. แม้ในเวทนาโสขุมมะเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

රූපසොඛුම්මතං ඤත්වාති රූපක්ඛන්ධස්ස සණ්හසුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකෙන ඤාණෙන සුඛුමතං ජානිත්වා. වෙදනානඤ්ච සම්භවන්ති වෙදනාක්ඛන්ධස්ස ච පභවං ජානිත්වා. සඤ්ඤා යතො සමුදෙතීති යස්මා කාරණා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සමුදෙති නිබ්බත්තති, තඤ්ච ජානිත්වා. අත්ථං ගච්ඡති යත්ථ චාති යස්මිං ඨානෙ නිරුජ්ඣති, තඤ්ච ජානිත්වා. සඞ්ඛාරෙ පරතො ඤත්වාති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං අනිච්චතාය ලුජ්ජනභාවෙන පරතො ජානිත්වා. ඉමිනා හි පදෙන අනිච්චානුපස්සනා කථිතා. දුක්ඛතො නො ච අත්තතොති ඉමිනා දුක්ඛානත්තානුපස්සනා. සන්තොති කිලෙසසන්තතාය සන්තො. සන්තිපදෙ රතොති නිබ්බානෙ රතො. ඉති සුත්තන්තෙ චතූසු ඨානෙසු විපස්සනාව කථිතා, ගාථාසු ලොකුත්තරධම්මොපීති.

บทว่า รูปโสขุมฺมตํ ญตฺวา ได้แก่ รู้แล้วซึ่งความเป็นของละเอียดแห่งรูปขันธ์ ด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดอ่อน. บทว่า เวทนานญฺจ สมฺภวํ ได้แก่ รู้แล้วซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนาขันธ์ด้วย. บทว่า สญฺญา ยโต สมุเทติ ได้แก่ สัญญาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุใด ก็รู้แล้วซึ่งเหตุนั้นด้วย. บทว่า อตฺถํ คจฺฉติ ยตฺถ จ ได้แก่ ย่อมดับในที่ใด ก็รู้แล้วซึ่งที่นั้นด้วย. บทว่า สงฺขาเร ปรโต ญตฺวา ได้แก่ รู้แล้วซึ่งสังขารขันธ์ว่าเป็นของอื่น เพราะมีความไม่เที่ยง มีความเสื่อมสลายไป. จริงอยู่ ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอนิจจานุปัสสนา. ด้วยบทว่า ทุกฺขโต โน จ อตฺตโต นี้ ท่านกล่าวทุกขานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา. บทว่า สนฺโต ได้แก่ เป็นผู้สงบเพราะความสงบแห่งกิเลส. บทว่า สนฺติปเท รโต ได้แก่ ยินดีแล้วในพระนิพพาน. ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตร ใน ๔ แห่ง ท่านกล่าววิปัสสนาเท่านั้น, ในคาถาทั้งหลาย แม้โลกุตตรธรรมก็กล่าวไว้.

7. පඨමඅගතිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมอคติสูตร

17-19. සත්තමෙ අගතිගමනානීති නගතිගමනානි. ඡන්දාගතිං ගච්ඡතීති ඡන්දෙන අගතිං ගච්ඡති, අකත්තබ්බං කරොති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඡන්දා දොසා භයා මොහාති ඡන්දෙන, දොසෙන, භයෙන, මොහෙන. අතිවත්තතීති අතික්කමති. අට්ඨමං උත්තානමෙව. නවමෙ තථාබුජ්ඣනකානං වසෙන ද්වීහිපි නයෙහි කථිතං.

๑๗-๑๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อคติคมนานิ ได้แก่ การไปในทางที่ไม่ควรไป. บทว่า ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ ได้แก่ ย่อมไปสู่ทางที่ไม่ควรไปเพราะฉันทะ, ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา ได้แก่ เพราะฉันทะ, เพราะโทสะ, เพราะภัย, เพราะโมหะ. บทว่า อติวตฺตติ ได้แก่ ย่อมล่วงละเมิด. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ในสูตรที่ ๙ ท่านกล่าวไว้โดยสองนัย โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้พึงตรัสรู้ตามนั้น.

10. භත්තුද්දෙසකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาภัตตุทเทสกสูตร

20. දසමෙ භත්තුද්දෙසකොති සලාකභත්තාදීනං උද්දෙසකො. කාමෙසු අසංයතාති වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙහි අසංයතා. පරිසාකසටො [Pg.263] ච පනෙස වුච්චතීති අයඤ්ච පන සො එවරූපා පරිසාකචවරො නාම වුච්චතීති අත්ථො. සමණෙනාති බුද්ධසමණෙන. පරිසාය මණ්ඩො ච පනෙස වුච්චතීති අයං එවරූපා පරිසා විප්පසන්නෙන පරිසාමණ්ඩොති වුච්චතීති.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ภตฺตุทฺเทสโก ได้แก่ ผู้แจกสลากภัตเป็นต้น. บทว่า กาเมสุ อสํยตา ได้แก่ ผู้ไม่สำรวมด้วยกิเลสกามในวัตถุกาม. บทว่า ปริสากสโฏ จ ปเนส วุจฺจติ อธิบายว่า ก็บุคคลผู้มีอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่าชื่อว่าเป็นคนเลวในบริษัท. บทว่า สมเณน ได้แก่ โดยพระพุทธสมณะ. บทว่า ปริสาย มณฺโฑ จ ปเนส วุจฺจติ ได้แก่ บุคคลผู้มีอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นเครื่องประดับแห่งบริษัท เพราะทำให้บริษัทผ่องใส.

චරවග්ගො දුතියො.

จรวรรคที่ ๒

3. උරුවෙලවග්ගො

๓. อุรุเวลวรรค

1. පඨමඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมอุรุเวลสูตร

21. තතියස්ස පඨමෙ උරුවෙලායන්ති එත්ථ උරුවෙලාති මහාවෙලා, මහාවාලිකරාසීති අත්ථො. අථ වා උරූති වාලුකා වුච්චති, වෙලාති මරියාදා. වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අතීතෙ කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ දසසහස්සා කුලපුත්තා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තස්මිං පදෙසෙ විහරන්තා එකදිවසං සන්නිපතිත්වා කතිකවත්තං අකංසු – ‘‘කායකම්මවචීකම්මානි නාම පරෙසම්පි පාකටානි හොන්ති, මනොකම්මං පන අපාකටං. තස්මා යො කාමවිතක්කං වා බ්‍යාපාදවිතක්කං වා විහිංසාවිතක්කං වා විතක්කෙති, තස්ස අඤ්ඤො චොදකො නාම නත්ථි. සො අත්තනාව අත්තානං චොදෙත්වා පත්තපුටෙන වාලුකං ආහරිත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ ආකිරතු, ඉදමස්ස දණ්ඩකම්ම’’න්ති. තතො පට්ඨාය යො තාදිසං විතක්කං විතක්කෙති, සො තත්ථ පත්තපුටෙන වාලුකං ආකිරති, එවං තත්ථ අනුක්කමෙන මහාවාලුකරාසි ජාතො. තතො නං පච්ඡිමා ජනතා පරික්ඛිපිත්වා චෙතියට්ඨානමකාසි, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘උරුවෙලාති මහාවෙලා, මහාවාලිකරාසීති අත්ථො’’ති. තමෙව සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අථ වා උරූති වාලුකා වුච්චති, වෙලාති මරියාදා, වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති.

๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ ในบทว่า อุรุเวลายํ นี้ บทว่า อุรุเวลา มีความหมายว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อุรุ หมายถึง ทราย, คำว่า เวลา หมายถึง ขอบเขต. คำว่า อุรุเวลา คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้. ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติ กุลบุตรหนึ่งหมื่นคนบวชเป็นดาบส อยู่ในประเทศนั้น วันหนึ่งประชุมกันได้ตั้งกติกวัตรไว้ว่า – “ชื่อว่ากายกรรมและวจีกรรมย่อมปรากฏแม้แก่คนอื่น แต่มโนกรรมไม่ปรากฏ. เพราะฉะนั้น ผู้ใดตรึกซึ่งกามวิตกก็ดี พยาบาทวิตกก็ดี วิหิงสาวิตกก็ดี ผู้อื่นที่จะโจทนาผู้นั้นย่อมไม่มี. ผู้นั้นจงโจทนาตนเองด้วยตนเองแล้ว นำทรายมาด้วยกระทงใบไม้เกลี่ยลงในที่นี้ นี้เป็นการลงโทษของผู้นั้น”. จำเดิมแต่นั้นมา ผู้ใดตรึกวิตกเช่นนั้น ผู้นั้นย่อมเกลี่ยทรายลงในที่นั้นด้วยกระทงใบไม้ อย่างนี้ กองทรายใหญ่ได้เกิดขึ้นในที่นั้นโดยลำดับ. ต่อมา ชนรุ่นหลังได้ล้อมที่นั้นทำเป็นเจดียสถาน, ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า – “บทว่า อุรุเวลา มีความหมายว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่”. ท่านหมายถึงเรื่องนั้นนั่นแหละจึงกล่าวว่า – “อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อุรุ หมายถึง ทราย, คำว่า เวลา หมายถึง ขอบเขต, คำว่า อุรุเวลา คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้”.

නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙති උරුවෙලගාමං නිස්සාය නෙරඤ්ජරානදීතීරෙ විහරාමීති දස්සෙති. අජපාලනිග්‍රොධෙති අජපාලකා තස්ස නිග්‍රොධස්ස [Pg.264] ඡායාය නිසීදන්තිපි තිට්ඨන්තිපි, තස්මා සො අජපාලනිග්‍රොධොත්වෙව සඞ්ඛං ගතො, තස්ස හෙට්ඨාති අත්ථො. පඨමාභිසම්බුද්ධොති සම්බුද්ධො හුත්වා පඨමමෙව. උදපාදීති අයං විතක්කො පඤ්චමෙ සත්තාහෙ උදපාදි. කස්මා උදපාදීති? සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණත්තා චෙව පුබ්බාසෙවනතාය ච. තත්ථ පුබ්බාසෙවනාය පකාසනත්ථං තිත්තිරජාතකං ආහරිතබ්බං. හත්ථිවානරතිත්තිරා කිර එකස්මිං පදෙසෙ විහරන්තා ‘‘යො අම්හාකං මහල්ලකො, තස්මිං සගාරවා විහරිස්සාමා’’ති නිග්‍රොධං දස්සෙත්වා ‘‘කො නු ඛො අම්හාකං මහල්ලකො’’ති වීමංසන්තා තිත්තිරස්ස මහල්ලකභාවං ඤත්වා තස්ස ජෙට්ඨාපචායනකම්මං කත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගා සම්මොදමානා විහරිත්වා සග්ගපරායණා අහෙසුං. තං කාරණං ඤත්වා රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ඉමං ගාථමාහ –

บทว่า `นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร` ทรงแสดงความว่า เราอาศัยอุรุเวลาคาม อยู่ที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา. บทว่า `อชปาลนิโคฺรเธ` ความว่า พวกคนเลี้ยงแพะย่อมนั่งบ้าง ยืนบ้าง ที่ร่มเงาแห่งต้นไทรนั้น เพราะเหตุนั้น ต้นไทรนั้นจึงนับได้ว่า อชปาลนิโครธ, อธิบายว่า ที่โคนต้นไทรนั้น. บทว่า `ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ` คือ เป็นผู้ตรัสรู้แล้วใหม่ๆ. บทว่า `อุทปาทิ` คือ พระวิตกนี้เกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ ๕. ถามว่า เกิดขึ้นเพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งปวง และเพราะการเคยเสพมาในปางก่อน. ในสองอย่างนั้น เพื่อจะประกาศการเคยเสพมาในปางก่อน พึงนำติตติรชาดกมา. ได้ยินว่า ช้าง ลิง และนกกระทา อาศัยอยู่ในประเทศแห่งหนึ่ง (ปรึกษากันว่า) "ผู้ใดในพวกเราเป็นผู้ใหญ่ที่สุด พวกเราจักอยู่โดยมีความเคารพในผู้นั้น" ดังนี้แล้ว เห็นต้นไทร (จึง) สืบสวนกันว่า "ใครหนอในพวกเราเป็นผู้ใหญ่ที่สุด" ดังนี้แล้ว รู้ความเป็นผู้ใหญ่ที่สุดของนกกระทา จึงทำการเคารพผู้เจริญแก่นกกระทาตัวนั้นแล้ว อยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีปรองดองกัน มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า. รุกขเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ รู้เหตุนั้นแล้ว จึงกล่าวคาถานี้ว่า –

‘‘යෙ වුඩ්ඪමපචායන්ති, නරා ධම්මස්ස කොවිදා;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාසංසා, සම්පරායෙ ච සුග්ගතී’’ති. (ජා. 1.1.37);

"นรชนเหล่าใด ฉลาดในธรรม ย่อมนอบน้อมผู้เจริญ, นรชนเหล่านั้นเป็นผู้อันบัณฑิตสรรเสริญในปัจจุบัน และในสัมปรายภพก็มีสุคติ" ดังนี้.

එවං අහෙතුකතිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තොපි තථාගතො සගාරවවාසං රොචෙසි, ඉදානි කස්මා න රොචෙස්සතීති. අගාරවොති අඤ්ඤස්මිං ගාරවරහිතො, කඤ්චි ගරුට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. අප්පතිස්සොති පතිස්සයරහිතො, කඤ්චි ජෙට්ඨකට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වාති එත්ථ සමිතපාපබාහිතපාපායෙව සමණබ්‍රාහ්මණා අධිප්පෙතා. සක්කත්වා ගරුං කත්වාති සක්කාරඤ්චෙව කත්වා ගරුකාරඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා.

พระตถาคตแม้บังเกิดในกำเนิดดิรัจฉานอเหตุกะอย่างนี้ ก็ยังทรงพอพระทัยในการอยู่โดยมีความเคารพ, บัดนี้ (เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว) ไฉนจักไม่ทรงพอพระทัยเล่า. บทว่า `อคารโว` ความว่า เป็นผู้ปราศจากความเคารพในผู้อื่น คือ ไม่ตั้งใครไว้ในฐานะที่ควรเคารพ. บทว่า `อปฺปฏิสฺโส` ความว่า เป็นผู้ปราศจากการเชื่อฟัง คือ ไม่ตั้งใครไว้ในฐานะผู้ใหญ่. ในบทว่า `สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา` นี้ ทรงประสงค์เอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้วและมีบาปอันลอยแล้วเท่านั้น. บทว่า `สกฺกตฺวา ครุ กตฺวา` คือ กระทำการสักการะและตั้งความเคารพไว้.

සදෙවකෙ ලොකෙතිආදීසු සද්ධිං දෙවෙහි සදෙවකෙ. දෙවග්ගහණෙන චෙත්ථ මාරබ්‍රහ්මෙසු ගහිතෙසුපි මාරො නාම වසවත්තී සබ්බෙසං උපරි වසං වත්තෙති, බ්‍රහ්මා නාම මහානුභාවො, එකඞ්ගුලියා එකස්මිං චක්කවාළසහස්සෙ ආලොකං ඵරති, ද්වීහි ද්වීසු, දසහි අඞ්ගුලීහි දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු ආලොකං ඵරති. සො ඉමිනා සීලසම්පන්නතරොති වත්තුං මා ලභන්තූති සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙති විසුං වුත්තං. තථා සමණා නාම එකනිකායාදිවසෙන බහුස්සුතා සීලවන්තො පණ්ඩිතා, බ්‍රාහ්මණාපි වත්ථුවිජ්ජාදිවසෙන බහුස්සුතා පණ්ඩිතා. තෙ ඉමිනා සම්පන්නතරාති වත්තුං [Pg.265] මා ලභන්තූති සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායාති වුත්තං. සදෙවමනුස්සායාති ඉදං පන නිප්පදෙසතො දස්සනත්ථං ගහිතමෙව ගහෙත්වා වුත්තං. අපිචෙත්ථ පුරිමානි තීණි පදානි ලොකවසෙන වුත්තානි, පච්ඡිමානි ද්වෙ පජාවසෙන. සීලසම්පන්නතරන්ති සීලෙන සම්පන්නතරං, අධිකතරන්ති අත්ථො. එත්ථ ච සීලාදයො චත්තාරො ධම්මා ලොකියලොකුත්තරා කථිතා, විමුත්තිඤාණදස්සනං ලොකියමෙව. පච්චවෙක්ඛණඤාණමෙව හෙතං. පාතුරහොසීති ‘‘අයං සත්ථා අවීචිතො යාව භවග්ගා සීලාදීහි අත්තනා අධිකතරං අපස්සන්තො ‘මයා පටිවිද්ධනවලොකුත්තරධම්මමෙව සක්කත්වා උපනිස්සාය විහරිස්සාමී’ති චින්තෙති, කාරණං භගවා චින්තෙති, අත්ථං වුඩ්ඪිං විසෙසං චින්තෙති, ගච්ඡාමිස්ස උස්සාහං ජනෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා පුරතො පාකටො අහොසි, අභිමුඛෙ අට්ඨාසීති අත්ථො.

ในบทว่า `สเทวเก โลเก` เป็นต้น โลกพร้อมทั้งเทวดา ชื่อว่า สเทวโลก. ในบทนั้น แม้เมื่อมารและพรหมถูกถือเอาด้วยการถือเอาเทวดาแล้วก็ตาม แต่ชื่อว่ามารเป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปเหนือสรรพสัตว์ทั้งปวง, ชื่อว่าพรหมเป็นผู้มีอานุภาพมาก ด้วยนิ้วเดียว ย่อมแผ่แสงสว่างไปในหนึ่งพันจักรวาล, ด้วยสองนิ้วก็แผ่ไปในสอง (พันจักรวาล), ด้วยสิบนิ้วก็แผ่แสงสว่างไปในหนึ่งหมื่นจักรวาล. เพื่อมิให้ใครๆ กล่าวได้ว่า "ผู้นั้นสมบูรณ์ด้วยศีลยิ่งกว่าพระองค์" จึงตรัสแยกไว้ว่า `สมารเก สพฺรหฺมเก`. ในทำนองเดียวกัน ชื่อว่าสมณะ เป็นพหูสูต มีศีล เป็นบัณฑิต โดยนัยแห่งเอกนิกายเป็นต้น, แม้พราหมณ์ก็เป็นพหูสูต เป็นบัณฑิต โดยนัยแห่งวัตถุวิชชาเป็นต้น. เพื่อมิให้ใครๆ กล่าวได้ว่า "สมณพราหมณ์เหล่านั้นสมบูรณ์ยิ่งกว่าพระองค์" จึงตรัสว่า `สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย`. ส่วนบทว่า `สเทวมนุสฺสาย` นี้ ทรงถือเอาสิ่งที่ทรงถือเอาแล้วนั่นแหละมาตรัสไว้ เพื่อแสดงโดยไม่มีส่วนเหลือ. อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านี้ สามบทแรกตรัสโดยนัยแห่งโลก (โอกาสโลก), สองบทหลังตรัสโดยนัยแห่งหมู่สัตว์ (สัตวโลก). บทว่า `สีลสมฺปนฺนตรํ` ความว่า ผู้สมบูรณ์กว่าด้วยศีล คือ ผู้ยิ่งกว่า. และในสูตรนี้ ธรรม ๔ ประการมีศีลเป็นต้น ตรัสว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ, วิมุตติญาณทัสสนะเป็นเพียงโลกิยะเท่านั้น เพราะเป็นปัจจเวกขณญาณ. บทว่า `ปาตุรโหสิ` ความว่า ท้าวสหัมบดีพรหมทรงดำริว่า "พระศาสดานี้ ตั้งแต่อเวจีจนถึงภวัคคพรหม เมื่อไม่ทรงเห็นผู้ใดยิ่งกว่าพระองค์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น จึงทรงดำริว่า 'เราจักสักการะอาศัยเฉพาะนวโลกุตรธรรมที่เราได้แทงตลอดแล้วอยู่', พระผู้มีพระภาคทรงดำริถึงเหตุ ทรงดำริถึงอรรถ ความเจริญ และความพิเศษ, เราจักไปทำความอุตสาหะให้เกิดแก่พระองค์" ดังนี้แล้ว จึงได้ปรากฏเฉพาะพระพักตร์ คือ ได้ยืนอยู่เบื้องหน้า.

විහංසු විහරන්ති චාති එත්ථ යො වදෙය්‍ය – ‘‘විහරන්තීති වචනතො පච්චුප්පන්නෙපි බහූ බුද්ධා’’ති, සො ‘‘භගවාපි භන්තෙ එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති ඉමිනා වචනෙන පටිබාහිතබ්බො.

ในบทว่า `วิหํสุ วิหรนฺติ จ` นี้ หากมีผู้ใดพึงกล่าวว่า "เพราะตรัสเป็นพหูพจน์ว่า `วิหรนฺติ` แม้ในปัจจุบันก็มีพระพุทธเจ้าหลายพระองค์" ดังนี้, ผู้นั้นพึงถูกห้ามด้วยคำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระผู้มีพระภาคในบัดนี้ก็เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" นี้.

‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති;

සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’’ති. (මහාව. 11;

ම. නි. 2.341) –

"อาจารย์ของเราไม่มี, ผู้เสมอเหมือนเราก็ไม่มี, ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก, บุคคลเทียบเท่าเราไม่มี" ดังนี้.

ආදීහි චස්ස සුත්තෙහි අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං අභාවො දීපෙතබ්බො. තස්මාති යස්මා සබ්බෙපි බුද්ධා සද්ධම්මගරුනො, තස්මා. මහත්තමභිකඞ්ඛතාති මහන්තභාවං පත්ථයමානෙන. සරං බුද්ධාන සාසනන්ති බුද්ධානං සාසනං සරන්තෙන.

และพึงแสดงความไม่มีแห่งพระพุทธเจ้าองค์อื่นๆ ด้วยสูตรทั้งหลายมีอาทิ (ดังนี้). บทว่า `ตสฺมา` คือ เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงมีพระสัทธรรมเป็นครู, เพราะเหตุนั้น. บทว่า `มหตฺตมภิกงฺขตา` คือ ผู้ปรารถนาความเป็นใหญ่. บทว่า `สรํ พุทฺธาน สาสนํ` คือ ผู้ระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย.

යතොති යස්මිං කාලෙ. මහත්තෙන සමන්නාගතොති රත්තඤ්ඤුමහත්තං වෙපුල්ලමහත්තං බ්‍රහ්මචරියමහත්තං ලාභග්ගමහත්තන්ති ඉමිනා චතුබ්බිධෙන මහත්තෙන සමන්නාගතො. අථ මෙ සඞ්ඝෙපි ගාරවොති අථ මය්හං සඞ්ඝෙපි ගාරවො ජාතො. කිස්මිං පන කාලෙ භගවතා සඞ්ඝෙ ගාරවො කතොති? මහාපජාපතියා දුස්සයුගදානකාලෙ. තදා හි භගවා අත්තනො උපනීතං දුස්සයුගං ‘‘සඞ්ඝෙ, ගොතමි, දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’’ති වදන්තො සඞ්ඝෙ ගාරවං අකාසි නාම.

บทว่า `ยโต` คือ ในกาลใด. บทว่า `มหตฺเตน สมนฺนาคโต` คือ ประกอบด้วยความเป็นใหญ่ ๔ ประการนี้ คือ รัตตัญญูมหัตตะ (ความเป็นใหญ่โดยเป็นรัตตัญญู) เวปุลลมหัตตะ (ความเป็นใหญ่โดยความไพบูลย์) พรหมจริยมหัตตะ (ความเป็นใหญ่แห่งพรหมจรรย์) และลาภัคคมหัตตะ (ความเป็นใหญ่แห่งยอดแห่งลาภ). บทว่า `อถ เม สงฺเฆปิ คารโว` คือ ครั้งนั้น ความเคารพแม้ในสงฆ์ได้เกิดมีแก่เรา. ถามว่า ก็ในกาลไหนเล่า ที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำความเคารพในสงฆ์? ตอบว่า ในคราวที่พระนางมหาปชาบดีถวายผ้าคู่. จริงอยู่ ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสว่า "โคตมี ท่านจงถวายในสงฆ์เถิด เมื่อท่านถวายในสงฆ์แล้ว ทั้งเราและสงฆ์ก็จักเป็นอันท่านบูชาแล้ว" ดังนี้ ได้ชื่อว่าทรงกระทำความเคารพในสงฆ์.

2. දුතියඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอุรุเวฬสูตรที่ ๒

22. දුතියෙ [Pg.266] සම්බහුලාති බහුකා. බ්‍රාහ්මණාති හුහුක්කජාතිකෙන බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං ආගතා බ්‍රාහ්මණා. ජිණ්ණාති ජරාජිණ්ණා. වුඩ්ඪාති වයොවුද්ධා. මහල්ලකාති ජාතිමහල්ලකා. අද්ධගතාති තයො වයෙ අද්ධෙ අතික්කන්තා. සුතමෙතන්ති අම්හෙහි සුතං එතං. තයිදං භො, ගොතම, තථෙවාති භො, ගොතම, එතං අම්හෙහි සුතකාරණං තථා එව. තයිදං භො, ගොතම, න සම්පන්නමෙවාති තං එතං අභිවාදනාදිඅකරණං අනනුච්ඡවිකමෙව.

๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `สมฺพหุลา` คือ จำนวนมาก. บทว่า `พฺราหฺมณา` คือ พราหมณ์ที่มาพร้อมกับพราหมณ์ผู้มีชาติเป็นหุหุกะ. บทว่า `ชิณฺณา` คือ แก่เพราะชรา. บทว่า `วุฑฺฒา` คือ เจริญโดยวัย. บทว่า `มหลฺลกา` คือ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ. บทว่า `อทฺธคตา` คือ ล่วงเลยวัยทั้งสามอันเป็นหนทาง (แห่งชีวิต) ไปแล้ว. บทว่า `สุตเมตํ` คือ เรื่องนี้ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมาแล้ว. บทว่า `ตยิทํ โภ โคตม ตเถว` คือ ข้าแต่ท่านพระโคดม เหตุที่ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมานั้นเป็นเช่นนั้นทีเดียว. บทว่า `ตยิทํ โภ โคตม น สมฺปนฺนเมว` คือ การไม่กระทำการไหว้เป็นต้นนั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว.

අකාලවාදීතිආදීසු අකාලෙ වදතීති අකාලවාදී. අසභාවං වදතීති අභූතවාදී. අනත්ථං වදති, නො අත්ථන්ති අනත්ථවාදී. අධම්මං වදති, නො ධම්මන්ති අධම්මවාදී. අවිනයං වදති, නො විනයන්ති අවිනයවාදී. අනිධානවතිං වාචං භාසිතාති න හදයෙ නිධෙතබ්බයුත්තකං වාචං භාසිතා. අකාලෙනාති කථෙතුං අයුත්තකාලෙන. අනපදෙසන්ති අපදෙසරහිතං, සාපදෙසං සකාරණං කත්වා න කථෙති. අපරියන්තවතින්ති පරියන්තරහිතං, න පරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා කථෙති. අනත්ථසංහිතන්ති න ලොකියලොකුත්තරඅත්ථනිස්සිතං කත්වා කථෙති. බාලො ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතීති අන්ධබාලො ථෙරොති සඞ්ඛං ගච්ඡති.

ในบททั้งหลายมีคำว่า อกาลวาที เป็นต้น (พึงทราบอรรถดังนี้) ชื่อว่า อกาลวาที เพราะกล่าวในเวลาที่ไม่ใช่กาล ชื่อว่า อภูตวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นจริง ชื่อว่า อนัตถวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ไม่กล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์ ชื่อว่า อธัมมวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นธรรม ไม่กล่าวธรรม ชื่อว่า อวินยวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นวินัย ไม่กล่าววินัย บทว่า อนิธานวตึ วาจํ ภาสิตา ความว่า ไม่กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในใจ บทว่า อกาเลน ความว่า (กล่าว) ในเวลาที่ไม่สมควรจะกล่าว บทว่า อนปเทสํ ความว่า (กล่าว) โดยปราศจากข้ออ้างอิง คือไม่กล่าวโดยทำข้ออ้างอิงและเหตุผล บทว่า อปริยนฺตวตึ ความว่า (กล่าว) โดยปราศจากขอบเขต คือไม่กล่าวโดยแสดงขอบเขต บทว่า อนตฺถสํหิตํ ความว่า ไม่กล่าวโดยอิงอาศัยประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า พาโล เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นพระเถระผู้เป็นพาลมืดบอด

කාලවාදීතිආදීනි වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බානි. පණ්ඩිතො ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතීති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතත්තා පණ්ඩිතො, ථිරභාවප්පත්තියා ථෙරොති සඞ්ඛං ගච්ඡති.

บททั้งหลายมีคำว่า กาลวาที เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว บทว่า ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นบัณฑิต เพราะความที่ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต, ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นเถระ เพราะถึงความเป็นผู้มั่นคง

බහුස්සුතො හොතීති බහුං අස්ස සුතං හොති, නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං පාළිඅනුසන්ධිපුබ්බාපරවසෙන උග්ගහිතං හොතීති අත්ථො. සුතධරොති සුතස්ස ආධාරභූතො. යස්ස හි ඉතො ගහිතං ඉතො පලායති, ඡිද්දඝටෙ උදකං විය න තිට්ඨති, පරිසමජ්ඣෙ එකසුත්තං වා ජාතකං වා කථෙතුං වා වාචෙතුං වා න සක්කොති, අයං න සුතධරො නාම. යස්ස පන උග්ගහිතං බුද්ධවචනං උග්ගහිතකාලසදිසමෙව හොති, දසපි වීසතිපි වස්සානි සජ්ඣායං අකරොන්තස්ස නෙව නස්සති, අයං සුතධරො නාම. සුතසන්නිචයොති සුතස්ස සන්නිචයභූතො. යස්ස හි සුතං හදයමඤ්ජූසාය සන්නිචිතං සිලාය ලෙඛා විය සුවණ්ණපත්තෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය [Pg.267] ච තිට්ඨති, අයං සුතසන්නිචයො නාම. ධාතාති ධාතා පගුණා. එකච්චස්ස හි උග්ගහිතබුද්ධවචනං ධාතං පගුණං නිච්චලිකං න හොති, ‘‘අසුකං සුත්තං වා ජාතකං වා කථෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘සජ්ඣායිත්වා සංසන්දිත්වා සමනුග්ගාහිත්වා ජානිස්සාමී’’ති වදති. එකච්චස්ස ධාතං පගුණං භවඞ්ගසොතසදිසං හොති, ‘‘අසුකං සුත්තං වා ජාතකං වා කථෙහී’’ති වුත්තෙ උද්ධරිත්වා තමෙව කථෙති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ධාතා’’ති. වචසා පරිචිතාති සුත්තදසක-වග්ගදසකපණ්ණාසදසකවසෙන වාචාය සජ්ඣායිතා. මනසානුපෙක්ඛිතාති චිත්තෙන අනුපෙක්ඛිතා. යස්ස වාචාය සජ්ඣායිතං බුද්ධවචනං මනසා චින්තෙන්තස්ස තත්ථ තත්ථ පාකටං හොති, මහාදීපං ජාලෙත්වා ඨිතස්ස රූපගතං විය පඤ්ඤායති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති අත්ථතො ච කාරණතො ච පඤ්ඤාය සුප්පටිවිද්ධා.

บทว่า พหุสฺสุโต โหติ ความว่า บุคคลนั้นมีการสดับฟังมาก คือ สัตถุศาสน์มีองค์ ๙ อันบุคคลนั้นเรียนเอาแล้วโดยลำดับก่อนหลังแห่งบาลีและอรรถกถา นี้เป็นอรรถ บทว่า สุตธโร คือ เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งสุตะ (สิ่งที่ได้สดับฟัง) จริงอยู่ บุคคลใดเรียนจากที่นี้แล้วก็เลือนไปจากที่นี้ ไม่ตั้งอยู่เหมือนน้ำในหม้อรั่ว ไม่สามารถจะกล่าวหรือบอกพระสูตรหนึ่งหรือชาดกหนึ่งในท่ามกลางบริษัทได้ บุคคลนี้ไม่ชื่อว่าสุตธร ส่วนบุคคลใด พุทธวจนะที่เรียนเอาแล้วยังคงเหมือนกับในเวลาที่เรียน แม้ไม่ทำการสาธยายตลอดสิบปีหรือยี่สิบปีก็ไม่เสื่อมหายไป บุคคลนี้ชื่อว่าสุตธร บทว่า สุตสนฺนิจโย คือ เป็นผู้สั่งสมสุตะ จริงอยู่ สุตะของบุคคลใดที่สั่งสมไว้ในหีบคือหทัย ย่อมตั้งอยู่เหมือนรอยขีดในศิลา และเหมือนไขสิงห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทอง บุคคลนี้ชื่อว่าสุตสันนิจัย บทว่า ธาตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านทรงไว้ คล่องแคล่ว จริงอยู่ พุทธวจนะที่บุคคลบางคนเรียนเอาแล้ว ไม่คล่องแคล่ว ไม่มั่นคง เมื่อถูกบอกว่า "จงกล่าวสูตรชื่อโน้น หรือชาดกชื่อโน้น" เขาก็กล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักสาธยาย สอบทาน สอบถามแล้วจึงจักรู้" (พุทธวจนะ) ของบุคคลบางคนทรงไว้คล่องแคล่ว ดุจกระแสภวังค์ เมื่อถูกบอกว่า "จงกล่าวสูตรชื่อโน้น หรือชาดกชื่อโน้น" เขาก็ยกขึ้นกล่าวได้ทันที ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงกล่าวว่า "ธาตา" บทว่า วจสา ปริจิตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านสาธยายด้วยวาจา โดยนัยแห่งหมวดสิบสูตร หมวดสิบวรรค หมวดห้าสิบ บทว่า มนสานุเปกฺขิตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านพิจารณาเนืองๆ ด้วยใจ พุทธวจนะที่บุคคลใดสาธยายด้วยวาจา เมื่อคิดด้วยใจย่อมปรากฏชัดในที่นั้นๆ ประหนึ่งรูปที่อยู่ในมือของผู้ที่จุดประทีปดวงใหญ่ไว้ ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงกล่าวคำนี้ บทว่า ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านแทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยปัญญา ทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ

ආභිචෙතසිකානන්ති අභිචෙතොති අභික්කන්තං විසුද්ධං චිත්තං වුච්චති, අධිචිත්තං වා, අභිචෙතසි ජාතානි ආභිචෙතසිකානි, අභිචෙතොසන්නිස්සිතානීති වා ආභිචෙතසිකානි. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරානං. දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛො අත්තභාවො වුච්චති, තත්ථ සුඛවිහාරභූතානන්ති අත්ථො. රූපාවචරජ්ඣානානමෙතං අධිවචනං. තානි හි අප්පෙත්වා නිසින්නා ඣායිනො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අසංකිලිට්ඨනෙක්ඛම්මසුඛං වින්දන්ති, තස්මා ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානී’’ති වුච්චති. නිකාමලාභීති නිකාමෙන ලාභී, අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන ලාභී, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. අකිච්ඡලාභීති සුඛෙනෙව පච්චනීකධම්මෙ වික්ඛම්භෙත්වා සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. අකසිරලාභීති අකසිරානං ලාභී විපුලානං, යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. එකච්චො හි ලාභීයෙව හොති, න පන ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සක්කොති සමාපජ්ජිතුං. එකච්චො සක්කොති තථාසමාපජ්ජිතුං, පාරිපන්ථිකෙ ච පන කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙති. එකච්චො තථා ච සමාපජ්ජති, පාරිපන්ථිකෙ ච අකිච්ඡෙනෙව වික්ඛම්භෙති, න සක්කොති නාළිකයන්තං විය යථාපරිච්ඡෙදෙයෙව වුට්ඨාතුං. යස්ස පන අයං තිවිධාපි සම්පදා අත්ථි, සො ‘‘අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභී’’ති වුච්චති. ආසවානං ඛයාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. එවමිධ සීලම්පි බාහුසච්චම්පි ඛීණාසවස්සෙව සීලං බාහුසච්චඤ්ච, ඣානානිපි ඛීණාසවස්සෙව වළඤ්ජනකජ්ඣානානි කථිතානි. ‘‘ආසවානං ඛයා’’තිආදීහි [Pg.268] පන අරහත්තං කථිතං. ඵලෙන චෙත්ථ මග්ගකිච්චං පකාසිතන්ති වෙදිතබ්බං.

ในบทว่า อาภิเจตสิกานํ นี้ ด้วยบทว่า อภิเจโต ท่านกล่าวถึงจิตอันยิ่ง อันบริสุทธิ์ หรือกล่าวถึงอธิจิต (ก็ได้) ธรรมที่เกิดในอภิเจตัส ชื่อว่า อาภิเจตสิก หรือธรรมที่อาศัยอภิเจตัส ชื่อว่า อาภิเจตสิก บทว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ คือ แห่งธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้าเรียกว่า ทิฏฐธรรม อธิบายว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรมนั้น คำนี้เป็นชื่อของรูปาวจรฌาน จริงอยู่ ผู้ได้ฌานทั้งหลาย เข้าฌานเหล่านั้นแล้วนั่งอยู่ ย่อมได้เสวยเนกขัมมสุขที่ไม่เศร้าหมองในอัตภาพนี้เอง เพราะเหตุนั้น ฌานเหล่านั้นจึงเรียกว่า "ทิฏฐธรรมสุขวิหาร" บทว่า นิกามลาภี คือ เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา เป็นผู้ได้ตามความต้องการของตน ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ต้องการๆ บทว่า อกิจฺฉลาภี คือ ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถข่มธรรมที่เป็นข้าศึกแล้วเข้าสมาบัติได้โดยง่ายนั่นเทียว บทว่า อกสิรลาภี คือ เป็นผู้ได้ฌานที่ไม่ลำบาก ได้ฌานที่ไพบูลย์ ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้ จริงอยู่ บุคคลบางคนเป็นผู้ได้ฌานเท่านั้น แต่ไม่สามารถเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ต้องการๆ บุคคลบางคนสามารถเข้าสมาบัติได้อย่างนั้น แต่ข่มธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้โดยยาก บุคคลบางคนเข้าสมาบัติได้อย่างนั้น และข่มธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้โดยไม่ลำบาก แต่ไม่สามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้เหมือนนาฬิกาน้ำ ส่วนบุคคลใดมีความสมบูรณ์พร้อมทั้งสามประการนี้ บุคคลนั้นเรียกว่า "อกิจฉลาภี อกสิรลาภี" บททั้งหลายมีคำว่า อาสวานํ ขยา เป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว ในพระสูตรที่สองนี้ ท่านกล่าวถึงศีลและพาหุสัจจะของพระขีณาสพ และกล่าวถึงฌานทั้งหลายอันเป็นวฬัญชนกฌาน (ฌานที่ใช้สอย) ของพระขีณาสพเท่านั้น ส่วนด้วยบททั้งหลายมีคำว่า "อาสวานํ ขยา" เป็นต้น ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล และพึงทราบว่า ในบทนี้ ท่านประกาศกิจของมรรคด้วยผล

උද්ධතෙනාති උද්ධච්චසහගතෙන. සම්ඵන්ති පලාපකථං. අසමාහිතසඞ්කප්පොති අට්ඨපිතසඞ්කප්පො. මගොති මගසදිසො. ආරාති දූරෙ. ථාවරෙය්‍යම්හාති ථාවරභාවතො. පාපදිට්ඨීති ලාමකදිට්ඨි. අනාදරොති ආදරරහිතො. සුතවාති සුතෙන උපගතො. පටිභානවාති දුවිධෙන පටිභානෙන සමන්නාගතො. පඤ්ඤායත්ථං විපස්සතීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය චතුන්නං සච්චානං අත්ථං විනිවිජ්ඣිත්වා පස්සති. පාරගූ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං ඛන්ධාදිධම්මානං පාරං ගතො, අභිඤ්ඤාපාරගූ, පරිඤ්ඤාපාරගූ, පහානපාරගූ, භාවනාපාරගූ, සච්ඡිකිරියාපාරගූ, සමාපත්තිපාරගූති එවං ඡබ්බිධෙන පාරගමනෙන සබ්බධම්මානං පාරං පරියොසානං ගතො. අඛිලොති රාගඛිලාදිවිරහිතො. පටිභානවාති දුවිධෙනෙව පටිභානෙන සමන්නාගතො. බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලීති සකලබ්‍රහ්මචරියො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า Uddhatena (ด้วยจิตฟุ้งซ่าน) คือ ประกอบด้วยอุทธัจจะ บทว่า Samphaṃ (คำพูดเพ้อเจ้อ) คือ คำพูดเหลวไหล บทว่า Asamāhitasaṅkappo (ผู้มีความดำริไม่ตั้งมั่น) คือ ผู้มีความดำริที่ไม่ได้ตั้งไว้ดี บทว่า Mago (เนื้อทราย) คือ เปรียบดังเนื้อทราย บทว่า Ārā (ไกล) คือ อยู่ไกล บทว่า Thāvareyyamhā (จากความมั่นคง) คือ จากภาวะที่มั่นคง บทว่า Pāpadiṭṭhi (ผู้มีความเห็นชั่ว) คือ ผู้มีความเห็นเลวทราม บทว่า Anādaro (ผู้ไม่มีความเอื้อเฟื้อ) คือ ผู้ปราศจากความเอื้อเฟื้อ บทว่า Sutavā (ผู้ได้สดับ) คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยสุตะ บทว่า Paṭibhānavā (ผู้มีปฏิภาณ) คือ ผู้ประกอบด้วยปฏิภาณ ๒ อย่าง บทว่า Paññāyatthaṃ vipassati (ย่อมเห็นแจ้งเนื้อความด้วยปัญญา) คือ ย่อมเห็นแจ้งเนื้อความแห่งสัจจะ ๔ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา โดยการแทงตลอด บทว่า Pāragū sabbadhammānaṃ (ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง) คือ ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้นทั้งหมด คือ ผู้ถึงฝั่งด้วยอภิญญา, ผู้ถึงฝั่งด้วยปริญญา, ผู้ถึงฝั่งด้วยปหานะ, ผู้ถึงฝั่งด้วยภาวนา, ผู้ถึงฝั่งด้วยสัจฉิกิริยา, ผู้ถึงฝั่งด้วยสมาบัติ ด้วยอาการถึงฝั่ง ๖ ประการอย่างนี้ จึงชื่อว่าถึงฝั่งคือที่สุดแห่งธรรมทั้งปวง บทว่า Akhilo (ผู้ไม่มีกิเลสดุจตะปู) คือ ผู้ปราศจากกิเลสดุจตะปูคือราคะเป็นต้น บทว่า Paṭibhānavā (ผู้มีปฏิภาณ) คือ ผู้ประกอบด้วยปฏิภาณ ๒ อย่างนั่นเทียว บทว่า Brahmacariyassa kevalī (ผู้มีพรหมจรรย์อันบริบูรณ์) คือ ผู้มีพรหมจรรย์ทั้งสิ้น บทที่เหลือในพระสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

3. ලොකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาโลกสูตร

23. තතියෙ ලොකොති දුක්ඛසච්චං. අභිසම්බුද්ධොති ඤාතො පච්චක්ඛො කතො. ලොකස්මාති දුක්ඛසච්චතො. පහීනොති මහාබොධිමණ්ඩෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙන පහීනො. තථාගතස්ස භාවිතාති තථාගතෙන භාවිතා.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า loko ได้แก่ ทุกขสัจ บทว่า abhisambuddho ได้แก่ ทรงทราบแล้ว ทรงทำให้ประจักษ์แล้ว บทว่า lokasmā ได้แก่ จากทุกขสัจ บทว่า pahīno ได้แก่ ทรงละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรคญาณ ณ โพธิมณฑล บทว่า tathāgatassa bhāvitā ได้แก่ อันตถาคตทำให้เจริญแล้ว

එවං එත්තකෙන ඨානෙන චතූහි සච්චෙහි අත්තනො බුද්ධභාවං කථෙත්වා ඉදානි තථාගතභාවං කථෙතුං යං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ දිට්ඨන්ති රූපායතනං. සුතන්ති සද්දායතනං. මුතන්ති පත්වා ගහෙතබ්බතො ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං. විඤ්ඤාතන්ති සුඛදුක්ඛාදි ධම්මාරම්මණං. පත්තන්ති පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා පත්තං. පරියෙසිතන්ති පත්තං වා අප්පත්තං වා පරියෙසිතං. අනුවිචරිතං මනසාති චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතං.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระองค์ทรงประกาศความเป็นพุทธะของพระองค์ด้วยสัจจะ ๔ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงประกาศความเป็นตถาคต จึงตรัสคำมีอาทิว่า yaṃ, bhikkhave ดังนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า diṭṭhaṃ ได้แก่ รูปายตนะ บทว่า sutaṃ ได้แก่ สัททายตนะ บทว่า mutaṃ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงรับรู้ได้โดยการสัมผัส บทว่า viññātaṃ ได้แก่ ธัมมารมณ์ มีสุขเวทนาและทุกขเวทนาเป็นต้น บทว่า pattaṃ ได้แก่ อารมณ์ที่ประสบแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม บทว่า pariyesitaṃ ได้แก่ อารมณ์ที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะประสบแล้วหรือยังไม่ประสบก็ตาม บทว่า anuvicaritaṃ manasā ได้แก่ อารมณ์ที่จิตเที่ยวไปเนืองๆ

තථාගතෙන [Pg.269] අභිසම්බුද්ධන්ති ඉමිනා එතං දස්සෙති – යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස නීලං පීතකන්තිආදි රූපාරම්මණං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම රූපාරම්මණං දිස්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දොතිආදි සද්දාරම්මණං සොතද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, මූලගන්ධො තචගන්ධොතිආදි ගන්ධාරම්මණං ඝානද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, මූලරසො ඛන්ධරසොතිආදි රසාරම්මණං ජිව්හාද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, කක්ඛළං මුදුකන්තිආදි පථවීධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුභෙදං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං කායද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ඵුසිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස සුඛදුක්ඛාදිභෙදං ධම්මාරම්මණං මනොද්වාරස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ධම්මාරම්මණං විජානිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. යඤ්හි, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං සබ්බසත්තානං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං, තත්ථ තථාගතෙන අදිට්ඨං වා අසුතං වා අමුතං වා අවිඤ්ඤාතං වා නත්ථි, ඉමස්ස පන මහාජනස්ස පරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, පරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, සබ්බම්පි තථාගතස්ස අප්පත්තං නාම නත්ථි ඤාණෙන අසච්ඡිකතං.

ด้วยบทว่า tathāgatena abhisambuddhaṃ นี้ ทรงแสดงเนื้อความนี้ว่า – รูปารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองจักษุทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้เห็นรูปารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ฉันใดก็ฉันนั้น สัททารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีเสียงกลองใหญ่ เสียงบัณเฑาะว์เป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองโสตทวาร, คันธารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีกลิ่นรากไม้ กลิ่นเปลือกไม้เป็นต้น ย่อมมาสู่คลองฆานทวาร, รสารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีรสรากไม้ รสลำต้นเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองชิวหาทวาร, โผฏฐัพพารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง อันมีความต่างแห่งปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ มีลักษณะหยาบและอ่อนนุ่มเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองกายทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้สัมผัสโผฏฐัพพารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ฉันใดก็ฉันนั้น ธัมมารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง อันมีความต่างแห่งสุขและทุกข์เป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองมโนทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้รู้แจ้งธัมมารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อารมณ์ที่สัตว์ทั้งปวงเหล่านี้ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ หรือได้รู้แจ้งแล้วนั้น ไม่มีอารมณ์ใดที่ตถาคตมิได้เห็น มิได้ฟัง มิได้ทราบ หรือมิได้รู้แจ้งเลย แต่สำหรับมหาชนนี้ แม้อารมณ์ที่แสวงหาแล้วแต่ยังไม่ประสบก็มีอยู่, อารมณ์ที่ไม่ได้แสวงหาแล้วและยังไม่ประสบก็มีอยู่, อารมณ์ที่แสวงหาแล้วและประสบแล้วก็มีอยู่, อารมณ์ที่ไม่ได้แสวงหาแล้วแต่ประสบแล้วก็มีอยู่ ส่วนสำหรับตถาคตนั้น อารมณ์ทั้งหมดที่ชื่อว่ายังไม่ประสบ หรือยังมิได้ทำให้แจ้งด้วยพระญาณนั้น ย่อมไม่มีเลย

තස්මා තථාගතොති වුච්චතීති යං යථා ලොකෙන ගතං, තස්ස තථෙව ගතත්තා තථාගතොති වුච්චති. පාළියං පන ‘‘අභිසම්බුද්ධ’’න්ති වුත්තං, තං ගතසද්දෙන එකත්ථං. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු තථාගතොති නිගමස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. තස්ස යුත්ති එකපුග්ගලවණ්ණනායං තථාගතසද්දවිත්ථාරෙ වුත්තායෙව. අපිචෙත්ථ අඤ්ඤදත්ථූති එකංසත්ථෙ නිපාතො. දක්ඛතීති දසො. වසං වත්තෙතීති වසවත්තී.

เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต คือ สิ่งใดอันโลกได้รู้แล้วอย่างไร พระองค์ก็ทรงรู้สิ่งนั้นอย่างนั้น เพราะเหตุที่ทรงรู้เช่นนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต แต่ในพระบาลี ตรัสไว้ว่า "abhisambuddhaṃ" คำนั้นมีความหมายเป็นอันเดียวกับคำว่า gata พึงทราบเนื้อความของบทสรุปว่า ตถาคต ในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้ ความสมเหตุสมผลของคำนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาเอกบุคคล ในตอนขยายความศัพท์ว่าตถาคต อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ ศัพท์ว่า aññadatthu เป็นนิบาตในอรรถว่า โดยส่วนเดียว (แน่นอน) ชื่อว่า ทสะ เพราะย่อมเห็น ชื่อว่า วสวัตตี เพราะย่อมยังอำนาจให้เป็นไป

සබ්බං ලොකං අභිඤ්ඤාති තෙධාතුකං ලොකසන්නිවාසං ජානිත්වා. සබ්බං ලොකෙ යථාතථන්ති තස්මිං තෙධාතුකලොකසන්නිවාසෙ යංකිඤ්චි නෙය්‍යං, සබ්බං තං යථාතථං අවිපරීතං ජානිත්වා. විසංයුත්තොති චතුන්නං [Pg.270] යොගානං පහානෙන විසංයුත්තො. අනූපයොති තණ්හාදිට්ඨිඋපයෙහි විරහිතො. සබ්බාභිභූති රූපාදීනි සබ්බාරම්මණානි අභිභවිත්වා ඨිතො. ධීරොති ධිතිසම්පන්නො. සබ්බගන්ථප්පමොචනොති සබ්බෙ චත්තාරොපි ගන්ථෙ මොචෙත්වා ඨිතො. ඵුට්ඨස්සාති ඵුට්ඨා අස්ස. ඉදඤ්ච කරණත්ථෙ සාමිවචනං. පරමා සන්තීති නිබ්බානං. තඤ්හි තෙන ඤාණඵුසනෙන ඵුට්ඨං. තෙනෙවාහ – නිබ්බානං අකුතොභයන්ති. අථ වා පරමාසන්තීති උත්තමා සන්ති. කතරා සාති? නිබ්බානං. යස්මා පන නිබ්බානෙ කුතොචි භයං නත්ථි, තස්මා තං අකුතොභයන්ති වුච්චති. විමුත්තො උපධිසඞ්ඛයෙති උපධිසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ තදාරම්මණාය ඵලවිමුත්තියා විමුත්තො. සීහො අනුත්තරොති පරිස්සයානං සහනට්ඨෙන කිලෙසානඤ්ච හිංසනට්ඨෙන තථාගතො අනුත්තරො සීහො නාම. බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං. ඉතීති එවං තථාගතස්ස ගුණෙ ජානිත්වා. සඞ්ගම්මාති සමාගන්ත්වා. තං නමස්සන්තීති තං තථාගතං තෙ සරණං ගතා නමස්සන්ති. ඉදානි යං වදන්තා තෙ නමස්සන්ති, තං දස්සෙතුං දන්තොතිආදි වුත්තං. තං උත්තානත්ථමෙවාති.

คำว่า รู้ยิ่งซึ่งโลกทั้งปวง (Sabbaṃ lokaṃ abhiññāti) คือ ทรงทราบโลกอันเป็นที่อยู่อาศัยในธาตุ 3. คำว่า ตามความเป็นจริงในโลกทั้งปวง (Sabbaṃ loke yathātathaṃ) คือ ในบรรดาธรรมที่ควรรู้ใดๆ ในโลกอันเป็นที่อยู่อาศัยในธาตุ 3 นั้น ทรงทราบธรรมทั้งปวงนั้นตามความเป็นจริงไม่ผิดเพี้ยน. คำว่า ผู้พรากแล้ว (Visaṃyutto) คือ เป็นผู้พรากแล้วด้วยการละโยคะ 4. คำว่า ผู้ไม่มีอุปายะ (Anūpayo) คือ ปราศจากอุปายะคือตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า ผู้ครอบงำสิ่งทั้งปวง (Sabbābhibhū) คือ ทรงครอบงำอารมณ์ทั้งปวงมีรูปเป็นต้นแล้วดำรงอยู่. คำว่า ผู้มีปัญญา (Dhīro) คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียรเครื่องทรงไว้ (ธิติ). คำว่า ผู้แก้เครื่องร้อยรัดทั้งปวง (Sabbaganthappamocano) คือ ทรงแก้เครื่องร้อยรัดแม้ทั้ง 4 แล้วดำรงอยู่. คำว่า ผู้ถูกต้องแล้ว (Phuṭṭhassa) คือ มีธรรมที่ถูกต้องแล้ว (บทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการณะ). คำว่า ความสงบอย่างยิ่ง (Paramā santī) คือ พระนิพพาน เพราะพระนิพพานนั้นอันพระองค์ทรงถูกต้องแล้วด้วยการถูกต้องด้วยญาณนั้น. ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า พระนิพพานอันไม่มีภัยจากที่ไหน (nibbānaṃ akutobhayaṃ). อีกนัยหนึ่ง คำว่า ความสงบอย่างยิ่ง คือ ความสงบอันสูงสุด. ความสงบนั้นคืออะไร? คือ พระนิพพาน. ก็เพราะในพระนิพพานไม่มีภัยจากที่ไหนเลย ฉะนั้น พระนิพพานนั้นจึงชื่อว่า ไม่มีภัยจากที่ไหน. คำว่า หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งอุปธิ (Vimutto upadhisaṅkhaye) คือ หลุดพ้นแล้วด้วยผลวิมุตติที่มีพระนิพพานอันกล่าวคือความสิ้นไปแห่งอุปธิเป็นอารมณ์ในขณะนั้น. คำว่า เป็นราชสีห์ผู้ยอดเยี่ยม (Sīho anuttaro) คือ พระตถาคตชื่อว่าเป็นราชสีห์ผู้ยอดเยี่ยม เพราะอรรถว่าทรงอดทนต่ออันตรายทั้งหลาย และเพราะอรรถว่าทรงกำจัดกิเลสทั้งหลาย. คำว่า ผู้ประเสริฐ (Brahmaṃ) คือ ผู้สูงสุด. คำว่า ดังนี้ (Itī) คือ ทรงทราบพระคุณของพระตถาคตอย่างนี้. คำว่า มาประชุมกันแล้ว (Saṅgammā) คือ มาพร้อมกันแล้ว. คำว่า นมัสการพระองค์นั้น (Taṃ namassanti) คือ เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นผู้ถึงพระองค์เป็นสรณะ ย่อมนมัสการพระตถาคตนั้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงถ้อยคำที่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นกล่าวในขณะนมัสการ จึงตรัสคำมีว่า ผู้ฝึกตนแล้ว (danto) เป็นต้น. คำนั้นมีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) อยู่แล้ว.

4. කාළකාරාමසුත්තවණ්ණනා

๔. การพรรณนาความแห่งกาฬการามสูตร

24. චතුත්ථං අත්ථුප්පත්තියං නික්ඛිත්තං. කතරාය අත්ථුප්පත්තියන්ති? දසබලගුණකථාය. අනාථපිණ්ඩිකස්ස කිර ධීතා චූළසුභද්දා ‘‘සාකෙතනගරෙ කාළකසෙට්ඨිපුත්තස්ස ගෙහං ගච්ඡිස්සාමී’’ති සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං මිච්ඡාදිට්ඨිකකුලං ගච්ඡාමි. සචෙ තත්ථ සක්කාරං ලභිස්සාමි, එකස්මිං පුරිසෙ පෙසියමානෙ පපඤ්චො භවිස්සති, මං ආවජ්ජෙය්‍යාථ භගවා’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අගමාසි. සෙට්ඨි ‘‘සුණිසා මෙ ආගතා’’ති මඞ්ගලං කරොන්තොව බහුං ඛාදනීයභොජනීයං පටියාදෙත්වා පඤ්ච අචෙලකසතානි නිමන්තෙසි. සො තෙසු නිසින්නෙසු ‘‘ධීතා මෙ ආගන්ත්වා අරහන්තෙ වන්දතූ’’ති චූළසුභද්දාය පෙසෙසි. ආගතඵලා අරියසාවිකා අරහන්තෙති වුත්තමත්තෙයෙව ‘‘ලාභා වත මෙ’’ති උට්ඨහිත්වා ගතා තෙ නිස්සිරිකදස්සනෙ අචෙලකෙ දිස්වාව ‘‘සමණා නාම න එවරූපා හොන්ති, තාත, යෙසං නෙව අජ්ඣත්තං හිරී, න බහිද්ධා ඔත්තප්පං අත්ථී’’ති වත්වා ‘‘න ඉමෙ සමණා, ධීධී’’ති ඛෙළං පාතෙත්වා නිවත්තිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගතා.

๒๔. พระสูตรที่ 4 ทรงแสดงไว้ตามเหตุที่เกิดขึ้น (อัตถุปปัตติ). เหตุที่เกิดขึ้นนั้นคืออะไร? คือการกล่าวถึงพระคุณของพระทศพล. ได้ยินว่า จูฬสุภัททา บุตรสาวของอนาถบิณฑิกเศรษฐี คิดว่า "เราจะไปสู่เรือนของบุตรกาฬกเศรษฐีในเมืองสาเกต" จึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันจะไปสู่ตระกูลมิจฉาทิฏฐิ หากหม่อมฉันจะได้รับสักการะในตระกูลนั้น เมื่อจะส่งคนมานิมนต์ (พระองค์) ก็จะเป็นการเนิ่นช้า ขอพระองค์โปรดทรงระลึกถึงหม่อมฉันด้วยเถิด" ครั้นได้รับพระพุทธพจน์รับรองแล้วจึงเดินทางไป. ฝ่ายเศรษฐี (พ่อสามี) คิดว่า "ลูกสะใภ้ของเรามาแล้ว" เมื่อจะทำมงคลจึงจัดของเคี้ยวของฉันเป็นอันมาก แล้วนิมนต์อเจลกะ (นักบวชเปลือย) 500 รูปมา. เมื่ออเจลกะเหล่านั้นนั่งแล้ว เศรษฐีจึงส่งคนไปบอกจูฬสุภัททาว่า "ขอให้ลูกสาวของเรามาไหว้พระอรหันต์ทั้งหลายเถิด". ฝ่ายอริยสาวิกาผู้บรรลุผลแล้ว (พระโสดาบัน) พอได้ยินคำว่า "พระอรหันต์" เท่านั้น ก็คิดว่า "เป็นลาภของเราหนอ" จึงลุกไป แต่พอเห็นอเจลกะเหล่านั้นที่มีลักษณะไม่น่าเลื่อมใส (ไม่มีสง่าราศี) ก็กล่าวว่า "ท่านพ่อ ขึ้นชื่อว่าสมณะมิใช่เป็นเช่นนี้ ผู้ที่ไม่มีหิริภายใน และไม่มีโอตตัปปะภายนอกเลย..." แล้วกล่าวว่า "คนเหล่านี้ไม่ใช่สมณะ น่ารังเกียจจริง" แล้วถ่มน้ำลาย เดินกลับไปยังที่อยู่ของตน.

තතො [Pg.271] අචෙලකා ‘‘මහාසෙට්ඨි කුතො තෙ එවරූපා කාලකණ්ණී ලද්ධා, කිං සකලජම්බුදීපෙ අඤ්ඤා දාරිකා නත්ථී’’ති සෙට්ඨිං පරිභාසිංසු. සො ‘‘ආචරියා ජානිත්වා වා කතං හොතු අජානිත්වා වා, අහමෙත්ථ ජානිස්සාමී’’ති අචෙලකෙ උය්‍යොජෙත්වා සුභද්දාය සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අම්ම, කස්මා එවරූපං අකාසි, කස්මා අරහන්තෙ ලජ්ජාපෙසී’’ති ආහ. තාත, අරහන්තා නාම එවරූපා න හොන්තීති. අථ නං සො ආහ –

ลำดับนั้น พวกอเจลกะจึงบริภาษเศรษฐีว่า "ท่านมหาเศรษฐี ท่านไปเอาหญิงกาลกิณีเช่นนี้มาจากไหน ในชมพูทวีปทั้งสิ้นไม่มีหญิงอื่นแล้วหรือ". เศรษฐีกล่าวว่า "ท่านอาจารย์ทั้งหลาย จะเป็นสิ่งที่ทำไปโดยรู้หรือไม่รู้ก็ตาม ข้าพเจ้าจะพิจารณาเรื่องนี้เอง" แล้วส่งพวกอเจลกะกลับไป เข้าไปหาจูฬสุภัททาแล้วถามว่า "ลูกรัก ทำไมเจ้าจึงทำเช่นนี้ ทำไมจึงทำให้พระอรหันต์ต้องอับอาย". นางตอบว่า "ท่านพ่อ ขึ้นชื่อว่าพระอรหันต์มิใช่เป็นเช่นนี้". ลำดับนั้น เศรษฐีจึงถามนางว่า -

‘‘කීදිසා සමණා තුය්හං, බාළ්හං ඛො නෙ පසංසසි;

කිංසීලා කිංසමාචාරා, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතා’’ති.

“สมณะของเจ้าเป็นเช่นไร เจ้าจึงสรรเสริญนัก สมณะเหล่านั้นมีศีลอย่างไร มีมารยาทอย่างไร เมื่อพ่อถามแล้ว จงบอกเรื่องนั้นแก่พ่อเถิด”

සා ආහ –

นางกล่าวว่า -

‘‘සන්තින්ද්‍රියා සන්තමනා, සන්තතෙජා ගුණමග්ගසණ්ඨිතා;

ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ මිතභාණී, තාදිසා සමණා මම.

“สมณะของหม่อมฉัน มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ มีเดชสงบ ตั้งมั่นอยู่ในคุณธรรม มีจักษุทอดลง มีปกติกล่าวถ้อยคำพอประมาณ สมณะของหม่อมฉันเป็นเช่นนั้น”

‘‘වසන්ති වනමොගය්හ, නාගො ඡෙත්වාව බන්ධනං;

එකකියා අදුතියා, තාදිසා සමණා මමා’’ති.

“สมณะเหล่านั้นหลีกไปสู่ป่าแล้วอยู่ เหมือนพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการแล้วเข้าสู่ป่าอยู่ฉะนั้น เป็นผู้เดียวไม่มีเพื่อน สมณะของหม่อมฉันเป็นเช่นนั้น”

එවඤ්ච පන වත්වා සෙට්ඨිස්ස පුරෙ ඨත්වා තිණ්ණං රතනානං ගුණං කථෙසි. සෙට්ඨි තස්සා වචනං සුත්වා ‘‘යදි එවං, තව සමණෙ ආනෙත්වා මඞ්ගලං කරොමා’’ති. සා පුච්ඡි ‘‘කදා කරිස්සථ, තාතා’’ති. සෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘කතිපාහච්චයෙනාති වුත්තෙ පෙසෙත්වා පක්කොසාපෙය්‍යා’’ති. අථ නං ‘‘ස්වෙ අම්මා’’ති ආහ. සා සායන්හසමයෙ උපරිපාසාදං ආරුය්හ මහන්තං පුප්ඵසමුග්ගං ගහෙත්වා සත්ථු ගුණෙ අනුස්සරිත්වා අට්ඨ පුප්ඵමුට්ඨියො දසබලස්ස විස්සජ්ජෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානා අට්ඨාසි. එවඤ්ච අවච – ‘‘භගවා ස්වෙ පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති. තානි පුප්ඵානි ගන්ත්වා දසබලස්ස මත්ථකෙ විතානං හුත්වා අට්ඨංසු. සත්ථා ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං අද්දස. ධම්මදෙසනාපරියොසානෙ අනාථපිණ්ඩිකමහාසෙට්ඨි දසබලං වන්දිත්වා ‘‘ස්වෙ, භන්තෙ, පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං මම ගෙහෙ භික්ඛං ගණ්හථා’’ති ආහ. චූළසුභද්දාය නිමන්තිතම්හ සෙට්ඨීති. න, භන්තෙ, කඤ්චි ආගතං පස්සාමාති. ආම, සෙට්ඨි, සද්ධා පන උපාසිකා දූරෙ යොජනසතමත්ථකෙපි යොජනසහස්සමත්ථකෙපි ඨිතා හිමවන්තො විය පඤ්ඤායතීති වත්වා –

นางครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ยืนอยู่ต่อหน้าเศรษฐีแล้วกล่าวสรรเสริญพระคุณของพระรัตนตรัย. เศรษฐีฟังคำของนางแล้วกล่าวว่า "หากเป็นเช่นนั้น พ่อจะนิมนต์สมณะของเจ้ามาทำมงคล". นางถามว่า "ท่านพ่อ จะทำเมื่อไร". เศรษฐีคิดว่า "หากบอกว่าอีก 2-3 วัน นางก็จะส่งคนไปนิมนต์" จึงบอกนางว่า "ลูกรัก พรุ่งนี้เถิด". นางขึ้นไปบนปราสาทในเวลาเย็น ถือพานดอกไม้ขนาดใหญ่ ระลึกถึงพระคุณของพระศาสดา แล้วซัดดอกไม้ 8 กำมือไปทางพระทศพล ประนมมือนมัสการยืนอยู่. และได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป โปรดรับภัตตาหารของหม่อมฉันในวันพรุ่งนี้เถิด". ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปเป็นเพดานอยู่เหนือพระเศียรของพระทศพล. พระศาสดาทรงพิจารณาก็ทรงทราบเหตุนั้น. เมื่อจบการแสดงธรรม อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐีถวายบังคมพระทศพลแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันพรุ่งนี้ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป โปรดรับภัตตาหารที่บ้านของข้าพระองค์เถิด". พระองค์ตรัสว่า "เศรษฐี จูฬสุภัททานิมนต์ไว้แล้ว". เศรษฐีกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่เห็นใครมานิมนต์เลย". พระองค์ตรัสว่า "จริงอย่างนั้น เศรษฐี ไม่มีใครมาหรอก แต่ว่าอุบาสิกาผู้มีศรัทธา แม้อยู่ในที่ไกล 100 โยชน์ หรือ 1,000 โยชน์ ก็ย่อมปรากฏเหมือนภูเขาหิมพานต์" ครั้นแล้วจึงตรัสว่า -

‘‘දූරෙ [Pg.272] සන්තො පකාසෙන්ති, හිමවන්තොව පබ්බතො;

අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති, රත්තිං ඛිත්තා යථා සරා’’ති. (ධ. ප. 304) –

“สัตบุรุษย่อมปรากฏในที่ไกล เหมือนภูเขาหิมพานต์ ส่วนอสัตบุรุษย่อมไม่ปรากฏในที่นี้ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืนฉะนั้น” (ขุ. ธ. 304) -

ඉමං ගාථමාහ. අනාථපිණ්ඩිකො ‘‘භන්තෙ, මම, ධීතු සඞ්ගහං කරොථා’’ති වන්දිත්වා පක්කාමි.

ทรงตรัสพระคาถานี้แล้ว อนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดสงเคราะห์บุตรสาวของข้าพระองค์ด้วยเถิด" แล้วถวายบังคมลากลับไป.

සත්ථා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘අහං, ආනන්ද, සාකෙතං ගමිස්සාමි, පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං සලාකං දෙහි. දදන්තො ච ඡළභිඤ්ඤානංයෙව දදෙය්‍යාසී’’ති. ථෙරො තථා අකාසි. චූළසුභද්දා රත්තිභාගසමනන්තරෙ චින්තෙසි – ‘‘බුද්ධා නාම බහුකිච්චා බහුකරණීයා, මං සල්ලක්ඛෙය්‍ය වා න වා, කිං නු ඛො කරිස්සාමී’’ති. තස්මිං ඛණෙ වෙස්සවණො මහාරාජා චූළසුභද්දාය කථෙසි – ‘‘භද්දෙ, මා ඛො ත්වං විමනා අහොසි, මා දුම්මනා. අධිවුත්ථං තෙ භගවතා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. සා තුට්ඨපහට්ඨා දානමෙව සංවිදහි. සක්කොපි ඛො දෙවරාජා විස්සකම්මං ආමන්තෙසි – ‘‘තාත, දසබලො චූළසුභද්දාය සන්තිකං සාකෙතනගරං ගච්ඡිස්සති, පඤ්ච කූටාගාරසතානි මාපෙහී’’ති. සො තථා අකාසි. සත්ථා පඤ්චහි ඡළභිඤ්ඤසතෙහි පරිවුතො කූටාගාරයානෙන මණිවණ්ණං ආකාසං විලිඛන්තො විය සාකෙතනගරං අගමාසි.

พระศาสดาตรัสเรียกท่านพระอานนทเถระว่า “อานนท์ เราจักไปสู่เมืองสาเกต เธอจงให้สลากแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป และเมื่อให้ ก็พึงให้แก่พระผู้มีอภิญญา ๖ เท่านั้น” พระเถระได้กระทำอย่างนั้นแล้ว นางจุฬสุภัททาครุ่นคิดในเวลาต่อจากราตรีภาคว่า “ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีกิจมาก มีกรณียะมาก จะทรงกำหนดหมายเราหรือไม่หนอ เราจะทำอย่างไรดี” ในขณะนั้น ท้าวมหาราชเวสสุวรรณได้ตรัสแก่นางจุฬสุภัททาว่า “แม่หญิงผู้เจริญ เธออย่าได้มีใจแปรปรวน อย่าได้มีใจชั่วเลย ภัตตาหารเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ของเธอ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ พระผู้มีพระภาคทรงรับแล้ว” นางมีความยินดีร่าเริง ได้จัดแจงทานเท่านั้น แม้ท้าวสักกะจอมเทพก็ตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรว่า “พ่อคุณ พระทศพลจักเสด็จไปสู่สำนักของนางจุฬสุภัททา ยังเมืองสาเกต เธอจงเนรมิตกูฏาคาร ๕๐๐ หลัง” ท่านได้กระทำอย่างนั้นแล้ว พระศาสดาอันภิกษุผู้มีอภิญญา ๖ จำนวน ๕๐๐ รูปแวดล้อมแล้ว ได้เสด็จไปสู่เมืองสาเกตด้วยยานคือเรือนยอด ประหนึ่งว่าทรงขีดเขียนท้องฟ้าซึ่งมีสีดังแก้วมณี

සුභද්දා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, මය්හං සසුරපක්ඛො මිච්ඡාදිට්ඨිකො, සාධු තෙසං අනුච්ඡවිකධම්මං කථෙථා’’ති. සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. කාළකසෙට්ඨි සොතාපන්නො හුත්වා අත්තනො උය්‍යානං දසබලස්ස අදාසි. අචෙලකා ‘‘අම්හාකං පඨමං දින්න’’න්ති නික්ඛමිතුං න ඉච්ඡන්ති. ‘‘ගච්ඡථ නීහරිතබ්බනියාමෙන තෙ නීහරථා’’ති සබ්බෙ නීහරාපෙත්වා තත්ථෙව සත්ථු විහාරං කාරෙත්වා බ්‍රහ්මදෙය්‍යං කත්වා උදකං පාතෙසි. සො කාළකෙන කාරිතතාය කාළකාරාමො නාම ජාතො. භගවා තස්මිං සමයෙ තත්ථ විහරති. තෙන වුත්තං – ‘‘සාකෙතෙ විහරති කාළකාරාමෙ’’ති.

นางสุภัททาถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฝ่ายพ่อผัวของหม่อมฉันเป็นมิจฉาทิฏฐิ ขอประทานวโรกาส ขอพระองค์โปรดตรัสธรรมอันสมควรแก่พวกเขาเถิด” พระศาสดาทรงแสดงธรรม กาฬกเศรษฐีเป็นพระโสดาบันแล้ว ได้ถวายอุทยานของตนแด่พระทศพล พวกอเจลกไม่ปรารถนาจะออกไป (กล่าวว่า) “อุทยานนี้ท่านให้แก่พวกเราก่อน” (เศรษฐีจึงสั่งว่า) “พวกท่านจงไป จงนำพวกเขาออกไปด้วยวิธีการที่ควรนำออก” แล้วให้คนนำ (อเจลก) ทั้งหมดออกไป ให้สร้างวิหารถวายพระศาสดาในที่นั้นนั่นเอง กระทำการถวายอันประเสริฐแล้ว หลั่งน้ำ (ทักษิโณทก) อารามนั้นได้ชื่อว่ากาฬการาม เพราะกาฬกเศรษฐีให้สร้างขึ้น ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นั่น เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ประทับอยู่ที่กาฬการาม ในเมืองสาเกต”

භික්ඛූ ආමන්තෙසීති පඤ්චසතෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසි. තෙ කිර සාකෙතනගරවාසිනො කුලපුත්තා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා උපට්ඨානසාලාය නිසින්නා ‘‘අහො බුද්ධගුණා නාම මහන්තා, එවරූපං නාම මිච්ඡාදිට්ඨිකං කාළකසෙට්ඨිං දිට්ඨිතො මොචෙත්වා සොතාපත්තිඵලං පාපෙත්වා [Pg.273] සකලනගරං සත්ථාරා දෙවලොකසදිසං කත’’න්ති දසබලස්ස ගුණං කථෙන්ති. සත්ථා තෙසං ගුණං කථෙන්තානං චිත්තං උපපරික්ඛිත්වා – ‘‘මයි ගතෙ මහතී දෙසනා සමුට්ඨිස්සති, දෙසනාපරියොසානෙ ච ඉමෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිස්සන්ති, මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා කම්පිස්සතී’’ති ධම්මසභං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො තෙ භික්ඛූ ආදිං කත්වා යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්සාති ඉමං දෙසනං ආරභි. එවමිදං සුත්තං ගුණකථාය නික්ඛිත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ (ทรงเรียกภิกษุทั้งหลาย) คือ ทรงเรียกภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นเป็นกุลบุตรชาวเมืองสาเกต ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว บวชในสำนักของพระศาสดา นั่งอยู่ในศาลาบำรุง กล่าวคุณของพระทศพลว่า “โอ้หนอ ชื่อว่าพระพุทธคุณทั้งหลาย ช่างยิ่งใหญ่หนอ พระศาสดาทรงทำให้กาฬกเศรษฐีผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิเช่นนี้ พ้นจากทิฏฐิแล้ว ให้บรรลุโสดาปัตติผล ทรงกระทำเมืองทั้งสิ้นให้เป็นดุจเทวโลก” พระศาสดาทรงพิจารณาจิตของภิกษุเหล่านั้นผู้กำลังกล่าวคุณอยู่ (ทรงดำริว่า) “เมื่อเราไปแล้ว เทศนาอันยิ่งใหญ่จักเกิดขึ้น และในกาลจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้จักตั้งอยู่ในพระอรหัตผล แผ่นดินใหญ่จักไหวจนมีน้ำเป็นที่สุด” แล้วเสด็จไปสู่ธรรมสภา ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้แล้ว ทรงปรารภพระเทศนานี้ว่า ยํ ภิกฺขเว สเทวกสฺส โลกสฺส เป็นต้น โดยทรงกระทำภิกษุเหล่านั้นให้เป็นเบื้องต้น พึงทราบว่า พระสูตรนี้ทรงตั้งขึ้นเพราะเหตุแห่งการกล่าวคุณ ด้วยประการฉะนี้

තත්ථ ‘‘තමහං ජානාමී’’ති පදපරියොසානෙ මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා අකම්පිත්ථ. අබ්භඤ්ඤාසින්ති අභිඅඤ්ඤාසිං, ජානින්ති අත්ථො. විදිතන්ති පාකටං කත්වා ඤාතං. ඉමිනා එතං දස්සෙති – අඤ්ඤෙ ජානන්තියෙව, මයා පන පාකටං කත්වා විදිතන්ති. ඉමෙහි තීහි පදෙහි සබ්බඤ්ඤුතභූමි නාම කථිතා. තං තථාගතො න උපට්ඨාසීති තං ඡද්වාරිකං ආරම්මණං තථාගතො තණ්හාය වා දිට්ඨියා වා න උපට්ඨාසි න උපගඤ්ඡි. අයඤ්හි පස්සති භගවා චක්ඛුනා රූපං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො සො භගවා. සුණාති භගවා සොතෙන සද්දං. ඝායති භගවා ඝානෙන ගන්ධං. සායති භගවා ජිව්හාය රසං. ඵුසති භගවා කායෙන ඵොට්ඨබ්බං. විජානාති භගවා මනසා ධම්මං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො සො භගවා. තෙන වුත්තං – ‘‘තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති. ඉමිනා පදෙන ඛීණාසවභූමි කථිතාති වෙදිතබ්බා.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ในตอนท้ายของบทว่า ตมหํ ชานามิ (เรารู้อยู่นั้น) แผ่นดินใหญ่ได้ไหวจนมีน้ำเป็นที่สุด บทว่า อพฺภญฺญาสึ คือ อภิอญฺญาสึ (รู้ยิ่งแล้ว) อธิบายว่า รู้แล้ว บทว่า วิทิตํ คือ ทำให้ปรากฏแล้วจึงรู้ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความนี้ว่า ชนเหล่าอื่นย่อมรู้เท่านั้น แต่เราทำให้ปรากฏแล้วจึงรู้ ชื่อว่า สัพพัญญุตภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยบททั้งสามเหล่านี้ บทว่า ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสิ (ตถาคตมิได้เข้าถึงอารมณ์นั้น) คือ ตถาคตมิได้เข้าถึง คือ มิได้เข้าใกล้อารมณ์อันมีในทวาร ๖ นั้น ด้วยตัณหาหรือด้วยทิฏฐิ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ ทรงเห็นรูปด้วยพระจักษุ ฉันทราคะย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงได้ยินเสียงด้วยพระโสต พระผู้มีพระภาคทรงดมกลิ่นด้วยพระนาสิก พระผู้มีพระภาคทรงลิ้มรสด้วยพระชิวหา พระผู้มีพระภาคทรงถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยพระกาย พระผู้มีพระภาคทรงรู้ธรรมารมณ์ด้วยพระมนัส ฉันทราคะย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสิ” พึงทราบว่า ขีณาสวภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยบทนี้

තං මමස්ස මුසාති තං මෙ වචනං මුසාවාදො නාම භවෙය්‍ය. තං පස්ස තාදිසමෙවාති තම්පි මුසාවාදො භවෙය්‍ය. තං මමස්ස කලීති තං වචනං මය්හං දොසො භවෙය්‍යාති අත්ථො. එත්තාවතා සච්චභූමි නාම කථිතාති වෙදිතබ්බා.

บทว่า ตํ มมสฺส มุสา (คำนั้นของเราพึงเป็นมุสา) คือ คำพูดนั้นของเราพึงเป็นมุสาวาท บทว่า ตํ ปสฺส ตาทิสเมว (เห็นนั้นว่าเป็นเช่นนั้นเทียว) คือ แม้คำพูดนั้นก็พึงเป็นมุสาวาท บทว่า ตํ มมสฺส กลิ (คำนั้นพึงเป็นโทษของเรา) อธิบายว่า คำพูดนั้นพึงเป็นโทษของเรา พึงทราบว่า ชื่อว่า สัจจภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้

දට්ඨා දට්ඨබ්බන්ති දිස්වා දට්ඨබ්බං. දිට්ඨං න මඤ්ඤතීති තං දිට්ඨං රූපායතනං ‘‘අහං මහාජනෙන දිට්ඨමෙව පස්සාමී’’ති තණ්හාමානදිට්ඨීහි න මඤ්ඤති. අදිට්ඨං න මඤ්ඤතීති ‘‘අහං මහාජනෙන අදිට්ඨමෙව එතං පස්සාමී’’ති එවම්පි තණ්හාදීහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤති. දට්ඨබ්බං න මඤ්ඤතීති ‘‘මහාජනෙන දිට්ඨං පස්සාමී’’ති එවම්පි තාහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤති. දට්ඨබ්බඤ්හි අදිට්ඨම්පි හොතියෙව. එවරූපානි හි වචනානි තීසුපි කාලෙසු ලබ්භන්ති, තෙනස්ස අත්ථො වුත්තො. දට්ඨාරං න මඤ්ඤතීති පස්සිතාරං [Pg.274] එකසත්තං නාම තාහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤතීති අත්ථො. සෙසට්ඨානෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙන සුඤ්ඤතාභූමි නාම කථිතා.

บทว่า ทฏฺฐา ทฏฺฐพฺพํ (เห็นสิ่งที่พึงเห็น) คือ เห็นสิ่งที่พึงเห็นแล้ว บทว่า ทิฏฺฐํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่เห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญรูปายตนะที่เห็นแล้วนั้น ด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนเห็นแล้วนั่นเอง” บทว่า อทิฏฺฐํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่มิได้เห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญด้วยความสำคัญทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้น แม้อย่างนี้ว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนมิได้เห็นแล้วนั่นเอง” บทว่า ทฏฺฐพฺพํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่พึงเห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญด้วยความสำคัญเหล่านั้น แม้อย่างนี้ว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนเห็นแล้ว” จริงอยู่ สิ่งที่พึงเห็นย่อมเป็นแม้สิ่งที่มิได้เห็นนั่นเทียว จริงอยู่ คำเช่นนี้ย่อมมีได้ในกาลทั้งสาม เพราะเหตุนั้น อรรถแห่งคำนั้นจึงถูกกล่าวไว้ บทว่า ทฏฺฐารํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในผู้เห็น) อธิบายว่า ย่อมไม่สำคัญผู้เห็น คือ สัตว์คนหนึ่ง ด้วยความสำคัญเหล่านั้น พึงทราบอรรถในที่ที่เหลือทั้งหลายด้วยนัยนี้เหมือนกัน ชื่อว่า สุญญตภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยสถานะมีประมาณเท่านี้

ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. තාදීයෙව තාදීති තාදිතා නාම එකසදිසතා. තථාගතො ච යාදිසො ලාභාදීසු, තාදිසොව අලාභාදීසු. තෙන වුත්තං – ‘‘ලාභෙපි තාදී, අලාභෙපි තාදී. යසෙපි තාදී, අයසෙපි තාදී. නින්දායපි තාදී, පසංසායපි තාදී. සුඛෙපි තාදී, දුක්ඛෙපි තාදී’’ති (මහානි. 38, 192). ඉමාය තාදිතාය තාදී. තම්හා ච පන තාදිම්හාති තතො තථාගතතාදිතො අඤ්ඤො උත්තරිතරො වා පණීතතරො වා තාදී නත්ථීති එත්තාවතා තාදිභූමි නාම කථිතා. ඉමාහි පඤ්චභූමීහි දෙසනං නිට්ඨාපෙන්තස්ස පඤ්චසුපි ඨානෙසු මහාපථවී සක්ඛිභාවෙන අකම්පිත්ථ. දෙසනාපරියොසානෙ තෙ පඤ්චසතෙ අධුනාපබ්බජිතෙ කුලපුත්තෙ ආදිං කත්වා තං ඨානං පත්තානං දෙවමනුස්සානං චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු.

คำว่า อิติ โข ภิกฺขเว ความว่า ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล. คำว่า ตาทิเยว ตาทีติ ชื่อว่า ตาทิตา คือ ความเป็นผู้มีสภาพเป็นอย่างเดียวกัน. และพระตถาคตเป็นผู้เช่นใดในลาภเป็นต้น, เป็นผู้เช่นนั้นเหมือนกันในความไม่มีลาภเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – “เป็นผู้คงที่ในลาภ, เป็นผู้คงที่ในความเสื่อมลาภ. เป็นผู้คงที่ในยศ, เป็นผู้คงที่ในความเสื่อมยศ. เป็นผู้คงที่ในนินทา, เป็นผู้คงที่ในสรรเสริญ. เป็นผู้คงที่ในสุข, เป็นผู้คงที่ในทุกข์”. เพราะความเป็นผู้คงที่นี้ จึงชื่อว่า ตาที. คำว่า ตมฺหา จ ปน ตาทิมฺหา ความว่า ก็ความเป็นผู้คงที่อื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าความเป็นผู้คงที่ของพระตถาคตนั้นไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ชื่อว่า ตาทิภูมิ ท่านกล่าวแล้ว. เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงยังพระเทศนาให้จบลงด้วยภูมิ ๕ เหล่านี้ มหาปฐพีได้หวั่นไหวในฐานะทั้ง ๕ โดยความเป็นพยาน. ในกาลจบเทศนา สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ของเทวดาและมนุษย์ผู้ถึงสถานที่นั้น ซึ่งมีกุลบุตร ๕๐๐ เหล่านั้นผู้บวชใหม่เป็นต้น ได้ดื่มอมตปานะแล้ว.

භගවාපි සුත්තං නිට්ඨාපෙත්වා ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො යංකිඤ්චීතිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣොසිතං සච්චමුතං පරෙසන්ති පරෙසං සද්ධාය පරපත්තියායනාය සච්චමුතන්ති මඤ්ඤිත්වා අජ්ඣොසිතං ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ගහිතං. සයසංවුතෙසූති සයමෙව සංවරිත්වා පියායිත්වා ගහිතගහණෙසු, දිට්ඨිගතිකෙසූති අත්ථො. දිට්ඨිගතිකා හි සයං සංවුතාති වුච්චන්ති. සච්චං මුසා වාපි පරං දහෙය්‍යාති තෙසු සයං සංවුතසඞ්ඛාතෙසු දිට්ඨිගතිකෙසු තථාගතො තාදී තෙසං එකම්පි වචනං ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති එවං සච්චං මුසා වාපි පරං උත්තමං කත්වා න ඔදහෙය්‍ය, න සද්දහෙය්‍ය, න පත්තියායෙය්‍ය. එතඤ්ච සල්ලන්ති එතං දිට්ඨිසල්ලං. පටිකච්ච දිස්වාති පුරෙතරං බොධිමූලෙයෙව දිස්වා. විසත්තාති ලග්ගා ලගිතා පලිබුද්ධා. ජානාමි පස්සාමි තථෙව එතන්ති යථායං පජා අජ්ඣොසිතා ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා විසත්තා ලග්ගා ලගිතා, එවං අහම්පි ජානාමි පස්සාමි. තථා එවං යථා එතාය පජාය ගහිතන්ති එවං අජ්ඣොසිතං නත්ථි තථාගතානන්ති අත්ථො.

แม้พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงยังพระสูตรให้จบแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดด้วยคาถาทั้งหลาย จึงตรัสคำมีอาทิว่า ยํกิญฺจิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อชฺโฌสิตํ สจฺจมุตํ ปเรสํ ความว่า อันบุคคลยึดถือ คือ กลืนกิน คือ ทำให้จบสิ้น คือ ยึดถือแล้ว โดยสำคัญว่า จริงหรือเท็จ ด้วยศรัทธาของผู้อื่น ด้วยความเชื่อต่อผู้อื่น. บทว่า สยํสํวุเตสุ ความว่า ในบุคคลผู้มีทิฏฐิ ผู้มีการยึดถืออันตนยึดถือแล้ว คือ สำรวมแล้ว คือ พิจารณาแล้ว ด้วยตนเอง. จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิทั้งหลาย ท่านเรียกว่า ผู้สำรวมแล้วด้วยตนเอง. บทว่า สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ ทเหยฺยา ความว่า พระตถาคตเป็นผู้คงที่ในบุคคลผู้มีทิฏฐิเหล่านั้น ผู้นับว่าสำรวมแล้วด้วยตนเอง ไม่พึงตั้งไว้ ไม่พึงเชื่อ ไม่พึงเลื่อมใส แม้คำพูดหนึ่งของพวกเขา โดยทำให้เป็นสิ่งสูงสุด ว่า ‘นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ อย่างนี้ ซึ่งเป็นคำจริงหรือคำเท็จก็ตาม. บทว่า เอตญฺจ สลฺลํ ความว่า ลูกศรคือทิฏฐินี้. บทว่า ปฏิกจฺจ ทิสฺวา ความว่า ทรงเห็นก่อนแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเทียว. บทว่า วิสตฺตา ความว่า ติดแล้ว ข้องแล้ว พัวพันแล้ว. บทว่า ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตํ ความว่า หมู่สัตว์นี้ยึดถือ กลืนกิน ทำให้จบสิ้น ติดแล้ว ข้องแล้ว พัวพันแล้ว ฉันใด เราก็รู้ ก็เห็น ฉันนั้น. ความว่า การยึดถืออย่างนี้ เหมือนที่หมู่สัตว์นี้ยึดถือแล้ว ย่อมไม่มีแก่พระตถาคตทั้งหลาย.

5. බ්‍රහ්මචරියසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาพรหมจริยสูตร

25. පඤ්චමෙ [Pg.275] ජනකුහනත්ථන්ති තීහි කුහනවත්ථූහි ජනස්ස කුහනත්ථාය. න ජනලපනත්ථන්ති න ජනස්ස උපලාපනත්ථං. න ලාභසක්කාරසිලොකානිසංසත්ථන්ති න චීවරාදිථුතිවචනත්ථං. න ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංසත්ථන්ති න තෙන තෙන කාරණෙන කතවාදානිසංසත්ථං, න වාදස්ස පමොක්ඛානිසංසත්ථං. න ඉති මං ජනො ජානාතූති න ‘‘එවං කිර එස භික්ඛු, එවං කිර එස භික්ඛූ’’ති ජනස්ස ජානනත්ථාය. සංවරත්ථන්ති පඤ්චහි සංවරෙහි සංවරණත්ථාය. පහානත්ථන්ති තීහි පහානෙහි පජහනත්ථාය. විරාගත්ථන්ති රාගාදීනං විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධත්ථන්ති තෙසංයෙව නිරුජ්ඣනත්ථාය. අනීතිහන්ති ඉතිහපරිවජ්ජිතං, අපරපත්තියන්ති අත්ථො. නිබ්බානොගධගාමිනන්ති නිබ්බානස්ස අන්තොගාමිනං. මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්හි නිබ්බානං ආරම්මණං කරිත්වා නිබ්බානස්ස අන්තොයෙව වත්තති පවත්තති. පටිපජ්ජන්තීති දුවිධම්පි පටිපජ්ජන්ති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථෙත්වා ගාථාසු විවට්ටමෙව කථිතං.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ชนกุหนตฺถํ คือ เพื่อหลอกลวงชนด้วยวัตถุแห่งความหลอกลวง ๓ อย่าง. บทว่า น ชนลปนตฺถํ คือ ไม่ใช่เพื่อการพูดเลียบเคียงชน. บทว่า น อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสตฺถํ คือ ไม่ใช่เพื่ออานิสงส์คือวาทะที่ทำแล้วด้วยเหตุนั้นๆ, ไม่ใช่เพื่ออานิสงส์คือการเปลื้องตนจากวาทะ. บทว่า น อิติ มํ ชโน ชานาตุ คือ ไม่ใช่เพื่อให้ชนรู้ว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นอย่างนี้, ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นอย่างนี้’. บทว่า สํวรตฺถํ คือ เพื่อความสำรวมด้วยสังวร ๕. บทว่า ปหานตฺถํ คือ เพื่อการละด้วยปหาน ๓. บทว่า วิราคตฺถํ คือ เพื่อความคลายกำหนัดจากราคะเป็นต้น. บทว่า นิโรธตฺถํ คือ เพื่อความดับแห่งราคะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเทียว. บทว่า อนีติหํ ความว่า เว้นจากคำเล่าลือ, ไม่ต้องเชื่อต่อผู้อื่น. บทว่า นิพฺพาโนคธคามินํ คือ หยั่งลงสู่ภายในแห่งพระนิพพาน. จริงอยู่ มรรคพรหมจรรย์กระทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไป ย่อมดำเนินไปในภายในของพระนิพพานนั่นเทียว. บทว่า ปฏิปชฺชนฺติ คือ ย่อมปฏิบัติแม้ทั้งสองอย่าง. ในสูตรนี้ ท่านกล่าววัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว ในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวเฉพาะวิวัฏฏะเท่านั้น.

6. කුහසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถากุหสูตร

26. ඡට්ඨෙ කුහාති කුහකා. ථද්ධාති කොධෙන ච මානෙන ච ථද්ධා. ලපාති උපලාපකා. සිඞ්ගීති ‘‘තත්ථ කතමං සිඞ්ගං, යං සිඞ්ගං සිඞ්ගාරතා චාතුරතා චාතුරියං පරික්ඛත්තතා පාරික්ඛත්තිය’’න්ති (විභ. 852) එවං වුත්තෙහි සිඞ්ගසදිසෙහි පාකටකිලෙසෙහි සමන්නාගතා. උන්නළාති උග්ගතනළා තුච්ඡමානං උක්ඛිපිත්වා ඨිතා. අසමාහිතාති චිත්තෙකග්ගමත්තස්සාපි අලාභිනො. න මෙ තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකාති තෙ මය්හං භික්ඛූ මම සන්තකා න හොන්ති. ‘‘තෙ මය්හ’’න්ති ඉදං පන සත්ථාරං උද්දිස්ස පබ්බජිතත්තා වුත්තං. තෙ ඛො මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකාති ඉධාපි මෙති අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතත්තා වදති, සම්මාපටිපන්නත්තා පන ‘‘මාමකා’’ති ආහ. වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්තීති සීලාදීහි ගුණෙහි වඩ්ඪනතො වුද්ධිං, නිච්චලභාවෙන විරූළ්හිං, සබ්බත්ථ පත්ථටතාය වෙපුල්ලං පාපුණන්ති. තෙ පනෙතෙ යාව අරහත්තමග්ගා විරුහන්ති, අරහත්තඵලං පත්තෙ විරූළ්හා නාම හොන්ති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กุหา คือ เป็นผู้หลอกลวง. บทว่า ถทฺธา คือ เป็นผู้กระด้างด้วยโกรธและมานะ. บทว่า ลปา คือ เป็นผู้พูดเลียบเคียง. บทว่า สิงฺคี คือ ประกอบพร้อมด้วยกิเลสที่ปรากฏซึ่งเปรียบด้วยเขา อันท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า “ในคำนั้น สิงคะเป็นไฉน? สิงคะใด ความเป็นผู้สวยงาม ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้เชี่ยวชาญ ความเป็นผู้มั่นคง ความเป็นผู้มั่นคงอย่างยิ่ง (นี้ชื่อว่าสิงคะ)”. บทว่า อุนฺนฬา คือ มีมานะเหมือนไม้อ้อที่งอกขึ้น ตั้งอยู่โดยยกมานะอันเปล่าประโยชน์ขึ้น. บทว่า อสมาหิตา คือ เป็นผู้ไม่ได้แม้เพียงจิตเตกัคคตา. บทว่า น เม เต ภิกฺขเว ภิกฺขู มามกา ความว่า ภิกษุเหล่านั้นไม่ใช่ของข้าพเจ้า ไม่ใช่สมบัติของข้าพเจ้า. แต่คำว่า เต มยฺหํ นี้ ท่านกล่าวเพราะความเป็นผู้บวชอุทิศพระศาสดา. ในบทว่า เต โข เม ภิกฺขเว ภิกฺขู มามกา นี้ก็เหมือนกัน พระองค์ตรัสคำว่า เม เพราะความเป็นผู้บวชอุทิศพระองค์ แต่ตรัสว่า มามกา เพราะความเป็นผู้ปฏิบัติดี. บทว่า วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ ความว่า ย่อมถึงความเจริญเพราะความงอกงามด้วยคุณมีศีลเป็นต้น, ถึงความงอกงามเพราะมีผลอันมั่นคง, ถึงความไพบูลย์เพราะความแผ่ไปในที่ทั้งปวง. ก็ภิกษุเหล่านั้นย่อมงอกงามอยู่ตราบเท่าอรหัตตมรรค, เมื่อถึงอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้งอกงามแล้ว. ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวเฉพาะวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น.

7. සන්තුට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสันตุฏฐิสูตร

27. සත්තමෙ [Pg.276] අප්පානීති පරිත්තානි. සුලභානීති සුඛෙන ලද්ධබ්බානි, යත්ථ කත්ථචි සක්කා හොන්ති ලභිතුං. අනවජ්ජානීති නිද්දොසානි. පිණ්ඩියාලොපභොජනන්ති ජඞ්ඝාපිණ්ඩියබලෙන චරිත්වා ආලොපමත්තං ලද්ධං භොජනං. පූතිමුත්තන්ති යංකිඤ්චි මුත්තං. යථා හි සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො පූතිකායොති වුච්චති, එවං අභිනවම්පි මුත්තං පූතිමුත්තමෙව.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อปฺปานิ คือ มีเล็กน้อย. บทว่า สุลภานิ คือ พึงได้โดยง่าย, เป็นของอาจเพื่อจะหาได้ในที่ไหนๆ. บทว่า อนวชฺชานิ คือ ไม่มีโทษ. บทว่า ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ คือ โภชนะที่ได้แล้วประมาณคำข้าว โดยเที่ยวไปด้วยกำลังแข้ง. บทว่า ปูติมุตฺตํ คือ มูตรอย่างใดอย่างหนึ่ง. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า แม้กายมีสีดังทอง ก็เรียกว่า ปูติกาย (กายเน่า) ฉันใด, แม้มูตรที่ใหม่ ก็เป็นปูติมูตร (มูตรเน่า) นั่นเทียว ฉันนั้น.

විඝාතොති විගතඝාතො, චිත්තස්ස දුක්ඛං න හොතීති අත්ථො. දිසා නප්පටිහඤ්ඤතීති යස්ස හි ‘‘අසුකට්ඨානං නාම ගතො චීවරාදීනි ලභිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස දිසා පටිහඤ්ඤති නාම. යස්ස එවං න උප්පජ්ජති, තස්ස නප්පටිහඤ්ඤති නාම. ධම්මාති පටිපත්තිධම්මා. සාමඤ්ඤස්සානුලොමිකාති සමණධම්මස්ස අනුලොමා. අධිග්ගහිතාති සබ්බෙතෙ තුට්ඨචිත්තස්ස භික්ඛුනො අධිග්ගහිතා හොන්ති අන්තොගතා න පරිබාහිරාති.

บทว่า วิฆาโต ความว่า ความเหนื่อยยากปราศไปแล้ว อธิบายว่า ความทุกข์แห่งจิตย่อมไม่มี. บทว่า ทิสา นปฺปฏิหญฺญติ (ทิศย่อมไม่กระทบกระทั่ง) ความว่า ก็ภิกษุใดมีความคิดเกิดขึ้นว่า "เราไปสู่สถานชื่อโน้นแล้ว จักไม่ได้จีวรเป็นต้น" ชื่อว่าทิศย่อมกระทบกระทั่งภิกษุนั้น. ภิกษุใดไม่มีความคิดเช่นนั้นเกิดขึ้น ชื่อว่าทิศย่อมไม่กระทบกระทั่งภิกษุนั้น. บทว่า ธมฺมา ได้แก่ ปฏิปทาธรรม. บทว่า สามัญฺญสฺสานุโลมิกา ได้แก่ เป็นธรรมที่อนุโลมแก่สมณธรรม. บทว่า อธิคฺคหิตา ความว่า ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดอันภิกษุผู้มีจิตยินดีแล้วครอบงำไว้ได้แล้ว คือ อยู่ภายใน ไม่ได้อยู่ภายนอก.

8. අරියවංසසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอริยวังสสูตร

28. අට්ඨමස්ස අජ්ඣාසයිකො නික්ඛෙපො. ඉමං කිර මහාඅරියවංසසුත්තන්තං භගවා ජෙතවනමහාවිහාරෙ ධම්මසභායං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො අත්තනොපි පරපුග්ගලානම්පි අජ්ඣාසයවසෙන පරිවාරෙත්වා නිසින්නානි චත්තාලීස භික්ඛුසහස්සානි, ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආමන්තෙත්වා චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අරියවංසාති ආරභි. තත්ථ අරියවංසාති අරියානං වංසා. යථා හි ඛත්තියවංසො බ්‍රාහ්මණවංසො වෙස්සවංසො සුද්දවංසො සමණවංසො කුලවංසො රාජවංසො, එවං අයම්පි අට්ඨමො අරියවංසො අරියතන්ති අරියපවෙණී නාම හොති. සො ඛො පනායං අරියවංසො ඉමෙසං වංසානං මූලගන්ධාදීනං කාළානුසාරිගන්ධාදයො විය අග්ගමක්ඛායති.

๒๘. การวางบทในสูตรที่ ๘ เป็นไปตามอัธยาศัย. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้แล้วในธรรมสภา ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงตรัสเรียกภิกษุสี่หมื่นรูปซึ่งนั่งแวดล้อมอยู่โดยอัธยาศัยของพระองค์เองและของบุคคลอื่นว่า "ภิกฺขเว" แล้วทรงปรารภว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยวงศ์ ๔ ประการเหล่านี้". ในบทเหล่านั้น บทว่า อริยวํสา ได้แก่ วงศ์ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย. เปรียบเหมือนมีวงศ์กษัตริย์ วงศ์พราหมณ์ วงศ์แพศย์ วงศ์ศูทร วงศ์สมณะ วงศ์ตระกูล วงศ์พระราชา ฉันใด แม้อริยวงศ์ที่ ๘ นี้ ก็ชื่อว่า อริยวงศ์ อริยตันติ (เชื้อสายแห่งพระอริยะ) อริยปเวณี (ประเพณีแห่งพระอริยะ) ฉันนั้น. ก็อริยวงศ์นี้นั้นแล ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าวงศ์เหล่านี้ เหมือนกลิ่นกฤษณาเป็นต้นเป็นเลิศกว่ากลิ่นที่เกิดจากรากไม้เป็นต้น.

කෙ පන තෙ අරියා, යෙසං එතෙ වංසාති? අරියා වුච්චන්ති බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච තථාගතසාවකා ච, එතෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. ඉතො පුබ්බෙ හි සතසහස්සකප්පාධිකානං චතුන්නං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං මත්ථකෙ තණ්හඞ්කරො, මෙධඞ්කරො, සරණඞ්කරො, දීපඞ්කරොති චත්තාරො [Pg.277] බුද්ධා උප්පන්නා, තෙ අරියා, තෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. තෙසං බුද්ධානං පරිනිබ්බානතො අපරභාගෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා කොණ්ඩඤ්ඤො නාම බුද්ධො උප්පන්නො…පෙ… ඉමස්මිං කප්පෙ කකුසන්ධො, කොණාගමනො, කස්සපො, අම්හාකං භගවා ගොතමොති චත්තාරො බුද්ධා උප්පන්නා, තෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. අපිච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං සබ්බබුද්ධ-පච්චෙකබුද්ධ-බුද්ධසාවකානං අරියානං වංසාති අරියවංසා.

ก็พระอริยเจ้าเหล่านั้น ซึ่งวงศ์เหล่านี้เป็นของท่าน คือใคร? พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระตถาคตสาวกทั้งหลาย ท่านเรียกว่า พระอริยะ. วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. ก็ในกาลก่อนแต่นี้ ในที่สุดแห่งสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระตัณหังกร พระเมธังกร พระสรณังกร พระทีปังกร ได้อุบัติขึ้นแล้ว, ท่านเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. ในภายหลังแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น ล่วงไปหนึ่งอสงไขย พระพุทธเจ้าพระนามว่าโกณฑัญญะได้อุบัติขึ้น...ฯลฯ... ในภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ พระกัสสปะ และพระโคตมผู้เป็นพระผู้มีพระภาคของพวกเรา ได้อุบัติขึ้นแล้ว, ท่านเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. อีกอย่างหนึ่ง วงศ์ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวกทั้งหมด ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ชื่อว่า อริยวงศ์.

තෙ ඛො පනෙතෙ අග්ගඤ්ඤා අග්ගාති ජානිතබ්බා, රත්තඤ්ඤා දීඝරත්තං පවත්තාති ජානිතබ්බා, වංසඤ්ඤා වංසාති ජානිතබ්බා. පොරාණා න අධුනුප්පත්තිකා. අසංකිණ්ණා අවිකිණ්ණා අනපනීතා. අසංකිණ්ණපුබ්බා අතීතබුද්ධෙහිපි න සංකිණ්ණපුබ්බා, ‘‘කි ඉමෙහී’’ති න අපනීතපුබ්බා. න සංකීයන්තීති ඉදානිපි න අපනීයන්ති. න සංකීයිස්සන්තීති අනාගතබුද්ධෙහිපි න අපනීයිස්සන්ති. යෙ ලොකෙ විඤ්ඤූ සමණබ්‍රාහ්මණා, තෙහි අප්පටිකුට්ඨා, සමණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විඤ්ඤූහි අනින්දිතා අගරහිතා.

ก็อริยวงศ์เหล่านี้นั้นแล พึงทราบว่า อคฺคญฺญา เพราะเป็นของเลิศ, พึงทราบว่า รตฺตญฺญา เพราะเป็นไปตลอดกาลนาน, พึงทราบว่า วํสญฺญา เพราะเป็นวงศ์. เป็นของเก่า มิใช่เพิ่งเกิดขึ้นในบัดนี้. ไม่เจือปน ไม่ถูกทอดทิ้ง ไม่ถูกนำออกไป. ไม่เคยเจือปนมาก่อน คือ แม้พระพุทธเจ้าในอดีตก็ไม่เคยทรงละทิ้ง ไม่เคยทรงนำออกไป ด้วยทรงดำริว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยวงศ์เหล่านี้". ไม่ถูกละทิ้ง คือ แม้ในบัดนี้ก็ไม่ถูกนำออกไป. จักไม่ถูกละทิ้ง คือ แม้พระพุทธเจ้าในอนาคตก็จักไม่ทรงนำออกไป. สมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนเหล่าใดในโลก, (อริยวงศ์เหล่านี้) อันสมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่รังเกียจ, อันสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนไม่ติเตียน ไม่ตำหนิ.

සන්තුට්ඨො හොතීති පච්චයසන්තොසවසෙන සන්තුට්ඨො හොති. ඉතරීතරෙනාති න ථූලසුඛුමලූඛපණීතථිරජිණ්ණානං යෙන කෙනචි, අථ ඛො යථාලද්ධාදීනං ඉතරීතරෙන යෙන කෙනචි සන්තුට්ඨො හොතීති අත්ථො. චීවරස්මිඤ්හි තයො සන්තොසා යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසොති. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො. තෙසං විත්ථාරකථා ‘‘සන්තුට්ඨස්ස, භික්ඛවෙ, අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ඉති ඉමෙ තයො සන්තොසෙ සන්ධාය ‘‘සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන චීවරෙන, යථාලද්ධාදීසු යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨො හොතී’’ති වුත්තං.

บทว่า สนฺตุฏฺโฐ โหติ คือ เป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งความสันโดษในปัจจัย. บทว่า อิตรีตเรน ความว่า ไม่ใช่สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรที่หยาบ ละเอียด เศร้าหมอง ประณีต มั่นคง หรือเก่า, แต่ทว่า สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งนอกเหนือจากนี้ในบรรดาจีวรที่ได้มาตามมีตามได้เป็นต้น. ก็ในเรื่องจีวร สันโดษมี ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ ยถาสารุปปสันโดษ. แม้ในบิณฑบาตเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งสันโดษเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้สันโดษ". เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวหมายถึงสันโดษ ๓ ประการนี้ว่า "เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ คือ สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรที่ได้มาตามมีตามได้เป็นต้น".

එත්ථ ච චීවරං ජානිතබ්බං, චීවරක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, පංසුකූලං ජානිතබ්බං, චීවරසන්තොසො ජානිතබ්බො, චීවරප්පටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි ජානිතබ්බානි. තත්ථ චීවරං ජානිතබ්බන්ති ඛොමාදීනි ඡ චීවරානි දුකූලාදීනි ඡ අනුලොමචීවරානි ජානිතබ්බානි. ඉමානි ද්වාදස කප්පියචීවරානි. කුසචීරං, වාකචීරං, ඵලකචීරං, කෙසකම්බලං, වාළකම්බලං, පොත්ථකො, චම්මං, උලූකපක්ඛං, රුක්ඛදුස්සං, ලතාදුස්සං, එරකදුස්සං, කදලිදුස්සං, වෙළුදුස්සන්ති එවමාදීනි පන අකප්පියචීවරානි.

และในเรื่องนี้ พึงทราบจีวร, พึงทราบจีวรเขต, พึงทราบผ้าบังสุกุล, พึงทราบความสันโดษในจีวร, พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวกับจีวร. ในข้อเหล่านั้น บทว่า พึงทราบจีวร คือ พึงทราบจีวร ๖ ชนิด มีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น และอนุโลมจีวร ๖ ชนิด มีผ้าทุกลพัสตร์เป็นต้น. จีวร ๑๒ อย่างเหล่านี้เป็นกัปปิยจีวร. ส่วนจีวรที่ทำด้วยหญ้าคา, จีวรที่ทำด้วยเปลือกไม้, จีวรที่ทำด้วยแผ่นไม้, ผ้ากัมพลทำด้วยผมคน, ผ้ากัมพลทำด้วยขนหางสัตว์, ผ้าทำด้วยใยไม้, หนังสัตว์, ปีกนกเค้า, ผ้าเปลือกไม้, ผ้าใยเถาวัลย์, ผ้าทำด้วยหญ้าแฝก, ผ้าทำด้วยใยกล้วย, ผ้าทำด้วยใยไผ่ เป็นต้นเหล่านี้ เป็นอกัปปิยจีวร.

චීවරක්ඛෙත්තන්ති [Pg.278] ‘‘සඞ්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත්තතො වා අත්තනො වා ධනෙන, පංසුකූලං වා’’ති එවං උප්පජ්ජනතො ඡ ඛෙත්තානි, අට්ඨන්නඤ්ච මාතිකානං වසෙන අට්ඨ ඛෙත්තානි ජානිතබ්බානි.

บทว่า จีวรกฺเขตฺตํ (แหล่งเกิดแห่งจีวร) คือ จีวรที่เกิดขึ้น "จากสงฆ์, จากคณะ, จากญาติ, จากมิตร, ด้วยทรัพย์ของตน, หรือผ้าบังสุกุล" โดยแหล่งกำเนิดอย่างนี้ มีเขต ๖ อย่าง, และพึงทราบเขต ๘ อย่าง โดยอำนาจแห่งมาติกา ๘.

පංසුකූලන්ති සොසානිකං, පාපණිකං, රථියං, සඞ්කාරකූටකං, සොත්ථියං, සිනානං, තිත්ථං, ගතපච්චාගතං, අග්ගිදඩ්ඪං, ගොඛායිතං, උපචිකඛායිතං, උන්දූරඛායිතං, අන්තච්ඡින්නං, දසච්ඡින්නං, ධජාහටං, ථූපං, සමණචීවරං, සාමුද්දියං, ආභිසෙකියං, පන්ථිකං, වාතාහටං, ඉද්ධිමයං, දෙවදත්තියන්ති තෙවීසති පංසුකූලානි වෙදිතබ්බානි. එත්ථ ච සොත්ථියන්ති ගබ්භමලහරණං. ගතපච්චාගතන්ති මතකසරීරං පාරුපිත්වා සුසානං නෙත්වා ආනීතචීවරං. ධජාහටන්ති ධජං උස්සාපෙත්වා තතො ආනීතං. ථූපන්ති වම්මිකෙ පූජිතචීවරං. සාමුද්දියන්ති සමුද්දවීචීහි ථලං පාපිතං. පන්ථිකන්ති පන්ථං ගච්ඡන්තෙහි චොරභයෙන පාසාණෙහි කොට්ටෙත්වා පාරුතචීවරං. ඉද්ධිමයන්ති එහිභික්ඛුචීවරං. සෙසං පාකටමෙවාති.

คำว่า บังสุกุล พึงทราบว่ามี ๒๓ อย่าง คือ ผ้าที่ตกอยู่ในป่าช้า, ผ้าที่ตกอยู่ที่ประตูตลาด, ผ้าที่ตกอยู่บนถนน, ผ้าที่เขาทิ้งไว้ที่กองขยะ, ผ้าเช็ดครรภมลทิน, ผ้าที่เขาอาบน้ำ (สระเกล้า) แล้วทิ้ง, ผ้าที่ตกอยู่ที่ท่าอาบน้ำ, ผ้าที่เขาห่อศพไปป่าช้าแล้วนำกลับมา, ผ้าที่ถูกไฟไหม้, ผ้าที่วัวเคี้ยว, ผ้าที่ปลวกกัด, ผ้าที่หนูกัด, ผ้าที่ขาดชาย, ผ้าที่ขาดริม, ผ้าที่ลมพัดมาจากธง, ผ้าที่เขาบูชาที่จอมปลวก, จีวรของสมณะ, ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดขึ้นบก, ผ้าที่ใช้ในพิธีอภิเษก, ผ้าของคนเดินทาง, ผ้าที่ลมพัดมา, ผ้าที่สำเร็จด้วยฤทธิ์, ผ้าที่เทวดาถวาย. และในบรรดาผ้าเหล่านั้น คำว่า โสตถิยัง ได้แก่ ผ้าเช็ดครรภมลทิน. คำว่า คตปัจจาคตัง ได้แก่ จีวรที่เขาใช้นุ่งห่มสรีระคนตายแล้วนำไปสู่ป่าช้าแล้วนำกลับมา. คำว่า ธชาหฏัง ได้แก่ ผ้าที่เขาชักธงขึ้นแล้วลมพัดมาจากที่นั้น. คำว่า ถูปัง ได้แก่ จีวรที่เขาบูชาไว้ที่จอมปลวก. คำว่า สามุททิยัง ได้แก่ ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดขึ้นสู่บก. คำว่า ปันถิกัง ได้แก่ จีวรที่คนเดินทางทั้งหลายกลัวโจรภัยจึงใช้ก้อนหินทุบแล้วนุ่งห่ม. คำว่า อิทธิมยัง ได้แก่ จีวรของเอหิภิกขุ. ที่เหลือก็ปรากฏชัดแล้ว.

චීවරසන්තොසොති වීසති චීවරසන්තොසා – චීවරෙ විතක්කසන්තොසො, ගමනසන්තොසො, පරියෙසනසන්තොසො, පටිලාභසන්තොසො, මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො, ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො, යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසො, උදකසන්තොසො, ධොවනසන්තොසො, කරණසන්තොසො, පරිමාණසන්තොසො, සුත්තසන්තොසො, සිබ්බනසන්තොසො, රජනසන්තොසො, කප්පසන්තොසො, පරිභොගසන්තොසො, සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො, විස්සජ්ජනසන්තොසොති.

คำว่า ความสันโดษในจีวร ความสันโดษในจีวรมี ๒๐ อย่าง คือ ความสันโดษในความตรึกในจีวร, ความสันโดษในการไป, ความสันโดษในการแสวงหา, ความสันโดษในการได้, ความสันโดษในการรับตามประมาณ, ความสันโดษในการเว้นจากความโลเล, ความสันโดษตามมีตามได้, ความสันโดษตามกำลัง, ความสันโดษตามความเหมาะสม, ความสันโดษในน้ำย้อม, ความสันโดษในการซัก, ความสันโดษในการทำ, ความสันโดษในประมาณ, ความสันโดษในด้าย, ความสันโดษในการเย็บ, ความสันโดษในการย้อม, ความสันโดษในการทำกัปปะ, ความสันโดษในการใช้สอย, ความสันโดษในการเว้นจากการสะสม, ความสันโดษในการสละ.

තත්ථ සාදකභික්ඛුනා තෙමාසං නිබද්ධවාසං වසිත්වා එකමාසමත්තං විතක්කෙතුං වට්ටති. සො හි පවාරෙත්වා චීවරමාසෙ චීවරං කරොති, පංසුකූලිකො අඩ්ඪමාසෙනෙව කරොති. ඉදං මාසඩ්ඪමාසමත්තං විතක්කනං විතක්කසන්තොසො නාම. විතක්කසන්තොසෙන පන සන්තුට්ඨෙන භික්ඛුනා පාචීනඛණ්ඩරාජිවාසිකපංසුකූලිකත්ථෙරසදිසෙන භවිතබ්බං.

ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดี (ในจีวรที่ทายกถวาย) อยู่ประจำตลอด ๓ เดือนแล้ว ควรจะตรึกนึกถึง (จีวร) ได้เพียงเดือนหนึ่งเท่านั้น. เพราะว่าภิกษุนั้นปวารณาแล้วย่อมทำจีวรในจีวรมาส ส่วนภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลย่อมทำ (จีวร) เพียงกึ่งเดือนเท่านั้น. การตรึกนึกถึงประมาณเดือนหนึ่งและกึ่งเดือนนี้ ชื่อว่า วิตักกสันโดษ. ก็ภิกษุผู้สันโดษด้วยวิตักกสันโดษ พึงเป็นเช่นกับพระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุล ผู้อยู่ในปาจีนขัณฑราชิ.

ථෙරො කිර ‘‘චෙතියපබ්බතවිහාරෙ චෙතියං වන්දිස්සාමී’’ති ආගතො චෙතියං වන්දිත්වා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං චීවරං ජිණ්ණං, බහූනං වසනට්ඨානෙ ලභිස්සාමී’’ති. සො මහාවිහාරං ගන්ත්වා සඞ්ඝත්ථෙරං දිස්වා වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා තත්ථ වුත්ථො පුනදිවසෙ චීවරං ආදාය ආගන්ත්වා ථෙරං වන්දි. ථෙරො ‘‘කිං[Pg.279], ආවුසො’’ති ආහ. ගාමද්වාරං, භන්තෙ, ගමිස්සාමීති. අහම්පාවුසො, ගමිස්සාමීති. සාධු, භන්තෙති ගච්ඡන්තො මහාබොධිද්වාරකොට්ඨකෙ ඨත්වා ‘‘පුඤ්ඤවන්තානං වසනට්ඨානෙ මනාපං ලභිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අපරිසුද්ධො මෙ විතක්කො’’ති තතොව පටිනිවත්ති. පුනදිවසෙ අම්බඞ්ගණසමීපතො, පුනදිවසෙ මහාචෙතියස්ස උත්තරද්වාරතො තත්ථෙව පටිනිවත්තිත්වා චතුත්ථදිවසෙ ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. ථෙරො ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො විතක්කො න පරිසුද්ධො භවිස්සතී’’ති චීවරං ගහෙත්වා තෙන සද්ධිංයෙව පඤ්හං පුච්ඡමානො ගාමං පාවිසි. තඤ්ච රත්තිං එකො මනුස්සො උච්චාරපලිබුද්ධො සාටකෙයෙව වච්චං කත්වා තං සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩෙසි. පංසුකූලිකත්ථෙරො තං නීලමක්ඛිකාහි සම්පරිකිණ්ණං දිස්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙසි. මහාථෙරො ‘‘කිං, ආවුසො, සඞ්කාරට්ඨානස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාසී’’ති. නාහං, භන්තෙ, සඞ්කාරට්ඨානස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාමි, මය්හං පිතු දසබලස්ස පග්ගණ්හාමි, පුණ්ණදාසියා සරීරං පාරුපිත්වා ඡඩ්ඩිතං පංසුකූලං තුම්බමත්තෙ පාණකෙ විධුනිත්වා සුසානතො ගණ්හන්තෙන දුක්කරතරං කතං, භන්තෙති. මහාථෙරො ‘‘පරිසුද්ධො විතක්කො පංසුකූලිකස්සා’’ති චින්තෙසි. පංසුකූලිකත්ථෙරොපි තස්මිංයෙව ඨානෙ ඨිතො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා තීණි ඵලානි පත්තො තං සාටකං ගහෙත්වා චීවරං කත්වා පාරුපිත්වා පාචීනඛණ්ඩරාජිං ගන්ත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණි.

ได้ยินว่า พระเถระมาด้วยคิดว่า “เราจักไหว้พระเจดีย์ที่เจติยบรรพตวิหาร” เมื่อไหว้พระเจดีย์แล้วได้คิดว่า “จีวรของเราเก่าแล้ว เราคงจะได้ในที่อยู่ของคนจำนวนมาก” ท่านจึงไปยังมหาวิหาร พบพระสังฆเถระแล้ว ถามหาที่พัก และได้พักอยู่ในที่นั้น. ในวันรุ่งขึ้น ท่านถือจีวรมาไหว้พระเถระ. พระเถระถามว่า “ท่านจะไปไหน อาวุโส” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปที่ประตูบ้าน” “อาวุโส แม้เราก็จะไป” “ดีละ ท่านผู้เจริญ” ขณะที่กำลังไป ท่านได้หยุดยืนที่ซุ้มประตูมหาโพธิ์แล้วคิดว่า “เราคงจะได้ผ้าที่น่าพอใจในที่อยู่ของผู้มีบุญ” แล้วคิดต่อไปว่า “ความตรึกของเราไม่บริสุทธิ์” จึงกลับจากที่นั้นนั่นเอง. ในวันรุ่งขึ้น ท่านก็กลับจากใกล้ลานมะม่วงอีก ในวันต่อมา ก็กลับจากทางประตูด้านทิศเหนือของมหาเจดีย์อีกเช่นกัน แล้วในวันที่สี่จึงเข้าไปหาพระเถระ. พระเถระคิดว่า “ความตรึกของภิกษุรูปนี้คงจะไม่บริสุทธิ์” จึงถือจีวรแล้วถามปัญหากับท่านพลางเข้าบ้านไปด้วยกัน. ในคืนนั้น ชายคนหนึ่งเปรอะเปื้อนด้วยอุจจาระ ได้ถ่ายอุจจาระลงบนผืนสาฎกแล้วทิ้งไว้ที่กองขยะ. พระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลเห็นผ้านั้นถูกหมู่แมลงวันหัวเขียวตอมเกาะอยู่ จึงประนมมือขึ้น. พระมหาเถระถามว่า “อาวุโส ท่านประนมมือกองขยะทำไม” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้ประนมมือกองขยะ แต่ประนมมือแด่พระทศพลผู้เป็นบิดาของข้าพเจ้า พระองค์ทรงทำกิจที่ทำได้ยากยิ่งกว่า คือทรงถือเอาผ้าบังสุกุลที่เขาห่อสรีระของนางปุณณทาสีแล้วทิ้งไว้ในป่าช้า ทรงสลัดสัตว์เล็กขนาดเท่าผลน้ำเต้าออก” พระมหาเถระคิดว่า “ความตรึกของภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลบริสุทธิ์แล้ว” ฝ่ายพระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลก็ยืนอยู่ที่นั่นเอง เจริญวิปัสสนา บรรลุผล ๓ แล้วถือเอาผ้าสาฎกนั้นมาทำเป็นจีวรนุ่งห่ม กลับไปยังปาจีนขัณฑราชิ บรรลุอัคคผลคืออรหัตตผล.

චීවරත්ථාය ගච්ඡන්තස්ස පන ‘‘කත්ථ ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ගමනං ගමනසන්තොසො නාම. පරියෙසන්තස්ස පන යෙන වා තෙන වා සද්ධිං අපරියෙසිත්වා ලජ්ජිං පෙසලං භික්ඛුං ගහෙත්වා පරියෙසනං පරියෙසනසන්තොසො නාම. එවං පරියෙසන්තස්ස ආහරියමානං චීවරං දූරතො දිස්වා ‘‘එතං මනාපං භවිස්සති, එතං අමනාප’’න්ති එවං අවිතක්කෙත්වා ථූලසුඛුමාදීසු යථාලද්ධෙනෙව සන්තුස්සනං පටිලාභසන්තොසො නාම. එවං ලද්ධං ගණ්හන්තස්සාපි ‘‘එත්තකං දුපට්ටස්ස භවිස්සති, එත්තකං එකපට්ටස්සා’’ති අත්තනො පහොනකමත්තෙනෙව සන්තුස්සනං මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො නාම. චීවරං පරියෙසන්තස්ස පන ‘‘අසුකස්ස ඝරද්වාරෙ මනාපං ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා ද්වාරපටිපාටියා චරණං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො නාම.

ส่วนภิกษุผู้ไปเพื่อ (แสวงหา) จีวร การไปโดยตั้งกรรมฐานไว้เป็นเบื้องหน้า ไม่คิดว่า “เราจะได้ (จีวร) ที่ไหน” ชื่อว่า คมนสันโดษ. ส่วนภิกษุผู้แสวงหา การแสวงหาโดยไม่แสวงหาร่วมกับใครก็ได้ แต่เลือกแสวงหาร่วมกับภิกษุผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รัก ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ. เมื่อภิกษุแสวงหาอยู่อย่างนี้ ครั้นเห็นจีวรที่เขานำมาแต่ไกล ไม่ตรึกนึกไปว่า “ผืนนี้จะน่าพอใจ ผืนนี้จะไม่น่าพอใจ” แต่สันโดษตามที่ได้มานั่นแหละ ไม่ว่าจะเป็นผ้าหยาบหรือละเอียดเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ. แม้เมื่อรับจีวรที่ได้อย่างนั้น ก็สันโดษด้วยคิดเพียงว่า “เท่านี้จะพอสำหรับผ้าสองชั้น เท่านี้จะพอสำหรับผ้าชั้นเดียว” คือสันโดษตามประมาณที่พอแก่ตนนั่นเอง ชื่อว่า มัตตปฏิคคหณสันโดษ. ส่วนภิกษุผู้แสวงหาจีวร ไม่คิดว่า “เราจะได้ผ้าที่น่าพอใจที่ประตูเรือนของคนชื่อโน้น” แต่เที่ยวไปตามลำดับประตู ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ.

ලූඛපණීතෙසු යෙන කෙනචි යාපෙතුං සක්කොන්තස්ස යථාලද්ධෙනෙව යාපනං යථාලාභසන්තොසො නාම. අත්තනො ථාමං ජානිත්වා යෙන යාපෙතුං සක්කොති, තෙන යාපනං යථාබලසන්තොසො නාම. මනාපං අඤ්ඤස්ස [Pg.280] දත්වා අත්තනා යෙන කෙනචි යාපනං යථාසාරුප්පසන්තොසො නාම.

สำหรับภิกษุผู้สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าเศร้าหมองและประณีต การยังอัตภาพให้เป็นไปตามที่ได้มานั่นแหละ ชื่อว่า ยถาลาภสันโดษ. การรู้กำลังของตน สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรใด ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้น ชื่อว่า ยถาพลสันโดษ. การให้ผ้าที่น่าพอใจแก่ผู้อื่น ส่วนตนเองใช้สอยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ยถาสารุปปสันโดษ.

‘‘කත්ථ උදකං මනාපං, කත්ථ අමනාප’’න්ති අවිචාරෙත්වා යෙන කෙනචි ධොවනූපගෙන උදකෙන ධොවනං උදකසන්තොසො නාම. පණ්ඩුමත්තිකගෙරුකපූතිපණ්ණරසකිලිට්ඨානි පන උදකානි වජ්ජෙතුං වට්ටති. ධොවන්තස්ස පන මුග්ගරාදීහි අපහරිත්වා හත්ථෙහි මද්දිත්වා ධොවනං ධොවනසන්තොසො නාම. තථා අසුජ්ඣන්තං පණ්ණානි පක්ඛිපිත්වා තාපිතඋදකෙනාපි ධොවිතුං වට්ටති. එවං ධොවිත්වා කරොන්තස්ස ‘‘ඉදං ථූලං, ඉදං සුඛුම’’න්ති අකොපෙත්වා පහොනකනීහාරෙනෙව කරණං කරණසන්තොසො නාම. තිමණ්ඩලපතිච්ඡාදනමත්තස්සෙව කරණං පරිමාණසන්තොසො නාම. චීවරකරණත්ථාය පන මනාපං සුත්තං පරියෙසිස්සාමීති අවිචාරෙත්වා රථිකාදීසු වා දෙවට්ඨානෙ වා ආහරිත්වා පාදමූලෙ වා ඨපිතං යංකිඤ්චිදෙව සුත්තං ගහෙත්වා කරණං සුත්තසන්තොසො නාම.

การซักด้วยน้ำชนิดใดชนิดหนึ่งที่เหมาะแก่การซัก โดยไม่พิจารณาว่า “น้ำที่ไหนน่าพอใจ น้ำที่ไหนไม่น่าพอใจ” ชื่อว่า อุทกสันโดษ แต่ส่วนน้ำที่เจือปนด้วยดินสีขาว ดินแดง ใบไม้เน่า หรือใบไม้ผุ ย่อมควรเว้นเสีย ส่วนการที่ภิกษุผู้ซัก ไม่ทุบด้วยค้อนเป็นต้น แต่ซักด้วยการขยี้ด้วยมือ ชื่อว่า โธวนสันโดษ เมื่อผ้าไม่สะอาด ควรที่จะซักด้วยน้ำต้มที่ใส่ใบไม้ลงไปด้วยก็ได้ การที่ภิกษุผู้ซักอย่างนี้แล้วทำจีวร โดยไม่ทำลายความสันโดษว่า “ผ้านี้หยาบ ผ้านี้ละเอียด” แต่ทำไปตามอาการที่พอเพียงเท่านั้น ชื่อว่า กรณสันโดษ การทำเพียงแค่พอปกปิดมณฑล ๓ ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ ส่วนการที่ภิกษุไม่พิจารณาว่า “เราจักแสวงหาด้ายที่น่าพอใจเพื่อประโยชน์แก่การทำจีวร” แต่ถือเอาด้ายชนิดใดชนิดหนึ่งที่เขานำมาวางไว้ที่ถนนเป็นต้น หรือที่เทวสถาน หรือที่ใกล้เท้า แล้วทำจีวร ชื่อว่า สุตตสันโดษ

කුසිබන්ධනකාලෙ පන අඞ්ගුලමත්තෙ සත්ත වාරෙ න විජ්ඣිතබ්බං. එවං කරොන්තස්ස හි යො භික්ඛු සහායො න හොති, තස්ස වත්තභෙදොපි නත්ථි. තිවඞ්ගුලමත්තෙ පන සත්ත වාරෙ විජ්ඣිතබ්බං. එවං කරොන්තස්ස මග්ගප්පටිපන්නෙනාපි සහායෙන භවිතබ්බං. යො න හොති, තස්ස වත්තභෙදො. අයං සිබ්බනසන්තොසො නාම. රජන්තෙන පන කාළකච්ඡකාදීනි පරියෙසන්තෙන න චරිතබ්බං, සොමවක්කලාදීසු යං ලභති, තෙන රජිතබ්බං. අලභන්තෙන පන මනුස්සෙහි අරඤ්ඤෙ වාකං ගහෙත්වා ඡඩ්ඩිතරජනං වා භික්ඛූහි පචිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං වා ගහෙත්වා රජිතබ්බං. අයං රජනසන්තොසො නාම. නීලකද්දමකාළසාමෙසු යංකිඤ්චි ගහෙත්වා හත්ථිපිට්ඨෙ නිසින්නස්ස පඤ්ඤායමානකප්පකරණං කප්පසන්තොසො නාම.

ส่วนในเวลาเย็บผ้าอนุวาต ไม่พึงเย็บ ๗ ฝีเข็มในระยะหนึ่งองคุลี จริงอยู่ ภิกษุผู้ทำอย่างนี้ แม้ไม่มีเพื่อนช่วย วัตรของเธอก็ไม่ขาด ส่วนในระยะสามองคุลี พึงเย็บ ๗ ฝีเข็ม เมื่อทำอย่างนี้ แม้ภิกษุผู้เดินทางก็พึงมีเพื่อนช่วย ภิกษุใดไม่มีเพื่อนช่วย วัตรของเธอย่อมขาด นี้ชื่อว่า สิพพนสันโดษ ส่วนภิกษุผู้ย้อม ไม่พึงเที่ยวแสวงหาน้ำย้อม เช่น น้ำย้อมดำที่ทำจากเปลือกไม้ฟาอองเป็นต้น ได้น้ำย้อมใดในบรรดาน้ำย้อมที่ทำจากเปลือกไม้โสมะเป็นต้น พึงย้อมด้วยน้ำย้อมนั้น ส่วนเมื่อไม่ได้ ก็พึงถือเอาน้ำย้อมที่พวกมนุษย์ถือเอาเปลือกไม้ในป่าแล้วทิ้งไป หรือถือเอากากย้อมที่พวกภิกษุเคี่ยวแล้วทิ้งไป มาย้อม นี้ชื่อว่า รชนสันโดษ การถือเอาสีใดสีหนึ่งในบรรดาสีเขียว สีโคลน หรือสีดำคล้ำ แล้วทำการพินทุ (กัปปะ) ให้ปรากฏแก่ผู้ที่นั่งอยู่บนหลังช้าง ชื่อว่า กัปปสันโดษ

හිරිකොපීනප්පටිච්ඡාදනමත්තවසෙන පරිභුඤ්ජනං පරිභොගසන්තොසො නාම. දුස්සං පන ලභිත්වා සුත්තං වා සූචිං වා කාරකං වා අලභන්තෙන ඨපෙතුං වට්ටති, ලභන්තෙන න වට්ටති. කතම්පි සචෙ අන්තෙවාසිකාදීනං දාතුකාමො හොති, තෙ ච අසන්නිහිතා, යාව ආගමනා ඨපෙතුං වට්ටති. ආගතමත්තෙසු දාතබ්බං. දාතුං අසක්කොන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බං. අඤ්ඤස්මිං චීවරෙ සති පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතුං වට්ටති. අනධිට්ඨිතමෙව හි සන්නිධි [Pg.281] හොති, අධිට්ඨිතං න හොතීති මහාසීවත්ථෙරො ආහ. අයං සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො නාම. විස්සජ්ජෙන්තෙන පන න මුඛං ඔලොකෙත්වා දාතබ්බං, සාරණීයධම්මෙ ඨත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බන්ති අයං විස්සජ්ජනසන්තොසො නාම.

การใช้สอยเพียงเพื่อปกปิดอวัยวะที่ก่อให้เกิดความละอาย ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ ส่วนเมื่อได้ผ้ามาแล้ว แต่ยังไม่ได้ด้าย หรือเข็ม หรือผู้ทำ ย่อมควรเก็บไว้ได้ เมื่อได้แล้ว ไม่ควรเก็บไว้ ถ้าแม้ทำจีวรเสร็จแล้ว ประสงค์จะให้อนุศาสกเป็นต้น และพวกเขายังไม่อยู่ใกล้ ย่อมควรเก็บไว้จนกว่าพวกเขาจะมา เมื่อพวกเขามาถึงแล้ว พึงให้ เมื่อไม่สามารถให้ได้ พึงอธิษฐาน เมื่อมีจีวรผืนอื่นอยู่ แม้ผ้าปูนอนก็ควรอธิษฐานได้ จริงอยู่ ผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐานเท่านั้น ชื่อว่าเป็นการสะสม ผ้าที่อธิษฐานแล้ว ไม่ชื่อว่าเป็นการสะสม ดังนี้ พระมหาศิวเถระกล่าวแล้ว นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ ส่วนภิกษุผู้สละ ไม่พึงมองหน้าแล้วให้ พึงตั้งอยู่ในสาราณียธรรมแล้วสละ ดังนี้ นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ

චීවරප්පටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි නාම පංසුකූලිකඞ්ගඤ්චෙව තෙචීවරිකඞ්ගඤ්ච. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.24-25) වෙදිතබ්බා. ඉති චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි ද්වෙ ධුතඞ්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන්තො චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසවසෙන සන්තුට්ඨො හොතීති.

ธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับจีวร ได้แก่ ปังสุกูลิกังคะ และ เตจีวริกังคะ คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น พึงทราบในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๒๔-๒๕) ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญจีวรสันโดษมหอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาธุดงค์ ๒ ประการนี้ ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้ ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งจีวรสันโดษมหอริยวงศ์

වණ්ණවාදීති එකො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති. එකො න සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො සන්තුට්ඨො චෙව හොති, සන්තොසස්ස ච වණ්ණං කථෙති. තං දස්සෙතුං ‘‘ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී’’ති වුත්තං.

คำว่า วัณณวาที (ผู้กล่าวสรรเสริญคุณ) คือ ภิกษุบางรูปเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ ภิกษุบางรูปไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ ภิกษุบางรูปไม่เป็นผู้สันโดษด้วย และไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย ภิกษุบางรูปเป็นผู้สันโดษด้วย และกล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย เพื่อทรงแสดงภิกษุรูปนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา จ วัณณวาที” (เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ และกล่าวสรรเสริญคุณ)

අනෙසනන්ති දූතෙය්‍යපහිනගමනානුයොගපභෙදං නානප්පකාරං අනෙසනං. අප්පතිරූපන්ති අයුත්තං. අලද්ධා චාති අලභිත්වා. යථා එකච්චො ‘‘කථං නු ඛො චීවරං ලභිස්සාමී’’ති පුඤ්ඤවන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං එකතො හුත්වා කොහඤ්ඤං කරොන්තො උත්තසති පරිතස්සති, සන්තුට්ඨො භික්ඛු එවං අලද්ධා චීවරං න පරිතස්සති. ලද්ධා චාති ධම්මෙන සමෙන ලභිත්වා. අගධිතොති විගතලොභගිද්ධො. අමුච්ඡිතොති අධිමත්තතණ්හාය මුච්ඡං අනාපන්නො. අනජ්ඣොපන්නොති තණ්හාය අනොත්ථතො අපරියොනද්ධො. ආදීනවදස්සාවීති අනෙසනාපත්තියඤ්ච ගෙධිතපරිභොගෙ ච ආදීනවං පස්සමානො. නිස්සරණපඤ්ඤොති ‘‘යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා’’ති වුත්තං නිස්සරණමෙව පජානන්තො.

คำว่า อเนสนัง คือ การแสวงหาที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ ซึ่งจำแนกเป็นการประกอบเนืองๆ ในการเป็นทูต การเป็นคนรับใช้ไป คำว่า อัปปติรูปัง คือ ไม่สมควร คำว่า อลัทธา จ คือ ไม่ได้แล้ว เหมือนอย่างที่ภิกษุบางรูปคิดว่า “ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะได้จีวร” แล้วอยู่ร่วมกับภิกษุผู้มีบุญ ทำการหลอกลวง ย่อมหวาดสะดุ้ง กระสับกระส่าย แต่ภิกษุผู้สันโดษ เมื่อไม่ได้จีวร ย่อมไม่กระสับกระส่ายอย่างนั้น คำว่า ลัทธา จ คือ ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ คำว่า อคธิโต คือ ผู้ปราศจากความโลภและความอยาก คำว่า อมุจฉิโต คือ ผู้ไม่ถึงความมัวเมาด้วยตัณหาอันยิ่ง คำว่า อนัชโฌปันโน คือ ผู้ไม่ถูกตัณหาครอบงำ ไม่ถูกตัณหาหุ้มห่อ คำว่า อาทีนวทัสสาวี คือ ผู้เห็นโทษในอาบัติเพราะการแสวงหาที่ไม่สมควร และในปริโภคด้วยความอยาก คำว่า นิสสรณปัญโญ คือ ผู้รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกที่ตรัสไว้ว่า “เพียงเพื่อบำบัดความหนาว” เท่านั้น

ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියාති යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨියා. නෙවත්තානුක්කංසෙතීති ‘‘අහං පංසුකූලිකො, මයා උපසම්පදමාළෙයෙව පංසුකූලිකඞ්ගං ගහිතං, කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති අත්තුක්කංසනං න කරොති. නො පරං වම්භෙතීති ‘‘ඉමෙ පනඤ්ඤෙ භික්ඛූ න පංසුකූලිකා’’ති වා, ‘‘පංසුකූලිකඞ්ගමත්තම්පි එතෙසං නත්ථී’’ති වා එවං පරං න වම්භෙති. යො හි තත්ථ දක්ඛොති යො තස්මිං චීවරසන්තොසෙ වණ්ණවාදාදීසු වා දක්ඛො ඡෙකො [Pg.282] බ්‍යත්තො. අනලසොති සාතච්චකිරියාය ආලසියවිරහිතො. සම්පජානො පටිස්සතොති සම්පජානපඤ්ඤාය චෙව සතියා ච යුත්තො. අරියවංසෙ ඨිතොති අරියවංසෙ පතිට්ඨිතො.

คำว่า อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา คือ ด้วยความสันโดษในจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า เนวัตตานุกกังเสติ คือ ไม่ทำการยกตนว่า “เราเป็นผู้ทรงผ้าบังสุกุล เราสมาทานปังสุกูลิกังคะในท่ามกลางสีมาที่อุปสมบทนั่นเทียว ใครเล่าจะเหมือนเรา” คำว่า โน ปรัง วัมเภติ คือ ไม่ข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า “ก็ภิกษุอื่นเหล่านี้ ไม่ใช่ผู้ทรงผ้าบังสุกุล” หรือว่า “แม้เพียงปังสุกูลิกังคะก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้” คำว่า โย หิ ตัตถ ทักโข คือ ภิกษุใดเป็นผู้ฉลาด หลักแหลม คล่องแคล่ว ในจีวรสันโดษนั้น หรือในการกล่าวสรรเสริญคุณเป็นต้น คำว่า อนลโส คือ ผู้ปราศจากความเกียจคร้านด้วยการทำอย่างต่อเนื่อง คำว่า สัมปชาโน ปฏิสสโต คือ ผู้ประกอบด้วยสัมปชัญญะและสติ คำว่า อริยวังเส ฐิโต คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในอริยวงศ์

ඉතරීතරෙන පිණ්ඩපාතෙනාති යෙන කෙනචි පිණ්ඩපාතෙන. එත්ථාපි පිණ්ඩපාතො ජානිතබ්බො, පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, පිණ්ඩපාතසන්තොසො ජානිතබ්බො, පිණ්ඩපාතප්පටිසංයුත්තං ධුතඞ්ගං ජානිතබ්බං. තත්ථ පිණ්ඩපාතොති ඔදනො කුම්මාසො සත්තු මච්ඡො මංසං ඛීරං දධි සප්පි නවනීතං තෙලං මධු ඵාණිතං යාගු ඛාදනීයං සායනීයං ලෙහනීයන්ති සොළස පිණ්ඩපාතා.

คำว่า ด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ คือ ด้วยบิณฑบาตอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ในสันโดษในบิณฑบาตนี้ พึงรู้จักบิณฑบาต พึงรู้จักเขตแห่งบิณฑบาต พึงรู้จักสันโดษในบิณฑบาต พึงรู้จักธุดงค์ที่เกี่ยวกับบิณฑบาต ในข้อเหล่านั้น คำว่า บิณฑบาต ได้แก่ ข้าวสุก ขนมกุมมาส ขนมสัตตุ ปลา เนื้อ นมสด นมส้ม เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ข้าวต้ม ของขบเคี้ยว ของลิ้ม ของเลีย บิณฑบาตมี 16 อย่าง

පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තන්ති සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්තං නිමන්තනං සලාකභත්තං පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකභත්තං ආගන්තුකභත්තං ගමිකභත්තං ගිලානභත්තං ගිලානුපට්ඨාකභත්තං ධුරභත්තං කුටිභත්තං වාරභත්තං විහාරභත්තන්ති පන්නරස පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තානි.

คำว่า เขตแห่งบิณฑบาต ได้แก่ สังฆภัต อุทเทสภัต นิมันตนภัต สลากภัต ปักขิกภัต อุโปสถิกภัต ปาฏิปทิกภัต อาคันตุกภัต คมิกภัต คิลานภัต คิลานุปัฏฐากภัต ธุรภัต กุฏิภัต วารภัต วิหารภัต เขตแห่งบิณฑบาตมี 15 อย่าง

පිණ්ඩපාතසන්තොසොති පිණ්ඩපාතෙ විතක්කසන්තොසො ගමනසන්තොසො පරියෙසනසන්තොසො පටිලාභසන්තොසො පටිග්ගහණසන්තොසො මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසො උපකාරසන්තොසො පරිමාණසන්තොසො පරිභොගසන්තොසො සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො විස්සජ්ජනසන්තොසොති පන්නරස සන්තොසා.

คำว่า สันโดษในบิณฑบาต ได้แก่ สันโดษในวิตก สันโดษในการไป สันโดษในการแสวงหา สันโดษในการได้ สันโดษในการรับ สันโดษในการรับตามประมาณ สันโดษในการเว้นจากความตะกละ สันโดษตามมีตามได้ สันโดษตามกำลัง สันโดษตามความเหมาะสม สันโดษในอุปการะ สันโดษในประมาณ สันโดษในการบริโภค สันโดษในการเว้นจากการสะสม สันโดษในการสละ สันโดษมี 15 อย่าง

තත්ථ සාදකො භික්ඛු මුඛං ධොවිත්වා විතක්කෙති. පිණ්ඩපාතිකෙන පන ගණෙන සද්ධිං චරතා සායං ථෙරූපට්ඨානකාලෙ ‘‘ස්වෙ කත්ථ පිණ්ඩාය චරිස්සාමාති? අසුකගාමෙ, භන්තෙ’’ති එත්තකං චින්තෙත්වා තතො පට්ඨාය න විතක්කෙතබ්බං. එකචාරිකෙන විතක්කමාළකෙ ඨත්වා විතක්කෙතබ්බං. තතො පට්ඨාය විතක්කෙන්තො අරියවංසා චුතො හොති පරිබාහිරො. අයං විතක්කසන්තොසො නාම.

ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดีในอาหาร ล้างปากแล้วย่อมตรึก ส่วนภิกษุผู้ถือบิณฑปาติกธุดงค์ เที่ยวไปกับหมู่คณะ ในเวลาเย็น ตอนอุปัฏฐากพระเถระ เมื่อพระเถระถามว่า "พรุ่งนี้ เราจะเที่ยวบิณฑบาตที่ไหนกัน" (ก็ตอบว่า) "ที่บ้านโน้น ขอรับ" ครั้นคิดเพียงเท่านี้แล้ว จำเดิมแต่นั้นไป ไม่พึงตรึก ภิกษุผู้เที่ยวไปผู้เดียว พึงยืนที่ลานวิตกแล้วตรึก จำเดิมแต่นั้นไป ภิกษุผู้ตรึกอยู่ ย่อมเคลื่อนจากอริยวงศ์ เป็นคนภายนอก นี้ชื่อว่า วิตักกสันโดษ

පිණ්ඩාය පවිසන්තෙන ‘‘කුහිං ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙන ගන්තබ්බං. අයං ගමනසන්තොසො නාම. පරියෙසන්තෙන යං වා තං වා අග්ගහෙත්වා ලජ්ජිං පෙසලමෙව ගහෙත්වා පරියෙසිතබ්බං. අයං පරියෙසනසන්තොසො නාම. දූරතොව ආහරියමානං දිස්වා ‘‘එතං මනාපං[Pg.283], එතං අමනාප’’න්ති චිත්තං න උප්පාදෙතබ්බං. අයං පටිලාභසන්තොසො නාම. ‘‘ඉමං මනාපං ගණ්හිස්සාමි, ඉමං අමනාපං න ගණ්හිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා යංකිඤ්චි යාපනමත්තං ගහෙතබ්බමෙව. අයං පටිග්ගහණසන්තොසො නාම.

ภิกษุเมื่อเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ไม่พึงคิดว่า "จักได้ที่ไหน" พึงมีกรรมฐานเป็นเบื้องหน้าแล้วไป นี้ชื่อว่า คมนสันโดษ เมื่อแสวงหา ไม่พึงพาภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไป พึงพาแต่ภิกษุผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รักไปแสวงหา นี้ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ เห็นอาหารที่เขานำมาแต่ไกล ไม่พึงให้จิตเกิดขึ้นว่า "สิ่งนี้น่าพอใจ สิ่งนี้ไม่น่าพอใจ" นี้ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ ไม่พึงคิดว่า "เราจักรับสิ่งนี้น่าพอใจ เราจักไม่รับสิ่งนี้ไม่น่าพอใจ" พึงรับแต่อย่างใดอย่างหนึ่งเพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไป นี้ชื่อว่า ปฏิคคหณสันโดษ

එත්ථ පන දෙය්‍යධම්මො බහු, දායකො අප්පං දාතුකාමො, අප්පං ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මොපි බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, පමාණෙනෙව ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො න බහු, දායකොපි අප්පං දාතුකාමො, අප්පං ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො න බහු, දායකො පන බහුං දාතුකාමො, පමාණෙන ගහෙතබ්බං. පටිග්ගහණස්මිඤ්හි මත්තං අජානන්තො මනුස්සානං පසාදං මක්ඛෙති, සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙති, සාසනං න කරොති, විජාතමාතුයාපි චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. ඉති මත්තං ජානිත්වාව පටිග්ගහෙතබ්බන්ති අයං මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො නාම. අඩ්ඪකුලානියෙව අගන්ත්වා ද්වාරපටිපාටියා ගන්තබ්බං. අයං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො නාම. යථාලාභසන්තොසාදයො චීවරෙ වුත්තනයා එව.

อนึ่ง ในการรับนี้ ถ้าไทยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย พึงรับแต่น้อย ถ้าไทยธรรมก็มีมาก และทายกก็ประสงค์จะถวายมาก พึงรับแต่โดยประมาณ ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก และทายกก็ประสงค์จะถวายน้อย พึงรับแต่น้อย ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก พึงรับโดยประมาณ เพราะว่า ภิกษุผู้ไม่รู้จักประมาณในการรับ ย่อมลบหลู่ความเลื่อมใสของมนุษย์ทั้งหลาย ย่อมทำลายศรัทธาไทยธรรม ไม่ทำตามคำสอน แม้จิตของมารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่อาจจะยึดเหนี่ยวไว้ได้ ด้วยเหตุนี้ พึงรู้ประมาณแล้วจึงรับ นี้ชื่อว่า มัตตปฏิคคหณสันโดษ ไม่พึงไปเฉพาะแต่สกุลที่มั่งคั่ง พึงไปตามลำดับประตู นี้ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ ยถาลาภสันโดษเป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเรื่องจีวรนั่นเอง

පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘සමණධම්මං අනුපාලෙස්සාමී’’ති එවං උපකාරං ඤත්වා පරිභුඤ්ජනං උපකාරසන්තොසො නාම. පත්තං පූරෙත්වා ආනීතං න පටිග්ගහෙතබ්බං. අනුපසම්පන්නෙ සති තෙන ගාහාපෙතබ්බං, අසති හරාපෙත්වා පටිග්ගහණමත්තං ගහෙතබ්බං. අයං පරිමාණසන්තොසො නාම. ‘‘ජිඝච්ඡාය පටිවිනොදනං ඉදමෙත්ථ නිස්සරණ’’න්ති එවං පරිභුඤ්ජනං පරිභොගසන්තොසො නාම. නිදහිත්වා න පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති අයං සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො නාම. මුඛං අනොලොකෙත්වා සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙන විස්සජ්ජෙතබ්බං. අයං විස්සජ්ජනසන්තොසො නාම.

การบริโภคบิณฑบาตแล้วรู้คุณอย่างนี้ว่า "เราจักรักษาไว้ซึ่งสมณธรรม" ชื่อว่า อุปการสันโดษ อาหารที่เขาใส่มาเต็มบาตร ไม่พึงรับ เมื่อมีอนุปสัมบันอยู่ พึงให้เขาถือไว้ เมื่อไม่มี พึงให้คนนำไปแล้วรับเพียงสักว่าประเคน นี้ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ การบริโภคอย่างนี้ว่า "การบรรเทาความหิวเป็นนิสสรณะในบิณฑบาตนี้" ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ การไม่เก็บสะสมไว้แล้วบริโภค นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ ไม่พึงมองดูหน้า ตั้งอยู่ในสาราณิยธรรมแล้วพึงสละให้ นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ

පිණ්ඩපාතප්පටිසංයුත්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ්ගානි පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං සපදානචාරිකඞ්ගං එකාසනිකඞ්ගං පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගන්ති. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.26-30) වුත්තා. ඉති පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ගොපෙති, ඉමානි ගොපෙන්තො පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨො හොති. වණ්ණවාදීතිආදීනි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

อนึ่ง ธุดงค์ที่เกี่ยวกับบิณฑบาตมี 5 อย่าง คือ ปิณฑปาติกังคะ สปทานจาริกังคะ เอกาสนิกังคะ ปัตตปิณฑิกังคะ ขลุปัจฉาภัตติกังคะ คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือสันโดษในบิณฑบาตให้บริบูรณ์ ย่อมคุ้มครองธุดงค์ 5 ประการเหล่านี้ เมื่อคุ้มครองธุดงค์เหล่านี้อยู่ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยมหาอริยวงศ์คือสันโดษในบิณฑบาต บทว่า วณฺณวาที เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

සෙනාසනෙනාති ඉධ සෙනාසනං ජානිතබ්බං, සෙනාසනක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, සෙනාසනසන්තොසො ජානිතබ්බො, සෙනාසනප්පටිසංයුත්තං ධුතඞ්ගං [Pg.284] ජානිතබ්බං. තත්ථ සෙනාසනන්ති මඤ්චො පීඨං භිසි බිම්බොහනං විහාරො අඩ්ඪයොගො පාසාදො හම්මියං ගුහා ලෙණං අට්ටො මාළො වෙළුගුම්බො රුක්ඛමූලං යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්තීති ඉමානි පන්නරස සෙනාසනානි.

ในคำว่า ด้วยเสนาสนะ นี้ พึงรู้จักเสนาสนะ พึงรู้จักเขตแห่งเสนาสนะ พึงรู้จักสันโดษในเสนาสนะ พึงรู้จักธุดงค์ที่เกี่ยวกับเสนาสนะ ในข้อเหล่านั้น คำว่า เสนาสนะ ได้แก่ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน วิหาร อัฒโณม ปราสาท เรือนมียอด ถ้ำ ซอกเขา หอสูง มณฑป กอไผ่ โคนต้นไม้ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นอยู่ เสนาสนะมี 15 อย่างเหล่านี้

සෙනාසනක්ඛෙත්තන්ති සඞ්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත්තතො වා අත්තනො වා ධනෙන පංසුකූලං වාති ඡ ඛෙත්තානි.

คำว่า เขตแห่งเสนาสนะ ได้แก่ ที่ได้จากสงฆ์ หรือจากคณะ หรือจากญาติ หรือจากมิตร หรือด้วยทรัพย์ของตน หรือที่เป็นปังสุกูละ เขตมี 6 อย่าง

සෙනාසනසන්තොසොති සෙනාසනෙ විතක්කසන්තොසාදයො පන්නරස සන්තොසා. තෙ පිණ්ඩපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සෙනාසනප්පටිසංයුත්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ආරඤ්ඤිකඞ්ගං රුක්ඛමූලිකඞ්ගං අබ්භොකාසිකඞ්ගං සොසානිකඞ්ගං යථාසන්ථතිකඞ්ගන්ති. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.31-35) වුත්තා. ඉති සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන්තො සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨො හොති.

คำว่า เสนาสนสันโดษ คือ สันโดษ ๑๕ อย่าง มีวิตักกสันโดษเป็นต้นในเสนาสนะ สันโดษเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในปิณฑปาตสันโดษนั่นเทียว ส่วนธุดงค์ ๕ ที่เนื่องด้วยเสนาสนะ ได้แก่ อารัญญิกังคะ รุกขมูลิกังคะ อัพโภกาสิกังคะ โสสานิกังคะ และยถาสันถติกังคะ เรื่องราวโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญเสนาสนสันโดษมหอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ ประการเหล่านี้ ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้อยู่ ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษด้วยเสนาสนสันโดษมหอริยวงศ์

ගිලානපච්චයො පන පිණ්ඩපාතෙයෙව පවිට්ඨො. තත්ථ යථාලාභයථාබලයථාසාරුප්පසන්තොසෙනෙව සන්තුස්සිතබ්බං. නෙසජ්ජිකඞ්ගං භාවනාරාමඅරියවංසං භජති. වුත්තම්පි චෙතං –

ส่วนคิลานปัจจัย จัดเข้าในปิณฑปาตสันโดษนั่นเทียว ในคิลานปัจจัยนั้น พึงสันโดษด้วยยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ และยถาสารุปปสันโดษเท่านั้น เนสัชชิกังคะ จัดเข้าในภาวนารามอริยวงศ์ และมีคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘පඤ්ච සෙනාසනෙ වුත්තා, පඤ්ච ආහාරනිස්සිතා;

එකො වීරියසංයුත්තො, ද්වෙ ච චීවරනිස්සිතා’’ති.

“ธุดงค์ ๕ ท่านกล่าวว่าอาศัยเสนาสนะ, ๕ อาศัยอาหาร, ๑ ประกอบด้วยความเพียร, และ ๒ อาศัยจีวร”

ඉති භගවා පථවිං පත්ථරමානො විය සාගරකුච්ඡිං පූරයමානො විය ආකාසං විත්ථාරයමානො විය ච පඨමං චීවරසන්තොසං අරියවංසං කථෙත්වා චන්දං උට්ඨාපෙන්තො විය සූරියං උල්ලඞ්ඝෙන්තො විය ච දුතියං පිණ්ඩපාතසන්තොසං කථෙත්වා සිනෙරුං උක්ඛිපන්තො විය තතියං සෙනාසනසන්තොසං අරියවංසං කථෙත්වා ඉදානි සහස්සනයපටිමණ්ඩිතං චතුත්ථං භාවනාරාමං අරියවංසං කථෙතුං පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතීති දෙසනං ආරභි.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสอริยวงศ์คือจีวรสันโดษเป็นข้อแรก ราวกับทรงแผ่แผ่นดิน ราวกับทรงยังท้องมหาสมุทรให้เต็ม และราวกับทรงขยายอากาศแล้ว ครั้นตรัสปิณฑปาตสันโดษเป็นข้อที่สอง ราวกับทรงยังดวงจันทร์ให้ขึ้น และราวกับทรงยังดวงอาทิตย์ให้ลอยเด่นแล้ว ครั้นตรัสอริยวงศ์คือเสนาสนสันโดษเป็นข้อที่สาม ราวกับทรงยกภูเขาสิเนรุขึ้นแล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสอริยวงศ์คือภาวนารามะ ประดับด้วยนัยนับพันเป็นข้อที่สี่ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนาว่า “ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหติ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ยินดีในภาวนา)

තත්ථ ආරමණං ආරාමො, අභිරතීති අත්ථො. භාවනාය ආරාමො අස්සාති භාවනාරාමො. භාවනාය රතොති භාවනාරතො. පඤ්චවිධෙ පහානෙ ආරාමො අස්සාති පහානාරාමො. අපිච භාවෙන්තො [Pg.285] රමතීති භාවනාරාමො. පජහන්තො රමතීති පහානාරාමොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අයඤ්හි චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ භාවෙන්තො රමති, රතිං වින්දතීති අත්ථො. තථා චත්තාරො සම්මප්පධානෙ. චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ, සත්ත අනුපස්සනා, අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා, සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ, අට්ඨතිංස ආරම්මණවිභත්තියො භාවෙන්තො රමති, රතිං වින්දති. කාමච්ඡන්දාදයො පන කිලෙසෙ පජහන්තො රමති, රතිං වින්දති.

ในบทนั้น คำว่า อารมณัง คือ อาราโม แปลว่า ความเพลิดเพลิน, ความยินดียิ่ง ความยินดีในภาวนาของบุคคลนั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภาวนาราโม ผู้ยินดีแล้วในภาวนา ชื่อว่า ภาวนารโต ความยินดีในปหานะ ๕ อย่างของบุคคลนั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปหานาราโม อีกอย่างหนึ่ง ย่อมยินดีเมื่อเจริญอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภาวนาราโม ย่อมยินดีเมื่อละอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปหานาราโม พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้ จริงอยู่ ภิกษุนี้ย่อมยินดีเมื่อเจริญสติปัฏฐาน ๔ อธิบายว่า ย่อมได้ความเพลิดเพลิน (ย่อมยินดีเมื่อเจริญ) สัมมัปปธาน ๔, อิทธิบาท ๔, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, โพชฌงค์ ๗, อนุสัปปนา ๗, มหาวิปัสสนา ๑๘, โพธิปักขิยธรรม ๓๗, อารัมมณวิภัตติ ๓๘ ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมยินดี ย่อมได้ความเพลิดเพลิน ส่วนเมื่อละกิเลสมีกามฉันทะเป็นต้น ย่อมยินดี ย่อมได้ความเพลิดเพลิน

ඉමෙසු පන චතූසු අරියවංසෙසු පුරිමෙහි තීහි තෙරසන්නං ධුතඞ්ගානං චතුපච්චයසන්තොසස්ස ච වසෙන සකලං විනයපිටකං කථිතං හොති, භාවනාරාමෙන අවසෙසං පිටකද්වයං. ඉමං පන භාවනාරාමං අරියවංසං කථෙන්තෙන භික්ඛුනා පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියා කථෙතබ්බො, දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො, මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො, අභිධම්මෙ නිද්දෙසපරියායෙන කථෙතබ්බො.

ก็ในอริยวงศ์ ๔ เหล่านี้ ด้วยอริยวงศ์ ๓ ข้อแรก เป็นอันท่านกล่าววินัยปิฎกทั้งหมด ด้วยสามารถแห่งธุดงค์ ๑๓ และสันโดษในปัจจัย ๔ ด้วยภาวนารามอริยวงศ์ เป็นอันท่านกล่าวปิฎกที่เหลืออีก ๒ ก็เมื่อภิกษุจะกล่าวอริยวงศ์คือภาวนารามะนี้ พึงกล่าวด้วยเนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรค พึงกล่าวโดยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย พึงกล่าวโดยปริยายแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย พึงกล่าวโดยปริยายแห่งนิทเทสในอภิธรรม

තත්ථ පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියාති –

ในบรรดาปริยายเหล่านั้น เนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรค มีดังนี้ –

‘‘නෙක්ඛම්මං භාවෙන්තො රමති, කාමච්ඡන්දං පජහන්තො රමති. අබ්‍යාපාදං, බ්‍යාපාදං… ආලොකසඤ්ඤං… ථිනමිද්ධං… අවික්ඛෙපං, උද්ධච්චං… ධම්මවවත්ථානං… විචිකිච්ඡං… ඤාණං… අවිජ්ජං… පාමොජ්ජං… අරතිං… පඨමජ්ඣානං, පඤ්ච නීවරණෙ… දුතියජ්ඣානං… විතක්කවිචාරෙ… තතියජ්ඣානං… පීතිං… චතුත්ථජ්ඣානං… සුඛදුක්ඛෙ… ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිං භාවෙන්තො රමති, රූපසඤ්ඤං පටිඝසඤ්ඤං නානත්තසඤ්ඤං පජහන්තො රමති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං භාවෙන්තො රමති, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං පජහන්තො රමති.

“ย่อมยินดีเมื่อเจริญเนกขัมมะ ย่อมยินดีเมื่อละกามฉันทะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอพยาบาท ย่อมยินดีเมื่อละพยาบาท ย่อมยินดีเมื่อเจริญอาโลกสัญญา ย่อมยินดีเมื่อละถีนมิทธะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอวิกเขปะ ย่อมยินดีเมื่อละอุทธัจจะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญธัมมววัตถาน ย่อมยินดีเมื่อละวิจิกิจฉา ย่อมยินดีเมื่อเจริญญาณ ย่อมยินดีเมื่อละอวิชชา ย่อมยินดีเมื่อเจริญความปราโมทย์ ย่อมยินดีเมื่อละความไม่ยินดี ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฐมฌาน ย่อมยินดีเมื่อละนิวรณ์ ๕ ย่อมยินดีเมื่อเจริญทุติยฌาน ย่อมยินดีเมื่อละวิตกวิจาร ย่อมยินดีเมื่อเจริญตติยฌาน ย่อมยินดีเมื่อละปีติ ย่อมยินดีเมื่อเจริญจตุตถฌาน ย่อมยินดีเมื่อละสุขและทุกข์ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอากาสานัญจายตนสมาบัติ ย่อมยินดีเมื่อละรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา และนานัตตสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิญญาณัญจายตนสมาบัติ...ฯลฯ... ย่อมยินดีเมื่อเจริญเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ย่อมยินดีเมื่อละอากิญจัญญายตนสัญญา

‘‘අනිච්චානුපස්සනං භාවෙන්තො රමති, නිච්චසඤ්ඤං පජහන්තො රමති. දුක්ඛානුපස්සනං… සුඛසඤ්ඤං… අනත්තානුපස්සනං… අත්තසඤ්ඤං… නිබ්බිදානුපස්සනං… නන්දිං… විරාගානුපස්සනං… රාගං… නිරොධානුපස්සනං… සමුදයං… පටිනිස්සග්ගානුපස්සනං… ආදානං… ඛයානුපස්සනං … ඝනසඤ්ඤං… වයානුපස්සනං… ආයූහනං… විපරිණාමානුපස්සනං… ධුවසඤ්ඤං… අනිමිත්තානුපස්සනං [Pg.286]… නිමිත්තං… අප්පණිහිතානුපස්සනං… පණිධිං… සුඤ්ඤතානුපස්සනං… අභිනිවෙසං… අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනං… සාරාදානාභිනිවෙසං… යථාභූතඤාණදස්සනං… සම්මොහාභිනිවෙසං… ආදීනවානුපස්සනං… ආලයාභිනිවෙසං… පටිසඞ්ඛානුපස්සනං… අප්පටිසඞ්ඛං… විවට්ටානුපස්සනං… සංයොගාභිනිවෙසං… සොතාපත්තිමග්ගං… දිට්ඨෙකට්ඨෙ කිලෙසෙ… සකදාගාමිමග්ගං… ඔළාරිකෙ කිලෙසෙ… අනාගාමිමග්ගං… අනුසහගතෙ කිලෙසෙ… අරහත්තමග්ගං භාවෙන්තො රමති, සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තො රමතී’’ති (පටි. ම. 1.41,95).

“ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนิจจานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนิจจสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญทุกขานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสุขสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนัตตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอัตตสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญนิพพิทานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนันทิ ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิราคานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละราคะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญนิโรธานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสมุทัย ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฏินิสสัคคานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความยึดมั่น ย่อมยินดีเมื่อเจริญขยานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละฆนสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวยานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความพยายามปรุงแต่ง ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิปริณามานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละธุวสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนิมิตตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนิมิต ย่อมยินดีเมื่อเจริญอัปปณิหิตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความปรารถนา ย่อมยินดีเมื่อเจริญสุญญตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสาราทานาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญยถาภูตญาณทัสสนะ ย่อมยินดีเมื่อละสัมโมหาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญอาทีนวานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอาลยาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฏิสังขานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความไม่พิจารณา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิวัฏฏานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสังโยคาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญโสดาปัตติมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสที่มีทิฏฐิเป็นพวกเดียวกัน ย่อมยินดีเมื่อเจริญสกทาคามิมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสอย่างหยาบ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนาคามิมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสอย่างละเอียด ย่อมยินดีเมื่อเจริญอรหัตตมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสทั้งปวง”

එවං පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියා කථෙතබ්බො.

พึงกล่าวด้วยเนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้

දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙනාති –

โดยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย มีดังนี้ –

‘‘එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති, එකං ධම්මං පජහන්තො රමති…පෙ… දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති, දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති. කතමං එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති? කායගතාසතිං සාතසහගතං, ඉමං එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති. කතමං එකං ධම්මං පජහන්තො රමති? අස්මිමානං, ඉමං එකං ධම්මං පජහන්තො රමති. කතමෙ ද්වෙ ධම්මෙ…පෙ… කතමෙ දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති? දස කසිණායතනානි, ඉමෙ දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති. කතමෙ දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති? දස මිච්ඡත්තෙ, ඉමෙ දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති (දී. නි. 3.351-360).

“ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการ ย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการ... ย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการ ย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการ. ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการ คืออะไร? คือการเจริญกายคตาสติที่ประกอบด้วยความสุข ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการนี้. ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการ คืออะไร? คือการละอัสมิมานะ ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการนี้. ธรรม 2 ประการ... ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการ คืออะไร? คือกสิณายตนะ 10 ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการนี้. ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการ คืออะไร? คือมิจฉัตตะ 10 ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการนี้. ดูกรภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในการภาวนา” (ที. ปา. 11/351-360).

එවං දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො.

พึงกล่าวโดยนัยแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกายอย่างนี้.

මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙනාති –

คำว่า โดยนัยแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย ความว่า -

‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො…පෙ… යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය. අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොති භාවනාරතො. පහානාරාමො හොති පහානරතො. පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ගච්ඡන්තො වා ගච්ඡාමීති පජානාති…පෙ… පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං…පෙ… පූතීනි චුණ්ණකජාතානි. සො ඉමමෙව කායං [Pg.287] උපසංහරති ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති. ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති (ම. නි. 1.106 ආදයො).

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางสายเอก... เพียงเพื่อความรู้ เพียงเพื่อความระลึกได้ และเธอเป็นผู้ที่ตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย ไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา เป็นผู้รื่นเริงในภาวนา เป็นผู้มายินดีในการละ เป็นผู้รื่นเริงในการละ ดูกรภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เมื่อภิกษุเดินอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดินอยู่’... อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า... จนกลายเป็นผงละเอียด ภิกษุนั้นย่อมนำเข้ามาเปรียบเทียบกับกายนี้เองว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีลักษณะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ดังนี้ เธอย่อมพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่... ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา” (ม. นิ. ๑.๑๐๖ เป็นต้น)

එවං මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො.

พึงกล่าวโดยนัยแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกายอย่างนี้

අභිධම්මෙ නිද්දෙසපරියායෙනාති සබ්බෙපි සඞ්ඛතෙ ‘‘අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො …පෙ… සංකිලෙසිකධම්මතො පස්සන්තො රමති, එවං ඛො භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති (මහානි. 13; චූළනි. උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 39, නන්දමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 51). එවං නිද්දෙසපරියායෙන කථෙතබ්බො.

โดยนัยแห่งนิทเทสในพระอภิธรรม พึงกล่าวว่า ‘เมื่อพิจารณาเห็นสังขตธรรมทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นฝี... โดยความเป็นธรรมที่เศร้าหมอง ย่อมรื่นเริงอยู่ ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา’ พึงกล่าวโดยนัยแห่งนิทเทสอย่างนี้

නෙවත්තානුක්කංසෙතීති ‘‘අජ්ජ මෙ සට්ඨි වා සත්තති වා වස්සානි අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති එවං අත්තුක්කංසනං න කරොති. නො පරං වම්භෙතීති ‘‘අනිච්චං දුක්ඛන්ති විපස්සනාමත්තකම්පි නත්ථි, කිං ඉමෙ විස්සට්ඨකම්මට්ඨානා චරන්තී’’ති එවං පරවම්භනං න කරොති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

คำว่า Nevattānukkaṃseti ความว่า ไม่ยกตนอย่างนี้ว่า ‘วันนี้ เราผู้บำเพ็ญวิปัสสนากรรมฐานว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ล่วงมาได้ ๖๐ ปี หรือ ๗๐ ปีแล้ว ใครเล่าจะเสมอเหมือนเรา’ คำว่า No paraṃ vambheti ความว่า ไม่ข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า ‘แม้เพียงวิปัสสนาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้ ทำไมภิกษุเหล่านี้จึงเที่ยวไปโดยทอดทิ้งกรรมฐานเสียเล่า’ ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො අරියවංසාති, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො අරියවංසා අරියතන්තියො අරියපවෙණියො අරියඤ්ජසා අරියවටුමානීති සුත්තන්තං විනිවට්ටෙත්වා ඉදානි මහාඅරියවංසපරිපූරකස්ස භික්ඛුනො වසනදිසා දස්සෙන්තො ඉමෙහි ච පන, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ ස්වෙව අරතිං සහතීති සොයෙව අරතිං අනභිරතිං උක්කණ්ඨිතං සහති අභිභවති. න තං අරති සහතීති තං පන භික්ඛුං යා එසා පන්තෙසු සෙනාසනෙසු අධිකුසලානං ධම්මානං භාවනාය අරති නාම හොති, සා සහිතුං අධිභවිතුං න සක්කොති. අරතිරතිසහොති අරතිඤ්ච පඤ්චකාමගුණරතිඤ්ච සහති, අධිභවිතුං සක්කොති.

คำว่า Ime kho, bhikkhave, cattāro ariyavaṃsā ความว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยวงศ์ ๔ ประการนี้ เป็นวงศ์ของพระอริยะ เป็นประเพณีของพระอริยะ เป็นแนวทางของพระอริยะ เป็นทางเดินของพระอริยะ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบพระสูตรเรื่องอริยวงศ์นี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีสาระโดยอำนาจของภิกษุผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ จึงตรัสคำว่า Imehi ca pana, bhikkhave เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า sveva aratiṃ sahatī ความว่า ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์นั้นนั่นเอง ย่อมอดทน ย่อมครอบงำความไม่ยินดี ความไม่รื่นเริง ความกระวนกระวายได้ คำว่า Na taṃ arati sahatī ความว่า ส่วนความไม่ยินดีใดที่เกิดขึ้นในการเจริญกุศลธรรมอันยิ่ง หรือในเสนาสนะอันสงัด ความไม่ยินดีนั้นไม่สามารถจะครอบงำภิกษุนั้นได้ คำว่า Aratiratisaho ความว่า ย่อมสามารถอดทน ย่อมสามารถครอบงำความไม่ยินดี และความยินดีในกามคุณ ๕ ได้

ඉදානි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො නාරතීතිආදිමාහ. තත්ථ ධීරන්ති වීරියවන්තං. නාරති ධීරං සහතීති ඉදං පුරිමස්සෙව කාරණවචනං. යස්මා සා ධීරං න සහති නප්පහොති ධීරං සහිතුං අධිභවිතුං න සක්කොති, තස්මා නාරති [Pg.288] සහති ධීරං. ධීරො හි අරතිස්සහොති අරතිසහත්තා හි සො ධීරො නාම, තස්මා අරතිං සහතීති අත්ථො. සබ්බකම්මවිහායීනන්ති සබ්බං තෙභූමකකම්මං චජිත්වා පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං කත්වා ඨිතං. පනුණ්ණං කො නිවාරයෙති කිලෙසෙ පනුදිත්වා ඨිතං කො නාම රාගො වා දොසො වා නිවාරෙය්‍ය. නෙක්ඛං ජම්බොනදස්සෙව, කො තං නින්දිතුමරහතීති ජම්බොනදසඞ්ඛාතස්ස ජාතිරත්තසුවණ්ණස්ස නික්ඛසදිසං ගරහිතබ්බදොසවිමුත්තං කො තං පුග්ගලං නින්දිතුං අරහති. බ්‍රහ්මුනාපි පසංසිතොති මහාබ්‍රහ්මුනාපි එස පුග්ගලො පසංසිතොයෙවාති. දෙසනාපරියොසානෙ චත්තාලීස භික්ඛුසහස්සානි අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු.

บัดนี้ เมื่อจะทรงสรุปยอดด้วยคาถา จึงตรัสคำว่า Nāratī เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า Dhīraṃ หมายถึง ผู้มีความเพียร คำว่า Nārati dhīraṃ sahati นี้ เป็นคำแสดงเหตุของบทก่อนนั่นเอง เพราะความไม่ยินดีนั้นไม่ครอบงำ ไม่สามารถ ไม่สามารถจะครอบงำหรือย่ำยีผู้มีความเพียรได้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าความไม่ยินดีไม่ครอบงำผู้มีความเพียร คำว่า Dhīro hi aratissaho ความว่า จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นผู้มีความเพียร (ธีระ) เพราะเป็นผู้อดทนต่อความไม่ยินดีได้ เพราะฉะนั้น ความหมายคือ ย่อมอดทนต่อความไม่ยินดี คำว่า Sabbakammavihāyīnaṃ ความว่า ละกรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดแล้ว เป็นผู้ตั้งอยู่โดยกระทำให้มีที่สุดรอบแล้ว คำว่า Panuṇṇaṃ ko nivāraye ความว่า ใครเล่าจะพึงกั้นราคะหรือโทสะของบุคคลผู้กำจัดกิเลสแล้วตั้งอยู่ได้ คำว่า Nekkhaṃ jambonadasseva, ko taṃ ninditumarahati ความว่า ใครเล่าจะพึงติเตียนบุคคลนั้น ผู้ปราศจากโทษที่ควรติเตียน เปรียบเหมือนแท่งทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์ คำว่า Brahmunāpi pasaṃsito ความว่า แม้ท้าวมหาพรหมก็สรรเสริญบุคคลนี้อย่างแน่นอน เมื่อจบการเทศนา ภิกษุ ๔๐,๐๐๐ รูป ได้ดำรงอยู่ในพระอรหัตผล

9. ධම්මපදසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาธรรมบทสูตร

29. නවමෙ ධම්මපදානීති ධම්මකොට්ඨාසා. අනභිජ්ඣාතිආදීසු අභිජ්ඣාපටික්ඛෙපෙන අනභිජ්ඣා, බ්‍යාපාදපටික්ඛෙපෙන අබ්‍යාපාදො, මිච්ඡාසතිපටික්ඛෙපෙන සම්මාසති, මිච්ඡාසමාධිපටික්ඛෙපෙන සම්මාසමාධි වෙදිතබ්බො.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า Dhammapadāni หมายถึง หมวดธรรม ในคำว่า Anabhijjhā เป็นต้น พึงทราบว่า อนภิชฌา ทราบได้โดยการปฏิเสธอภิชฌา, อพยาบาท ทราบได้โดยการปฏิเสธพยาบาท, สัมมาสติ ทราบได้โดยการปฏิเสธมิจฉาสติ, สัมมาสมาธิ ทราบได้โดยการปฏิเสธมิจฉาสมาธิ

අනභිජ්ඣාලූති නිත්තණ්හො හුත්වා. අබ්‍යාපන්නෙන චෙතසාති සබ්බකාලං පකතිභාවං අවිජහන්තෙන චිත්තෙන. සතො එකග්ගචිත්තස්සාති සතියා සමන්නාගතො ආරම්මණෙ එකග්ගචිත්තො අස්ස. අජ්ඣත්තං සුසමාහිතොති නියකජ්ඣත්තෙ සුට්ඨු ඨපිතචිත්තො ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථායපි වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

คำว่า Anabhijjhālū ความว่า เป็นผู้ไม่มีตัณหา คำว่า Abyāpannena cetasā ความว่า ด้วยจิตที่ไม่ละทิ้งสภาวะปกติในกาลทุกเมื่อ คำว่า Sato ekaggacittassa ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติ มีจิตตั้งมั่นในอารมณ์ คำว่า Ajjhattaṃ susamāhitoti ความว่า เป็นผู้มีจิตตั้งไว้ดีแล้วในธรรมทั้งหลายอันเป็นไปในสันดานของตน ในสูตรนี้และในคาถานี้ ทรงแสดงทั้งวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้

10. පරිබ්බාජකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาปริพพาชกสูตร

30. දසමෙ අභිඤ්ඤාතාති ඤාතා පාකටා. අන්නභාරොතිආදීනි තෙසං නාමානි. පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨිතො. සා හි ඉධ පටිසල්ලානන්ති අධිප්පෙතා. පච්චක්ඛායාති පටික්ඛිපිත්වා. අභිජ්ඣාලුන්ති සතණ්හං. කාමෙසු තිබ්බසාරාගන්ති වත්ථුකාමෙසු බහලරාගං. තමහං තත්ථ එවං වදෙය්‍යන්ති තං අහං තස්මිං කාරණෙ එවං වදෙය්‍යං. පටික්කොසිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාති පටික්කොසිතබ්බානි පටිබාහිතබ්බනි වා මඤ්ඤෙය්‍ය. සහධම්මිකාති සකාරණා. වාදානුපාතාති ධම්මිකවාදෙ ඝට්ටයමානා අධම්මිකවාදානුපාතා, වාදප්පවත්තියොති අත්ථො. ගාරය්හා ඨානාති ගරහිතබ්බයුත්තකා පච්චයා. ආගච්ඡන්තීති උපගච්ඡන්ති.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อภิญฺญาตา ความว่า เป็นที่รู้จักกันดี ปรากฏชัด. ชื่อทั้งหลายมีอันนภาระเป็นต้น เป็นชื่อของปริพาชกเหล่านั้น. บทว่า ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ความว่า ออกจากผลสมาบัติ. จริงอยู่ ผลสมาบัตินั้น ในที่นี้ท่านประสงค์เอาว่า ปฏิสัลลานะ. บทว่า ปจฺจกฺขาย ความว่า ละเสียแล้ว. บทว่า อภิชฺฌาลุ ความว่า ผู้มีตัณหา. บทว่า กาเมสุ ติพฺพสาราคัญฺจ ความว่า ผู้มีความกำหนัดอย่างแรงในวัตถุกามทั้งหลาย. บทว่า ตมห ตตฺถ เอว วเทยฺย ความว่า เราพึงกล่าวบุคคลนั้นในเหตุนั้นอย่างนี้. บทว่า ปฏิกฺโกสิตพฺพ มญฺเญยฺย ความว่า พึงเข้าใจว่า เป็นสิ่งที่ควรคัดค้านหรือควรห้ามปราม. บทว่า สหธมฺมิกา ความว่า มีเหตุผล. บทว่า วาทานุปาตา ความว่า การเกิดขึ้นแห่งวาทะที่ไม่เป็นธรรม ซึ่งกระทบกระทั่งวาทะที่เป็นธรรม อธิบายว่า การเป็นไปแห่งวาทะ. บทว่า คารยฺหา ฐานา ความว่า เหตุอันควรแก่การถูกติเตียน. บทว่า อาคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมถึง.

උක්කලාති [Pg.289] උක්කලජනපදවාසිනො. වස්සභඤ්ඤාති වස්සො ච භඤ්ඤො චාති ද්වෙ ජනා. අහෙතුකවාදාති ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා’’තිඑවමාදිවාදිනො. අකිරියවාදාති ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්ති එවං කිරියපටික්ඛෙපවාදිනො. නත්ථිකවාදාති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවාදිනො. තෙ ඉමෙසු තීසුපි දස්සනෙසු ඔක්කන්තනියාමා අහෙසුං. කථං පන තෙසු නියාමො හොතීති? යො හි එවරූපං ලද්ධිං ගහෙත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු නිසින්නො සජ්ඣායති වීමංසති, තස්ස ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො කරොතො න කරීයති පාපං…පෙ… නත්ථි දින්නං…පෙ… කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජතී’’ති තස්මිං ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, චිත්තං එකග්ගං හොති, ජවනානි ජවන්ති. පඨමජවනෙ සතෙකිච්ඡො හොති, තථා දුතියාදීසු, සත්තමෙ බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡො අනිවත්ති අරිට්ඨකණ්ටකසදිසො හොති. තත්ථ කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමති, කොචි ද්වෙ, කොචි තීණිපි. නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකොව හොති, පත්තො සග්ගමග්ගාවරණඤ්චෙව මොක්ඛමග්ගාවරණඤ්ච, අභබ්බො තස්ස අත්තභාවස්ස අනන්තරං සග්ගම්පි ගන්තුං, පගෙව මොක්ඛං. වට්ටඛාණුකො නාමෙස සත්තො පථවිගොපකො, යෙභුය්‍යෙන එවරූපස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථි. වස්සභඤ්ඤාපි එදිසා අහෙසුං. නින්දාබ්‍යාරොසනඋපාරම්භභයාති අත්තනො නින්දභයෙන ඝට්ටනභයෙන උපවාදභයෙන චාති අත්ථො. අභිජ්ඣාවිනයෙ සික්ඛන්ති අභිජ්ඣාවිනයො වුච්චති අරහත්තං, අරහත්තෙ සික්ඛමානො අප්පමත්තො නාම වුච්චතීති සුත්තන්තෙ වට්ටවිට්ටං කථෙත්වා ගාථාය ඵලසමාපත්ති කථිතාති.

บทว่า อุกฺกลา ความว่า ชาวอุกกลชนบท. บทว่า วสฺสภญฺญา ความว่า คน ๒ คน คือ วัสสะ และ ภัญญะ. บทว่า อเหตุกวาทา ความว่า ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย". บทว่า อกิริยวาทา ความว่า ผู้มีวาทะปฏิเสธกรรมอย่างนี้ว่า "เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ". บทว่า นตฺถิกวาทา ความว่า ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล". ชนเหล่านั้นเป็นผู้หยั่งลงสู่ความแน่นอนในทิฏฐิทั้ง ๓ นี้. ก็ความแน่นอนในทิฏฐิเหล่านั้นมีได้อย่างไร? คือว่า บุคคลใดยึดถือลัทธิเช่นนี้แล้ว นั่งสาธยาย ใคร่ครวญอยู่ในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน, มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นแก่บุคคลนั้นในอารมณ์นั้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ... ทานที่ให้แล้วไม่มีผล... เพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ", จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ชวนะทั้งหลายย่อมแล่นไป. ในชวนะดวงที่ ๑ ยังพอเยียวยาได้, ในชวนะดวงที่ ๒ เป็นต้นก็เช่นกัน, ในชวนะดวงที่ ๗ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เยียวยาไม่ได้ ไม่กลับกลาย เป็นดุจเสี้ยนหนามที่ร้ายกาจ. ในทิฏฐิเหล่านั้น บางคนหยั่งลงสู่ทิฏฐิเดียว, บางคนสอง, บางคนก็สาม. ย่อมเป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลทีเดียว, ถึงความเป็นเครื่องกั้นทางสวรรค์และทางพระนิพพาน, เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะไปสู่สวรรค์ได้ในลำดับแห่งอัตภาพนั้น, ไม่ต้องพูดถึงพระนิพพานเลย. สัตว์นั้นชื่อว่าเป็นดุจตอในวัฏฏะ เป็นผู้เฝ้าแผ่นดิน, โดยมากแล้ว การออกจากภพของบุคคลเช่นนี้ย่อมไม่มี. แม้วัสสะและภัญญะก็ได้เป็นเช่นนี้แล้ว. บทว่า นินฺทาพฺยาโรสนอุปารมฺภภยา ความว่า เพราะกลัวการติเตียนตน เพราะกลัวการกระทบกระทั่ง และเพราะกลัวการว่าร้าย. ในบทว่า อภิชฺฌาวินเย สิกฺขนฺติ อรหัตตผลเรียกว่า อภิชฌาวินัย, ผู้กำลังศึกษาอยู่ในอรหัตตผล ชื่อว่าผู้ไม่ประมาท ดังนี้ ในพระสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว จึงตรัสผลสมาบัติด้วยคาถา.

උරුවෙලවග්ගො තතියො.

อุรุเวลวรรคที่ ๓

4. චක්කවග්ගො

๔. จักกวรรค

1. චක්කසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาจักกสูตร

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ චක්කානීති සම්පත්තියො. චතුචක්කං වත්තතීති චත්තාරි සම්පත්තිචක්කානි වත්තන්ති ඝටියන්තියෙවාති අත්ථො. පතිරූපදෙසවාසොති යත්ථ චතස්සො පරිසා සන්දිස්සන්ති, එවරූපෙ අනුච්ඡවිකෙ දෙසෙ වාසො. සප්පුරිසාවස්සයොති බුද්ධාදීනං සප්පුරිසානං අවස්සයනං සෙවනං [Pg.290] භජනං, න රාජානං. අත්තසම්මාපණිධීති අත්තනො සම්මා ඨපනං, සචෙ පුබ්බෙ අස්සද්ධාදීහි සමන්නාගතො හොති, තානි පහාය සද්ධාදීසු පතිට්ඨාපනං. පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාති පුබ්බෙ උපචිතකුසලතා. ඉදමෙව චෙත්ථ පමාණං. යෙන හි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන කුසලකම්මං කතං හොති, තදෙව කුසලං තං පුරිසං පතිරූපදෙසෙ උපනෙති, සප්පුරිසෙ භජාපෙති, සො එව ච පුග්ගලො අත්තානං සම්මා ඨපෙති. පුඤ්ඤකතොති කතපුඤ්ඤො. සුඛඤ්චෙතංධිවත්තතීති සුඛඤ්ච එතං පුග්ගලං අධිවත්තති, අවත්ථරතීති අත්ථො.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า จกฺกานิ ความว่า สมบัติทั้งหลาย. บทว่า จตุจกฺกํ วตฺตติ ความว่า สมบัติจักร ๔ ย่อมเป็นไป อธิบายว่า ย่อมประกอบกันนั่นเทียว. บทว่า ปฏิรูปเทสวาโส ความว่า การอยู่ในประเทศที่สมควรเช่นนี้ ซึ่งเป็นที่ที่บริษัท ๔ ปรากฏ. บทว่า สปฺปุริสาวสฺสโย ความว่า การอาศัย การเสพ การคบหาสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ไม่ใช่พระราชา. บทว่า อตฺตสมฺมาปณิธิ ความว่า การตั้งตนไว้ชอบ คือ ถ้าในกาลก่อนเป็นผู้ประกอบด้วยความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ก็ละสิ่งเหล่านั้นแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา ความว่า ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน. ในจักร ๔ เหล่านี้ ข้อนี้แหละเป็นประมาณ. จริงอยู่ กุศลกรรมอันบุคคลทำแล้วด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณใด กุศลนั้นนั่นแหละย่อมนำบุรุษนั้นไปสู่ปฏิรูปเทศ ย่อมให้คบหาสัตบุรุษ และบุคคลนั้นนั่นแหละย่อมตั้งตนไว้ชอบ. บทว่า ปุญฺญกโต ความว่า ผู้มีบุญอันทำไว้แล้ว. บทว่า สุขญฺเจตํอธิวตฺตติ ความว่า และสุขย่อมเป็นไปทับบุคคลนั้น อธิบายว่า ย่อมครอบงำ.

2. සඞ්ගහසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสังคหสูตร

32. දුතියෙ සඞ්ගහවත්ථූනීති සඞ්ගණ්හනකාරණානි. දානඤ්චාතිආදීසු එකච්චො හි දානෙනෙව සඞ්ගණ්හිතබ්බො හොති, තස්ස දානමෙව දාතබ්බං. පෙය්‍යවජ්ජන්ති පියවචනං. එකච්චො හි ‘‘අයං දාතබ්බං නාම දෙති, එකෙකෙන පන වචනෙන සබ්බං මක්ඛෙත්වා නාසෙති, කිං තස්ස දාන’’න්ති වත්තා හොති. එකච්චො ‘‘අයං කිඤ්චාපි දානං න දෙති, කථෙන්තො පන තෙලෙන විය මක්ඛෙති. එස දෙතු වා මා වා, වචනමෙවස්ස සහස්සං අග්ඝතී’’ති වත්තා හොති. එවරූපො පුග්ගලො දානං න පච්චාසීසති, පියවචනමෙව පච්චාසීසති. තස්ස පියවචනමෙව වත්තබ්බං. අත්ථචරියාති අත්ථවඩ්ඪනකථා. එකච්චො හි නෙව දානං, න පියවචනං පච්චාසීසති, අත්තනො හිතකථං වඩ්ඪිකථමෙව පච්චාසීසති. එවරූපස්ස පුග්ගලස්ස ‘‘ඉදං තෙ කාතබ්බං, ඉදං න කාතබ්බං, එවරූපො පුග්ගලො සෙවිතබ්බො, එවරූපො න සෙවිතබ්බො’’ති එවං අත්ථචරියකථාව කථෙතබ්බා. සමානත්තතාති සමානසුඛදුක්ඛභාවො. එකච්චො හි දානාදීසු එකම්පි න පච්චාසීසති, එකාසනෙ නිසජ්ජං, එකපල්ලඞ්කෙ සයනං, එකතො භොජනන්ති එවං සමානසුඛදුක්ඛතං පච්චාසීසති. සො සචෙ ගහට්ඨස්ස ජාතියා පබ්බජිතස්ස සීලෙන සදිසො හොති, තස්සායං සමානත්තතා කාතබ්බා. තත්ථ තත්ථ යථාරහන්ති තෙසු තෙසු ධම්මෙසු යථානුච්ඡවිකං සමානත්තතාති අත්ථො. රථස්සාණීව යායතොති යථා රථස්ස ගච්ඡතො ආණි සඞ්ගහො නාම හොති, සා රථං සඞ්ගණ්හාති, එවමිමෙ සඞ්ගහා ලොකං සඞ්ගණ්හන්ති. න මාතා පුත්තකාරණාති යදි මාතා එතෙ සඞ්ගහෙ පුත්තස්ස න කරෙය්‍ය, පුත්තකාරණා මානං වා පූජං වා න ලභෙය්‍ය. සඞ්ගහා [Pg.291] එතෙති උපයොගවචනෙ පච්චත්තං. සඞ්ගහෙ එතෙති වා පාඨො. සමවෙක්ඛන්තීති සම්මා පෙක්ඛන්ති. පාසංසා ච භවන්තීති පසංසනීයා ච භවන්ති.

๓๒. ในทุติยสูตร คำว่า สังคหวัตถูนิ คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์. ในบทว่า ทานัญจ เป็นต้นนั้น บุคคลบางคนแล พึงสงเคราะห์ได้ด้วยทานเท่านั้น, แก่บุคคลนั้น พึงให้ทานเท่านั้น. คำว่า เปยฺยวชฺชํ คือ คำพูดที่น่ารัก. จริงอยู่ บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้ให้สิ่งที่ควรให้ก็จริง แต่กลับทำลายคุณความดีทั้งหมดด้วยคำพูดแต่ละคำ, ทานของบุคคลนั้นจะมีประโยชน์อะไร". บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้แม้จะไม่ให้ทานอะไรเลย แต่เมื่อพูดก็เหมือนชโลมด้วยน้ำมัน. ผู้นี้จะให้หรือไม่ให้ก็ตาม คำพูดของเขาเท่านั้นมีค่าพันหนึ่ง". บุคคลเช่นนี้ไม่หวังทาน หวังแต่คำพูดที่น่ารักเท่านั้น. แก่บุคคลนั้น พึงกล่าวแต่คำพูดที่น่ารักเท่านั้น. คำว่า อัตถจริยา คือ การกล่าวถ้อยคำที่เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งประโยชน์. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่หวังทั้งทาน ไม่หวังทั้งคำพูดที่น่ารัก หวังแต่คำพูดที่เป็นประโยชน์แก่ตน เป็นคำพูดที่นำมาซึ่งความเจริญเท่านั้น. แก่บุคคลเช่นนี้ พึงกล่าวแต่อรรถจริยกถาอย่างนี้ว่า "ท่านควรทำกรรมนี้ ท่านไม่ควรทำกรรมนี้ ท่านควรคบหาบุคคลเช่นนี้ ท่านไม่ควรคบหาบุคคลเช่นนี้". คำว่า สมานัตตตา คือ ความมีสุขและทุกข์เสมอกัน. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่หวังแม้สักอย่างหนึ่งในทานเป็นต้น หวังการนั่งในอาสนะเดียวกัน การนอนบนบัลลังก์เดียวกัน การบริโภคร่วมกัน คือหวังความมีสุขและทุกข์เสมอกันอย่างนี้. ถ้าบุคคลนั้นเป็นผู้เสมอกันกับคฤหัสถ์โดยชาติ หรือกับบรรพชิตโดยศีล, สมานัตตตานี้พึงกระทำแก่บุคคลนั้น. ความหมายของบทว่า ตัตถ ตัตถ ยถารหํ คือ สมานัตตตาตามสมควรในธรรมนั้นๆ. ความหมายของบทว่า รถัสสาณีว ยายโต คือ ลิ่มสลักแห่งรถที่กำลังแล่นไป ชื่อว่า สังคหะ (เครื่องยึดเหนี่ยว) ฉันใด, ลิ่มสลักนั้นย่อมยึดเหนี่ยวรถไว้ ฉันใด, สังคหวัตถุเหล่านี้ก็ยึดเหนี่ยวโลกไว้ ฉันนั้น. ความหมายของบทว่า น มาตา ปุตตการณา คือ หากมารดาไม่พึงกระทำสังคหวัตถุเหล่านี้แก่บุตร, ก็ไม่พึงได้รับการนับถือหรือการบูชาเพราะเหตุแห่งบุตร. บทว่า สังคหา เอเต เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ. หรือมีอีกปาฐะหนึ่งว่า สังคเห เอเต. คำว่า สมเวกขันติ คือ ย่อมเห็นโดยชอบ. คำว่า ปาสังสา จ ภวันติ คือ และย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ.

3. සීහසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสีหสูตร

33. තතියෙ සීහොති චත්තාරො සීහා – තිණසීහො, කාළසීහො, පණ්ඩුසීහො, කෙසරසීහොති. තෙසු තිණසීහො කපොතවණ්ණගාවිසදිසො තිණභක්ඛො ච හොති. කාළසීහො කාළගාවිසදිසො තිණභක්ඛොයෙව. පණ්ඩුසීහො පණ්ඩුපලාසවණ්ණගාවිසදිසො මංසභක්ඛො. කෙසරසීහො ලාඛාපරිකම්මකතෙනෙව මුඛෙන අග්ගනඞ්ගුට්ඨෙන චතූහි ච පාදපරියන්තෙහි සමන්නාගතො, මත්ථකතොපිස්ස පට්ඨාය ලාඛාතූලිකාය කතා විය තිස්සො රාජියො පිට්ඨිමජ්ඣෙන ගන්ත්වා අන්තරසත්ථිම්හි දක්ඛිණාවත්තා හුත්වා ඨිතා. ඛන්ධෙ පනස්ස සතසහස්සග්ඝනිකකම්බලපරික්ඛෙපො විය කෙසරභාරො හොති, අවසෙසට්ඨානං පරිසුද්ධසාලිපිණ්ඩසඞ්ඛචුණ්ණපිණ්ඩවණ්ණං හොති. ඉමෙසු චතූසු සීහෙසු අයං කෙසරසීහො ඉධ අධිප්පෙතො.

๓๓. ในตติยสูตร บทว่า สีโห ความว่า ราชสีห์มี ๔ จำพวก คือ ติณสีหะ (ราชสีห์กินหญ้า) กาฬสีหะ (ราชสีห์ดำ) บัณฑุสีหะ (ราชสีห์สีจาง) และเกสรสรสีหะ (ราชสีห์มีสร้อยคอ). ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนั้น ติณสีหะมีสีเหมือนโคสีนกพิราบและกินหญ้า. กาฬสีหะมีสีเหมือนโคดำ กินหญ้าอย่างเดียว. บัณฑุสีหะมีสีเหมือนโคสีใบไม้แห้ง กินเนื้อ. เกสรสรสีหะสมบูรณ์ด้วยปาก ปลายหาง และปลายเท้าทั้งสี่ ประดุจสำเร็จด้วยการทาครั่ง, และมีแถบ ๓ แถบ ประดุจเขียนด้วยพู่กันจุ่มครั่ง เริ่มตั้งแต่บนศีรษะทอดไปตามแนวกระดูกสันหลัง แล้วขมวดเป็นทักษิณาวัฏตั้งอยู่ที่ระหว่างขาอ่อน. ส่วนที่คอของมันมีกลุ่มขนสร้อยคอประดุจผ้ากัมพลมีราคาหนึ่งแสนคลุมไว้, ส่วนที่เหลือมีสีเหมือนก้อนแป้งข้าวสาลีบริสุทธิ์หรือผงสังข์. ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนี้ ท่านประสงค์เอาเกสรสรสีหะนี้ในที่นี้.

මිගරාජාති සබ්බමිගගණස්ස රාජා. ආසයාති වසනට්ඨානතො, සුවණ්ණගුහතො වා රජතමණිඵලිකමනොසිලාගුහතො වා නික්ඛමතීති වුත්තං හොති. නික්ඛමමානො පනෙස චතූහි කාරණෙහි නික්ඛමති අන්ධකාරපීළිතො වා ආලොකත්ථාය, උච්චාරපස්සාවපීළිතො වා තෙසං විස්සජ්ජනත්ථාය, ජිඝච්ඡාපීළිතො වා ගොචරත්ථාය, සම්භවපීළිතො වා අස්සද්ධම්මපටිසෙවනත්ථාය. ඉධ පන ගොචරත්ථාය නික්ඛමන්තො අධිප්පෙතො.

บทว่า มิคราชา คือ ราชาแห่งหมู่เนื้อทั้งปวง. บทว่า อาสยา ความว่า ออกจากที่อยู่ คือ ออกจากถ้ำทอง ถ้ำเงิน ถ้ำแก้วมณี ถ้ำแก้วผลึก หรือถ้ำมโนศิลา. อนึ่ง ราชสีห์นั้นเมื่อจะออก ย่อมออกด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ถูกความมืดบีบคั้น จึงออกเพื่อแสวงหาแสงสว่าง, หรือถูกปัสสาวะอุจจาระบีบคั้น จึงออกเพื่อถ่ายสิ่งเหล่านั้น, หรือถูกความหิวบีบคั้น จึงออกเพื่อแสวงหาอาหาร, หรือถูกความกำหนัดครอบงำ จึงออกเพื่อเสพเมถุนธรรม. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาราชสีห์ที่ออกไปเพื่อแสวงหาอาหาร.

විජම්භතීති සුවණ්ණතලෙ වා රජතමණිඵලිකමනොසිලාතලානං වා අඤ්ඤතරස්මිං ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ සමං පතිට්ඨාපෙත්වා පුරිමපාදෙ පුරතො පසාරෙත්වා සරීරස්ස පච්ඡාභාගං ආකඩ්ඪිත්වා පුරිමභාගං අභිහරිත්වා පිට්ඨිං නාමෙත්වා ගීවං උක්ඛිපිත්වා අසනිසද්දං කරොන්තො විය නාසපුටානි පොථෙත්වා සරීරලග්ගං රජං විධුනන්තො විජම්භති. විජම්භනභූමියඤ්ච පන තරුණවච්ඡකො විය අපරාපරං ජවති, ජවතො පනස්ස සරීරං අන්ධකාරෙ පරිබ්භමන්තං අලාතං විය ඛායති.

บทว่า วิชัมภติ ความว่า ราชสีห์ยืดกาย คือ ยืนบนพื้นทอง หรือบนพื้นเงิน แก้วมณี แก้วผลึก หรือมโนศิลาอย่างใดอย่างหนึ่ง, ตั้งเท้าหลังทั้งสองให้เสมอกัน, เหยียดเท้าหน้าไปข้างหน้า, ดึงส่วนหลังของร่างกายมา, นำส่วนหน้าไป, โก่งหลัง, ชูคอ, ทำเสียงประดุจเสียงฟ้าผ่า, สูดลมเข้าจมูก, สลัดฝุ่นที่ติดอยู่ตามร่างกาย. อนึ่ง ในภูมิประเทศที่ยืดกายนั้น มันย่อมวิ่งไปมาเหมือนลูกโคหนุ่ม, และเมื่อมันวิ่งไป ร่างกายของมันย่อมปรากฏเหมือนดุ้นไฟที่กำลังหมุนอยู่ในความมืด.

අනුවිලොකෙතීති [Pg.292] කස්මා අනුවිලොකෙති? පරානුද්දයතාය. තස්මිං කිර සීහනාදං නදන්තෙ පපාතාවාටාදීසු විසමට්ඨානෙසු චරන්තා හත්ථිගොකණ්ණමහිංසාදයො පාණා පපාතෙපි ආවාටෙපි පතන්ති, තෙසං අනුද්දයාය අනුවිලොකෙති. කිං පනස්ස ලුද්දස්ස පරමංසඛාදිනො අනුද්දයා නාම අත්ථීති? ආම අත්ථි. තථා හි ‘‘කිං මෙ බහූහි ඝාතිතෙහී’’ති අත්තනො ගොචරත්ථායාපි ඛුද්දකෙ පාණෙ න ගණ්හාති. එවං අනුද්දයං කරොති, වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘මාහං ඛුද්දකෙ පාණෙ විසමගතෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙසි’’න්ති (අ. නි. 10.21).

บทว่า อนุวิโลเกติ ความว่า เหตุไรจึงเหลียวดู? (ตอบว่า) เพราะความเอ็นดูสัตว์อื่น. กล่าวคือ เมื่อราชสีห์นั้นบันลือสีหนาท สัตว์ทั้งหลายมีช้าง โค และกระบือเป็นต้น ที่กำลังเที่ยวอยู่ในที่อันไม่สม่ำเสมอ มีหน้าผาและหลุมเป็นต้น ย่อมตกลงไปในหน้าผาบ้าง ในหลุมบ้าง, มันเหลียวดูเพราะความเอ็นดูสัตว์เหล่านั้น. (ถามว่า) ก็ราชสีห์ผู้ดุร้าย กินเนื้อสัตว์อื่นเป็นอาหารนั้น มีความเอ็นดูด้วยหรือ? (ตอบว่า) เออ มี. จริงอย่างนั้น เพราะมันคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยสัตว์ที่ถูกฆ่าจำนวนมาก" ดังนั้น แม้เพื่อเป็นอาหารของตน มันก็ไม่จับสัตว์เล็กๆ. มันย่อมกระทำความเอ็นดูอย่างนี้. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "เราอย่าได้ยังสัตว์เล็กๆ ที่อยู่ในที่อันไม่สม่ำเสมอให้ถึงความพินาศเลย".

සීහනාදං නදතීති තික්ඛත්තුං තාව අභීතනාදං නදති. එවඤ්ච පනස්ස විජම්භනභූමියං ඨත්වා නදන්තස්ස සද්දො සමන්තා තියොජනපදෙසං එකනින්නාදං කරොති, තමස්ස නින්නාදං සුත්වා තියොජනබ්භන්තරගතා ද්විපදචතුප්පදගණා යථාඨානෙ ඨාතුං න සක්කොන්ති. ගොචරාය පක්කමතීති ආහාරත්ථාය ගච්ඡති. කථං? සො හි විජම්භනභූමියං ඨත්වා දක්ඛිණතො වා වාමතො වා උප්පතන්තො උසභමත්තං ඨානං ගණ්හාති, උද්ධං උප්පතන්තො චත්තාරිපි අට්ඨපි උසභට්ඨානානි උප්පතති, සමෙ ඨානෙ උජුකං පක්ඛන්දන්තො සොළසඋසභමත්තම්පි වීසතිඋසභමත්තම්පි ඨානං පක්ඛන්දති, ථලා වා පබ්බතා වා පක්ඛන්දන්තො සට්ඨිඋසභමත්තම්පි අසීතිඋසභමත්තම්පි ඨානං පක්ඛන්දති, අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛං වා පබ්බතං වා දිස්වා තං පරිහරන්තො වාමතො වා දක්ඛිණතො වා උද්ධං වා උසභමත්තං අපක්කමති. තතියං පන සීහනාදං නදිත්වා තෙනෙව සද්ධිං තියොජනෙ ඨානෙ පඤ්ඤායති, තියොජනං ගන්ත්වා නිවත්තිත්වා ඨිතො අත්තනොව නාදස්ස අනුනාදං සුණාති. එවං සීඝෙන ජවෙන පක්කමති.

คำว่า "บันลือสีหนาท" คือ ย่อมบันลือเสียงอันกล้าหาญ ๓ ครั้งก่อน. ก็แล เสียงของราชสีห์นั้นผู้ยืนบันลืออยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย ย่อมกระทำเสียงสะท้อนกึกก้องเป็นอันเดียวกันทั่วบริเวณ ๓ โยชน์โดยรอบ. สัตว์สองเท้าและสี่เท้าทั้งหลายที่อยู่ในภายใน ๓ โยชน์ ได้ฟังเสียงสะท้อนกึกก้องของราชสีห์นั้นแล้ว ย่อมไม่สามารถจะยืนอยู่ในที่ของตนตามเดิมได้. คำว่า "ย่อมหลีกไปเพื่อหาเหยื่อ" คือ ย่อมไปเพื่ออาหาร. อย่างไร? คือ ราชสีห์นั้นยืนอยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย เมื่อจะกระโดดไปทางขวาหรือทางซ้าย ย่อมยึดเอาที่ประมาณ ๑ อุสภะได้, เมื่อจะกระโดดขึ้นเบื้องบน ย่อมกระโดดไปได้ถึง ๔ อุสภะบ้าง ๘ อุสภะบ้าง, เมื่อจะวิ่งตรงไปในที่เสมอกัน ย่อมวิ่งไปได้ในที่ประมาณ ๑๖ อุสภะบ้าง ๒๐ อุสภะบ้าง, เมื่อจะวิ่งลงจากบกหรือจากภูเขา ย่อมวิ่งไปได้ในที่ประมาณ ๖๐ อุสภะบ้าง ๘๐ อุสภะบ้าง, ในระหว่างทาง เมื่อเห็นต้นไม้หรือภูเขาแล้ว เมื่อจะหลีกเลี่ยงสิ่งนั้น ย่อมหลีกไปทางซ้ายหรือทางขวา หรือเบื้องบนประมาณ ๑ อุสภะ. อนึ่ง เมื่อบันลือสีหนาทครั้งที่ ๓ แล้ว ย่อมปรากฏในที่ไกล ๓ โยชน์พร้อมกับเสียงนั้นทีเดียว, ครั้นไปได้ ๓ โยชน์แล้ว กลับมายืนฟังเสียงสะท้อนอันเป็นเสียงตามของเสียงบันลือของตนนั่นเอง. ราชสีห์ย่อมหลีกไปด้วยความเร็วและฝีเท้าฉับพลันเช่นนี้.

යෙභුය්‍යෙනාති පායෙන. භයං සන්තාසං සංවෙගන්ති සබ්බං චිත්තුත්‍රාසස්සෙව නාමං. සීහස්ස හි සද්දං සුත්වා බහූ භායන්ති, අප්පකා න භායන්ති. කෙ පන තෙති? සමසීහො හත්ථාජානීයො අස්සාජානීයො උසභාජානීයො පුරිසාජානීයො ඛීණාසවොති. කස්මා පනෙතෙ න භායන්තීති? සමසීහො තාව ‘‘ජාතිගොත්තකුලසූරභාවෙහි සමානොස්මී’’ති න භායති, හත්ථාජානීයාදයො අත්තනො සක්කායදිට්ඨිබලවතාය න භායන්ති, ඛීණාසවො සක්කායදිට්ඨියා පහීනත්තා න භායති.

คำว่า "โดยมาก" คือ โดยส่วนใหญ่. คำว่า "ภยัง สันตาสัง สังเวคัง" ทั้งหมดเป็นชื่อของความหวาดสะดุ้งแห่งจิตนั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์เป็นอันมากได้ฟังเสียงของราชสีห์แล้วย่อมกลัว, สัตว์ส่วนน้อยไม่กลัว. ถามว่า สัตว์เหล่านั้นคือใครบ้าง? ตอบว่า คือ ราชสีห์ผู้เสมอกัน, ช้างอาชาไนย, ม้าอาชาไนย, โคอุสภะอาชาไนย, บุรุษอาชาไนย, และพระขีณาสพ. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร สัตว์เหล่านี้จึงไม่กลัว? ตอบว่า ก่อนอื่น ราชสีห์ผู้เสมอกันย่อมไม่กลัวเพราะคิดว่า "เราเป็นผู้เสมอกันโดยชาติ โคตร ตระกูล และความแกล้วกล้า", ส่วนช้างอาชาไนยเป็นต้นย่อมไม่กลัวเพราะสักกายทิฏฐิของตนมีกำลัง, พระขีณาสพย่อมไม่กลัวเพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว.

බිලාසයාති [Pg.293] බිලෙ සයන්තා බිලවාසිනො අහිනකුලගොධාදයො. උදකාසයාති උදකවාසිනො මච්ඡකච්ඡපාදයො. වනාසයාති වනවාසිනො හත්ථිඅස්සගොකණ්ණමිගාදයො. පවිසන්තීති ‘‘ඉදානි ආගන්ත්වා ගණ්හිස්සතී’’ති මග්ගං ඔලොකෙත්වා පවිසන්ති. දළ්හෙහීති ථිරෙහි. වරත්තෙහීති චම්මරජ්ජූහි. මහිද්ධිකොතිආදීසු විජම්භනභූමියං ඨත්වා දක්ඛිණපස්සාදීහි උසභමත්තං, උජුං වීසතිඋසභමත්තාදිලඞ්ඝනවසෙන මහිද්ධිකතා, සෙසමිගානං අධිපතිභාවෙන මහෙසක්ඛතා, සමන්තා තියොජනට්ඨානෙ සද්දං සුත්වා පලායන්තානං වසෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා.

คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในรู" คือ สัตว์ที่นอนอยู่ในรู ได้แก่ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในรู มีงู พังพอน และเหี้ย เป็นต้น. คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในน้ำ" คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในน้ำ มีปลาและเต่า เป็นต้น. คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในป่า" คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในป่า มีช้าง ม้า โค กวาง และเนื้อ เป็นต้น. คำว่า "ย่อมเข้าไป" คือ ย่อมเข้าไปโดยมองดูทางอยู่ด้วยคิดว่า "บัดนี้ ราชสีห์จักมาจับ". คำว่า "ด้วยของมั่นคง" คือ ด้วยของที่แข็งแรง. คำว่า "ด้วยสายหนัง" คือ ด้วยเชือกหนัง. ในคำเป็นต้นว่า "ผู้มีฤทธิ์มาก" พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก ด้วยสามารถแห่งการกระโดดประมาณ ๑ อุสภะด้วยข้างขวาเป็นต้น และการกระโดดข้ามไปตรงๆ ประมาณ ๒๐ อุสภะเป็นต้น โดยยืนอยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย, ความเป็นผู้มียศใหญ่ ด้วยความเป็นใหญ่กว่าเนื้อที่เหลือทั้งหลาย, ความเป็นผู้มีอานุภาพมาก ด้วยสามารถแห่งสัตว์ทั้งหลายที่ได้ฟังเสียงในที่ไกล ๓ โยชน์โดยรอบแล้วพากันหนีไป.

එවමෙව ඛොති භගවා තෙසු තෙසු සුත්තන්තෙසු තථා තථා අත්තානං කථෙසි. ‘‘සීහොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති (අ. නි. 5.99; 10.21) ඉමස්මිං තාව සුත්තෙ සීහසදිසං අත්තානං කථෙසි. ‘‘භිසක්කො සල්ලකත්තොති ඛො, සුනක්ඛත්ත, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ම. නි. 3.65) ඉමස්මිං වෙජ්ජසදිසං, ‘‘බ්‍රාහ්මණොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 8.85) ඉමස්මිං බ්‍රාහ්මණසදිසං, ‘‘පුරිසො මග්ගකුසලොති ඛො, තිස්ස, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 3.84) ඉමස්මිං මග්ගදෙසකපුරිසසදිසං, ‘‘රාජාහමස්මි, සෙලා’’ති (සු. නි. 559; ම. නි. 2.399) ඉමස්මිං රාජසදිසං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීහසදිසමෙව කත්වා අත්තානං කථෙන්තො එවමාහ.

ฉันนั้นเหมือนกันแล พระผู้มีพระภาคตรัสถึงพระองค์เองอย่างนั้นๆ ในพระสูตรนั้นๆ. ก่อนอื่น ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า สีหะ นี้เป็นชื่อของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยราชสีห์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนสุนักขัตตะ คำว่า นายแพทย์ผู้ผ่าตัด นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยนายแพทย์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า พราหมณ์ นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยพราหมณ์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนติสสะ คำว่า บุรุษผู้ฉลาดในทาง นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยบุรุษผู้บอกทาง. ในพระสูตรนี้ว่า "เสละ เราเป็นพระราชา" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยพระราชา. ส่วนในพระสูตรนี้ เมื่อทรงกระทำพระองค์เองให้เป็นดุจราชสีห์เท่านั้น ตรัสอยู่ จึงตรัสอย่างนี้.

තත්‍රායං සදිසතා – සීහස්ස කඤ්චනගුහාදීසු වසනකාලො විය හි තථාගතස්ස දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරස්ස අපරිමිතකාලං පාරමියො පූරෙත්වා පච්ඡිමභවෙ පටිසන්ධිග්ගහණෙන චෙව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනෙන ච දසසහස්සිලොකධාතුං කම්පෙත්වා වුද්ධිමන්වාය දිබ්බසම්පත්තිසදිසං සම්පත්තිං අනුභවමානස්ස තීසු පාසාදෙසු නිවාසකාලො දට්ඨබ්බො. සීහස්ස කඤ්චනගුහාදිතො නික්ඛන්තකාලො විය තථාගතස්ස එකූනතිංසසංවච්ඡරෙ විවටෙන ද්වාරෙන කණ්ඩකං ආරුය්හ ඡන්නසහායස්ස නික්ඛමිත්වා තීණි රජ්ජානි අතික්කමිත්වා අනොමානදීතීරෙ බ්‍රහ්මුනා දින්නානි කාසායානි පරිදහිත්වා පබ්බජිතස්ස සත්තමෙ දිවසෙ රාජගහං ගන්ත්වා තත්ථ [Pg.294] පිණ්ඩාය චරිත්වා පණ්ඩවගිරිපබ්භාරෙ කතභත්තකිච්චස්ස සම්මාසම්බොධිං පත්වා පඨමමෙව මගධරට්ඨං ආගමනත්ථාය යාව රඤ්ඤො පටිඤ්ඤාදානකාලො.

ในข้อนั้น มีความเปรียบเทียบกันดังนี้: พึงเห็นว่า สมัยที่ราชสีห์อาศัยอยู่ในถ้ำทองเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่พระตถาคต ผู้ทรงกระทำอภินิหารไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า ทรงบำเพ็ญบารมีสิ้นกาลประมาณมิได้แล้ว ในปัจฉิมภพ ทรงยังโลกธาตุหนึ่งหมื่นให้หวั่นไหวด้วยการถือปฏิสนธิและด้วยการเสด็จออกจากพระครรภ์ของพระมารดา ตามเสวยความเจริญ ทรงเสวยสมบัติอันเปรียบด้วยทิพยสมบัติ ประทับอยู่ในปราสาท ๓ หลัง. พึงทราบว่า สมัยที่ราชสีห์ออกจากถ้ำทองเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่พระตถาคต เมื่อพระชนมายุ ๒๙ พรรษา ทรงม้ากัณฐกะเสด็จออกผนวชโดยมีฉันนะเป็นสหาย ด้วยประตูที่เปิดออก (โดยเทวดา) ทรงล่วงเลยแคว้น ๓ แคว้นไปแล้ว ทรงผนวชโดยทรงครองผ้ากาสายะอันท้าวมหาพรหมถวาย ณ ริมฝั่งแม่น้ำอโนมา ในวันที่ ๗ เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์ เที่ยวบิณฑบาตในที่นั้นแล้ว ทรงกระทำภัตกิจ ณ เงื้อมเขาปัณฑวะ จนถึงกาลที่ทรงบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ทรงประทานปฏิญญาแก่พระราชา (พิมพิสาร) เพื่อที่จะเสด็จมายังมคธรัฐเป็นครั้งแรก.

සීහස්ස විජම්භනකාලො විය තථාගතස්ස දින්නපටිඤ්ඤස්ස ආළාරකාලාමඋපසඞ්කමනං ආදිං කත්වා යාව සුජාතාය දින්නපායාසස්ස එකූනපණ්ණාසාය පිණ්ඩෙහි පරිභුත්තකාලො වෙදිතබ්බො. සීහස්ස සරීරවිධුනනං විය සායන්හසමයෙ සොත්තියෙන දින්නා අට්ඨ තිණමුට්ඨියො ගහෙත්වා දසසහස්සචක්කවාළදෙවතාහි ථොමියමානස්ස ගන්ධාදීහි පූජියමානස්ස තික්ඛත්තුං බොධිං පදක්ඛිණං කත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ චුද්දසහත්ථුබ්බෙධෙ ඨානෙ තිණසන්ථරං අත්ථරිත්වා චතුරඞ්ගවීරියං අධිට්ඨාය නිසින්නස්ස තංඛණඤ්ඤෙව මාරබලං විධමෙත්වා තීසු යාමෙසු තිස්සො විජ්ජා විසොධෙත්වා අනුලොමප්පටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදමහාසමුද්දං යමකඤාණමන්ථනෙන මන්ථෙන්තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ පටිවිද්ධෙ තදනුභාවෙන දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනං වෙදිතබ්බං.

พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตผู้ทรงประทานปฏิญญาแล้ว ทรงกระทำการเข้าไปหาอาฬารดาบสและกาลามดาบสเป็นต้น จนถึงกาลที่ทรงบริโภคข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวาย ด้วยคำข้าว ๔๙ คำ เปรียบเหมือนกาลบิดกายของราชสีห์. พึงทราบว่า การที่พระตถาคตผู้ทรงรับหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวายในเวลาเย็น อันเทวดาในหมื่นจักรวาลสรรเสริญอยู่ บูชาอยู่ด้วยของหอมเป็นต้นแล้ว กระทำประทักษิณต้นโพธิ์ ๓ ครั้ง เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ทรงลาดเครื่องปูลาดคือหญ้า ณ สถานที่สูง ๑๔ ศอก แล้วประทับนั่งอธิษฐานวิริยะมีองค์ ๔ ทรงกำจัดกำลังของมารในขณะนั้นนั่นเอง ทรงชำระวิชชา ๓ ให้หมดจดในยามทั้ง ๓ ทรงกวนมหาสมุทรคือปฏิจจสมุปบาททั้งอนุโลมและปฏิโลมด้วยไม้กวนคือยมกญาณ จนเมื่อทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว การหวั่นไหวแห่งหมื่นโลกธาตุด้วยอานุภาพแห่งพระญาณนั้น ก็บังเกิดขึ้น เปรียบเหมือนการสลัดกายของราชสีห์.

සීහස්ස චතුදිසාවිලොකනං විය පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ විහරිත්වා පරිභුත්තමධුපිණ්ඩිකාහාරස්ස අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ මහාබ්‍රහ්මුනො ධම්මදෙසනායාචනං පටිග්ගහෙත්වා තත්ථ විහරන්තස්ස එකාදසමෙ දිවසෙ ‘‘ස්වෙ ආසාළ්හිපුණ්ණමා භවිස්සතී’’ති පච්චූසසමයෙ ‘‘කස්ස නු ඛො අහං පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’’න්ති ආළාරුදකානං කාලකතභාවං ඤත්වා ධම්මදෙසනත්ථාය පඤ්චවග්ගියානං ඔලොකනං දට්ඨබ්බං. සීහස්ස ගොචරත්ථාය තියොජනං ගමනකාලො විය අත්තනො පත්තචීවරං ආදාය ‘‘පඤ්චවග්ගියානං ධම්මචක්කං පවත්තෙස්සාමී’’ති පච්ඡාභත්තෙ අජපාලනිග්‍රොධතො වුට්ඨිතස්ස අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගමනකාලො.

พึงเห็นการที่พระตถาคตผู้ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ประทับอยู่ ณ โพธิมณฑลตลอดสัตตมหาสถาน เสวยสัตตูก้อนสัตตูผงแล้ว ทรงรับคำอาราธนาเพื่อแสดงธรรมของท้าวมหาพรหม ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ ขณะประทับอยู่ ณ ที่นั้น ในวันที่สิบเอ็ด ทรงดำริในเวลารุ่งอรุณว่า "พรุ่งนี้จักเป็นวันอาสาฬหปุรณมี" และทรงดำริว่า "เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ" ครั้นทรงทราบความเป็นผู้สิ้นชีพแล้วของอาฬารดาบสและอุทกดาบส จึงทอดพระเนตรดูเหล่าปัญจวัคคีย์เพื่อแสดงธรรม เปรียบเหมือนการแลดูทิศทั้งสี่ของราชสีห์. กาลที่พระตถาคตทรงดำริว่า "เราจักประกาศธรรมจักรแก่ปัญจวัคคีย์" จึงทรงถือเอาบาตรและจีวรของพระองค์ เสด็จลุกขึ้นจากโคนต้นอชปาลนิโครธในเวลาบ่าย เสด็จดำเนินไปสู่หนทาง ๑๘ โยชน์ (เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์ไปเพื่อหาอาหารสิ้นระยะทาง ๓ โยชน์).

සීහස්ස සීහනාදකාලො විය තථාගතස්ස අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා පඤ්චවග්ගියෙ සඤ්ඤාපෙත්වා අචලපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි සන්නිපතිතෙන දෙවගණෙන පරිවුතස්ස ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන ධම්මචක්කප්පවත්තනකාලො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං ච පන පදෙ දෙසියමානෙ තථාගතසීහස්ස ධම්මඝොසො හෙට්ඨා අවීචිං උපරි භවග්ගං ගහෙත්වා දසසහස්සිලොකධාතුං පටිච්ඡාදෙසි. සීහස්ස සද්දෙන ඛුද්දකපාණානං සන්තාසාපජ්ජනකාලො [Pg.295] විය තථාගතස්ස තීණි ලක්ඛණානි දීපෙත්වා චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි විභජිත්වා ධම්මං කථෙන්තස්ස දීඝායුකානං දෙවානං ඤාණසන්තාසස්ස උප්පත්තිකාලො වෙදිතබ්බො.

พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตเสด็จดำเนินไปสู่หนทาง ๑๘ โยชน์ ทรงให้ปัญจวัคคีย์ยอมรับ (ความเป็นพระพุทธเจ้า) แล้วประทับนั่งบนบัลลังก์อันไม่หวั่นไหว อันหมู่เทพผู้ประชุมกันจากหมื่นจักรวาลแวดล้อมแล้ว ทรงประกาศธรรมจักรโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสุด ๒ อย่างนี้ อันบรรพชิตไม่พึงเสพ" เปรียบเหมือนกาลบันลือสีหนาทของราชสีห์. อนึ่ง เมื่อพระธรรมบทนี้อันพระองค์ทรงแสดงอยู่ ธรรมโฆษณ์ของพระตถาคตผู้ดุจราชสีห์ได้แผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ โดยครอบคลุมอเวจีในเบื้องต่ำและภวัคคพรหมในเบื้องบน. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตทรงแสดงลักษณะ ๓ ประการ ทรงจำแนกสัจจะ ๔ โดยอาการ ๑๖ และโดยนัยหลายพัน ตรัสธรรมอยู่ เป็นกาลบังเกิดขึ้นแห่งความสะดุ้งแห่งญาณของเหล่าเทวดาผู้มีอายุยืน เปรียบเหมือนกาลที่สัตว์เล็กๆ ถึงความสะดุ้งกลัวด้วยเสียงของราชสีห์.

අපරො නයො – සීහො විය සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො තථාගතො, ආසයභූතාය කනකගුහාය නික්ඛමනං විය ගන්ධකුටිතො නික්ඛමනකාලො, විජම්භනං විය ධම්මසභං උපසඞ්කමනකාලො, දිසාවිලොකනං විය පරිසාවිලොකනං, සීහනාදනදනං විය ධම්මදෙසනාකාලො, ගොචරාය පක්කමනං විය පරවාදනිම්මද්දනත්ථාය ගමනං.

นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง – พระตถาคตผู้บรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว เปรียบเหมือนราชสีห์, กาลที่เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เปรียบเหมือนการออกจากถ้ำทองอันเป็นที่อาศัย, กาลที่เสด็จเข้าสู่ธรรมสภา เปรียบเหมือนการบิดกาย, การทอดพระเนตรดูบริษัท เปรียบเหมือนการแลดูทิศ, กาลที่ทรงแสดงธรรม เปรียบเหมือนการบันลือสีหนาท, การเสด็จไปเพื่อข่มขี่ปรวาท เปรียบเหมือนการไปเพื่อหาอาหาร.

අපරො නයො – සීහො විය තථාගතො, හිමවන්තනිස්සිතාය කඤ්චනගුහාය නික්ඛමනං විය ආරම්මණවසෙන නිබ්බානනිස්සිතාය ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨානං, විජම්භනං විය පච්චවෙක්ඛණඤාණං, දිසාවිලොකනං විය වෙනෙය්‍යසත්තවිලොකනං, සීහනාදො විය සම්පත්තපරිසාය ධම්මදෙසනා, ගොචරාය පක්කමනං විය අසම්පත්තානං වෙනෙය්‍යසත්තානං සන්තිකූපසඞ්කමනං වෙදිතබ්බං.

นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง – พึงทราบว่า พระตถาคตเปรียบเหมือนราชสีห์, การออกจากผลสมาบัติอันอาศัยพระนิพพานโดยความเป็นอารมณ์ เปรียบเหมือนการออกจากถ้ำทองที่อาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์, ปัจจเวกขณญาณ เปรียบเหมือนการบิดกาย, การตรวจดูเวไนยสัตว์ เปรียบเหมือนการแลดูทิศ, การแสดงธรรมแก่บริษัทที่มาถึงแล้ว เปรียบเหมือนการบันลือสีหนาท, การเสด็จเข้าไปหาเวไนยสัตว์ที่ยังมาไม่ถึง เปรียบเหมือนการไปเพื่อหาอาหาร.

යදාති යස්මිං කාලෙ. තථාගතොති හෙට්ඨා වුත්තෙහි අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතො. ලොකෙති සත්තලොකෙ. උප්පජ්ජතීති අභිනීහාරතො පට්ඨාය යාව බොධිපල්ලඞ්කා වා අරහත්තමග්ගඤාණා වා උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලෙ පන පත්තෙ උප්පන්නො නාම. අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.124 ආදයො) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානි.

บทว่า ยทา คือ ในกาลใด. บทว่า ตถาคโต คือ ชื่อว่าตถาคต เพราะเหตุ ๘ ประการที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. บทว่า โลเก คือ ในสัตวโลก. บทว่า อุปฺปชฺชติ คือ ชื่อว่าย่อมอุบัติ จำเดิมแต่กระทำอภินิหาร จนถึงโพธิบัลลังก์ หรือจนถึงอรหัตตมรรคญาณ, ส่วนเมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าอุบัติแล้ว. บททั้งหลายมีอาทิว่า อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ท่านได้ขยายความไว้แล้วในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

ඉති සක්කායොති අයං සක්කායො, එත්තකො සක්කායො, න ඉතො භිය්‍යො සක්කායො අත්ථීති. එත්තාවතා සභාවතො සරසතො පරියන්තතො පරිච්ඡෙදතො පරිවටුමතො සබ්බෙපි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්ති. ඉති සක්කායසමුදයොති අයං සක්කායස්ස සමුදයො නාම. එත්තාවතා ‘‘ආහාරසමුදයා රූපසමුදයො’’තිආදි සබ්බං දස්සිතං හොති. ඉති සක්කායස්ස අත්ථඞ්ගමොති අයං සක්කායස්ස අත්ථඞ්ගමො. ඉමිනාපි ‘‘ආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’තිආදි සබ්බං දස්සිතං හොති.

บทว่า อิติ สกฺกาโย คือ นี้คือสักกาย, สักกายมีเพียงเท่านี้, สักกายที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ทั้งปวง เป็นอันท่านแสดงแล้วโดยสภาวะ โดยกิจ โดยขอบเขต โดยการกำหนด และโดยที่สุด. บทว่า อิติ สกฺกายสมุทโย คือ นี้ชื่อว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสักกาย. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เหตุทั้งหมดมีอาทิว่า "เพราะอาหารเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย" เป็นอันท่านแสดงแล้ว. บทว่า อิติ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโม คือ นี้คือความดับแห่งสักกาย. แม้ด้วยบทนี้ ความดับทั้งหมดมีอาทิว่า "เพราะอาหารดับ รูปจึงดับ" เป็นอันท่านแสดงแล้ว.

වණ්ණවන්තොති [Pg.296] සරීරවණ්ණෙන වණ්ණවන්තො. ධම්මදෙසනං සුත්වාති පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පණ්ණාසලක්ඛණප්පටිමණ්ඩිතං තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා. යෙභුය්‍යෙනාති ඉධ කෙ ඨපෙති? අරියසාවකෙ දෙවෙ. තෙසං හි ඛීණාසවත්තා චිත්තුත්‍රාසභයම්පි න උප්පජ්ජති, සංවිග්ගස්ස යොනිසො පධානෙන පත්තබ්බං පත්තතාය ඤාණසංවෙගොපි. ඉතරාසං පන දෙවතානං ‘‘තාසො හෙසො, භික්ඛවෙ, අනිච්ච’’න්ති මනසිකරොන්තානං චිත්තුත්‍රාසභයම්පි, බලවවිපස්සනාකාලෙ ඤාණභයම්පි උප්පජ්ජති. භොති ධම්මාලපනමත්තමෙතං. සක්කායපරියාපන්නාති පඤ්චක්ඛන්ධපරියාපන්නා. ඉති තෙසං සම්මාසම්බුද්ධෙ වට්ටදොසං දස්සෙත්වා තිලක්ඛණාහතං කත්වා ධම්මං දෙසෙන්තෙ ඤාණභයං නාම ඔක්කමති.

บทว่า วณฺณวนฺโต คือ ผู้มีผิวพรรณด้วยสีแห่งสรีระ บทว่า ธมฺมเทสนํ สฺุตฺวา คือ ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคตที่ประดับด้วยลักษณะ ๑๕ ประการในขันธ์ ๕ บทว่า เยภุยฺเยน คือ ในที่นี้ยกเว้นใครไว้? (ตอบว่า) ยกเว้นเทวดาผู้เป็นอริยสาวก เพราะว่า สำหรับเทวดาเหล่านั้น เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว แม้ความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็ไม่เกิดขึ้น และเพราะบรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยความเพียรโดยแยบคายของผู้มีความสังเวชแล้ว แม้ญาณสังเวชก็ไม่เกิดขึ้น ส่วนเทวดานอกนี้ เมื่อมนสิการว่า "ภิกษุทั้งหลาย ความหวาดสะดุ้งนี้นั้นไม่เที่ยง" ดังนี้ แม้ความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็เกิดขึ้น และในกาลแห่งวิปัสสนาอันมีกำลัง แม้ญาณภย (ความกลัวในญาณ) ก็เกิดขึ้น บทว่า โภติ นี้เป็นเพียงอาลปนะในธรรม บทว่า สกฺกายปริยาปนฺนา คือ อันนับเนื่องในเบญจขันธ์ ด้วยเหตุนี้ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงโทษในวัฏฏะแก่เทวดาเหล่านั้น ทรงกระทำให้ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์แล้วทรงแสดงธรรมอยู่ ญาณภย (ความกลัวในญาณ) ชื่อว่าย่อมหยั่งลง

අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. ධම්මචක්කන්ති පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පි. පටිවෙධඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි පටිවිජ්ඣි. දෙසනාඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. උභයම්පෙතං දසබලස්ස උරෙ ජාතඤාණමෙව. තෙසු ධම්මදෙසනාඤාණං ගහෙතබ්බං. තං පනෙස යාව අට්ඨාරසබ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස සොතාපත්තිඵලං න උප්පජ්ජති, තාව පවත්තෙති නාම. තස්මිං උප්පන්නෙ පවත්තිතං නාම හොතීති වෙදිතබ්බං. අප්පටිපුග්ගලොති සදිසපුග්ගලරහිතො. යසස්සිනොති පරිවාරසම්පන්නා. තාදිනොති ලාභාලාභාදීහි එකසදිසස්ස.

บทว่า อภิญฺญาย คือ รู้ยิ่งแล้ว บทว่า ธมฺมจกฺกํ คือ ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ ชื่อว่าปฏิเวธญาณ คือ ญาณที่พระองค์ประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ทรงแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยอาการ ๑๖ และด้วยนัย ๖๐,๐๐๐ ชื่อว่าเทศนาญาณ คือ ญาณที่พระองค์ทรงยังธรรมจักรมีปริวัฏ ๓ มีอาการ ๑๒ ให้เป็นไป ญาณทั้งสองแม้นี้ เป็นญาณที่เกิดขึ้นในพระอุระของพระทศพลนั่นเทียว ในญาณทั้งสองนั้น พึงถือเอาธรรมเทศนาญาณ ก็ธรรมเทศนาญาณนั้น ตราบใดที่โสดาปัตติผลยังไม่เกิดขึ้นแก่พระอัญญาโกณฑัญญเถระพร้อมกับพรหม ๑๘ โกฏิ ตราบนั้นชื่อว่าทรงยังให้เป็นไป เมื่อโสดาปัตติผลนั้นเกิดขึ้นแล้ว พึงทราบว่า ชื่อว่าทรงยังให้เป็นไปแล้ว บทว่า อปฺปฏิปุคฺคโล คือ ผู้เว้นจากบุคคลผู้เสมอเหมือน บทว่า ยสสฺสิโน คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยบริวาร บทว่า ตาทิโน คือ ผู้เป็นเช่นเดียวกันในลาภและอลาภเป็นต้น

4. පසාදසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาปสาทสูตร

34. චතුත්ථෙ අග්ගෙසු පසාදා, අග්ගා වා පසාදාති අග්ගප්පසාදා. යාවතාති යත්තකා. අපදාති නිප්පදා අහිමච්ඡාදයො. ද්විපදාති මනුස්සපක්ඛිආදයො. චතුප්පදාති හත්ථිඅස්සාදයො. බහුප්පදාති සතපදිආදයො. නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිනොති භවග්ගෙ නිබ්බත්තසත්තා. අග්ගමක්ඛායතීති ගුණෙහි අග්ගො උත්තමො සෙට්ඨොති අක්ඛායති. අසඞ්ඛතාති නිබ්බානමෙව ගහෙත්වා වුත්තං. විරාගොතිආදීනි නිබ්බානස්සෙව නාමානි. තඤ්හි ආගම්ම සබ්බකිලෙසා විරජ්ජන්ති, සබ්බෙ රාගමදාදයො මදා නිම්මදා හොන්ති, අභාවං ගච්ඡන්ති, සබ්බා පිපාසා විනයං උපෙන්ති, සබ්බෙ ආලයා [Pg.297] සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්ති, වට්ටානි උපච්ඡිජ්ජන්ති, තණ්හා ඛීයන්ති, වට්ටදුක්ඛා නිරුජ්ඣන්ති, සබ්බෙ පරිළාහා නිබ්බායන්ති. තස්මා එතානි නාමානි ලභති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อคฺคปฺปสาทา คือ ความเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศทั้งหลาย หรือ ความเลื่อมใสอันเลิศ บทว่า ยาวตา คือ ประมาณเท่าใด บทว่า อปทา คือ สัตว์ไม่มีเท้า ได้แก่ งูและปลาเป็นต้น บทว่า ทฺวิปทา คือ สัตว์สองเท้า ได้แก่ มนุษย์และนกเป็นต้น บทว่า จตุปฺปทา คือ สัตว์สี่เท้า ได้แก่ ช้างและม้าเป็นต้น บทว่า พหุปฺปทา คือ สัตว์หลายเท้า ได้แก่ ตะขาบเป็นต้น บทว่า เนวสญฺญินาสญฺญิโน คือ สัตว์ผู้บังเกิดในภวัคคพรหม บทว่า อคฺคมกฺขายติ คือ ย่อมถูกกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ ประเสริฐ สูงสุด ด้วยคุณทั้งหลาย บทว่า อสงฺขตา ท่านถือเอาพระนิพพานนั่นเองแล้วกล่าวไว้ บทว่า วิราโค เป็นต้น เป็นชื่อของพระนิพพานนั่นเอง เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น กิเลสทั้งปวงย่อมคลายกำหนัด, ความเมาทั้งหลายมีราคะมทะเป็นต้น ย่อมปราศจากความเมา ย่อมถึงความไม่มี, ความกระหายทั้งปวงย่อมถึงความบรรเทา, อาลัยทั้งปวงย่อมถึงการถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง, วัฏฏะทั้งหลายย่อมขาด, ตัณหาย่อมสิ้นไป, วัฏฏทุกข์ย่อมดับ, ความเร่าร้อนทั้งปวงย่อมดับสนิท เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงได้ชื่อเหล่านี้ เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

5. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาวัสสการสูตร

35. පඤ්චමෙ අනුස්සරිතාති අනුගන්ත්වා සරිතා, අපරාපරං සරිතුං සමත්ථොති අත්ථො. දක්ඛොති ඡෙකො. තත්‍රුපායායාති ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ ඉමං නාම කත්තබ්බ’’න්ති එවං තත්ථ තත්ථ උපායභූතාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතො. අනුමොදිතබ්බන්ති අභිනන්දිතබ්බං. පටික්කොසිතබ්බන්ති පටික්ඛිපිතබ්බං. නෙව ඛො ත්‍යාහන්ති නෙව ඛො තෙ අහං. කස්මා පනෙතං භගවා නාභිනන්දති, නප්පටික්ඛිපතීති? ලොකියත්තා නාභිනන්දති, ලොකියං අත්ථං ගහෙත්වා ඨිතත්තා නප්පටික්කොසති. බහුස්ස ජනතාති බහු අස්ස ජනතා. ඉදඤ්ච කරණත්ථෙ සාමිවචනං වෙදිතබ්බං. අරියෙ ඤායෙති සහවිපස්සනකෙ මග්ගෙ. කල්‍යාණධම්මතා කුසලධම්මතාතිපි තස්සෙව නාමානි. යං විතක්කන්ති නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීසු අඤ්ඤතරං. න තං විතක්කං විතක්කෙතීති කාමවිතක්කාදීසු එකම්පි න විතක්කෙති. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. විතක්කපථෙති එත්ථ විතක්කොයෙව විතක්කපථො. අහඤ්හි බ්‍රාහ්මණාතිආදීසු පඨමනයෙන ඛීණාසවස්ස සීලඤ්චෙව බාහුසච්චඤ්ච කථිතං, දුතියතතියෙහි ඛීණාසවස්ස කිරියවිතක්කානි චෙව කිරියජ්ඣානානි ච, චතුත්ථෙන ඛීණාසවභාවො කථිතොති වෙදිතබ්බො.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อนุสฺสริตา คือ ตามระลึกได้ อธิบายว่า สามารถที่จะระลึกเนืองๆ ได้ บทว่า ทกฺโข คือ ฉลาด บทว่า ตตฺรูปายาย คือ ประกอบด้วยปัญญาอันเป็นอุบายในกิจนั้นๆ ว่า "ในกาลนี้ ควรทำกิจชื่อนี้" ดังนี้ บทว่า อนุโมทิตพฺพํ คือ พึงชื่นชมยิ่ง บทว่า ปฏิกฺโกสิตพฺพํ คือ พึงคัดค้าน บทว่า เนว โข ตฺยาหํ คือ เนว โข เต อหํ (เราไม่...แก่ท่านเลย) ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงชื่นชม ไม่ทรงคัดค้านคำนั้น? (ตอบว่า) ไม่ทรงชื่นชมเพราะเป็นโลกิยะ, ไม่ทรงคัดค้านเพราะตั้งอยู่โดยถือเอาความหมายที่เป็นโลกิยะ บทว่า พหุสฺส ชนตา คือ พหุ อสฺส ชนตา (ชนเป็นอันมากของบุรุษนั้น) และพึงทราบว่า บทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถกรณะ บทว่า อริเย ญายเ คือ ในมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา แม้บทว่า กลฺยาณธมฺมตา และ กุสลธมฺมตา ก็เป็นชื่อของอริยญายนั้นนั่นเอง บทว่า ยํ วิตกฺกํ คือ วิตกอย่างใดอย่างหนึ่งในเนกขัมมวิตกเป็นต้น บทว่า น ตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ คือ ไม่ตรึกวิตกแม้แต่อย่างหนึ่งในกามวิตกเป็นต้น บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในบทว่า วิตกฺกปเถ นี้ วิตกนั่นเองชื่อว่าวิตักกปถะ (หนทางแห่งวิตก) ในบทว่า อหญฺหิ พฺราหฺมณ เป็นต้น พึงทราบว่า โดยนัยที่หนึ่ง ท่านกล่าวถึงศีลและพาหุสัจจะของพระขีณาสพ, โดยนัยที่สองและที่สาม ท่านกล่าวถึงกิริยาวิตกและกิริยาฌานของพระขีณาสพ, โดยนัยที่สี่ ท่านกล่าวถึงภาวะแห่งความเป็นพระขีณาสพ

මච්චුපාසප්පමොචනන්ති මච්චුපාසා පමොචනකං මග්ගං. ඤායං ධම්මන්ති සහවිපස්සනකං මග්ගං. දිස්වා ච සුත්වා චාති ඤාණෙනෙව පස්සිත්වා ච සුණිත්වා ච. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

บทว่า มจฺจุปาสปฺปโมจนํ คือ มรรคอันยังสัตว์ให้พ้นจากบ่วงแห่งมัจจุ บทว่า ญายํ ธมฺมํ คือ มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า ทิสฺวา จ สฺุตฺวา จ คือ เห็นแล้วและฟังแล้วด้วยญาณนั่นเอง เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น

6. දොණසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาโทณสูตร

36. ඡට්ඨෙ අන්තරා ච උක්කට්ඨං අන්තරා ච සෙතබ්‍යන්ති එත්ථ උක්කට්ඨාති උක්කාහි ධාරීයමානාහි මාපිතත්තා එවංලද්ධවොහාරං නගරං. සෙතබ්‍යන්ති අතීතෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස ජාතනගරං. අන්තරාසද්දො පන කාරණඛණචිත්තවෙමජ්ඣවිවරාදීසු වත්තති. ‘‘තදන්තරං කො ජානෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා’’ති [Pg.298] (අ. නි. 6.44; 10.75) ච, ‘‘ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තර’’න්ති ච ආදීසු (සං. නි. 1.228) කාරණෙ. ‘‘අද්දසා මං, භන්තෙ, අඤ්ඤතරා ඉත්ථී විජ්ජන්තරිකාය භාජනං ධොවන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) ඛණෙ. ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) චිත්තෙ. ‘‘අන්තරාවොසානමාපාදී’’තිආදීසු වෙමජ්ඣෙ. ‘‘අපිචායං තපොදා ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡතී’’තිආදීසු (පාරා. 231) විවරෙ. ස්වායමිධ විවරෙ වත්තති. තස්මා උක්කට්ඨාය ච සෙතබ්‍යස්ස ච විවරෙති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අන්තරාසද්දෙන පන යුත්තත්තා උපයොගවචනං කතං. ඊදිසෙසු ච ඨානෙසු අක්ඛරචින්තකා ‘‘අන්තරා ගාමඤ්ච නදිඤ්ච යාතී’’ති එවං එකමෙව අන්තරාසද්දං පයුඤ්ජන්ති, සො දුතියපදෙනපි යොජෙතබ්බො හොති, අයොජියමානෙ උපයොගවචනං න පාපුණාති. ඉධ පන යොජෙත්වා එව වුත්තො.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ ในบทว่า "อนฺตรา จ อุกฺกฏฺฐํ อนฺตรา จ เสตพฺยํ" นี้ บทว่า "อุกฺกฏฺฐํ" คือ นครที่ได้ชื่ออย่างนี้เพราะถูกสร้างขึ้นด้วยคบเพลิงที่จุดสว่างไสว บทว่า "เสตพฺยํ" คือ นครที่เป็นที่ประสูติของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าในอดีต ส่วน "อนฺตร" ศัพท์ ย่อมเป็นไปในอรรถะคือ เหตุ ขณะ จิต ท่ามกลาง ระหว่าง เป็นต้น ในตัวอย่างมีอาทิว่า "ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคตา" (ใครเล่าจะพึงรู้เหตุนั้น นอกจากพระตถาคต) และ "ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตรํ" (ชนทั้งหลายประชุมปรึกษากันถึงเราและท่านว่ามีเหตุอะไร) เป็นไปในอรรถะว่า เหตุ ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อทฺทสา มํ ภนฺเต อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี" (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หญิงคนหนึ่งล้างภาชนะ ได้เห็นข้าพเจ้าในขณะที่ฟ้าแลบ) เป็นไปในอรรถะว่า ขณะ ในตัวอย่างมีอาทิว่า "ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา" (ความโกรธทั้งหลายไม่มีในภายในจิตของบุคคลใด) เป็นไปในอรรถะว่า จิต ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อนฺตราโวสานมาปาที" (ถึงความหยุดชะงักในท่ามกลาง) เป็นไปในอรรถะว่า ท่ามกลาง ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อิจายํ ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉติ" (อีกอย่างหนึ่ง แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาในระหว่างมหานรกทั้งสอง) เป็นไปในอรรถะว่า ระหว่าง อันตรศัพท์นั้นในที่นี้เป็นไปในอรรถะว่า ระหว่าง เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า "ในระหว่างแห่งนครอุกกัฏฐะและนครเสตัพยะ" ก็เพราะประกอบกับอันตรศัพท์ ท่านจึงลงทุติยาวิภัตติ และในที่เช่นนี้ นักไวยากรณ์ย่อมใช้ "อนฺตร" ศัพท์เพียงศัพท์เดียว เช่นในประโยคว่า "อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาติ" (ย่อมไปในระหว่างหมู่บ้านและแม่น้ำ) ศัพท์นั้นพึงประกอบกับบทที่สองด้วย เมื่อไม่ประกอบ ทุติยาวิภัตติย่อมไม่สำเร็จ แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยประกอบแล้วนั่นเทียว

අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොතීති අද්ධානසඞ්ඛාතං මග්ගං පටිපන්නො හොති, දීඝමග්ගන්ති අත්ථො. කස්මා පටිපන්නොති? තං දිවසං කිර භගවා ඉදං අද්දස ‘‘මයි තං මග්ගං පටිපන්නෙ දොණො බ්‍රාහ්මණො මම පදචෙතියානි පස්සිත්වා පදානුපදිකො හුත්වා මම නිසින්නට්ඨානං ආගන්ත්වා පඤ්හං පුච්ඡිස්සති. අථස්සාහං එකං සච්චධම්මං දෙසෙස්සාමි. බ්‍රාහ්මණො තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣිත්වා ද්වාදසපදසහස්සපරිමාණං දොණගජ්ජිතං නාම වණ්ණං වත්වා මයි පරිනිබ්බුතෙ සකලජම්බුදීපෙ උප්පන්නං මහාකලහං වූපසමෙත්වා ධාතුයො භාජෙස්සතී’’ති. ඉමිනා කාරණෙන පටිපන්නො. දොණොපි සුදං බ්‍රාහ්මණොති දොණො බ්‍රාහ්මණොපි තයො වෙදෙ පගුණෙ කත්වා පඤ්චසතෙ මාණවකෙ සිප්පං වාචෙන්තො තංදිවසං පාතොව උට්ඨාය සරීරපටිජග්ගනං කත්වා සතග්ඝනකං නිවාසෙත්වා පඤ්චසතග්ඝනකං එකංසවරගතං කත්වා ආමුත්තයඤ්ඤසුත්තො රත්තවට්ටිකා උපාහනා ආරොහිත්වා පඤ්චසතමාණවකපරිවාරො තමෙව මග්ගං පටිපජ්ජි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

บทว่า "อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน โหติ" คือ เป็นผู้ดำเนินไปสู่หนทางที่เรียกว่าอัทธานะ อธิบายว่า หนทางไกล ถามว่า ทรงดำเนินไปเพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเหตุนี้ว่า "เมื่อเราดำเนินไปสู่หนทางนั้น โทณพราหมณ์เห็นรอยพระบาทเจดีย์ของเราแล้ว จะติดตามมาตามรอยเท้า มายังที่ที่เรานั่งอยู่ แล้วจะทูลถามปัญหา ลำดับนั้น เราจักแสดงสัจธรรมอย่างหนึ่งแก่เขา พราหมณ์นั้นจักแทงตลอดสามัญผล ๓ ประการ กล่าวคำสดุดีชื่อว่า โทณคัชชิตะ มีประมาณหนึ่งหมื่นสองพันบท เมื่อเราปรินิพพานแล้ว จักระงับมหาทะเลาะที่เกิดขึ้นทั่วชมพูทวีป แล้วจักแจกพระธาตุทั้งหลาย" ทรงดำเนินไปเพราะเหตุนี้ บทว่า "โทโณปิ สุทํ พฺราหฺมโณ" คือ แม้โทณพราหมณ์ ทำพระเวท ๓ ให้คล่องแคล่วแล้ว สอนศิลปะแก่มาณพ ๕๐๐ คน ในวันนั้น ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ชำระสรีระ นุ่งผ้ามีราคาร้อยหนึ่ง ห่มผ้ามีราคาห้าร้อยทำเป็นเฉวียงบ่า สวมยัชโญปวีต สวมรองเท้าหนังสีแดง มีมาณพ ๕๐๐ คนเป็นบริวาร ได้ดำเนินไปสู่หนทางนั้นนั่นแล ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น

පාදෙසූති පාදෙහි අක්කන්තට්ඨානෙසු. චක්කානීති ලක්ඛණචක්කානි. කිං පන භගවතො ගච්ඡන්තස්ස අක්කන්තට්ඨානෙ පදං පඤ්ඤායතීති? න පඤ්ඤායති[Pg.299]. කස්මා? සුඛුමත්තා මහාබලත්තා මහාජනානුග්ගහෙන ච. බුද්ධානඤ්හි සුඛුමච්ඡවිතාය අක්කන්තට්ඨානං තූලපිචුනො පතිට්ඨිතට්ඨානං විය හොති, පදවළඤ්ජො න පඤ්ඤායති. යථා ච බලවතො වාතජවසින්ධවස්ස පදුමිනිපත්තෙපි අක්කන්තමත්තමෙව හොති, එවං මහාබලතාය තථාගතෙන අක්කන්තට්ඨානං අක්කන්තමත්තමෙව හොති, න තත්ථ පදවළඤ්ජො පඤ්ඤායති. බුද්ධානඤ්ච අනුපදං මහාජනකායො ගච්ඡති, තස්ස සත්ථු පදවළඤ්ජං දිස්වා මද්දිතුං අවිසහන්තස්ස ගමනවිච්ඡෙදො භවෙය්‍ය. තස්මා අක්කන්තඅක්කන්තට්ඨානෙ යොපි පදවළඤ්ජො භවෙය්‍ය, සො අන්තරධායතෙව. දොණො පන බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස අධිට්ඨානවසෙන පස්සි. භගවා හි යස්ස පදචෙතියං දස්සෙතුකාමො හොති, තං ආරබ්භ ‘‘අසුකො නාම පස්සතූ’’ති අධිට්ඨාති. තස්මා මාගණ්ඩියබ්‍රාහ්මණො විය අයම්පි බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස අධිට්ඨානවසෙන අද්දස.

บทว่า "ปาเทสุ" คือ ในที่อันทรงเหยียบด้วยพระบาททั้งหลาย บทว่า "จกฺกานิ" คือ จักรที่เป็นลักษณะ ก็รอยพระบาทในที่ที่พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จไปทรงเหยียบย่อมปรากฏหรือ? ไม่ปรากฏ เพราะเหตุไร? เพราะความที่พระองค์ทรงละเอียดอ่อน เพราะทรงมีกำลังมาก และเพราะทรงอนุเคราะห์มหาชน จริงอยู่ เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระฉวีละเอียดอ่อน ที่ที่ทรงเหยียบจึงเป็นเหมือนที่ที่ปุยนุ่นตั้งอยู่ รอยพระบาทจึงไม่ปรากฏ และเหมือนอย่างที่ที่ม้าสินธพมีกำลังมาก มีความเร็วเพียงดังลมเหยียบลงบนใบบัว ก็เป็นเพียงแค่การเหยียบเท่านั้น ฉันใด ที่ที่พระตถาคตทรงเหยียบเพราะทรงมีกำลังมาก ก็เป็นเพียงแค่การเหยียบเท่านั้น รอยพระบาทในที่นั้นจึงไม่ปรากฏ ฉันนั้น และมหาชนหมู่ใหญ่ย่อมเดินตามรอยพระบาทของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อมหาชนนั้นเห็นรอยพระบาทของพระศาสดาแล้วไม่กล้าเหยียบย่ำ การเดินทางก็จะขาดตอนไป เพราะฉะนั้น แม้รอยพระบาทใดจะพึงมีในที่ที่ทรงเหยียบแล้วๆ รอยพระบาทนั้นก็ย่อมอันตรธานไปนั่นเทียว แต่โทณพราหมณ์ได้เห็นด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐานของพระตถาคต จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงประสงค์จะแสดงรอยพระบาทเจดีย์แก่ผู้ใด ก็จะทรงปรารภผู้นั้นแล้วอธิษฐานว่า "ขอคนชื่อนี้จงเห็นเถิด" เพราะฉะนั้น พราหมณ์ผู้นี้ก็ได้เห็นด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐานของพระตถาคต เหมือนอย่างมาคัณฑิยพราหมณ์

පාසාදිකන්ති පසාදජනකං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. උත්තමදමථසමථමනුප්පත්තන්ති එත්ථ උත්තමදමථො නාම අරහත්තමග්ගො, උත්තමසමථො නාම අරහත්තමග්ගසමාධි, තදුභයං පත්තන්ති අත්ථො. දන්තන්ති නිබ්බිසෙවනං. ගුත්තන්ති ගොපිතං. සංයතින්ද්‍රියන්ති රක්ඛිතින්ද්‍රියං. නාගන්ති ඡන්දාදීහි අගච්ඡනතො, පහීනකිලෙසෙ පුන අනාගච්ඡනතො, ආගුං අකරණතො, බලවන්තට්ඨෙනාති චතූහි කාරණෙහි නාගං.

บทว่า "ปาสาทิกํ" คือ ยังความเลื่อมใสให้เกิด บทอื่น (ปสาทนียํ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในบทว่า "อุตฺตมทมถสมถมมนุปฺปตฺตํ" นี้ ชื่อว่า อุตตมทมถะ คือ อรหัตตมรรค, ชื่อว่า อุตตมสมถะ คือ สมาธิที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรค อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งธรรมทั้งสองนั้น บทว่า "ทนฺตํ" คือ มีปฏิปักษ์ธรรมอันขจัดแล้ว บทว่า "คุตฺตํ" คือ อันคุ้มครองแล้ว บทว่า "สํยตินฺทฺริยํ" คือ มีอินทรีย์อันรักษาแล้ว บทว่า "นาคํ" ชื่อว่า นาคะ ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพราะไม่ไปสู่อคติมีฉันทาคติเป็นต้น, เพราะไม่กลับมาเกิดกิเลสที่ละได้แล้วอีก, เพราะไม่ทำความชั่ว, และเพราะมีอรรถะว่ามีกำลัง

දෙවො නො භවං භවිස්සතීති එත්ථ ‘‘දෙවො නො භව’’න්ති එත්තාවතාපි පුච්ඡා නිට්ඨිතා භවෙය්‍ය, අයං පන බ්‍රාහ්මණො ‘‘අනාගතෙ මහෙසක්ඛො එකො දෙවරාජා භවිස්සතී’’ති අනාගතවසෙන පුච්ඡාසභාගෙනෙව කථෙන්තො එවමාහ. භගවාපිස්ස පුච්ඡාසභාගෙනෙව කථෙන්තො න ඛො අහං, බ්‍රාහ්මණ, දෙවො භවිස්සාමීති ආහ. එස නයො සබ්බත්ථ. ආසවානන්ති කාමාසවාදීනං චතුන්නං. පහීනාති බොධිපල්ලඞ්කෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමෙනෙව පහීනා. අනුපලිත්තො ලොකෙනාති තණ්හාදිට්ඨිලෙපානං පහීනත්තා සඞ්ඛාරලොකෙන අනුපලිත්තො. බුද්ධොති චතුන්නං සච්චානං බුද්ධත්තා බුද්ධො ඉති මං ධාරෙහි.

ในบทว่า "เทโว โน ภวํ ภวิสฺสติ" นี้ แม้เพียงเท่านี้ว่า "เทโว โน ภวํ" (ท่านเป็นเทวดาของเราหรือ) คำถามก็พึงเป็นอันจบลงได้ แต่พราหมณ์ผู้นี้ดำริว่า "ในอนาคต จักมีเทวราชองค์หนึ่งผู้มีศักดิ์ใหญ่" จึงกล่าวอย่างนี้โดยนัยแห่งอนาคต ด้วยส่วนที่เป็นคำถามนั่นเอง แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เราหาจักเป็นเทวดาไม่" แก่พราหมณ์นั้น โดยทรงแสดงด้วยส่วนที่เป็นคำถามนั่นเอง นัยนี้พึงเห็นในบททั้งปวง บทว่า "อาสวานํ" คือ แห่งอาสวะ ๔ มีกามาสวะเป็นต้น บทว่า "ปหีนา" คือ ละได้แล้วด้วยการบรรลุสัพพัญญุตญาณที่โพธิบัลลังก์นั่นเทียว บทว่า "อนุปลิตฺโต โลเกน" คือ ไม่ถูกฉาบทาด้วยสังขารโลก เพราะละเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิได้แล้ว บทว่า "พุทฺโธ" คือ ชื่อว่า พุทฺธะ เพราะเป็นผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ เธอจงทรงจำเราไว้อย่างนี้

යෙනාති යෙන ආසවෙන. දෙවූපපත්‍යස්සාති දෙවූපපත්ති අස්ස මය්හං භවෙය්‍ය. විහඞ්ගමොති ආකාසචරො ගන්ධබ්බකායිකදෙවො. විද්ධස්තාති [Pg.300] විධමිතා. විනළීකතාති විගතනළා විගතබන්ධනා කතා. වග්ගූති සුන්දරං. තොයෙන නුපලිප්පතීති උදකතො රතනමත්තං අච්චුග්ගම්ම ඨිතං සරං සොභයමානං භමරගණං හාසයමානං තොයෙන න ලිප්පති. තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණාති දෙසනාපරියොසානෙ තීණි මග්ගඵලානි පාපුණිත්වා ද්වාදසහි පදසහස්සෙහි දොණගජ්ජිතං නාම වණ්ණං කථෙසි, තථාගතෙ ච පරිනිබ්බුතෙ ජම්බුදීපතලෙ උප්පන්නං මහාකලහං වූපසමෙත්වා ධාතුයො භාජෙසීති.

บทว่า เยนาติ ความว่า ด้วยอาสวะใด. บทว่า เทวูปปตฺยสฺสาติ ความว่า การบังเกิดในเทวโลกพึงมีแก่เรา. บทว่า วิหงฺคโมติ ความว่า เทพผู้เป็นคันธัพพกายิกะ ผู้เที่ยวไปในอากาศ. บทว่า วินฬีกตาติ ความว่า อันเราทำให้ปราศจากเครื่องผูก คือปราศจากเครื่องร้อยรัดแล้ว. บทว่า วคฺคูติ ความว่า ไพเราะ. บทว่า โตเยน นุปลิปฺปตีติ ความว่า ดอกปทุมที่ตั้งขึ้นพ้นน้ำประมาณ ๑ ศอก ยังสระให้งาม ยังหมู่ภมรให้ร่าเริง ย่อมไม่เปียกน้ำ. เพราะเหตุนั้น เราเป็นพุทธะ ดูก่อนพราหมณ์. ในกาลจบเทศนา (พราหมณ์) บรรลุมรรคผล ๓ แล้ว ได้กล่าวคุณนามว่า โทณคัชชิตะ ด้วยบทหนึ่งหมื่นสองพันบท, และเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว ได้ระงับมหาทะเลาะที่เกิดขึ้นในชมพูทวีปแล้ว ได้แจกพระธาตุทั้งหลาย.

7. අපරිහානියසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอปริหานิยสูตร

37. සත්තමෙ නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙති නිබ්බානසන්තිකෙයෙව චරති. සීලෙ පතිට්ඨිතොති පාතිමොක්ඛසීලෙ පතිට්ඨිතො. එවං විහාරීති එවං විහරන්තො. ආතාපීති ආතාපෙන වීරියෙන සමන්නාගතො. යොගක්ඛෙමස්සාති චතූහි යොගෙහි ඛෙමස්ස නිබ්බානස්ස. පමාදෙ භයදස්සිවාති පමාදං භයතො පස්සන්තො.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ ความว่า ย่อมประพฤติในที่ใกล้แห่งพระนิพพานเท่านั้น. บทว่า สีเล ปติฏฺฐิโตติ ความว่า ตั้งอยู่แล้วในปาฏิโมกขสังวรศีล. บทว่า เอวํ วิหารีติ ความว่า เมื่ออยู่อย่างนี้. บทว่า อาตาปีติ ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความเพียรคืออาตาปะ. บทว่า โยคกฺเขมสฺสาติ ความว่า แห่งพระนิพพานอันเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า ปมาเท ภยทสฺสิวาติ ความว่า เห็นความประมาทโดยความเป็นภัย.

8. පතිලීනසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปฏิลีนสูตร

38. අට්ඨමෙ පනුණ්ණපච්චෙකසච්චොති ‘‘ඉදමෙව දස්සනං සච්චං, ඉදමෙව සච්ච’’න්ති එවං පාටිඑක්කං ගහිතත්තා පච්චෙකසඞ්ඛාතානි දිට්ඨිසච්චානි පනුණ්ණානි නීහටානි පහීනානි අස්සාති පනුණ්ණපච්චෙකසච්චො. සමවයසට්ඨෙසනොති එත්ථ අවයාති අනූනා, සට්ඨාති විස්සට්ඨා, සම්මා අවයා සට්ඨා එසනා අස්සාති සමවයසට්ඨෙසනො, සම්මා විස්සට්ඨසබ්බඑසනොති අත්ථො. පතිලීනොති නිලීනො එකීභාවං උපගතො. පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානන්ති බහූනං සමණබ්‍රාහ්මණානං. එත්ථ ච සමණාති පබ්බජ්ජූපගතා, බ්‍රාහ්මණාති භොවාදිනො. පුථුපච්චෙකසච්චානීති බහූනි පාටෙක්කසච්චානි. නුණ්ණානීති නීහටානි. පනුණ්ණානීති සුට්ඨු නීහටානි. චත්තානීති විස්සට්ඨානි. වන්තානීති වමිතානි. මුත්තානීති ඡින්නබන්ධනානි කතානි. පහීනානීති පජහිතානි. පටිනිස්සට්ඨානීති යථා න පුන චිත්තං ආරොහන්ති, එවං පටිනිස්සජ්ජිතානි. සබ්බානෙවෙතානි ගහිතගහණස්ස විස්සට්ඨභාවවෙවචනානි.

๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจติ ความว่า ทิฏฐิสัจจะทั้งหลายอันชื่อว่าปัจเจกะ เพราะถือเอาโดยส่วนเดียวอย่างนี้ว่า "ทัศนะนี้เท่านั้นจริง ทัศนะนี้เท่านั้นจริง" อันภิกษุนั้นบรรเทาแล้ว นำออกแล้ว ละได้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปนุณณปัจเจกสัจจะ. ในบทว่า สมวยสฏฺเฐสโนติ นี้ บทว่า อวยา คือ ไม่หย่อน, บทว่า สฏฺฐา คือ สละแล้ว, การแสวงหาทั้งหลายอันไม่หย่อนและสละแล้วโดยชอบมีอยู่แก่ภิกษุนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สมวยสัฏเฐสนะ, อธิบายว่า มีการแสวงหาทั้งปวงอันสละแล้วโดยชอบ. บทว่า ปฏิลีโนติ ความว่า หลีกเร้นแล้ว คือ ถึงความเป็นผู้เดียว. บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ ความว่า แห่งสมณพราหมณ์ทั้งหลายเป็นอันมาก. ในบทนั้น บทว่า สมณา คือ ผู้เข้าถึงบรรพชา, บทว่า พฺราหฺมณา คือ ผู้มีปกติกล่าวว่าโภ. บทว่า ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ ความว่า ปัจเจกสัจจะทั้งหลายเป็นอันมาก. บทว่า นุณฺณานีติ ความว่า อันนำออกแล้ว. บทว่า ปนุณฺณานีติ ความว่า อันนำออกดีแล้ว. บทว่า จตฺตานีติ ความว่า อันสละแล้ว. บทว่า วนฺตานีติ ความว่า อันคายแล้ว. บทว่า มุตฺตานีติ ความว่า อันทำให้มีเครื่องผูกอันตัดขาดแล้ว. บทว่า ปหีนานีติ ความว่า อันละเสียแล้ว. บทว่า ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ความว่า อันสละคืนแล้วอย่างที่ไม่กลับขึ้นสู่จิตอีก. บททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของความเป็นสิ่งที่สละแล้วซึ่งการยึดถือที่ตนถือเอาแล้ว.

කාමෙසනා පහීනා හොතීති අනාගාමිමග්ගෙන පහීනා. භවෙසනා පන අරහත්තමග්ගෙන පහීයති. ‘‘බ්‍රහ්මචරියං එසිස්සාමි ගවෙසිස්සාමී’’ති එවං [Pg.301] පවත්තජ්ඣාසයසඞ්ඛාතා බ්‍රහ්මචරියෙසනාපි අරහත්තමග්ගෙනෙව පටිප්පස්සද්ධිං වූපසමං ගච්ඡති. දිට්ඨිබ්‍රහ්මචරියෙසනා පන සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව පටිප්පසම්භතීති වෙදිතබ්බා. එවං ඛො, භික්ඛවෙති එවං චතුත්ථජ්ඣානෙන පස්සද්ධකායසඞ්ඛාරො වූපසන්තඅස්සාසපස්සාසො නාම හොති. අස්මිමානොති අස්මීති උප්පජ්ජනකො නවවිධමානො.

บทว่า กาเมสนา ปหีนา โหตีติ ความว่า กาเมสนา อันภิกษุละได้แล้วด้วยอนาคามิมรรค. ส่วนภเวสนา ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค. แม้พรหมจริเยสนา อันได้แก่ อัธยาศัยที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "เราจักแสวงหา จักค้นหาพรหมจรรย์" ก็ย่อมถึงความสงบระงับด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น. ส่วนทิฏฐิพรหมจริเยสนา พึงทราบว่า ย่อมสงบระงับด้วยโสดาปัตติมรรคเท่านั้น. บทว่า เอวํ โข ภิกฺขเวติ ความว่า อย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย, อย่างนี้ คือ ภิกษุผู้มีกายสังขารสงบระงับแล้วด้วยจตุตถฌาน ชื่อว่ามีอัสสาสะปัสสาสะสงบระงับแล้ว. บทว่า อสฺมิมาโนติ ความว่า มานะ ๙ อย่าง ที่เกิดขึ้นว่า เรามีอยู่.

ගාථාසු කාමෙසනා භවෙසනාති එතා ද්වෙ එසනා, බ්‍රහ්මචරියෙසනා සහාති තාහියෙව සහ බ්‍රහ්මචරියෙසනාති තිස්සොපි එතා. ඉධ ඨත්වා එසනා පටිනිස්සට්ඨාති ඉමිනා පදෙන සද්ධිං යොජනා කාතබ්බා. ඉති සච්චපරාමාසො, දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයාති ‘‘ඉති සච්චං ඉති සච්ච’’න්ති ගහණපරාමාසො ච දිට්ඨිසඞ්ඛාතායෙව දිට්ඨිට්ඨානා ච යෙ සමුස්සිතත්තා උග්ගන්ත්වා ඨිතත්තා සමුස්සයාති වුච්චන්ති, තෙ සබ්බෙපි. ඉධ ඨත්වා දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතාති ඉමිනා පදෙන සද්ධිං යොජනා කාතබ්බා. කස්ස පන එතා එසනා පටිනිස්සට්ඨා, එතෙ ච දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතාති? සබ්බරාගවිරත්තස්ස තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිනො. යො හි සබ්බරාගෙහිපි විරත්තො, තණ්හාක්ඛයෙ ච නිබ්බානෙ පවත්තාය අරහත්තඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතො, එතස්ස එසනා පටිනිස්සට්ඨා, දිට්ඨිට්ඨානා ච සමූහතා. ස වෙ සන්තොති සො එවරූපො කිලෙසසන්තතාය සන්තො. පස්සද්ධොති ද්වීහි කායචිත්තපස්සද්ධීහි පස්සද්ධො. අපරාජිතොති සබ්බකිලෙසෙ ජිනිත්වා ඨිතත්තා කෙනචි අපරාජිතො. මානාභිසමයාති මානස්ස පහානාභිසමයෙන. බුද්ධොති චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣිත්වා ඨිතො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි ඛීණාසවොව කථිතොති.

ในคาถาทั้งหลาย เอสนา ๒ เหล่านี้ คือ กาเมสนา และภเวสนา, บทว่า พฺรหฺมจริเยสนา สหาติ ความว่า พรหมจริเยสนาพร้อมกับเอสนาเหล่านั้นนั่นแหละ ดังนี้ เอสนาเหล่านี้แม้ทั้ง ๓. พึงตั้งไว้ในที่นี้แล้วประกอบความกับบทว่า เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา นี้. บทว่า อิติ สจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยาติ ความว่า การลูบคลำด้วยการยึดถือว่า "อย่างนี้จริง อย่างนี้จริง" และที่ตั้งแห่งทิฏฐิอันเป็นทิฏฐิสังขตะนั่นเอง เหล่าใด อันท่านเรียกว่า สมุสสยะ เพราะความที่ตั้งขึ้นแล้ว คือขึ้นไปตั้งอยู่แล้ว, ที่ตั้งแห่งทิฏฐิเหล่านั้นแม้ทั้งหมด. พึงตั้งไว้ในที่นี้แล้วประกอบความกับบทว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตา นี้. ก็เอสนาเหล่านี้ อันใครสละคืนแล้ว และที่ตั้งแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันใครถอนขึ้นแล้ว? (ตอบว่า) อันบุคคลผู้ปราศจากความกำหนัดในราคะทั้งปวง ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา. ก็บุคคลใด ปราศจากความกำหนัดในราคะทั้งปวงด้วย เป็นผู้ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติอันเป็นไปในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหาด้วย, เอสนาทั้งหลายอันบุคคลนั้นสละคืนแล้ว และที่ตั้งแห่งทิฏฐิทั้งหลายก็อันบุคคลนั้นถอนขึ้นแล้ว. บทว่า ส เว สนฺโตติ ความว่า บุคคลนั้นผู้มีอย่างนี้ ชื่อว่าสงบแล้ว เพราะความสงบกิเลส. บทว่า ปสฺสทฺโธติ ความว่า สงบระงับแล้วด้วยกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ ๒ อย่าง. บทว่า อปราชิโตติ ความว่า อันใครๆ ไม่พึงชนะได้ เพราะตั้งอยู่โดยชนะกิเลสทั้งปวงแล้ว. บทว่า มานาภิสมยาติ ความว่า ด้วยอภิสมัยคือการละมานะ. บทว่า พุทฺโธติ ความว่า ตั้งอยู่โดยตรัสรู้สัจจะ ๔. เพราะเหตุนั้น ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น.

9. උජ්ජයසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอุชชยสูตร

39. නවමෙ සඞ්ඝාතං ආපජ්ජන්තීති වධං මරණං ආපජ්ජන්ති. නිච්චදානන්ති සලාකභත්තං. අනුකුලයඤ්ඤන්ති අම්හාකං පිතූහි පිතාමහෙහි දින්නත්තා එවං කුලානුකුලවසෙන යජිතබ්බං, දාතබ්බන්ති අත්ථො. අස්සමෙධන්තිආදීසු අස්සමෙත්ථ මෙධන්තීති අස්සමෙධො, ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස එකවීසතියූපස්ස ඨපෙත්වා භූමිඤ්ච පුරිසෙ ච අවසෙසසබ්බවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. පුරිසමෙත්ථ මෙධන්තීති පුරිසමෙධො, චතූහි [Pg.302] පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. සම්මමෙත්ථ පාසන්තීති සම්මාපාසො, දිවසෙ දිවසෙ සම්මං ඛිපිත්වා තස්ස පතිතොකාසෙ වෙදිං කත්වා සංහාරිමෙහි යූපාදීහි සරස්සතිනදියා නිමුග්ගොකාසතො පභුති පටිලොමං ගච්ඡන්තෙන යජිතබ්බස්ස සබ්බයාගස්සෙතං අධිවචනං. වාජමෙත්ථ පිවන්තීති වාජපෙය්‍යං, එකෙන පරියඤ්ඤෙන සත්තරසහි පසූහි යජිතබ්බස්ස බෙලුවයූපස්ස සත්තරසකදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. නත්ථි එත්ථ අග්ගළාති නිරග්ගළො. නවහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා පුරිසෙහි ච අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස සබ්බමෙධපරියායනාමස්ස අස්සමෙධවිකප්පස්සෙතං අධිවචනං. මහාරම්භාති මහාකිච්චා මහාකරණීයා. අපිච පාණාතිපාතසමාරම්භස්ස මහන්තතායපි මහාරම්භායෙව. න තෙ හොන්ති මහප්ඵලාති එත්ථ නිරවසෙසත්ථෙ සාවසෙසරූපනං කතං. තස්මා ඉට්ඨඵලෙන නිප්ඵලාව හොන්තීති අත්ථො. ඉදඤ්ච පාණාතිපාතසමාරම්භමෙව සන්ධාය වුත්තං. යං පන තත්ථ අන්තරන්තරා දානං දිය්‍යති, තං ඉමිනා සමාරම්භෙන උපහතත්තා මහප්ඵලං න හොති, මන්දඵලං හොතීති අත්ථො. හඤ්ඤරෙති හඤ්ඤන්ති. යජන්ති අනුකුලං සදාති යෙ අඤ්ඤෙ අනුකුලං යජන්ති, පුබ්බපුරිසෙහි යිට්ඨත්තා පච්ඡිමපුරිසාපි යජන්තීති අත්ථො. සෙය්‍යො හොතීති විසෙසොව හොති. න පාපියොති පාපං කිඤ්චි න හොති.

๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า 'สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺติ' (ย่อมถึงความพินาศ) หมายถึง ย่อมถึงความตาย ความพินาศ. บทว่า 'นิจฺจทานํ' (ทานเนืองนิตย์) คือ สลากภัต. บทว่า 'อนุกุลยญฺญํ' (ยัญตามตระกูล) อธิบายว่า เป็นสิ่งที่ควรบูชา ควรให้ ตามลำดับวงศ์สกุลอย่างนี้ เพราะบิดาและปู่ย่าตายายของเราได้ให้แล้ว. ในบทว่า 'อสฺสเมธํ' เป็นต้น พึงทราบอรรถว่า ในยัญนี้ เขาย่อมฆ่าม้า ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัสสเมธ, นี้เป็นชื่อของยัญซึ่งมีเสาบูชายัญ ๒๑ ต้น อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๒ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติทั้งหมดที่เหลือเป็นทักษิณา เว้นไว้แต่ที่ดินและบุรุษ. ในยัญนี้ เขาย่อมฆ่าบุรุษ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปุริสเมธ, นี้เป็นชื่อของยัญอันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๔ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับที่ดินเป็นทักษิณา. ในยัญนี้ เขาย่อมโยนสลักไม้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัมมาปาสะ, นี้เป็นชื่อของยัญทั้งหมดอันพึงบูชาโดยผู้ที่โยนสลักไม้ไปทุกวันๆ แล้วทำเวทีในที่ที่สลักนั้นตกไป และบูชาด้วยเสาบูชายัญเป็นต้นที่เคลื่อนที่ได้ โดยเดินทางทวนกระแสน้ำขึ้นไปตั้งแต่ที่ที่แม่น้ำสรัสสตีจมลง. ในยัญนี้ เขาย่อมดื่มน้ำโสม ฉะนั้นจึงชื่อว่า วาชเปยยะ, นี้เป็นชื่อของยัญซึ่งมีเสาบูชายัญทำด้วยไม้มะตูม อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๑ อย่าง และด้วยสัตว์ ๑๗ ตัว ซึ่งมีการให้ทักษิณาอย่างละ ๑๗ ชิ้น. ในยัญนี้ ไม่มีลิ่มสลัก ฉะนั้นจึงชื่อว่า นิรัคคฬะ. นี้เป็นชื่อของอัสสเมธวิกัป ซึ่งมีชื่อโดยปริยายว่า สัพพเมธ อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๙ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับที่ดินและบุรุษเป็นทักษิณา. บทว่า 'มหารมฺภา' (มีการตระเตรียมใหญ่) คือ มีกิจมาก มีกรณียะมาก. อีกอย่างหนึ่ง แม้เพราะความยิ่งใหญ่ของการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์ ก็ชื่อว่า มหารัมภา เหมือนกัน. ในบทว่า 'น เต โหนฺติ มหปฺผลา' (ยัญเหล่านั้นไม่มีผลมาก) ในที่นี้ ท่านทำรูปศัพท์ว่า สาวเสส (มีความเหลือ) ในอรรถว่า นิรวเสส (ไม่มีความเหลือ). ฉะนั้น อธิบายว่า ยัญเหล่านั้นย่อมไม่มีผลโดยผลที่ต้องการ. และคำนี้ท่านกล่าวหมายถึงการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์เท่านั้น. ส่วนทานใดที่เขาให้ในระหว่างๆ ในยัญนั้น ทานนั้นถูกการตระเตรียมนี้เบียดเบียนแล้ว จึงไม่มีผลมาก มีผลน้อย, นี้คือคำอธิบาย. บทว่า 'หญฺญเร' คือ ย่อมฆ่า. บทว่า 'ยชนฺติ อนุกุลํ สทา' (ย่อมบูชาตามตระกูลเสมอ) อธิบายว่า ชนเหล่าใดย่อมบูชาตามตระกูล, คือ แม้บุรุษรุ่นหลังก็ย่อมบูชา เพราะบุรุษรุ่นก่อนได้บูชาแล้ว. บทว่า 'เสยฺโย โหติ' (ย่อมดีกว่า) คือ ย่อมประเสริฐกว่า. บทว่า 'น ปาปิโย' (ไม่เลวกว่า) คือ ไม่มีความชั่วอะไรเลย.

10. උදායිසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอุทายิสูตร

40. දසමෙ අභිසඞ්ඛතන්ති රාසිකතං. නිරාරම්භන්ති පාණසමාරම්භරහිතං. යඤ්ඤන්ති දෙය්‍යධම්මං. තඤ්හි යජිතබ්බත්තා යඤ්ඤන්ති වුච්චති. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. උපසංයන්තීති උපගච්ඡන්ති. කුලං ගතින්ති වට්ටකුලඤ්චෙව වට්ටගතිඤ්ච අතික්කන්තා. යඤ්ඤස්ස කොවිදාති චතුභූමකයඤ්ඤෙ කුසලා. යඤ්ඤෙති පකතිදානෙ. සද්ධෙති මතකදානෙ. හබ්‍යං කත්වාති හුනිතබ්බං දෙය්‍යධම්මං උපකප්පෙත්වා. සුඛෙත්තෙ බ්‍රහ්මචාරිසූති බ්‍රහ්මචාරිසඞ්ඛාතෙ සුඛෙත්තම්හීති අත්ථො. සුප්පත්තන්ති සුට්ඨු පත්තං. දක්ඛිණෙය්‍යෙසු යං කතන්ති යං දක්ඛිණාය [Pg.303] අනුච්ඡවිකෙසු උපකප්පිතං, තං සුහුතං සුයිට්ඨං සුප්පත්තන්ති අත්ථො. සද්ධොති බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණානං සද්දහනතාය සද්ධො. මුත්තෙන චෙතසාති විස්සට්ඨෙන චිත්තෙන. ඉමිනාස්ස මුත්තචාගං දීපෙතීති.

๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า 'อภิสงฺขตํ' (อันปรุงแต่งแล้ว) คือ อันทำเป็นกอง. บทว่า 'นิรารมฺภํ' (ไม่มีการตระเตรียม) คือ ปราศจากการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์. บทว่า 'ยญฺญํ' (ยัญ) คือ ไทยธรรม. เพราะไทยธรรมนั้นเป็นสิ่งที่ควรบูชา จึงเรียกว่า ยัญ. บทว่า 'กาเลน' (ในกาล) คือ ในกาลอันควรและถึงพร้อมแล้ว. บทว่า 'อุปสํยนฺติ' (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าถึง. บทว่า 'กุลํ คตึ' (ถึงตระกูล) คือ ก้าวล่วงวัฏฏกุลและวัฏฏคติ. บทว่า 'ยญฺญสฺส โกวิทา' (ผู้ฉลาดในยัญ) คือ ผู้ฉลาดในยัญที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ. บทว่า 'ยญฺเญ' (ในยัญ) คือ ในปกติทาน. บทว่า 'สทฺเธ' (ในสัทธา) คือ ในทานที่อุทิศให้ผู้ตาย. บทว่า 'หพฺยํ กตฺวา' (จัดหาของที่ควรบูชา) คือ เตรียมไทยธรรมที่ควรบูชา. บทว่า 'สุเขตฺเต พฺรหฺมจาริสู' (ในพรหมจารีผู้เป็นนาดี) อธิบายว่า ในบุคคลผู้รับทานผู้เปรียบเหมือนนาดี ซึ่งเรียกว่าพรหมจารี. บทว่า 'สุปฺปตฺตํ' (ถึงดีแล้ว) คือ ถึงอย่างดี. บทว่า 'ทกฺขิเณยฺเยสุ ยํ กตํ' (ที่ทำในทักขิไณยบุคคล) อธิบายว่า การเตรียมใดที่ได้เตรียมไว้ในบุคคลผู้ควรแก่ทักษิณา, การเตรียมนั้นชื่อว่าบูชาดีแล้ว บวงสรวงดีแล้ว ถึงดีแล้ว. บทว่า 'สทฺโธ' (ผู้มีศรัทธา) คือ ผู้ชื่อว่ามีศรัทธา เพราะเชื่อในคุณของพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์. บทว่า 'มุตฺเตน เจตสา' (ด้วยจิตที่ปล่อยแล้ว) คือ ด้วยจิตที่สละแล้ว. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความมีจาคะอันสละแล้วของเขา.

චක්කවග්ගො චතුත්ථො.

จักกวรรคที่ ๔

5. රොහිතස්සවග්ගො

๕. โรหิตัสสวรรค

1. සමාධිභාවනාසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสมาธิภาวนาสูตร

41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ ඤාණදස්සනප්පටිලාභායාති දිබ්බචක්ඛුඤාණදස්සනස්ස පටිලාභාය. දිවාසඤ්ඤං අධිට්ඨාතීති දිවාති එවං සඤ්ඤං අධිට්ඨාති. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා ආලොකසඤ්ඤා මනසි කතා, තථෙව තං රත්තිම්පි මනසි කරොති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. සප්පභාසන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණොභාසෙන සහොභාසං. කිඤ්චාපි ආලොකසදිසං කතං, අත්ථො පනෙත්ථ න එවං සල්ලක්ඛෙතබ්බො. දිබ්බචක්ඛුඤාණාලොකො හි ඉධාධිප්පෙතො.

๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า 'ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย' (เพื่อการได้เฉพาะซึ่งญาณทัสสนะ) คือ เพื่อการได้เฉพาะซึ่งทิพพจักขุญาณทัสสนะ. บทว่า 'ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาติ' (ย่อมอธิษฐานทิวาสัญญา) คือ ย่อมอธิษฐานสัญญาว่า 'กลางวัน' อย่างนี้. บทว่า 'ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ' (กลางวันฉันใด กลางคืนฉันนั้น) คือ ทำอาโลกสัญญาไว้ในใจในเวลากลางวันฉันใด, ก็ทำอาโลกสัญญานั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางคืนฉันนั้นเหมือนกัน. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า 'สปฺปภาสํ' (มีแสงสว่าง) คือ มีแสงสว่างพร้อมด้วยแสงแห่งทิพพจักขุญาณ. แม้จะทำ (จิต) ให้เหมือนกับแสงสว่าง, แต่อรรถในที่นี้ไม่พึงกำหนดอย่างนั้น. เพราะแสงแห่งทิพพจักขุญาณเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้.

විදිතාති පාකටා හුත්වා. කථං පන වෙදනා විදිතා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තීති? ඉධ භික්ඛු වත්ථුං පරිග්ගණ්හාති, ආරම්මණං පරිග්ගණ්හාති. තස්ස පරිග්ගහිතවත්ථාරම්මණතාය තා වෙදනා ‘‘එවං උප්පජ්ජිත්වා එවං ඨත්වා එවං නිරුජ්ඣන්තී’’ති විදිතා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා තිට්ඨන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති නාම. සඤ්ඤාවිතක්කෙසුපි එසෙව නයො.

บทว่า 'วิทิตา' (รู้แจ้ง) คือ ปรากฏขึ้น. ก็เวทนาทั้งหลายรู้แจ้งเกิดขึ้น, รู้แจ้งดับไปได้อย่างไร? ภิกษุในศาสนานี้ ย่อมกำหนดวัตถุ, ย่อมกำหนดอารมณ์. เพราะภิกษุนั้นกำหนดวัตถุและอารมณ์ไว้แล้ว เวทนาเหล่านั้นจึงชื่อว่ารู้แจ้งเกิดขึ้น, รู้แจ้งตั้งอยู่, รู้แจ้งดับไปว่า 'เกิดขึ้นอย่างนี้ ตั้งอยู่อย่างนี้ ดับไปอย่างนี้'. แม้ในสัญญาและวิตก ก็นัยนี้เหมือนกัน.

උදයබ්බයානුපස්සීති උදයඤ්ච වයඤ්ච පස්සන්තො. ඉති රූපන්ති එවං රූපං එත්තකං රූපං න ඉතො පරං රූපං අත්ථීති. ඉති රූපස්ස සමුදයොති එවං රූපස්ස උප්පාදො. අත්ථඞ්ගමොති පන භෙදො අධිප්පෙතො. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. ඉදඤ්ච පන මෙතං, භික්ඛවෙ, සන්ධාය භාසිතන්ති, භික්ඛවෙ, යං මයා එතං පුණ්ණකපඤ්හෙ ‘‘සඞ්ඛාය ලොකස්මි’’න්තිආදි භාසිතං, තං ඉදං ඵලසමාපත්තිං සන්ධාය භාසිතන්ති අත්ථො.

บทว่า 'อทยพฺพยานุปสฺสี' (ผู้ตามเห็นความเกิดและความดับ) คือ ผู้เห็นทั้งความเกิดและความดับ. บทว่า 'อิติ รูปํ' (รูปเป็นดังนี้) คือ รูปเป็นอย่างนี้ รูปมีเท่านี้ รูปอื่นนอกจากนี้ไม่มี. บทว่า 'อิติ รูปสฺส สมุทโย' (ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้) คือ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้. ส่วนบทว่า 'อตฺถงฺคโม' (ความดับไป) ประสงค์ถึงความแตกสลาย. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า 'อิทญฺจ ปน เมตํ ภิกฺขเว สนฺธาย ภาสิตํ' (ภิกษุทั้งหลาย ก็คำที่เรากล่าวนี้นั้น เราอาศัย...กล่าวแล้ว) อธิบายว่า ภิกษุทั้งหลาย คำใดที่เรากล่าวไว้ในปุณณกปัญหาว่า 'สงฺขาย โลกสฺมึ' เป็นต้น, คำนั้นเราอาศัยผลสมาบัตินี้กล่าวแล้ว.

තත්ථ සඞ්ඛායාති ඤාණෙන ජානිත්වා. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. පරොපරානීති උච්චාවචානි උත්තමාධමානි. ඉඤ්ජිතන්ති චලිතං. නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙති [Pg.304] ලොකස්මිං කත්ථචි එකක්ඛන්ධෙපි එකායතනෙපි එකධාතුයාපි එකාරම්මණෙපි නත්ථි. සන්තොති පච්චනීකකිලෙසවූපසමෙන සන්තො. විධූමොති කොධධූමෙන විගතධූමො. එවමෙත්ථ සුත්තන්තෙ මග්ගෙකග්ගතම්පි කථෙත්වා ගාථාය ඵලසමාපත්තියෙව කථිතාති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า 'สงฺขาย' (พิจารณาเห็น) คือ รู้ด้วยญาณ. บทว่า 'โลกสฺมึ' (ในโลก) คือ ในสัตวโลก. บทว่า 'ปโรปรานิ' (สิ่งสูงๆ ต่ำๆ) คือ สิ่งสูงและต่ำ สิ่งประณีตและเลวทราม. บทว่า 'อิญฺชิตํ' (ความหวั่นไหว) คือ ความหวั่นไหว. บทว่า 'นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก' (ไม่มีในที่ไหนๆ ในโลก) คือ ไม่มีในที่ไหนๆ ในโลก, แม้ในขันธ์หนึ่ง แม้ในอายตนะหนึ่ง แม้ในธาตุหนึ่ง แม้ในอารมณ์หนึ่ง. บทว่า 'สนฺโต' (ผู้สงบ) คือ ผู้สงบเพราะความสงบระงับแห่งกิเลสอันเป็นข้าศึก. บทว่า 'วิธูโม' (ผู้ไม่มีควัน) คือ ผู้ปราศจากควันคือโทสะ. ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแม้เอกัคคตาในมรรคแล้ว แต่ในคาถา ทรงแสดงเฉพาะผลสมาบัติเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้.

2. පඤ්හබ්‍යාකරණසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปัญหาพยากรณสูตร

42. දුතියෙ යො ච තෙසං තත්ථ තත්ථ, ජානාති අනුධම්මතන්ති යො එතෙසං පඤ්හානං තස්මිං තස්මිං ඨානෙ බ්‍යාකරණං ජානාති. චතුපඤ්හස්ස කුසලො, ආහු භික්ඛුං තථාවිධන්ති තථාවිධං භික්ඛුං තෙසු චතූසු පඤ්හෙසු කුසලොති එවං වදන්ති. දුරාසදො දුප්පසහොති පරෙහි ඝට්ටෙතුං වා අභිභවිතුං වා න සක්කා. ගම්භීරොති සත්තසීදන්තරමහාසමුද්දො විය ගම්භීරො. දුප්පධංසියොති දුම්මොචාපයො, ගහිතග්ගහණං විස්සජ්ජාපෙතුං න සක්කාති අත්ථො. අත්ථෙ අනත්ථෙ චාති වඩ්ඪියඤ්ච අවඩ්ඪියඤ්ච. අත්ථාභිසමයාති අත්ථසමාගමෙන. ධීරො පණ්ඩිතොති පවුච්චතීති ධිතිසම්පන්නො පුග්ගලො ‘‘පණ්ඩිතො අය’’න්ති එවං පවුච්චති.

๔๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า โย จ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ, ชานาติ อนุธมฺมตํ ความว่า บุคคลใดย่อมรู้การพยากรณ์ปัญหาเหล่านั้นในที่นั้นๆ. บทว่า จตุปญฺหสฺส กุสโล, อาหุ ภิกฺขุ ตถาวิธํ ความว่า บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวภิกษุผู้เช่นนั้นว่า เป็นผู้ฉลาดในปัญหา ๔ ข้อเหล่านั้น. บทว่า ทุราสโท ทุปฺปสโห ความว่า อันผู้อื่นไม่อาจกระทบกระทั่งหรือครอบงำได้. บทว่า คมฺภีโร ความว่า ลึกซึ้งเหมือนมหาสมุทรสีทันดร. บทว่า ทุปฺปธํสิโย ความว่า ทำให้สละได้ยาก อธิบายว่า ไม่อาจทำให้สละทิฏฐิที่ยึดถือไว้ได้. บทว่า อตฺเถ อนตฺเถ จ ความว่า ในความเจริญและความเสื่อม. บทว่า อตฺถาภิสมยา ความว่า เพราะการบรรลุถึงอรรถ. บทว่า ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยธิติ (ความทรงจำ) ท่านเรียกว่า “ผู้นี้เป็นบัณฑิต”.

3-4. කොධගරුසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาโกธครุสูตร ๒ สูตร (ที่ ๓-๔)

43-44. තතියෙ කොධගරු න සද්ධම්මගරූති කොධං ගාරවෙන ගරුං කත්වා ගණ්හාති, න සද්ධම්මං, සද්ධම්මං පන අගාරවෙන ලාමකං කත්වා ගණ්හාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

ในสูตรที่ ๓ บทว่า โกธครุ น สทฺธมฺมครู ความว่า ย่อมถือเอาความโกรธโดยความเคารพ ทำให้เป็นของหนัก แต่ไม่ถือเอาสัทธรรม ส่วนสัทธรรมนั้น ย่อมถือเอาโดยความไม่เคารพ ทำให้เป็นของเลวทราม. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

විරූහන්තීති වඩ්ඪන්ති, සඤ්ජාතමූලාය වා සද්ධාය පතිට්ඨහන්ති අචලා භවන්ති. චතුත්ථෙ කොධගරුතාති කොධම්හි සගාරවතා. එස නයො සබ්බත්ථ.

บทว่า วิรูหนฺติ ความว่า ย่อมเจริญ หรือว่า ย่อมตั้งมั่นด้วยศรัทธาที่เกิดรากแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่หวั่นไหว. ในสูตรที่ ๔ บทว่า โกธครุตา ความว่า ความเป็นผู้มีความเคารพในความโกรธ. นัยนี้มีในทุกแห่ง.

5. රොහිතස්සසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาโรหิตัสสสูตร

45. පඤ්චමෙ යත්ථාති චක්කවාළලොකස්ස එකොකාසෙ භුම්මං. න චවති න උපපජ්ජතීති ඉදං අපරාපරං චුතිපටිසන්ධිවසෙන ගහිතං. ගමනෙනාති පදගමනෙන. ලොකස්ස අන්තන්ති සත්ථා සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තං සන්ධාය වදති. ඤාතෙය්‍යන්තිආදීසු ඤාතබ්බං දට්ඨබ්බං පත්තබ්බන්ති අත්ථො. ඉති දෙවපුත්තෙන චක්කවාළලොකස්ස අන්තො පුච්ඡිතො, සත්ථාරා සඞ්ඛාරලොකස්ස කථිතො[Pg.305]. සො පන ‘‘අත්තනො පඤ්හෙන සද්ධිං සත්ථු බ්‍යාකරණං සමෙතී’’ති සඤ්ඤාය සම්පහංසන්තො අච්ඡරියන්තිආදිමාහ.

๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ยตฺถ เป็นภูมิวัติ (ศัพท์ที่ลงในอรรถสัตตมีวิภัตติ) ในโอกาสหนึ่งแห่งจักรวาลโลก. บทว่า น จวติ น อุปปชฺชติ นี้ ท่านถือเอาโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิสืบๆ ไป. บทว่า คมเนน ความว่า ด้วยการเดินเท้า. บทว่า โลกสฺส อนฺตํ พระศาสดาทรงหมายถึงที่สุดแห่งสังขารโลกแล้วตรัส. ในบทว่า ญาเตยฺยํ เป็นต้น มีความหมายว่า พึงรู้ พึงเห็น พึงถึง. ด้วยเหตุนี้ เทพบุตรได้ทูลถามถึงที่สุดแห่งจักรวาลโลก แต่พระศาสดาได้ตรัสถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. ส่วนเทพบุตรนั้น ด้วยสำคัญว่า “คำพยากรณ์ของพระศาสดาสอดคล้องกับปัญหาของตน” จึงเกิดความร่าเริงอย่างยิ่ง ได้กล่าวคำว่า อจฺฉริยํ เป็นต้น.

දළ්හධම්මාති දළ්හධනු උත්තමප්පමාණෙන ධනුනා සමන්නාගතො. ධනුග්ගහොති ධනුආචරියො. සික්ඛිතොති ද්වාදස වස්සානි ධනුසිප්පං සික්ඛිතො. කතහත්ථොති උසභප්පමාණෙපි වාලග්ගං විජ්ඣිතුං සමත්ථභාවෙන කතහත්ථො. කතූපාසනොති කතසරක්ඛෙපො දස්සිතසිප්පො. අසනෙනාති කණ්ඩෙන. අතිපාතෙය්‍යාති අතික්කමෙය්‍ය. යාවතා සො තාලච්ඡාදිං අතික්කමෙය්‍ය, තාවතා කාලෙන එකං චක්කවාළං අතික්කමාමීති අත්තනො ජවසම්පත්තිං දස්සෙති.

บทว่า ทฬฺหธมฺมา ความว่า มีธนูแข็งแรง คือประกอบด้วยธนูที่มีขนาดอันอุดม. บทว่า ธนุคฺคโห ความว่า เป็นอาจารย์สอนธนู. บทว่า สิกฺขิโต ความว่า ได้ศึกษาศิลปะการยิงธนูมาเป็นเวลา ๑๒ ปี. บทว่า กตหตฺโถ ความว่า มีมือที่ฝึกฝนมาดีแล้ว ด้วยสามารถที่จะยิงปลายขนหางม้าแม้ในระยะประมาณ ๑ อุสภะได้. บทว่า กตูสาสโน ความว่า ได้ฝึกซ้อมการยิงลูกศรแล้ว ได้แสดงศิลปะแล้ว. บทว่า อสเนน ความว่า ด้วยลูกศร. บทว่า อติปาเตยฺยา ความว่า พึงก้าวล่วงไป. ท่านแสดงถึงความสมบูรณ์ด้วยความเร็วของตนว่า “เงาของต้นตาลพึงเคลื่อนไปได้ประมาณเท่าใด ข้าพเจ้าก็ย่อมก้าวล่วงจักรวาลหนึ่งได้ด้วยกาลประมาณเท่านั้น”.

පුරත්ථිමා සමුද්දා පච්ඡිමොති යථා පුරත්ථිමා සමුද්දා පච්ඡිමසමුද්දො දූරෙ, එවං මෙ දූරෙ පදවීතිහාරො අහොසීති වදති. සො කිර පාචීනචක්කවාළමුඛවට්ටියං ඨිතො පාදං පසාරෙත්වා පච්ඡිමචක්කවාළමුඛවට්ටිං අතික්කමති, පුන දුතියපාදං පසාරෙත්වා පරචක්කවාළමුඛවට්ටිං අතික්කමති. ඉච්ඡාගතන්ති ඉච්ඡා එව. අඤ්ඤත්‍රෙවාති නිප්පපඤ්චතං දස්සෙති. භික්ඛාචාරකාලෙ කිරෙස නාගලතාදන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා අනොතත්තෙ මුඛං ධොවිත්වා කාලෙ සම්පත්තෙ උත්තරකුරුම්හි පිණ්ඩාය චරිත්වා චක්කවාළමුඛවට්ටියං නිසින්නො භත්තකිච්චං කරොති, තත්ථ මුහුත්තං විස්සමිත්වා පුන ජවති. වස්සසතායුකොති තදා දීඝායුකකාලො හොති, අයං පන වස්සසතාවසිට්ඨෙ ආයුම්හි ගමනං ආරභි. වස්සසතජීවීති තං වස්සසතං අනන්තරායෙන ජීවන්තො. අන්තරායෙව කාලඞ්කතොති චක්කවාළලොකස්ස අන්තං අප්පත්වා අන්තරාව මතො. සො පන තත්ථ කාලං කත්වාපි ආගන්ත්වා ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ නිබ්බත්ති.

บทว่า ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิโม ความว่า ท่านกล่าวว่า “มหาสมุทรทิศตะวันตกอยู่ไกลจากมหาสมุทรทิศตะวันออกฉันใด การก้าวย่างเท้าของข้าพเจ้าก็ไกลฉันนั้น”. ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นยืนอยู่ที่ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันออก เหยียดเท้าออกไปก็ก้าวล่วงขอบจักรวาลด้านทิศตะวันตกได้, แล้วเหยียดเท้าก้าวที่สองออกไป ก็ก้าวล่วงขอบจักรวาลอื่นได้. บทว่า อิจฺฉาตํ ความว่า ความปรารถนานั่นเอง. บทว่า อญฺญตฺเรว แสดงถึงความไม่เนิ่นช้า. ได้ยินว่า ในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ท่านผู้นี้เคี้ยวไม้ชำระฟันคือเถาคันทรง แล้วล้างปากในสระอโนดาต เมื่อถึงเวลา ก็เที่ยวบิณฑบาตในอุตตรกุรุทวีป นั่งฉันภัตกิจที่ขอบจักรวาล พักผ่อนครู่หนึ่ง ณ ที่นั้น แล้วก็วิ่งไปอีก. บทว่า วสฺสสตายุโก ความว่า ในครั้งนั้นเป็นกาลที่มีอายุยืน แต่ท่านผู้นี้เริ่มเดินทางเมื่ออายุขัยเหลืออยู่ร้อยปี. บทว่า วสฺสสตชีวี ความว่า มีชีวิตอยู่ตลอดร้อยปีนั้นโดยไม่มีอันตราย. บทว่า อนฺตราเยว กาลกโต ความว่า ยังไม่ถึงที่สุดแห่งจักรวาลโลก ก็ตายเสียในระหว่างทางนั่นเอง. แต่ท่านผู้นั้น แม้ทำกาละ ณ ที่นั้นแล้ว ก็กลับมาเกิดในจักรวาลนี้เอง.

අප්පත්වාති සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තං අප්පත්වා. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. අන්තකිරියන්ති පරියන්තකරණං. කළෙවරෙති අත්තභාවෙ. සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙති සසඤ්ඤෙ සචිත්තකෙ. ලොකන්ති දුක්ඛසච්චං. ලොකසමුදයන්ති සමුදයසච්චං. ලොකනිරොධන්ති නිරොධසච්චං. පටිපදන්ති මග්ගසච්චං. ඉති ‘‘නාහං, ආවුසො, ඉමානි චත්තාරි සච්චානි තිණකට්ඨාදීසු පඤ්ඤපෙමි, ඉමස්මිං පන චතුමහාභූතිකෙ කායස්මිංයෙව පඤ්ඤපෙමී’’ති දස්සෙති. සමිතාවීති සමිතපාපො. නාසීසතීති න පත්ථෙති. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า อปฺปตฺวา ความว่า ยังไม่ถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. บทว่า ทุกฺขสฺส ความว่า แห่งทุกข์ในวัฏฏะ. บทว่า อนฺตกิริยํ ความว่า การกระทำซึ่งที่สุด. บทว่า กเฬวเร ความว่า ในอัตภาพ. บทว่า สสญฺญิมฺหิ สมนเก ความว่า ในกายที่มีสัญญาและมีจิต. บทว่า โลกํ คือ ทุกขสัจ. บทว่า โลกสมุทยํ คือ สมุทยสัจ. บทว่า โลกนิโรธํ คือ นิโรธสัจ. บทว่า ปฏิปทํ คือ มรรคสัจ. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า “ดูก่อนอาวุโส เราไม่บัญญัติสัจจะ ๔ ประการเหล่านี้ในสิ่งไม่มีวิญญาณเช่นหญ้าและไม้เป็นต้น แต่เราบัญญัติในกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้เท่านั้น”. บทว่า สมิตาวี ความว่า ผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า นาสีสติ ความว่า ไม่ปรารถนา. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

7. සුවිදූරසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสุวิทูรสูตร

47. සත්තමෙ [Pg.306] සුවිදූරවිදූරානීති කෙනචි පරියායෙන අනාසන්නානි හුත්වා සුවිදූරානෙව විදූරානි. නභඤ්ච, භික්ඛවෙ, පථවී චාති ආකාසඤ්ච මහාපථවී ච. තත්ථ කිඤ්චාපි පථවිතො ආකාසං නාම න දූරෙ, ද්වඞ්ගුලමත්තෙපි හොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං අලග්ගනට්ඨෙන පන ‘‘සුවිදූරවිදූරෙ’’ති වුත්තං. වෙරොචනොති සූරියො. සතඤ්ච, භික්ඛවෙ, ධම්මොති චතුසතිපට්ඨානාදිභෙදො සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මො. අසතඤ්ච ධම්මොති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතභෙදො අස්සද්ධම්මො.

๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สุวิทูรวิทูรานิ ความว่า สิ่งที่ไม่ใกล้กันโดยปริยายบางอย่าง จึงเป็นของไกลกันอย่างยิ่ง คือไกลกัน. บทว่า นภญฺจ ภิกฺขเว ปถวี จ คือ อากาศและมหาปฐพี. ในบทนั้น แม้ว่าอากาศจะชื่อว่าไม่ไกลจากแผ่นดิน แม้ในระยะประมาณ ๒ องคุลีก็มีอยู่. แต่เพราะเหตุที่ไม่ติดเนื่องกัน จึงตรัสว่า สุวิทูรวิทูเร. บทว่า เวโรจโน คือ พระอาทิตย์. บทว่า สตญฺจ ภิกฺขเว ธมฺโม คือ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น. บทว่า อสสญฺจ ธมฺโม คือ อสัทธรรม มีทิฏฐิ ๖๒ ประการเป็นประเภท.

පභඞ්කරොති ආලොකකරො. අබ්‍යායිකො හොතීති අවිගච්ඡනසභාවො හොති. සතං සමාගමොති පණ්ඩිතානං මිත්තසන්ථවවසෙන සමාගමො. යාවාපි තිට්ඨෙය්‍යාති යත්තකං අද්ධානං තිට්ඨෙය්‍ය. තථෙව හොතීති තාදිසොව හොති, පකතිං න ජහති. ඛිප්පං හි වෙතීති සීඝං විගච්ඡති.

บทว่า ปภงฺกโร คือ ผู้กระทำแสงสว่าง. บทว่า อพฺยายิโก โหติ ความว่า มีสภาวะไม่คลาดเคลื่อน. บทว่า สตํ สมาคโม คือ การสมาคมกับบัณฑิตทั้งหลายโดยความเป็นมิตรสนิทสนม. บทว่า ยาวาปิ ติฏฺเฐยฺยา ความว่า พึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลนานเพียงใด. บทว่า ตเถว โหติ ความว่า ย่อมเป็นเช่นนั้นเทียว ไม่ละปกติของตน. บทว่า ขิปฺปํ หิ เวติ ความว่า ย่อมเสื่อมไปโดยเร็ว.

8. විසාඛසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาวิสาขสูตร

48. අට්ඨමෙ පඤ්චාලපුත්තොති පඤ්චාලබ්‍රාහ්මණියා පුත්තො. පොරියා වාචායාති පරිපුණ්ණවාචාය. විස්සට්ඨායාති අපලිබුද්ධාය. අනෙලගලායාති නිද්දොසාය චෙව අගළිතාය ච අපතිතපදබ්‍යඤ්ජනාය. පරියාපන්නායාති විවට්ටපරියාපන්නාය. අනිස්සිතායාති වට්ටං අනිස්සිතාය. විවට්ටනිස්සිතමෙව කත්වා කථෙති, වට්ටනිස්සිතං කත්වා න කථෙතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปญฺจาลปุตฺโต ความว่า บุตรของพราหมณีชื่อปัญจาลา. บทว่า โปริยา วาจาย ความว่า ด้วยวาจาอันบริบูรณ์. บทว่า วิสฺสฏฺฐาย ความว่า ไม่ติดขัด. บทว่า อเนฬคลาย ความว่า ไม่มีโทษด้วย ทั้งไม่ผิดพลาดด้วย ทั้งมีบทและพยัญชนะไม่ตกหล่น. บทว่า ปริยาปนฺนาย ความว่า อันนับเนื่องในวิวัฏฏ์. บทว่า อนิสฺสิตาย ความว่า ไม่อาศัยวัฏฏะ. อธิบายในบทนี้ว่า กล่าวโดยทำให้อาศัยวิวัฏฏ์เท่านั้น ไม่กล่าวโดยทำให้อาศัยวัฏฏะ.

නාභාසමානන්ති න අකථෙන්තං. අමතං පදන්ති නිබ්බානපදං. භාසයෙති ඔභාසෙය්‍ය. ජොතයෙති තස්සෙව වෙවචනං. පග්ගණ්හෙ ඉසිනං ධජන්ති අබ්භුග්ගතට්ඨෙන නවලොකුත්තරධම්මො ඉසීනං ධජො නාම වුච්චති, තමෙව පග්ගණ්හෙය්‍ය උක්ඛිපෙය්‍ය, උච්චං කත්වා කථෙය්‍යාති අත්ථො. නවලොකුත්තරධම්මදීපකං සුභාසිතං ධජො එතෙසන්ති සුභාසිතධජා. ඉසයොති බුද්ධාදයො අරියා. ධම්මො හි ඉසිනං ධජොති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව ලොකුත්තරධම්මො ඉසීනං ධජො නාමාති.

บทว่า นาภาสมานํ ความว่า ผู้ไม่กล่าวอยู่. บทว่า อมตํ ปทํ ความว่า บทคือพระนิพพาน. บทว่า ภาสเย ความว่า พึงให้สว่าง. บทว่า โชตเย เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า ปคฺคณฺเห อิสินํ ธชํ ความว่า โลกุตรธรรม ๙ ชื่อว่าเป็นธงของเหล่าฤาษี เพราะอรรถว่าสูงเด่น, พึงประคอง พึงยกย่อง คือพึงกระทำให้สูงแล้วกล่าว. สุภาษิตอันประกาศโลกุตรธรรม ๙ เป็นธงของฤาษีเหล่านั้น เหตุนั้น (ฤาษีเหล่านั้น) จึงชื่อว่ามีสุภาษิตเป็นธง. บทว่า อิสโย ความว่า พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า ธมฺโม หิ อิสินํ ธโช ความว่า โลกุตรธรรมชื่อว่าเป็นธงของเหล่าฤาษี โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง.

9. විපල්ලාසසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาวิปัลลาสสูตร

49. නවමෙ [Pg.307] සඤ්ඤාවිපල්ලාසාති සඤ්ඤාය විපල්ලත්ථභාවා, චතස්සො විපරීතසඤ්ඤායොති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. අනිච්චෙ, භික්ඛවෙ, නිච්චන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසොති අනිච්චෙ වත්ථුස්මිං ‘‘නිච්චං ඉද’’න්ති එවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා, සඤ්ඤාවිපල්ලාසොති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สญฺญาวิปลฺลาสา ความว่า ความที่สัญญาคลาดเคลื่อนไป, อธิบายว่า สัญญาที่วิปลาส ๔ อย่าง. ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า อนิจฺเจ ภิกฺขเว นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส ความว่า สัญญาที่เกิดขึ้นโดยยึดถือในสิ่งที่ไม่เที่ยงว่า 'สิ่งนี้เที่ยง' ดังนี้ ชื่อว่าสัญญาคลาดเคลื่อน. พึงทราบความในบททั้งปวงโดยนัยนี้.

අනත්තනි ච අත්තාති අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති එවංසඤ්ඤිනොති අත්ථො. මිච්ඡාදිට්ඨිහතාති න කෙවලං සඤ්ඤිනොව, සඤ්ඤාය විය උප්පජ්ජමානාය මිච්ඡාදිට්ඨියාපි හතා. ඛිත්තචිත්තාති තෙ සඤ්ඤාදිට්ඨියො විය උප්පජ්ජමානෙන ඛිත්තෙන චිත්තෙන සමන්නාගතා. විසඤ්ඤිනොති දෙසනාමත්තමෙතං, විපරීතසඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිනොති අත්ථො. තෙ යොගයුත්තා මාරස්සාති තෙ මාරස්ස යොගෙ යුත්තා නාම හොන්ති. අයොගක්ඛෙමිනොති චතූහි යොගෙහි ඛෙමං නිබ්බානං අප්පත්තා. සත්තාති පුග්ගලා. බුද්ධාති චතුසච්චබුද්ධා. ඉමං ධම්මන්ති චතුසච්චධම්මං. සචිත්තං පච්චලද්ධාති සකං චිත්තං පටිලභිත්වා. අනිච්චතො දක්ඛුන්ති අනිච්චභාවෙන අද්දසංසු. අසුභතද්දසුන්ති අසුභං අසුභතොයෙව අද්දසංසු. සම්මාදිට්ඨිසමාදානාති ගහිතසම්මාදස්සනා. සබ්බං දුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලං වට්ටදුක්ඛං සමතික්කන්තා.

บทว่า อนตฺตนิ จ อตฺตา ความว่า มีสัญญาว่า 'เป็นอัตตา' ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิหตา ความว่า ไม่ใช่เพียงแต่ผู้มีสัญญา (วิปลาส) เท่านั้น (ที่ถูกทำลาย), แต่ยังถูกมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นเช่นเดียวกับสัญญาทำลายด้วย. บทว่า ขิตฺตจิตฺตา ความว่า พวกเขาประกอบด้วยจิตที่ฟุ้งซ่านซึ่งเกิดขึ้นเช่นเดียวกับสัญญาวิปลาสและทิฏฐิวิปลาส. บทว่า วิสญฺญิโน เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น, อธิบายว่า ผู้มีสัญญาวิปลาส จิตวิปลาส และทิฏฐิวิปลาส. บทว่า เต โยคยุตฺตา มารสฺส ความว่า ชนเหล่านั้นชื่อว่าผู้ประกอบแล้วในโยคะของมาร. บทว่า อโยคกฺเขมิโน ความว่า ยังไม่ถึงพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า สตฺตา คือ บุคคล. บทว่า พุทฺธา คือ ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔. บทว่า อิมํ ธมฺมํ คือ จตุสัจจธรรม. บทว่า สจิตฺตํ ปจฺจลทฺธา ความว่า ได้คืนจิตของตนแล้ว. บทว่า อนิจฺจโต ทกฺขุํ ความว่า ได้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง. บทว่า อสุภตทฺทสุํ ความว่า ได้เห็นสิ่งไม่งามโดยความเป็นของไม่งามนั่นเทียว. บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานา ความว่า ผู้สมาทานสัมมาทัสสนะ. บทว่า สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุํ ความว่า ก้าวล่วงวัฏฏทุกข์ทั้งสิ้นแล้ว.

10. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอุปกิเลสสูตร

50. දසමෙ උපක්කිලෙසාති විරොචිතුං අදත්වා උපක්කිලිට්ඨභාවකරණෙන උපක්කිලෙසා. මහිකාති හිමං. ධූමො රජොති ධූමො ච රජො ච. රාහූති පුරිමා තයො අසම්පත්තඋපක්කිලෙසා, රාහු පන සම්පත්තඋපක්කිලෙසවසෙන කථිතොති වෙදිතබ්බො. සමණබ්‍රාහ්මණා න තපන්ති න භාසන්ති න විරොචන්තීති ගුණප්පතාපෙන න තපන්ති, ගුණොභාසෙන න භාසන්ති, ගුණවිරොචනෙන න විරොචන්ති. සුරාමෙරයපානා අප්පටිවිරතාති පඤ්චවිධාය සුරාය චතුබ්බිධස්ස මෙරයස්ස ච පානතො අවිරතා.

๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุปกฺกิเลสา ชื่อว่าอุปกิเลส เพราะไม่ให้รุ่งเรือง และเพราะกระทำความเป็นสภาวะที่เศร้าหมอง. บทว่า มหิกา คือ หมอกน้ำค้าง. บทว่า ธูโม รโช คือ ควันและธุลี. บทว่า ราหู ความว่า อุปกิเลส ๓ อย่างแรกเป็นอุปกิเลสที่ยังไม่มาถึง, ส่วนราหู พึงทราบว่า ตรัสไว้โดยเป็นอุปกิเลสที่มาถึงแล้ว. บทว่า สมณพฺราหฺมณา น ตปนฺติ น ภาสนฺติ น วิโรจนฺติ ความว่า ย่อมไม่รุ่งเรืองด้วยเดชคือคุณ, ย่อมไม่ส่องสว่างด้วยแสงสว่างคือคุณ, ย่อมไม่งามด้วยความงามคือคุณ. บทว่า สุราเมรยปานา อปฺปฏิวิรตา ความว่า ไม่เว้นจากการดื่มสุรา ๕ ชนิด และเมรัย ๔ ชนิด.

අවිජ්ජානිවුතාති [Pg.308] අවිජ්ජාය නිවාරිතා පිහිතා. පියරූපාභිනන්දිනොති පියරූපං සාතරූපං අභිනන්දමානා තුස්සමානා. සාදියන්තීති ගණ්හන්ති. අවිද්දසූති අන්ධබාලා. සනෙත්තිකාති තණ්හායොත්තෙනෙව සයොත්තා. කටසින්ති අත්තභාවං. ඝොරන්ති කක්ඛළං. ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටමෙව කථිතන්ති.

บทว่า อวิชฺชานิวุตา ความว่า ถูกอวิชชากั้นไว้ ปิดบังไว้. บทว่า ปิยรูปาภินนฺทิโน ความว่า เพลิดเพลินยินดีในรูปอันเป็นที่รัก รูปอันเป็นที่พอใจ. บทว่า สาทิยนฺติ คือ ยึดถือ. บทว่า อวิทฺทสู คือ คนพาลผู้มืดบอด. บทว่า สเนตฺติกา ความว่า ประกอบด้วยเชือกคือตัณหานั่นเอง. บทว่า กฏสึ คือ อัตภาพ. บทว่า โฆรํ คือ หยาบช้า. ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น.

රොහිතස්සවග්ගො පඤ්චමො.

โรหิตัสสวรรคที่ ๕

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปฐมปัณณาสก์ จบ.

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ทุติยปัณณาสก์

(6) 1. පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො

(๖) ๑. ปุญญาภิสันทวรรค

1. පඨමපුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมปุญญาภิสันทสูตร

51. දුතියස්ස [Pg.309] පඨමෙ පුඤ්ඤාභිසන්දාති පුඤ්ඤස්ස අභිසන්දා, පුඤ්ඤප්පත්තියොති අත්ථො. කුසලාභිසන්දාති තස්සෙව වෙවචනං. තෙ පනෙතෙ සුඛං ආහරන්තීති සුඛස්සාහාරා. සුට්ඨු අග්ගානං රූපාදීනං දායකාති සොවග්ගිකා. සුඛො නෙසං විපාකොති සුඛවිපාකා. සග්ගෙ උපපත්ති සග්ගො, සග්ගාය සංවත්තන්තීති සග්ගසංවත්තනිකා. චීවරං පරිභුඤ්ජමානොති චීවරත්ථාය වත්ථං ලභිත්වා සූචිසුත්තාදීනං අභාවෙන තං නික්ඛිපන්තොපි කරොන්තොපි පාරුපන්තොපි ජිණ්ණකාලෙ පච්චත්ථරණං කරොන්තොපි පච්චත්ථරිතුම්පි අසක්කුණෙය්‍යං භූමත්ථරණං කරොන්තොපි භූමත්ථරණස්ස අනනුච්ඡවිකං ඵාලෙත්වා පාදපුඤ්ඡනං කරොන්තොපි ‘‘පරිභුඤ්ජමානො’’ත්වෙව වුච්චති. යදා පන ‘‘පාදපුඤ්ඡනම්පි න සක්කා ඉද’’න්ති සම්මජ්ජිත්වා ඡඩ්ඩිතං හොති, තදා පරිභුඤ්ජමානො නාම න හොති. අප්පමාණං චෙතොසමාධින්ති අරහත්තඵලසමාධිං. අප්පමාණො තස්ස පුඤ්ඤාභිසන්දොති ඉමිනා දායකස්ස පුඤ්ඤචෙතනාය අප්පමාණතං කථෙති. තස්ස හි ‘‘ඛීණාසවො මෙ චීවරං පරිභුඤ්ජතී’’ති පුනප්පුනං අනුස්සරණවසෙන පවත්තා පුඤ්ඤචෙතනා අප්පමාණා හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. පිණ්ඩපාතාදීසු පන යො පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා සත්තාහම්පි තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පරිභුඤ්ජති, සො සත්තාහම්පි තංයෙව පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජමානො නාම හොති. එකස්මිං පන සෙනාසනෙ රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීසු චඞ්කමන්තොපි යාව තං සෙනාසනං පහාය අඤ්ඤං න ගණ්හාති, තාව පරිභුඤ්ජමානො නාම හොති. එකෙන පන භෙසජ්ජෙන බ්‍යාධිම්හි වූපසන්තෙ යාව අඤ්ඤං භෙසජ්ජං න පරිභුඤ්ජති, තාවදෙව පරිභුඤ්ජමානො නාම හොති.

๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ปุญฺญาภิสนฺทา ความว่า กระแสแห่งบุญ อธิบายว่า ความเป็นไปแห่งบุญ. บทว่า กุสลาภิสนฺทา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง กระแสบุญเหล่านั้นย่อมนำความสุขมาให้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขสฺสาหารา (ผู้นำสุขมาให้). เป็นผู้ให้รูปเป็นต้นอันเลิศอย่างดี เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า โสวคฺคิกา (เป็นไปในสวรรค์). มีสุขเป็นวิบาก เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขวิปากา. การอุบัติในสวรรค์ชื่อว่าสวรรค์, กระแสบุญเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อสวรรค์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สคฺคสํวตฺตนิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์). บทว่า จีวรํ ปริภุญฺชมาโน ความว่า ภิกษุได้ผ้ามาเพื่อต้องการจีวร แต่เพราะไม่มีเข็มและด้ายเป็นต้น จึงเก็บผ้านั้นไว้ก็ดี กำลังทำก็ดี กำลังนุ่งห่มก็ดี เมื่อจีวรเก่าแล้ว ทำเป็นผ้าปูที่นอนก็ดี ผ้าที่ทำเป็นผ้าปูที่นอนไม่ได้แล้ว ทำเป็นผ้าปูพื้นก็ดี ผ้าที่ไม่สมควรแก่ผ้าปูพื้น ฉีกทำเป็นผ้าเช็ดเท้าก็ดี ท่านเรียกว่า "กำลังใช้สอย" อยู่นั่นเอง. แต่เมื่อใด ผ้านั้นเป็นผ้าที่ "แม้ผ้าเช็ดเท้าก็ทำไม่ได้" ดังนี้แล้ว ถูกกวาดทิ้งไป เมื่อนั้น ไม่ชื่อว่ากำลังใช้สอย. บทว่า อปฺปมาณํ เจโตสมาธึ ได้แก่ อรหัตตผลสมาธิ. ด้วยบทว่า อปฺปมาโณ ตสฺส ปุญฺญาภิสนฺโท นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความไม่มีประมาณแห่งบุญเจตนาของทายก. จริงอยู่ บุญเจตนาของทายกนั้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการระลึกเนืองๆ ว่า "พระขีณาสพกำลังใช้สอยจีวรของเรา" ย่อมเป็นเจตนาที่ไม่มีประมาณ. พระองค์ทรงหมายถึงความไม่มีประมาณนั้นจึงตรัสคำนี้. ส่วนในบิณฑบาตเป็นต้น ภิกษุใดฉันบิณฑบาตแล้วยังชีพอยู่ได้ด้วยบิณฑบาตนั้นแม้ตลอด ๗ วัน ไม่ได้ฉันบิณฑบาตอื่น ภิกษุนั้นชื่อว่ากำลังฉันบิณฑบาตนั้นนั่นแหละอยู่แม้ตลอด ๗ วัน. อีกอย่างหนึ่ง ในเสนาสนะแห่งหนึ่ง ภิกษุแม้กำลังเดินจงกรมในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันเป็นต้น ตราบใดที่ยังไม่ละเสนาสนะนั้นไปถือเอาเสนาสนะอื่น ตราบนั้นชื่อว่ากำลังใช้สอยอยู่. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อโรคสงบลงด้วยเภสัชอย่างหนึ่ง ตราบใดที่ยังไม่ใช้สอยเภสัชอื่น ตราบนั้นเท่านั้นชื่อว่ากำลังใช้สอยอยู่.

බහුභෙරවන්ති බහූහි භෙරවාරම්මණෙහි සමන්නාගතං. රතනවරානන්ති සත්තන්නම්පි වරරතනානං. ආලයන්ති නිවාසට්ඨානං. පුථූ සවන්තීති බහුකා හුත්වා සන්දමානා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

บทว่า พหุเภรวํ ความว่า ประกอบด้วยอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวจำนวนมาก. บทว่า รตนวรานํ ความว่า แห่งรัตนะอันประเสริฐแม้ทั้ง ๗. บทว่า อาลยํ ความว่า เป็นที่อยู่. บทว่า ปุถู สวนฺติ ความว่า มีมากแล้วไหลไป. เนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว.

2. දුතියපුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยปุญญาภิสันทสูตร

52. දුතියෙ [Pg.310] අරියකන්තෙහීති මග්ගඵලසම්පයුත්තෙහි. තානි හි අරියානං කන්තානි හොන්ති පියානි මනාපානි. සෙසං සුත්තන්තෙ තාව යං වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.124 ආදයො) වුත්තමෙව.

๕๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อริยกันฺเตหิ ได้แก่ (ศีล) ที่ประกอบด้วยมรรคและผล. จริงอยู่ ศีลเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าทั้งหลายปรารถนา เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ. ส่วนเนื้อความที่พึงกล่าวที่เหลือในพระสูตรนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๑๒๔ เป็นต้น).

ගාථාසු පන සද්ධාති සොතාපන්නස්ස සද්ධා අධිප්පෙතා. සීලම්පි සොතාපන්නස්ස සීලමෙව. උජුභූතඤ්ච දස්සනන්ති කායවඞ්කාදීනං අභාවෙන ඛීණාසවස්ස දස්සනං උජුභූතදස්සනං නාම. ආහූති කථයන්ති. පසාදන්ති බුද්ධධම්මසඞ්ඝෙසු පසාදං. ධම්මදස්සනන්ති චතුසච්චධම්මදස්සනං.

ส่วนในคาถาทั้งหลาย บทว่า สทฺธา ทรงประสงค์เอาศรัทธาของพระโสดาบัน. แม้บทว่า สีลํ ก็คือศีลของพระโสดาบันนั่นเอง. บทว่า อุชุภูตญฺจ ทสฺสนํ ความว่า การเห็นของพระขีณาสพ เพราะไม่มีความคดทางกายเป็นต้น ชื่อว่า อุชุภูตทัสสนะ (การเห็นอันตรง). บทว่า อาหุ แปลว่า ท่านกล่าว. บทว่า ปสาทํ ได้แก่ ความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์. บทว่า ธมฺมทสฺสนํ ได้แก่ การเห็นธรรมคืออริยสัจ ๔.

3. පඨමසංවාසසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปฐมสังวาสสูตร

53. තතියෙ සම්බහුලාපි ඛො ගහපතී ච ගහපතානියො චාති බහුකා ගහපතයො ච ගහපතානියො ච ආවාහවිවාහකරණත්ථාය ගච්ඡන්තා තමෙව මග්ගං පටිපන්නා හොන්ති. සංවාසාති සහවාසා එකතොවාසා. ඡවො ඡවායාති ගුණමරණෙන මතත්තා ඡවො ගුණමරණෙනෙව මතාය ඡවාය සද්ධිං. දෙවියා සද්ධින්ති ගුණෙහි දෙවිභූතාය සද්ධිං. දුස්සීලොති නිස්සීලො. පාපධම්මොති ලාමකධම්මො. අක්කොසකපරිභාසකොති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසකො, භයං දස්සෙත්වා සන්තජ්ජනෙන පරිභාසකො. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๕๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺพหุลาปิ โข คหปตี จ คหปตานิโย จ ความว่า คหบดีและคหปตานีจำนวนมาก ไปเพื่อทำการอาวาหวิวาหะ ได้เดินทางไปในหนทางนั้นนั่นเอง. บทว่า สํวาสา ความว่า การอยู่ร่วมกัน การอยู่ด้วยกัน. บทว่า ฉโว ฉวาย ความว่า ชายผู้เป็นซากศพ เพราะตายด้วยความตายคือคุณธรรม (อยู่ร่วม) กับหญิงผู้เป็นซากศพ ที่ตายแล้วด้วยความตายคือคุณธรรมนั่นเอง. บทว่า เทวิยา สทฺธึ ความว่า (อยู่ร่วม) กับหญิงผู้เป็นประดุจเทพธิดาด้วยคุณธรรมทั้งหลาย. บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ผู้ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺโม ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม. บทว่า อกฺโกสกปริภาสโก ความว่า ผู้ด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐, ผู้บริภาษด้วยการขู่ให้กลัว. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้.

කදරියාති ථද්ධමච්ඡරිනො. ජානිපතයොති ජයම්පතිකා. වදඤ්ඤූති යාචකානං වචනස්ස අත්ථං ජානන්ති. සඤ්ඤතාති සීලසංයමෙන සමන්නාගතා. ධම්මජීවිනොති ධම්මෙ ඨත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තීති ධම්මජීවිනො. අත්ථාසං පචුරා හොන්තීති වඩ්ඪිසඞ්ඛාතා අත්ථා එතෙසං බහූ හොන්ති. ඵාසුකං උපජායතීති අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵාසුවිහාරො ජායති. කාමකාමිනොති කාමෙ කාමයමානා.

บทว่า กทริยา ได้แก่ ผู้มีความตระหนี่อันกระด้าง. บทว่า ชานิปตโย ได้แก่ สามีภรรยา. บทว่า วทญฺญู ความว่า ย่อมรู้ความหมายแห่งคำพูดของผู้ขอ. บทว่า สญฺญตา ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความสำรวมในศีล. บทว่า ธมฺมชีวิโน ความว่า ตั้งอยู่ในธรรมแล้วย่อมยังชีวิตให้เป็นไป เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมชีวี. บทว่า อตฺถาสํ ปจุรา โหนฺติ ความว่า ประโยชน์ทั้งหลายที่เรียกว่าความเจริญ ย่อมมีมากแก่สามีภรรยาเหล่านั้น. บทว่า ผาสุกํ อุปชายติ ความว่า ความอยู่เป็นสุขแก่กันและกันย่อมเกิดขึ้น. บทว่า กามกามิโน ได้แก่ ผู้ปรารถนากามทั้งหลาย.

4. දුතියසංවාසසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทุติยสังวาสสูตร

54. චතුත්ථෙ කම්මපථවසෙන දෙසනා පවත්තිතා. සෙසං තාදිසමෙව. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු අගාරිකපටිපදා කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමීනම්පි වට්ටති.

๕๔. ในสูตรที่ ๔ พระธรรมเทศนาเป็นไปโดยอำนาจแห่งกรรมบถ. เนื้อความที่เหลือก็เหมือนกัน. อนึ่ง ในพระสูตรทั้งสองนี้ พระองค์ได้ตรัสถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. (ข้อปฏิบัตินั้น) ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี.

5-6. සමජීවීසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาสมชีวิสูตร ๒ สูตร

55-56. පඤ්චමෙ [Pg.311] තෙනුපසඞ්කමීති කිමත්ථං උපසඞ්කමි? අනුග්ගණ්හනත්ථං. තථාගතො හි තං රට්ඨං පාපුණන්තො ඉමෙසංයෙව ද්වින්නං සඞ්ගණ්හනත්ථාය පාපුණාති. නකුලපිතා කිර පඤ්ච ජාතිසතානි තථාගතස්ස පිතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාපිතා, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළපිතා. නකුලමාතාපි පඤ්ච ජාතිසතානි තථාගතස්ස මාතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාමාතා, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළමාතා. තෙ සත්ථු දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය පුත්තසිනෙහං පටිලභිත්වා ‘‘හන්තාත, හන්තාතා’’ති වච්ඡකං දිස්වා වච්ඡගිද්ධිනී ගාවී විය විරවමානා උපසඞ්කමිත්වා පඨමදස්සනෙනෙව සොතාපන්නා ජාතා. නිවෙසනෙ පඤ්චසතානං භික්ඛූනං ආසනානි සදා පඤ්ඤත්තානෙව හොන්ති. ඉති භගවා තෙසං අනුග්ගණ්හනත්ථාය උපසඞ්කමි. අතිචරිතාති අතික්කමිතා. අභිසම්පරායඤ්චාති පරලොකෙ ච. සමසද්ධාති සද්ධාය සමා එකසදිසා. සීලාදීසුපි එසෙව නයො. ඡට්ඨං කෙවලං භික්ඛූනං දෙසිතං. සෙසමෙත්ථ තාදිසමෙව.

ในสูตรที่ ๕ บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เสด็จเข้าไปเฝ้าเพื่ออะไร? เพื่อทรงอนุเคราะห์. จริงอยู่ พระตถาคตเมื่อเสด็จถึงแคว้นนั้น ย่อมเสด็จถึงเพื่อทรงสงเคราะห์คนทั้งสองนี้เท่านั้น. ได้ยินว่า นกุลบิดาได้เป็นบิดาของพระตถาคต ๕๐๐ ชาติ, เป็นลุง ๕๐๐ ชาติ, เป็นอา ๕๐๐ ชาติ. แม้นกุลมารดาก็ได้เป็นมารดาของพระตถาคต ๕๐๐ ชาติ, เป็นป้า ๕๐๐ ชาติ, เป็นน้า ๕๐๐ ชาติ. ท่านทั้งสองนั้น ตั้งแต่เวลาที่ได้เห็นพระศาสดา ก็ได้ความรักฉันบุตรแล้ว เข้าไปเฝ้า พลางร้องครวญครางว่า "พ่อเอ๋ย พ่อเอ๋ย" ดุจแม่โคผู้รักลูกน้อยเมื่อเห็นลูกน้อย และได้เป็นพระโสดาบันด้วยการเห็นครั้งแรกนั่นเอง. ในเรือนของท่านทั้งสอง อาสนะสำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูปย่อมถูกปูลาดไว้เสมอ. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จเข้าไปเฝ้าเพื่อทรงอนุเคราะห์ท่านทั้งสอง. บทว่า อติจริตา ความว่า ประพฤติล่วงเกิน. บทว่า อภิสมฺปรายญฺจ ความว่า และในปรโลก. บทว่า สมสทฺธา ความว่า เสมอกันโดยศรัทธา เป็นเช่นเดียวกัน. แม้ในศีลเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. สูตรที่ ๖ ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ก็เหมือนกัน.

7. සුප්පවාසාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสุปปวาสาสูตร

57. සත්තමෙ පජ්ජනිකන්ති තස්ස නිගමස්ස නාමං. කොලියානන්ති කොලරාජකුලානං. ආයුං ඛො පන දත්වාති ආයුදානං දත්වා. ආයුස්ස භාගිනී හොතීති ආයුභාගපටිලාභිනී හොති, ආයුං වා භජනිකා හොති, ආයුප්පටිලාභිනීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

๕๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปชฺชนิกํ เป็นชื่อของนิคมนั้น. บทว่า โกลิยานํ ได้แก่ แห่งตระกูลกษัตริย์โกลิยะ. บทว่า อายํุ โข ปน ทตฺวา ความว่า ถวายอายุทาน. บทว่า อายสฺส ภาคินี โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนแห่งอายุ หรือเป็นผู้ทำอายุให้เกิด อธิบายว่า เป็นผู้ได้อายุ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

රසසා උපෙතන්ති රසෙන උපෙතං රසසම්පන්නං. උජ්ජුගතෙසූති කායවඞ්කාදිරහිතත්තා උජුකමෙව ගතෙසු ඛීණාසවෙසු. චරණූපපන්නෙසූති පඤ්චදසහි චරණධම්මෙහි සමන්නාගතෙසු. මහග්ගතෙසූති මහත්තං ගතෙසු. ඛීණාසවානඤ්ඤෙවෙතං නාමං. පුඤ්ඤෙන පුඤ්ඤං සංසන්දමානාති පුඤ්ඤෙන සද්ධිං පුඤ්ඤං ඝටයමානා. මහප්ඵලා ලොකවිදූන වණ්ණිතාති එවරූපා දානසඞ්ඛාතා දක්ඛිණා තිවිධලොකං විදිතං කත්වා ඨිතත්තා ලොකවිදූනං බුද්ධානං වණ්ණිතා, බුද්ධෙහි පසත්ථාති අත්ථො. යඤ්ඤමනුස්සරන්තාති යඤ්ඤං දානං අනුස්සරන්තා. වෙදජාතාති තුට්ඨිජාතා.

บทว่า รสสา อุเปตํ ได้แก่ ประกอบด้วยรส ถึงพร้อมด้วยรส. บทว่า อุชุคเตสุ ได้แก่ ในพระขีณาสพทั้งหลายผู้ดำเนินไปตรง เพราะปราศจากความคดทางกายเป็นต้น. บทว่า จรณูปปนฺเนสุ ได้แก่ ในท่านผู้ประกอบด้วยจรณธรรม ๑๕ ประการ. บทว่า มหคฺคเตสุ ได้แก่ ในท่านผู้ถึงความเป็นใหญ่. นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพทั้งหลายเท่านั้น. บทว่า ปุญฺเญน ปุญฺญํ สํสนฺทมานา ความว่า บุญย่อมเชื่อมกับบุญ. บทว่า มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา ความว่า ทักษิณาที่ชื่อว่าทานเช่นนี้ อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงรู้แจ้งโลก เพราะทรงกระทำโลก ๓ ให้ปรากฏแล้วดำรงอยู่ สรรเสริญแล้ว อธิบายว่า อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว. บทว่า ยญฺญมนุสฺสรนฺตา ได้แก่ ระลึกถึงทานอันเป็นเครื่องบูชา. บทว่า เวทชาตา ได้แก่ เกิดความยินดี.

8. සුදත්තසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสุทัตตสูตร

58. අට්ඨමෙ [Pg.312] සඤ්ඤතානන්ති කායවාචාහි සංයතානං. පරදත්තභොජිනන්ති පරෙහි දින්නමෙව භුඤ්ජිත්වා යාපෙන්තානං. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. සක්කච්ච දදාතීති සහත්ථා සක්කාරං කත්වා දදාති. චත්තාරි ඨානානි අනුප්පවෙච්ඡතීති චත්තාරි කාරණානි අනුප්පවෙසෙති දදාති. යසවා හොතීති මහාපරිවාරො හොති. නවමං කෙවලං භික්ඛූනං කථිතං. සෙසමෙත්ථ තාදිසමෙව.

๕๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สญฺญตานํ ได้แก่ แก่ท่านผู้สำรวมแล้วด้วยกายและวาจา. บทว่า ปรทตฺตโภชินํ ได้แก่ แก่ท่านผู้ยังอัตภาพให้เป็นไปโดยบริโภคแต่ของที่ผู้อื่นถวาย. บทว่า กาเลน ได้แก่ โดยกาลอันควร. บทว่า สกฺกจฺจํ ททาติ ความว่า ทำความเคารพด้วยมือของตนแล้วถวาย. บทว่า จตฺตาริ ฐานานิ อนุปฺปเวจฺฉติ ความว่า ย่อมถวายเหตุ ๔ ประการ. บทว่า ยสวา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีบริวารมาก. สูตรที่ ๙ ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ก็เหมือนกัน.

10. ගිහිසාමීචිසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาคิหิสามีจิสูตร

60. දසමෙ ගිහිසාමීචිපටිපදන්ති ගිහීනං අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං. පච්චුපට්ඨිතො හොතීති අතිහරිත්වා දාතුකාමතාය පතිඋපට්ඨිතො හොති උපගතො, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස චීවරං දෙතීති අත්ථො.

๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า คิหิสามีจิปฏิปทํ ได้แก่ ซึ่งข้อปฏิบัติอันสมควรแก่คฤหัสถ์. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ ความว่า มีสติเข้าไปตั้งมั่นแล้วด้วยความปรารถนาจะถวายโดยน้อมเข้าไป อธิบายว่า ถวายจีวรแก่ภิกษุสงฆ์.

උපට්ඨිතාති උපට්ඨායකො. තෙසං දිවා ච රත්තො චාති යෙ එවං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්ති, තෙසං දිවා ච රත්තිඤ්ච පරිච්චාගවසෙන ච අනුස්සරණවසෙන ච සදා පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති. සග්ගඤ්ච කමතිට්ඨානන්ති තාදිසො ච භද්දකං කම්මං කත්වා සග්ගට්ඨානං උපගච්ඡති. ඉමෙසු චතූසුපි සුත්තෙසු ආගාරියපටිපදා කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමීනම්පි වට්ටති.

บทว่า อุปฏฺฐิตา ได้แก่ อุปัฏฐาก. บทว่า เตสํ ทิวา จ รตฺโต จ ความว่า ทายกเหล่าใด ย่อมอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔ อย่างนี้, บุญย่อมเจริญแก่ทายกเหล่านั้นทุกเมื่อ ทั้งกลางวันและกลางคืน ด้วยอำนาจแห่งการบริจาคและด้วยอำนาจแห่งการระลึกเนืองๆ. และบทว่า สคฺคญฺจ กมติ ฐานํ ความว่า บุคคลเช่นนั้นทำกรรมอันดีงามแล้ว ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์. ในสูตรทั้ง ๔ เหล่านี้ ตรัสถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี.

පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො පඨමො.

ปุญญาภิสันทวรรคที่ ๑

(7) 2. පත්තකම්මවග්ගො

(๗) ๒. ปัตตกัมมวรรค

1. පත්තකම්මසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปัตตกัมมสูตร

61. දුතියස්ස පඨමෙ අනිට්ඨපටික්ඛෙපෙන ඉට්ඨා. මනෙ කමන්ති පවිසන්තීති කන්තා. මනං අප්පායන්ති පවඩ්ඪෙන්තීති මනාපා. දුල්ලභාති පරමදුල්ලභා. භොගාති භුඤ්ජිතබ්බා රූපාදයො විසයා. සහධම්මෙනාති ධම්මෙනෙව සද්ධිං උප්පජ්ජන්තු, මා ධම්මූපඝාතං කත්වා අධම්මෙනාති. අථවා සහධම්මෙනාති සකාරණෙන, තෙන තෙන සෙනාපතිසෙට්ඨිට්ඨානාදිකාරණෙන සද්ධිංයෙව උප්පජ්ජන්තූති අත්ථො. යසොති පරිවාරසම්පත්ති. සහ [Pg.313] ඤාතීභීති ඤාතකෙහි සද්ධිං. සහ උපජ්ඣායෙහීති සුඛදුක්ඛෙසු උපනිජ්ඣායිතබ්බත්තා උපජ්ඣායසඞ්ඛාතෙහි සන්දිට්ඨසම්භත්තෙහි සද්ධිං.

๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า อิฏฐะ เพราะปฏิเสธสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา. ชื่อว่า กันตะ เพราะย่อมก้าวเข้าไปสู่ใจ. ชื่อว่า มนาปะ เพราะย่อมทำให้ใจเจริญ. บทว่า ทุลฺลภา ได้แก่ หาได้ยากอย่างยิ่ง. บทว่า โภคา ได้แก่ อารมณ์มีรูปเป็นต้นอันพึงบริโภค. บทว่า สหธมฺเมน ความว่า ขอจงเกิดขึ้นพร้อมกับธรรมเท่านั้น อย่าเกิดขึ้นโดยอธรรม โดยการทำลายธรรมเลย. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สหธมฺเมน ได้แก่ พร้อมกับเหตุ อธิบายว่า ขอจงเกิดขึ้นพร้อมกับเหตุนั้นๆ คือ ตำแหน่งเสนาบดี ตำแหน่งเศรษฐี เป็นต้นนั่นเทียว. บทว่า ยโส ได้แก่ ความถึงพร้อมแห่งบริวาร. บทว่า สห ญาตีภิ ได้แก่ พร้อมกับญาติทั้งหลาย. บทว่า สห อุปชฺฌาเยหิ ได้แก่ พร้อมกับสหายที่เคยเห็นกันและสหายที่คบหากันดี ซึ่งเรียกว่าอุปัชฌายะ เพราะเป็นผู้ที่พึงเพ่งพินิจในสุขและทุกข์.

අකිච්චං කරොතීති අකාතබ්බං කරොති. කිච්චං අපරාධෙතීති කත්තබ්බයුත්තකං කිච්චං අකරොන්තො තං අපරාධෙති නාම. ධංසතීති පතති පරිහායති. අභිජ්ඣාවිසමලොභන්ති අභිජ්ඣාසඞ්ඛාතං විසමලොභං. පජහතීති නුදති නීහරති. මහාපඤ්ඤොති මහන්තපඤ්ඤො. පුථුපඤ්ඤොති පුථුලපඤ්ඤො. ආපාතදසොති තං තං අත්ථං ආපාතෙති තමෙව පස්සති, සුඛුමම්පිස්ස අත්ථජාතං ආපාතං ආගච්ඡතියෙවාති අත්ථො.

บทว่า อกิจฺจํ กโรติ ความว่า ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. บทว่า กิจฺจํ อปราเธติ ความว่า เมื่อไม่ทำกิจที่ควรทำ ชื่อว่าย่อมทำกิจนั้นให้พลาด. บทว่า ธํสติ ความว่า ย่อมตกไป ย่อมเสื่อม. บทว่า อภิชฺฌาวิสมโลภํ ได้แก่ ซึ่งวิสมโลภะที่ชื่อว่าอภิชฌา. บทว่า ปชหติ ความว่า ย่อมกำจัด ย่อมนำออก. บทว่า มหาปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญามาก. บทว่า ปุถุปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญากว้างขวาง. บทว่า อาปาตทโส ความว่า ย่อมเห็นเนื้อความนั้นๆ ในที่ปรากฏนั่นเทียว อธิบายว่า แม้เนื้อความอันสุขุมก็ย่อมมาสู่ความปรากฏแก่ท่านผู้นั้นนั่นเทียว.

උට්ඨානවීරියාධිගතෙහීති උට්ඨානසඞ්ඛාතෙන වීරියෙන අධිගතෙහි. බාහාබලපරිචිතෙහීති බාහාබලෙන පරිචිතෙහි වඩ්ඪිතෙහි. සෙදාවක්ඛිත්තෙහීති අවක්ඛිත්තසෙදෙහි, සෙදං මුඤ්චිත්වා වායාමෙන පයොගෙන සමධිගතෙහීති අත්ථො. ධම්මිකෙහීති ධම්මයුත්තෙහි. ධම්මලද්ධෙහීති දසකුසලකම්මපථධම්මෙ අකොපෙත්වා ලද්ධෙහි. පත්තකම්මානීති යුත්තකම්මානි අනුච්ඡවිකකම්මානි. සුඛෙතීති සුඛිතං කරොති. පීණෙතීති පීණිතං බලසම්පන්නං කරොති. ඨානගතං හොතීති කාරණගතං හොති. කිං පන තන්ති? චතූසු පත්තකම්මෙසු එකං භොගෙහි කත්තබ්බකම්මං භොගජාතමෙව ඨානගතං. පත්තගතන්ති යුත්තප්පත්තට්ඨානගතං. ආයතනසො පරිභුත්තන්ති කාරණෙනෙව පරිභුත්තං භොගජාතං හොති.

บทว่า อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหิ ได้แก่ อันได้มาด้วยความเพียรที่ชื่อว่าอุฏฐานะ. บทว่า พาหาพลปริจิเตหิ ได้แก่ อันสั่งสม เพิ่มพูนแล้วด้วยกำลังแขน. บทว่า เสทาวกฺขิตฺเตหิ ได้แก่ มีเหงื่อไหลออกแล้ว อธิบายว่า อันได้มาอย่างดีด้วยความพยายามและความเพียรโดยมีเหงื่อไหลออก. บทว่า ธมฺมิเกหิ ได้แก่ อันประกอบด้วยธรรม. บทว่า ธมฺมลทฺเธหิ ได้แก่ อันได้มาโดยไม่ทำลายธรรมคือ กุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า ปตฺตกมฺมานิ ได้แก่ กรรมที่สมควร กรรมที่เหมาะสม. บทว่า สุเขติ ความว่า ย่อมทำให้เป็นสุข. บทว่า ปีเณติ ความว่า ย่อมทำให้เอิบอิ่ม ถึงพร้อมด้วยกำลัง. บทว่า ฐานคตํ โหติ ความว่า ย่อมถึงเหตุอันควร. ถามว่า ก็อะไรเล่า? ตอบว่า ในบรรดากรรมที่สมควร ๔ อย่าง กรรมอย่างหนึ่งที่พึงทำด้วยโภคทรัพย์ คือ โภคทรัพย์นั่นเองชื่อว่าถึงฐานะ. บทว่า ปตฺตคตํ ได้แก่ ถึงฐานะอันสมควร. บทว่า อายตนโส ปริภุตฺตํ ความว่า โภคทรัพย์ที่บริโภคโดยเหตุอันควรนั่นเอง.

පරියොධාය සංවත්තතීති පිදහිත්වා වත්තති. යථා අග්ගිආදීහි උප්පන්නාසු ආපදාසු, එවං ආදිත්තගෙහනිබ්බාපනාදීනං අත්ථාය ධනපරිච්චාගං කත්වා තාසං ආපදානං මග්ගං පිදහති නිවාරෙති. සොත්ථිං අත්තානං කරොතීති නිරුපද්දවං ඛෙමං අත්තානං කරොති. ඤාතිබලින්ති ඤාතකානං බලිං. අතිථිබලින්ති ආගන්තුකානං බලිං. පුබ්බපෙතබලින්ති පරලොකගතානං ඤාතකානං බලිං. රාජබලින්ති රඤ්ඤො කත්තබ්බයුත්තකං රාජබලිං. දෙවතාබලින්ති දෙවතානං කත්තබ්බබලිං. සබ්බමෙතං තෙසං තෙසං යථානුච්ඡවිකවසෙන දාතබ්බදානස්ස අධිවචනං.

บทว่า ปริโยธาย สํวตฺตติ ความว่า ย่อมเป็นไปเพื่อปิดกั้น. เหมือนอย่างว่า เมื่ออันตรายทั้งหลายอันเกิดจากไฟเป็นต้นเกิดขึ้น ก็สละทรัพย์เพื่อประโยชน์แก่การดับไฟที่ไหม้เรือนเป็นต้นแล้ว ย่อมปิดกั้น ย่อมห้ามหนทางแห่งอันตรายเหล่านั้น. บทว่า โสตฺถึ อตฺตานํ กโรติ ความว่า ย่อมทำตนให้ไม่มีอุปัทวะ ให้เกษม. บทว่า ญาติพลึ ได้แก่ พลีแก่ญาติทั้งหลาย. บทว่า อติถิพลึ ได้แก่ พลีแก่แขกผู้มาเยือน. บทว่า ปุพฺพเปตพลึ ได้แก่ พลีแก่ญาติผู้ล่วงลับไปสู่ปรโลก. บทว่า ราชพลึ ได้แก่ ราชพลีอันพึงทำถวายพระราชา. บทว่า เทวตาพลึ ได้แก่ พลีอันพึงทำแก่เทวดาทั้งหลาย. ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของทานที่พึงให้ตามสมควรแก่บุคคลนั้นๆ.

ඛන්තිසොරච්චෙ නිවිට්ඨාති අධිවාසනක්ඛන්තියඤ්ච සුසීලතාය ච නිවිට්ඨා. එකමත්තානං දමෙන්තීති එකං අත්තනොව අත්තභාවං ඉන්ද්‍රියදමෙන දමෙන්ති. සමෙන්තීති අත්තනො චිත්තං කිලෙසවූපසමනෙන සමෙන්ති. පරිනිබ්බාපෙන්තීති කිලෙසපරිනිබ්බානෙනෙව [Pg.314] පරිනිබ්බාපෙන්ති. උද්ධග්ගිකන්තිආදීසු උපරූපරිභූමීසු ඵලදානවසෙන උද්ධමග්ගමස්සාති උද්ධග්ගිකා. සග්ගස්ස හිතාති තත්‍රුපපත්තිජනනතො සොවග්ගිකා. නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ සුඛොව විපාකො අස්සාති සුඛවිපාකා. සුට්ඨු අග්ගානං දිබ්බවණ්ණාදීනං දසන්නං විසෙසානං නිබ්බත්තනතො සග්ගසංවත්තනිකා, එවරූපං දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙතීති අත්ථො.

บทว่า ขนฺติโสรจฺเจ นิวฏฺฐา ความว่า ตั้งมั่นแล้วในขันติคือความอดทนและในความเป็นผู้มีศีลดี. บทว่า เอกมตฺตานํ ทเมนฺติ ความว่า ย่อมฝึกอัตภาพของตนอย่างเดียวเท่านั้นด้วยการฝึกอินทรีย์. บทว่า สเมนฺติ ความว่า ย่อมสงบจิตของตนด้วยการสงบกิเลส. บทว่า ปรินิพฺพาเปนฺติ ความว่า ย่อมดับด้วยการดับกิเลสเท่านั้น. ในบทว่า อุทฺธคฺคิกํ เป็นต้น มีความหมายดังนี้: ผลอันเลิศมีอยู่แก่ทานนั้น ด้วยอำนาจแห่งการให้ผลในภูมิเบื้องบนๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุทธัคคิกา (มีผลเลิศในเบื้องบน). เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่สวรรค์ เพราะทำให้เกิดในสวรรค์นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า โสวัคคิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์). ในที่ที่เกิดแล้วๆ วิบากคือความสุขเท่านั้นมีอยู่แก่ทานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุขวิปากา (มีสุขเป็นวิบาก). เพราะทำให้คุณวิเศษ ๑๐ ประการ มีวรรณะทิพย์เป็นต้น อันเลิศอย่างยิ่งเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัคคสังวัตตนิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์), ความว่า ชื่อว่าย่อมตั้งไว้ซึ่งทักษิณาทานเห็นปานนี้.

අරියධම්මෙ ඨිතොති පඤ්චසීලධම්මෙ පතිට්ඨිතො. පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතීති පරලොකං ගන්ත්වා යත්ථ සග්ගෙ පටිසන්ධිං ගණ්හාති, තත්ථ මොදති. සොතාපන්නසකදාගාමිනො වා හොන්තු අනාගාමී වා, සබ්බෙසං අයං පටිපදා ලබ්භතෙවාති.

บทว่า อริยธมฺเม ฐิโต ความว่า ตั้งอยู่ในธรรมคือศีล ๕. บทว่า เปจฺจ สคฺเค ปโมทติ ความว่า ละโลกนี้ไปแล้ว ถือปฏิสนธิในสวรรค์ใด ย่อมบันเทิงในสวรรค์นั้น. จะเป็นพระโสดาบัน หรือพระสกทาคามี หรือพระอนาคามีก็ตาม ปฏิปทานี้ ย่อมได้เพื่อประโยชน์แก่บุคคลทั้งปวงนั่นเทียว.

2. ආනණ්‍යසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอาณัณยสูตร

62. දුතියෙ අධිගමනීයානීති පත්තබ්බානි. කාමභොගිනාති වත්ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ ච පරිභුඤ්ජන්තෙන. අත්ථිසුඛාදීසු අත්ථීති උප්පජ්ජනකසුඛං අත්ථිසුඛං නාම. භොගෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස උප්පජ්ජනකසුඛං භොගසුඛං නාම. අනණොස්මීති උප්පජ්ජනකසුඛං ආනණ්‍යසුඛං නාම. නිද්දොසො අනවජ්ජොස්මීති උප්පජ්ජනකසුඛං අනවජ්ජසුඛං නාම.

๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อธิคมนียานิ ความว่า อันบุคคลพึงบรรลุ. บทว่า กามโภคินา ความว่า อันบุคคลผู้บริโภคอยู่ซึ่งวัตถุกามและกิเลสกาม. ในสุขมีอัตถิสุขเป็นต้น สุขที่เกิดขึ้นว่า "โภคะทั้งหลายมีอยู่แก่เรา" ชื่อว่า อัตถิสุข. สุขที่เกิดขึ้นแก่ผู้บริโภคโภคะอยู่ ชื่อว่า โภคสุข. สุขที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นผู้ไม่มีหนี้" ชื่อว่า อาณัณยสุข. สุขที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นผู้ไม่มีโทษ เป็นผู้ปราศจากโทษ" ชื่อว่า อนวัชชสุข.

භුඤ්ජන්ති භුඤ්ජමානො. පඤ්ඤා විපස්සතීති පඤ්ඤාය විපස්සති. උභො භාගෙති ද්වෙ කොට්ඨාසෙ, හෙට්ඨිමානි තීණි එකං කොට්ඨාසං, අනවජ්ජසුඛං එකං කොට්ඨාසන්ති එවං පඤ්ඤාය පස්සමානො ද්වෙ කොට්ඨාසෙ ජානාතීති අත්ථො. අනවජ්ජසුඛස්සෙතන්ති එතං තිවිධම්පි සුඛං අනවජ්ජසුඛස්ස සොළසිං කලං නාග්ඝතීති.

บทว่า ภุญฺชํ คือ ผู้บริโภคอยู่. บทว่า ปญฺญา วิปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นแจ้งด้วยปัญญา. บทว่า อุโภ ภาเค ความว่า ซึ่งส่วนสองส่วน คือ สุข ๓ อย่างเบื้องต่ำเป็นส่วนหนึ่ง อนวัชชสุขเป็นส่วนหนึ่ง เมื่อเห็นอยู่ด้วยปัญญาอย่างนี้ ย่อมรู้ส่วนสองส่วน. บทว่า อนวชฺชสุขสฺเสตํ ความว่า สุขแม้นี้ทั้ง ๓ อย่าง ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งอนวัชชสุข.

3. බ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาพรหมสูตร

63. තතියං තිකනිපාතෙ වණ්ණිතමෙව. සපුබ්බදෙවතානීති පදමත්තමෙව එත්ථ විසෙසොති. චතුත්ථෙ සබ්බං උත්තානත්ථමෙව.

๖๓. สูตรที่ ๓ ข้าพเจ้าได้พรรณนาไว้แล้วในติกนิบาต. ในสูตรนี้มีเพียงบทว่า สปุพฺพเทวตานิ เท่านั้นที่แปลกออกไป. ในสูตรที่ ๔ ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

5. රූපසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถารูปสูตร

65. පඤ්චමෙ රූපෙ පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො රූපප්පමාණො නාම. රූපප්පසන්නොති තස්සෙව අත්ථවචනං. ඝොසෙ පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො ඝොසප්පමාණො [Pg.315] නාම. චීවරලූඛපත්තලූඛෙසු පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො ලූඛප්පමාණො නාම. ධම්මෙ පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො ධම්මප්පමාණො නාම. ඉතරානි තෙසංයෙව අත්ථවචනානි. සබ්බසත්තෙ ච තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා ද්වෙ කොට්ඨාසා රූපප්පමාණා, එකො න රූපප්පමාණො. පඤ්ච කොට්ඨාසෙ කත්වා චත්තාරො කොට්ඨාසා ඝොසප්පමාණා, එකො න ඝොසප්පමාණො. දස කොට්ඨාසෙ කත්වා නව කොට්ඨාසා ලූඛප්පමාණා, එකො න ලූඛප්පමාණො. සතසහස්සං කොට්ඨාසෙ කත්වා පන එකො කොට්ඨාසොව ධම්මප්පමාණො, සෙසා න ධම්මප්පමාණාති වෙදිතබ්බා.

๖๕. ในสูตรที่ ๕ บุคคลผู้ถือเอารูปเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า รูปัปปมาณ. บทว่า รูปัปปสันโน เป็นคำกล่าวอธิบายเนื้อความของบทนั้นนั่นเอง. บุคคลผู้ถือเอาเสียงเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า โฆสัปปมาณ. บุคคลผู้ถือเอาความเศร้าหมองแห่งจีวรและบาตรเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า ลูขัปปมาณ. บุคคลผู้ถือเอาธรรมเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า ธัมมัปปมาณ. บทอื่นๆ เป็นคำกล่าวอธิบายเนื้อความของบทเหล่านั้นนั่นเอง. และเมื่อทำสัตว์ทั้งปวงให้เป็น ๓ ส่วน สัตว์ ๒ ส่วนเป็นพวกรูปัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกรูปัปปมาณ. เมื่อทำเป็น ๕ ส่วน สัตว์ ๔ ส่วนเป็นพวกโฆสัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกโฆสัปปมาณ. เมื่อทำเป็น ๑๐ ส่วน สัตว์ ๙ ส่วนเป็นพวกลูขัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกลูขัปปมาณ. ส่วนเมื่อทำเป็น ๑๐๐,๐๐๐ ส่วน สัตว์ส่วนเดียวเท่านั้นเป็นพวกธัมมัปปมาณ, ที่เหลือไม่เป็นพวกธัมมัปปมาณ พึงทราบดังนี้.

රූපෙ පමාණිංසූති යෙ රූපං දිස්වා පසන්නා, තෙ රූපෙ පමාණිංසු නාම, පසීදිංසූති අත්ථො. ඝොසෙන අන්වගූති ඝොසෙන අනුගතා, ඝොසප්පමාණං ගහෙත්වා පසන්නාති අත්ථො. ඡන්දරාගවසූපෙතාති ඡන්දස්ස ච රාගස්ස ච වසං උපෙතා. අජ්ඣත්තඤ්ච න ජානාතීති නියකජ්ඣත්තෙ තස්ස ගුණං න ජානාති. බහිද්ධා ච න පස්සතීති බහිද්ධාපිස්ස පටිපත්තිං න පස්සති. සමන්තාවරණොති සමන්තතො ආවාරිතො, සමන්තා වා ආවරණමස්සාති සමන්තාවරණො. ඝොසෙන වුය්හතීති ඝොසෙන නියති, න ගුණෙන. අජ්ඣත්තඤ්ච න ජානාති, බහිද්ධා ච විපස්සතීති නියකජ්ඣත්තෙ ගුණං න ජානාති, බහිද්ධා පනස්ස පටිපත්තිං පස්සති. බහිද්ධා ඵලදස්සාවීති තස්ස පරෙහි කතං බහිද්ධා සක්කාරඵලං පස්සන්තො. විනීවරණදස්සාවීති විවටදස්සාවී. න සො ඝොසෙන වුය්හතීති සො ඝොසෙන න නීයති.

บทว่า รูเป ปมาณึสุ ความว่า สัตว์เหล่าใดเห็นรูปแล้วเลื่อมใส สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมถือเอารูปเป็นประมาณ คือย่อมเลื่อมใส. บทว่า โฆเสน อนฺวคู ความว่า ไปตามเสียง คือถือเอาเสียงเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส. บทว่า ฉนฺทราควสูเปตา ความว่า ถึงอำนาจแห่งฉันทะและราคะ. บทว่า อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ ความว่า ไม่รู้คุณของบุคคลนั้นในภายในของตน. บทว่า พหิทฺธา จ น ปสฺสติ ความว่า แม้ในภายนอก ก็ไม่เห็นปฏิปทาของบุคคลนั้น. บทว่า สมนฺตาวรโณ ความว่า ถูกปิดกั้นโดยรอบ หรือว่า เครื่องปิดกั้นโดยรอบมีอยู่แก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมันตาวรณะ. บทว่า โฆเสน วุยฺหติ ความว่า ถูกเสียงนำไป ไม่ได้ถูกคุณนำไป. บทว่า อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ, พหิทฺธา จ วิปสฺสติ ความว่า ไม่รู้คุณในภายในของตน แต่ในภายนอก ย่อมเห็นปฏิปทาของบุคคลนั้น. บทว่า พหิทฺธาผลทสฺสาวี ความว่า เมื่อเห็นผลคือสักการะในภายนอกที่ผู้อื่นทำแก่บุคคลนั้น. บทว่า วินีวรณทสฺสาวี ความว่า ผู้มีปกติเห็นสิ่งที่เปิดเผย (คือพระนิพพาน). บทว่า น โส โฆเสน วุยฺหติ ความว่า บุคคลนั้นย่อมไม่ถูกเสียงนำไป.

6. සරාගසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสราคสูตร

66. ඡට්ඨෙ මොහජං චාපවිද්දසූති මොහජං චාපි අවිද්දසූ අපණ්ඩිතා. සවිඝාතන්ති සදුක්ඛං. දුඛුද්‍රයන්ති ආයතිඤ්ච දුක්ඛවඩ්ඪිදායකං. අචක්ඛුකාති පඤ්ඤාචක්ඛුරහිතා. යථා ධම්මා තථා සන්තාති යථා රාගාදයො ධම්මා ඨිතා, තථා සභාවාව හුත්වා. න තස්සෙවන්ති මඤ්ඤරෙති මයං එවංසන්තා එවංසභාවාති තස්ස න මඤ්ඤරෙ, න මඤ්ඤන්තීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටමෙව කථිතං.

๖๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โมหชํ จาปวิทฺทสู ความว่า แม้อกุศลที่เกิดจากโมหะ คนไม่มีปัญญาคือคนพาล (ย่อมไม่รู้). บทว่า สวิฆาตํ ความว่า มีทุกข์. บทว่า ทุกฺขุทฺรยํ ความว่า ให้ความทุกข์เจริญขึ้นในภายภาคหน้าด้วย. บทว่า อจกฺขุกา ความว่า ปราศจากปัญญาจักษุ. บทว่า ยถา ธมฺมา ตถา สนฺตา ความว่า ธรรมมีราคะเป็นต้นตั้งอยู่โดยประการใด ก็เป็นผู้มีสภาวะอย่างนั้นนั่นเทียว. บทว่า น ตสฺเสวนฺติ มญฺญเร ความว่า ย่อมไม่สำคัญสภาวะของตนนั้นว่า "เราเป็นผู้มีสภาวะอย่างนี้" คือย่อมไม่สำคัญ. แม้ในสูตรนี้ แม้ในคาถาทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น.

7. අහිරාජසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอหิราชสูตร

67. සත්තමෙ [Pg.316] ඉමානි චත්තාරි අහිරාජකුලානීති ඉදං දට්ඨවිසානෙව සන්ධාය වුත්තං. යෙ හි කෙචි දට්ඨවිසා, සබ්බෙතෙ ඉමෙසං චතුන්නං අහිරාජකුලානං අබ්භන්තරගතාව හොන්ති. අත්තගුත්තියාති අත්තනො ගුත්තත්ථාය. අත්තරක්ඛායාති අත්තනො රක්ඛණත්ථාය. අත්තපරිත්තායාති අත්තනො පරිත්තාණත්ථාය. පරිත්තං නාම අනුජානාමීති අත්ථො.

๖๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อิมานิ จตฺตาริ อหิราชกุลานิ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงงูที่มีพิษในเขี้ยวเท่านั้น. จริงอยู่ งูบางชนิดที่มีพิษในเขี้ยว งูเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมสงเคราะห์เข้าในตระกูลงูใหญ่ ๔ ตระกูลเหล่านี้เท่านั้น. บทว่า อตฺตคุตฺติยา ความว่า เพื่อความคุ้มครองตน. บทว่า อตฺตรกฺขาย ความว่า เพื่อความรักษาตน. บทว่า อตฺตปริตฺตาย ความว่า เพื่อความป้องกันตน. ความว่า เราอนุญาตสิ่งที่ชื่อว่าปริตร.

ඉදානි යථා තං පරිත්තං කාතබ්බං, තං දස්සෙන්තො විරූපක්ඛෙහි මෙතිආදිමාහ. තත්ථ විරූපක්ඛෙහීති විරූපක්ඛනාගකුලෙහි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අපාදකෙහීති අපාදකසත්තෙහි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සබ්බෙ සත්තාති ඉතො පුබ්බෙ එත්තකෙන ඨානෙන ඔදිස්සකමෙත්තං කථෙත්වා ඉදානි අනොදිස්සකමෙත්තං කථෙතුං ඉදමාරද්ධං. තත්ථ සත්තා පාණා භූතාති සබ්බානෙතානි පුග්ගලවෙවචනානෙව. භද්‍රානි පස්සන්තූති භද්‍රානි ආරම්මණානි පස්සන්තු. මා කඤ්චි පාපමාගමාති කඤ්චි සත්තං පාපකං ලාමකං මා ආගච්ඡතු. අප්පමාණො බුද්ධොති එත්ථ බුද්ධොති බුද්ධගුණා වෙදිතබ්බා. තෙ හි අප්පමාණා නාම. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පමාණවන්තානීති ගුණප්පමාණෙන යුත්තානි. උණ්ණනාභීති ලොමසනාභිකො මක්කටකො. සරබූති ඝරගොලිකා. කතා මෙ රක්ඛා, කතා මෙ පරිත්තාති මයා එත්තකස්ස ජනස්ස රක්ඛා ච පරිත්තාණඤ්ච කතං. පටික්කමන්තු භූතානීති සබ්බෙපි මෙ කතපරිත්තාණා සත්තා අපගච්ඡන්තු, මා මං විහෙඨයිංසූති අත්ථො.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอาการนั้นว่า ปริตรนั้นพึงกระทำอย่างไร จึงตรัสคำมีอาทิว่า วิรูปกฺเขหิ เม (ความไมตรีของเราจงมีกับด้วยสกุลพญานาคชื่อวิรูปักษ์) ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิรูปกฺเขหิ ความว่า กับด้วยสกุลพญานาคชื่อวิรูปักษ์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า อปาทเกหิ ความว่า กับด้วยสัตว์ไม่มีเท้า. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ก่อนบทว่า สพฺเพ สตฺตา นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโอทิสสเมตตา (เมตตาเจาะจง) ด้วยสถานะมีประมาณเท่านี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงปรารภคำนี้เพื่อจะตรัสอโนทิสสเมตตา (เมตตาไม่เจาะจง). ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺตา ปาณา ภูตา ทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของบุคคลทั้งนั้น. บทว่า ภทฺรานิ ปสฺสนฺตุ ความว่า ขอสัตว์ทั้งหลายจงเห็นอารมณ์ที่ดีงาม. บทว่า มา กิญฺจิ ปาปมาคมา ความว่า สิ่งชั่วช้าเลวทรามอย่าได้มาถึงสัตว์ตนใดตนหนึ่งเลย. ในบทว่า อปฺปมาโณ พุทฺโธ นี้ พึงทราบพุทธคุณทั้งหลายด้วยบทว่า พุทฺโธ. จริงอยู่ พระคุณเหล่านั้นชื่อว่าหาประมาณมิได้. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า ปมาณวนฺตานิ ความว่า ประกอบด้วยคุณมีประมาณ. บทว่า อุณฺณนาภี คือ แมงมุมขนชนิดหนึ่ง. บทว่า สรภู คือ จิ้งจก. บทว่า กตา เม รกฺขา, กตา เม ปริตฺตา ความว่า การรักษาและการป้องกันอันเราได้กระทำแล้วแก่ชนมีประมาณเท่านี้. บทว่า ปฏิกฺกมนฺตุ ภูตานิ ความว่า สัตว์ทั้งปวงที่ได้รับการป้องกันอันเรากระทำแล้วจงหลีกไป, อย่าได้เบียดเบียนเราเลย.

8. දෙවදත්තසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาเทวทัตตสูตร

68. අට්ඨමෙ අචිරපක්කන්තෙ දෙවදත්තෙති සඞ්ඝං භින්දිත්වා නචිරපක්කන්තෙ. පරාභවායාති අවඩ්ඪියා විනාසාය. අස්සතරීති වළවාය කුච්ඡිස්මිං ගද්‍රභස්ස ජාතා. අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාතීති තං අස්සෙන සද්ධිං සම්පයොජෙන්ති, සා ගබ්භං ගණ්හිත්වා කාලෙ සම්පත්තෙ විජායිතුං නසක්කොන්තී පාදෙහි භූමිං පහරන්තී තිට්ඨති. අථස්සා චත්තාරො පාදෙ චතූසු ඛාණූසු බන්ධිත්වා කුච්ඡිං ඵාලෙත්වා පොතකං නීහරන්ති. සා තත්ථෙව මරති. තෙනෙතං වුත්තං.

๖๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อจิรปกฺกนฺเต เทวทตฺเต ความว่า เมื่อพระเทวทัตทำสงฆ์ให้แตกแล้วหลีกไปไม่นาน. บทว่า ปราภวาย ความว่า เพื่อความไม่เจริญ เพื่อความพินาศ. บทว่า อสฺสตริ คือ (สัตว์) ที่เกิดในท้องของนางม้าเพราะพ่อลา. บทว่า อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาติ ความว่า เขาทั้งหลายย่อมจับคู่มันกับพ่อม้า, นางอัสสดรนั้นตั้งท้องแล้ว เมื่อถึงเวลา ไม่สามารถจะคลอดได้ ยืนตะกุยแผ่นดินด้วยเท้าอยู่. ลำดับนั้น เขาทั้งหลายผูกเท้าทั้งสี่ของมันไว้ที่หลักสี่หลักแล้ว ผ่าท้องนำลูกออกมา. นางอัสสดรนั้นก็ตายในที่นั้นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำนี้ไว้.

9. පධානසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปธานสูตร

69. නවමෙ [Pg.317] කිලෙසානං සංවරත්ථාය පවෙසනද්වාරං පිදහනත්ථාය පධානං සංවරප්පධානං, පජහනත්ථාය පධානං පහානප්පධානං, කුසලානං ධම්මානං බ්‍රූහනත්ථාය වඩ්ඪනත්ථාය පධානං භාවනාප්පධානං, තෙසංයෙව අනුරක්ඛණත්ථාය පධානං අනුරක්ඛණාප්පධානං.

๖๙. ในสูตรที่ ๙ ความเพียรเพื่อสังวรกิเลส เพื่อปิดประตูทางเข้า ชื่อว่าสังวรปธาน, ความเพียรเพื่อละกิเลส ชื่อว่าปหานปธาน, ความเพียรเพื่อทำให้กุศลธรรมเจริญขึ้น เพิ่มพูนขึ้น ชื่อว่าภาวนาปธาน, ความเพียรเพื่ออนุรักษ์กุศลธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่าอนุรักขนาปธาน.

10. අධම්මිකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอธัมมิกสูตร

70. දසමෙ අධම්මිකා හොන්තීති පොරාණකරාජූහි ඨපිතං දසභාගබලිඤ්චෙව අපරාධානුරූපඤ්ච දණ්ඩං අග්ගහෙත්වා අතිරෙකබලිනො චෙව අතිරෙකදණ්ඩස්ස ච ගහණෙන අධම්මිකා. රාජායුත්තාති රඤ්ඤො ජනපදෙසු කිච්චසංවිධායකා ආයුත්තකපුරිසා. බ්‍රාහ්මණගහපතිකාති අන්තොනගරවාසිනො බ්‍රාහ්මණගහපතයො. නෙගමජානපදාති නිගමවාසිනො චෙව ජනපදවාසිනො ච. විසමන්ති විසමා හුත්වා, අසමයෙන වායන්තීති අත්ථො. විසමාති න සමා, අතිථද්ධා වා අතිමුදුකා වාති අත්ථො. අපඤ්ජසාති මග්ගතො අපගතා, උම්මග්ගගාමිනො හුත්වා වායන්තීති අත්ථො. දෙවතා පරිකුපිතා භවන්තීති වාතෙසු හි විසමෙසු අපඤ්ජසෙසු වායන්තෙසු රුක්ඛා භිජ්ජන්ති, විමානානි භිජ්ජන්ති. තස්මා දෙවතා පරිකුපිතා භවන්ති, තා දෙවස්ස සම්මා වස්සිතුං න දෙන්ති. තෙන වුත්තං දෙවො න සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡතීති. විසමපාකානි සස්සානි භවන්තීති එකස්මිං ඨානෙ ගබ්භීනි හොන්ති, එකස්මිං සඤ්ජාතඛීරානි, එකං ඨානං පච්චතීති එවං විසමං පාකානි සස්සානි භවන්ති.

๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อธมฺมิกา โหนฺติ ความว่า (พระราชาทั้งหลาย) ไม่ทรงถือเอาส่วยสิบชักหนึ่งและการลงโทษตามสมควรแก่ความผิดที่พระราชาองค์ก่อนๆ ทรงตั้งไว้ แต่ทรงถือเอาส่วยที่เกินอัตราและการลงโทษที่เกินอัตรา จึงชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในธรรม. บทว่า ราชายุตฺตา คือ ราชบุรุษผู้จัดทำกิจในชนบทของพระราชา. บทว่า พฺราหฺมณคหปติกา คือ พราหมณ์และคหบดีผู้อยู่ในเมือง. บทว่า เนคมชานปทา คือ ชาวนิคมและชาวชนบท. บทว่า วิสมํ ความว่า (ลม) เป็นลมไม่สม่ำเสมอ พัดในเวลาที่ไม่สมควร. บทว่า วิสมา ความว่า ไม่สม่ำเสมอ คือ พัดแรงเกินไปหรืออ่อนเกินไป. บทว่า อปญฺชสา ความว่า พ้นไปจากทาง (ปกติ) คือ พัดไปในทางที่ไม่ใช่ทาง. บทว่า เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺติ ความว่า เพราะเมื่อลมไม่สม่ำเสมอ พัดผิดทาง ต้นไม้ทั้งหลายย่อมถูกทำลาย วิมานทั้งหลายย่อมถูกทำลาย. เพราะเหตุนั้น เทวดาทั้งหลายจึงพิโรธ, เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่ให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า ฝนย่อมไม่ตกทั่วถึงโดยสม่ำเสมอ. บทว่า วิสมปากานิ สสฺสานิ ภวนฺติ ความว่า ในที่แห่งหนึ่ง พืชพันธุ์กำลังตั้งท้อง, ในที่แห่งหนึ่ง กำลังเป็นน้ำนม, ที่แห่งหนึ่ง กำลังสุก, ด้วยประการฉะนี้ พืชพันธุ์ทั้งหลายจึงสุกไม่สม่ำเสมอ.

සමං නක්ඛත්තානි තාරකරූපානි පරිවත්තන්තීති යථා කත්තිකපුණ්ණමා කත්තිකනක්ඛත්තමෙව ලභති, මිගසිරපුණ්ණමා මිගසිරනක්ඛත්තමෙවාති එවං තස්මිං තස්මිං මාසෙ සා සා පුණ්ණමා තං තං නක්ඛත්තමෙව ලභති, තථා සම්මා පරිවත්තන්ති. සමං වාතා වායන්තීති අවිසමා හුත්වා සමයස්මිංයෙව වායන්ති, ඡ මාසෙ උත්තරා වාතා, ඡ මාසෙදක්ඛිණාති එවං තෙසං තෙසං ජනපදානං අනුරූපෙ සමයෙ වායන්ති. සමාති සමප්පවත්තිනො නාතිථද්ධා නාතිමුදූ. පඤ්ජසාති මග්ගප්පටිපන්නා, මග්ගෙනෙව වායන්ති, නො අමග්ගෙනාති අත්ථො.

บทว่า สมํ นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานิ ปริวตฺตนฺติ ความว่า ดวงดาวนักษัตรย่อมโคจรไปสม่ำเสมอ คือ วันเพ็ญเดือนกัตติกะย่อมได้กัตติกนักษัตร, วันเพ็ญเดือนมิคสิระย่อมได้มิคสิรนักษัตร ฉันใด, ในเดือนนั้นๆ วันเพ็ญนั้นๆ ย่อมได้นักษัตรนั้นๆ ฉันนั้น, (ดวงดาว) ย่อมโคจรไปโดยสม่ำเสมอด้วยประการฉะนี้. บทว่า สมํ วาตา วายนฺติ ความว่า ลมพัดสม่ำเสมอ คือ พัดในเวลาที่ควรพัด, ลมเหนือพัดหกเดือน, ลมใต้พัดหกเดือน, ด้วยประการฉะนี้ ลมย่อมพัดในเวลาที่สมควรแก่ชนบทนั้นๆ. บทว่า สมํ คือ พัดสม่ำเสมอ ไม่แรงเกินไป ไม่อ่อนเกินไป. บทว่า ปญฺชสา ความว่า ดำเนินไปตามทาง คือ พัดไปตามทางเท่านั้น ไม่พัดไปในทางที่ไม่ใช่ทาง.

ජිම්හං [Pg.318] ගච්ඡතීති කුටිලං ගච්ඡති, අතිත්ථං ගණ්හාති. නෙත්තෙ ජිම්හං ගතෙ සතීති නයතීති නෙත්තා. තස්මිං නෙත්තෙ ජිම්හං ගතෙ කුටිලං ගන්ත්වා අතිත්ථං ගණ්හන්තෙ ඉතරාපි අතිත්ථමෙව ගණ්හන්තීති අත්ථො. නෙතෙතිපි පාඨො. දුක්ඛං සෙතීති දුක්ඛං සයති, දුක්ඛිතං හොතීති අත්ථො.

บทว่า ชิมฺหํ คจฺฉติ ความว่า ไปคด, ยึดเอาที่ไม่ใช่ท่า. ในบทว่า เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ นี้ สัตว์ที่นำไป ชื่อว่า เนตฺตา (ผู้นำ). ความว่า เมื่อผู้นำนั้นไปคด คือ ไปคดแล้วยึดเอาที่ไม่ใช่ท่า แม้โคตัวอื่นๆ ก็ยึดเอาที่ไม่ใช่ท่านั่นเอง. มีบทว่า เนเต ดังนี้ก็มี. บทว่า ทุกฺขํ เสติ ความว่า ย่อมนอนเป็นทุกข์ คือ เป็นผู้มีความทุกข์.

පත්තකම්මවග්ගො දුතියො.

ปัตตกรรมวรรคที่ ๒.

(8) 3. අපණ්ණකවග්ගො

(๘) ๓. อปัณณกวรรค

1. පධානසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปธานสูตร

71. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ අපණ්ණකප්පටිපදන්ති අවිරද්ධප්පටිපදං. යොනි චස්ස ආරද්ධා හොතීති කාරණඤ්චස්ස පරිපුණ්ණං හොති. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තත්ථාය. දුතියං උත්තානමෙව.

๗๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อปณฺณกปฏิปทํ คือ ข้อปฏิบัติที่ไม่ผิด. บทว่า โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ ความว่า เหตุของข้อปฏิบัตินั้นย่อมบริบูรณ์. บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่พระอรหัต. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นแล้ว.

3. සප්පුරිසසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสัปปุริสสูตร

73. තතියෙ අවණ්ණොති අගුණො. පාතු කරොතීති කථෙති, පාකටං කරොති. පඤ්හාභිනීතොති පඤ්හත්ථාය අභිනීතො. අහාපෙත්වා අලම්බිත්වාති අපරිහීනං අලම්බිතං කත්වා. එත්ථ ච අසප්පුරිසො පාපිච්ඡතාය අත්තනො අවණ්ණං ඡාදෙති, සප්පුරිසො ලජ්ජිතාය අත්තනො වණ්ණං. ඉදානි යස්මා අසප්පුරිසො හිරොත්තප්පරහිතො සංවාසෙන අවජානාති, සප්පුරිසො පන හිරොත්තප්පසමන්නාගතො සංවාසෙනාපි නාවජානාති. තස්මා අසප්පුරිසභාවසාධකං අධුනාගතවධුකොපම්මං දස්සෙතුං සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, වධුකාතිආදිමාහ. තත්ථ වධුකාති සුණිසා. තිබ්බන්ති බහලං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อวณฺโณ คือ อคุโณ (ไม่มีคุณ) บทว่า ปาตุ กโรติ คือ กเถติ (ย่อมบอก), ปากฏํ กโรติ (ย่อมทำให้ปรากฏ) บทว่า ปญฺหาภินีโต คือ ปญฺหตฺถาย อภินีโต (ถูกนำเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่ปัญหา) บทว่า อหาเปตฺวา อลมฺพิตฺวา คือ อปริหีนํ อลมฺพิตํ กตฺวา (กระทำไม่ให้เสื่อม ไม่ให้เหี่ยวแห้ง) และในสูตรนี้ อสัตบุรุษย่อมปิดบังโทษของตนเพราะมีความปรารถนาลามก, ส่วนสัตบุรุษย่อมปิดบังคุณของตนเพราะมีความละอาย บัดนี้ เพราะเหตุที่อสัตบุรุษปราศจากหิริโอตตัปปะ ย่อมดูหมิ่นเพราะการอยู่ร่วมกัน, ส่วนสัตบุรุษผู้ประกอบด้วยหิริโอตตัปปะ แม้เพราะการอยู่ร่วมกันก็ไม่ดูหมิ่น เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงแสดงอุปมาด้วยหญิงสะใภ้ที่มาใหม่ อันเป็นเครื่องยืนยันภาวะของอสัตบุรุษ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว วธุกา ในบทเหล่านั้น บทว่า วธุกา คือ สุณิสา (หญิงสะใภ้) บทว่า ติพฺพํ คือ พหลํ (หนาแน่น, มาก) บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

4-5. අග්ගසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาอัคคสูตร ๒ สูตร (ที่ ๔-๕)

74-75. චතුත්ථෙ සීලග්ගන්ති අග්ගප්පත්තං උත්තමසීලං. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. පඤ්චමෙ රූපග්ගන්ති යං රූපං සම්මසිත්වා අරහත්තං පාපුණාති, ඉදං රූපග්ගං නාම. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. භවග්ගන්ති එත්ථ පන යස්මිං අත්තභාවෙ ඨිතො අරහත්තං පාපුණාති, එතං භවග්ගං නාමාති.

๗๔-๗๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สีลคฺคํ คือ อคฺคปฺปตฺตํ อุตฺตมสีลํ (ศีลอันสูงสุดที่ถึงแล้วซึ่งความเป็นเลิศ) นัยนี้เช่นกันในบททั้งปวง ในสูตรที่ ๕ บทว่า รูปคฺคํ คือ รูปใดที่บุคคลพิจารณาแล้วย่อมบรรลุอรหัตตผล, รูปนี้ชื่อว่า รูปัคคะ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนในบทว่า ภวคฺคํ นี้ บุคคลตั้งอยู่ในอัตภาพใดย่อมบรรลุอรหัตตผล, อัตภาพนั้นชื่อว่า ภวัคคะ

6. කුසිනාරසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถากุสินารสูตร

76. ඡට්ඨෙ [Pg.319] උපවත්තනෙති පාචීනගතාය සාලපන්තියා උත්තරෙන නිවත්තිත්වා ඨිතාය වෙමජ්ඣට්ඨානෙ. අන්තරෙන යමකසාලානන්ති ද්වින්නං සාලරුක්ඛානං අන්තරෙ. කඞ්ඛාති ද්වෙළ්හකං. විමතීති විනිච්ඡිතුං අසමත්ථතා. ‘‘බුද්ධො නු ඛො න බුද්ධො නු ඛො, ධම්මො නු ඛො න ධම්මො නු ඛො, සඞ්ඝො නු ඛො න සඞ්ඝො නු ඛො, මග්ගො නු ඛො න මග්ගො නු ඛො, පටිපදා නු ඛො න පටිපදා නු ඛො’’ති යස්ස සංසයො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං වො වදාමි පුච්ඡථ, භික්ඛවෙති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. සත්ථුගාරවෙනපි න පුච්ඡෙය්‍යාථාති ‘‘මයං සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිම්හ, චත්තාරො පච්චයාපි නො සත්ථු සන්තකාව. තෙ මයං එත්තකං කාලං කඞ්ඛං අකත්වා න අරහාම අජ්ජ පච්ඡිමෙ කාලෙ කඞ්ඛං කාතු’’න්ති සචෙ එවං සත්ථරි ගාරවෙන න පුච්ඡථ. සහායකොපි, භික්ඛවෙ, සහායකස්ස ආරොචෙතූති තුම්හාකං යො යස්ස භික්ඛුස්ස සන්දිට්ඨො සම්භත්තො, සො තස්ස ආරොචෙතු, අහං එකස්ස භික්ඛුස්ස කථෙස්සාමි, තස්ස කථං සුත්වා සබ්බෙ නික්කඞ්ඛා භවථාති දස්සෙති. එවං පසන්නොති එවං සද්දහාමි අහන්ති අත්ථො. ඤාණමෙවාති නික්කඞ්ඛභාවපච්චක්ඛකරණඤාණංයෙව එත්ථ තථාගතස්ස, න සද්ධාමත්තන්ති අත්ථො. ඉමෙසඤ්හි, ආනන්දාති ඉමෙසං අන්තොසාණියං නිසින්නානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං. යො පච්ඡිමකොති යො ගුණවසෙන පච්ඡිමකො, ආනන්දත්ථෙරංයෙව සන්ධායාහ.

๗๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อุปวตฺตเน คือ ในสถานที่อันเป็นท่ามกลางแห่งแนวไม้สาละที่ตั้งอยู่โดยหันกลับทางทิศเหนือจากแนวไม้สาละที่ไปทางทิศตะวันออก บทว่า อนฺตเรน ยมกสาลานํ คือ ในระหว่างต้นสาละทั้งสอง บทว่า กงฺขา คือ เทวฬฺหกํ (ความสงสัยเป็นสองแง่) บทว่า วิมติ คือ วินิจฺฉิตุํ อสมตฺถตา (ความไม่สามารถเพื่อจะวินิจฉัยได้) ความสงสัยเกิดขึ้นแก่ผู้ใดว่า 'พระพุทธเจ้าหนอ หรือไม่ใช่พระพุทธเจ้าหนอ, พระธรรมหนอ หรือไม่ใช่พระธรรมหนอ, พระสงฆ์หนอ หรือไม่ใช่พระสงฆ์หนอ, มรรคหนอ หรือไม่ใช่มรรคหนอ, ปฏิปทาหนอ หรือไม่ใช่ปฏิปทาหนอ' เราขอบอกแก่เธอทั้งหลาย พวกเธอจงถามเถิด ภิกษุทั้งหลาย, นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้ บทว่า สตฺถุคารเวนปิ น ปุจฺเฉยฺยาถ ความว่า 'พวกเราบวชในสำนักของพระศาสดา, แม้ปัจจัย ๔ ของพวกเราก็เป็นของพระศาสดาทั้งนั้น พวกเรานั้นไม่กระทำความสงสัยมาตลอดกาลเพียงเท่านี้ ไม่สมควรที่จะกระทำความสงสัยในกาลสุดท้ายวันนี้' ถ้าพวกเธอไม่ถามเพราะความเคารพในพระศาสดาอย่างนี้ บทว่า สหายโกปิ ภิกฺขเว สหายกสฺส อาโรเจตุ ความว่า ภิกษุรูปใดเป็นสหายที่เคยเห็นกัน เป็นสหายที่เคยคบหากันของภิกษุรูปใดในหมู่พวกเธอ, ภิกษุรูปนั้นจงบอกแก่ภิกษุรูปนั้นเถิด, เราจักกล่าวแก่ภิกษุรูปหนึ่ง, พวกเธอทั้งหมดได้ฟังคำของภิกษุรูปนั้นแล้วจงเป็นผู้หมดความสงสัยเถิด ดังนี้ บทว่า เอวํ ปสนฺโน มีความว่า เราย่อมเชื่ออย่างนี้ บทว่า ญาณเมว มีความว่า ในเรื่องนี้ พระตถาคตมีพระญาณที่กระทำให้แจ้งซึ่งความไม่มีความสงสัยเท่านั้น, มิใช่มีเพียงศรัทธา บทว่า อิเมสญฺหิ อานนฺท คือ ในบรรดาภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ที่นั่งอยู่ในภายในม่าน บทว่า โย ปจฺฉิมโก คือ ผู้ใดเป็นผู้สุดท้ายโดยคุณ, (พระผู้มีพระภาค) ตรัสหมายถึงพระอานนทเถระนั่นเอง

7. අචින්තෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอจินเตยยสูตร

77. සත්තමෙ අචින්තෙය්‍යානීති චින්තෙතුං අයුත්තානි. න චින්තෙතබ්බානීති අචින්තෙය්‍යත්තායෙව න චින්තෙතබ්බානි. යානි චින්තෙන්තොති යානි කාරණානි චින්තෙන්තො. උම්මාදස්සාති උම්මත්තකභාවස්ස. විඝාතස්සාති දුක්ඛස්ස. බුද්ධවිසයොති බුද්ධානං විසයො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදීනං බුද්ධගුණානං පවත්ති ච ආනුභාවො ච. ඣානවිසයොති අභිඤ්ඤාඣානවිසයො. කම්මවිපාකොති දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනං කම්මානං විපාකො. ලොකචින්තාති ‘‘කෙන නු ඛො චන්දිමසූරියා කතා, කෙන මහාපථවී, කෙන මහාසමුද්දො, කෙන සත්තා උප්පාදිතා, කෙන පබ්බතා, කෙන අම්බතාලනාළිකෙරාදයො’’ති එවරූපා ලොකචින්තා.

๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อจินฺเตยฺยานิ คือ ไม่ควรเพื่อจะคิด บทว่า น จินฺเตตพฺพานิ คือ ไม่ควรคิดนั่นแหละ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรคิด บทว่า ยานิ จินฺเตนฺโต คือ เมื่อคิดถึงเหตุทั้งหลายเหล่าใด บทว่า อุมฺมาทสฺส คือ แห่งความเป็นบ้า บทว่า วิฆาตสฺส คือ แห่งความทุกข์ บทว่า พุทฺธวิสโย คือ วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, ได้แก่ความเป็นไปและอานุภาพแห่งพุทธคุณทั้งหลายมีสัพพัญญุตญาณเป็นต้น บทว่า ฌานวิสโย คือ วิสัยแห่งฌานคืออภิญญา บทว่า กมฺมวิปาโก คือ วิบากของกรรมทั้งหลายมีทิฏฐธรรมเวทนียกรรมเป็นต้น บทว่า โลกจินฺตา คือ ความคิดเรื่องโลกมีลักษณะอย่างนี้ว่า 'ใครหนอสร้างพระจันทร์พระอาทิตย์, ใครสร้างแผ่นดินใหญ่, ใครสร้างมหาสมุทร, ใครสร้างสัตว์ทั้งหลาย, ใครสร้างภูเขา, ใครสร้างต้นมะม่วง ต้นตาล ต้นมะพร้าว เป็นต้น'

8. දක්ඛිණසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาทักขิณาสูตร

78. අට්ඨමෙ [Pg.320] දක්ඛිණාවිසුද්ධියොති දානසඞ්ඛාතාය දක්ඛිණාය විසුජ්ඣනකාරණානි. දායකතො විසුජ්ඣතීති මහප්ඵලභාවෙන විසුජ්ඣති, මහප්ඵලා හොතීති අත්ථො. කල්‍යාණධම්මොති සුචිධම්මො. පාපධම්මොති ලාමකධම්මො. දායකතො විසුජ්ඣතීති එත්ථ වෙස්සන්තරමහාරාජා කථෙතබ්බො. සො හි ජූජකබ්‍රාහ්මණස්ස දාරකෙ දත්වා මහාපථවිං කම්පෙසි. පටිග්ගාහකතො විසුජ්ඣතීති එත්ථ කල්‍යාණීනදීමුඛද්වාරවාසී කෙවට්ටො කථෙතබ්බො. සො කිර දීඝසුමත්ථෙරස්ස තික්ඛත්තුං පිණ්ඩපාතං දත්වා මරණමඤ්චෙ නිපන්නො ‘‘අය්‍යස්ස මං දීඝසුමත්ථෙරස්ස දින්නපිණ්ඩපාතො උද්ධරතී’’ති ආහ. නෙව දායකතොති එත්ථ වඩ්ඪමානවාසී ලුද්දකො කථෙතබ්බො. සො කිර පෙතදක්ඛිණං දෙන්තො එකස්ස දුස්සීලස්සෙව තයො වාරෙ අදාසි. තතියවාරෙ ‘‘අමනුස්සො දුස්සීලො මං විලුම්පතී’’ති විරවි. එකස්ස සීලවතො භික්ඛුනො දත්වා පාපිතකාලෙයෙවස්ස පාපුණි. දායකතො චෙව විසුජ්ඣති පටිග්ගාහකතො චාති එත්ථ අසදිසදානං කථෙතබ්බන්ති.

๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ทกฺขิณาวิสุทฺธิโย คือ เหตุแห่งความบริสุทธิ์ของทักษิณาที่นับเนื่องด้วยทาน บทว่า ทายกโต วิสุชฺฌติ มีความว่า ย่อมบริสุทธิ์โดยความเป็นผู้มีผลมาก, คือย่อมมีผลมาก บทว่า กลฺยาณธมฺโม คือ สุจิธมฺโม (ผู้มีธรรมอันสะอาด) บทว่า ปาปธมฺโม คือ ลามกธมฺโม (ผู้มีธรรมอันเลวทราม) ในบทว่า ทายกโต วิสุชฺฌติ นี้ พึงกล่าวถึงพระเวสสันดรมหาราช เพราะว่าพระองค์ได้ประทานพระโอรสพระธิดาแก่ชูชกพราหมณ์แล้ว ทรงยังมหาปฐพีให้หวั่นไหว ในบทว่า ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌติ นี้ พึงกล่าวถึงชาวประมงผู้ที่อาศัยอยู่ที่ประตูใกล้ปากแม่น้ำกัลยาณี ได้ยินว่า เขาถวายบิณฑบาตแก่พระทีฆสุมัตเถระ ๓ ครั้งแล้ว เมื่อนอนอยู่บนเตียงใกล้ตาย ได้กล่าวว่า 'บิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวายแด่พระผู้เป็นเจ้าทีฆสุมัตเถระ ย่อมฉุดรั้งข้าพเจ้าขึ้น' ดังนี้ ในบทว่า เนว ทายกโต นี้ พึงกล่าวถึงนายพรานผู้อาศัยอยู่ที่วัฑฒมานะ ได้ยินว่า เขาเมื่อให้เปตทักษิณา ได้ถวายแก่ภิกษุผู้ทุศีลรูปหนึ่งเท่านั้นถึง ๓ ครั้ง ในครั้งที่ ๓ (เปรต) ได้ร้องว่า 'อมนุษย์ผู้ทุศีลย่อมปล้นเรา' เมื่อเขาถวายแก่ภิกษุผู้มีศีลรูปหนึ่งแล้ว (ส่วนบุญ) จึงถึงแก่เปรตนั้นในเวลาที่อุทิศให้ ในบทว่า ทายกโต เจว วิสุชฺฌติ ปฏิคฺคาหกโต จ นี้ พึงกล่าวถึงอสทิสทาน

9. වණිජ්ජසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาวณิชชสูตร

79. නවමෙ තාදිසා වාති තංසදිසාව තංසරික්ඛකාව. ඡෙදගාමිනී හොතීති ඡෙදං ගච්ඡති. යං පත්ථිතං, තං සබ්බං නස්සතීති අත්ථො. න යථාධිප්පායා හොතීති යථාජ්ඣාසයා න හොති. පරාධිප්පායා හොතීති පරජ්ඣාසයා අජ්ඣාසයතො අධිකතරඵලා හොති. සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වාති එත්ථ සමිතපාපබාහිතපාපතාහි සමණබ්‍රාහ්මණතා වෙදිතබ්බා. වදතු, භන්තෙ, පච්චයෙනාති, භන්තෙ, චතුබ්බිධෙන චීවරාදිනා පච්චයෙන වදෙය්‍යාසීති එවං පවාරෙති නිමන්තෙති. යෙන පවාරෙතීති පරිච්ඡින්දිත්වා යත්තකෙන පවාරෙති. තං න දෙතීති තං සබ්බසොව න දෙති. න යථාධිප්පායං දෙතීති යථා තස්ස අජ්ඣාසයො, එවං දාතුං න සක්කොති, හාපෙත්වා අප්පකං දෙති. යථාධිප්පායං දෙතීති යත්තකං සො ඉච්ඡති, තත්තකමෙව දෙති. පරාධිප්පායං දෙතීති අප්පකං පවාරෙත්වා අවත්ථරිත්වා බහුං දෙති.

๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ตาทิสา วา คือ เป็นเช่นนั้นเทียว เป็นเหมือนกันกับสิ่งนั้น. บทว่า เฉทคามินี โหติ คือ ย่อมถึงความตัดขาด. อธิบายว่า ทรัพย์ใดที่ปรารถนาแล้ว ทรัพย์ทั้งหมดนั้นย่อมพินาศไป. บทว่า น ยถาธิปฺปายา โหติ คือ ไม่เป็นไปตามอัธยาศัย. บทว่า ปราธิปฺปายา โหติ คือ เป็นไปเกินอัธยาศัย คือมีผลยิ่งกว่าอัธยาศัย. ในบทว่า สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา นี้ พึงทราบความเป็นสมณพราหมณ์ ด้วยความเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้วและมีบาปอันลอยแล้ว. บทว่า วทตุ ภนฺเต ปจฺจเยน ดังนี้ คือ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงกล่าวด้วยปัจจัยมีจีวรเป็นต้น ๔ อย่างเถิด ดังนี้ ชื่อว่าปวารณา ชื่อว่านิมนต์. บทว่า เยน ปวาเรติ คือ กำหนดแล้วปวารณาด้วยปัจจัยประมาณเท่าใด. บทว่า ตํ น เทติ คือ ไม่ให้ปัจจัยทั้งหมดนั้น. บทว่า น ยถาธิปฺปายํ เทติ คือ อัธยาศัยของท่านผู้นั้นเป็นเช่นใด ก็ไม่สามารถจะให้ได้อย่างนั้น งดเว้นไว้ ให้ของเล็กน้อย. บทว่า ยถาธิปฺปายํ เทติ คือ ท่านผู้นั้นปรารถนาของประมาณเท่าใด ก็ให้ของประมาณเท่านั้นนั่นเทียว. บทว่า ปราธิปฺปายํ เทติ คือ ปวารณาของเล็กน้อยแล้วครอบงำ ให้ของมาก.

10. කම්බොජසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถากัมโพชสูตร

80. දසමෙ [Pg.321] නෙව සභායං නිසීදතීති විනිච්ඡයකරණත්ථං විනිච්ඡයසභායං නෙව නිසීදති. න කම්මන්තං පයොජෙතීති කසිවණිජ්ජාදිමහාකම්මන්තං නප්පයොජෙති. න කම්බොජං ගච්ඡතීති භොගෙ සම්භරණත්ථාය කම්බොජරට්ඨං න ගච්ඡති. දෙසනාමත්තමෙව චෙතං, යං කිඤ්චි තිරොරට්ඨං න ගච්ඡතීති අත්ථො. කොධනොතිආදීසු කොධනතාය කොධපරියුට්ඨිතො අත්ථානත්ථං න ජානාති, ඉස්සුකිතාය පරසම්පත්තිං න සහති, මච්ඡරිතාය ධනං දත්වා කිච්චං කාතුං න සක්කොති, නිප්පඤ්ඤතාය කිච්චං සංවිධාතුං න සක්කොති. තස්මා එතානි සභානිසීදනාදීනි න කරොතීති.

๘๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า เนว สภายํ นิสีทติ คือ ย่อมไม่นั่งในที่วินิจฉัย เพื่อประโยชน์แก่การวินิจฉัยเลย. บทว่า น กมฺมนฺตํ ปโยเชติ คือ ไม่ประกอบการงานใหญ่ มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น. บทว่า น กมฺโพชํ คจฺฉติ คือ ย่อมไม่ไปสู่แคว้นกัมโพชะ เพื่อประโยชน์แก่การรวบรวมโภคทรัพย์. และคำนี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น ความว่า ย่อมไม่ไปสู่ต่างแดนใดๆ. ในบทว่า โกธโน เป็นต้น เพราะความเป็นคนมักโกรธ ผู้ถูกความโกรธครอบงำ ย่อมไม่รู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์, เพราะความเป็นคนริษยา ย่อมทนต่อสมบัติของผู้อื่นไม่ได้, เพราะความเป็นคนตระหนี่ ย่อมไม่สามารถให้ทรัพย์แล้วกระทำกิจได้, เพราะความเป็นคนมีปัญญาน้อย ย่อมไม่สามารถจัดแจงกิจการได้. เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทำการนั่งในสภาเป็นต้นเหล่านี้.

අපණ්ණකවග්ගො තතියො.

อปัณณกวรรคที่ ๓

(9) 4. මචලවග්ගො

(๙) ๔. มจลวรรค

1-5. පාණාතිපාතාදිසුත්තපඤ්චකවණ්ණනා

อรรถกถาปาณาติปาตาทิสุตตปัญจกะที่ ๑-๕

81-85. චතුත්ථස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. පඤ්චමෙ ‘‘නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’තිආදිකෙන තමෙන යුත්තොති තමො. කායදුච්චරිතාදීහි පුන නිරයතමූපගමනතො තමපරායණො. ඉති උභයෙනපි ඛන්ධතමොව කථිතො හොති. ‘‘අඩ්ඪෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’තිආදිකෙන ජොතිනා යුත්තතො ජොති, ආලොකභූතොති වුත්තං හොති. කායසුචරිතාදීහි පුන සග්ගුප්පත්තිජොතිභාවූපගමනතො ජොතිපරායණො. ඉමිනා නයෙන ඉතරෙපි ද්වෙ වෙදිතබ්බා.

๘๑-๘๕. สูตรที่ ๑ เป็นต้นของวรรคที่ ๔ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๕ ด้วยบทว่า นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต เป็นต้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ชื่อว่า ตมะ เพราะประกอบด้วยความมืด. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ตมปรายณะ เพราะเข้าถึงความมืดคือนรกอีก ด้วยกายทุจริตเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ แม้ด้วยบททั้งสอง ท่านก็กล่าวถึงความมืดคือขันธ์นั่นเอง. ด้วยบทว่า อฑฺเฒ กุเล ปจฺจาชาโต เป็นต้น ชื่อว่า โชติ เพราะประกอบด้วยแสงสว่าง ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นดุจแสงสว่าง. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โชติปรายณะ เพราะเข้าถึงความเป็นแสงสว่างคือการเกิดในสวรรค์อีก ด้วยกายสุจริตเป็นต้น. พึงทราบอีก ๒ บุคคลที่เหลือด้วยนัยนี้.

වෙනකුලෙති විලීවකාරකුලෙ. නෙසාදකුලෙති මිගලුද්දකාදීනං කුලෙ. රථකාරකුලෙති චම්මකාරකුලෙ. පුක්කුසකුලෙති පුප්ඵඡඩ්ඩකකුලෙ. කසිරවුත්තිකෙති දුක්ඛවුත්තිකෙ. දුබ්බණ්ණොති පංසුපිසාචකො විය ඣාමඛාණුවණ්ණො. දුද්දසිකොති විජාතමාතුයාපි අමනාපදස්සනො. ඔකොටිමකොති ලකුණ්ඩකො. කාණොති එකච්ඡිකාණො වා උභයච්ඡිකාණො වා. කුණීති එකහත්ථකුණී වා උභයහත්ථකුණී වා. ඛඤ්ජොති එකපාදඛඤ්ජො වා උභයපාදඛඤ්ජො වා. පක්ඛහතොති හතපක්ඛො පීඨසප්පී[Pg.322]. පදීපෙය්‍යස්සාති තෙලකපල්ලාදිනො දීපඋපකරණස්ස. එවං ඛො, භික්ඛවෙති එත්ථ එකො පුග්ගලො බහිද්ධා ආලොකං අදිස්වා මාතු කුච්ඡිම්හියෙව කාලං කත්වා අපායෙසු නිබ්බත්තන්තො සකලම්පි කප්පං සංසරති. සොපි තමොතමපරායණොව. සො පන කුහකපුග්ගලො භවෙය්‍ය. කුහකස්ස හි එවරූපා නිප්ඵත්ති හොතීති වුත්තං.

บทว่า เวณกุเล คือ ในตระกูลคนจักสาน. บทว่า เนสาทกุเล คือ ในตระกูลของพรานเนื้อเป็นต้น. บทว่า รถการกุเล คือ ในตระกูลช่างหนัง. บทว่า ปุกฺกุสกุเล คือ ในตระกูลคนเทดอกไม้. บทว่า กสิรวุตฺติเก คือ ผู้มีการเลี้ยงชีพลำบาก. บทว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีผิวพรรณเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ ดุจปีศาจคลุกฝุ่น. บทว่า ทุทฺทสิโก คือ แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่พอใจที่จะมอง. บทว่า โอโกฏิโมก คือ คนเตี้ยแคระ. บทว่า กาโณ คือ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง. บทว่า กุณี คือ มือคดข้างเดียว หรือมือคดสองข้าง. บทว่า ขญฺโช คือ ขาเขยกข้างเดียว หรือขาเขยกสองข้าง. บทว่า ปกฺขหโต คือ เป็นอัมพาตท่อนล่าง ต้องใช้แผ่นกระดานมีล้อเลื่อนไป. บทว่า ปทีเปยฺยสฺส คือ แห่งอุปกรณ์ของประทีป มีถ้วยน้ำมันเป็นต้น. ในบทว่า เอวํ โข ภิกฺขเว นี้ บุคคลคนหนึ่ง ไม่เห็นแสงสว่างภายนอกเลย ทำกาละในครรภ์ของมารดานั่นเอง บังเกิดในอบายทั้งหลาย ย่อมท่องเที่ยวไปตลอดทั้งกัป. แม้บุคคลนั้นก็เป็นผู้มืด มีภพเบื้องหน้าเป็นที่มืด. แต่บุคคลนั้นพึงเป็นคนหลอกลวง. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า ผลสำเร็จเช่นนี้ย่อมมีแก่คนหลอกลวง.

එත්ථ ච ‘‘නීචෙ කුලෙ’’තිආදීහි ආගමනවිපත්ති චෙව පච්චුප්පන්නපච්චයවිපත්ති ච දස්සිතා. ‘‘දලිද්දෙ’’තිආදීහි පවත්තපච්චයවිපත්ති, ‘‘කසිරවුත්තිකෙ’’තිආදීහි ආජීවුපායවිපත්ති, ‘‘දුබ්බණ්ණො’’තිආදීහි අත්තභාවවිපත්ති, ‘‘බහ්වාබාධො’’තිආදීහි දුක්ඛකාරණසමායොගො, ‘‘න ලාභී’’තිආදීහි සුඛකාරණවිපත්ති චෙව උපභොගවිපත්ති ච, ‘‘කායෙන දුච්චරිත’’න්තිආදීහි තමපරායණභාවස්ස කාරණසමායොගො, ‘‘කායස්ස භෙදා’’තිආදීහි සම්පරායිකතමූපගමො. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො.

และในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า นีเจ กุเล เป็นต้น ทรงแสดงถึงความวิบัติแห่งการมา (การเกิด) และความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบัน. ด้วยบทว่า ทลิทฺเท เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบันกาล. ด้วยบทว่า กสิรวุตฺติเก เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งอุบายเลี้ยงชีพ. ด้วยบทว่า ทุพฺพณฺโณ เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งอัตภาพ. ด้วยบทว่า พหฺวาพาโธ เป็นต้น (ทรงแสดง) การประกอบพร้อมแห่งเหตุแห่งทุกข์. ด้วยบทว่า น ลาภี เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งเหตุแห่งสุข และความวิบัติแห่งการบริโภค. ด้วยบทว่า กาเยน ทุจฺจริตํ เป็นต้น (ทรงแสดง) การประกอบพร้อมแห่งเหตุแห่งความเป็นผู้มีภพเบื้องหน้าเป็นที่มืด. ด้วยบทว่า กายสฺส เภทา เป็นต้น (ทรงแสดง) การเข้าถึงความมืดในสัมปรายภพ. พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

6. ඔණතොණතසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาโอณโตณตสูตร

86. ඡට්ඨෙ ඔණතොණතොති ඉදානි නීචකො ආයතිම්පි නීචකො භවිස්සති. ඔණතුණ්ණතොති ඉදානි නීචො ආයතිං උච්චො භවිස්සති. උණ්ණතොණතොති ඉදානි උච්චො ආයතිං නීචො භවිස්සති. උණ්ණතුණ්ණතොති ඉදානි උච්චො ආයතිම්පි උච්චො භවිස්සති. විත්ථාරො පන නෙසං පුරිමසුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โอณโตณโต คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย แม้ในอนาคตก็จักเป็นคนต่ำต้อย. บทว่า โอณตุณฺณโต คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย ในอนาคตจักเป็นคนสูงส่ง. บทว่า อุณฺณโตณโต คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง ในอนาคตจักเป็นคนต่ำต้อย. บทว่า อุณฺณตุณฺณโต คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง แม้ในอนาคตก็จักเป็นคนสูงส่ง. ส่วนเนื้อความโดยพิสดารของบทเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยแห่งสูตรก่อนนั่นเทียว.

7. පුත්තසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปุตตสูตร

87. සත්තමෙ සමණමචලොති සමණඅචලො, මකාරො පදසන්ධිකරො, නිච්චලසමණොති අත්ථො. ඉමිනා සත්තවිධම්පි සෙඛං දස්සෙති. සො හි සාසනෙ මූලජාතාය සද්ධාය පතිට්ඨිතත්තා අචලො නාම. සමණපුණ්ඩරීකොති පුණ්ඩරීකසදිසො සමණො. පුණ්ඩරීකං නාම ඌනසතපත්තං සරොරුහං. ඉමිනා සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවං දස්සෙති. සො හි ඣානාභිඤ්ඤානං අභාවෙන අපරිපුණ්ණගුණත්තා සමණපුණ්ඩරීකො නාම හොති. සමණපදුමොති පදුමසදිසො සමණො. පදුමං නාම පරිපුණ්ණසතපත්තං සරොරුහං. ඉමිනා උභතොභාගවිමුත්තං ඛීණාසවං දස්සෙති. සො හි ඣානාභිඤ්ඤානං භාවෙන පරිපුණ්ණගුණත්තා සමණපදුමො නාම හොති[Pg.323]. සමණෙසු සමණසුඛුමාලොති සබ්බෙසුපි එතෙසු සමණෙසු සුඛුමාලසමණො මුදුචිත්තසරීරො කායිකචෙතසිකදුක්ඛරහිතො එකන්තසුඛී. එතෙන අත්තානඤ්චෙව අත්තසදිසෙ ච දස්සෙති.

๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สมณมจโล คือ สมณะผู้ไม่หวั่นไหว, ม อักษร เป็นตัวเชื่อมบท, อธิบายว่า สมณะผู้ไม่หวั่นไหว. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระเสขะแม้ทั้ง ๗ ประเภท. จริงอยู่ พระเสขะบุคคลนั้น ชื่อว่าผู้ไม่หวั่นไหว เพราะเป็นผู้ตั้งมั่นแล้วด้วยศรัทธาอันเป็นมูลรากในพระศาสนา. บทว่า สมณปุณฑรีกะ คือ สมณะผู้เปรียบด้วยดอกปุณฑรีก. ชื่อว่า ปุณฑรีกะ คือ ดอกบัวที่มีกลีบหย่อนร้อย. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้น ชื่อว่าสมณปุณฑรีกะ เพราะเป็นผู้มีคุณไม่บริบูรณ์ เนื่องจากไม่มีฌานและอภิญญา. บทว่า สมณปทุมะ คือ สมณะผู้เปรียบด้วยดอกปทุม. ชื่อว่า ปทุมะ คือ ดอกบัวที่มีกลีบร้อยบริบูรณ์. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระขีณาสพผู้เป็นอุภโตภาควิมุต. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้น ชื่อว่าสมณปทุมะ เพราะเป็นผู้มีคุณบริบูรณ์ เนื่องจากมีฌานและอภิญญา. บทว่า สมเณสุ สมณสุขุมาโล คือ ในบรรดาสมณะเหล่านั้นทั้งหมด สมณะผู้ละเอียดอ่อน คือ ผู้มีจิตและกายอ่อนโยน ปราศจากทุกข์ทางกายและทางใจ มีความสุขโดยส่วนเดียว. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระองค์เองและพระขีณาสพผู้เช่นกับพระองค์.

එවං මාතිකං නික්ඛිපිත්වා ඉදානි පටිපාටියා විභජන්තො කථඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සෙඛොති සත්තවිධොපි සෙඛො. පාටිපදොති පටිපන්නකො. අනුත්තරං යොගක්ඛෙමං පත්ථයමානො විහරතීති අරහත්තං පත්ථයන්තො විහරති. මුද්ධාවසිත්තස්සාති මුද්ධනි අවසිත්තස්ස, කතාභිසෙකස්සාති අත්ථො. ආභිසෙකොති අභිසෙකං කාතුං යුත්තො. අනභිසිත්තොති න තාව අභිසිත්තො. මචලප්පත්තොති රඤ්ඤො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස පුත්තභාවෙන චෙව පුත්තෙසු ජෙට්ඨකභාවෙන ච න තාව අභිසිත්තභාවෙන ච අභිසෙකප්පත්තිඅත්ථාය අචලප්පත්තො නිච්චලපත්තො. මකාරො නිපාතමත්තං. කායෙන ඵුසිත්වාති නාමකායෙන ඵුසිත්වා.

ครั้นทรงวางมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกไปตามลำดับ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กถญฺจ ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า เสขะ คือ พระเสขะแม้ทั้ง ๗ ประเภท. บทว่า ปาฏิปทา คือ ผู้ปฏิบัติ. บทว่า อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมาโน วิหรติ คือ ปรารถนาอรหัตตผลอยู่. บทว่า มุทฺธาวสิตฺตสฺส คือ ผู้ได้รับอภิเษกแล้วบนพระเศียร อธิบายว่า ผู้ได้รับทำอภิเษกแล้ว. บทว่า อาภิเสกะ คือ ผู้สมควรจะทำอภิเษก. บทว่า อนภิสิตฺโต คือ ผู้ยังไม่ได้รับอภิเษก. บทว่า มจลปฺปตฺโต คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งความไม่หวั่นไหว ผู้ถึงแล้วซึ่งความมั่นคง เพื่อประโยชน์แก่การถึงซึ่งอภิเษก ด้วยความเป็นพระโอรสของกษัตริย์ผู้เป็นพระราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วด้วย และด้วยความเป็นพระโอรสองค์ใหญ่ในบรรดาพระโอรสทั้งหลายด้วย และด้วยความเป็นผู้ยังไม่ได้รับอภิเษกด้วย. ม อักษร เป็นเพียงนิบาต. บทว่า กาเยน ผุสิตฺวา คือ ถูกต้องแล้วด้วยนามกาย.

යාචිතොව බහුලං චීවරං පරිභුඤ්ජතීති ‘‘ඉදං, භන්තෙ, පරිභුඤ්ජථා’’ති එවං දායකෙහි යාචමානෙහෙව උපනීතං චීවරං බහුං පරිභුඤ්ජති, කිඤ්චිදෙව අයාචිතං, බාකුලත්ථෙරො විය. පිණ්ඩපාතං ඛදිරවනමග්ගෙ සීවලිත්ථෙරො විය. සෙනාසනං අට්ඨකනාගරසුත්තෙ (ම. නි. 2.17 ආදයො; අ. නි. 11.16 ආදයො) ආනන්දත්ථෙරො විය. ගිලානපච්චයං පිලින්දවච්ඡථෙරො විය. ත්‍යස්සාති තෙ අස්ස. මනාපෙනෙවාති මනං අල්ලීයනකෙන. සමුදාචරන්තීති කත්තබ්බකිච්චානි කරොන්ති පවත්තන්ති වා. උපහාරං උපහරන්තීති කායිකචෙතසිකඋපහාරං උපහරන්ති උපනීයන්ති. සන්නිපාතිකානීති තිණ්ණම්පි සන්නිපාතෙන නිබ්බත්තානි. උතුපරිණාමජානීති උතුපරිණාමතො අතිසීතඅතිඋණ්හඋතුතො ජාතානි. විසමපරිහාරජානීති අච්චාසනඅතිට්ඨානාදිකා විසමපරිහාරතො ජාතානි. ඔපක්කමිකානීති වධබන්ධනාදිඋපක්කමෙන නිබ්බත්තානි. කම්මවිපාකජානීති විනාපි ඉමෙහි කාරණෙහි කෙවලං පුබ්බෙ කතකම්මවිපාකවසෙනෙව ජාතානි. චතුන්නං ඣානානන්ති එත්ථ ඛීණාසවානම්පි බුද්ධානම්පි කිරියජ්ඣානානෙව අධිප්පෙතානි. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า ยาจิโตว พหุลํ จีวรํ ปริภุญฺชติ คือ ย่อมใช้สอยจีวรเป็นอันมากที่ทายกทั้งหลายผู้อ้อนวอนอยู่นั่นแหละน้อมเข้าไปถวายอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงใช้สอยจีวรผืนนี้เถิด" (และใช้สอย) จีวรที่เขาไม่อ้อนวอนบ้างเล็กน้อย เหมือนพระพากุลเถระ. (ในเรื่อง) บิณฑบาต เหมือนพระสีวลีเถระในหนทางสู่ป่าไม้ตะเคียน. (ในเรื่อง) เสนาสนะ เหมือนพระอานนทเถระในอัฏฐกนาครสูตร (ม.น. ๒.๑๗ เป็นต้น; อํ.นิ. ๑๑.๑๖ เป็นต้น). (ในเรื่อง) คิลานปัจจัย เหมือนพระปิลินทวัจฉเถระ. บทว่า ตฺยสฺส ตัดบทเป็น เต อสฺส. บทว่า มนาเปเนว คือ ด้วยสิ่งที่ทำให้ใจแนบสนิท. บทว่า สมุทาจรนฺติ คือ ย่อมทำกิจที่ควรทำ หรือเป็นไป. บทว่า อุปหารํ อุปหรนฺติ คือ ย่อมนำเข้าไปซึ่งอุปหารทางกายและทางใจ คือ นำเข้าไปถวาย. บทว่า สนฺนิปาติกา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นเพราะการประชุมกันแห่ง (โทษ) ทั้งสาม. บทว่า อุตุปริณามชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดจากความแปรปรวนแห่งอุตุ คือ จากอุตุที่เย็นจัดและร้อนจัด. บทว่า วิสมปริหารชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดจากการบริหาร (อิริยาบถ) ไม่สม่ำเสมอ มีการนั่งเกินไป การยืนเกินไป เป็นต้น. บทว่า โอปกฺกมิกา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นด้วยความพยายาม (ของผู้อื่น) มีการฆ่า การจองจำ เป็นต้น. บทว่า กมฺมวิปากชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจวิบากของกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเท่านั้น แม้เว้นจากเหตุเหล่านี้. ในบทว่า จตุนฺนํ ฌานานํ นี้ ทรงประสงค์เอากิริยาฌานของพระขีณาสพทั้งหลายและของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั่นเทียว. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

8. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสังโยชนสูตร

88. අට්ඨමෙ සාසනෙ ලද්ධප්පතිට්ඨත්තා සොතාපන්නොව සමණමචලොති වුත්තො, නාතිබහුගුණත්තා න බහුපත්තං විය සරොරුහං සකදාගාමී [Pg.324] සමණපුණ්ඩරීකොති, තතො බහුතරගුණත්තා සතපත්තං විය සරොරුහං අනාගාමී සමණපදුමොති, ථද්ධභාවකරානං කිලෙසානං සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා මුදුභාවප්පත්තො ඛීණාසවො සමණසුඛුමාලොති.

๘๘. ในสูตรที่ ๘ พระโสดาบันนั่นแหละ ท่านเรียกว่า สมณมจละ เพราะเป็นผู้ได้ที่ตั้งมั่นในพระศาสนา, พระสกทาคามี ท่านเรียกว่า สมณปุณฑรีกะ เพราะมีคุณไม่มากนัก เหมือนดอกบัวที่มีกลีบไม่มาก, พระอนาคามี ท่านเรียกว่า สมณปทุมะ เพราะมีคุณมากกว่านั้น เหมือนดอกบัวที่มีกลีบร้อย, พระขีณาสพผู้ถึงความอ่อนโยน ท่านเรียกว่า สมณสุขุมาละ เพราะกิเลสที่ทำให้กระด้างถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง.

9. සම්මාදිට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสัมมาทิฏฐิสูตร

89. නවමෙ සම්මාදිට්ඨිකොතිආදීහි අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙන පඨමසුත්තෙ විය සත්ත සෙඛා ගහිතා. දුතියවාරෙ දසඞ්ගිකමග්ගවසෙන වා අරහත්තඵලඤාණඅරහත්තඵලවිමුත්තීහි සද්ධිං, අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙන වා සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවො කථිතො, තතියවාරෙ උභතොභාගවිමුත්තො, චතුත්ථවාරෙ තථාගතො ච තථාගතසදිසඛීණාසවො චාති. ඉති ඉදං සුත්තං පඨමසුත්තෙ කථිතපුග්ගලානං වසෙනෙව කථිතං, දෙසනාමත්තමෙව පනෙත්ථ නානන්ති.

๘๙. ในสูตรที่ ๙ ท่านถือเอาพระเสขะ ๗ จำพวก เหมือนในสูตรที่ ๑ โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๘ ด้วยบทเป็นต้นว่า สมฺมาทิฏฺฐิโก. ในวาระที่ ๒ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๑๐ บ้าง หรือพร้อมด้วยอรหัตตผลญาณและอรหัตตผลวิมุตติ โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๘ บ้าง, ในวาระที่ ๓ (ท่านกล่าวถึง) พระอุภโตภาควิมุต, ในวาระที่ ๔ (ท่านกล่าวถึง) พระตถาคตและพระขีณาสพผู้เสมอด้วยพระตถาคต. พระสูตรนี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งบุคคลที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๑ นั่นเอง, ในสูตรนี้ มีเพียงเทศนาเท่านั้นที่แตกต่างกัน.

10. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาขันธสูตร

90. දසමෙ පඨමවාරෙ අරහත්තත්ථාය පයොගං අනාරභිත්වා ඨිතො පමාදවිහාරී සෙඛපුග්ගලො කථිතො. දුතියවාරෙ අනුප්පාදිතජ්ඣානො ආරද්ධවිපස්සකො අප්පමාදවිහාරී සෙඛපුග්ගලො කථිතො. තතියවාරෙ ආරද්ධවිපස්සකො අප්පමාදවිහාරී අට්ඨවිමොක්ඛලාභී සෙඛපුග්ගලො කථිතො, චතුත්ථවාරෙ පරමසුඛුමාලඛීණාසවොති.

๙๐. ในสูตรที่ ๑๐ วาระที่ ๑ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท ดำรงอยู่โดยไม่ปรารภความเพียรเพื่ออรหัตตผล. วาระที่ ๒ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้มีฌานที่ยังไม่ให้เกิดขึ้น แต่ปรารภวิปัสสนาแล้ว มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท. วาระที่ ๓ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท และได้วิโมกข์ ๘, วาระที่ ๔ (ท่านกล่าวถึง) พระขีณาสพผู้ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง.

මචලවග්ගො චතුත්ථො.

มจลวรรคที่ ๔.

(10) 5. අසුරවග්ගො

(๑๐) ๕. อสุรวรรค

1. අසුරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอสุรสูตร

91. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අසුරොති අසුරසදිසො බීභච්ඡො. දෙවොති දෙවසදිසො ගුණවසෙන අභිරූපො පාසාදිකො.

๙๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อสุโร คือ ผู้มีรูปน่าเกลียดเหมือนอสูร. บทว่า เทโว คือ ผู้เหมือนเทวดา คือเป็นผู้มีรูปงามยิ่ง น่าเลื่อมใส โดยอำนาจแห่งคุณ.

2. පඨමසමාධිසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปฐมสมาธิสูตร

92. දුතියෙ [Pg.325] අජ්ඣත්තං චෙතොසමථස්සාති නියකජ්ඣත්තෙ අප්පනාචිත්තසමාධිස්ස. අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනායාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකවිපස්සනාඤාණස්ස. තඤ්හි අධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතඤ්ච, පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙසු ච ධම්මෙසු විපස්සනාභූතං, තස්මා ‘‘අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනා’’ති වුච්චතීති.

๙๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส คือ แห่งสมาธิที่สัมปยุตด้วยอัปปนาจิตในภายในของตน. บทว่า อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย คือ แห่งวิปัสสนาญาณอันกำหนดสังขาร. จริงอยู่ วิปัสสนาญาณนั้น ชื่อว่าอธิปัญญาด้วย และเป็นวิปัสสนาในธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่าเบญจขันธ์ด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า "อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา".

3. දුතියසමාධිසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาทุติยสมาธิสูตร

93. තතියෙ යොගො කරණීයොති යුත්තප්පයුත්තතා කත්තබ්බා. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාඡන්දො. වායාමොති පයොගො. උස්සාහොති තතො අධිමත්තතරං වීරියං. උස්සොළ්හීති පඞ්කලග්ගසකටඋද්ධරණසදිසං මහාවීරියං. අප්පටිවානීති අනිවත්තනතා.

๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โยโค กรณิโย ความว่า พึงกระทำความเพียรพยายาม บทว่า ฉันโท ความว่า กุศลฉันทะคือความพอใจเพื่อจะกระทำ บทว่า วายาโม ความว่า ความเพียร บทว่า อุสสาโห ความว่า ความเพียรที่ยิ่งยวดกว่าความพยายามนั้น บทว่า อุสโสฬฺหี ความว่า ความเพียรอย่างใหญ่หลวง ดุจโคที่ฉุดเกวียนซึ่งติดหล่ม บทว่า อัปปฏิวานี ความว่า ความไม่ถอยกลับ

4. තතියසමාධිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาตติยสมาธิสูตร

94. චතුත්ථෙ එවං ඛො, ආවුසො, සඞ්ඛාරා දට්ඨබ්බාතිආදීසු, ආවුසො, සඞ්ඛාරා නාම අනිච්චතො දට්ඨබ්බා, අනිච්චතො සම්මසිතබ්බා, අනිච්චතො පස්සිතබ්බා. තථා දුක්ඛතො, අනත්තතොති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවං ඛො, ආවුසො, චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බන්තිආදීසුපි පඨමජ්ඣානවසෙන, ආවුසො, චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බං පඨමජ්ඣානවසෙන සන්නිසාදෙතබ්බං, පඨමජ්ඣානවසෙන එකොදි කාතබ්බං, පඨමජ්ඣානවසෙන සමාදහිතබ්බං. තථා දුතියජ්ඣානාදිවසෙනාති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉමෙසු තීසුපි සුත්තෙසු සමථවිපස්සනා ලොකියලොකුත්තරාව කථිතා.

๙๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข อาวุโส สงฺขารา ทฏฺฐพฺพา ความว่า ดูก่อนอาวุโส พึงเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยง พึงพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง พึงเห็นแจ้งโดยความเป็นของไม่เที่ยง ฉันใด พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า พึงเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ฉันนั้น แม้ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข อาวุโส จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า ดูก่อนอาวุโส พึงตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงให้จิตแน่วแน่ด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงทำความเป็นหนึ่งด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงตั้งจิตมั่นด้วยอำนาจปฐมฌาน ฉันใด พึงตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจทุติยฌานเป็นต้น ฉันนั้น ในสูตรทั้ง ๓ เหล่านี้ พระองค์ตรัสสมถวิปัสสนาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระเท่านั้น

5. ඡවාලාතසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาฉวาลาตสูตร

95. පඤ්චමෙ ඡවාලාතන්ති සුසානෙ අලාතං. මජ්ඣෙ ගූථගතන්ති මජ්ඣට්ඨානෙ ගූථමක්ඛිතං. නෙව ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරතීති කූටගොපානසිථම්භසොපානාදීනං අත්ථාය අනුපනෙය්‍යතාය ගාමෙ න කට්ඨත්ථං සාධෙති, ඛෙත්තකුටිපාදං වා මඤ්චපාදං වා කාතුං අනුපනෙය්‍යතාය න අරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං සාධෙති. ද්වීසු කොටීසු ගය්හමානං හත්ථං ඩහති, මජ්ඣෙ ගය්හමානං ගූථෙන මක්ඛෙති. තථූපමන්ති තංසරික්ඛකං. අභික්කන්තතරොති සුන්දරතරො. පණීතතරොති උත්තමතරො. ගවා ඛීරන්ති ගාවිතො ඛීරං. ඛීරම්හා දධීතිආදීසු පරං පරං පුරිමතො පුරිමතො අග්ගං, සප්පිමණ්ඩො පන තෙසු සබ්බෙසුපි අග්ගමෙව[Pg.326]. අග්ගොතිආදීසු ගුණෙහි අග්ගො චෙව සෙට්ඨො ච පමුඛො ච උත්තමො ච පවරො චාති වෙදිතබ්බො. ඡවාලාතූපමාය න දුස්සීලො පුග්ගලො කථිතො, අප්පස්සුතො පන විස්සට්ඨකම්මන්තො ගොණසදිසො පුග්ගලො කථිතොති වෙදිතබ්බො. ඡට්ඨෙ සබ්බං උත්තානත්ථමෙව.

๙๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ฉวาลาตํ คือ ท่อนไม้ในป่าช้า บทว่า มชฺเฌ คูถคตํ คือ เปื้อนคูถในท่ามกลาง ในบทว่า เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรติ ความว่า ไม่สำเร็จประโยชน์เป็นเครื่องไม้ในบ้าน เพราะไม่ควรนำไปเพื่อประโยชน์แก่ยอดเรือน ระแนง เสา บันได เป็นต้น, ไม่สำเร็จประโยชน์เป็นเครื่องไม้ในป่า เพราะไม่ควรนำไปทำเป็นเสากระท่อมนาหรือขาเตียง เมื่อจับที่ปลายทั้งสองข้างก็ไหม้มือ เมื่อจับที่ท่ามกลางก็เปื้อนคูถ บทว่า ตถูปมํ คือ เปรียบเหมือนท่อนไม้นั้น บทว่า อภิกฺกนฺตตโร คือ งามกว่า บทว่า ปณีตตโร คือ ประณีตกว่า บทว่า ควา ขีรํ คือ น้ำนมจากแม่โค ในบทเป็นต้นว่า ขีรมฺหา ทธิ ความว่า ของที่เกิดทีหลังๆ ประเสริฐกว่าของที่เกิดก่อนๆ แต่มัณฑะคือเนยใสประเสริฐที่สุดในบรรดาของเหล่านั้นทั้งหมดทีเดียว ในบทเป็นต้นว่า อคฺโค พึงทราบว่า เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดโดยคุณทั้งหลาย ด้วยอุปมาด้วยท่อนไม้ในป่าช้า ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้ทุศีล พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีการงานที่ทอดทิ้งแล้ว มีสุตะน้อย เปรียบเหมือนโค ในสูตรที่ ๖ ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

7. ඛිප්පනිසන්තිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาขิัปปนิสันติสูตร

97. සත්තමෙ ඛිප්පනිසන්තීති ඛිප්පනිසාමනො සීඝං ජානිතුං සමත්ථො. සුතානඤ්ච ධම්මානන්ති සුතප්පගුණානං තන්තිධම්මානං. අත්ථූපපරික්ඛීති අත්ථං උපපරික්ඛකො. අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති අට්ඨකථඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො හොතීති නවලොකුත්තරධම්මානං අනුරූපධම්මභූතං සසීලකං පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො හොති. නො ච කල්‍යාණවාචොති න සුන්දරවචනො. න කල්‍යාණවාක්කරණොති න සුන්දරවචනඝොසො හොති. පොරියාතිආදීහි සද්ධිං නො-කාරො යොජෙතබ්බොයෙව. ගුණපරිපුණ්ණාය අපලිබුද්ධාය අදොසාය අගළිතපදබ්‍යඤ්ජනාය අත්ථං විඤ්ඤාපෙතුං සමත්ථාය වාචාය සමන්නාගතො න හොතීති අත්ථො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๙๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ขิปฺปนิสนฺติ ความว่า เป็นผู้สามารถเพื่อจะรู้ได้เร็ว คือสามารถรู้ได้ฉับพลัน บทว่า สุตานญฺจ ธมฺมานํ คือ แห่งตันติธรรมทั้งหลายที่ได้ศึกษาเล่าเรียนแล้ว บทว่า อตฺถูปปริกฺขี คือ เป็นผู้พิจารณาเนื้อความ บทว่า อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย คือ รู้ทั้งอรรถกถาและบาลีแล้ว บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน โหติ คือ เป็นผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตตรธรรม ๙ ประการ บทว่า โน จ กลฺยาณวาโจ คือ ไม่มีวาจาไพเราะ บทว่า น กลฺยาณวากฺกรณี คือ ไม่มีเสียงวาจาไพเราะ พึงประกอบ โน-อักษร กับบทเป็นต้นว่า โปริยา เนื้อความว่า ไม่ประกอบด้วยวาจาที่บริบูรณ์ด้วยคุณ ไม่มีโทษติดขัด ไม่มีโทษ มีบทและพยัญชนะไม่ตกหล่น สามารถเพื่อจะให้รู้เนื้อความได้ พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้

8. අත්තහිතසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอัตตหิตสูตร

98-99. අට්ඨමං පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙනාපි දසබලස්ස දෙසනාඤාණවිලාසෙනාපි කථිතං, නවමං පඤ්චවෙරවසෙන.

๙๘-๙๙. สูตรที่ ๘ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีทศพลญาณตรัสไว้ด้วยอำนาจอัธยาศัยของบุคคลและด้วยอำนาจความงดงามแห่งเทศนาญาณ, สูตรที่ ๙ ตรัสไว้ด้วยอำนาจเวร ๕ ประการ

10. පොතලියසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาโปตลิยสูตร

100. දසමෙ කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. ඛමතීති රුච්චති. යදිදං තත්ථ තත්ථ කාලඤ්ඤුතාති යා එසා තත්ථ තත්ථ කාලං ජානනා. තං තං කාලං ඤත්වා හි අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණකථනං වණ්ණාරහස්ස ච වණ්ණකථනං පණ්ඩිතානං පකතීති දස්සෙති.

๑๐๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กาเลน คือ โดยกาลอันควร บทว่า ขมติ คือ ย่อมชอบใจ บทว่า ยทิทํ ตตฺถ ตตฺถ กาลญฺญุตา คือ ความเป็นผู้รู้กาลในกาลนั้นๆ พระบาลีแสดงว่า การกล่าวติเตียนบุคคลผู้ควรติเตียน และการกล่าวสรรเสริญบุคคลผู้ควรสรรเสริญ ครั้นรู้กาลนั้นๆ แล้ว เป็นปกติของบัณฑิตทั้งหลาย

අසුරවග්ගො පඤ්චමො.

อสูรวรรคที่ ๕

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ทุติยปัณณาสก์ จบ

3. තතියපණ්ණාසකං

๓. ตติยปัณณาสก์

(11) 1. වලාහකවග්ගො

(๑๑) ๑. วลาหกวรรค

1-2. වලාහකසුත්තද්වයවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาวลาหกสูตร ๒ สูตร

101-2. තතියපණ්ණාසකස්ස [Pg.327] පඨමෙ වලාහකාති මෙඝා. භාසිතා හොති නො කත්තාති ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමී’’ති කෙවලං භාසතියෙව, න කරොති. කත්තා හොති නො භාසිතාති අකථෙත්වාව ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච මයා කාතුං වට්ටතී’’ති කත්තා හොති. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

๑๐๑-๒. ในสูตรแรกแห่งตติยปัณณาสก์ บทว่า วลาหกา คือ เมฆ บทว่า ภาสิตา โหติ โน กตฺตา ความว่า ย่อมกล่าวอย่างเดียวว่า "เราจักทำสิ่งนี้ๆ" แต่ไม่ทำ บทว่า กตฺตา โหติ โน ภาสิตา ความว่า ไม่กล่าว แต่เป็นผู้ทำด้วยคิดว่า "เราควรทำสิ่งนี้ๆ" พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้ สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

3. කුම්භසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถากุมภสูตร

103. තතියෙ කුම්භාති ඝටා. තුච්ඡො පිහිතොති රිත්තකො පිහිතමුඛො. පූරො විවටොති උදකපුණ්ණො අපාරුතමුඛො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

๑๐๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า กุมฺภา คือ หม้อ บทว่า ตุจฺโฉ ปิหิโต คือ หม้อเปล่ามีปากปิด บทว่า ปูโร วิวโฏ คือ หม้อเต็มด้วยน้ำมีปากเปิด แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ

4. උදකරහදසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอุทกรหทสูตร

104. චතුත්ථෙ උත්තානො ගම්භීරොභාසොතිආදීසු පුරාණපණ්ණරසසම්භින්නවණ්ණො කාළඋදකො ගම්භීරොභාසො නාම, අච්ඡවිප්පසන්නමණිවණ්ණඋදකො උත්තානොභාසො නාම.

๑๐๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทเป็นต้นว่า อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส น้ำมีสีดำ มีสีเจือด้วยน้ำใบไม้เก่า ชื่อว่า คัมภีโรภาสะ (มีลักษณะลึก) น้ำมีสีเหมือนแก้วมณีใสสะอาด ชื่อว่า อุตตาโนภาสะ (มีลักษณะตื้น)

5-6. අම්බසුත්තවණ්ණනා

๕-๖. อรรถกถาอัมพสูตร

105-6. පඤ්චමෙ ආමං පක්කවණ්ණීති ආමකං හුත්වා ඔලොකෙන්තානං පක්කසදිසං ඛායති. එවං සබ්බපදානි දට්ඨබ්බානි. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙව.

๑๐๕-๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อามํ ปกฺกวณฺณี ความว่า เป็นของดิบ แต่ปรากฏแก่ผู้มองดูเหมือนของสุก พึงเห็นบททั้งหมดอย่างนี้ สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

7. මූසිකසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถามูสิกสูตร

107. සත්තමෙ යො ආවාටං ඛණති, න ච තත්ථ වසති, සො ගාධං කත්තා නො වසිතාති වුච්චති. ඛන්තාතිපි පාඨො. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි.

๑๐๗. ในสูตรที่ ๗ หนูใดขุดรู แต่ไม่อยู่ในที่นั้น หนูนั่นเรียกว่า เป็นผู้ทำรู แต่ไม่เป็นผู้อยู่ มีบทว่า ขนฺตา ก็มี พึงทราบทุกบทโดยนัยนี้

8. බලීබද්දසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาพลีพัททสูตร

108. අට්ඨමෙ [Pg.328] යො අත්තනො ගොගණං මද්දති, න පරගොගණං, අයං සගවචණ්ඩො නො පරගවචණ්ඩොති එවං සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි. උබ්බෙජෙතා හොතීති ඝට්ටෙත්වා විජ්ඣිත්වා උබ්බෙගපත්තං කරොති.

๑๐๘. ในสูตรที่ ๘ โคอุสภะใดข่มฝูงโคของตน แต่ไม่ข่มฝูงโคของผู้อื่น โคนี้ชื่อว่า ดุร้ายในฝูงของตน แต่ไม่ดุร้ายในฝูงของผู้อื่น พึงทราบทุกบทอย่างนี้ บทว่า อุพฺเพเชตา โหติ ความว่า กระทบแล้ว แทงแล้ว ทำให้ถึงความตกใจ

9. රුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถารุกขสูตร

109. නවමෙ ඵෙග්ගු ඵෙග්ගුපරිවාරොති නිස්සාරො ඵෙග්ගුරුක්ඛො ඵෙග්ගුරුක්ඛෙහෙව පරිවුතො. සාරපරිවාරොති ඛදිරාදීහි සාරරුක්ඛෙහෙව පරිවුතො. එස නයො සබ්බත්ථ.

๑๐๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโร ความว่า ต้นไม้ไม่มีแก่น ถูกแวดล้อมด้วยต้นไม้ไม่มีแก่นเท่านั้น บทว่า สารปริวาโร ความว่า ถูกแวดล้อมด้วยต้นไม้มีแก่นมีต้นสีเสียดเป็นต้นเท่านั้น นัยนี้ในที่ทั้งปวง

10. ආසීවිසසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอสรพิษสูตร

110. දසමෙ ආගතවිසො න ඝොරවිසොති යස්ස විසං ආගච්ඡති, ඝොරං පන න හොති, චිරකාලං න පීළෙති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති.

๑๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาคตวิโส น โฆรวิโส ความว่า งูตัวใดมีพิษแล่นไป แต่ไม่ร้ายกาจ ไม่เบียดเบียนตลอดกาลนาน แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

වලාහකවග්ගො පඨමො.

วลาหกวรรคที่ ๑

(12) 2. කෙසිවග්ගො

(๑๒) ๒. เกสิวรรค

1. කෙසිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเกสิสูตร

111. දුතියස්ස පඨමෙ කෙසීති තස්ස නාමං. අස්සදම්මෙ සාරෙතීති අස්සදම්මසාරථි. සණ්හෙනපි විනෙතීතිආදීසු තස්ස අනුච්ඡවිකං සක්කාරං කත්වා සුභොජනං භොජෙත්වා මධුරපානං පායෙත්වා මුදුවචනෙන සමුදාචරිත්වා දමෙන්තො සණ්හෙන දමෙති නාම, ජාණුබන්ධනමුඛබන්ධනාදීහි චෙව පතොදවිජ්ඣනකසාභිඝාතඵරුසවචනෙහි ච දමෙන්තො ඵරුසෙන දමෙති නාම, කාලෙන කාලං තදුභයං කරොන්තො සණ්හඵරුසෙන දමෙති නාම.

๑๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า เกสิ เป็นชื่อของนายสารถีนั้น ชื่อว่าอัสสทัมมสารถี เพราะฝึกม้าที่ควรฝึก ในบทเป็นต้นว่า สณฺเหนปิ วิเนมิ ความว่า นายสารถีผู้ฝึกม้า ทำสักการะอันสมควรแก่ม้านั้น ให้กินอาหารดี ให้ดื่มน้ำหวาน กล่าวถ้อยคำอ่อนหวาน ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีละมุนละม่อม, นายสารถีผู้ฝึกม้าด้วยการผูกที่เข่า การผูกที่ปากเป็นต้น และด้วยการแทงด้วยปฏัก การตีด้วยแส้ และด้วยคำหยาบคาย ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีที่รุนแรง, นายสารถีผู้กระทำวิธีการทั้งสองนั้นเป็นครั้งคราว ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีที่ละมุนละม่อมและรุนแรง

2. ජවසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาชวสูตร

112. දුතියෙ [Pg.329] අජ්ජවෙනාති උජුකභාවෙන. ජවෙනාති පදවෙගෙන. ඛන්තියාති අධිවාසනක්ඛන්තියා. සොරච්චෙනාති සුචිභාවසීලෙන. පුග්ගලගුණඞ්ගෙසු ජවෙනාති ඤාණජවෙන. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

๑๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อชฺชเวน ได้แก่ ด้วยความเป็นผู้ตรง บทว่า ชเวน ได้แก่ ด้วยความเร็วแห่งเท้า บทว่า ขนฺติยา ได้แก่ ด้วยอธิวาสนขันติ บทว่า โสรจฺเจน ได้แก่ ด้วยความเป็นผู้มีศีลสะอาด ในองค์แห่งคุณของบุคคล บทว่า ชเวน ได้แก่ ด้วยความเร็วแห่งญาณ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

3. පතොදසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปฏักสูตร

113. තතියෙ පතොදච්ඡායන්ති විජ්ඣනත්ථං උක්ඛිත්තස්ස පතොදස්ස ඡායං. සංවිජ්ජතීති ‘‘ජවො මෙ ගහෙතබ්බො’’ති සල්ලක්ඛණවසෙන සංවිජ්ජති. සංවෙගං ආපජ්ජතීති සංවෙගං පටිපජ්ජති ලොමවෙධවිද්ධොති ලොමකූපෙ පතොදවෙධෙන විද්ධමත්තො. චම්මවෙධවිද්ධොති ඡවිචම්මං ඡින්දන්තෙන පතොදවෙධෙන විද්ධො. අට්ඨිවෙධවිද්ධොති අට්ඨිං භින්දන්තෙන වෙධෙන විද්ධො. කායෙනාති නාමකායෙන. පරමසච්චන්ති නිබ්බානං. සච්ඡිකරොතීති පස්සති. පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය.

๑๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปโตทจฺฉายํ ได้แก่ เงาแห่งปฏักที่นายสารถียกขึ้นเพื่อจะแทง บทว่า สํวิชฺชติ คือ ย่อมสะดุ้งด้วยการกำหนดหมายว่า "เราพึงทำความเร็ว" บทว่า สํเวคํ อาปชฺชติ คือ ย่อมถึงความสังเวช บทว่า โลมเวธวิทฺโธ คือ เพียงถูกแทงด้วยปฏักที่ขุมขน บทว่า จมฺมเวธวิทฺโธ คือ ถูกแทงด้วยปฏักที่ตัดหนังชั้นนอก บทว่า อฏฺฐิเวธวิทฺโธ คือ ถูกแทงด้วยการแทงที่ทำลายกระดูก บทว่า กาเยน ได้แก่ ด้วยนามกาย บทว่า ปรมสจฺจํ ได้แก่ พระนิพพาน บทว่า สจฺฉิกโรติ คือ ย่อมเห็น บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา

4. නාගසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถานาคสูตร

114. චතුත්ථෙ අට්ඨිං කත්වාති අට්ඨිකො හුත්වා. තිණවනින්නාදසද්දානන්ති එත්ථ තිණවොති ඩිණ්ඩිමො, නින්නාදසද්දොති සබ්බෙසම්පි එකතොමිස්සිතො මහාසද්දො. ඩංසාදීසු ඩංසාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා, මකසා මකසාව. ඛිප්පඤ්ඤෙව ගන්තා හොතීති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනානි පූරෙත්වා සීඝමෙව ගන්තා හොති.

๑๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อฏฺฐึ กตฺวา คือ เป็นผู้ต้องการ ในบทว่า ติณวนินฺนาทสทฺทานํ นี้ บทว่า ติณโว ได้แก่ บัณเฑาะว์, บทว่า นินฺนาทสทฺโท ได้แก่ เสียงดังที่ผสมกันเป็นหนึ่งเดียวของเครื่องดนตรีทั้งหมด ในบทมีคำว่า ฑํสา เป็นต้น บทว่า ฑํสา ได้แก่ เหลือบตาเหลือง, บทว่า มกสา ก็คือยุงนั่นเอง บทว่า ขิปฺปญฺเญว คนฺตา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ไปได้เร็วพลัน คือยังศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะให้บริบูรณ์แล้วไปได้โดยเร็วพลัน

5. ඨානසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาฐานสูตร

115. පඤ්චමෙ ඨානානීති කාරණානි. අනත්ථාය සංවත්තතීති අහිතාය අවඩ්ඪියා සංවත්තති. එත්ථ ච පඨමං ඔපාතක්ඛණනමච්ඡබන්ධනසන්ධිච්ඡෙදනාදිභෙදං සදුක්ඛං සවිඝාතං පාපකම්මං වෙදිතබ්බං, දුතියං සමජීවිකානං ගිහීනං පුප්ඵච්ඡඩ්ඩකාදිකම්මං සුධාකොට්ටන-ගෙහච්ඡාදනඅසුචිට්ඨානසම්මජ්ජනාදිකම්මඤ්ච වෙදිතබ්බං, තතියං සුරාපානගන්ධවිලෙපනමාලාපිළන්ධනාදිකම්මඤ්චෙව අස්සාදවසෙන පවත්තං පාණාතිපාතාදිකම්මඤ්ච වෙදිතබ්බං, චතුත්ථං ධම්මස්සවනත්ථාය ගමනකාලෙ සුද්ධවත්ථච්ඡාදන-මාලාගන්ධාදීනං ආදාය ගමනං [Pg.330] චෙතියවන්දනං බොධිවන්දනං මධුරධම්මකථාසවනං පඤ්චසීලසමාදානන්ති එවමාදීසු සොමනස්සසම්පයුත්තං කුසලකම්මං වෙදිතබ්බං. පුරිසථාමෙති පුරිසස්ස ඤාණථාමස්මිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

๑๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ฐานานิ ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า อนตฺถาย สํวตฺตติ คือ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความไม่เจริญ และในบทว่า อนตฺถาย สํวตฺตติ นี้ พึงทราบว่า เหตุที่ ๑ ได้แก่ บาปกรรมที่มีความทุกข์ มีความลำบาก ซึ่งจำแนกเป็นต้นว่า การขุดบ่อดักสัตว์ การดักปลา การตัดช่องย่องเบา, เหตุที่ ๒ พึงทราบว่า ได้แก่ การงานของคฤหัสถ์ผู้มีอาชีพเสมอกัน เช่น การทิ้งดอกไม้ และการงาน เช่น การตำปูน การมุงบ้าน การกวาดที่สกปรก, เหตุที่ ๓ พึงทราบว่า ได้แก่ การงาน เช่น การดื่มสุรา การลูบไล้ของหอม การทัดทรงดอกไม้ และบาปกรรมมีปาณาติบาตเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความยินดี, เหตุที่ ๔ พึงทราบว่า ได้แก่ กุศลกรรมที่สัมปยุตด้วยโสมนัสในเรื่องต่างๆ เป็นต้นว่า ในเวลาไปเพื่อฟังธรรม การนุ่งห่มผ้าสะอาด ถือดอกไม้ของหอมเป็นต้นไป การไหว้เจดีย์ การไหว้ต้นโพธิ์ การฟังธรรมกถาที่ไพเราะ การสมาทานศีล ๕ บทว่า ปุริสถาเม ได้แก่ กำลังคือญาณของบุรุษ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

6. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอัปปมาทสูตร

116. ඡට්ඨෙ යතො ඛොති යදා ඛො. සම්පරායිකස්සාති දෙසනාමත්තමෙතං, ඛීණාසවො පන නෙව සම්පරායිකස්ස, න දිට්ඨධම්මිකස්ස මරණස්ස භායති. සොව ඉධ අධිප්පෙතො. කෙචි පන ‘‘සම්මාදිට්ඨි භාවිතාති වචනතො සොතාපන්නං ආදිං කත්වා සබ්බෙපි අරියා අධිප්පෙතා’’ති වදන්ති.

๑๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ยโต โข คือ ยทา โข บทว่า สมฺปรายิกสฺส นี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น แต่พระขีณาสพย่อมไม่กลัวต่อความตายที่จะมีในภพหน้า และไม่กลัวต่อความตายที่จะมีในปัจจุบัน ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาพระขีณาสพนั้นแหละ แต่บางท่านกล่าวว่า "เพราะมีคำกล่าวว่า 'สัมมาทิฏฐิ อันบุคคลเจริญแล้ว' ท่านจึงประสงค์เอาพระอริยบุคคลทั้งหมด มีพระโสดาบันเป็นต้น"

7. ආරක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอารักขสูตร

117. සත්තමෙ අත්තරූපෙනාති අත්තනො අනුරූපෙන අනුච්ඡවිකෙන, හිතකාමෙනාති අත්ථො. රජනීයෙසූති රාගස්ස පච්චයභූතෙසු. ධම්මෙසූති සභාවෙසු, ඉට්ඨාරම්මණෙසූති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ නයො වෙදිතබ්බො. න රජ්ජතීති දිට්ඨිවසෙන න රජ්ජති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. න ච පන සමණවචනහෙතුපි ගච්ඡතීති සමණානං පරවාදීනං වචනහෙතුපි අත්තනො දිට්ඨිං පහාය තෙසං දිට්ඨිවසෙන න ගච්ඡතීති අත්ථො. ඉධාපි ඛීණාසවොව අධිප්පෙතො.

๑๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตรูเปน ได้แก่ ที่สมควรแก่ตน ที่เหมาะสม อธิบายว่า ผู้หวังประโยชน์ บทว่า รชนิเยสุ ได้แก่ ในธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งราคะ บทว่า ธมฺเมสุ ได้แก่ ในสภาวธรรมทั้งหลาย อธิบายว่า ในอิฏฐารมณ์ พึงทราบวิธีในทุกแห่งอย่างนี้ บทว่า น รชฺชติ คือ ไม่กำหนัดด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า น จ ปน สมณวจนเหตุปิ คจฺฉติ ความว่า ไม่ละทิฏฐิของตนแล้วถือเอาตามอำนาจทิฏฐิของสมณะที่เป็นปรวาทีเหล่านั้น แม้เพราะเหตุแห่งคำพูดของพวกเขา แม้ในสูตรนี้ ท่านก็ประสงค์เอาพระขีณาสพเท่านั้น

8-10. සංවෙජනීයාදිසුත්තත්තයවණ්ණනා

อรรถกถาสังเวชนียาทิสุตตัตตยะ (สูตร ๓ สูตร มีสังเวชนียสูตรเป็นต้น)

118-120. අට්ඨමෙ දස්සනීයානීති පස්සිතබ්බයුත්තකානි. සංවෙජනීයානීති සංවෙගජනකානි. නවමෙ ජාතිභයන්ති ජාතිං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකභයං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. දසමෙ අග්ගිභයන්ති අග්ගිං පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

ในสูตรที่ ๘ บทว่า ทสฺสนียานิ ได้แก่ สถานที่ควรแก่การดูการเห็น บทว่า สํเวชนียานิ ได้แก่ สถานที่ก่อให้เกิดความสังเวช ในสูตรที่ ๙ บทว่า ชาติภยํ ได้แก่ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยชาติ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อคฺคิภยํ ได้แก่ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยไฟ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

කෙසිවග්ගො දුතියො.

เกสิวรรคที่ ๒

(13) 3. භයවග්ගො

(๑๓) ๓. ภยวรรค

1. අත්තානුවාදසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอัตตานุวาทสูตร

121. තතියස්ස [Pg.331] පඨමෙ අත්තානුවාදභයන්ති අත්තානං අනුවදන්තස්ස උප්පජ්ජනකභයං. පරානුවාදභයන්ති පරස්ස අනුවාදතො උප්පජ්ජනකභයං. දණ්ඩභයන්ති ද්වත්තිංස කම්මකාරණා පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. දුග්ගතිභයන්ති චත්තාරො අපායෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අත්තානුවාදභයන්තිආදීසු අත්තානුවාදභයං තාව පච්චවෙක්ඛන්තස්ස අජ්ඣත්තං හිරී සමුට්ඨාති, සාස්ස තීසු ද්වාරෙසු සංවරං ජනෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති. සො තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති. පරානුවාදභයං පන පච්චවෙක්ඛන්තස්ස බහිද්ධා ඔත්තප්පං සමුට්ඨාති, තදස්ස තීසු ද්වාරෙසු සංවරං ජනෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති. සො තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති. දුග්ගතිභයං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස අජ්ඣත්තං හිරී සමුට්ඨාති, සාස්ස තීසු ද්වාරෙසු සංවරං ජනෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති. සො තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති.

๑๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า Attānuvādabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ติเตียนตนเอง คำว่า Parānuvādabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นจากการติเตียนของผู้อื่น คำว่า Daṇḍabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยการลงอาญา ๓๒ ประการ คำว่า Duggatibhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นโดยมีทุคติ ๔ เป็นเหตุ ในคำว่า Idaṃ vuccati, bhikkhave, attānuvādabhayaṃ เป็นต้นนั้น ประการแรก เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นภัยจากการติเตียนตนเอง หิริย่อมเกิดขึ้นภายในใจ เมื่อนั้น หิรินั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล ส่วนเมื่อพิจารณาเห็นภัยจากการติเตียนของผู้อื่น โอตตัปปะย่อมเกิดขึ้นภายนอก เมื่อนั้น โอตตัปปะนั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล เมื่อพิจารณาเห็นภัยในทุคติ หิริย่อมเกิดขึ้นภายในใจ เมื่อนั้น หิรินั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล

2. ඌමිභයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอูมิภัยสูตร

122. දුතියෙ උදකොරොහන්තස්සාති උදකං ඔතරන්තස්ස. පාටිකඞ්ඛිතබ්බානීති ඉච්ඡිතබ්බානි. සුසුකාභයන්ති චණ්ඩමච්ඡභයං. මුඛාවරණං මඤ්ඤෙ කරොන්තීති මුඛපිදහනං විය කරොන්ති. ඔදරිකත්තස්සාති මහොදරතාය මහග්ඝසභාවස්ස. අරක්ඛිතෙනෙව කායෙනාතිආදීසු කායද්වාරෙ තිවිධස්ස සංවරස්ස අභාවතො අරක්ඛිතෙන කායෙන. වචීද්වාරෙ චතුබ්බිධස්ස සංවරස්ස අභාවතො අරක්ඛිතාය වාචාය.

๑๒๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า Udakorohantassa หมายถึง แก่ผู้ลงสู่แม่น้ำ คำว่า Pāṭikaṅkhitabbāni หมายถึง พึงปรารถนา คำว่า Susukābhayaṃ หมายถึง ภัยจากปลาร้าย คำว่า Mukhāvaraṇaṃ maññe karonti ความว่า กระทำประดุจการปิดปาก คำว่า Odarikattassa หมายถึง เพราะความเป็นผู้มีท้องใหญ่ คือเป็นผู้เห็นแก่กิน ในคำว่า Arakkhiteneva kāyena เป็นต้น หมายถึง ด้วยกายที่ไม่ได้รักษา เพราะไม่มีความสำรวม ๓ ประการในกายทวาร ด้วยวาจาที่ไม่ได้รักษา เพราะไม่มีความสำรวม ๔ ประการในวจีทวาร

3. පඨමනානාකරණසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปฐมนานากรณสูตร

123. තතියෙ තදස්සාදෙතීති තං ඣානං සුඛස්සාදෙන අස්සාදෙති. නිකාමෙතීති පත්ථෙති. විත්තිං ආපජ්ජතීති තුට්ඨිං ආපජ්ජති. තදධිමුත්තොති [Pg.332] තස්මිං අධිමුත්තො, තං වා අධිමුත්තො. තබ්බහුලවිහාරීති තෙන ඣානෙන බහුලං විහරන්තො. සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති සහභාවං ගච්ඡති, තත්ථ නිබ්බත්තතීති අත්ථො. කප්පො ආයුප්පමාණන්ති එත්ථ පඨමජ්ඣානං අත්ථි හීනං, අත්ථි මජ්ඣිමං, අත්ථි පණීතං. තත්ථ හීනෙන උප්පන්නානං කප්පස්ස තතියො කොට්ඨාසො ආයුප්පමාණං, මජ්ඣිමෙන උපඩ්ඪකප්පො, පණීතෙන කප්පො. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. නිරයම්පි ගච්ඡතීති නිරයගමනීයස්ස කම්මස්ස අප්පහීනත්තා අපරාපරං ගච්ඡති, න අනන්තරමෙව. තස්මිංයෙව භවෙ පරිනිබ්බායතීති තස්මිංයෙව රූපභවෙ ඨත්වා පරිනිබ්බායති, න හෙට්ඨා ඔතරති. යදිදං ගතියා උපපත්තියා සතීති යං ඉදං ගතියා ච උපපත්තියා ච සති සෙඛස්ස අරියසාවකස්ස පටිසන්ධිවසෙන හෙට්ඨා අනොතරිත්වා තස්මිංයෙව රූපභවෙ උපරි දුතියතතියාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං බ්‍රහ්මලොකෙ පරිනිබ්බානං, පුථුජ්ජනස්ස පන නිරයාදිගමනං, ඉදං නානාකරණන්ති අත්ථො.

๑๒๓. ในสูตรที่ 3 บทว่า tadassādeti ความว่า ย่อมยินดีในฌานนั้นด้วยความยินดีในสุข. บทว่า Nikāmetīti ความว่า ย่อมปรารถนา. บทว่า Vittiṃ āpajjatīti ความว่า ย่อมถึงความปลื้มใจ. บทว่า Tadadhimuttoti ความว่า เป็นผู้หน่วงนึกในฌานนั้น หรือน้อมใจไปในฌานนั้น. บทว่า Tabbahulavihārīti ความว่า เป็นผู้ยับยั้งอยู่ด้วยฌานนั้นเป็นอันมาก. บทว่า Sahabyataṃ upapajjatīti ความว่า ย่อมถึงความเป็นสหาย คือย่อมบังเกิดในที่นั้น นี้เป็นอรรถในคำนี้. บทว่า Kappo āyuppamāṇaṃ ในคำนี้ ปฐมฌานมีอย่างเลว มีอย่างกลาง มีอย่างประณีต. ในบรรดาปฐมฌานเหล่านั้น สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างเลว มีอายุประมาณ 1 ใน 3 ส่วนของกัป, สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างกลาง มีอายุประมาณครึ่งกัป, สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างประณีต มีอายุประมาณ 1 กัป. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงระดับเหล่านั้น. บทว่า Nirayampi gacchatīti ความว่า ย่อมไปสู่นรกเพราะยังละกรรมที่ทำให้ไปสู่นรกไม่ได้ โดยย่อมไปในภพต่อ ๆ ไป ไม่ใช่ว่าจะต้องไปในลำดับถัดไปทันที. บทว่า Tasmiṃyeva bhave parinibbāyatīti ความว่า ย่อมปรินิพพานในรูปภพนั้นเอง ไม่ลงมาสู่เบื้องล่าง. บทว่า Yadidaṃ gatiyā upapattiyā satīti ความว่า เมื่อมีคติและการอุบัติ ความแตกต่างกันนี้คือ การที่พระอริยสาวกผู้เป็นเสขะไม่ลงมาสู่เบื้องล่างด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ แต่ปรินิพพานในรูปภพนั้นเอง หรือในพรหมโลกชั้นอื่นที่สูงขึ้นไป เช่น ชั้นที่ 2 หรือที่ 3 เป็นต้น ส่วนปุถุชนย่อมมีการไปสู่นรกเป็นต้น นี้คือความแตกต่างกัน.

ද්වෙ කප්පාති එත්ථාපි දුතියජ්ඣානං වුත්තනයෙනෙව තිවිධං හොති. තත්ථ පණීතභාවනෙන නිබ්බත්තානං අට්ඨකප්පා ආයුප්පමාණං, මජ්ඣිමෙන චත්තාරො, හීනෙන ද්වෙ. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. චත්තාරො කප්පාති එත්ථ යං හෙට්ඨා වුත්තං ‘‘කප්පො, ද්වෙ කප්පා’’ති, තම්පි ආහරිත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. කප්පොති ච ගුණස්සපි නාමං, තස්මා කප්පො ද්වෙ කප්පා චත්තාරො කප්පාති අයමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉදං වුත්තං හොති – යො පඨමං වුත්තො කප්පො, සො ද්වෙ වාරෙ ගණෙත්වා එකෙන ගුණෙන ද්වෙ කප්පා හොන්ති, දුතියෙන චත්තාරො, පුන තෙ චත්තාරො කප්පාති ඉමෙහි චතූහි ගුණෙහි ගුණිතා එකෙන ගුණෙන අට්ඨ හොන්ති, දුතියෙන සොළස, තතියෙන ද්වත්තිංස, චතුත්ථෙන චතුසට්ඨීති. එවමිධ පණීතජ්ඣානවසෙන චතුසට්ඨි කප්පා ගහිතාති වෙදිතබ්බා. පඤ්ච කප්පසතානීති ඉදං පණීතස්සෙව උපපත්තිජ්ඣානස්ස වසෙන වුත්තං. වෙහප්ඵලෙසු වා පඨමජ්ඣානභූමිආදීසු විය තිණ්ණං බ්‍රහ්මලොකානං අභාවතො එත්තකමෙව ආයුප්පමාණං. තස්මා එවං වුත්තං.

บทว่า Dve kappā แม้ในคำนี้ ทุติยฌานก็มี 3 ระดับตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ในบรรดาทุติยฌานเหล่านั้น สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยทุติยฌานอย่างประณีต มีอายุประมาณ 8 กัป, อย่างกลาง 4 กัป, อย่างเลว 2 กัป. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงระดับเหล่านั้น. บทว่า Cattāro kappā ในคำนี้ พึงทราบอรรถโดยนำคำที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า 'กัปหนึ่ง, สองกัป' มาประกอบด้วย. อนึ่ง คำว่า กัป เป็นชื่อของตัวคูณด้วย เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในคำนี้ว่า กัปหนึ่ง, สองกัป, สี่กัป. อธิบายว่า กัปที่กล่าวไว้ในตอนแรกนั้น เมื่อนับ 2 ครั้ง ด้วยการคูณ 1 ครั้ง ก็เป็น 2 กัป, คูณครั้งที่ 2 ก็เป็น 4 กัป, และกัปทั้ง 4 นั้น เมื่อคูณด้วยตัวคูณ 4 เหล่านี้ คือ คูณครั้งที่ 1 เป็น 8 กัป, ครั้งที่ 2 เป็น 16 กัป, ครั้งที่ 3 เป็น 32 กัป, ครั้งที่ 4 เป็น 64 กัป. ด้วยเหตุนี้ ในที่นี้พึงทราบว่า ทรงถือเอา 64 กัป ด้วยอำนาจแห่งฌานอย่างประณีต. บทว่า Pañca kappasatānīti นี้ ตรัสด้วยอำนาจแห่งอุปปัตติฌานอย่างประณีตเท่านั้น. หรือว่า ในชั้นเวหัปผลา เพราะไม่มีพรหมโลก 3 ชั้นเหมือนอย่างในชั้นปฐมฌานภูมิเป็นต้น อายุประมาณจึงมีเพียงเท่านี้. เพราะฉะนั้น จึงตรัสไว้อย่างนี้.

4. දුතියනානාකරණසුත්තවණ්ණනා

๔. การพรรณนาทุติยน่านากรณสูตร

124. චතුත්ථෙ [Pg.333] රූපමෙව රූපගතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අනිච්චතොතිආදීසු හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චතො, ආබාධට්ඨෙන රොගතො, අන්තො පදුස්සනට්ඨෙන ගණ්ඩතො, අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ලතො, සදුක්ඛට්ඨෙන අඝතො, සම්පීළනට්ඨෙන ආබාධතො, අවිධෙය්‍යට්ඨෙන පරතො, පලුජ්ජනට්ඨෙන පලොකතො, නිස්සත්තට්ඨෙන සුඤ්ඤතො, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තතො. එත්ථ ච ‘‘අනිච්චතො පලොකතො’’ති ද්වීහි පදෙහි අනිච්චලක්ඛණං කථිතං, ‘‘සුඤ්ඤතො අනත්තතො’’ති ද්වීහි අනත්තලක්ඛණං, සෙසෙහි දුක්ඛලක්ඛණං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. සමනුපස්සතීති ඤාණෙන පස්සති. එවං පඤ්චක්ඛන්ධෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පස්සන්තො තයො මග්ගෙ තීණි ඵලානි සච්ඡිකරොති. සුද්ධාවාසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති තත්ථ ඨිතො චතුත්ථජ්ඣානං භාවෙත්වා උපපජ්ජති.

๑๒๔. ในสูตรที่ 4 บทว่า rūpameva rūpagataṃ หมายถึงรูปนั่นเอง. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า Aniccatoti เป็นต้น ชื่อว่า 'โดยความเป็นของไม่เที่ยง' เพราะอรรถว่ามีแล้วก็ไม่มี, ชื่อว่า 'โดยความเป็นโรค' เพราะอรรถว่าเป็นสิ่งที่เสียดแทง, ชื่อว่า 'โดยความเป็นหัวฝี' เพราะอรรถว่าเน่าใน, ชื่อว่า 'โดยความเป็นลูกศร' เพราะอรรถว่าเสียบเข้าไป, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของลำบาก' เพราะอรรถว่าประกอบด้วยทุกข์, ชื่อว่า 'โดยความเป็นอาพาธ' เพราะอรรถว่าเบียดเบียน, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของผู้อื่น' เพราะอรรถว่าไม่อยู่ในอำนาจ, ชื่อว่า 'โดยความผุพัง' เพราะอรรถว่าแตกสลายไป, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของว่างเปล่า' เพราะอรรถว่าไม่ใช่สัตว์, ชื่อว่า 'โดยความเป็นอนัตตา' เพราะอรรถว่าไม่เป็นไปตามความปรารถนา. ในบรรดาบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วย 2 บทคือ 'aniccatoti palokato' ทรงกล่าวถึงอนิจจลักษณะ, ด้วย 2 บทคือ 'suññato anattato' ทรงกล่าวถึงอนัตตลักษณะ, ด้วยบทที่เหลือ ทรงกล่าวถึงทุกขลักษณะ. บทว่า Samanupassatīti ความว่า ย่อมเห็นด้วยญาณ. บุคคลเมื่อพิจารณาเห็นขันธ์ 5 โดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์อย่างนี้ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งมรรค 3 ผล 3. บทว่า Suddhāvāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti ความว่า ตั้งอยู่ในภพนั้น เจริญจตุตถฌานแล้วจึงบังเกิด.

5-6. මෙත්තාසුත්තද්වයවණ්ණනා

๕-๖. การพรรณนาเมตตสูตรทั้งสอง

125-126. පඤ්චමෙ පඨමජ්ඣානවසෙන මෙත්තා, දුතියාදිවසෙන කරුණාදයො දස්සිතා. ඡට්ඨං චතුත්ථෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๑๒๕-๑๒๖. ในสูตรที่ ๕ ทรงแสดงเมตตาด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน ทรงแสดงกรุณาเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งทุติยฌานเป็นต้น. สูตรที่ ๖ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรที่ ๔ นั่นเทียว.

7. පඨමතථාගතඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมตถาคตอัจฉริยสูตร

127. සත්තමෙ පාතුභාවාති පාතුභාවෙන. කුච්ඡිං ඔක්කමතීති එත්ථ කුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොතීති අත්ථො. ඔක්කන්තෙ හි තස්මිං එවං හොති, න ඔක්කමමානෙ. අප්පමාණොති වුඩ්ඪිප්පමාණො, විපුලොති අත්ථො. උළාරොති තස්සෙව වෙවචනං. දෙවානං දෙවානුභාවන්ති එත්ථ දෙවානං අයමානුභාවො – නිවත්ථවත්ථස්ස පභා ද්වාදස යොජනානි ඵරති, තථා සරීරස්ස, තථා විමානස්ස, තං අතික්කමිත්වාති අත්ථො. ලොකන්තරිකාති තිණ්ණං තිණ්ණං චක්කවාළානං අන්තරා එකෙකො ලොකන්තරිකො හොති, තිණ්ණං සකටචක්කානං පත්තානං වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආහච්ච ඨපිතානං මජ්ඣෙ ඔකාසො විය. සො පන ලොකන්තරිකනිරයො පරිමාණතො අට්ඨයොජනසහස්සප්පමාණො හොති. අඝාති [Pg.334] නිච්චවිවටා. අසංවුතාති හෙට්ඨාපි අප්පතිට්ඨා. අන්ධකාරාති තමභූතා. අන්ධකාරතිමිසාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණතො අන්ධභාවකරණතිමිසාය සමන්නාගතා. තත්ථ කිර චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න ජායති. එවංමහිද්ධිකානන්ති චන්දිමසූරියා කිර එකප්පහාරෙනෙව තීසු දීපෙසු පඤ්ඤායන්ති, එවංමහිද්ධිකා. එකෙකාය දිසාය නව නව යොජනසතසහස්සානි අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකං දස්සෙන්ති, එවංමහානුභාවා. ආභා නානුභොන්තීති පභා නප්පහොන්ති. තෙ කිර චක්කවාළපබ්බතස්ස වෙමජ්ඣෙන චරන්ති චක්කවාළපබ්බතඤ්ච අතික්කමිත්වා ලොකන්තරනිරයා. තස්මා තෙසං තත්ථ ආභා නප්පහොන්ති.

๑๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปาตุภาวา ความว่า เพราะการปรากฏ. ในบทว่า กุจฺฉึ โอกฺกมติ นี้ มีความว่า เสด็จลงสู่พระครรภ์แล้ว. ความจริง เมื่อพระโพธิสัตว์นั้นเสด็จลงสู่พระครรภ์แล้วจึงเป็นเช่นนี้, ไม่ใช่ขณะกำลังเสด็จลง. บทว่า อปฺปมาโณ ความว่า มีประมาณคือความเจริญ หมายความว่า ไพบูลย์. บทว่า อุฬาโร เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ในบทว่า เทวานํ เทวานุภาวํ นี้ มีความว่า อานุภาพของทวยเทพเป็นดังนี้คือ รัศมีแห่งผ้าที่ทรงนุ่งห่มแผ่ไป ๑๒ โยชน์, รัศมีแห่งพระวรกายก็เช่นนั้น, รัศมีแห่งวิมานก็เช่นนั้น, (แสงสว่างนั้น) ก้าวล่วงแสงสว่างนั้นไป. บทว่า โลกนฺตริกา ความว่า ในระหว่างจักรวาล ๓ แห่ง ๓ แห่ง มีโลกกันตริกนรก ๑ แห่ง เปรียบเหมือนช่องว่างในท่ามกลางแห่งจักรเกวียน ๓ อัน หรือภาชนะ ๓ ใบ ที่วางกระทบกันและกัน. ก็โลกกันตริกนรกนั้น โดยประมาณ มีประมาณ ๘,๐๐๐ โยชน์. บทว่า อฆา ความว่า เปิดอยู่เป็นนิตย์. บทว่า อสํวุตา ความว่า แม้เบื้องล่างก็ไม่มีที่ตั้ง. บทว่า อนฺธการา ความว่า เป็นความมืด. บทว่า อนฺธการติมิสา ความว่า ประกอบด้วยความมืดมิดที่ทำให้บอด เพราะห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. ได้ยินว่า ในโลกกันตริกนรกนั้น จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิด. บทว่า เอวํมหิทฺธิกานํ ความว่า ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมปรากฏในทวีป ๓ ทวีปโดยพร้อมเพรียงกันทีเดียว, มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้. (พระจันทร์และพระอาทิตย์) กำจัดความมืดแล้วแสดงแสงสว่างไปได้ ๙ แสนโยชน์ ๙ แสนโยชน์ในแต่ละทิศ, มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้. บทว่า อาภา นานุโภนฺติ ความว่า รัศมีทั้งหลายย่อมไม่สามารถ (ที่จะส่องสว่างได้). ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นโคจรไปในท่ามกลางแห่งภูเขาจักรวาล และโลกกันตริกนรกทั้งหลายมีอยู่โดยก้าวล่วงภูเขาจักรวาลไป. เพราะเหตุนั้น รัศมีของพระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นจึงไม่สามารถ (ส่องสว่าง) ในโลกกันตริกนรกนั้นได้.

යෙපි තත්ථ සත්තාති යෙපි තස්මිං ලොකන්තරමහානිරයෙ සත්තා උපපන්නා. කිං පන කම්මං කත්වා තත්ථ උප්පජ්ජන්තීති? භාරියං දාරුණං මාතාපිතූනං ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණානඤ්ච උපරි අපරාධං, අඤ්ඤඤ්ච දිවසෙ දිවසෙ පාණවධාදිසාහසිකකම්මං කත්වා උප්පජ්ජන්ති තම්බපණ්ණිදීපෙ අභයචොරනාගචොරාදයො විය. තෙසං අත්තභාවො තිගාවුතිකො හොති, වග්ගුලීනං විය දීඝනඛා හොන්ති. තෙ රුක්ඛෙ වග්ගුලියො විය නඛෙහි චක්කවාළපබ්බතපාදෙ ලග්ගන්ති. යදා සංසප්පන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාසගතා හොන්ති, අථ ‘‘භක්ඛො නො ලද්ධො’’ති මඤ්ඤමානා තත්ථ බ්‍යාවටා විපරිවත්තිත්වා ලොකසන්ධාරකඋදකෙ පතන්ති, වාතෙ පහරන්තෙපි මධුකඵලානි විය ඡිජ්ජිත්වා උදකෙ පතන්ති, පතිතමත්තාව අච්චන්තඛාරෙ උදකෙ පිට්ඨපිණ්ඩි විය විලීයන්ති. අඤ්ඤෙපි කිර භො සන්ති සත්තාති භො යථා මයං මහාදුක්ඛං අනුභවාම, එවං අඤ්ඤෙපි කිර සත්තා ඉදං දුක්ඛං අනුභවනත්ථාය ඉධූපපන්නාති තංදිවසං පස්සන්ති. අයං පන ඔභාසො එකයාගුපානමත්තම්පි න තිට්ඨති. යාවතා නිද්දායිත්වා පබුද්ධො ආරම්මණං විභාවෙති, තත්තකං කාලං හොති. දීඝභාණකා පන ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තමෙව විජ්ජුඔභාසො විය නිච්ඡරිත්වා කිං ඉදන්ති භණන්තානංයෙව අන්තරධායතී’’ති වදන්ති.

บทว่า เยปิ ตตฺถ สตฺตา ความว่า สัตว์เหล่าใดบังเกิดในโลกกันตริกมหานรกนั้น. (ถามว่า) ก็สัตว์เหล่านั้นทำกรรมอะไรจึงบังเกิดในนรกนั้น? (ตอบว่า) สัตว์เหล่านั้นทำความผิดอันหนักและทารุณต่อมารดาบิดาและต่อสมณพราหมณ์ผู้มีธรรม และทำกรรมอันหยาบช้ามีการฆ่าสัตว์เป็นต้นในทุกๆ วัน แล้วจึงบังเกิด (ในนรกนั้น) เปรียบเหมือนอภัยโจรและนาคโจรเป็นต้นในเกาะตัมพปัณณิ. อัตภาพของสัตว์นรกเหล่านั้นสูง ๓ คาวุต, มีเล็บยาวเหมือนเล็บของค้างคาว. สัตว์นรกเหล่านั้นใช้เล็บเกาะอยู่ที่เชิงเขาจักรวาลเหมือนค้างคาวเกาะอยู่บนต้นไม้. เมื่อสัตว์นรกเหล่านั้นเลื้อยคลานไป ตกไปอยู่ในระยะมือของกันและกัน, ขณะนั้นก็สำคัญว่า "เราได้อาหารแล้ว" จึงขวนขวายในกันและกัน พลิกตัวตกลงไปในน้ำรองโลก. แม้เมื่อลมพัดต้อง ก็ขาดตกลงไปในน้ำเหมือนผลมะพลับ. พอตกลงไปเท่านั้น ก็สลายไปในน้ำที่มีรสเค็มจัดเหมือนก้อนแป้ง. บทว่า อญฺเญปิ กิร โภ สนฺติ สตฺตา ความว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ, เหมือนอย่างที่พวกเราเสวยทุกข์ใหญ่หลวง, ได้ยินว่า สัตว์เหล่าอื่นก็บังเกิดในที่นี้เพื่อเสวยทุกข์นี้เหมือนกัน" ในวันนั้น สัตว์นรกเหล่านั้นย่อมเห็นดังนี้. ก็แสงสว่างนี้ย่อมไม่ตั้งอยู่แม้ชั่วเวลาดื่มข้าวต้มครั้งหนึ่ง. แสงสว่างนั้นมีอยู่เพียงชั่วเวลาที่คนหลับแล้วตื่นขึ้นมาระลึกถึงอารมณ์ได้. ส่วนพระทีฆภาณกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "แสงสว่างนั้นเปล่งออกมาชั่วลัดนิ้วมือเดียวเหมือนแสงฟ้าแลบ แล้วก็หายไปในขณะที่สัตว์นรกเหล่านั้นกำลังพูดกันว่า 'นี่อะไรกัน' นั่นเทียว".

8. දුතියතථාගතඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาทุติยตถาคตอัจฉริยสูตร

128. අට්ඨමෙ තණ්හාදිට්ඨීහි අල්ලීයිතබ්බට්ඨෙන ආලයොති පඤ්ච කාමගුණා, සකලමෙව වා වට්ටං. ආරමන්ති එත්ථාති ආරාමො, ආලයො ආරාමො එතිස්සාති ආලයාරාමා. ආලයෙ රතාති ආලයරතා[Pg.335]. ආලයෙ සම්මුදිතාති ආලයසම්මුදිතා. අනාලයෙ ධම්මෙති ආලයපටිපක්ඛෙ විවට්ටූපනිස්සිතෙ අරියධම්මෙ. සුස්සූසතීති සොතුකාමො හොති. සොතං ඔදහතීති සොතං ඨපෙති. අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙතීති ආජානනත්ථාය චිත්තං පච්චුපට්ඨපෙති. මානොති මඤ්ඤනා, මඤ්ඤිතබ්බට්ඨෙන වා සකලං වට්ටමෙව. මානවිනයෙ ධම්මෙති මානවිනයධම්මෙ. උපසමපටිපක්ඛො අනුපසමො, අනුපසන්තට්ඨෙන වා වට්ටමෙව අනුපසමො නාම. ඔපසමිකෙති උපසමකරෙ විවට්ටූපනිස්සිතෙ. අවිජ්ජාය ගතා සමන්නාගතාති අවිජ්ජාගතා. අවිජ්ජණ්ඩකොසෙන පරියොනද්ධත්තා අණ්ඩං විය භූතාති අණ්ඩභූතා. සමන්තතො ඔනද්ධාති පරියොනද්ධා. අවිජ්ජාවිනයෙති අවිජ්ජාවිනයො වුච්චති අරහත්තං, තංනිස්සිතෙ ධම්මෙ දෙසියමානෙති අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චතූසු ඨානෙසු වට්ටං, චතූසු විවට්ටං කථිතං.

๑๒๘. ในสูตรที่ ๘ กามคุณ ๕ ชื่อว่า อาลัย เพราะเป็นที่อันตัณหาและทิฏฐิพึงข้องอยู่, หรือวัฏฏะทั้งหมดนั่นเทียว (ชื่อว่าอาลัย). สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีในอารมณ์นั้น เหตุนั้น อารมณ์นั้นชื่อว่า อาราม, สัตว์นี้มีอาลัยเป็นที่มายินดี เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยารามา. ยินดีแล้วในอาลัย เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยรตา. บันเทิงแล้วในอาลัย เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยสัมมุทิตา. บทว่า อนาลเย ธมฺเม ความว่า ในอริยธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออาลัย เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ. บทว่า สุสฺสูสติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ใคร่เพื่อจะฟัง. บทว่า โสตํ โอทหติ ความว่า ย่อมตั้งโสตะไว้. บทว่า อญฺญาย จิตฺตํ อุปฏฺฐเปติ ความว่า ย่อมน้อมจิตเข้าไปเพื่อจะรู้. บทว่า มาโน ความว่า ความสำคัญมั่นหมาย, หรือวัฏฏะทั้งหมดนั่นเทียว (ชื่อว่ามานะ) เพราะเป็นสภาวะที่พึงสำคัญมั่นหมาย. บทว่า มานวินเย ธมฺเม ความว่า ในธรรมเป็นเครื่องกำจัดมานะ. ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความสงบ ชื่อว่า อนุปสโม, หรือวัฏฏะนั่นเทียวชื่อว่า อนุปสโม เพราะเป็นสภาวะที่ไม่สงบ. บทว่า โอปสมิเก ความว่า ในธรรมที่กระทำความสงบ เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ. บทว่า อวิชฺชาคตา ความว่า ไปแล้วคือประกอบแล้วด้วยอวิชชา. บทว่า อณฺฑภูตา ความว่า เป็นเหมือนฟองไข่ เพราะถูกเปลือกไข่คืออวิชชารึงรัดไว้. บทว่า ปริโยนทฺธา ความว่า ถูกรึงรัดไว้โดยรอบ. ในบทว่า อวิชฺชาวินเย นี้ อรหัตตผลเรียกว่า อวิชชาวินัย, มีความว่า เมื่อทรงแสดงธรรมที่อาศัยอรหัตตผลนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะไว้ใน ๔ สถาน, ตรัสวิวัฏฏะไว้ใน ๔ สถาน.

9. ආනන්දඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอานันทอัจฉริยสูตร

129. නවමෙ භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනායාති යෙ භගවන්තං පස්සිතුකාමා ථෙරං උපසඞ්කමන්ති, යෙ වා ‘‘ආයස්මා කිරානන්දො සමන්තපාසාදිකො අභිරූපො දස්සනීයො බහුස්සුතො සඞ්ඝසොභනො’’ති ථෙරස්ස ගුණෙ සුත්වා ආගච්ඡන්ති, තෙ සන්ධාය ‘‘භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමතී’’ති වුත්තං. එස නයො සබ්බත්ථ. අත්තමනාති ‘‘සවනෙන නො දස්සනං සමෙතී’’ති සකමනා තුට්ඨචිත්තා. ධම්මන්ති ‘‘කච්චි, ආවුසො, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි යොනිසොමනසිකාරකම්මං කරොථ, ආචරියුපජ්ඣායවත්තං පූරෙථා’’ති එවරූපං පටිසන්ථාරධම්මං. තත්ථ භික්ඛුනීසු ‘‘කච්චි, භගිනියො, අට්ඨ ගරුධම්මෙ සමාදාය වත්තථා’’ති ඉදම්පි නානාකරණං හොති. උපාසකෙසු ‘‘ස්වාගතං, උපාසක, න තෙ කිඤ්චි සීසං වා අඞ්ගං වා රුජ්ජති, අරොගා තෙ පුත්තභාතරො’’ති න එවං පටිසන්ථාරං කරොති, එවං පන කරොති – ‘‘කථං, උපාසකා, තීණි සරණානි පඤ්ච සීලානි රක්ඛථ, මාසස්ස අට්ඨ උපොසථෙ කරොථ, මාතාපිතූනං උපට්ඨානවත්තං පූරෙථ, ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණෙ පටිජග්ගථා’’ති. උපාසිකාසුපි එසෙව නයො.

๑๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า `ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนาย` ความว่า ภิกษุเหล่าใดผู้ใคร่จะเฝ้าพระผู้มีพระภาค เข้าไปหาพระเถระ หรือภิกษุเหล่าใดฟังคุณของพระเถระว่า "ได้ยินว่า ท่านพระอานนท์น่าเลื่อมใสโดยรอบ รูปงาม น่าดู เป็นพหูสูต เป็นผู้ยังสงฆ์ให้งาม" แล้วมา ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุเหล่านั้นว่า "บริษัทภิกษุเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบ" นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง บทว่า `อตฺตมนา` คือ มีใจเป็นของตน มีจิตยินดีว่า "การเห็นของเราสมกับการได้ฟัง" บทว่า `ธมฺมํ` คือ ธรรมคือปฏิสันถารมีรูปอย่างนี้ว่า "ผู้มีอายุ ท่านสบายดีหรือ ยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ท่านทำกรรมคือการมนสิการโดยแยบคายอยู่หรือ ท่านทำอาจริยวัตรและอุปัชฌายวัตรให้บริบูรณ์อยู่หรือ" ในภิกษุณีเหล่านั้น การกระทำความต่างนี้ก็มีอยู่ว่า "น้องหญิงทั้งหลาย ท่านสมาทานประพฤติครุธรรม ๘ ประการอยู่หรือ" ในอุบาสกทั้งหลาย ท่านไม่ทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "อุบาสก ท่านมาดีแล้ว ศีรษะหรืออวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของท่านไม่เจ็บป่วยหรือ บุตรและน้องชายของท่านไม่มีโรคหรือ" แต่ท่านทำอย่างนี้ว่า "อุบาสกทั้งหลาย ท่านรักษาสรณะ ๓ และศีล ๕ อยู่หรือ ท่านทำอุโบสถ ๘ ครั้งต่อเดือนอยู่หรือ ท่านทำวัตรปฏิบัติในมารดาบิดาให้บริบูรณ์อยู่หรือ ท่านบำรุงสมณพราหมณ์ผู้มีธรรมอยู่หรือ" แม้ในอุบาสิกาทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน

10. චක්කවත්තිඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาจักกวัตติอัจฉริยสูตร

130. දසමෙ ඛත්තියපරිසාති අභිසිත්තා අනභිසිත්තා ච ඛත්තියා. තෙ හි කිර ‘‘රාජා චක්කවත්තී නාම අභිරූපො පාසාදිකො හොති, ආකාසෙන [Pg.336] විචරන්තො රජ්ජං අනුසාසති, ධම්මිකො ධම්මරාජා’’ති තස්ස ගුණකථං සුත්වා සවනෙන දස්සනම්හි සමෙන්තෙ අත්තමනා හොන්ති. භාසතීති ‘‘කථං, තාතා, රාජධම්මං පූරෙථ, පවෙණිං රක්ඛථා’’ති පටිසන්ථාරං කරොති. බ්‍රාහ්මණෙසු පන ‘‘කථඤ්ච, ආචරියා, මන්තෙ වාචෙථ, අන්තෙවාසිකා මන්තෙ ගණ්හන්ති, දක්ඛිණං වා වත්ථානි වා සීලං වා ලභථා’’ති එවං පටිසන්ථාරං කරොති. ගහපතීසු ‘‘කථං, තාතා, න වො රාජකුලතො දණ්ඩෙන වා බන්ධනෙන වා පීළා අත්ථි, සම්මා දෙවො ධාරං අනුප්පවෙච්ඡති, සස්සානි සම්පජ්ජන්තී’’ති එවං පටිසන්ථාරං කරොති. සමණෙසු ‘‘කථං, භන්තෙ, කච්චි පබ්බජිතපරික්ඛාරා සුලභා, සමණධම්මෙ නප්පමජ්ජථා’’ති එවං පටිසන්ථාරං කරොතීති.

๑๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `ขตฺติยปริสา` คือ กษัตริย์ทั้งที่ได้รับอภิเษกแล้วและยังไม่ได้รับอภิเษก. ได้ยินว่า กษัตริย์เหล่านั้นฟังคำพรรณนาคุณของพระเจ้าจักรพรรดินั้นว่า "พระราชาผู้ชื่อว่าจักรพรรดิ ย่อมมีรูปงาม น่าเลื่อมใส เสด็จเที่ยวไปในอากาศ ทรงสั่งสอนราชสมบัติ เป็นธรรมิกราช" เมื่อการเห็นสมกับการได้ฟัง ก็ย่อมมีใจเป็นของตน (พอใจ). บทว่า `ภาสติ` คือ ทรงทำปฏิสันถารว่า "พ่อทั้งหลาย ท่านทำราชธรรมให้บริบูรณ์อยู่หรือ ท่านรักษาประเพณีอยู่หรือ". ส่วนในพราหมณ์ทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "ท่านอาจารย์ทั้งหลาย ท่านสวดมนต์อยู่หรือ อันเตวาสิกเรียนมนต์อยู่หรือ ท่านได้ทักษิณา หรือผ้า หรือศีลอยู่หรือ". ในคหบดีทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "พ่อทั้งหลาย การเบียดเบียนจากราชสกุลด้วยทัณฑกรรม หรือด้วยการจองจำ ไม่มีแก่ท่านทั้งหลายหรือ ฝนย่อมตกต้องตามฤดูกาลดีหรือ ข้าวกล้าย่อมบริบูรณ์ดีหรือ". ในสมณะทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ บริขารของบรรพชิตหาได้ง่ายอยู่หรือ ท่านไม่ประมาทในสมณธรรมอยู่หรือ".

භයවග්ගො තතියො.

ภยวรรคที่ ๓

(14) 4. පුග්ගලවග්ගො

(๑๔) ๔. ปุคคลวรรค

1. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสังโยชนสูตร

131. චතුත්ථස්ස පඨමෙ උපපත්තිපටිලාභියානීති යෙහි අනන්තරා උපපත්තිං පටිලභති. භවපටිලාභියානීති උපපත්තිභවස්ස පටිලාභාය පච්චයානි. සකදාගාමිස්සාති ඉදං අප්පහීනසංයොජනෙසු අරියෙසු උත්තමකොටියා ගහිතං. යස්මා පන අන්තරාපරිනිබ්බායිස්ස අන්තරා උපපත්ති නත්ථි, යං පන සො තත්ථ ඣානං සමාපජ්ජති, තං කුසලත්තා ‘‘උපපත්තිභවස්ස පච්චයො’’ තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තස්මාස්ස ‘‘උපපත්තිපටිලාභියානි සංයොජනානි පහීනානි, භවපටිලාභියානි සංයොජනානි අප්පහීනානී’’ති වුත්තං. ඔරම්භාගියෙසු ච අප්පහීනං උපාදාය සකදාගාමිස්ස අවිසෙසෙන ‘‘ඔරම්භාගියානි සංයොජනානි අප්පහීනානී’’ති වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า `อุปปตฺติปฏิลาภิยานิ` คือ สังโยชน์เหล่าใดที่บุคคลย่อมได้อุบัติในลำดับถัดไป. บทว่า `ภวปฏิลาภิยานิ` คือ เป็นปัจจัยเพื่อการได้ซึ่งอุปปัตติภพ. คำว่า `สกทาคามิสฺส` นี้ ท่านถือเอาโดยส่วนอันสูงสุดในพระอริยบุคคลผู้มีสังโยชน์ที่ยังละไม่ได้. ก็เพราะว่า อันตราปรินิพพายีบุคคลย่อมอุบัติในระหว่างไม่มี, ส่วนฌานใดที่บุคคลนั้นเข้าในภพนั้น ฌานนั้นเพราะเป็นกุศล จึงนับได้ว่าเป็น "ปัจจัยแห่งอุปปัตติภพ" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า "สังโยชน์ที่เป็นเหตุให้ได้อุบัติ ท่านละได้แล้ว, สังโยชน์ที่เป็นเหตุให้ได้ภพ ท่านยังละไม่ได้". และในโอรัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย ท่านอาศัยสังโยชน์ที่ยังละไม่ได้ของพระสกทาคามี จึงกล่าวโดยไม่เจาะจงว่า "โอรัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย ท่านยังละไม่ได้". เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว.

2. පටිභානසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปฏิภาณสูตร

132. දුතියෙ යුත්තප්පටිභානො නො මුත්තප්පටිභානොති පඤ්හං කථෙන්තො යුත්තමෙව කථෙති, සීඝං පන න කථෙති, සණිකමෙව කථෙතීති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි.

๑๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `ยุตฺตปฏิภาโน โน มุตฺตปฏิภาโน` ความว่า เมื่อกล่าวแก้ปัญหา ย่อมกล่าวแต่สิ่งที่สมควรเท่านั้น แต่ไม่กล่าวเร็ว กล่าวช้าๆ เท่านั้น. พึงทราบทุกบทโดยนัยนี้.

3. උග්ඝටිතඤ්ඤූසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอุคฆฏิตัญญูสูตร

133. තතියෙ [Pg.337] චතුන්නම්පි පුග්ගලානං ඉමිනා සුත්තෙන විසෙසො වෙදිතබ්බො –

๑๓๓. ในสูตรที่ ๓ พึงทราบความแตกต่างของบุคคลทั้ง ๔ ด้วยสูตรนี้ ดังนี้ –

‘‘කතමො ච පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ, යස්ස පුග්ගලස්ස සහ උදාහටවෙලාය ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ. කතමො ච පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ, යස්ස පුග්ගලස්ස විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ. කතමො ච පුග්ගලො නෙය්‍යො, යස්ස පුග්ගලස්ස උද්දෙසතො පරිපුච්ඡතො යොනිසොමනසිකරොතො කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො නෙය්‍යො. කතමො ච පුග්ගලො පදපරමො, යස්ස පුග්ගලස්ස බහුම්පි සුණතො බහුම්පි භණතො බහුම්පි ධාරයතො බහුම්පි වාචයතො න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො පදපරමො’’ති (පු. ප. 148-151).

"บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญูเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมพร้อมกับเวลาที่ยกขึ้นแสดง, บุคคลนี้เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู. บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญูเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมเมื่อท่านจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร, บุคคลนี้เรียกว่า วิปัญจิตัญญู. บุคคลผู้เป็นเนยยะเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมโดยลำดับ จากการเรียนหัวข้อ จากการสอบถาม จากการมนสิการโดยแยบคาย จากการเสพ การคบ การเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตร, บุคคลนี้เรียกว่า เนยยะ. บุคคลผู้เป็นปทปรมะเป็นไฉน? บุคคลใด แม้ฟังมาก แม้กล่าวมาก แม้ทรงจำไว้มาก แม้สาธยายมาก ก็ไม่บรรลุธรรมในชาตินั้น, บุคคลนี้เรียกว่า ปทปรมะ" (ปุ. ป. ๑๔๘-๑๕๑).

4. උට්ඨානඵලසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอุฏฐานผลสูตร

134. චතුත්ථෙ උට්ඨානවීරියෙනෙව දිවසං වීතිනාමෙත්වා තස්ස නිස්සන්දඵලමත්තං කිඤ්චිදෙව ලභිත්වා ජීවිකං කප්පෙති, තං පන උට්ඨානං ආගම්ම කිඤ්චි පුඤ්ඤඵලං නප්පටිලභති, අයං උට්ඨානඵලූපජීවී න කම්මඵලූපජීවී නාම. චාතුමහාරාජිකෙ පන දෙවෙ ආදිං කත්වා සබ්බෙපි දෙවා උට්ඨානවීරියෙන විනා පුඤ්ඤඵලස්සෙව උපජීවනතො කම්මඵලූපජීවිනො න උට්ඨානඵලූපජීවිනො නාම. රාජරාජමහාමත්තාදයො උට්ඨානඵලූපජීවිනො ච කම්මඵලූපජීවිනො ච. නෙරයිකසත්තා නෙව උට්ඨානඵලූපජීවිනො න කම්මඵලූපජීවිනො. ඉමස්මිං සුත්තෙ පුඤ්ඤඵලමෙව කම්මඵලන්ති අධිප්පෙතං, තඤ්ච තෙසං නත්ථි.

๑๓๔. ในสูตรที่ ๔ บุคคลยังชีพอยู่ได้ด้วยการยังวันให้ล่วงไปด้วยความเพียรคือความขยันหมั่นเพียรเท่านั้น แล้วได้เพียงผลสืบเนื่องของความขยันหมั่นเพียรนั้นบางอย่าง แต่เขาอาศัยความขยันหมั่นเพียรนั้นแล้ว ย่อมไม่ได้ผลบุญอะไรเลย, บุคคลนี้ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร ไม่ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. ส่วนเทพทั้งปวงตั้งแต่ท้าวจาตุมหาราชเป็นต้นไป เพราะเลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญเท่านั้น ปราศจากความเพียรคือความขยันหมั่นเพียร จึงชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม ไม่ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร. พระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น เป็นทั้งผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร และเป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. สัตว์นรกทั้งหลาย ไม่เป็นทั้งผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร และไม่เป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. ในสูตรนี้ ท่านประสงค์เอาผลแห่งบุญเท่านั้นว่าเป็นผลแห่งกรรม และผลแห่งบุญนั้นไม่มีแก่สัตว์นรกเหล่านั้น.

5. සාවජ්ජසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสาวัชชสูตร

135. පඤ්චමෙ පඨමො අන්ධබාලපුථුජ්ජනො, දුතියො අන්තරන්තරා කුසලකාරකො ලොකියපුථුජ්ජනො, තතියො සොතාපන්නො, සකදාගාමිඅනාගාමිනොපි [Pg.338] එතෙනෙව සඞ්ගහිතා. චතුත්ථො ඛීණාසවො. සො හි එකන්තෙනෙව අනවජ්ජො.

๑๓๕. ในสูตรที่ ๕ บุคคลที่ ๑ คืออันธพาลปุถุชน, บุคคลที่ ๒ คือโลกิยปุถุชนผู้ทำกุศลในระหว่างๆ, บุคคลที่ ๓ คือพระโสดาบัน, แม้พระสกทาคามีและพระอนาคามีก็สงเคราะห์เข้าด้วยพระโสดาบันนี้แหละ. บุคคลที่ ๔ คือพระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นเป็นผู้ไม่มีโทษโดยส่วนเดียวแท้.

6-7. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๗. อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น

136-137. ඡට්ඨෙ පඨමො ලොකියමහාජනො, දුතියො සුක්ඛවිපස්සකො සොතාපන්නො ච සකදාගාමී ච, තතියො අනාගාමී. සො හි යස්මා තඞ්ඛණිකම්පි උපපත්තිනිමිත්තකං ඣානං පටිලභතියෙව, තස්මා සුක්ඛවිපස්සකොපි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරීයෙව. චතුත්ථො ඛීණාසවොයෙව. සො හි සබ්බෙසං සීලාදිපච්චනීකානං පහීනත්තා සබ්බත්ථ පරිපූරකාරී නාම. සත්තමෙපි ඡට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව පුග්ගලපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

๑๓๖-๑๓๗. ในสูตรที่ ๖ บุคคลที่ ๑ คือโลกิยมหาชน, บุคคลที่ ๒ คือพระโสดาบันและพระสกทาคามีผู้เป็นสุกขวิปัสสก, บุคคลที่ ๓ คือพระอนาคามี. จริงอยู่ เพราะเหตุที่พระอนาคามีนั้นย่อมได้แม้ซึ่งฌานอันเป็นนิมิตแห่งอุบัติในขณะนั้นนั่นเทียว ฉะนั้น แม้พระอนาคามีผู้เป็นสุกขวิปัสสก ก็เป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในสมาธิได้นั่นเทียว. บุคคลที่ ๔ คือพระขีณาสพเท่านั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นชื่อว่าเป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในทุกสถาน เพราะละปฏิปักษ์แห่งศีลเป็นต้นได้ทั้งหมด. แม้ในสูตรที่ ๗ พึงทราบการกำหนดบุคคลโดยนัยที่กล่าวแล้วในสูตรที่ ๖ นั่นเทียว.

8. නිකට්ඨසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถานิกัฏฐสูตร

138. අට්ඨමෙ නිකට්ඨකායොති නිග්ගතකායො. අනිකට්ඨචිත්තොති අනුපවිට්ඨචිත්තො. කායෙනෙව ගාමතො නික්ඛන්තො, චිත්තෙන අරඤ්ඤෙ වසන්තොපි ගාමමෙව පවිට්ඨොති වුත්තං හොති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า นิกฺกฏฺฐกาโย คือ ผู้มีกายออกไปแล้ว. บทว่า อนิกฺกฏฺฐจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเข้าไปแล้ว. มีความว่า เป็นผู้ออกจากบ้านด้วยกายเท่านั้น แม้อยู่ในป่าด้วยจิต ก็ชื่อว่าเข้าไปสู่บ้านนั่นเอง. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้.

9. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาธรรมกถิกสูตร

139. නවමෙ අසහිතන්ති අත්ථෙන අසංයුත්තං. න කුසලා හොතීති න ඡෙකා හොති. සහිතාසහිතස්සාති අත්ථනිස්සිතස්ස වා අනිස්සිතස්ස වා. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อสหิตํ คือ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์. บทว่า น กุสลา โหติ คือ ไม่ฉลาด. บทว่า สหิตาสหิตสฺส คือ แก่ผู้ที่อาศัยประโยชน์หรือไม่อาศัยประโยชน์. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้.

10. වාදීසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาวาทีสูตร

140. දසමෙ අත්ථතො පරියාදානං ගච්ඡතීති අට්ඨකථං පුච්ඡිතො පරියාදානං පරික්ඛයං ගච්ඡති, කථෙතුං න සක්කොති. නො බ්‍යඤ්ජනතොති බ්‍යඤ්ජනං පනස්ස පවත්තති න පරියාදියති. එසෙව නයො සබ්බත්ථාති.

๑๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อตฺถโต ปริยาทานํ คจฺฉติ คือ เมื่อถูกถามอรรถกถา ย่อมถึงความหมดสิ้นไป ไม่สามารถจะกล่าวได้. บทว่า โน พฺยญฺชนโต คือ ส่วนพยัญชนะของเขาย่อมเป็นไป ไม่หมดสิ้น. นัยนี้มีในบททั้งปวง.

පුග්ගලවග්ගො චතුත්ථො.

ปุคคลวรรคที่ ๔

(15) 5. ආභාවග්ගො

(๑๕) ๕. อาภาวรรค

1. ආභාසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอาภาสูตร

141. පඤ්චමස්ස [Pg.339] පඨමෙ ආභාසනවසෙන චන්දොව චන්දාභා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

๑๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ ชื่อว่า จันทาภา เพราะอรรถว่าส่องสว่างยิ่ง ดุจพระจันทร์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

2-5. පභාසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๕. อรรถกถาปภาสูตรเป็นต้น

142-145. දුතියාදීසුපි පභාසනවසෙන චන්දොව චන්දප්පභා. ආලොකනවසෙන චන්දොව චන්දාලොකො. ඔභාසනවසෙන චන්දොව චන්දොභාසො. පජ්ජොතනවසෙන චන්දොව චන්දපජ්ජොතොති. එවං සබ්බපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๔๒-๑๔๕. แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้น ชื่อว่า จันทัปปภา เพราะอรรถว่ารุ่งเรืองยิ่ง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันทาโลโก เพราะอรรถว่าสว่าง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันโทภาโส เพราะอรรถว่ามีแสง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันทัปปัจโชโต เพราะอรรถว่าโชติช่วง ดุจพระจันทร์. พึงทราบเนื้อความแม้ในบททั้งปวงอย่างนี้.

6. පඨමකාලසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปฐมกาลสูตร

146. ඡට්ඨෙ කාලාති යුත්තප්පයුත්තකාලා. කාලෙන ධම්මස්සවනන්ති යුත්තප්පයුත්තකාලෙ ධම්මස්සවනං. ධම්මසාකච්ඡාති පඤ්හපුච්ඡනවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තා සංසන්දනකථා.

๑๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กาลา คือ กาลอันสมควร. บทว่า กาเลน ธมฺมสฺสวนํ คือ การฟังธรรมในกาลอันสมควร. บทว่า ธมฺมสากจฺฉา คือ ถ้อยคำสนทนาที่เป็นไปโดยการถามและตอบปัญหา.

7. දුතියකාලසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาทุติยกาลสูตร

147. සත්තමෙ කාලාති තස්මිං තස්මිං කාලෙ ධම්මස්සවනාදිවසෙන පවත්තානං කුසලධම්මානං එතං අධිවචනං. තෙ භාවියන්ති චෙව අනුපරිවත්තියන්ති ච. ආසවානං ඛයන්ති අරහත්තං. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

๑๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กาลา นี้ เป็นชื่อของกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นไปโดยการฟังธรรมเป็นต้นในกาลนั้นๆ. กุศลธรรมเหล่านั้น อันบุคคลย่อมเจริญด้วย ย่อมหมั่นประกอบด้วย. บทว่า อาสวานํ ขยํ คือ พระอรหัต. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

9-10. සුචරිතසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถาสุจริตสูตรเป็นต้น

149-150. නවමෙ සණ්හා වාචාති මුදුකවාචා. මන්තභාසාති මන්තසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දිත්වා කථිතකථා. දසමෙ සීලසාරොති සාරසම්පාපකං සීලං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

๑๔๙-๑๕๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สณฺหา วาจา คือ วาจาอ่อนหวาน. บทว่า มนฺตภาสา คือ ถ้อยคำที่กำหนดด้วยปัญญาที่ชื่อว่ามันตะแล้วกล่าว. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สีลสาโร คือ ศีลที่ให้ถึงสาระ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

ආභාවග්ගො පඤ්චමො.

อาภาวรรคที่ ๕

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ตติยปัณณาสก์ จบ.

4. චතුත්ථපණ්ණාසකං

๔. จตุตถปัณณาสก์

(16) 1. ඉන්ද්‍රියවග්ගො

(๑๖) ๑. อินทริยวรรค

1. ඉන්ද්‍රියසුත්තාදිවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอินทริยสูตรเป็นต้น

151. චතුත්ථස්ස [Pg.340] පඨමෙ සද්ධාධුරෙන ඉන්දට්ඨං කරොතීති සද්ධින්ද්‍රියං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. දුතියෙ අස්සද්ධියෙ අකම්පනට්ඨෙන සද්ධාබලං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තතියෙ අනවජ්ජබලන්ති නිද්දොසබලං. සඞ්ගහබලන්ති සඞ්ගණ්හිතබ්බයුත්තකානං සඞ්ගණ්හනබලං. චතුත්ථපඤ්චමානි උත්තානානෙව.

๑๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๔ ชื่อว่า สัทธินทรีย์ เพราะทำความเป็นใหญ่ด้วยธุระคือศรัทธา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในสูตรที่ ๒ ชื่อว่า สัทธาพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อนวชฺชพลํ คือ พละคือความไม่มีโทษ. บทว่า สงฺคหพลํ คือ พละคือการสงเคราะห์บุคคลที่ควรสงเคราะห์. สูตรที่ ๔ และที่ ๕ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

6. කප්පසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถากัปปสูตร

156. ඡට්ඨෙ සංවට්ටතීති එත්ථ තයො සංවට්ටා ආපොසංවට්ටො, තෙජොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති. තිස්සො සංවට්ටසීමා ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති. යදා කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති, ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා ආපෙන සංවට්ටති, සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වාතෙන සංවට්ටති, වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වාතෙන විද්ධංසති. විත්ථාරතො පන සදාපි එකං බුද්ධක්ඛෙත්තං විනස්සති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරකථා පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.403-404 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

๑๕๖. ในสูตรที่ ๖ ในบทว่า สํวฏฺฏติ นี้ สังวัฏฏ์มี ๓ อย่าง คือ อาโปสังวัฏฏ์ เตโชสังวัฏฏ์ วาโยสังวัฏฏ์. เขตแดนแห่งสังวัฏฏ์มี ๓ อย่าง คือ อาภัสสรพรหม สุภกิณหพรหม เวหัปผลพรหม. เมื่อใด กัปพินาศด้วยไฟ, เบื้องต่ำแต่อาภัสสรพรหมลงมา ย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใด กัปพินาศด้วยน้ำ, เบื้องต่ำแต่สุภกิณหพรหมลงมา ย่อมถูกน้ำทำลาย. เมื่อใด กัปพินาศด้วยลม, เบื้องต่ำแต่เวหัปผลพรหมลงมา ย่อมถูกลมทำลาย. ส่วนโดยพิสดาร พุทธเขตหนึ่งย่อมพินาศไปทุกเมื่อ. นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนเรื่องพิสดาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒.๔๐๓-๔๐๔ เป็นต้น) นั่นเทียว.

7. රොගසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโรคสูตร

157. සත්තමෙ විඝාතවාති මහිච්ඡාපච්චයෙන විඝාතෙන දුක්ඛෙන සමන්නාගතො. අසන්තුට්ඨොති චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි අසන්තුට්ඨො. අනවඤ්ඤප්පටිලාභායාති පරෙහි අනවජානනස්ස පටිලාභත්ථාය. ලාභසක්කාරසිලොකප්පටිලාභායාති සුසඞ්ඛතචතුපච්චයසඞ්ඛාතස්ස ලාභසක්කාරස්ස චෙව වණ්ණභණනසඞ්ඛාතස්ස සිලොකස්ස ච පටිලාභත්ථාය. සඞ්ඛාය කුලානි උපසඞ්කමතීති ‘‘ඉති මං එතෙ ජානිස්සන්තී’’ති ජානනත්ථාය කුලානි උපසඞ්කමති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

๑๕๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วิฆาตวา ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยทุกข์คือความลำบากเพราะเป็นผู้มักใหญ่ในปัจจัย. บทว่า อสนฺตุฏฺโฐ ความว่า เป็นผู้ไม่สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ในปัจจัย ๔. บทว่า อนวญฺญปฺปฏิลาภาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การได้รับการไม่ดูหมิ่นจากผู้อื่น. บทว่า ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิลาภาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การได้ลาภสักการะอันได้แก่ปัจจัย ๔ ที่เขาจัดทำดีแล้ว และสิโลกะ (ชื่อเสียง) อันได้แก่การกล่าวคุณ. บทว่า สงฺขาย กุลานิ อุปสงฺกมติ ความว่า ย่อมเข้าไปหาสู่ตระกูลเพื่อประโยชน์แก่การให้เขารู้ว่า "ชนเหล่านี้จักรู้จักเรา" ดังนี้. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เหมือนกัน.

8. පරිහානිසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปริหานิสูตร

158. අට්ඨමෙ [Pg.341] ගම්භීරෙසූති අත්ථගම්භීරෙසු. ඨානාඨානෙසූති කාරණාකාරණෙසු. න කමතීති නාවගාහති නප්පවත්තති. පඤ්ඤාචක්ඛූති එත්ථ උග්ගහපරිපුච්ඡාපඤ්ඤාපි වට්ටති, සම්මසනප්පටිවෙධපඤ්ඤාපි වට්ටතියෙව.

๑๕๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า คมฺภีเรสุ ได้แก่ ในธรรมอันลึกซึ้งโดยอรรถ. บทว่า ฐานาฐาเนสุ ได้แก่ ในเหตุและมิใช่เหตุ. บทว่า น กมติ ความว่า ไม่หยั่งลง ไม่เป็นไป. ในบทว่า ปญฺญาจกฺขุ นี้ แม้ปัญญาคืออุคคหะและปริปุจฉาก็ควร, แม้ปัญญาคือสัมมสนะและปฏิเวธก็ควรเหมือนกัน.

9. භික්ඛුනීසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาภิกขุนีสูตร

159. නවමෙ එහි ත්වන්ති ථෙරෙ පටිබද්ධචිත්තා තං පහිණිතුං එවමාහ. සසීසං පාරුපිත්වාති සහ සීසෙන කායං පාරුපිත්වා. මඤ්චකෙ නිපජ්ජීති වෙගෙන මඤ්චකං පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ නිපජ්ජි. එතදවොචාති තස්සාකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා ලොභප්පහානත්ථාය සණ්හෙනෙව අසුභකථං කථෙතුං එතං අවොච. ආහාරසම්භූතොති ආහාරෙන සම්භූතො ආහාරං නිස්සාය වඩ්ඪිතො. ආහාරං නිස්සාය ආහාරං පජහතීති පච්චුප්පන්නං කබළීකාරාහාරං නිස්සාය තං එවං යොනිසො සෙවමානො පුබ්බකම්මසඞ්ඛාතං ආහාරං පජහති. පච්චුප්පන්නෙපි පන කබළීකාරාහාරෙ නිකන්තිතණ්හා පජහිතබ්බා.

๑๕๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เอหิ ตฺวํ (เธอจงมา) ความว่า (ภิกษุณี) มีจิตปฏิพัทธ์ในพระเถระ จึงกล่าวอย่างนี้เพื่อจะส่งบุรุษนั้นไป. บทว่า สสีสํ ปารุปิตฺวา ความว่า คลุมกายพร้อมทั้งศีรษะ. บทว่า มญฺจเก นิปชฺชิ ความว่า ปูเตียงโดยเร็วแล้วนอนบนเตียงนั้น. บทว่า เอตทโวจ ความว่า (พระเถระ) กำหนดรู้อาการของภิกษุณีนั้นแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การละโลภะ จึงได้กล่าวคำนี้ คือ อสุภกถา โดยนุ่มนวลนั่นเทียว. บทว่า อาหารสมฺภูโต ความว่า เกิดขึ้นเพราะอาหาร เจริญขึ้นเพราะอาศัยอาหาร. บทว่า อาหารํ นิสฺสาย อาหารํ ปชหติ ความว่า อาศัยกวฬิงการาหารที่เป็นปัจจุบัน เสพอาหารนั้นโดยแยบคายอย่างนี้อยู่ ย่อมละอาหารอันได้แก่กรรมเก่า. อนึ่ง แม้ในกวฬิงการาหารที่เป็นปัจจุบัน ก็พึงละนิกัตติตัณหา (ตัณหาคือความใคร่).

තණ්හං පජහතීති ඉදානි එවං පවත්තං පච්චුප්පන්නතණ්හං නිස්සාය වට්ටමූලිකං පුබ්බතණ්හං පජහති. අයං පන පච්චුප්පන්නතණ්හා කුසලා අකුසලාති? අකුසලා. සෙවිතබ්බා න සෙවිතබ්බාති? සෙවිතබ්බා. පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති නාකඩ්ඪතීති? නාකඩ්ඪති. එතිස්සාපි පන පච්චුප්පන්නාය සෙවිතබ්බතණ්හාය නිකන්ති පජහිතබ්බායෙව. සො හි නාම ආයස්මා ආසවානං ඛයා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති, කිමඞ්ගං පනාහන්ති එත්ථ කිමඞ්ගං පනාති කාරණපරිවිතක්කනමෙතං. ඉදං වුත්තං හොති – සො ආයස්මා අරහත්තඵලං සච්ඡිකත්වා විහරිස්සති, අහං කෙන කාරණෙන න සච්ඡිකත්වා විහරිස්සාමි. සොපි හි ආයස්මා සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව පුත්තො, අහම්පි සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව පුත්තො, මය්හම්පෙතං උප්පජ්ජිස්සතීති. මානං නිස්සායාති ඉදං එවං උප්පන්නසෙවිතබ්බමානං නිස්සාය. මානං පජහතීති වට්ටමූලකං පුබ්බමානං පජහති. යං නිස්සාය පනෙස තං පජහති, සොපි තණ්හා විය අකුසලො චෙව සෙවිතබ්බො ච, නො ච පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති. නිකන්ති පන තස්මිම්පි පජහිතබ්බාව.

บทว่า ตณฺหํ ปชหติ ความว่า อาศัยตัณหาในปัจจุบันที่เป็นไปอย่างนี้ในบัดนี้ ย่อมละตัณหาในอดีตอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ถามว่า ก็ตัณหาในปัจจุบันนี้เป็นกุศลหรืออกุศล? ตอบว่า เป็นกุศล. ถามว่า ควรเสพหรือไม่ควรเสพ? ตอบว่า ควรเสพ. ถามว่า ย่อมชักนำปฏิสนธิหรือไม่? ตอบว่า ไม่ชักนำ. แต่อันว่านิกัตติ (ความใคร่) ในตัณหาที่ควรเสพที่เป็นปัจจุบันแม้นี้ ก็พึงละเสียเหมือนกัน. ในบทว่า โส หิ นาม อายสฺมา... กิมงฺคํ ปนาหํ นี้ บทว่า กิมงฺคํ ปน เป็นศัพท์ที่ตรึกถึงเหตุ. อธิบายว่า ท่านผู้มีอายุนั้นจักกระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผลอยู่, เราจักไม่กระทำให้แจ้งอยู่เพราะเหตุไรเล่า. ด้วยว่า แม้ท่านผู้มีอายุนั้นก็เป็นบุตรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, แม้เราก็เป็นบุตรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, (อรหัตผล) นี้จักเกิดขึ้นแม้แก่เรา. บทว่า มานํ นิสฺสาย ความว่า อาศัยมานะที่ควรเสพซึ่งเกิดขึ้นอย่างนี้. บทว่า มานํ ปชหติ ความว่า ย่อมละมานะในอดีตอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ก็มานะใดที่บุคคลนี้อาศัยละมานะนั้นได้ แม้มานะนั้นก็เหมือนตัณหา คือเป็นกุศลด้วย ควรเสพด้วย แต่ไม่ชักนำปฏิสนธิ. แต่อันว่านิกัตติ (ความใคร่) แม้ในมานะนั้น ก็พึงละเสียเหมือนกัน.

සෙතුඝාතො [Pg.342] වුත්තො භගවතාති පදඝාතො පච්චයඝාතො බුද්ධෙන භගවතා කථිතො. ඉති ඉමෙහි චතූහි අඞ්ගෙහි ථෙරෙ දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ තස්සා භික්ඛුනියා ථෙරං ආරබ්භ උප්පන්නො ඡන්දරාගො අපගඤ්ඡි. සාපි ථෙරං ඛමාපෙතුං අච්චයං දෙසෙසි, ථෙරොපිස්සා පටිග්ගණ්හි. තං දස්සෙතුං අථ ඛො සා භික්ඛුනීතිආදි වුත්තං.

บทว่า เสตุฆาโต วุตฺโต ภควตา ความว่า การตัดเหตุ การตัดปัจจัย อันพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. เมื่อพระเถระแสดงธรรมหมุนไปอยู่ด้วยองค์ ๔ เหล่านี้อย่างนี้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุณีนั้นเพราะปรารภพระเถระ ได้หายไปแล้ว. แม้ภิกษุณีนั้นก็ได้แสดงโทษเพื่อจะขอให้พระเถระอดโทษ, แม้พระเถระก็รับ (โทษ) ของภิกษุณีนั้น. เพื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อถ โข สา ภิกฺขุนี.

10. සුගතවිනයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาสุคตวินยสูตร

160. දසමෙ දුග්ගහිතන්ති උප්පටිපාටියා ගහිතං. පරියාපුණන්තීති වළඤ්ජෙන්ති කථෙන්ති. පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති එත්ථ පදමෙව අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො බ්‍යඤ්ජනන්ති වුත්තං. දුන්නික්ඛිත්තස්සාති දුට්ඨු නික්ඛිත්තස්ස උප්පටිපාටියා ඨපිතස්ස. අත්ථොපි දුන්නයො හොතීති අට්ඨකථා නීහරිත්වා කථෙතුං න සක්කා හොති. ඡින්නමූලකොති මූලභූතානං භික්ඛූනං උපච්ඡින්නත්තා ඡින්නමූලකො. අප්පටිසරණොති අප්පතිට්ඨො. බාහුලිකාති පච්චයබාහුල්ලාය පටිපන්නා. සාථලිකාති තිස්සො සික්ඛා සිථිලග්ගහණෙන ගණ්හනකා. ඔක්කමනෙ පුබ්බඞ්ගමාති පඤ්ච නීවරණානි අවගමනතො ඔක්කමනන්ති වුච්චන්ති, තත්ථ පුබ්බඞ්ගමාති අත්ථො. පවිවෙකෙති තිවිධෙ විවෙකෙ. නික්ඛිත්තධුරාති නිබ්බීරියා. ඉමිනා නයෙන පන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุคฺคหิตํ ได้แก่ เรียนเอาโดยผิดลำดับ. บทว่า ปริยาปุณนฺติ ได้แก่ ย่อมใช้สอย ย่อมบอก. ในบทว่า ปทพฺยญฺชเนหิ นี้ บทนั่นแหละ ชื่อว่า พยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ. บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ได้แก่ แห่งบทที่วางไว้ไม่ดี ที่ตั้งไว้ผิดลำดับ. บทว่า อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ ความว่า อรรถกถาไม่อาจนำออกมากล่าวได้. บทว่า ฉินฺนมูลโก ความว่า ชื่อว่ามีรากขาดแล้ว เพราะภิกษุผู้เป็นรากเหง้าขาดไป. บทว่า อปฺปฏิสรโณ ได้แก่ ไม่มีที่พึ่งพิง. บทว่า พาหุลิกา ได้แก่ ผู้ปฏิบัติเพื่อความเป็นผู้มากด้วยปัจจัย. บทว่า สาถลิกา ได้แก่ ผู้ถือสิกขา ๓ โดยการถืออย่างย่อหย่อน. บทว่า โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา ความว่า นิวรณ์ ๕ ชื่อว่า โอกกมนะ เพราะหยั่งลง, ในนิวรณ์นั้น มีความหมายว่า เป็นหัวหน้า. บทว่า ปวิเวเก ได้แก่ ในวิเวก ๓ อย่าง. บทว่า นิกฺขิตฺตธุรา ได้แก่ ผู้ไม่มีความเพียร. อนึ่ง พึงทราบเนื้อความในที่ทุกแห่งโดยนัยนี้.

ඉන්ද්‍රියවග්ගො පඨමො.

อินทริยวรรคที่ ๑

(17) 2. පටිපදාවග්ගො

(๑๗) ๒. ปฏิปทาวรรค

1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสังขิตตสูตร

161. දුතියස්ස පඨමෙ සුඛපටික්ඛෙපෙන දුක්ඛා පටිපජ්ජිතබ්බතො පටිපදා එතිස්සාති දුක්ඛාපටිපදා. අසීඝප්පවත්තිතාය ගරුභාවෙන දන්ධා අභිඤ්ඤා එතිස්සාති දන්ධාභිඤ්ඤා. ඉමිනාව නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ปฏิปทาของภิกษุนั้นชื่อว่า ทุกขาปฏิปทา เพราะเป็นข้อปฏิบัติที่ต้องปฏิบัติโดยลำบาก โดยการปฏิเสธสุข. อภิญญาของภิกษุนั้นชื่อว่า ทันธาภิญญา เพราะเป็นอภิญญาที่ช้า เนื่องจากความเป็นไปไม่เร็ว และเนื่องจากความเป็นของหนัก. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้นั่นแหละ.

2. විත්ථාරසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาวิตถารสูตร

162. දුතියෙ [Pg.343] අභික්ඛණන්ති අභිණ්හං. ආනන්තරියන්ති අනන්තරවිපාකදායකං මග්ගසමාධිං. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය. පඤ්චින්ද්‍රියානීති විපස්සනාපඤ්චමකානි පඤ්චින්ද්‍රියානි. පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති හි එත්ථ විපස්සනාපඤ්ඤාව පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති අධිප්පෙතං. සෙසමෙත්ථ පාළිවසෙන උත්තානමෙව.

๑๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อภิกฺขณํ ได้แก่ เนืองๆ. บทว่า อานนฺตริยํ ได้แก่ มรรคสมาธิอันให้วิบากในลำดับ. บทว่า อาสวานํ ขยาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่อรหัตผล. บทว่า ปญฺจินฺทฺริยานิ ได้แก่ อินทรีย์ ๕ มีวิปัสสนาเป็นที่ ๕. ก็ในบทว่า ปญฺญินฺทฺริยํ นี้ ท่านประสงค์เอาวิปัสสนาปัญญานั่นแหละว่า ปัญญินทรีย์. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นแล้วโดยนัยแห่งบาลีนั่นเทียว.

ඉමාසං පන පටිපදානං අයං ආවිභාවකථා – ඉධ භික්ඛු පුබ්බෙ අකතාභිනිවෙසො පුබ්බභාගෙ රූපපරිග්ගහෙ කිලමති, අරූපපරිග්ගහෙ කිලමති, පච්චයපරිග්ගහෙ කිලමති, තීසු අද්ධාසු කිලමති, මග්ගාමග්ගෙ කිලමති. එවං පඤ්චසු ඨානෙසු කිලමන්තො විපස්සනං පාපුණාති. විපස්සනං පත්වාපි උදයබ්බයානුපස්සනෙ, භඞ්ගානුපස්සනෙ, භයතුපට්ඨානෙ, ආදීනවානුපස්සනෙ, නිබ්බිදානුපස්සනෙ, මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණෙ, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණෙ, අනුලොමඤාණෙ, ගොත්‍රභුඤාණෙති ඉමෙසු නවසු විපස්සනාඤාණෙසුපි කිලමිත්වාව ලොකුත්තරමග්ගං පාපුණාති. තස්ස සො ලොකුත්තරමග්ගො එවං දුක්ඛෙන ගරුභාවෙන සච්ඡිකතත්තා දුක්ඛපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤො නාම ජාතො. යො පන පුබ්බභාගෙ පඤ්චසු ඤාණෙසු කිලමන්තො අපරභාගෙ නවසු විපස්සනාඤාණෙසු අකිලමිත්වාව මග්ගං සච්ඡිකරොති, තස්ස සො මග්ගො එවං දුක්ඛෙන අගරුභාවෙන සච්ඡිකතත්තා දුක්ඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො නාම ජාතො. ඉමිනා උපායෙන ඉතරාපි ද්වෙ වෙදිතබ්බා.

อนึ่ง คำอธิบายให้ปฏิปทาเหล่านี้ปรากฏชัดมีดังนี้ – ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ไม่ได้สั่งสมอุปนิสัยไว้ในภพก่อน ในเบื้องต้น ย่อมลำบากในการกำหนดรู้รูป ย่อมลำบากในการกำหนดรู้นาม ย่อมลำบากในการกำหนดรู้ปัจจัย ย่อมลำบากในกาลทั้งสาม ย่อมลำบากในทางใช่ทางและมิใช่ทาง เมื่อลำบากอยู่ในฐานะ ๕ ประการอย่างนี้ ย่อมบรรลุวิปัสสนา แม้บรรลุวิปัสสนาแล้ว ก็ยังต้องลำบากในวิปัสสนาญาณ ๙ เหล่านี้ คือ อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ภังคานุปัสสนาญาณ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ นิพพิทานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ สังขารุเปกขาญาณ อนุโลมญาณ และโคตรภูญาณ แล้วจึงบรรลุโลกุตตรมรรค โลกุตตรมรรคนั้นของภิกษุนั้น เพราะเป็นธรรมที่ทำให้แจ้งได้โดยยาก โดยลำบากอย่างนี้ จึงชื่อว่า ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ส่วนภิกษุใด เมื่อลำบากอยู่ในญาณ ๕ ในเบื้องต้น แต่ในเบื้องปลาย ไม่ลำบากเลยในวิปัสสนาญาณ ๙ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งมรรค มรรคนั้นของภิกษุนั้น เพราะเป็นธรรมที่ทำให้แจ้งได้โดยยาก แต่ไม่เนิ่นช้าอย่างนี้ จึงชื่อว่า ทุกขาปฏิปทาขิปปาภิญญา โดยนัยนี้ พึงทราบปฏิปทาอีก ๒ อย่างที่เหลือด้วย

ගොණපරියෙසකඋපමාහි චෙතා විභාවෙතබ්බා – එකස්ස හි පුරිසස්ස චත්තාරො ගොණා පලායිත්වා අටවිං පවිට්ඨා. සො සකණ්ටකෙ සගහනෙ වනෙ තෙ පරියෙසන්තො ගහනමග්ගෙනෙව කිච්ඡෙන කසිරෙන ගන්ත්වා ගහනට්ඨානෙයෙව නිලීනෙ ගොණෙපි කිච්ඡෙන කසිරෙන අද්දස. එකො කිච්ඡෙන ගන්ත්වා අබ්භොකාසෙ ඨිතෙ ඛිප්පමෙව අද්දස. අපරො අබ්භොකාසමග්ගෙන සුඛෙන ගන්ත්වා ගහනට්ඨානෙ නිලීනෙ කිච්ඡෙන කසිරෙන අද්දස. අපරො අබ්භොකාසමග්ගෙනෙව සුඛෙන ගන්ත්වා අබ්භොකාසෙ ඨිතෙයෙව ඛිප්පං අද්දස. තත්ථ චත්තාරො ගොණා විය චත්තාරො අරියමග්ගා දට්ඨබ්බා, ගොණපරියෙසකො පුරිසො විය යොගාවචරො, ගහනමග්ගෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන ගමනං විය පුබ්බභාගෙ පඤ්චසු ඤාණෙසු කිලමතො දුක්ඛාපටිපදා. ගහනට්ඨානෙ නිලීනානං කිච්ඡෙනෙව දස්සනං විය අපරභාගෙ නවසු ඤාණෙසු කිලමන්තස්ස [Pg.344] අරියමග්ගානං දස්සනං. ඉමිනා උපායෙන සෙසඋපමාපි යොජෙතබ්බා.

และปฏิปทาเหล่านี้ พึงทำให้ปรากฏชัดด้วยอุปมาด้วยบุรุษผู้แสวงหาโค คือ โค ๔ ตัวของบุรุษคนหนึ่งหนีเข้าไปในป่า บุรุษนั้นเมื่อแสวงหาโคเหล่านั้นในป่าที่มีหนาม มีป่าทึบ ก็ไปโดยทางรกชัฏด้วยความยากลำบาก และได้เห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏนั่นเองโดยยากลำบาก บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยลำบาก แต่ได้เห็นโคที่ยืนอยู่ในที่แจ้งโดยพลันทีเดียว บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยสะดวกตามทางโล่งแจ้ง แต่ได้เห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏโดยยากลำบาก บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยสะดวกตามทางโล่งแจ้งนั่นเอง และได้เห็นโคที่ยืนอยู่ในที่แจ้งนั่นเองโดยพลัน ในอุปมานั้น พึงเห็นอริยมรรค ๔ เหมือนโค ๔ ตัว พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้แสวงหาโค พึงเห็นทุกขาปฏิปทาของบุคคลผู้ลำบากในญาณ ๕ ในเบื้องต้น เหมือนการไปโดยทางรกชัฏด้วยความยากลำบาก พึงเห็นการเห็นอริยมรรคของบุคคลผู้ลำบากในญาณ ๙ ในเบื้องปลาย เหมือนการเห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏโดยยากลำบากนั่นเอง พึงประกอบอุปมาที่เหลือด้วยอุบายนี้

3. අසුභසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอสุภสูตร

163. තතියෙ අසුභානුපස්සී කායෙ විහරතීති අත්තනො කරජකායෙ ‘‘යථා එතං, තථා ඉද’’න්ති ඉමිනා නයෙන බහිද්ධා දිට්ඨානං දසන්නං අසුභානං උපසංහරණවසෙන අසුභානුපස්සී විහරති, අත්තනො කායං අසුභතො පටිකූලතො ඤාණෙන පස්සතීති අත්ථො. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤීති නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන කබළීකාරාහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤී. සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤීති සබ්බස්මිම්පි තෙධාතුකෙ ලොකසන්නිවාසෙ අනභිරතාය උක්කණ්ඨිතසඤ්ඤාය සමන්නාගතො. සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අනිච්චානුපස්සීති සබ්බෙපි තෙභූමකසඞ්ඛාරෙ අනිච්චතො අනුපස්සන්තො. මරණසඤ්ඤාති මරණං ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤා. අජ්ඣත්තං සූපට්ඨිතා හොතීති නියකජ්ඣත්තෙ සුට්ඨු උපට්ඨිතා හොති. එත්තාවතා බලවවිපස්සනා කථිතා. සෙඛබලානීති සික්ඛනකානං බලානි. සෙසමෙත්ථ පාළිවසෙන උත්තානමෙව. ‘‘අසුභානුපස්සී’’තිආදීනි පන දුක්ඛාය පටිපදාය දස්සනත්ථං වුත්තානි, පඨමජ්ඣානාදීනි සුඛාය. අසුභාදීනි හි පටිකූලාරම්මණානි, තෙසු පන පකතියාව සම්පියායමානං චිත්තං අල්ලීයති. තස්මා තානි භාවෙන්තො දුක්ඛපටිපදං පටිපන්නො නාම හොති. පඨමජ්ඣානාදීනි පණීතසුඛානි, තස්මා තානි පටිපන්නො සුඛපටිපදං පටිපන්නො නාම හොති.

๑๖๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า "มีปกติพิจารณาเห็นกายไม่งามอยู่" หมายความว่า มีปกติพิจารณาเห็นเป็นของไม่งามอยู่ ด้วยอำนาจการน้อมเข้ามาซึ่งอสุภะ ๑๐ ที่เห็นในภายนอก สู่กายที่เกิดแต่ธุลีของตน โดยนัยว่า "สิ่งนั้นเป็นฉันใด สิ่งนี้ก็เป็นฉันนั้น" อธิบายว่า เห็นกายของตนโดยความเป็นของไม่งาม โดยความเป็นของน่าเกลียดด้วยญาณ บทว่า "มีสัญญาในความเป็นปฏิกูลในอาหาร" คือ มีสัญญาในความเป็นปฏิกูลในกวฬิงการาหาร ด้วยอำนาจแห่งความเป็นปฏิกูล ๙ อย่าง บทว่า "มีสัญญาในความไม่ยินดีในโลกทั้งปวง" คือ ประกอบด้วยสัญญาในความไม่ยินดี คือความเบื่อหน่าย ในที่ประชุมแห่งสัตว์โลกอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด บทว่า "มีปกติพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง" คือ พิจารณาเห็นสังขารที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง บทว่า "มรณสัญญา" คือ สัญญาที่เกิดขึ้นโดยปรารภความตาย บทว่า "ตั้งมั่นอยู่ดีแล้วในภายใน" คือ ตั้งมั่นอยู่ดีแล้วในภายในของตน ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาที่มีกำลัง บทว่า "เสขพละ" คือ พละของพระเสขะ เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ชัดเจนแล้วโดยบาลีนั่นเอง อนึ่ง บทว่า "อสุภานุปัสสี" เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงทุกขาปฏิปทา ส่วนปฐมฌานเป็นต้น (ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดง) สุขาปฏิปทา จริงอยู่ อสุภะเป็นต้นเป็นอารมณ์ที่น่าเกลียด แต่จิตที่โดยปกติย่อมยินดี (ในของงาม) ย่อมไม่ติดในอารมณ์เหล่านั้น เพราะฉะนั้น ผู้เจริญอารมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ดำเนินทุกขาปฏิปทา ส่วนปฐมฌานเป็นต้นเป็นสุขที่ประณีต เพราะฉะนั้น ผู้ดำเนินในฌานเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ดำเนินสุขาปฏิปทา

අයං පනෙත්ථ සබ්බසාධාරණා උපමා – සඞ්ගාමාවචරපුරිසො හි ඵලකකොට්ඨකං කත්වා පඤ්චාවුධානි සන්නය්හිත්වා සඞ්ගාමං පවිසති, සො අන්තරා විස්සමිතුකාමො ඵලකකොට්ඨකං පවිසිත්වා විස්සමති චෙව පානභොජනාදීනි ච පටිසෙවති. තතො පුන සඞ්ගාමං පවිසිත්වා කම්මං කරොති. තත්ථ සඞ්ගාමො විය කිලෙසසඞ්ගාමො දට්ඨබ්බො, ඵලකකොට්ඨකො විය පඤ්චනිස්සයබලානි, සඞ්ගාමපවිසනපුරිසො විය යොගාවචරො, පඤ්චාවුධසන්නාහො විය විපස්සනාපඤ්චමානි ඉන්ද්‍රියානි, සඞ්ගාමං පවිසනකාලො විය විපස්සනාය කම්මකරණකාලො, විස්සමිතුකාමස්ස ඵලකකොට්ඨකං පවිසිත්වා විස්සමනපානභොජනානි පටිසෙවනකාලො විය [Pg.345] විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස චිත්තුප්පාදස්ස නිරස්සාදක්ඛණෙ පඤ්ච බලානි නිස්සාය චිත්තං සම්පහංසනකාලො, විස්සමිත්වා ඛාදිත්වා පිවිත්වා ච පුන සඞ්ගාමස්ස පවිසනකාලො විය පඤ්චහි බලෙහි චිත්තං සම්පහංසෙත්වා පුන විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස විවට්ටෙත්වා අරහත්තග්ගහණකාලො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ බලානි චෙව ඉන්ද්‍රියානි ච මිස්සකානෙව කථිතානීති.

นี้เป็นอุปมาที่ทั่วไปแก่ปฏิปทาทั้งหมดในเรื่องนี้ คือ บุรุษผู้ชำนาญในสงคราม ทำบังเกอร์ไม้ สวมใส่อาวุธ ๕ อย่าง แล้วเข้าสู่สงคราม เขาเมื่อต้องการพักในระหว่าง ก็เข้าไปในบังเกอร์ไม้เพื่อพักผ่อนและบริโภคเครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้น จากนั้นก็เข้าสู่สงครามอีกครั้งเพื่อทำการรบ ในอุปมานั้น พึงเห็นสงครามกิเลสเหมือนสงคราม พึงเห็นพละ ๕ อันเป็นเครื่องอาศัยเหมือนบังเกอร์ไม้ พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้เข้าสู่สงคราม พึงเห็นอินทรีย์ ๕ เหมือนการสวมใส่อาวุธ ๕ พึงเห็นกาลที่ทำความเพียรในวิปัสสนาเหมือนกาลที่เข้าสู่สงคราม พึงเห็นกาลที่ทำจิตให้ร่าเริงโดยอาศัยพละ ๕ ในขณะที่จิตตุปบาทขาดความยินดีของผู้ทำความเพียรในวิปัสสนา เหมือนกาลที่บุรุษผู้ต้องการพักเข้าไปในบังเกอร์ไม้เพื่อพักผ่อนและบริโภคเครื่องดื่มและโภชนะ พึงทราบกาลที่ละวัฏฏะแล้วบรรลุอรหัตตผลของผู้ทำความเพียรในวิปัสสนาอีกครั้ง หลังจากทำจิตให้ร่าเริงด้วยพละ ๕ แล้ว เหมือนกาลที่เข้าสู่สงครามอีกครั้งหลังจากพักผ่อน กิน และดื่มแล้ว ก็ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงพละและอินทรีย์ที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ)

4. පඨමඛමසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาปฐมขมสูตร

164. චතුත්ථෙ අක්ඛමාති අනධිවාසිකපටිපදා. ඛමාති අධිවාසිකපටිපදා. දමාති ඉන්ද්‍රියදමනපටිපදා. සමාති අකුසලවිතක්කානං වූපසමනපටිපදා. රොසන්තං පටිරොසතීති ඝට්ටෙන්තං පටිඝට්ටෙති. භණ්ඩන්තං පටිභණ්ඩතීති පහරන්තං පටිපහරති. පඤ්චමඡට්ඨානි උත්තානත්ථානෙව.

๑๖๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า "อักขมา" คือ ปฏิปทาของผู้ไม่อดทน บทว่า "ขมา" คือ ปฏิปทาของผู้อดทน บทว่า "ทมะ" คือ ปฏิปทาคือการฝึกอินทรีย์ บทว่า "สมะ" คือ ปฏิปทาคือการระงับอกุศลวิตก บทว่า "โกรธตอบผู้ที่โกรธ" หมายถึง กระทบกระทั่งตอบผู้ที่กระทบกระทั่ง บทว่า "ด่าตอบผู้ที่ด่า" หมายถึง ประหารตอบผู้ที่ประหาร สูตรที่ ๕ และ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

7. මහාමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถามหาโมคคัลลานสูตร

167. සත්තමෙ මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා අහෙසුං, අරහත්තමග්ගො දුක්ඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො. තස්මා එවමාහ – ‘‘යායං පටිපදා දුක්ඛා ඛිප්පාභිඤ්ඤා, ඉමං මෙ පටිපදං ආගම්ම අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති.

๑๖๗. ในสูตรที่ ๗ มรรคเบื้องต่ำ ๓ ของพระมหาโมคคัลลานเถระ เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติสะดวก รู้ช้า) ได้มีแล้ว, ส่วนอรหัตตมรรคเป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติลำบาก รู้เร็ว). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้ว่า "ปฏิปทาใดนี้ ปฏิบัติลำบาก รู้เร็ว, อาศัยปฏิปทานี้ จิตของเราหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่น" ดังนี้.

8. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสารีปุตตสูตร

168. අට්ඨමෙ ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරස්ස හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා, අරහත්තමග්ගො සුඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො. තස්මා ‘‘යායං පටිපදා සුඛා ඛිප්පාභිඤ්ඤා’’ති ආහ. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු මිස්සිකාව පටිපදා කථිතාති වෙදිතබ්බා.

๑๖๘. ในสูตรที่ ๘ มรรคเบื้องต่ำ ๓ ของพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ส่วนอรหัตตมรรคเป็นสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปฏิปทาใดนี้ ปฏิบัติสะดวก รู้เร็ว" ดังนี้. อนึ่ง ในสูตรทั้งสองนี้ พึงทราบว่า ทรงแสดงปฏิปทาที่ระคนกันไว้.

9. සසඞ්ඛාරසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสสังขารสูตร

169. නවමෙ පඨමදුතියපුග්ගලා සුක්ඛවිපස්සකා සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තං උපට්ඨපෙන්ති. තෙසු එකො විපස්සනින්ද්‍රියානං බලවත්තා ඉධෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, එකො ඉන්ද්‍රියානං දුබ්බලතාය [Pg.346] ඉධ අසක්කොන්තො අනන්තරෙ අත්තභාවෙ තදෙව මූලකම්මට්ඨානං පටිලභිත්වා සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තං උපට්ඨපෙත්වා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, තතියචතුත්ථා සමථයානිකා. තෙසං එකො අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන ඉන්ද්‍රියානං බලවත්තා ඉධෙව කිලෙසෙ ඛෙපෙති, එකො ඉන්ද්‍රියානං දුබ්බලත්තා ඉධ අසක්කොන්තො අනන්තරෙ අත්තභාවෙ තදෙව මූලකම්මට්ඨානං පටිලභිත්වා අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙතීති වෙදිතබ්බො.

๑๖๙. ในสูตรที่ ๙ บุคคลที่หนึ่งและที่สองเป็นสุกขวิปัสสกะ ย่อมยังสังขารนิมิตให้ปรากฏด้วยความเพียรมีเครื่องกระตุ้น ด้วยความพยายาม. ในบุคคลเหล่านั้น คนหนึ่งย่อมปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานในภพนี้เอง เพราะวิปัสสนินทรีย์มีกำลัง, อีกคนหนึ่งเพราะอินทรีย์อ่อนกำลัง ไม่สามารถ (จะปรินิพพาน) ในภพนี้ได้ เมื่อได้รับกรรมฐานอันเป็นมูลนั่นแหละในอัตภาพถัดไป แล้วยังสังขารนิมิตให้ปรากฏด้วยความเพียรมีเครื่องกระตุ้น ด้วยความพยายาม จึงปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพาน. บุคคลที่สามและที่สี่เป็นสมถยานิก. ในบุคคลเหล่านั้น คนหนึ่งย่อมทำกิเลสให้สิ้นไปในภพนี้เอง ด้วยความเพียรไม่มีเครื่องกระตุ้น ด้วยความไม่พยายาม เพราะอินทรีย์มีกำลัง, อีกคนหนึ่งเพราะอินทรีย์อ่อนกำลัง ไม่สามารถจะทำกิเลสให้สิ้นไปในภพนี้ได้ เมื่อได้รับกรรมฐานอันเป็นมูลนั่นแหละในอัตภาพถัดไป ย่อมทำกิเลสให้สิ้นไปด้วยความเพียรไม่มีเครื่องกระตุ้น ด้วยความไม่พยายาม ดังนี้ พึงทราบ.

10. යුගනද්ධසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถายุคนัทธสูตร

170. දසමෙ සමථපුබ්බඞ්ගමන්ති සමථං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා. මග්ගො සඤ්ජායතීති පඨමො ලොකුත්තරමග්ගො නිබ්බත්තති. සො තං මග්ගන්ති එකචිත්තක්ඛණිකමග්ගස්ස ආසෙවනාදීනි නාම නත්ථි, දුතියමග්ගාදයො පන උප්පාදෙන්තො තමෙව ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතීති වුච්චති. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමන්ති විපස්සනං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා සමථං භාවෙති, පකතියා විපස්සනාලාභී විපස්සනාය ඨත්වා සමාධිං උප්පාදෙතීති අත්ථො.

๑๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สมถปุพฺพงฺคมํ คือ ทำสมถะให้เป็นตัวนำ ให้ไปก่อน. บทว่า มคฺโค สญฺชายติ คือ โลกุตตรมรรคที่หนึ่งย่อมเกิดขึ้น. บทว่า โส ตํ มคฺคํ คือ ชื่อว่าการเสพเป็นต้นของมรรคมีขณะจิตเดียวย่อมไม่มี, แต่อุบัติขึ้นซึ่งมรรคที่สองเป็นต้น ย่อมเรียกว่าเสพ ทำให้เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นนั่นเอง. บทว่า วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ คือ ทำวิปัสสนาให้เป็นตัวนำ ให้ไปก่อน แล้วเจริญสมถะ, อธิบายว่า ผู้ได้วิปัสสนาโดยปกติ ตั้งอยู่ในวิปัสสนาแล้ว ย่อมยังสมาธิให้เกิดขึ้น.

යුගනද්ධං භාවෙතීති යුගනද්ධං කත්වා භාවෙති. තත්ථ තෙනෙව චිත්තෙන සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තෙනෙව සඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං න සක්කා. අයං පන යාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති, තාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. යාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, තාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති. කථං? පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා දුතියජ්ඣානං සමාපජ්ජති. තතො වුට්ඨාය පුන සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියජ්ඣානං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. එවමයං සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති නාම.

บทว่า ยุคนทฺธํ ภาเวติ คือ ทำ (สมถะและวิปัสสนา) ให้เป็นคู่กันแล้วเจริญ. ในข้อนั้น ไม่สามารถเข้าสมาบัติด้วยจิตใดแล้วพิจารณาสังขารด้วยจิตนั้นได้. แต่ภิกษุนี้เข้าสมาบัติเพียงใด ย่อมพิจารณาสังขารเพียงนั้น. พิจารณาสังขารเพียงใด ย่อมเข้าสมาบัติเพียงนั้น. อย่างไร? คือ เข้าปฐมฌาน, ออกจากฌานนั้นแล้วพิจารณาสังขาร, พิจารณาสังขารแล้วเข้าทุติยฌาน. ออกจากฌานนั้นแล้วพิจารณาสังขารอีก. พิจารณาสังขารแล้วเข้าตติยฌาน...ฯลฯ...เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ, ออกจากสมาบัตินั้นแล้วพิจารณาสังขาร. อย่างนี้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไป.

ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතන්ති සමථවිපස්සනාධම්මෙසු දසවිපස්සනුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතං, සුග්ගහිතන්ති අත්ථො. සො, ආවුසො, සමයොති ඉමිනා සත්තන්නං සප්පායානං පටිලාභකාලො කථිතො. යං තං චිත්තන්ති යස්මිං සමයෙ තං විපස්සනාවීථිං ඔක්කමිත්වා පවත්තං චිත්තං. අජ්ඣත්තමෙව [Pg.347] සන්තිට්ඨතීති විපස්සනාවීථිං පච්චොත්ථරිත්වා තස්මිංයෙව ගොචරජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ ආරම්මණෙ සන්තිට්ඨති. සන්නිසීදතීති ආරම්මණවසෙන සම්මා නිසීදති. එකොදි හොතීති එකග්ගං හොති. සමාධියතීති සම්මා ආධියති සුට්ඨපිතං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

บทว่า ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ คือ (จิต) อันอุทธัจจะที่นับเนื่องในวิปัสสนูปกิเลส ๑๐ ในธรรมคือสมถะและวิปัสสนาถือเอาโดยวิปลาส, อธิบายว่า ถือเอาไม่ดี. ด้วยบทว่า โส อาวุโส สมโย นี้ ท่านกล่าวถึงกาลแห่งการได้สัปปายะ ๗ ประการ. บทว่า ยํ ตํ จิตฺตํ คือ จิตนั้นที่ก้าวลงสู่วิปัสสนาวิถีเป็นไปแล้วในสมัยใด. บทว่า อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ คือ กลับลงสู่วิปัสสนาวิถีแล้วย่อมตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์นั้นนั่นเอง ที่เรียกว่าโคจรัชฌัตตะ. บทว่า สนฺนิสีทติ คือ ย่อมนั่งลงโดยชอบโดยอำนาจแห่งอารมณ์. บทว่า เอโกทิ โหติ คือ ย่อมเป็นเอกัคคตา. บทว่า สมาธิยติ คือ ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ คือเป็นอันตั้งไว้ดีแล้ว. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

පටිපදාවග්ගො දුතියො.

ปฏิปทาวรรคที่ ๒

(18) 3. සඤ්චෙතනියවග්ගො

(๑๘) ๓. สัญเจตนิยวรรค

1. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเจตนาสูตร

171. තතියස්ස පඨමෙ කායෙති කායද්වාරෙ, කායවිඤ්ඤත්තියා සතීති අත්ථො. කායසඤ්චෙතනාහෙතූතිආදීසු කායසඤ්චෙතනා නාම කායද්වාරෙ චෙතනා පකප්පනා. සා අට්ඨ කාමාවචරකුසලවසෙන අට්ඨවිධා, අකුසලවසෙන ද්වාදසවිධාති වීසතිවිධා. තථා වචීසඤ්චෙතනා, තථා මනොසඤ්චෙතනා. අපිචෙත්ථ නව මහග්ගතචෙතනාපි ලබ්භන්ති. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායසඤ්චෙතනාපච්චයා. උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛන්ති අට්ඨකුසලකම්මපච්චයා නියකජ්ඣත්තෙ සුඛං උප්පජ්ජති, ද්වාදසඅකුසලකම්මපච්චයා දුක්ඛං. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාපච්චයාවාති අවිජ්ජාකාරණෙනෙව. සචෙ හි අවිජ්ජා ඡාදයමානා පච්චයො හොති, එවං සන්තෙ තීසු ද්වාරෙසු සුඛදුක්ඛානං පච්චයභූතා චෙතනා උප්පජ්ජති. ඉති මූලභූතාය අවිජ්ජාය වසෙනෙතං වුත්තං.

๑๗๑. ในสูตรที่หนึ่งของวรรคที่สาม บทว่า กาเย คือ ในกายทวาร, อธิบายว่า เมื่อมีกายวิญญัติ. ในบทว่า กายสญฺเจตนาเหตุ เป็นต้น ชื่อว่ากายสัญเจตนา คือ เจตนา ความจงใจในกายทวาร. เจตนานั้นมี ๘ อย่างโดยอำนาจแห่งกามาวจรกุศล ๘, มี ๑๒ อย่างโดยอำนาจแห่งอกุศล, รวมเป็น ๒๐ อย่าง. วจีสัญเจตนาก็มี ๒๐ อย่างเหมือนกัน, มโนสัญเจตนาก็มี ๒๐ อย่างเหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง ในมโนสัญเจตนานี้ ย่อมได้แม้มหัคคตเจตนา ๙. บทว่า กายสญฺเจตนาเหตุ คือ เพราะกายสัญเจตนาเป็นปัจจัย. บทว่า อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ คือ สุขย่อมเกิดขึ้นในภายในของตนเพราะกุศลกรรม ๘ เป็นปัจจัย, ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นเพราะอกุศลกรรม ๑๒ เป็นปัจจัย. ในทวารที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อวิชฺชาปจฺจยาวา คือ เพราะอวิชชาเป็นเหตุเท่านั้น. จริงอยู่ ถ้าอวิชชาเป็นปัจจัยปิดบังอยู่, เมื่อเป็นเช่นนั้น เจตนาอันเป็นปัจจัยแห่งสุขและทุกข์ในทวารทั้งสามย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น คำนี้ท่านจึงกล่าวโดยอำนาจแห่งอวิชชาอันเป็นมูลราก.

සාමං වාතිආදීසු පරෙහි අනාණත්තො සයමෙව අභිසඞ්ඛරොන්තො සාමං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති නාම. යං පන පරෙ සමාදපෙත්වා ආණාපෙත්වා කාරෙන්ති, තස්ස තං කායසඞ්ඛාරං පරෙ අභිසඞ්ඛරොන්ති නාම. යො පන කුසලං කුසලන්ති අකුසලං අකුසලන්ති කුසලවිපාකං කුසලවිපාකොති අකුසලවිපාකං අකුසලවිපාකොති ජානන්තො කායද්වාරෙ වීසතිවිධං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, අයං සම්පජානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. යො එවං අජානන්තො අභිසඞ්ඛරොති, අයං අසම්පජානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො.

ในบทว่า สามํ วา เป็นต้น บุคคลอันผู้อื่นมิได้สั่ง ปรุงแต่งด้วยตนเองเท่านั้น ชื่อว่าย่อมปรุงแต่งกายสังขารด้วยตนเอง. ส่วนกายสังขารใดที่บุคคลชักชวน สั่งผู้อื่นให้ทำ, กายสังขารนั้นของบุคคลนั้น ชื่อว่าอันผู้อื่นปรุงแต่ง. อนึ่ง บุคคลใดรู้ว่ากุศลเป็นกุศล อกุศลเป็นอกุศล วิบากของกุศลเป็นวิบากของกุศล วิบากของอกุศลเป็นวิบากของอกุศล แล้วปรุงแต่งกายสังขาร ๒๐ อย่างในกายทวาร, บุคคลนี้ชื่อว่ามีสัมปชัญญะปรุงแต่ง. บุคคลใดไม่รู้อย่างนี้แล้วปรุงแต่ง, บุคคลนี้ชื่อว่าไม่มีสัมปชัญญะปรุงแต่ง. ในทวารที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

තත්ථ [Pg.348] අසම්පජානකම්මං එවං වෙදිතබ්බං – දහරදාරකා ‘‘මාතාපිතූහි කතං කරොමා’’ති චෙතියං වන්දන්ති, පුප්ඵපූජං කරොන්ති, භික්ඛුසඞ්ඝං වන්දන්ති, තෙසං කුසලන්ති අජානන්තානම්පි තං කුසලමෙව හොති. තථා මිගපක්ඛිආදයො තිරච්ඡානා ධම්මං සුණන්ති, සඞ්ඝං වන්දන්ති, චෙතියං වන්දන්ති, තෙසං ජානන්තානම්පි අජානන්තානම්පි තං කුසලමෙව හොති. දහරදාරකා පන මාතාපිතරො හත්ථපාදෙහි පහරන්ති, භික්ඛූනං තලසත්තිකං උග්ගිරන්ති, දණ්ඩං ඛිපන්ති, අක්කොසන්ති. ගාවියො භික්ඛුසඞ්ඝං අනුබන්ධන්ති, සුනඛා අනුබන්ධන්ති, ඩංසන්ති, සීහබ්‍යග්ඝාදයො අනුබන්ධන්ති, ජීවිතා වොරොපෙන්ති. තෙසං ජානන්තානම්පි අජානන්තානම්පි අකුසලකම්මං හොතීති වෙදිතබ්බං.

บรรดากรรมเหล่านั้น อสัมปชานกรรม (กรรมที่ทำโดยไม่รู้) พึงทราบอย่างนี้ คือ เด็กเล็กๆ คิดว่า "เราจะทำตามที่มารดาบิดาทำ" จึงไหว้พระเจดีย์ บูชาด้วยดอกไม้ ไหว้พระภิกษุสงฆ์ แม้พวกเขาจะไม่รู้ว่าเป็นกุศล การกระทำนั้นก็เป็นกุศลนั่นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น สัตว์เดรัจฉานมีเนื้อและนกเป็นต้น ฟังธรรม ไหว้พระสงฆ์ ไหว้พระเจดีย์ แม้พวกเขารู้หรือไม่รู้ก็ตาม การกระทำนั้นก็เป็นกุศลนั่นเอง ส่วนเด็กเล็กๆ ทุบตีมารดาบิดาด้วยมือและเท้า ยกตาลปัตรใส่ภิกษุ ขว้างท่อนไม้ ด่าบริภาษ แม่โคไล่ตามพระภิกษุสงฆ์ สุนัขไล่ตามและกัด สัตว์มีราชสีห์และเสือเป็นต้นไล่ตามและปลงจากชีวิต พึงทราบว่า แม้พวกเขารู้หรือไม่รู้ก็ตาม การกระทำนั้นก็เป็นอกุศลกรรม

ඉදානි තීසුපි ද්වාරෙසු ආයූහනචෙතනා සමොධානෙතබ්බා. සෙය්‍යථිදං – කායද්වාරෙ සයංකතමූලිකා වීසති චෙතනා, ආණත්තිමූලිකා වීසති, සම්පජානමූලිකා වීසති, අසම්පජානමූලිකා වීසතීති අසීති චෙතනා හොන්ති, තථා වචීද්වාරෙ. මනොද්වාරෙ පන එකෙකස්මිම්පි විකප්පෙ එකූනතිංස කත්වා සතඤ්ච සොළස ච හොන්ති. ඉති සබ්බාපි තීසු ද්වාරෙසු ද්වෙ සතානි ඡසත්තති ච චෙතනා. තා සබ්බාපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොතෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, තංසම්පයුත්තො වෙදයිතාකාරො වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ජානනාකාරො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, කායො උපාදාරූපං, තස්ස පච්චයා චතස්සො ධාතුයො චත්තාරි භූතානීති ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං නාම.

บัดนี้ พึงประมวลอายูหนเจตนา (เจตนาที่ประกอบกรรม) ในทวารทั้ง ๓ ได้แก่ ในกายทวาร มีเจตนา ๘๐ คือ เจตนาที่มีมูลมาจากการทำเอง ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากการสั่ง ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากความรู้ ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากความไม่รู้ ๒๐, ในวจีทวารก็เช่นเดียวกัน ส่วนในมโนทวาร ในแต่ละวิกัปป์ทำเป็น ๒๙ (เจตนา) รวมเป็น ๑๑๖ ด้วยประการฉะนี้ เจตนาทั้งหมดในทวารทั้ง ๓ จึงมี ๒๗๖ เจตนา เจตนาทั้งหมดนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นสังขารขันธ์เท่านั้น อาการเสวยอารมณ์ที่สัมปยุตด้วยสังขารขันธ์นั้นคือเวทนาขันธ์ อาการจำได้หมายรู้คือสัญญาขันธ์ จิตคือวิญญาณขันธ์ กายคืออุปาทายรูป ธาตุ ๔ ที่เป็นปัจจัยของอุปาทายรูปนั้นคือภูตรูป ๔ ขันธ์ ๕ เหล่านี้ชื่อว่าทุกขสัจ

ඉමෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අවිජ්ජා අනුපතිතාති ඉමෙසු වුත්තප්පභෙදෙසු චෙතනාධම්මෙසු අවිජ්ජා සහජාතවසෙන ච උපනිස්සයවසෙන ච අනුපතිතා. එවං වට්ටඤ්චෙව වට්ටමූලිකා ච අවිජ්ජා දස්සිතා හොති.

ความว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อวิชชาตกไปในธรรมเหล่านี้" คือ อวิชชาตกไปแล้วในเจตนาธรรมเหล่านี้ที่มีประเภทอันกล่าวแล้ว โดยเป็นสหชาตปัจจัยด้วย และโดยเป็นอุปนิสสยปัจจัยด้วย ด้วยประการฉะนี้ กรรมวัฏฏ์ด้วย และอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏ์ด้วย เป็นอันทรงแสดงแล้ว

එත්තාවතා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස ඉදානි ථුතිං කරොන්තො අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධාතිආදිමාහ. තත්ථ අසෙසවිරාගනිරොධාති අසෙසවිරාගෙන චෙව අසෙසනිරොධෙන ච. සො කායො න හොතීති ඛීණාසවස්ස කායෙන කරණකම්මං පඤ්ඤායති, චෙතියඞ්ගණසම්මජ්ජනං බොධියඞ්ගණසම්මජ්ජනං අභික්කමනං පටික්කමනං වත්තානුවත්තකරණන්ති එවමාදි. කායද්වාරෙ පනස්ස වීසති චෙතනා අවිපාකධම්මතං [Pg.349] ආපජ්ජන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘සො කායො න හොති, යං පච්චයාස්ස තං උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛ’’න්ති. කායද්වාරප්පවත්තා හි චෙතනා ඉධ කායොති අධිප්පෙතා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඛෙත්තන්තිආදීනිපි කුසලාකුසලකම්මස්සෙව නාමානි. තඤ්හි විපාකස්ස විරුහනට්ඨානට්ඨෙන ඛෙත්තං, පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු, කාරණට්ඨෙන ආයතනං, අධිකරණට්ඨෙන අධිකරණන්ති වුච්චති.

ด้วยเทศนาเพียงเท่านี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำการสรรเสริญพระขีณาสพผู้บรรลุอรหัตตผลด้วยการเจริญวิปัสสนา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา" (เพราะความสำรอกดับอวิชชาโดยไม่เหลือ) ในบทนั้น บทว่า "อเสสวิราคนิโรธา" หมายถึง เพราะความสำรอกโดยไม่เหลือด้วย และเพราะความดับโดยไม่เหลือด้วย ความว่า "กายนั้นย่อมไม่มี" คือ กรรมที่พระขีณาสพกระทำทางกายย่อมปรากฏ เช่น การกวาดลานพระเจดีย์ การกวาดลานพระศรีมหาโพธิ์ การก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การทำวัตรใหญ่น้อย เป็นต้น แต่เจตนา ๒๐ ในกายทวารของท่านย่อมถึงความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "กายนั้นย่อมไม่มี, สุขและทุกข์ภายในอันใดจะพึงเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะปัจจัยใด ปัจจัยนั้นย่อมไม่มี" จริงอยู่ เจตนาที่เกิดขึ้นทางกายทวาร ในที่นี้ทรงประสงค์เอาว่า "กาย" ในทวารที่เหลืออีกสองก็มีนัยนี้เช่นกัน แม้คำเป็นต้นว่า "เขตฺตํ" (นา) ก็เป็นชื่อของกุศลกรรมและอกุศลกรรมนั่นเอง จริงอยู่ กรรมนั้นชื่อว่า "เขต" เพราะเป็นที่งอกงามแห่งวิบาก, ชื่อว่า "วัตถุ" เพราะเป็นที่ตั้ง, ชื่อว่า "อายตนะ" เพราะเป็นเหตุ, และชื่อว่า "อธิกรณะ" เพราะเป็นเหตุให้เข้าไปยึดถือ

ඉති සත්ථා එත්තකෙන ඨානෙන තීහි ද්වාරෙහි ආයූහිතකම්මං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස කම්මස්ස විපච්චනට්ඨානං දස්සෙතුං චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අත්තභාවප්පටිලාභාති පටිලද්ධඅත්තභාවා. අත්තසඤ්චෙතනා කමතීති අත්තනා පකප්පිතචෙතනා වහති පවත්තති.

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาโดยฐานะเพียงเท่านี้ ทรงแสดงกรรมที่ประกอบขึ้นด้วยทวารทั้ง ๓ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสถานที่ให้ผลของกรรมนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "จตฺตาโรเม ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การได้อัตภาพ ๔ เหล่านี้) ในบทนั้น บทว่า "อตฺตภาวปฺปฏิลาภา" หมายถึง อัตภาพอันสัตว์ได้แล้ว บทว่า "อตฺตสญฺเจตนา กมติ" หมายถึง เจตนาที่ตนเองประกอบขึ้น ย่อมนำไป ย่อมเป็นไป

අත්තසඤ්චෙතනාහෙතු තෙසං සත්තානං තම්හා කායා චුති හොතීතිආදීසු ඛිඩ්ඩාපදොසිකා දෙවා අත්තසඤ්චෙතනාහෙතු චවන්ති. තෙසඤ්හි නන්දනවනචිත්තලතාවනඵාරුසකවනාදීසු දිබ්බරතිසමප්පිතානං කීළන්තානං පානභොජනෙ සති සම්මුස්සති, තෙ ආහාරුපච්ඡෙදෙන ආතපෙ ඛිත්තමාලා විය මිලායන්ති. මනොපදොසිකා දෙවා පරසඤ්චෙතනාහෙතු චවන්ති, එතෙ චාතුමහාරාජිකා දෙවා. තෙසු කිර එකො දෙවපුත්තො ‘‘නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති සපරිවාරො රථෙන වීථිං පටිපජ්ජති. අථඤ්ඤො නික්ඛමන්තො තං පුරතො ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘කිං, භො, අයං කපණො අදිට්ඨපුබ්බං විය එතං දිස්වා පීතියා උද්ධුමාතො විය ගජ්ජමානො විය ච ගච්ඡතී’’ති කුජ්ඣති. පුරතො ගච්ඡන්තොපි නිවත්තිත්වා තං කුද්ධං දිස්වා කුද්ධා නාම සුවිජානා හොන්තීති කුද්ධභාවමස්ස ඤත්වා ‘‘ත්වං කුද්ධො මය්හං කිං කරිස්සසි, අයං සම්පත්ති මයා දානසීලාදීනං වසෙන ලද්ධා, න තුය්හං වසෙනා’’ති පටිකුජ්ඣති. එකස්මිඤ්හි කුද්ධෙ ඉතරො අකුද්ධො රක්ඛති, උභොසු පන කුද්ධෙසු එකස්ස කොධො ඉතරස්ස පච්චයො හොති, තස්සපි කොධො ඉතරස්ස පච්චයො හොතීති උභො කන්දන්තානංයෙව ඔරොධානං චවන්ති. මනුස්සා අත්තසඤ්චෙතනා ච පරසඤ්චෙතනා ච හෙතු චවන්ති, අත්තසඤ්චෙතනාය ච පරසඤ්චෙතනාය ච හෙතුභූතාය චවන්තීති අත්ථො. මනුස්සා හි කුජ්ඣිත්වා අත්තනාව අත්තානං හත්ථෙහිපි දණ්ඩෙහිපි පහරන්ති, රජ්ජුබන්ධනාදීහිපි බන්ධන්ති, අසිනාපි සීසං ඡින්දන්ති, විසම්පි ඛාදන්ති, පපාතෙපි පතන්ති, උදකම්පි පවිසන්ති, අග්ගිම්පි පවිසන්ති, පරෙපි දණ්ඩෙන වා සත්ථනෙ වා පහරිත්වා මාරෙන්ති. එවං තෙසු අත්තසඤ්චෙතනාපි පරසඤ්චෙතනාපි කමති.

ในคำเป็นต้นว่า "เพราะอัตตสัญเจตนาเป็นเหตุ สัตว์เหล่านั้นจึงจุติจากกายนั้น" เทวดาพวกขิฑฑาปโทสิกะ (ผู้มีโทษเพราะความเพลิดเพลิน) ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาเป็นเหตุ จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นผู้เพลิดเพลินยินดีในทิพยสมบัติในสวนนันทวัน สวนจิตรลดา สวนผารุสกวัน เป็นต้น เมื่อเล่นเพลินอยู่ ย่อมหลงลืมสติในการดื่มกิน เทวดาเหล่านั้นย่อมเหี่ยวแห้งเพราะขาดอาหาร เหมือนพวงมาลัยที่ถูกทิ้งไว้กลางแดด เทวดาพวกมโนปโทสิกะ (ผู้มีโทษเพราะความขัดเคืองใจ) ย่อมจุติเพราะปรสัญเจตนาเป็นเหตุ เทวดาเหล่านี้คือเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา ได้ยินว่า ในเทวดาเหล่านั้น เทพบุตรองค์หนึ่งคิดว่า "เราจะเล่นนักขัตฤกษ์" จึงพร้อมด้วยบริวารเดินทางไปตามถนนด้วยรถ ครั้งนั้น เทพบุตรอีกองค์หนึ่งกำลังออกมา เห็นเทพบุตรนั้นไปอยู่ข้างหน้า จึงโกรธว่า "อะไรกัน ท่านผู้เจริญ เทพบุตรผู้ยากไร้นี้ เหมือนไม่เคยเห็นมาก่อน พอเห็นสิ่งนี้แล้วก็ไปเหมือนตัวพองขึ้นด้วยปีติ เหมือนคำรามอยู่" แม้เทพบุตรที่ไปอยู่ข้างหน้าก็หันกลับมา เห็นเทพบุตรนั้นโกรธอยู่ ก็รู้ว่าโกรธ เพราะคนโกรธย่อมรู้ได้ง่าย จึงโกรธตอบว่า "ท่านโกรธเราแล้วจะทำอะไรเราได้ สมบัตินี้เราได้มาด้วยอำนาจแห่งทานศีลเป็นต้นของเรา ไม่ใช่ด้วยอำนาจของท่าน" จริงอยู่ เมื่อฝ่ายหนึ่งโกรธ อีกฝ่ายหนึ่งไม่โกรธ ก็ยังรักษาไว้ได้ แต่เมื่อโกรธทั้งสองฝ่าย ความโกรธของฝ่ายหนึ่งย่อมเป็นปัจจัยแก่ความโกรธของอีกฝ่ายหนึ่ง ความโกรธของฝ่ายนั้นก็เป็นปัจจัยแก่ความโกรธของอีกฝ่ายหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น เทพบุตรทั้งสองจึงจุติในขณะที่เหล่านางอัปสรยังร้องไห้อยู่นั่นเอง มนุษย์ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาเป็นเหตุ อธิบายว่า ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาที่เป็นเหตุ จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายโกรธแล้วย่อมทำร้ายตนเองด้วยมือและท่อนไม้, ผูกมัดตนเองด้วยเชือกเป็นต้น, ตัดศีรษะด้วยดาบ, กินยาพิษ, กระโดดหน้าผา, กระโดดน้ำ, กระโดดเข้ากองไฟ และคนอื่นก็ทุบตีด้วยท่อนไม้หรือศัสตราแล้วฆ่าให้ตาย ด้วยประการฉะนี้ ในหมู่มนุษย์นั้น ทั้งอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาก็ย่อมเป็นไป

කතමෙ [Pg.350] තෙන දෙවා දට්ඨබ්බාති කතමෙ නාම තෙ දෙවා දට්ඨබ්බාති අත්ථො. තෙන වා අත්තභාවෙන කතමෙ දෙවා දට්ඨබ්බාතිපි අත්ථො. කස්මා පන ථෙරො ඉමං පඤ්හං පුච්ඡති, කිං අත්තනා කථෙතුං නප්පහොතීති? පහොති, ඉදං පන පදං අත්තනො සභාවෙන බුද්ධවිසයං පඤ්හන්ති ථෙරො න කථෙසි. තෙන දට්ඨබ්බාති තෙන අත්තභාවෙන දට්ඨබ්බා. අයං පන පඤ්හො හෙට්ඨා කාමාවචරෙපි රූපාවචරෙපි ලබ්භති, භවග්ගෙන පන පරිච්ඡින්දිත්වා කථිතො නිප්පදෙසෙන කථිතො හොතීති භගවතා එවං කථිතො.

บทว่า ‘Katame tena devā daṭṭhabbā’ (เทวดาเหล่านั้น อันบุคคลพึงเห็นว่า เป็นไฉน) ความว่า เทวดาเหล่านั้นชื่อว่าอะไร อันบุคคลพึงเห็น อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า เทวดาเหล่าไหน อันบุคคลพึงเห็นด้วยอัตภาพนั้น ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงทูลถามปัญหานี้, ท่านไม่สามารถจะกล่าวด้วยตนเองได้หรือ? (ตอบว่า) สามารถ แต่ว่า พระเถระไม่ได้กล่าวบทนี้ ด้วยคิดว่า ปัญหานี้โดยสภาวะของตนเป็นพุทธวิสัย บทว่า ‘Tena daṭṭhabbā’ (อันบุคคลพึงเห็นด้วยเหตุนั้น) คือ อันบุคคลพึงเห็นด้วยอัตภาพนั้น ก็ปัญหานี้ ย่อมมีได้แม้ในเบื้องต่ำ คือในกามาวจรและรูปาวจร แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดด้วยภวัคคพรหมแล้วตรัส จึงชื่อว่าตรัสโดยไม่มีส่วนเหลือ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้อย่างนี้

ආගන්තාරො ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථභාවං කාමාවචරපඤ්චක්ඛන්ධභාවමෙව ආගන්තාරො, නෙව තත්‍රූපපත්තිකා න උපරූපපත්තිකා හොන්ති. අනාගන්තාරො ඉත්ථත්තන්ති ඉමං ඛන්ධපඤ්චකං අනාගන්තාරො, හෙට්ඨූපපත්තිකා න හොන්ති, තත්‍රූපපත්තිකා වා උපරූපපත්තිකා වා තත්ථෙව වා පරිනිබ්බායිනො හොන්තීති අත්ථො. එත්ථ ච හෙට්ඨිමභවෙ නිබ්බත්තානං වසෙන උපරූපපත්තිකා වෙදිතබ්බා. භවග්ගෙ පනෙතං නත්ථි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า ‘Āgantāro itthattanti’ (ผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้) คือ ผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือความเป็นขันธ์ ๕ ในกามาวจรเท่านั้น, ไม่เป็นผู้เกิดในภพนั้น และไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน บทว่า ‘Anāgantāro itthattanti’ (ผู้ไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้) ความว่า เป็นผู้ไม่มาสู่ขันธ์ ๕ นี้, ไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องต่ำ, แต่เป็นผู้เกิดในภพนั้น หรือเกิดในภพเบื้องบน หรือเป็นผู้ปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง ในข้อนี้ พึงทราบว่า เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน ด้วยอำนาจแห่งพรหมผู้เกิดในภพเบื้องต่ำ แต่ในภวัคคพรหมนั้น การเกิดในภพเบื้องบนนี้ไม่มี ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

2. විභත්තිසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาวิภัตติสูตร

172. දුතියෙ අත්ථපටිසම්භිදාති පඤ්චසු අත්ථෙසු පභෙදගතං ඤාණං. ඔධිසොති කාරණසො. බ්‍යඤ්ජනසොති අක්ඛරසො. අනෙකපරියායෙනාති අනෙකෙහි කාරණෙහි. ආචික්ඛාමීති කථෙමි. දෙසෙමීති පාකටං කත්වා කථෙමි. පඤ්ඤාපෙමීති ජානාපෙමි. පට්ඨපෙමීති පට්ඨපෙත්වා පවත්තෙත්වා කථෙමි. විවරාමීති විවටං කත්වා කථෙමි. විභජාමීති විභජිත්වා කථෙමි. උත්තානීකරොමීති ගම්භීරං උත්තානකං කත්වා කථෙමි. සො මං පඤ්හෙනාති සො මං පඤ්හෙන උපගච්ඡතු. අහං වෙය්‍යාකරණෙනාති අහමස්ස පඤ්හකථනෙන චිත්තං ආරාධෙස්සාමි. යො නො ධම්මානං සුකුසලොති යො අම්හාකං අධිගතධම්මානං සුකුසලො සත්ථා, සො එස සම්මුඛීභූතො. යදි මයා අත්ථපටිසම්භිදා න සච්ඡිකතා, ‘‘සච්ඡිකරොහි තාව සාරිපුත්තා’’ති වත්වා මං පටිබාහිස්සතීති සත්ථු පුරතො නිසින්නකොව සීහනාදං නදති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමාසු ච පන පටිසම්භිදාසු තිස්සො පටිසම්භිදා ලොකියා, අත්ථපටිසම්භිදා ලොකියලොකුත්තරාති.

๑๗๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ‘atthapaṭisambhidā’ ได้แก่ ญาณที่แตกฉานในอรรถ ๕ อย่าง บทว่า ‘odhisoti’ ได้แก่ โดยเหตุ บทว่า ‘byañjanasoti’ ได้แก่ โดยอักษร บทว่า ‘anekapariyāyenāti’ ได้แก่ โดยเหตุเป็นอันมาก บทว่า ‘ācikkhāmīti’ (เราจะบอก) คือ เราจะกล่าว บทว่า ‘desemīti’ (เราจะแสดง) คือ เราจะกระทำให้ปรากฏแล้วกล่าว บทว่า ‘paññāpemīti’ (เราจะบัญญัติ) คือ เราจะทำให้รู้ บทว่า ‘paṭṭhapemīti’ (เราจะตั้งไว้) คือ เราจะตั้งขึ้น ให้เป็นไป แล้วกล่าว บทว่า ‘vivarāmīti’ (เราจะเปิดเผย) คือ เราจะกระทำให้เปิดเผยแล้วกล่าว บทว่า ‘vibhajāmīti’ (เราจะจำแนก) คือ เราจะจำแนกแล้วกล่าว บทว่า ‘uttānīkaromīti’ (เราจะทำให้ตื้น) คือ เราจะกระทำอรรถที่ลึกซึ้งให้ตื้นแล้วกล่าว บทว่า ‘so maṃ pañhenāti’ (ผู้นั้นจงเข้ามาหาเราด้วยปัญหา) คือ ผู้นั้นจงเข้ามาหาเราด้วยปัญหาเถิด บทว่า ‘ahaṃ veyyākaraṇenāti’ (เราจะยังจิตของผู้นั้นให้ยินดีด้วยการพยากรณ์) คือ เราจะยังจิตของผู้นั้นให้ยินดีด้วยการกล่าวแก้ปัญหา บทว่า ‘yo no dhammānaṃ sukusaloti’ (พระศาสดาพระองค์ใด ผู้ฉลาดในธรรมทั้งหลายของเรา) คือ พระศาสดาพระองค์ใดผู้ฉลาดอย่างยิ่งในธรรมที่เราบรรลุแล้ว พระศาสดาพระองค์นั้นทรงปรากฏอยู่เฉพาะหน้า ถ้าอรรถปฏิสัมภิทาเรายังมิได้ทำให้แจ้ง พระองค์ก็จักตรัสห้ามเราว่า “สารีบุตร เธอจงทำให้แจ้งก่อนเถิด” (พระเถระ) นั่งอยู่เฉพาะพระพักตร์พระศาสดาแล้วจึงบันลือสีหนาท พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้ ก็ในปฏิสัมภิทาเหล่านี้ ปฏิสัมภิทา ๓ อย่างเป็นโลกิยะ, อรรถปฏิสัมภิทาเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

3. මහාකොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถามหาโกฏฐิกสูตร

173. තතියෙ [Pg.351] ඵස්සායතනානන්ති ඵස්සාකරානං, ඵස්සස්ස උප්පත්තිට්ඨානානන්ති අත්ථො. අත්ථඤ්ඤං කිඤ්චීති එතෙසු අසෙසතො නිරුද්ධෙසු තතො පරං කොචි අප්පමත්තකොපි කිලෙසො අත්ථීති පුච්ඡති. නත්ථඤ්ඤං කිඤ්චීති ඉධාපි ‘‘අප්පමත්තකොපි කිලෙසො නත්ථී’’ති පුච්ඡති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙ පන චත්තාරොපි පඤ්හෙ සස්සතුච්ඡෙදඑකච්චසස්සතඅමරාවික්ඛෙපවසෙන පුච්ඡති. තෙනස්ස ථෙරො පුච්ඡිතපුච්ඡිතං පටිබාහන්තො මා හෙවන්ති ආහ. එත්ථ හිඉති නිපාතමත්තං, එවං මා භණීති අත්ථො. අත්තූපලද්ධිවසෙනෙව ‘‘අත්ථඤ්ඤං කිඤ්චි අඤ්ඤො කොචි අත්තා නාම අත්ථී’’ති සස්සතාදිආකාරෙන පුච්ඡති. කිං පනෙස අත්තූපලද්ධිකොති? න අත්තූපලද්ධිකො. එවංලද්ධිකො පන තත්ථෙකො භික්ඛු නිසින්නො, සො පුච්ඡිතුං න සක්කොති. තස්ස ලද්ධිං විස්සජ්ජාපනත්ථං එවං පුච්ඡති. යෙපි ච අනාගතෙ එවංලද්ධිකා භවිස්සන්ති, තෙසං ‘‘බුද්ධකාලෙපෙසො පඤ්හො මහාසාවකෙහි විස්සජ්ජිතො’’ති වචනොකාසුපච්ඡෙදනත්ථං පුච්ඡතියෙව.

๑๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ‘phassāyatanānanti’ (แห่งผัสสายตนะ) ความว่า แห่งธรรมที่เป็นแดนเกิดแห่งผัสสะ, แห่งธรรมที่เป็นที่เกิดขึ้นแห่งผัสสะ บทว่า ‘Atthaññaṃ kiñcīti’ (มีสิ่งอื่นอีกไหม) คือ ท่านถามว่า เมื่อผัสสายตนะเหล่านั้นดับไปโดยไม่เหลือแล้ว ยังมีกิเลสอื่นแม้เพียงเล็กน้อยอยู่ต่อไปอีกหรือไม่ แม้ในบทว่า ‘Natthaññaṃ kiñcīti’ (ไม่มีสิ่งอื่นอีกหรือ) นี้ ก็ถามว่า “ไม่มีกิเลสแม้เพียงเล็กน้อยอยู่หรือ” ในอีกสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ก็ท่านถามปัญหาทั้ง ๔ ข้อนี้ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิคือ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ เอกัจจสัสสตทิฏฐิ และอมราวิกเขปิกทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น พระเถระ (พระสารีบุตร) เมื่อจะทรงห้ามปัญหาที่ท่าน (พระมหาโกฏฐิกะ) ถามแล้วๆ จึงตรัสว่า ‘mā hevanti’ (อย่ากล่าวอย่างนั้น) ในบทนั้น ‘hi’ เป็นเพียงนิบาต ความว่า ท่านอย่ากล่าวอย่างนั้น ท่านถามด้วยอำนาจแห่งอัตตูปาทาน โดยอาการมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้นว่า “มีสิ่งอื่นอีกไหม คือมีอัตตาชื่ออื่นอยู่อีกหรือไม่” ถามว่า ก็ท่านพระมหาโกฏฐิกะนี้เป็นผู้มีอัตตทิฏฐิหรือ? ตอบว่า ท่านไม่ได้เป็นผู้มีอัตตทิฏฐิ แต่ว่า มีภิกษุรูปหนึ่งผู้มีทิฏฐิอย่างนั้นนั่งอยู่ในที่นั้น เธอไม่สามารถจะถามได้ ท่านจึงถามอย่างนี้เพื่อประสงค์จะให้วิสัชนาทิฏฐิของภิกษุนั้น และเพื่อตัดโอกาสในการกล่าวของชนทั้งหลายผู้จะมีทิฏฐิอย่างนั้นในอนาคตว่า “ปัญหานี้ แม้ในพุทธกาล พระมหาสาวกทั้งหลายก็ได้วิสัชนาไว้แล้ว” ท่านจึงได้ถามไว้

අප්පපඤ්චං පපඤ්චෙතීති න පපඤ්චෙතබ්බට්ඨානෙ පපඤ්චං කරොති, අනාචරිතබ්බං මග්ගං චරති. තාවතා පපඤ්චස්ස ගතීති යත්තකා ඡන්නං ඵස්සායතනානං ගති, තත්තකාව තණ්හාදිට්ඨිමානප්පභෙදස්ස පපඤ්චස්ස ගති. ඡන්නං, ආවුසො, ඵස්සායතනානං අසෙසවිරාගනිරොධා පපඤ්චනිරොධො පපඤ්චවූපසමොති එතෙසු ඡසු ආයතනෙසු සබ්බසො නිරුද්ධෙසු පපඤ්චාපි නිරුද්ධාව හොන්ති, වූපසන්තාව හොන්තීති අත්ථො. ආරුප්පෙ පන පුථුජ්ජනදෙවතානං කිඤ්චාපි පඤ්ච ඵස්සායතනානි නිරුද්ධානි, ඡට්ඨස්ස පන අනිරුද්ධත්තා තයොපි පපඤ්චා අප්පහීනාව. අපිච පඤ්චවොකාරභවවසෙනෙව පඤ්හො කථිතොති. චතුත්ථෙ ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

บทว่า ‘Appapañcaṃ papañcetīti’ (ย่อมเนิ่นช้าในสิ่งที่ไม่ควรเนิ่นช้า) คือ ย่อมกระทำความเนิ่นช้าในฐานะที่ไม่ควรเนิ่นช้า, ย่อมเดินไปในทางที่ไม่ควรเดิน บทว่า ‘Tāvatā papañcassa gatīti’ (ความเนิ่นช้ามีคติเพียงเท่านั้น) คือ คติแห่งผัสสายตนะ ๖ มีประมาณเท่าใด, คติแห่งปปัญจธรรมอันมีประเภทคือ ตัณหา ทิฏฐิ และมานะ ก็มีประมาณเท่านั้น บทว่า ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā papañcanirodho papañcavūpasamoti’ (ดูก่อนอาวุโส เพราะความสำรอกดับโดยไม่เหลือแห่งผัสสายตนะ ๖ จึงมีความดับแห่งปปัญจะ ความสงบแห่งปปัญจะ) ความว่า เมื่ออายตนะ ๖ เหล่านี้ดับไปโดยสิ้นเชิงแล้ว แม้ปปัญจธรรมทั้งหลายก็ย่อมดับไป, ย่อมสงบระงับไป ก็ในอรูปภพ ถึงแม้ผัสสายตนะ ๕ จะดับไปสำหรับปุถุชนเทวดาทั้งหลาย แต่เพราะมนายตนะที่ ๖ ยังไม่ดับ ปปัญจธรรมทั้ง ๓ ก็ยังละไม่ได้ อีกอย่างหนึ่ง ปัญหาได้ถูกกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งปัญจโวการภพ ในสูตรที่ ๔ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เช่นกัน

5. උපවාණසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอุปวาณสูตร

175-176. පඤ්චමෙ විජ්ජායන්තකරො හොතීති විජ්ජාය වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරො හොති, සකලං වට්ටදුක්ඛං පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං කත්වා තිට්ඨතීති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සඋපාදානොති සගහණොව හුත්වා. අන්තකරො අභවිස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කත්වා ඨිතො අභවිස්ස. චරණසම්පන්නොති පන්නරසධම්මභෙදෙන චරණෙන සමන්නාගතො. යථාභූතං ජානං [Pg.352] පස්සං අන්තකරො හොතීති යථාසභාවං මග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා පස්සිත්වා වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කත්වා ඨිතො නාම හොතීති අරහත්තනිකූටෙන පඤ්හං නිට්ඨපෙසි. ඡට්ඨං හෙට්ඨා එකකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ในสูตรที่ ๕ บทว่า ‘vijjāyantakaro hotīti’ (บุคคลย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดได้ด้วยวิชชา) คือ บุคคลย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ได้ด้วยวิชชา, กระทำวัฏทุกข์ทั้งสิ้นให้เป็นสิ่งที่ถูกกำหนดแล้ว ให้มีที่สุดแล้ว ดำรงอยู่ ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า ‘saupādānoti’ (ผู้ยังมีอุปาทาน) คือ เป็นผู้ยังมีความยึดมั่น บทว่า ‘antakaro abhavissāti’ (พึงเป็นผู้กระทำที่สุดได้) คือ พึงเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์แล้วดำรงอยู่ บทว่า ‘caraṇasampannoti’ (ผู้ถึงพร้อมด้วยจรณะ) คือ ผู้ประกอบด้วยจรณะอันมีประเภทเป็นธรรม ๑๕ ประการ บทว่า ‘yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ antakaro hotīti’ (บุคคลรู้เห็นตามความเป็นจริง จึงเป็นผู้กระทำที่สุดได้) คือ บุคคลรู้เห็นตามสภาวะด้วยมรรคปัญญาแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์แล้วดำรงอยู่ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบปัญหาด้วยยอดคืออรหัตตผล สูตรที่ ๖ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาเอกกนิบาตในเบื้องต่ำ

7. රාහුලසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาราหุลสูตร

177. සත්තමෙ අජ්ඣත්තිකාති කෙසාදීසු වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධාකාරලක්ඛණා පථවීධාතු. බාහිරාති බහිද්ධා අනින්ද්‍රියබද්ධෙසු පාසාණපබ්බතාදීසු ථද්ධාකාරලක්ඛණා පථවීධාතු. ඉමිනාව නයෙන සෙසාපි ධාතුයො වෙදිතබ්බා. නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තාති ඉදං තයං තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහපටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං. සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බන්ති හෙතුනා කාරණෙන මග්ගපඤ්ඤාය පස්සිතබ්බං. දිස්වාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පස්සිත්වා. අච්ඡෙච්ඡි තණ්හන්ති මග්ගවජ්ඣතණ්හං සමූලකං ඡින්දි. විවත්තයි සංයොජනන්ති දසවිධම්පි සංයොජනං විවත්තයි උබ්බත්තෙත්වා පජහි. සම්මා මානාභිසමයාති හෙතුනා කාරණෙන නවවිධස්ස මානස්ස පහානාභිසමයා. අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛං පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං අකාසි, කත්වා ඨිතොති අත්ථො. ඉති සත්ථාරා සංයුත්තමහානිකායෙ රාහුලොවාදෙ (සං. නි. 3.91 ආදයො) විපස්සනා කථිතා, චූළරාහුලොවාදෙපි (ම. නි. 3.416 ආදයො) විපස්සනා කථිතා, අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදෙ (ම. නි. 2.107 ආදයො) දහරස්සෙව සතො මුසාවාදා වෙරමණී කථිතා, මහාරාහුලොවාදෙ (ම. නි. 2.113 ආදයො) විපස්සනා කථිතා. ඉමස්මිං අඞ්ගුත්තරමහානිකායෙ අයං චතුකොටිකසුඤ්ඤතා නාම කථිතාති.

๑๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อชฺฌตฺติกา ความว่า ปฐวีธาตุมีลักษณะคือความเป็นของแข็งในส่วนของร่างกาย ๒๐ อย่างมีผมเป็นต้น. บทว่า พาหิรา ความว่า ปฐวีธาตุมีลักษณะคือความเป็นของแข็งในภายนอก ในภูเขาหินเป็นต้น อันไม่เนื่องกับอินทรีย์. พึงทราบธาตุแม้ที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้แหละ. บททั้งสามนี้ คือ เนตํ มม (นั่นไม่ใช่ของเรา), เนโสหมสฺมิ (เราไม่เป็นนั่น), น เมโส อตฺตา (นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยแห่งการปฏิเสธความยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ. บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ ความว่า พึงเห็นด้วยมรรคปัญญาโดยเหตุโดยผล. บทว่า ทิสฺวา ความว่า เห็นแล้วด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ ความว่า ตัดตัณหาที่มรรคพึงประหารพร้อมทั้งราก. บทว่า วิวตฺตยิ สํโยชนํ ความว่า คลายแล้ว ละแล้วซึ่งสังโยชน์แม้ทั้ง 10 อย่างโดยถอนขึ้น. บทว่า สมฺมา มานาภิสมยา ความว่า เพราะการละมานะ 9 อย่างโดยสิ้นเชิงโดยเหตุโดยผล. บทว่า อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺส ความว่า ได้กระทำแล้วซึ่งวัฏทุกข์ให้มีที่สุด ให้มีขอบเขต อธิบายว่า กระทำแล้วดำรงอยู่. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาตรัสวิปัสสนาไว้ในราหุโลวาทสูตร ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค, ตรัสวิปัสสนาไว้ในจูฬราหุโลวาทสูตร, ตรัสการเว้นจากมุสาวาทแก่พระราหุลผู้ยังเยาว์วัยในอัมพลัฏฐิกราหุโลวาทสูตร, ตรัสวิปัสสนาไว้ในมหาราหุโลวาทสูตร. ในอังคุตตรนิกาย มหาวารวรรคนี้ พระองค์ตรัสวิปัสสนาชื่อว่า จตุโกฏิกสุญญตา นี้ไว้.

8. ජම්බාලීසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาชัมพาลีสูตร

178. අට්ඨමෙ සන්තං චෙතොවිමුත්තින්ති අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං අඤ්ඤතරං සමාපත්තිං. සක්කායනිරොධන්ති තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතස්ස සක්කායස්ස නිරොධං, නිබ්බානන්ති අත්ථො. න පක්ඛන්දතීති ආරම්මණවසෙන න පක්ඛන්දති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. න පාටිකඞ්ඛොති න පාටිකඞ්ඛිතබ්බො. ලෙපගතෙනාති ලෙපමක්ඛිතෙන.

๑๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ สมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในสมาบัติ ๘. บทว่า สกฺกายนิโรธํ ได้แก่ ความดับแห่งสักกายะอันได้แก่ วัฏฏะในภูมิ ๓ อธิบายว่า พระนิพพาน. บทว่า น ปกฺขนฺทติ ความว่า ย่อมไม่แล่นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า น ปาฏิกงฺโข ความว่า ไม่พึงหวัง. บทว่า เลปคเตน ความว่า อันฉาบทาด้วยยางเหนียว.

ඉමස්මිඤ්ච [Pg.353] පනත්ථෙ නදීපාරං ගන්තුකාමපුරිසොපම්මං ආහරිතබ්බං – එකො කිර පුරිසො චණ්ඩසොතාය වාළමච්ඡාකුලාය නදියා පාරං ගන්තුකාමො ‘‘ඔරිමං තීරං සාසඞ්කං සප්පටිභයං, පාරිමං තීරං ඛෙමං අප්පටිභයං, කිං නු ඛො කත්වා පාරං ගමිස්සාමී’’ති පටිපාටියා ඨිතෙ අට්ඨ කකුධරුක්ඛෙ දිස්වා ‘‘සක්කා ඉමාය රුක්ඛපටිපාටියා ගන්තු’’න්ති මනසිකත්වා ‘‘කකුධරුක්ඛා නාම මට්ඨසාඛා හොන්ති, සාඛාය හත්ථා න සණ්ඨහෙය්‍යු’’න්ති නිග්‍රොධපිලක්ඛරුක්ඛාදීනං අඤ්ඤතරස්ස ලාඛාය හත්ථපාදෙ මක්ඛෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන එකං සාඛං ගණ්හි. හත්ථො තත්ථෙව ලගි. පුන වාමහත්ථෙන දක්ඛිණපාදෙන වාමපාදෙනාති චත්තාරොපි හත්ථපාදා තත්ථෙව ලගිංසු. සො අධොසිරො ලම්බමානො උපරිනදියං දෙවෙ වුට්ඨෙ පුණ්ණාය නදියා සොතෙ නිමුග්ගො කුම්භීලාදීනං භක්ඛො අහොසි.

ก็ในอรรถนี้ พึงนำอุปมาด้วยบุรุษผู้ต้องการจะข้ามฝั่งแม่น้ำมาแสดง. ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยวและชุกชุมด้วยปลาร้าย เห็นต้นกุ่ม ๘ ต้นที่ตั้งอยู่เรียงกันเป็นลำดับไป จึงคิดว่า "ฝั่งนี้มีความระแวง มีภัยเฉพาะหน้า ฝั่งโน้นเกษม ไม่มีภัย เราจะทำอย่างไรหนอจึงจะข้ามไปฝั่งโน้นได้" แล้วคิดต่อไปว่า "เราอาจจะไปได้ด้วยแนวต้นไม้นี้" แต่เมื่อพิจารณาว่า "ต้นกุ่มนั้นมีกิ่งเกลี้ยง มืออาจจะจับกิ่งไม่อยู่" จึงเอายางเหนียวของต้นไทรหรือต้นมะเดื่อเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งมาทามือและเท้า แล้วใช้มือขวาจับกิ่งหนึ่ง. มือก็ติดอยู่ที่กิ่งนั้น. ต่อมาก็ใช้มือซ้าย เท้าขวา และเท้าซ้ายจับตามลำดับ มือและเท้าทั้งสี่ก็ติดอยู่ที่กิ่งนั้น. เขาห้อยหัวลงมา เมื่อฝนตกเหนือน้ำ แม่น้ำเต็มเปี่ยม เขาจมลงในกระแสน้ำ ได้กลายเป็นอาหารของจระเข้เป็นต้น.

තත්ථ නදීසොතං විය සංසාරසොතං දට්ඨබ්බං, සොතස්ස පාරං ගන්තුකාමපුරිසො විය යොගාවචරො, ඔරිමතීරං විය සක්කායො, පාරිමතීරං විය නිබ්බානං, පටිපාටියා ඨිතා අට්ඨ කකුධරුක්ඛා විය අට්ඨ සමාපත්තියො, ලෙපමක්ඛිතෙන හත්ථෙන සාඛාගහණං විය ඣානවිපස්සනානං පාරිපන්ථිකෙ අසොධෙත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනං, චතූහි හත්ථපාදෙහි සාඛාය බද්ධස්ස ඔලම්බනං විය පඨමජ්ඣානෙ නිකන්තියා ලග්ගකාලො, උපරිසොතෙ වුට්ඨි විය ඡසු ද්වාරෙසු කිලෙසානං උප්පන්නකාලො, නදියා පුණ්ණාය සොතෙ නිමුග්ගස්ස කුම්භීලාදීනං භක්ඛභූතකාලො විය සංසාරසොතෙ නිමුග්ගස්ස චතූසු අපායෙසු දුක්ඛානුභවනකාලො වෙදිතබ්බො.

ในอุปมานั้น พึงเห็นกระแสแห่งสังสารวัฏเปรียบเหมือนกระแสแห่งแม่น้ำ, พระโยคาวจรเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นแห่งกระแสน้ำ, สักกายะเปรียบเหมือนฝั่งนี้, พระนิพพานเปรียบเหมือนฝั่งโน้น, ต้นกุ่ม ๘ ต้นที่ตั้งอยู่เรียงกันเป็นลำดับเปรียบเหมือนสมาบัติ ๘, การจับกิ่งไม้ด้วยมือที่ทายางเหนียวเปรียบเหมือนการเข้าสมาบัติโดยไม่ชำระธรรมที่เป็นข้าศึกแก่ฌานและวิปัสสนา, การที่บุรุษนั้นถูกผูกติดกับกิ่งไม้ด้วยมือและเท้าทั้งสี่แล้วห้อยลงมาเปรียบเหมือนเวลาที่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในปฐมฌาน, ฝนที่ตกเหนือน้ำเปรียบเหมือนเวลาที่กิเลสเกิดขึ้นในทวารทั้ง ๖, เวลาที่บุรุษนั้นจมลงในกระแสน้ำที่เต็มเปี่ยมแล้วกลายเป็นอาหารของจระเข้เป็นต้น พึงทราบว่าเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้จมลงในกระแสแห่งสังสารวัฏเสวยทุกข์ในอบาย ๔.

සුද්ධෙන හත්ථෙනාති සුධොතෙන පරිසුද්ධහත්ථෙන. ඉමස්මිම්පි අත්ථෙ තාදිසමෙව ඔපම්මං කාතබ්බං – තථෙව හි පාරං ගන්තුකාමො පුරිසො ‘‘කකුධරුක්ඛා නාම මට්ඨසාඛා, කිලිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හන්තස්ස හත්ථො පරිගලෙය්‍යා’’ති හත්ථපාදෙ සුධොතෙ කත්වා එකං සාඛං ගණ්හිත්වා පඨමං රුක්ඛං ආරුළ්හො. තතො ඔතරිත්වා දුතියං…පෙ… තතො ඔතරිත්වා අට්ඨමං, අට්ඨමරුක්ඛතො ඔතරිත්වා පාරිමතීරෙ ඛෙමන්තභූමිං ගතො.

บทว่า สุทฺเธน หตฺเถน ความว่า ด้วยมือที่ล้างสะอาดแล้ว เป็นมือที่บริสุทธิ์. แม้ในอรรถนี้ ก็พึงทำอุปมาเช่นเดียวกันนั้น คือ บุรุษผู้ต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นเช่นเดิม คิดว่า "ต้นกุ่มนั้นมีกิ่งเกลี้ยง เมื่อจับด้วยมือที่เปรอะเปื้อน มือก็จะลื่นไถลไป" จึงล้างมือและเท้าให้สะอาดแล้วจับกิ่งหนึ่งขึ้นต้นไม้ต้นแรก. จากนั้นลงมาแล้วขึ้นต้นที่สอง...ฯลฯ...จากนั้นลงมาแล้วขึ้นต้นที่แปด, ครั้นลงจากต้นไม้ต้นที่แปดแล้ว ก็ไปถึงฝั่งโน้นอันเป็นแดนเกษม.

තත්ථ ‘‘ඉමෙහි රුක්ඛෙහි පාරිමතීරං ගමිස්සාමී’’ති තස්ස පුරිසස්ස චින්තිතකාලො විය යොගිනො ‘‘අට්ඨ සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො [Pg.354] වුට්ඨාය අරහත්තං ගමිස්සාමී’’ති චින්තිතකාලො, සුද්ධෙන හත්ථෙන සාඛාගහණං විය ඣානවිපස්සනානං පාරිපන්ථිකධම්මෙ සොධෙත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනං. තත්ථ පඨමරුක්ඛාරොහණකාලො විය පඨමජ්ඣානසමාපත්තිකාලො, පඨමරුක්ඛතො ඔරුය්හ දුතියං ආරුළ්හකාලො විය පඨමජ්ඣානෙ නිකන්තියා අබද්ධස්ස තතො වුට්ඨාය දුතියජ්ඣානසමාපන්නකාලො…පෙ… සත්තමරුක්ඛතො ඔරුය්හ අට්ඨමං ආරුළ්හකාලො විය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියං නිකන්තියා අබද්ධස්ස තතො වුට්ඨාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපන්නකාලො. අට්ඨමරුක්ඛතො ඔරුය්හ පාරිමතීරං ඛෙමන්තභූමිං ගතකාලො විය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ නිකන්තියා අබද්ධස්ස සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තප්පත්තකාලො වෙදිතබ්බො.

ในอุปมานั้น เวลาที่บุรุษนั้นคิดว่า "เราจักข้ามไปฝั่งโน้นด้วยต้นไม้เหล่านี้" เปรียบเหมือนเวลาที่พระโยคีคิดว่า "เราจักเข้าสมาบัติ ๘ ออกจากสมาบัติแล้วจักบรรลุพระอรหัต", การจับกิ่งไม้ด้วยมือที่สะอาดเปรียบเหมือนการเข้าสมาบัติโดยชำระธรรมที่เป็นข้าศึกแก่ฌานและวิปัสสนาแล้ว. ในข้อนั้น เวลาที่ขึ้นต้นไม้ต้นแรกเปรียบเหมือนเวลาที่เข้าปฐมฌานสมาบัติ, เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นแรกแล้วขึ้นต้นที่สองเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในปฐมฌาน ออกจากฌานนั้นแล้วเข้าทุติยฌาน...ฯลฯ...เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นที่เจ็ดแล้วขึ้นต้นที่แปดเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในอากิญจัญญายตนสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้วเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ. พึงทราบว่า เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นที่แปดแล้วไปถึงฝั่งโน้นอันเป็นแดนเกษม เปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ออกจากสมาบัติแล้วพิจารณาสังขารทั้งหลาย บรรลุพระอรหัต.

අවිජ්ජාප්පභෙදං මනසි කරොතීති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණභූතාය ගණබහලමහාඅවිජ්ජාය පභෙදසඞ්ඛාතං අරහත්තං මනසි කරොති. න පක්ඛන්දතීති ආරම්මණවසෙනෙව න පක්ඛන්දති. ජම්බාලීති ගාමතො නික්ඛන්තස්ස මහාඋදකස්ස පතිට්ඨානභූතො මහාආවාටො. අනෙකවස්සගණිකාති ගාමස්ස වා නගරස්ස වා උප්පන්නකාලෙයෙව උප්පන්නත්තා අනෙකානි වස්සගණානි උප්පන්නාය එතිස්සාති අනෙකවස්සගණිකා. ආයමුඛානීති චතස්සො පවිසනකන්දරා. අපායමුඛානීති අපවාහනච්ඡිද්දානි. න ආළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛොති න පාළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛිතබ්බො. න හි තතො උදකං උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ගහෙත්වා මහාසමුද්දං පාපුණාති.

บทว่า อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิ กโรติ ความว่า ย่อมกระทำไว้ในใจซึ่งพระอรหัต อันได้ชื่อว่าเป็นการทำลายอวิชชาใหญ่ที่หนาแน่นและเป็นความไม่รู้ในฐานะ ๘ ประการ. บทว่า น ปกฺขนฺทติ ความว่า ย่อมไม่แล่นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์. บทว่า ชมฺพาลี ได้แก่ หลุมใหญ่ที่เป็นที่ตั้งแห่งน้ำจำนวนมากที่ไหลออกจากบ้าน. บทว่า อเนกวสฺสคณิกา ความว่า เพราะเกิดขึ้นพร้อมกับเวลาที่หมู่บ้านหรือเมืองเกิดขึ้นนั่นเอง บ่อโสโครกนี้จึงเกิดขึ้นมาหลายปีแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่ามีมาหลายปี. บทว่า อายมุขานิ ได้แก่ ช่องทางที่น้ำไหลเข้า ๔ ช่อง. บทว่า อปายมุขานิ ได้แก่ ช่องสำหรับระบายน้ำออก. บทว่า น อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข ความว่า ไม่พึงหวังการพังทลายแห่งคันดิน. เพราะว่าน้ำจากบ่อนั้นไม่อาจเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้.

ඉමස්ස පනත්ථස්ස විභාවනත්ථං උය්‍යානගවෙසකඔපම්මං ආහරිතබ්බං. එකො කිර නගරවාසිකො කුලපුත්තො උය්‍යානං ගවෙසන්තො නගරතො නාතිදූරෙ නච්චාසන්නෙ මහන්තං ජම්බාලිං අද්දස. සො ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ රමණීයං උය්‍යානං භවිස්සතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා කුද්දාලං ආදාය චත්තාරිපි කන්දරානි පිධාය අපවාහනච්ඡිද්දානි විවරිත්වා අට්ඨාසි. දෙවො න සම්මා වස්සි, අවසෙසඋදකං අපවාහනච්ඡිද්දෙන පරිස්සවිත්වා ගතං. චම්මඛණ්ඩපිලොතිකාදීනි තත්ථෙව පූතිකානි ජාතානි, පාණකා සණ්ඨිතා, සමන්තා අනුපගමනීයා ජාතා. උපගතානම්පි නාසාපුටෙ පිධාය පක්කමිතබ්බං හොති[Pg.355]. සො කතිපාහෙන ආගන්ත්වා පටික්කම්ම ඨිතො ඔලොකෙත්වා ‘‘න සක්කා උපගන්තු’’න්ති පක්කාමි.

ก็เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ พึงนำอุปมาเรื่องคนแสวงหาสวนมาแสดง. ได้ยินว่า กุลบุตรชาวเมืองคนหนึ่ง แสวงหาสวนอยู่ ได้เห็นบ่อโสโครกใหญ่แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกลไม่ใกล้จากเมือง. เขาหมายใจว่า "ในที่นี้จักมีสวนที่น่ารื่นรมย์" จึงถือจอบมาปิดช่องทางน้ำเข้าทั้งสี่แล้วเปิดช่องระบายน้ำออกไว้. ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล น้ำที่เหลืออยู่ก็ไหลซึมออกไปทางช่องระบายน้ำ. ชิ้นหนังและผ้าขี้ริ้วเป็นต้นก็เน่าเหม็นอยู่ในที่นั้นเอง สัตว์มีชีวิตก็เกิดขึ้น กลายเป็นที่ที่เข้าไปใกล้ไม่ได้โดยรอบ. แม้ผู้ที่เข้าไปใกล้ก็ต้องปิดจมูกแล้วหลีกไป. เขามาในอีกสองสามวัน ถอยออกมายืนมองดูแล้วคิดว่า "ไม่อาจเข้าไปใกล้ได้" จึงหลีกไป.

තත්ථ නගරවාසී කුලපුත්තො විය යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, උය්‍යානං ගවෙසන්තෙන ගාමද්වාරෙ ජම්බාලියා දිට්ඨකාලො විය චාතුමහාභූතිකකායො, ආයමුඛානං පිහිතකාලො විය ධම්මස්සවනොදකස්ස අලද්ධකාලො, අපායමුඛානං විවටකාලො විය ඡද්වාරිකසංවරස්ස විස්සට්ඨකාලො, දෙවස්ස සම්මා අවුට්ඨකාලො විය සප්පායකම්මට්ඨානස්ස අලද්ධකාලො, අවසෙසඋදකස්ස අපායමුඛෙහි පරිස්සවිත්වා ගතකාලො විය අබ්භන්තරෙ ගුණානං පරිහීනකාලො, උදකස්ස උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ආදාය මහාසමුද්දං පාපුණිතුං අසමත්ථකාලො විය අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාපාළිං භින්දිත්වා කිලෙසරාසිං විධමිත්වා නිබ්බානං සච්ඡිකාතුං අසමත්ථකාලො, චම්මඛණ්ඩපිලොතිකාදීනං තත්ථෙව පූතිභාවො විය අබ්භන්තරෙ රාගාදිකිලෙසෙහි පරිපූරිතකාලො, තස්ස ආගන්ත්වා දිස්වා විප්පටිසාරිනො ගතකාලො විය වට්ටසමඞ්ගිපුග්ගලස්ස වට්ටෙ අභිරතකාලො වෙදිතබ්බො.

ในอุปมานั้น พึงเห็นโยคาวจรเปรียบเหมือนกุลบุตรชาวเมือง, กายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เปรียบเหมือนเวลาที่ผู้แสวงหาสวนเห็นบ่อโสโครกที่ประตูบ้าน, เวลาที่ไม่ได้ฟังธรรมซึ่งเปรียบเหมือนน้ำ เปรียบเหมือนเวลาที่ปิดปากทางน้ำเข้า, เวลาที่ปล่อยปละละเลยการสำรวมในทวาร ๖ เปรียบเหมือนเวลาที่เปิดปากทางน้ำออก, เวลาที่ไม่ได้กรรมฐานอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล, เวลาที่เสื่อมจากคุณธรรมภายใน เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำที่เหลืออยู่ไหลซึมออกไปทางปากทางน้ำออก, เวลาที่ไม่สามารถทำลายคันดินคืออวิชชา กำจัดกองกิเลส แล้วทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานด้วยอรหัตตมรรคได้ เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำไม่สามารถเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้, เวลาที่เต็มไปด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นภายใน เปรียบเหมือนความเป็นของเน่าเหม็นแห่งชิ้นหนังและผ้าขี้ริ้วเป็นต้นในที่นั้นเอง, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้ยังอยู่ในวัฏฏะยินดีอยู่ในวัฏฏะ เปรียบเหมือนเวลาที่กุลบุตรนั้นมาเห็นแล้วเดือดร้อนใจหลีกไป.

ආළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛොති පාළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛිතබ්බො. තතො හි උදකං උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ආදාය මහාසමුද්දං පාපුණිතුං සක්ඛිස්සතීති අත්ථො.

บทว่า อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข ความว่า พึงหวังการพังทลายแห่งคันดินได้. อธิบายว่า เพราะว่าน้ำจากบ่อนั้นจะสามารถเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้.

ඉධාපි තදෙව ඔපම්මං ආහරිතබ්බං. තත්ථ ආයමුඛානං විවටකාලො විය සප්පායධම්මස්සවනස්ස ලද්ධකාලො, අපායමුඛානං පිහිතකාලො විය ඡසු ද්වාරෙසු සංවරස්ස පච්චුපට්ඨිතකාලො, දෙවස්ස සම්මා වුට්ඨකාලො විය සප්පායකම්මට්ඨානස්ස ලද්ධකාලො, උදකස්ස උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ආදාය මහාසමුද්දං පත්තකාලො විය අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජං භින්දිත්වා අකුසලරාසිං විධමිත්වා අරහත්තං සච්ඡිකතකාලො, ආයමුඛෙහි පවිට්ඨෙන උදකෙන සරස්ස පරිපුණ්ණකාලො විය අබ්භන්තරෙ ලොකුත්තරධම්මෙහි පරිපුණ්ණකාලො, සමන්තතො වතිං කත්වා රුක්ඛෙ රොපෙත්වා උය්‍යානමජ්ඣෙ පාසාදං මාපෙත්වා නාටකානි පච්චුපට්ඨපෙත්වා සුභොජනං භුඤ්ජන්තස්ස නිසින්නකාලො විය ධම්මපාසාදං ආරුය්හ [Pg.356] නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නකාලො වෙදිතබ්බො. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. දෙසනා පන ලොකියලොකුත්තරමිස්සිකා කථිතාති.

ในข้อนี้ก็พึงนำอุปมานั้นมาแสดงเช่นกัน. ในอุปมานั้น เวลาที่ได้ฟังธรรมอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่เปิดปากทางน้ำเข้า, เวลาที่การสำรวมในทวารทั้ง ๖ ปรากฏพร้อม เปรียบเหมือนเวลาที่ปิดปากทางน้ำออก, เวลาที่ได้กรรมฐานอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่ฝนตกต้องตามฤดูกาล, เวลาที่ทำลายอวิชชา กำจัดกองอกุศล แล้วทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตด้วยอรหัตตมรรค เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทร, เวลาที่เต็มเปี่ยมด้วยโลกุตรธรรมภายใน เปรียบเหมือนเวลาที่สระเต็มเปี่ยมด้วยน้ำที่ไหลเข้าทางปากทางน้ำเข้า, พึงทราบว่า เวลาที่ขึ้นสู่ธรรมปราสาท เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์แล้วนั่งอยู่ เปรียบเหมือนเวลาที่ (กุลบุตร) ทำรั้วโดยรอบ ปลูกต้นไม้ สร้างปราสาทกลางสวน จัดการแสดงละคร บริโภคโภชนะอย่างดีแล้วนั่งอยู่. เนื้อความที่เหลือในข้อนี้ตื้นทั้งนั้น. ส่วนเทศนา พระผู้มีพระภาคตรัสแบบระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ.

9. නිබ්බානසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถานิพพานสูตร

179. නවමෙ හානභාගියා සඤ්ඤාතිආදීසු ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභිං කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, හානභාගිනී පඤ්ඤා’’ති (විභ. 799) අභිධම්මෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථාභූතං නප්පජානන්තීති යථාසභාවතො මග්ගඤාණෙන න ජානන්ති.

๑๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า หานภาคิยา สญฺญา เป็นต้น พึงทราบเนื้อความตามนัยที่ตรัสไว้ในอภิธรรม (วิภังค์ ๗๙๙) ว่า "สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้ปฐมฌาน, (สัญญานั้น) เป็นปัญญาฝ่ายเสื่อม". บทว่า ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ ความว่า ย่อมไม่รู้ตามสภาวะด้วยมรรคญาณ.

10. මහාපදෙසසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถามหาปเทสสูตร

180. දසමෙ භොගනගරෙ විහරතීති පරිනිබ්බානසමයෙ චාරිකං චරන්තො තං නගරං පත්වා තත්ථ විහරති. ආනන්දචෙතියෙති ආනන්දයක්ඛස්ස භවනට්ඨානෙ පතිට්ඨිතවිහාරෙ. මහාපදෙසෙති මහාඔකාසෙ මහාඅපදෙසෙ වා, බුද්ධාදයො මහන්තෙ මහන්තෙ අපදිසිත්වා වුත්තානි මහාකාරණානීති අත්ථො. නෙව අභිනන්දිතබ්බන්ති හට්ඨතුට්ඨෙහි සාධුකාරං දත්වා පුබ්බෙව න සොතබ්බං. එවං කතෙ හි පච්ඡා ‘‘ඉදං න සමෙතී’’ති වුච්චමානොපි ‘‘කිං පුබ්බෙව අයං ධම්මො, ඉදානි න ධම්මො’’ති වත්වා ලද්ධිං න විස්සජ්ජෙති. නප්පටික්කොසිතබ්බන්ති ‘‘කිං එස බාලො වදතී’’ති එවං පුබ්බෙව න වත්තබ්බං. එවං වුත්තෙ හි වත්තුං යුත්තම්පි න වක්ඛති. තෙනාහ – අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වාති. පදබ්‍යඤ්ජනානීති පදසඞ්ඛාතානි බ්‍යඤ්ජනානි. සාධුකං උග්ගහෙත්වාති ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ පාළි වුත්තා, ඉමස්මිං ඨානෙ අත්ථො වුත්තො, ඉමස්මිං ඨානෙ අනුසන්ධි කථිතා, ඉමස්මිං ඨානෙ පුබ්බාපරං කථිත’’න්ති සුට්ඨු ගහෙත්වා. සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බානීති සුත්තෙ ඔතරිතබ්බානි. විනයෙ සන්දස්සෙතබ්බානීති විනයෙ සංසන්දෙතබ්බානි.

๑๘๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า โภคนคเร วิหรติ ความว่า ในสมัยปรินิพพาน เสด็จจาริกไปถึงเมืองนั้นแล้วประทับอยู่ที่นั่น. บทว่า อานนฺทเจติเย ความว่า ในวิหารที่ตั้งอยู่ในที่เป็นที่อยู่ของอานนทยักษ์. บทว่า มหาปเทเส ความว่า ในโอกาสอันยิ่งใหญ่ หรือในเหตุอ้างอิงอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า เหตุผลใหญ่หลวงที่ท่านกล่าวอ้างอิงท่านผู้ใหญ่มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า เนว อภินนฺทิตพฺพํ ความว่า ไม่พึงฟังด้วยความดีใจยินดีให้สาธุการตั้งแต่แรก. เพราะเมื่อทำอย่างนั้น แม้ภายหลังมีผู้บอกว่า ‘ข้อนี้ไม่เข้ากัน’ ก็จะไม่ยอมละทิ้งลัทธิของตน โดยกล่าวว่า ‘ทำไมตอนแรกจึงเป็นธรรม ตอนนี้จึงไม่เป็นธรรม’. บทว่า นปฺปฏิโกสิตพฺพํ ความว่า ไม่พึงกล่าวตั้งแต่แรกว่า ‘คนโง่นี่พูดอะไร’. เพราะเมื่อถูกว่าอย่างนั้น แม้เรื่องที่ควรพูด เขาก็จะไม่พูด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิโกสิตฺวา (ไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้าน). บทว่า ปทพฺยญฺชนานิ ได้แก่ พยัญชนะที่นับว่าเป็นบท. บทว่า สาธุกํ อุคฺคเหตฺวา ความว่า เรียนให้ดี คือจำไว้ให้ดีว่า ‘ในที่นี้ท่านกล่าวบาลีไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวอรรถไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวอนุสนธิไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวเบื้องหน้าเบื้องหลังไว้’. บทว่า สุตฺเต โอตาเรตพฺพานิ คือ พึงหยั่งลงในพระสูตร. บทว่า วินเย สนฺทสฺเสตพฺพานิ คือ พึงสอบสวนในพระวินัย.

එත්ථ ච සුත්තන්ති විනයො වුත්තො. යථාහ – ‘‘කත්ථ පටික්ඛිත්තං, සාවත්ථියං සුත්තවිභඞ්ගෙ’’ති (චූළව. 457) විනයොති ඛන්ධකො. යථාහ – ‘‘විනයාතිසාරෙ’’ති. එවං විනයපිටකම්පි න පරියාදියති. උභතොවිභඞ්ගා පන සුත්තං, ඛන්ධකපරිවාරා [Pg.357] විනයොති එවං විනයපිටකං පරියාදියති. අථ වා සුත්තන්තපිටකං සුත්තං, විනයපිටකං විනයොති එවං ද්වෙයෙව පිටකානි පරියාදියන්ති. සුත්තන්තාභිධම්මපිටකානි වා සුත්තං, විනයපිටකං විනයොති එවම්පි තීණි පිටකානි න තාව පරියාදියන්ති. අසුත්තනාමකඤ්හි බුද්ධවචනං නාම අත්ථි. සෙය්‍යථිදං – ජාතකං පටිසම්භිදා නිද්දෙසො සුත්තනිපාතො ධම්මපදං උදානං ඉතිවුත්තකං විමානවත්ථු පෙතවත්ථු ථෙරගාථා ථෙරීගාථා අපදානන්ති.

ในคำนี้ คำว่า สุตฺต ท่านหมายถึงวินัย. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ทรงห้ามไว้ที่ไหน, ที่เมืองสาวัตถี ในสุตตวิภังค์’ (จูฬ. ๔๕๗) คำว่า วินโย หมายถึงขันธกะ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ในเพราะล่วงละเมิดวินัย’. อย่างนี้ แม้พระวินัยปิฎกก็ยังไม่ถูกรวบรวมไว้ทั้งหมด. แต่ อุภโตวิภังค์ (วิภังค์ทั้งสอง) เป็นสุตตะ, ขันธกะและบริวารเป็นวินัย, อย่างนี้จึงจะรวบรวมพระวินัยปิฎกไว้ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง พระสุตตันตปิฎกเป็นสุตตะ, พระวินัยปิฎกเป็นวินัย, อย่างนี้ก็รวบรวมไว้เพียงสองปิฎกเท่านั้น. หรือ พระสุตตันตปิฎกและพระอภิธรรมปิฎกเป็นสุตตะ, พระวินัยปิฎกเป็นวินัย, แม้อย่างนี้ก็ยังไม่รวบรวมไว้ครบสามปิฎก. เพราะพุทธวจนะที่ไม่มีชื่อว่าสุตตะก็มีอยู่. ได้แก่ ชาดก ปฏิสัมภิทา นิทเทส สุตตนิบาต ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา อปทาน.

සුදින්නත්ථෙරො පන ‘‘අසුත්තනාමකං බුද්ධවචනං නත්ථී’’ති තං සබ්බං පටික්ඛිපිත්වා ‘‘තීණි පිටකානි සුත්තං, විනයො පන කාරණ’’න්ති ආහ. තතො තං කාරණං දස්සෙන්තො ඉදං සුත්තමාහරි –

ส่วนพระสุทินนเถระปฏิเสธทั้งหมดนั้นแล้วกล่าวว่า ‘พุทธวจนะที่ไม่มีชื่อว่าสุตตะ ไม่มี’ ดังนี้ แล้วกล่าวว่า ‘ปิฎกทั้งสามเป็นสุตตะ ส่วนวินัยเป็นเหตุผล’ ดังนี้. จากนั้น เมื่อจะแสดงเหตุผลนั้น ท่านจึงยกพระสูตรนี้ขึ้นมาว่า –

‘‘යෙ ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි, ඉමෙ ධම්මා සරාගාය සංවත්තන්ති නො විරාගාය, සංයොගාය සංවත්තන්ති නො විසංයොගාය, සඋපාදානාය සංවත්තන්ති නො අනුපාදානාය, මහිච්ඡතාය සංවත්තන්ති නො අප්පිච්ඡතාය, අසන්තුට්ඨියා සංවත්තන්ති නො සන්තුට්ඨියා, කොසජ්ජාය සංවත්තන්ති නො වීරියාරම්භාය, සඞ්ගණිකාය සංවත්තන්ති නො පවිවෙකාය, ආචයාය සංවත්තන්ති නො අපචයාය. එකංසෙන, ගොතමි, ජානෙය්‍යාසි ‘නෙසො ධම්මො නෙසො විනයො නෙතං සත්ථු සාසන’න්ති.

‘ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้ธรรมเหล่าใดว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความกำหนัด ไม่ใช่เพื่อความคลายกำหนัด, เป็นไปเพื่อความประกอบ ไม่ใช่เพื่อความพราก, เป็นไปเพื่อความยึดมั่น ไม่ใช่เพื่อความไม่ยึดมั่น, เป็นไปเพื่อความมักมาก ไม่ใช่เพื่อความมักน้อย, เป็นไปเพื่อความไม่สันโดษ ไม่ใช่เพื่อความสันโดษ, เป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน ไม่ใช่เพื่อการปรารภความเพียร, เป็นไปเพื่อความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ไม่ใช่เพื่อความสงัด, เป็นไปเพื่อการสะสม ไม่ใช่เพื่อการไม่สะสม. ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้โดยส่วนเดียวว่า ‘นี้ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่วินัย ไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา’.

‘‘යෙ ච ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි, ඉමෙ ධම්මා විරාගාය සංවත්තන්ති නො සරාගාය, විසංයොගාය සංවත්තන්ති නො සංයොගාය. අනුපාදානාය සංවත්තන්ති නො සඋපාදානාය, අප්පිච්ඡතාය සංවත්තන්ති නො මහිච්ඡතාය, සන්තුට්ඨියා සංවත්තන්ති නො අසන්තුට්ඨියා, වීරියාරම්භාය සංවත්තන්ති නො කොසජ්ජාය, පවිවෙකාය සංවත්තන්ති නො සඞ්ගණිකාය, අපචයාය සංවත්තන්ති නො ආචයාය. එකංසෙන, ගොතමි, ජානෙය්‍යාසි ‘එසො ධම්මො එසො විනයො එතං සත්ථු සාසන’’’න්ති (චූළව. 406; අ. නි. 8.53).

‘ส่วนธรรมเหล่าใดที่เธอพึงรู้ว่า ดูก่อนโคตมี ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่ใช่เพื่อความกำหนัด, เป็นไปเพื่อความพราก ไม่ใช่เพื่อความประกอบ, เป็นไปเพื่อความไม่ยึดมั่น ไม่ใช่เพื่อความยึดมั่น, เป็นไปเพื่อความมักน้อย ไม่ใช่เพื่อความมักมาก, เป็นไปเพื่อความสันโดษ ไม่ใช่เพื่อความไม่สันโดษ, เป็นไปเพื่อการปรารภความเพียร ไม่ใช่เพื่อความเกียจคร้าน, เป็นไปเพื่อความสงัด ไม่ใช่เพื่อความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ, เป็นไปเพื่อการไม่สะสม ไม่ใช่เพื่อการสะสม. ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้โดยส่วนเดียวว่า ‘นี้คือธรรม นี้คือวินัย นี้คือคำสอนของพระศาสดา’’’ (จูฬ. ๔๐๖; อํ. อฏฺฐก. ๕๓).

තස්මා සුත්තෙති තෙපිටකබුද්ධවචනෙ ඔතාරෙතබ්බානි. විනයෙති එතස්මිං රාගාදිවිනයකාරණෙ සංසන්දෙතබ්බානීති අයමෙත්ථ අත්ථො. න චෙව සුත්තෙ ඔතරන්තීති සුත්තපටිපාටියා කත්ථචි අනාගන්ත්වා ඡල්ලිං උට්ඨපෙත්වා [Pg.358] ගුළ්හවෙස්සන්තර-ගුළ්හඋම්මග්ග-ගුළ්හවිනයවෙදල්ලපිටකානං අඤ්ඤතරතො ආගතානි පඤ්ඤායන්තීති අත්ථො. එවං ආගතානි හි රාගාදිවිනයෙ ච අපඤ්ඤායමානානි ඡඩ්ඩෙතබ්බානි හොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉති හිදං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථා’’ති. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථාති ඉමං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං ධම්මස්ස පතිට්ඨානොකාසං ධාරෙය්‍යාථාති.

เพราะฉะนั้น บทว่า สุตฺเต คือ พึงหยั่งลงในพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. บทว่า วินเย คือ พึงสอบสวนในเหตุแห่งการกำจัดราคะเป็นต้นนี้ นี้เป็นความหมายในที่นี้. บทว่า น เจว สุตฺเต โอตรนฺติ ความว่า ไม่ปรากฏในลำดับแห่งพระสูตร ณ ที่ใดที่หนึ่ง แต่ยกเรื่องหลอกลวงขึ้นมา ปรากฏว่ามาจากคัมภีร์คุฬหเวสสันดร คุฬหอุโมงค์ คุฬหวินัย หรือเวทัลลปิฎก อย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะเรื่องที่มาอย่างนี้และไม่ปรากฏในวินัยคือเครื่องกำจัดราคะเป็นต้น พึงทิ้งเสีย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทิ้งเรื่องนี้เสียดังนี้’. พึงทราบความหมายในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. บทว่า อิทํ ภิกฺขเว จตุตฺถํ มหาปเทสํ ธาเรยฺยาถาติ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำโอกาสอันเป็นที่ตั้งแห่งธรรมะ คือมหาปเทสข้อที่ ๔ นี้ไว้.

සඤ්චෙතනියවග්ගො තතියො.

สัญเจตนิยวรรคที่ ๓

(19) 4. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

(๑๙) ๔. พราหมณวรรค

1. යොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาโยธาชีวสูตร

181. චතුත්ථස්ස පඨමෙ ඨානකුසලොති යෙන ඨානෙන ඨිතො අවිරාධෙත්වා විජ්ඣිතුං සක්කොති, තස්මිං ඨානෙ කුසලො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า ฐานกุสโล ความว่า ฉลาดในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นที่ที่เมื่อยืนอยู่แล้วจะสามารถยิงได้ไม่พลาด. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น.

2. පාටිභොගසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปาฏิโภคสูตร

182. දුතියෙ නත්ථි කොචි පාටිභොගොති අහං තෙ පාටිභොගොති එවං පාටිභොගො භවිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. ජරාධම්මන්ති ජරාසභාවං. එස නයො සබ්බත්ථ.

๑๘๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโค ความว่า ไม่มีใครสามารถที่จะเป็นผู้รับประกันได้ว่า ‘เราเป็นผู้รับประกันของท่าน’. บทว่า ชราธมฺมํ คือ มีความแก่เป็นธรรมดา. นี้เป็นนัยในทุกแห่ง.

3. සුතසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสุตสูตร

183. තතියෙ නත්ථි තතො දොසොති තස්මිං දොසො නාම නත්ථීති අත්ථො.

๑๘๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า นตฺถิ ตโต โทโส ความว่า ในเรื่องนั้นไม่มีโทษ.

4. අභයසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอภัยสูตร

184. චතුත්ථෙ කිච්ඡාජීවිතකාරණට්ඨෙන රොගොව රොගාතඞ්කො නාම. ඵුට්ඨස්සාති තෙන රොගාතඞ්කෙන සමන්නාගතස්ස. උරත්තාළිං කන්දතීති උරං තාළෙත්වා රොදති. අකතකල්‍යාණොතිආදීසු කල්‍යාණං වුච්චති පුඤ්ඤකම්මං[Pg.359], තං අකතං එතෙනාති අකතකල්‍යාණො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. පුඤ්ඤකම්මමෙව හි කොසල්ලසම්භූතත්තා කුසලං, භීතස්ස පරිත්තායකත්තා භීරුත්තාණන්ති වුච්චති. කතපාපොතිආදීසු පාපං වුච්චති ලාමකං අකුසලකම්මං. ලුද්දන්ති කක්ඛළකම්මං. කිබ්බිසන්ති සමලං අපරිසුද්ධකම්මං. කඞ්ඛී හොතීති බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණෙසු චෙව සික්ඛාය ච පුබ්බන්තෙ ච අපරන්තෙ ච පුබ්බන්තාපරන්තෙ ච පටිච්චසමුප්පාදෙ චාති අට්ඨසු ඨානෙසු කඞ්ඛාය සමන්නාගතො හොති. විචිකිච්ඡීති විචිකිච්ඡාය සමන්නාගතො සාසනසද්ධම්මෙ න නිට්ඨං ගතො, උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන නිට්ඨං ගන්තුං න සක්කොති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๘๔. ในข้อที่ ๔ คำว่า โรคาตงฺโก (ความหวาดเสียวคือโรค) ได้แก่ โรคนั่นเอง เพราะเป็นเหตุแห่งการดำรงชีวิตอยู่อย่างลำบาก. บทว่า ผุฏฺฐสฺส ได้แก่ ผู้ถูกความหวาดเสียวคือโรคนั้นครอบงำแล้ว. บทว่า อุรตฺตาฬึ กนฺทติ ความว่า ทุบตีอกร่ำไห้. ในบทว่า อกตกลฺยาโณ เป็นต้น กัลยาณะ ได้แก่ บุญกรรม. บุคคลใดไม่ได้ทำบุญกรรมนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า อกตกลฺยาโณ (ผู้ไม่ได้ทำความดี). แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ บุญกรรมนั่นแหละ ชื่อว่า กุศล เพราะเกิดจากความฉลาด, ชื่อว่า ภีรุตฺตาณ (ที่ต้านทานของผู้กลัว) เพราะเป็นเครื่องป้องกันแก่ผู้กลัว. ในบทว่า กตปาโป เป็นต้น ปาปะ ได้แก่ อกุศลกรรมอันเลวทราม. บทว่า ลุทฺทํ ได้แก่ กรรมอันหยาบช้า. บทว่า กิพฺพิสํ ได้แก่ กรรมอันมีมลทิน ไม่บริสุทธิ์. บทว่า กงฺขี โหติ ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความสงสัยในฐานะ ๘ คือ ในคุณของพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์, ในสิกขา, ในส่วนอดีต, ในส่วนอนาคต, ในส่วนอดีตและอนาคต, และในปฏิจจสมุปบาท. บทว่า วิจิกิจฺฉี ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ยังไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรมของพระศาสนา ไม่สามารถจะถึงความตกลงใจได้ด้วยการเรียนและการสอบถาม. พึงทราบความในที่ทั้งหมดโดยนัยนี้.

5. බ්‍රාහ්මණසච්චසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาพราหมณสัจจสูตร

185. පඤ්චමෙ බ්‍රාහ්මණසච්චානීති බ්‍රාහ්මණානං සච්චානි තථානි. සො තෙන න සමණොති මඤ්ඤතීති සො ඛීණාසවො තෙන සච්චෙන ‘‘අහං සමණො’’ති තණ්හාමානදිට්ඨීහි න මඤ්ඤති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. යදෙව තත්ථ සච්චං, තදභිඤ්ඤායාති යං තත්ථ ‘‘සබ්බෙ පාණා අවජ්ඣා’’ති පටිපත්තියා සච්චං තථං අවිපරීතං. ඉමිනා වචීසච්චං අබ්භන්තරං කත්වා පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං දස්සෙති. තදභිඤ්ඤායාති තං උභයම්පි අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය ජානිත්වා. අනුද්දයාය අනුකම්පාය පටිපන්නො හොතීති අනුද්දයත්ථාය ච අනුකම්පත්ථාය ච යා පටිපදා, තං පටිපන්නො හොති, පූරෙත්වා ඨිතොති අත්ථො. සෙසපටිපදාසුපි එසෙව නයො.

๑๘๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า พฺราหฺมณสจฺจานิ ความว่า สัจจะของพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นอย่างนั้น. บทว่า โส เตน น สมโณติ มญฺญติ ความว่า พระขีณาสพนั้นย่อมไม่สำคัญด้วยสัจจะนั้นว่า "เราเป็นสมณะ" ด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยเทว ตตฺถ สจฺจํ, ตทภิญฺญาย ความว่า สัจจะใดในข้อนั้นว่า "สัตว์ทั้งปวงไม่ควรถูกฆ่า" เป็นสัจจะโดยปฏิปทา เป็นอย่างนั้น ไม่วิปริต. ด้วยบทนี้ ท่านทำวจีสัจจะไว้ภายในแล้วแสดงปรมัตถสัจจะคือนิพพาน. บทว่า ตทภิญฺญาย ความว่า รู้ยิ่งซึ่งสัจจะทั้งสองนั้นด้วยปัญญาอันประเสริฐยิ่ง. บทว่า อนุทยาย อนุกมฺปาย ปฏิปนฺโน โหติ ความว่า เป็นผู้ดำเนินข้อปฏิบัติใดเพื่อความเอ็นดูและเพื่อความอนุเคราะห์, ท่านดำเนินข้อปฏิบัตินั้น, อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยบำเพ็ญให้บริบูรณ์. แม้ในข้อปฏิบัติที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

සබ්බෙ කාමාති සබ්බෙ වත්ථුකාමකිලෙසකාමා. ඉති වදං බ්‍රාහ්මණො සච්චමාහාති එවම්පි වදන්තො ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො සච්චමෙව ආහ. සබ්බෙ භවාති කාමභවාදයො තයොපි. නාහං ක්වචනීති එත්ථ පන චතුක්කොටිකසුඤ්ඤතා කථිතා. අයඤ්හි ‘‘නාහං ක්වචනී’’ති ක්වචි අත්තානං න පස්සති, කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති අත්තනො අත්තානං කස්සචි පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං න පස්සති, භාතිට්ඨානෙ භාතරං, සහායට්ඨානෙ සහායං, පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරං මඤ්ඤිත්වා උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. න ච මම ක්වචනීති එත්ථ මමසද්දං තාව ඨපෙත්වා ‘‘න ච ක්වචනි පරස්ස ච අත්තානං ක්වචි න පස්සතී’’ති අයමත්ථො. ඉදානි ‘‘මමසද්දං ආහරිත්වා [Pg.360] මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනං නත්ථී’’ති සො පරස්ස අත්තා මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනභාවෙ අත්ථීති න පස්සති, අත්තනො භාතිට්ඨානෙ භාතරං, සහායට්ඨානෙ සහායං, පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරන්ති කිස්මිඤ්චි ඨානෙ පරස්ස අත්තානං ඉමිනා කිඤ්චනභාවෙන උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. එවමයං යස්මා නෙව කත්ථචි අත්තානං පස්සති, න තං පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං අත්තනො කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සතීති. ඉති වදං බ්‍රාහ්මණොති එවං චතුක්කොටිකං සුඤ්ඤතං වදන්තොපි ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො තස්සා පටිපදාය සම්මා පටිවිද්ධත්තා සච්චමෙව ආහ, න මුසාති සබ්බෙසුපි වාරෙසු මඤ්ඤනානං පහීනත්තායෙව න මඤ්ඤතීති ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආකිඤ්චඤ්ඤංයෙව පටිපදන්ති කිඤ්චනභාවවිරහිතං නිප්පලිබොධං නිග්ගහණමෙව පටිපදං පටිපන්නො හොති පූරෙත්වා ඨිතො.

บทว่า สพฺเพ กามา ได้แก่ วัตถุกามและกิเลสกามทั้งหมด. บทว่า อิติ วทํ พฺราหฺมโณ สจฺจมาห ความว่า แม้เมื่อพราหมณ์ขีณาสพกล่าวอย่างนี้ ก็กล่าวแต่คำจริงเท่านั้น. บทว่า สพฺเพ ภวา ได้แก่ ภพทั้งสาม มีกามภพเป็นต้น. แต่ในบทว่า นาหํ กฺวจนิ นี้ ท่านกล่าวถึงสุญญตา ๔ หมวด. จริงอยู่ บทว่า นาหํ กฺวจนิ ความว่า ท่านไม่เห็นตนในที่ไหนๆ. บทว่า กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ ความว่า ท่านไม่เห็นตนของตนว่าเป็นสิ่งของอะไรของใครอื่นที่จะพึงนำเข้าไป คือ ไม่เห็นว่าจะพึงนำเข้าไปโดยสำคัญว่า เป็นพี่น้องในฐานะพี่น้อง เป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. ในบทว่า น จ มม กฺวจนิ นี้ พักคำว่า มม ไว้ก่อน มีความว่า "และไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ". บัดนี้ นำคำว่า มม เข้ามา มีความว่า "ของเราไม่มีกิเลสเครื่องกังวลในที่ไหนๆ" คือ ท่านไม่เห็นว่าอัตตาของผู้อื่นนั้นมีอยู่โดยความเป็นสิ่งของอะไรของเราในที่ไหนๆ, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในฐานะไหนๆ ว่าจะพึงนำเข้าไปด้วยความเป็นสิ่งของอะไรอย่างนี้ คือ เป็นพี่น้องในฐานะพี่น้องของตน เป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. เพราะเหตุที่ท่านไม่เห็นตนในที่ไหนๆ, ไม่เห็นตนนั้นว่าเป็นสิ่งของอะไรของผู้อื่นที่จะพึงนำเข้าไป, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่น, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นว่าเป็นสิ่งของอะไรของตนที่จะพึงนำเข้าไป, ด้วยประการฉะนี้. บทว่า อิติ วทํ พฺราหฺมโณ ความว่า แม้เมื่อพราหมณ์ขีณาสพกล่าวถึงสุญญตา ๔ หมวดอย่างนี้ ก็กล่าวแต่คำจริงเท่านั้น ไม่กล่าวคำเท็จ เพราะได้แทงตลอดข้อปฏิปัตินั้นโดยชอบแล้ว. และพึงทราบความว่า ท่านไม่สำคัญก็เพราะละความสำคัญในวาระทั้งปวงได้แล้วนั่นเอง. บทว่า อากิญฺจญฺญํเยว ปฏิปทํ ความว่า ท่านดำเนินข้อปฏิบัติคือความไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ปราศจากเครื่องผูกพัน เป็นเครื่องข่มกิเลสนั่นเอง, อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยบำเพ็ญให้บริบูรณ์.

ඉමානි ඛො පරිබ්බාජකා චත්තාරි බ්‍රාහ්මණසච්චානි මයා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදිතානීති යානි තුම්හෙ භොවාදිබ්‍රාහ්මණානං සච්චානි වදෙථ, තෙහි අඤ්ඤානි මයා ඉමානි බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණස්ස චත්තාරි සච්චානි චතූහි මග්ගෙහි සොළසවිධෙන කිච්චෙන ජානිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා පවෙදිතානි දෙසිතානි ජොතිතානීති අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චතූසුපි ඨානෙසු ඛීණාසවස්ස වචීසච්චමෙව කථිතන්ති.

บทว่า อิมานิ โข ปริพฺพาชกา จตฺตาริ พฺราหฺมณสจฺจานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานิ ความว่า ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย สัจจะของพราหมณ์ ๔ ประการเหล่านี้ อันเราได้รู้ยิ่งด้วยตนเอง ทำให้แจ้งแล้ว จึงประกาศแล้ว. อธิบายว่า สัจจะเหล่าใดที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่าเป็นสัจจะของโภวาทีพราหมณ์, สัจจะ ๔ ประการของพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้วเหล่านี้ ซึ่งต่างจากสัจจะเหล่านั้น อันเราได้รู้ด้วยมรรค ๔ โดยกิจ ๑๖ อย่าง ทำให้ประจักษ์แล้ว จึงประกาศแล้ว แสดงแล้ว ทำให้รุ่งเรืองแล้ว. ดังนั้น ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวจีสัจจะของพระขีณาสพในฐานะทั้ง ๔ นั่นเอง.

6. උම්මග්ගසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอุมมัคคสูตร

186. ඡට්ඨෙ පරිකස්සතීති ආකඩ්ඪියති. උම්මග්ගොති උම්මුජ්ජනං, පඤ්ඤාගමනන්ති අත්ථො. පඤ්ඤා එව වා උම්මුජ්ජනට්ඨෙන උම්මග්ගොති වුච්චති. සාව පටිභානට්ඨෙන පටිභානං. චිත්තස්ස උප්පන්නස්ස වසං ගච්ඡතීති යෙ චිත්තස්ස වසං ගච්ඡන්ති, තෙසංයෙවෙත්ථ ගහණං වෙදිතබ්බං. අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති අත්ථඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො හොතීති ලොකුත්තරධම්මස්ස අනුච්ඡවිකධම්මං සහ සීලෙන පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො හොති. නිබ්බෙධිකපඤ්ඤොති නිබ්බිජ්ඣනකපඤ්ඤො. ඉදං දුක්ඛන්ති ඨපෙත්වා තණ්හං සෙසං තෙභූමකක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛන්ති සුතං හොති. පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. අයං දුක්ඛසමුදයොති වට්ටමූලකතණ්හා තස්ස දුක්ඛස්ස සමුදයොති සුතං [Pg.361] හොති. ඉමිනා උපායෙන සෙසද්වයෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. චතුත්ථපඤ්හවිස්සජ්ජනෙන අරහත්තඵලං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

๑๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปริกสฺสติ ความว่า ถูกลากไป. บทว่า อุมฺมคฺโค ได้แก่ การผุดขึ้น อธิบายว่า การเกิดแห่งปัญญา. หรือว่า ปัญญานั่นแหละ ชื่อว่า อุมมัคคะ เพราะมีความหมายว่าผุดขึ้น. ปัญญานั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ปฏิภาณ เพราะมีความหมายว่ามีความฉับไว. บทว่า จิตฺตสฺส อุปฺปนฺนสฺส วสํ คจฺฉติ ความว่า พึงทราบว่า ในที่นี้ท่านประสงค์เอาเฉพาะผู้ที่ตกอยู่ในอำนาจของจิตเท่านั้น. บทว่า อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ความว่า รู้ทั้งอรรถและบาลี. บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน โหติ ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติบุพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม. บทว่า นิพฺเพธิกปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญาเครื่องแทงตลอด. บทว่า อิทํ ทุกฺขํ ความว่า ได้สดับมาว่า ขันธ์ ๕ ในภูมิ ๓ ที่เหลือ เว้นตัณหาเสีย เป็นทุกข์. บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญา. บทว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ความว่า ได้สดับมาว่า ตัณหาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ เป็นสมุทัยแห่งทุกข์นั้น. พึงทราบความแม้ในสองข้อที่เหลือโดยอุบายนี้. พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลด้วยการตอบปัญหาข้อที่ ๔.

7. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาวัสสการสูตร

187. සත්තමෙ තොදෙය්‍යස්සාති තුදිගාමවාසිකස්ස. පරිසතීති සන්නිපතිතාය පරිසාය. පරූපාරම්භං වත්තෙන්තීති පරගරහං පවත්තෙන්ති කථෙන්ති. බාලො අයං රාජාතිආදි යං තෙ උපාරම්භං වත්තෙන්ති, තස්ස දස්සනත්ථං වුත්තං. සමණෙ රාමපුත්තෙති උදකෙ රාමපුත්තෙ. අභිප්පසන්නොති අතික්කම්ම පසන්නො. පරමනිපච්චකාරන්ති උත්තමනිපාතකිරියං නීචවුත්තිං. පරිහාරකාති පරිචාරකා. යමකොතිආදීනි තෙසං නාමානි. තෙසු හි එකො යමකො නාම, එකො මොග්ගල්ලො නාම, එකො උග්ගො නාම, එකො නාවින්දකී නාම, එකො ගන්ධබ්බො නාම, එකො අග්ගිවෙස්සො නාම. ත්‍යාස්සුදන්ති එත්ථ අස්සුදන්ති නිපාතමත්තං, තෙ අත්තනො පරිසති නිසින්නෙති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන නෙතීති ඉමිනා කාරණෙන අනුනෙති ජානාපෙති. කරණීයාධිකරණීයෙසූති පණ්ඩිතෙහි කත්තබ්බකිච්චෙසු ච අතිරෙකකත්තබ්බකිච්චෙසු ච. වචනීයාධිවචනීයෙසූති වත්තබ්බෙසු ච අතිරෙකවත්තබ්බෙසු ච. අලමත්ථදසතරෙහීති එත්ථ අත්ථෙ පස්සිතුං සමත්ථා අලමත්ථදසා, තෙ අතිසිත්වා ඨිතා අලමත්ථදසතරා, තෙහි අලමත්ථදසතරෙහි. අලමත්ථදසතරොති අලමත්ථදසතාය උත්තරිතරො, ඡෙකෙහි ඡෙකතරො පණ්ඩිතෙහි පණ්ඩිතතරොති පුච්ඡන්තො එවමාහ. අථස්ස තෙ පටිපුච්ඡන්තා එවං භොතිආදිමාහංසු. ඉති බ්‍රාහ්මණො අත්තනො සප්පුරිසතාය තං එළෙය්‍යරාජානම්පි තස්ස පරිවාරිකෙපි උදකම්පි රාමපුත්තං පසංසි. අන්ධො විය හි අසප්පුරිසො, චක්ඛුමා විය සප්පුරිසො. යථා අන්ධො නෙව අනන්ධං න අන්ධං පස්සති, එවං අසප්පුරිසො නෙව සප්පුරිසං න අසප්පුරිසං ජානාති. යථා චක්ඛුමා අන්ධම්පි අනන්ධම්පි පස්සති, එවං සප්පුරිසො සප්පුරිසම්පි අසප්පුරිසම්පි ජානාති. තොදෙය්‍යොපි සප්පුරිසතාය අසප්පුරිසෙ අඤ්ඤාසීති ඉමමත්ථවසං පටිච්ච තුට්ඨමානසො බ්‍රාහ්මණො අච්ඡරියං භො, ගොතමාතිආදීනි වත්වා තථාගතස්ස භාසිතං අනුමොදිත්වා පක්කාමි.

๑๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โตเทยฺยสฺส ได้แก่ ของผู้เป็นชาวตุทิคาม บทว่า ปริสตีติ ได้แก่ ในบริษัทที่ประชุมกันแล้ว บทว่า ปรูปารมฺภํ วตฺเตนฺตีติ ความว่า ย่อมกล่าว ย่อมบอกคำติเตียนผู้อื่น คำว่า พระราชานี้เป็นพาล เป็นต้น ที่พวกเขากล่าวติเตียนนั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงคำติเตียนนั้น บทว่า สมเณ รามปุตฺเต ได้แก่ ในอุทกรามบุตร บทว่า อภิปฺปสนฺโนติ คือ เลื่อมใสอย่างยิ่ง บทว่า ปรมนิปจฺจการนฺติ ได้แก่ การกระทำความนอบน้อมอย่างยิ่ง คือความเป็นผู้มีปกติถ่อมตน บทว่า ปริหารกาติ ได้แก่ คนรับใช้ บทว่า ยมโกติอาทีนิ เป็นชื่อของคนเหล่านั้น จริงอยู่ ในคนเหล่านั้น คนหนึ่งชื่อยมกะ คนหนึ่งชื่อโมคคัลละ คนหนึ่งชื่ออุคคะ คนหนึ่งชื่อนาวินทกี คนหนึ่งชื่อคันธัพพะ คนหนึ่งชื่ออัคคิเวสสะ ในบทว่า ตฺยาสฺสุทนฺติ นี้ บทว่า อสฺสุทํ เป็นเพียงนิบาต ความว่า พวกเขานั่งในบริษัทของตน บทว่า อิมินา นเยน เนตีติ ความว่า ย่อมแนะนำ ย่อมให้รู้ ด้วยเหตุนี้ บทว่า กรณียาธิกรณีเยสูติ ได้แก่ ในกิจที่บัณฑิตพึงทำและในกิจที่พึงทำเป็นพิเศษ บทว่า วจนียาธิวจนีเยสูติ ได้แก่ ในเรื่องที่พึงกล่าวและในเรื่องที่พึงกล่าวเป็นพิเศษ ในบทว่า อลมตฺถทสตเรหีติ นี้ ผู้ที่สามารถเห็นประโยชน์ได้ ชื่อว่า อลมัตถทัสสะ ผู้ที่ดำรงอยู่โดยล่วงเลยคนเหล่านั้นไป ชื่อว่า อลมัตถทสัตระ ด้วยอลมัตถทสัตระเหล่านั้น บทว่า อลมตฺถทสตโรติ คือ ผู้ยิ่งกว่าอลมัตถทัสสะ ผู้ฉลาดกว่าคนฉลาดทั้งหลาย ผู้เป็นบัณฑิตกว่าบัณฑิตทั้งหลาย เมื่อถามจึงกล่าวอย่างนี้ ครั้งนั้น ชนเหล่านั้นเมื่อถามกลับเขา ได้กล่าวคำมีอาทิว่า โภ เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์ได้สรรเสริญพระราชาเอเฬยยะนั้น แม้บริวารของพระองค์ และแม้อุทกรามบุตร ด้วยความเป็นสัตบุรุษของตน จริงอยู่ อสัตบุรุษเปรียบเหมือนคนตาบอด สัตบุรุษเปรียบเหมือนคนตาดี เหมือนคนตาบอด ย่อมไม่เห็นทั้งคนตาดีและคนตาบอด ฉันใด อสัตบุรุษก็ย่อมไม่รู้จักทั้งสัตบุรุษและอสัตบุรุษ ฉันนั้น เหมือนคนตาดี ย่อมเห็นทั้งคนตาบอดและคนตาดี ฉันใด สัตบุรุษก็ย่อมรู้จักทั้งสัตบุรุษและอสัตบุรุษ ฉันนั้น แม้โตเทยยพราหมณ์ก็รู้จักอสัตบุรุษทั้งหลายได้ด้วยความเป็นสัตบุรุษ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้ พราหมณ์จึงมีใจยินดี กล่าวคำมีอาทิว่า น่าอัศจรรย์ ท่านพระโคดม แล้วอนุโมทนาภาษิตของพระตถาคตแล้วหลีกไป

8. උපකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอุปกสูตร

188. අට්ඨමෙ [Pg.362] උපකොති තස්ස නාමං. මණ්ඩිකාපුත්තොති මණ්ඩිකාය පුත්තො. උපසඞ්කමීති සො කිර දෙවදත්තස්ස උපට්ඨාකො, ‘‘කිං නු ඛො සත්ථා මයි අත්තනො සන්තිකං උපගතෙ වණ්ණං කථෙස්සති, උදාහු අවණ්ණ’’න්ති පරිග්ගණ්හනත්ථං උපසඞ්කමි. ‘‘නෙරයිකො දෙවදත්තො කප්පට්ඨො අතෙකිච්ඡො’’ති (චූළව. 348) වචනං සුත්වා සත්ථාරං ඝට්ටෙතුකාමො උපසඞ්කමීතිපි වදන්ති. පරූපාරම්භං වත්තෙතීති පරගරහං කථෙති. සබ්බො සො න උපපාදෙතීති සබ්බොපි සො කුසලධම්මං න උප්පාදෙති, අත්තනො වා වචනං උපපාදෙතුං අනුච්ඡවිකං කාතුං න සක්කොති. අනුපපාදෙන්තො ගාරය්හො හොතීති කුසලං ධම්මං උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තො අත්තනො ච වචනං උපපන්නං අනුච්ඡවිකං කාතුං අසක්කොන්තො ගාරය්හො හොති. උපවජ්ජොති උපවදිතබ්බො ච හොති, වජ්ජෙන වා උපෙතො හොති, සදොසො හොතීති අත්ථො.

๑๘๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อุปโก เป็นชื่อของเขา บทว่า มณฺฑิกาปุตฺโตติ ได้แก่ บุตรของนางมัณฑิกา บทว่า อุปสงฺกมีติ ได้ยินว่า เขาเป็นอุปัฏฐากของพระเทวทัต เข้าไปเฝ้าเพื่อจะหยั่งรู้ว่า 'พระศาสดาเมื่อเราเข้าไปเฝ้าถึงสำนักแล้ว จักตรัสสรรเสริญ หรือจักตรัสติเตียนหนอ' บางพวกกล่าวว่า เขาได้ฟังพระดำรัสว่า 'เทวทัตเป็นสัตว์นรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้' แล้วประสงค์จะกระทบกระทั่งพระศาสดาจึงเข้าไปเฝ้า บทว่า ปรูปารมฺภํ วตฺเตตีติ คือ กล่าวคำติเตียนผู้อื่น บทว่า สพฺโพ โส น อุปปาเทตีติ ความว่า เขาทั้งหมดนั้นย่อมไม่ยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น หรือไม่สามารถจะทำให้คำพูดของตนสมเหตุสมผลสมควรได้ บทว่า อนุปปาเทนฺโต คารยฺโห โหตีติ ความว่า ผู้ไม่สามารถยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น และไม่สามารถทำให้คำพูดของตนสมเหตุสมผลสมควรได้ ย่อมเป็นผู้ที่ถูกตำหนิ บทว่า อุปวชฺโชติ คือ เป็นผู้ที่พึงถูกว่ากล่าวด้วย หรือเป็นผู้ประกอบด้วยโทษ ความว่า เป็นผู้มีโทษ

අථ භගවා තස්ස වාදං ගහෙත්වා තස්සෙව ගීවාය පටිමුඤ්චන්තො පරූපාරම්භන්තිආදිමාහ. උම්මුජ්ජමානකංයෙවාති උදකතො සීසං උක්ඛිපන්තංයෙව. තත්ථ අපරිමාණා පදාතිආදීසු තස්මිං අකුසලන්ති පඤ්ඤාපනෙ පදානිපි අක්ඛරානිපි ධම්මදෙසනාපි අපරිමාණායෙව. ඉතිපිදං අකුසලන්ති ඉදම්පි අකුසලං ඉදම්පි අකුසලං ඉමිනාපි කාරණෙන ඉමිනාපි කාරණෙන අකුසලන්ති එවං අකුසලපඤ්ඤත්තියං ආගතානිපි අපරිමාණානි. අථාපි අඤ්ඤෙනාකාරෙන තථාගතො තං ධම්මං දෙසෙය්‍ය, එවම්පිස්ස දෙසනා අපරිමාණා භවෙය්‍ය. යථාහ – ‘‘අපරියාදින්නාවස්ස තථාගතස්ස ධම්මදෙසනා, අපරියාදින්නං ධම්මපදබ්‍යඤ්ජන’’න්ති (ම. නි. 1.161). ඉමිනා උපායෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. යාව ධංසී වතායන්ති යාව ගුණධංසී වත අයං. ලොණකාරදාරකොති ලොණකාරගාමදාරකො. යත්‍ර හි නාමාති යො හි නාම. ආසාදෙතබ්බං මඤ්ඤිස්සතීති ඝට්ටෙතබ්බං මඤ්ඤිස්සති. අපෙහීති අපගච්ඡ, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසි. එවඤ්ච පන වත්වා ගීවාය ගණ්හාපෙත්වා නික්කඩ්ඪාපෙසියෙවාති.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงรับวาทะของเขาแล้ว ทรงสวมคืนที่คอของเขานั่นเอง จึงตรัสคำมีอาทิว่า ปรูปารมฺภํ บทว่า อุมฺมุชฺชมานกํเยวาติ ได้แก่ ผู้ที่กำลังยกศีรษะขึ้นจากน้ำนั่นเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า อปริมาณา ปทา เป็นต้น ความว่า ในการบัญญัติว่า อกุศลนั้น แม้บททั้งหลาย แม้อักษรทั้งหลาย แม้ธรรมเทศนาก็ไม่มีประมาณเลย บทว่า อิติปิทํ อกุสลนฺติ ความว่า แม้นี้ก็เป็นอกุศล แม้นี้ก็เป็นอกุศล ด้วยเหตุนี้บ้าง ด้วยเหตุนี้บ้าง เป็นอกุศล ดังนี้ แม้บทที่มาในบัญญัติอกุศลก็ไม่มีประมาณ อนึ่ง แม้หากพระตถาคตจะทรงแสดงธรรมนั้นโดยประการอื่น เทศนาของพระองค์ก็พึงไม่มีประมาณเช่นกัน ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ธรรมเทศนาของตถาคตไม่มีที่สิ้นสุด บทและพยัญชนะแห่งธรรมก็ไม่มีที่สิ้นสุด' พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงด้วยอุบายนี้ บทว่า ยาว ธํสี วตายํ ความว่า ผู้นี้ช่างเป็นผู้ทำลายคุณเสียจริงหนอ บทว่า โลณการทารโกติ ได้แก่ เด็กชาวบ้านทำเกลือ บทว่า ยตฺร หิ นามาติ ได้แก่ ผู้ใดก็ตาม บทว่า อาสาเทตพฺพํ มญฺญิสฺสตีติ ความว่า จักสำคัญว่าควรจะกระทบกระทั่ง บทว่า อเปหีติ ความว่า จงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ต่อหน้าเรา และครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ก็พึงให้จับที่คอแล้วลากออกไปเสีย

9. සච්ඡිකරණීයසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสัจฉิกรณียสูตร

189. නවමෙ [Pg.363] කායෙනාති නාමකායෙන. සච්ඡිකරණීයාති පච්චක්ඛං කාතබ්බා. සතියාති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියා. චක්ඛුනාති දිබ්බචක්ඛුනා. පඤ්ඤායාති ඣානපඤ්ඤාය විපස්සනාපඤ්ඤා සච්ඡිකාතබ්බා, විපස්සනාපඤ්ඤාය මග්ගපඤ්ඤා, මග්ගපඤ්ඤාය ඵලපඤ්ඤා, ඵලපඤ්ඤාය පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා සච්ඡිකාතබ්බා, පත්තබ්බාති අත්ථො. ආසවානං ඛයසඞ්ඛාතං පන අරහත්තං පච්චවෙක්ඛණවසෙන පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤාය සච්ඡිකරණීයං නාමාති.

๑๘๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า กาเยน ได้แก่ ด้วยนามกาย บทว่า สจฺฉิกรณียาติ คือ พึงทำให้แจ้ง บทว่า สติยาติ ได้แก่ ด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ บทว่า จกฺขุนาติ ได้แก่ ด้วยทิพพจักขุ บทว่า ปญฺญายาติ ความว่า พึงทำให้แจ้งวิปัสสนาปัญญาด้วยฌานปัญญา, พึงทำให้แจ้งมรรคปัญญาด้วยวิปัสสนาปัญญา, พึงทำให้แจ้งผลปัญญาด้วยมรรคปัญญา, พึงทำให้แจ้งปัจจเวกขณปัญญาด้วยผลปัญญา ความว่า พึงบรรลุ ส่วนอรหัตผลอันเรียกว่าความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ชื่อว่าพึงทำให้แจ้งด้วยปัจจเวกขณปัญญาโดยนัยแห่งการพิจารณา

10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอุโปสถสูตร

190. දසමෙ තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති යතො යතො අනුවිලොකෙති, තතො තතො තුණ්හීභූතමෙව. භික්ඛූ ආමන්තෙසීති පටිපත්තිසම්පන්නෙ භික්ඛූ පසන්නෙහි චක්ඛූහි අනුවිලොකෙත්වා උප්පන්නධම්මපාමොජ්ජො ථොමෙතුකාමතාය ආමන්තෙසි. අපලාපාති පලාපරහිතා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. සුද්ධාති නිම්මලා. සාරෙ පතිට්ඨිතාති සීලාදිසාරෙ පතිට්ඨිතා. අලන්ති යුත්තං. යොජනගණනානීති එකං යොජනං යොජනමෙව, දසපි යොජනානි යොජනානෙව. තතො උද්ධං ‘‘යොජනගණනානී’’ති වුච්චති. ඉධ පන යොජනසතම්පි යොජනසහස්සම්පි අධිප්පෙතං. පුටොසෙනාපීති පුටොසං වුච්චති පාථෙය්‍යං, පාථෙය්‍යං ගහෙත්වාපි උපසඞ්කමිතුං යුත්තමෙවාති අත්ථො. පුටංසෙනාතිපි පාඨො. තස්සත්ථො – පුටො අංසෙ අස්සාති පුටංසො, තෙන පුටංසෙන, අංසෙන පාථෙය්‍යපුටං වහන්තෙනාපීති වුත්තං හොති.

๑๙๐. ในบทที่ 10 บทว่า ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตํ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงตรวจดูไปทางใดๆ ก็ทรงเห็นภิกษุสงฆ์นิ่งอยู่นั่นเองในทางนั้นๆ บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า ทรงตรวจดูภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยปฏิบัติด้วยพระจักษุอันเลื่อมใสแล้ว ทรงมีธรรมปราโมทย์เกิดขึ้น มีพระประสงค์จะทรงชมเชย จึงตรัสเรียก บทว่า อปลาปา ได้แก่ ปราศจากคำพูดพล่อยๆ อีกบทหนึ่ง ก็เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า สุทฺธา ได้แก่ ไม่มีมลทิน บทว่า สาเร ปติฏฺฐิตา ได้แก่ ตั้งมั่นอยู่ในสาระคือศีลเป็นต้น บทว่า อลํ ได้แก่ สมควร บทว่า โยชนคณนานิ ความว่า โยชน์หนึ่งก็คือโยชน์เดียว, สิบโยชน์ก็คือสิบโยชน์ ที่เกินกว่านั้นไป ท่านเรียกว่า “โยชน์คณนา” แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาแม้ร้อยโยชน์ พันโยชน์ บทว่า ปุโฏเสนาปิ ความว่า เสบียงเรียกว่า ปุโฏสะ, อธิบายว่า แม้ถือเอาเสบียงเดินทางเข้าไปหาก็สมควรทีเดียว อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีเป็น ปุฏํเสนาติ ก็มี อรรถแห่งบทนั้นมีว่า บุคคลผู้มีห่อที่บ่า ชื่อว่า ปุฏังสะ, ด้วยบุคคลผู้มีห่อที่บ่านั้น, เป็นอันกล่าวว่า แม้ผู้แบกห่อเสบียงเดินทางด้วยบ่า

ඉදානි එවරූපෙහි එවරූපෙහි ච ගුණෙහි සමන්නාගතා එත්ථ භික්ඛූ අත්ථීති දස්සෙතුං සන්ති භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ දෙවප්පත්තාති උපපත්තිදෙවනිබ්බත්තකං දිබ්බවිහාරං දිබ්බවිහාරෙන ච අරහත්තං පත්තා. බ්‍රහ්මප්පත්තාති නිද්දොසට්ඨෙන බ්‍රහ්මභාවසාධකං බ්‍රහ්මවිහාරං බ්‍රහ්මවිහාරෙන ච අරහත්තං පත්තා. ආනෙඤ්ජප්පත්තාති අනිඤ්ජනභාවසාධකං ආනෙඤ්ජං ආනෙඤ්ජෙන ච අරහත්තං පත්තා. අරියප්පත්තාති පුථුජ්ජනභාවං අතික්කම්ම අරියභාවං පත්තා. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු දෙවප්පත්තො හොතීතිආදීසු එවං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානෙ ඨත්වා චිත්තං විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො දෙවප්පත්තො නාම හොති[Pg.364], චතූසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු ඨත්වා චිත්තං විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො බ්‍රහ්මප්පත්තො නාම, චතූසු අරූපජ්ඣානෙසු ඨත්වා චිත්තං විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො ආනෙඤ්ජප්පත්තො නාම. ඉදං දුක්ඛන්තිආදීහි චතූහි සච්චෙහි චත්තාරො මග්ගා තීණි ච ඵලානි කථිතානි. තස්මා ඉමං අරියධම්මං පත්තො භික්ඛු අරියප්පත්තො නාම හොතීති.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า “ในบริษัทนี้ มีภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณมีอย่างนี้ๆ อยู่” จึงตรัสคำเป็นต้นว่า สนฺติ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีอยู่) ในบทเหล่านั้น บทว่า เทวปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยทิพพวิหาร อันยังอุปปัตติเทวดาให้บังเกิด และด้วยทิพพวิหาร บทว่า พฺรหฺมปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยพรหมวิหาร อันยังความเป็นพรหมให้สำเร็จโดยความไม่มีโทษ และด้วยพรหมวิหาร บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยอาเนญชสมาบัติ อันยังความไม่หวั่นไหวให้สำเร็จ และด้วยอาเนญชสมาบัติ บทว่า อริยปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้ก้าวล่วงภาวะแห่งปุถุชน บรรลุภาวะแห่งพระอริยะ ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เทวปฺปตฺโต โหติ ความว่า ภิกษุตั้งอยู่ในรูปาวจรจตุตถฌานอย่างนี้แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความเป็นเทวดา, ภิกษุตั้งอยู่ในพรหมวิหาร 4 แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความเป็นพรหม, ภิกษุตั้งอยู่ในอรูปฌาน 4 แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความไม่หวั่นไหว ด้วยสัจจะ 4 มี “นี้ทุกข์” เป็นต้น ท่านกล่าวถึงมรรค 4 และผล 3 เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้บรรลุอริยธรรมนี้ จึงชื่อว่าผู้ถึงความเป็นพระอริยะ

බ්‍රාහ්මණවග්ගො චතුත්ථො.

พราหมณวรรคที่ 4

(20) 5. මහාවග්ගො

(๒๐) ๕. มหาวรรค

1. සොතානුගතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสูตรว่าด้วยธรรมที่สดับแล้ว

191. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සොතානුගතානන්ති පසාදසොතං ඔදහිත්වා ඤාණසොතෙන වවත්ථපිතානං. චත්තාරො ආනිසංසා පාටිකඞ්ඛාති චත්තාරො ගුණානිසංසා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා. ඉදං පන භගවතා අත්ථුප්පත්තිවසෙන ආරද්ධං. කතරඅත්ථුප්පත්තිවසෙනාති? භික්ඛූනං ධම්මස්සවනාය අනුපසඞ්කමනඅත්ථුප්පත්තිවසෙන. පඤ්චසතා කිර බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ලිඞ්ගවචනවිභත්තිපදබ්‍යඤ්ජනාදීහි කථෙන්තො අම්හෙහි ඤාතමෙව කථෙස්සති, අඤ්ඤාතං කිං කථෙස්සතී’’ති ධම්මස්සවනත්ථං න ගච්ඡන්ති. සත්ථා තං පවත්තිං සුත්වා තෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කස්මා එවං කරොථ, සක්කච්චං ධම්මං සුණාථ, සක්කච්චං ධම්මං සුණන්තානඤ්ච සජ්ඣායන්තානඤ්ච ඉමෙ එත්තකා ආනිසංසා’’ති දස්සෙන්තො ඉමං දෙසනං ආරභි.

๑๙๑. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 5 บทว่า โสตานุคตานํ ได้แก่ ธรรมทั้งหลายที่บุคคลเงี่ยโสตประสาทลงแล้วกำหนดไว้ด้วยโสตคือญาณ บทว่า จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขา ความว่า พึงหวังอานิสงส์คือคุณ 4 ประการ ก็พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุเกิดเรื่องขึ้น ถามว่า ทรงปรารภเหตุเกิดเรื่องอะไร? ตอบว่า ทรงปรารภเหตุที่ภิกษุทั้งหลายไม่เข้าไปเพื่อฟังธรรม ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้บวช 500 รูป ไม่ไปเพื่อฟังธรรม ด้วยคิดว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อตรัสด้วยลิงค์ วจนะ วิภัตติ บท พยัญชนะ เป็นต้น ก็จะตรัสแต่เรื่องที่พวกเรารู้แล้วเท่านั้น จะตรัสเรื่องอะไรที่เรายังไม่รู้เล่า” พระศาสดาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว รับสั่งให้เรียกพราหมณ์เหล่านั้นมาแล้วตรัสว่า “เหตุไรพวกเธอจึงทำอย่างนั้น, พวกเธอจงฟังธรรมโดยเคารพ, ก็อานิสงส์มีประมาณเท่านี้ ย่อมมีแก่ผู้ฟังธรรมและสาธยายธรรมโดยเคารพ” เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงทรงเริ่มเทศนานี้

තත්ථ ධම්මං පරියාපුණාතීති සුත්තං ගෙය්‍යන්තිආදිකං නවඞ්ගං සත්ථුසාසනභූතං තන්තිධම්මං වළඤ්ජෙති. සොතානුගතා හොන්තීති සොතං අනුප්පත්තා අනුපවිට්ඨා හොන්ති. මනසානුපෙක්ඛිතාති චිත්තෙන ඔලොකිතා. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති අත්ථතො ච කාරණතො ච පඤ්ඤාය සුට්ඨු පටිවිද්ධා පච්චක්ඛං කතා. මුට්ඨස්සති කාලං කුරුමානොති නයිදං බුද්ධවචනං අනුස්සරණසතියා අභාවෙන වුත්තං, පුථුජ්ජනකාලකිරියං පන සන්ධාය වුත්තං. පුථුජ්ජනො හි මුට්ඨස්සති කාලං කරොති නාම. උපපජ්ජතීති සුද්ධසීලෙ පතිට්ඨිතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තති. ධම්මපදා ප්ලවන්තීති අන්තරාභවෙ නිබ්බත්තමුට්ඨස්සතිනො, යෙපි පුබ්බෙ සජ්ඣායමූලිකා වාචාපරිචිතබුද්ධවචනධම්මා, තෙ සබ්බෙ පසන්නෙ [Pg.365] ආදාසෙ ඡායා විය ප්ලවන්ති, පාකටා හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. දන්ධො, භික්ඛවෙ, සතුප්පාදොති බුද්ධවචනානුස්සරණසතියා උප්පාදො දන්ධො ගරු. අථ සො සත්තො ඛිප්පංයෙව විසෙසගාමී හොති, නිබ්බානගාමී හොතීති අත්ථො.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมํ ปริยาปุณาติ คือ ย่อมเล่าเรียนตันติธรรม อันเป็นคำสอนของพระศาสดา มี 9 อย่าง คือ สุตตะ เคยยะ เป็นต้น บทว่า โสตานุคตา โหนฺติ คือ เป็นธรรมที่ถึงแล้ว เข้าไปแล้วสู่โสต บทว่า มนสานุเปกฺขิตา คือ เป็นธรรมที่พิจารณาแล้วด้วยใจ บทว่า ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา คือ เป็นธรรมที่แทงตลอดดีแล้ว ทำให้ประจักษ์แล้วด้วยปัญญา ทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ บทว่า มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กุรุมาโน ความว่า คำนี้ท่านมิได้กล่าวเพราะไม่มีสติระลึกถึงพุทธวจนะ แต่กล่าวหมายถึงการทำกาละของปุถุชน เพราะปุถุชนแล ชื่อว่าทำกาละอย่างผู้มีสติหลงลืม บทว่า อุปปชฺชติ คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีลอันบริสุทธิ์ ย่อมบังเกิดในเทวโลก บทว่า ธมฺมปทา ปลวนฺติ ความว่า สำหรับผู้มีสติหลงลืมซึ่งบังเกิดในอันตรภพ แม้ธรรมบทแห่งพุทธวจนะที่เคยสาธยายเป็นมูล มีวาจาคุ้นเคยในกาลก่อน ธรรมบททั้งหมดนั้นย่อมปรากฏขึ้น คือปรากฏชัดแจ้ง ดุจเงาในกระจกอันใส บทว่า ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโท ความว่า การเกิดขึ้นแห่งสติที่ระลึกถึงพุทธวจนะ เป็นไปได้ช้า เป็นเรื่องหนัก อธิบายว่า แต่นั้น สัตว์นั้นย่อมเป็นผู้ถึงคุณวิเศษโดยฉับพลัน คือเป็นผู้ถึงพระนิพพาน

ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තොති ඉද්ධිසම්පන්නො චිත්තස්ස වසිභාවපත්තො ඛීණාසවො. අයං වා සො ධම්මවිනයොති එත්ථ විභාවනත්ථො වා-සද්දො. යත්ථාති යස්මිං ධම්මවිනයෙ. බ්‍රහ්මචරියං අචරින්ති බ්‍රහ්මචරියවාසං වසිං. ඉදම්පි බුද්ධවචනං මයා පුබ්බෙ වළඤ්ජිතන්ති බුද්ධවචනානුස්සරණවසෙනෙතං වුත්තං. දෙවපුත්තොති පඤ්චාලචණ්ඩො විය හත්ථකමහාබ්‍රහ්මා විය සනඞ්කුමාරබ්‍රහ්මා විය ච එකො ධම්මකථිකදෙවපුත්තො. ඔපපාතිකො ඔපපාතිකං සාරෙතීති පඨමං උප්පන්නො දෙවපුත්තො පච්ඡා උප්පන්නං සාරෙති. සහපංසුකීළිකාති එතෙන නෙසං දීඝරත්තං කතපරිචයභාවං දස්සෙති. සමාගච්ඡෙය්‍යුන්ති සාලාය වා රුක්ඛමූලෙ වා සම්මුඛීභාවං ගච්ඡෙය්‍යුං. එවං වදෙය්‍යාති සාලාය වා රුක්ඛමූලෙ වා පඨමතරං නිසින්නො පච්ඡා ආගතං එවං වදෙය්‍ය. සෙසමෙත්ථ පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

บทว่า อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต ได้แก่ พระขีณาสพผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์ ถึงความเป็นผู้ชำนาญในจิต ในบทว่า อยํ วา โส ธมฺมวินโย นี้ วา ศัพท์ มีอรรถว่าวิภาวนา (ทำให้แจ่มแจ้ง) บทว่า ยตฺถา ได้แก่ ในพระธรรมวินัยใด บทว่า พฺรหฺมจริยํ อจรึ ความว่า เราได้อยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว คำว่า “แม้พุทธวจนะนี้ เราก็ได้เล่าเรียนแล้วในกาลก่อน” นี้ ท่านกล่าวด้วยสามารถแห่งการระลึกถึงพุทธวจนะ บทว่า เทวปุตฺโต ได้แก่ ธรรมกถิกเทวบุตรองค์ใดองค์หนึ่ง เหมือนปัญจาลจัณฑเทวบุตร เหมือนหัตถกมหาพรหม หรือเหมือนสนังกุมารพรหม บทว่า โอปปาติโก โอปปาติกํ สาเรติ ความว่า เทวบุตรผู้เกิดขึ้นก่อน ย่อมเตือนเทวบุตรผู้เกิดขึ้นทีหลัง บทว่า สหปํสุกีฬิกา ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นผู้มีความคุ้นเคยกันมานาน บทว่า สมาคจฺเฉยฺยุํ ความว่า พึงมาประชุมกันซึ่งหน้า ณ ศาลา หรือโคนไม้ บทว่า เอวํ วเทยฺย ความว่า ผู้ที่นั่งอยู่ก่อนในศาลาหรือโคนไม้ พึงกล่าวดังนี้กะผู้ที่มาทีหลัง ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีนั้นเทียว

2. ඨානසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาฐานสูตร

192. දුතියෙ ඨානානීති කාරණානි. ඨානෙහීති කාරණෙහි. සොචෙය්‍යන්ති සුචිභාවො. සංවසමානොති එකතො වසමානො. න සන්තතකාරීති න සතතකාරී. න සන්තතවුත්ති සීලෙසූති සතතං සබ්බකාලං සීලජීවිතං න ජීවතීති අත්ථො. සංවොහාරමානොති කථෙන්තො. එකෙන එකො වොහරතීති එකෙන සද්ධිං එකො හුත්වා කථෙති. වොක්කමතීති ඔක්කමති. පුරිමවොහාරා පච්ඡිමවොහාරන්ති පුරිමකථාය පච්ඡිමකථං, පුරිමකථාය ච පච්ඡිමකථා, පච්ඡිමකථාය ච පුරිමකථා න සමෙතීති අත්ථො.

๑๙๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ṭhānāni ได้แก่ เหตุทั้งหลาย. บทว่า ṭhānehi ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งหลาย. บทว่า soceyyaṃ ได้แก่ ความเป็นผู้สะอาด. บทว่า saṃvasamāno ได้แก่ อยู่ร่วมกัน. บทว่า na santatakārī ได้แก่ ไม่ทำติดต่อกัน. บทว่า na santatavutti sīlesu อธิบายว่า ไม่ดำรงชีวิตด้วยศีลตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า saṃvohāramāno ได้แก่ เมื่อพูดคุย. บทว่า ekena eko voharati ได้แก่ คนหนึ่งพูดคุยกับอีกคนหนึ่ง. บทว่า vokkamati ได้แก่ หลีกไป. บทว่า purimavohārā pacchimavohāraṃ อธิบายว่า คำพูดตอนหลังไม่สอดคล้องกับคำพูดตอนแรก และคำพูดตอนแรกก็ไม่สอดคล้องกับคำพูดตอนหลัง.

ඤාතිබ්‍යසනෙනාතිආදීසු ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, ඤාතිවිනාසොති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. රොගබ්‍යසනෙ පන රොගොයෙව ආරොග්‍යවිනාසනතො බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං. අනුපරිවත්තන්තීති අනුබන්ධන්ති. ලාභො චාතිආදීසු එකං අත්තභාවං ලාභො අනුපරිවත්තති, එකං අලාභොති එවං නයො නෙතබ්බො. සාකච්ඡායමානොති පඤ්හපුච්ඡනවිස්සජ්ජනවසෙන සාකච්ඡං කරොන්තො. යථාති යෙනාකාරෙන[Pg.366]. උම්මග්ගොති පඤ්හුම්මග්ගො. අභිනීහාරොති පඤ්හාභිසඞ්ඛරණවසෙන චිත්තස්ස අභිනීහාරො. සමුදාහාරොති පඤ්හපුච්ඡනං. සන්තන්ති පච්චනීකසන්තතාය සන්තං කත්වා න කථෙතීති අත්ථො. පණීතන්ති අතප්පකං. අතක්කාවචරන්ති යථා තක්කෙන නයග්ගාහෙන ගහෙතුං සක්කා හොති, එවං න කථෙතීති අත්ථො. නිපුණන්ති සණ්හං. පණ්ඩිතවෙදනීයන්ති පණ්ඩිතෙහි ජානිතබ්බකං. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ในบทเป็นต้นว่า ñātibyasana ความพินาศของญาติทั้งหลาย ชื่อว่า ญาติพยสนะ อธิบายว่า ความพินาศแห่งญาติ. แม้ในบทที่ ๒ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในบทว่า โรคพยสนะ โรคนั่นแหละชื่อว่า พยสนะ เพราะทำลายความไม่มีโรค. บทว่า anuparivattanti ได้แก่ ย่อมติดตามไป. ในบทเป็นต้นว่า lābho ca พึงนำไปโดยนัยอย่างนี้ว่า ลาภย่อมติดตามไปในอัตภาพหนึ่ง ความไม่มีลาภ (ย่อมติดตามไป) ในอัตภาพหนึ่ง. บทว่า sākacchāyamāno ได้แก่ เมื่อทำการสนทนาด้วยการถามและตอบปัญหา. บทว่า yathā ได้แก่ โดยอาการใด. บทว่า ummaggo ได้แก่ การสืบสวนปัญหา. บทว่า abhinīhāro ได้แก่ การน้อมจิตไปด้วยการปรุงแต่งปัญหา. บทว่า samudāhāro ได้แก่ การถามปัญหา. บทว่า santaṃ อธิบายว่า ไม่กล่าวโดยทำให้สงบจากกิเลสอันเป็นข้าศึก. บทว่า paṇītaṃ ได้แก่ ไม่ทำให้ยินดี. บทว่า atakkāvacaraṃ อธิบายว่า ไม่กล่าวโดยอาการที่อาจถือเอาได้ด้วยการตรึก ด้วยการยึดถือนัย. บทว่า nipuṇaṃ ได้แก่ ละเอียด. บทว่า paṇḍitavedanīyaṃ ได้แก่ สิ่งที่บัณฑิตพึงรู้. ข้อความที่เหลือในทุกแห่ง พึงทราบตามแนวทางที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว.

3. භද්දියසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาภัททิยสูตร

193. තතියෙ උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො හුත්වා මාලාගන්ධවිලෙපනං ගහෙත්වා භගවන්තං වන්දිස්සාමීති උපසඞ්කමි. මා අනුස්සවෙනාතිආදීසු අනුස්සවවචනෙන මම කථං මා ගණ්හථාති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සාරම්භොති කරණුත්තරියලක්ඛණො සාරම්භො. අලොභාදයො ලොභාදිපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. කුසලධම්මූපසම්පදායාති කුසලධම්මානං සම්පාදනත්ථාය, පටිලාභත්ථායාති වුත්තං හොති. ඉමෙ චෙපි, භද්දිය, මහාසාලාති පුරතො ඨිතෙ සාලරුක්ඛෙ දස්සෙන්තො එවමාහ. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථත්තා ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. සත්ථරි පන දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ භද්දියො සොතාපන්නො ජාතොති.

๑๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า upasaṅkami ได้แก่ ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ถือเอาดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ เข้าไปเฝ้าด้วยตั้งใจว่า "เราจักถวายบังคมพระผู้มีพระภาค". ในบทเป็นต้นว่า mā anussavena พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า "ท่านทั้งหลายอย่าเชื่อคำของเราด้วยคำพูดที่ได้ยินสืบๆ กันมา". บทว่า sārambho ได้แก่ สารัมภะ มีลักษณะคือการทำเกินกว่าที่ทำแล้ว. พึงทราบว่า อโลภะ เป็นต้น เป็นธรรมปฏิปักษ์ต่อโลภะ เป็นต้น. บทว่า kusaladhammūpasampadāya ท่านกล่าวไว้ว่า เพื่อความถึงพร้อม เพื่อการได้เฉพาะซึ่งกุศลธรรมทั้งหลาย. บทว่า ime cepi, bhaddiya, mahāsālā ได้แก่ ทรงชี้ต้นสาละใหญ่ที่ตั้งอยู่เบื้องหน้าแล้วตรัสอย่างนี้. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบได้ง่ายทีเดียว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ และเพราะมีเนื้อความตื้น. ก็เมื่อพระศาสดาทรงจบพระธรรมเทศนา ภัททิยะได้เป็นพระโสดาบัน.

4. සාමුගියාසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสามุคิยาสูตร

194. චතුත්ථෙ සාමුගියාති සාමුගනිගමවාසිනො. බ්‍යග්ඝපජ්ජාති තෙ ආලපන්තො එවමාහ. කොලනගරස්ස හි කොලරුක්ඛෙ හාරෙත්වා කතත්තා කොලනගරන්ති ච බ්‍යග්ඝපථෙ මාපිතත්තා බ්‍යග්ඝපජ්ජන්ති ච ද්වෙ නාමානි. එතෙසඤ්ච පුබ්බපුරිසා තත්ථ වසිංසූති බ්‍යග්ඝපජ්ජවාසිතාය බ්‍යග්ඝපජ්ජවාසිනො බ්‍යග්ඝපජ්ජාති වුච්චන්ති. තෙ ආලපන්තො එවමාහ. පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගානීති පාරිසුද්ධිඅත්ථාය පධානියඞ්ගානි පදහිතබ්බවීරියස්ස අඞ්ගානි, කොට්ඨාසාති අත්ථො. සීලපාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගන්ති සීලපරිසොධනවීරියස්සෙතං නාමං. තඤ්හි සීලපාරිසුද්ධිපරිපූරණත්ථාය පධානියඞ්ගන්ති සීලපාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ විපස්සනාපඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමි[Pg.367]. යො තත්ථ ඡන්දොතිආදීසු යො තස්මිං අනුග්ගණ්හනෙ කත්තුකාමතාඡන්දොති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සතිසම්පජඤ්ඤං පනෙත්ථ සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා වීරියපග්ගහනත්ථං වුත්තං. රජනීයෙසු ධම්මෙසු චිත්තං විරාජෙතීති රාගපච්චයෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙසු යථා චිත්තං විරජ්ජති, එවං කරොති. විමොචනීයෙසු ධම්මෙසු චිත්තං විමොචෙතීති යෙහි ආරම්මණෙහි චිත්තං විමොචෙතබ්බං, තෙසු යථා විමුච්චති, එවං කරොති. විරාජෙත්වාති එත්ථ මග්ගක්ඛණෙ විරාජෙති නාම, ඵලක්ඛණෙ විරත්තං නාම හොති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. සම්මාවිමුත්තිං ඵුසතීති හෙතුනා නයෙන අරහත්තඵලවිමුත්තිං ඤාණඵස්සෙන ඵුසතීති.

๑๙๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า sāmugiyā ได้แก่ ชาวสามุคนิคม. บทว่า byagghapajjā ได้แก่ ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงเรียกชาวนิคมเหล่านั้น. จริงอยู่ เมืองโกละมี ๒ ชื่อ คือ โกลนคร เพราะสร้างโดยการถางต้นโกละ และ พยัคฆปัชชะ เพราะสร้างขึ้นในทางเดินของเสือโคร่ง. และบรรพบุรุษของชาวนิคมเหล่านั้นได้อาศัยอยู่ในที่นั้น เพราะฉะนั้น ชาวพยัคฆปัชชะจึงถูกเรียกว่า พยัคฆปัชชะ เพราะอาศัยอยู่ในทางเดินของเสือโคร่ง. ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงเรียกพวกเขา. บทว่า pārisuddhipadhāniyaṅgāni อธิบายว่า องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือ องค์ประกอบ ส่วนประกอบ ของความเพียรที่พึงตั้งไว้. บทว่า sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ เป็นชื่อของความเพียรในการชำระศีล. จริงอยู่ ความเพียรนั้นเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริบูรณ์แห่งศีลบริสุทธิ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สีลปาริสุทธิปธานิยังคะ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า tattha tattha paññāya anuggahessāmi ได้แก่ เราจักอนุเคราะห์ด้วยวิปัสสนาปัญญาในที่นั้นๆ. ในบทเป็นต้นว่า yo tattha chando พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า ฉันทะคือความพอใจที่จะกระทำในการอนุเคราะห์นั้น. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสติสัมปชัญญะไว้เพื่อประคองความเพียร โดยการตั้งสติ กำหนดรู้ด้วยญาณ. บทว่า rajanīyesu dhammesu cittaṃ virājeti ได้แก่ กระทำโดยอาการที่จิตจะคลายกำหนัดในอิฏฐารมณ์อันเป็นปัจจัยแห่งราคะ. บทว่า vimocanīyesu dhammesu cittaṃ vimoceti ได้แก่ กระทำโดยอาการที่จิตจะหลุดพ้นในอารมณ์ทั้งหลายที่จิตพึงหลุดพ้น. ในบทว่า virājetvā นี้ ในขณะแห่งมรรค ชื่อว่า ย่อมคลายกำหนัด, ในขณะแห่งผล ชื่อว่า คลายกำหนัดแล้ว. แม้ในบทที่ ๒ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า sammāvimuttiṃ phusati ได้แก่ ย่อมถูกต้องอรหัตตผลวิมุตติด้วยญาณสัมผัส โดยเหตุโดยนัย.

5. වප්පසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาวัปปสูตร

195. පඤ්චමෙ වප්පොති දසබලස්ස චූළපිතා සක්‍යරාජා. නිගණ්ඨසාවකොති වෙසාලියං සීහසෙනාපති විය නාළන්දායං උපාලිගහපති විය ච නිගණ්ඨස්ස නාටපුත්තස්ස උපට්ඨාකො. කායෙන සංවුතොති කායද්වාරස්ස සංවුතත්තා පිහිතත්තා කායෙන සංවුතො නාම. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාවිරාගාති අවිජ්ජාය ඛයවිරාගෙන. විජ්ජුප්පාදාති මග්ගවිජ්ජාය උප්පාදෙන. තං ඨානන්ති තං කාරණං. අවිපක්කවිපාකන්ති අලද්ධවිපාකවාරං. තතොනිදානන්ති තංහෙතු තප්පච්චයා. දුක්ඛවෙදනියා ආසවා අස්සවෙය්‍යුන්ති දුක්ඛවෙදනාය පච්චයභූතා කිලෙසා අස්සවෙය්‍යුං, තස්ස පුරිසස්ස උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අභිසම්පරායන්ති දුතියෙ අත්තභාවෙ. කායසමාරම්භපච්චයාති කායකම්මපච්චයෙන. ආසවාති කිලෙසා. විඝාතපරිළාහාති එත්ථ විඝාතොති දුක්ඛං. පරිළාහොති කායිකචෙතසිකො පරිළාහො. ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තීකරොතීති ඤාණවජ්ඣං කම්මං ඤාණඵස්සෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා ඛයං ගමෙති, විපාකවජ්ඣං කම්මං විපාකඵස්සෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා ඛයං ගමෙති. නිජ්ජරාති කිලෙසජීරණකපටිපදා. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො. ඉධ ඨත්වා අයං භික්ඛු ඛීණාසවො කාතබ්බො, චත්තාරි මහාභූතානි නීහරිත්වා චතුසච්චවවත්ථානං දස්සෙත්වා යාව අරහත්තඵලං කම්මට්ඨානං කථෙතබ්බං.

๑๙๕. ในลำดับที่ ๕ คำว่า วัปปะ ได้แก่ พระเจ้าสักกะผู้เป็นพระเจ้าอาของพระทศพล คำว่า สาวกของนิครนถ์ ได้แก่ อุปัฏฐากของนิครนถ์นาฏบุตร เหมือนอย่างสีหเสนาบดีในกรุงเวสาลี และเหมือนอย่างอุบาลีคหบดีในเมืองนาลันทา คำว่า สำรวมด้วยกาย ชื่อว่า สำรวมด้วยกาย เพราะความที่กายทวารเป็นทวารอันสำรวมแล้ว อันปิดแล้ว แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า เพราะอวิชชาสำรอกไป ได้แก่ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งอวิชชา คำว่า เพราะวิชชาเกิดขึ้น ได้แก่ เพราะความเกิดขึ้นแห่งมรรควิชชา คำว่า ฐานะนั้น ได้แก่ เหตุนั้น คำว่า มีวิบากที่ยังไม่สุกงอม ได้แก่ ยังไม่ถึงวาระที่จะให้ผล คำว่า มีสิ่งนั้นเป็นเหตุ ได้แก่ เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น คำว่า อาสวะที่จะพึงเสวยเป็นทุกข์จะพึงไหลเข้า ความว่า กิเลสทั้งหลายที่เป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนาจะพึงไหลเข้า คือจะพึงเกิดขึ้นแก่บุรุษนั้น คำว่า ในสัมปรายภพ ได้แก่ ในอัตภาพที่สอง คำว่า มีกายสมาเริ่มเป็นปัจจัย ได้แก่ เพราะมีกายกรรมเป็นปัจจัย คำว่า อาสวะ ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย ในคำว่า ความคับแค้นและความเร่าร้อน นี้ คำว่า ความคับแค้น ได้แก่ ทุกข์ คำว่า ความเร่าร้อน ได้แก่ ความเร่าร้อนทางกายและทางใจ คำว่า ถูกต้องแล้วๆ ย่อมทำให้สิ้นสุดไป ความว่า ย่อมทำให้กรรมที่พึงละด้วยญาณถึงความสิ้นไป ด้วยการถูกต้องแล้วๆ ด้วยญาณผัสสะ ย่อมทำให้กรรมที่พึงละด้วยวิบากถึงความสิ้นไป ด้วยการถูกต้องแล้วๆ ด้วยวิบากผัสสะ คำว่า การทำให้กิเลสหมดสิ้นไป ได้แก่ ข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมสิ้นไป แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในที่นี้ พึงยืนหยัดทำให้ภิกษุนี้เป็นพระขีณาสพ พึงยกมหาภูตรูป ๔ ขึ้นแสดงการกำหนดสัจจะ ๔ แล้วกล่าวถึงกรรมฐานจนถึงอรหัตตผล

ඉදානි පන තස්ස ඛීණාසවස්ස සතතවිහාරෙ දස්සෙතුං එවං සම්මා විමුත්තචිත්තස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ සම්මා විමුත්තචිත්තස්සාති හෙතුනා කාරණෙන [Pg.368] සම්මා විමුත්තස්ස. සතතවිහාරාති නිච්චවිහාරා නිබද්ධවිහාරා. නෙව සුමනො හොතීති ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගවසෙන න සොමනස්සජාතො හොති. න දුම්මනොති අනිට්ඨාරම්මණෙ පටිඝවසෙන න දොමනස්සජාතො හොති. උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානොති සතිසම්පජඤ්ඤපරිග්ගහිතාය මජ්ඣත්තාකාරලක්ඛණාය උපෙක්ඛාය තෙසු ආරම්මණෙසු උපෙක්ඛකො මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරති.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสัตตวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ) ของพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺส (เมื่อมีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้) ในคำนั้น คำว่า สัมมาวิมุตตจิตตัสสะ ได้แก่ ผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบ ด้วยเหตุด้วยผล คำว่า สตตวิหารา ได้แก่ ธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นนิตย์ ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองนิตย์ คำว่า ย่อมไม่มีใจดี ความว่า ย่อมไม่เกิดโสมนัสด้วยอำนาจแห่งราคะในอิฏฐารมณ์ คำว่า ไม่มีใจร้าย ความว่า ย่อมไม่เกิดโทมนัสด้วยอำนาจแห่งปฏิฆะในอนิฏฐารมณ์ คำว่า เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ความว่า ย่อมเป็นผู้วางเฉย เป็นกลางในอารมณ์เหล่านั้น ด้วยอุเบกขาอันมีอาการเป็นกลางเป็นลักษณะ อันสติสัมปชัญญะประคองไว้ แล้วอยู่

කායපරියන්තිකන්ති කායන්තිකං කායපරිච්ඡින්නං, යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්තං පඤ්චද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො. ජීවිතපරියන්තිකන්ති ජීවිතන්තිකං ජීවිතපරිච්ඡින්නං, යාව ජීවිතං පවත්තති, තාව පවත්තං මනොද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො. තත්ථ පඤ්චද්වාරිකවෙදනා පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පඨමං නිරුජ්ඣති, මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣති. සා හි පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුරූපස්මිංයෙව පතිට්ඨාති. පඤ්චද්වාරිකා පවත්තෙ පඤ්චද්වාරවසෙන පවත්තමානා පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනදුස්සනමුය්හනවසෙන අධිමත්තා බලවතී හොති, පණ්ණාසවස්සකාලෙ ඨිතා හොති, සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය පරිහායමානා, අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ මන්දා හොති. තදා හි සත්තා ‘‘චිරරත්තං එකතො නිසීදිම්හා නිපජ්ජිම්හා’’ති වදන්තෙපි න ජානාමාති වදන්ති. අධිමත්තානිපි රූපාදිආරම්මණානි න පස්සාම, සුගන්ධදුග්ගන්ධං වා සාදුඅසාදුං වා ථද්ධමුදුකං වාති න ජානාමාතිපි වදන්ති. ඉති නෙසං පඤ්චද්වාරිකවෙදනා භග්ගා හොති, මනොද්වාරිකා පවත්තති. සාපි අනුපුබ්බෙන පරිහායමානා මරණසමයෙ හදයකොටිංයෙව නිස්සාය පවත්තති. යාව පනෙසා පවත්තති, තාව සත්තො ජීවතීති වුච්චති. යදා නප්පවත්තති, තදා ‘‘මතො නිරුද්ධො’’ති වුච්චති.

คำว่า มีกายเป็นที่สุด ได้แก่ มีกายเป็นที่สุด มีกายเป็นขอบเขต ความว่า กายที่เกิดในปัญจทวารเป็นไปอยู่เพียงใด เวทนาที่เกิดในปัญจทวารก็เป็นไปอยู่เพียงนั้น คำว่า มีชีวิตเป็นที่สุด ได้แก่ มีชีวิตินทรีย์เป็นที่สุด มีชีวิตินทรีย์เป็นขอบเขต ความว่า ชีวิตินทรีย์เป็นไปอยู่เพียงใด เวทนาที่เกิดในมโนทวารก็เป็นไปอยู่เพียงนั้น ในเวทนาทั้งสองนั้น ปัญจทวาริกเวทนาเกิดขึ้นทีหลัง แต่ดับไปก่อน มโนทวาริกเวทนาเกิดขึ้นก่อน แต่ดับไปทีหลัง จริงอยู่ เวทนานั้น (มโนทวาริกเวทนา) ย่อมตั้งอยู่ในวัตถุรูปเท่านั้นในปฏิสนธิขณะ ปัญจทวาริกเวทนา เมื่อเป็นไปในปวัตติกาลด้วยอำนาจแห่งปัญจทวาร ในปฐมวัย เมื่ออายุ ๒๐ ปี ย่อมมีกำลังกล้าอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลง เมื่ออายุ ๕๐ ปี ย่อมทรงตัวอยู่ เริ่มเสื่อมลงตั้งแต่เมื่ออายุ ๖๐ ปีไป เมื่ออายุ ๘๐-๙๐ ปี ย่อมมีกำลังอ่อน จริงอยู่ ในกาลนั้น สัตว์ทั้งหลาย แม้จะพูดว่า "เราเคยนั่งด้วยกัน เคยนอนด้วยกันมานาน" ก็พูดว่า "เราไม่รู้" และยังพูดอีกว่า "เราไม่เห็นแม้รูปารมณ์เป็นต้นที่ชัดเจนอย่างยิ่ง ไม่รู้ว่ากลิ่นหอมหรือกลิ่นเหม็น รสอร่อยหรือไม่อร่อย สัมผัสแข็งหรืออ่อน" ด้วยเหตุนี้ ปัญจทวาริกเวทนาของสัตว์เหล่านั้นจึงดับไป แต่มโนทวาริกเวทนายังเป็นไปอยู่ แม้มโนทวาริกเวทนานั้นก็เสื่อมไปโดยลำดับ ในเวลาใกล้ตาย ย่อมอาศัยเพียงปลายหทัยวัตถุเป็นไป ตราบใดที่เวทนานี้ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้น สัตว์ย่อมถูกเรียกว่ายังมีชีวิตอยู่ เมื่อใดเวทนานั้นไม่เป็นไป เมื่อนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "ตายแล้ว ดับแล้ว"

ස්වායමත්ථො වාපියා දීපෙතබ්බො – යථා හි පුරිසො පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නං වාපිං කරෙය්‍ය. පඨමං දෙවෙ වුට්ඨෙ පඤ්චහි උදකමග්ගෙහි උදකං පවිසිත්වා අන්තොවාපියං ආවාටෙ පූරෙය්‍ය. පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකමග්ගෙ පූරෙත්වා ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං ඔත්ථරිත්වා උදකං තිට්ඨෙය්‍ය තතො තතො විස්සන්දමානං. අථ නිද්ධමනතුම්බෙ විවරිත්වා ඛෙත්තෙසු කම්මෙ කයිරමානෙ උදකං නික්ඛමන්තං, සස්සපාකකාලෙ උදකං නික්ඛන්තං උදකං පරිහීනං, ‘‘මච්ඡෙ ගණ්හාමා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජෙය්‍ය. තතො කතිපාහෙන ආවාටෙසුයෙව [Pg.369] උදකං සණ්ඨහෙය. යාව පන තං ආවාටෙසු හොති, තාව මහාවාපියං උදකං අත්ථීති සඞ්ඛං ගච්ඡති. යදා පන තත්ථ ඡිජ්ජති, තදා ‘‘වාපියං උදකං නත්ථී’’ති වුච්චති. එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

เนื้อความนี้พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาด้วยสระน้ำ คือ เปรียบเหมือนบุรุษพึงสร้างสระน้ำที่สมบูรณ์ด้วยทางน้ำเข้า ๕ ทาง ในเบื้องต้น เมื่อฝนตก น้ำพึงไหลเข้าทางช่องน้ำทั้ง ๕ แล้วเติมหลุมเล็กๆ ภายในสระให้เต็ม เมื่อฝนตกซ้ำแล้วซ้ำเล่า น้ำพึงเต็มช่องน้ำทั้งหลายแล้วท่วมไปประมาณคาวุตหนึ่งหรือกึ่งโยชน์ ตั้งอยู่ ไหลนองไปจากที่นั้นๆ ต่อมา เมื่อเปิดท่อระบายน้ำออก ขณะที่กำลังทำงานในนา น้ำก็ไหลออกอยู่ ในเวลาที่ข้าวสุก น้ำก็ไหลออกหมดแล้ว น้ำลดน้อยลงแล้ว ก็จะพึงถึงคำพูดที่ว่า "เรามาจับปลากันเถอะ" จากนั้นอีกสองสามวัน น้ำก็จะคงเหลืออยู่แต่ในหลุมเล็กๆ เท่านั้น แต่ตราบใดที่น้ำนั้นยังมีอยู่ในหลุมเล็กๆ ตราบนั้น ก็ยังนับได้ว่า "ในสระใหญ่ยังมีน้ำอยู่" แต่เมื่อใดน้ำในหลุมนั้นหมดไป เมื่อนั้น ก็กล่าวได้ว่า "ในสระไม่มีน้ำแล้ว" พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้อย่างนี้

පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චහි මග්ගෙහි උදකෙ පවිසන්තෙ ආවාටානං පූරණකාලො විය හි පඨමමෙව පටිසන්ධික්ඛණෙ මනොද්වාරිකවෙදනාය වත්ථුරූපෙ පතිට්ඨිතකාලො, පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චමග්ගානං පූරණකාලො විය පවත්තෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය පවත්ති, ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං අජ්ඣොත්ථරණං විය පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනාදිවසෙන තස්ස අධිමත්තබලවභාවො, යාව වාපිතො උදකං න නිග්ගච්ඡති, තාව පූරාය වාපියා ඨිතකාලො විය පඤ්ඤාසවස්සකාලෙ තස්ස ඨිතකාලො, නිද්ධමනතුම්බෙසු විවටෙසු කම්මෙ කයිරමානෙ උදකස්ස නික්ඛමනකාලො විය සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය තස්ස පරිහානි, උදකෙ භට්ඨෙ උදකමග්ගෙසු පරිත්තඋදකස්ස ඨිතකාලො විය අසීතිනවුතිකාලෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය මන්දකාලො, ආවාටෙසුයෙව උදකස්ස පතිට්ඨිතකාලො විය හදයවත්ථුකොටිං නිස්සාය මනොද්වාරෙ වෙදනාය පවත්තිකාලො, ආවාටෙසු පරිත්තෙපි උදකෙ සති ‘‘වාපියං උදකං අත්ථී’’ති වත්තබ්බකාලො විය යාව සා පවත්තති, තාව ‘‘සත්තො ජීවතී’’ති වුච්චති. යථා පන ආවාටෙසු උදකෙ ඡින්නෙ ‘‘නත්ථි වාපියං උදක’’න්ති වුච්චති, එවං මනොද්වාරිකවෙදනාය අප්පවත්තමානාය සත්තො මතොති වුච්චති. ඉමං වෙදනං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ජීවිතපරියන්තිකං වෙදනං වෙදියමානො’’ති.

ในเบื้องต้น พึงเห็นกาลที่มโนทวาริกเวทนาตั้งอยู่ในวัตถุรูปในปฏิสนธิขณะนั่นเทียว เปรียบเหมือนกาลที่หลุมน้อยทั้งหลายเต็ม เมื่อฝนตก น้ำไหลเข้าทางร่อง ๕ สาย. พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งปัญจทวาริกเวทนาในปวัตติกาล เปรียบเหมือนกาลที่ร่อง ๕ สายเต็ม เมื่อฝนตกอยู่บ่อยๆ. พึงเห็นความเป็นผู้มีกำลังกล้ายิ่งของเวทนานั้นโดยความเป็นต้นว่าความกำหนัดในปฐมวัย คือในกาลมีอายุ ๒๐ ปี เปรียบเหมือนการแผ่ไปตลอดพื้นที่ประมาณ ๑ คาวุตและกึ่งโยชน์. พึงเห็นกาลที่ตั้งอยู่ของเวทนานั้นในกาลมีอายุ ๕๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำตั้งอยู่ในสระใหญ่ที่เต็มตราบเท่าที่น้ำยังไม่ไหลออกจากสระ. พึงเห็นความเสื่อมของเวทนานั้นจำเดิมแต่กาลมีอายุ ๖๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำไหลออก เมื่อท่อระบายน้ำถูกเปิด และการงานในนากำลังดำเนินไป. พึงเห็นกาลที่ปัญจทวาริกเวทนาอ่อนกำลังในกาลมีอายุ ๘๐-๙๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำเล็กน้อยตั้งอยู่ในร่องน้ำ เมื่อน้ำลดลงแล้ว. พึงเห็นกาลที่เวทนาเกิดขึ้นในมโนทวารอาศัยหยทัยวัตถุซึ่งเป็นที่สุด เปรียบเหมือนกาลที่น้ำตั้งอยู่ในหลุมน้อยทั้งหลายเท่านั้น. เปรียบเหมือนกาลที่ควรกล่าวว่า 'ในสระใหญ่ยังมีน้ำอยู่' เมื่อยังมีน้ำแม้เล็กน้อยอยู่ในหลุมน้อยทั้งหลาย ฉันใด ตราบใดที่เวทนานั้นยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นย่อมกล่าวกันว่า 'สัตว์ยังมีชีวิตอยู่' ฉันนั้น. แต่เปรียบเหมือนเมื่อน้ำในหลุมน้อยทั้งหลายขาดไป ย่อมกล่าวกันว่า 'ในสระใหญ่ไม่มีน้ำ' ฉันใด เมื่อมโนทวาริกเวทนาไม่เป็นไปอยู่ ย่อมกล่าวกันว่า 'สัตว์ตายแล้ว' ฉันนั้น. ท่านกล่าวหมายเอาเวทนานี้ว่า 'เสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด'

කායස්ස භෙදාති කායස්ස භෙදෙන. උද්ධං ජීවිතපරියාදානාති ජීවිතක්ඛයතො උද්ධං. ඉධෙවාති පටිසන්ධිවසෙන පරතො අගන්ත්වා ඉධෙව. සීතී භවිස්සන්තීති පවත්තිවිප්ඵන්දනදරථරහිතානි සීතානි අප්පවත්තනධම්මානි භවිස්සන්ති.

บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะการแตกแห่งกาย. บทว่า อุทฺธํ ชีวตปริยาทานา คือ เบื้องหน้าแต่ความสิ้นไปแห่งชีวิต. บทว่า อิเธว คือ ในโลกนี้เอง ไม่ไปสู่ปรโลกด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. บทว่า สีตี ภวิสฺสนฺติ คือ จักเป็นธรรมที่เย็น ปราศจากความหวั่นไหวและความเดือดร้อนในปวัตติกาล เป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก

ථූණං පටිච්චාති රුක්ඛං පටිච්ච. කුද්දාලපිටකං ආදායාති කුද්දාලඤ්ච ඛණිත්තිඤ්ච පච්ඡිඤ්ච ගහෙත්වාති අත්ථො. දෙසනා පන කුද්දාලවසෙනෙව කතා. මූලෙ ඡින්දෙය්‍යාති මූලම්හි කුද්දාලෙන ඡින්දෙය්‍ය. පලිඛණෙය්‍යාති ඛණිත්තියා සමන්තා ඛණෙය්‍ය.

บทว่า ถูณํ ปฏิจฺจ คือ อาศัยต้นไม้. บทว่า กุทฺทาลปิฏกํ อาทาย อธิบายว่า ถือเอาทั้งจอบ ทั้งเสียม และทั้งตะกร้า. แต่เทศนานั้น ทรงทำโดยนัยแห่งจอบเท่านั้น. บทว่า มูเล ฉินฺเทยฺย คือ พึงตัดที่โคนด้วยจอบ. บทว่า ปลิขเณยฺย คือ พึงขุดโดยรอบด้วยเสียม

එවමෙව [Pg.370] ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රුක්ඛො විය හි අත්තභාවො දට්ඨබ්බො, රුක්ඛං පටිච්ච ඡායා විය කුසලාකුසලං කම්මං, ඡායං අප්පවත්තං කාතුකාමො පුරිසො විය යොගාවචරො, කුද්දාලො විය පඤ්ඤා, පිටකං විය සමාධි, ඛණිත්ති විය විපස්සනා, ඛණිත්තියා මූලානං පලිඛණනකාලො විය අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාය ඡෙදනකාලො, ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරණකාලො විය ඛන්ධවසෙන දිට්ඨකාලො, ඵාලනකාලො විය ආයතනවසෙන දිට්ඨකාලො, සකලීකරණකාලො විය ධාතුවසෙන දිට්ඨකාලො, වාතාතපෙන විසොසනකාලො විය කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස කරණකාලො, අග්ගිනා ඩහනකාලො විය ඤාණෙන කිලෙසානං ඩහනකාලො, මසිකරණකාලො විය වත්තමානක-පඤ්චක්ඛන්ධකාලො, මහාවාතෙ ඔඵුනනකාලො විය නදීසොතෙ පවාහනකාලො විය ච ඡින්නමූලකානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අප්පටිසන්ධිකනිරොධො, ඔඵුනනප්පවාහනෙහි අපඤ්ඤත්තිකභාවූපගමො විය පුනබ්භවෙ විපාකක්ඛන්ධානං අනුප්පාදෙන අපණ්ණත්තිකභාවො වෙදිතබ්බො.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเปรียบเทียบอุปมาอุปไมยดังนี้: พึงเห็นอัตภาพเปรียบเหมือนต้นไม้, พึงเห็นกรรมคือกุศลและอกุศลเปรียบเหมือนเงาที่อาศัยต้นไม้, พึงเห็นพระโยคาวจรเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการทำให้เงาไม่ปรากฏ, พึงเห็นปัญญาเปรียบเหมือนจอบ, พึงเห็นสมาธิเปรียบเหมือนตะกร้า, พึงเห็นวิปัสสนาเปรียบเหมือนเสียม, พึงเห็นกาลที่ตัดอวิชชาด้วยอรหัตตมรรคเปรียบเหมือนกาลที่ขุดรากทั้งหลายโดยรอบด้วยเสียม, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งขันธ์เปรียบเหมือนกาลที่ทำเป็นท่อนๆ, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งอายตนะเปรียบเหมือนกาลที่ผ่า, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งธาตุเปรียบเหมือนกาลที่ทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย, พึงเห็นกาลที่ทำความเพียรทางกายและทางใจเปรียบเหมือนกาลที่ตากให้แห้งด้วยลมและแดด, พึงเห็นกาลที่เผากิเลสด้วยญาณเปรียบเหมือนกาลที่เผาด้วยไฟ, พึงเห็นกาลแห่งปัญจขันธ์อันเป็นปัจจุบันเปรียบเหมือนกาลที่ทำให้เป็นเถ้า, พึงเห็นความดับโดยไม่สืบต่อแห่งขันธ์ ๕ ที่มีรากคือวัฏฏะอันได้แก่อวิชชาและตัณหาอันถูกตัดแล้ว เปรียบเหมือนกาลที่ซัดไปในลมแรงและกาลที่ลอยไปในกระแสน้ำ, พึงทราบความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้เพราะวิบากขันธ์ไม่เกิดขึ้นในภพใหม่ เปรียบเหมือนการถึงความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้ (ว่าเป็นต้นไม้) ด้วยการซัดไปและลอยไป

භගවන්තං එතදවොචාති සත්ථරි දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ සොතාපත්තිඵලං පත්වා එතං ‘‘සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ උදයත්ථිකොති වඩ්ඪිඅත්ථිකො. අස්සපණියං පොසෙය්‍යාති පඤ්ච අස්සපොතසතානි කිණිත්වා පච්ඡා වික්කිණිස්සාමීති පොසෙය්‍ය. සහස්සග්ඝනකස්ස අස්සස්ස පඤ්චසතමත්තං උපකරණං ගන්ධමාලාදිවසෙන පොසාවනිකංයෙව අගමාසි. අථස්ස තෙ අස්සා එකදිවසෙනෙව රොගං ඵුසිත්වා සබ්බෙ ජීවිතක්ඛයං පාපුණෙය්‍යුන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙන එවමාහ. උදයඤ්චෙව නාධිගච්ඡෙය්‍යාති වඩ්ඪිඤ්ච ගෙහතො නීහරිත්වා දින්නමූලඤ්ච කිඤ්චි න ලභෙය්‍ය. පයිරුපාසින්ති චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිං. ස්වාහං උදයඤ්චෙව නාධිගච්ඡින්ති සො අහං නෙව උදයං න ගෙහතො දින්නධනං අධිගච්ඡිං, පණියඅස්සජග්ගනකො නාම ජාතොස්මීති දස්සෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า ภควนฺตํ เอตทโวจ ความว่า เมื่อพระศาสดาทรงจบเทศนาแล้ว ได้บรรลุโสดาปัตติผล จึงได้กราบทูลคำนี้มีอาทิว่า 'เสยฺยถาปิ ภนฺเต'. ในบทเหล่านั้น บทว่า อทยตฺถิโก คือ ผู้ต้องการความเจริญ. บทว่า อสฺสปณิยํ โปเสยฺย คือ พึงเลี้ยงลูกม้า ๕๐๐ ตัว โดยคิดว่า 'ซื้อมาแล้วภายหลังจักขายไป'. ได้ทำการเลี้ยงดูม้าซึ่งมีราคาหนึ่งพัน โดยให้ราคาเพียงห้าร้อย และด้วยเครื่องอุปการะมีของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น. ลำดับนั้น ม้าเหล่านั้นของเขาป่วยเป็นโรคในวันเดียวทั้งหมด ถึงความสิ้นชีวิตไป พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ด้วยความประสงค์นี้. บทว่า อทยญฺเจว นาธิคจฺเฉยฺย คือ ไม่พึงได้ทั้งกำไรและต้นทุนที่นำออกจากเรือนไปแม้แต่น้อย. บทว่า ปยิรุปาสึ คือ ข้าพระองค์ได้บำรุงด้วยปัจจัย ๔. บทว่า สฺวาหํ อทยญฺเจว นาธิคจฺฉึ แสดงความหมายนี้ว่า 'ข้าพระองค์นั้น ไม่ได้ทั้งกำไร ไม่ได้ทั้งทุนที่ให้ไปจากเรือน ได้ชื่อว่าเป็นผู้เลี้ยงม้าเพื่อขาย'. ส่วนที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

6. සාළ්හසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสาฬหสูตร

196. ඡට්ඨෙ ද්වයෙනාති ද්වීහි කොට්ඨාසෙහි. ඔඝස්ස නිත්ථරණන්ති චතුරොඝනිත්ථරණං. තපොජිගුච්ඡාහෙතූති දුක්කරකාරිකසඞ්ඛාතෙන තපෙන පාපජිගුච්ඡනහෙතු[Pg.371]. අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඞ්ගන්ති එකං සමණධම්මකොට්ඨාසං. අපරිසුද්ධකායසමාචාරාතිආදීසු පුරිමෙහි තීහි පදෙහි කායිකවාචසිකචෙතසිකසීලානං අපරිසුද්ධතං දස්සෙත්වා පච්ඡිමෙන පදෙන අපරිසුද්ධාජීවතං දස්සෙති. ඤාණදස්සනායාති මග්ගඤාණසඞ්ඛාතාය දස්සනාය. අනුත්තරාය සම්බොධායාති අරහත්තාය, අරහත්තඤාණඵස්සෙන ඵුසිතුං අභබ්බාති වුත්තං හොති. සාලලට්ඨින්ති සාලරුක්ඛං. නවන්ති තරුණං. අකුක්කුච්චකජාතන්ති ‘‘භවෙය්‍ය නු ඛො, න භවෙය්‍යා’’ති අජනෙතබ්බකුක්කුච්චං. ලෙඛණියා ලිඛෙය්‍යාති අවලෙඛනමත්තකෙන අවලිඛෙය්‍ය. ධොවෙය්‍යාති ඝංසෙය්‍ය. අන්තො අවිසුද්ධාති අබ්භන්තරෙ අසුද්ධා අපනීතසාරා.

๑๙๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ทฺวเยน คือ โดยสองส่วน. บทว่า โอฆสฺส นิตฺถรณํ คือ การข้ามโอฆะ ๔. บทว่า ตโปชิคุจฺฉาเหตุ คือ เพราะเหตุแห่งการรังเกียจบาปด้วยตบะที่เรียกว่าทุกกรกิริยา. บทว่า อญฺญตรํ สามญฺญงฺคํ คือ ส่วนแห่งธรรมของสมณะอย่างหนึ่ง. ในบทว่า อปริสุทฺธกายสมาจารา เป็นต้น ทรงแสดงความไม่บริสุทธิ์แห่งกายิกศีล วาจสิกศีล และเจตสิกศีลด้วยบท ๓ บทแรก แล้วทรงแสดงความมีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ด้วยบทสุดท้าย. บทว่า ญาณทสฺสนาย คือ เพื่อทัสสนะที่เรียกว่ามรรคญาณ. บทว่า อนุตฺตราย สมฺโพธาย คือ เพื่ออรหัตตผล, ความว่า เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะถูกต้องด้วยสัมผัสคืออรหัตตผลญาณ. บทว่า สาลลฏฺฐึ คือ ต้นสาละ. บทว่า นวํ คือ ที่ยังอ่อน. บทว่า อกุกฺกุจฺจกชาตํ คือ ความกังวลที่ไม่พึงให้เกิดว่า 'พึงเป็นเรือได้กระมังหนอ หรือไม่พึงเป็นได้'. บทว่า เลขณิยา ลิเขยฺย คือ พึงขีดด้วยเครื่องขีดเพียงเล็กน้อย. บทว่า โธเวยฺย คือ พึงขัด. บทว่า อนฺโต อวิสุทฺธา คือ ไม่สะอาดในภายใน มีแก่นที่ยังไม่ได้นำออก

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලලට්ඨි විය හි අත්තභාවො දට්ඨබ්බො, නදීසොතං විය සංසාරසොතං, පාරං ගන්තුකාමපුරිසො විය ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ගහෙත්වා ඨිතපුරිසො, සාලලට්ඨියා බහිද්ධා සුපරිකම්මකතකාලො විය බහිද්ධා තපචරණං ගාළ්හං කත්වා ගහිතකාලො, අන්තො අසුද්ධකාලො විය අබ්භන්තරෙ සීලානං අපරිසුද්ධකාලො, සාලලට්ඨියා සංසීදිත්වා අධොගමනං විය දිට්ඨිගතිකස්ස සංසාරසොතෙ සංසීදනං වෙදිතබ්බං.

ในบทว่า `เอวเมว โข` นี้ นี่คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย คือ พึงเห็นอัตภาพเหมือนท่อนไม้สาละ พึงเห็นกระแสสงสารเหมือนกระแสน้ำ พึงเห็นบุรุษผู้ยึดถือทิฏฐิ 62 ประการ เหมือนบุรุษผู้ต้องการจะไปสู่ฝั่งโน้น พึงเห็นกาลที่ยึดถือโดยกระทำตบจริยาในภายนอกให้มั่นคง เหมือนกาลที่ภายนอกแห่งท่อนไม้สาละได้รับการตกแต่งอย่างดี พึงเห็นกาลที่ศีลทั้งหลายในภายในไม่บริสุทธิ์ เหมือนกาลที่ภายในไม่สะอาด พึงทราบการจมลงในกระแสสงสารของผู้มีทิฏฐิ เหมือนการจมลงสู่เบื้องต่ำของท่อนไม้สาละ

ඵියාරිත්තං බන්ධෙය්‍යාති ඵියඤ්ච අරිත්තඤ්ච යොජෙය්‍ය. එවමෙවාති එත්ථාපි ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලලට්ඨි විය අත්තභාවො, නදීසොතං විය සංසාරසොතං, පාරං ගන්තුකාමපුරිසො විය යොගාවචරො, බහිද්ධා සුපරිකම්මකතකාලො විය ඡසු ද්වාරෙසු සංවරස්ස පච්චුපට්ඨිතකාලො, අන්තො සුවිසොධිතභාවො විය අබ්භන්තරෙ පරිසුද්ධසීලභාවො, ඵියාරිත්තබන්ධනං විය කායිකචෙතසිකවීරියකරණං, සොත්ථිනා පාරිමතීරගමනං විය අනුපුබ්බෙන සීලං පූරෙත්වා සමාධිං පූරෙත්වා පඤ්ඤං පූරෙත්වා නිබ්බානගමනං දට්ඨබ්බං.

บทว่า `ผิยาริตฺตํ พนฺเธยฺยาติ` ความว่า พึงประกอบทั้งพายและถ่อ แม้ในบทว่า `เอวเมว` นี้ นี่คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย คือ พึงเห็นอัตภาพเหมือนท่อนไม้สาละ พึงเห็นกระแสสงสารเหมือนกระแสน้ำ พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะไปสู่ฝั่งโน้น พึงเห็นกาลที่ความสำรวมในทวารทั้ง 6 ปรากฏขึ้น เหมือนกาลที่ภายนอกได้รับการตกแต่งอย่างดี พึงเห็นความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ในภายใน เหมือนความเป็นสิ่งที่ได้รับการชำระอย่างดีในภายใน พึงเห็นการทำความเพียรทางกายและทางใจ เหมือนการผูกพายและถ่อ พึงเห็นการถึงนิพพานโดยลำดับด้วยการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ บำเพ็ญสมาธิให้บริบูรณ์ บำเพ็ญปัญญาให้บริบูรณ์ เหมือนการถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดิภาพ

කණ්ඩචිත්‍රකානීති සරලට්ඨිසරරජ්ජුසරපාසාදසරසාණිසරපොක්ඛරණිසරපදුමානීති අනෙකානි කණ්ඩෙහි කත්තබ්බචිත්‍රානි. අථ ඛො සො තීහි ඨානෙහීති සො එවං බහූනි කණ්ඩචිත්‍රකානි ජානන්තොපි න රාජාරහො හොති, තීහියෙව පන ඨානෙහි හොතීති අත්ථො. සම්මාසමාධි [Pg.372] හොතීති මග්ගසමාධිනා ච ඵලසමාධිනා ච සමාහිතො හොතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සම්මාදිට්ඨීති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතො. ඉදං දුක්ඛන්තිආදීහි චතූහි සච්චෙහි චත්තාරො මග්ගා තීණි ච ඵලානි කථිතානි. අයං පන මග්ගෙනෙව අවිරාධිතං විජ්ඣති නාමාති වෙදිතබ්බො. සම්මාවිමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතො. අවිජ්ජාක්ඛන්ධං පදාලෙතීති අරහත්තමග්ගෙන පදාලෙති නාමාති වුච්චති. ඉමිනා හි හෙට්ඨා අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාක්ඛන්ධො පදාලිතො, ඉධ පන පදාලිතං උපාදාය පදාලෙතීති වත්තුං වට්ටතීති.

บทว่า `กณฺฑจิตฺรกานีติ` คือ สิ่งวิจิตรที่พึงทำด้วยลูกศรมีหลายอย่าง คือ เถาวัลย์ลูกศร เชือกลูกศร ปราสาทลูกศร ม่านลูกศร สระโบกขรณีลูกศร และดอกบัวลูกศร บทว่า `อถ โข โส ตีหิ ฐาเนหีติ` ความว่า นายทหารผู้นั้น แม้จะรู้วิชาอันวิจิตรด้วยลูกศรมากมายอย่างนี้ ก็ยังไม่สมควรแก่พระราชา แต่จะสมควรแก่พระราชาด้วยเหตุ 3 ประการเท่านั้น บทว่า `สมฺมาสมาธิ โหตีติ` ความในบทนี้ว่า เป็นผู้ตั้งมั่นด้วยมรรคสมาธิและผลสมาธิ บทว่า `สมฺมาทิฏฺฐีติ` คือ ประกอบด้วยมรรคสัมมาทิฏฐิ พระองค์ตรัสมรรค 4 และผล 3 ด้วยสัจจะ 4 มีอาทิว่า `อิทํ ทุกฺขํ` แต่พึงทราบว่า บุคคลนี้ชื่อว่าย่อมแทงตลอดสิ่งที่ไม่ผิดพลาดด้วยมรรคนั่นเอง บทว่า `สมฺมาวิมุตฺตีติ` คือ ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติ บทว่า `อวิชฺชกฺขนฺธํ ปทาเลตีติ` ท่านกล่าวว่า ชื่อว่าย่อมทำลายด้วยอรหัตตมรรค จริงอยู่ กองอวิชชาอันบุคคลนี้ทำลายแล้วในเบื้องต่ำด้วยอรหัตตมรรค แต่ในที่นี้ อาศัยสิ่งที่ทำลายแล้ว จึงควรกล่าวว่า `ปทาเลติ` (ย่อมทำลาย)

7. මල්ලිකාදෙවීසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถามัลลิกาเทวีสูตร

197. සත්තමෙ මල්ලිකා දෙවීති පසෙනදිරඤ්ඤො දෙවී. යෙන මිධෙකච්චො මාතුගාමොති යෙන ඉධෙකච්චා ඉත්ථී. දුබ්බණ්ණාති බීභච්ඡවණ්ණා. දුරූපාති දුස්සණ්ඨිතා. සුපාපිකාති සුට්ඨු පාපිකා සුට්ඨු ලාමිකා. දස්සනායාති පස්සිතුං. දලිද්දාති ධනදලිද්දා. අප්පස්සකාති සකෙන ධනෙන රහිතා. අප්පභොගාති උපභොගපරිභොගභණ්ඩකරහිතා. අප්පෙසක්ඛාති අප්පපරිවාරා. අඩ්ඪාති ඉස්සරා. මහද්ධනාති වළඤ්ජනකධනෙන මහද්ධනා. මහාභොගාති උපභොගපරිභොගභණ්ඩභොගෙන මහාභොගා. මහෙසක්ඛාති මහාපරිවාරා. අභිරූපාති උත්තමරූපා. දස්සනීයාති දස්සනයුත්තා. පාසාදිකාති දස්සනෙන පාසාදිකා. වණ්ණපොක්ඛරතායාති වණ්ණෙන චෙව සරීරසණ්ඨානෙන ච.

๑๙๗. ในสูตรที่ 7 บทว่า `มลฺลิกา เทวี` คือ พระเทวีของพระเจ้าปเสนทิโกศล บทว่า `เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโมติ` คือ เพราะเหตุใดในโลกนี้ สตรีบางคน บทว่า `ทุพฺพณฺณาติ` คือ มีผิวพรรณน่าเกลียด บทว่า `ทุรูปาติ` คือ มีรูปร่างไม่ดี บทว่า `สุปาปิกาติ` คือ น่าเกลียดน่าชังอย่างยิ่ง บทว่า `ทสฺสนายาติ` คือ ในการดู บทว่า `ทลิทฺทาติ` คือ ยากจนทรัพย์ บทว่า `อปฺปสฺสกาติ` คือ ปราศจากทรัพย์ของตน บทว่า `อปฺปโภคาติ` คือ ปราศจากเครื่องอุปโภคบริโภค บทว่า `อปฺเปสกฺขาติ` คือ มีบริวารน้อย บทว่า `อฑฺฒาติ` คือ เป็นใหญ่ บทว่า `มหทฺธนาติ` คือ มีทรัพย์มากด้วยโภคทรัพย์ที่ใช้สอย บทว่า `มหาโภคาติ` คือ มีโภคะมากด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค บทว่า `มเหสกฺขาติ` คือ มีบริวารมาก บทว่า `อภิรูปาติ` คือ มีรูปงามยิ่ง บทว่า `ทสฺสนียาติ` คือ ควรแก่การดู บทว่า `ปาสาทิกาติ` คือ น่าเลื่อมใสด้วยการเห็น บทว่า `วณฺณโปกฺขรตายาติ` คือ ด้วยผิวพรรณและสรีระสัณฐาน

අභිසජ්ජතීති ලග්ගති. බ්‍යාපජ්ජතීති පකතිං පජහති. පතිත්ථීයතීති කොධවසෙන ථිනභාවං ථද්ධභාවං ආපජ්ජති. න දාතා හොතීති න දායිකා හොති. සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යන්ති එත්ථ සෙය්‍යාති මඤ්චපල්ලඞ්කාදිසයනං. ආවසථොති ආවසථාගාරං. පදීපෙය්‍යං වුච්චති වට්ටිතෙලාදිපදීපූපකරණං. ඉස්සාමනිකාති ඉස්සාය සම්පයුත්තචිත්තා. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. කොධනා අහොසින්ති කොධමනා අහොසිං. අනිස්සාමනිකා අහොසින්ති ඉස්සාවිරහිතචිත්තා අහොසිං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า `อภิสชฺชตีติ` คือ ย่อมข้องอยู่ บทว่า `พฺยาปชฺชตีติ` คือ ย่อมละปกติภาวะ บทว่า `ปติฏฺฐียตีติ` คือ ย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตหดหู่กระด้างด้วยอำนาจความโกรธ บทว่า `น ทาตา โหตีติ` คือ ไม่เป็นผู้ให้ บทว่า `เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ` ในบทนี้ `เสยฺยา` คือ ที่นอนมีเตียงและตั่งเป็นต้น `อาวสโถ` คือ โรงเป็นที่พัก `ปทีเปยฺยํ` ท่านเรียกว่า อุปกรณ์แห่งประทีปมีไส้และน้ำมันเป็นต้น บทว่า `อิสฺสามนิกาติ` คือ มีจิตประกอบด้วยความริษยา พึงทราบความในทุกแห่งโดยนัยนี้ บทว่า `โกธนา อโหสินฺติ` คือ หม่อมฉันเป็นผู้มีใจโกรธ บทว่า `อนิสฺสามนิกา อโหสินฺติ` คือ หม่อมฉันเป็นผู้มีจิตปราศจากความริษยา บทที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

8. අත්තන්තපසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอัตตันตปสูตร

198. අට්ඨමෙ [Pg.373] අත්තන්තපාදීසු අත්තානං තපති දුක්ඛාපෙතීති අත්තන්තපො. අත්තනො පරිතාපනානුයොගං අත්තපරිතාපනානුයොගං. පරං තපතීති පරන්තපො. පරෙසං පරිතාපනානුයොගං පරපරිතාපනානුයොගං. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. නිච්ඡාතොති ඡාතං වුච්චති තණ්හා, සා අස්ස නත්ථීති නිච්ඡාතො. සබ්බකිලෙසානං නිබ්බුතත්තා නිබ්බුතො. අන්තො තාපනකිලෙසානං අභාවා සීතලො ජාතොති සීතීභූතො. ඣානමග්ගඵලනිබ්බානසුඛානි පටිසංවෙදෙතීති සුඛප්පටිසංවෙදී. බ්‍රහ්මභූතෙන අත්තනාති සෙට්ඨභූතෙන අත්තනා.

๑๙๘. ในสูตรที่ 8 ในบทมีอาทิว่า `อตฺตนฺตป` บุคคลใดย่อมเบียดเบียนตน คือ ทำให้ตนลำบาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า `อตฺตนฺตป` (ผู้เบียดเบียนตน) การประกอบความเบียดเบียนตน คือ การประกอบความเบียดเบียนตน บุคคลใดย่อมเบียดเบียนผู้อื่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า `ปรนฺตป` (ผู้เบียดเบียนผู้อื่น) การประกอบความเบียดเบียนผู้อื่น คือ การประกอบความเบียดเบียนผู้อื่น บทว่า `ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ` คือ ในอัตภาพนี้นั่นเอง บทว่า `นิจฺฉาโตติ` ตัณหา ท่านเรียกว่า `ฉาต` ตัณหานั้นไม่มีแก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า `นิจฺฉาต` (ผู้หมดความหิว) ชื่อว่า `นิพฺพุโต` (ผู้ดับแล้ว) เพราะกิเลสทั้งปวงดับแล้ว ชื่อว่า `สีติภูโต` (ผู้เยือกเย็น) เพราะไม่มีกิเลสเครื่องเร่าร้อนภายใน จึงเป็นผู้เยือกเย็น ชื่อว่า `สุขปฺปฏิสํเวที` (ผู้เสวยสุข) เพราะย่อมเสวยสุขคือฌานสุข มรรคสุข ผลสุข และนิพพานสุข บทว่า `พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ` คือ ด้วยตนผู้ประเสริฐสุด

අචෙලකොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. ඔරබ්භිකාදීසු උරබ්භා වුච්චන්ති එළකා, උරබ්භෙ හනතීති ඔරබ්භිකො. සූකරිකාදීසුපි එසෙව නයො. ලුද්දොති දාරුණො කක්ඛළො. මච්ඡඝාතකොති මච්ඡබන්ධො කෙවට්ටො. බන්ධනාගාරිකොති බන්ධනාගාරගොපකො. කුරූරකම්මන්තාති දාරුණකම්මන්තා.

บทมีอาทิว่า `อเจลโก` มีความหมายที่กล่าวไว้แล้วทั้งนั้น ในบทมีอาทิว่า `โอรพฺภิก` แกะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า `อุรพฺภ` บุคคลผู้ฆ่าแกะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า `โอรพฺภิก` (คนฆ่าแกะ) แม้ในบทมีอาทิว่า `สูกริก` (คนฆ่าสุกร) ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า `ลุทฺโท` คือ ผู้ดุร้าย หยาบช้า บทว่า `มจฺฉฆาตโกติ` คือ ชาวประมงผู้จับปลา บทว่า `พนฺธนาคาริโกติ` คือ ผู้คุมเรือนจำ บทว่า `กุรูรกมฺมนฺตาติ` คือ ผู้ทำการงานที่ทารุณ

මුද්ධාවසිත්තොති ඛත්තියාභිසෙකෙන මුද්ධනි අභිසිත්තො. පුරත්ථිමෙන නගරස්සාති නගරතො පුරත්ථිමාය දිසාය. සන්ථාගාරන්ති යඤ්ඤසාලං. ඛරාජිනං නිවාසෙත්වාති සඛුරං අජිනචම්මං නිවාසෙත්වා. සප්පිතෙලෙනාති සප්පිනා චෙව තෙලෙන ච. ඨපෙත්වා හි සප්පිං අවසෙසො යො කොචි ස්නෙහො තෙලන්ති වුච්චති. කණ්ඩුවමානොති නඛානං ඡින්නත්තා කණ්ඩුවිතබ්බකාලෙ තෙන කණ්ඩුවමානො. අනන්තරහිතායාති අසන්ථතාය. සරූපවච්ඡායාති සදිසවච්ඡාය. සචෙ ගාවී සෙතා හොති, වච්ඡොපි සෙතකොව. සචෙ කපිලා වා රත්තා වා, වච්ඡකොපි තාදිසොවාති එවං සරූපවච්ඡාය. සො එවමාහාති සො රාජා එවං වදෙති. වච්ඡතරාති තරුණවච්ඡකභාවං අතික්කන්තා බලවවච්ඡා. වච්ඡතරීසුපි එසෙව නයො. බරිහිසත්ථායාති පරික්ඛෙපකරණත්ථාය චෙව යඤ්ඤභූමියං අත්ථරණත්ථාය ච.

บทว่า มุทฺธาวสิตฺโต คือ ผู้ได้รับการอภิเษกบนพระเศียรด้วยขัตติยาภิเษก. บทว่า ปุรตฺถิเมน นครสฺส คือ ในทิศตะวันออกแห่งเมือง. บทว่า สนฺถาคารํ คือ ศาลาสำหรับบูชายัญ. บทว่า ขราสินํ นิวาเสตฺวา คือ นุ่งหนังเสือโคร่งที่มีเล็บ. บทว่า สปฺปิเตเลน คือ ด้วยเนยใสและน้ำมัน. จริงอยู่ เว้นเนยใสเสียแล้ว ของมันชนิดใดชนิดหนึ่งที่เหลือเรียกว่า น้ำมัน. บทว่า กณฺฑุวมาโน คือ เมื่อถึงเวลาที่ควรเกา ก็เกาด้วย (เขาสัตว์) นั้น เพราะเล็บถูกตัดแล้ว. บทว่า อนนฺตรหิตาย คือ ที่ไม่มีเครื่องปูลาด. บทว่า สรูปวจฺฉาย คือ มีลูกโคที่มีลักษณะเหมือนแม่. ถ้าแม่โคสีขาว ลูกโคก็ย่อมเป็นสีขาว ถ้า (แม่โค) สีน้ำตาลหรือสีแดง ลูกโคก็ย่อมเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า มีลูกโคที่มีลักษณะเหมือนแม่. บทว่า โส เอวมาห คือ พระราชานั้นตรัสอย่างนี้. บทว่า วจฺฉตรา คือ โคหนุ่มที่แข็งแรง ล่วงพ้นภาวะแห่งลูกโคอ่อน. แม้ในโคสาวทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า พริหิสตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การล้อมรั้วและเพื่อประโยชน์แก่การปูลาดในพื้นที่บูชายัญ.

චතුත්ථපුග්ගලං බුද්ධුප්පාදතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ඉධ, භික්ඛවෙ, තථාගතොතිආදිමාහ. තත්ථ තථාගතොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. තං ධම්මන්ති තං වුත්තප්පකාරසම්පදං ධම්මං. සුණාති, ගහපති, වාති කස්මා පඨමං ගහපතිං [Pg.374] නිද්දිසති? නිහතමානත්තා උස්සන්නත්තා ච. යෙභුය්‍යෙන හි ඛත්තියකුලතො පබ්බජිතා ජාතිං නිස්සාය මානං කරොන්ති. බ්‍රාහ්මණකුලා පබ්බජිතා මන්තෙ නිස්සාය මානං කරොන්ති, හීනජච්චකුලා පබ්බජිතා අත්තනො විජාතිතාය පතිට්ඨාතුං න සක්කොන්ති. ගහපතිදාරකා පන කච්ඡෙහි සෙදං මුඤ්චන්තෙහි පිට්ඨියා ලොණං පුප්ඵමානාය භූමිං කසිත්වා තාදිසස්ස මානස්ස අභාවතො නිහතමානදප්පා හොන්ති. තෙ පබ්බජිත්වා මානං වා දප්පං වා අකත්වා යථාබලං බුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තා සක්කොන්ති අරහත්තෙ පතිට්ඨාතුං. ඉතරෙහි ච කුලෙහි නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතා න බහුකා, ගහපතිකාව බහුකා. ඉති නිහතමානත්තා උස්සන්නත්තා ච පඨමං ගහපතිං නිද්දිසතීති.

เพื่อจะทรงแสดงบุคคลที่ ๔ ตั้งแต่การอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้า จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิธ ภิกฺขเว ตถาคโต. ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า ตถาคโต มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. บทว่า ตํ ธมฺมํ คือ ซึ่งธรรมนั้น อันสมบูรณ์ด้วยอาการที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า สุณาติ คหปติ วา นี้ เหตุไรจึงทรงระบุคฤหบดีก่อน? (ตอบว่า) เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก. จริงอยู่ โดยส่วนมาก ผู้ที่ออกจากตระกูลกษัตริย์มาบวช อาศัยชาติย่อมทำมานะ. ผู้ที่ออกจากตระกูลพราหมณ์มาบวช อาศัยมนต์ย่อมทำมานะ, ผู้ที่ออกจากตระกูลต่ำมาบวช ย่อมไม่สามารถตั้งอยู่ได้เพราะความเป็นผู้มีชาติแตกต่างของตน. ส่วนบุตรของคฤหบดีทั้งหลาย ไถนาจนเหงื่อไหลจากรักแร้ เกลือขึ้นที่หลัง เพราะไม่มีมานะเช่นนั้น จึงเป็นผู้มีมานะและความหยิ่งทะนงอันกำจัดแล้ว. พวกเขาเมื่อบวชแล้ว ไม่ทำมานะหรือความหยิ่งทะนง เรียนเอาพุทธวจนะตามกำลัง ทำความเพียรในวิปัสสนา ย่อมสามารถตั้งอยู่ในพระอรหัตได้. และผู้ที่ออกจากตระกูลอื่นๆ มาบวชมีไม่มาก, มีแต่พวกคฤหบดีเท่านั้นที่มีมาก. เพราะเหตุนี้ คือ เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก จึงทรงระบุคฤหบดีก่อน.

අඤ්ඤතරස්මිං වාති ඉතරෙසං වා කුලානං අඤ්ඤතරස්මිං. පච්චාජාතොති පතිජාතො. තථාගතෙ සද්ධං පටිලභතීති පරිසුද්ධං ධම්මං සුත්වා ධම්මසාමිම්හි තථාගතෙ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත භගවා’’ති සද්ධං පටිලභති. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං පච්චවෙක්ඛති. සම්බාධො ඝරාවාසොති සචෙපි සට්ඨිහත්ථෙ ඝරෙ යොජනසතන්තරෙපි වා ද්වෙ ජායම්පතිකා වසන්ති, තථාපි නෙසං සකිඤ්චනසපලිබොධට්ඨෙන ඝරාවාසො සම්බාධොව. රජාපථොති රාගරජාදීනං උට්ඨානට්ඨානන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. ආගමනපථොතිපි වට්ටති. අලග්ගනට්ඨෙන අබ්භොකාසො වියාති අබ්භොකාසො. පබ්බජිතො හි කූටාගාරරතනපාසාදදෙවවිමානාදීසු පිහිතද්වාරවාතපානෙසු පටිච්ඡන්නෙසු වසන්තොපි නෙව ලග්ගති න සජ්ජති න බජ්ඣති. තෙන වුත්තං – ‘‘අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා’’ති. අපිච සම්බාධො ඝරාවාසො කුසලකිරියාය යථාසුඛං ඔකාසාභාවතො, රජාපථො අසංවුතසඞ්කාරට්ඨානං විය රජානං, කිලෙසරජානං සන්නිපාතට්ඨානතො. අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා කුසලකිරියාය යථාසුඛං ඔකාසසබ්භාවතො.

บทว่า อญฺญตรสฺมึ วา คือ ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งแห่งตระกูลอื่นๆ. บทว่า ปจฺจาชาโต คือ เกิดตาม. บทว่า ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ คือ ได้ฟังธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตผู้เป็นเจ้าของธรรมว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ". บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ ย่อมพิจารณาอย่างนี้. บทว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส คือ แม้หากว่าสามีภรรยาสองคนอาศัยอยู่ในเรือนขนาด ๖๐ ศอก หรือแม้ในเรือนที่ห่างกัน ๑๐๐ โยชน์ก็ตาม ถึงกระนั้น การอยู่ครองเรือนของคนทั้งสองนั้นก็คับแคบนั่นเทียว เพราะเป็นสิ่งที่มีความกังวลและความกังวลผูกพัน. บทว่า รชาปโถ คือ เป็นที่ตั้งขึ้นแห่งธุลีมีราคะเป็นต้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา. (จะแปลว่า) เป็นทางมา (แห่งธุลี) ก็ควร. ชื่อว่า อัพโภกาส เพราะเปรียบเหมือนที่โล่งแจ้ง โดยความหมายว่าไม่ข้องเกี่ยว. จริงอยู่ บรรพชิตแม้อยู่ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว วิมานของเทวดาเป็นต้น ที่มีประตูหน้าต่างปิดสนิท มีเครื่องมุงบัง ก็ย่อมไม่ติด ไม่ข้อง ไม่ผูกพันเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บรรพชาเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง". อีกอย่างหนึ่ง การอยู่ครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เพราะไม่มีโอกาสทำกุศลได้ตามความสบาย, เป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมแห่งกิเลสเพียงดังธุลี เหมือนกองขยะที่ไม่ได้ปิดบัง. บรรพชาเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง เพราะมีโอกาสทำกุศลได้ตามความสบาย.

නයිදං සුකරං…පෙ… පබ්බජෙය්‍යන්ති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපකථා – යදෙතං සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියං එකම්පි දිවසං අඛණ්ඩං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං, එකදිවසම්පි ච කිලෙසමලෙන අමලිනං කත්වා චරිමකචිත්තං [Pg.375] පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං, සඞ්ඛලිඛිතං ලිඛිතසඞ්ඛසදිසං ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාගං චරිතබ්බං. ඉදං න සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන එකන්තපරිපුණ්ණං…පෙ… චරිතුං. යංනූනාහං කෙසෙ ච මස්සුඤ්ච ඔහාරෙත්වා කසායරසපීතතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා පරිදහිත්වා අගාරස්මා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍යන්ති. එත්ථ ච යස්මා අගාරස්ස හිතං කසිවණිජ්ජාදිකම්මං අගාරියන්ති වුච්චති, තඤ්ච පබ්බජ්ජාය නත්ථි, තස්මා පබ්බජ්ජා අනගාරියාති ඤාතබ්බා, තං අනගාරියං. පබ්බජෙය්‍යන්ති පටිපජ්ජෙය්‍යං.

ในบทว่า นยิทํ สุกรํ…เป…ปพฺพเชยฺยํ นี้ มีเนื้อความย่อดังนี้: พรหมจรรย์คือสิกขา ๓ ประการใด ที่พึงประพฤติให้บริบูรณ์อย่างสิ้นเชิง โดยทำให้ไม่ขาดแม้แต่วันเดียว เพื่อให้ถึงจริมกจิต, และพึงประพฤติให้บริสุทธิ์อย่างสิ้นเชิง โดยทำให้ไม่มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้แต่วันเดียว เพื่อให้ถึงจริมกจิต, ซึ่งเปรียบเหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว เหมือนสังข์ที่ขัดใหม่ๆ เหมือนสังข์ที่ล้างสะอาด. พรหมจรรย์นี้ ผู้ครองเรือน ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ไม่สามารถประพฤติให้บริบูรณ์อย่างสิ้นเชิง…เป…ได้โดยง่าย. ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ซึ่งได้ชื่อว่ากาสายะเพราะดื่มรสฝาด อันเป็นผ้าที่สมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ออกจากเรือนบวชเป็นอนาคาริก. และในบทนี้ เพราะกรรมที่เป็นประโยชน์แก่เรือน มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น เรียกว่า อาคาริยะ, และกรรมนั้นไม่มีในบรรพชา, เพราะเหตุนั้น บรรพชาจึงพึงทราบว่า อนาคาริยะ, (บวช) สู่ความเป็นอนาคาริยะนั้น. บทว่า ปพฺพเชยฺยํ คือ พึงเข้าถึง.

අප්පං වාති සහස්සතො හෙට්ඨා භොගක්ඛන්ධො අප්පො නාම හොති, සහස්සතො පට්ඨාය මහා. ආබන්ධනට්ඨෙන ඤාතියෙව ඤාතිපරිවට්ටො. සො වීසතියා හෙට්ඨා අප්පො නාම හොති, වීසතියා පට්ඨාය මහා. භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නොති යා භික්ඛූනං අධිසීලසඞ්ඛාතා සික්ඛා, තඤ්ච, යත්ථ චෙතෙ සහ ජීවන්ති, එකජීවිකා සභාගවුත්තිනො හොන්ති, තං භගවතා පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදසඞ්ඛාතං සාජීවඤ්ච තත්ථ සික්ඛනභාවෙන සමාපන්නොති භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො. සමාපන්නොති සික්ඛං පරිපූරෙන්තො සාජීවඤ්ච අවීතික්කමන්තො හුත්වා තදුභයං උපගතොති අත්ථො.

บทว่า อปฺปํ วา คือ กองโภคทรัพย์ที่ต่ำกว่าพัน ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่พันขึ้นไป ชื่อว่ามาก. ญาติเท่านั้น ชื่อว่า ญาติปริวัฏฏ์ โดยความหมายว่าเป็นเครื่องผูกพัน. วงศาคณาญาติที่ต่ำกว่า ๒๐ (ตระกูล) ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่ ๒๐ ขึ้นไป ชื่อว่ามาก. บทว่า ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน คือ สิกขาของภิกษุทั้งหลายที่เรียกว่าอธิศีลสิกขาก็ดี, สาชีวะที่เรียกว่าสิกขาบทอันพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ ซึ่งเป็นที่ที่ภิกษุเหล่านั้นอยู่ร่วมกัน มีอาชีวะเสมอกัน มีความเป็นอยู่เสมอกันก็ดี, (บุคคล) ชื่อว่าถึงพร้อมแล้วด้วยสิกขาและสาชีวะของภิกษุทั้งหลาย เพราะเข้าถึงแล้วในสิกขาและสาชีวะนั้นโดยความเป็นผู้ศึกษา. บทว่า สมาปนฺโน มีอรรถว่า ผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ และไม่ล่วงละเมิดสาชีวะ ได้เข้าถึงทั้งสองอย่างนั้น.

පාණාතිපාතං පහායාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. ඉමෙසං භෙදායාති යෙසං ඉතොති වුත්තානං සන්තිකෙ සුතං, තෙසං භෙදාය. භින්නානං වා සන්ධාතාති ද්වින්නං මිත්තානං වා සමානුපජ්ඣායකාදීනං වා කෙනචිදෙව කාරණෙන භින්නානං එකමෙකං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තුම්හාකං ඊදිසෙ කුලෙ ජාතානං එවං බහුස්සුතානං ඉදං න යුත්ත’’න්තිආදීනි වත්වා සන්ධානං කත්තා. අනුප්පදාතාති සන්ධානානුප්පදාතා, ද්වෙ ජනෙ සමග්ගෙ දිස්වා ‘‘තුම්හාකං එවරූපෙ කුලෙ ජාතානං එවරූපෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතානං අනුච්ඡවිකමෙත’’න්තිආදීනි වත්වා දළ්හීකම්මං කත්තාති අත්ථො. සමග්ගො ආරාමො අස්සාති සමග්ගාරාමො. යත්ථ සමග්ගා නත්ථි, තත්ථ වසිතුම්පි න ඉච්ඡතීති අත්ථො. සමග්ගරාමොතිපි පාළි, අයමෙව අත්ථො. සමග්ගරතොති සමග්ගෙසු රතො, තෙ පහාය අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං න ඉච්ඡතීති අත්ථො. සමග්ගෙ දිස්වාපි සුත්වාපි නන්දතීති සමග්ගනන්දී. සමග්ගකරණිං වාචං භාසිතාති යා [Pg.376] වාචා සත්තෙ සමග්ගෙයෙව කරොති, තං සාමග්ගිගුණපරිදීපිකමෙව වාචං භාසති, න ඉතරන්ති.

คำว่า ปาณาติปาตํ ปหาย เป็นต้น มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว บทว่า อิเมสํ เภทาย ความว่า เพื่อทำลายคนเหล่านั้นที่ตนได้ฟังมาจากสำนักของคนเหล่านั้นที่กล่าวว่า "จากที่นี่" บทว่า ภินฺนานํ วา สนฺธาตา ความว่า เป็นผู้สมานมิตรสองคน หรือผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกันเป็นต้น ที่แตกกันด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยเข้าไปหาทีละคนๆ แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้เป็นพหูสูตอย่างนี้" บทว่า อนุปฺปทาตา ความว่า เป็นผู้ส่งเสริมการสมาน คือ เห็นคนสองคนสามัคคีกันแล้ว กล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้ประกอบด้วยคุณเช่นนี้" แล้วทำให้มั่นคง นี้คืออรรถ ชื่อว่า สมัคคาราโม เพราะมีความสามัคคีเป็นที่มายินดี ความว่า ย่อมไม่ปรารถนาแม้ที่จะอยู่ในที่ที่ไม่มีคนสามัคคีกัน แม้บาลีว่า สมัคคราโม ก็มีอรรถอย่างนี้เหมือนกัน บทว่า สมัคครโต ความว่า ยินดีในหมู่ชนผู้สามัคคีกัน ไม่ปรารถนาจะละทิ้งพวกเขาไปที่อื่น ชื่อว่า สมัคคนันทิ เพราะเห็นหรือได้ยินคนสามัคคีกันแล้วย่อมยินดี บทว่า สมัคคกรณีํ วาจํ ภาสิตา ความว่า กล่าววาจาที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายสามัคคีกันเท่านั้น คือ กล่าววาจาที่ประกาศคุณแห่งความสามัคคีเท่านั้น ไม่กล่าววาจาอื่น (ที่ทำให้แตกแยก)

නෙලාති එලං වුච්චති දොසො, නාස්සා එලන්ති නෙලා, නිද්දොසාති අත්ථො ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති (උදා. 65) එත්ථ වුත්තනෙලං විය. කණ්ණසුඛාති බ්‍යඤ්ජනමධුරතාය කණ්ණානං සුඛා, සූචිවිජ්ඣනං විය කණ්ණසූලං න ජනෙති. අත්ථමධුරතාය සකලසරීරෙ කොපං අජනෙත්වා පෙමං ජනෙතීති පෙමනීයා. හදයං ගච්ඡති අප්පටිහඤ්ඤමානා සුඛෙන චිත්තං පවිසතීති හදයඞ්ගමා. ගුණපරිපුණ්ණතාය පුරෙ භවාති පොරී. පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී විය සුකුමාරාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාතිපි පොරී, නගරවාසීනං කථාති අත්ථො. නගරවාසිනො හි යුත්තකථා හොන්ති, පිතිමත්තං පිතාති, භාතිමත්තං භාතාති වදන්ති. එවරූපී කථා බහුනො ජනස්ස කන්තා හොතීති බහුජනකන්තා. කන්තභාවෙනෙව බහුජනස්ස මනාපා චිත්තවුඩ්ඪිකරාති බහුජනමනාපා.

บทว่า เนฬา ความว่า โทษเรียกว่า เอฬํ, วาจานั้นไม่มีโทษ (เอฬํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนฬา อธิบายว่า ไม่มีโทษ เหมือนคำว่า เนฬํ ที่กล่าวไว้ในบทว่า เนฬงฺโค เสตปจฺฉาโท (อุ. ๖๕) บทว่า กณฺณสุขา ความว่า เป็นสุขแก่หูเพราะความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ก่อให้เกิดความเจ็บหูเหมือนการถูกเข็มแทง ชื่อว่า เปมนียา เพราะความไพเราะแห่งอรรถ ไม่ก่อให้เกิดความโกรธทั่วทั้งร่างกาย แต่ก่อให้เกิดความรัก ชื่อว่า หทยงฺคมา เพราะเข้าถึงหทัย คือ เข้าสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด ชื่อว่า โตรี เพราะเกิดในเมือง (คือสมบูรณ์) ด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โตรี เพราะละเอียดอ่อนเหมือนสตรีที่เจริญเติบโตในเมือง อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โตรี เพราะเป็นของชาวเมือง อธิบายว่า เป็นคำพูดของชาวเมือง จริงอยู่ ชาวเมืองย่อมมีวาจาที่เหมาะสม เรียกคนรุ่นราวคราวพ่อว่าพ่อ เรียกคนรุ่นราวคราวพี่ว่าพี่ วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าปรารถนาของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา ชื่อว่า พหุชนมนาปา เพราะเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญงอกงาม ด้วยความเป็นที่น่าปรารถนานั่นเอง

කාලෙ වදතීති කාලවාදී, වත්තබ්බයුත්තකාලං සල්ලක්ඛෙත්වා වදතීති අත්ථො. භූතං තච්ඡං සභාවමෙව වදතීති භූතවාදී. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකඅත්ථසන්නිස්සිතමෙව කත්වා වදතීති අත්ථවාදී. නවලොකුත්තරධම්මසන්නිස්සිතං කත්වා වදතීති ධම්මවාදී. සංවරවිනයපහානවිනයසන්නිස්සිතං කත්වා වදතීති විනයවාදී. නිධානං වුච්චති ඨපනොකාසො, නිධානමස්සා අත්ථීති නිධානවතී. හදයෙ නිධෙතබ්බයුත්තකං වාචං භාසිතාති අත්ථො. කාලෙනාති එවරූපිං භාසමානොපි ච ‘‘අහං නිධානවතිං වාචං භාසිස්සාමී’’ති න අකාලෙන භාසති, යුත්තකාලං පන අවෙක්ඛිත්වාව භාසතීති අත්ථො. සාපදෙසන්ති සඋපමං, සකාරණන්ති අත්ථො. පරියන්තවතින්ති පරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා, යථාස්සා පරිච්ඡෙදො පඤ්ඤායති, එවං භාසතීති අත්ථො. අත්ථසංහිතන්ති අනෙකෙහිපි නයෙහි විභජන්තෙන පරියාදාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අත්ථසම්පන්නං භාසති. යං වා සො අත්ථවාදී අත්ථං වදති, තෙන අත්ථෙන සංහිතත්තා අත්ථසංහිතං වාචං භාසති, න අඤ්ඤං නික්ඛිපිත්වා අඤ්ඤං භාසතීති වුත්තං හොති.

ชื่อว่า กาลวาที เพราะกล่าวในกาลอันควร อธิบายว่า พิจารณาถึงกาลที่ควรกล่าวแล้วจึงกล่าว ชื่อว่า ภูตวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่เป็นจริง เป็นสภาวะตามที่เป็นจริง ชื่อว่า อัตถวาที เพราะกล่าวอ้างอิงแต่ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ ชื่อว่า ธัมมวาที เพราะกล่าวอ้างอิงโลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่า วินยวาที เพราะกล่าวอ้างอิงสังวรวินัยและปหานวินัย ที่สำหรับเก็บไว้เรียกว่า นิธาน, วาจานั้นมีที่เก็บไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิธานวตี อธิบายว่า กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในหทัย บทว่า กาเลน ความว่า แม้จะกล่าววาจาเช่นนี้ ก็ไม่กล่าวในเวลาที่ไม่สมควร โดยตั้งใจว่า "เราจักกล่าววาจาที่มีที่ตั้ง" แต่จะพิจารณากาลที่เหมาะสมแล้วจึงกล่าว บทว่า สาปเทสํ ความว่า มีอุปมา มีเหตุผล บทว่า ปริยนฺตวตึ ความว่า แสดงขอบเขต คือ กล่าวโดยวิธีที่ขอบเขตของวาจานั้นจะปรากฏชัด บทว่า อัตถสํหิตํ ความว่า กล่าววาจาที่สมบูรณ์ด้วยอรรถ ซึ่งไม่สามารถจะถือเอาให้สิ้นสุดได้ แม้จะจำแนกโดยนัยเป็นอันมาก หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านผู้เป็นอัตถวาทีนั้นกล่าวประโยชน์ใด ย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยประโยชน์นั้น เพราะประกอบด้วยประโยชน์นั้น ไม่ละเลยเรื่องหนึ่งแล้วกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว

බීජගාමභූතගාමසමාරම්භාති [Pg.377] මූලබීජං ඛන්ධබීජං ඵළුබීජං අග්ගබීජං බීජබීජන්ති පඤ්චවිධස්ස බීජගාමස්ස චෙව යස්ස කස්සචි නීලතිණරුක්ඛාදිකස්ස භූතගාමස්ස ච සමාරම්භා, ඡෙදනභෙදනපචනාදිභාවෙන විකොපනා පටිවිරතොති අත්ථො.

บทว่า พีชคามภูตคามสมารมฺภา ความว่า เว้นขาดจากการทำลายพืชคาม ๕ ชนิด คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ด และจากการทำลายภูตคาม คือ หญ้าเขียว ต้นไม้ เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ เว้นขาดจากการทำให้เสียหายด้วยการตัด การทำลาย การเผา เป็นต้น

එකභත්තිකොති පාතරාසභත්තං සායමාසභත්තන්ති ද්වෙ භත්තානි. තෙසු පාතරාසභත්තං අන්තොමජ්ඣන්හිකෙන පරිච්ඡින්නං, ඉතරං මජ්ඣන්හිකතො උද්ධං අන්තොඅරුණෙන. තස්මා අන්තොමජ්ඣන්හිකෙ දසක්ඛත්තුං භුඤ්ජමානොපි එකභත්තිකොව හොති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘එකභත්තිකො’’ති. රත්තියා භොජනං රත්ති, තතො උපරතොති රත්තූපරතො. අතික්කන්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා භොජනං විකාලභොජනං නාම, තතො විරතත්තා විරතො විකාලභොජනා.

บทว่า เอกภัตติโก ความว่า ภัตมี ๒ อย่าง คือ ภัตในเวลาเช้า และภัตในเวลาเย็น ในภัต ๒ อย่างนั้น ภัตในเวลาเช้ากำหนดภายในเที่ยงวัน ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (ภัตในเวลาเย็น) กำหนดตั้งแต่เที่ยงวันไปจนถึงภายในอรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น แม้ฉัน ๑๐ ครั้งภายในเที่ยงวัน ก็ยังเป็นผู้มีภัตหนเดียว พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงการฉันนั้นจึงตรัสว่า เอกภัตติโก การฉันในเวลากลางคืนชื่อว่า รัตติ, ชื่อว่า รัตตูปรโต เพราะงดเว้นจากการฉันนั้น การฉันตั้งแต่เที่ยงวันล่วงไปแล้วจนถึงพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่า วิกาลโภชนะ, ชื่อว่า วิรโต วิกาลโภชนา เพราะเว้นขาดจากการฉันนั้น

ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං. රජතන්ති කහාපණො ලොහමාසකො ජතුමාසකො දාරුමාසකොති යෙ වොහාරං ගච්ඡන්ති. තස්ස උභයස්සාපි පටිග්ගහණා පටිවිරතො, නෙව තං උග්ගණ්හාති, න උග්ගණ්හාපෙති, න උපනික්ඛිත්තං සාදියතීති අත්ථො.

บทว่า ชาตรูปํ คือ ทองคำ บทว่า รชตํ คือ กหาปณะ มาสกโลหะ มาสกครั่ง มาสกไม้ ที่ใช้เป็นสื่อกลางในการซื้อขาย เว้นขาดจากการรับทั้งสองอย่างนั้น อธิบายว่า ไม่รับเอง ไม่ให้ผู้อื่นรับ และไม่ยินดีในสิ่งที่เขานำมาวางไว้ใกล้ๆ

ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණාති සාලිවීහියවගොධූමකඞ්ගුවරකකුද්‍රූසකසඞ්ඛාතස්ස සත්තවිධස්සපි ආමකධඤ්ඤස්ස පටිග්ගහණා. න කෙවලඤ්ච එතෙසං පටිග්ගහණමෙව, ආමසනම්පි භික්ඛූනං න වට්ටතියෙව. ආමකමංසපටිග්ගහණාති එත්ථ අඤ්ඤත්‍ර ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතා ආමකමංසමච්ඡානං පටිග්ගහණමෙව භික්ඛූනං න වට්ටති, නො ආමසනන්ති.

บทว่า อามกธัญฺญปฏิคฺคหณา คือ จากการรับธัญชาติดิบ ๗ ชนิด อันได้แก่ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ และมิใช่เพียงแต่การรับธัญชาติเหล่านี้เท่านั้นที่ไม่สมควร แม้การจับต้องก็ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลายเช่นกัน ในบทว่า อามกมํสปฏิคฺคหณา นี้ พึงทราบว่า เว้นจากเนื้อที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจงแล้ว การรับเนื้อดิบและปลาดิบเท่านั้นที่ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่การจับต้องนั้นสมควร (ไม่ใช่ไม่สมควร)

ඉත්ථිකුමාරිකපටිග්ගහණාති එත්ථ ඉත්ථීති පුරිසන්තරගතා, ඉතරා කුමාරිකා නාම, තාසං පටිග්ගහණම්පි ආමසනම්පි අකප්පියමෙව. දාසිදාසපටිග්ගහණාති එත්ථ දාසිදාසවසෙනෙව තෙසං පටිග්ගහණං න වට්ටති, ‘‘කප්පියකාරකං දම්මි, ආරාමිකං දම්මී’’ති එවං වුත්තෙ පන වට්ටති. අජෙළකාදීසුපි ඛෙත්තවත්ථුපරියොසානෙසු කප්පියාකප්පියනයො විනයවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො. තත්ථ ඛෙත්තං නාම යස්මිං පුබ්බණ්ණං රුහති. වත්ථු නාම යස්මිං අපරණ්ණං රුහති. යත්ථ වා උභයම්පි රුහති, තං ඛෙත්තං. තදත්ථාය අකතභූමිභාගො වත්ථු. ඛෙත්තවත්ථුසීසෙන චෙත්ථ වාපි-තළාකාදීනිපි සඞ්ගහිතානෙව.

ในบทว่า อิตฺถิกุมาริกปฺปฏิคฺคหณาติ นี้ คำว่า อิตฺถี หมายถึง หญิงที่เคยผ่านบุรุษมาแล้ว หญิงนอกนั้นชื่อว่า กุมาริกา การรับก็ดี การลูบคลำก็ดี ซึ่งหญิงเหล่านั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว ในบทว่า ทาสิทาสปฺปฏิคฺคหณาติ นี้ การรับทาสทาสีเหล่านั้นโดยความเป็นทาสทาสี ย่อมไม่ควร แต่เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "เราถวายกัปปิยการก" "เราถวายอารามิก" ย่อมควร แม้ในบททั้งหลายมีอเชฬกะเป็นต้น มีเขตตวัตถุเป็นที่สุด พึงพิจารณานัยแห่งสิ่งที่ควรและไม่ควรโดยนัยแห่งพระวินัย ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า เขตฺตํ (นา) คือ ที่ซึ่งบุพพัณณะ (ธัญพืชที่งอกก่อน) งอกขึ้น ที่ชื่อว่า วตฺถุ (ที่ดิน) คือ ที่ซึ่งอปรัณณะ (ธัญพืชที่งอกทีหลัง) งอกขึ้น หรือที่ใดที่พืชทั้งสองอย่างงอกขึ้นได้ ที่นั้นชื่อว่า เขตฺตํ ส่วนของพื้นที่ที่ยังไม่ได้ทำเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า วตฺถุ และในที่นี้ แม้สระน้ำและบึงเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยหัวข้อเขตตวัตถุนั่นเทียว

දූතෙය්‍යං [Pg.378] වුච්චති දූතකම්මං ගිහීනං පණ්ණං වා සාසනං වා ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ ගමනං. පහිණගමනං වුච්චති ඝරා ඝරං පෙසිතස්ස ඛුද්දකගමනං. අනුයොගො නාම තදුභයකරණං. තස්මා දුතෙය්‍යපහිණගමනානං අනුයොගොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. කයවික්කයාති කයා ච වික්කයා ච. තුලාකූටාදීසු කූටන්ති වඤ්චනං. තත්ථ තුලාකූටං තාව රූපකූටං, අඞ්ගකූටං, ගහණකූටං, පටිච්ඡන්නකූටන්ති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ රූපකූටං නාම ද්වෙ තුලා සමරූපා කත්වා ගණ්හන්තො මහතියා ගණ්හාති, දදන්තො ඛුද්දිකාය දෙති. අඞ්ගකූටං නාම ගණ්හන්තො පච්ඡාභාගෙ හත්ථෙන තුලං අක්කමති, දදන්තො පුබ්බභාගෙ. ගහණකූටං නාම ගණ්හන්තො මූලෙ රජ්ජුං ගණ්හාති, දදන්තො අග්ගෙ. පටිච්ඡන්නකූටං නාම තුලං සුසිරං කත්වා අන්තො අයචුණ්ණං පක්ඛිපිත්වා ගණ්හන්තො තං පච්ඡාභාගෙ කරොති, දදන්තො අග්ගභාගෙ.

การรับทำหน้าที่ทูต คือ การถือเอาใบบอกหรือข่าวสารของคฤหัสถ์แล้วไปในที่นั้นๆ เรียกว่า ทูเตยยะ การไปเล็กๆ น้อยๆ ของผู้ที่ถูกส่งไปจากเรือนสู่เรือน เรียกว่า ปหิณคมนะ การกระทำทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า อนุโยคะ เพราะฉะนั้น พึงทราบความในบทนี้อย่างนี้ว่า การประกอบการทำหน้าที่ทูตและการถูกส่งไปเป็นผู้สื่อสาร บทว่า กยวิกฺกยาติ ได้แก่ จากการซื้อและจากการขาย ในบทว่า ตุลากูฏาทิสุ เป็นต้น คำว่า กูฏํ คือ การโกง ในบรรดาการโกงเหล่านั้น ตุลากูฏ (การโกงด้วยตาชั่ง) มี ๔ อย่าง คือ รูปกูฏ อังคกูฏ คหณกูฏ ปฏิจฉันนกูฏ ใน ๔ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า รูปกูฏ คือ ทำตาชั่ง ๒ อันให้มีรูปเสมอกัน เมื่อรับของ ก็รับด้วยตาชั่งอันใหญ่ เมื่อให้ ก็ให้ด้วยตาชั่งอันเล็ก ที่ชื่อว่า อังคกูฏ คือ เมื่อรับของ ก็ใช้มือกดตาชั่งที่ส่วนท้าย เมื่อให้ ก็กดที่ส่วนหน้า ที่ชื่อว่า คหณกูฏ คือ เมื่อรับของ ก็จับเชือกที่โคน เมื่อให้ ก็จับที่ปลาย ที่ชื่อว่า ปฏิจฉันนกูฏ คือ ทำคันชั่งให้กลวง แล้วใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เมื่อรับของ ก็ทำให้ผงเหล็กนั้นไปอยู่ที่ส่วนท้าย เมื่อให้ ก็ทำให้ไปอยู่ที่ส่วนหน้า

කංසො වුච්චති සුවණ්ණපාති, තාය වඤ්චනං කංසකූටං. කථං? එකං සුවණ්ණපාතිං කත්වා අඤ්ඤා ද්වෙ තිස්සො ලොහපාතියො සුවණ්ණවණ්ණා කරොති. තතො ජනපදං ගන්ත්වා කිඤ්චිදෙව අඩ්ඪකුලං පවිසිත්වා ‘‘සුවණ්ණභාජනානි කිණථා’’ති වත්වා අග්ඝෙ පුච්ඡිතෙ සමග්ඝතරං දාතුකාමා හොන්ති. තතො තෙහි ‘‘කථං ඉමෙසං සුවණ්ණභාවො ජානිතබ්බො’’ති වුත්තෙ ‘‘වීමංසිත්වා ගණ්හථා’’ති සුවණ්ණපාතිං පාසාණෙ ඝංසිත්වා සබ්බපාතියො දත්වා ගච්ඡති.

ถาดทองคำ เรียกว่า กังสะ การโกงด้วยถาดนั้น ชื่อว่า กังสกูฏ เป็นอย่างไร คือ ทำถาดทองคำไว้ใบหนึ่ง แล้วทำถาดโลหะอื่นอีกสองสามใบให้มีสีเหมือนทองคำ จากนั้น ไปยังชนบท เข้าไปสู่ตระกูลที่มั่งคั่งสักตระกูลหนึ่ง กล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำเถิด" เมื่อถูกถามราคา ก็ทำทีเป็นต้องการจะให้ในราคาที่สมกัน ลำดับนั้น เมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า "จะพึงทราบความเป็นทองคำของภาชนะเหล่านี้ได้อย่างไร" ก็กล่าวว่า "พวกท่านจงพิจารณาแล้วถือเอาเถิด" ดังนี้แล้ว ก็เอาถาดทองคำขีดบนแผ่นหินสำหรับทดสอบทอง แล้วมอบถาดทั้งหมดให้แล้วก็จากไป

මානකූටං නාම හදයභෙද-සිඛාභෙද-රජ්ජුභෙදවසෙන තිවිධං හොති. තත්ථ හදයභෙදො සප්පිතෙලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. තානි හි ගණ්හන්තො හෙට්ඨාඡිද්දෙන මානෙන ‘‘සණිකං ආසිඤ්චා’’ති වත්වා අත්තනො භාජනෙ බහුං පග්ඝරාපෙත්වා ගණ්හාති, දදන්තො ඡිද්දං පිධාය සීඝං පූරෙත්වා දෙති. සිඛාභෙදො තිලතණ්ඩුලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. තානි හි ගණ්හන්තො සණිකං සිඛං උස්සාපෙත්වා ගණ්හාති, දදන්තො වෙගෙන පූරෙත්වා සිඛං ඡින්දන්තො දෙති. රජ්ජුභෙදො ඛෙත්තවත්ථුමිනනකාලෙ ලබ්භති. ලඤ්ජං අලභන්තා හි ඛෙත්තං අමහන්තම්පි මහන්තං කත්වා මිනන්ති.

ที่ชื่อว่า มานกูฏ (การโกงด้วยเครื่องตวง) มี ๓ อย่าง โดยแบ่งเป็น หทยเภท สิขาเภท และรัชชุเภท ใน ๓ อย่างนั้น หทยเภท (การเจาะไส้) มีในเวลาตวงเนยใสและน้ำมันเป็นต้น อธิบายว่า เมื่อรับของเหล่านั้น ก็ใช้ภาชนะตวงที่มีรูอยู่ข้างล่าง กล่าวว่า "จงค่อยๆ เท" แล้วทำให้ของจำนวนมากไหลลงในภาชนะของตนแล้วจึงรับเอา เมื่อให้ ก็อุดรูนั้นแล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้ สิขาเภท (การตัดยอด) มีในเวลาตวงงาและข้าวสารเป็นต้น อธิบายว่า เมื่อรับของเหล่านั้น ก็ค่อยๆ พูนยอดขึ้นแล้วจึงรับเอา เมื่อให้ ก็รีบตวงให้เต็มแล้วปาดยอดทิ้งแล้วจึงให้ รัชชุเภท (การบิดเบือนเชือก) มีในเวลาวัดนาและที่ดิน อธิบายว่า คนที่ไม่ได้รับสินบน ก็จะวัดที่นาแม้ไม่ใหญ่ให้เป็นที่ใหญ่

උක්කොටනාදීසු උක්කොටනන්ති සාමිකෙ අස්සාමිකෙ කාතුං ලඤ්ජග්ගහණං. වඤ්චනන්ති තෙහි තෙහි උපායෙහි පරෙසං වඤ්චනං. තත්‍රිදමෙකං වත්ථු [Pg.379] – එකො කිර ලුද්දකො මිගඤ්ච මිගපොතකඤ්ච ගහෙත්වා ආගච්ඡති. තමෙකො ධුත්තො ‘‘කිං භො මිගො අග්ඝති, කිං මිගපොතකො’’ති ආහ. ‘‘මිගො ද්වෙ කහාපණෙ, මිගපොතකො එක’’න්ති ච වුත්තෙ එකං කහාපණං දත්වා මිගපොතකං ගහෙත්වා ථොකං ගන්ත්වා නිවත්තො ‘‘න මෙ භො මිගපොතකෙනත්ථො, මිගං මෙ දෙහී’’ති ආහ. තෙන හි ද්වෙ කහාපණෙ දෙහීති. සො ආහ – ‘‘නනු තෙ භො මයා පඨමං එකො කහාපණො දින්නො’’ති? ආම දින්නොති. ඉමම්පි මිගපොතකං ගණ්හ, එවං සො ච කහාපණො අයඤ්ච කහාපණග්ඝනකො මිගපොතකො’’ති ද්වෙ කහාපණා භවිස්සන්තීති. සො ‘‘කාරණං වදතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා මිගපොතකං ගහෙත්වා මිගං අදාසීති. නිකතීති යොගවසෙන වා මායාවසෙන වා අපාමඞ්ගං පාමඞ්ගන්ති, අමණිං මණින්ති, අසුවණ්ණං සුවණ්ණන්ති කත්වා පතිරූපකෙන වඤ්චනං. සාචියොගොති කුටිලයොගො. එතෙසංයෙව උක්කොටනාදීනමෙතං නාමං. තස්මා උක්කොටනසාචියොගො වඤ්චනසාචියොගො නිකතිසාචියොගොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙචි අඤ්ඤං දස්සෙත්වා අඤ්ඤස්ස පරිවත්තනං සාචියොගොති වදන්ති, තං පන වඤ්චනෙනෙව සඞ්ගහිතං.

ในบทว่า อุกฺโกฏนาทีสุ เป็นต้น อุกฺโกฏนํ คือ การรับสินบนเพื่อทำให้เจ้าของกลายเป็นผู้ไม่มีเจ้าของ วญฺจนํ คือ การลวงคนอื่นด้วยอุบายนั้นๆ ในเรื่องนั้น มีเรื่องหนึ่งดังนี้ – ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับเนื้อและลูกเนื้อได้แล้วกำลังเดินมา คนเจ้าเล่ห์คนหนึ่งถามนายพรานนั้นว่า "ท่านผู้เจริญ เนื้อราคาเท่าไร ลูกเนื้อราคาเท่าไร" เมื่อนายพรานตอบว่า "เนื้อราคา ๒ กหาปณะ ลูกเนื้อราคา ๑ กหาปณะ" คนเจ้าเล่ห์นั้นจึงให้ไป ๑ กหาปณะ แล้วเอาลูกเนื้อไป เดินไปได้หน่อยหนึ่งก็กลับมากล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ เราไม่ต้องการลูกเนื้อแล้ว ขอท่านจงให้เนื้อแก่เราเถิด" นายพรานกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้ ๒ กหาปณะ" คนเจ้าเล่ห์นั้นกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าให้กหาปณะหนึ่งแก่ท่านก่อนแล้วมิใช่หรือ" นายพรานตอบว่า "ใช่ ท่านให้แล้ว" (คนเจ้าเล่ห์กล่าวว่า) "ท่านจงรับลูกเนื้อนี้ไปด้วยเถิด อย่างนี้ กหาปณะนั้นด้วย ลูกเนื้อตัวนี้ซึ่งมีราคา ๑ กหาปณะด้วย ก็จะรวมเป็น ๒ กหาปณะ" นายพรานนั้นสำคัญว่า "เขาพูดมีเหตุผล" จึงรับลูกเนื้อไว้แล้วมอบเนื้อตัวใหญ่ให้ไป นิกติ คือ การลวงด้วยของเทียม โดยทำของที่ไม่ใช่แก้วมณีให้เป็นแก้วมณี ทำของที่ไม่ใช่แก้วผลึกให้เป็นแก้วผลึก ทำของที่ไม่ใช่ทองให้เป็นทอง ด้วยความพยายามหรือด้วยมายา สาจิโยโค คือ การประกอบการคดโกง คำนี้เป็นชื่อของอุกฺโกฏนะเป็นต้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ว่า การประกอบการคดโกงคือการรับสินบน การประกอบการคดโกงคือการลวง การประกอบการคดโกงคือการปลอมแปลง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การแสดงของอย่างหนึ่งแล้วแลกเปลี่ยนกับของอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สาจิโยโค แต่คำนั้นสงเคราะห์เข้าด้วยวญฺจนะนั่นเอง

ඡෙදනාදීසු ඡෙදනන්ති හත්ථච්ඡෙදනාදි. වධොති මාරණං. බන්ධොති රජ්ජුබන්ධනාදීහි බන්ධනං. විපරාමොසොති හිමවිපරාමොසො, ගුම්බවිපරාමොසොති දුවිධො. යං හිමපාතසමයෙ හිමෙන පටිච්ඡන්නා හුත්වා මග්ගප්පටිපන්නං ජනං මුසන්ති, අයං හිමවිපරාමොසො. යං ගුම්බාදීහි පටිච්ඡන්නා මුසන්ති, අයං ගුම්බවිපරාමොසො. ආලොපො වුච්චති ගාමනිගමාදීනං විලොපකරණං. සහසාකාරොති සාහසිකකිරියා, ගෙහං පවිසිත්වා මනුස්සානං උරෙ සත්ථං ඨපෙත්වා ඉච්ඡිතභණ්ඩග්ගහණං. එවමෙතස්මා ඡෙදන…පෙ… සහසාකාරා පටිවිරතො හොති.

ในบทว่า เฉทนาทีสุ เป็นต้น เฉทนํ ได้แก่ การตัดมือ เป็นต้น วโธ คือ การฆ่า พนฺโธ คือ การจองจำด้วยเครื่องจองจำมีเชือกเป็นต้น วิปราโมโส มี ๒ อย่าง คือ หิมวิปราโมโส และคุมพวิปราโมโส การที่โจรทั้งหลายถูกหิมะปกคลุมในเวลาหิมะตก แล้วปล้นคนเดินทาง นี้ชื่อว่า หิมวิปราโมโส การที่โจรทั้งหลายซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้เป็นต้นแล้วปล้น นี้ชื่อว่า คุมพวิปราโมโส การปล้นบ้านและนิคมเป็นต้น เรียกว่า อาโลโป สหสากาโร คือ การกระทำอย่างอุกอาจ ได้แก่ การเข้าไปในเรือน เอาศัสตราวางไว้บนอกของคนแล้วชิงเอาสิ่งของที่ต้องการ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้งดเว้นจากการตัด... (ละ)... การกระทำอย่างอุกอาจนั้น

සො සන්තුට්ඨො හොතීති ස්වායං භික්ඛු හෙට්ඨා වුත්තෙන චතූසු පච්චයෙසු ද්වාදසවිධෙන ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතො හොති. ඉමිනා පන ද්වාදසවිධෙන ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො අට්ඨ පරික්ඛාරා වට්ටන්ති – තීණි චීවරානි, පත්තො, දන්තකට්ඨච්ඡෙදනවාසි, එකා සූචි, කායබන්ධනං පරිස්සාවනන්ති. වුත්තම්පි චෙතං –

คำว่า 'ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษ' ความว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ๑๒ อย่าง ในปัจจัย ๔ ที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ ก็สำหรับภิกษุผู้ประกอบด้วยความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ๑๒ อย่างนี้ บริขาร ๘ ย่อมควร คือ ไตรจีวร ๑ บาตร ๑ มีดสำหรับตัดไม้สีฟัน ๑ เข็ม ๑ เล่ม ๑ ประคดเอว ๑ และธมกรก (เครื่องกรองน้ำ) ๑ แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า –

‘‘තිචීවරඤ්ච [Pg.380] පත්තො ච, වාසි සූචි ච බන්ධනං;

පරිස්සාවනෙන අට්ඨෙතෙ, යුත්තයොගස්ස භික්ඛුනො’’ති.

“ไตรจีวร บาตร มีดขอ เข็ม ประคดเอว พร้อมด้วยธมกรก บริขาร ๘ เหล่านี้ (ย่อมควร) แก่ภิกษุผู้มีความเพียรประกอบแล้ว”

තෙ සබ්බෙ කායපරිහාරිකාපි හොන්ති, කුච්ඡිපරිහාරිකාපි. කථං? තිචීවරං තාව නිවාසෙත්වා පාරුපිත්වා ච විචරණකාලෙ කායං පරිහරති පොසෙතීති කායපරිහාරිකං හොති. චීවරකණ්ණෙන උදකං පරිස්සාවෙත්වා පිවනකාලෙ, ඛාදිතබ්බඵලාඵලං ගහණකාලෙ ච කුච්ඡිං පරිහරති පොසෙතීති කුච්ඡිපරිහාරිකං හොති. පත්තොපි තෙන උදකං උද්ධරිත්වා න්හානකාලෙ කුටිපරිභණ්ඩකරණකාලෙ ච කායපරිහාරිකො හොති, ආහාරං ගහෙත්වා භුඤ්ජනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකො. වාසිපි තාය දන්තකට්ඨච්ඡෙදනකාලෙ මඤ්චපීඨානං අඞ්ගපාදචීවරකුටිදණ්ඩකසජ්ජනකාලෙ ච කායපරිහාරිකා හොති, උච්ඡුච්ඡෙදනනාළිකෙරාදිතච්ඡනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකා. සූචිපි චීවරසිබ්බනකාලෙ කායපරිහාරිකා හොති, පූවං වා ඵලං වා විජ්ඣිත්වා ඛාදනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකා. කායබන්ධනං බන්ධිත්වා විචරණකාලෙ කායපරිහාරිකං, උච්ඡුආදීනි බන්ධිත්වා ගහණකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකං. පරිස්සාවනං තෙන උදකං පරිස්සාවෙත්වා න්හානකාලෙ සෙනාසනපරිභණ්ඩකරණකාලෙ ච කායපරිහාරිකං, පානීයපානකපරිස්සාවනකාලෙ තෙනෙව තිලතණ්ඩුලපුථුකාදීනි ගහෙත්වා ඛාදනකාලෙ ච කුච්ඡිපරිහාරිකං. අයං තාව අට්ඨපරික්ඛාරිකස්ස පරික්ඛාරමත්තා.

บริขารทั้งหมดนั้นเป็นทั้งเครื่องบริหารกายและเครื่องบริหารท้อง อย่างไร? ก่อนอื่น ไตรจีวร ในเวลานุ่งห่มเที่ยวไป ย่อมบริหาร ย่อมเลี้ยงกาย เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเครื่องบริหารกาย ในเวลากรองน้ำด้วยชายจีวรแล้วดื่ม และในเวลาถือเอาผลไม้ที่ควรเคี้ยว ย่อมบริหาร ย่อมเลี้ยงท้อง เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเครื่องบริหารท้อง แม้บาตร ในเวลาตักน้ำด้วยบาตรนั้นอาบ และในเวลาทำบริภัณฑ์แก่กุฎี ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลารับอาหารแล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง แม้มีดขอ ในเวลาตัดไม้สีฟันด้วยมีดขอนั้น และในเวลาจัดแจงขาเตียงขาตั่ง ราวตากจีวรในกุฎี ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาตัดอ้อย ถากมะพร้าวเป็นต้น เป็นเครื่องบริหารท้อง แม้เข็ม ในเวลาเย็บจีวร ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาจิ้มขนมหรือผลไม้แล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง ประคดเอว ในเวลารัดแล้วเที่ยวไป เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลามัดอ้อยเป็นต้นแล้วถือเอา เป็นเครื่องบริหารท้อง ธมกรก ในเวลากรองน้ำด้วยธมกรกนั้นอาบ และในเวลาทำบริภัณฑ์แก่เสนาสนะ เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลากรองน้ำดื่มและน้ำปานะ และในเวลาใช้ธมกรกนั้นตักงา ข้าวสาร ข้าวตอกเป็นต้นแล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง นี้เป็นเพียงบริขารของภิกษุผู้มีบริขาร ๘ ก่อน

නවපරික්ඛාරිකස්ස පන සෙය්‍යං පවිසන්තස්ස තත්‍රට්ඨකපච්චත්ථරණං වා කුඤ්චිකා වා වට්ටති. දසපරික්ඛාරිකස්ස නිසීදනං වා චම්මඛණ්ඩං වා වට්ටති. එකාදසපරික්ඛාරිකස්ස කත්තරයට්ඨි වා තෙලනාළිකා වා වට්ටති. ද්වාදසපරික්ඛාරිකස්ස ඡත්තං වා උපාහනං වා වට්ටති. එතෙසු ච අට්ඨපරික්ඛාරිකොව සන්තුට්ඨො, ඉතරෙ අසන්තුට්ඨා මහිච්ඡා මහාභාරාති න වත්තබ්බා. එතෙපි අප්පිච්ඡාව සන්තුට්ඨාව සුභරාව සල්ලහුකවුත්තිනොව. භගවා පන න ඉමං සුත්තං තෙසං වසෙන කථෙසි, අට්ඨපරික්ඛාරිකස්ස වසෙන කථෙසි. සො හි ඛුද්දකවාසිඤ්ච සූචිඤ්ච පරිස්සාවනෙ පක්ඛිපිත්වා පත්තස්ස අන්තො ඨපෙත්වා පත්තං අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා තිචීවරං කායප්පටිබද්ධං කත්වා යෙනිච්ඡකං සුඛං පක්කමති, පටිනිවත්තිත්වා ගහෙතබ්බං නාමස්ස න හොති. ඉති ඉමස්ස භික්ඛුනො [Pg.381] සල්ලහුකවුත්තිතං දස්සෙන්තො භගවා සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙනාතිආදිමාහ.

ส่วนภิกษุผู้มีบริขาร ๙ เมื่อเข้าสู่ที่นอน ผ้าปูนอนที่วางไว้ ณ ที่นั้น หรือกุญแจ ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๐ ผ้านิสีทนะ หรือหนังชิ้น ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๑ ไม้เท้า หรือกระบอกน้ำมัน ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๒ ร่ม หรือรองเท้า ย่อมควร และในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ไม่พึงกล่าวว่า 'ภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เท่านั้นเป็นผู้สันโดษ ส่วนภิกษุที่เหลือไม่สันโดษ เป็นผู้มักมาก มีภาระมาก' แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เลี้ยงง่าย มีความเป็นอยู่เบา แต่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสพระสูตรนี้โดยอ้างอิงภิกษุเหล่านั้น แต่ตรัสโดยอ้างอิงภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เพราะว่าภิกษุนั้นใส่มีดขอเล่มเล็กและเข็มไว้ในธมกรก แล้วเก็บไว้ในบาตร คล้องบาตรไว้ที่จะงอยบ่า ทำไตรจีวรให้เนื่องด้วยกาย ย่อมหลีกไปสู่ที่ที่ปรารถนาได้โดยสะดวก สิ่งที่ชื่อว่าต้องกลับมาเอาย่อมไม่มีแก่เธอ ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีความเป็นอยู่เบาของภิกษุนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย'

තත්ථ කායපරිහාරිකෙනාති කායපරිහරණමත්තකෙන. කුච්ඡිපරිහාරිකෙනාති කුච්ඡිපරිහරණමත්තකෙන. සමාදායෙව පක්කමතීති තං අට්ඨපරික්ඛාරමත්තකං සබ්බං ගහෙත්වාව කායප්පටිබද්ධං කත්වාව ගච්ඡති, ‘‘මම විහාරො පරිවෙණං උපට්ඨාකො’’තිස්ස සඞ්ගො වා බන්ධො වා න හොති. සො ජියා මුත්තො සරො විය, යූථා අපක්කන්තො මත්තහත්ථී විය ඉච්ඡිතිච්ඡිතං සෙනාසනං, වනසණ්ඩං, රුක්ඛමූලං, නවං පබ්භාරං පරිභුඤ්ජන්තො එකො තිට්ඨති, එකො නිසීදති, සබ්බිරියාපථෙසු එකො අදුතියො.

ในบทเหล่านั้น คำว่า 'ด้วยเครื่องบริหารกาย' คือ เพียงเพื่อบริหารกาย คำว่า 'ด้วยเครื่องบริหารท้อง' คือ เพียงเพื่อบริหารท้อง คำว่า 'ย่อมถือเอาไปทีเดียว' คือ ย่อมถือเอาบริขารทั้งสิ้นเพียง ๘ อย่างนั้นนั่นเทียว ทำให้เนื่องด้วยกายนั่นเทียวแล้วไป, ความข้องหรือความผูกพันว่า 'วิหารของเรา บริเวณของเรา อุปัฏฐากของเรา' ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นเป็นดุจลูกศรที่หลุดจากแล่ง เป็นดุจช้างตกมันที่หลีกออกจากโขลง ใช้สอยเสนาสนะที่ปรารถนาแล้วๆ ป่าชัฏ โคนไม้ ซอกเขาใหม่ ยืนอยู่ผู้เดียว นั่งอยู่ผู้เดียว ในอิริยาบถทั้งปวง เป็นผู้เดียว ไม่มีเพื่อน

‘‘චාතුද්දිසො අප්පටිඝො ච හොති,සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන;

පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භී,එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. (සු. නි. 42;

චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසො 128) –

“เป็นผู้ไปได้ในสี่ทิศและไม่มีความขัดข้อง สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด”

එවං වණ්ණිතං ඛග්ගවිසාණකප්පතං ආපජ්ජති.

ย่อมถึงความเป็นดุจนอแรดที่ท่านพรรณนาไว้อย่างนี้

ඉදානි තමත්ථං උපමාය සාධෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ පක්ඛී සකුණොති පක්ඛයුත්තො සකුණො. ඩෙතීති උප්පතති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – සකුණා නාම ‘‘අසුකස්මිං පදෙසෙ රුක්ඛො පරිපක්කඵලො’’ති ඤත්වා නානාදිසාහි ආගන්ත්වා නඛපක්ඛතුණ්ඩාදීහි තස්ස ඵලානි විජ්ඣන්තා විධුනන්තා ඛාදන්ති, ‘‘ඉදං අජ්ජතනාය, ඉදං ස්වාතනාය භවිස්සතී’’ති නෙසං න හොති. ඵලෙ පන ඛීණෙ නෙව රුක්ඛස්ස ආරක්ඛං ඨපෙන්ති, න තත්ථ පක්ඛං වා පත්තං වා නඛං වා තුණ්ඩං වා ඨපෙන්ති, අථ ඛො තස්මිං රුක්ඛෙ අනපෙක්ඛා හුත්වා යො යං දිසාභාගං ඉච්ඡති, සො තෙන සපත්තභාරොව උප්පතිත්වා ගච්ඡති. එවමෙව අයං භික්ඛු නිස්සඞ්ගො නිරපෙක්ඛොයෙව පක්කමති, සමාදායෙව පක්කමති. අරියෙනාති නිද්දොසෙන. අජ්ඣත්තන්ති සකෙ අත්තභාවෙ. අනවජ්ජසුඛන්ති නිද්දොසසුඛං.

บัดนี้ เมื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เสยฺยถาปิ' ในบทเหล่านั้น คำว่า 'ปักขี สกุโณ' คือ นกผู้ประกอบด้วยปีก คำว่า 'เฑติ' คือ ย่อมบินไป นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้: ชื่อว่านกทั้งหลาย เมื่อรู้ว่า 'ต้นไม้ในประเทศชื่อโน้นมีผลสุก' ก็พากันมาจากทิศต่างๆ ใช้เล็บ ปีก จะงอยปาก เป็นต้น จิก สลัดผลของต้นไม้นั้นกิน, ความคิดว่า 'นี่สำหรับวันนี้ นี่จักมีสำหรับวันพรุ่งนี้' ย่อมไม่มีแก่นกเหล่านั้น แต่เมื่อผลไม้สิ้นแล้ว ก็ไม่ตั้งการอารักขาต้นไม้ไว้ ไม่ทิ้งปีกแก่ ปีกอ่อน เล็บ หรือจะงอยปากไว้ที่ต้นไม้นั้น, แต่โดยที่แท้ เป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในต้นไม้นั้น นกตัวใดปรารถนาจะไปสู่ทิศทางใด นกตัวนั้นก็มีเพียงปีกของตนเป็นภาระ บินไปทางนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนี้เป็นผู้ไม่มีความข้องเกี่ยว ไม่มีความเยื่อใยเลย ย่อมหลีกไป ย่อมถือเอาไปทีเดียว คำว่า 'อริเยน' คือ อันไม่มีโทษ คำว่า 'อัชฌัตตัง' คือ ในอัตภาพของตน คำว่า 'อนวัชชสุขัง' คือ ความสุขที่ไม่มีโทษ

සො චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති සො ඉමිනා අරියෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො භික්ඛු චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං පස්සිත්වාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි [Pg.382] යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.15) වුත්තං. අබ්‍යාසෙකසුඛන්ති කිලෙසෙහි අනාසිත්තසුඛං, අවිකිණ්ණසුඛන්තිපි වුත්තං. ඉන්ද්‍රියසංවරසුඛං හි දිට්ඨාදීසු දිට්ඨමත්තාදිවසෙන පවත්තතාය අවිකිණ්ණං හොති.

บทว่า So cakkhunā rūpaṃ disvā (ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยจักษุ) มีความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ เห็นรูปด้วยจักษุวิญญาณ ในบทที่เหลือทั้งหลาย คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า Abyāsekasukhaṃ (สุขที่ไม่เจือปน) หมายถึง สุขที่กิเลสไม่ซัดส่ายไป ท่านกล่าวว่าเป็นสุขที่ไม่ระคน (ด้วยกิเลส) จริงอยู่ สุขเกิดจากการสำรวมอินทรีย์ ชื่อว่าไม่ระคน (ด้วยกิเลส) เพราะความเป็นไปในอารมณ์มีรูปที่เห็นเป็นต้น เพียงสักแต่ว่าเห็นเป็นต้น

සො අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙති සො මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං සංවරෙන සමන්නාගතො භික්ඛු ඉමෙසු අභික්කන්තපටික්කන්තාදීසු සත්තසු ඨානෙසු සතිසම්පජඤ්ඤවසෙන සම්පජානකාරී හොති. තත්ථ අභික්කන්තන්ති පුරතො ගමනං. පටික්කන්තන්ති පච්ඡාගමනං.

บทว่า So abhikkante paṭikkante (ภิกษุนั้นมีสัมปชัญญะในก้าวไป ในถอยกลับ) มีความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยความสำรวมอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะในฐานะ ๗ ประการเหล่านี้ มีการก้าวไปและการถอยกลับเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งสติและสัมปชัญญะ ในบทเหล่านั้น บทว่า abhikkanta หมายถึง การไปข้างหน้า บทว่า paṭikkanta หมายถึง การกลับข้างหลัง

සම්පජානකාරී හොතීති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං, සප්පායසම්පජඤ්ඤං, ගොචරසම්පජඤ්ඤං, අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති ඉමෙසං චතුන්නං සතිසම්පයුත්තානං සම්පජඤ්ඤානං වසෙන සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වායෙව තානි අභික්කන්තපටික්කන්තානි කරොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ඉච්ඡන්තෙන දීඝනිකායෙ සාමඤ්ඤඵලවණ්ණනාතො වා මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානවණ්ණනාතො වා ගහෙතබ්බො.

บทว่า Sampajānakārī hoti (ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะ) มีความว่า ภิกษุนั้นตั้งสติไว้แล้ว กำหนดด้วยญาณแล้วนั่นเทียว จึงทำการก้าวไปและถอยกลับเหล่านั้น ด้วยอำนาจแห่งสัมปชัญญะ ๔ ประการที่ประกอบด้วยสติเหล่านี้ คือ สาตถกสัมปชัญญะ สัปปายสัมปชัญญะ โคจรสัมปชัญญะ และอสัมโมหสัมปชัญญะ แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอรรถกถานี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร อันผู้ต้องการพึงถือเอาจากอรรถกถาสามัญญผลสูตรในทีฆนิกาย หรือจากอรรถกถาสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย

සො ඉමිනා චාතිආදිනා කිං දස්සෙති? අරඤ්ඤවාසස්ස පච්චයසම්පත්තිං දස්සෙති. යස්ස හි ඉමෙ චත්තාරො පච්චයා නත්ථි, තස්ස අරඤ්ඤවාසො න ඉජ්ඣති, තිරච්ඡානගතෙහි වා වනචරකෙහි වා සද්ධිං වත්ථබ්බතං ආපජ්ජති. අරඤ්ඤෙ අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘කිං එවරූපස්ස පාපභික්ඛුනො අරඤ්ඤවාසෙනා’’ති භෙරවසද්දං සාවෙන්ති, හත්ථෙහි සීසං පහරිත්වා පලායනාකාරං කරොන්ති. ‘‘අසුකො භික්ඛු අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ඉදඤ්චිදඤ්ච පාපකම්මමකාසී’’ති අයසො පත්ථරති. යස්ස පනෙතෙ චත්තාරො පච්චයා අත්ථි, තස්ස අරඤ්ඤවාසො ඉජ්ඣති. සො හි අත්තනො සීලං පච්චවෙක්ඛන්තො කිඤ්චි කාළකං වා තිලකං වා අපස්සන්තො පීතිං උප්පාදෙත්වා තං ඛයතො වයතො සම්මසන්තො අරියභූමිං ඔක්කමති. අරඤ්ඤෙ අධිවත්ථා දෙවතා අත්තමනා වණ්ණං භාසන්ති. ඉතිස්ස උදකෙ පක්ඛිත්තතෙලබින්දු විය යසො විත්ථාරිකො හොති.

ด้วยคำเป็นต้นว่า So iminā ca พระอรรถกถาจารย์แสดงอะไร? ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมแห่งปัจจัยของการอยู่ป่า จริงอยู่ ภิกษุใดไม่มีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมไม่สำเร็จ ย่อมถึงความเป็นผู้ต้องอยู่ร่วมกับสัตว์เดียรัจฉานหรือกับคนเที่ยวป่า เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า คิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ป่าของภิกษุชั่วเช่นนี้" จึงทำเสียงน่าสะพรึงกลัวให้ได้ยิน เอามือทุบศีรษะ ทำท่าทางจะหนีไป ชื่อเสียงที่ไม่ดีงามย่อมขจรไปว่า "ภิกษุชื่อโน้น เข้าไปสู่ป่าแล้ว ได้ทำบาปกรรมชื่อนี้และชื่อนี้" ส่วนภิกษุใดมีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาศีลของตน ไม่เห็นโทษด่างพร้อยเพียงเล็กน้อยเปรียบด้วยจุดดำหรือเมล็ดงาเลย ก็ยังปีติให้เกิดขึ้นแล้ว พิจารณาเห็นปีตินั้นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป ย่อมหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่ามีใจยินดี กล่าวสรรเสริญคุณ ด้วยเหตุนี้ เกียรติคุณของภิกษุนั้นย่อมแผ่ขจรไป เหมือนหยดน้ำมันที่หยดลงในน้ำ

තත්ථ විවිත්තන්ති සුඤ්ඤං, අප්පසද්දං, අප්පනිග්ඝොසන්ති අත්ථො. එතදෙව හි සන්ධාය විභඞ්ගෙ ‘‘විවිත්තන්ති සන්තිකෙ චෙපි සෙනාසනං හොති, තඤ්ච අනාකිණ්ණං ගහට්ඨෙහි පබ්බජිතෙහි, තෙන තං විවිත්ත’’න්ති (විභ. 526) වුත්තං. සෙති චෙව ආසති ච එත්ථාති සෙනාසනං. මඤ්චපීඨානමෙතං අධිවචනං. තෙනාහ – ‘‘සෙනාසනන්ති [Pg.383] මඤ්චොපි සෙනාසනං, පීඨම්පි, භිසිපි, බිම්බොහනම්පි, විහාරොපි, අඩ්ඪයොගොපි, පාසාදොපි, හම්මියම්පි, ගුහාපි, අට්ටොපි, මාළොපි, ලෙණම්පි, වෙළුගුම්බොපි, රුක්ඛමූලම්පි, මණ්ඩපොපි සෙනාසනං, යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්ති, සබ්බමෙතං සෙනාසන’’න්ති (විභ. 527). අපිච විහාරො, අඩ්ඪයොගො, පාසාදො, හම්මියං, ගුහාති ඉදං විහාරසෙනාසනං නාම. මඤ්චො, පීඨං, භිසි, බිම්බොහනන්ති ඉදං මඤ්චපීඨසෙනාසනං නාම. චිමිලිකා, චම්මඛණ්ඩො, තිණසන්ථාරො, පණ්ණසන්ථාරොති ඉදං සන්ථතසෙනාසනං නාම. යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්තීති එතං ඔකාසසෙනාසනං නාමාති එවං චතුබ්බිධං සෙනාසනං හොති. තං සබ්බම්පි සෙනාසනග්ගහණෙන ගහිතමෙව.

ในบทเหล่านั้น บทว่า vivittaṃ (สงัด) มีความว่า ว่างเปล่า เสียงน้อย ปราศจากเสียงกึกก้อง จริงอยู่ ท่านหมายเอาความนี้แหละ จึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "บทว่า vivittaṃ (สงัด) คือ แม้เสนาสนะจะอยู่ใกล้ แต่เสนาสนะนั้นไม่คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต ด้วยเหตุนั้น เสนาสนะนั้นจึงชื่อว่าสงัด" สัตว์ทั้งหลายย่อมนอนและย่อมนั่งในที่นั้น เหตุนั้น ที่นั้นชื่อว่า เสนาสนะ คำว่า เสนาสนะ นี้ เป็นชื่อเรียกแทนเตียงและตั่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บทว่า เสนาสนะ คือ แม้เตียงก็เป็นเสนาสนะ แม้ตั่ง แม้ฟูก แม้หมอน แม้วิหาร แม้เรือนมุงครึ่งเดียว แม้ปราสาท แม้เรือนโล้น แม้ถ้ำ แม้ป้อม แม้ศาลา แม้ซุ้ม แม้กอไผ่ แม้โคนไม้ แม้มณฑป ก็เป็นเสนาสนะ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นไป ที่นั้นทั้งหมดเป็นเสนาสนะ" อีกประการหนึ่ง วิหาร เรือนมุงครึ่งเดียว ปราสาท เรือนโล้น ถ้ำ นี้ชื่อว่า วิหารเสนาสนะ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน นี้ชื่อว่า มัญจปีฐเสนาสนะ ผ้าปูนอน ชิ้นหนัง เครื่องปูลาดทำด้วยหญ้า เครื่องปูลาดทำด้วยใบไม้ นี้ชื่อว่า สันถตเสนาสนะ ส่วนที่ใดที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นไป ที่นั้นชื่อว่า โอกาสเสนาสนะ ด้วยประการฉะนี้ เสนาสนะจึงมี ๔ อย่าง เสนาสนะทั้งหมดนั้น ท่านถือเอาด้วยคำว่า เสนาสนะ นั่นเอง

ඉමස්ස පන සකුණසදිසස්ස චාතුද්දිසස්ස භික්ඛුනො අනුච්ඡවිකං දස්සෙන්තො අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලන්තිආදිමාහ. තත්ථ අරඤ්ඤන්ති ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) ‘‘ඉදං භික්ඛුනීනං වසෙන ආගතං අරඤ්ඤං. ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ඉදං පන ඉමස්ස භික්ඛුනො අනුරූපං. තස්ස ලක්ඛණං විසුද්ධිමග්ගෙ ධුතඞ්ගනිද්දෙසෙ වුත්තං. රුක්ඛමූලන්ති යංකිඤ්චි සීතච්ඡායං විවිත්තං රුක්ඛමූලං. පබ්බතන්ති සෙලං. තත්ථ හි උදකසොණ්ඩීසු උදකකිච්චං කත්වා සීතාය රුක්ඛච්ඡායාය නිසින්නස්ස නානාදිසාසු ඛායමානාසු සීතෙන වාතෙන බීජියමානස්ස චිත්තං එකග්ගං හොති. කන්දරන්ති කං වුච්චති උදකං, තෙන දාරිතං උදකභින්නං පබ්බතපදෙසං, යං නිතම්බන්තිපි නදීනිකුඤ්ජන්තිපි වදන්ති. තත්ථ හි රජතපට්ටසදිසා වාලිකා හොති, මත්ථකෙ මණිවිතානං විය වනගහනං, මණික්ඛන්ධසදිසං උදකං සන්දති. එවරූපං කන්දරං ඔරුය්හ පානීයං පිවිත්වා ගත්තානි සීතානි කත්වා වාලිකං උස්සාපෙත්වා පංසුකූලචීවරං පඤ්ඤාපෙත්වා නිසින්නස්ස සමණධම්මං කරොතො චිත්තං එකග්ගං හොති. ගිරිගුහන්ති ද්වින්නං පබ්බතානං අන්තරං, එකස්මිංයෙව වා උමඞ්ගසදිසං මහාවිවරං. සුසානලක්ඛණං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.34) වුත්තං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසන්ති න වපන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘වනපත්ථන්ති දූරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්තිආදි. අබ්භොකාසන්ති අච්ඡන්නං. ආකඞ්ඛමානො පනෙත්ථ චීවරකුටිං කත්වා වසති. පලාලපුඤ්ජන්ති පලාලරාසිං[Pg.384]. මහාපලාලපුඤ්ජතො හි පලාලං නික්කඩ්ඪිත්වා පබ්භාරලෙණසදිසෙ ආලයෙ කරොන්ති, ගච්ඡගුම්බාදීනම්පි උපරි පලාලං පක්ඛිපිත්වා හෙට්ඨා නිසින්නා සමණධම්මං කරොන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

ก็เมื่อทรงแสดงเสนาสนะอันสมควรแก่ภิกษุนี้ ผู้เปรียบด้วยนก ผู้มีทิศ ๔ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ดังนี้ ในคำเหล่านั้น บทว่า อรญฺญํ ได้แก่ ป่าที่มาแล้วโดยอำนาจแห่งภิกษุณีทั้งหลาย ดังที่ตรัสไว้ว่า "ที่ชื่อว่าป่า ได้แก่ สถานที่ทั้งหมดนอกเสาเขื่อนออกไป" ส่วนป่านี้เป็นที่สมควรแก่ภิกษุนี้ ดังที่ตรัสไว้ว่า "เสนาสนะชื่อว่า อารัญญกะ มีระยะ ๕๐๐ ธนูเป็นอย่างน้อย" ลักษณะแห่งป่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในธุดงคนิเทศ แห่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า รุกฺขมูลํ ได้แก่ โคนไม้แห่งใดแห่งหนึ่งที่มีเงาเย็นและสงัด บทว่า ปพฺพตํ ได้แก่ ภูเขาศิลา จริงอยู่ ในภูเขาศิลานั้น เมื่อภิกษุทำกิจด้วยน้ำในบ่อน้ำแล้ว นั่งอยู่ในร่มไม้ที่เย็น เมื่อทิศต่างๆ ปรากฏอยู่ อันลมเย็นพัดอยู่ จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง บทว่า กนฺทรํ, น้ำ ท่านเรียกว่า กํ, ประเทศแห่งภูเขาที่ถูกน้ำนั้นทำลาย ที่ถูกน้ำเซาะ ซึ่งท่านเรียกว่า นิตมฺพํ บ้าง นทีกุญฺชํ บ้าง จริงอยู่ ในซอกเขานั้น ย่อมมีทรายที่เหมือนแผ่นเงิน เบื้องบนมีป่าทึบราวกับเพดานแก้วมณี น้ำที่เหมือนกองแก้วมณีย่อมไหลไป เมื่อภิกษุลงไปสู่ซอกเขาเห็นปานนี้ ดื่มน้ำดื่ม ทำอวัยวะทั้งหลายให้เย็น ก่อทรายขึ้น ปูลาดจีวรบังสุกุลแล้วนั่งกระทำสมณธรรมอยู่ จิตย่อมตั้งมั่น บทว่า คิริคุหํ ได้แก่ ช่องแห่งภูเขาสองลูก หรือช่องขนาดใหญ่ที่เหมือนอุโมงค์ในภูเขาลูกเดียวเท่านั้น ลักษณะของป่าช้า ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า วนปตฺถํ ได้แก่ สถานที่ที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์ทั้งหลาย ซึ่งล่วงเลยเขตบ้านไป ในที่ที่เขาไม่ไถไม่หว่านกัน เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "วนปตฺถํ นี้เป็นชื่อของเสนาสนะที่อยู่ไกล" เป็นต้น บทว่า อพฺโภกาสํ ได้แก่ ที่แจ้ง ภิกษุเมื่อหวังอยู่ ก็ทำกุฎีผ้าจีวรอยู่ในที่แจ้งนี้ได้ บทว่า ปลาลปุญฺชํ ได้แก่ กองฟาง จริงอยู่ ชนทั้งหลายย่อมดึงฟางออกจากกองฟางใหญ่ แล้วทำที่อยู่ที่เหมือนเงื้อมเขาและถ้ำ หรือสุมฟางไว้บนต้นไม้และกอไม้เป็นต้น แล้วนั่งทำสมณธรรมอยู่ข้างล่าง คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงที่อยู่นั้น

පච්ඡාභත්තන්ති භත්තස්ස පච්ඡතො. පිණ්ඩපාතපටික්කන්තොති පිණ්ඩපාතපරියෙසනතො පටික්කන්තො. පල්ලඞ්කන්ති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං. ආභුජිත්වාති බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති උපරිමසරීරං උජුකං ඨපෙත්වා අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙත්වා. එවඤ්හි නිසින්නස්ස චම්මමංසන්හාරූනි න පණමන්ති. අථස්ස යා තෙසං පණමනපච්චයා ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තා න උප්පජ්ජන්ති. තාසු න උප්පජ්ජමානාසු චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං න පරිපතති, වුද්ධිං ඵාතිං උපගච්ඡති. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපයිත්වා, මුඛසමීපෙ වා කත්වාති අත්ථො. තෙනෙව විභඞ්ගෙ වුත්තං – ‘‘අයං සති උපට්ඨිතා හොති සූපට්ඨිතා නාසිකග්ගෙ වා මුඛනිමිත්තෙ වා. තෙන වුච්චති පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති (විභ. 537). අථ වා ‘‘පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති – ‘පරිමුඛං සති’’’න්ති එවං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.164) වුත්තනයෙන පනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපො ‘‘පරිග්ගහිතනිය්‍යානං සතිං කත්වා’’ති.

บทว่า ปจฺฉาภตฺตํ ได้แก่ ในภายหลังแห่งภัต บทว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ได้แก่ กลับแล้วจากการแสวงหาบิณฑบาต บทว่า ปลฺลงฺกํ ได้แก่ การนั่งขัดสมาธิโดยรอบ บทว่า อาภุชิตฺวา ได้แก่ คู้เข้ามา บทว่า อุชุ กายํ ปณิธาย ได้แก่ ตั้งกายท่อนบนไว้ให้ตรง ให้ปลายกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนจรดกันด้วยปลาย จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั่งแล้วอย่างนี้ หนัง เนื้อ และเอ็นทั้งหลายย่อมไม่น้อมไป เมื่อเป็นเช่นนั้น เวทนาเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นในขณะๆ เพราะการน้อมไปแห่งหนัง เนื้อ และเอ็นเหล่านั้นเป็นปัจจัย เวทนาเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเวทนาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นอยู่ จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง กรรมฐานย่อมไม่เสื่อม ย่อมถึงความเจริญและความไพบูลย์ บทว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา มีอธิบายว่า ตั้งสติให้มีหน้าเฉพาะต่อกรรมฐาน หรือทำไว้ในที่ใกล้ปาก เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "สตินี้เป็นสติที่เข้าไปตั้งมั่น ตั้งมั่นดีแล้ว ที่ปลายจมูกบ้าง ที่มุขนิมิตบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้โดยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ว่า "บทว่า ปริ มีอรรถว่า กำหนดรู้, บทว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นทางออก, บทว่า สติ มีอรรถว่า เข้าไปตั้งมั่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ปริมุขํ สติ" ในอรรถนั้น นี้เป็นคำย่อว่า "กระทำสติให้เป็นทางออกอันตนกำหนดรู้แล้ว"

අභිජ්ඣං ලොකෙති එත්ථ ලුජ්ජන-පලුජ්ජනට්ඨෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ලොකො. තස්මා පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු රාගං පහාය කාමච්ඡන්දං වික්ඛම්භෙත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථො. විගතාභිජ්ඣෙනාති වික්ඛම්භනවසෙන පහීනත්තා විගතාභිජ්ඣෙන, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණසදිසෙනාති අත්ථො. අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙතීති අභිජ්ඣාතො චිත්තං පරිමොචෙති, යථා නං සා මුඤ්චති චෙව මුඤ්චිත්වා ච න පුන ගණ්හාති, එවං කරොතීති අත්ථො. බ්‍යාපාදපදොසං පහායාතිආදීසුපි එසෙව නයො. බ්‍යාපජ්ජති ඉමිනා චිත්තං පූතිකුම්මාසාදයො විය පුරිමපකතිං පජහතීති බ්‍යාපාදො. විකාරප්පත්තියා පදුස්සති, පරං වා පදූසෙති විනාසෙතීති පදොසො. උභයම්පෙතං කොධස්සෙව අධිවචනං. ථිනං චිත්තගෙලඤ්ඤං, මිද්ධං චෙතසිකගෙලඤ්ඤං. ථිනඤ්ච මිද්ධඤ්ච ථිනමිද්ධං. ආලොකසඤ්ඤීති රත්තිම්පි දිවාපි දිට්ඨආලොකසඤ්ජානනසමත්ථාය විගතනීවරණාය පරිසුද්ධාය සඤ්ඤාය සමන්නාගතො[Pg.385]. සතො සම්පජානොති සතියා ච ඤාණෙන ච සමන්නාගතො. ඉදං උභයං ආලොකසඤ්ඤාය උපකාරකත්තා වුත්තං. උද්ධච්චඤ්ච කුක්කුච්චඤ්ච උද්ධච්චකුක්කුච්චං. තිණ්ණවිචිකිච්ඡොති විචිකිච්ඡං තරිත්වා අතික්කමිත්වා ඨිතො. ‘‘කථමිදං කථමිද’’න්ති එවං නප්පවත්තතීති අකථංකථී. කුසලෙසු ධම්මෙසූති අනවජ්ජෙසු ධම්මෙසු. ‘‘ඉමෙ නු ඛො කුසලා, කථමිමෙ කුසලා’’ති එවං න විචිකිච්ඡති න කඞ්ඛතීති අත්ථො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. ඉමෙසු පන නීවරණෙසු වචනත්ථලක්ඛණාදිභෙදතො යං වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.71-72) වුත්තං. පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙති යස්මා ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා උප්පජ්ජමානා අනුප්පන්නාය ලොකියලොකුත්තරාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, උප්පන්නාපි අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච වා අභිඤ්ඤා උච්ඡින්දිත්වා පාතෙන්ති. තස්මා පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණාති වුච්චන්ති. විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතානි.

ในบทว่า อภิชฺฌํ โลเก นี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่าโลก โดยอรรถว่าย่อมสลายไป ย่อมสลายไปโดยประการต่างๆ เพราะเหตุนั้น ในบทนี้จึงมีอรรถว่า ละราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ ข่มกามฉันทะไว้ บทว่า วิคตาภิชฺเฌน ความว่า มีอภิชฌาไปปราศแล้ว เพราะละได้ด้วยวิกขัมภนปหาน อธิบายว่า มิใช่ด้วยจิตที่เสมอด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ ความว่า ย่อมยังจิตให้พ้นจากอภิชฌา อธิบายว่า กระทำโดยประการที่อภิชฌานั้นย่อมปล่อยจิตนั้นด้วย และครั้นปล่อยแล้วก็ไม่ยึดถืออีก แม้ในบทเป็นต้นว่า พฺยาปาทปโทสํ ปหาย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน จิตย่อมประทุษร้ายด้วยธรรมชาตินี้ คือย่อมละปกติเดิม เหมือนขนมกุมมาสที่บูดเน่าเป็นต้น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า พยาบาท ธรรมชาติใดย่อมประทุษร้ายโดยถึงความวิการ หรือว่าย่อมทำผู้อื่นให้ประทุษร้าย คือให้พินาศไป ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปโทสะ ทั้งสองบทนั้นเป็นชื่อของความโกรธนั่นเอง ความป่วยไข้ของจิต ชื่อว่า ถีนะ ความป่วยไข้ของเจตสิก ชื่อว่า มิทธะ ถีนะด้วย มิทธะด้วย ชื่อว่า ถีนมิทธะ บทว่า อาโลกสญฺญี ความว่า ผู้ประกอบด้วยสัญญาที่บริสุทธิ์ ปราศจากนิวรณ์ สามารถกำหนดรู้อาโลกสัญญาที่เห็นแล้วได้ทั้งกลางคืนทั้งกลางวัน บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า ผู้ประกอบด้วยสติและญาณ ทั้งสองบทนี้ ท่านกล่าวไว้เพราะเป็นอุปการะแก่อาโลกสัญญา อุทธัจจะด้วย กุกกุจจะด้วย ชื่อว่า อุทธัจจกุกกุจจะ บทว่า ติณฺณวิจิกิจฺโฉ ความว่า ผู้ข้าม ก้าวล่วงวิจิกิจฉาแล้วตั้งอยู่ ไม่เป็นไปอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างไร สิ่งนี้เป็นอย่างไร" ฉะนั้น จึงชื่อว่า อกถํกถี (ผู้ไม่มีความสงสัยว่าอย่างไร) บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีโทษ อธิบายว่า ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลงอย่างนี้ว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหนอแล หรือว่า ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลได้อย่างไร" นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ก็ในนิวรณ์เหล่านี้ คำใดที่พึงกล่าวโดยความต่างแห่งวจนัตถะ ลักษณะ เป็นต้น คำนั้นข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๗๑-๗๒) บทว่า ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ ความว่า เพราะว่านิวรณ์ ๕ เหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่ให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้นได้ แม้ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ตัดสมาบัติ ๘ หรืออภิญญา ๕ ให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เป็นธรรมเครื่องกระทำปัญญาให้อ่อนกำลัง บทเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค

ඉමෙ ආසවාතිආදි අපරෙනාපි පරියායෙන චතුසච්චප්පකාසනත්ථං වුත්තං. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති එත්තාවතා හෙට්ඨා තීහි අඞ්ගෙහි බාහිරසමයස්ස නිප්ඵලභාවං දස්සෙත්වා චතුත්ථෙන අඞ්ගෙන අත්තනො සාසනස්ස ගම්භීරභාවං පකාසෙත්වා දෙසනාය අරහත්තෙන කූටං ගණ්හි. ඉදානි දෙසනං අප්පෙන්තො එවං ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ.

คำเป็นต้นว่า อิเม อาสวา ท่านกล่าวไว้โดยปริยายอื่นอีกเพื่อประกาศสัจจะ ๔ ด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ ในเบื้องต้น ทรงแสดงความไม่มีผลของลัทธินอกพระศาสนาด้วยองค์ ๓ แล้วทรงประกาศความลึกซึ้งแห่งพระศาสนาของพระองค์ด้วยองค์ที่ ๔ ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอดแห่งเทศนา บัดนี้ เมื่อจะทรงจบเทศนา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ โข ภิกฺขเว

9. තණ්හාසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาตัณหาสูตร

199. නවමෙ ජාලිනින්ති ජාලසදිසං. යථා හි ජාලං සමන්තතො සංසිබ්බිතං ආකුලබ්‍යාකුලං, එවං තණ්හාපීති ජාලසදිසත්තා ජාලිනීති වුත්තා. තයො වා භවෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාය එතිස්සා තත්ථ තත්ථ අත්තනො කොට්ඨාසභූතං ජාලං අත්ථීතිපි ජාලිනී. සරිතන්ති තත්ථ තත්ථ සරිත්වා සංසරිත්වා ඨිතං. විසටන්ති පත්ථටං වික්ඛිත්තං. විසත්තිකන්ති තත්ථ තත්ථ විසත්තං ලග්ගං ලගිතං. අපිච ‘‘විසමූලාති විසත්තිකා. විසඵලාති විසත්තිකා’’තිආදිනාපි (මහානි. 3; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 22) නයෙනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උද්ධස්තොති උපරි ධංසිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තා වෙඨිතො. තන්තාකුලකජාතොති තන්තං විය ආකුලජාතො. යථා නාම දුන්නික්ඛිත්තං මූසිකච්ඡින්නං පෙසකාරානං තන්තං තහිං තහිං ආකුලං හොති, ‘‘ඉදං අග්ගං ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං හොති, එවං සත්තා ඉමාය තණ්හාය [Pg.386] පරියොනද්ධා ආකුලබ්‍යාකුලා න සක්කොන්ති අත්තනො නිස්සරණමග්ගං උජුං කාතුං. ගුලාගුණ්ඨිකජාතොති ගුලාගුණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං. ගුලා නාම සකුණිකා, තස්සා කුලාවකොතිපි එකෙ. යථා තදුභයම්පි ආකුලං අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරන්ති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. මුඤ්ජපබ්බජභූතොති මුඤ්ජතිණං විය පබ්බජතිණං විය ච භූතො, තාදිසො ජාතො. යථා තානි තිණානි කොට්ටෙත්වා කතරජ්ජුං ජිණ්ණකාලෙ කත්ථචි පතිතං ගහෙත්වා තෙසං තිණානං ‘‘ඉදං අග්ගං ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං. තම්පි ච පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කා භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය තණ්හාජාලං පදාලෙත්වා අත්තනො නිස්සරණමග්ගං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. එවමයං ලොකො තණ්හාජාලෙන පරියොනද්ධො අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති. තත්ථ අපායොති නිරය-තිරච්ඡානයොනි-පෙත්තිවිසය-අසුරකායා. සබ්බෙපි හි තෙ වඩ්ඪිසඞ්ඛාතස්ස ආයස්ස අභාවතො අපායාති වුච්චන්ති. තථා දුක්ඛස්ස ගතිභාවතො දුග්ගති. සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතො. ඉතරො පන –

๑๙๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ชาลินึ ความว่า ดุจตาข่าย จริงอยู่ ตาข่ายที่เย็บไว้โดยรอบย่อมยุ่งเหยิงฉันใด ตัณหาก็ฉันนั้น เพราะเป็นดุจตาข่าย ฉะนั้นจึงเรียกว่า ชาลินี อีกอย่างหนึ่ง ตัณหานั้นครอบงำภพ ๓ ตั้งอยู่ มีตาข่ายอันเป็นส่วนของตนในภพนั้นๆ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ชาลินี บทว่า สริตํ ความว่า แล่นไป ท่องเที่ยวไปในภพนั้นๆ แล้วตั้งอยู่ บทว่า วิสฏํ ความว่า แผ่ไป ซัดไป บทว่า วิสตฺติกํ ความว่า ข้องอยู่ ติดอยู่ เกาะเกี่ยวอยู่ในภพนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้โดยนัยเป็นต้นว่า "ชื่อว่า วิสัตติกา เพราะมีวิษเป็นราก ชื่อว่า วิสัตติกา เพราะมีวิษเป็นผล" (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตตคูมาณวปุจฉานิทเทส ๒๒) บทว่า อุทฺธํสโต ความว่า ถูกทำลายในเบื้องบน บทว่า ปริโยนทฺโธ ความว่า ถูกพันไว้โดยรอบ บทว่า ตนฺตากุลกชาโต ความว่า เกิดเป็นเหมือนด้ายที่ยุ่งเหยิง คือ ด้ายของช่างหูกที่วางไว้ไม่ดี ถูกหนูกัด ย่อมยุ่งในที่นั้นๆ เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนมาบรรจบกันได้ โดยกล่าวว่า "นี่ปลาย นี่โคน" ฉันใด สัตว์ทั้งหลายถูกตัณหานี้รัดรึงไว้ ยุ่งเหยิงสับสน ไม่สามารถทำทางแห่งการหลุดพ้นของตนให้ตรงได้ฉันนั้น บทว่า คุฬาคุณฺฐิกชาโต ความว่า ด้ายที่ช่างหูกลงแป้ง เรียกว่า คุฬาคุณฐิกะ บางพวกกล่าวว่า คุฬา คือ ชื่อนกเล็กๆ รังของนกนั้น (ก็เรียกว่า คุฬาคุณฐิกะ) พึงประกอบความตามนัยก่อนนั่นเทียวว่า ทั้งสองอย่างนั้นยุ่งเหยิง เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนมาบรรจบกันได้ บทว่า มุญฺชปพฺพชภูโต ความว่า เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง เกิดเป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างว่า หญ้าเหล่านั้นที่ทุบแล้วทำเป็นเชือก เมื่อเก่าแล้วตกอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง หยิบขึ้นมาแล้ว เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนของหญ้าเหล่านั้นมาบรรจบกันได้ โดยกล่าวว่า "นี่ปลาย นี่โคน" แม้การกระทำนั้นก็ยังอาจทำให้ตรงได้ โดยตั้งอยู่ในความเพียรของบุรุษแต่ละคน แต่เว้นพระโพธิสัตว์เสียแล้ว สัตว์อื่นชื่อว่าผู้สามารถทำลายตาข่ายคือตัณหาโดยธรรมดาของตน แล้วทำทางแห่งการหลุดพ้นของตนให้ตรงได้ ย่อมไม่มี ฉันใด สัตว์โลกนี้ถูกตาข่ายคือตัณหารัดรึงไว้ ย่อมไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สังสารวัฏไปได้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อปาย ได้แก่ นรก กำเนิดดิรัจฉาน เปรตวิสัย อสูรกาย จริงอยู่ ภพเหล่านั้นทั้งหมดเรียกว่า อบาย เพราะไม่มีความเจริญที่เรียกว่า วุฑฒิ ฉันนั้น เรียกว่า ทุคติ เพราะเป็นคติแห่งทุกข์ เรียกว่า วินิบาต เพราะตกไปจากกองแห่งสุข ส่วนอย่างอื่นนั้น -

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චති.

ลำดับแห่งขันธ์ทั้งหลายด้วย แห่งธาตุและอายตนะทั้งหลายด้วย ที่เป็นไปอยู่ไม่ขาดสาย เรียกว่า สังสารวัฏ

තං සබ්බං නාතිවත්තති නාතික්කමති, අථ ඛො චුතිතො පටිසන්ධිං පටිසන්ධිතො චුතින්ති එවං පුනප්පුනං චුතිපටිසන්ධියො ගණ්හමානො තීසු භවෙසු චතූසු යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තනාවා විය යන්තෙ යුත්තගොණො විය ච පරිබ්භමතියෙව.

สัตว์นั้นย่อมก้าวล่วง ย่อมก้าวข้ามวัฏสงสารในอบายทั้งหมดนั้นไปไม่ได้เลย แต่กลับถือเอาจุติและปฏิสนธิ คือ จากจุติไปสู่ปฏิสนธิ จากปฏิสนธิไปสู่จุติ อย่างนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมท่องเที่ยวไปในภพ ๓ ในโยนิ ๔ ในคติ ๕ ในวิญญาณฐิติ ๗ ในสัตตาวาส ๙ เปรียบเหมือนเรือที่ถูกลมพัดไปในมหาสมุทร และเหมือนโคที่เทียมแอกไว้ในยนต์ ฉะนั้นทีเดียว

අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදායාති අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. ඉදඤ්හි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. බාහිරස්ස උපාදායාති බාහිරං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය, ඉදම්පි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අස්මීති, භික්ඛවෙ, සතීති, භික්ඛවෙ, යදෙතං අජ්ඣත්තං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමූහග්ගාහතො අස්මීති හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉත්ථස්මීති හොතීතිආදීසු පන එවං සමූහතො අහන්ති ගහණෙ සති තතො අනුපනිධාය [Pg.387] ච උපනිධාය චාති ද්විධා ගහණං හොති. තත්ථ අනුපනිධායාති අඤ්ඤං ආකාරං අනුපගම්ම සකභාවමෙව ආරම්මණං කත්වා ඉත්ථස්මීති හොති, ඛත්තියාදීසු ඉදංපකාරො අහන්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං. උපනිධාය ගහණං පන දුවිධං හොති සමතො ච අසමතො ච. තං දස්සෙතුං එවංස්මීති අඤ්ඤථාස්මීති ච වුත්තං. තත්ථ එවංස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං, යථායං ඛත්තියො යථායං බ්‍රාහ්මණො, එවමහම්පීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං, යථායං ඛත්තියො යථායං බ්‍රාහ්මණො, තතො අඤ්ඤථා අහං, හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි.

คำว่า อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย มีความว่า เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายใน. จริงอยู่ คำว่า อชฺฌตฺติกสฺส นี้ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ. คำว่า พาหิรสฺส อุปาทาย มีความว่า เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายนอก, แม้คำนี้ก็เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีความคิดว่า เรามีอยู่ มีความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การยึดถือโดยความเป็นกลุ่มก้อนว่า 'เรามีอยู่' ย่อมมี เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายในนี้ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ, อธิบายว่า เมื่อการยึดถือนั้นมีอยู่. ส่วนในคำเป็นต้นว่า 'เราเป็นอย่างนี้' เมื่อมีการยึดถือว่า 'เรา' โดยความเป็นกลุ่มก้อนอย่างนี้ การยึดถือนั้นย่อมมี ๒ อย่าง คือ โดยไม่อาศัย (สิ่งอื่น) และโดยอาศัย (สิ่งอื่น). ใน ๒ อย่างนั้น คำว่า โดยไม่อาศัย คือ ไม่เข้าไปอาศัยอาการอื่น แต่ทำสภาวะของตนเองให้เป็นอารมณ์แล้ว (ยึดถือว่า) 'เราเป็นอย่างนี้', อธิบายว่า ในจำพวกกษัตริย์เป็นต้น (ย่อมยึดถือว่า) 'เราเป็นผู้มีอาการอย่างนี้' ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ. นี้เป็นการยึดถือโดยไม่อาศัย (สิ่งอื่น) ก่อน. ส่วนการยึดถือโดยอาศัย (สิ่งอื่น) มี ๒ อย่าง คือ โดยความเสมอกัน และโดยความไม่เสมอกัน. เพื่อแสดงการยึดถือ ๒ อย่างนั้น จึงตรัสว่า 'เราเป็นเช่นนั้น' และ 'เราเป็นอย่างอื่น'. ใน ๒ คำนั้น คำว่า 'เราเป็นเช่นนั้น' นี้ เป็นการยึดถือโดยอาศัยโดยความเสมอกัน, อธิบายว่า กษัตริย์ผู้นี้เป็นฉันใด พราหมณ์ผู้นี้เป็นฉันใด แม้เราก็เป็นฉันนั้น. ส่วนคำว่า 'เราเป็นอย่างอื่น' นี้ เป็นการยึดถือโดยความไม่เสมอกัน, อธิบายว่า กษัตริย์ผู้นี้เป็นฉันใด พราหมณ์ผู้นี้เป็นฉันใด เราเป็นอย่างอื่นจากนั้น คือ เลวกว่าหรือดีกว่า. เหล่านี้เป็นตัณหาวิจริต ๔ ประการ ด้วยอำนาจแห่งปัจจุบัน ก่อน.

අසස්මීති සතස්මීති ඉමානි පන ද්වෙ යස්මා අත්ථීති අසං, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සීදතීති සතං, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. තස්මා සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. ඉතො පරානි සන්ති එවමාදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි. සන්ති හොතීති එවමාදීසු අහං සියන්ති හොතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. අධිප්පායො පනෙත්ථ පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බො. අපිහං සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අපි නාම අහං භවෙය්‍යන්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි. තානිපි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි. තෙසම්පි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවමෙතෙ –

ส่วน ๒ บทนี้ คือ อสสฺมิ และ สตสฺมิ, เพราะมีอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อสํ, คำว่า อสํ นี้เป็นชื่อของสิ่งเที่ยง. เพราะย่อมจมลง ฉะนั้นจึงชื่อว่า สตํ, คำว่า สตํ นี้เป็นชื่อของสิ่งไม่เที่ยง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า (๒ บทนี้) ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. ๔ บทนอกนี้ คือ สนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความสงสัยและความวิตก. ในคำเป็นต้นว่า สนฺติ โหติ พึงทราบความอย่างนี้ว่า (การยึดถือ) ย่อมมีว่า 'เราพึงมี'. อธิบายในที่นี้ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ส่วน ๔ บท มี อปิหํ สนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาและความดำริว่า 'ไฉนหนอ เราพึงมี'. แม้ ๔ บทนั้น ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ส่วน ๔ บท มี ภวิสฺสนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอนาคต. แม้ ๔ บทนั้น ก็พึงทราบความตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ เหล่านี้คือ –

‘‘ද්වෙ දිට්ඨිසීසා සීසඤ්ඤෙ, චත්තාරො සීසමූලකා;

තයො තයොති එතානි, අට්ඨාරස විභාවයෙ.

ทิฏฐิสีสะ ๒, สีสะอื่นอีก ๔, ที่มีสีสะเป็นมูลอย่างละ ๓, พึงจำแนกตัณหาวิจริต ๑๘ ประการเหล่านี้

එතෙසු හි අසස්මි, සතස්මීති එතෙ ද්වෙ දිට්ඨිසීසා නාම. අස්මි, සන්ති, අපිහං සන්ති, භවිස්සන්ති එතෙ චත්තාරො සුද්ධසීසා එව. ඉත්ථස්මීතිආදයො තයො තයොති ද්වාදස සීසමූලකා නාමාති එවමෙතෙ ද්වෙ දිට්ඨිසීසා චත්තාරො සුද්ධසීසා ද්වාදස සීසමූලකාති අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතධම්මා වෙදිතබ්බා. ඉමානි තාව අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි. බාහිරස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතෙසුපි එසෙව [Pg.388] නයො. ඉමිනාති ඉමිනා රූපෙන වා…පෙ… විඤ්ඤාණෙන වාති එස විසෙසො වෙදිතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙව.

จริงอยู่ ในตัณหาวิจริตเหล่านั้น ๒ บทนี้ คือ อสสฺมิ, สตสฺมิ ชื่อว่า ทิฏฐิสีสะ. ๔ บทนี้ คือ อสฺมิ, สนฺติ, อปิหํ สนฺติ, ภวิสฺสนฺติ เป็นสุทธสีสะนั่นเทียว. ๑๒ บท มี อิตฺถสฺมิ เป็นต้น อย่างละ ๓ ชื่อว่า สีสมูลกะ. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบธรรมที่เป็นตัณหาวิจริต ๑๘ ประการ คือ ทิฏฐิสีสะ ๒, สุทธสีสะ ๔, สีสมูลกะ ๑๒. เหล่านี้เป็นตัณหาวิจริต ๑๘ ประการ ที่อาศัยส่วนภายใน ก่อน. แม้ในตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายนอก ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า อิมินา พึงทราบความพิเศษนี้ว่า ด้วยรูปนี้...ฯลฯ...หรือด้วยวิญญาณนี้. ที่เหลือก็เช่นเดียวกัน.

ඉති එවරූපානි අතීතානි ඡත්තිංසාති එකමෙකස්ස පුග්ගලස්ස අතීතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස. අනාගතානි ඡත්තිංසාති එකමෙකස්සෙව පුග්ගලස්ස ච අනාගතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස. පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංසාති එකස්ස වා පුග්ගලස්ස යථාසම්භවතො බහූනං වා පච්චුප්පන්නෙ අද්ධනි ඡත්තිංසාව. සබ්බසත්තානං පන නියමෙනෙව අතීතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස, අනාගතෙ ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නෙ ඡත්තිංස. අනන්තා හි අසදිසතණ්හාමානදිට්ඨිභෙදා සත්තා. අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතං හොන්තීති එත්ථ පන අට්ඨසතසඞ්ඛාතං තණ්හාවිචරිතං හොතීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

คำว่า ตัณหาวิจริตในอดีต ๓๖ อย่างนี้ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ ของบุคคลแต่ละคนในอดีตกาล. คำว่า ตัณหาวิจริตในอนาคต ๓๖ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ ของบุคคลแต่ละคนนั่นแหละในอนาคตกาล. คำว่า ตัณหาวิจริตในปัจจุบัน ๓๖ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ เท่านั้น ของบุคคลคนเดียวหรือของบุคคลหลายคนตามที่เกิดขึ้นได้ในปัจจุบันกาล. ส่วนของสัตว์ทั้งปวง โดยแน่นอนย่อมมีตัณหาวิจริต ๓๖ ในอดีตกาล, ๓๖ ในอนาคตกาล, ๓๖ ในปัจจุบันกาล. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแตกต่างแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิที่ไม่เหมือนกัน มีจำนวนหาที่สุดมิได้. ส่วนในคำว่า ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ย่อมมี พึงเห็นความอย่างนี้ว่า ตัณหาวิจริตที่นับได้ ๑๐๘ ย่อมมี.

10. පෙමසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาเปมสูตร

200. දසමෙ න උස්සෙනෙතීති දිට්ඨිවසෙන න උක්ඛිපති. න පටිසෙනෙතීති පටිවිරුද්ධො හුත්වා කලහභණ්ඩනවසෙන න උක්ඛිපති. න ධූපායතීති අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතවසෙන න ධූපායති. න පජ්ජලතීති බාහිරස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතවසෙන න පජ්ජලති. න සම්පජ්ඣායතීති අස්මිමානවසෙන න සම්පජ්ඣායති. සෙසං පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

๒๐๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า น อุสฺเสเนติ คือ ไม่ยกตนด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า น ปฏิเสเนติ คือ เป็นผู้ขัดแย้ง ไม่ยกตนด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะวิวาท. คำว่า น ธูปายติ คือ ไม่คุกรุ่นด้วยอำนาจแห่งตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายใน. คำว่า น ปชฺชลติ คือ ไม่ลุกโพลงด้วยอำนาจแห่งตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายนอก. คำว่า น สํปชฺฌายติ คือ ไม่ครุ่นคิดด้วยอำนาจแห่งอัสมิมานะ. ที่เหลือพึงทราบตามนัยแห่งบาลี. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

මහාවග්ගො පඤ්චමො.

มหาวรรคที่ ๕

චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

จตุตถปัณณาสกะ จบ.

5. පඤ්චමපණ්ණාසකං

๕. ปัญจมปัณณาสกะ

(21) 1. සප්පුරිසවග්ගො

(๒๑) ๑. สัปปุริสวรรค

1-6. සික්ඛාපදසුත්තවණ්ණනා

อรรถกถาสิกขาปทสูตรที่ ๑-๖

201. පඤ්චමස්ස [Pg.389] පඨමෙ අසප්පුරිසන්ති ලාමකපුරිසං තුච්ඡපුරිසං මූළ්හපුරිසං අවිජ්ජාය අන්ධීකතං බාලං. අසප්පුරිසතරන්ති අතිරෙකෙන අසප්පුරිසං. ඉතරෙ ද්වෙ වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසු පඤ්චසු. එතෙසු හි පඨමං පඤ්චවෙරවසෙන දෙසිතං, දුතියං අස්සද්ධම්මවසෙන, තතියං කායවචීද්වාරවසෙන, චතුත්ථං මනොද්වාරවසෙන, පඤ්චමං අට්ඨමිච්ඡත්තවසෙන, ඡට්ඨං දසමිච්ඡත්තවසෙන.

๒๐๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสกะที่ ๕ คำว่า อสปฺปุริสํ คือ บุรุษเลว บุรุษเปล่า บุรุษหลง คนพาลที่อวิชชาทำให้มืดบอด. คำว่า อสปฺปุริสตรํ คือ อสัตบุรุษยิ่งกว่า. ๒ บทที่เหลือ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้เป็นฉันใด ใน ๕ สูตรนอกนี้ก็เป็นฉันนั้น. จริงอยู่ ในสูตรเหล่านั้น สูตรที่ ๑ ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งเวร ๕, สูตรที่ ๒ ด้วยอำนาจแห่งอสัทธรรม, สูตรที่ ๓ ด้วยอำนาจแห่งกายทวารและวจีทวาร, สูตรที่ ๔ ด้วยอำนาจแห่งมโนทวาร, สูตรที่ ๕ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตะ ๘, สูตรที่ ๖ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตะ ๑๐.

7-10. පාපධම්මසුත්තචතුක්කවණ්ණනා

อรรถกถาปาปธรรมสูตรจตุกกะที่ ๗-๑๐

207-210. සත්තමෙ පාපන්ති ලාමකං සංකිලිට්ඨපුග්ගලං. කල්‍යාණන්ති භද්දකං අනවජ්ජපුග්ගලං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. අට්ඨමෙපි එසෙව නයො. නවමෙ පාපධම්මන්ති ලාමකධම්මං. කල්‍යාණධම්මන්ති අනවජ්ජධම්මං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. දසමෙපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං වග්ගෙ දසසුපි සුත්තෙසු අගාරියප්පටිපදා කථිතා. සචෙපි සොතාපන්නසකදාගාමිනො හොන්ති, වට්ටතියෙවාති.

ในสูตรที่ ๗ คำว่า ปาปํ ได้แก่ บุคคลผู้เลวทราม ผู้เศร้าหมอง คำว่า กลฺยาณํ ได้แก่ บุคคลผู้ดีงาม ผู้ไม่มีโทษ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น แม้ในสูตรที่ ๘ ก็นัยนี้แหละ ในสูตรที่ ๙ คำว่า ปาปธมฺมํ ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม คำว่า กลฺยาณธมฺมํ ได้แก่ ผู้มีธรรมอันไม่มีโทษ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น แม้ในสูตรที่ ๑๐ ก็นัยนี้แหละ ในวรรคนี้ ในสูตรทั้ง ๑๐ สูตร ตรัสปฏิปทาของคฤหัสถ์ไว้ ถึงแม้จะเป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี ก็สมควรทั้งนั้น

සප්පුරිසවග්ගො පඨමො.

สัปปุริสวรรคที่ ๑

(22) 2. පරිසාවග්ගො

(๒๒) ๒. ปริสาวรรค

1. පරිසාසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปริสาสูตร

211. දුතියස්ස පඨමෙ පරිසං දූසෙන්තීති පරිසදූසනා. පරිසං සොභෙන්තීති පරිසසොභනා.

๒๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า ปริสทูสนา เพราะทำบริษัทให้เสีย ชื่อว่า ปริสโสภนา เพราะทำบริษัทให้งดงาม

2. දිට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทิฏฐิสูตร

212. දුතියෙ මනොදුච්චරිතෙ පරියාපන්නාපි මිච්ඡාදිට්ඨි මහාසාවජ්ජතාය විසුං වුත්තා, තස්සා ච පටිපක්ඛවසෙන සම්මාදිට්ඨි.

๒๑๒. ในสูตรที่ ๒ แม้มิจฉาทิฏฐิจะสงเคราะห์เข้าในมโนทุจริต ก็ตรัสไว้ต่างหาก เพราะมีความผิดมาก และสัมมาทิฏฐิ (ตรัสไว้) โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อมิจฉาทิฏฐินั้น

3. අකතඤ්ඤුතාසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอกตัญญุสูตร

213. තතියෙ [Pg.390] අකතඤ්ඤුතා අකතවෙදිතාති අකතඤ්ඤුතාය අකතවෙදිතාය. උභයම්පෙතං අත්ථතො එකමෙව. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයො.

๒๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อกตญฺญุตา อกตเวทิตา คือ ด้วยความเป็นผู้ไม่รู้อุปการะที่เขาทำแล้ว และด้วยความเป็นผู้ไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้ว ทั้งสองบทนั้น โดยเนื้อความก็เป็นอันเดียวกัน แม้ในฝ่ายขาว ก็นัยนี้แหละ

4-7. පාණාතිපාතීසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๗. อรรถกถาปาณาติปาติสูตร เป็นต้น

214-217. චතුත්ථං චතුන්නං කම්මකිලෙසානං තප්පටිපක්ඛස්ස ච වසෙන වුත්තං, පඤ්චමං සුක්කපක්ඛානං ආදිතො චතුන්නං මිච්ඡත්තානං වසෙන, ඡට්ඨං අවසෙසානං චතුන්නං, සත්තමං අනරියවොහාරඅරියවොහාරානං. තථා අට්ඨමනවමදසමානි සප්පටිපක්ඛානං අස්සද්ධම්මානං වසෙන වුත්තානි. සබ්බසුත්තෙසු පන සුක්කපක්ඛධම්මා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා. නවසු සුත්තෙසු කිඤ්චාපි ‘‘සග්ගෙ’’ති වුත්තං, තයො පන මග්ගා තීණි ච ඵලානි ලබ්භන්තියෙවාති.

๒๑๔-๒๑๗. สูตรที่ ๔ ตรัสไว้โดยอำนาจกรรมกิเลส ๔ และธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกรรมกิเลสนั้น, สูตรที่ ๕ ตรัสไว้โดยอำนาจมิจฉัตตะ ๔ ประการแรกแห่งฝ่ายขาว, สูตรที่ ๖ ตรัสไว้โดยอำนาจมิจฉัตตะ ๔ ประการที่เหลือ, สูตรที่ ๗ ตรัสไว้โดยอำนาจอนริยโวหารและอริยโวหาร. เช่นกัน สูตรที่ ๘, ๙ และ ๑๐ ตรัสไว้โดยอำนาจอธรรมพร้อมทั้งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. ก็ในสูตรทั้งหมด ธรรมฝ่ายขาวตรัสไว้ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ถึงแม้ใน ๙ สูตร จะตรัสว่า "ในสวรรค์" แต่ก็ย่อมได้มรรค ๓ และผล ๓ ด้วย

පරිසාවග්ගො දුතියො.

ปริสาวรรคที่ ๒

(23) 3. දුච්චරිතවග්ගවණ්ණනා

(๒๓) ๓. อรรถกถาทุจริตวรรค

221-231. තතියස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. දසමෙ යො චින්තෙත්වා කබ්‍යං කරොති, අයං චින්තාකවි නාම. යො සුත්වා කරොති, අයං සුතකවි නාම. යො එකං අත්ථං නිස්සාය කරොති, අයං අත්ථකවි නාම. යො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව වඞ්ගීසත්ථෙරො විය අත්තනො පටිභානෙන කරොති, අයං පටිභානකවි නාමාති.

๒๒๑-๒๓๑. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งวรรคที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๑๐ ผู้ใดคิดแล้วแต่งกวีนิพนธ์ ผู้นี้ชื่อว่า จินตากวี. ผู้ใดฟังแล้วแต่ง ผู้นี้ชื่อว่า สุตกวี. ผู้ใดอาศัยเนื้อความอย่างหนึ่งแล้วแต่ง ผู้นี้ชื่อว่า อัตถกวี. ผู้ใดแต่งด้วยปฏิภาณของตนในขณะนั้นนั่นเองเหมือนพระวังคีสเถระ ผู้นี้ชื่อว่า ปฏิภาณกวี

දුච්චරිතවග්ගො තතියො.

ทุจริตวรรคที่ ๓

(24) 4. කම්මවග්ගො

(๒๔) ๔. กรรมวรรค

1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสังขิตตสูตร

232. චතුත්ථස්ස පඨමෙ කණ්හන්ති කාළකං දසඅකුසලකම්මපථකම්මං. කණ්හවිපාකන්ති අපායෙ නිබ්බත්තනතො කාළකවිපාකං. සුක්කන්ති පණ්ඩරකං කුසලකම්මපථකම්මං[Pg.391]. සුක්කවිපාකන්ති සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො පණ්ඩරකවිපාකං. කණ්හසුක්කන්ති මිස්සකකම්මං. කණ්හසුක්කවිපාකන්ති සුඛදුක්ඛවිපාකං. මිස්සකකම්මඤ්හි කත්වා අකුසලෙන තිරච්ඡානයොනියං මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානාදීසු උප්පන්නො කුසලෙන පවත්තෙ සුඛං වෙදියති. කුසලෙන රාජකුලෙපි නිබ්බත්තො අකුසලෙන පවත්තෙ දුක්ඛං වෙදියති. අකණ්හං අසුක්කන්ති කම්මක්ඛයකරං චතුමග්ගඤාණං අධිප්පෙතං. තඤ්හි යදි කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ්හවිපාකං දදෙය්‍ය. යදි සුක්කං භවෙය්‍ය, සුක්කවිපාකං දදෙය්‍ය. උභයවිපාකස්ස පන අප්පදානතො අකණ්හං අසුක්කන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

๒๓๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า กณฺหํ ได้แก่ กรรมคืออกุศลกรรมบถ ๑๐ อันดำ. คำว่า กณฺหวิปากํ ได้แก่ มีวิบากดำ เพราะให้เกิดในอบาย. คำว่า สุกฺกํ ได้แก่ กรรมคือกุศลกรรมบถอันขาวผ่อง. คำว่า สุกฺกวิปากํ ได้แก่ มีวิบากขาวผ่อง เพราะให้เกิดในสวรรค์. คำว่า กณฺหสุกฺกํ ได้แก่ กรรมที่ระคนกัน. คำว่า กณฺหสุกฺกวิปากํ ได้แก่ มีวิบากเป็นสุขและทุกข์. จริงอยู่ บุคคลทำกรรมที่ระคนกันแล้ว เพราะอกุศล จึงเกิดในกำเนิดดิรัจฉาน ในตระกูลช้างมงคลเป็นต้น เพราะกุศล จึงเสวยสุขในปวัตติกาล. เพราะกุศล จึงเกิดในราชตระกูล เพราะอกุศล จึงเสวยทุกข์ในปวัตติกาล. บทว่า อกณฺหํ อสุกฺกํ ทรงประสงค์เอาจตุมรรคญาณอันกระทำซึ่งความสิ้นไปแห่งกรรม. จริงอยู่ ญาณนั้นถ้าพึงเป็นกรรมดำ ก็พึงให้วิบากดำ. ถ้าพึงเป็นกรรมขาว ก็พึงให้วิบากขาว. แต่เพราะไม่ให้วิบากทั้งสอง จึงชื่อว่าไม่ดำไม่ขาว นี้เป็นเนื้อความในบทนี้

2. විත්ථාරසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาวิตถารสูตร

233. දුතියෙ සබ්‍යාබජ්ඣන්ති සදොසං. කායසඞ්ඛාරන්ති කායද්වාරචෙතනං. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති සම්පිණ්ඩෙති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සබ්‍යාබජ්ඣං ලොකන්ති සදුක්ඛං ලොකං. සබ්‍යාබජ්ඣා ඵස්සාති සදුක්ඛා විපාකඵස්සා. සබ්‍යාබජ්ඣං වෙදනං වෙදියතීති සාබාධං විපාකවෙදනං වෙදියති. එකන්තදුක්ඛන්ති එකන්තෙනෙව දුක්ඛං, න සුඛසම්මිස්සං. සෙය්‍යථාපි සත්තා නෙරයිකාති එත්ථ සෙය්‍යථාපීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙන කෙවලං නෙරයිකසත්තෙ දස්සෙති, අඤ්ඤෙ පන තංසරික්ඛකා නාම නත්ථි. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථාපි මනුස්සාතිආදීසු පන මනුස්සානං තාව කාලෙන සුඛා වෙදනා උප්පජ්ජති, කාලෙන දුක්ඛා වෙදනා. එකච්චෙ ච දෙවාති එත්ථ පන කාමාවචරදෙවා දට්ඨබ්බා. තෙසඤ්හි මහෙසක්ඛතරා දෙවතා දිස්වා නිසින්නාසනතො වුට්ඨානං, පාරුතඋත්තරාසඞ්ගස්ස ඔතාරණං, අඤ්ජලිපග්ගණ්හනන්තිආදීනං වසෙන කාලෙන දුක්ඛං උප්පජ්ජති, දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තානං කාලෙන සුඛං. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති එත්ථ වෙමානිකපෙතා දට්ඨබ්බා. තෙ නිරන්තරමෙව එකස්මිං කාලෙ සුඛං, එකස්මිං කාලෙ දුක්ඛං වෙදියන්ති. නාගසුපණ්ණහත්ථිඅස්සාදයො පන මනුස්සා විය වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛාව හොන්ති. පහානාය යා චෙතනාති එත්ථ විවට්ටගාමිනී මග්ගචෙතනා වෙදිතබ්බා. සා හි කම්මක්ඛයාය සංවත්තතීති.

๒๓๓. ในสูตรที่ ๒ คำว่า สพฺยาพชฺฌํ ได้แก่ มีโทษ. คำว่า กายสงฺขารํ ได้แก่ กายทวารเจตนา. บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ย่อมพยายาม ย่อมรวบรวม. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า สพฺยาพชฺฌํ โลกํ คือ โลกที่มีทุกข์. บทว่า สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา คือ วิบากผัสสะทั้งหลายที่มีทุกข์. บทว่า สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยติ คือ ย่อมเสวยวิบากเวทนาที่มีความเจ็บปวด. บทว่า เอกนฺตทุกฺขํ คือ เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ไม่เจือด้วยสุข. ในบทว่า เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกา นี้ ศัพท์ว่า เสยฺยถาปิ เป็นนิบาตในอรรถว่าอุทาหรณ์. ด้วยศัพท์นั้น ทรงแสดงเฉพาะสัตว์นรกเท่านั้น ส่วนสัตว์อื่นที่เหมือนกับสัตว์นรกนั้นไม่มี. พึงทราบเนื้อความในทุกบทโดยนัยนี้. ส่วนในบทว่า เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เป็นต้น ก่อนอื่น สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นแก่มนุษย์ทั้งหลายในบางคราว ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นในบางคราว. ส่วนในบทว่า เอกจฺเจ จ เทวา นี้ พึงเห็นกามาวจรเทพ. จริงอยู่ เทพเหล่านั้นเห็นเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่กว่าแล้ว โดยการลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่ง การเปลื้องผ้าห่มเฉวียงบ่า การประนมมือ เป็นต้น ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นในบางคราว เมื่อเสวยทิพยสมบัติ สุขย่อมเกิดขึ้นในบางคราว. ในบทว่า เอกจฺเจ จ วินิปาติกา นี้ พึงเห็นเวมานิกเปรต. เปรตเหล่านั้นย่อมเสวยสุขในกาลหนึ่ง เสวยทุกข์ในกาลหนึ่ง ติดต่อกันไปทีเดียว. ส่วนนาค ครุฑ ช้าง ม้า เป็นต้น ย่อมมีสุขและทุกข์ระคนกันเหมือนมนุษย์ทั้งหลาย. ในบทว่า ปหานาย ยา เจตนา นี้ พึงทราบมรรคเจตนาอันเป็นไปเพื่อออกจากวัฏฏะ. จริงอยู่ เจตนานั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งกรรม

3. සොණකායනසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาโสณกายณสูตร

234. තතියෙ [Pg.392] සිඛාමොග්ගල්ලානොති සීසමජ්ඣෙ ඨිතාය මහතියා සිඛාය සමන්නාගතො මොග්ගල්ලානගොත්තො බ්‍රාහ්මණො. පුරිමානීති අතීතානන්තරදිවසතො පට්ඨාය පුරිමානි, දුතියාදිතො පට්ඨාය පුරිමතරානි වෙදිතබ්බානි. සොණකායනොති තස්සෙව අන්තෙවාසිකො. කම්මසච්චායං භො ලොකොති භො අයං ලොකො කම්මසභාවො. කම්මසමාරම්භට්ඨායීති කම්මසමාරම්භෙන තිට්ඨති. කම්මං ආයූහන්තොව තිට්ඨති, අනායූහන්තො උච්ඡිජ්ජතීති දීපෙති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

๒๓๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สิขามอคฺคลฺลาโน คือ พราหมณ์โคตรโมคคัลลานะ ผู้ประกอบด้วยมวยผมใหญ่ซึ่งตั้งอยู่กลางศีรษะ. บทว่า ปุริมานิ คือ พึงทราบว่า วันก่อนๆ นับตั้งแต่วันที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น, พึงทราบว่า วันก่อนๆ ยิ่งขึ้นไป นับตั้งแต่วันที่ ๒ เป็นต้นไป. บทว่า โสณกายโน คือ ศิษย์ของพราหมณ์โมคคัลลานโคตรนั้นนั่นเอง. บทว่า กมฺมสจฺจายํ โภ โลโก คือ ท่านผู้เจริญ โลกนี้มีกรรมเป็นสภาพ. บทว่า กมฺมสมารมฺภฏฺฐายี คือ ย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยการประกอบกรรม. แสดงว่า เมื่อประกอบกรรมเท่านั้นจึงตั้งอยู่ได้ เมื่อไม่ประกอบกรรมย่อมขาดสูญ. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง

4-9. සික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๙. อรรถกถาสิกขาปทสูตร เป็นต้น

235. චතුත්ථාදීනිපි උත්තානත්ථානෙව. මග්ගඞ්ගෙසු පන යස්මා සතියා උපට්ඨපෙත්වා පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දති, තස්මා උභයමෙව කම්මං. සෙසා අඞ්ගානෙව හොන්ති, නො කම්මන්ති වුත්තං. බොජ්ඣඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො. අභිධම්මෙ පන සබ්බම්පෙතං අවිසෙසෙන චෙතනාසම්පයුත්තකම්මන්තෙව වණ්ණිතං.

๒๓๕. แม้พระสูตรทั้งหลายมีจตุตถสูตรเป็นต้น ก็มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ส่วนในองค์มรรคทั้งหลาย เพราะเหตุที่บุคคลตั้งไว้ด้วยสติแล้ว กำหนดด้วยปัญญา ฉะนั้น สติและปัญญาทั้งสองอย่างนั่นแหละจึงเป็นกรรม. ธรรมที่เหลือเป็นเพียงองค์ ไม่เป็นกรรม ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. แม้ในโพชฌงค์ทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในอภิธรรม ท่านอธิบายธรรมทั้งหมดนี้โดยไม่ต่างกันว่า เป็นกรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาเท่านั้น.

10. සමණසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาสมณสูตร

241. දසමෙ ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ. අයං පන නියමො සෙසපදෙසුපි වෙදිතබ්බො. දුතියාදයොපි හි සමණා ඉධෙව, න අඤ්ඤත්ථ. සුඤ්ඤාති රිත්තා තුච්ඡා. පරප්පවාදාති චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතිකා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා, සොළස සඤ්ඤිවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤිවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති ඉමෙ සබ්බෙපි බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො ඉතො බාහිරානං පරෙසං පවාදා පරප්පවාදා නාම. තෙ සබ්බෙපි ඉමෙහි චතූහි ඵලට්ඨකසමණෙහි සුඤ්ඤා. න හි තෙ එත්ථ සන්ති. න කෙවලඤ්ච එතෙහෙව සුඤ්ඤා, චතූහි පන මග්ගට්ඨකසමණෙහිපි, චතුන්නං මග්ගානං අත්ථාය ආරද්ධවිපස්සකෙහිපීති ද්වාදසහිපි සමණෙහි සුඤ්ඤා එව. ඉදමෙව අත්ථං සන්ධාය භගවතා මහාපරිනිබ්බානෙ (දී. නි. 2.214) වුත්තං –

๒๔๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อิเธว ความว่า ในศาสนานี้เท่านั้น. อนึ่ง ข้อกำหนดนี้ พึงทราบแม้ในบทที่เหลือ. จริงอยู่ แม้สมณะทั้งหลายมีสมณะที่ ๒ เป็นต้น ย่อมมีได้ในศาสนานี้เท่านั้น ไม่มีในศาสนาอื่น. บทว่า สุญฺญา ความว่า ว่างเปล่า สูญ. บทว่า ปรปฺปวาทา ความว่า วาทะของคนอื่น คือ ทิฏฐิ ๖๒ ประการทั้งหมดนี้ที่มาในพรหมชาลสูตร ได้แก่ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสติกะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, อธิจจสมุปปันนิกะ ๒, สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, ทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕, วาทะเหล่านี้ของคนอื่นผู้เป็นพาหิรกะนอกศาสนานี้ ชื่อว่า ปรัปปวาทะ. วาทะทั้งหมดนั้น ว่างเปล่าจากสมณะผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ เหล่านี้. จริงอยู่ สมณะเหล่านั้นไม่มีในลัทธิเหล่านั้น. และมิใช่ว่างเปล่าจากสมณะเหล่านี้เท่านั้น แต่ว่างเปล่าแม้จากสมณะผู้ตั้งอยู่ในมรรค ๔, แม้จากผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่มรรค ๔, คือ ว่างเปล่าจากสมณะ ๑๒ จำพวกทีเดียว. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้นั่นแหละ จึงตรัสไว้ในมหาปรินิพพานสูตรว่า –

‘‘එකූනතිංසො [Pg.393] වයසා සුභද්ද,යං පබ්බජිං කිංකුසලානුඑසී;

වස්සානි පඤ්ඤාස සමාධිකානි,යතො අහං පබ්බජිතො සුභද්ද;

ඤායස්ස ධම්මස්ස පදෙසවත්තී,ඉතො බහිද්ධා සමණොපි නත්ථි’’.

ดูก่อนสุภัททะ เรามีอายุ ๒๙ ปี ได้ออกบวช แสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล. ดูก่อนสุภัททะ นับแต่เราบวชแล้ว ปีเป็นจำนวนห้าสิบกว่าปีได้มีแล้ว. สมณะผู้ดำเนินในส่วนแห่งธรรมที่เป็นญายะ แม้สักรูปหนึ่ง ก็ไม่มีในภายนอกศาสนานี้.

‘‘දුතියොපි සමණො නත්ථි, තතියොපි සමණො නත්ථි, චතුත්ථොපි සමණො නත්ථි, සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙහි අඤ්ඤෙහී’’ති. එත්ථ හි පදෙසවත්තීති ආරද්ධවිපස්සකො අධිප්පෙතො. තස්මා සොතාපත්තිමග්ගස්ස ආරද්ධවිපස්සකං මග්ගට්ඨං ඵලට්ඨන්ති තයොපි එකතො කත්වා ‘‘සමණොපි නත්ථී’’ති ආහ, සකදාගාමිමග්ගස්ස ආරද්ධවිපස්සකං මග්ගට්ඨං ඵලට්ඨන්ති තයොපි එකතො කත්වා ‘‘දුතියොපි සමණො නත්ථී’’ති ආහ. ඉතරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො. එකාදසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

สมณะที่ ๒ ก็ไม่มี, สมณะที่ ๓ ก็ไม่มี, สมณะที่ ๔ ก็ไม่มี, ลัทธิของคนอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย ดังนี้. จริงอยู่ ในพระดำรัสนั้น ที่ว่า ปเทสวตฺตี ทรงประสงค์ถึงผู้ปรารภวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น พระองค์ทรงรวมบุคคลแม้ทั้ง ๓ คือ ผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อโสดาปัตติมรรค ผู้ตั้งอยู่ในมรรค และผู้ตั้งอยู่ในผล เข้าด้วยกัน แล้วตรัสว่า สมโณปิ นตฺถิ. ทรงรวมบุคคลแม้ทั้ง ๓ คือ ผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อสกทาคามิมรรค ผู้ตั้งอยู่ในมรรค และผู้ตั้งอยู่ในผล เข้าด้วยกัน แล้วตรัสว่า ทุติโยปิ สมโณ นตฺถิ. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. สูตรที่ ๑๑ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล.

කම්මවග්ගො චතුත්ථො.

กัมมวรรคที่ ๔

(25) 5. ආපත්තිභයවග්ගො

(๒๕) ๕. อาปัตติภยวรรค

1. සඞ්ඝභෙදකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสังฆเภทกสูตร

243. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අපි නු තං, ආනන්ද, අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණාදීසු අඤ්ඤතරං අධිකරණං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උප්පජ්ජි, සත්ථා තස්ස වූපසන්තභාවං පුච්ඡන්තො එවමාහ. කුතො තං, භන්තෙති, භන්තෙ, කුතො කින්ති කෙන කාරණෙන තං අධිකරණං වූපසමිස්සතීති වදති. කෙවලකප්පන්ති සකලං සමන්තතො. සඞ්ඝභෙදාය ඨිතොති සඞ්ඝෙන සද්ධිං වාදත්ථාය කථිතං පටිකථෙන්තොව ඨිතො. තත්‍රායස්මාති තස්මිං එවං ඨිතෙ ආයස්මා අනුරුද්ධො. න එකවාචිකම්පි භණිතබ්බං මඤ්ඤතීති ‘‘මා, ආවුසො, සඞ්ඝෙන සද්ධිං එවං අවචා’’ති එකවචනම්පි වත්තබ්බං න මඤ්ඤති. වොයුඤ්ජතීති අනුයුඤ්ජති අනුයොගං ආපජ්ජති. අත්ථවසෙති කාරණවසෙ. නාසෙස්සන්තීති උපොසථප්පවාරණං උපගන්තුං අදත්වා නික්කඩ්ඪිස්සන්ති. සෙසං පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๒๔๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อปิ นุ ตํ อานนฺท อธิกรณํ ความว่า อธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิวาทาธิกรณ์เป็นต้นเกิดขึ้นแก่ภิกษุสงฆ์ พระศาสดาทรงประสงค์จะตรัสถามถึงความสงบระงับแห่งอธิกรณ์นั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า กุโต ตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อธิกรณ์นั้นจะพึงสงบระงับได้อย่างไร คือ ด้วยเหตุอะไร ด้วยเหตุผลอะไร ดังนี้. บทว่า เกวลกปฺปํ ความว่า ทั้งหมด โดยรอบ. บทว่า สงฺฆเภทาย ฐิโต ความว่า ยืนกล่าวคัดค้านคำที่กล่าวเพื่อประโยชน์แก่วาทะกับสงฆ์. บทว่า ตตฺรายสฺมา ความว่า เมื่อภิกษุนั้นยืนอยู่อย่างนั้น ท่านพระอนุรุทธะ. บทว่า น เอกวาจิกมฺปิ ภณิตพฺพํ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญว่าควรกล่าวแม้แต่คำเดียวว่า "อาวุโส ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้กับสงฆ์". บทว่า โวยุญฺชติ ความว่า พากเพียร คือ พากเพียรซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมถึงความพากเพียร. บทว่า อตฺถวเส ความว่า โดยอำนาจแห่งเหตุ. บทว่า นาเสสฺสนฺติ ความว่า จักขับไล่เสีย ไม่ให้เข้าร่วมอุโบสถและปวารณา. ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีทีเดียว.

2. ආපත්තිභයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอาปัตติภยสูตร

244. දුතියෙ [Pg.394] ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වාති පඤ්ච සිඛණ්ඩකෙ ඨපෙත්වා ඛුරෙන මුණ්ඩං කරිත්වා. ඛරස්සරෙනාති කක්ඛළසද්දෙන. පණවෙනාති වජ්ඣභෙරියා. ථලට්ඨස්සාති එකමන්තෙ ඨිතස්ස. සීසච්ඡෙජ්ජන්ති සීසච්ඡෙදාරහං. යත්‍ර හි නාමාති යං නාම. සො වතස්සාහන්ති සො වත අහං අස්සං, යං එවරූපං පාපං න කරෙය්‍යන්ති අත්ථො. යථාධම්මං පටිකරිස්සතීති ධම්මානුරූපං පටිකරිස්සති, සාමණෙරභූමියං ඨස්සතීති අත්ථො. කාළවත්ථං පරිධායාති කාළපිලොතිකං නිවාසෙත්වා. මොසල්ලන්ති මුසලාභිපාතාරහං. යථාධම්මන්ති ඉධ ආපත්තිතො වුට්ඨාය සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨහන්තො යථාධම්මං කරොති නාම. භස්මපුටන්ති ඡාරිකාභණ්ඩිකං. ගාරය්හං භස්මපුටන්ති ගරහිතබ්බඡාරිකාපුටෙන මත්ථකෙ අභිඝාතාරහං. යථාධම්මන්ති ඉධ ආපත්තිං දෙසෙන්තො යථාධම්මං පටිකරොති නාම. උපවජ්ජන්ති උපවාදාරහං. පාටිදෙසනීයෙසූති පටිදෙසෙතබ්බෙසු. ඉමිනා සබ්බාපි සෙසාපත්තියො සඞ්ගහිතා. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි ආපත්තිභයානීති, භික්ඛවෙ, ඉමානි චත්තාරි ආපත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකභයානි නාමාති.

๒๔๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ความว่า เว้นจุกผมไว้ ๕ แห่ง แล้วโกนให้โล้นด้วยมีดโกน. บทว่า ขรสฺสเรน ความว่า ด้วยเสียงที่กระด้าง. บทว่า ปณเวน ความว่า ด้วยกลองที่ใช้ประหาร. บทว่า ถลฏฺฐสฺส ความว่า ของผู้ที่ยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง. บทว่า สีสจฺเฉชฺชํ ความว่า สมควรแก่การตัดศีรษะ. บทว่า ยตฺร หิ นาม ความว่า เพราะเหตุใดหนอ. บทว่า โส วตสฺสาหํ ความว่า เออหนอ เราพึงเป็นผู้ไม่พึงทำบาปเช่นนั้น, นี้คือความหมาย. บทว่า ยถาธมฺมํ ปฏิกริสฺสติ ความว่า จักกระทำคืนตามธรรม, ความหมายคือ จักตั้งอยู่ในภูมิของสามเณร. บทว่า กาฬวตฺถํ ปริธาย ความว่า ให้นุ่งผ้าเก่าสีดำ. บทว่า โมสลฺลํ ความว่า สมควรแก่การทุบด้วยสาก. บทว่า ยถาธมฺมํ ความว่า ในที่นี้ ภิกษุผู้ออกจากอาบัติแล้ว ตั้งอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์ ชื่อว่าย่อมกระทำตามธรรม. บทว่า ภสฺมปุฏํ ความว่า ห่อเถ้า. บทว่า คารยฺหํ ภสฺมปุฏํ ความว่า สมควรแก่การทุบที่ศีรษะด้วยห่อเถ้าที่น่ารังเกียจ. บทว่า ยถาธมฺมํ ความว่า ในที่นี้ ภิกษุผู้แสดงอาบัติ ชื่อว่าย่อมกระทำคืนตามธรรม. บทว่า อุปวชฺชํ ความว่า สมควรแก่การตำหนิ. บทว่า ปาฏิเทสนิเยสุ ความว่า ในอาบัติที่พึงแสดงคืน. ด้วยบทนี้ ท่านสงเคราะห์อาบัติที่เหลือทั้งหมดไว้ด้วย. บทว่า อิมานิ โข ภิกฺขเว จตฺตาริ อาปตฺติภยานิ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัย ๔ ประการเหล่านี้ ชื่อว่าภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอาบัติ.

3. සික්ඛානිසංසසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสิกขานิสังสสูตร

245. තතියෙ සික්ඛා ආනිසංසා එත්ථාති සික්ඛානිසංසං. පඤ්ඤා උත්තරා එත්ථාති පඤ්ඤුත්තරං. විමුත්ති සාරො එත්ථාති විමුත්තිසාරං. සති ආධිපතෙය්‍යා එත්ථාති සතාධිපතෙය්‍යං. එතෙසං හි සික්ඛාදිසඞ්ඛාතානං ආනිසංසාදීනං අත්ථාය වුස්සතීති වුත්තං හොති. ආභිසමාචාරිකාති උත්තමසමාචාරිකා. වත්තවසෙන පඤ්ඤත්තසීලස්සෙතං අධිවචනං. තථා තථා සො තස්සා සික්ඛායාති තථා තථා සො සික්ඛාකාමො භික්ඛු තස්මිං සික්ඛාපදෙ.

๒๔๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สิกฺขานิสํสํ เพราะมีสิกขาเป็นอานิสงส์ในพรหมจรรย์นี้. บทว่า ปัญฺญุตฺตรํ เพราะมีปัญญาเป็นธรรมอันยิ่งในพรหมจรรย์นี้. บทว่า วิมุตฺติสารํ เพราะมีวิมุตติเป็นสาระในพรหมจรรย์นี้. บทว่า สตาธิปเตยฺยํ เพราะมีสติเป็นใหญ่ในพรหมจรรย์นี้. ความจริง ท่านกล่าวว่า บุคคลย่อมอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อประโยชน์แก่อานิสงส์เป็นต้นเหล่านี้ ที่เรียกว่าสิกขาเป็นต้น. บทว่า อาภิสมาจาริกา คือ อุตตมสมาจาริกา (ความประพฤติอย่างยิ่ง). คำนี้เป็นชื่อของศีลที่บัญญัติไว้โดยอำนาจแห่งวัตร. บทว่า ตถา ตถา โส ตสฺสา สิกฺขาย ความว่า ภิกษุนั้นผู้ใคร่จะศึกษาในสิกขาบทนั้นๆ ย่อมศึกษาโดยอาการอย่างนั้นๆ.

ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානං චතුන්නං මහාසීලානමෙතං අධිවචනං. සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන. ධම්මාති චතුසච්චධම්මා. පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිතා හොන්තීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුදිට්ඨා හොන්ති. විමුත්තියා ඵුසිතා හොන්තීති අරහත්තඵලවිමුත්තියා ඤාණඵස්සෙන ඵුට්ඨා හොන්ති. අජ්ඣත්තංයෙව සති සූපට්ඨිතා හොතීති නියකජ්ඣත්තෙයෙව සති සුට්ඨු උපට්ඨිතා හොති. පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති විපස්සනාපඤ්ඤාය [Pg.395] අනුග්ගහෙස්සාමි. පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිස්සාමීති ඉධාපි විපස්සනාපඤ්ඤා අධිප්පෙතා. ඵුසිතං වා ධම්මං තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති එත්ථ පන මග්ගපඤ්ඤාව අධිප්පෙතා.

คำว่า อาทิพรหมจริยิกา นี้เป็นชื่อของมหาศีล ๔ ที่เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ บทว่า สพฺพโส ความว่า โดยอาการทั้งปวง บทว่า ธมฺมา ความว่า สัจธรรม ๔ บทว่า ปญฺญาย สมเวกฺขิตา โหนฺติ ความว่า เป็นธรรมอันเห็นดีแล้วด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า วิมุตฺติยา ผุสิตา โหนฺติ ความว่า เป็นธรรมอันสัมผัสแล้วด้วยญาณผัสสะคืออรหัตตผลวิมุตติ บทว่า อชฺฌตฺตํเยว สติ สูปฏฺฐิตา โหติ ความว่า สติเป็นธรรมอันตั้งมั่นดีแล้วในภายในของตนนั่นเทียว บทว่า ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ ความว่า เราจักอนุเคราะห์ด้วยวิปัสสนาปัญญา แม้ในบทว่า ปญฺญาย สมเวกฺขิสฺสามิ นี้ ก็ประสงค์เอาวิปัสสนาปัญญา ส่วนในบทว่า ผุสิตํ วา ธมฺมํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ นี้ ประสงค์เอามรรคปัญญาเท่านั้น

4. සෙය්‍යාසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเสยยาสูตร

246. චතුත්ථෙ පෙතාති කාලකතා වුච්චන්ති. උත්තානා සෙන්තීති තෙ යෙභුය්‍යෙන උත්තානකාව සයන්ති. අථ වා පෙත්තිවිසයෙ නිබ්බත්තා පෙතා නාම, තෙ අප්පමංසලොහිතත්තා අට්ඨිසඞ්ඝාතජටිතා එකෙන පස්සෙන සයිතුං න සක්කොන්ති, උත්තානාව සෙන්ති. අනත්තමනො හොතීති තෙජුස්සදත්තා සීහො මිගරාජා ද්වෙ පුරිමපාදෙ එකස්මිං, පච්ඡිමපාදෙ එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වා නඞ්ගුට්ඨං අන්තරසත්ථිම්හි පක්ඛිපිත්වා පුරිමපාදපච්ඡිමපාදනඞ්ගුට්ඨානං ඨිතොකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා ද්වින්නං පුරිමපාදානං මත්ථකෙ සීසං ඨපෙත්වා සයති. දිවසම්පි සයිත්වා පබුජ්ඣමානො න උත්තසන්තො පබුජ්ඣති, සීසං පන උක්ඛිපිත්වා පුරිමපාදාදීනං ඨිතොකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ කිඤ්චි ඨානං විජහිත්වා ඨිතං හොති, ‘‘නයිදං තුය්හං ජාතියා, න සූරභාවස්ස අනුරූප’’න්ති අනත්තමනො හුත්වා තත්ථෙව සයති, න ගොචරාය පක්කමති. ඉදං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අනත්තමනො හොතී’’ති. අවිජහිත්වා ඨිතෙ පන ‘‘තුය්හං ජාතියා ච සූරභාවස්ස ච අනුරූපමිද’’න්ති හට්ඨතුට්ඨො උට්ඨාය සීහවිජම්භනං විජම්භිත්වා කෙසරභාරං විධුනිත්වා තික්ඛත්තුං සීහනාදං නදිත්වා ගොචරාය පක්කමති. තෙන වුත්තං – ‘‘අත්තමනො හොතී’’ති.

๒๔๖. ในสูตรที่ ๔ ท่านเรียกผู้ที่ทำกาละแล้วว่า เปรต บทว่า อุตฺตานา เสนฺติ ความว่า เปรตเหล่านั้นโดยมากย่อมนอนหงายเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ที่เกิดในเปรตวิสัยชื่อว่าเปรต เปรตเหล่านั้นมีเนื้อและเลือดน้อย ร่างกายมีแต่ร่างกระดูก จึงไม่อาจนอนตะแคงข้างเดียวได้ ย่อมนอนหงายเท่านั้น บทว่า อนตฺตมโน โหติ ความว่า ราชสีห์ผู้เป็นราชาแห่งเนื้อ เพราะมีความเดชมาก วางเท้าหน้าทั้งสองไว้ในที่แห่งหนึ่ง วางเท้าหลังไว้ในที่แห่งหนึ่ง สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน กำหนดที่ที่เท้าหน้า เท้าหลัง และหางตั้งอยู่ แล้ววางศีรษะไว้บนเท้าหน้าทั้งสองนอนอยู่ แม้นอนอยู่ตลอดวัน เมื่อจะตื่น ก็ไม่ตื่นอย่างสะดุ้ง แต่ยกศีรษะขึ้น กำหนดดูที่ที่เท้าหน้าเป็นต้นตั้งอยู่ ถ้าเท้าเคลื่อนไปจากที่เดิมแม้เล็กน้อย ก็จะคิดว่า "การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ชาติของเจ้า ไม่สมควรแก่ความเป็นผู้กล้าหาญของเจ้า" ดังนี้แล้ว ก็ไม่พอใจ นอนอยู่ที่นั่นเอง ไม่หลีกไปเพื่อหาอาหาร ท่านกล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า "ย่อมไม่พอใจ" ส่วนเมื่อเท้าไม่เคลื่อนจากที่เดิม ก็จะคิดว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ชาติและความเป็นผู้กล้าหาญของเจ้า" ดังนี้แล้ว ก็มีใจร่าเริงยินดี ลุกขึ้น บิดตัวอย่างราชสีห์ สลัดขนแผงคอ บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง แล้วหลีกไปเพื่อหาอาหาร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมพอใจ"

5. ථූපාරහසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาถูปารหสูตร

247. පඤ්චමෙ රාජා චක්කවත්තීති එත්ථ කස්මා භගවා අගාරමජ්ඣෙ වසිත්වා කාලකතස්ස රඤ්ඤො ථූපකරණං අනුජානාති, න සීලවතො පුථුජ්ජනභික්ඛුස්සාති? අනච්ඡරියත්තා. පුථුජ්ජනභික්ඛූනඤ්හි ථූපෙ අනුඤ්ඤායමානෙ තම්බපණ්ණිදීපෙ තාව ථූපානං ඔකාසො න භවෙය්‍ය, තථා අඤ්ඤෙසු ඨානෙසු. තස්මා ‘‘අනච්ඡරියා තෙ භවිස්සන්තී’’ති නානුජානාති. චක්කවත්තී රාජා එකොව නිබ්බත්තති, තෙනස්ස ථූපො අච්ඡරියො හොති. පුථුජ්ජනසීලවතො පන පරිනිබ්බුතභික්ඛුනො විය මහන්තම්පි සක්කාරං කාතුං වට්ටතියෙව. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

๒๔๗. ในสูตรที่ ๕ ในบทว่า ราชา จกฺกวตฺตี นี้ มีคำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตให้สร้างสถูปแก่พระราชาผู้สวรรคตแล้วขณะครองเรือน แต่ไม่ทรงอนุญาตแก่ปุถุชนภิกษุผู้มีศีล? ตอบว่า เพราะไม่เป็นของน่าอัศจรรย์ จริงอยู่ หากทรงอนุญาตให้สร้างสถูปแก่ปุถุชนภิกษุทั้งหลายแล้วไซร้ ในเกาะตัมพปัณณิก็จะไม่มีที่ว่างสำหรับสถูป แม้ในที่อื่นๆ ก็เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทรงอนุญาต ด้วยทรงพระดำริว่า "สถูปเหล่านั้นจักไม่เป็นของน่าอัศจรรย์" พระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สถูปของพระองค์จึงเป็นของน่าอัศจรรย์ ส่วนปุถุชนภิกษุผู้มีศีลนั้น ย่อมควรทำการสักการะอย่างยิ่งใหญ่ได้เหมือนกันกับภิกษุผู้ปรินิพพานแล้วนั่นเทียว สูตรที่ ๖ และที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

8. පඨමවොහාරසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปฐมโวหารสูตร

250. අට්ඨමෙ [Pg.396] අනරියවොහාරාති අනරියානං කථා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

๒๕๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อนริยวโวหารา ความว่า ถ้อยคำของอนารยชน แม้ในสูตรที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน

ආපත්තිභයවග්ගො පඤ්චමො.

อาปัตติภยวรรค ที่ ๕

පඤ්චමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปัญจมปัณณาสก์ จบ

(26) 6. අභිඤ්ඤාවග්ගො

(๒๖) ๖. อภิญญาวรรค

1-3. අභිඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๓. อรรถกถาอภิญญาสูตรเป็นต้น

254-256. ඡට්ඨස්ස පඨමෙ අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. සමථො ච විපස්සනා චාති චිත්තෙකග්ගතා ච සඞ්ඛාරපරිග්ගහවිපස්සනාඤාණඤ්ච. විජ්ජා ච විමුත්ති චාති මග්ගඤාණවිජ්ජා ච සෙසා සම්පයුත්තකධම්මා ච. දුතියෙ අනරියපරියෙසනාති අනරියානං එසනා ගවෙසනා. ජරාධම්මන්ති ජරාසභාවං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තතියං උත්තානමෙව.

๒๕๔-๒๕๖. ในสูตรแรกแห่งวรรคที่ ๖ บทว่า อภิญฺญาย ความว่า รู้แล้ว บทว่า สมโถ จ วิปสฺสนา จ ความว่า จิตเตกัคคตา และวิปัสสนาญาณอันกำหนดสังขาร บทว่า วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ ความว่า มรรคญาณวิชชา และสัมปยุตตธรรมที่เหลือ ในสูตรที่ ๒ บทว่า อนริยปริเยสนา ความว่า การแสวงหา การค้นหาของอนารยชน บทว่า ชราธมฺมํ ความว่า มีความแก่เป็นธรรมดา แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว

4. මාලුක්‍යපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถามาลุงกยปุตตสูตร

257. චතුත්ථෙ මාලුක්‍යපුත්තොති මාලුක්‍යබ්‍රාහ්මණියා පුත්තො. එත්ථාති එතස්මිං තව ඔවාදයාචනෙ. ඉමිනා ථෙරං අපසාදෙතිපි උස්සාදෙතිපි. කථං? අයං කිර දහරකාලෙ පච්චයෙසු ලග්ගො හුත්වා පච්ඡා මහල්ලකකාලෙ අරඤ්ඤවාසං පත්ථෙන්තො කම්මට්ඨානං යාචති. අථ භගවා ‘‘එත්ථ දහරෙ කිං වක්ඛාම, මාලුක්‍යපුත්තො විය තුම්හෙපි තරුණකාලෙ පච්චයෙසු ලග්ගිත්වා මහල්ලකකාලෙ අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරෙය්‍යාථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන භණන්තො ථෙරං අපසාදෙති නාම. යස්මා පන ථෙරො මහල්ලකකාලෙව අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කාතුකාමො, තස්මා භගවා ‘‘එත්ථ දහරෙ කිං වක්ඛාම, අයං අම්හාකං මාලුක්‍යපුත්තො මහල්ලකකාලෙපි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කාතුකාමො [Pg.397] කම්මට්ඨානං යාචති. තුම්හෙ තාව තරුණකාලෙපි වීරියං න කරොථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන භණන්තො ථෙරං උස්සාදෙති නාමාති යොජනා.

๒๕๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า มาลุงกฺยปุตฺโต ความว่า บุตรของนางมาลุงกยาพราหมณี บทว่า เอตฺถ ความว่า ในการขอโอวาทของท่านนี้ ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงติเตียนพระเถระบ้าง ทรงยกย่องบ้าง อย่างไร? ได้ยินว่า พระเถระนี้ในวัยหนุ่มเป็นผู้ติดในปัจจัยทั้งหลาย ภายหลังในวัยแก่ปรารถนาการอยู่ในป่าจึงขอกัมมัฏฐาน ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสด้วยความหมายว่า "ในเรื่องนี้ เราจะว่าอะไรแก่ภิกษุหนุ่มๆ เล่า พวกเธอเหมือนมาลุงกยบุตร ติดในปัจจัยในวัยหนุ่มแล้ว เข้าป่าทำสมณธรรมในวัยแก่เถิด" ชื่อว่าทรงติเตียนพระเถระ แต่เพราะพระเถระเป็นผู้ใคร่จะเข้าป่าทำสมณธรรมในวัยแก่นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสด้วยความหมายว่า "ในเรื่องนี้ เราจะว่าอะไรแก่ภิกษุหนุ่มๆ เล่า มาลุงกยบุตรของเรานี้ แม้ในวัยแก่ก็ยังใคร่จะเข้าป่าทำสมณธรรม ขอกัมมัฏฐานอยู่ ส่วนพวกเธอ แม้ในวัยหนุ่มก็ไม่ทำความเพียร" ชื่อว่าทรงยกย่องพระเถระ พึงประกอบความดังนี้

5-10. කුලසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๑๐. อรรถกถากุลสูตรเป็นต้น

258-263. පඤ්චමෙ ආධිපච්චෙ ඨපෙන්තීති භණ්ඩාගාරිකට්ඨානෙ ඨපෙන්ති. ඡට්ඨෙ වණ්ණසම්පන්නොති සරීරවණ්ණෙන සමන්නාගතො. බලසම්පන්නොති කායබලෙන සමන්නාගතො. භික්ඛුවාරෙ වණ්ණසම්පන්නොති ගුණවණ්ණෙන සමන්නාගතො. බලසම්පන්නොති වීරියබලෙන සමන්නාගතො. ජවසම්පන්නොති ඤාණජවෙන සමන්නාගතො. සත්තමෙපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๕๘-๒๖๓. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อาธิปจฺเจ ฐเปนฺติ ความว่า ย่อมตั้งไว้ในตำแหน่งเจ้าพนักงานคลัง ในสูตรที่ ๖ บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวรรณะแห่งสรีระ บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังกาย ในวาระของภิกษุ บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยคุณวรรณะ บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวิริยพละ บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยญาณชวนะ แม้ในสูตรที่ ๗ ก็มีนัยนี้เช่นกัน เนื้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นอยู่แล้ว

අභිඤ්ඤාවග්ගො ඡට්ඨො.

อภิญญาวรรค ที่ ๖

(27) 7. කම්මපථවග්ගවණ්ණනා

(๒๗) ๗. อรรถกถากัมมปถวรรค

264-273. කම්මපථවග්ගෙපි දසපි කම්මපථා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා.

๒๖๔-๒๗๓. แม้ในกัมมปถวรรค กัมมบถทั้ง ๑๐ ท่านกล่าวไว้ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ

(28) 8. රාගපෙය්‍යාලවණ්ණනා

(๒๘) ๘. อรรถกถาราคเปยยาล

274-783. රාගපෙය්‍යාලං අරහත්තං පාපෙත්වා කථිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๒๗๔-๗๘๓. ราคเปยยาล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยทรงนำ (ผู้ฟัง) ให้บรรลุพระอรหัต ส่วนข้อความที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งนั่นเทียว

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อว่า มโนรถปูรณี

චතුක්කනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาความแห่งจตุกกนิบาต จบแล้ว

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น අඞ්ගුත්තරනිකායෙ อังคุตตรนิกาย දුකනිපාත-අට්ඨකථා อรรถกถาทุกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. කම්මකාරණවග්ගො ๑. กรรมการณวรรค 1. වජ්ජසුත්තවණ්ණනා ๑. วัชชสูตรวรรณนา 1. දුකනිපාතස්ස [Pg.1] පඨමෙ වජ්ජානීති දොසා අපරාධා. දිට්ඨධම්මිකන්ති දිට්ඨෙව ධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ උප්පන්නඵලං. සම්පරායිකන්ති සම්පරායෙ අනාගතෙ අත්තභාවෙ උප්පන්නඵලං. ආගුචාරින්ති පාපකාරිං අපරාධකාරකං. රාජානො ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා කාරෙන්තෙති චොරං ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා රාජපුරිසා කරොන්ති, රාජානො පන තා කාරෙන්ති නාම. තං චොරං එවං කම්මකාරණා කාරියමානං එස පස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘පස්සති චොරං ආගුචාරිං රාජානො ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා කාරෙන්තෙ’’ති. අද්ධදණ්ඩකෙහීති මුග්ගරෙහි, පහාරසාධනත්ථං වා චතුහත්ථදණ්ඩං ද්වෙධා ඡෙත්වා ගහිතදණ්ඩකෙහි. බිලඞ්ගථාලිකන්ති කඤ්ජියඋක්ඛලිකකම්මකාරණං. තං කරොන්තා සීසකටාහං උප්පාටෙත්වා තත්තං අයොගුළං සණ්ඩාසෙන ගහෙත්වා තත්ථ පක්ඛිපන්ති, තෙන මත්ථලුඞ්ගං පක්කුථිත්වා [Pg.2] උත්තරති. සඞ්ඛමුණ්ඩිකන්ති සඞ්ඛමුණ්ඩකම්මකාරණං. තං කරොන්තා උත්තරොට්ඨඋභතොකණ්ණචූළිකගලවාටකපරිච්ඡෙදෙන චම්මං ඡින්දිත්වා සබ්බකෙසෙ එකතො ගණ්ඨිං කත්වා දණ්ඩකෙන වෙඨෙත්වා උප්පාටෙන්ති, සහ කෙසෙහි චම්මං උට්ඨහති. තතො සීසකටාහං ථූලසක්ඛරාහි ඝංසිත්වා ධොවන්තා සඞ්ඛවණ්ණං කරොන්ති. රාහුමුඛන්ති රාහුමුඛකම්මකාරණං. තං කරොන්තා සඞ්කුනා මුඛං විවරිත්වා අන්තොමුඛෙ දීපං ජාලෙන්ති, කණ්ණචූළිකාහි වා පට්ඨාය මුඛං නිඛාදනෙන ඛනන්ති, ලොහිතං පග්ඝරිත්වා මුඛං පූරෙති. ๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งทุกนิบาต บทว่า วชฺชานิ ได้แก่ โทษ ความผิด. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกํ ได้แก่ มีผลเกิดขึ้นในทิฏฐธรรม คือในอัตภาพนี้นี่เอง. บทว่า สมฺปรายิกํ ได้แก่ มีผลเกิดขึ้นในสัมปรายภพ คือในอัตภาพอนาคต. บทว่า อาคุจารึ ได้แก่ ผู้ทำความชั่ว ผู้กระทำความผิด. ความว่า พระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้จับไปกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ อธิบายว่า ราชบุรุษทั้งหลายจับโจรแล้วกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ แต่ก็เรียกว่า พระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้กระทำ. บุคคลนี้ย่อมเห็นโจรนั้นกำลังถูกกระทำกรรมกรณ์อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ย่อมเห็นโจรผู้ทำความผิด ถูกพระราชาทั้งหลายทรงรับสั่งให้จับไปกระทำกรรมกรณ์ต่างๆ". บทว่า อฑฺฒทณฺฑเกหิ ได้แก่ ด้วยท่อนไม้ หรือเพื่อจะทำให้การประหารสำเร็จ จึงตัดท่อนไม้ขนาด ๔ ศอก ออกเป็น ๒ ท่อน แล้วถือท่อนไม้เหล่านั้น (ประหาร). บทว่า พิลฺงคถาลิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าต้มข้าวเปียก. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะถลกหนังศีรษะออกแล้ว ใช้คีมคีบก้อนเหล็กที่ร้อนจัดใส่ลงไปในนั้น ด้วยเหตุนั้น เยื่อในสมองก็จะเดือดพล่านทะลักออกมา. บทว่า สงฺขมุณฺฑิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าขัดกะโหลกศีรษะให้ขาวเหมือนสังข์. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังโดยกำหนดตั้งแต่ริมฝีปากบน จอนหูทั้งสองข้าง และลำคอ แล้วรวบผมทั้งหมดเข้าด้วยกันทำเป็นปม ใช้ไม้พันแล้วดึงถลกออก หนังก็จะหลุดออกมาพร้อมกับผม. จากนั้น พวกเขาก็จะใช้กรวดหยาบขัดกะโหลกศีรษะแล้วล้าง ทำให้มีสีขาวเหมือนสังข์. บทว่า ราหุมุขํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าปากราหู. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะใช้สิ่วง้างปากให้อ้าแล้วจุดประทีปไว้ในปาก หรือใช้สิ่วเจาะปากเริ่มตั้งแต่จอนหู เลือดก็จะไหลนองเต็มปาก. ජොතිමාලිකන්ති සකලසරීරං තෙලපිලොතිකාය වෙඨෙත්වා ආලිම්පෙන්ති. හත්ථපජ්ජොතිකන්ති හත්ථෙ තෙලපිලොතිකාය වෙඨෙත්වා දීපං විය පජ්ජාලෙන්ති. එරකවත්තිකන්ති එරකවත්තකම්මකාරණං. තං කරොන්තා හෙට්ඨාගීවතො පට්ඨාය චම්මවට්ටෙ කන්තිත්වා ගොප්ඵකෙ ඨපෙන්ති, අථ නං යොත්තෙහි බන්ධිත්වා කඩ්ඪන්ති. සො අත්තනො චම්මවට්ටෙ අක්කමිත්වා අක්කමිත්වා පතති. චීරකවාසිකන්ති චීරකවාසිකකම්මකාරණං. තං කරොන්තා තථෙව චම්මවට්ටෙ කන්තිත්වා කටියං ඨපෙන්ති, කටිතො පට්ඨාය කන්තිත්වා ගොප්ඵකෙසු ඨපෙන්ති, උපරිමෙහි හෙට්ඨිමසරීරං චීරකනිවාසනනිවත්ථං විය හොති. එණෙය්‍යකන්ති එණෙය්‍යකකම්මකාරණං. තං කරොන්තා උභොසු කප්පරෙසු ච උභොසු ජාණුකෙසු ච අයවලයානි දත්වා අයසූලානි කොට්ටෙන්ති. සො චතූහි අයසූලෙහි භූමියං පතිට්ඨහති. අථ නං පරිවාරෙත්වා අග්ගිං කරොන්ති. ‘‘එණෙය්‍යකො ජොතිපරිග්ගහො යථා’’ති ආගතට්ඨානෙපි ඉදමෙව වුත්තං. තං කාලෙන කාලං සූලානි අපනෙත්වා චතූහි අට්ඨිකොටීහියෙව ඨපෙන්ති. එවරූපා කම්මකාරණා නාම නත්ථි. บทว่า โชติมาลิกํ ได้แก่ พวกเขาจะพันร่างกายทั้งหมดด้วยผ้าขี้ริ้วชุบน้ำมันแล้วจุดไฟ. บทว่า หตฺถปชฺโชติกํ ได้แก่ พวกเขาจะพันมือด้วยผ้าขี้ริ้วชุบน้ำมันแล้วจุดให้ลุกโชนเหมือนคบเพลิง. บทว่า เอรกวตฺติกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่านุ่งผ้าเปลือกไม้. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังเป็นริ้วๆ ตั้งแต่ใต้คอลงมาแล้วกองไว้ที่ข้อเท้า จากนั้นก็ใช้เชือกผูกแล้วลากเขาไป. เขาก็จะเหยียบย่ำริ้วหนังของตนเองแล้วล้มลง. บทว่า จีรกวาสิกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่านุ่งผ้าเปลือกไม้. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะกรีดหนังเป็นริ้วๆ อย่างนั้นเหมือนกันแล้วกองไว้ที่เอว หรือกรีดตั้งแต่เอวลงมาแล้วกองไว้ที่ข้อเท้า ร่างกายท่อนล่างก็จะเหมือนกับนุ่งผ้าเปลือกไม้ที่ทำจากหนังท่อนบน. บทว่า เอเณยฺยกํ ได้แก่ กรรมกรณ์ชื่อว่าท่าเนื้อทราย. ผู้กระทำกรรมกรณ์นั้น จะสวมปลอกเหล็กไว้ที่ข้อศอกทั้งสองและหัวเข่าทั้งสองแล้วตอกหลาวเหล็กลงไป. เขาก็จะยืนอยู่บนพื้นด้วยหลาวเหล็ก ๔ เล่มนั้น. จากนั้น พวกเขาก็จะล้อมแล้วก่อไฟ. แม้ในที่มาว่า "เอเณยฺยโก โชติปริคฺคโห ยถา" ก็ตรัสถึงกรรมกรณ์นี้เหมือนกัน. บางครั้งบางคราว พวกเขาก็จะถอนหลาวออกแล้วปล่อยให้ยืนอยู่ด้วยปลายกระดูกทั้ง ๔ เท่านั้น. กรรมกรณ์เช่นนี้ไม่มีอีกแล้ว. බළිසමංසිකන්ති උභතොමුඛෙහි බළිසෙහි පහරිත්වා චම්මමංසන්හාරූනි උප්පාටෙන්ති. කහාපණිකන්ති සකලසරීරං තිණ්හාහි වාසීහි කොටිතො පට්ඨාය කහාපණමත්තං, කහාපණමත්තං පාතෙන්තා කොට්ටෙන්ති. ඛාරාපතච්ඡිකන්ති සරීරං තත්ථ තත්ථ ආවුධෙහි පහරිත්වා කොච්ඡෙහි ඛාරං ඝංසන්ති, චම්මමංසන්හාරූනි පග්ඝරිත්වා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකාව තිට්ඨති. පලිඝපරිවත්තිකන්ති එකෙන පස්සෙන නිපජ්ජාපෙත්වා කණ්ණච්ඡිද්දෙන අයසූලං කොට්ටෙත්වා පථවියා එකාබද්ධං කරොන්ති. අථ නං පාදෙ ගහෙත්වා ආවිඤ්ඡන්ති. පලාලපීඨකන්ති ඡෙකො [Pg.3] කාරණිකො ඡවිචම්මං අච්ඡින්දිත්වා නිසදපොතෙහි අට්ඨීනි භින්දිත්වා කෙසෙසු ගහෙත්වා උක්ඛිපති, මංසරාසියෙව හොති. අථ නං කෙසෙහෙව පරියොනන්ධිත්වා ගණ්හන්ති, පලාලවට්ටිං විය කත්වා පුන වෙඨෙන්ති. සුනඛෙහිපීති කතිපයානි දිවසානි ආහාරං අදත්වා ඡාතකසුනඛෙහි ඛාදාපෙන්ති. තෙ මුහුත්තෙන අට්ඨිකසඞ්ඛලිකමෙව කරොන්ති. සූලෙ උත්තාසෙන්තෙති සූලෙ ආරොපෙන්තෙ. บทว่า พฬิสมํสิกํ ได้แก่ พวกเขาจะเกี่ยวด้วยเบ็ดสองคมแล้วฉีกหนัง เนื้อ และเอ็นออก. บทว่า กหาปณิกํ ได้แก่ พวกเขาจะใช้สิ่วคมๆ สับร่างกายทั้งหมดตั้งแต่ปลายลงมา ให้เป็นแผลขนาดเท่าเหรียญกษาปณ์ๆ. บทว่า ขาราปตจฺฉิกํ ได้แก่ พวกเขาจะฟันร่างกายในที่ต่างๆ ด้วยอาวุธแล้วใช้แปรงขนหมูขัดด้วยน้ำด่าง หนัง เนื้อ และเอ็นก็จะหลุดร่วงไป เหลือแต่ร่างกระดูก. บทว่า ปลิฆปริวตฺติกํ ได้แก่ พวกเขาจะให้นอนตะแคงข้างหนึ่งแล้วตอกหลาวเหล็กผ่านช่องหูตรึงติดไว้กับพื้นดิน. จากนั้น ก็จะจับเท้าแล้วหมุนเขา. บทว่า ปลาลปีฐกํ ได้แก่ เพชฌฆาตผู้ชำนาญจะทุบกระดูกด้วยหินลับมีดโดยไม่ให้หนังชั้นนอกและหนังชั้นในขาด แล้วจับผมยกขึ้น ก็จะกลายเป็นเพียงกองเนื้อ. จากนั้น พวกเขาก็จะใช้ผมนั่นแหละพันแล้วจับไว้ ทำให้เป็นเหมือนฟ่อนฟางแล้วม้วนอีก. บทว่า สุนเขหิปิ ได้แก่ พวกเขาจะปล่อยให้สุนัขที่อดอาหารมา ๒-๓ วันกัดกิน. สุนัขเหล่านั้นก็จะทำให้เหลือแต่ร่างกระดูกในชั่วครู่เดียว. บทว่า สูเล อุตฺตาเสนฺเต ได้แก่ ผู้ที่ถูกเสียบอยู่บนหลาว. න පරෙසං පාභතං විලුම්පන්තො චරතීති පරෙසං සන්තකං භණ්ඩං පරම්මුඛං ආභතං අන්තමසො අන්තරවීථියං පතිතං සහස්සභණ්ඩිකම්පි දිස්වා ‘‘ඉමිනා ජීවිස්සාමී’’ති විලුම්පන්තො න විචරති, කො ඉමිනා අත්ථොති පිට්ඨිපාදෙන වා පවට්ටෙත්වා ගච්ඡති. ความว่า ไม่เที่ยวปล้นของฝากของผู้อื่น อธิบายว่า เห็นทรัพย์สินของผู้อื่นที่เขานำมาฝากไว้ในที่ลับตา หรือแม้แต่ห่อทรัพย์พันหนึ่งตกอยู่ในระหว่างทาง ก็ไม่เที่ยวปล้นโดยคิดว่า "เราจะดำรงชีพด้วยทรัพย์นี้" แต่กลับคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยทรัพย์นี้" แล้วใช้หลังเท้าเขี่ยให้กลิ้งไปเสียแล้วก็เดินจากไป. පාපකොති ලාමකො. දුක්ඛොති අනිට්ඨො. කිඤ්ච තන්ති කිං නාම තං කාරණං භවෙය්‍ය. යාහන්ති යෙන අහං. කායදුච්චරිතන්ති පාණාතිපාතාදි තිවිධං අකුසලං කායකම්මං. කායසුචරිතන්ති තස්ස පටිපක්ඛභූතං තිවිධං කුසලකම්මං. වචීදුච්චරිතන්ති මුසාවාදාදි චතුබ්බිධං අකුසලං වචීකම්මං. වචීසුචරිතන්ති තස්ස පටිපක්ඛභූතං චතුබ්බිධං කුසලකම්මං. මනොදුච්චරිතන්ති අභිජ්ඣාදි තිවිධං අකුසලකම්මං. මනොසුචරිතන්ති තස්ස පටිපක්ඛභූතං තිවිධං කුසලකම්මං. සුද්ධං අත්තානං පරිහරතීති එත්ථ දුවිධා සුද්ධි – පරියායතො ච නිප්පරියායතො ච. සරණගමනෙන හි පරියායෙන සුද්ධං අත්තානං පරිහරති නාම. තථා පඤ්චහි සීලෙහි, දසහි සීලෙහි – චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන, පඨමජ්ඣානෙන…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙන, සොතාපත්තිමග්ගෙන, සොතාපත්තිඵලෙන…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන පරියායෙන සුද්ධං අත්තානං පරිහරති නාම. අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨිතො පන ඛීණාසවො ඡින්නමූලකෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ න්හාපෙන්තොපි ඛාදාපෙන්තොපි භුඤ්ජාපෙන්තොපි නිසීදාපෙන්තොපි නිපජ්ජාපෙන්තොපි නිප්පරියායෙනෙව සුද්ධං නිම්මලං අත්තානං පරිහරති පටිජග්ගතීති වෙදිතබ්බො. คำว่า ปาปโก คือ เลวทราม. คำว่า ทุกฺโข คือ ไม่น่าปรารถนา. คำว่า กิญฺจ ตํ คือ การกระทำนั้นจะมีได้อย่างไร. คำว่า ยาหํ คือ เพราะเหตุใด เรา... คำว่า กายทุจฺจริตํ คือ อกุศลกายกรรม 3 อย่าง มีปาณาติบาตเป็นต้น. คำว่า กายสุจริตํ คือ กุศลกรรม 3 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกายทุจริตนั้น. คำว่า วจีทุจฺจริตํ คือ อกุศลวจีกรรม 4 อย่าง มีมุสาวาทเป็นต้น. คำว่า วจีสุจริตํ คือ กุศลกรรม 4 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริตนั้น. คำว่า มโนทุจฺจริตํ คือ อกุศลกรรม 3 อย่าง มีอภิชฌาเป็นต้น. คำว่า มโนสุจริตํ คือ กุศลกรรม 3 อย่างที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมโนทุจริตนั้น. ในบทว่า สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ นี้ ความบริสุทธิ์มี 2 อย่าง คือ โดยปริยาย และโดยนิปปริยาย. จริงอยู่ บุคคลชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยาย ด้วยการถึงสรณะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยาย ด้วยศีล 5, ด้วยศีล 10, ด้วยจตุปาริสุทธิศีล, ด้วยปฐมฌาน...ฯลฯ... ด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ, ด้วยโสดาปัตติมรรค, ด้วยโสดาปัตติผล...ฯลฯ... ด้วยอรหัตตมรรค. ส่วนพระขีณาสพผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตผล แม้ยังเบญจขันธ์อันมีรากคือตัณหาอันตัดขาดแล้ว ให้อาบ ให้เคี้ยว ให้ฉัน ให้นั่ง ให้นอนอยู่ ก็ชื่อว่าบริหาร ดูแลตนให้บริสุทธิ์หมดจดโดยนิปปริยายเท่านั้น พึงทราบดังนี้. තස්මාති යස්මා ඉමානි ද්වෙ වජ්ජානෙව, නො න වජ්ජානි, තස්මා. වජ්ජභීරුනොති වජ්ජභීරුකා. වජ්ජභයදස්සාවිනොති වජ්ජානි භයතො දස්සනසීලා. එතං පාටිකඞ්ඛන්ති එතං ඉච්ඡිතබ්බං, එතං අවස්සංභාවීති අත්ථො. යන්ති නිපාතමත්තං, කාරණවචනං වා යෙන කාරණෙන පරිමුච්චිස්සති සබ්බවජ්ජෙහි[Pg.4]. කෙන පන කාරණෙන පරිමුච්චිස්සතීති? චතුත්ථමග්ගෙන චෙව චතුත්ථඵලෙන ච. මග්ගෙන හි පරිමුච්චති නාම, ඵලං පත්තො පරිමුත්තො නාම හොතීති. කිං පන ඛීණාසවස්ස අකුසලං න විපච්චතීති? විපච්චති, තං පන ඛීණාසවභාවතො පුබ්බෙ කතං. තඤ්ච ඛො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ, සම්පරායෙ පනස්ස කම්මඵලං නාම නත්ථීති. පඨමං. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ธรรม 2 อย่างนี้เป็นโทษเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่เป็นโทษ ฉะนั้น. คำว่า วชฺชภีรุโน คือ ผู้มีปกติกลัวโทษ. คำว่า วชฺชภยทสฺสาวิโน คือ ผู้มีปกติเห็นโทษโดยความเป็นภัย. คำว่า เอตํ ปาฏิกงฺขํ ความว่า พึงปรารถนาการพ้นจากโทษทั้งปวงนี้ การพ้นจากโทษทั้งปวงนี้จักมีแก่ตนอย่างแน่นอน. บทว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นศัพท์บอกเหตุว่า เพราะเหตุใด จักพ้นจากโทษทั้งปวง. ก็เพราะเหตุอะไรเล่าจึงจักพ้นได้? (ตอบว่า) จักพ้นได้ด้วยจตุตถมรรคและจตุตถผล. จริงอยู่ บุคคลชื่อว่ากำลังพ้นด้วยมรรค เมื่อบรรลุผลแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้พ้นแล้ว. ก็อกุศลกรรมของพระขีณาสพย่อมไม่ให้ผลหรือ? (ตอบว่า) ย่อมให้ผล แต่กรรมนั้นเป็นกรรมที่ท่านทำไว้ก่อนความเป็นพระขีณาสพ. และการให้ผลนั้นย่อมมีในอัตภาพนี้เท่านั้น แต่ในสัมปรายภพ ผลแห่งกรรมสำหรับท่านย่อมไม่มี. จบปฐมสูตร. 2. පධානසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปธานสูตร 2. දුතියෙ පධානානීති වීරියානි. වීරියඤ්හි පදහිතබ්බතො පධානභාවකරණතො වා පධානන්ති වුච්චති. දුරභිසම්භවානීති දුස්සහානි දුප්පූරියානි, දුක්කරානීති අත්ථො. අගාරං අජ්ඣාවසතන්ති අගාරෙ වසන්තානං. චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානුප්පදානත්ථං පධානන්ති එතෙසං චීවරාදීනං චතුන්නං පච්චයානං අනුප්පදානත්ථාය පධානං නාම දුරභිසම්භවන්ති දස්සෙති. චතුරතනිකම්පි හි පිලොතිකං, පසතතණ්ඩුලමත්තං වා භත්තං, චතුරතනිකං වා පණ්ණසාලං, තෙලසප්පිනවනීතාදීසු වා අප්පමත්තකම්පි භෙසජ්ජං පරෙසං දෙථාති වත්තුම්පි නීහරිත්වා දාතුම්පි දුක්කරං උභතොබ්‍යූළ්හසඞ්ගාමප්පවෙසනසදිසං. තෙනාහ භගවා – ๒. ในสูตรที่ 2 คำว่า ปธานานิ คือ ความเพียรทั้งหลาย. จริงอยู่ ความเพียร ท่านเรียกว่า ปธานะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงตั้งไว้ หรือเพราะเป็นเหตุให้เกิดความเป็นปธานะ. คำว่า ทุรภิสมฺภวานิ ความว่า ทนได้ยาก ให้เต็มได้ยาก ทำได้ยาก. คำว่า อคารํ อชฺฌาวสตํ คือ ของผู้ที่อยู่ในเรือน. ด้วยบทว่า จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปทานตฺถํ ปธานํ นี้ ทรงแสดงว่า ความเพียรเพื่อประโยชน์แก่การถวายปัจจัย 4 เหล่านี้ มีจีวรเป็นต้น ชื่อว่าเป็นสิ่งที่ให้เกิดขึ้นได้ยาก. จริงอยู่ แม้การที่จะกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงให้ผ้าเก่าแม้ขนาด 4 ศอก, หรือภัตตาหารประมาณหนึ่งฟายมือข้าวสาร, หรือบรรณศาลาขนาด 4 ศอก, หรือเภสัชแม้เพียงเล็กน้อยในบรรดาน้ำมัน เนยใส เนยข้นเป็นต้น แก่ผู้อื่น" หรือการนำออกมาให้ ก็เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก เหมือนกับการเข้าไปสู่สงครามที่จัดทัพไว้ทั้งสองฝ่าย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – ‘‘දානඤ්ච යුද්ධඤ්ච සමානමාහු,අප්පාපි සන්තා බහුකෙ ජිනන්ති; අප්පම්පි චෙ සද්දහානො දදාති,තෙනෙව සො හොති සුඛී පරත්ථා’’ති. (ජා. 1.8.72; සං. නි. 1.33); "บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ทานและการรบเสมอกัน, แม้ผู้มีของน้อยให้ทาน ก็ย่อมชนะคนหมู่มากได้, หากบุคคลมีศรัทธาให้ทาน แม้ของน้อย, ด้วยเหตุนั้น เขาย่อมเป็นผู้มีความสุขในโลกหน้า" ดังนี้. අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතානන්ති ගෙහතො නික්ඛමිත්වා අගාරස්ස ඝරාවාසස්ස හිතාවහෙහි කසිගොරක්ඛාදීහි විරහිතං අනගාරියං පබ්බජ්ජං උපගතානං. සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගත්ථාය පධානන්ති සබ්බෙසං ඛන්ධූපධිකිලෙසූපධිඅභිසඞ්ඛාරූපධිසඞ්ඛාතානං උපධීනං පටිනිස්සග්ගසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස අත්ථාය විපස්සනාය චෙව මග්ගෙන ච සහජාතවීරියං. තස්මාති යස්මා ඉමානි ද්වෙ පධානානි දුරභිසම්භවානි, තස්මා. දුතියං. คำว่า อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานํ คือ สำหรับผู้ที่ออกจากเรือน บวชสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือน ซึ่งปราศจากกิจการอันนำมาซึ่งประโยชน์ของผู้ครองเรือน มีการไถนาและการเลี้ยงโคเป็นต้น. คำว่า สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถาย ปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดพร้อมกับวิปัสสนาและมรรค เพื่อประโยชน์แก่นิพพาน อันเรียกว่าเป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง กล่าวคือ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ และกามูปธิ. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ความเพียร 2 อย่างนี้ให้เกิดขึ้นได้ยาก ฉะนั้น. จบสูตรที่ 2. 3. තපනීයසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาตปนียสูตร 3. තතියෙ [Pg.5] තපනීයාති ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච තපන්තීති තපනීයා. තප්පතීති චිත්තසන්තාපෙන තප්පති අනුසොචති කායදුච්චරිතං කත්වා නන්දයක්ඛො විය නන්දමාණවො විය නන්දගොඝාතකො විය දෙවදත්තො විය ද්වෙභාතිකා විය ච. තෙ කිර ගාවං වධිත්වා මංසං ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අකංසු. තතො කනිට්ඨො ජෙට්ඨකං ආහ – ‘‘මය්හං දාරකා බහූ, ඉමානි මෙ අන්තානි දෙහී’’ති. අථ නං සො ‘‘සබ්බං මංසං ද්වෙධා විභත්තං, පුන කිං මග්ගසී’’ති පහරිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. නිවත්තිත්වා ච නං ඔලොකෙන්තො මතං දිස්වා ‘‘භාරියං මෙ කම්මං කත’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙසි. අථස්ස බලවසොකො උප්පජ්ජි. සො ඨිතට්ඨානෙපි නිසින්නට්ඨානෙපි තදෙව කම්මං ආවජ්ජෙති, චිත්තස්සාදං න ලභති. අසිතපීතඛායිතසායිතම්පිස්ස සරීරෙ ඔජං න ඵරති, අට්ඨිචම්මමත්තමෙව අහොසි. අථ නං එකො ථෙරො දිස්වා – ‘‘උපාසක, ත්වං පහූතඅන්නපානො, අට්ඨිචම්මමත්තමෙව තෙ අවසිට්ඨං, අත්ථි නු ඛො තෙ කිඤ්චි තපනීයකම්ම’’න්ති? සො ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති සබ්බං ආරොචෙසි. අථ නං ථෙරො ‘‘භාරියං තෙ උපාසක කම්මං කතං, අනපරාධට්ඨානෙ අපරද්ධ’’න්ති ආහ. සො තෙනෙව කම්මෙන කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තො. වචීදුච්චරිතෙන සුප්පබුද්ධසක්කකොකාලිකචිඤ්චමාණවිකාදයො විය තප්පති. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථෙ ච උත්තානත්ථමෙව. තතියං. ๓. ในสูตรที่ 3 คำว่า ตปนียา คือ กรรมที่ย่อมเผาผลาญทั้งในภพนี้และในสัมปรายภพ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ตปนียา (กรรมที่เผาผลาญ). คำว่า ตปฺปติ คือ ย่อมเดือดร้อน ย่อมเศร้าโศก ด้วยความเร่าร้อนใจ. (บุคคล) ทำกายทุจริตแล้ว ย่อมเศร้าโศก เหมือนนันทยักษ์, เหมือนนันทมาณพ, เหมือนนันทโคฆาตกะ, เหมือนพระเทวทัต และเหมือนพี่น้องสองคน. ได้ยินว่า พี่น้องสองคนนั้นฆ่าโคแล้ว แบ่งเนื้อออกเป็นสองส่วน. จากนั้น น้องชายได้กล่าวกับพี่ชายว่า "ข้าพเจ้ามีลูกมาก ขอท่านจงให้ไส้เหล่านี้แก่ข้าพเจ้าเถิด". ลำดับนั้น พี่ชายคนนั้นกล่าวว่า "เนื้อทั้งหมดแบ่งเป็นสองส่วนแล้ว ท่านยังจะต้องการอะไรอีก" แล้วก็ทุบตีน้องชายนั้นให้ถึงความสิ้นชีวิต. และเมื่อหันกลับมามองดูน้องชายนั้น เห็นว่าตายแล้ว จึงเกิดความคิดขึ้นว่า "เราทำกรรมหนักเสียแล้ว". ลำดับนั้น ความโศกอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้นแก่เขา. เขาไม่ว่าจะอยู่ในที่ยืนหรือที่นั่ง ก็รำพึงถึงแต่กรรมนั้น ไม่ได้ความสบายใจเลย. แม้อาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว เลีย ก็ไม่ซึมซาบไปในร่างกายของเขา เขากลายเป็นเพียงผู้มีหนังและกระดูกเท่านั้น. ลำดับนั้น พระเถระรูปหนึ่งเห็นเขาแล้วจึงกล่าวว่า "อุบาสก ท่านมีข้าวและน้ำบริบูรณ์ แต่ร่างกายของท่านเหลือเพียงหนังและกระดูก ท่านได้ทำกรรมอะไรที่เผาผลาญไว้บ้างหรือไม่หนอ?". เขาตอบว่า "มีขอรับ ท่านผู้เจริญ" แล้วได้เล่าเรื่องทั้งหมดให้ฟัง. ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวกับเขาว่า "อุบาสก ท่านทำกรรมหนักแล้ว ท่านได้ประทุษร้ายในบุคคลผู้ไม่ควรประทุษร้าย". เขาทำกาละด้วยกรรมนั้นเอง แล้วได้ไปเกิดในนรก. (บุคคล) ย่อมเดือดร้อนด้วยวจีทุจริต เหมือนพระเจ้าสุปปพุทธศากยะ โกกาลิกะ และนางจิญจมาณวิกาเป็นต้น. บทที่เหลือในสูตรที่ 3 นี้และในสูตรที่ 4 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. จบสูตรที่ 3. 5. උපඤ්ඤාතසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาอุปัญญาตสูตร 5. පඤ්චමෙ ද්වින්නාහන්ති ද්වින්නං අහං. උපඤ්ඤාසින්ති උපගන්ත්වා ගුණං අඤ්ඤාසිං, ජානිං පටිවිජ්ඣින්ති අත්ථො. ඉදානි තෙ ධම්මෙ දස්සෙන්තො යා ච අසන්තුට්ඨිතාතිආදිමාහ. ඉමඤ්හි ධම්මද්වයං නිස්සාය සත්ථා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, තස්මා තස්සානුභාවං දස්සෙන්තො එවමාහ. තත්ථ අසන්තුට්ඨිතා කුසලෙසු ධම්මෙසූති ඉමිනා ඉමං දීපෙති – ‘‘අහං ඣානමත්තකෙන වා ඔභාසනිමිත්තමත්තකෙන වා අසන්තුට්ඨො හුත්වා අරහත්තමග්ගමෙව උප්පාදෙසිං. යාව සො න උප්පජ්ජි, න තාවාහං සන්තුට්ඨො අහොසිං. පධානස්මිං ච අනුක්කණ්ඨිතො හුත්වා අනොසක්කනාය ඨත්වායෙව පධානකිරියං අකාසි’’න්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො යා ච අප්පටිවානිතාතිආදිමාහ. තත්ථ අප්පටිවානිතාති අප්පටික්කමනා අනොසක්කනා. අප්පටිවානී සුදාහං[Pg.6], භික්ඛවෙ, පදහාමීති එත්ථ සුදන්ති නිපාතමත්තං. අහං, භික්ඛවෙ, අනොසක්කනායං ඨිතො බොධිසත්තකාලෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්ථෙන්තො පධානමකාසින්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. ๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ทฺวินฺนาหํ คือ ทฺวินฺนํ อหํ (เรา...ของธรรม ๒ อย่าง) บทว่า อุปญฺญาสึ มีความว่า เข้าไปรู้คุณ คือ รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตา (ความไม่สันโดษ) จริงอยู่ พระศาสดาอาศัยธรรม ๒ ประการนี้ จึงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงอานุภาพของธรรม ๒ ประการนั้น จึงตรัสอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสุ นี้ ย่อมแสดงความหมายนี้ว่า "เราไม่สันโดษด้วยเพียงฌาน หรือด้วยเพียงโอภาสนิมิต เป็นผู้ไม่สันโดษแล้ว ได้ยังอรหัตตมรรคให้เกิดขึ้น ตราบใดที่อรหัตตมรรคนั้นยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นเราก็ยังไม่เป็นผู้สันโดษ และในความเพียร เราเป็นผู้ไม่เบื่อหน่าย ตั้งอยู่ในการไม่ถอยกลับเท่านั้น ได้กระทำความเพียร" เมื่อจะทรงแสดงความหมายนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยา จ อปฺปฏิวานิตา (ความไม่ถอยกลับ) ในบทนั้น บทว่า อปฺปฏิวานิตา คือ การไม่ถอยกลับ การไม่ย่อท้อ ในบทว่า อปฺปฏิวานี สุทาหํ ภิกฺขเว ปทหามิ นี้ บทว่า สุทํ เป็นเพียงนิบาต ความหมายในบทนี้คือ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราตั้งอยู่ในการไม่ย่อท้อ เมื่อครั้งเป็นพระโพธิสัตว์ ปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณ ได้กระทำความเพียร" ඉදානි යථා තෙන තං පධානං කතං, තං දස්සෙන්තො කාමං තචො චාතිආදිමාහ. තත්ථ පත්තබ්බන්ති ඉමිනා පත්තබ්බං ගුණජාතං දස්සෙති. පුරිසථාමෙනාතිආදිනා පුරිසස්ස ඤාණථාමො ඤාණවීරියං ඤාණපරක්කමො ච කථිතො. සණ්ඨානන්ති ඨපනා අප්පවත්තනා ඔසක්කනා, පටිප්පස්සද්ධීති අත්ථො. එත්තාවතා තෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියාධිට්ඨානං නාම කථිතං. එත්ථ හි කාමං තචො චාති එකං අඞ්ගං, න්හාරු චාති එකං, අට්ඨි චාති එකං, මංසලොහිතන්ති එකං, ඉමානි චත්තාරි අඞ්ගානි. පුරිසථාමෙනාතිආදීනි අධිමත්තවීරියාධිවචනානි. ඉති පුරිමෙහි චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන හුත්වා එවං අධිට්ඨිතං වීරියං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියාධිට්ඨානං නාමාති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා තෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ අත්තනො ආගමනීයපටිපදා කථිතා. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงว่าพระองค์ทรงกระทำความเพียรนั้นอย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กามํ ตโจ จ (หนังจงเหลือ) ในบทนั้น บทว่า ปตฺตพฺพํ นี้ แสดงถึงหมู่แห่งคุณที่พึงบรรลุ ด้วยบทเป็นต้นว่า ปุริสถาเมน ทรงแสดงถึงกำลังแห่งญาณ ความเพียรประกอบด้วยญาณ และความบากบั่นประกอบด้วยญาณของบุรุษ บทว่า สณฺฐานํ มีความว่า การหยุด การไม่เป็นไป การถอยกลับ คือการระงับ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ได้ตรัสสิ่งที่เรียกว่าวิริยาธิษฐานอันประกอบด้วยองค์ ๔ จริงอยู่ ในที่นี้ บทว่า กามํ ตโจ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า นฺหารุ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า อฏฺฐิ จ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า มํสโลหิตํ เป็นองค์หนึ่ง, เหล่านี้คือองค์ ๔ บทเป็นต้นว่า ปุริสถาเมน เป็นคำที่กล่าวถึงความเพียรอย่างยิ่ง พึงทราบว่า ความเพียรที่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ข้างต้นนี้อธิษฐานไว้อย่างนี้ ชื่อว่าวิริยาธิษฐานอันประกอบด้วยองค์ ๔ ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ได้ตรัสอาคมนียปฏิปทาของพระองค์ ณ โพธิบัลลังก์ ඉදානි තාය පටිපදාය පටිලද්ධගුණං කථෙතුං තස්ස මය්හං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අප්පමාදාධිගතාති සතිඅවිප්පවාසසඞ්ඛාතෙන අප්පමාදෙන අධිගතා, න සුත්තප්පමත්තෙන ලද්ධා. සම්බොධීති චතුමග්ගඤාණඤ්චෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච. න හි සක්කා එතං සුත්තප්පමත්තෙන අධිගන්තුන්ති. තෙනාහ – ‘‘අප්පමාදාධිගතා සම්බොධී’’ති. අනුත්තරො යොගක්ඛෙමොති න කෙවලං බොධියෙව, අරහත්තඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතො අනුත්තරො යොගක්ඛෙමොපි අප්පමාදාධිගතොව. บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงคุณที่ทรงบรรลุแล้วด้วยปฏิปทานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว ในบทนั้น บทว่า อปฺปมาทาธิคตา คือ บรรลุแล้วด้วยความไม่ประมาท อันได้แก่การไม่ปราศจากสติ, มิใช่ได้มาด้วยการหลับและความประมาท บทว่า สมฺโพธิ คือ จตุมัคคญาณและสัพพัญญุตญาณ จริงอยู่ ญาณนี้ไม่อาจบรรลุได้ด้วยการหลับและความประมาท เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อปฺปมาทาธิคตา สมฺโพธิ" บทว่า อนุตฺตโร โยคกฺเขโม คือ มิใช่เพียงแต่โพธิญาณเท่านั้น แม้อนุตตรโยคักเขมธรรม อันได้แก่ อรหัตตผลนิพพาน ก็บรรลุได้ด้วยความไม่ประมาทเช่นกัน ඉදානි අත්තනා පටිලද්ධගුණෙසු භික්ඛුසඞ්ඝං සමාදපෙන්තො තුම්හෙ චෙපි භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ යස්සත්ථායාති යස්ස අත්ථාය, යං උපසම්පජ්ජ විහරිතුකාමා හුත්වාති අත්ථො. තදනුත්තරන්ති තං අනුත්තරං. බ්‍රහ්මචරියපරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පරියොසානභූතං අරියඵලං. අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අභිඤ්ඤාය උත්තමපඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා. උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථාති පටිලභිත්වා පාපුණිත්වා විහරිස්සථ. තස්මාති යස්මා අප්පටිවානපධානං නාමෙතං බහූපකාරං උත්තමත්ථසාධකං, තස්මා. පඤ්චමං. บัดนี้ เมื่อจะทรงชักชวนภิกษุสงฆ์ในคุณที่พระองค์ทรงบรรลุแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตุมฺเห เจปิ ภิกฺขเว ในบทนั้น บทว่า ยสฺสตฺถาย มีความว่า เพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลใด คือ ประสงค์จะเข้าถึงอรหัตตผลใดแล้วอยู่ บทว่า ตทนุตฺตรํ คือ อรหัตตผลนั้นอันยอดเยี่ยม บทว่า พฺรหฺมจริยปริโยสานํ คือ อริยผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์ บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา คือ รู้ยิ่งแล้วด้วยปัญญาอันอุดม กระทำให้แจ้งแล้ว บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถ คือ ได้แล้ว บรรลุแล้ว จักอยู่ บทว่า ตสฺมา คือ เพราะว่าความเพียรไม่ถอยกลับนี้มีอุปการะมาก เป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จบสูตรที่ ๕ 6. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสังโยชนสูตร 6. ඡට්ඨෙ [Pg.7] සංයොජනියෙසු ධම්මෙසූති දසන්නං සංයොජනානං පච්චයභූතෙසු තෙභූමකධම්මෙසු. අස්සාදානුපස්සිතාති අස්සාදතො පස්සිතා පස්සනභාවොති අත්ථො. නිබ්බිදානුපස්සිතාති නිබ්බිදාවසෙන උක්කණ්ඨනවසෙන පස්සනභාවො. ජාතියාති ඛන්ධනිබ්බත්තිතො. ජරායාති ඛන්ධපරිපාකතො. මරණෙනාති ඛන්ධභෙදතො. සොකෙහීති අන්තොනිජ්ඣායනලක්ඛණෙහි සොකෙහි. පරිදෙවෙහීති තන්නිස්සිතලාලප්පිතලක්ඛණෙහි පරිදෙවෙහි. දුක්ඛෙහීති කායපටිපීළනදුක්ඛෙහි. දොමනස්සෙහීති මනොවිඝාතදොමනස්සෙහි. උපායාසෙහීති අධිමත්තායාසලක්ඛණඋපායාසෙහි. දුක්ඛස්මාති සකලවට්ටදුක්ඛතො. පජහතීති මග්ගෙන පජහති. පහායාති එත්ථ පන ඵලක්ඛණො කථිතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. ඡට්ඨං. ๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ คือ ในธรรมที่เป็นภูมิ ๓ อันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์ ๑๐ บทว่า อสฺสาทานุปสฺสิ มีความว่า เห็นโดยความเป็นของน่าเพลิดเพลิน คือ สภาพที่เห็น บทว่า นิพฺพิทานุปสฺสิ คือ สภาพที่เห็นโดยอำนาจแห่งความเบื่อหน่าย โดยอำนาจแห่งความเกลียดชัง บทว่า ชาติยา คือ จากความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ บทว่า ชราย คือ จากความแก่รอบแห่งขันธ์ บทว่า มรเณน คือ จากความแตกแห่งขันธ์ บทว่า โสเกหิ คือ จากความโศกทั้งหลายอันมีลักษณะแผดเผาภายใน บทว่า ปริเทเวหิ คือ จากความคร่ำครวญทั้งหลายอันมีลักษณะคือการพร่ำเพ้อรำพันอันอาศัยความโศกนั้น บทว่า ทุกฺเขหิ คือ จากทุกข์คือการบีบคั้นทางกาย บทว่า โทมนสฺเสหิ คือ จากโทมนัสคือความคับแค้นใจ บทว่า อุปายาเสหิ คือ จากอุปายาสทั้งหลายอันมีลักษณะคือความคับแค้นอย่างยิ่ง บทว่า ทุกฺขสฺมา คือ จากวัฏทุกข์ทั้งสิ้น บทว่า ปชหติ คือ ย่อมละด้วยมรรค ส่วนในบทว่า ปหาย นี้ ทรงแสดงถึงผลขณะ ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ จบสูตรที่ ๖ 7. කණ්හසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถากัณหสูตร 7. සත්තමෙ කණ්හාති න කාළවණ්ණතාය කණ්හා, කණ්හතාය පන උපනෙන්තීති නිප්ඵත්තිකාළතාය කණ්හා. සරසෙනාපි වා සබ්බාකුසලධම්මා කණ්හා එව. න හි තෙසං උප්පත්තියා චිත්තං පභස්සරං හොති. අහිරිකන්ති අහිරිකභාවො. අනොත්තප්පන්ති අනොත්තාපිභාවො. සත්තමං. ๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กณฺหา คือ ชื่อว่า กัณหะ (ดำ) มิใช่เพราะมีสีดำ แต่ว่าย่อมนำเข้าไปสู่ความเป็นของดำ (คืออบายภูมิ) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กัณหะ เพราะมีผลสำเร็จเป็นของดำ อีกอย่างหนึ่ง แม้โดยสภาวะ อกุศลธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่า กัณหะ นั่นเอง จริงอยู่ เมื่ออกุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น จิตย่อมไม่ผ่องใส บทว่า อหิริกํ คือ ความเป็นผู้ไม่มีความละอาย บทว่า อโนตฺตปฺปํ คือ ความเป็นผู้ไม่มีความเกรงกลัว จบสูตรที่ ๗ 8. සුක්කසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาสุกกสูตร 8. අට්ඨමෙ සුක්කාති න වණ්ණසුක්කතාය සුක්කා, සුක්කතාය පන උපනෙන්තීති නිප්ඵත්තිසුක්කතාය සුක්කා. සරසෙනාපි වා සබ්බකුසලධම්මා සුක්කා එව. තෙසං හි උප්පත්තියා චිත්තං පභස්සරං හොති. හිරී ච ඔත්තප්පඤ්චාති එත්ථ පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා හිරී, භායනලක්ඛණං ඔත්තප්පං. යං පනෙත්ථ විත්ථාරතො වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තමෙව. අට්ඨමං. ๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สุกฺกา คือ ชื่อว่า สุกกะ (ขาว) มิใช่เพราะมีสีขาว แต่ว่าย่อมนำเข้าไปสู่ความเป็นของขาว (คือสุคติภูมิ) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุกกะ เพราะมีผลสำเร็จเป็นของขาว อีกอย่างหนึ่ง แม้โดยสภาวะ กุศลธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่า สุกกะ นั่นเอง จริงอยู่ เมื่อกุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น จิตย่อมผ่องใส ในบทว่า หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ นี้ หิริมีลักษณะรังเกียจต่อบาป, โอตตัปปะมีลักษณะเกรงกลัว (ต่อบาป) คำใดที่พึงกล่าวโดยพิสดารในหิริโอตตัปปะนี้ คำนั้นเราได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค จบสูตรที่ ๘ 9. චරියසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาจริยสูตร 9. නවමෙ ලොකං පාලෙන්තීති ලොකං සන්ධාරෙන්ති ඨපෙන්ති රක්ඛන්ති. නයිධ පඤ්ඤායෙථ මාතාති ඉමස්මිං ලොකෙ ජනිකා මාතා ‘‘අයං මෙ මාතා’’ති [Pg.8] ගරුචිත්තීකාරවසෙන න පඤ්ඤායෙථ. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සම්භෙදන්ති සඞ්කරං මරියාදභෙදං වා. යථා අජෙළකාතිආදීසු එතෙ හි සත්තා ‘‘අයං මෙ මාතා’’ති වා ‘‘මාතුච්ඡා’’ති වා ගරුචිත්තීකාරවසෙන න ජානන්ති. යං වත්ථුං නිස්සාය උප්පන්නා, තත්ථෙව විප්පටිපජ්ජන්ති. තස්මා උපමං ආහරන්තො ‘‘යථා අජෙළකා’’තිආදිමාහ. නවමං. ๙. ในนวมสูตร บทว่า lokaṃ pālenti (ย่อมคุ้มครองโลก) คือ ย่อมทรงไว้ซึ่งสัตวโลก ย่อมตั้งไว้ ย่อมรักษาไว้ บทว่า Nayidha paññāyetha mātā (มารดาไม่พึงปรากฏในโลกนี้) คือ ในสัตวโลกนี้ ผู้ให้กำเนิดชื่อว่ามารดา ย่อมไม่ปรากฏโดยความเคารพนับถือว่า “ผู้นี้เป็นมารดาของเรา” แม้ในบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า Sambhedaṃ (ความปะปน) คือ ความสับสน หรือการทำลายขอบเขต เหมือนในบทว่า yathā ajeḷaka (เหมือนแพะและแกะ) เป็นต้น ด้วยว่า สัตว์เหล่านั้นย่อมไม่รู้โดยความเคารพนับถือว่า “ผู้นี้เป็นมารดาของเรา” หรือ “เป็นป้าของเรา” สัตว์เหล่านั้นอาศัยบุคคลใดเกิดขึ้น ย่อมประพฤติผิดในบุคคลนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงนำอุปมามา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า yathā ajeḷakā (เหมือนแพะและแกะ) จบนวมสูตร 10. වස්සූපනායිකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาวสูปนายิกสูตร 10. දසමං අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තං. කතරඅට්ඨුප්පත්තියං? මනුස්සානං උජ්ඣායනෙ. භගවතා හි පඨමබොධියං වීසති වස්සානි වස්සූපනායිකා අප්පඤ්ඤත්තා අහොසි. භික්ඛූ අනිබද්ධවාසා වස්සෙපි උතුවස්සෙපි යථාසුඛං විචරිංසු. තෙ දිස්වා මනුස්සා ‘‘කථඤ්හි නාම සමණා සක්‍යපුත්තියා හෙමන්තම්පි ගිම්හම්පි වස්සම්පි චාරිකං චරිස්සන්ති හරිතානි තිණානි සම්මද්දන්තා එකින්ද්‍රියං ජීවං විහෙඨෙන්තා බහූ ඛුද්දකෙ පාණෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙන්තා. ඉමෙ හි නාම අඤ්ඤතිත්ථියා දුරක්ඛාතධම්මා වස්සාවාසං අල්ලීයිස්සන්ති සංකසායිස්සන්ති, ඉමෙ නාම සකුණා රුක්ඛග්ගෙසු කුලාවකානි කත්වා වස්සාවාසං අල්ලීයිස්සන්ති සංකසායිස්සන්තී’’තිආදීනි වත්වා උජ්ඣායිංසු. තමත්ථං භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ඉමං සුත්තං දෙසෙන්තො පඨමං තාව ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සං උපගන්තු’’න්ති (මහාව. 184) එත්තකමෙවාහ. අථ භික්ඛූනං ‘‘කදා නු ඛො වස්සං උපගන්තබ්බ’’න්ති උප්පන්නං විතක්කං සුත්වා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සානෙ වස්සං උපගන්තු’’න්ති ආහ. අථ ඛො භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘කති නු ඛො වස්සූපනායිකා’’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. තං සුත්වා සකලම්පි ඉදං සුත්තං දෙසෙන්තො ද්වෙමා, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ වස්සූපනායිකාති වස්සූපගමනානි. පුරිමිකාති අපරජ්ජුගතාය ආසාළ්හියා උපගන්තබ්බා පුරිමකත්තිකපුණ්ණමිපරියොසානා පඨමා තෙමාසී. පච්ඡිමිකාති මාසගතාය ආසාළ්හියා උපගන්තබ්බා පච්ඡිමකත්තිකපරියොසානා පච්ඡිමා තෙමාසීති. දසමං. ๑๐. ทสมสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสเพราะเหตุเกิดขึ้น เหตุเกิดขึ้นเป็นอย่างไร? เพราะการติเตียนของพวกมนุษย์ ด้วยว่า ในปฐมโพธิกาล ตลอด ๒๐ พรรษา พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงบัญญัติการเข้าพรรษา ภิกษุทั้งหลายไม่มีที่อยู่ประจำ เที่ยวจาริกไปตามสบายทั้งในฤดูฝน ทั้งในฤดูอื่น มนุษย์ทั้งหลายเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้วติเตียนว่า “ไฉนหนอ พระสมณศากยบุตรทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปทั้งในฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบย่ำหญ้าเขียวสด เบียดเบียนชีวะซึ่งมีอินทรีย์เดียว ยังสัตว์เล็กๆ จำนวนมากให้ถึงความพินาศ แม้พวกอัญเดียรถีย์เหล่านี้ซึ่งมีธรรมอันกล่าวไว้ไม่ดี ยังรู้จักเข้าจำพรรษา อยู่ประจำที่ แม้แต่นกเหล่านี้ยังทำรังบนยอดไม้แล้วเข้าอยู่จำพรรษา” เป็นต้น ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุที่เกิดขึ้นนั้น เมื่อจะทรงแสดงพระสูตรนี้ ในเบื้องต้นจึงตรัสเพียงเท่านี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เข้าพรรษา” ครั้งนั้น พระองค์ทรงสดับความวิตกที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ควรจะเข้าพรรษาเมื่อไรหนอ” จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เข้าพรรษาในฤดูฝน” ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายได้มีความคิดดังนี้ว่า “การเข้าพรรษามีกี่อย่างหนอ” จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงสดับคำนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงพระสูตรนี้ทั้งหมด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า Dvemā, bhikkhave (ภิกษุทั้งหลาย การเข้าพรรษานี้มี ๒ อย่าง) ในบทเหล่านั้น บทว่า vassūpanāyikā คือ การเข้าพรรษาทั้งหลาย บทว่า Purimikā (ปุริมพรรษา) คือ การเข้าพรรษา ๓ เดือนครั้งแรก ซึ่งพึงเข้าในวันอาสาฬหปุรณมีที่ล่วงไปแล้ววันหนึ่ง มีวันปุริมกัตติกปุรณมีเป็นที่สุด บทว่า Pacchimikā (ปัจฉิมพรรษา) คือ การเข้าพรรษา ๓ เดือนครั้งหลัง ซึ่งพึงเข้าในวันอาสาฬหปุรณมีที่ล่วงไปแล้วเดือนหนึ่ง มีวันปัจฉิมกัตติกปุรณมีเป็นที่สุด จบทสมสูตร කම්මකාරණවග්ගො පඨමො. กัมมการณวรรคที่ ๑ 2. අධිකරණවග්ගවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอธิกรณวรรค 11. දුතියස්ස [Pg.9] පඨමෙ බලානීති කෙනට්ඨෙන බලානි. අකම්පියට්ඨෙන බලානි නාම, තථා දුරභිභවනට්ඨෙන අනජ්ඣොමද්දනට්ඨෙන ච. පටිසඞ්ඛානබලන්ති පච්චවෙක්ඛණබලං. භාවනාබලන්ති බ්‍රූහනබලං වඩ්ඪනබලං. සුද්ධං අත්තානන්ති ඉදං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තත්‍රාති තෙසු ද්වීසු බලෙසු. යමිදන්ති යං ඉදං. සෙඛානමෙතං බලන්ති සත්තන්නං සෙඛානං ඤාණබලමෙතං. සෙඛඤ්හි සො, භික්ඛවෙ, බලං ආගම්මාති සත්තන්නං සෙඛානං ඤාණබලං ආරබ්භ සන්ධාය පටිච්ච. පජහතීති මග්ගෙන පජහති. පහායාති ඉමිනා පන ඵලං කථිතං. යං පාපන්ති යං පාපකං ලාමකං. යස්මා පනෙතානි ද්වෙපි වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, තස්මා එත්ථ එතදග්ගං නාගතන්ති වෙදිතබ්බං. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า balāni (พละทั้งหลาย) ชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าอะไร? ชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว และเพราะอรรถว่าใครๆ ข่มได้ยาก และเพราะอรรถว่าใครๆ ครอบงำไม่ได้ บทว่า Paṭisaṅkhānabalaṃ (ปฏิสังขานพละ) คือ กำลังคือการพิจารณา บทว่า Bhāvanābalaṃ (ภาวนาพละ) คือ กำลังคือการทำให้เจริญ กำลังคือการทำให้เพิ่มพูน บทว่า suddhaṃ attānaṃ (ตนผู้บริสุทธิ์) นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว บทว่า Tatra คือ ในพละทั้งสองนั้น บทว่า Yamidaṃ พึงตัดบทเป็น yaṃ idaṃ บทว่า Sekhānametaṃ balaṃ (นี้เป็นพละของพระเสขะ) คือ นี้เป็นญาณพละของพระเสขะ ๗ จำพวก บทว่า Sekhañhi so, bhikkhave, balaṃ āgamma (ภิกษุทั้งหลาย ผู้นั้นอาศัยเสขพละ) คือ ปรารภ หมายถึง อาศัยญาณพละของพระเสขะ ๗ จำพวก บทว่า Pajahati (ย่อมละ) คือ ย่อมละด้วยมรรค ส่วนด้วยบทว่า Pahāya (ละแล้ว) นี้ ท่านกล่าวถึงผล บทว่า Yaṃ pāpaṃ (บาปใด) คือ อกุศลใดที่เลวทราม อนึ่ง เพราะบุคคลเจริญพละทั้งสองนี้แล้วย่อมบรรลุพระอรหัต ฉะนั้น พึงทราบว่า เอตทัคคะจึงไม่มาในพระสูตรนี้ 12. දුතියෙ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීතිආදීසු අයං හෙට්ඨා අනාගතානං පදානං වසෙන අත්ථවණ්ණනා – විවෙකනිස්සිතන්ති විවෙකං නිස්සිතං. විවෙකොති විවිත්තතා. ස්වායං තදඞ්ගවිවෙකො වික්ඛම්භන-සමුච්ඡෙද-පටිප්පස්සද්ධි-නිස්සරණවිවෙකොති පඤ්චවිධො. තස්මිං පඤ්චවිධෙ විවෙකෙ. විවෙකනිස්සිතන්ති තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතඤ්ච සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. තථා හි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තො යොගී විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං, මග්ගකාලෙ පන කිච්චතො සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, ආරම්මණතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති. පඤ්චවිධවිවෙකනිස්සිතම්පීති එකෙ. තෙ හි න කෙවලං බලවවිපස්සනාමග්ගඵලක්ඛණෙසුයෙව බොජ්ඣඞ්ගෙ උද්ධරන්ති, විපස්සනාපාදකකසිණජ්ඣානආනාපානාසුභබ්‍රහ්මවිහාරජ්ඣානෙසුපි උද්ධරන්ති, න ච පටිසිද්ධා අට්ඨකථාචරියෙහි. තස්මා තෙසං මතෙන එතෙසං ඣානානං පවත්තික්ඛණෙ කිච්චතො එව වික්ඛම්භනවිවෙකනිස්සිතං. යථා ච ‘‘විපස්සනාක්ඛණෙ අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිත’’න්ති වුත්තං, එවං ‘‘පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතම්පි භාවෙතී’’ති වත්තුං වට්ටති. එස නයො විරාගනිස්සිතන්තිආදීසු. විවෙකත්ථා එව හි විරාගාදයො. ๑๒. ในสูตรที่ ๒ ในบททั้งหลายเป็นต้นว่า satisambojjhaṅgaṃ bhāveti (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) นี้เป็นการพรรณนาความโดยอาศัยบทที่ยังไม่มาในเบื้องต้น - บทว่า vivekanissitaṃ (อาศัยวิเวก) คือ อาศัยวิเวก บทว่า Viveko คือ ความสงัด วิเวกนั้นมี ๕ อย่าง คือ ตทังควิเวก วิกขัมภนวิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก และนิสสรณวิเวก ในวิเวก ๕ อย่างนั้น บทว่า Vivekanissitaṃ พึงทราบความหมายนี้ว่า ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยตทังควิเวก อาศัยสมุจเฉทวิเวก และอาศัยนิสสรณวิเวก จริงอย่างนั้น โยคีผู้ประกอบในการเจริญสติสัมโพชฌงค์ ในขณะแห่งวิปัสสนา ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยตทังควิเวกโดยกิจ อาศัยนิสสรณวิเวกโดยอัธยาศัย ส่วนในกาลแห่งมรรค ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยสมุจเฉทวิเวกโดยกิจ อาศัยนิสสรณวิเวกโดยอารมณ์ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิเวก ๕ อย่างก็มี ด้วยว่า ท่านเหล่านั้นมิได้ยกโพชฌงค์ขึ้นเฉพาะในขณะแห่งวิปัสสนา มรรค และผลที่มีกำลังเท่านั้น แต่ยังยกขึ้นแม้ในกสิณฌาน อานาปานฌาน อสุภฌาน และพรหมวิหารฌาน อันเป็นบาทของวิปัสสนาด้วย และพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายก็มิได้ห้ามไว้ เพราะฉะนั้น ตามมติของท่านเหล่านั้น ในขณะที่ฌานเหล่านั้นเป็นไป (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิกขัมภนวิเวกโดยกิจเท่านั้น และดังที่กล่าวไว้ว่า “ในขณะแห่งวิปัสสนา (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยนิสสรณวิเวกโดยอัธยาศัย” ฉันใด ก็ควรจะกล่าวว่า “ย่อมเจริญ (สติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยปฏิปัสสัทธิวิเวกด้วย” ฉันนั้น นัยนี้พึงเห็นในบทเป็นต้นว่า virāganissitaṃ (อาศัยวิราคะ) ด้วยว่า ศัพท์มีวิราคะเป็นต้น มีอรรถว่าเป็นวิเวกนั่นเอง කෙවලං [Pg.10] හෙත්ථ වොස්සග්ගො දුවිධො පරිච්චාගවොස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො චාති. තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගොති විපස්සනාක්ඛණෙ ච තදඞ්ගවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ ච සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසප්පහානං. පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති විපස්සනාක්ඛණෙ තන්නින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ පන ආරම්මණකරණෙන නිබ්බානපක්ඛන්දනං. තදුභයම්පි ඉමස්මිං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකෙ අත්ථවණ්ණනානයෙ වට්ටති. තථා හි අයං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො යථාවුත්තෙන පකාරෙන කිලෙසෙ පරිච්චජති, නිබ්බානඤ්ච පක්ඛන්දති. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති ඉමිනා පන සකලෙන වචනෙන වොස්සග්ගත්ථං පරිණමන්තං පරිණතඤ්ච, පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චාති ඉදං වුත්තං හොති. අයඤ්හි බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තො භික්ඛු යථා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො කිලෙසපරිච්චාගවොස්සග්ගත්ථං නිබ්බානපක්ඛන්දනවොස්සග්ගත්ථඤ්ච පරිපච්චති, යථා ච පරිපක්කො හොති, තථා නං භාවෙතීති. එස නයො සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසු. ในบทนี้ คำว่า โวสสัคคะ มี ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ และปักขันทนโวสสัคคะ. ใน ๒ อย่างนั้น ปริจจาคโวสสัคคะ ได้แก่ การละกิเลสด้วยอำนาจตทังคปหานในขณะแห่งวิปัสสนา และด้วยอำนาจสมุจเฉทปหานในขณะแห่งมรรค. ปักขันทนโวสสัคคะ ได้แก่ การแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยความเป็นธรรมน้อมไปในนิพพานนั้นในขณะแห่งวิปัสสนา แต่ในขณะแห่งมรรค (การแล่นเข้าไปสู่นิพพาน) ด้วยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์. โวสสัคคะทั้งสองอย่างนั้นย่อมควรในนัยแห่งอรรถกถานี้ที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. จริงอย่างนั้น สติสัมโพชฌงค์นี้ย่อมสละกิเลสทั้งหลาย และย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพาน ด้วยประการที่กล่าวแล้ว. ก็ด้วยคำทั้งหมดนี้ว่า "โวสฺสคฺคปริณามึ" ท่านกล่าวถึง (ธรรมที่) กำลังน้อมไปและน้อมไปแล้ว เพื่อประโยชน์แก่โวสสัคคะ (ธรรมที่) กำลังแก่และแก่รอบแล้ว. จริงอยู่ ภิกษุผู้ประกอบความเพียรในการเจริญโพชฌงค์นี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นโดยประการที่สติสัมโพชฌงค์จะแก่รอบเพื่อประโยชน์แก่การสละกิเลส (กิเลสปริจจาคโวสสัคคะ) และเพื่อประโยชน์แก่การแล่นเข้าไปสู่นิพพาน (นิพพานปักขันทนโวสสัคคะ) และโดยประการที่แก่รอบแล้ว. นี้เป็นนัยในโพชฌงค์ที่เหลือทั้งหลาย. ඉධ පන නිබ්බානංයෙව සබ්බසඞ්ඛතෙහි විවිත්තත්තා විවෙකො, සබ්බෙසං විරාගභාවතො විරාගො, නිරොධභාවතො නිරොධොති වුත්තං. මග්ගො එව ච වොස්සග්ගපරිණාමී, තස්මා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති විවෙකං ආරම්මණං කත්වා පවත්තියා විවෙකනිස්සිතං, තථා විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං. තඤ්ච ඛො අරියමග්ගක්ඛණුප්පත්තියා කිලෙසානං සමුච්ඡෙදතො පරිච්චාගභාවෙන ච නිබ්බානපක්ඛන්දනභාවෙන ච පරිණතං පරිපක්කන්ති අයමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. එස නයො සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසු. ඉති ඉමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා. ඉමෙසුපි ද්වීසු බලෙසු එතදග්ගභාවො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ก็ในที่นี้ พระนิพพานนั่นเทียว ชื่อว่า วิเวก เพราะสงัดจากสังขตธรรมทั้งปวง, ชื่อว่า วิราคะ เพราะเป็นที่คลายกำหนัดจากสังขตธรรมทั้งปวง, ชื่อว่า นิโรธ เพราะเป็นที่ดับ (แห่งสังขตธรรมทั้งปวง) ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. และมรรคนั่นเทียว ชื่อว่า โวสสัคคปริณามี. เพราะเหตุนั้น (ภิกษุ) ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก เพราะมีความเป็นไปโดยทำวิเวก (นิพพาน) ให้เป็นอารมณ์, ฉันนั้น (ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์) อันอาศัยวิราคะ อันอาศัยนิโรธ. และสติสัมโพชฌงค์นั้นแล อันน้อมไปแล้ว แก่รอบแล้ว โดยความเป็นธรรมสละ (กิเลส) เพราะตัดขาดกิเลสทั้งหลายได้โดยเด็ดขาด และโดยความเป็นธรรมแล่นเข้าไปสู่นิพพาน เพราะเกิดขึ้นในขณะแห่งอริยมรรค พึงเห็นเนื้อความนี้เท่านั้น. นี้เป็นนัยในโพชฌงค์ที่เหลือทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ อันเจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ ท่านกล่าวแล้ว. แม้ในพละ ๒ เหล่านี้ ความเป็นเอตทัคคะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. 13. තතියෙ විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදීනං චතුන්නං ඣානානං පාළිඅත්ථො ච භාවනානයො ච සබ්බො සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.69-70) විත්ථාරිතොයෙව. ඉමානි පන චත්තාරි ඣානානි එකො භික්ඛු චිත්තෙකග්ගත්ථාය භාවෙති, එකො විපස්සනාපාදකත්ථාය, එකො අභිඤ්ඤාපාදකත්ථාය, එකො නිරොධපාදකත්ථාය, එකො භවවිසෙසත්ථාය. ඉධ පන තානිපි විපස්සනාපාදකානි අධිප්පෙතානි. අයං හි භික්ඛු ඉමානි ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා හෙතුපච්චයපරිග්ගහං කත්වා සප්පච්චයං [Pg.11] නාමරූපඤ්ච වවත්ථපෙත්වා ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. එවමෙතානි ඣානානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානෙව කථිතානි. ඉමස්මිම්පි බලද්වයෙ එතදග්ගභාවො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ อรรถแห่งบาลีและนัยแห่งการเจริญฌาน ๔ มีคำว่า "วิวิจฺเจว กาเมหิ" เป็นต้น ทั้งหมด ข้าพเจ้าได้ขยายไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ก็ฌาน ๔ เหล่านี้ ภิกษุบางรูปย่อมเจริญเพื่อความเป็นหนึ่งแห่งจิต, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งวิปัสสนา, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งอภิญญา, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ, บางรูป (ย่อมเจริญ) เพื่อภพวิเศษ. ก็ในที่นี้ แม้ฌานเหล่านั้น ท่านประสงค์เอาที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา. จริงอยู่ ภิกษุนี้เข้าฌานเหล่านี้แล้ว ออกจากสมาบัติ พิจารณาสังขารทั้งหลาย กระทำการกำหนดเหตุปัจจัย กำหนดนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย ประมวลอินทรีย์ พละ โพชฌงค์เข้าด้วยกัน ย่อมบรรลุพระอรหัต. ด้วยประการฉะนี้ ฌานเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระนั่นเทียว. แม้ในพละสองหมวดนี้ ความเป็นเอตทัคคะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. 14. චතුත්ථෙ සංඛිත්තෙන ච විත්ථාරෙන චාති සංඛිත්තධම්මදෙසනා විත්ථාරධම්මදෙසනා චාති ද්වෙයෙව ධම්මදෙසනාති දස්සෙති. තත්ථ මාතිකං උද්දිසිත්වා කථිතා දෙසනා සංඛිත්තදෙසනා නාම. තමෙව මාතිකං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා විත්ථාරදෙසනා නාම. මාතිකං වා ඨපෙත්වාපි අට්ඨපෙත්වාපි විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා විත්ථාරදෙසනා නාම. තාසු සංඛිත්තදෙසනා නාම මහාපඤ්ඤස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන කථිතා, විත්ථාරදෙසනා නාම මන්දපඤ්ඤස්ස. මහාපඤ්ඤස්ස හි විත්ථාරදෙසනා අතිපපඤ්චො විය හොති. මන්දපඤ්ඤස්ස සඞ්ඛෙපදෙසනා සසකස්ස උප්පතනං විය හොති, නෙව අන්තං න කොටිං පාපුණිතුං සක්කොති. සඞ්ඛෙපදෙසනා ච උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස වසෙන කථිතා, විත්ථාරදෙසනා ඉතරෙසං තිණ්ණං වසෙන. සකලම්පි හි තෙපිටකං සඞ්ඛෙපදෙසනා විත්ථාරදෙසනාති එත්ථෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ ด้วยบทว่า "สํขิตฺเตน จ วิตฺถาเรน จ" นี้ ทรงแสดงว่า ธรรมเทศนามีเพียง ๒ อย่าง คือ สังขิตตธรรมเทศนา และวิตถารธรรมเทศนา. ในธรรมเทศนา ๒ อย่างนั้น เทศนาที่ทรงยกมาติกาขึ้นแสดง ชื่อว่า สังขิตตเทศนา. เทศนาที่ทรงจำแนกมาติกานั้นนั่นแหละโดยพิสดารแล้วแสดง ชื่อว่า วิตถารเทศนา. อีกอย่างหนึ่ง เทศนาที่ทรงจำแนกโดยพิสดารแล้วแสดง จะทรงตั้งมาติกาไว้หรือไม่ตั้งไว้ก็ตาม ชื่อว่า วิตถารเทศนา. ในเทศนา ๒ อย่างนั้น สังขิตตเทศนา ทรงแสดงโดยอัธยาศัยของบุคคลผู้มีปัญญามาก, วิตถารเทศนา (ทรงแสดงโดยอัธยาศัย) ของบุคคลผู้มีปัญญาน้อย. จริงอยู่ สำหรับบุคคลผู้มีปัญญามาก วิตถารเทศนาเป็นเหมือนความเนิ่นช้าเกินไป. สำหรับบุคคลผู้มีปัญญาน้อย สังเขปเทศนาเป็นเหมือนการกระโดดของกระต่าย ย่อมไม่สามารถเพื่อจะบรรลุถึงที่สุดหรือเบื้องต้นได้เลย. และสังเขปเทศนา ทรงแสดงโดยอัธยาศัยของอุคฆฏิตัญญูบุคคล, วิตถารเทศนา (ทรงแสดง) โดยอัธยาศัยของบุคคล ๓ จำพวกที่เหลือ. จริงอยู่ พระไตรปิฎกทั้งหมด ย่อมถึงการนับเข้าในสังเขปเทศนาและวิตถารเทศนานี้เท่านั้น. 15. පඤ්චමෙ යස්මිං, භික්ඛවෙ, අධිකරණෙති විවාදාධිකරණං, අනුවාදාධිකරණං, ආපත්තාධිකරණං, කිච්චාධිකරණන්ති ඉමෙසං චතුන්නං අධිකරණානං යස්මිං අධිකරණෙ. ආපන්නො ච භික්ඛූති ආපත්තිං ආපන්නො භික්ඛු ච. තස්මෙතන්ති තස්මිං එතං. දීඝත්තායාති දීඝං අද්ධානං තිට්ඨනත්ථාය. ඛරත්තායාති දාස-කොණ්ඩ-චණ්ඩාල-වෙනාති එවං ඛරවාචාපවත්තනත්ථාය. වාළත්තායාති පාණි ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පහරණවසෙන කක්ඛළභාවත්ථාය. භික්ඛූ ච න ඵාසුං විහරිස්සන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදාපන්නෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ යෙපි උද්දෙසං වා පරිපුච්ඡං වා ගහෙතුකාමා පධානං වා අනුයුඤ්ජිතුකාමා, තෙ ඵාසුං න විහරිස්සන්ති. භික්ඛුසඞ්ඝස්මිං හි උපොසථපවාරණාය ඨිතාය උද්දෙසාදීහි අත්ථිකා උද්දෙසාදීනි ගහෙතුං න සක්කොන්ති, විපස්සකානං චිත්තුප්පාදො න එකග්ගො හොති, තතො විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොන්ති. එවං භික්ඛූ ච න ඵාසුං විහරිස්සන්ති. න දීඝත්තායාතිආදීසු වුත්තපටිපක්ඛනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า "ยสฺมึ ภิกฺขเว อธิกรเณ" ความว่า ในอธิกรณ์ใด ในบรรดาอธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ คือ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์. บทว่า "อาปนฺโน จ ภิกฺขู" ความว่า และภิกษุผู้ต้องอาบัติ. บทว่า "ตสฺเมตํ" คือ ตสฺมึ เอตํ (ในอธิกรณ์นั้น นี้). บทว่า "ทีฆตฺตาย" ความว่า เพื่อความตั้งอยู่ตลอดกาลนาน. บทว่า "ขรตฺตาย" ความว่า เพื่อความเป็นไปแห่งวาจาหยาบคายอย่างนี้ว่า ทาส คนไม่มีศีล คนจัณฑาล คนจักสาน. บทว่า "วาฬตฺตาย" ความว่า เพื่อความเป็นของหยาบกระด้าง ด้วยอำนาจการประหารด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน ท่อนไม้ เป็นต้น. บทว่า "ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺติ" ความว่า ในหมู่ภิกษุผู้ถึงความวิวาทกันและกัน แม้ภิกษุเหล่าใดผู้ใคร่จะเรียนอุเทศหรือปริปุจฉา หรือใคร่จะประกอบความเพียร ภิกษุเหล่านั้นย่อมอยู่ไม่ผาสุก. จริงอยู่ เมื่ออุโบสถปวารณาในหมู่ภิกษุงดไป ภิกษุผู้ต้องการอุเทศเป็นต้น ย่อมไม่สามารถจะเรียนอุเทศเป็นต้นได้, จิตตุปบาทของวิปัสสกบุคคลทั้งหลายย่อมไม่เป็นหนึ่ง, เพราะเหตุนั้น พวกเธอย่อมไม่สามารถให้คุณวิเศษเกิดขึ้นได้. ด้วยประการฉะนี้ และภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ไม่ผาสุก. ในบทมีคำว่า "น ทีฆตฺตาย" เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ඉධාති [Pg.12] ඉමස්මිං සාසනෙ. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං පච්චවෙක්ඛති. අකුසලං ආපන්නොති එත්ථ අකුසලන්ති ආපත්ති අධිප්පෙතා, ආපත්තිං ආපන්නොති අත්ථො. කඤ්චිදෙව දෙසන්ති න සබ්බමෙව ආපත්තිං, ආපත්තියා පන කඤ්චිදෙව දෙසං අඤ්ඤතරං ආපත්තින්ති අත්ථො. කායෙනාති කරජකායෙන. අනත්තමනොති අතුට්ඨචිත්තො. අනත්තමනවාචන්ති අතුට්ඨවාචං. මමෙවාති මංයෙව. තත්ථාති තස්මිං අධිකරණෙ. අච්චයො අච්චගමාති අපරාධො අතික්කමිත්වා මද්දිත්වා ගතො, අහමෙවෙත්ථ අපරාධිකො. සුඞ්කදායකංව භණ්ඩස්මින්ති යථා සුඞ්කට්ඨානං පරිහරිත්වා නීතෙ භණ්ඩස්මිං සුඞ්කදායකං අපරාධො අභිභවති, සො ච තත්ථ අපරාධිකො හොති, න රාජානො න රාජපුරිසාති අත්ථො. บทว่า อิท มีความว่า ในพระศาสนานี้. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ มีความว่า ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้. ในบทว่า อกุสลํ อาปนฺโน นี้ บทว่า อกุสลํ ประสงค์เอาอาบัติ ความว่า ต้องอาบัติแล้ว. บทว่า กญฺจิเทว เทสํ มีความว่า ไม่ใช่ต้องอาบัติทั้งหมด แต่ต้องอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งเป็นส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งอาบัติ. บทว่า กาเยน คือ ด้วยกายอันเกิดแต่ธุลี. บทว่า อนตฺตมโน คือ มีจิตไม่ยินดี. บทว่า อนตฺตมนวาจํ คือ วาจาที่ไม่น่าพอใจ. บทว่า มเมว คือ เรานั่นเทียว. บทว่า ตตฺถ คือ ในอธิกรณ์นั้น. บทว่า อจฺจโย อจฺจคมา มีความว่า โทษได้ก้าวล่วง ย่ำยีไปแล้ว เรานั่นแหละเป็นผู้มีโทษในเรื่องนี้. บทว่า สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมึ มีความว่า เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลเลี่ยงด่านภาษีแล้วนำสินค้าไป โทษย่อมครอบงำผู้ให้ส่วย และผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีโทษในเรื่องนั้น พระราชาไม่มีโทษ ราชบุรุษไม่มีโทษ. ඉදං වුත්තං හොති – යො හි රඤ්ඤා ඨපිතං සුඞ්කට්ඨානං පරිහරිත්වා භණ්ඩං හරති, තං සහ භණ්ඩසකටෙන ආනෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙන්ති. තත්ථ නෙව සුඞ්කට්ඨානස්ස දොසො අත්ථි, න රඤ්ඤො න රාජපුරිසානං, පරිහරිත්වා ගතස්සෙව පන දොසො, එවමෙවං යං සො භික්ඛු ආපත්තිං ආපන්නො, තත්ථ නෙව ආපත්තියා දොසො, න චොදකස්ස. තීහි පන කාරණෙහි තස්සෙව භික්ඛුනො දොසො. තස්ස හි ආපත්තිං ආපන්නභාවෙනපි දොසො, චොදකෙ අනත්තමනතායපි දොසො, අනත්තමනස්ස සතො පරෙසං ආරොචනෙනපි දොසො. චොදකස්ස පන යං සො තං ආපත්තිං ආපජ්ජන්තං අද්දස, තත්ථ දොසො නත්ථි. අනත්තමනතාය චොදනාය පන දොසො. තම්පි අමනසිකරිත්වා අයං භික්ඛු අත්තනොව දොසං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘ඉති මමෙව තත්ථ අච්චයො අච්චගමා සුඞ්කදායකංව භණ්ඩස්මි’’න්ති එවං පටිසඤ්චික්ඛතීති අත්ථො. දුතියවාරෙ චොදකස්ස අනත්තමනතා ච අනත්තමනතාය චොදිතභාවො චාති ද්වෙ දොසා, තෙසං වසෙන ‘‘අච්චයො අච්චගමා’’ති එත්ථ යොජනා කාතබ්බා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. มีคำอธิบายดังนี้: ก็ผู้ใดเลี่ยงด่านภาษีที่พระราชาทรงตั้งไว้แล้วขนสินค้าไป, (ราชบุรุษ) นำผู้นั้นพร้อมทั้งเกวียนสินค้ามาถวายพระราชา. ในเรื่องนั้น ด่านภาษีไม่มีโทษเลย, พระราชาไม่มีโทษ, ราชบุรุษไม่มีโทษ, แต่ผู้ที่เลี่ยงไปนั่นแหละมีโทษ ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นต้องอาบัติใด, ในเรื่องนั้น อาบัติไม่มีโทษเลย, โจทก์ก็ไม่มีโทษ. แต่ว่า ภิกษุนั้นนั่นแหละมีโทษด้วยเหตุ ๓ ประการ. คือ ภิกษุนั้นมีโทษแม้เพราะความเป็นผู้ต้องอาบัติ, มีโทษแม้เพราะความไม่พอใจในโจทก์, มีโทษแม้เพราะเมื่อตนไม่พอใจแล้วไม่บอกแก่ผู้อื่น. ส่วนโจทก์นั้น การที่เขาเห็นภิกษุนั้นกำลังต้องอาบัตินั้น ในเรื่องนั้นไม่มีโทษ แต่มีโทษในการโจทด้วยความไม่พอใจ. ภิกษุนี้ไม่ใส่ใจถึงโทษนั้น พิจารณาเห็นแต่โทษของตนเองว่า "ดังนี้ ความผิดได้ล่วงเกินเรานั่นเทียวในเรื่องนั้น เปรียบเหมือน (โทษครอบงำ) ผู้ให้ส่วยในเมื่อมีสินค้า" ดังนี้ ความว่า ย่อมพิจารณาเห็นอย่างนี้. ในวาระที่สอง โทษของโจทก์มี ๒ อย่าง คือ ความไม่พอใจ ๑ และความเป็นผู้ถูกโจทด้วยความไม่พอใจ ๑ พึงประกอบความในบทว่า "อจฺจโย อจฺจคมา" นี้ ด้วยอำนาจแห่งโทษทั้งสองนั้น. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น. 16. ඡට්ඨෙ අඤ්ඤතරොති එකො අපාකටනාමො බ්‍රාහ්මණො. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති යෙනාති භුම්මත්ථෙ කරණවචනං. තස්මා යත්ථ භගවා, තත්ථ උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. යෙන වා කාරණෙන භගවා දෙවමනුස්සෙහි උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙන කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙන ච කාරණෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො[Pg.13]? නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමාධිප්පායෙන, සාදුඵලූපභොගාධිප්පායෙන දිජගණෙහි නිච්චඵලිතමහාරුක්ඛො විය. උපසඞ්කමීති ගතොති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමිත්වාති උපසඞ්කමනපරියොසානදීපනං. අථ වා එවං ගතො තතො ආසන්නතරං ඨානං භගවතො සමීපසඞ්ඛාතං ගන්ත්වාතිපි වුත්තං හොති. ๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อญฺญตโร คือ พราหมณ์คนหนึ่งผู้มีชื่อไม่ปรากฏ. ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ นี้ บทว่า เยน เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. เพราะฉะนั้น พึงทราบความในบทนี้ว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด เขาเข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น. หรือพึงเห็นความในบทนี้ว่า พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุใด เขาเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนั้น. ก็พระผู้มีพระภาคอันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุอะไร? ด้วยความประสงค์จะบรรลุคุณวิเศษต่างๆ เปรียบเหมือนหมู่สกุณาพึงเข้าอาศัยต้นไม้ใหญ่ที่มีผลเป็นนิตย์ ด้วยความประสงค์จะบริโภคผลไม้อันโอชา. บทว่า อุปสงฺกมิ มีความว่า ไปแล้ว. บทว่า อุปสงฺกมิตฺวา เป็นบทแสดงที่สุดแห่งการเข้าไปเฝ้า. อีกอย่างหนึ่ง มีความว่า พราหมณ์นั้นไปแล้วอย่างนี้ ได้ไปยังสถานที่ใกล้กว่านั้น อันนับว่าเป็นที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค. භගවතා සද්ධිං සම්මොදීති යථා ච ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තො භගවා තෙන, එවං සොපි භගවතා සද්ධිං සමප්පවත්තමොදො අහොසි, සීතොදකං විය උණ්හොදකෙන සම්මොදිතං එකීභාවං අගමාසි. යාය ච ‘‘කච්චි, භො ගොතම, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි භොතො ගොතමස්ස ච සාවකානඤ්ච අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරො’’තිආදිකාය කථාය සම්මොදි, තං පීතිපාමොජ්ජසඞ්ඛාතස්ස සම්මොදස්ස ජනනතො සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො ච සම්මොදනීයං, අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරතාය සුචිරම්පි කාලං සාරෙතුං නිරන්තරං පවත්තෙතුං අරහරූපතො සරිතබ්බභාවතො ච සාරණීයං. සුය්‍යමානසුඛතො වා සම්මොදනීයං, අනුස්සරියමානසුඛතො සාරණීයං, තථා බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතාය සම්මොදනීයං, අත්ථපරිසුද්ධතාය සාරණීයන්ති එවං අනෙකෙහි පරියායෙහි සම්මොදනීයං සාරණීයං කථං වීතිසාරෙත්වා පරියොසාපෙත්වා නිට්ඨපෙත්වා යෙනත්ථෙන ආගතො, තං පුච්ඡිතුකාමො එකමන්තං නිසීදි. บทว่า ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ มีความว่า พระผู้มีพระภาคผู้ตรัสถามถึงความเป็นอยู่ได้เป็นต้นกับพราหมณ์นั้นฉันใด แม้พราหมณ์นั้นก็ได้มีความบันเทิงเป็นไปเสมอกันกับพระผู้มีพระภาคฉันนั้น เปรียบเหมือนน้ำเย็นผสมกับน้ำร้อนถึงความเป็นอันเดียวกัน. และได้ปราศรัยด้วยถ้อยคำมีอาทิว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม ท่านยังพอทนได้หรือ ยังพอเป็นไปได้หรือ ท่านพระโคดมและเหล่าสาวกมีอาพาธน้อย มีโรคน้อย กระปรี้กระเปร่า มีกำลัง และอยู่ผาสุกดีหรือ". ถ้อยคำนั้นชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะก่อให้เกิดความบันเทิงอันได้แก่ปีติและปราโมทย์ และเพราะเป็นสิ่งที่ควรบันเทิง, ชื่อว่า สารณียะ เพราะมีความไพเราะทั้งอรรถและพยัญชนะ จึงควรให้ระลึกถึงและเป็นไปเนืองนิตย์ได้แม้สิ้นกาลนาน และเพราะเป็นสิ่งที่ควรระลึกถึง. หรือชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะมีความสุขเมื่อกำลังฟัง, ชื่อว่า สารณียะ เพราะมีความสุขเมื่อกำลังระลึกถึง. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะพยัญชนะบริสุทธิ์, ชื่อว่า สารณียะ เพราะอรรถบริสุทธิ์. พราหมณ์ครั้นกล่าวถ้อยคำอันเป็นสัมโมทนียะและสารณียะโดยปริยายเป็นอันมากอย่างนี้ให้จบสิ้นลงแล้ว, มีความประสงค์จะทูลถามถึงเนื้อความที่ตนมา จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. එකමන්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය. තස්මා යථා නිසින්නො එකමන්තං නිසින්නො හොති, තථා නිසීදීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. භුම්මත්ථෙ වා එතං උපයොගවචනං. නිසීදීති උපාවිසි. පණ්ඩිතා හි පුරිසා ගරුට්ඨානීයං උපසඞ්කමිත්වා ආසනකුසලතාය එකමන්තං නිසීදන්ති. අයඤ්ච නෙසං අඤ්ඤතරො, තස්මා එකමන්තං නිසීදි. บทว่า เอกมนฺตํ เป็นภาวนปุงสกลิงค์ (แสดงอาการ) เหมือนในบทเป็นต้นว่า "วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺติ" (พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไม่สม่ำเสมอ). เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้ว่า นั่งแล้วโดยอาการที่ชื่อว่านั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. หรือบทนี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. บทว่า นิสีทิ คือ เข้าไปนั่งใกล้. ด้วยว่า บัณฑิตบุรุษทั้งหลาย เข้าไปหาท่านผู้ควรแก่การเคารพแล้ว ย่อมนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ด้วยความฉลาดในอาสนะ. และพราหมณ์นี้ก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาบัณฑิตบุรุษเหล่านั้น เพราะฉะนั้น เขาจึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. කථං නිසින්නො පන එකමන්තං නිසින්නො හොතීති? ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා. සෙය්‍යථිදං – අතිදූරං, අච්චාසන්නං, උපරිවාතං, උන්නතප්පදෙසං, අතිසම්මුඛං අතිපච්ඡාති. අතිදූරෙ නිසින්නො හි සචෙ කථෙතුකාමො හොති, උච්චාසද්දෙන කථෙතබ්බං හොති. අච්චාසන්නෙ නිසින්නො සඞ්ඝට්ටනං කරොති[Pg.14]. උපරිවාතෙ නිසින්නො සරීරගන්ධෙන බාධති. උන්නතප්පදෙසෙ නිසින්නො අගාරවං පකාසෙති. අතිසම්මුඛා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, චක්ඛුනා චක්ඛුං ආහච්ච දට්ඨබ්බං හොති. අතිපච්ඡා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, ගීවං පසාරෙත්වා දට්ඨබ්බං හොති. තස්මා අයම්පි එතෙ ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’ති. ถามว่า ก็ นั่งอย่างไร จึงจะชื่อว่านั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง? ตอบว่า เว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการเสีย. ได้แก่ (นั่ง) ไกลเกินไป, ใกล้เกินไป, เหนือลม, ในที่สูง, ตรงหน้าเกินไป, และข้างหลังเกินไป. ด้วยว่า ผู้นั่งในที่ไกลเกินไป หากประสงค์จะพูด ก็จะต้องพูดด้วยเสียงดัง. ผู้นั่งในที่ใกล้เกินไป ย่อมกระทบกระทั่ง. ผู้นั่งในที่เหนือลม ย่อมเบียดเบียนด้วยกลิ่นกาย. ผู้นั่งในที่สูง ย่อมแสดงความไม่เคารพ. ผู้นั่งตรงหน้าเกินไป หากประสงค์จะดู ก็จะต้องดูโดยจ้องตาต่อตา. ผู้นั่งข้างหลังเกินไป หากประสงค์จะดู ก็จะต้องยืดคอดู. เพราะฉะนั้น แม้พราหมณ์นี้ก็เว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการเหล่านี้แล้วจึงนั่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เอกมนฺตํ นิสีทิ". එතදවොචාති දුවිධා හි පුච්ඡා – අගාරිකපුච්ඡා, අනගාරිකපුච්ඡා ච. තත්ථ ‘‘කිං, භන්තෙ, කුසලං, කිං අකුසල’’න්ති (ම. නි. 3.296) ඉමිනා නයෙන අගාරිකපුච්ඡා ආගතා. ‘‘ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති (ම. නි. 3.86) ඉමිනා නයෙන අනගාරිකපුච්ඡා. අයං පන අත්තනො අනුරූපං අගාරිකපුච්ඡං පුච්ඡන්තො එතං ‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු කො පච්චයො’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ හෙතු පච්චයොති උභයම්පෙතං කාරණවෙවචනමෙව. අධම්මචරියාවිසමචරියාහෙතූති අධම්මචරියාසඞ්ඛාතාය විසමචරියාය හෙතු, තංකාරණා තප්පච්චයාති අත්ථො. තත්‍රායං පදත්ථො – අධම්මස්ස චරියා අධම්මචරියා, අධම්මකාරණන්ති අත්ථො. විසමං චරියා, විසමස්ස වා කම්මස්ස චරියාති විසමචරියා. අධම්මචරියා ච සා විසමචරියා චාති අධම්මචරියාවිසමචරියා. එතෙනුපායෙන සුක්කපක්ඛෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්ථතො පනෙත්ථ අධම්මචරියාවිසමචරියා නාම දස අකුසලකම්මපථා, ධම්මචරියාසමචරියා නාම දස කුසලකම්මපථාති වෙදිතබ්බා. ในบทว่า เอตทโวจ นี้ พึงทราบว่า คำถามมี ๒ อย่าง คือ คำถามของคฤหัสถ์ และคำถามของอนคาริก (ผู้ไม่ครองเรือน) ในคำถาม ๒ อย่างนั้น คำถามของคฤหัสถ์มาโดยนัยนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล” คำถามของอนคาริกมาโดยนัยนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหล่านี้คือปัญจุปาทานขันธ์ใช่ไหมหนอ” ส่วนพราหมณ์ผู้นี้ เมื่อจะทูลถามคำถามของคฤหัสถ์ที่สมควรแก่ตน จึงได้กล่าวคำนี้เป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย” ในบทเหล่านั้น ทั้งสองบทคือ เหตุ และ ปัจจโย เป็นไวพจน์ของคำว่า การณะ (เหตุ) นั่นเอง บทว่า อธัมมจริยาวิสมจริยาเหตุ มีความว่า เพราะเหตุแห่งความประพฤติไม่สม่ำเสมอที่เรียกว่าความประพฤติไม่เป็นธรรม, เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น ในบทนั้น มีความหมายของบทดังนี้: การประพฤติอธรรม ชื่อว่า อธัมมจริยา ความหมายคือ การกระทำสิ่งที่ไม่ใช่ธรรม การประพฤติไม่สม่ำเสมอ หรือ การประพฤติกรรมที่ไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสมจริยา การประพฤติไม่เป็นธรรมนั้นด้วย และเป็นการประพฤติไม่สม่ำเสมอด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธัมมจริยาวิสมจริยา ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความหมายแม้ในฝ่ายขาว (ฝ่ายกุศล) ในที่นี้ โดยความหมาย พึงทราบว่า อธัมมจริยาวิสมจริยา ได้แก่ อกุศลกรรมบถ ๑๐, ธัมมจริยาสมจริยา ได้แก่ กุศลกรรมบถ ๑๐ අභික්කන්තං, භො ගොතමාති එත්ථ අයං අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනෙසු දිස්සති. ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’තිආදීසු (උදා. 45; චූළව. 383; අ. නි. 8.20) හි ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ. ในบทว่า อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม นี้ อภิกกันตศัพท์นี้ ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป, งาม, งามยิ่ง, และการแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราตรีผ่านไปแล้ว ปฐมยามล่วงไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป ในบทเป็นต้นว่า “ท่านผู้นี้เป็นผู้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกนี้” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า งาม ‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං; අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. – “ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองอยู่ด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง ส่องทิศทั้งปวงให้สว่างไสว” ආදීසු [Pg.15] (වි. ව. 857) අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ’’තිආදීසු (දී. නි. 1.250; පාරා. 15) අබ්භනුමොදනෙ. ඉධාපි අබ්භනුමොදනෙයෙව. යස්මා ච අබ්භනුමොදනෙ, තස්මා සාධු සාධු, භො ගොතමාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. ในบทเป็นต้น (ดังคาถาที่ยกมา) อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า รูปงามยิ่ง ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก” อภิกกันตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง แม้ในที่นี้ ก็ปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง นั่นแหละ และเพราะปรากฏในความหมายว่า การแสดงความชื่นชมยินดียิ่ง ฉะนั้น พึงทราบว่า เป็นอันกล่าวว่า “ดีละ ดีละ ท่านพระโคดม” ‘‘භයෙ කොධෙ පසංසායං, තුරිතෙ කොතූහලච්ඡරෙ; හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච, කරෙ ආමෙඩිතං බුධො’’ති. – “บัณฑิตพึงกล่าวซ้ำในเวลาหวาดกลัว โกรธ สรรเสริญ รีบร้อน ตื่นเต้นอัศจรรย์ใจ ร่าเริง โศกเศร้า และเลื่อมใส” ඉමිනා ච ලක්ඛණෙන ඉධ පසාදවසෙන පසංසාවසෙන චායං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. අථ වා අභික්කන්තන්ති අභික්කන්තං අතිඉට්ඨං අතිමනාපං, අතිසුන්දරන්ති වුත්තං හොති. และด้วยหลักการนี้ พึงทราบว่า ในที่นี้ คำว่า อภิกฺกนฺตํ นี้ ท่านกล่าวไว้ ๒ ครั้ง ด้วยอำนาจความเลื่อมใสและด้วยอำนาจการสรรเสริญ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อภิกฺกนฺตํ เป็นอันกล่าวว่า น่าปรารถนายิ่งนัก น่าพอใจยิ่งนัก งามยิ่งนัก තත්ථ එකෙන අභික්කන්තසද්දෙන දෙසනං ථොමෙති, එකෙන අත්තනො පසාදං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අභික්කන්තං, භො ගොතම, යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනා, අභික්කන්තං යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනං ආගම්ම මම පසාදොති. භගවතොයෙව වා වචනං ද්වෙ ද්වෙ අත්ථෙ සන්ධාය ථොමෙති – භොතො ගොතමස්ස වචනං අභික්කන්තං දොසනාසනතො, අභික්කන්තං ගුණාධිගමනතො, තථා සද්ධාජනනතො, පඤ්ඤාජනනතො, සාත්ථතො, සබ්‍යඤ්ජනතො, උත්තානපදතො, ගම්භීරත්ථතො, කණ්ණසුඛතො, හදයඞ්ගමතො, අනත්තුක්කංසනතො, අපරවම්භනතො, කරුණාසීතලතො, පඤ්ඤාවදාතතො, ආපාථරමණීයතො, විමද්දක්ඛමතො, සුය්‍යමානසුඛතො, වීමංසියමානහිතතොති එවමාදීහි යොජෙතබ්බං. ในสองบทนั้น ด้วยอภิกกันตศัพท์บทหนึ่ง เป็นการสรรเสริญพระธรรมเทศนา, ด้วยอีกบทหนึ่ง เป็นการสรรเสริญความเลื่อมใสของตน ในที่นี้มีความประสงค์ดังนี้: “ข้าแต่ท่านพระโคดม พระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ไพเราะยิ่งนัก, ความเลื่อมใสของข้าพเจ้าที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระธรรมเทศนาของท่านพระโคดมนี้ ก็ไพเราะยิ่งนัก” หรืออีกนัยหนึ่ง พราหมณ์สรรเสริญพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคโดยมุ่งหมายถึงความหมายคู่ๆ กันไป คือ พระดำรัสของท่านพระโคดมไพเราะยิ่งนัก เพราะทำลายโทษ, ไพเราะยิ่งนัก เพราะทำให้บรรลุคุณ, เช่นเดียวกัน ไพเราะยิ่งนัก เพราะทำให้เกิดศรัทธา, เพราะทำให้เกิดปัญญา, เพราะมีอรรถ, เพราะมีพยัญชนะ, เพราะมีบทที่เข้าใจง่าย, เพราะมีอรรถลึกซึ้ง, เพราะฟังแล้วสบายหู, เพราะซาบซึ้งใจ, เพราะไม่ยกตน, เพราะไม่ข่มผู้อื่น, เพราะเย็นด้วยพระกรุณา, เพราะบริสุทธิ์ด้วยปัญญา, เพราะไพเราะในเบื้องต้น, เพราะทนต่อการพิสูจน์, เพราะเป็นสุขเมื่อกำลังฟัง, เพราะเป็นประโยชน์เมื่อกำลังไตร่ตรอง พึงประกอบความด้วยบทเป็นต้นอย่างนี้ තතො පරම්පි චතූහි උපමාහි දෙසනංයෙව ථොමෙති. තත්ථ නික්කුජ්ජිතන්ති අධොමුඛඨපිතං, හෙට්ඨාමුඛජාතං වා. උක්කුජ්ජෙය්‍යාති උපරිමුඛං කරෙය්‍ය. පටිච්ඡන්නන්ති තිණපණ්ණාදිඡාදිතං. විවරෙය්‍යාති උග්ඝාටෙය්‍ය. මූළ්හස්සාති දිසාමූළ්හස්ස. මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍යාති හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘එස මග්ගො’’ති වදෙය්‍ය. අන්ධකාරෙති කාළපක්ඛචාතුද්දසීඅඩ්ඪරත්තඝනවනසණ්ඩමෙඝපටලෙහි චතුරඞ්ගෙ තමෙ. අයං තාව අනුත්තානපදත්ථො. ต่อจากนั้นไป พราหมณ์สรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ข้อ ในอุปมาเหล่านั้น บทว่า นิกฺกุชฺชิตํ คือ ของที่คว่ำไว้ หรือของที่เกิดมามีหน้าอยู่เบื้องล่าง บทว่า อุกฺกุชฺเชยฺย คือ พึงทำให้มีหน้าอยู่เบื้องบน (พึงหงาย) บทว่า ปฏิจฺฉนฺนํ คือ ของที่หญ้าและใบไม้เป็นต้นปิดบังไว้ บทว่า วิวเรยฺย คือ พึงเปิด บทว่า มูฬฺหสฺส คือ แก่ผู้หลงทิศ บทว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย คือ จับมือแล้วพึงบอกว่า “นี่คือทาง” บทว่า อนฺธกาเร คือ ในความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ คือ วัน ๑๔ ค่ำข้างแรม, เที่ยงคืน, ป่าทึบ, และเมฆหนาทึบ นี้เป็นความหมายของบทที่ยังไม่ชัดเจนก่อน අයං පන අධිප්පායයොජනා – යථා කොචි නික්කුජ්ජිතං උක්කුජ්ජෙය්‍ය, එවං සද්ධම්මවිමුඛං අසද්ධම්මෙ පතිතං මං අසද්ධම්මා වුට්ඨාපෙන්තෙන, යථා පටිච්ඡන්නං විවරෙය්‍ය, එවං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානතො පභුති මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්නං [Pg.16] සාසනං විවරන්තෙන, යථා මූළ්හස්ස මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, එවං කුම්මග්ගමිච්ඡාමග්ගප්පටිපන්නස්ස මෙ සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආවිකරොන්තෙන, යථා අන්ධකාරෙ තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, එවං මොහන්ධකාරෙ නිමුග්ගස්ස මෙ බුද්ධාදිරතනරූපානි අපස්සතො තප්පටිච්ඡාදකමොහන්ධකාරවිද්ධංසකදෙසනාපජ්ජොතධාරණෙන මය්හං භොතා ගොතමෙන එතෙහි පරියායෙහි පකාසිතත්තා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතොති. ส่วนนี้เป็นการเชื่อมโยงความหมายที่ประสงค์: บุคคลใดพึงหงายของที่คว่ำไว้ ฉันใด, ท่านผู้ให้ข้าพเจ้าผู้หันหลังให้สัทธรรม ตกอยู่ในอสัทธรรม ได้ลุกขึ้นจากอสัทธรรม ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงเปิดของที่ถูกปิดบังไว้ ฉันใด, ท่านผู้เปิดเผยพระศาสนาที่ถูกป่าทึบคือมิจฉาทิฏฐิปิดบังไว้จำเดิมแต่กาลอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงบอกทางแก่ผู้หลงทาง ฉันใด, ท่านผู้ทำให้ทางสวรรค์และทางพระนิพพานปรากฏแก่ข้าพเจ้าผู้ดำเนินไปในทางผิดทางชั่ว ก็ฉันนั้น บุคคลใดพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด ฉันใด, ท่านผู้ตามประทีปคือเทศนาที่กำจัดความมืดคือโมหะอันปิดบังธรรมนั้น สำหรับข้าพเจ้าผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะ มองไม่เห็นสภาวะแห่งรัตนะมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ก็ฉันนั้น เพราะท่านพระโคดมได้ประกาศธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยปริยายเหล่านี้ ฉะนั้น (จึงเป็นอันกล่าวว่า) ธรรมอันท่านประกาศแล้วโดยอเนกปริยาย එවං දෙසනං ථොමෙත්වා ඉමාය දෙසනාය රතනත්තයෙ පසන්නචිත්තො පසන්නාකාරං කරොන්තො එසාහන්තිආදිමාහ. තත්ථ එසාහන්ති එසො අහං. භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමීති භවං මෙ ගොතමො සරණං පරායණං අඝස්ස තාතා හිතස්ස ච විධාතාති ඉමිනා අධිප්පායෙන භවන්තං ගොතමං ගච්ඡාමි භජාමි සෙවාමි පයිරුපාසාමි, එවං වා ජානාමි බුජ්ඣාමීති. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගති අත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. තස්මා ගච්ඡාමීති ඉමස්ස ජානාමි බුජ්ඣාමීති අයමත්ථො වුත්තො. ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චාති එත්ථ පන අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ ච චතූසු අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො. සො අත්ථතො අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34) විත්ථාරො. න කෙවලඤ්ච අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච, අපිච ඛො අරියඵලෙහි සද්ධිං පරියත්තිධම්මොපි. වුත්තඤ්හෙතං ඡත්තමාණවකවිමානෙ – (พราหมณ์) สรรเสริญพระธรรมเทศนาอย่างนี้แล้ว มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยพระธรรมเทศนานี้ เมื่อจะกระทำการแสดงอาการของผู้เลื่อมใส จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า เอสาหํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอสาหํ คือ เอโส อหํ. บทว่า ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ความว่า พระโคดมผู้เจริญเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของข้าพเจ้า เป็นผู้ป้องกันจากความทุกข์ และเป็นผู้จัดการประโยชน์เกื้อกูล ด้วยอธิบายอย่างนี้ ข้าพเจ้าจึงถึงพระโคดมผู้เจริญ คือ เข้าไปคบหา เข้าไปรับใช้ เข้าไปนั่งใกล้ หรืออีกอย่างหนึ่งว่า ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเข้าใจ. จริงอยู่ ธาตุเหล่าใดมีความหมายว่า ไป ธาตุเหล่านั้นก็มีความหมายว่า รู้ ด้วย. เพราะเหตุนั้น คำว่า คจฺฉามิ นี้ จึงมีความหมายว่า ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเข้าใจ ดังนี้. ส่วนในบทว่า ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ นั้น ธรรมชื่อว่าย่อมทรงไว้ซึ่งผู้บรรลุมรรคแล้ว ผู้กระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธแล้ว และผู้ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ ไม่ให้ตกไปในอบาย ๔ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธรรม. ธรรมนั้นโดยอรรถได้แก่ อริยมรรคและนิพพาน. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สังขตธรรมมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งสังขตธรรมเหล่านั้น" (ดังนี้เป็นต้นโดยพิสดาร). และมิใช่เพียงแต่อริยมรรคและนิพพานเท่านั้น แต่ยังหมายถึงปริยัติธรรมพร้อมด้วยอริยผลทั้งหลายด้วย. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในฉัตตมาณวกวิมานว่า – ‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං, ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං; මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං, ධම්මමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 887); "ท่านจงเข้าถึงธรรมนี้อันเป็นที่สำรอกราคะ ไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก, ธรรมอันเป็นอสังขตะ ไม่เป็นปฏิปักษ์, ธรรมนี้อันไพเราะ คล่องแคล่ว จำแนกไว้ดีแล้ว เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด" එත්ථ රාගවිරොගොති මග්ගො කථිතො. අනොජමසොකන්ති ඵලං. ධම්මමසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං. අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තන්ති පිටකත්තයෙන විභත්තා සබ්බධම්මක්ඛන්ධාති. දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙන සංහතොති සඞ්ඝො. සො අත්ථතො අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහො. වුත්තඤ්හෙතං තස්මියෙව විමානෙ – ในคาถานั้น ด้วยบทว่า ราควิราโค ตรัสถึงมรรค. ด้วยบทว่า อเนชมโสกํ ตรัสถึงผล. ด้วยบทว่า ธมฺมมสงฺขตํ ตรัสถึงนิพพาน. ด้วยบทว่า อปฺปฏิฏกูลํ มธุรมิมํ ปคุนํ สุวิภตฺตํ ตรัสถึงธรรมขันธ์ทั้งหมดที่จำแนกไว้โดยปิฎกสาม. ชื่อว่าสงฆ์ เพราะเป็นหมู่ที่รวมกันโดยมีทิฏฐิและศีลเสมอกัน. สงฆ์นั้นโดยอรรถได้แก่ หมู่แห่งอริยบุคคล ๘. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวิมานนั้นนั่นเองว่า – ‘‘යත්ථ ච දින්නමහප්ඵලමාහු, චතූසු සුචීසු පුරිසයුගෙසු; අට්ඨ ච පුග්ගලධම්මදසා තෙ, සඞ්ඝමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 888); "ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ทานที่ถวายในบุรุษยุคล ๔ คู่ ผู้บริสุทธิ์เหล่าใด มีผลมาก, บุคคล ๘ เหล่านั้นผู้เห็นธรรม ท่านจงเข้าถึงสงฆ์หมู่นี้เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด" භික්ඛූනං [Pg.17] සඞ්ඝො භික්ඛුසඞ්ඝො. එත්තාවතා බ්‍රාහ්මණො තීණි සරණගමනානි පටිවෙදෙසි. หมู่แห่งภิกษุชื่อว่า ภิกษุสงฆ์. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พราหมณ์ได้ประกาศสรณคมน์ ๓ ประการ. ඉදානි තෙසු සරණගමනෙසු කොසල්ලත්ථං සරණං, සරණගමනං, යො ච සරණං ගච්ඡති, සරණගමනප්පභෙදො, සරණගමනඵලං, සංකිලෙසො, භෙදොති අයං විධි වෙදිතබ්බො. บัดนี้ เพื่อความฉลาดในสรณคมน์เหล่านั้น พึงทราบวิธีนี้ คือ สรณะ, สรณคมน์, ผู้ที่ถึงสรณะ, ประเภทแห่งสรณคมน์, ผลแห่งสรณคมน์, ความเศร้าหมอง, และการทำลาย. සෙය්‍යථිදං – පදත්ථතො තාව හිංසතීති සරණං, සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිපරිකිලෙසං හනති විනාසෙතීති අත්ථො, රතනත්තයස්සෙවෙතං අධිවචනං. අථ වා හිතෙ පවත්තනෙන අහිතා ච නිවත්තනෙන සත්තානං භයං හිංසතීති බුද්ධො, භවකන්තාරා උත්තාරණෙන ලොකස්ස අස්සාසදානෙන ච ධම්මො, අප්පකානම්පි කාරානං විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සඞ්ඝො. තස්මා ඉමිනාපි පරියායෙන රතනත්තයං සරණං. තප්පසාදතග්ගරුතාහි විහතකිලෙසො තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො සරණගමනං. තංසමඞ්ගීසත්තො සරණං ගච්ඡති, වුත්තප්පකාරෙන චිත්තුප්පාදෙන ‘‘එතානි මෙ තීණි රතනානි සරණං, එතානි පරායණ’’න්ති එවං උපෙතීති අත්ථො. එවං තාව සරණං සරණගමනං යො ච සරණං ගච්ඡති ඉදං තයං වෙදිතබ්බං. กล่าวคือ – เบื้องต้น โดยอรรถแห่งบทว่า ชื่อว่าสรณะ เพราะย่อมเบียดเบียน คือ ทำลาย. อธิบายว่า ย่อมทำลาย ย่อมยังภัย ความหวาดสะดุ้ง ทุกข์ และความลำบากในทุคคติของเหล่าผู้ถึงสรณะให้พินาศไป ด้วยสรณคมน์นั้นเอง, คำนี้เป็นชื่อของพระรัตนตรัย. อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัยของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการให้เป็นไปในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และด้วยการให้งดเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์, พระธรรมชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัยของโลก ด้วยการให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพ และด้วยการประทานความอุ่นใจ, พระสงฆ์ชื่อว่าสรณะ เพราะทรงเบียดเบียนภัย ด้วยการกระทำให้ได้ผลไพบูลย์แม้แห่งการกระทำอันเล็กน้อย. เพราะเหตุนั้น แม้โดยปริยายนี้ พระรัตนตรัยจึงชื่อว่าสรณะ. จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นโดยอาการมีความเลื่อมใสและความเคารพในพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ตั้ง มีกิเลสอันถูกกำจัดแล้ว มีความเป็นไปในอาการมีความน้อมไปในพระรัตนตรัยนั้นเป็นอย่างยิ่ง ชื่อว่า สรณคมน์. สัตว์ผู้ประกอบพร้อมด้วยจิตตุปบาทนั้น ชื่อว่าผู้ถึงสรณะ. อธิบายว่า ย่อมเข้าถึงด้วยจิตตุปบาทตามประการที่กล่าวแล้วว่า "รัตนะ ๓ เหล่านี้เป็นที่พึ่งของเรา, รัตนะเหล่านี้เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของเรา" ดังนี้. เบื้องต้น พึงทราบองค์สามนี้ คือ สรณะ สรณคมน์ และผู้ที่ถึงสรณะ อย่างนี้. සරණගමනප්පභෙදෙ පන දුවිධං සරණගමනං ලොකුත්තරං ලොකියඤ්චාති. තත්ථ ලොකුත්තරං දිට්ඨසච්චානං මග්ගක්ඛණෙ සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන ආරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා කිච්චතො සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣති. ලොකියං පුථුජ්ජනානං සරණගමනුපක්කිලෙසවික්ඛම්භනෙන ආරම්මණතො බුද්ධාදිගුණාරම්මණං හුත්වා ඉජ්ඣති. තං අත්ථතො බුද්ධාදීසු වත්ථූසු සද්ධාපටිලාභො, සද්ධාමූලිකා ච සම්මාදිට්ඨි දසසු පුඤ්ඤකිරියාවත්ථූසු දිට්ඨිජුකම්මන්ති වුච්චති. ส่วนในประเภทแห่งสรณคมน์ สรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ โลกุตตรสรณคมน์ และโลกิยสรณคมน์. ในสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น โลกุตตรสรณคมน์สำหรับพระอริยบุคคลผู้เห็นสัจจะแล้ว ย่อมสำเร็จในพระรัตนตรัยทั้งสิ้นโดยกิจ โดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์โดยทางอารมณ์ ด้วยการตัดขาดอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ได้ในขณะแห่งมรรค. โลกิยสรณคมน์สำหรับปุถุชน ย่อมสำเร็จโดยมีคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นอารมณ์โดยทางอารมณ์ ด้วยการข่มอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ไว้. สรณคมน์นั้นโดยอรรถแล้ว ได้แก่ การได้ศรัทธาในวัตถุทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น, สัมมาทิฏฐิอันมีศรัทธาเป็นมูล และทิฏฐุชุกรรมในบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการ. තයිදං චතුධා පවත්තති අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන තප්පරායණතාය සිස්සභාවූපගමනෙන පණිපාතෙනාති. තත්ථ අත්තසන්නිය්‍යාතනං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං අත්තානං බුද්ධස්ස නිය්‍යාතෙමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්සා’’ති එවං බුද්ධාදීනං අත්තපරිච්චජනං. තප්පරායණතා නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං බුද්ධපරායණො, ධම්මපරායණො, සඞ්ඝපරායණො ඉති මං ධාරෙථා’’ති එවං තප්පරායණභාවො. සිස්සභාවූපගමනං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං බුද්ධස්ස [Pg.18] අන්තෙවාසිකො, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස ඉති මං ධාරෙථා’’ති එවං සිස්සභාවූපගමො. පණිපාතො නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං අභිවාදන-පච්චුට්ඨාන-අඤ්ජලිකම්ම-සාමීචිකම්මං බුද්ධාදීනංයෙව තිණ්ණං වත්ථූනං කරොමි ඉති මං ධාරෙථා’’ති එවං බුද්ධාදීසු පරමනිපච්චකාරො. ඉමෙසඤ්හි චතුන්නම්පි ආකාරානං අඤ්ඤතරම්පි කරොන්තෙන ගහිතංයෙව හොති සරණගමනං. โลกิยสรณคมน์นั้นย่อมเป็นไปโดย ๔ ประการ คือ ด้วยการมอบตน, ด้วยความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า, ด้วยการเข้าถึงความเป็นศิษย์, และด้วยการนอบน้อม. ใน ๔ ประการนั้น การมอบตน ได้แก่ การสละตนแก่พระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าขอมอบตนแด่พระพุทธเจ้า แด่พระธรรม แด่พระสงฆ์". ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ได้แก่ ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้าอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าเป็นผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มีพระธรรมเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มีพระสงฆ์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". การเข้าถึงความเป็นศิษย์ ได้แก่ การเข้าถึงความเป็นศิษย์อย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าเป็นอันเตวาสิกของพระพุทธเจ้า ของพระธรรม ของพระสงฆ์ ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". การนอบน้อม ได้แก่ การแสดงความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างนี้ว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าจะกระทำการอภิวาท การลุกรับ การทำอัญชลี การทำสามีจิกรรม ต่อวัตถุ ๓ คือ พระพุทธเจ้าเป็นต้นเท่านั้น ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้อย่างนี้". จริงอยู่ เมื่อบุคคลกระทำแม้อย่างใดอย่างหนึ่งในอาการทั้ง ๔ เหล่านี้ สรณคมน์ก็เป็นอันว่าได้ถือเอาแล้วนั่นเทียว. අපිච ‘‘භගවතො අත්තානං පරිච්චජාමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස අත්තානං පරිච්චජාමි, ජීවිතං පරිච්චජාමි, පරිච්චත්තොයෙව මෙ අත්තා, පරිච්චත්තංයෙව මෙ ජීවිතං, ජීවිතපරියන්තිකං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, බුද්ධො මෙ සරණං ලෙණං තාණ’’න්ති එවම්පි අත්තසන්නිය්‍යාතනං වෙදිතබ්බං. ‘‘සත්ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං, සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං, සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 2.154) එවම්පි මහාකස්සපස්ස සරණගමනෙ විය සිස්සභාවූපගමනං දට්ඨබ්බං. อนึ่ง พึงทราบการมอบตนแม้ดังนี้ว่า “ข้าพเจ้าสละตนแด่พระผู้มีพระภาค, (ข้าพเจ้าสละตน) แด่พระธรรม, แด่พระสงฆ์, ข้าพเจ้าสละชีวิต, ตนของข้าพเจ้าเป็นสิ่งที่สละแล้วนั่นเทียว, ชีวิตของข้าพเจ้าเป็นสิ่งที่สละแล้วนั่นเทียว, ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต, พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่ต้านทานของข้าพเจ้า” และพึงเห็นการถึงความเป็นศิษย์ เหมือนการถึงสรณะของพระมหากัสสปะ แม้ดังนี้ว่า “หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระศาสดา, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว, หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระสุคต, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว, หนอ ข้าพเจ้าพึงได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว” ‘‘සො අහං විචරිස්සාමි, ගාමා ගාමං පුරා පුරං; නමස්සමානො සම්බුද්ධං, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’’න්ති. (සු. නි. 194; සං. නි. 1.246); “ข้าพเจ้านั้น จักเที่ยวไปจากบ้านสู่บ้าน จากเมืองสู่เมือง นมัสการอยู่ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม” එවම්පි ආළවකාදීනං සරණගමනං විය තප්පරායණතා වෙදිතබ්බා. ‘‘අථ ඛො බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා භගවතො පාදෙසු සිරසා නිපතිත්වා භගවතො පාදානි මුඛෙන ච පරිචුම්බති, පාණීහි ච පරිසම්බාහති, නාමඤ්ච සාවෙති – ‘බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො; බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො’’’ති (ම. නි. 2.394) එවම්පි පණිපාතො වෙදිතබ්බො. พึงทราบความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า เหมือนการถึงสรณะของอาฬวกยักษ์เป็นต้น แม้ดังนี้. และพึงทราบการนอบน้อมแม้ดังนี้ว่า “ครั้งนั้นแล พรหมายุพราหมณ์ลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่งแล้วหมอบลงด้วยศีรษะที่พระบาทของพระผู้มีพระภาค จุมพิตพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยปาก และนวดฟั้นด้วยมือทั้งหลาย ทั้งยังประกาศชื่อว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าคือพรหมายุพราหมณ์, ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าคือพรหมายุพราหมณ์’” සො පනෙස ඤාතිභයාචරියදක්ඛිණෙය්‍යවසෙන චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතෙන සරණගමනං හොති, න ඉතරෙහි. සෙට්ඨවසෙනෙව හි සරණං ගණ්හාති, සෙට්ඨවසෙන ච භිජ්ජති. තස්මා යො සාකියො වා කොලියො වා ‘‘බුද්ධො අම්හාකං ඤාතකො’’ති වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො වා ‘‘සමණො ගොතමො රාජපූජිතො මහානුභාවො අවන්දියමානො අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’’ති භයෙන වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො වා බොධිසත්තකාලෙ භගවතො සන්තිකෙ කිඤ්චි උග්ගහිතං සරමානො බුද්ධකාලෙ වා – ก็การนอบน้อมนั้นมี ๔ อย่าง คือโดยความเป็นญาติ โดยความกลัว โดยความเป็นอาจารย์ และโดยความเป็นทักขิไณยบุคคล. ในบรรดาการนอบน้อม ๔ อย่างนั้น การถึงสรณะย่อมมีได้ด้วยการนอบน้อมในฐานะทักขิไณยบุคคล ไม่มีได้ด้วยอย่างอื่น. จริงอยู่ บุคคลย่อมถือเอาสรณะด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐสุดเท่านั้น และสรณะย่อมขาดด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐสุด (กว่า). เพราะฉะนั้น ศากยะหรือโกลิยะใดไหว้ด้วยคิดว่า “พระพุทธเจ้าเป็นญาติของเรา” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. หรือผู้ใดไหว้ด้วยความกลัวว่า “พระสมณโคดมเป็นที่บูชาของพระราชา มีอานุภาพมาก เมื่อเราไม่ไหว้ ก็พึงทำความพินาศได้” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. หรือผู้ใดระลึกถึงวิชาอะไรๆ ที่เคยเรียนในสำนักของพระผู้มีพระภาคในสมัยที่ยังเป็นพระโพธิสัตว์ หรือในสมัยที่ทรงเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว – ‘‘එකෙන [Pg.19] භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍ය, ද්වීහි කම්මං පයොජයෙ; චතුත්ථඤ්ච නිධාපෙය්‍ය, ආපදාසු භවිස්සතී’’ති. (දී. නි. 3.265) – “พึงใช้สอยโภคทรัพย์ด้วยส่วนหนึ่ง, พึงประกอบการงานด้วยสองส่วน, และพึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ (ด้วยคิดว่า) จักมีไว้ในยามอันตราย” එවරූපං අනුසාසනිං උග්ගහෙත්වා ‘‘ආචරියො මෙ’’ති වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො පන ‘‘අයං ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති වන්දති, තෙනෙව ගහිතං හොති සරණං. (ครั้น) เรียนเอาคำสั่งสอนเช่นนี้แล้วไหว้ด้วยคิดว่า “ท่านเป็นอาจารย์ของเรา” สรณะก็เป็นอันไม่ถือเอาแล้วนั่นเทียว. ส่วนผู้ใดไหว้ด้วยคิดว่า “ท่านผู้นี้เป็นทักขิไณยบุคคลผู้เลิศในโลก” สรณะเป็นอันผู้นั้นนั่นแหละถือเอาแล้ว. එවං ගහිතසරණස්ස ච උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා අඤ්ඤතිත්ථියෙසු පබ්බජිතම්පි ඤාතිං ‘‘ඤාතකො මෙ අය’’න්ති වන්දතො සරණගමනං න භිජ්ජති, පගෙව අපබ්බජිතං. තථා රාජානං භයවසෙන වන්දතො. සො හි රට්ඨපූජිතත්තා අවන්දියමානො අනත්ථම්පි කරෙය්‍යාති. තථා යං කිඤ්චි සිප්පං සික්ඛාපකං තිත්ථියං ‘‘ආචරියො මෙ අය’’න්ති වන්දතොපි න භිජ්ජතීති එවං සරණගමනප්පභෙදො වෙදිතබ්බො. และเมื่ออุบาสกหรืออุบาสิกาผู้ถือเอาสรณะแล้วอย่างนี้ ไหว้ญาติแม้ที่บวชในลัทธิอื่นด้วยคิดว่า “ผู้นี้เป็นญาติของเรา” สรณคมน์ย่อมไม่ขาด ไม่ต้องพูดถึง (ญาติ) ที่ไม่ได้บวช. ฉันนั้นเหมือนกัน (สรณคมน์ย่อมไม่ขาด) เมื่อไหว้พระราชาด้วยอำนาจแห่งความกลัว. จริงอยู่ พระราชานั้น เมื่อไม่ได้รับไหว้ ก็พึงทำความพินาศได้ เพราะเป็นที่บูชาของแว่นแคว้น. ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่อไหว้เดียรถีย์ผู้สอนศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยคิดว่า “ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา” สรณคมน์ก็ไม่ขาด. พึงทราบความแตกแห่งสรณคมน์อย่างนี้. එත්ථ ච ලොකුත්තරස්ස සරණගමනස්ස චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵලං, සබ්බදුක්ඛක්ඛයො ආනිසංසඵලං. වුත්තඤ්හෙතං – และในสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น สามัญผล ๔ เป็นวิบากผลของการถึงสรณะอันเป็นโลกุตตระ, ความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวงเป็นอานิสงส์ผล. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො; චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. (ධ. ප. 190); “ก็ผู้ใดถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ, (ผู้นั้น) ย่อมเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญาโดยชอบ. ‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසමුප්පාදං, දුක්ඛස්ස ච අතික්කමං; අරියඤ්චට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, දුක්ඛූපසමගාමිනං. (ධ. ප. 191); เห็นความทุกข์ เหตุเกิดแห่งความทุกข์ ความก้าวล่วงความทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ 8 อันยังสัตว์ให้ถึงความสงบระงับแห่งทุกข์ (ขุ. ธ. 191); ‘‘එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තමං; එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 192); สรณะนั้นแลเป็นสรณะอันเกษม สรณะนั้นเป็นสรณะอันสูงสุด บุคคลอาศัยสรณะนั้นแล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง (ขุ. ธ. 192); අපිච නිච්චතො අනුපගමනාදිවසෙනපෙතස්ස ආනිසංසඵලං වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං – อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอานิสงส์ผลของการถึงสรณะนี้ แม้โดยนัยแห่งการไม่ยึดถือโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය, සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍ය, කඤ්චි ධම්මං අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍ය, මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, පිතරං, අරහන්තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, පදුට්ඨචිත්තො තථාගතස්ස ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය, සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය, අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (ම. නි. 3.128-130; අ. නි. 1.272-277). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยง, จะพึงยึดถือโดยความเป็นสุข, จะพึงยึดถือธรรมไรๆ โดยความเป็นอัตตา, จะพึงปลงมารดาจากชีวิต, ปลงบิดา, ปลงพระอรหันต์จากชีวิต, มีจิตประทุษร้ายแล้ว พึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น, พึงทำลายสงฆ์, พึงชี้ศาสดาอื่น, ฐานะเช่นนั้นไม่มี” ලොකියස්ස [Pg.20] පන සරණගමනස්ස භවසම්පදාපි භොගසම්පදාපි ඵලමෙව. වුත්තඤ්හෙතං – ส่วนการถึงสรณะอันเป็นโลกิยะนั้น แม้ความถึงพร้อมแห่งภพ แม้ความถึงพร้อมแห่งโภคะ ก็เป็นผลนั่นเทียว. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ,න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං; පහාය මානුසං දෙහං,දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති. (සං. නි. 1.37); “ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะแล้ว, ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบายภูมิ, ละกายมนุษย์แล้ว จักทำหมู่เทพให้เต็ม” අපරම්පි වුත්තං – (คำ) อื่นอีก ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො අසීතියා දෙවතාසහස්සෙහි සද්ධිං යෙනායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… එකමන්තං ඨිතං ඛො සක්කං දෙවානමින්දං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො එතදවොච – ‘සාධු ඛො, දෙවානමින්ද, බුද්ධසරණගමනං හොති. බුද්ධසරණගමනහෙතු ඛො දෙවානමින්ද එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්ති දිබ්බෙන ආයුනා දිබ්බෙන වණ්ණෙන සුඛෙන යසෙන ආධිපතෙය්‍යෙන දිබ්බෙහි රූපෙහි සද්දෙහි ගන්ධෙහි රසෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’’ති (සං. නි. 4.341). “ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐,๐๐๐ ได้เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่... ฯลฯ... ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืน ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า ‘ข้าแต่จอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดีแล. ข้าแต่จอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์’” එසෙව නයො ධම්මෙ සඞ්ඝෙ ච. අපිච වෙලාමසුත්තාදිවසෙනාපි (අ. නි. 9.20 ආදයො) සරණගමනස්ස ඵලවිසෙසො වෙදිතබ්බො. එවං සරණගමනඵලං වෙදිතබ්බං. นัยนี้แหละ (พึงนำไปใช้) ในพระธรรมและพระสงฆ์ด้วย. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบผลวิเศษของการถึงสรณะ แม้โดยนัยแห่งเวฬามสูตรเป็นต้น. พึงทราบผลแห่งการถึงสรณะอย่างนี้. තත්ථ ලොකියසරණගමනං තීසු වත්ථූසු අඤ්ඤාණසංසයමිච්ඡාඤාණාදීහි සංකිලිස්සති, න මහාජුතිකං හොති න මහාවිප්ඵාරං. ලොකුත්තරස්ස නත්ථි සංකිලෙසො. ලොකියස්ස ච සරණගමනස්ස දුවිධො භෙදො සාවජ්ජො අනවජ්ජො ච. තත්ථ සාවජ්ජො අඤ්ඤසත්ථාරාදීසු අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීහි හොති, සො අනිට්ඨඵලො. අනවජ්ජො කාලකිරියාය, සො අවිපාකත්තා අඵලො. ලොකුත්තරස්ස පන නෙවත්ථි භෙදො. භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො අඤ්ඤං සත්ථාරං න උද්දිසතීති එවං සරණගමනස්ස සංකිලෙසො ච භෙදො ච වෙදිතබ්බො. บรรดาสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น โลกิยสรณคมน์ย่อมเศร้าหมองในวัตถุ ๓ ประการ ด้วยความไม่รู้ ความสงสัย ความเห็นผิด เป็นต้น จึงไม่มีอานุภาพมาก ไม่แผ่ไพศาลไปมาก ส่วนโลกุตตรสรณคมน์ไม่มีความเศร้าหมอง และความแตกแห่งโลกิยสรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ ความแตกที่มีโทษ และความแตกที่ไม่มีโทษ บรรดาความแตก ๒ อย่างนั้น ความแตกที่มีโทษเกิดขึ้นด้วยการมอบตนในศาสดาอื่นเป็นต้น ความแตกนั้นมีผลไม่น่าปรารถนา ส่วนความแตกที่ไม่มีโทษเกิดขึ้นด้วยการทำกาละ (ความตาย) ความแตกนั้นไม่มีผลเพราะไม่ให้วิบาก แต่ว่าความแตกแห่งโลกุตตรสรณคมน์ไม่มีเลย จริงอยู่ แม้ในภพอื่น พระอริยสาวกก็ไม่ชี้ศาสดาอื่น พึงทราบความเศร้าหมองและความแตกแห่งสรณคมน์ด้วยประการฉะนี้ උපාසකං [Pg.21] මං භවං ගොතමො ධාරෙතූති මං භවං ගොතමො ‘‘උපාසකො අය’’න්ති එවං ධාරෙතු, ජානාතූති අත්ථො. උපාසකවිධිකොසල්ලත්ථං පනෙත්ථ කො උපාසකො, කස්මා උපාසකොති වුච්චති, කිමස්ස සීලං, කො ආජීවො, කා විපත්ති, කා සම්පත්තීති ඉදං පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං. ความว่า "ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก" มีเนื้อความว่า ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำอย่างนี้ว่า "ผู้นี้เป็นอุบาสก" โปรดทรงทราบเถิด ในคำนี้ เพื่อความฉลาดในวิธีแห่งอุบาสก พึงทราบเรื่องเบ็ดเตล็ดนี้ว่า ใครคืออุบาสก, เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าอุบาสก, อะไรเป็นศีลของอุบาสกนั้น, อะไรเป็นอาชีวะ, อะไรเป็นวิบัติ, อะไรเป็นสมบัติ තත්ථ කො උපාසකොති යො කොචි සරණගතො ගහට්ඨො. වුත්තඤ්හෙතං – ในบรรดาเรื่องเบ็ดเตล็ดเหล่านั้น คำว่า ใครคืออุบาสก ตอบว่า คือคฤหัสถ์คนใดคนหนึ่งผู้ถึงสรณะแล้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า – ‘‘යතො ඛො, මහානාම, උපාසකො බුද්ධං සරණං ගතො හොති, ධම්මං සරණං ගතො, සඞ්ඝං සරණං ගතො හොති. එත්තාවතා ඛො, මහානාම, උපාසකො හොතී’’ති (සං. නි. 5.1033). “ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อุบาสกเป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อุบาสกย่อมชื่อว่าเป็นอุบาสก” කස්මා උපාසකොති. රතනත්තයස්ස උපාසනතො. සො හි බුද්ධං උපාසතීති උපාසකො. ධම්මං, සඞ්ඝං උපාසතීති උපාසකොති. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าอุบาสก ตอบว่า เพราะเข้าถึงพระรัตนตรัย จริงอยู่ ผู้นั้นย่อมเข้าถึงพระพุทธเจ้า เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุบาสก ย่อมเข้าถึงพระธรรม พระสงฆ์ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุบาสก කිමස්ස සීලන්ති. පඤ්ච වෙරමණියො. යථාහ – ถามว่า อะไรเป็นศีลของอุบาสกนั้น ตอบว่า คือ เวรมณี ๕ ประการ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘යතො ඛො, මහානාම, උපාසකො පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති, අදින්නාදානා, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා, මුසාවාදා, සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානා පටිවිරතො හොති. එත්තාවතා ඛො, මහානාම, උපාසකො සීලවා හොතී’’ති (සං. නි. 5.1033). “ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อุบาสกเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท เป็นผู้งดเว้นจากฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัย ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อุบาสกย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีศีล” කො ආජීවොති. පඤ්ච මිච්ඡාවණිජ්ජා පහාය ධම්මෙන සමෙන ජීවිකකප්පනං. වුත්තඤ්හෙතං – ถามว่า อะไรเป็นอาชีวะ ตอบว่า คือ การละมิจฉาวณิชชา ๕ ประการ แล้วดำรงชีพโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า – ‘‘පඤ්චිමා, භික්ඛවෙ, වණිජ්ජා උපාසකෙන අකරණීයා. කතමා පඤ්ච. සත්ථවණිජ්ජා, සත්තවණිජ්ජා, මංසවණිජ්ජා, මජ්ජවණිජ්ජා, විසවණිජ්ජා. ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්ච වණිජ්ජා උපාසකෙන අකරණීයා’’ති (අ. නි. 5.177). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วณิชชา ๕ ประการเหล่านี้ อันอุบาสกไม่พึงกระทำ ๕ ประการอะไรบ้าง คือ การค้าขายศัสตรา การค้าขายสัตว์ การค้าขายเนื้อ การค้าขายน้ำเมา การค้าขายยาพิษ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วณิชชา ๕ ประการเหล่านี้แล อันอุบาสกไม่พึงกระทำ” කා විපත්තීති. යා තස්සෙව සීලස්ස ච ආජීවස්ස ච විපත්ති, අයමස්ස විපත්ති. අපිච යාය එස චණ්ඩාලො චෙව හොති මලඤ්ච පතිකුට්ඨො ච, සාපි තස්ස විපත්තීති වෙදිතබ්බා. තෙ ච අත්ථතො අස්සද්ධියාදයො පඤ්ච ධම්මා හොන්ති. යථාහ – ถามว่า อะไรเป็นวิบัติ ตอบว่า วิบัติใดแห่งศีลและอาชีวะนั้นนั่นแล วิบัตินี้เป็นวิบัติของอุบาสกนั้น อีกอย่างหนึ่ง อุบาสกเป็นทั้งอุบาสกจัณฑาล เป็นทั้งอุบาสกผู้เป็นมลทิน และเป็นทั้งอุบาสกที่น่ารังเกียจด้วยเหตุใด แม้เหตุนั้นก็พึงทราบว่าเป็นวิบัติของอุบาสกนั้น และธรรมเหล่านั้นโดยเนื้อความได้แก่ ธรรม ๕ ประการ มีความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘පඤ්චහි[Pg.22], භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො උපාසකො උපාසකචණ්ඩාලො ච හොති උපාසකමලඤ්ච උපාසකපතිකුට්ඨො ච. කතමෙහි පඤ්චහි? අස්සද්ධො හොති, දුස්සීලො හොති, කොතූහලමඞ්ගලිකො හොති, මඞ්ගලං පච්චෙති නො කම්මං, ඉතො ච බහිද්ධා දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසති, තත්ථ ච පුබ්බකාරං කරොතී’’ති (අ. නි. 5.175). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นทั้งอุบาสกจัณฑาล เป็นทั้งอุบาสกผู้เป็นมลทิน และเป็นทั้งอุบาสกที่น่ารังเกียจ ๕ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา, เป็นผู้ทุศีล, เป็นผู้เชื่อถือมงคลตื่นข่าว, เชื่อมงคล ไม่เชื่อกรรม, และแสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกศาสนานี้, และทำการบูชาก่อนในทักขิไณยบุคคลภายนอกนั้น” කා සම්පත්තීති. යා චස්ස සීලසම්පදා ච ආජීවසම්පදා ච, සා සම්පත්ති. යෙ චස්ස රතනභාවාදිකරා සද්ධාදයො පඤ්ච ධම්මා. යථාහ – ถามว่า อะไรเป็นสมบัติ ตอบว่า ความถึงพร้อมด้วยศีลและความถึงพร้อมด้วยอาชีวะใดของอุบาสกนั้น นั่นชื่อว่าสมบัติ และธรรม ๕ ประการ มีศรัทธาเป็นต้น อันกระทำให้เป็นรัตนะเป็นต้นใดของอุบาสกนั้น (ก็ชื่อว่าสมบัติ) ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො උපාසකො උපාසකරතනඤ්ච හොති උපාසකපදුමඤ්ච උපාසකපුණ්ඩරීකඤ්ච. කතමෙහි පඤ්චහි? සද්ධො හොති, සීලවා හොති, න කොතූහලමඞ්ගලිකො හොති, කම්මං පච්චෙති නො මඞ්ගලං, න ඉතො බහිද්ධා දක්ඛිණෙය්‍යං ගවෙසති, ඉධ ච පුබ්බකාරං කරොතී’’ති (අ. නි. 5.175). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นทั้งอุบาสกรัตนะ เป็นทั้งอุบาสกปทุม และเป็นทั้งอุบาสกปุณฑริก ๕ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้มีศรัทธา, เป็นผู้มีศีล, ไม่เป็นผู้เชื่อถือมงคลตื่นข่าว, เชื่อกรรม ไม่เชื่อมงคล, ไม่แสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกศาสนานี้, และทำการบูชาก่อนในศาสนานี้” අජ්ජතග්ගෙති එත්ථ අයං අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. ‘‘අජ්ජතග්ගෙ සම්ම, දොවාරික, ආවරාමි ද්වාරං නිගණ්ඨානං නිගණ්ඨීන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.70) හි ආදිම්හි දිස්සති. ‘‘තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍ය (කථා. 441). උච්ඡග්ගං වෙළග්ග’’න්තිආදීසු කොටියං. ‘‘අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා (සං. නි. 5.374), අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතු’’න්තිආදීසු (චූළව. 318) කොට්ඨාසෙ. ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.34) සෙට්ඨෙ. ඉධ පනායං ආදිම්හි දට්ඨබ්බො. තස්මා අජ්ජතග්ගෙති අජ්ජතං ආදිං කත්වාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අජ්ජතන්ති අජ්ජභාවං. අජ්ජදග්ගෙති වා පාඨො, දකාරො පදසන්ධිකරො, අජ්ජ අග්ගං කත්වාති අත්ථො. ในบทว่า อชฺชตคฺเค นี้ อัคคศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่า เบื้องต้น, ปลาย, ส่วน, และประเสริฐ จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า "อชฺชตคฺเค สมฺม โทวาริก อาวรามิ ทฺวารํ นิครณฺฐานํ นิครณฺฐีนํ" (ดูก่อนนายประตูผู้สหาย ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เราจะปิดประตูไม่ให้พวกนิครนถ์ชายหญิงเข้ามา) ปรากฏในอรรถว่า เบื้องต้น ในบาลีเป็นต้นว่า "เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย" (พึงลูบคลำปลายเล็บนั้นด้วยปลายนิ้วนั้นนั่นแล) "อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺคํ" (ปลายอ้อย ปลายไม้ไผ่) ปรากฏในอรรถว่า ปลาย ในบาลีเป็นต้นว่า "อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา" (ส่วนที่มีรสเปรี้ยว หรือส่วนที่มีรสหวาน หรือส่วนที่มีรสขม) "อนุชานามิ ภิกฺขเว วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุํ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แบ่งปันตามส่วนแห่งวิหาร หรือตามส่วนแห่งบริเวณ) ปรากฏในอรรถว่า ส่วน ในบาลีเป็นต้นว่า "ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา...เป... ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่ไม่มีเท้า...ฯลฯ...มีประมาณเท่าใด พระตถาคตบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุดกว่าสัตว์เหล่านั้น) ปรากฏในอรรถว่า ประเสริฐ แต่ในที่นี้ พึงเห็นอัคคศัพท์นี้ในอรรถว่า เบื้องต้น เพราะเหตุนั้น ในบทว่า อชฺชตคฺเค นี้ พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า "กระทำความเป็นวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น" บทว่า อชฺชตํ คือ ความเป็นวันนี้ หรือมีบทว่า อชฺชทคฺเค ก็มี ท อักษร ทำหน้าที่เชื่อมบท มีเนื้อความว่า "กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น" පාණුපෙතන්ති පාණෙහි උපෙතං, යාව මෙ ජීවිතං පවත්තති, තාව උපෙතං, අනඤ්ඤසත්ථුකං තීහි සරණගමනෙහි සරණං ගතං උපාසකං කප්පියකාරකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු ජානාතු. අහඤ්හි සචෙපි මෙ තිඛිණෙන අසිනා සීසං ඡින්දෙය්‍ය, නෙව බුද්ධං ‘‘න බුද්ධො’’ති වා ධම්මං ‘‘න [Pg.23] ධම්මො’’ති වා සඞ්ඝං ‘‘න සඞ්ඝො’’ති වා වදෙය්‍යන්ති එවං අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන සරණං ගන්ත්වා චතූහි ච පච්චයෙහි පවාරෙත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමීති. บทว่า ปาณุเปตํ คือ ผู้เข้าถึงแล้วด้วยชีวิต หมายความว่า ชีวิตของข้าพระองค์ยังเป็นไปอยู่ตราบใด ก็จะเข้าถึง (สรณะ) ตราบนั้น ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำ โปรดทรงทราบข้าพระองค์ผู้ไม่มีศาสดาอื่น ผู้ถึงสรณะด้วยสรณคมน์ ๓ ว่าเป็นอุบาสก เป็นกัปปิยการก จริงอยู่ ข้าพระองค์ แม้หากว่าใครจะพึงตัดศีรษะของข้าพระองค์ด้วยดาบอันคม ก็จะไม่พึงกล่าวเลยว่า "พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า" หรือ "พระธรรมไม่ใช่พระธรรม" หรือ "พระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์" ดังนี้ (เขา) ถึงสรณะด้วยการมอบตนอย่างนี้แล้ว และปวารณาด้วยปัจจัย ๔ แล้วลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง แล้วหลีกไป 17. සත්තමෙ ජාණුස්සොණීති ජාණුස්සොණිඨානන්තරං කිර නාමෙකං ඨානන්තරං, තං යෙන කුලෙන ලද්ධං, තං ජාණුස්සොණිකුලන්ති වුච්චති. අයං තස්මිං කුලෙ ජාතත්තා රඤ්ඤො සන්තිකෙ ච ලද්ධජාණුස්සොණිසක්කාරත්තා ජාණුස්සොණීති වුච්චති. තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘සමණො කිර ගොතමො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො බහුස්සුතො’’ති සුත්වා ‘‘සචෙ සො ලිඞ්ගවිභත්තිකාරකාදිභෙදං ජානිස්සති, අම්හෙහි ඤාතමෙව ජානිස්සති, අඤ්ඤාතං කිං ජානිස්සති. ඤාතමෙව කථෙස්සති, අඤ්ඤාතං කිං කථෙස්සතී’’ති චින්තෙත්වා මානද්ධජං පග්ගය්හ සිඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා මහාපරිවාරෙහි පරිවුතො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. කතත්තා ච, බ්‍රාහ්මණ, අකතත්තා චාති සත්ථා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො ඉධ ආගච්ඡන්තො න ජානිතුකාමො අත්ථගවෙසී හුත්වා ආගතො, මානං පන පග්ගය්හ සිඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා ආගතො. කිං නු ඛ්වස්ස යථා පඤ්හස්ස අත්ථං ජානාති, එවං කථිතෙ වඩ්ඪි භවිස්සති, උදාහු යථා න ජානාතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘යථා න ජානාති, එවං කථිතෙ වඩ්ඪි භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘කතත්තා ච, බ්‍රාහ්මණ, අකතත්තා චා’’ති ආහ. ๑๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ชาณุสโสณี ได้ยินว่าเป็นชื่อตำแหน่งพิเศษอย่างหนึ่ง ตำแหน่งนั้นตระกูลใดได้รับแล้ว ตระกูลนั้นเรียกว่า ตระกูลชาณุสโสณี พราหมณ์นี้ถูกเรียกว่า ชาณุสโสณี เพราะเกิดในตระกูลนั้น และเพราะได้รับสักการะคือตำแหน่งชาณุสโสณีจากสำนักของพระราชา บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เขาได้ฟังว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด เป็นพหูสูต" จึงคิดว่า "ถ้าพระองค์จักทรงทราบความแตกต่างแห่งลิงค์ วิภัตติ และการกเป็นต้น ก็จักทรงทราบแต่สิ่งที่พวกเรารู้แล้วเท่านั้น จักทรงทราบสิ่งที่เราไม่รู้ อะไรได้ จักตรัสแต่สิ่งที่เรารู้แล้วเท่านั้น จักตรัสสิ่งที่เราไม่รู้ อะไรได้" ดังนี้แล้ว จึงยกธงคือมานะ ชูเขาคือมานะขึ้น แวดล้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ บทว่า กตตฺตา จ พฺราหฺมณ อกตตฺตา จ ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของพราหมณ์นั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า "พราหมณ์นี้เมื่อมาที่นี่ มิได้มาด้วยความเป็นผู้ใคร่จะรู้ มิได้มาเป็นผู้แสวงหาประโยชน์ แต่กลับยกมานะ ชูเขาขึ้นมา ก็เมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะรู้เนื้อความแห่งปัญหา ความเจริญจักมีแก่เขา หรือหนอ หรือว่าเมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะไม่รู้" ทรงดำริต่อไปว่า "เมื่อเรากล่าวอย่างที่เขาจะไม่รู้ ความเจริญจักมี" ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เพราะทำและเพราะไม่ทำ" බ්‍රාහ්මණො තං සුත්වා ‘‘සමණො ගොතමො කතත්තාපි අකතත්තාපි නිරයෙ නිබ්බත්තිං වදති, ඉදං උභයකාරණෙනාපි එකට්ඨානෙ නිබ්බත්තියා කථිතත්තා දුජ්ජානං මහන්ධකාරං, නත්ථි මය්හං එත්ථ පතිට්ඨා. සචෙ පනාහං එත්තකෙනෙව තුණ්හී භවෙය්‍යං, බ්‍රාහ්මණානං මජ්ඣෙ කථනකාලෙපි මං එවං වදෙය්‍යුං – ‘ත්වං සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං මානං පග්ගය්හ සිඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා ගතොසි, එකවචනෙනෙව තුණ්හී හුත්වා කිඤ්චි වත්තුං නාසක්ඛි, ඉමස්මිං ඨානෙ කස්මා කථෙසී’ති. තස්මා පරාජිතොපි අපරාජිතසදිසො හුත්වා පුන සග්ගගමනපඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා කො නු ඛො, භො ගොතමාති ඉමං දුතියපඤ්හං ආරභි. พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้วจึงคิดว่า "พระสมณโคดมตรัสการบังเกิดในนรกแม้เพราะทำ แม้เพราะไม่ทำ คำนี้รู้ได้ยาก เป็นความมืดมนยิ่งนัก เพราะตรัสถึงการบังเกิดในที่แห่งเดียวแม้ด้วยเหตุทั้งสอง ที่พึ่งพิงทางปัญญาของเราในเรื่องนี้ไม่มี ก็ถ้าเราจะพึงนิ่งอยู่เพียงเท่านี้ แม้ในเวลาสนทนากันในท่ามกลางพราหมณ์ทั้งหลาย พวกเขาก็จะพึงกล่าวแก่เราอย่างนี้ว่า 'ท่านยกมานะ ชูเขาขึ้น ไปยังสำนักของพระสมณโคดม แต่กลับนิ่งเสียด้วยคำพูดเพียงคำเดียว ไม่สามารถจะพูดอะไรได้ เหตุไฉนท่านจึงพูดในที่นี้เล่า' เพราะฉะนั้น แม้เราจะพ่ายแพ้ ก็จะทำเป็นเหมือนผู้ไม่พ่ายแพ้ แล้วถามปัญหาเรื่องการไปสวรรค์อีก" ดังนี้แล้ว จึงได้เริ่มปัญหาที่สองนี้ว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ..." එවම්පි [Pg.24] තස්ස අහොසි – ‘‘උපරිපඤ්හෙන හෙට්ඨාපඤ්හං ජානිස්සාමි, හෙට්ඨාපඤ්හෙන උපරිපඤ්හ’’න්ති. තස්මාපි ඉමං පඤ්හං පුච්ඡි. සත්ථා පුරිමනයෙනෙව චින්තෙත්වා යථා න ජානාති, එවමෙව කථෙන්තො පුනපි ‘‘කතත්තා ච, බ්‍රාහ්මණ, අකතත්තා චා’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණො තස්මිම්පි පතිට්ඨාතුං අසක්කොන්තො ‘‘අලං, භො, න ඊදිසස්ස පුරිසස්ස සන්තිකං ආගතෙන අජානිත්වා ගන්තුං වට්ටති, සකවාදං පහාය සමණං ගොතමං අනුවත්තිත්වා මය්හං අත්ථං ගවෙසිස්සාමි, පරලොකමග්ගං සොධෙස්සාමී’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා සත්ථාරං ආයාචන්තො න ඛො අහන්තිආදිමාහ. අථස්ස නිහතමානතං ඤත්වා සත්ථා උපරි දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො තෙන හි, බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ තෙන හීති කාරණනිද්දෙසො. යස්මා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස අත්ථං අජානන්තො විත්ථාරදෙසනං යාචසි, තස්මාති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. พราหมณ์นั้นได้มีความคิดแม้ดังนี้ว่า "เราจักรู้ปัญหาเบื้องต่ำด้วยปัญหาเบื้องสูง จักรู้ปัญหาเบื้องสูงด้วยปัญหาเบื้องต่ำ" เพราะเหตุนั้น เขาจึงได้ถามปัญหานี้ พระศาสดาทรงพระดำริโดยนัยก่อนนั่นแล เมื่อจะตรัสอย่างที่เขาจะไม่รู้ จึงได้ตรัสอีกว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เพราะทำและเพราะไม่ทำ" พราหมณ์ไม่อาจตั้งอยู่ได้แม้ในเรื่องนั้น จึงตัดสินใจว่า "พอเถิด ท่านผู้เจริญ การมาสู่สำนักของบุรุษเช่นนี้แล้วไม่รู้กลับไป ไม่สมควรเลย เราจะละวาทะของตน ประพฤติตามพระสมณโคดม แสวงหาประโยชน์แก่ตน จักชำระทางไปสู่ปรโลก" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทูลขอต่อพระศาสดา จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าพระองค์ไม่..." ครั้งนั้น พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้มีมานะอันถูกกำจัดแล้วของเขา เมื่อจะทรงแสดงเทศนาให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น" ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นการแสดงเหตุ อธิบายว่า "เพราะเหตุที่ท่านไม่รู้เนื้อความของคำที่กล่าวโดยย่อ จึงขอให้แสดงโดยพิสดาร เพราะเหตุนั้น" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล 18. අට්ඨමෙ ආයස්මාති පියවචනමෙතං. ආනන්දොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. එකංසෙනාති එකන්තෙන. අනුවිච්චාති අනුපවිසිත්වා. විඤ්ඤූති පණ්ඩිතා. ගරහන්තීති නින්දන්ති, අවණ්ණං භාසන්ති. සෙසමෙත්ථ නවමෙ ච සබ්බං උත්තානත්ථමෙව. ๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อายสฺมา นี้ เป็นคำที่น่ารัก บทว่า อานนฺโท เป็นชื่อของพระเถระนั้น บทว่า เอกํเสน ได้แก่ โดยส่วนเดียว บทว่า อนุวิจฺจ ได้แก่ เข้าไปตาม บทว่า วิญฺญู ได้แก่ บัณฑิตทั้งหลาย บทว่า ครหนฺติ ได้แก่ ย่อมติเตียน, ย่อมกล่าวคำไม่เป็นคุณ เนื้อความที่เหลือทั้งหมดในสูตรนี้และในสูตรที่ ๙ ตื้นทั้งนั้นแล 20. දසමෙ දුන්නික්ඛිත්තඤ්ච පදබ්‍යඤ්ජනන්ති උප්පටිපාටියා ගහිතපාළිපදමෙව හි අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනත්තා බ්‍යඤ්ජනන්ති වුච්චති. උභයමෙතං පාළියාව නාමං. අත්ථො ච දුන්නීතොති පරිවත්තෙත්වා උප්පටිපාටියා ගහිතා අට්ඨකථා. දුන්නික්ඛිත්තස්ස, භික්ඛවෙ, පදබ්‍යඤ්ජනස්ස අත්ථොපි දුන්නයො හොතීති පරිවත්තෙත්වා උප්පටිපාටියා ගහිතාය පාළියා අට්ඨකථා නාම දුන්නයා දුන්නීහාරා දුක්කථා නාම හොති. එකාදසමෙ වුත්තපටිපක්ඛනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති. ๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ ได้แก่ บาลีที่เรียนมาโดยลำดับผิด จริงอยู่ บทนั่นเองเรียกว่า พยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ ทั้งสองคำนี้เป็นชื่อของบาลีทั้งนั้น บทว่า อตฺโถ จ ทุนฺนีโต ได้แก่ อรรถกถาที่เรียนมาโดยกลับกัน คือโดยลำดับผิด บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ภิกฺขเว ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ ความว่า อรรถกถาของบาลีที่เรียนมาโดยกลับกัน คือโดยลำดับผิดนั้น ชื่อว่าเป็นสิ่งที่นำไปสู่ความเข้าใจผิด นำออกได้ยาก เป็นคำกล่าวที่ชั่ว ในสูตรที่ ๑๑ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว අධිකරණවග්ගො දුතියො. อธิกรณวรรคที่ ๒ 3. බාලවග්ගවණ්ණනා ๓. อรรถกถาพาลวรรค 22. තතියස්ස පඨමෙ අච්චයං අච්චයතො න පස්සතීති ‘‘අපරජ්ඣිත්වා අපරද්ධං මයා’’ති අත්තනො අපරාධං න පස්සති, අපරද්ධං මයාති වත්වා දණ්ඩකම්මං [Pg.25] ආහරිත්වා න ඛමාපෙතීති අත්ථො. අච්චයං දෙසෙන්තස්සාති එවං වත්වා දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා ඛමාපෙන්තස්ස. යථාධම්මං නප්පටිග්ගණ්හාතීති ‘‘පුන එවං න කරිස්සාමි, ඛමථ මෙ’’ති වුච්චමානො අච්චයං ඉමං යථාධම්මං යථාසභාවං න පටිග්ගණ්හාති. ‘‘ඉතො පට්ඨාය පුන එවරූපං මා අකාසි, ඛමාමි තුය්හ’’න්ති න වදති. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ๒๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสติ ความว่า เมื่อทำผิดแล้ว ย่อมไม่เห็นความผิดของตนว่า "เราทำผิดแล้ว" อธิบายว่า ไม่กล่าวว่า "เราทำผิดแล้ว" แล้วนำทัณฑกรรมมาใช้ และไม่ขอให้เขายกโทษให้ บทว่า อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ได้แก่ แก่ผู้ที่กล่าวอย่างนั้น นำทัณฑกรรมมาใช้ แล้วขอให้ยกโทษให้ บทว่า ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาติ ความว่า เมื่อถูกกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักไม่ทำอย่างนี้อีก ขอท่านทั้งหลายจงยกโทษให้ข้าพเจ้าด้วย" ย่อมไม่รับความผิดนี้ตามธรรม ตามสภาวะ ไม่กล่าวว่า "จำเดิมแต่นี้ไป ท่านอย่าได้ทำเช่นนี้อีก เรายกโทษให้ท่าน" ฝ่ายขาว พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว 23. දුතියෙ අබ්භාචික්ඛන්තීති අභිභවිත්වා ආචික්ඛන්ති, අභූතෙන වදන්ති. දොසන්තරොති අන්තරෙ පතිතදොසො. එවරූපො හි ‘‘නත්ථි සමණස්ස ගොතමස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මො’’තිආදීනි වදන්තො සුනක්ඛත්තො විය තථාගතං අබ්භාචික්ඛති. සද්ධො වා දුග්ගහිතෙනාති යො හි ඤාණවිරහිතාය සද්ධාය අතිසද්ධො හොති මුද්ධප්පසන්නො, සොපි ‘‘බුද්ධො නාම සබ්බලොකුත්තරො, සබ්බෙ තස්ස කෙසාදයො බාත්තිංස කොට්ඨාසා ලොකුත්තරායෙවා’’තිආදිනා නයෙන දුග්ගහිතං ගණ්හිත්වා තථාගතං අබ්භාචික්ඛති. තතියං උත්තානත්ථමෙවාති. ๒๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อพฺภาจิกฺขนฺติ ได้แก่ กล่าวครอบงำ, กล่าวด้วยคำไม่จริง บทว่า โทสนฺตโร ได้แก่ มีโทษคือโทสะเกิดขึ้นในภายใน จริงอยู่ ผู้มีโทสะเช่นนี้ เมื่อกล่าวคำเป็นต้นว่า "อุตตริมนุสสธรรมของพระสมณโคดมไม่มี" ย่อมกล่าวตู่พระตถาคตเหมือนสุนักขัตตะ บทว่า สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตน ความว่า จริงอยู่ บุคคลใดเป็นผู้เชื่ออย่างยิ่งด้วยศรัทธาที่ปราศจากญาณ เป็นผู้เลื่อมใสอย่างงมงาย แม้บุคคลนั้นก็ยึดถือความเห็นผิดโดยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้าชื่อว่าเป็นโลกุตตระทั้งหมด อาการ ๓๒ มีผมเป็นต้นทั้งหมดของพระองค์ก็เป็นโลกุตตระทั้งนั้น" แล้วย่อมกล่าวตู่พระตถาคต สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล 25. චතුත්ථෙ නෙය්‍යත්ථං සුත්තන්තන්ති යස්ස අත්ථො නෙතබ්බො, තං නෙතබ්බත්ථං සුත්තන්තං. නීතත්ථො සුත්තන්තොති දීපෙතීති කථිතත්ථො අයං සුත්තන්තොති වදති. තත්ථ ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා, තයොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා, චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා’’ති එවරූපො සුත්තන්තො නෙය්‍යත්ථො නාම. එත්ථ හි කිඤ්චාපි සම්මාසම්බුද්ධෙන ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං, පරමත්ථතො පන පුග්ගලො නාම නත්ථීති එවමස්ස අත්ථො නෙතබ්බොව හොති. අයං පන අත්තනො බාලතාය නීතත්ථො අයං සුත්තන්තොති දීපෙති. පරමත්ථතො හි පුග්ගලෙ අසති න තථාගතො ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ’’තිආදීනි වදෙය්‍ය. යස්මා පන තෙන වුත්තං, තස්මා පරමත්ථතො අත්ථි පුග්ගලොති ගණ්හන්තො තං නෙය්‍යත්ථං සුත්තන්තං නීතත්ථො සුත්තන්තොති දීපෙති. නීතත්ථන්ති අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති එවං කථිතත්ථං. එත්ථ හි අනිච්චමෙව දුක්ඛමෙව අනත්තායෙවාති අත්ථො. අයං පන අත්තනො බාලතාය ‘‘නෙය්‍යත්ථො අයං සුත්තන්තො, අත්ථමස්ස ආහරිස්සාමී’’ති ‘‘නිච්චං නාම අත්ථි, සුඛං නාම අත්ථි, අත්තා නාම අත්ථී’’ති ගණ්හන්තො නීතත්ථං සුත්තන්තං නෙය්‍යත්ථො සුත්තන්තොති දීපෙති නාම. පඤ්චමං උත්තානත්ථමෙවාති. ๒๕. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "เนยยัตถสุตตันตะ" คือ พระสูตรที่มีอรรถอันบัณฑิตพึงแนะนำไป อธิบายว่า พระสูตรใดมีอรรถที่พึงแนะนำไป พระสูตรนั้นชื่อว่ามีอรรถอันพึงแนะนำไป ส่วนที่แสดงว่าเป็น "นีตัตถสุตตันตะ" นั้น คือกล่าวว่า "พระสูตรนี้มีอรรถที่ตรัสไว้โดยตรงแล้ว" ในบรรดาสูตรทั้งสองนั้น พระสูตรเช่นนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกเหล่านี้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้" ชื่อว่า เนยยัตถสูตร (สูตรที่มีอรรถอันพึงแนะนำ) จริงอยู่ ในพระสูตรนี้ แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง" เป็นต้น แต่โดยปรมัตถ์แล้ว บุคคลชื่อว่าไม่มี อรรถแห่งพระสูตรนั้นพึงแนะนำไปอย่างนี้เท่านั้น แต่บุคคลนี้เพราะความเป็นคนพาลของตน ย่อมแสดงว่า "พระสูตรนี้เป็นนีตัตถสูตร" จริงอยู่ เมื่อบุคคลไม่มีโดยปรมัตถ์ พระตถาคตก็ไม่พึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง" แต่เพราะเหตุที่พระองค์ตรัสไว้ ฉะนั้น บุคคลผู้ที่ถือเอาว่า "บุคคลมีอยู่โดยปรมัตถ์" จึงแสดงเนยยัตถสูตรนั้นว่าเป็นนีตัตถสูตร ส่วนคำว่า "นีตัตถะ" ได้แก่ พระสูตรที่มีอรรถอันตรัสไว้โดยตรงอย่างนี้ว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา จริงอยู่ ในพระสูตรนี้มีอรรถว่า ไม่เที่ยงนั่นเทียว เป็นทุกข์นั่นเทียว เป็นอนัตตานั่นเทียว แต่บุคคลนี้เพราะความเป็นคนพาลของตน (คิดว่า) "พระสูตรนี้เป็นเนยยัตถสูตร เราจักนำอรรถแห่งพระสูตรนี้มา" ดังนี้แล้ว ถือเอาว่า "สิ่งที่ชื่อว่าเที่ยงมีอยู่ สิ่งที่ชื่อว่าสุขมีอยู่ สิ่งที่ชื่อว่าอัตตามีอยู่" ชื่อว่าย่อมแสดงนีตัตถสูตรว่าเป็นเนยยัตถสูตร สูตรที่ ๕ มีอรรถตื้นเท่านั้น ดังนี้แล 27. ඡට්ඨෙ [Pg.26] පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්සාති පාපකම්මස්ස. පාපං හි පටිච්ඡාදෙත්වා කරොන්ති. නො චෙපි පටිච්ඡාදෙත්වා කරොන්ති, පාපකම්මං පටිච්ඡන්නමෙවාති වුච්චති. නිරයොති සහොකාසකා ඛන්ධා. තිරච්ඡානයොනියං ඛන්ධාව ලබ්භන්ති. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානෙව. ๒๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า "ปฏิจฉันนกัมมันตัสสะ" ได้แก่ ผู้มีกรรมอันเป็นบาป จริงอยู่ (คนทั้งหลาย) ย่อมทำบาปโดยปกปิดไว้ ถึงแม้พวกเขาจะไม่ทำโดยปกปิดไว้ บาปกรรมก็เรียกว่าเป็นสิ่งที่ถูกปกปิดนั่นเอง บทว่า "นิรยะ" ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายพร้อมทั้งโอกาส (ที่ตั้ง) ในกำเนิดดิรัจฉาน ย่อมได้ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น สูตรที่ ๗ และที่ ๘ มีอรรถตื้นทั้งนั้น 30. නවමෙ පටිග්ගාහාති පටිග්ගාහකා, දුස්සීලං පුග්ගලං ද්වෙ ඨානානි පටිග්ගණ්හන්තීති අත්ථො. ๓๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า "ปฏิคคาหา" ได้แก่ ผู้รับ อรรถว่า ฐานะ ๒ อย่างย่อมรับบุคคลผู้ทุศีล 31. දසමෙ අත්ථවසෙති කාරණානි. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤානි ච වනපත්ථානි ච. තත්ථ කිඤ්චාපි අභිධම්මෙ නිප්පරියායෙන ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා, සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) වුත්තං, තථාපි යං තං ‘‘පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ආරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකං සෙනාසනං වුත්තං, තදෙව අධිප්පෙතන්ති වෙදිතබ්බං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසීයති න වපීයති. පන්තානීති පරියන්තානි අතිදූරානි, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති ලොකියලොකුත්තරං ඵාසුවිහාරං. පච්ඡිමඤ්ච ජනතං අනුකම්පමානොති පච්ඡිමෙ මම සාවකෙ අනුකම්පන්තො. ๓๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า "อัตถวเส" ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า "อรัญญวนปัตถานิ" คือ ป่าและป่าทึบ ในบทนั้น แม้ในอภิธรรมจะตรัสไว้โดยตรงว่า "ที่ใดก็ตามที่ออกจากเสาเขื่อนไปภายนอก ที่นั้นทั้งหมดชื่อว่าป่า" ก็จริง ถึงอย่างนั้น พึงทราบว่า ทรงประสงค์เอาเสนาสนะที่ทำให้สำเร็จอารัญญิกังคธุดงค์ ซึ่งกล่าวไว้ว่า "มีระยะทาง ๕๐๐ ชั่วธนูเป็นอย่างน้อย" เท่านั้น บทว่า "วนปัตถะ" ได้แก่ สถานที่ที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์ ล่วงเลยเขตบ้านไป ซึ่งเป็นที่ที่เขาไม่ไถไม่หว่าน บทว่า "ปันตานิ" ได้แก่ ที่สุดขอบ ไกลมาก บทว่า "ทิฏฐธัมมสุขวิหารัง" ได้แก่ การอยู่เป็นสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า "ปัจฉิมัญจ ชนตํ อนุกัมปมาโน" ได้แก่ เมื่อทรงอนุเคราะห์สาวกของเราในภายหลัง 32. එකාදසමෙ විජ්ජාභාගියාති විජ්ජාකොට්ඨාසිකා. සමථොති චිත්තෙකග්ගතා. විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකඤාණං. කමත්ථමනුභොතීති කතමං අත්ථං ආරාධෙති සම්පාදෙති පරිපූරෙති. චිත්තං භාවීයතීති මග්ගචිත්තං භාවීයති බ්‍රූහීයති වඩ්ඪීයති. යො රාගො, සො පහීයතීති යො රජ්ජනකවසෙන රාගො, සො පහීයති. රාගො හි මග්ගචිත්තස්ස පච්චනීකො, මග්ගචිත්තං රාගස්ස ච. රාගක්ඛණෙ මග්ගචිත්තං නත්ථි, මග්ගචිත්තක්ඛණෙ රාගො නත්ථි. යදා පන රාගො උප්පජ්ජති, තදා මග්ගචිත්තස්ස උප්පත්තිං නිවාරෙති, පදං පච්ඡින්දති. යදා පන මග්ගචිත්තං උප්පජ්ජති, තදා රාගං සමූලකං උබ්බට්ටෙත්වා සමුග්ඝාතෙන්තමෙව උප්පජ්ජති. තෙන වුත්තං – ‘‘රාගො පහීයතී’’ති. ๓๒. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า "วิชชาภาคิยา" ได้แก่ ธรรมที่เป็นส่วนแห่งวิชชา บทว่า "สมถะ" ได้แก่ ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง บทว่า "วิปัสสนา" ได้แก่ ญาณที่กำหนดรู้สังขาร บทว่า "กมัตถมนุโภติ" มีความว่า ย่อมให้สำเร็จ ให้ถึงพร้อม ให้บริบูรณ์ ซึ่งประโยชน์อะไร บทว่า "จิตตํ ภาวียติ" คือ มรรคจิตย่อมถูกอบรม ทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูน บทว่า "โย ราโค, โส ปหียติ" คือ ราคะใดมีโดยอาการแห่งความกำหนัด ราคะนั้นย่อมถูกละ จริงอยู่ ราคะเป็นข้าศึกของมรรคจิต และมรรคจิตก็เป็นข้าศึกของราคะ ในขณะแห่งราคะ มรรคจิตไม่มี ในขณะแห่งมรรคจิต ราคะไม่มี แต่เมื่อใดราคะเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมห้ามการเกิดขึ้นของมรรคจิต ย่อมตัดเหตุ (แห่งการเกิด) แต่เมื่อใดมรรคจิตเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยถอนราคะพร้อมทั้งรากและกำจัดให้สิ้นไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ราคะย่อมถูกละ" විපස්සනා, භික්ඛවෙ, භාවිතාති විපස්සනාඤාණං බ්‍රූහිතං වඩ්ඪිතං. පඤ්ඤා භාවීයතීති මග්ගපඤ්ඤා භාවීයති බ්‍රූහීයති වඩ්ඪීයති. යා අවිජ්ජා, සා පහීයතීති අට්ඨසු ඨානෙසු වට්ටමූලිකා මහාඅවිජ්ජා පහීයති. අවිජ්ජා හි මග්ගපඤ්ඤාය පච්චනීකා, මග්ගපඤ්ඤා අවිජ්ජාය. අවිජ්ජාක්ඛණෙ මග්ගපඤ්ඤා නත්ථි[Pg.27], මග්ගපඤ්ඤාක්ඛණෙ අවිජ්ජා නත්ථි. යදා පන අවිජ්ජා උප්පජ්ජති, තදා මග්ගපඤ්ඤාය උප්පත්තිං නිවාරෙති, පදං පච්ඡින්දති. යදා මග්ගපඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තදා අවිජ්ජං සමූලිකං උබ්බට්ටෙත්වා සමුග්ඝාතයමානාව උප්පජ්ජති. තෙන වුත්තං – ‘‘අවිජ්ජා පහීයතී’’ති. ඉති මග්ගචිත්තං මග්ගපඤ්ඤාති ද්වෙපි සහජාතධම්මාව කථිතා. บทว่า "วิปัสสนา ภิกขเว ภาวิตา" คือ วิปัสสนาญาณอันภิกษุทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูนแล้ว บทว่า "ปัญญา ภาวียติ" คือ มรรคปัญญาย่อมถูกอบรม ทำให้เจริญ ทำให้เพิ่มพูน บทว่า "ยา อวิชชา, สา ปหียติ" คือ มหาอวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะในฐานะ ๘ อย่าง ย่อมถูกละ จริงอยู่ อวิชชาเป็นข้าศึกของมรรคปัญญา มรรคปัญญาเป็นข้าศึกของอวิชชา ในขณะแห่งอวิชชา มรรคปัญญาไม่มี ในขณะแห่งมรรคปัญญา อวิชชาไม่มี แต่เมื่อใดอวิชชาเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมห้ามการเกิดขึ้นของมรรคปัญญา ย่อมตัดเหตุ (แห่งการเกิด) เมื่อใดมรรคปัญญาเกิดขึ้น เมื่อนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยถอนอวิชชาพร้อมทั้งรากและกำจัดให้สิ้นไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อวิชชาย่อมถูกละ" ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งสองคือมรรคจิตและมรรคปัญญา ซึ่งเป็นสหชาตธรรมเท่านั้น จึงเป็นอันท่านกล่าวแล้ว රාගුපක්කිලිට්ඨං වා, භික්ඛවෙ, චිත්තං න විමුච්චතීති රාගෙන උපක්කිලිට්ඨත්තා මග්ගචිත්තං න විමුච්චතීති දස්සෙති. අවිජ්ජුපක්කිලිට්ඨා වා පඤ්ඤා න භාවීයතීති අවිජ්ජාය උපක්කිලිට්ඨත්තා මග්ගපඤ්ඤා න භාවීයතීති දස්සෙති. ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තීති රාගස්ස ඛයවිරාගෙන චෙතොවිමුත්ති නාම හොති. ඵලසමාධිස්සෙතං නාමං. අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තීති අවිජ්ජාය ඛයවිරාගෙන පඤ්ඤාවිමුත්ති නාම හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ නානාක්ඛණිකා සමාධිවිපස්සනා කථිතාති. ด้วยบทว่า "ราคูปกฺกิลิฏฺฐํ วา ภิกฺขเว จิตฺตํ น วิมุจฺจติ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่เศร้าหมองด้วยราคะ ย่อมไม่หลุดพ้น) นี้ ทรงแสดงว่า มรรคจิตย่อมไม่หลุดพ้น เพราะความที่ถูกราคะทำให้เศร้าหมอง ด้วยบทว่า "อวิชฺชูปกฺกิลิฏฺฐา วา ปญฺญา น ภาวียติ" (หรือปัญญาที่เศร้าหมองด้วยอวิชชา ย่อมไม่ถูกอบรม) นี้ ทรงแสดงว่า มรรคปัญญาย่อมไม่ถูกอบรม เพราะความที่ถูกอวิชชาทำให้เศร้าหมอง บทว่า "อิติ โข ภิกฺขเว" คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล บทว่า "ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ" คือ เจโตวิมุตติชื่อว่าย่อมมีได้ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งราคะ นี้เป็นชื่อของผลสมาธิ บทว่า "อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ" คือ ปัญญาวิมุตติชื่อว่าย่อมมีได้ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งอวิชชา ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงสมาธิและวิปัสสนาซึ่งมีขณะต่างกัน ดังนี้แล බාලවග්ගො තතියො. พาลวรรคที่ ๓ 4. සමචිත්තවග්ගවණ්ණනා ๔. อรรถกถาสมจิตตวรรค 33. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අසප්පුරිසභූමීති අසප්පුරිසානං පතිට්ඨානට්ඨානං. සප්පුරිසභූමියම්පි එසෙව නයො. අකතඤ්ඤූති කතං න ජානාති. අකතවෙදීති කතං පාකටං කත්වා න ජානාති. උපඤ්ඤාතන්ති වණ්ණිතං ථොමිතං පසත්ථං. යදිදන්ති යා අයං. අකතඤ්ඤුතා අකතවෙදිතාති පරෙන කතස්ස උපකාරස්ස අජානනඤ්චෙව පාකටං කත්වා අජානනඤ්ච. කෙවලාති සකලා. සුක්කපක්ඛෙපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๓๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อสัปปุริสภูมิ หมายถึง ที่ตั้งแห่งอสัตบุรุษทั้งหลาย แม้ในบทว่า สัปปุริสภูมิ ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า อกตัญญู คือ ไม่รู้อุปการะที่เขาทำแล้ว บทว่า อกตเวที คือ ไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้วให้ปรากฏ บทว่า อุปัญญาตัง คือ อันบัณฑิตสรรเสริญแล้ว ยกย่องแล้ว ชมเชยแล้ว บทว่า ยทิทัง คือ ได้แก่สิ่งนี้คือ บทว่า อกตัญญุตา อกตเวทิตา คือ การไม่รู้อุปการะที่ผู้อื่นทำแล้ว และการไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้วให้ปรากฏ บทว่า เกวลา คือ ทั้งหมด แม้ในสุกกปักษ์ พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว 34. දුතියෙ මාතු ච පිතු චාති ජනකමාතු ච ජනකපිතු ච. එකෙන, භික්ඛවෙ, අංසෙන මාතරං පරිහරෙය්‍යාති එකස්මිං අංසකූටෙ ඨපෙත්වා මාතරං පටිජග්ගෙය්‍ය. එකෙන අංසෙන පිතරං පරිහරෙය්‍යාති එකස්මිං අංසකූටෙ ඨපෙත්වා පිතරං පටිජග්ගෙය්‍ය. වස්සසතායුකො වස්සසතජීවීති වස්සසතායුකකාලෙ ජාතො සකලං වස්සසතං ජීවන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ පුත්තො නාම ‘‘මාතාපිතූනං පටිකරිස්සාමී’’ති උට්ඨාය සමුට්ඨාය දක්ඛිණෙ අංසකූටෙ මාතරං, වාමෙ පිතරං [Pg.28] ඨපෙත්වා වස්සසතායුකො සකලම්පි වස්සසතං ජීවමානො පරිහරෙය්‍ය. සො ච නෙසං උච්ඡාදනපරිමද්දනන්හාපනසම්බාහනෙනාති සො ච පුත්තො නෙසං මාතාපිතූනං අංසකූටෙසු ඨිතානංයෙව දුග්ගන්ධපටිවිනොදනත්ථං සුගන්ධකරණෙන උච්ඡාදනෙන, පරිස්සමවිනොදනත්ථං හත්ථපරිමද්දනෙන, සීතුණ්හකාලෙ ච උණ්හොදකසීතොදකන්හාපනෙන, හත්ථපාදාදීනං ආකඩ්ඪනපරිකඩ්ඪනසඞ්ඛාතෙන සම්බාහනෙන උපට්ඨානං කරෙය්‍ය. තෙ ච තත්ථෙවාති තෙ ච මාතාපිතරො තත්ථෙව තස්ස අංසකූටෙසු නිසින්නාව මුත්තකරීසං චජෙය්‍යුං. නත්වෙව , භික්ඛවෙති, භික්ඛවෙ, එවම්පි නත්වෙව මාතාපිතූනං කතං වා හොති පටිකතං වා. ๓๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า มาตุ จ ปิตุ จ คือ มารดาผู้ให้กำเนิดและบิดาผู้ให้กำเนิด บทว่า เอเกน ภิกฺขเว อํเสน มาตรํ ปริหเรยฺย (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลพึงประคองมารดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง) คือ พึงประคองมารดาไว้บนบ่าข้างหนึ่งแล้วปฏิบัติ บทว่า เอเกน อํเสน ปิตรํ ปริหเรยฺย (พึงประคองบิดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง) คือ พึงประคองบิดาไว้บนบ่าข้างหนึ่งแล้วปฏิบัติ บทว่า วสฺสสตา ยุโก วสฺสสตชีวี (มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ ๑๐๐ ปี) คือ เกิดในกาลที่มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ตลอด ๑๐๐ ปี อธิบายว่า หากบุตรผู้มีความคิดว่า "เราจักทำตอบแทนแก่มารดาบิดา" ลุกขึ้นประคองมารดาไว้บนบ่าขวา ประคองบิดาไว้บนบ่าซ้าย เป็นผู้มีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ตลอด ๑๐๐ ปี บริหารท่านไป บทว่า โส จ เนสํ อุจฺฉาทนปริมาทนฺนหาปนสมฺพาหเนน (และบุตรนั้นพึงบำรุงมารดาบิดาเหล่านั้นด้วยการขัดสี การนวด การให้อาบน้ำ และการบีบนวด) คือ และบุตรนั้นพึงบำรุงมารดาบิดาเหล่านั้นผู้อยู่บนบ่าของตนนั่นเทียว ด้วยการลูบไล้ด้วยของหอมเพื่อบรรเทากลิ่นเหม็น ด้วยการนวดด้วยมือเพื่อบรรเทาความเมื่อยขบ และในเวลาหนาวและร้อน ก็ให้อาบน้ำอุ่นและน้ำเย็น ด้วยการบีบนวดซึ่งหมายถึงการดึงและคลึงมือและเท้าเป็นต้น บทว่า เต จ ตตฺเถว (และมารดาบิดาเหล่านั้นพึงถ่ายอุจจาระปัสสาวะบนบ่านั้นนั่นเทียว) คือ และมารดาบิดาเหล่านั้นนั่งอยู่บนบ่าของบุตรนั้นนั่นแหละ พึงถ่ายอุจจาระปัสสาวะ บทว่า นตฺเวว ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงอย่างนั้นก็หาไม่) คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงอย่างนั้น ก็ยังไม่ชื่อว่าบุตรได้ทำ (อุปการะ) หรือทำตอบแทนแก่มารดาบิดาเลย ඉස්සරාධිපච්චෙ රජ්ජෙති චක්කවත්තිරජ්ජං සන්ධායෙවමාහ. ආපාදකාති වඩ්ඪකා අනුපාලකා. පුත්තා හි මාතාපිතූහි වඩ්ඪිතා චෙව අනුපාලිතා ච. පොසකාති හත්ථපාදෙ වඩ්ඪෙත්වා හදයලොහිතං පායෙත්වා පොසකා. පුත්තා හි මාතාපිතූහි පුට්ඨා භතා අන්නපානාදීහි පටිජග්ගිතා. ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරොති සචෙ හි මාතාපිතරො ජාතදිවසෙයෙව පුත්තං පාදෙ ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වා නදියං වා පපාතෙ වා ඛිපෙය්‍යුං, ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං න පස්සෙය්‍ය. එවං අකත්වා ආපාදිතත්තා පොසිතත්තා එස ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං මාතාපිතරො නිස්සාය පස්සතීති ත්‍යාස්ස ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො නාම හොන්ති. සමාදපෙතීති ගණ්හාපෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සද්ධාසීලචාගපඤ්ඤා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා. ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරසදිසොව භික්ඛු තෙසු පතිට්ඨාපෙති නාමාති වෙදිතබ්බො. บทว่า อิสฺสราธิปจฺเจ รชฺเช (ในราชสมบัติอันเป็นอิสราธิปไตย) ตรัสหมายถึงจักรวรรดิราชสมบัติ บทว่า อาปาทกา คือ ผู้ทำให้เจริญ ผู้ตามอนุบาล เพราะว่าบุตรทั้งหลายอันมารดาบิดาทำให้เจริญแล้วและตามอนุบาลแล้ว บทว่า โปสกา คือ ผู้เลี้ยงดู คือทำให้มือและเท้าเจริญแล้ว ให้ดื่มโลหิตในหทัยแล้วเลี้ยงดู เพราะว่าบุตรทั้งหลายอันมารดาบิดาเลี้ยงดูแล้ว บำรุงแล้ว ปฏิบัติด้วยข้าวและน้ำเป็นต้น บทว่า อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร (เป็นผู้แสดงโลกนี้) คือ หากว่ามารดาบิดาจับบุตรที่เท้าในวันที่เกิดนั่นเทียวแล้วทิ้งไปในป่า ในแม่น้ำ หรือในเหว บุตรนั้นก็จะไม่พึงเห็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ในโลกนี้ เพราะไม่ได้ทำอย่างนั้น เพราะเป็นผู้ที่ท่านทำให้เติบโต เพราะเป็นผู้ที่ท่านเลี้ยงดู บุตรนี้จึงเห็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ในโลกนี้ได้อาศัยมารดาบิดา เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้แสดงโลกนี้แก่บุตรนั้น บทว่า สมาทเปติ คือ ให้ถือเอา ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงศรัทธา ศีล จาคะ ปัญญา ซึ่งระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ พึงทราบว่า ภิกษุผู้เป็นเช่นกับพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระเท่านั้น ชื่อว่าย่อมให้ (มารดาบิดา) ตั้งมั่นอยู่ในธรรมเหล่านั้น 35. තතියෙ තෙනුපසඞ්කමීති සො හි බ්‍රාහ්මණො ‘‘සමණො කිර ගොතමො කථිතං විස්සජ්ජෙති, පුච්ඡායස්ස විරජ්ඣනං නාම නත්ථි. අහමස්ස විරජ්ඣනපඤ්හං අභිසඞ්ඛරිස්සාමී’’ති පණීතභොජනං භුඤ්ජිත්වා ගබ්භද්වාරං පිදහිත්වා නිසින්නො චින්තෙතුං ආරභි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ උච්චාසද්දමහාසද්දො වත්තති, චිත්තං න එකග්ගං හොති, භූමිඝරං කාරෙස්සාමී’’ති භූමිඝරං කාරෙත්වා තත්ථ පවිසිත්වා – ‘‘එවං පුට්ඨො එවං කථෙස්සති, එවං පුට්ඨො එවං කථෙස්සතී’’ති එකං ගණ්හිත්වා එකං [Pg.29] විස්සජ්ජෙන්තො සකලදිවසං කිඤ්චි පස්සිතුං නාසක්ඛි. තස්ස ඉමිනාව නීහාරෙන චත්තාරො මාසා වීතිවත්තා. සො චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන උභතොකොටිකං පඤ්හං නාම අද්දස. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අහං සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිත්වා ‘කිංවාදී භව’න්ති පුච්ඡිස්සාමි. සචෙ ‘කිරියවාදිම්හී’ති වක්ඛති, ‘සබ්බාකුසලානං නාම තුම්හෙ කිරියං වදෙථා’ති නං නිග්ගණ්හිස්සාමි. සචෙ ‘අකිරියවාදිම්හී’ති වක්ඛති, ‘කුසලධම්මානං නාම තුම්හෙ අකිරියං වදෙථා’ති නං නිග්ගණ්හිස්සාමි. ඉදඤ්හි උභතොකොටිකං පඤ්හං පුට්ඨො නෙව උග්ගිලිතුං සක්ඛිස්සති න නිග්ගිලිතුං. එවං මම ජයො භවිස්සති, සමණස්ස ගොතමස්ස පරාජයො’’ති උට්ඨාය අප්ඵොටෙත්වා භූමිඝරා නික්ඛම්ම ‘‘එවරූපං පඤ්හං පුච්ඡන්තෙන න එකකෙන ගන්තුං වට්ටතී’’ති නගරෙ ඝොසනං කාරෙත්වා සකලනාගරෙහි පරිවුතො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. කිංවාදීති කිංලද්ධිකො. කිමක්ඛායීති කිං නාම සාවකානං පටිපදං අක්ඛායීති පුච්ඡි. අථස්ස භගවා චතූහි මාසෙහි පඤ්හං අභිසඞ්ඛරිත්වා ‘‘දිට්ඨො මෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරාජයපඤ්හො’’ති මානං පග්ගය්හ ආගතභාවං ඤත්වා එකපදෙනෙව තං පඤ්හං භින්දන්තො කිරියවාදී චාහං, බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. අථ බ්‍රාහ්මණො අත්තනො මානං අපනෙත්වා භගවන්තං ආයාචන්තො යථාකථං පනාතිආදිමාහ. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๓๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า เตนุปสงฺกมิ (เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น) มีเรื่องว่า พราหมณ์นั้นได้ยินว่า "ได้ยินว่าพระสมณโคดมทรงแก้ปัญหาที่คนทูลถามได้ ไม่มีการติดขัดในปัญหาของพระองค์เลย เราจักแต่งปัญหาที่ทำให้พระองค์ติดขัด" ดังนี้แล้ว จึงบริโภคโภชนะอันประณีต ปิดประตูห้อง นั่งเริ่มคิด ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า "ในที่นี้มีเสียงดังจอแจ จิตไม่เป็นสมาธิ เราจะให้ทำเรือนใต้ดิน" ดังนี้แล้ว จึงให้ทำเรือนใต้ดินแล้วเข้าไปในนั้น คิดว่า "เมื่อถูกถามอย่างนี้ จะตอบอย่างนี้ เมื่อถูกถามอย่างนี้ จะตอบอย่างนี้" พลางหยิบยกปัญหาหนึ่งขึ้นมาแล้วแก้ปัญหาหนึ่งไป ตลอดทั้งวันก็ไม่สามารถเห็นปัญหาอะไรได้เลย สี่เดือนได้ล่วงไปแก่เขาโดยนัยนี้เอง เขาได้เห็นปัญหาชื่อว่ามีสองเงื่อน (ปัญหาขวางโลก) โดยล่วงไปสี่เดือน ได้ยินว่าเขาเกิดความคิดอย่างนี้ว่า "เราจะเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมแล้วทูลถามว่า 'ท่านมีวาทะอย่างไร' ถ้าตรัสว่า 'เราเป็นกิริยวาที' เราจะข่มท่านว่า 'ท่านกล่าวว่าการทำอกุศลกรรมทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรทำหรือ' ถ้าตรัสว่า 'เราเป็นอกิริยวาที' เราจะข่มท่านว่า 'ท่านกล่าวว่าการไม่ทำกุศลธรรมทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรทำหรือ' เมื่อถูกถามปัญหาขวางโลกนี้ จะไม่สามารถคายออกได้ และไม่สามารถกลืนลงได้ ด้วยประการฉะนี้ ชัยชนะจักเป็นของเรา ความพ่ายแพ้จักมีแก่พระสมณโคดม" ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้น ปรบมือ ออกจากเรือนใต้ดิน คิดว่า "ผู้ถามปัญหาเช่นนี้ ไม่ควรไปคนเดียว" ดังนี้แล้ว จึงให้ป่าวประกาศในเมือง แวดล้อมด้วยชาวเมืองทั้งหมด เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น บทว่า กึวาที คือ ท่านมีลัทธิอะไร บทว่า กิมกฺขายี คือ ท่านบอกปฏิปทาอะไรแก่สาวกทั้งหลาย ดังนี้ ทูลถามแล้ว ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่าเขาแต่งปัญหามาสี่เดือนแล้วมาด้วยการยกมานะขึ้นว่า "เราเห็นปัญหาที่จะทำให้พระสมณโคดมพ่ายแพ้แล้ว" จึงทรงทำลายปัญหานั้นด้วยบทเดียว ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เราเป็นทั้งกิริยวาที" ลำดับนั้น พราหมณ์ละมานะของตน ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาค กราบทูลคำมีอาทิว่า "ก็โดยประการใดเล่า" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้นแล 36. චතුත්ථෙ දක්ඛිණෙය්‍යාති දක්ඛිණා වුච්චති දානං, තස්ස පටිග්ගහණයුත්තා කති පුග්ගලාති පුච්ඡති. සෙඛොති ඉමිනා සත්ත සෙක්ඛෙ දස්සෙති. එත්ථ ච සීලවන්තපුථුජ්ජනොපි සොතාපන්නෙනෙව සඞ්ගහිතො. ආහුනෙය්‍යා යජමානානං හොන්තීති දානං දදන්තානං ආහුනස්ස අරහා දානපටිග්ගාහකා නාම හොන්තීති අත්ථො. ඛෙත්තන්ති වත්ථු පතිට්ඨා, පුඤ්ඤස්ස විරුහනට්ඨානන්ති අත්ථො. ๓๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ทักขิเณยยาติ ความว่า ทาน ท่านเรียกว่า ทักขิณา ท่านถามว่า บุคคลผู้ควรแก่การรับทานนั้นมีเท่าไร ด้วยบทว่า เสโข นี้ ทรงแสดงพระเสขะ ๗ จำพวก และในบทนี้ แม้ปุถุชนผู้มีศีลก็สงเคราะห์เข้าในพระโสดาบันนั่นเอง บทว่า อาหุเนยฺยา ยชมานานํ โหนฺติ ความว่า ชื่อว่าเป็นผู้รับทาน ผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวายของทายกทั้งหลายผู้ให้ทาน บทว่า เขตฺตํ ความว่า เป็นที่ตั้ง เป็นที่ประดิษฐาน เป็นที่งอกงามแห่งบุญ 37. පඤ්චමෙ පුබ්බාරාමෙති සාවත්ථිතො පුරත්ථිමදිසාභාගෙ ආරාමෙ. මිගාරමාතුපාසාදෙති විසාඛාය උපාසිකාය පාසාදෙ. සා හි මිගාරසෙට්ඨිනා මාතුට්ඨානෙ ඨපිතත්තාපි, සබ්බජෙට්ඨකස්ස පුත්තස්ස අය්‍යකසෙට්ඨිනොව සමානනාමකත්තාපි මිගාරමාතාති වුච්චති. තාය කාරිතො සහස්සගබ්භො පාසාදො මිගාරමාතුපාසාදො නාම. ථෙරො [Pg.30] තස්මිං විහරති. තත්‍ර ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තොති තස්මිං පාසාදෙ විහරන්තො ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරො. ๓๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปุพฺพาราเม คือ ในอารามทางทิศตะวันออกแห่งกรุงสาวัตถี บทว่า มิคารมาตุปาสาเท คือ ในปราสาทของนางวิสาขาอุบาสิกา จริงอยู่ นางวิสาขานั้น เพราะมิคารเศรษฐีตั้งไว้ในตำแหน่งมารดาด้วย และเพราะบุตรคนโตมีชื่อเหมือนกับปู่คือเศรษฐีด้วย จึงถูกเรียกว่า มิคารมาตา ปราสาทมีห้องพันห้องที่นางให้สร้างขึ้น ชื่อว่า มิคารมาตุปราสาท พระเถระอยู่ ณ ที่นั้น บทว่า ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต คือ พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระผู้อยู่ในปราสาทนั้น භික්ඛූ ආමන්තෙසීති කස්මිං කාලෙ ආමන්තෙසි? කානිචි හි සුත්තානි පුරෙභත්තෙ භාසිතානි අත්ථි, කානිචි පච්ඡාභත්තෙ, කානිචි පුරිමයාමෙ, කානිචි මජ්ඣිමයාමෙ, කානිචි පච්ඡිමයාමෙ. ඉදං පන සමචිත්තපටිපදාසුත්තං පච්ඡාභත්තෙ භාසිතං. තස්මා සායන්හසමයෙ ආමන්තෙසි. บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ (พระเถระ) ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย (ถามว่า) ตรัสเรียกในกาลไหน? จริงอยู่ สูตรบางสูตรที่ตรัสไว้ในเวลาเช้าก็มี บางสูตรในเวลาเย็น บางสูตรในปฐมยาม บางสูตรในมัชฌิมยาม บางสูตรในปัจฉิมยาม ส่วนสมจิตตปฏิปทาสูตรนี้ ตรัสไว้ในเวลาเย็น เพราะฉะนั้น ท่านจึงเรียกในเวลาเย็น න කෙවලං චෙතං ථෙරෙනෙව භාසිතං, තථාගතෙනාපි භාසිතං. කත්ථ නිසීදිත්වාති? විසාඛාය රතනපාසාදෙ නිසීදිත්වා. තථාගතො හි පඨමබොධියං වීසති වස්සානි අනිබද්ධවාසො හුත්වා යත්ථ යත්ථ ඵාසුකං හොති, තත්ථ තත්ථෙව ගන්ත්වා වසි. පඨමං අන්තොවස්සඤ්හි ඉසිපතනෙ ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා අට්ඨාරස මහාබ්‍රහ්මකොටියො අමතපානං පායෙත්වා බාරාණසිං උපනිස්සාය ඉසිපතනෙ වසි. දුතියං අන්තොවස්සං රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ, තතියචතුත්ථානිපි තත්ථෙව, පඤ්චමං අන්තොවස්සං වෙසාලිං උපනිස්සාය මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං, ඡට්ඨං අන්තොවස්සං මකුලපබ්බතෙ, සත්තමං තාවතිංසභවනෙ, අට්ඨමං භග්ගෙ සුසුමාරගිරං නිස්සාය භෙසකළාවනෙ, නවමං කොසම්බියං, දසමං පාලිලෙය්‍යකෙ වනසණ්ඩෙ, එකාදසමං නාලායං බ්‍රාහ්මණගාමෙ, ද්වාදසමං වෙරඤ්ජායං, තෙරසමං චාලියපබ්බතෙ, චුද්දසමං ජෙතවනෙ, පඤ්චදසමං කපිලවත්ථුස්මිං, සොළසමං ආළවකං දමෙත්වා චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පායෙත්වා ආළවියං, සත්තරසමං රාජගහෙයෙව, අට්ඨාරසමං චාලියපබ්බතෙයෙව, තථා එකූනවීසතිමං, වීසතිමං පන අන්තොවස්සං රාජගහංයෙව උපනිස්සාය වසි. එවං වීසති වස්සානි අනිබද්ධවාසො හුත්වා යත්ථ යත්ථ ඵාසුකං හොති, තත්ථ තත්ථෙව වසි. และสูตรนี้มิใช่พระเถระกล่าวไว้เท่านั้น แม้พระตถาคตก็ตรัสไว้ด้วย (ถามว่า) ประทับนั่ง ณ ที่ไหน? (ตอบว่า) ประทับนั่งในรัตนปราสาทของนางวิสาขา จริงอยู่ พระตถาคตในปฐมโพธิกาล ๒๐ พรรษา ทรงไม่มีที่ประทับประจำ ที่ไหนๆ ผาสุก ก็เสด็จไปประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ พรรษาแรก ทรงประกาศธรรมจักร ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ทำให้มหาพรหม ๑๘ โกฏิได้ดื่มอมตรส แล้วทรงอาศัยกรุงพาราณสี ประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน พรรษาที่ ๒ ทรงอาศัยกรุงราชคฤห์ ประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน พรรษาที่ ๓ และ ๔ ก็ประทับ ณ ที่นั่น พรรษาที่ ๕ ทรงอาศัยกรุงเวสาลี ประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน พรรษาที่ ๖ ประทับ ณ มกุลบรรพต พรรษาที่ ๗ ณ ดาวดึงส์ภพ พรรษาที่ ๘ ทรงอาศัยเมืองสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ ประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน พรรษาที่ ๙ ณ กรุงโกสัมพี พรรษาที่ ๑๐ ณ ป่าปาลิเลยยกะ พรรษาที่ ๑๑ ณ หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อนาฬา พรรษาที่ ๑๒ ณ เมืองเวรัญชา พรรษาที่ ๑๓ ณ จาลิยบรรพต พรรษาที่ ๑๔ ณ พระเชตวัน พรรษาที่ ๑๕ ณ กรุงกบิลพัสดุ์ พรรษาที่ ๑๖ ทรงทรมานอาฬวกยักษ์ ทำให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ได้ดื่มอมตรส แล้วประทับ ณ เมืองอาฬวี พรรษาที่ ๑๗ ประทับ ณ กรุงราชคฤห์นั่นเอง พรรษาที่ ๑๘ ประทับ ณ จาลิยบรรพตนั่นเอง เช่นเดียวกับพรรษาที่ ๑๙ ส่วนพรรษาที่ ๒๐ ทรงอาศัยกรุงราชคฤห์นั่นเองประทับอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ตลอด ๒๐ พรรษา ทรงไม่มีที่ประทับประจำ ที่ไหนๆ ผาสุก ก็ประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ තතො පට්ඨාය පන ද්වෙ සෙනාසනානි ධුවපරිභොගානි අකාසි. කතරානි ද්වෙ? ජෙතවනඤ්ච පුබ්බාරාමඤ්ච. කස්මා? ද්වින්නං කුලානං ගුණමහන්තතාය. අනාථපිණ්ඩිකස්ස හි විසාඛාය ච ගුණං සන්ධාය ගුණං පටිච්ච සත්ථා තානි සෙනාසනානි ධුවපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජි. උතුවස්සං චාරිකං චරිත්වාපි හි අන්තොවස්සෙ ද්වීසුයෙව සෙනාසනෙසු වසති. එවං වසන්තො [Pg.31] පන ජෙතවනෙ රත්තිං වසිත්වා පුනදිවසෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො දක්ඛිණද්වාරෙන සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා පුබ්බාරාමෙ දිවාවිහාරං කරොති. පුබ්බාරාමෙ රත්තිං වසිත්වා පුනදිවසෙ පාචීනද්වාරෙන සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ජෙතවනෙ දිවාවිහාරං කරොති. තස්මිං පන දිවසෙ සම්මාසම්බුද්ධො ජෙතවනෙයෙව වසි. යත්ථ කත්ථචි වසන්තස්ස චස්ස පඤ්චවිධකිච්චං අවිජහිතමෙව හොති. තං හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව. තෙසු කිච්චෙසු පච්ඡිමයාමකිච්චකාලෙ භගවා ලොකං ඔලොකෙන්තො සාවත්ථිවාසීනඤ්ච සමන්තා ච සාවත්ථියා ගාවුතඅඩ්ඪයොජනයොජනපරමෙ ඨානෙ අපරිමාණානං සත්තානං අභිසමයභාවං අද්දස. แต่จำเดิมแต่นั้นมา ได้ทรงทำเสนาสนะ ๒ แห่งให้เป็นที่ใช้สอยประจำ ๒ แห่งคืออะไรบ้าง? คือ พระเชตวัน และบุพพาราม เพราะเหตุไร? เพราะคุณอันยิ่งใหญ่ของ ๒ ตระกูล จริงอยู่ พระศาสดาทรงปรารภคุณ อาศัยคุณของอนาถบิณฑิกเศรษฐีและนางวิสาขา จึงทรงใช้สอยเสนาสนะเหล่านั้นเป็นประจำ จริงอยู่ แม้เสด็จจาริกไปในฤดูหนาวและฤดูร้อน แต่ในพรรษากาล ก็ประทับอยู่ ณ เสนาสนะ ๒ แห่งนี้เท่านั้น แต่เมื่อประทับอยู่อย่างนี้ คือ ประทับ ณ พระเชตวันในเวลากลางคืน วันรุ่งขึ้นอันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้ากรุงสาวัตถีทางประตูทิศใต้เพื่อบิณฑบาต แล้วเสด็จออกทางประตูทิศตะวันออก ทรงพักผ่อนกลางวันที่บุพพาราม เมื่อประทับ ณ บุพพารามในเวลากลางคืน วันรุ่งขึ้นเสด็จเข้ากรุงสาวัตถีทางประตูทิศตะวันออกเพื่อบิณฑบาต แล้วเสด็จออกทางประตูทิศใต้ ทรงพักผ่อนกลางวันที่พระเชตวัน แต่ในวันนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวันนั่นเอง และเมื่อพระองค์ประทับอยู่ ณ ที่ใดๆ ก็ตาม พุทธกิจ ๕ ประการก็มิได้ทรงละเลยเลย เรื่องนั้น ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในเบื้องต่ำ ในบรรดากิจเหล่านั้น ในเวลากิจแห่งปัจฉิมยาม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นภาวะแห่งการตรัสรู้ของสัตว์ทั้งหลายที่นับไม่ถ้วน ทั้งชาวกรุงสาวัตถี และที่อยู่ในที่ประมาณคาวุตหนึ่ง กึ่งโยชน์ และโยชน์หนึ่งโดยรอบกรุงสาวัตถี තතො ‘‘කස්මිං නු ඛො කාලෙ අභිසමයො භවිස්සතී’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘සායන්හසමයෙ’’ති දිස්වා ‘‘මයි නු ඛො කථෙන්තෙ අභිසමයො භවිස්සති, සාවකෙ කථෙන්තෙ භවිස්සතී’’ති ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරෙ කථෙන්තෙ භවිස්සතී’’ති අද්දස. තතො ‘‘කත්ථ නිසීදිත්වා කථෙන්තෙ භවිස්සතී’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘විසාඛාය රතනපාසාදෙ නිසීදිත්වා’’ති දිස්වා ‘‘බුද්ධානං නාම තයො සාවකසන්නිපාතා හොන්ති, අග්ගසාවකානං එකො. තෙසු අජ්ජ ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සාවකසන්නිපාතො භවිස්සතී’’ති අද්දස. දිස්වා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා නිවත්ථනිවාසනො සුගතචීවරං පාරුපිත්වා සෙලමයපත්තං ආදාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වා පිණ්ඩාය චරන්තො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සුලභපිණ්ඩපාතං කත්වා වාතප්පහතා විය නාවා පටිනිවත්තිත්වා දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා බහිද්වාරෙ අට්ඨාසි. තතො අසීති මහාසාවකා භික්ඛුනිපරිසා උපාසකපරිසා උපාසිකාපරිසාති චතස්සො පරිසා සත්ථාරං පරිවාරයිංසු. ลำดับนั้น ทรงตรวจดูว่า "การตรัสรู้จะมีในกาลไหนหนอ" ทรงเห็นว่า "จะมีในเวลาเย็น" (ทรงตรวจดูว่า) "เมื่อเรากล่าว การตรัสรู้จะมี หรือเมื่อสาวกกล่าวจะมี" ทรงเห็นว่า "เมื่อพระสารีบุตรเถระกล่าว จะมี" ลำดับนั้น ทรงตรวจดูว่า "เมื่อนั่ง ณ ที่ไหนกล่าว จะมี" ทรงเห็นว่า "เมื่อนั่งในรัตนปราสาทของนางวิสาขา" (ทรงเห็นว่า) "ชื่อว่าสาวกสันนิบาตของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมี ๓ ครั้ง ของพระอัครสาวกมี ๑ ครั้ง ในบรรดาสันนิบาตเหล่านั้น วันนี้ สาวกสันนิบาตของพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระจักมี" ครั้นทรงเห็นแล้ว ในเวลาเช้าตรู่ ทรงบำรุงพระสรีระ ทรงนุ่งสบง ทรงครองสุคตจีวร ทรงถือบาตรศิลา มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้าพระนครทางประตูทิศใต้ เสด็จเที่ยวบิณฑบาต ทรงทำบิณฑบาตให้ภิกษุสงฆ์ได้ง่าย แล้วเสด็จกลับประดุจเรือที่ถูกลมพัด เสด็จออกทางประตูทิศใต้ ประทับยืนอยู่ภายนอกประตู ลำดับนั้น บริษัท ๔ คือ พระมหาสาวก ๘๐ รูป ภิกษุณีบริษัท อุบาสกบริษัท และอุบาสิกาบริษัท ได้แวดล้อมพระศาสดา සත්ථා සාරිපුත්තත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘සාරිපුත්ත, තයා පුබ්බාරාමං ගන්තුං වට්ටති, තව ච පරිසං ගහෙත්වා ගච්ඡාහී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ථෙරො අත්තනො පරිවාරෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො පුබ්බාරාමං අගමාසි. එතෙනෙව නියාමෙන අසීති මහාසාවකෙ පුබ්බාරාමමෙව පෙසෙත්වා සයං එකෙන ආනන්දත්ථෙරෙනෙව සද්ධිං ජෙතවනං අගමාසි. ආනන්දත්ථෙරොපි විහාරෙ සත්ථු වත්තං කත්වා වන්දිත්වා ‘‘පුබ්බාරාමං ගච්ඡාමි, භන්තෙ’’ති ආහ. එවං [Pg.32] කරොහි ආනන්දාති. සත්ථාරං වන්දිත්වා තත්ථෙව අගමාසි. සත්ථා එකකොව ජෙතවනෙ ඔහීනො. พระศาสดาตรัสเรียกพระสารีบุตรเถระว่า "ดูก่อนสารีบุตร เธอควรไปบุพพาราม และจงพาบริษัทของเธอไปด้วยเถิด" พระเถระทูลรับว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" แล้วอันภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้เป็นบริวารของตนแวดล้อมแล้ว ได้ไปยังบุพพาราม โดยนัยนี้นั่นเทียว (พระศาสดา) ทรงส่งพระมหาสาวก ๘๐ องค์ไปบุพพารามนั่นแหละ แล้วพระองค์เองได้เสด็จไปยังพระเชตวันพร้อมกับพระอานนทเถระเพียงองค์เดียวเท่านั้น แม้พระอานนทเถระ ครั้นทำวัตรปฏิบัติพระศาสดาในวิหารแล้ว ถวายบังคมแล้ว ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปบุพพาราม" (พระศาสดาตรัสว่า) "ดูก่อนอานนท์ เธอจงทำอย่างนั้นเถิด" (พระเถระ) ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้ไปยังที่นั้นนั่นเทียว พระศาสดาประทับเหลืออยู่ ณ พระเชตวันเพียงพระองค์เดียว තං දිවසඤ්හි චතස්සො පරිසා ථෙරස්සෙව ධම්මකථං සොතුකාමා අහෙසුං. කොසලමහාරාජාපි බලකායෙන පරිවුතො පුබ්බාරාමමෙව ගතො. තථා පඤ්චසතඋපාසකපරිවාරො අනාථපිණ්ඩිකො. විසාඛා පන මහාඋපාසිකා ද්වීහි ජඞ්ඝසහස්සෙහි පරිවුතො අගමාසි. සත්තපණ්ණාසාය කුලසතසහස්සානං වසනට්ඨානෙ සාවත්ථිනගරෙ ගෙහපාලකදාරකෙ ඨපෙත්වා සෙසජනො ගන්ධචුණ්ණමාලාදීනි ගහෙත්වා පුබ්බාරාමමෙව අගමාසි. චතූසු ද්වාරගාමෙසු ගාවුතඅඩ්ඪයොජනයොජනපරමට්ඨානෙ සබ්බෙයෙව මනුස්සා ගන්ධචුණ්ණමාලාදිහත්ථා පුබ්බාරාමමෙව අගමංසු. සකලවිහාරො මිස්සකපුප්ඵෙහි අභිකිණ්ණො විය අහොසි. ก็ในวันนั้น บริษัท ๔ เหล่า ได้เป็นผู้ใคร่จะฟังธรรมกถาของพระเถระนั่นเทียว แม้พระเจ้าโกศลมหาราชก็ทรงอันหมู่เสนาแวดล้อมแล้วเสด็จไปยังบุพพารามนั่นแหละ อนาถบิณฑิกเศรษฐีผู้มีอุบาสก ๕๐๐ เป็นบริวารก็ฉันนั้น ส่วนนางวิสาขามหาอุบาสิกา อันนางบริวารสองพันคนแวดล้อมแล้วได้ไปแล้ว ในกรุงสาวัตถีอันเป็นที่อยู่ของตระกูลห้าล้านเจ็ดแสนตระกูล ชนที่เหลือ เว้นไว้แต่เด็กเฝ้าเรือน ถือเอาของหอม จุณ และระเบียบดอกไม้เป็นต้น ได้ไปยังบุพพารามนั่นแหละ มนุษย์ทั้งปวงในที่ประมาณหนึ่งคาวุต กึ่งโยชน์ และหนึ่งโยชน์ ในหมู่บ้านที่ประตูทั้ง ๔ ล้วนมีของหอม จุณ และระเบียบดอกไม้เป็นต้นในมือ ได้ไปยังบุพพารามนั่นแหละ วิหารทั้งสิ้นได้เป็นประดุจเกลื่อนกล่นไปด้วยดอกไม้นานาพรรณ ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරොපි ඛො විහාරං ගන්ත්වා විහාරපරිවෙණෙ අඞ්ගණට්ඨානෙ අට්ඨාසි. භික්ඛූ ථෙරස්ස ආසනං පඤ්ඤාපයිංසු. ථෙරො තත්ථ නිසීදිත්වා උපට්ඨාකත්ථෙරෙන වත්තෙ කතෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔවාදං කත්වා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදි. සො පරිච්ඡින්නකාලවසෙන සමාපත්තිතො වුට්ඨාය අචිරවතිං ගන්ත්වා රජොජල්ලං පවාහෙත්වා පටිප්පස්සද්ධදරථො ඔතිණ්ණතිත්ථෙනෙව උත්තරිත්වා නිවත්ථනිවාසනො සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා අට්ඨාසි. භික්ඛුසඞ්ඝොපි සම්මුඛසම්මුඛට්ඨානෙන ඔතරිත්වා සරීරෙ රජොජල්ලං පවාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා ථෙරං පරිවාරයිංසු. අන්තොවිහාරෙපි ථෙරස්ස ධම්මාසනං පඤ්ඤාපයිංසු. චතස්සොපි පරිසා අත්තනො අත්තනො ඔකාසං ඤත්වා මග්ගං ඨපෙත්වා නිසීදිංසු. සාරිපුත්තත්ථෙරොපි පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො ධම්මසභං ආගන්ත්වා සීහමත්ථකප්පතිට්ඨිතෙ සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රතනපල්ලඞ්කෙ චිත්තබීජනිං ගහෙත්වා පුරත්ථාභිමුඛො නිසීදි. නිසීදිත්වා පරිසං ඔලොකෙත්වා – ‘‘මහතී වතායං පරිසා, ඉමිස්සා න අප්පමත්තිකා පරිත්තකධම්මදෙසනා අනුච්ඡවිකා, කතරධම්මදෙසනා නු ඛො අනුච්ඡවිකා භවිස්සතී’’ති තීණි පිටකානි ආවජ්ජමානො ඉමං සංයොජනපරියාය ධම්මදෙසනං අද්දස. ก็แล แม้พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ไปยังวิหารแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ลานในบริเวณวิหาร ภิกษุทั้งหลายได้ปูอาสนะถวายพระเถระ พระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว เมื่อพระเถระผู้อุปัฏฐากทำวัตรแล้ว ได้ให้โอวาทแก่หมู่ภิกษุ แล้วเข้าไปสู่พระคันธกุฎี เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ พระเถระนั้นออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้แล้ว ไปยังแม่น้ำอจิรวดี ชำระล้างธุลีและเหงื่อไคลแล้ว เป็นผู้มีความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว ขึ้นจากท่าที่ลงนั่นเอง นุ่งผ้าสบงแล้ว ห่มผ้าสังฆาฏิแล้ว ได้ยืนอยู่ แม้หมู่ภิกษุก็ลง (สู่แม่น้ำ) ตรงหน้าๆ ชำระล้างธุลีและเหงื่อไคลในร่างกายแล้ว กลับขึ้นมาแวดล้อมพระเถระ แม้ในภายในวิหาร (ภิกษุทั้งหลาย) ก็ได้ปูธรรมาสน์ถวายพระเถระ แม้บริษัททั้ง ๔ ก็รู้โอกาสของตนๆ แล้ว เว้นทางไว้ แล้วนั่งลง แม้พระสารีบุตรเถระมีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร มาสู่ธรรมสภาแล้ว ถือพัดอันวิจิตร มีหน้าเฉพาะต่อทิศตะวันออก นั่งบนรัตนบัลลังก์อันมีเศวตฉัตรยกขึ้นสูง ตั้งอยู่บนหัวสิงห์ นั่งแล้วแลดูบริษัทแล้ว (รำพึงว่า) "บริษัทนี้ใหญ่หนอ ธรรมเทศนาเล็กน้อยมีประมาณน้อย ไม่สมควรแก่บริษัทนี้ ธรรมเทศนาเช่นไรหนอแลจักสมควร" เมื่อพิจารณาปิฎกทั้งสาม ก็ได้เห็นธรรมเทศนาคือสังโยชนปริยายนี้ එවං [Pg.33] දෙසනං සල්ලක්ඛෙත්වා තං දෙසෙතුකාමො භික්ඛූ ආමන්තෙසි ආවුසො, භික්ඛවෙති. ආවුසොති හි අවත්වා, භික්ඛවෙති වචනං බුද්ධාලාපො නාම හොති, අයං පනායස්මා ‘‘දසබලෙන සමානං ආලපනං න කරිස්සාමී’’ති සත්ථු ගාරවවසෙන සාවකාලාපං කරොන්තො, ‘‘ආවුසො භික්ඛවෙ’’ති ආහ. එතදවොචාති එතං ‘‘අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච, ආවුසො, පුග්ගලං දෙසෙස්සාමි බහිද්ධාසංයොජනඤ්චා’’ති ධම්මදෙසනාපදං අවොච. (พระเถระ) กำหนดเทศนาอย่างนี้แล้ว ใคร่จะแสดงธรรมเทศนานั้น จึงเรียกภิกษุทั้งหลายว่า "อาวุโส ภิกขเว" จริงอยู่ คำว่า "ภิกขเว" โดยไม่กล่าวว่า "อาวุโส" ชื่อว่าเป็นพุทธอาลปนะ (คำเรียกของพระพุทธเจ้า) แต่พระผู้มีอายุนี้ ด้วยความเคารพในพระศาสดา (จึงคิดว่า) "เราจักไม่กระทำคำเรียกให้เสมอด้วยพระทศพล" เมื่อกระทำคำเรียกของสาวก จึงกล่าวว่า "อาวุโส ภิกขเว" บทว่า "เอตทโวจ" คือ ได้กล่าวบทแห่งธรรมเทศนานี้ว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราจักแสดงบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายใน และบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอก" තස්මිං පන රතනපාසාදෙ අධිවත්ථො එකො සොතාපන්නො දෙවපුත්තො අත්ථි, සො බුද්ධෙහි වා සාවකෙහි වා දෙසනාය ආරද්ධමත්තායයෙව ජානාති – ‘‘අයං දෙසනා උත්තානිකා භවිස්සති, අයං ගම්භීරා. අයං ඣානනිස්සිතා භවිස්සති, අයං විපස්සනානිස්සිතා. අයං මග්ගනිස්සිතා අයං ඵලනිස්සිතා, අයං නිබ්බානනිස්සිතා’’ති. සො තස්මිම්පි දිවසෙ ථෙරෙන දෙසනාය ආරද්ධමත්තාය එවං අඤ්ඤාසි – ‘‘යෙන නීහාරෙන මය්හං අය්‍යෙන ධම්මසෙනාපතිනා සාරිපුත්තත්ථෙරෙන දෙසනා ආරද්ධා, අයං දෙසනා විපස්සනාගාළ්හා භවිස්සති, ඡහි මුඛෙහි විපස්සනං කථෙස්සති. දෙසනාපරියොසානෙ කොටිසතසහස්සදෙවතා අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති, සොතාපන්නාදීනං පන දෙවමනුස්සානං පරිච්ඡෙදො න භවිස්සති. දෙසනාය අනුච්ඡවිකං කත්වා මය්හං අය්‍යස්ස සාධුකාරං දස්සාමී’’ති දෙවානුභාවෙන මහන්තං සද්දං කත්වා – ‘‘සාධු සාධු අය්‍යා’’ති ආහ. ก็ในรัตนปราสาทนั้น มีโสดาบันเทวบุตรองค์หนึ่งสถิตอยู่ เทวบุตรนั้น เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ดี หรือพระสาวกทั้งหลายก็ดี พอเริ่มแสดงธรรมเท่านั้น ก็ย่อมรู้ว่า "เทศนานี้จักเป็นเทศนาตื้น เทศนานี้ลึกซึ้ง เทศนานี้จักอาศัยฌาน เทศนานี้อาศัยวิปัสสนา เทศนานี้อาศัยมรรค เทศนานี้อาศัยผล เทศนานี้อาศัยนิพพาน" แม้ในวันนั้น เทวบุตรนั้นเมื่อพระเถระเริ่มแสดงธรรมเท่านั้น ก็ได้รู้อย่างนี้ว่า "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ผู้เป็นพระผู้เป็นเจ้าของข้าพเจ้า ได้เริ่มเทศนาโดยนัยใด เทศนานี้จักหยั่งลงสู่วิปัสสนา จักกล่าววิปัสสนาโดยมุข ๖ ในกาลจบเทศนา เทวดาแสนโกฏิจักบรรลุพระอรหัต ส่วนการกำหนดจำนวนของเทวดาและมนุษย์ผู้เป็นโสดาบันเป็นต้นจักไม่มี เราจักกระทำการอันสมควรแก่เทศนาแล้วให้สาธุการแก่พระผู้เป็นเจ้าของเรา" (ดังนี้แล้ว) ด้วยเทวานุภาพ ได้กระทำเสียงให้ดัง กล่าวว่า "สาธุ สาธุ ท่านผู้เจริญ" දෙවරාජෙන සාධුකාරෙ දින්නෙ පරිවාරකපාසාදසහස්සෙ අධිවත්ථා දෙවතා සබ්බාව සාධුකාරං අදංසු. තාසං සාධුකාරසද්දෙන සබ්බා පුබ්බාරාමෙ වසනදෙවතා, තාසං සද්දෙන ගාවුතමත්තෙ දෙවතා, තතො අඩ්ඪයොජනෙ යොජනෙති එතෙනුපායෙන එකචක්කවාළෙ, ද්වීසු චක්කවාළෙසු, තීසු චක්කවාළෙසූති දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවතා සාධුකාරමදංසු. තාසං සාධුකාරසද්දෙන පථවිට්ඨකනාගා ච ආකාසට්ඨකදෙවතා ච. තතො අබ්භවලාහකා, උණ්හවලාහකා, සීතවලාහකා, වස්සවලාහකා, චාතුමහාරාජිකා චත්තාරො මහාරාජානො, තාවතිංසා දෙවතා, සක්කො දෙවරාජා, යාමා දෙවතා, සුයාමො දෙවරාජා[Pg.34], තුසිතා දෙවතා, සන්තුසිතො දෙවරාජා, නිම්මානරතී දෙවතා, සුනිම්මිතො දෙවරාජා, වසවත්තී දෙවතා, වසවත්තී දෙවරාජා, බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා, බ්‍රහ්මපුරොහිතා, මහාබ්‍රහ්මානො, පරිත්තාභා, අප්පමාණාභා, ආභස්සරා, පරිත්තසුභා, අප්පමාණසුභා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලා, අවිහා, අතප්පා, සුදස්සා, සුදස්සී, අකනිට්ඨා දෙවතාති අසඤ්ඤෙ ච අරූපාවචරසත්තෙ ච ඨපෙත්වා සොතායතනපවත්තිට්ඨානෙ සබ්බා දෙවතා සාධුකාරමදංසු. เมื่อท้าวเทวราชประทานสาธุการแล้ว เทวดาทั้งปวงผู้อาศัยอยู่ในปราสาทบริวารหนึ่งพันหลัง ก็ได้ให้สาธุการ ด้วยเสียงสาธุการของเทวดาเหล่านั้น เทวดาทั้งปวงผู้อาศัยอยู่ในบุพพาราม (ก็ได้ให้สาธุการ) ด้วยเสียงของเทวดาเหล่านั้น เทวดาในที่ประมาณหนึ่งคาวุต (ก็ได้ให้สาธุการ) ต่อจากนั้น เทวดาในที่กึ่งโยชน์ ในที่หนึ่งโยชน์ ด้วยอุบายนี้ เทวดาในจักรวาลหนึ่ง ในสองจักรวาล ในสามจักรวาล ดังนี้ เทวดาในหมื่นจักรวาลก็ได้ให้สาธุการ ด้วยเสียงสาธุการของเทวดาเหล่านั้น เหล่านาคที่อาศัยอยู่ในแผ่นดินและเทวดาที่สถิตอยู่ในอากาศ (ก็ได้ให้สาธุการ) ต่อจากนั้น เหล่าอัพภวลาหกเทพ อุณหวลาหกเทพ สีตวลาหกเทพ วัสสวลาหกเทพ ท้าวมหาราชทั้งสี่แห่งสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท้าวสักกะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นยามา ท้าวสุยามะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นดุสิต ท้าวสันดุสิตผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี ท้าวสุนิมมิตะผู้เป็นเทวราช เหล่าเทวดาชั้นวสวัตตี ท้าววสวัตตีผู้เป็นเทวราช พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิตา มหาพรหมา ปริตตาภา อัปปมาณาภา อาภัสสรา ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา สุภกิณหา เวหัปผลา อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี และอกนิฏฐาพรหม ดังนี้ เว้นอสัญญีสัตว์และอรูปาวจรสัตว์ทั้งหลายแล้ว เทวดาทั้งปวงในที่อันเป็นที่เกิดแห่งโสตายตนะ ได้ให้สาธุการแล้ว තතො ඛීණාසවමහාබ්‍රහ්මානො – ‘‘මහා වතායං සාධුකාරසද්දො, පථවිතලතො පට්ඨාය යාව අකනිට්ඨලොකං ආගතො, කිමත්ථං නු ඛො එසො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරො පුබ්බාරාමෙ විසාඛාය රතනපාසාදෙ නිසීදිත්වා සංයොජනපරියායධම්මදෙසනමාරභි, අම්හෙහිපි තත්ථ කායසක්ඛීහි භවිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා තත්ථ අගමංසු. පුබ්බාරාමො දෙවතාහි පරිපුණ්ණො, සමන්තා පුබ්බාරාමස්ස ගාවුතං අඩ්ඪයොජනං, යොජනන්ති සකලචක්කවාළං හෙට්ඨා පථවිතලෙන තිරියං චක්කවාළපරියන්තෙන පරිච්ඡින්නං දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි සන්නිපතිතාහි දෙවතාහි නිරන්තරමහොසි, ආරග්ගනිතුදනමත්තෙ ඨානෙ උපරිමකොටියා සට්ඨි දෙවතා සුඛුමත්තභාවෙ මාපෙත්වා අට්ඨංසු. ลำดับนั้น เหล่ามหาพรหมผู้สิ้นอาสวะ ทรงพิจารณาว่า "โอหนอ เสียงสาธุการนี้ใหญ่หลวงนัก มาแล้วตั้งแต่พื้นปฐพีจนถึงอกนิฏฐโลก เกิดขึ้นเพราะเหตุอะไรหนอแล" ดังนี้แล้ว (จึงทรงทราบว่า) "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม นั่งแล้วในรัตนปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ได้เริ่มแสดงสังโยชนปริยายธรรมเทศนา แม้เราทั้งหลายก็ควรจะเป็นกายสักขีในที่นั้น" ดังนี้ ทรงดำริแล้วจึงได้ไปสู่ที่นั้น บุพพารามเต็มไปด้วยเทวดา โดยรอบบุพพารามไปหนึ่งคาวุต กึ่งโยชน์ หนึ่งโยชน์ ดังนี้ ทั่วทั้งจักรวาลอันมีพื้นปฐพีเป็นเบื้องล่างและมีขอบจักรวาลเป็นที่สุดโดยรอบ ได้หนาแน่นไปด้วยเทวดาที่ประชุมกันมาจากหมื่นจักรวาลโดยไม่มีช่องว่าง ในสถานที่มีขนาดเพียงปลายสว่านเจาะลงไป เทวดาหกสิบองค์ได้เนรมิตอัตภาพอันละเอียดอ่อนยืนซ้อนกันอยู่เบื้องบนสุด අථායස්මා සාරිපුත්තො ‘‘මහන්තං වතිදං හලාහලං, කිං නු ඛො එත’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො දසසහස්සචක්කවාළෙ ඨිතානං දෙවතානං එකචක්කවාළෙ සන්නිපතිතභාවං අද්දස. අථ යස්මා බුද්ධානං අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි, පරිසපරිමාණෙනෙව පස්සන්ති චෙව සද්දඤ්ච සාවෙන්ති. සාවකානං පන අධිට්ඨානං වට්ටති. තස්මා ථෙරො සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය මහග්ගතචිත්තෙන අධිට්ඨාසි – ‘‘චක්කවාළපරියන්තා පරිසා සබ්බාපි මං පස්සතු, ධම්මඤ්ච මෙ දෙසෙන්තස්ස සද්දං සුණාතූ’’ති. අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය දක්ඛිණජාණුපස්සෙ ච චක්කවාළමුඛවට්ටියඤ්ච නිසීදිත්වා ‘‘ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරො නාම කීදිසො දීඝො රස්සො සාමො ඔදාතො’’ති වත්තබ්බකාරණං නාහොසි, සබ්බෙසම්පි සබ්බදිසාසු නිසින්නානං අභිමුඛෙයෙව පඤ්ඤායිත්ථ, නභමජ්ඣෙ ඨිතචන්දො විය අහොසි. ධම්මං දෙසෙන්තස්සාපිස්ස [Pg.35] දක්ඛිණජාණුපස්සෙ ච චක්කවාළමුඛවට්ටියඤ්ච නිසින්නා සබ්බෙ එකකංසෙනෙව සද්දං සුණිංසු. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรพิจารณาว่า "โอหนอ เสียงอึกทึกครึกโครมนี้ใหญ่หลวงนัก เสียงนี้คืออะไรหนอแล" ดังนี้แล้ว ได้เห็นความเป็นที่ประชุมกันในจักรวาลเดียวของเหล่าเทวดาผู้สถิตอยู่ในหมื่นจักรวาล อนึ่ง เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มีกิจที่จะต้องอธิษฐาน พระองค์ย่อมทรงเห็นและทรงทำให้ได้ยินเสียงได้ตามขนาดของบริษัท แต่สำหรับพระสาวก การอธิษฐานย่อมควร เพราะฉะนั้น พระเถระจึงเข้าสมาบัติ ออกจากสมาบัติแล้ว ได้อธิษฐานด้วยมหัคคตจิตว่า "ขอให้บริษัททั้งหมดจนถึงที่สุดแห่งจักรวาลจงเห็นเรา และจงฟังเสียงของเราผู้กำลังแสดงธรรมเถิด" ดังนี้ ตั้งแต่เวลาที่อธิษฐาน สำหรับผู้ที่นั่งอยู่ข้างพระชานุเบื้องขวาและที่ขอบจักรวาล ก็ไม่มีเหตุที่จะกล่าวได้ว่า "พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรมนั้นเป็นอย่างไร สูงหรือเตี้ย ผิวดำ คล้ำ หรือขาว" ดังนี้ ท่านปรากฏอยู่เบื้องหน้าของเทวดาพรหมทั้งหมดผู้นั่งอยู่ในทุกทิศานุทิศ เป็นประดุจพระจันทร์ที่สถิตอยู่กลางนภากาศ แม้เมื่อท่านกำลังแสดงธรรมอยู่ เทวดาพรหมทั้งหมดผู้นั่งอยู่ข้างพระชานุเบื้องขวาและที่ขอบจักรวาล ก็ได้ยินเสียงโดยส่วนเดียวอย่างแน่นอน එවං අධිට්ඨහිත්වා ථෙරො අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච, ආවුසොති ඉමං ධම්මදෙසනං ආරභි. තත්ථ අජ්ඣත්තන්ති කාමභවො. බහිද්ධාති රූපාරූපභවො. කිඤ්චාපි හි සත්තා කාමභවෙ අප්පං කාලං වසන්ති කප්පස්ස චතුත්ථමෙව කොට්ඨාසං, ඉතරෙසු තීසු කොට්ඨාසෙසු කාමභවො සුඤ්ඤො හොති තුච්ඡො, රූපභවෙ බහුං කාලං වසන්ති, තථාපි තෙසං යස්මා කාමභවෙ චුතිපටිසන්ධියො බහුකා හොන්ති, අප්පකා රූපාරූපභවෙසු. යත්ථ ච චුතිපටිසන්ධියො බහුකා, තත්ථ ආලයොපි පත්ථනාපි අභිලාසොපි බහු හොති. යත්ථ අප්පා, තත්ථ අප්පො. තස්මා කාමභවො අජ්ඣත්තං නාම ජාතං, රූපාරූපභවා බහිද්ධා නාම. ඉති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ කාමභවෙ ඡන්දරාගො අජ්ඣත්තසංයොජනං නාම, බහිද්ධාසඞ්ඛාතෙසු රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො බහිද්ධාසංයොජනං නාම. ඔරම්භාගියානි වා පඤ්ච සංයොජනානි අජ්ඣත්තසංයොජනං නාම, උද්ධම්භාගියානි පඤ්ච බහිද්ධාසංයොජනං නාම. තත්‍රායං වචනත්ථො – ඔරං වුච්චති කාමධාතු, තත්ථ උපපත්තිනිප්ඵාදනතො තං ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි. උද්ධං වුච්චති රූපාරූපධාතු, තත්ථ උපපත්තිනිප්ඵාදනතො තං උද්ධං භජන්තීති උද්ධම්භාගියානි. พระเถระอธิษฐานอย่างนี้แล้ว ได้เริ่มพระธรรมเทศนานี้ว่า "ดูก่อนอาวุโส อัชฌัตตสังโยชน์..." ดังนี้ ในพระธรรมเทศนานั้น คำว่า อัชฌัตตะ ได้แก่ กามภพ คำว่า พหิทธา ได้แก่ รูปภพและอรูปภพ จริงอยู่ แม้ว่าสัตว์ทั้งหลายจะอยู่ในกามภพเพียงเล็กน้อย คือเพียงส่วนที่สี่ของกัป ในส่วนอีกสามส่วนที่เหลือ กามภพย่อมว่างเปล่า แต่พวกเขาอยู่ในรูปภพเป็นเวลานาน ถึงกระนั้น เพราะเหตุที่จุติและปฏิสนธิของสัตว์เหล่านั้นมีมากในกามภพ และมีน้อยในรูปภพและอรูปภพ และในภพใดมีจุติและปฏิสนธิมาก ในภพนั้นความอาลัย ความปรารถนา และความทะยานอยากก็มีมาก ในภพใดมีน้อย ในภพนั้น (ความอาลัยเป็นต้น) ก็น้อย เพราะฉะนั้น กามภพจึงได้ชื่อว่า อัชฌัตตะ (ภายใน) รูปภพและอรูปภพได้ชื่อว่า พหิทธา (ภายนอก) ด้วยเหตุนี้ ฉันทราคะในกามภพอันนับว่าเป็นอัชฌัตตะ จึงชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์ ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพอันนับว่าเป็นพหิทธา จึงชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์ อีกนัยหนึ่ง สังโยชน์ ๕ ประการที่เป็นส่วนเบื้องต่ำ (โอรัมภาคิยสังโยชน์) ชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์ สังโยชน์ ๕ ประการที่เป็นส่วนเบื้องสูง (อุทธัมภาคิยสังโยชน์) ชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์ ในสองคำนั้น มีอธิบายศัพท์ดังนี้: กามธาตุเรียกว่า โอรัง (ส่วนเบื้องต่ำ) เพราะสังโยชน์เหล่านั้นนำไปสู่การเกิดในกามธาตุนั้น จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ (เป็นไปในส่วนเบื้องต่ำ) รูปธาตุและอรูปธาตุเรียกว่า อุทธัง (ส่วนเบื้องสูง) เพราะสังโยชน์เหล่านั้นนำไปสู่การเกิดในรูปธาตุและอรูปธาตุนั้น จึงชื่อว่า อุทธัมภาคิยะ (เป็นไปในส่วนเบื้องสูง) එවං වුත්තප්පභෙදෙන අජ්ඣත්තසංයොජනෙන සංයුත්තො පුග්ගලො අජ්ඣත්තසංයොජනො, බහිද්ධාසංයොජනෙන සංයුත්තො පුග්ගලො බහිද්ධාසංයොජනො. උභයම්පි චෙතං න ලොකියස්ස වට්ටනිස්සිතමහාජනස්ස නාමං. යෙසං පන භවො ද්වෙධා පරිච්ඡින්නො, තෙසං සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං අරියසාවකානං එතං නාමං. යථා හි මහාඅරඤ්ඤෙ ඛදිරවනසාලවනාදීනි ථම්භො තුලාසඞ්ඝාටොති නාමං න ලභන්ති, ඛදිරවනං සාලවනන්ති නාමමෙව ලභන්ති. යදා පන තතො රුක්ඛා තිණ්හාය කුඨාරියා ඡින්දිත්වා ථම්භාදිසණ්ඨානෙන තච්ඡිතා හොන්ති, තදා ථම්භො තුලාසඞ්ඝාටොති නාමං ලභන්ති. එවමෙවං අපරිච්ඡින්නභවො බහලකිලෙසො පුථුජ්ජනො එතං නාමං න ලභති, භවං පරිච්ඡින්දිත්වා කිලෙසෙ තනුකෙ කත්වා ඨිතා සොතාපන්නාදයොව ලභන්ති. บุคคลผู้ประกอบด้วยอัชฌัตตสังโยชน์ตามประเภทที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ชื่อว่า อัชฌัตตสังโยชน์, บุคคลผู้ประกอบด้วยพหิทธาสังโยชน์ ชื่อว่า พหิทธาสังโยชน์. และชื่อทั้งสองนี้มิใช่ชื่อของมหาชนผู้เป็นโลกีย์ ผู้อาศัยวัฏฏะ. แต่ชื่อนี้เป็นของพระอริยสาวกเหล่านั้น คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี ซึ่งภพของท่านเหล่านั้นถูกกำหนดไว้เป็นสองส่วน. เปรียบเหมือนในป่าใหญ่ ป่าไม้ตะเคียน ป่าไม้สาละเป็นต้น ย่อมไม่ได้ชื่อว่า เสา ขื่อ หรือกลอน แต่ย่อมได้ชื่อว่า ป่าไม้ตะเคียน ป่าไม้สาละ เท่านั้น. แต่เมื่อใด ต้นไม้ทั้งหลายจากป่านั้นถูกตัดด้วยขวานอันคมแล้ว ถูกถากให้มีสัณฐานเป็นเสาเป็นต้น เมื่อนั้นจึงได้ชื่อว่า เสา ขื่อ หรือกลอน. ฉันนั้นเหมือนกัน ปุถุชนผู้มีภพที่ยังมิได้กำหนด มีกิเลสหนา ย่อมไม่ได้ชื่อนี้, มีแต่พระโสดาบันเป็นต้น ผู้กำหนดภพแล้ว ทำกิเลสให้เบาบางแล้วดำรงอยู่เท่านั้น จึงจะได้ชื่อนี้. ඉමස්ස ච පනත්ථස්ස විභාවනත්ථං ඉදං වච්ඡකසාලොපමං වෙදිතබ්බං. වච්ඡකසාලං හි කත්වා අන්තො ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා වච්ඡකෙ යොත්තෙහි බන්ධිත්වා [Pg.36] තෙසු උපනිබන්ධන්ති, යොත්තෙසු අප්පහොන්තෙසු කණ්ණෙසුපි ගහෙත්වා තත්ථ වච්ඡකෙ පවෙසෙන්ති, අන්තොසාලාය ඔකාසෙ අප්පහොන්තෙ බහි ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වාපි එවමෙව කරොන්ති. තත්ථ කොචි අන්තොබද්ධො වච්ඡකො බහිනිපන්නො හොති, කොචි බහිබද්ධො අන්තොනිපන්නො, කොචි අන්තොබද්ධො අන්තොව නිපන්නො, කොචි බහිබද්ධො බහියෙව නිපන්නො. කොචි අන්තොපි අබද්ධොව චරති, බහිපි අබද්ධොව. තත්ථ අන්තොබද්ධස්ස බහිනිපන්නස්ස බන්ධනං දීඝං හොති. සො හි උණ්හාදිපීළිතො නික්ඛමිත්වා බහි වච්ඡකානං අබ්භන්තරෙ නිපජ්ජති. බහිබද්ධෙ අන්තොනිපන්නෙපි එසෙව නයො. යො පන අන්තොබද්ධො අන්තොනිපන්නො, තස්ස බන්ධනං රස්සං හොති. බහිබද්ධෙ බහිනිපන්නෙපි එසෙව නයො. උභොපි හි තෙ දිවසම්පි ඛාණුකං අනුපරිගන්ත්වා තත්ථෙව සයන්ති. යො පන අන්තො අබද්ධො තත්ථෙව වච්ඡකානං අන්තරෙ විචරති. අයං සීලවා වච්ඡකො කණ්ණෙ ගහෙත්වා වච්ඡකානං අන්තරෙ විස්සට්ඨො දිවසම්පි අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා තත්ථෙව චරති. බහි අබද්ධෙ තත්ථෙව විචරන්තෙපි එසෙව නයො. อนึ่ง เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง พึงทราบอุปมาด้วยคอกลูกโคนี้. จริงอยู่ เขาทำคอกลูกโคแล้ว ตอกหลักไว้ภายใน ผูกลูกโคทั้งหลายด้วยเชือกแล้วผูกไว้ที่หลักเหล่านั้น, เมื่อเชือกไม่พอ ก็จูงหูนำลูกโคเข้าไปในคอกนั้น, เมื่อที่ในคอกไม่พอ ก็ตอกหลักไว้ภายนอกแล้วทำอย่างนั้นเหมือนกัน. ในบรรดาลูกโคเหล่านั้น บางตัวถูกผูกไว้ข้างใน แต่นอนอยู่ข้างนอก, บางตัวถูกผูกไว้ข้างนอก แต่นอนอยู่ข้างใน, บางตัวถูกผูกไว้ข้างใน และนอนอยู่ข้างในนั่นแหละ, บางตัวถูกผูกไว้ข้างนอก และนอนอยู่ข้างนอกนั่นแหละ. บางตัวไม่ได้ถูกผูกไว้ ก็เที่ยวไปทั้งข้างในและข้างนอก. ในบรรดาลูกโคเหล่านั้น เชือกที่ผูกลูกโคซึ่งถูกผูกไว้ข้างในแต่นอนอยู่ข้างนอก ย่อมยาว. เพราะว่าลูกโคตัวนั้น ถูกความร้อนเป็นต้นเบียดเบียน จึงออกมานอนอยู่ท่ามกลางลูกโคทั้งหลายข้างนอก. แม้ในลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกแต่นอนอยู่ข้างใน ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนลูกโคใดถูกผูกไว้ข้างในและนอนอยู่ข้างใน เชือกที่ผูกมันย่อมสั้น. แม้ในลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกและนอนอยู่ข้างนอก ก็นัยนี้เหมือนกัน. เพราะว่าลูกโคทั้งสองประเภทนั้น เดินวนเวียนรอบหลักอยู่ตลอดทั้งวัน แล้วก็นอนอยู่ ณ ที่นั้นเอง. ส่วนลูกโคใดไม่ได้ถูกผูกไว้ข้างใน ก็เที่ยวไปท่ามกลางลูกโคทั้งหลาย ณ ที่นั้นเอง. ลูกโคที่เชื่องตัวนี้ ถูกจูงหูปล่อยไว้ท่ามกลางลูกโคทั้งหลาย ก็เที่ยวอยู่ ณ ที่นั้นเองตลอดทั้งวัน ไม่ไปที่อื่น. แม้ในลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้ข้างนอกและเที่ยวอยู่ ณ ที่นั้นเอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. තත්ථ වච්ඡකසාලා විය තයො භවා වෙදිතබ්බා. වච්ඡකසාලායං ඛාණුකා විය අවිජ්ජාඛාණුකො. වච්ඡකබන්ධනයොත්තං විය දස සංයොජනානි. වච්ඡකා විය තීසු භවෙසු නිබ්බත්තසත්තා. අන්තොබද්ධො බහිසයිතවච්ඡකො විය රූපාරූපභවෙසු සොතාපන්නසකදාගාමිනො. තෙ හි කිඤ්චාපි තත්ථෙව වසන්ති, සංයොජනං පන තෙසං කාමාවචරූපනිබද්ධමෙව. කෙනට්ඨෙන? අප්පහීනට්ඨෙන. රූපාරූපභවෙසු පුථුජ්ජනොපි එතෙහෙව සඞ්ගහිතො. සොපි හි කිඤ්චාපි තත්ථ වසති, සංයොජනං පනස්ස කාමාවචරූපනිබද්ධමෙව. බහිබද්ධො අන්තොසයිතවච්ඡකො විය කාමාවචරෙ අනාගාමී. සො හි කිඤ්චාපි කාමාවචරෙ වසති, සංයොජනං පනස්ස රූපාරූපභවූපනිබද්ධමෙව. අන්තොබද්ධො අන්තොනිපන්නො විය කාමාවචරෙ සොතාපන්නසකදාගාමිනො. තෙ හි සයම්පි කාමාවචරෙ වසන්ති, සංයොජනම්පි තෙසං කාමාවචරූපනිබද්ධමෙව. බහිබද්ධො බහිනිපන්නො විය රූපාරූපභවෙසු අනාගාමී. සො හි සයම්පි තත්ථ වසති, සංයොජනම්පිස්ස රූපාරූපභවූපනිබද්ධමෙව. අන්තොඅබද්ධො අන්තොවිචරණවච්ඡකො විය කාමාවචරෙ ඛීණාසවො. බහිඅබද්ධො බහිවිචරණවච්ඡකො [Pg.37] විය රූපාරූපභවෙ ඛීණාසවො. සංයොජනෙසු පන සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසොති ඉමානි තීණි ගච්ඡන්තං නිවාරෙන්ති, ගතං පටිආනෙන්ති. කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදොති ඉමානි පන ද්වෙ සංයොජනානි සමාපත්තියා වා අවික්ඛම්භෙත්වා මග්ගෙන වා අසමුච්ඡින්දිත්වා රූපාරූපභවෙ නිබ්බත්තිතුං න සක්කොති. ในอุปมานั้น พึงทราบภพ ๓ เปรียบเหมือนคอกลูกโค. พึงทราบหลักคืออวิชชา เปรียบเหมือนหลักในคอกลูกโค. พึงทราบสังโยชน์ ๑๐ ประการ เปรียบเหมือนเชือกผูกลูกโค. พึงทราบสัตว์ผู้เกิดในภพ ๓ เปรียบเหมือนลูกโค. พึงทราบพระโสดาบันและพระสกทาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างในแต่นอนอยู่ข้างนอก. จริงอยู่ แม้ท่านเหล่านั้นจะอยู่ในภพนั้นๆ ก็ตาม แต่สังโยชน์ของท่านเหล่านั้นก็ยังเนื่องอยู่กับกามภพ. เพราะเหตุไร? เพราะยังละไม่ได้. แม้ปุถุชนในรูปภพและอรูปภพ ก็นับสงเคราะห์เข้ากับท่านเหล่านี้. จริงอยู่ แม้ปุถุชนนั้นจะอยู่ในภพนั้นๆ ก็ตาม แต่สังโยชน์ของเขาก็ยังเนื่องอยู่กับกามภพ. พึงทราบพระอนาคามีในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกแต่นอนอยู่ข้างใน. จริงอยู่ แม้ท่านจะอยู่ในกามภพก็ตาม แต่สังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับรูปภพและอรูปภพ. พึงทราบพระโสดาบันและพระสกทาคามีในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างในและนอนอยู่ข้างใน. จริงอยู่ แม้ตัวท่านเองก็อยู่ในกามภพ และสังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับกามภพ. พึงทราบพระอนาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ข้างนอกและนอนอยู่ข้างนอก. จริงอยู่ แม้ตัวท่านเองก็อยู่ในภพนั้นๆ และสังโยชน์ของท่านก็เนื่องอยู่กับรูปภพและอรูปภพ. พึงทราบพระขีณาสพในกามภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้และเที่ยวไปอยู่ข้างใน. พึงทราบพระขีณาสพในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ไม่ได้ถูกผูกไว้และเที่ยวไปอยู่ข้างนอก. ส่วนในบรรดาสังโยชน์ทั้งหลาย สังโยชน์ ๓ ประการนี้ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส ย่อมกีดกันสัตว์ผู้กำลังไป และย่อมนำสัตว์ผู้ไปแล้วกลับมา. ส่วนสังโยชน์ ๒ ประการนี้ คือ กามฉันทะ และพยาบาท หากยังมิได้ข่มไว้ด้วยสมาบัติ หรือยังมิได้ตัดขาดด้วยมรรค ย่อมไม่สามารถไปเกิดในรูปภพและอรูปภพได้. කතමො චාවුසොති ඉදං ථෙරො යථා නාම පුරිසො ද්වෙ රතනපෙළා පස්සෙ ඨපෙත්වා සම්පත්තපරිසාය ද්වෙ හත්ථෙ පූරෙත්වා සත්තවිධං රතනං භාජෙත්වා දදෙය්‍ය, එවං පඨමං රතනපෙළං දත්වා දුතියම්පි තථෙව දදෙය්‍ය. එවමෙවං ‘‘අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච, ආවුසො, පුග්ගලං දෙසෙස්සාමි බහිද්ධාසංයොජනඤ්චා’’ති ඉමානි ද්වෙ පදානි මාතිකාවසෙන ඨපෙත්වා ඉදානි අට්ඨවිධාය පරිසාය භාජෙත්වා දස්සෙතුං විත්ථාරකථං ආරභි. พระเถระกล่าวคำว่า "กตโม จาวุโส" นี้ เปรียบเหมือนบุรุษวางหีบรัตนะ ๒ ใบไว้ข้างๆ แล้วพึงตักรัตนะ ๗ ประการให้เต็มสองมือ แจกจ่ายให้แก่บริษัทที่มาถึงแล้ว ฉันใด, ครั้นให้หีบรัตนะใบแรกแล้ว ก็พึงให้ใบที่สองเหมือนอย่างนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน, ท่านได้ตั้งบททั้งสองนี้ คือ "ดูก่อนอาวุโส เราจักแสดงบุคคลผู้มีอัชฌัตตสังโยชน์ และบุคคลผู้มีพหิทธาสังโยชน์" ไว้โดยเป็นมาติกาแล้ว บัดนี้ จึงได้เริ่มคำอธิบายโดยพิสดารเพื่อจะจำแนกแสดงแก่บริษัท ๘ จำพวก. තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. සීලවා හොතීති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙහි සීලසම්පන්නො හොති. ඉති ථෙරො එත්තාවතා ච කිර චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති ඉමිනා තත්ථ ජෙට්ඨකසීලං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙසීති දීපවිහාරවාසී සුම්මත්ථෙරො ආහ. අන්තෙවාසිකො පනස්ස තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො ආහ – ‘‘උභයත්ථාපි පාතිමොක්ඛසංවරොව වුත්තො. පාතිමොක්ඛසංවරොයෙව හි සීලං, ඉතරානි පන තීණි සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම අත්ථී’’ති අනනුජානන්තො උත්තරි ආහ – ඉන්ද්‍රියසංවරො නාම ඡද්වාරරක්ඛාමත්තකමෙව, ආජීවපාරිසුද්ධි ධම්මෙන සමෙන පච්චයුප්පත්තිමත්තකං, පච්චයසන්නිස්සිතං පටිලද්ධපච්චයෙ ‘‘ඉදමත්ථ’’න්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනමත්තකං, නිප්පරියායෙන පන පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං. යස්ස සො භින්නො, අයං ඡින්නසීසො විය පුරිසො හත්ථපාදෙ සෙසානි රක්ඛිස්සතීති න වත්තබ්බො. යස්ස පන සො අරොගො, අයං අච්ඡින්නසීසො විය පුරිසො ජීවිතං සෙසානි පුන පාකතිකානි කත්වා රක්ඛිතුං සක්කොති. තස්මා සීලවාති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරං උද්දිසිත්වා තං විත්ථාරෙන්තො ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදිමාහාති. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ ได้แก่ ในพระศาสนานี้ บทว่า สีลวา โหติ ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลคือจตุปาริสุทธิศีล ได้ยินว่า พระเถระ (พระสารีบุตร) ยกจตุปาริสุทธิศีลขึ้นแสดงโดยย่อด้วยคำเพียงเท่านี้แล้ว จึงขยายความแสดงเชฏฐกศีล (ศีลที่เป็นใหญ่) ในจตุปาริสุทธิศีลนั้นด้วยบทว่า “ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต” ดังนี้ พระสุมมัตเถระผู้อยู่ในทีปวิหารกล่าวไว้ ส่วนพระติปิฏกจูฬนาคเถระผู้เป็นอันเตวาสิกของท่านกล่าวว่า “ในที่ทั้งสองแห่ง (คือในอุเทศและนิทเทส) ท่านกล่าวถึงปาฏิโมกขสังวรเท่านั้น เพราะว่า ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ส่วนศีล ๓ อย่างที่เหลือ มีที่กล่าวไว้ว่าชื่อว่าศีลอยู่หรือ?” ดังนี้ ท่านไม่ยอมรับจึงกล่าวต่อไปว่า ชื่อว่าอินทรียสังวร เป็นเพียงการระวังทวาร ๖, อาชีวปาริสุทธิ เป็นเพียงการให้ปัจจัยเกิดขึ้นโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ, ปัจจยสันนิสสิตศีล เป็นเพียงการพิจารณาว่า “ปัจจัยนี้มีประโยชน์อย่างนี้” แล้วบริโภคปัจจัยที่ได้มา แต่โดยนิปปริยาย (โดยตรง) ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ปาฏิโมกขสังวรนั้นของผู้ใดขาดแล้ว ผู้นั้นไม่อาจกล่าวได้ว่าจะรักษาส่วนที่เหลือคือมือและเท้าได้ เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะขาด ส่วนปาฏิโมกขสังวรของผู้ใดไม่ด่างพร้อย ผู้นั้นย่อมสามารถรักษาศีลที่เหลือให้เป็นปกติได้อีก เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะไม่ขาดสามารถรักษาชีวิตไว้ได้ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกปาฏิโมกขสังวรขึ้นแสดงด้วยบทว่า สีลวา นี้แล้ว เมื่อจะทรงขยายความปาฏิโมกขสังวรนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต” ดังนี้ තත්ථ [Pg.38] පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති පාතිමොක්ඛසංවරෙන සමන්නාගතො. ආචාරගොචරසම්පන්නොති ආචාරෙන ච ගොචරෙන ච සම්පන්නො. අණුමත්තෙසූති අප්පමත්තකෙසු. වජ්ජෙසූති අකුසලධම්මෙසු. භයදස්සාවීති භයදස්සී. සමාදායාති සම්මා ආදියිත්වා. සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති තං තං සික්ඛාපදං සමාදියිත්වා සික්ඛති. අපිච සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යංකිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛාකොට්ඨාසෙසු සික්ඛිතබ්බං කායිකං වා වාචසිකං වා, තං සබ්බං සම්මා ආදාය සික්ඛති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන සබ්බානෙතානි පාතිමොක්ඛසංවරාදීනි පදානි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.14 ආදයො) වුත්තානි, චතුපාරිසුද්ධිසීලඤ්ච සබ්බාකාරෙන විභජිත්වා දස්සිතං. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායන්ති ඡසු කාමාවචරදෙවඝටාසු අඤ්ඤතරං දෙවඝටං. ආගාමී හොතීති හෙට්ඨා ආගාමී හොති. ආගන්තා ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථත්තං මානුසකපඤ්චක්ඛන්ධභාවමෙව ආගන්තා හොති. තත්‍රූපපත්තිකො වා උපරූපපත්තිකො වා න හොති, පුන හෙට්ඨාගාමීයෙව හොතීති දස්සෙති. ඉමිනා අඞ්ගෙන සුක්ඛවිපස්සකස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකභික්ඛුනො හෙට්ඨිමං මග්ගද්වයඤ්චෙව ඵලද්වයඤ්ච කථිතං. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยปาฏิโมกขสังวรศีล บทว่า อาจารโคจรสฺสมปนฺโน ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร บทว่า อณุมตฺเตสุ ได้แก่ ในโทษเพียงเล็กน้อย บทว่า วชฺเชสุ ได้แก่ ในอกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า ภยทสฺสาวี ได้แก่ ผู้มีปกติเห็นภัย บทว่า สมาทาย ได้แก่ สมาทานเป็นอย่างดี บทว่า สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ ได้แก่ สมาทานสิกขาบทนั้นๆ แล้วศึกษา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ ความว่า สิ่งใดที่พึงศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย ในหมวดสิกขาทั้งหลาย ที่เป็นไปทางกายหรือทางวาจา เธอย่อมสมาทานสิ่งนั้นทั้งหมดเป็นอย่างดีแล้วศึกษา นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร บททั้งหมดเหล่านี้มีปาฏิโมกขสังวรเป็นต้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค และจตุปาริสุทธิศีลก็ได้จำแนกแสดงไว้โดยอาการทั้งปวงแล้ว บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งในหมู่เทพกามาวจร ๖ ชั้น บทว่า อาคามี โหติ ได้แก่ เป็นผู้มาสู่เบื้องต่ำ บทว่า อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ เป็นผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือความเป็นเบญจขันธ์ของมนุษย์เท่านั้น ท่านแสดงว่า ไม่เป็นผู้เกิดในภพนั้น หรือไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน แต่เป็นผู้มาสู่เบื้องต่ำอีกเท่านั้น ด้วยองค์ธรรมนี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ๒ และผล ๒ เบื้องต่ำของภิกษุผู้มีธาตุกัมมัฏฐานเป็นอารมณ์ ผู้เป็นสุกขวิปัสสก අඤ්ඤතරං සන්තං චෙතොවිමුත්තින්ති අට්ඨසු සමාපත්තීසු අඤ්ඤතරං චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තිං. සා හි පච්චනීකකිලෙසානං සන්තත්තා සන්තා, තෙහෙව ච කිලෙසෙහි චෙතසො විමුත්තත්තා චෙතොවිමුත්තීති වුච්චති. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායන්ති පඤ්චසු සුද්ධාවාසදෙවනිකායෙසු අඤ්ඤතරං. අනාගන්තා ඉත්ථත්තන්ති පුන ඉමං පඤ්චක්ඛන්ධභාවං අනාගන්තා, හෙට්ඨූපපත්තිකො න හොති, උපරූපපත්තිකො වා හොති තත්ථෙව වා පරිනිබ්බායීති දස්සෙති. ඉමිනා අඞ්ගෙන සමාධිකම්මිකස්ස භික්ඛුනො තයො මග්ගා තීණි ච ඵලානි කථිතානි. บทว่า อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ จตุตถฌานสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในสมาบัติ ๘ เพราะว่า จตุตถฌานสมาบัตินั้น ชื่อว่า สันตะ เพราะเป็นที่สงบระงับแห่งกิเลสที่เป็นข้าศึก และชื่อว่า เจโตวิมุตติ เพราะเป็นความพ้นแห่งจิตจากกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพสุทธาวาสหมู่ใดหมู่หนึ่งใน ๕ หมู่ บทว่า อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ ไม่มาสู่ความเป็นเบญจขันธ์นี้อีก ท่านแสดงว่า ไม่เป็นผู้เกิดในเบื้องต่ำ แต่เป็นผู้เกิดในเบื้องบน หรือปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง ด้วยองค์ธรรมนี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ๓ และผล ๓ ของภิกษุผู้มีสมาธิเป็นกรรมฐาน කාමානංයෙව නිබ්බිදායාති දුවිධානම්පි කාමානං නිබ්බින්දනත්ථාය උක්කණ්ඨනත්ථාය. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධායාති අප්පවත්තිකරණත්ථාය. පටිපන්නො හොතීති පටිපත්තිං පටිපන්නො හොති. එත්තාවතා සොතාපන්නස්ස ච සකදාගාමිනො ච පඤ්චකාමගුණිකරාගක්ඛයත්ථාය අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා කථිතා හොති. භවානංයෙවාති තිණ්ණං භවානං. ඉමිනා අනාගාමිනො භවරාගක්ඛයත්ථාය අරහත්තමග්ගවිපස්සනා කථිතා හොති. තණ්හාක්ඛයාය පටිපන්නො හොතීති ඉමිනාපි [Pg.39] සොතාපන්නසකදාගාමීනංයෙව පඤ්චකාමගුණිකතණ්හාක්ඛයකරණත්ථං අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා කථිතා. සො ලොභක්ඛයායාති ඉමිනාපි අනාගාමිනො භවලොභක්ඛයත්ථාය අරහත්තමග්ගවිපස්සනාව කථිතා. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායන්ති සුද්ධාවාසෙස්වෙව අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං. අනාගන්තා ඉත්ථත්තන්ති ඉමං ඛන්ධපඤ්චකභාවං අනාගන්තා, හෙට්ඨූපපත්තිකො න හොති, උපරූපපත්තිකො වා හොති, තත්ථෙව වා පරිනිබ්බායති. บทว่า กามานํเยว นิพฺพิทาย ได้แก่ เพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความเกลียดชังในกามทั้งสองอย่าง บทว่า วิราคาย ได้แก่ เพื่อความคลายกำหนัด บทว่า นิโรธาย ได้แก่ เพื่อกระทำให้ไม่เป็นไปอีก บทว่า ปฏิปนฺโน โหติ ได้แก่ เป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติ ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันท่านกล่าวอนาคามิมรรควิปัสสนาเพื่อความสิ้นไปแห่งราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี บทว่า ภวานํเยว ได้แก่ แห่งภพทั้งสาม ด้วยบทนี้ เป็นอันท่านกล่าวอรหัตตมรรควิปัสสนาเพื่อความสิ้นไปแห่งภวราคะของพระอนาคามี แม้ด้วยบทว่า ตณฺหากฺขยาย ปฏิปนฺโน โหติ นี้ ท่านก็กล่าวอนาคามิมรรควิปัสสนาเพื่อกระทำความสิ้นไปแห่งตัณหาอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ของพระโสดาบันและพระสกทาคามีเท่านั้น แม้ด้วยบทว่า โส โลภกฺขยาย นี้ ท่านก็กล่าวอรหัตตมรรควิปัสสนาเท่านั้นเพื่อความสิ้นไปแห่งภวโลภะของพระอนาคามี บทว่า อญฺญตรํ เทวนิกายํ ได้แก่ หมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งในหมู่เทพสุทธาวาสเท่านั้น บทว่า อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ ได้แก่ ไม่มาสู่ความเป็นเบญจขันธ์นี้ ไม่เป็นผู้เกิดในเบื้องต่ำ แต่เป็นผู้เกิดในเบื้องบน หรือปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง ඉති පඨමෙන අඞ්ගෙන සුක්ඛවිපස්සකස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකභික්ඛුනො හෙට්ඨිමානි ද්වෙ මග්ගඵලානි කථිතානි, දුතියෙන සමාධිකම්මිකස්ස තීණි මග්ගඵලානි, ‘‘සො කාමාන’’න්ති ඉමිනා සොතාපන්නසකදාගාමීනං පඤ්චකාමගුණිකරාගක්ඛයාය උපරි අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා, ‘‘සො භවානංයෙවා’’ති ඉමිනා අනාගාමිස්ස උපරි අරහත්තමග්ගවිපස්සනා, ‘‘සො තණ්හාක්ඛයායා’’ති ඉමිනා සොතාපන්නසකදාගාමීනං පඤ්චකාමගුණිකතණ්හාක්ඛයාය උපරි අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා, ‘‘සො ලොභක්ඛයායා’’ති ඉමිනා අනාගාමිනො භවලොභක්ඛයාය උපරි අරහත්තමග්ගවිපස්සනා කථිතාති එවං ඡහි මුඛෙහි විපස්සනං කථෙත්වා දෙසනං යථානුසන්ධිං පාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ කොටිසතසහස්සදෙවතා අරහත්තං පාපුණිංසු, සොතාපන්නාදීනං පරිච්ඡෙදොව නාහොසි. යථා ච ඉමස්මිං සමාගමෙ, එවං මහාසමයසුත්තෙ මඞ්ගලසුත්තෙ ච චූළරාහුලොවාදසුත්තෙ ච කොටිසතසහස්සදෙවතා අරහත්තං පාපුණිංසු, සොතාපන්නාදීනං දෙවමනුස්සානං පරිච්ඡෙදො නාහොසි. ด้วยประการฉะนี้ โดยนัยที่หนึ่ง ท่านกล่าวถึงมรรคผลเบื้องต่ำ ๒ ประการของภิกษุผู้เป็นสุกขวิปัสสก ผู้มีธาตุกัมมัฏฐานเป็นอารมณ์, โดยนัยที่สอง ท่านกล่าวถึงมรรคผล ๓ ประการของภิกษุผู้ประกอบในสมาธิ, ด้วยบทว่า ‘โส กามานํ’ นี้ ท่านกล่าวถึงอนาคามิมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส ภวานํเยวา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตมรรควิปัสสนาในเบื้องบนของพระอนาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส ตัณหักขยายา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอนาคามิมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี, ด้วยบทว่า ‘โส โลภักขยายา’ นี้ ท่านกล่าวถึงอรหัตตมรรควิปัสสนาในเบื้องบน เพื่อความสิ้นไปแห่งภวโลภะของพระอนาคามี ด้วยประการฉะนี้ ท่านแสดงวิปัสสนาโดย ๖ นัย แล้วทรงนำเทศนาไปสู่การเชื่อมความตามลำดับ ในเวลาจบเทศนา เทวดาหนึ่งแสนโกฏิได้บรรลุอรหัตตผล ส่วนผู้ที่ได้เป็นพระโสดาบันเป็นต้นนั้นนับไม่ถ้วน และเหมือนกับการประชุมครั้งนี้ ในมหาสมัยสูตร มงคลสูตร และจูฬราหุโลวาทสูตร เทวดาหนึ่งแสนโกฏิก็ได้บรรลุอรหัตตผล ส่วนเทวดาและมนุษย์ที่ได้เป็นพระโสดาบันเป็นต้นนั้นนับไม่ถ้วน සමචිත්තා දෙවතාති චිත්තස්ස සුඛුමභාවසමතාය සමචිත්තා. සබ්බාපි හි තා අත්තනො අත්තභාවෙ සුඛුමෙ චිත්තසරික්ඛකෙ කත්වා මාපෙසුං. තෙන සමචිත්තා නාම ජාතා. අපරෙනපි කාරණෙන සමචිත්තා – ‘‘ථෙරෙන සමාපත්ති තාව කථිතා, සමාපත්තිථාමො පන න කථිතො. මයං දසබලං පක්කොසිත්වා සමාපත්තියා ථාමං කථාපෙස්සාමා’’ති සබ්බාපි එකචිත්තා අහෙසුන්තිපි සමචිත්තා. අපරම්පි කාරණං – ‘‘ථෙරෙන එකෙන පරියායෙන සමාපත්තිපි සමාපත්තිථාමොපි කථිතො, කො නු ඛො ඉමං සමාගමං සම්පත්තො, කො න සම්පත්තො’’ති ඔලොකයමානා තථාගතස්ස අසම්පත්තභාවං දිස්වා ‘‘මයං තථාගතං පක්කොසිත්වා [Pg.40] පරිසං පරිපුණ්ණං කරිස්සාමා’’ති සබ්බාපි එකචිත්තා අහෙසුන්තිපි සමචිත්තා. අපරම්පි කාරණං – අනාගතෙ කොචිදෙව භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා දෙවො වා මනුස්සො වා ‘‘අයං දෙසනා සාවකභාසිතා’’ති අගාරවං කරෙය්‍ය, සම්මාසම්බුද්ධං පක්කොසිත්වා ඉමං දෙසනං සබ්බඤ්ඤුභාසිතං කරිස්සාම. එවං අනාගතෙ ගරුභාවනීයා භවිස්සතීති සබ්බාව එකචිත්තා අහෙසුන්තිපි සමචිත්තා. අපරම්පි කාරණං – සබ්බාපි හි තා එකසමාපත්තිලාභිනියො වා අහෙසුං එකාරම්මණලාභිනියො වාති එවම්පි සමචිත්තා. คำว่า ‘สมจิตฺตา เทวตา’ (เทวดาผู้มีจิตเสมอกัน) หมายความว่า เทวดาเหล่านั้นชื่อว่ามีจิตเสมอกัน เพราะมีความเสมอกันแห่งภาวะที่จิตละเอียดอ่อน จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดได้เนรมิตอัตภาพของตนอันละเอียดอ่อนให้เหมือนกับจิต ด้วยเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่า สมจิตตา (ผู้มีจิตเสมอกัน) อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นชื่อว่ามีจิตเสมอกัน เพราะทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “พระเถระได้กล่าวถึงสมาบัติแล้ว แต่ยังมิได้กล่าวถึงกำลังของสมาบัติ พวกเราจะทูลเชิญพระทศพลมา แล้วให้พระองค์ทรงแสดงกำลังของสมาบัติ” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “พระเถระได้กล่าวถึงทั้งสมาบัติและกำลังของสมาบัติโดยปริยายหนึ่งแล้ว ใครหนอมาถึงที่ประชุมนี้ ใครหนอยังไม่มา” เมื่อมองหาอยู่ ได้เห็นว่าพระตถาคตยังมิได้เสด็จมา จึงคิดว่า “พวกเราจะทูลเชิญพระตถาคตมา แล้วทำให้บริษัทบริบูรณ์” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดมีความคิดเป็นหนึ่งเดียวกันว่า “ในอนาคต ภิกษุ ภิกษุณี เทวดา หรือมนุษย์บางรูป/คน อาจจะแสดงความไม่เคารพโดยคิดว่า ‘เทศนานี้เป็นสาวกภาษิต’ พวกเราจะทูลเชิญพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามา แล้วทำให้เทศนานี้เป็นสัพพัญญูภาษิต ด้วยประการฉะนี้ ในอนาคต เทศนานี้จักเป็นที่น่าเคารพ” ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา อีกเหตุผลหนึ่ง จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ได้สมาบัติอย่างเดียวกัน หรือเป็นผู้ได้อารมณ์อย่างเดียวกัน ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า สมจิตตา හට්ඨාති තුට්ඨපහට්ඨා ආමොදිතා පමොදිතා. සාධූති ආයාචනත්ථෙ නිපාතො. අනුකම්පං උපාදායාති න ථෙරස්ස අනුකම්පං කාරුඤ්ඤං අනුද්දයං පටිච්ච, න ච ඉමස්මිං ඨානෙ ථෙරස්ස අනුකම්පිතබ්බකිච්චං අත්ථි. යස්මිං හි දිවසෙ ථෙරො සූකරඛතලෙණද්වාරෙ භාගිනෙය්‍යස්ස දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාකම්මට්ඨානෙ (ම. නි. 2.206) කථියමානෙ තාලවණ්ටං ගහෙත්වා සත්ථාරං බීජමානො ඨිතො පරස්ස වඩ්ඪිතභොජනං භුඤ්ජිත්වා ඛුදං විනොදෙන්තො විය පරස්ස සජ්ජිතපසාධනං සීසෙ පටිමුඤ්චන්තො විය ච සාවකපාරමිඤාණස්ස නිප්පදෙසතො මත්ථකං පත්තො, තස්මිංයෙව දිවසෙ භගවතා අනුකම්පිතො නාම. අවසෙසානං පන තං ඨානං සම්පත්තානං දෙවමනුස්සානං අනුකම්පං උපාදාය ගච්ඡතු භගවාති භගවන්තං යාචිංසු. คำว่า ‘หฏฺฐา’ หมายถึง ยินดีแล้ว ร่าเริงแล้ว บันเทิงแล้ว เบิกบานแล้ว คำว่า ‘สาธุ’ เป็นนิบาตใช้ในความหมายว่าทูลขอ คำว่า ‘อนุกมฺปํ อุปาทาย’ หมายถึง มิใช่เพราะอาศัยความอนุเคราะห์ ความกรุณา ความเอ็นดูต่อพระเถระ และในที่นี้ก็ไม่มีกิจที่ต้องอนุเคราะห์พระเถระ จริงอยู่ ในวันที่พระเถระยืนถวายงานพัดแด่พระศาสดาด้วยพัดใบตาล ขณะที่พระองค์ทรงแสดงเวทนากัมมัฏฐานแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลานชาย ที่ประตูถ้ำสูกรขาตา ท่านได้บรรลุถึงที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณโดยสิ้นเชิง เหมือนบุคคลบริโภคอาหารที่ผู้อื่นตักให้แล้วบรรเทาความหิว หรือเหมือนบุคคลสวมเครื่องประดับที่ผู้อื่นจัดเตรียมไว้ให้บนศีรษะ ในวันนั้นเอง ท่านได้ชื่อว่าเป็นผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์แล้ว แต่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้ทูลขอพระผู้มีพระภาคว่า “ขอพระผู้มีพระภาคโปรดเสด็จไปเถิด” โดยอาศัยความอนุเคราะห์ต่อเทวดาและมนุษย์ที่เหลือผู้มาถึงสถานที่นั้น බලවා පුරිසොති දුබ්බලො හි ඛිප්පං සමිඤ්ජනපසාරණං කාතුං න සක්කොති, බලවාව සක්කොති. තෙනෙතං වුත්තං. සම්මුඛෙ පාතුරහොසීති සම්මුඛට්ඨානෙ පුරතොයෙව පාකටො අහොසි. භගවා එතදවොචාති එතං ‘‘ඉධ සාරිපුත්තා’’තිආදිනා නයෙන අත්තනො ආගමනකාරණං අවොච. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘සචෙ කොචි බාලො අකතඤ්ඤූ භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා එවං චින්තෙය්‍ය – ‘සාරිපුත්තත්ථෙරො මහන්තං පරිසං අලත්ථ, සම්මාසම්බුද්ධො එත්තකං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො උසූයාය පරිසං උට්ඨාපෙතුං ආගතො’ති. සො ඉමං මයි මනොපදොසං කත්වා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍යා’’ති. අථත්තනො ආගමනකාරණං කථෙන්තො එතං ‘‘ඉධ සාරිපුත්තා’’තිආදිවචනං අවොච. คำว่า ‘พลวา ปุริโส’ (บุรุษผู้มีกำลัง) มีอธิบายว่า จริงอยู่ บุรุษผู้อ่อนแอย่อมไม่สามารถคู้และเหยียดแขนได้โดยเร็ว มีแต่บุรุษผู้มีกำลังเท่านั้นที่สามารถทำได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ คำว่า ‘สมฺมุเข ปาตุรโหสิ’ (ได้ปรากฏขึ้นต่อหน้า) หมายความว่า ได้ปรากฏชัดเจนตรงหน้าในที่เฉพาะหน้านั่นเอง คำว่า ‘ภควา เอตทโวจ’ (พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้) หมายความว่า พระองค์ได้ตรัสเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์โดยนัยมีอาทิว่า “อิธ สาริปุตฺต” (ดูก่อนสารีบุตร ในเรื่องนี้) ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า “ถ้าหากภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาผู้เขลา ไม่รู้คุณ คนใดคนหนึ่งพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสารีบุตรเถระได้บริษัทใหญ่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงไม่อาจทนได้เพียงเท่านั้น จึงเสด็จมาด้วยความริษยาเพื่อจะให้บริษัทลุกขึ้นไป’ ผู้นั้นเมื่อได้ประทุษร้ายทางใจต่อเราเช่นนี้แล้ว พึงบังเกิดในอบาย” ดังนั้น เมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์ จึงได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “อิธ สาริปุตฺต” นี้ එවං [Pg.41] අත්තනො ආගමනකාරණං කථෙත්වා ඉදානි සමාපත්තියා ථාමං කථෙතුං තා ඛො පන, සාරිපුත්ත, දෙවතා දසපි හුත්වාතිආදිමාහ. තත්ථ යසවසෙන වා අත්ථං ආහරිතුං වට්ටති සමාපත්තිවසෙන වා. යසවසෙන තාව මහෙසක්ඛා දෙවතා දස දස එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු, තාහි අප්පෙසක්ඛතරා වීසති වීසති එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු, තාහි අප්පෙසක්ඛතරා…පෙ… සට්ඨි සට්ඨි එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. සමාපත්තිවසෙන පන යාහි පණීතා සමාපත්ති භාවිතා, තා සට්ඨි සට්ඨි එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. යාහි තතො හීනතරා, තා පඤ්ඤාස පඤ්ඤාස…පෙ… යාහි තතො හීනතරා සමාපත්ති භාවිතා…පෙ… තා දස දස එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. යාහි වා හීනා භාවිතා, තා දස දස එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. යාහි තතො පණීතතරා භාවිතා, තා වීසති වීසති. යාහි තතො පණීතතරා…පෙ… තා සට්ඨි සට්ඨි එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. ครั้นตรัสบอกเหตุแห่งการเสด็จมาของพระองค์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสถึงกำลังของสมาบัติ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ดูก่อนสารีบุตร ก็เทวดาเหล่านั้นสิบองค์บ้าง” ในบทนั้น พึงถือเอาความหมายโดยอำนาจแห่งยศศักดิ์ หรือโดยอำนาจแห่งสมาบัติก็ได้ ในเบื้องต้น โดยอำนาจแห่งยศศักดิ์ เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง เทวดาผู้มีศักดิ์น้อยกว่าเทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๒๐ องค์บ้าง เทวดาผู้มีศักดิ์น้อยกว่าเทวดาเหล่านั้น...ฯลฯ...ยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง ส่วนโดยอำนาจแห่งสมาบัติ เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติอันประณีตแล้ว เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อยกว่านั้น เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ๕๐ องค์บ้าง...ฯลฯ...เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อยกว่านั้น...ฯลฯ...เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง หรือเทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ด้อย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๑๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ประณีตกว่านั้น เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ๒๐ องค์บ้าง เทวดาเหล่าใดเจริญสมาบัติที่ประณีตกว่านั้น...ฯลฯ...เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในที่แห่งเดียวกัน ๖๐ องค์บ้าง ආරග්ගකොටිනිතුදනමත්තෙති ආරග්ගකොටියා පතනමත්තෙ ඔකාසෙ. න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්තීති එවං සම්බාධෙ ඨානෙ තිට්ඨන්තියොපි අඤ්ඤමඤ්ඤං න බ්‍යාබාධෙන්ති න ඝට්ටෙන්ති, අසම්පීළා අසම්බාධාව අහෙසුං. ‘‘තව හත්ථො මං බාධති, තව පාදො මං බාධති, ත්වං මං මද්දන්තී ඨිතා’’ති වත්තබ්බකාරණං නාහොසි. තත්ථ නූනාති තස්මිං භවෙ නූන. තථාචිත්තං භාවිතන්ති තෙනාකාරෙන චිත්තං භාවිතං. යෙන තා දෙවතාති යෙන තථාභාවිතෙන චිත්තෙන තා දෙවතා දසපි හුත්වා…පෙ… තිට්ඨන්ති, න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්තීති. ඉධෙව ඛොති සාසනෙ වා මනුස්සලොකෙ වා භුම්මං, ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ ඉමස්මිංයෙව මනුස්සලොකෙති අත්ථො. තාසඤ්හි දෙවතානං ඉමස්මිංයෙව මනුස්සලොකෙ ඉමස්මිංයෙව ච සාසනෙ තං චිත්තං භාවිතං, යෙන තා සන්තෙ රූපභවෙ නිබ්බත්තා, තතො ච පන ආගන්ත්වා එවං සුඛුමෙ අත්තභාවෙ මාපෙත්වා ඨිතා. තත්ථ කිඤ්චාපි කස්සපදසබලස්ස සාසනෙ තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තදෙවතාපි අත්ථි, සබ්බබුද්ධානං පන එකාව අනුසාසනී එකං සාසනන්ති කත්වා ‘‘ඉධෙව ඛො, සාරිපුත්තා’’ති අඤ්ඤබුද්ධානං සාසනම්පි ඉමමෙව සාසනං කරොන්තො ආහ. එත්තාවතා තථාගතෙන සමාපත්තියා ථාමො කථිතො. บทว่า อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเต ความว่า ในโอกาสสักว่าเป็นที่ตกไปแห่งปลายสว่าน. บทว่า น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ ความว่า แม้เมื่อยืนอยู่ในที่คับแคบอย่างนี้ ก็ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่กระทบกระทั่งกัน ได้เป็นผู้ไม่ถูกบีบคั้น ไม่คับแคบเลย. เหตุที่จะกล่าวว่า "มือของท่านเบียดเบียนเรา, เท้าของท่านเบียดเบียนเรา, ท่านยืนเหยียบเราอยู่" มิได้มี. บทว่า ตตฺถ นูน ความว่า แน่แท้ ในภพนั้น. บทว่า ตถาจิตฺตํ ภาวิตํ ความว่า จิตอันเทวดาเหล่านั้นอบรมแล้วโดยอาการนั้น. บทว่า เยน ตา เทวตา ความว่า เทวดาเหล่านั้น แม้ตั้ง ๑๐ องค์...ฯลฯ... ก็ยืนอยู่ได้ และไม่เบียดเบียนกันและกัน ด้วยจิตใดที่อบรมแล้วโดยอาการอย่างนั้น. บทว่า อิเธว โข เป็นภูมิศัพท์ (ศัพท์ที่ใช้ในอรรถสัตตมีวิภัตติ) หมายถึง ในศาสนานี้แหละ หรือในมนุษยโลกนี้แหละ อธิบายว่า ในศาสนานี้เท่านั้น ในมนุษยโลกนี้เท่านั้น. จริงอยู่ จิตนั้นอันเทวดาเหล่านั้นอบรมแล้วในมนุษยโลกนี้เท่านั้น และในศาสนานี้เท่านั้น, (จิต) ซึ่งเป็นเหตุให้เทวดาเหล่านั้นบังเกิดในรูปภพอันสงบ และอนึ่ง (เทวดาเหล่านั้น) มาจากภพนั้นแล้ว เนรมิตอัตภาพอันละเอียดสุขุมเช่นนี้ดำรงอยู่. ในข้อนั้น แม้ว่าจะมีเทวดาผู้บังเกิดในพรหมโลกโดยทำให้มรรคผล ๓ เกิดขึ้นในศาสนาของพระกัสสปทศพลอยู่บ้าง, แต่เพราะอนุศาสนีของพระพุทธเจ้าทั้งปวงเป็นหนึ่งเดียวกัน ศาสนาเป็นหนึ่งเดียวกัน ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "อิเธว โข สาริปุตฺต" โดยทรงกระทำแม้ศาสนาของพระพุทธเจ้าองค์อื่นให้เป็นศาสนานี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระตถาคตจึงได้ตรัสถึงกำลังของสมาบัติ. ඉදානි [Pg.42] සාරිපුත්තත්ථෙරං ආරබ්භ තන්තිවසෙන අනුසාසනිං කථෙන්තො තස්මාතිහ, සාරිපුත්තාති ආහ. තත්ථ තස්මාති යස්මා තා දෙවතා ඉධෙව සන්තං සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා සන්තෙ භවෙ නිබ්බත්තා, තස්මා. සන්තින්ද්‍රියාති පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං සන්තතාය නිබ්බුතතාය පණීතතාය සන්තින්ද්‍රියා. සන්තමානසාති මානසස්ස සන්තතාය නිබ්බුතතාය පණීතතාය සන්තමානසා. සන්තංයෙව උපහාරං උපහරිස්සාමාති කායචිත්තූපහාරං සන්තං නිබ්බුතං පණීතංයෙව උපහරිස්සාම. සබ්‍රහ්මචාරීසූති සමානං එකුද්දෙසතාදිං බ්‍රහ්මං චරන්තෙසු සහධම්මිකෙසු. එවඤ්හි වො, සාරිපුත්ත, සික්ඛිතබ්බන්ති ඉමිනා එත්තකෙන වාරෙන භගවා දෙසනං සබ්බඤ්ඤුභාසිතං අකාසි. අනස්සුන්ති නට්ඨා විනට්ඨා. යෙ ඉමං ධම්මපරියායං නාස්සොසුන්ති යෙ අත්තනො පාපිකං තුච්ඡං නිරත්ථකං දිට්ඨිං නිස්සාය ඉමං එවරූපං ධම්මදෙසනං සොතුං න ලභිංසූති යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอนุศาสนีโดยอำนาจแห่งแนวพระบาลี ปรารภพระสารีบุตรเถระ จึงตรัสว่า ตสฺมาติห สาริปุตฺต. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่เทวดาเหล่านั้นทำให้สมาบัติอันสงบเกิดขึ้นในที่นี้เท่านั้น แล้วบังเกิดในภพอันสงบ ฉะนั้น. บทว่า สนฺตินฺทฺริยา ความว่า ชื่อว่ามีอินทรีย์สงบ เพราะความที่อินทรีย์ ๕ สงบ เย็น และประณีต. บทว่า สนฺตมานสา ความว่า ชื่อว่ามีใจสงบ เพราะความที่ใจสงบ เย็น และประณีต. บทว่า สนฺตํเยว อุปหารํ อุปหริสฺสาม ความว่า เราจักน้อมเข้าไปซึ่งกายูปหารและจิตตูปหารอันสงบ เย็น และประณีตเท่านั้น. บทว่า สพฺรหฺมจารีสุ ความว่า ในเพื่อนสพรหมจารีผู้ประพฤติพรหมจรรย์มีอุเทศเป็นต้นเสมอกัน. ด้วยพระดำรัสมีประมาณเท่านี้ว่า เอวญฺหิ โว สาริปุตฺต สิกฺขิตพฺพํ พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำเทศนาให้เป็นสัพพัญญูภาษิต. บทว่า อนสฺสุํ ความว่า ฉิบหายแล้ว ย่อยยับแล้ว. บทว่า เย อิมํ ธมฺมปริยายํ นาสฺโสสุํ ความว่า ชนเหล่าใดอาศัยทิฏฐิอันลามก ว่างเปล่า ไร้ประโยชน์ของตน จึงไม่ได้เพื่อจะฟังพระธรรมเทศนาเห็นปานนี้, (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับอนุสนธิ ดังนี้. 38. ඡට්ඨෙ වරණායං විහරතීති වරණා නාම එකං නගරං, තං උපනිස්සාය විහරති. කාමරාගාභිනිවෙසවිනිබන්ධපලිගෙධපරියුට්ඨානජ්ඣොසානහෙතූති කාමරාගාභිනිවෙසහෙතු, කාමරාගවිනිබන්ධහෙතු, කාමරාගපලිගෙධහෙතු, කාමරාගපරියුට්ඨානහෙතු, කාමරාගඅජ්ඣොසානහෙතූති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ය්වායං පඤ්ච කාමගුණෙ නිස්සාය උප්පජ්ජති කාමරාගො, තස්සාභිනිවෙසාදිහෙතු. කාමරාගෙන අභිනිවිට්ඨත්තා විනිබද්ධත්තා තස්මිංයෙව ච කාමරාගෙ මහාපඞ්කෙ විය පලිගෙධත්තා අනුපවිට්ඨත්තා තෙනෙව ච කාමරාගෙන පරියුට්ඨිතත්තා ගහිතත්තා කාමරාගෙනෙව ච අජ්ඣොසිතත්තා ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහිතත්තාති. දිට්ඨිරාගාදිපදෙසුපි එසෙව නයො. දිට්ඨිරාගොති පනෙත්ථ ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො නිස්සාය උප්පජ්ජනකරාගො වෙදිතබ්බො. පුරත්ථිමෙසු ජනපදෙසූති ථෙරස්ස වසනට්ඨානතො සාවත්ථිජනපදො පුරත්ථිමදිසාභාගෙ හොති, ථෙරො ච නිසීදන්තොපි තතොමුඛොව නිසින්නො, තස්මා එවමාහ. උදානං උදානෙසීති උදාහාරං උදාහරි. යථා හි යං තෙලං මානං ගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං අවසෙසකොති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති[Pg.43], තං ඔඝොති වුච්චති, එවමෙවං යං පීතිවචනං හදයං ගහෙතුං න සක්කොති, අධිකං හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා බහි නික්ඛමති, තං උදානන්ති වුච්චති, එවරූපං පීතිමයවචනං නිච්ඡාරෙසීති අත්ථො. ๓๘. ในสูตรที่ ๖ บทว่า วรณายํ วิหรติ ความว่า มีนครหนึ่งชื่อว่าวรณา, ท่านอาศัยนครนั้นอยู่. บทว่า กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานเหตุ มีอรรถาธิบายว่า เพราะเหตุแห่งความยึดมั่นในกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความผูกพันด้วยกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความหมกมุ่นในกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความกลุ้มรุมแห่งกามราคะ, เพราะเหตุแห่งความกำจัดลงด้วยกามราคะ. คำนี้ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า กามราคะใดอาศัยกามคุณ ๕ เกิดขึ้น, เพราะเหตุแห่งความยึดมั่นเป็นต้นในกามราคะนั้น. คือ เพราะความที่จิตถูกกามราคะยึดมั่น, เพราะความที่ถูกผูกพัน, และเพราะความที่จมลงในกามราคะนั้นเองเหมือนจมลงในเปือกตมใหญ่, เพราะความที่เข้าไปแล้ว, และเพราะความที่ถูกกามราคะนั้นเองกลุ้มรุม, เพราะความที่ถูกยึดถือ, และเพราะความที่ถูกกามราคะนั่นเองกำจัดลง, คือกลืนกิน ทำให้สิ้นสุด และยึดถือไว้. แม้ในบทว่าด้วยทิฏฐิราคะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า ทิฏฺฐิราโค นี้ พึงทราบว่า ได้แก่ ราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทิฏฐิ ๖๒. บทว่า ปุรตฺถิเมสุ ชนปเทสุ ความว่า ชนบทชื่อสาวัตถี อยู่ในทิศตะวันออก จากที่อยู่ของพระเถระ, และพระเถระแม้นั่งอยู่ ก็เป็นผู้มีหน้าเฉพาะไปยังทิศนั้นนั่นแลนั่งอยู่, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ ความว่า ได้เปล่งอุทาน. อธิบายว่า เปรียบเหมือนน้ำมันใดที่ทะนานจะรับไว้ไม่ได้, ย่อมไหลออกไป, น้ำมันนั้นเรียกว่า อวเสสกะ. และน้ำใดที่สระจะรับไว้ไม่ได้, ย่อมท่วมท้นไหลไป, น้ำนั้นเรียกว่า โอฆะ, ฉันใด; คำพูดที่เกิดจากปีติใดที่หทัยจะรับไว้ไม่ได้, มีกำลังเกิน, ตั้งอยู่ภายในไม่ได้, ย่อมออกมาภายนอก, คำพูดนั้นเรียกว่า อุทาน, ฉันนั้นเหมือนกัน. ความว่า ท่านได้เปล่งวาจาอันเกิดจากปีติเห็นปานนี้. 39. සත්තමෙ ගුන්දාවනෙති එවං නාමකෙ වනෙ. උපසඞ්කමීති ‘‘මහාකච්චානත්ථෙරො කිර නාම අත්තනො පිතුමත්තම්පි අය්‍යකමත්තම්පි දිස්වා නෙව අභිවාදෙති න පච්චුට්ඨෙති න ආසනෙන නිමන්තෙතී’’ති සුත්වා ‘‘න සක්කා එත්තකෙන නිට්ඨං ගන්තුං, උපසඞ්කමිත්වා නං පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති භුත්තපාතරාසො යෙනායස්මා මහාකච්චානො තෙනුපසඞ්කමි. ජිණ්ණෙති ජරාජිණ්ණෙ. වුද්ධෙති වයොවුද්ධෙ. මහල්ලකෙති ජාතිමහල්ලකෙ. අද්ධගතෙති දීඝකාලද්ධානං අතික්කන්තෙ. වයොඅනුප්පත්තෙති පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තෙ. තයිදං, භො කච්චාන, තථෙවාති, භො කච්චාන, යං තං අම්හෙහි කෙවලං සුතමෙව, තං ඉමිනා දිට්ඨෙන සමෙති. තස්මා තං තථෙව, න අඤ්ඤථා. න හි භවං කච්චානො බ්‍රාහ්මණෙති ඉදං අත්තානං සන්ධාය වදති. අයං කිරස්ස අධිප්පායො – අම්හෙ එවං මහල්ලකෙ දිස්වා භොතො කච්චානස්ස අභිවාදනමත්තම්පි පච්චුට්ඨානමත්තම්පි ආසනෙන නිමන්තනමත්තම්පි නත්ථීති. න සම්පන්නමෙවාති න යුත්තමෙව න අනුච්ඡවිකමෙව. ๓๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า คุนฺทาวเน ความว่า ในป่าชื่ออย่างนั้น. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า (พราหมณ์) ได้ฟังมาว่า "ได้ยินว่า พระมหากัจจานเถระ เห็นแม้แต่ผู้มีอายุราวบิดา ราวปู่ ก็ไม่ไหว้ ไม่ลุกรับ ไม่อาราธนาด้วยอาสนะ" จึงคิดว่า "เราไม่อาจจะถึงที่สุด (คือตัดสินใจ) ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ได้, เราจักเข้าไปสอบสวนท่าน" ดังนี้แล้ว, ครั้นฉันอาหารเช้าเสร็จ จึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่. บทว่า ชิณฺเณ คือ แก่เพราะชรา. บทว่า วุฑฺเฒ คือ เจริญโดยวัย. บทว่า มหลฺลเก คือ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ. บทว่า อทฺธคเต คือ ล่วงกาลนานไปแล้ว. บทว่า วโยอนุปฺปตฺเต คือ ถึงปัจฉิมวัยแล้ว. บทว่า ตยิทํ โภ กจฺจาน ตเถว ความว่า ข้าแต่ท่านกัจจานะผู้เจริญ เรื่องนั้นใดอันเราเพียงแต่ได้ฟังมาเท่านั้น, เรื่องนั้นย่อมตรงกันกับเรื่องนี้ที่ได้เห็นแล้ว. เพราะเหตุนั้น เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้นทีเดียว, ไม่เป็นอย่างอื่น. บทว่า น หิ ภวํ กจฺจาโน พฺราหฺมเณ นี้ (พราหมณ์) กล่าวหมายถึงตนเอง. ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของพราหมณ์นั้น คือ เมื่อท่านกัจจานะผู้เจริญเห็นพวกเราผู้เป็นผู้ใหญ่ถึงเพียงนี้ แม้เพียงการไหว้ก็ไม่มี แม้เพียงการลุกรับก็ไม่มี แม้เพียงการเชื้อเชิญด้วยอาสนะก็ไม่มี. บทว่า น สมฺปนฺนเมว ความว่า ไม่สมควรเลย ไม่เหมาะสมเลย. ථෙරො බ්‍රාහ්මණස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො නෙව වුද්ධෙ ජානාති න දහරෙ, ආචික්ඛිස්සාමිස්ස වුද්ධෙ ච දහරෙ චා’’ති දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො අත්ථි බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ ජානතාති සබ්බං නෙය්‍යං ජානන්තෙන. පස්සතාති තදෙව හත්ථෙ ඨපිතං ආමලකං විය පස්සන්තෙන. වුද්ධභූමීති යෙන කාරණෙන වුද්ධො නාම හොති, තං කාරණං. දහරභූමීති යෙන කාරණෙන දහරො නාම හොති, තං කාරණං. ආසීතිකොති අසීතිවස්සවයො. නාවුතිකොති නවුතිවස්සවයො. කාමෙ පරිභුඤ්ජතීති වත්ථුකාමෙ කිලෙසකාමෙති දුවිධෙපි කාමෙ කමනවසෙන පරිභුඤ්ජති. කාමමජ්ඣාවසතීති දුවිධෙපි කාමෙ ඝරෙ ඝරස්සාමිකො විය වසති අධිවසති. කාමපරියෙසනාය උස්සුකොති දුවිධානම්පි කාමානං පරියෙසනත්ථං උස්සුක්කමාපන්නො. බාලො න ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති සො න ථෙරො බාලො මන්දොත්වෙව ගණනං ගච්ඡති. වුත්තං හෙතං – พระเถระ (พระมหากัจจานะ) ได้ฟังคำของพราหมณ์แล้ว เมื่อประสงค์จะแสดงธรรมให้พิสดาร จึงดำริว่า “พราหมณ์ผู้นี้ไม่รู้จักทั้งคนแก่ ไม่รู้จักทั้งคนหนุ่ม เราจักบอกคนแก่และคนหนุ่มแก่เขา” ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “อตฺถิ พฺราหฺมณ” (ดูก่อนพราหมณ์ มีอยู่) ในบทเหล่านั้น บทว่า ชานตา (ผู้รู้) หมายถึง ผู้รู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง บทว่า ปสฺสตา (ผู้เห็น) หมายถึง ผู้เห็นธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงนั้นนั่นแหละ ดุจมะขามป้อมที่วางไว้ในมือ บทว่า วุฑฺฒภูมิ (ภูมิของผู้เจริญ) หมายถึง เหตุที่ทำให้ชื่อว่าเป็นผู้เจริญแล้ว บทว่า ทหรภูมิ (ภูมิของคนหนุ่ม) หมายถึง เหตุที่ทำให้ชื่อว่าเป็นคนหนุ่ม บทว่า อาสีติโก (อายุ ๘๐ ปี) หมายถึง มีอายุ ๘๐ ปี บทว่า นาวุติโก (อายุ ๙๐ ปี) หมายถึง มีอายุ ๙๐ ปี บทว่า กาเม ปริภุญฺชติ (ย่อมบริโภคกาม) หมายถึง ย่อมบริโภคกามทั้งสองอย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม ด้วยอำนาจแห่งความใคร่ บทว่า กามมชฺโฌวสติ (ย่อมอยู่ในท่ามกลางกาม) หมายถึง ย่อมครอบงำอยู่ซึ่งกามทั้งสองอย่าง ดุจเจ้าของเรือนอยู่ในเรือน บทว่า กามปริเยสนาย อุสฺสุโก (ขวนขวายในการแสวงหากาม) หมายถึง ถึงความขวนขวายเพื่อแสวงหากามทั้งสองอย่าง บทว่า พาโล น เถโรเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ (คนพาลไม่นับว่าเป็นเถระ) หมายถึง ผู้นั้นไม่ถูกนับว่าเป็นพระเถระเลย แต่ถูกนับว่าเป็นคนพาล เป็นคนเขลาเท่านั้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า - ‘‘න [Pg.44] තෙන ථෙරො සො හොති, යෙනස්ස පලිතං සිරො; පරිපක්කො වයො තස්ස, මොඝජිණ්ණොති වුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 260); “บุคคลไม่ชื่อว่าเป็นเถระ เพราะเหตุที่ผมบนศีรษะของเขาหงอก วัยของผู้นั้นแก่หง่อมแล้ว (แต่) เขาถูกเรียกว่า ‘คนแก่เปล่า’ ดังนี้” දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බනෙන සමන්නාගතො. සුසුකාළකෙසොති සුට්ඨු කාළකෙසො. භද්‍රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතොති යෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො යුවා, තං යොබ්බනං භද්‍රං ලද්ධකන්ති දස්සෙති. පඨමෙන වයසාති පඨමවයො නාම තෙත්තිංස වස්සානි, තෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. පණ්ඩිතො ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති සො එවරූපො පුග්ගලො පණ්ඩිතොති ච ථෙරොති ච ගණනං ගච්ඡති. වුත්තම්පි චෙතං – บทว่า ทหโร (คนหนุ่ม) หมายถึง คนหนุ่ม บทว่า ยุวา (คนหนุ่ม) หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเป็นหนุ่ม บทว่า สุสุกาฬเกโส (มีผมดำสนิท) หมายถึง มีผมดำสนิท บทว่า ภเทฺรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต (ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มอันเจริญ) แสดงความว่า ความเป็นหนุ่มที่บุคคลประกอบแล้วจึงเป็นคนหนุ่มนั้น เป็นความเป็นหนุ่มที่ดีงาม น่าปรารถนา ในบทว่า ปฐเมน วยสา (ด้วยปฐมวัย) นั้น ชื่อว่าปฐมวัย คือ ๓๓ ปี ความหมายคือ ประกอบด้วยปฐมวัยนั้น บทว่า ปณฺฑิโต เถโรเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ (บัณฑิตนับว่าเป็นเถระ) หมายถึง บุคคลเช่นนั้นย่อมถูกนับว่าเป็นทั้งบัณฑิตและเป็นทั้งพระเถระ จริงอยู่ แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า - ‘‘යම්හි සච්චඤ්ච ධම්මො ච, අහිංසා සංයමො දමො; ස වෙ වන්තමලො ධීරො, ථෙරො ඉති පවුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 261); “ในบุคคลใดมีทั้งสัจจะและธรรมะ อหิงสา สัญญมะ และทมะ ผู้นั้นแล มีมลทินอันคายแล้ว เป็นผู้มีปรีชา ท่านเรียกว่า ‘พระเถระ’ ดังนี้” 40. අට්ඨමෙ චොරා බලවන්තො හොන්තීති පක්ඛසම්පන්නා, පරිවාරසම්පන්නා, ධනසම්පන්නා, නිවාසට්ඨානසම්පන්නා, වාහනසම්පන්නා ච හොන්ති. රාජානො තස්මිං සමයෙ දුබ්බලා හොන්තීති තස්මිං සමයෙ රාජානො තාසං සම්පත්තීනං අභාවෙන දුබ්බලා හොන්ති. අතියාතුන්ති බහිද්ධා ජනපදචාරිකං චරිත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ අන්තොනගරං පවිසිතුං. නිය්‍යාතුන්ති ‘‘චොරා ජනපදං විලුම්පන්ති මද්දන්ති, තෙ නිසෙධෙස්සාමා’’ති පඨමයාමෙ වා මජ්ඣිමයාමෙ වා පච්ඡිමයාමෙ වා නික්ඛමිතුං ඵාසුකං න හොති. තතො උට්ඨාය චොරා මනුස්සෙ පොථෙත්වා අච්ඡින්දිත්වා ගච්ඡන්ති. පච්චන්තිමෙ වා ජනපදෙ අනුසඤ්ඤාතුන්ති ගාමං වාසකරණත්ථාය සෙතුං අත්ථරණත්ථාය පොක්ඛරණිං ඛණාපනත්ථාය සාලාදීනං කරණත්ථාය පච්චන්තිමෙ ජනපදෙ අනුසඤ්ඤාතුම්පි න සුඛං හොති. බ්‍රාහ්මණගහපතිකානන්ති අන්තොනගරවාසීනං බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං. බාහිරානි වා කම්මන්තානීති බහිගාමෙ ආරාමෙ ඛෙත්තකම්මන්තානි. පාපභික්ඛූ බලවන්තො හොන්තීති පක්ඛුත්තරා යසුත්තරා පුඤ්ඤවන්තො බහුකෙහි උපට්ඨාකෙහි ච උපට්ඨාකීහි ච සමන්නාගතා රාජරාජමහාමත්තසන්නිස්සිතා. පෙසලා භික්ඛූ තස්මිං සමයෙ දුබ්බලා හොන්තීති තස්මිං සමයෙ පියසීලා භික්ඛූ තාසං සම්පත්තීනං අභාවෙන දුබ්බලා හොන්ති. තුණ්හීභූතා තුණ්හීභූතාව සඞ්ඝමජ්ඣෙ සඞ්කසායන්තීති [Pg.45] නිස්සද්දා හුත්වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නා කිඤ්චි එකවචනම්පි මුඛං උක්ඛිපිත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තා පජ්ඣායන්තා විය නිසීදන්ති. තයිදන්ති තදෙතං කාරණං. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. ๔๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า โจรา พลวนฺโต โหนฺติ (พวกโจรมีกำลัง) หมายถึง พวกโจรย่อมเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยพรรคพวก สมบูรณ์ด้วยบริวาร สมบูรณ์ด้วยทรัพย์ สมบูรณ์ด้วยที่อยู่อาศัย และสมบูรณ์ด้วยยานพาหนะ บทว่า ราชาโน ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ (พระราชาทั้งหลายในสมัยนั้นอ่อนแอ) หมายถึง ในสมัยนั้น พระราชาทั้งหลายย่อมอ่อนแอ เพราะไม่มีสมบัติเหล่านั้น บทว่า อติยาตุํ (เพื่อจะไปเกิน) หมายถึง เที่ยวจาริกไปในชนบทภายนอกแล้ว จะเข้าไปสู่ภายในพระนครในขณะที่ต้องการไม่ได้ บทว่า นิยฺยาตุํ (เพื่อจะออกไป) หมายถึง (พระราชา) ดำริว่า “พวกโจรย่อมปล้น ย่ำยีชนบท เราจักห้ามโจรเหล่านั้น” ดังนี้แล้ว จะเสด็จออกไปในปฐมยาม มัชฌิมยาม หรือปัจฉิมยาม ก็ไม่สะดวก แต่นั้น พวกโจรก็ลุกขึ้น ทุบตี แย่งชิงมนุษย์ทั้งหลายแล้วก็ไป บทว่า ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อนุสญฺญาตุํ (หรือเพื่อจะเที่ยวไปในชนบทชายแดน) หมายถึง แม้จะเที่ยวไปในชนบทชายแดน เพื่อจะทำหมู่บ้านให้เป็นที่อยู่ เพื่อจะสร้างสะพาน เพื่อจะให้ขุดสระโบกขรณี เพื่อจะทำศาลาเป็นต้น ก็ไม่สะดวก บทว่า พฺราหฺมณคหปติกานํ (ของพราหมณ์และคหบดี) หมายถึง แก่พราหมณ์และคหบดีผู้อยู่ในพระนคร บทว่า พาหิรานิ วา กมฺมนฺตานิ (หรืองานภายนอก) หมายถึง การงานในสวน ในนา ที่นอกหมู่บ้าน บทว่า ปาปภิกฺขู พลวนฺโต โหนฺติ (ภิกษุชั่วมีกำลัง) หมายถึง ภิกษุชั่วมีกำลัง คือ มีพรรคพวกมาก มียศมาก มีบุญมาก ประกอบด้วยอุปัฏฐากและอุปัฏฐายิกาจำนวนมาก อาศัยพระราชาและราชมหาอำมาตย์ บทว่า เปสลา ภิกฺขู ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ (ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักในสมัยนั้นอ่อนแอ) หมายถึง ในสมัยนั้น ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักย่อมอ่อนแอ เพราะไม่มีสมบัติเหล่านั้น บทว่า ตุณฺหีภูตา ตุณฺหีภูตาว สงฺฆมชฺเฌ สงฺกสายนฺติ (เป็นผู้นิ่งแล้วนิ่งเล่า ครุ่นคิดอยู่ในท่ามกลางสงฆ์) หมายถึง เป็นผู้นิ่งเงียบ นั่งอยู่ในท่ามกลางสงฆ์ ไม่สามารถจะอ้าปากพูดอะไรสักคำหนึ่งได้ นั่งอยู่เหมือนคนกำลังครุ่นคิด บทว่า ตยิทํ (นั่นคือสิ่งนี้) หมายถึง เหตุนั้น ส่วนสุกกปักษ์ (ฝ่ายขาว) พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว 41. නවමෙ මිච්ඡාපටිපත්තාධිකරණහෙතූති මිච්ඡාපටිපත්තියා කාරණහෙතු පටිපජ්ජනහෙතූති අත්ථො. ඤායං ධම්මං කුසලන්ති සහවිපස්සනකං මග්ගං. එවරූපො හි සහවිපස්සනකං මග්ගං ආරාධෙතුං සම්පාදෙතුං පූරෙතුං න සක්කොති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ සහ විපස්සනාය මග්ගො කථිතො. ๔๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตุ (เหตุแห่งอธิกรณ์คือการปฏิบัติผิด) หมายถึง เป็นเหตุแห่งการปฏิบัติผิด เป็นเหตุให้ปฏิบัติผิด บทว่า ญายํ ธมฺมํ กุสลํ (ญายธรรมอันเป็นกุศล) หมายถึง มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา จริงอยู่ บุคคลเช่นนี้ย่อมไม่สามารถเพื่อจะให้สำเร็จ เพื่อจะให้สมบูรณ์ เพื่อจะให้เต็มเปี่ยม ซึ่งมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนาได้ ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา 42. දසමෙ දුග්ගහිතෙහීති උප්පටිපාටියා ගහිතෙහි. බ්‍යඤ්ජනප්පතිරූපකෙහීති බ්‍යඤ්ජනසො පතිරූපකෙහි අක්ඛරචිත්‍රතාය ලද්ධකෙහි. අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්ච පටිබාහන්තීති සුග්ගහිතසුත්තන්තානං අත්ථඤ්ච පාළිඤ්ච පටිබාහන්ති, අත්තනො දුග්ගහිතසුත්තන්තානංයෙව අත්ථඤ්ච පාළිඤ්ච උත්තරිතරං කත්වා දස්සෙන්ති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ සාසනස්ස වුද්ධි ච පරිහානි ච කථිතාති. ๔๒. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุคฺคหิเตหิ (อันเรียนมาไม่ดี) หมายถึง อันเรียนมาผิดลำดับ บทว่า พฺยญฺชนปฺปฏิรูปเกหิ (มีพยัญชนะเป็นของเลียนแบบ) หมายถึง เป็นของเลียนแบบโดยพยัญชนะ ได้มาเพราะความวิจิตรแห่งอักษร บทว่า อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ปฏิพาหนฺติ (ย่อมห้ามทั้งอรรถและธรรม) หมายถึง ย่อมห้ามทั้งอรรถและบาลีแห่งพระสูตรที่เรียนมาดีแล้ว, ย่อมแสดงทั้งอรรถและบาลีแห่งพระสูตรที่ตนเรียนมาไม่ดีนั่นแหละ โดยทำให้ยิ่งขึ้นไป ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสทั้งความเจริญและความเสื่อมแห่งพระศาสนา ดังนี้ සමචිත්තවග්ගො චතුත්ථො. สมจิตตวรรคที่ ๔ 5. පරිසවග්ගවණ්ණනා ๕. อรรถกถาปริสวรรค 43. පඤ්චමස්ස පඨමෙ උත්තානාති පාකටා අප්පටිච්ඡන්නා. ගම්භීරාති ගුළ්හා පටිච්ඡන්නා. උද්ධතාති උද්ධච්චෙන සමන්නාගතා. උන්නළාති උග්ගතනළා, උට්ඨිතතුච්ඡමානාති වුත්තං හොති. චපලාති පත්තචීවරමණ්ඩනාදිනා චාපල්ලෙන යුත්තා. මුඛරාති මුඛඛරා ඛරවචනා. විකිණ්ණවාචාති අසංයතවචනා දිවසම්පි නිරත්ථකවචනපලාපිනො. මුට්ඨස්සතීති විස්සට්ඨසතිනො. අසම්පජානාති නිප්පඤ්ඤා. අසමාහිතාති චිත්තෙකග්ගතාමත්තස්සාපි අලාභිනො. පාකතින්ද්‍රියාති පකතියා ඨිතෙහි විවටෙහි අරක්ඛිතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. ๔๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อุตฺตานา (ตื้น) หมายถึง ปรากฏ ไม่ปิดบัง บทว่า คมฺภีรา (ลึกซึ้ง) หมายถึง ลี้ลับ ปิดบัง บทว่า อุทฺธตา (ฟุ้งซ่าน) หมายถึง ประกอบด้วยความฟุ้งซ่าน บทว่า อุนฺนฬา (มีมานะดุจไม้อ้อ) หมายถึง มีมานะดุจไม้อ้อที่ตั้งขึ้น กล่าวคือ มีมานะอันว่างเปล่าที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า จปลา (คะนอง) หมายถึง ประกอบด้วยความคะนอง มีการประดับบาตรและจีวรเป็นต้น บทว่า มุขรา (ปากกล้า) หมายถึง ปากกล้า มีวาจาหยาบคาย บทว่า วิกิณฺณวาจา (มีวาจากระจาย) หมายถึง มีวาจาไม่สำรวม พูดเพ้อเจ้อไร้สาระตลอดทั้งวัน บทว่า มุฏฺฐสฺสติ (มีสติหลงลืม) หมายถึง มีสติหลงลืม บทว่า อสมฺปชานา (ไม่มีสัมปชัญญะ) หมายถึง ไม่มีปัญญา บทว่า อสมาหิตา (ไม่มีสมาธิ) หมายถึง ไม่ได้แม้เพียงเอกัคคตาจิต บทว่า ปากตินฺทฺริยา (มีอินทรีย์เปิดเผย) หมายถึง ประกอบด้วยอินทรีย์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ตามปกติ เปิดเผย ไม่ได้คุ้มครอง ส่วนสุกกปักษ์พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว 44. දුතියෙ [Pg.46] භණ්ඩනජාතාති භණ්ඩනං වුච්චති කලහස්ස පුබ්බභාගො, තං තෙසං ජාතන්ති භණ්ඩනජාතා. තථා ‘‘මයං තුම්හෙ දණ්ඩාපෙස්සාම බන්ධාපෙස්සාමා’’තිආදිවචනප්පවත්තියා සඤ්ජාතකලහා. අයං තාව ගිහීසු නයො. පබ්බජිතා පන ආපත්තිවීතික්කමවාචං වදන්තා කලහජාතා නාම. විවාදාපන්නාති විරුද්ධවාදං ආපන්නා. මුඛසත්තීහි විතුදන්තාති ගුණානං ඡින්දනට්ඨෙන දුබ්භාසිතා වාචා මුඛසත්තියොති වුච්චන්ති, තාහි විතුදන්තා විජ්ඣන්තා. සමග්ගාති එකකම්මං එකුද්දෙසො සමසික්ඛතාති එතෙසං කරණෙන සමග්ගතාය සහිතා. පියචක්ඛූහීති මෙත්තාචක්ඛූහි. ๔๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ภณฺฑนชาตา ความว่า ส่วนเบื้องต้นแห่งการทะเลาะกัน เรียกว่า ภณฺฑน (การก่อเรื่อง) การก่อเรื่องนั้นเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภณฺฑนชาตา (ผู้ก่อเรื่องให้เกิดขึ้น) อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้มีการทะเลาะเกิดขึ้นแล้วด้วยความเป็นไปแห่งคำพูดเป็นต้นว่า "เราจักให้ท่านทั้งหลายถูกลงโทษ จักให้ถูกจองจำ" นี้เป็นนัยในพวกคฤหัสถ์ก่อน ส่วนบรรพชิตทั้งหลายผู้กล่าววาจาเป็นเหตุล่วงละเมิดอาบัติ ชื่อว่าผู้มีการทะเลาะเกิดขึ้น บทว่า วิวาทาปนฺนา คือ ถึงแล้วซึ่งวาทะที่ขัดแย้งกัน บทว่า มุขสตฺตีหิ วิตุรนฺตา ความว่า วาจาที่กล่าวชั่ว เพราะอรรถว่าตัดซึ่งคุณความดี เรียกว่า มุขสตฺติ (หอกคือปาก) คือ ทิ่มแทงอยู่ด้วยหอกคือปากเหล่านั้น บทว่า สมคฺคา คือ ผู้พร้อมเพรียงกันด้วยการทำกรรมเป็นอันเดียวกัน มีอุเทศเป็นอันเดียวกัน และมีสิกขาเสมอกัน บทว่า ปิยจกฺขูหิ คือ ด้วยดวงตาคือเมตตา 45. තතියෙ අග්ගවතීති උත්තමපුග්ගලවතී, අග්ගාය වා උත්තමාය පටිපත්තියා සමන්නාගතා. තතො විපරීතා අනග්ගවතී. බාහුලිකාති චීවරාදිබාහුල්ලාය පටිපන්නා. සාසනං සිථිලං ගණ්හන්තීති සාථලිකා. ඔක්කමනෙ පුබ්බඞ්ගමාති එත්ථ ඔක්කමනං වුච්චති අවගමනට්ඨෙන පඤ්ච නීවරණානි, තෙන පඤ්චනීවරණපූරණෙ පුබ්බඞ්ගමාති වුත්තං හොති. පවිවෙකෙති උපධිවිවෙකෙ නිබ්බානෙ. නික්ඛිත්තධුරාති තිවිධෙපි විවෙකෙ ඔරොපිතධුරා. න වීරියං ආරභන්තීති දුවිධම්පි වීරියං න කරොන්ති. අප්පත්තස්ස පත්තියාති පුබ්බෙ අප්පත්තස්ස ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලවිසෙසස්ස පත්තිඅත්ථාය. ඉතරං පදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. පච්ඡිමා ජනතාති සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකජනො. දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජතීති ආචරියුපජ්ඣායෙහි කතං අනුකරොන්තො දිට්ඨස්ස තෙසං ආචාරස්ස අනුගතිං ආපජ්ජති නාම. සෙසං වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බං. ๔๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อคฺควตี คือ มีบุคคลผู้สูงสุด หรือประกอบพร้อมด้วยปฏิปทาอันเลิศ อันสูงสุด บริษัทที่ตรงกันข้ามจากนั้น ชื่อว่า อนคฺควตี บทว่า พาหุลิกา คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อความมากแห่งจีวรเป็นต้น ชื่อว่า สาถลิกา เพราะย่อหย่อนในพระศาสนา ในบทว่า โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา นี้ นิวรณ์ ๕ เพราะอรรถว่าเป็นที่ไปสู่ที่ต่ำ เรียกว่า โอกฺกมน เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า เป็นหัวหน้าในการทำนิวรณ์ ๕ ให้บริบูรณ์ บทว่า ปวิเวเก คือ ในนิพพานอันเป็นที่สงัดจากอุปธิ บทว่า นิกฺขิตฺตธุรา คือ ผู้ปลงธุระแล้วในวิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่าง บทว่า น วีริยํ อารภนฺติ คือ ไม่ทำความเพียรแม้ทั้ง ๒ อย่าง บทว่า อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา คือ เพื่อบรรลุคุณวิเศษคือฌาน วิปัสสนา มรรค และผล ที่ยังไม่เคยบรรลุมาก่อน บทอีก ๒ บทที่เหลือ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า ปจฺฉิมา ชนตา คือ ชนคือสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก บทว่า ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ คือ ผู้ทำตามสิ่งที่อาจารย์และอุปัชฌาย์ทำแล้ว ชื่อว่าย่อมถึงซึ่งการดำเนินตามอาจาระที่ตนเห็นแล้วของอาจารย์และอุปัชฌาย์เหล่านั้น ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว 46. චතුත්ථෙ අරියාති අරියසාවකපරිසා. අනරියාති පුථුජ්ජනපරිසා. ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං නප්පජානන්තීති ඨපෙත්වා තණ්හං තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං නාම, එත්තකමෙව දුක්ඛං, ඉතො උද්ධං දුක්ඛං නත්ථීති යථාසභාවතො නප්පජානන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ. සෙසපදෙසු පන තස්ස දුක්ඛස්ස සමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා සමුදයො නාම, තස්සායෙව තණ්හාය, ද්වින්නම්පි වා තෙසං සච්චානං අච්චන්තක්ඛයො අසමුප්පත්ති දුක්ඛනිරොධො නාම, අට්ඨඞ්ගිකො අරියමග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා නාමාති [Pg.47] එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ චතූහි සච්චෙහි චත්තාරො මග්ගා ච චත්තාරි ච ඵලානි කථිතානි. ๔๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อริยา คือ บริษัทคืออริยสาวก บทว่า อนริยา คือ บริษัทคือปุถุชน บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ (ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์) คือ เว้นตัณหาแล้ว ขันธ์ ๕ อันเป็นไปในภูมิ ๓ ชื่อว่า ทุกขสัจ (พวกเขา) ย่อมไม่รู้ตามสภาวะว่า ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ทุกข์ที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง ส่วนในบทที่เหลือ ตัณหาที่มีในภพก่อนอันเป็นเหตุให้ทุกข์นั้นเกิดขึ้น ชื่อว่า สมุทัย ความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งตัณหานั้นนั่นเอง หรือแห่งสัจจะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ทุกขนิโรธ อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ดังนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสมรรค ๔ และผล ๔ ไว้ด้วยสัจจะ ๔ อย่างนี้ 47. පඤ්චමෙ පරිසාකසටොති කසටපරිසා කචවරපරිසා පලාපපරිසාති අත්ථො. පරිසාමණ්ඩොති පසන්නපරිසා සාරපරිසාති අත්ථො. ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තීති ඡන්දෙන අගතිං ගච්ඡන්ති, අකත්තබ්බං කරොන්තීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉමානි පන චත්තාරි අගතිගමනානි භණ්ඩභාජනීයෙ ච විනිච්ඡයට්ඨානෙ ච ලබ්භන්ති. තත්ථ භණ්ඩභාජනීයෙ තාව අත්තනො භාරභූතානං භික්ඛූනං අමනාපෙ භණ්ඩකෙ පත්තෙ තං පරිවත්තෙත්වා මනාපං දෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. අත්තනො පන අභාරභූතානං මනාපෙ භණ්ඩකෙ පත්තෙ තං පරිවත්තෙත්වා අමනාපං දෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. භණ්ඩකභාජනීයවත්ථුඤ්ච ඨිතිකඤ්ච අජානන්තො මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. මුඛරානං වා රාජාදිනිස්සිතානං වා ‘‘ඉමෙ මෙ අමනාපෙ භණ්ඩකෙ දින්නෙ අනත්ථම්පි කරෙය්‍යු’’න්ති භයෙන පරිවත්තෙත්වා මනාපං දෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන එවං න ගච්ඡති, සබ්බෙසං තුලාභූතො පමාණභූතො මජ්ඣත්තො හුත්වා යං යස්ස පාපුණාති, තඤ්ඤෙව තස්ස දෙති, අයං චතුබ්බිධම්පි අගතිගමනං න ගච්ඡති නාම. විනිච්ඡයට්ඨානෙ පන අත්තනො භාරභූතස්ස ගරුකාපත්තිං ලහුකාපත්තීති කත්වා කථෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. ඉතරස්ස ලහුකාපත්තිං ගරුකාපත්තීති කත්වා කථෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. ආපත්තිවුට්ඨානං පන සමුච්චයක්ඛන්ධකඤ්ච අජානන්තො මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. මුඛරස්ස වා රාජපූජිතස්ස වා ‘‘අයං මෙ ගරුකං කත්වා ආපත්තිං කථෙන්තස්ස අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’’ති ගරුකමෙව ලහුකාති කත්වා කථෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන සබ්බෙසං යථාභූතමෙව කථෙති, අයං චතුබ්බිධම්පි අගතිගමනං න ගච්ඡති නාම. ๔๗. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปริสากสโฏ อรรถว่า บริษัทกากเดน บริษัทขยะ บริษัทแกลบ บทว่า ปริสามณฺโฑ อรรถว่า บริษัทที่เลื่อมใส บริษัทที่เป็นสาระ บทว่า ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺติ คือ ย่อมถึงอคติเพราะฉันทะ อรรถว่า ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ส่วนอคติคมน์ ๔ ประการเหล่านี้ ย่อมมีได้ในที่แจกสิ่งของและในที่วินิจฉัย ในสองอย่างนั้น ในที่แจกสิ่งของก่อน ภิกษุผู้เปลี่ยนสิ่งของที่ไม่น่าพอใจซึ่งถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในภาระของตน แล้วให้สิ่งของที่น่าพอใจ ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ ส่วนภิกษุผู้เปลี่ยนสิ่งของที่น่าพอใจซึ่งถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่อยู่ในภาระของตน แล้วให้สิ่งของที่ไม่น่าพอใจ ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ ภิกษุผู้ไม่รู้วัตถุและธรรมเนียมในการแจกสิ่งของ ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ ภิกษุผู้เปลี่ยนแล้วให้สิ่งของที่น่าพอใจแก่ภิกษุผู้ปากกล้าหรือผู้อาศัยพระราชาเป็นต้น เพราะความกลัวว่า "ถ้าเราให้สิ่งของที่ไม่น่าพอใจแก่ภิกษุเหล่านี้ พวกเธอก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราได้" ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ ส่วนภิกษุใดไม่ถึงอคติอย่างนี้ เป็นผู้เที่ยงตรงดุจตราชั่ง เป็นกลางดุจเครื่องตวงแก่ภิกษุทั้งปวง สิ่งใดถึงแก่ผู้ใด ก็ย่อมให้สิ่งนั้นนั่นแหละแก่ผู้นั้น ภิกษุนี้ชื่อว่าย่อมไม่ถึงอคติคมน์แม้ทั้ง ๔ อย่าง ส่วนในที่วินิจฉัย ภิกษุผู้ทำอาบัติหนักของภิกษุผู้อยู่ในภาระของตนให้เป็นอาบัติเบาแล้วกล่าว ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ ภิกษุผู้ทำอาบัติเบาของภิกษุอื่นให้เป็นอาบัติหนักแล้วกล่าว ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ ส่วนภิกษุผู้ไม่รู้การออกจากอาบัติและสมุจจัยขันธกะ ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ ภิกษุผู้ทำอาบัติหนักนั่นแหละให้เป็นอาบัติเบาแล้วกล่าวแก่ภิกษุผู้ปากกล้าหรือผู้ที่พระราชาบูชา (ด้วยคิดว่า) "ถ้าเรากล่าวอาบัติของภิกษุนี้ตามที่เป็นอาบัติหนัก เธอก็อาจทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราได้" ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ ส่วนภิกษุใดกล่าวตามความเป็นจริงแก่ภิกษุทั้งปวง ภิกษุนี้ชื่อว่าย่อมไม่ถึงอคติคมน์แม้ทั้ง ๔ อย่าง 48. ඡට්ඨෙ ඔක්කාචිතවිනීතාති දුබ්බිනීතා. නො පටිපුච්ඡාවිනීතාති න පුච්ඡිත්වා විනීතා. ගම්භීරාති පාළිවසෙන ගම්භීරා සල්ලසුත්තසදිසා. ගම්භීරත්ථාති අත්ථවසෙන ගම්භීරා මහාවෙදල්ලසුත්තසදිසා. ලොකුත්තරාති ලොකුත්තරඅත්ථදීපකා[Pg.48]. සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති සත්තසුඤ්ඤං ධම්මමත්තමෙව පකාසකා අසඞ්ඛතසංයුත්තසදිසා. න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්තීති විජානනත්ථාය චිත්තං න උපට්ඨපෙන්ති, නිද්දායන්ති වා අඤ්ඤවිහිතා වා හොන්ති. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති උග්ගහෙතබ්බෙ ච පරියාපුණිතබ්බෙ ච. කවිතාති කවීහි කතා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. චිත්තක්ඛරාති විචිත්‍රඅක්ඛරා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. බාහිරකාති සාසනතො බහිභූතා. සාවකභාසිතාති තෙසං තෙසං සාවකෙහි භාසිතා. සුස්සූසන්තීති අක්ඛරචිත්තතාය චෙව සරසම්පත්තියා ච අත්තමනා හුත්වා සුණන්ති. න චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිපුච්ඡන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං අත්ථං වා අනුසන්ධිං වා පුබ්බාපරං වා න පුච්ඡන්ති. න ච පටිවිචරන්තීති පුච්ඡනත්ථාය චාරිකං න විචරන්ති. ඉදං කථන්ති ඉදං බ්‍යඤ්ජනං කථං රොපෙතබ්බං කින්ති රොපෙතබ්බං? ඉමස්ස කො අත්ථොති ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථො, කා අනුසන්ධි, කිං පුබ්බාපරං? අවිවටන්ති පටිච්ඡන්නං. න විවරන්තීති න උග්ඝාටෙන්ති. අනුත්තානීකතන්ති අපාකටං කතං. න උත්තානිං කරොන්තීති පාකටං න කරොන්ති. කඞ්ඛාඨානියෙසූති කඞ්ඛාය කාරණභූතෙසු. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. ๔๘. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โอกฺกาจิตวินีตา คือ เป็นผู้ว่ายากสอนยาก. บทว่า โน ปฏิปุจฺฉาวินีตา คือ ไม่ใช่ผู้ที่ได้รับการแนะนำสั่งสอนโดยการสอบถาม. บทว่า คมฺภีรา คือ ลึกซึ้งโดยพยัญชนะ เหมือนกับสัลลสูตร. บทว่า คมฺภีรัตฺถา คือ ลึกซึ้งโดยอรรถ เหมือนกับมหาเวทัลลสูตร. บทว่า โลกุตฺตรา คือ แสดงอรรถคือโลกุตตรธรรม. บทว่า สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตา คือ ประกาศแต่สภาวธรรมล้วนๆ ที่ว่างจากสัตว์ เหมือนกับอสังขตสังยุต. บทว่า น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ คือ ไม่ตั้งจิตไว้เพื่อจะรู้ ย่อมหลับเสียบ้าง หรือมีใจเป็นอื่นบ้าง. บทว่า อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ คือ ทั้งในสิ่งที่ควรเรียนและในสิ่งที่ควรศึกษา. บทว่า กวิกตา คือ อันกวีทั้งหลายแต่งขึ้น. บทอื่น (คือ กาเวยฺย) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า จิตฺตกฺขรา คือ มีอักษรวิจิตร. บทอื่น (คือ จิตฺตพฺยญฺชน) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า พาหิรกา คือ เป็นเรื่องนอกพระศาสนา. บทว่า สาวกภาสิตา คือ อันสาวกของศาสดาเหล่านั้นกล่าวไว้. บทว่า สุสฺสูสนฺติ คือ มีใจยินดีฟังเพราะความที่อักษรวิจิตรและความที่ถ้อยคำไพเราะ. บทว่า น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺติ คือ ไม่สอบถามกันและกันซึ่งอรรถบ้าง อนุสนธิบ้าง หรือเบื้องหน้าเบื้องหลังบ้าง. บทว่า น จ ปฏิวิจรนฺติ คือ ไม่เที่ยวจาริกไปเพื่อจะสอบถาม. บทว่า อิทํ กถํ คือ พยัญชนะนี้ควรตั้งขึ้นอย่างไร ควรตั้งขึ้นอย่างไรหนอ? บทว่า อิมสฺส โก อตฺโถ คือ ภาษิตนี้มีอรรถว่าอย่างไร มีอนุสนธิอย่างไร มีเบื้องหน้าเบื้องหลังอย่างไร? บทว่า อวิวฏํ คือ สิ่งที่ถูกปิดบังไว้. บทว่า น วิวรนฺติ คือ ไม่เปิดเผย. บทว่า อนุตฺตานีกตํ คือ สิ่งที่ทำให้ไม่ปรากฏ. บทว่า น อุตฺตานึ กโรนฺติ คือ ไม่ทำให้ปรากฏ. บทว่า กงฺขาฐานิเยสุ คือ ในฐานะทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความสงสัย. พึงทราบส่วนขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. 49. සත්තමෙ ආමිසගරූති චතුපච්චයගරුකා ලොකුත්තරධම්මං ලාමකතො ගහෙත්වා ඨිතපරිසා. සද්ධම්මගරූති නව ලොකුත්තරධම්මෙ ගරුකෙ කත්වා චත්තාරො පච්චයෙ ලාමකතො ගහෙත්වා ඨිතපරිසා. උභතොභාගවිමුත්තොති ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො. පඤ්ඤාවිමුත්තොති පඤ්ඤාය විමුත්තො සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවො. කායසක්ඛීති කායෙන ඣානඵස්සං ඵුසිත්වා පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකත්වා ඨිතො. දිට්ඨිප්පත්තොති දිට්ඨන්තං පත්තො. ඉමෙ ද්වෙපි ඡසු ඨානෙසු ලබ්භන්ති. සද්ධාවිමුත්තොති සද්දහන්තො විමුත්තො. අයම්පි ඡසු ඨානෙසු ලබ්භති. ධම්මං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. සද්ධං අනුස්සරතීති සද්ධානුසාරී. ඉමෙ ද්වෙපි පඨමමග්ගසමඞ්ගිනො. කල්‍යාණධම්මොති සුන්දරධම්මො. දුස්සීලො පාපධම්මොති නිස්සීලො ලාමකධම්මො. ඉමං කස්මා ගණ්හන්ති? සබ්බෙසු හි එකසදිසෙසු ජාතෙසු [Pg.49] සීලවන්තෙසු බලවගාරවං න හොති, එකච්චෙසු පන දුස්සීලෙසු සති සීලවන්තානං උපරි බලවගාරවං හොතීති මඤ්ඤන්තා ගණ්හන්ති. තෙ තෙන ලාභං ලභන්තීති තෙ භික්ඛූ එකච්චානං වණ්ණං එකච්චානං අවණ්ණං කථෙත්වා චත්තාරො පච්චයෙ ලභන්ති. ගථිතාති තණ්හාය ගන්ථිතා. මුච්ඡිතාති තණ්හාවසෙනෙව මුච්ඡිතා. අජ්ඣොපන්නාති අජ්ඣොසාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ඨිතා. අනාදීනවදස්සාවිනොති අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ආදීනවං අපස්සන්තා. අනිස්සරණපඤ්ඤාති චතූසු පච්චයෙසු ඡන්දරාගඅපකඩ්ඪනාය නිස්සරණපඤ්ඤාය විරහිතා ඉදමත්ථං එතන්ති අජානන්තා. පරිභුඤ්ජන්තීති සච්ඡන්දරාගා හුත්වා පරිභුඤ්ජන්ති. ๔๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อามิสครุ คือ บริษัทที่เคารพปัจจัย ๔ ถือเอาโลกุตตรธรรมโดยเป็นของเลวทรามแล้วตั้งอยู่. บทว่า สทฺธมฺมครุ คือ บริษัทที่กระทำโลกุตตรธรรม ๙ ประการให้เป็นที่เคารพ ถือเอาปัจจัย ๔ โดยเป็นของเลวทรามแล้วตั้งอยู่. บทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ได้แก่พระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก. บทว่า กายสกฺขี คือ ผู้ที่สัมผัสฌานผัสสะด้วยนามกายแล้ว ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันเป็นที่ดับแล้วดำรงอยู่. บทว่า ทิฏฺฐิปฺปตฺโต คือ ผู้บรรลุถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ. บุคคลทั้งสองนี้ย่อมมีได้ในฐานะ ๖. บทว่า สทฺธาวิมุตฺโต คือ ผู้เชื่อแล้วจึงหลุดพ้น. แม้บุคคลนี้ก็มีได้ในฐานะ ๖. ชื่อว่าธัมมานุสารี เพราะตามระลึกถึงธรรม. ชื่อว่าสัทธานุสารี เพราะตามระลึกถึงสัทธา. แม้บุคคลทั้งสองนี้ก็เป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติมรรค. บทว่า กลฺยาณธมฺโม คือ ผู้มีธรรมอันงาม. บทว่า ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม คือ ผู้ไม่มีศีล มีธรรมอันเลวทราม. เพราะเหตุไรจึงนับถือบุคคลนี้? เพราะเมื่อมีแต่ผู้มีศีลเสมอกันทั้งหมด ความเคารพอย่างยิ่งย่อมไม่มี แต่เมื่อมีคนทุศีลอยู่บ้าง ความเคารพอย่างยิ่งในท่านผู้มีศีลย่อมมี ดังนี้สำคัญอยู่ จึงนับถือ. บทว่า เต เตน ลาภํ ลภนฺติ คือ ภิกษุเหล่านั้นกล่าวคุณของภิกษุบางพวก กล่าวโทษของภิกษุบางพวกแล้ว ย่อมได้ปัจจัย ๔. บทว่า คถิตา คือ ผู้กำหนัดยินดีแล้วด้วยตัณหา. บทว่า มุจฺฉิตา คือ ผู้มัวเมาแล้วด้วยอำนาจแห่งตัณหานั่นเทียว. บทว่า อชฺโฌปนฺนา คือ ผู้ถูกตัณหาอันหยั่งลงกลืนกินทำให้สิ้นสุดแล้วตั้งอยู่. บทว่า อนาทีนวทสฺสาวิโน คือ ผู้ไม่เห็นโทษในการบริโภคที่ไม่พิจารณา. บทว่า อนิสฺสรณปญฺญา คือ ผู้ปราศจากปัญญาเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งฉันทราคะในปัจจัย ๔ ไม่รู้ว่า "ปัจจัยนี้มีประโยชน์อย่างนี้" ดังนี้. บทว่า ปริภุญฺชนฺติ คือ เป็นผู้มีฉันทราคะแล้วบริโภค. සුක්කපක්ඛෙ උභතොභාගවිමුත්තොතිආදීසු අයං සත්තන්නම්පි අරියපුග්ගලානං සඞ්ඛෙපපකාසනා – එකො භික්ඛු පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ ධම්මානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු කායසක්ඛි නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ උභතොභාගවිමුත්තො නාම. සමාපත්තීහි වික්ඛම්භනවිමුත්තියා මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමුත්තියාති ද්වික්ඛත්තුං වා ද්වීහි වා භාගෙහි විමුත්තොති අත්ථො. අපරො පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො සුක්ඛවිපස්සකොව හුත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ ධම්මානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු දිට්ඨිප්පත්තො නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම. අපරො සද්ධාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ සද්ධානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු කායසක්ඛි නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ උභතොභාගවිමුත්තො නාම. අපරො සද්ධාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො සුක්ඛවිපස්සකොව හුත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ සද්ධානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තො නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම. ในส่วนขาว ในบททั้งหลายมีบทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต เป็นต้น นี้เป็นการประกาศอริยบุคคลแม้ทั้ง ๗ โดยย่อ – ภิกษุรูปหนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยปัญญาธุระ ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดแล้ว ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าธัมมานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่ากายสักขี, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตตะ. อธิบายว่า หลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิมุตติด้วยสมาบัติทั้งหลาย และหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติด้วยมรรค หรือว่า หลุดพ้นสองครั้ง หรือว่า หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยปัญญาธุระ ไม่สามารถยังสมาบัติให้เกิดได้ เป็นสุกขวิปัสสกเท่านั้น ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าธัมมานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าปัญญาวิมุตตะ. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยสัทธาธุระ ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดแล้ว ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าสัทธานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่ากายสักขี, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตตะ. บุคคลอีกผู้หนึ่งผู้มุ่งมั่นด้วยสัทธาธุระ ไม่สามารถยังสมาบัติให้เกิดได้ เป็นสุกขวิปัสสกเท่านั้น ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค. ในขณะนั้น เธอนั้นชื่อว่าสัทธานุสารี, ในฐานะ ๖ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น ชื่อว่าสัทธาวิมุตตะ, ในขณะแห่งอรหัตตผล ชื่อว่าปัญญาวิมุตตะ. 50. අට්ඨමෙ විසමාති සපක්ඛලනට්ඨෙන විසමා. සමාති නිපක්ඛලනට්ඨෙන සමා. අධම්මකම්මානීති උද්ධම්මානි කම්මානි. අවිනයකම්මානීති උබ්බිනයානි කම්මානි. ๕๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า วิสมา คือ ชื่อว่าวิสมา เพราะอรรถว่ามีการพลาดพลั้ง. บทว่า สมา คือ ชื่อว่าสมา เพราะอรรถว่าไม่มีการพลาดพลั้ง. บทว่า อธมฺมกมฺมานิ คือ กรรมที่ปราศจากธรรม. บทว่า อวินยกมฺมานิ คือ กรรมที่ปราศจากวินัย. 51. නවමෙ [Pg.50] අධම්මිකාති නිද්ධම්මා. ධම්මිකාති ධම්මයුත්තා. ๕๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อธมฺมิกา คือ ปราศจากธรรม. บทว่า ธมฺมิกา คือ ประกอบด้วยธรรม. 52. දසමෙ අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණාදිචතුබ්බිධං අධිකරණං. ආදියන්තීති ගණ්හන්ති. සඤ්ඤාපෙන්තීති ජානාපෙන්ති. න ච සඤ්ඤත්තිං උපගච්ඡන්තීති සඤ්ඤාපනත්ථං න සන්නිපතන්ති. න ච නිජ්ඣාපෙන්තීති න පෙක්ඛාපෙන්ති. න ච නිජ්ඣත්තිං උපගච්ඡන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං නිජ්ඣාපනත්ථාය න සන්නිපතන්ති. අසඤ්ඤත්තිබලාති අසඤ්ඤත්තියෙව බලං එතෙසන්ති අසඤ්ඤත්තිබලා. අප්පටිනිස්සග්ගමන්තිනොති යෙසං හි එවං හොති – ‘‘සචෙ අම්හෙහි ගහිතං අධිකරණං ධම්මිකං භවිස්සති, ගණ්හිස්සාම. සචෙ අධම්මිකං, විස්සජ්ජෙස්සාමා’’ති, තෙ පටිනිස්සග්ගමන්තිනො නාම හොන්ති. ඉමෙ පන න තථා මන්තෙන්තීති අප්පටිනිස්සග්ගමන්තිනො. ථාමසා පරාමාසා අභිනිවිස්සාති දිට්ඨිථාමෙන ච දිට්ඨිපරාමාසෙන ච අභිනිවිසිත්වා. ඉදමෙව සච්චන්ති ඉදං අම්හාකං වචනමෙව සච්චං. මොඝමඤ්ඤන්ති අවසෙසානං වචනං මොඝං තුච්ඡං. සුක්කපක්ඛො උත්තානත්ථොයෙවාති. ๕๒. ในทสมสูตร บทว่า อธิกรณํ ได้แก่ อธิกรณ์มี ๔ อย่าง มีวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น. บทว่า อาทิยนฺติ ความว่า ย่อมถือเอา. บทว่า สญฺญาเปนฺติ ความว่า ย่อมทำให้รู้. บทว่า น จ สญฺญตฺตึ อุปคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมไม่ประชุมกันเพื่อทำให้รู้. บทว่า น จ นิชฺฌาเปนฺติ ความว่า ย่อมไม่ทำให้พินิจ. บทว่า น จ นิชฺฌตฺตึ อุปคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมไม่ประชุมกันเพื่อทำให้พินิจซึ่งกันและกัน. บทว่า อสญฺญตฺติพลา ความว่า การไม่ทำให้รู้นั่นแหละเป็นกำลังของบุคคลเหล่านั้น เหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงชื่อว่า อสัญญัตติพลา. ในบทว่า อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน มีคำอธิบายว่า ความดำริอย่างนี้ย่อมมีแก่ภิกษุเหล่าใดว่า "ถ้าอธิกรณ์ที่เราถือเอาแล้ว จักเป็นไปโดยธรรม เราจักถือเอา ถ้าเป็นไปโดยอธรรม เราจักสละเสีย" ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่า ปฏินิสสัคคมันตี. ส่วนบุคคลเหล่านี้ย่อมไม่ปรึกษากันอย่างนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปฏินิสสัคคมันตี. บทว่า ถามสา ปรามสา อภินิวิสฺสา ความว่า น้อมใจเชื่อด้วยกำลังแห่งทิฏฐิและด้วยการลูบคลำด้วยทิฏฐิ. บทว่า อิเมว สจฺจํ ความว่า คำของเรานี้เท่านั้นจริง. บทว่า โมฆมญฺญํ ความว่า คำของคนนอกนี้เปล่า ว่างเปล่า. ฝ่ายสุกกปักษ์มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล. පරිසවග්ගො පඤ්චමො. ปริสวรรคที่ ๕ පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว 2. දුතියපණ්ණාසකං ๒. ทุติยปัณณาสก์ (6) 1. පුග්ගලවග්ගවණ්ණනා (๖) ๑. อรรถกถาปุคคลวรรค 53. දුතියපණ්ණාසකස්ස [Pg.51] පඨමෙ චක්කවත්තිනා සද්ධිං ගහිතත්තා ‘‘ලොකානුකම්පායා’’ති න වුත්තං. එත්ථ ච චක්කවත්තිනො උප්පත්තියා ද්වෙ සම්පත්තියො ලභන්ති, බුද්ධානං උප්පත්තියා තිස්සොපි. ๕๓. ในปฐมสูตรแห่งทุติยปัณณาสก์ เพราะทรงถือเอาร่วมกับพระเจ้าจักรพรรดิ จึงมิได้ตรัสว่า "โลกานุกมฺปาย". และในบุคคลทั้งสองนั้น เพราะการอุบัติขึ้นของพระเจ้าจักรพรรดิ (มหาชน) ย่อมได้สมบัติ ๒ อย่าง, เพราะการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมได้แม้สมบัติ ๓ อย่าง. 54. දුතියෙ අච්ඡරියමනුස්සාති ආචිණ්ණමනුස්සා අබ්භුතමනුස්සා. ๕๔. ในทุติยสูตร บทว่า อจฺฉริยมนุสฺสา ได้แก่ มนุษย์ที่ไม่เคยมีในโลก มนุษย์ที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน. 55. තතියෙ බහුනො ජනස්ස අනුතප්පා හොතීති මහාජනස්ස අනුතාපකාරී හොති. තත්ථ චක්කවත්තිනො කාලකිරියා එකචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානං අනුතාපං කරොති, තථාගතස්ස කාලකිරියා දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු. ๕๕. ในตติยสูตร บทว่า พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้กระทำความเดือดร้อนแก่มหาชน. ในบุคคลทั้งสองนั้น การสวรรคตของพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมกระทำความเดือดร้อนแก่เทวดาและมนุษย์ในจักรวาลเดียว, การปรินิพพานของพระตถาคต ย่อมกระทำ (ความเดือดร้อนแก่เทวดาและมนุษย์) ในหมื่นจักรวาล. 56. චතුත්ථෙ ථූපාරහාති ථූපස්ස යුත්තා අනුච්ඡවිකා. චක්කවත්තිනො හි චෙතියං පටිජග්ගිත්වා ද්වෙ සම්පත්තියො ලභන්ති, බුද්ධානං චෙතියං පටිජග්ගිත්වා තිස්සොපි. ๕๖. ในจตุตถสูตร บทว่า ถูปารหา ได้แก่ ผู้สมควร ผู้คู่ควรแก่สถูป. จริงอยู่ (ชนทั้งหลาย) บำรุงเจดีย์ของพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว ย่อมได้สมบัติ ๒ อย่าง, บำรุงเจดีย์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายแล้ว ย่อมได้แม้สมบัติ ๓ อย่าง. 57. පඤ්චමෙ බුද්ධාති අත්තනො ආනුභාවෙන චත්තාරි සච්චානි බුද්ධා. ๕๗. ในปัญจมสูตร บทว่า พุทฺธา ได้แก่ ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยอานุภาพของตน. 58. ඡට්ඨෙ ඵලන්තියාති සද්දං කරොන්තියා. න සන්තසන්තීති න භායන්ති. තත්ථ ඛීණාසවො අත්තනො සක්කායදිට්ඨියා පහීනත්තා න භායති, හත්ථාජානීයො සක්කායදිට්ඨියා බලවත්තාති. සත්තමට්ඨමෙසුපි එසෙව නයො. ๕๘. ในฉัฏฐสูตร บทว่า ผลนฺติยา ความว่า เมื่อทำเสียง. บทว่า น สนฺตสนฺติ ความว่า ย่อมไม่หวาดสะดุ้ง. ในบุคคลทั้งสองนั้น พระขีณาสพย่อมไม่หวาดสะดุ้ง เพราะสักกายทิฏฐิของตนเป็นอันละได้แล้ว, ส่วนช้างอาชาไนยย่อมไม่หวาดสะดุ้ง เพราะสักกายทิฏฐิมีกำลัง. แม้ในสัตตมสูตรและอัฏฐมสูตรก็มีนัยนี้เหมือนกัน. 61. නවමෙ කිංපුරිසාති කින්නරා. මානුසිං වාචං න භාසන්තීති මනුස්සකථං න කථෙන්ති. ධම්මාසොකස්ස කිර එකං කින්නරං ආනෙත්වා දස්සෙසුං. සො ‘‘කථාපෙථ න’’න්ති ආහ. කින්නරො කථෙතුං න ඉච්ඡති. එකො පුරිසො ‘‘අහමෙතං කථාපෙස්සාමී’’ති හෙට්ඨාපාසාදං ඔතාරෙත්වා ද්වෙ ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා උක්ඛලිං ආරොපෙසි. සා උභතොපස්සෙහි පතති. තං දිස්වා කින්නරො ‘‘කිං අඤ්ඤං එකං ඛාණුකං කොට්ටෙතුං [Pg.52] න වට්ටතී’’ති එත්තකමෙව ආහ. පුන අපරභාගෙ ද්වෙ කින්නරෙ ආනෙත්වා දස්සෙසුං. රාජා ‘‘කථාපෙථ නෙ’’ති ආහ. තෙ කථෙතුං න ඉච්ඡිංසු. එකො පුරිසො ‘‘අහමෙතෙ කථාපෙස්සාමී’’ති තෙ ගහෙත්වා අන්තරාපණං අගමාසි. තත්ථෙකො අම්බපක්කඤ්ච මච්ඡෙ ච අද්දස, එකො කබිට්ඨඵලඤ්ච අම්බිලිකාඵලඤ්ච. තත්ථ පුරිමො ‘‘මහාවිසං මනුස්සා ඛාදන්ති, කථං තෙ කිලාසිනො න හොන්තී’’ති ආහ. ඉතරො ‘‘කථං ඉමෙ එතං නිස්සාය කුට්ඨිනො න හොන්තී’’ති ආහ. එවං මානුසිං වාචං කථෙතුං සක්කොන්තාපි ද්වෙ අත්ථෙ සම්පස්සමානා න කථෙන්තීති. ๖๑. ในนวมสูตร บทว่า กึปุริสา ได้แก่ กินนร. บทว่า มานุสึ วาจํ น ภาสนฺติ ความว่า ย่อมไม่พูดภาษามนุษย์. ได้ยินว่า (ราชบุรุษ) นำกินนรตัวหนึ่งมาถวายพระเจ้าธรรมาโศก. พระองค์ตรัสว่า "จงให้มันพูด". กินนรไม่ปรารถนาจะพูด. บุรุษคนหนึ่ง (ทูลว่า) "ข้าพระองค์จักให้มันพูด" แล้วนำลงไปใต้ปราสาท ตอกหลัก ๒ หลัก แล้วตั้งหม้อข้าว. หม้อนั้นล้มลงทั้งสองข้าง. กินนรเห็นดังนั้นจึงพูดเพียงเท่านี้ว่า "ตอกหลักอีกหลักหนึ่งไม่ควรหรือ". ในกาลต่อมา (ราชบุรุษ) นำกินนร ๒ ตัวมาถวาย. พระราชาตรัสว่า "จงให้พวกมันพูด". กินนรเหล่านั้นไม่ปรารถนาจะพูด. บุรุษคนหนึ่ง (ทูลว่า) "ข้าพระองค์จักให้พวกมันพูด" แล้วจับกินนรเหล่านั้นไปสู่ตลาด. ณ ที่นั้น กินนรตัวหนึ่งเห็นมะม่วงสุกและปลา, อีกตัวหนึ่งเห็นผลมะขวิดและผลมะขามป้อม. ในสองตัวนั้น ตัวแรกพูดว่า "มนุษย์ทั้งหลายกินยาพิษร้ายแรง, ทำไมพวกเขาจึงไม่เป็นโรคผิวหนัง". อีกตัวหนึ่งพูดว่า "ทำไมคนเหล่านี้อาศัยสิ่งนี้แล้วจึงไม่เป็นโรคเรื้อน". ด้วยประการฉะนี้ แม้สามารถจะพูดภาษามนุษย์ได้ แต่เมื่อเห็นประโยชน์ ๒ อย่าง จึงไม่พูด ดังนี้แล. 62. දසමෙ අප්පටිවානොති අනුකණ්ඨිතො අපච්චොසක්කිතො. ๖๒. ในทสมสูตร บทว่า อปฺปฏิวาโน ได้แก่ ไม่เบื่อหน่าย ไม่ถอยกลับ. 63. එකාදසමෙ අසන්තසන්නිවාසන්ති අසප්පුරිසානං සන්නිවාසං. න වදෙය්‍යාති ඔවාදෙන වා අනුසාසනියා වා න වදෙය්‍ය, මා වදතූති අත්ථො. ථෙරම්පාහං න වදෙය්‍යන්ති අහම්පි ථෙරං භික්ඛුං ඔවාදානුසාසනිවසෙන න වදෙය්‍යං. අහිතානුකම්පීති අහිතං ඉච්ඡමානො. නො හිතානුකම්පීති හිතං අනිච්ඡමානො. නොති නං වදෙය්‍යන්ති ‘‘අහං තව වචනං න කරිස්ස’’න්ති නං වදෙය්‍යං. විහෙඨෙය්‍යන්ති වචනස්ස අකරණෙන විහෙඨෙය්‍යං. පස්සම්පිස්ස නප්පටිකරෙය්‍යන්ති පස්සන්තොපි ජානන්තොපි අහං තස්ස වචනං න කරෙය්‍යං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සුක්කපක්ඛෙ පන සාධූති නං වදෙය්‍යන්ති ‘‘සාධු භද්දකං සුකථිතං තයා’’ති තස්ස කථං අභිනන්දන්තො නං වදෙය්‍යන්ති අත්ථො. ๖๓. ในเอกาทสมสูตร บทว่า อสนฺตสนฺนิวาสํ ได้แก่ การอยู่ร่วมของอสัตบุรุษ. บทว่า น วเทยฺย ความว่า ไม่พึงกล่าวด้วยโอวาทหรืออนุศาสนี, อธิบายว่า อย่าได้กล่าว. บทว่า เถรมฺปาหํ น วเทยฺยํ ความว่า แม้เราก็ไม่พึงกล่าวสอนภิกษุผู้เป็นเถระโดยโอวาทและอนุศาสนี. บทว่า อหิตานุกมฺปี ได้แก่ ผู้ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า โน หิตานุกมฺปี ได้แก่ ผู้ไม่ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์. บทว่า โนติ นํ วเทยฺยํ ความว่า พึงกล่าวกับท่านเถระนั้นว่า "ข้าพเจ้าจักไม่ทำตามคำของท่าน". บทว่า วิเหเฐยฺยํ ความว่า พึงเบียดเบียนด้วยการไม่ทำตามคำ. บทว่า ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิเรยฺยํ ความว่า แม้เราเห็นอยู่ รู้ อยู่ ก็ไม่พึงทำตามคำของท่านเถระนั้น. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. ส่วนในสุกกปักษ์ บทว่า สาธูติ นํ วเทยฺยํ มีความหมายว่า พึงกล่าวกับท่านเถระนั้น ชื่นชมคำของท่านว่า "ดีละ ท่านกล่าวดีแล้ว". 64. ද්වාදසමෙ උභතො වචීසංසාරොති ද්වීසුපි පක්ඛෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං අක්කොසනපච්චක්කොසනවසෙන සංසරමානා වාචා වචීසංසාරො. දිට්ඨිපළාසොති දිට්ඨිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො දිට්ඨිපළාසො නාම. චෙතසො ආඝාතොති කොපො. සො හි චිත්තං ආඝාතෙන්තො උප්පජ්ජති. අප්පච්චයොති අතුට්ඨාකාරො, දොමනස්සන්ති අත්ථො. අනභිරද්ධීති කොපොයෙව. සො හි අනභිරාධනවසෙන අනභිරද්ධීති වුච්චති. අජ්ඣත්තං අවූපසන්තං හොතීති සබ්බම්පෙතං නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ [Pg.53] අත්තනො චිත්තෙ ච සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකසඞ්ඛාතාය අත්තනො පරිසාය ච අවූපසන්තං හොති. තස්මෙතන්ති තස්මිං එතං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. ๖๔. ในทวาทสมสูตร บทว่า อุภโต วจีสํสาโร ได้แก่ วาจาที่สัญจรไปมาโดยการด่าและการด่าตอบกันและกันในทั้งสองฝ่าย ชื่อว่า วจีสังสาร. บทว่า ทิฏฺฐิปฬาโส ได้แก่ ความฟุ้งซ่านมีลักษณะถือรั้นซึ่งเกิดขึ้นเพราะอาศัยทิฏฐิ ชื่อว่า ทิฏฐิปลาส. บทว่า เจตโส อาฆาโต ได้แก่ ความโกรธ. จริงอยู่ ความโกรธนั้นย่อมเกิดขึ้นประทุษร้ายจิต. บทว่า อปฺปจฺจโย ได้แก่ อาการไม่พอใจ, อธิบายว่า โทมนัส. บทว่า อนภิรทฺธิ ได้แก่ ความโกรธนั่นเอง. จริงอยู่ ความโกรธนั้นท่านเรียกว่า อนภิรัทธิ โดยความหมายว่าไม่ทำให้สำเร็จประโยชน์ (แก่ตนและผู้อื่น). บทว่า อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหติ ความว่า ทั้งหมดนั้น คือ วจีสังสารเป็นต้น ย่อมไม่สงบระงับในจิตของตนอันนับว่าเป็นภายใน และในบริษัทของตนอันนับว่าเป็นสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก. บทว่า ตสฺเมตํ ตัดบทเป็น ตสฺมึ เอตํ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ดังนี้แล. පුග්ගලවග්ගො පඨමො. ปุคคลวรรคที่ ๑ (7) 2. සුඛවග්ගවණ්ණනා (๗) ๒. อรรถกถาสุขวรรค 65. දුතියස්ස පඨමෙ ගිහිසුඛන්ති ගිහීනං සබ්බකාමනිප්ඵත්තිමූලකං සුඛං. පබ්බජිතසුඛන්ති පබ්බජිතානං පබ්බජ්ජාමූලකං සුඛං. ๖๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า คิหิสุข ได้แก่ สุขของคฤหัสถ์ทั้งหลาย อันมีความสำเร็จแห่งกามทั้งปวงเป็นมูล คำว่า บรรพชิตสุข ได้แก่ สุขของบรรพชิตทั้งหลาย อันมีความเป็นบรรพชิตเป็นมูล 66. දුතියෙ කාමසුඛන්ති කාමෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජනකසුඛං. නෙක්ඛම්මසුඛන්ති නෙක්ඛම්මං වුච්චති පබ්බජ්ජා, තං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකසුඛං. ๖๖. ในสูตรที่ ๒ คำว่า กามสุข ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภกามทั้งหลาย คำว่า เนกขัมมสุข ความเป็นบรรพชิต ท่านเรียกว่า เนกขัมมะ ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภความเป็นบรรพชิตนั้น 67. තතියෙ උපධිසුඛන්ති තෙභූමකසුඛං. නිරුපධිසුඛන්ති ලොකුත්තරසුඛං. ๖๗. ในสูตรที่ ๓ คำว่า อุปธิสุข ได้แก่ สุขที่นับเนื่องในภูมิ ๓ คำว่า นิรุปธิสุข ได้แก่ โลกุตตรสุข 68. චතුත්ථෙ සාසවසුඛන්ති ආසවානං පච්චයභූතං වට්ටසුඛං. අනාසවසුඛන්ති තෙසං අපච්චයභූතං විවට්ටසුඛං. ๖๘. ในสูตรที่ ๔ คำว่า สาสวสุข ได้แก่ วัฏฏสุขซึ่งเป็นปัจจัยแห่งอาสวะทั้งหลาย คำว่า อนาสวสุข ได้แก่ วิวัฏฏสุขซึ่งไม่เป็นปัจจัยแห่งอาสวะเหล่านั้น 69. පඤ්චමෙ සාමිසන්ති සංකිලෙසං වට්ටගාමිසුඛං. නිරාමිසන්ති නික්කිලෙසං විවට්ටගාමිසුඛං. ๖๙. ในสูตรที่ ๕ คำว่า สามิสสุข ได้แก่ สุขที่ยังให้ถึงวัฏฏะ อันมีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง คำว่า นิรามิสสุข ได้แก่ สุขที่ยังให้ถึงวิวัฏฏะ อันไม่มีกิเลส 70. ඡට්ඨෙ අරියසුඛන්ති අපුථුජ්ජනසුඛං. අනරියසුඛන්ති පුථුජ්ජනසුඛං. ๗๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า อริยสุข ได้แก่ สุขของพระอริยบุคคลผู้มิใช่ปุถุชน คำว่า อนริยสุข ได้แก่ สุขของปุถุชน 71. සත්තමෙ කායිකන්ති කායවිඤ්ඤාණසහජාතං. චෙතසිකන්ති මනොද්වාරිකසුඛං. තං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං කථිතං. ๗๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า กายิกสุข ได้แก่ สุขที่เกิดพร้อมกับกายวิญญาณ คำว่า เจตสิกสุข ได้แก่ สุขที่เกิดในมโนทวาร สุขนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเจือกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ 72. අට්ඨමෙ සප්පීතිකන්ති පඨමදුතියජ්ඣානසුඛං. නිප්පීතිකන්ති තතියචතුත්ථජ්ඣානසුඛං. තත්ථ ලොකියසප්පීතිකතො ලොකියනිප්පීතිකං, ලොකුත්තරසප්පීතිකතො ච ලොකුත්තරනිප්පීතිකං අග්ගන්ති එවං භුම්මන්තරං අභින්දිත්වා අග්ගභාවො වෙදිතබ්බො. ๗๒. ในสูตรที่ ๘ คำว่า สัปปีติกสุข ได้แก่ สุขในปฐมฌานและทุติยฌาน คำว่า นิปปีติกสุข ได้แก่ สุขในตติยฌานและจตุตถฌาน ในสุข ๒ อย่างนั้น พึงทราบความเป็นสุขที่ประเสริฐกว่า โดยไม่ทำลายความต่างแห่งภูมิ อย่างนี้ว่า โลกียนิปปีติกสุขประเสริฐกว่าโลกียสัปปีติกสุข และโลกุตตรนิปปีติกสุขประเสริฐกว่าโลกุตตรสัปปีติกสุข 73. නවමෙ [Pg.54] සාතසුඛන්ති තීසු ඣානෙසු සුඛං. උපෙක්ඛාසුඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානසුඛං. ๗๓. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สาตสุข ได้แก่ สุขในฌาน ๓ คำว่า อุเบกขาสุข ได้แก่ สุขในจตุตถฌาน 74. දසමෙ සමාධිසුඛන්ති අප්පනං වා උපචාරං වා පත්තසුඛං. අසමාධිසුඛන්ති තදුභයං අප්පත්තසුඛං. ๗๔. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สมาธิสุข ได้แก่ สุขที่ถึงแล้วซึ่งอัปปนาสมาธิหรืออุปจารสมาธิ คำว่า อสมาธิสุข ได้แก่ สุขที่ไม่ถึงสมาธิทั้งสองนั้น 75. එකාදසමෙ සප්පීතිකාරම්මණන්ති සප්පීතිකං ඣානද්වයං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසුඛං. නිප්පීතිකාරම්මණෙපි එසෙව නයො. ද්වාදසමෙපි ඉමිනාව උපායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๗๕. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า สัปปีติการัมมณสุข ได้แก่ สุขที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาซึ่งฌาน ๒ ที่เป็นสัปปีติกะ แม้ในนิปปีติการัมมณสุข ก็นัยนี้เหมือนกัน แม้ในสูตรที่ ๑๒ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน 77. තෙරසමෙ රූපාරම්මණන්ති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානාරම්මණං, යංකිඤ්චි රූපං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං වා. අරූපාරම්මණන්ති අරූපාවචරජ්ඣානාරම්මණං, යංකිඤ්චි අරූපං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං වාති. ๗๗. ในสูตรที่ ๑๓ คำว่า รูปารัมมณสุข ได้แก่ สุขมีรูปาวจรจตุตถฌานเป็นอารมณ์ หรือสุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า อรูปารัมมณสุข ได้แก่ สุขมีอรูปาวจรฌานเป็นอารมณ์ หรือสุขที่เกิดขึ้นเพราะปรารภอรูปอย่างใดอย่างหนึ่ง සුඛවග්ගො දුතියො. สุขวรรคที่ ๒ (8) 3. සනිමිත්තවග්ගවණ්ණනා (๘) ๓. อรรถกถาสนิมิตตวรรค 78-79. තතියස්ස පඨමෙ සනිමිත්තාති සකාරණා. දුතියාදීසුපි එසෙව නයො. නිදානං හෙතු සඞ්ඛාරො පච්චයො රූපන්ති සබ්බානිපි හි එතානි කාරණවෙවචනානෙව. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า สนิมิตตา ได้แก่ สการณา (เป็นไปกับด้วยเหตุ) แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป ก็นัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ ศัพท์เหล่านี้ทั้งหมด คือ นิทาน เหตุ สังขาร ปัจจัย และรูป เป็นไวพจน์ของคำว่า การณะ ทั้งนั้น 84. සත්තමෙ සවෙදනාති පච්චයභූතාය සම්පයුත්තවෙදනාය සතියෙව උප්පජ්ජන්ති, නාසතීති අත්ථො. අට්ඨමනවමෙසුපි එසෙව නයො. ๘๔. ในสูตรที่ ๗ คำว่า สเวทนา มีเนื้อความว่า ย่อมเกิดขึ้นต่อเมื่อสัมปยุตตเวทนาอันเป็นปัจจัยมีอยู่เท่านั้น เมื่อไม่มี ก็ไม่เกิดขึ้น แม้ในสูตรที่ ๘ และ ๙ ก็นัยนี้เหมือนกัน 87. දසමෙ සඞ්ඛතාරම්මණාති පච්චයනිබ්බත්තං සඞ්ඛතධම්මං ආරම්මණං කත්වාව උප්පජ්ජන්ති. නො අසඞ්ඛතාරම්මණාති අසඞ්ඛතං පන නිබ්බානං ආරබ්භ න උප්පජ්ජන්ති. න හොන්තීති මග්ගක්ඛණෙ න හොන්ති නාම, ඵලෙ පත්තෙ නාහෙසුන්ති. එවමෙතෙසු දසසුපි ඨානෙසු යාව අරහත්තා දෙසනා දෙසිතාති. ๘๗. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า สังขตารัมมณา ได้แก่ ย่อมเกิดขึ้นโดยทำสังขตธรรมอันเกิดจากปัจจัยให้เป็นอารมณ์เท่านั้น คำว่า โน อสังขตารัมมณา ได้แก่ ย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะปรารภพระนิพพานอันเป็นอสังขตะ คำว่า น โหนฺติ ได้แก่ ชื่อว่าย่อมไม่มีในมรรคขณะ ไม่เคยมีเมื่อถึงผลแล้ว ด้วยประการฉะนี้ เทศนาอันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วจนถึงอรหัตตผล แม้ในฐานะทั้ง ๑๐ เหล่านี้ සනිමිත්තවග්ගො තතියො. สนิมิตตวรรคที่ ๓ (9) 4. ධම්මවග්ගවණ්ණනා (๙) ๔. อรรถกถาธรรมวรรค 88. චතුත්ථස්ස [Pg.55] පඨමෙ චෙතොවිමුත්තීති ඵලසමාධි. පඤ්ඤාවිමුත්තීති ඵලපඤ්ඤා. ๘๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า เจโตวิมุตติ ได้แก่ ผลสมาธิ คำว่า ปัญญาวิมุตติ ได้แก่ ผลปัญญา 89. දුතියෙ පග්ගාහොති වීරියං. අවික්ඛෙපොති චිත්තෙකග්ගතා. ๘๙. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปัคคาหะ ได้แก่ วิริยะ คำว่า อวิกเขปะ ได้แก่ จิตเตกัคคตา 90. තතියෙ නාමන්ති චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා. රූපන්ති රූපක්ඛන්ධො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ධම්මකොට්ඨාසපරිච්ඡෙදඤාණං නාම කථිතං. ๙๐. ในสูตรที่ ๓ คำว่า นาม ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ คำว่า รูป ได้แก่ รูปขันธ์ ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงญาณชื่อว่าธัมมโกฏฐาสปริจเฉทญาณ (ญาณกำหนดส่วนแห่งธรรม) 91. චතුත්ථෙ විජ්ජාති ඵලඤාණං. විමුත්තීති තංසම්පයුත්තා සෙසධම්මා. ๙๑. ในสูตรที่ ๔ คำว่า วิชชา ได้แก่ ผลญาณ คำว่า วิมุตติ ได้แก่ ธรรมที่เหลือที่สัมปยุตด้วยผลญาณนั้น 92. පඤ්චමෙ භවදිට්ඨීති සස්සතදිට්ඨි. විභවදිට්ඨීති උච්ඡෙදදිට්ඨි. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව. ๙๒. ในสูตรที่ ๕ คำว่า ภวทิฏฐิ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิ คำว่า วิภวทิฏฐิ ได้แก่ อุจเฉททิฏฐิ สูตรที่ ๖ และ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 95. අට්ඨමෙ දොවචස්සතාති දුබ්බචභාවො. පාපමිත්තතාති පාපමිත්තසෙවනභාවො. නවමං වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං. ๙๕. ในสูตรที่ ๘ คำว่า โทวจัสสตา ได้แก่ ความเป็นผู้ว่ายาก คำว่า ปาปมิตตตา ได้แก่ ความเป็นผู้คบมิตรชั่ว ส่วนสูตรที่ ๙ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว 97. දසමෙ ධාතුකුසලතාති අට්ඨාරස ධාතුයො ධාතූති ජානනං. මනසිකාරකුසලතාති තාසංයෙව ධාතූනං අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා ජානනං. ๙๗. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ธาตุกุสลตา ได้แก่ การรู้ธาตุ ๑๘ ว่าเป็นธาตุ คำว่า มนสิการกุสลตา ได้แก่ การรู้โดยยกธาตุเหล่านั้นนั่นเองขึ้นสู่ไตรลักษณ์ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจังเป็นต้น 98. එකාදසමෙ ආපත්තිකුසලතාති පඤ්චන්නඤ්ච සත්තන්නඤ්ච ආපත්තික්ඛන්ධානං ජානනං. ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතාති දෙසනාය වා කම්මවාචාය වා ආපත්තීහි වුට්ඨානජානනන්ති. ๙๘. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า อาปัตติกุสลตา ได้แก่ การรู้จักอาปัตติขันธ์ ๕ และ ๗ คำว่า อาปัตติวุฏฐานกุสลตา ได้แก่ การรู้จักการออกจากอาบัติทั้งหลายด้วยการแสดงอาบัติหรือด้วยกรรมวาจา ධම්මවග්ගො චතුත්ථො. ธรรมวรรคที่ ๔ (10) 5. බාලවග්ගවණ්ණනා (๑๐) ๕. อรรถกถาพาลวรรค 99. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අනාගතං භාරං වහතීති ‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච, ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො, පාතිමොක්ඛං ථෙරභාරොති වුච්චතී’’ති ඉමං දසවිධං ථෙරභාරං නවකො හුත්වා [Pg.56] ථෙරෙන අනජ්ඣිට්ඨො කරොන්තො අනාගතං භාරං වහති නාම. ආගතං භාරං න වහතීති ථෙරො සමානො තමෙව දසවිධං භාරං අත්තනා වා අකරොන්තො පරං වා අසමාදපෙන්තො ආගතං භාරං න වහති නාම. දුතියසුත්තෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๙๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า อนาคตํ ภารํ วหติ (ย่อมนำธุระที่ยังไม่มาถึง) ได้แก่ ภิกษุใหม่ไม่ได้รับอาราธนาจากพระเถระ เมื่อกระทำเถรภาระ ๑๐ ประการนี้ คือ การกวาด การตามประทีป การตั้งน้ำใช้และน้ำฉันพร้อมกับอาสนะ การนำฉันทะและปาริสุทธิ การบอกฤดู การนับภิกษุ การให้โอวาท การสวดปาฏิโมกข์ ท่านเรียกว่า เถรภาระ ชื่อว่าย่อมนำธุระที่ยังไม่มาถึง คำว่า อาคตํ ภารํ น วหติ (ย่อมไม่นำธุระที่มาถึงแล้ว) ได้แก่ พระเถระไม่กระทำเองหรือไม่ให้ผู้อื่นกระทำซึ่งเถรภาระ ๑๐ ประการนั้น ชื่อว่าย่อมไม่นำธุระที่มาถึงแล้ว แม้ในสูตรที่ ๒ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน 101. තතියෙ අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤීති අකප්පියෙ සීහමංසාදිම්හි ‘‘කප්පියං ඉද’’න්ති එවංසඤ්ඤී. කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤීති කුම්භීලමංසබිළාරමංසාදිම්හි කප්පියෙ ‘‘අකප්පියං ඉද’’න්ති එවංසඤ්ඤී. චතුත්ථං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ๑๐๑. ในสูตรที่ ๓ คำว่า มีสัญญาในสิ่งที่ไม่ควรว่าเป็นของควร คือ ในสิ่งที่ไม่ควร ได้แก่ เนื้อสิงห์เป็นต้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ควร" คำว่า มีสัญญาในสิ่งที่ควรว่าเป็นของไม่ควร คือ ในสิ่งที่ควร ได้แก่ เนื้อจระเข้ เนื้อแมวเป็นต้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ไม่ควร" พึงทราบสูตรที่ ๔ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว 103. පඤ්චමෙ අනාපත්තියා ආපත්තිසඤ්ඤීති ආපුච්ඡිත්වා භණ්ඩකං ධොවන්තස්ස, පත්තං පචන්තස්ස, කෙසෙ ඡින්දන්තස්ස, ගාමං පවිසන්තස්සාතිආදීසු අනාපත්ති, තත්ථ ‘‘ආපත්ති අය’’න්ති එවංසඤ්ඤී. ආපත්තියා අනාපත්තිසඤ්ඤීති තෙසඤ්ඤෙව වත්ථූනං අනාපුච්ඡාකරණෙ ආපත්ති, තත්ථ ‘‘අනාපත්තී’’ති එවංසඤ්ඤී. ඡට්ඨෙපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ๑๐๓. ในสูตรที่ ๕ คำว่า มีสัญญาในอนาบัติว่าเป็นอาบัติ คือ ในกรณีเป็นต้นว่า ภิกษุบอกแล้วซักบริขาร เผาบาตร ตัดผม หรือเข้าบ้าน ไม่เป็นอาบัติ ในอนาบัตินั้น มีสัญญาอย่างนี้ว่า "นี่เป็นอาบัติ" คำว่า มีสัญญาในอาบัติว่าเป็นอนาบัติ คือ เป็นอาบัติในการทำวัตถุเหล่านั้นนั่นแหละโดยไม่บอก ในอาบัตินั้น มีสัญญาว่า "ไม่เป็นอาบัติ" แม้ในสูตรที่ ๖ ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว สูตรที่ ๗ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 109. එකාදසමෙ ආසවාති කිලෙසා. න කුක්කුච්චායිතබ්බන්ති සඞ්ඝභොගස්ස අපට්ඨපනං අවිචාරණං න කුක්කුච්චායිතබ්බං නාම, තං කුක්කුච්චායති. කුක්කුච්චායිතබ්බන්ති තස්සෙව පට්ඨපනං විචාරණං, තං න කුක්කුච්චායති. ද්වාදසමාදීනි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානීති. ๑๐๙. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า อาสวะ ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย คำว่า ไม่ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ คือ การไม่จัดแจง การไม่พิจารณาสังฆโภค ชื่อว่า ไม่ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ (แต่) เขากลับรังเกียจเดียดฉันท์สิ่งนั้น คำว่า ควรทำความรังเกียจเดียดฉันท์ คือ การจัดแจง การพิจารณาสังฆโภคนั้นนั่นแหละ (แต่) เขาไม่รังเกียจเดียดฉันท์สิ่งนั้น พึงทราบสูตรที่ ๑๒ เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว බාලවග්ගො පඤ්චමො. พาลวรรคที่ ๕ දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ทุติยปัณณาสก์ จบแล้ว 3. තතියපණ්ණාසකං ๓. ตติยปัณณาสก์ (11) 1. ආසාදුප්පජහවග්ගවණ්ණනා (๑๑) ๑. อรรถกถาอาสาทุปปชหวรรค 119. තතියස්ස [Pg.57] පණ්ණාසකස්ස පඨමෙ ආසාති තණ්හා. දුප්පජහාති දුච්චජා දුන්නීහරා. ලාභාසාය දුප්පජහභාවෙන සත්තා දසපි වස්සානි වීසතිපි සට්ඨිපි වස්සානි ‘‘අජ්ජ ලභිස්සාම, ස්වෙ ලභිස්සාමා’’ති රාජානං උපට්ඨහන්ති, කසිකම්මාදීනි කරොන්ති, උභතොබ්‍යූළ්හං සඞ්ගාමං පක්ඛන්දන්ති, අජපථසඞ්කුපථාදයො පටිපජ්ජන්ති, නාවාය මහාසමුද්දං පවිසන්ති. ජීවිතාසාය දුප්පජහත්තා සම්පත්තෙ මරණකාලෙපි වස්සසතජීවිං අත්තානං මඤ්ඤන්ති. සො කම්මකම්මනිමිත්තාදීනි පස්සන්තොපි ‘‘දානං දෙහි පූජං, කරොහී’’ති අනුකම්පකෙහි වුච්චමානො ‘‘නාහං මරිස්සාමි, ජීවිස්සාමි’’ච්චෙව ආසාය කස්සචි වචනං න ගණ්හාති. ๑๑๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๓ คำว่า อาสา ได้แก่ ตัณหา คำว่า ละได้ยาก คือ ละได้โดยยาก นำออกได้โดยยาก เพราะความหวังในลาภเป็นสิ่งที่ละได้ยาก สัตว์ทั้งหลายจึงคิดว่า "วันนี้เราจักได้ พรุ่งนี้เราจักได้" แล้วเข้าไปรับใช้พระราชาตลอด ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๖๐ ปีบ้าง ทำกสิกรรมเป็นต้น แล่นเข้าไปสู่สงครามที่จัดทัพไว้ทั้งสองฝ่าย เดินทางไปในทางแพะ ทางหลักตอ เป็นต้น ลงสู่มหาสมุทรด้วยเรือ เพราะความหวังในชีวิตเป็นสิ่งที่ละได้ยาก แม้เมื่อมรณกาลมาถึง ก็ยังสำคัญตนว่าจะมีชีวิตอยู่ได้ร้อยปี บุคคลนั้นแม้เห็นกรรมและกรรมนิมิตเป็นต้น เมื่อถูกผู้ที่อนุเคราะห์กล่าวว่า "จงให้ทานเถิด จงทำการบูชาเถิด" ก็ด้วยความหวังอย่างเดียวว่า "เราจักไม่ตาย เราจักมีชีวิตอยู่" จึงไม่รับเอาคำของใครๆ 120. දුතියෙ පුබ්බකාරීති පඨමං උපකාරස්ස කාරකො. කතඤ්ඤූකතවෙදීති තෙන කතං ඤත්වා පච්ඡා කාරකො. තෙසු පුබ්බකාරී ‘‘ඉණං දෙමී’’ති සඤ්ඤං කරොති, පච්ඡා කාරකො ‘‘ඉණං ජීරාපෙමී’’ති සඤ්ඤං කරොති. ๑๒๐. ในสูตรที่ ๒ คำว่า บุพพการี คือ ผู้ทำอุปการะก่อน คำว่า กตัญญูกตเวที คือ ผู้รู้อุปการะที่ท่านทำแล้ว จึงทำตอบแทนในภายหลัง ในบุคคลทั้งสองนั้น บุพพการี ย่อมทำสัญญาว่า "เราให้หนี้" ผู้ทำตอบแทนในภายหลัง ย่อมทำสัญญาว่า "เราจะให้หนี้หมดสิ้นไป" 121. තතියෙ තිත්තො ච තප්පෙතා චාති පච්චෙකබුද්ධො ච තථාගතසාවකො ච ඛීණාසවො තිත්තො නාම, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තිත්තො ච තප්පෙතා ච. ๑๒๑. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ผู้ยินดีแล้วและผู้ทำให้ยินดี คือ พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระขีณาสพผู้เป็นตถาคตสาวก ชื่อว่าผู้ยินดีแล้ว ส่วนพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าทั้งผู้ยินดีแล้วและผู้ทำให้ยินดี 122. චතුත්ථෙ දුත්තප්පයාති දායකෙන දුත්තප්පයා තප්පෙතුං න සුකරා. නික්ඛිපතීති නිදහති න පරිභුඤ්ජති. විස්සජ්ජෙතීති පරෙසං දෙති. ๑๒๒. ในสูตรที่ ๔ คำว่า บำรุงเลี้ยงได้ยาก คือ ทายกบำรุงเลี้ยงได้ยาก ไม่ง่ายที่จะทำให้ยินดี คำว่า ย่อมเก็บไว้ คือ ย่อมฝังไว้ ไม่บริโภค คำว่า ย่อมสละ คือ ย่อมให้แก่ผู้อื่น 123. පඤ්චමෙ න විස්සජ්ජෙතීති සබ්බංයෙව පරෙසං න දෙති, අත්තනො පන යාපනමත්තං ගහෙත්වා අවසෙසං දෙති. ๑๒๓. ในสูตรที่ ๕ คำว่า ไม่สละ คือ ไม่ให้ทรัพย์ทั้งหมดแก่ผู้อื่น แต่ถือเอาทรัพย์เพียงเพื่อยังชีพของตนแล้วให้ส่วนที่เหลือ 124. ඡට්ඨෙ සුභනිමිත්තන්ති ඉට්ඨාරම්මණං. ๑๒๔. ในสูตรที่ ๖ คำว่า สุภนิมิต ได้แก่ อิฏฐารมณ์ 125. සත්තමෙ [Pg.58] පටිඝනිමිත්තන්ති අනිට්ඨනිමිත්තං. ๑๒๕. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ปฏิฆนิมิต ได้แก่ อนิฏฐารมณ์ 126. අට්ඨමෙ පරතො ච ඝොසොති පරස්ස සන්තිකා අස්සද්ධම්මසවනං. ๑๒๖. ในสูตรที่ ๘ คำว่า เสียงจากผู้อื่น คือ การฟังอสัทธรรมจากสำนักของผู้อื่น 127. නවමෙ පරතො ච ඝොසොති පරස්ස සන්තිකා සද්ධම්මසවනං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๑๒๗. ในสูตรที่ ๙ คำว่า เสียงจากผู้อื่น คือ การฟังสัทธรรมจากสำนักของผู้อื่น ที่เหลือในทุกสูตรมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ආසාදුප්පජහවග්ගො පඨමො. อาสาทุปปชหวรรคที่ ๑ (12) 2. ආයාචනවග්ගවණ්ණනා (๑๒) ๒. อรรถกถาอายาจนวรรค 131. දුතියස්ස පඨමෙ එවං සම්මා ආයාචමානො ආයාචෙය්‍යාති සද්ධො භික්ඛු උට්ඨහිත්වා ‘‘යාදිසො සාරිපුත්තත්ථෙරො පඤ්ඤාය, අහම්පි තාදිසො හොමි. යාදිසො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො ඉද්ධියා, අහම්පි තාදිසො හොමී’’ති එවං ආයාචන්තො පිහෙන්තො පත්ථෙන්තො යං අත්ථි, තස්සෙව පත්ථිතත්තා සම්මා පත්ථෙය්‍ය නාම. ඉතො උත්තරි පත්ථෙන්තො මිච්ඡා පත්ථෙය්‍ය. එවරූපා හි පත්ථනා යං නත්ථි, තස්ස පත්ථිතත්තා මිච්ඡාපත්ථනා නාම හොති. කිං කාරණා? එසා, භික්ඛවෙ, තුලා එතං පමාණන්ති යථා හි සුවණ්ණං වා හිරඤ්ඤං වා තුලෙන්තස්ස තුලා ඉච්ඡිතබ්බා, ධඤ්ඤං මිනන්තස්ස මානන්ති තුලනෙ තුලා, මිනනෙ ච මානං පමාණං හොති, එවමෙව මම සාවකානං භික්ඛූනං එසා තුලා එතං පමාණං යදිදං සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා. තෙ ගහෙත්වා ‘‘අහම්පි ඤාණෙන වා ඉද්ධියා වා එතම්පමාණො හොමී’’ති අත්තානං තුලෙතුං වා පමාණෙතුං වා සක්කා, න ඉතො අඤ්ඤථා. ๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้มีศรัทธาลุกขึ้นแล้ว ปรารถนา มุ่งหวัง ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า "พระสารีบุตรเถระเป็นเช่นใดโดยปัญญา แม้เราก็พึงเป็นเช่นนั้น พระมหาโมคคัลลานเถระเป็นเช่นใดโดยฤทธิ์ แม้เราก็พึงเป็นเช่นนั้น" เพราะปรารถนาคุณที่มีอยู่จริงนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่าปรารถนาโดยชอบ ผู้ปรารถนาคุณที่ยิ่งกว่านี้ไป ชื่อว่าปรารถนาโดยผิด จริงอยู่ ความปรารถนาเช่นนี้ เพราะปรารถนาคุณที่ไม่มีอยู่ จึงชื่อว่าเป็นความปรารถนาโดยผิด เพราะเหตุไร? (เพราะตรัสว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี่เป็นตราชั่ง นี่เป็นเครื่องวัด อธิบายว่า เหมือนอย่างว่า เมื่อบุคคลชั่งทองหรือเงิน พึงต้องการตราชั่ง เมื่อตวงข้าวเปลือก พึงต้องการทะนาน ฉันใด ตราชั่งในการชั่ง และทะนานในการตวง ย่อมเป็นเครื่องวัด ฉันนั้น ในบรรดาภิกษุสาวกของเรา พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะนี้แล เป็นตราชั่ง เป็นเครื่องวัด ฉันนั้นเหมือนกัน สามารถที่จะชั่งหรือวัดตน โดยยึดท่านทั้งสองเป็นหลักว่า "แม้เราพึงมีประมาณเท่านี้ด้วยญาณหรือด้วยฤทธิ์" ไม่สามารถทำโดยประการอื่นจากนี้ได้ 132. දුතියාදීසුපි එසෙව නයො. ඉදං පනෙත්ථ විසෙසමත්තං – ඛෙමා ච භික්ඛුනී උප්පලවණ්ණා චාති එතාසු හි ඛෙමා පඤ්ඤාය අග්ගා, උප්පලවණ්ණා ඉද්ධියා. තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය වා [Pg.59] ඉද්ධියා වා එතාදිසී හොමී’’ති සම්මා ආයාචමානා ආයාචෙය්‍ය. තථා චිත්තො ගහපති පඤ්ඤාය අග්ගො, හත්ථකො රාජකුමාරො මහිද්ධිකතාය. තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය වා ඉද්ධියා වා එදිසො හොමී’’ති සම්මා ආයාචමානො ආයාචෙය්‍ය. ඛුජ්ජුත්තරාපි මහාපඤ්ඤතාය අග්ගා, නන්දමාතා මහිද්ධිකතාය. තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය වා ඉද්ධියා වා එතාදිසී හොමී’’ති සම්මා ආයාචමානා ආයාචෙය්‍ය. ๑๓๒. แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ แต่นี่เป็นเพียงข้อแตกต่างในสูตรเหล่านั้น คือ (ในข้อว่า) พระเขมาภิกษุณีและพระอุบลวรรณาภิกษุณี จริงอยู่ ในภิกษุณีทั้งสองนั้น พระเขมาเป็นเลิศโดยปัญญา พระอุบลวรรณาเป็นเลิศโดยฤทธิ์ เพราะฉะนั้น (สตรี) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์" อีกอย่างหนึ่ง จิตตคฤหบดีเป็นเลิศโดยปัญญา หัตถกราชกุมารเป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก เพราะฉะนั้น (บุรุษ) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์" แม้นางขุชชุตตราก็เป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีปัญญามาก นางนันทมาตาเป็นเลิศโดยความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก เพราะฉะนั้น (สตรี) เมื่อปรารถนาโดยชอบ พึงปรารถนาว่า "เราพึงเป็นเช่นนี้ด้วยปัญญาหรือด้วยฤทธิ์" 135. පඤ්චමෙ ඛතන්ති ගුණානං ඛතත්තා ඛතං. උපහතන්ති ගුණානං උපහතත්තා උපහතං, ඡින්නගුණං නට්ඨගුණන්ති අත්ථො. අත්තානං පරිහරතීති නිග්ගුණං අත්තානං ජග්ගති ගොපායති. සාවජ්ජොති සදොසො. සානුවජ්ජොති සඋපවාදො. පසවතීති පටිලභති. අනනුවිච්චාති අජානිත්වා අවිනිච්ඡිනිත්වා. අපරියොගාහෙත්වාති අනනුපවිසිත්වා. අවණ්ණාරහස්සාති අවණ්ණයුත්තස්ස මිච්ඡාපටිපන්නස්ස තිත්ථියස්ස වා තිත්ථියසාවකස්ස වා. වණ්ණං භාසතීති ‘‘සුප්පටිපන්නො එස සම්මාපටිපන්නො’’ති ගුණං කථෙති. වණ්ණාරහස්සාති බුද්ධාදීසු අඤ්ඤතරස්ස සම්මාපටිපන්නස්ස. අවණ්ණං භාසතීති ‘‘දුප්පටිපන්නො එස මිච්ඡාපටිපන්නො’’ති අගුණං කථෙති. අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණං භාසතීති ඉධෙකච්චො පුග්ගලො දුප්පටිපන්නානං මිච්ඡාපටිපන්නානං තිත්ථියානං තිත්ථියසාවකානං ‘‘ඉතිපි දුප්පටිපන්නා ඉතිපි මිච්ඡාපටිපන්නා’’ති අවණ්ණං භාසති. වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසතීති සුප්පටිපන්නානං සම්මාපටිපන්නානං බුද්ධානං බුද්ධසාවකානං ‘‘ඉතිපි සුප්පටිපන්නා ඉතිපි සම්මාපටිපන්නා’’ති වණ්ණං භාසති. ๑๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ขตํ ได้แก่ ชื่อว่าขตะ เพราะความเป็นผู้ถูกขุดแล้วซึ่งคุณทั้งหลาย บทว่า อุปหตํ ได้แก่ ชื่อว่าอุปหตะ เพราะความเป็นผู้ถูกทำลายแล้วซึ่งคุณทั้งหลาย อธิบายว่า ผู้มีคุณอันขาดแล้ว ผู้มีคุณอันฉิบหายแล้ว บทว่า อตฺตานํ ปริหรติ ได้แก่ ย่อมระวัง ย่อมคุ้มครองตนผู้ไม่มีคุณ บทว่า สาวชฺโช ได้แก่ ผู้มีโทษ บทว่า สานุวชฺโช ได้แก่ ผู้เป็นไปกับด้วยการว่ากล่าว บทว่า ปสวติ ได้แก่ ย่อมได้ บทว่า อนนุวิจฺจ ได้แก่ ไม่รู้แล้ว ไม่ตัดสินแล้ว บทว่า อปริโยคาเหตฺวา ได้แก่ ไม่หยั่งลง (ด้วยญาณ) บทว่า อวณฺณารหสฺส ได้แก่ แก่เดียรถีย์หรือสาวกของเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติผิด ผู้สมควรแก่การไม่สรรเสริญ บทว่า วณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวคุณว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติชอบแล้ว" บทว่า วณฺณารหสฺส ได้แก่ แก่ผู้ปฏิบัติชอบรูปใดรูปหนึ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า อวณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่คุณว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ปฏิบัติไม่ดี เป็นผู้ปฏิบัติผิด" บทว่า อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสติ ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่คุณของเดียรถีย์และสาวกของเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติไม่ดี ผู้ปฏิบัติผิดว่า "ท่านเหล่านี้ปฏิบัติไม่ดีด้วยเหตุนี้ๆ ปฏิบัติผิดด้วยเหตุนี้ๆ" บทว่า วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสติ ได้แก่ กล่าวคุณของพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกผู้ปฏิบัติดี ผู้ปฏิบัติชอบว่า "ท่านเหล่านี้ปฏิบัติดีด้วยเหตุนี้ๆ ปฏิบัติชอบด้วยเหตุนี้ๆ" 136. ඡට්ඨෙ අප්පසාදනීයෙ ඨානෙති අප්පසාදකාරණෙ. පසාදං උපදංසෙතීති දුප්පටිපදාය මිච්ඡාපටිපදාය ‘‘අයං සුප්පටිපදා සම්මාපටිපදා’’ති පසාදං ජනෙති. පසාදනීයෙ ඨානෙ අප්පසාදන්ති සුප්පටිපදාය සම්මාපටිපදාය ‘‘අයං දුප්පටිපදා මිච්ඡාපටිපදා’’ති අප්පසාදං ජනෙතීති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๑๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อปฺปสาทนีเย ฐาเน ได้แก่ ในเหตุอันเป็นที่ตั้งแห่งความไม่เลื่อมใส บทว่า ปสาทํ อุปทํเสติ ได้แก่ ยังความเลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติไม่ดี ในข้อปฏิบัติผิดว่า "นี้เป็นข้อปฏิบัติดี เป็นข้อปฏิบัติชอบ" บทว่า ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ ได้แก่ ยังความไม่เลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติดี ในข้อปฏิบัติชอบว่า "นี้เป็นข้อปฏิบัติไม่ดี เป็นข้อปฏิบัติผิด" เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น 137. සත්තමෙ ද්වීසූති ද්වීසු ඔකාසෙසු ද්වීසු කාරණෙසු. මිච්ඡාපටිපජ්ජමානොති මිච්ඡාපටිපත්තිං පටිපජ්ජමානො. මාතරි ච පිතරි චාති මිත්තවින්දකො විය මාතරි, අජාතසත්තු විය පිතරි. සුක්කපක්ඛො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ๑๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ทฺวีสุ ได้แก่ ในโอกาส ๒ อย่าง ในเหตุ ๒ อย่าง บทว่า มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโน ได้แก่ ผู้ปฏิบัติผิด บทว่า มาตริ จ ปิตริ จ ได้แก่ ในมารดา เหมือนมิตตวินทกะ, ในบิดา เหมือนพระเจ้าอชาตศัตรู ฝ่ายขาว พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว 138. අට්ඨමෙ තථාගතෙ ච තථාගතසාවකෙ චාති දෙවදත්තො විය තථාගතෙ, කොකාලිකො විය ච තථාගතසාවකෙ. සුක්කපක්ඛෙ [Pg.60] ආනන්දත්ථෙරො විය තථාගතෙ, නන්දගොපාලකසෙට්ඨිපුත්තො විය ච තථාගතසාවකෙ. ๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก จ ได้แก่ ในพระตถาคต เหมือนพระเทวทัต, และในพระตถาคตสาวก เหมือนโกกาลิกะ ในฝ่ายขาว ในพระตถาคต เหมือนพระอานนทเถระ, และในพระตถาคตสาวก เหมือนนันทโคปาลกเศรษฐีบุตร 139. නවමෙ සචිත්තවොදානන්ති සකචිත්තස්ස වොදානං, අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං එතං නාමං. න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති ලොකෙ ච රූපාදීසු ධම්මෙසු කිඤ්චි එකං ධම්මම්පි න ගණ්හාති න පරාමසති. එවමෙත්ථ අනුපාදානං නාම දුතියො ධම්මො හොති. දසමෙකාදසමානි උත්තානත්ථානෙවාති. ๑๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สจิตฺตโวทานํ ได้แก่ ความหมดจดแห่งจิตของตน นี้เป็นชื่อของสมาบัติ ๘ บทว่า น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ ได้แก่ และไม่ถือมั่น ไม่ยึดมั่นธรรมอะไรๆ แม้อย่างหนึ่งในธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นในโลก ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรที่ ๙ นี้ ธรรมะที่ชื่อว่า อนุปาทานะ เป็นธรรมะข้อที่ ๒ สูตรที่ ๑๐ และ ๑๑ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ආයාචනවග්ගො දුතියො. อายาจนวรรคที่ ๒ (13) 3. දානවග්ගවණ්ණනා (๑๓) ๓. อรรถกถาทานวรรค 142. තතියස්ස පඨමෙ දානානීති දිය්‍යනකවසෙන දානානි, දෙය්‍යධම්මස්සෙතං නාමං. සවත්ථුකා වා චෙතනා දානං, සම්පත්තිපරිච්චාගස්සෙතං නාමං. ආමිසදානන්ති චත්තාරො පච්චයා දිය්‍යනකවසෙන ආමිසදානං නාම. ධම්මදානන්ති ඉධෙකච්චො අමතපත්තිපටිපදං කථෙත්වා දෙති, ඉදං ධම්මදානං නාම. ๑๔๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า ทานานิ ได้แก่ ชื่อว่าทาน เพราะอรรถว่าอันเขาให้ นี้เป็นชื่อของเทยยธรรม อีกอย่างหนึ่ง เจตนาที่มีวัตถุ ชื่อว่าทาน นี้เป็นชื่อของเจตนาเป็นเหตุสละสมบัติ บทว่า อามิสทานํ ได้แก่ ปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสทาน เพราะอรรถว่าอันเขาให้ บทว่า ธมฺมทานํ ได้แก่ บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวปฏิปทาเป็นเครื่องบรรลุอมตนิพพานแล้วให้ นี้ชื่อว่าธรรมทาน 143. දුතියෙ චත්තාරො පච්චයා යජනකවසෙන යාගො නාම ධම්මොපි යජනකවසෙන යාගොති වෙදිතබ්බො. ๑๔๓. ในสูตรที่ ๒ ปัจจัย ๔ ชื่อว่ายาคะ เพราะอรรถว่าอันเขาบูชา พึงทราบว่า แม้ธรรมก็ชื่อว่ายาคะ เพราะอรรถว่าอันเขาบูชา 144. තතියෙ ආමිසස්ස චජනං ආමිසචාගො, ධම්මස්ස චජනං ධම්මචාගො. චතුත්ථෙ උපසග්ගමත්තං විසෙසො. ๑๔๔. ในสูตรที่ ๓ การสละอามิส ชื่อว่าอามิสจาคะ, การสละธรรม ชื่อว่าธรรมจาคะ ในสูตรที่ ๔ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค 146. පඤ්චමෙ චතුන්නං පච්චයානං භුඤ්ජනං ආමිසභොගො, ධම්මස්ස භුඤ්ජනං ධම්මභොගො. ඡට්ඨෙ උපසග්ගමත්තං විසෙසො. ๑๔๖. ในสูตรที่ ๕ การบริโภคปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสโภคะ, การบริโภคธรรม ชื่อว่าธรรมโภคะ ในสูตรที่ ๖ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค 148. සත්තමෙ චතුන්නං පච්චයානං සංවිභජනං ආමිසසංවිභාගො, ධම්මස්ස සංවිභජනං ධම්මසංවිභාගො. ๑๔๘. ในสูตรที่ ๗ การแบ่งปันปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสสังวิภาค, การแบ่งปันธรรม ชื่อว่าธรรมสังวิภาค 149. අට්ඨමෙ චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහො ආමිසසඞ්ගහො, ධම්මෙන සඞ්ගහො ධම්මසඞ්ගහො. ๑๔๙. ในสูตรที่ ๘ การสงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสสังคหะ, การสงเคราะห์ด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมสังคหะ 150. නවමෙ [Pg.61] චතූහි පච්චයෙහි අනුග්ගණ්හනං ආමිසානුග්ගහො, ධම්මෙන අනුග්ගණ්හනං ධම්මානුග්ගහො. ๑๕๐. ในสูตรที่ ๙ การอนุเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสานุคคหะ, การอนุเคราะห์ด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมานุคคหะ 151. දසමෙ චතූහි පච්චයෙහි අනුකම්පනං ආමිසානුකම්පා, ධම්මෙන අනුකම්පනං ධම්මානුකම්පාති. ๑๕๑. ในสูตรที่ ๑๐ การอนุเคราะห์เอ็นดูด้วยปัจจัย ๔ ชื่อว่าอามิสานุกัมปา, การอนุเคราะห์เอ็นดูด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมานุกัมปา දානවග්ගො තතියො. ทานวรรคที่ ๓ (14) 4. සන්ථාරවග්ගවණ්ණනා (๑๔) ๔. อรรถกถาสันถารวรรค 152. චතුත්ථස්ස පඨමෙ චතූහි පච්චයෙහි අත්තනො ච පරස්ස ච අන්තරපටිච්ඡාදනවසෙන සන්ථරණං ආමිසසන්ථාරො, ධම්මෙන සන්ථරණං ධම්මසන්ථාරො. දුතියෙ උපසග්ගමත්තං විසෙසො. ๑๕๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ การปูลาดด้วยปัจจัย ๔ โดยความหมายว่าเป็นการปิดบังช่องว่างของตนและผู้อื่น ชื่อว่าอามิสสันถาระ, การปูลาดด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมสันถาระ ในสูตรที่ ๒ มีความต่างกันเพียงอุปสรรค 154. තතියෙ වුත්තප්පකාරස්ස ආමිසස්ස එසනා ආමිසෙසනා, ධම්මස්ස එසනා ධම්මෙසනා. චතුත්ථෙ උපසග්ගමත්තමෙව විසෙසො. ๑๕๔. ในสูตรที่ ๓ การแสวงหาอามิสตามประเภทที่กล่าวแล้ว ชื่อว่าอามิเสสนา, การแสวงหาธรรม ชื่อว่าธัมเมสนา ในสูตรที่ ๔ มีความต่างกันเพียงอุปสรรคเท่านั้น 156. පඤ්චමෙ මත්ථකප්පත්තා ආමිසපරියෙසනා ආමිසපරියෙට්ඨි, මත්ථකප්පත්තාව ධම්මපරියෙසනා ධම්මපරියෙට්ඨීති වුත්තා. ๑๕๖. ในสูตรที่ ๕ การแสวงหาอามิสที่ถึงที่สุดยอด ชื่อว่าอามิสปริเยฏฐิ, การแสวงหาธรรมที่ถึงที่สุดยอดนั่นเทียว ท่านเรียกว่า ธรรมปริเยฏฐิ 157. ඡට්ඨෙ ආමිසෙන පූජනං ආමිසපූජා, ධම්මෙන පූජනං ධම්මපූජා. ๑๕๗. ในสูตรที่ ๖ การบูชาด้วยอามิส ชื่อว่าอามิสบูชา, การบูชาด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมบูชา 158. සත්තමෙ ආතිථෙය්‍යානීති ආගන්තුකදානානි. අතිථෙය්‍යානීතිපි පාඨො. ๑๕๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อาติเถยฺยานิ ได้แก่ ทานที่ให้แก่แขกผู้มาเยือน มีบาลีเป็น อติเถยฺยานิ ก็มี 159. අට්ඨමෙ ආමිසං ඉජ්ඣනකසමිජ්ඣනකවසෙන ආමිසිද්ධි, ධම්මොපි ඉජ්ඣනකසමිජ්ඣනකවසෙන ධම්මිද්ධි. ๑๕๙. ในสูตรที่ ๘ อามิส ชื่อว่าอามิสิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จและสำเร็จด้วยดี, แม้ธรรม ก็ชื่อว่าธรรมิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จและสำเร็จด้วยดี 160. නවමෙ ආමිසෙන වඩ්ඪනං ආමිසවුද්ධි, ධම්මෙන වඩ්ඪනං ධම්මවුද්ධි. ๑๖๐. ในสูตรที่ ๙ ความเจริญด้วยอามิส ชื่อว่าอามิสวุฑฒิ, ความเจริญด้วยธรรม ชื่อว่าธรรมวุฑฒิ 161. දසමෙ රතිකරණට්ඨෙන ආමිසං ආමිසරතනං, ධම්මො ධම්මරතනං. ๑๖๑. ในสูตรที่ ๑๐ อามิส ชื่อว่าอามิสรตนะ เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องทำความยินดี, ธรรม ชื่อว่าธรรมรตนะ 162. එකාදසමෙ [Pg.62] ආමිසස්ස චිනනං වඩ්ඪනං ආමිසසන්නිචයො, ධම්මස්ස චිනනං වඩ්ඪනං ධම්මසන්නිචයො. ๑๖๒. ในสูตรที่ ๑๑ การสั่งสม การพอกพูนอามิส ชื่อว่าอามิสสันนิจยะ, การสั่งสม การพอกพูนธรรม ชื่อว่าธรรมสันนิจยะ 163. ද්වාදසමෙ ආමිසස්ස විපුලභාවො ආමිසවෙපුල්ලං, ධම්මස්ස විපුලභාවො ධම්මවෙපුල්ලන්ති. ๑๖๓. ในสูตรที่ ๑๒ ความไพบูลย์แห่งอามิส ชื่อว่าอามิสเวปุลละ, ความไพบูลย์แห่งธรรม ชื่อว่าธรรมเวปุลละ සන්ථාරවග්ගො චතුත්ථො. สันถารวรรคที่ ๔ (15) 5. සමාපත්තිවග්ගවණ්ණනා (๑๕) ๕. อรรถกถาสมาปัตติวรรค 164. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සමාපත්තිකුසලතාති ආහාරසප්පායං උතුසප්පායං පරිග්ගණ්හිත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනෙ ඡෙකතා. සමාපත්තිවුට්ඨානකුසලතාති යථාපරිච්ඡෙදෙන ගතෙ කාලෙ වියත්තො හුත්වා උට්ඨහන්තො වුට්ඨානකුසලො නාම හොති, එවං කුසලතා. ๑๖๔. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 5 คำว่า สมาปัตติกุสลตา คือ ความเป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ โดยพิจารณาถึงความเหมาะสมแห่งอาหารและความเหมาะสมแห่งอุตุ. คำว่า สมาปัตติวุฏฐานกุสลตา คือ เมื่อถึงเวลาตามที่กำหนดไว้แล้ว สามารถเป็นผู้คล่องแคล่วลุกขึ้นได้ ชื่อว่าผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ, พึงทราบความเป็นผู้ฉลาดอย่างนี้. 165. දුතියෙ අජ්ජවන්ති උජුභාවො. මද්දවන්ති මුදුභාවො. ๑๖๕. ในสูตรที่ 2 คำว่า อัชชวะ คือ ความเป็นผู้ซื่อตรง. คำว่า มัททวะ คือ ความเป็นผู้อ่อนโยน. 166. තතියෙ ඛන්තීති අධිවාසනඛන්ති. සොරච්චන්ති සුසීල්‍යභාවෙන සුරතභාවො. ๑๖๖. ในสูตรที่ 3 คำว่า ขันติ คือ อธิวาสนขันติ (ความอดทนอดกลั้น). คำว่า โสรัจจะ คือ ความเป็นผู้สงบเสงี่ยมด้วยความเป็นผู้มีศีลดี. 167. චතුත්ථෙ සාඛල්‍යන්ති සණ්හවාචාවසෙන සම්මොදමානභාවො. පටිසන්ථාරොති ආමිසෙන වා ධම්මෙන වා පටිසන්ථරණං. ๑๖๗. ในสูตรที่ 4 คำว่า สาขัลยะ คือ ความเป็นผู้ชื่นชมยินดีด้วยวาจาที่อ่อนหวาน. คำว่า ปฏิสันถาร คือ การต้อนรับด้วยอามิสหรือด้วยธรรม. 168. පඤ්චමෙ අවිහිංසාති කරුණාපුබ්බභාගො. සොචෙය්‍යන්ති සීලවසෙන සුචිභාවො. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව. ๑๖๘. ในสูตรที่ 5 คำว่า อวิหิงสา คือ กรุณาอันเป็นส่วนเบื้องต้น. คำว่า โสเจยยะ คือ ความเป็นผู้สะอาดด้วยอำนาจแห่งศีล. สูตรที่ 6 และที่ 7 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 171. අට්ඨමෙ පටිසඞ්ඛානබලන්ති පච්චවෙක්ඛණබලං. ๑๗๑. ในสูตรที่ 8 คำว่า ปฏิสังขานพละ คือ กำลังคือการพิจารณา. 172. නවමෙ මුට්ඨස්සච්චෙ අකම්පනෙන සතියෙව සතිබලං. උද්ධච්චෙ අකම්පනෙන සමාධියෙව සමාධිබලං. ๑๗๒. ในสูตรที่ 9 สติเท่านั้น ชื่อว่า สติพละ เพราะไม่หวั่นไหวในความหลงลืมสติ. สมาธิเท่านั้น ชื่อว่า สมาธิพละ เพราะไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะ. 173. දසමෙ සමථොති චිත්තෙකග්ගතා. විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකඤ්ඤාණං. ๑๗๓. ในสูตรที่ 10 คำว่า สมถะ คือ ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. คำว่า วิปัสสนา คือ ญาณที่กำหนดรู้สังขาร. 174. එකාදසමෙ [Pg.63] සීලවිපත්තීති දුස්සීල්‍යං. දිට්ඨිවිපත්තීති මිච්ඡාදිට්ඨි. ๑๗๔. ในสูตรที่ 11 คำว่า ศีลวิบัติ คือ ความเป็นผู้ทุศีล. คำว่า ทิฏฐิวิบัติ คือ มิจฉาทิฏฐิ. 175. ද්වාදසමෙ සීලසම්පදාති පරිපුණ්ණසීලතා. දිට්ඨිසම්පදාති සම්මාදිට්ඨිකභාවො. තෙන කම්මස්සකතසම්මාදිට්ඨි, ඣානසම්මාදිට්ඨි, විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි, මග්ගසම්මාදිට්ඨි, ඵලසම්මාදිට්ඨීති සබ්බාපි පඤ්චවිධා සම්මාදිට්ඨි සඞ්ගහිතා හොති. ๑๗๕. ในสูตรที่ 12 คำว่า ศีลสัมปทา คือ ความเป็นผู้มีศีลบริบูรณ์. คำว่า ทิฏฐิสัมปทา คือ ความเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ. ด้วยบทว่า ทิฏฐิสัมปทานั้น เป็นอันสงเคราะห์สัมมาทิฏฐิทั้ง 5 อย่างทั้งหมด คือ กัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิ ฌานสัมมาทิฏฐิ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ มัคคสัมมาทิฏฐิ และผลสัมมาทิฏฐิ. 176. තෙරසමෙ සීලවිසුද්ධීති විසුද්ධිසම්පාපකං සීලං. දිට්ඨිවිසුද්ධීති විසුද්ධිසම්පාපිකා චතුමග්ගසම්මාදිට්ඨි, පඤ්චවිධාපි වා සම්මාදිට්ඨි. ๑๗๖. ในสูตรที่ 13 คำว่า ศีลวิสุทธิ คือ ศีลที่ทำวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์) ให้ถึงพร้อม. คำว่า ทิฏฐิวิสุทธิ คือ สัมมาทิฏฐิในมรรค 4 ที่ทำวิสุทธิให้ถึงพร้อม หรือ สัมมาทิฏฐิทั้ง 5 อย่าง. 177. චුද්දසමෙ දිට්ඨිවිසුද්ධීති විසුද්ධිසම්පාපිකා සම්මාදිට්ඨියෙව. යථාදිට්ඨිස්ස ච පධානන්ති හෙට්ඨිමමග්ගසම්පයුත්තං වීරියං. තඤ්හි තස්සා දිට්ඨියා අනුරූපත්තා ‘‘යථාදිට්ඨිස්ස ච පධාන’’න්ති වුත්තං. ๑๗๗. ในสูตรที่ 14 คำว่า ทิฏฐิวิสุทธิ คือ สัมมาทิฏฐิที่ทำวิสุทธิให้ถึงพร้อมนั่นเอง. คำว่า ยถา ทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ คือ วิริยะที่สัมปยุตด้วยมรรคเบื้องต่ำ. จริงอยู่ วิริยะนั้น ท่านกล่าวว่า "ยถา ทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ" เพราะสมควรแก่ทิฏฐินั้น. 178. පන්නරසමෙ අසන්තුට්ඨිතා ච කුසලෙසු ධම්මෙසූති අඤ්ඤත්‍ර අරහත්තමග්ගා කුසලෙසු ධම්මෙසු අසන්තුට්ඨිභාවො. ๑๗๘. ในสูตรที่ 15 คำว่า อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ คือ ความเป็นผู้ไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย เว้นอรหัตตมรรค. 179. සොළසමෙ මුට්ඨස්සච්චන්ති මුට්ඨස්සතිභාවො. අසම්පජඤ්ඤන්ති අඤ්ඤාණභාවො. ๑๗๙. ในสูตรที่ 16 คำว่า มุฏฐสัจจะ คือ ความเป็นผู้มีสติอันหลงลืม. คำว่า อสัมปชัญญะ คือ ความเป็นผู้ไม่รู้. 180. සත්තරසමෙ අපිලාපනලක්ඛණා සති. සම්මා පජානනලක්ඛණං සම්පජඤ්ඤන්ති. ๑๘๐. ในสูตรที่ 17 สติ มีลักษณะไม่เลื่อนลอย. สัมปชัญญะ มีลักษณะรู้ชัดโดยชอบ. සමාපත්තිවග්ගො පඤ්චමො. තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. สมาปัตติวรรคที่ 5. ตติยปัณณาสก์ จบ. 1. කොධපෙය්‍යාලං ๑. โกธเปยยาล 181. ඉතො [Pg.64] පරෙසු කුජ්ඣනලක්ඛණො කොධො. උපනන්ධනලක්ඛණො උපනාහො. සුකතකරණමක්ඛනලක්ඛණො මක්ඛො. යුගග්ගාහලක්ඛණො පලාසො. උසූයනලක්ඛණා ඉස්සා. පඤ්චමච්ඡෙරභාවො මච්ඡරියං. තං සබ්බම්පි මච්ඡරායනලක්ඛණං. කතපටිච්ඡාදනලක්ඛණා මායා. කෙරාටිකලක්ඛණං සාඨෙය්‍යං. අලජ්ජනාකාරො අහිරිකං. උපවාදතො අභායනාකාරො අනොත්තප්පං. අක්කොධාදයො තෙසං පටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. ๑๘๑. ในวรรคต่อจากนี้ไป โกธะ มีความโกรธเป็นลักษณะ. อุปนาหะ มีการผูกโกรธไว้เป็นลักษณะ. มักขะ มีการลบหลู่คุณท่านเป็นลักษณะ. ปลาสะ มีการตีเสมอเป็นลักษณะ. อิสสา มีความริษยาเป็นลักษณะ. มัจฉริยะ คือ ความเป็นผู้มีความตระหนี่ 5 อย่าง. มัจฉริยะทั้งหมดนั้น มีการปิดบังสมบัติของตนเป็นลักษณะ. มายา มีการปกปิดความผิดที่ทำไว้เป็นลักษณะ. สาเถยยะ มีความโอ้อวดเป็นลักษณะ. อหิริกะ คือ อาการไม่ละอาย. อโนตตัปปะ คือ อาการไม่เกรงกลัวต่อคำตำหนิ. ส่วนธรรมะมีอักโกธะเป็นต้น พึงทราบโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมะเหล่านั้น. 185. සෙක්ඛස්ස භික්ඛුනොති සත්තවිධස්සාපි සෙක්ඛස්ස උපරිඋපරිගුණෙහි පරිහානාය සංවත්තන්ති, පුථුජ්ජනස්ස පන පඨමතරංයෙව පරිහානාය සංවත්තන්තීති වෙදිතබ්බා. අපරිහානායාති උපරිඋපරිගුණෙහි අපරිහානත්ථාය. ๑๘๕. คำว่า เสกฺขสฺส ภิกฺขุโน ความว่า (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมจากคุณธรรมที่สูงขึ้นไปของพระเสขะแม้ทั้ง 7 ประเภท, แต่สำหรับปุถุชน ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมตั้งแต่แรกทีเดียว พึงทราบดังนี้. คำว่า อปริหานาย คือ เพื่อความไม่เสื่อมจากคุณธรรมที่สูงขึ้นไป. 187. යථාභතං නික්ඛිත්තොති යථා ආනෙත්වා නික්ඛිත්තො, එවං නිරයෙ පතිට්ඨිතො වාති වෙදිතබ්බො. ๑๘๗. คำว่า ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต ความว่า พึงทราบว่า เหมือนของที่เขานำมาวางไว้ ฉันใด ก็ตั้งอยู่แล้วในนรก ฉันนั้น. 190. එකච්චොති යස්සෙතෙ කොධාදයො අත්ථි, සො එකච්චො නාම. ๑๙๐. คำว่า เอกจฺโจ คือ บุคคลใดมีโกธะเป็นต้นเหล่านี้อยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า เอกัจจะ (บางคน). කොධපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං. โกธเปยยาล จบ. 2. අකුසලපෙය්‍යාලං ๒. อกุศลเปยยาล 191-200. සාවජ්ජාති සදොසා. අනවජ්ජාති නිද්දොසා. දුක්ඛුද්‍රයාති දුක්ඛවඩ්ඪිකා. සුඛුද්‍රියාති සුඛවඩ්ඪිකා. සබ්‍යාබජ්ඣාති සදුක්ඛා. අබ්‍යාබජ්ඣාති නිද්දුක්ඛා. එත්තාවතා වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. (ในสูตรที่ 191-200) คำว่า สาวัชชะ คือ มีโทษ. คำว่า อนวัชชะ คือ ไม่มีโทษ. คำว่า ทุกขุทระยะ คือ มีทุกข์เป็นผลในเบื้องหน้า (เพิ่มพูนทุกข์). คำว่า สุขุทริยะ คือ มีสุขเป็นผลในเบื้องหน้า (เพิ่มพูนสุข). คำว่า สัพยาปัชฌะ คือ มีความเบียดเบียน. คำว่า อัพยาปัชฌะ คือ ไม่มีความเบียดเบียน. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเอง. අකුසලපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං. อกุศลเปยยาล จบ. 3. විනයපෙය්‍යාලං ๓. วินยเปยยาล 201. ද්වෙමෙ[Pg.65], භික්ඛවෙ, අත්ථවසෙ පටිච්චාති, භික්ඛවෙ, ද්වෙ අත්ථෙ නිස්සාය ද්වෙ කාරණානි සන්ධාය. සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති සික්ඛාකොට්ඨාසො ඨපිතො. සඞ්ඝසුට්ඨුතායාති සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවාය, ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති වත්වා සම්පටිච්ඡනත්ථායාති අත්ථො. සඞ්ඝඵාසුතායාති සඞ්ඝස්ස ඵාසුවිහාරත්ථාය. දුම්මඞ්කූනන්ති දුස්සීලානං. පෙසලානන්ති පීයසීලානං. දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානන්ති දිට්ඨධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ වීතික්කමපච්චයා පටිලද්ධබ්බානං වධබන්ධනාදිදුක්ඛධම්මසඞ්ඛාතානං ආසවානං. සංවරායාති පිදහනත්ථාය. සම්පරායිකානන්ති තථාරූපානංයෙව අපායදුක්ඛසඞ්ඛාතානං සම්පරායෙ උප්පජ්ජනකආසවානං. පටිඝාතායාති පටිසෙධනත්ථාය. වෙරානන්ති අකුසලවෙරානම්පි පුග්ගලවෙරානම්පි. වජ්ජානන්ති දොසානං. තෙ එව වා දුක්ඛධම්මා වජ්ජනීයත්තා ඉධ වජ්ජාති අධිප්පෙතා. භයානන්ති චිත්තුත්‍රාසභයානම්පි භයහෙතූනං තෙසංයෙව දුක්ඛධම්මානම්පි. අකුසලානන්ති අක්ඛමට්ඨෙන අකුසලසඞ්ඛාතානං දුක්ඛධම්මානං. ගිහීනං අනුකම්පායාති ගිහීසු උජ්ඣායන්තෙසු පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං ගිහීනං අනුකම්පාය පඤ්ඤත්තං නාම. පාපිච්ඡානං පක්ඛුපච්ඡෙදායාති පාපිච්ඡා පක්ඛං නිස්සාය සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යුන්ති තෙසං පක්ඛුපච්ඡෙදනත්ථාය. අප්පසන්නානං පසාදායාති පුබ්බෙ අප්පසන්නානම්පි පණ්ඩිතමනුස්සානං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසම්පදං දිස්වා පසාදුප්පත්තිඅත්ථාය. පසන්නානං භිය්‍යොභාවායාති පසන්නානං උපරූපරිපසාදභාවාය. සද්ධම්මට්ඨිතියාති සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතත්ථං. විනයානුග්ගහායාති පඤ්චවිධස්සාපි විනයස්ස අනුග්ගණ්හනත්ථාය. ๒๐๑. บทว่า ทฺเวเม ภิกฺขเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย (เราบัญญัติสิกขาบท) อาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ ประการ คือ อาศัยประโยชน์ ๒ อย่าง มุ่งหมายเหตุ ๒ ประการ. บทว่า สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ ความว่า ทรงตั้งส่วนแห่งสิกขาไว้. บทว่า สงฺฆสุฏฺฐุตาย ความว่า เพื่อความดีงามแห่งสงฆ์ อธิบายว่า เพื่อรับรองด้วยการกล่าวว่า "ดีแล้ว ขอรับ". บทว่า สงฺฆผาสุตาย ความว่า เพื่อการอยู่ผาสุกแห่งสงฆ์. บทว่า ทุมฺมงฺกูนํ คือ ชนผู้ทุศีล. บทว่า เปสลานํ คือ ชนผู้มีศีลเป็นที่รัก. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ คือ อาสวะทั้งหลายอันบัณฑิตพึงได้ในทิฏฐธรรม คือในอัตภาพนี้เอง มีทุกขธรรมคือการฆ่าและการจองจำเป็นต้นเป็นลักษณะ อันเกิดจากการล่วงละเมิดเป็นปัจจัย. บทว่า สํวราย ความว่า เพื่อปิดกั้น. บทว่า สมฺปรายิกานํ คือ อาสวะทั้งหลายอันจะเกิดขึ้นในสัมปรายภพ มีทุกข์ในอบายเป็นลักษณะ เช่นนั้นเหมือนกัน. บทว่า ปฏิฆาตาย ความว่า เพื่อห้าม. บทว่า เวรานํ คือ ทั้งอกุศลเวรและบุคคลเวร. บทว่า วชฺชานํ คือ โทษทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง ทุกขธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า วัชชะ ในที่นี้ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเว้น. บทว่า ภยานํ คือ ทั้งภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต และทุกขธรรมเหล่านั้นนั่นแหละอันมีภัยเป็นเหตุ. บทว่า อกุสลานํ คือ ทุกขธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่าอกุศล เพราะอรรถว่าไม่เกษม. บทว่า คิहीनํ อนุกมฺปาย ความว่า เมื่อคฤหัสถ์ทั้งหลายติเตียน สิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ ชื่อว่าทรงบัญญัติเพื่ออนุเคราะห์คฤหัสถ์ทั้งหลาย. บทว่า ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทาย ความว่า ภิกษุผู้มีความปรารถนาลามก อาศัยพวกพ้อง พึงทำลายสงฆ์ (เพราะเหตุนั้น จึงบัญญัติ) เพื่อตัดฝ่ายของภิกษุเหล่านั้น. บทว่า อปฺปสนฺนานํ ปสาทาย ความว่า เพื่อความเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใสของบัณฑิตชนทั้งหลาย แม้ผู้ยังไม่เลื่อมใสในก่อน ครั้นเห็นความถึงพร้อมแห่งการบัญญัติสิกขาบท. บทว่า ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวาย ความว่า เพื่อความเป็นผู้เลื่อมใสยิ่งๆ ขึ้นไปของชนผู้เลื่อมใสแล้ว. บทว่า สทฺธมฺมฏฺฐิติยา ความว่า เพื่อความดำรงอยู่นานแห่งสัทธรรม. บทว่า วินยานุคฺคหาย ความว่า เพื่ออนุเคราะห์พระวินัยแม้ทั้ง ๕ ประเภท. 202-230. පාතිමොක්ඛං පඤ්ඤත්තන්ති භික්ඛුපාතිමොක්ඛං භික්ඛුනිපාතිමොක්ඛන්ති දුවිධං පාතිමොක්ඛං පඤ්ඤත්තං. පාතිමොක්ඛුද්දෙසොති භික්ඛූනං පඤ්ච, භික්ඛුනීනං චත්තාරොති නව පාතිමොක්ඛුද්දෙසා පඤ්ඤත්තා. පාතිමොක්ඛට්ඨපනන්ති උපොසථට්ඨපනං. පවාරණා පඤ්ඤත්තාති චාතුද්දසිකා පන්නරසිකාති ද්වෙ පවාරණා පඤ්ඤත්තා. පවාරණට්ඨපනං පඤ්ඤත්තන්ති සාපත්තිකස්ස භික්ඛුනො පවාරණා උත්තියා වත්තමානාය පවාරණට්ඨපනං පඤ්ඤත්තං. තජ්ජනීයකම්මාදීසු [Pg.66] භික්ඛූ වාචාසත්තීහි විතුදන්තානං පණ්ඩුකලොහිතකානං භික්ඛූනං තජ්ජනීයකම්මං (චූළව. 1 ආදයො) පඤ්ඤත්තං. බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස සෙය්‍යසකස්ස භික්ඛුනො නියස්සකම්මං පඤ්ඤත්තං. කුලදූසකෙ අස්සජිපුනබ්බසුකෙ භික්ඛූ ආරබ්භ පබ්බාජනීයකම්මං (චූළව. 21 ආදයො) පඤ්ඤත්තං. ගිහීනං අක්කොසකස්ස සුධම්මත්ථෙරස්ස පටිසාරණීයකම්මං (චූළව. 33 ආදයො) පඤ්ඤත්තං. ආපත්තියා අදස්සනාදීසු උක්ඛෙපනීයකම්මං පඤ්ඤත්තං. ගරුකාපත්තිං ආපන්නස්ස පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසදානං පඤ්ඤත්තං. පරිවාසෙ අන්තරාපත්තිං ආපන්නස්ස මූලාය පටිකස්සනං පඤ්ඤත්තං. පටිච්ඡන්නායපි අප්පටිච්ඡන්නායපි ආපත්තියා මානත්තදානං පඤ්ඤත්තං. චිණ්ණමානත්තස්ස අබ්භානං පඤ්ඤත්තං. සම්මා වත්තන්තස්ස ඔසාරණීයං පඤ්ඤත්තං. අසම්මාවත්තනාදීසු නිස්සාරණීයං පඤ්ඤත්තං. ๒๐๒-๒๓๐. บทว่า ปาฏิโมกฺขํ ปญฺญตฺตํ คือ ทรงบัญญัติปาฏิโมกข์ ๒ อย่าง ได้แก่ ภิกขุปาฏิโมกข์และภิกขุนีปาฏิโมกข์. บทว่า ปาฏิโมกฺขุทฺเทโส คือ ทรงบัญญัติปาฏิโมกขุทเทส ๙ อย่าง ได้แก่ ของภิกษุ ๕ อย่าง ของภิกษุณี ๔ อย่าง. บทว่า ปาฏิโมกฺขฏฺฐปนํ คือ การงดอุโบสถ. บทว่า ปวารณา ปญฺญตฺตา คือ ทรงบัญญัติปวารณา ๒ อย่าง ได้แก่ จาตุททสิกาปวารณาและปัณณรสิกาปวารณา. บทว่า ปวารณาฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตํ คือ ทรงบัญญัติการงดปวารณา เมื่อญัตติปวารณาดำเนินไปอยู่แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติ. ในตัชชนียกรรมเป็นต้น ทรงบัญญัติตัชชนียกรรมแก่ภิกษุชื่อบัณฑุกะและโลหิตกะ ผู้ทิ่มแทงภิกษุทั้งหลายด้วยหอกคือปาก. ทรงบัญญัตินิยสกรรมแก่ภิกษุชื่อเสยยสกะผู้โง่เขลาไม่ฉลาด. ทรงปรารภภิกษุชื่ออัสสชิและปุนัพพสุกะผู้ประทุษร้ายตระกูล ทรงบัญญัติปัพพาชนียกรรม. ทรงบัญญัติปฏิสารณียกรรมแก่พระสุธรรมเถระผู้ด่าคฤหัสถ์. ทรงบัญญัติอุกเขปนียกรรมในเพราะไม่เห็นอาบัติเป็นต้น. ทรงบัญญัติการให้ปริวาสแก่ภิกษุผู้ต้องครุกาบัติ เพราะอาบัติที่ปิดไว้. ทรงบัญญัติการชักเข้าหาอาบัติเดิมแก่ภิกษุผู้ต้องอันตราบัติในระหว่างปริวาส. ทรงบัญญัติการให้มานัตเพราะอาบัติทั้งที่ปิดไว้และมิได้ปิดไว้. ทรงบัญญัติอัพภานแก่ภิกษุผู้ประพฤติมานัตครบแล้ว. ทรงบัญญัติโอสารณียกรรม (การรับเข้าหมู่) แก่ภิกษุผู้ประพฤติดี. ทรงบัญญัตินิสสารณียกรรม (การไล่ออกจากหมู่) ในเพราะไม่ประพฤติดีเป็นต้น. එහිභික්ඛූපසම්පදා සරණගමනූපසම්පදා ඔවාදූපසම්පදා පඤ්හාබ්‍යාකරණූපසම්පදා ඤත්තිචතුත්ථකම්මූපසම්පදා ගරුධම්මූපසම්පදා උභතොසඞ්ඝෙ උපසම්පදා දූතෙන උපසම්පදාති අට්ඨවිධා උපසම්පදා පඤ්ඤත්තා. ඤත්තිකම්මං නව ඨානානි ගච්ඡතීති එවං නවට්ඨානිකං ඤත්තිකම්මං පඤ්ඤත්තං. ඤත්තිදුතියකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡතීති එවං සත්තට්ඨානිකමෙව ඤත්තිදුතියකම්මං පඤ්ඤත්තං. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡතීති එවං සත්තට්ඨානිකමෙව ඤත්තිචතුත්ථකම්මං පඤ්ඤත්තං. පඨමපාරාජිකාදීනං පඨමපඤ්ඤත්ති අපඤ්ඤත්තෙ පඤ්ඤත්තං. තෙසංයෙව අනුපඤ්ඤත්ති පඤ්ඤත්තෙ අනුපඤ්ඤත්තං. ධම්මසම්මුඛතා විනයසම්මුඛතා සඞ්ඝසම්මුඛතා පුග්ගලසම්මුඛතාති ඉමස්ස චතුබ්බිධස්ස සම්මුඛීභාවස්ස වසෙන සම්මුඛාවිනයො පඤ්ඤත්තො. සතිවෙපුල්ලප්පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස අචොදනත්ථාය සතිවිනයො පඤ්ඤත්තො. උම්මත්තකස්ස භික්ඛුනො අමූළ්හවිනයො පඤ්ඤත්තො. අප්පටිඤ්ඤාය චුදිතකස්ස ආපත්තියා අතරණත්ථං පටිඤ්ඤාතකරණං පඤ්ඤත්තං. බහුතරානං ධම්මවාදීනං ලද්ධිං ගහෙත්වා අධිකරණවූපසමනත්ථං. යෙභුය්‍යසිකා පඤ්ඤත්තා. පාපුස්සන්නස්ස පුග්ගලස්ස නිග්ගණ්හනත්ථං තස්සපාපියසිකා පඤ්ඤත්තා. භණ්ඩනාදිවසෙන බහුං අස්සාමණකං කත්වා ආපත්තිං ආපන්නානං භික්ඛූනං ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජං ඨපෙත්වා ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච අවසෙසාපත්තීනං වූපසමනත්ථාය තිණවත්ථාරකො පඤ්ඤත්තො. ทรงบัญญัติอุปสมบท ๘ อย่าง คือ เอหิภิกขุอุปสัมปทา สรณคมนูปสัมปทา โอวาทูปสัมปทา ปัญหาพยากรณูปสัมปทา ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา ครุธัมมูปสัมปทา อุปสมบทในสงฆ์สองฝ่าย และทูเตนอุปสัมปทา. ทรงบัญญัติญัตติกรรมมีฐานะ ๙ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๙ แห่ง". ทรงบัญญัติญัตติทุติยกรรมมีฐานะ ๗ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติทุติยกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๗ แห่ง". ทรงบัญญัติญัตติจตุตถกรรมมีฐานะ ๗ อย่าง ด้วยพระดำรัสว่า "ญัตติจตุตถกรรมย่อมเป็นไปในฐานะ ๗ แห่ง". ปฐมบัญญัติแห่งปฐมปาราชิกเป็นต้น ทรงบัญญัติเมื่อยังมิได้ทรงบัญญัติ (สิกขาบท). อนุบัญญัติของสิกขาบทเหล่านั้นนั่นแหละ ทรงบัญญัติตามเมื่อทรงบัญญัติ (สิกขาบท) แล้ว. ทรงบัญญัติสัมมุขาวินัย โดยอาศัยความเป็นเบื้องหน้า ๔ อย่างนี้ คือ ธัมมสัมมุขตา วินยสัมมุขตา สังฆสัมมุขตา และปุคคลสัมมุขตา. ทรงบัญญัติสติวินัย เพื่อมิให้โจทพระขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ. ทรงบัญญัติอมูฬหวินัยแก่ภิกษุผู้วิกลจริต. ทรงบัญญัติปฏิญญาตกรณะ เพื่อมิให้ทำ (ปรับ) ด้วยอาบัติแก่ภิกษุผู้ถูกโจทโดยที่ตนยังมิได้รับ. ทรงบัญญัติเยภุยยสิกา เพื่อระงับอธิกรณ์โดยถือเอาลัทธิของธรรมวาทีเป็นส่วนมาก. ทรงบัญญัติตัสสปาปิยสิกา เพื่อข่มบุคคลผู้มีความชั่วมาก. ทรงบัญญัติติณวัตถารกะ เพื่อระงับอาบัติที่เหลือของภิกษุทั้งหลายผู้ต้องอาบัติเพราะกระทำกรรมที่ไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก ด้วยอำนาจการทะเลาะวิวาทเป็นต้น โดยยกเว้นถุลลวัชช์ และอาบัติที่เกี่ยวกับคฤหัสถ์. විනයපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං. วินัยเปยยาล จบแล้ว. 4. රාගපෙය්‍යාලං ๔. ราคเปยยาล 231. රාගස්ස[Pg.67], භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤායාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස අභිජානනත්ථං පච්චක්ඛකරණත්ථං. පරිඤ්ඤායාති පරිජානනත්ථං. පරික්ඛයායාති පරික්ඛයගමනත්ථං. පහානායාති පජහනත්ථං. ඛයාය වයායාති ඛයවයගමනත්ථං. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථං. නිරොධායාති නිරුජ්ඣනත්ථං. චාගායාති චජනත්ථං. පටිනිස්සග්ගායාති පටිනිස්සජ්ජනත්ථං. ๒๓๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า เพื่อความรู้ยิ่งซึ่งราคะ (อภิญฺญาย) หมายถึง เพื่อการรู้ยิ่ง เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งราคะอันมีในกามคุณ ๕ คำว่า เพื่อการกำหนดรู้ (ปริญฺญาย) หมายถึง เพื่อการกำหนดรู้ คำว่า เพื่อความสิ้นไปรอบ (ปริกฺขยาย) หมายถึง เพื่อถึงความสิ้นไป คำว่า เพื่อการละ (ปหานาย) หมายถึง เพื่อการละ คำว่า เพื่อความสิ้นไป เพื่อความเสื่อมไป (ขยาย วยาย) หมายถึง เพื่อถึงความสิ้นไปและความเสื่อมไป คำว่า เพื่อความคลายกำหนัด (วิราคาย) หมายถึง เพื่อความคลายกำหนัด คำว่า เพื่อความดับ (นิโรธาย) หมายถึง เพื่อความดับ คำว่า เพื่อการสละ (จาคาย) หมายถึง เพื่อการสละ คำว่า เพื่อการสลัดคืน (ปฏินิสฺสคฺคาย) หมายถึง เพื่อการสลัดคืน 232-246. ථම්භස්සාති කොධමානවසෙන ථද්ධභාවස්ස. සාරබ්භස්සාති කාරණුත්තරියලක්ඛණස්ස සාරබ්භස්ස. මානස්සාති නවවිධමානස්ස. අතිමානස්සාති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤනමානස්ස. මදස්සාති මජ්ජනාකාරමදස්ස. පමාදස්සාති සතිවිප්පවාසස්ස, පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සග්ගස්ස. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๒๓๒-๒๔๖. คำว่า แห่งความหัวดื้อ (ถมฺภสฺส) หมายถึง แห่งความกระด้างด้วยอำนาจแห่งความโกรธและมานะ คำว่า แห่งการแข่งดี (สารมฺภสฺส) หมายถึง แห่งการแข่งดีอันมีลักษณะทำการยิ่งกว่าเหตุ คำว่า แห่งมานะ (มานสฺส) หมายถึง แห่งมานะ ๙ อย่าง คำว่า แห่งการดูหมิ่น (อติมานสฺส) หมายถึง แห่งมานะที่สำคัญตนล่วงเลยไป (คือดูหมิ่นเขา) คำว่า แห่งความเมา (มทสฺส) หมายถึง แห่งความเมาคืออาการมัวเมา คำว่า แห่งความประมาท (ปมาทสฺส) หมายถึง แห่งการปราศจากสติ, แห่งการปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕ บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล රාගපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං. ราคเปยยาล จบแล้ว මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี දුකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพรรณนาทุกนิบาต จบแล้ว . නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย තිකනිපාත-අට්ඨකථා อรรถกถาติกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. බාලවග්ගො ๑. พาลวรรค 1. භයසුත්තවණ්ණනා ๑. พรรณนาภยสูตร 1. තිකනිපාතස්ස [Pg.69] පඨමෙ භයානීතිආදීසු භයන්ති චිත්තුත්‍රාසො. උපද්දවොති අනෙකග්ගතාකාරො. උපසග්ගොති උපසට්ඨාකාරො තත්ථ තත්ථ ලග්ගනාකාරො. ๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งติกนิบาต ในบททั้งหลายมีอาทิว่า ภยานิ คำว่า ภัย (ภยํ) คือ ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต คำว่า อุปัทวะ (อุปทฺทโว) คือ อาการที่จิตมีอารมณ์ไม่เป็นหนึ่ง คำว่า อุปสรรค (อุปสคฺโค) คือ อาการที่ถูกครอบงำ ได้แก่ อาการที่ติดข้องในอารมณ์นั้นๆ තෙසං එවං නානත්තං වෙදිතබ්බං – පබ්බතවිසමනිස්සිතා චොරා ජනපදවාසීනං පෙසෙන්ති – ‘‘මයං අසුකදිවසෙ නාම තුම්හාකං ගාමං පහරිස්සාමා’’ති. තෙ තං පවත්තිං සුතකාලතො පට්ඨාය භයං සන්තාසං ආපජ්ජන්ති. අයං චිත්තුත්‍රාසො නාම. ‘‘යථා නො තෙ චොරා කුපිතා අනත්ථම්පි ආවහෙය්‍යු’’න්ති හත්ථසාරං ගහෙත්වා ද්විපදචතුප්පදෙහි සද්ධිං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තත්ථ තත්ථ භූමියං නිපජ්ජන්ති ඩංසමකසාදීහි ඛජ්ජමානා, ගුම්බන්තරානි පවිසන්තා ඛාණුකණ්ටකෙ මද්දන්ති. තෙසං එවං විචරන්තානං වික්ඛිත්තභාවො අනෙකග්ගතාකාරො නාම. තතො චොරෙසු යථාවුත්තෙ දිවසෙ අනාගච්ඡන්තෙසු ‘‘තුච්ඡකසාසනං භවිස්සති, ගාමං පවිසිස්සාමා’’ති සපරික්ඛාරා ගාමං පවිසන්ති. අථ තෙසං පවිට්ඨභාවං ඤත්වා ගාමං පරිවාරෙත්වා ද්වාරෙ අග්ගිං දත්වා මනුස්සෙ ඝාතෙත්වා චොරා සබ්බං විභවං විලුම්පිත්වා ගච්ඡන්ති. තෙසු ඝාතිතාවසෙසා අග්ගිං නිබ්බාපෙත්වා කොට්ඨකච්ඡායාභිත්තිච්ඡායාදීසු තත්ථ තත්ථ ලග්ගිත්වා නිසීදන්ති නට්ඨං අනුසොචමානා. අයං උපසට්ඨාකාරො ලග්ගනාකාරො නාම. พึงทราบความแตกต่างกันแห่งภัยเป็นต้นนั้นอย่างนี้ คือ โจรทั้งหลายผู้อาศัยอยู่ในที่ไม่สม่ำเสมอมีภูเขาเป็นต้น ส่งข่าวไปแก่ชาวชนบทว่า "ในวันชื่อโน้น พวกเราจักปล้นบ้านของพวกท่าน" ชนเหล่านั้นจำเดิมแต่เวลาที่ได้ฟังข่าวนั้น ก็ถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง นี้ชื่อว่า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต (คือภัย) พวกเขาคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ โจรเหล่านั้นโกรธแล้ว จะไม่พึงนำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มาให้แก่เรา" จึงถือเอาทรัพย์สินมีค่า พร้อมด้วยสัตว์สองเท้าและสี่เท้า เข้าไปสู่ป่า นอนบนพื้นดินในที่นั้นๆ ถูกเหลือบ ยุง เป็นต้นกัดต่อย เมื่อเข้าไปในระหว่างพุ่มไม้ ก็เหยียบย่ำตอและหนาม ความฟุ้งซ่านของพวกเขาผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนี้ ชื่อว่า อาการที่จิตมีอารมณ์ไม่เป็นหนึ่ง (คืออุปัทวะ) ต่อจากนั้น เมื่อโจรทั้งหลายไม่มาในวันที่บอกไว้ พวกเขาคิดว่า "ข่าวคงเป็นข่าวเปล่า เราจักเข้าบ้าน" จึงพร้อมด้วยบริขารเข้าไปสู่บ้าน ครั้งนั้น โจรทั้งหลายทราบความที่พวกเขาเข้าไปแล้ว จึงล้อมบ้าน ให้ไฟที่ประตู ฆ่ามนุษย์ทั้งหลายแล้ว ปล้นเอาทรัพย์สมบัติทั้งหมดไป ในบรรดาชาวบ้านเหล่านั้น ผู้ที่เหลือจากการถูกฆ่า ก็ดับไฟแล้ว นั่งเศร้าโศกถึงทรัพย์ที่ฉิบหายไป ติดข้องอยู่ตามที่นั้นๆ ในเงาฉางและเงาฝาเป็นต้น นี้ชื่อว่า อาการที่ถูกครอบงำ ได้แก่ อาการที่ติดข้อง (คืออุปสรรค) නළාගාරාති නළෙහි ඡන්නපටිච්ඡන්නඅගාරා. සෙසසම්භාරා පනෙත්ථ රුක්ඛමයා හොන්ති. තිණාගාරෙපි එසෙව නයො. කූටාගාරානීති කූටසඞ්ගහිතානි අගාරානි. උල්ලිත්තාවලිත්තානීති අන්තො ච බහි ච ලිත්තානි. නිවාතානීති නිවාරිතවාතප්පවෙසානි. ඵුසිතග්ගළානීති ඡෙකෙහි වඩ්ඪකීහි කතත්තා [Pg.70] පිට්ඨසඞ්ඝාටම්හි සුට්ඨු ඵුසිතකවාටානි. පිහිතවාතපානානීති යුත්තවාතපානානි. ඉමිනා පදද්වයෙන කවාටවාතපානානං නිච්චපිහිතතං අකථෙත්වා සම්පත්තියෙව කථිතා. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පන තානි පිධීයන්ති ච විවරීයන්ති ච. คำว่า เรือนไม้อ้อ (นฬาคารา) คือ เรือนที่มุงและบังด้วยไม้อ้อ ในเรือนไม้อ้อนี้ เครื่องอุปกรณ์ที่เหลือทำด้วยไม้ แม้ในเรือนที่มุงด้วยหญ้าก็นัยนี้แหละ คำว่า เรือนยอด (กูฏาคารานิ) คือ เรือนที่นับด้วยยอด คำว่า ฉาบทาทั้งภายในและภายนอก (อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานิ) คือ เรือนที่ฉาบทาทั้งภายในและภายนอก คำว่า ไม่มีลมเข้า (นิวาตานิ) คือ เรือนที่ห้ามการเข้าไปแห่งลมได้ คำว่า มีลิ่มสลักอันจรดสนิท (ผุสิตคฺคฬานิ) คือ เรือนมีบานประตูที่จรดสนิทดีกับวงกบ เพราะช่างไม้ผู้ฉลาดทำไว้ คำว่า มีหน้าต่างอันปิดสนิท (ปิหิตวาตปานานิ) คือ เรือนมีหน้าต่างที่ประกอบไว้ดีแล้ว ด้วยสองบทนี้ ท่านมิได้กล่าวถึงความเป็นบานประตูและหน้าต่างที่ปิดสนิทอยู่เสมอ แต่กล่าวถึงความสมบูรณ์เท่านั้น แต่ว่า ในขณะที่ต้องการๆ บานประตูและหน้าต่างเหล่านั้นย่อมปิดได้และเปิดได้ බාලතො උප්පජ්ජන්තීති බාලමෙව නිස්සාය උප්පජ්ජන්ති. බාලො හි අපණ්ඩිතපුරිසො රජ්ජං වා ඔපරජ්ජං වා අඤ්ඤං වා පන මහන්තං ඨානං පත්ථෙන්තො කතිපයෙ අත්තනා සදිසෙ විධවපුත්තෙ මහාධුත්තෙ ගහෙත්වා ‘‘එථ අහං තුම්හෙ ඉස්සරෙ කරිස්සාමී’’ති පබ්බතගහනාදීනි නිස්සාය අන්තමන්තෙ ගාමෙ පහරන්තො දාමරිකභාවං ජානාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන නිගමෙපි ජනපදෙපි පහරති. මනුස්සා ගෙහානි ඡඩ්ඩෙත්වා ඛෙමට්ඨානං පත්ථයමානා පක්කමන්ති. තෙ නිස්සාය වසන්තා භික්ඛූපි භික්ඛුනියොපි අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානානි පහාය පක්කමන්ති. ගතගතට්ඨානෙ භික්ඛාපි සෙනාසනම්පි දුල්ලභං හොති. එවං චතුන්නම්පි පරිසානං භයං ආගතමෙව හොති. පබ්බජ්ජිතෙසුපි ද්වෙ බාලා භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං පට්ඨපෙත්වා චොදනං ආරභන්ති. ඉති කොසම්බිවාසිකානං විය මහාකලහො උප්පජ්ජති. චතුන්නං පරිසානං භයං ආගතමෙව හොතීති එවං යානි කානිචි භයානි උප්පජ්ජන්ති, සබ්බානි තානි බාලතො උප්පජ්ජන්තීති යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨපෙසි. คำว่า ย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล (พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ) หมายความว่า อาศัยคนพาลเท่านั้นจึงเกิดขึ้น จริงอยู่ บุรุษพาลผู้ไม่มีปัญญา เมื่อปรารถนาความเป็นพระราชา หรือความเป็นอุปราช หรือตำแหน่งใหญ่อื่นๆ ก็คบหาบุตรนางทาส (คนเลว) สองสามคนที่เหมือนกับตน กล่าวว่า "มาเถิด เราจะทำให้พวกท่านเป็นใหญ่" แล้วอาศัยป่าทึบมีภูเขาเป็นต้น เที่ยวปล้นบ้านเป็นที่สุด ประกาศความเป็นโจรปล้นเมือง โดยลำดับก็ปล้นนิคมและชนบท มนุษย์ทั้งหลายละทิ้งเรือน ปรารถนาที่เกษม หลีกไป แม้ภิกษุและภิกษุณีผู้อาศัยพวกเขาอยู่ ก็ละทิ้งเสนาสนะของตนๆ หลีกไป ในที่ที่ไปแล้วๆ ภิกษาและเสนาสนะก็หาได้ยาก ภัยย่อมมาถึงแก่บริษัททั้ง ๔ อย่างนี้ทีเดียว แม้ในบรรดาบรรพชิต ภิกษุพาล ๒ รูป ก่อวิวาทกันและกัน เริ่มโจทนา การทะเลาะครั้งใหญ่จึงเกิดขึ้นเหมือนแก่ภิกษุชาวเมืองโกสัมพี ภัยย่อมมาถึงแก่บริษัททั้ง ๔ ทีเดียว ด้วยประการฉะนี้ ภัยใดๆ ก็ตามที่เกิดขึ้น ภัยทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาลงตามลำดับอนุสนธิ 2. ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා ๒. พรรณนาลักขณสูตร 2. දුතියෙ කායද්වාරාදිපවත්තං කම්මං ලක්ඛණං සඤ්ජානනකාරණං අස්සාති කම්මලක්ඛණො. අපදානසොභනී පඤ්ඤාති යා පඤ්ඤා නාම අපදානෙන සොභති, බාලා ච පණ්ඩිතා ච අත්තනො අත්තනො චරිතෙනෙව පාකටා හොන්තීති අත්ථො. බාලෙන හි ගතමග්ගො රුක්ඛගච්ඡගාමනිගමාදීනි ඣාපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස ඉන්දග්ගිනො ගතමග්ගො විය හොති, ඣාමට්ඨානමත්තමෙව අඞ්ගාරමසිඡාරිකාසමාකුලං පඤ්ඤායති. පණ්ඩිතෙන ගතමග්ගො කුසොබ්භාදයො පූරෙත්වා විවිධසස්සසම්පදං ආවහමානෙන චතුදීපිකමෙඝෙන ගතමග්ගො විය හොති. යථා තෙන ගතමග්ගෙ උදකපූරානි චෙව විවිධසස්සඵලාඵලානි ච තානි තානි ඨානානි පඤ්ඤායන්ති, එවං පණ්ඩිතෙන ගතමග්ගෙ සම්පත්තියොව පඤ්ඤායන්ති නො විපත්තියොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ๒. ในสูตรที่ ๒ กรรมที่เกิดขึ้นทางกายทวารเป็นต้น เป็นเครื่องหมาย เป็นเหตุแห่งการจำได้ของเขา (คนพาลและบัณฑิต) นั้น เหตุนั้น เขาจึงชื่อว่ามีกรรมเป็นเครื่องหมาย คำว่า ปัญญาเครื่องยังการกระทำให้งดงาม (อปทานโสภนี ปญฺญา) คือ ปัญญาใดชื่อว่าย่อมงดงามด้วยการกระทำ อธิบายว่า คนพาลและบัณฑิตย่อมปรากฏด้วยจริยาของตนๆ นั่นเอง จริงอยู่ ทางที่คนพาลไปแล้ว ย่อมเป็นเหมือนทางที่ไฟป่าไป ซึ่งเผาต้นไม้ พุ่มไม้ บ้าน และนิคมเป็นต้น ปรากฏแต่เพียงสถานที่ที่ถูกเผา เกลื่อนกล่นด้วยถ่าน เถ้า และเขม่า ทางที่บัณฑิตไปแล้ว ย่อมเป็นเหมือนทางที่มหาเมฆซึ่งตกลงมาทั่วทั้ง ๔ ทวีปไป ซึ่งทำให้หลุมบ่อเป็นต้นเต็ม และนำมาซึ่งความสมบูรณ์แห่งธัญชาติต่างๆ ในทางที่มหาเมฆนั้นไปแล้ว สถานที่นั้นๆ ซึ่งเต็มด้วยน้ำและมีธัญชาติและผลไม้น้อยใหญ่ต่างๆ ย่อมปรากฏ ฉันใด ในทางที่บัณฑิตไปแล้ว ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมปรากฏแต่ความสมบูรณ์ ไม่ปรากฏความวิบัติเลย บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 3. චින්තීසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาจินตีสูตร 3. තතියෙ [Pg.71] බාලලක්ඛණානීති ‘‘බාලො අය’’න්ති එතෙහි ලක්ඛීයති ඤායතීති බාලලක්ඛණානි. තානෙවස්ස සඤ්ජානනකාරණානීති බාලනිමිත්තානි. බාලාපදානානීති බාලස්ස අපදානානි. දුච්චින්තිතචින්තීති චින්තයන්තො අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදමිච්ඡාදස්සනවසෙන දුච්චින්තිතමෙව චින්තෙති. දුබ්භාසිතභාසීති භාසමානොපි මුසාවාදාදිභෙදං දුබ්භාසිතමෙව භාසති. දුක්කටකම්මකාරීති කරොන්තොපි පාණාතිපාතාදිවසෙන දුක්කටකම්මමෙව කරොති. පණ්ඩිතලක්ඛණානීතිආදි වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුචින්තිතචින්තීතිආදීනි චෙත්ථ මනොසුචරිතාදීනං වසෙන යොජෙතබ්බානි. ๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า พาลลักฺขณานิ ความว่า บุคคลย่อมถูกกำหนดรู้ คือ ย่อมรู้ได้ด้วยธรรมเหล่านี้ว่า "ผู้นี้เป็นพาล" เหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่า พาลลักษณะ (เครื่องหมายของคนพาล) ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละเป็นเหตุให้รู้จักคนพาลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า พาลนิมิต (เครื่องหมายของคนพาล) บทว่า พาลาปทานานิ ความว่า เป็นเรื่องราวของคนพาล บทว่า ทุจฺจินฺติตจินฺตี ความว่า เมื่อคิด ก็ย่อมคิดแต่เรื่องที่คิดชั่ว ด้วยอำนาจอภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฐิ บทว่า ทุพฺภาสิตภาสี ความว่า แม้เมื่อพูด ก็ย่อมพูดแต่คำพูดที่พูดชั่ว อันมีมุสาวาทเป็นต้น บทว่า ทุกฺกฏกมฺมการี ความว่า แม้เมื่อทำ ก็ย่อมทำแต่กรรมที่ทำชั่ว ด้วยอำนาจปาณาติบาตเป็นต้น บทว่า ปณฺฑิตลักฺขณานิ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ส่วนบทว่า สุจินฺติตจินฺตี เป็นต้น ในบัณฑิตลักษณะนี้ พึงประกอบเข้าด้วยอำนาจมโนสุจริตเป็นต้น 4. අච්චයසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอัจจยสูตร 4. චතුත්ථෙ අච්චයං අච්චයතො න පස්සතීති අත්තනො අපරාධං අපරාධතො න පස්සති. අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං නප්පටිකරොතීති ‘‘අපරද්ධං මයා’’ති ඤත්වාපි යො ධම්මො, තං න කරොති, දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා අච්චයං න දෙසෙති නක්ඛමාපෙති. අච්චයං දෙසෙන්තස්ස යථාධම්මං නප්පටිග්ගණ්හාතීති පරස්ස ‘‘විරද්ධං මයා’’ති ඤත්වා දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා ඛමාපෙන්තස්ස නක්ඛමති. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බො. ๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสติ ความว่า ไม่เห็นความผิดของตนโดยความเป็นความผิด บทว่า อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ นปฺปฏิ กโรติ ความว่า แม้รู้ว่า "เราทำผิดแล้ว" ธรรมใดมีอยู่ ก็ไม่กระทำธรรมนั้น ไม่ยอมรับทัณฑกรรม ไม่แสดงความผิด ไม่ขอให้เขายกโทษให้ บทว่า อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาติ ความว่า เมื่อผู้อื่นรู้ว่า "เราทำผิดแล้ว" ยอมรับทัณฑกรรม แล้วขอให้ยกโทษให้ ตนก็ไม่ยกโทษให้ ฝ่ายขาวพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว 5. අයොනිසොසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาอโยนิโสสูตร 5. පඤ්චමෙ අයොනිසො පඤ්හං කත්තා හොතීති ‘‘කති නු ඛො, උදායි, අනුස්සතිට්ඨානානී’’ති වුත්තෙ ‘‘පුබ්බෙනිවාසො අනුස්සතිට්ඨානං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා ලාළුදායිත්ථෙරො විය අනුපායචින්තාය අපඤ්හමෙව පඤ්හන්ති කත්තා හොති. අයොනිසො පඤ්හං විස්සජ්ජෙතා හොතීති එවං චින්තිතං පන පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තොපි ‘‘ඉධ, භන්තෙ, භික්ඛු අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. සෙය්‍යථිදං, එකම්පි ජාති’’න්තිආදිනා නයෙන සොයෙව ථෙරො විය අයොනිසො විස්සජ්ජෙතා හොති, අපඤ්හමෙව පඤ්හන්ති කථෙති. පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති එත්ථ පදමෙව අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො පදබ්‍යඤ්ජනං. තං අක්ඛරපාරිපූරිං කත්වා දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අපරිහාපෙත්වා [Pg.72] වුත්තං පරිමණ්ඩලං නාම හොති, එවරූපෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති අත්ථො. සිලිට්ඨෙහීති පදසිලිට්ඨතාය සිලිට්ඨෙහි. උපගතෙහීති අත්ථඤ්ච කාරණඤ්ච උපගතෙහි. නාබ්භනුමොදිතාති එවං යොනිසො සබ්බං කාරණසම්පන්නං කත්වාපි විස්සජ්ජිතං පරස්ස පඤ්හං නාභිනුමොදති නාභිනන්දති සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පඤ්හං ලාළුදායිත්ථෙරො විය. යථාහ – ๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อโยนิโส ปญฺหํ กตฺตา โหติ ความว่า เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ท่านอุทายิ อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ" ก็คิดว่า "ปุพเพนิวาสจักเป็นอนุสสติฏฐาน" แล้วย่อมเป็นผู้ตั้งปัญหาที่ไม่ใช่ปัญหาขึ้นเป็นปัญหาด้วยการคิดโดยไม่แยบคาย เหมือนพระลาฬุทายีเถระ บทว่า อโยนิโส ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตา โหติ ความว่า แม้เมื่อจะตอบปัญหาที่คิดไว้อย่างนั้น ก็ย่อมเป็นผู้ตอบโดยไม่แยบคาย เหมือนพระเถระรูปนั้นนั่นแหละ โดยนัยเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง" กล่าวคือ กล่าวสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาว่าเป็นปัญหา ในบทว่า ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ นี้ บทนั่นแหละ ชื่อว่า ปทพยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ บทนั้นที่ท่านกล่าวโดยทำให้อักษรบริบูรณ์ ไม่ยังพยัญชนพุทธิ ๑๐ อย่างให้เสื่อมไป ชื่อว่า ปริมณฑละ (กลมกล่อม) ความว่า ด้วยบทและพยัญชนะเห็นปานนี้ บทว่า สิลิฏฺเฐหิ ความว่า ที่ราบรื่นเพราะความราบรื่นแห่งบท บทว่า อุปคเตหิ ความว่า ที่เข้าถึงเนื้อความและเหตุผล บทว่า นาพฺภนุโมทิตา ความว่า ไม่ชื่นชม ไม่ยินดีปัญหาของผู้อื่นที่ตอบโดยแยบคาย ทำให้สมบูรณ์ด้วยเหตุผลทุกอย่างอย่างนี้ เหมือนพระลาฬุทายีเถระ (ไม่ชื่นชม) ปัญหาของพระสารีบุตรเถระ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘‘අට්ඨානං ඛො එතං, ආවුසො සාරිපුත්ත, අනවකාසො, යං සො අතික්කම්මෙව කබළීකාරාහාරභක්ඛානං දෙවානං සහබ්‍යතං අඤ්ඤතරං මනොමයං කායං උපපන්නො සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපජ්ජෙය්‍යාපි වුට්ඨහෙය්‍යාපි, නත්ථෙතං ඨාන’’න්ති (අ. නි. 5.166). "ดูก่อนท่านสารีบุตร ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส ที่บุคคลนั้นล่วงเลยความเป็นสหายของเทวดาผู้บริโภกกวฬิงการาหารแล้ว เข้าถึงกายอันสำเร็จด้วยใจหมู่ใดหมู่หนึ่ง จะพึงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ หรือพึงออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธได้ ฐานะที่จะเป็นเช่นนั้นไม่มี" (อํ. ปญฺจก. ๕.๑๖๖) යොනිසො පඤ්හං කත්තාතිආදීසු ආනන්දත්ථෙරො විය යොනිසොව පඤ්හං චින්තෙත්වා යොනිසො විස්සජ්ජිතා හොති. ථෙරො හි ‘‘කති නු ඛො, ආනන්ද, අනුස්සතිට්ඨානානී’’ති පුච්ඡිතො ‘‘අයං පඤ්හො භවිස්සතී’’ති යොනිසො චින්තෙත්වා යොනිසො විස්සජ්ජෙන්තො ආහ – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉදං, භන්තෙ, අනුස්සතිට්ඨානං එවංභාවිතං එවංබහුලීකතං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තතී’’ති. අබ්භනුමොදිතා හොතීති තථාගතො විය යොනිසො අබ්භනුමොදිතා හොති. තථාගතො හි ආනන්දත්ථෙරෙන පඤ්හෙ විස්සජ්ජිතෙ ‘‘සාධු සාධු, ආනන්ද, තෙන හි ත්වං, ආනන්ද, ඉමම්පි ඡට්ඨං අනුස්සතිට්ඨානං ධාරෙහි. ඉධානන්ද, භික්ඛු සතොව අභික්කමති සතොව පටික්කමතී’’තිආදිමාහ. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ในบทว่า โยนิโส ปญฺหํ กตฺตา เป็นต้น (บัณฑิต) ย่อมเป็นผู้คิดปัญหาโดยแยบคายแล้วตอบโดยแยบคายเหมือนพระอานนทเถระ จริงอยู่ พระเถระเมื่อถูกถามว่า "อานนท์ อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอ" ก็คิดโดยแยบคายว่า "ปัญหานี้จักเป็นอย่างนี้" เมื่อจะตอบโดยแยบคาย จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม...ฯลฯ...เข้าจตุตถฌานอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อนุสสติฏฐานนี้ ที่เจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน" บทว่า อพฺภนุโมทิตา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ชื่นชมโดยแยบคายเหมือนพระตถาคต จริงอยู่ พระตถาคต เมื่อพระอานนทเถระตอบปัญหาแล้ว ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดีละ ดีละ อานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงทรงจำแม้อนุสสติฏฐานที่ ๖ นี้ไว้ด้วย อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีสติ ก้าวไป มีสติ ถอยกลับ" สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 9. ඛතසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาขตสูตร 9. නවමෙ සුක්කපක්ඛො පුබ්බභාගෙ දසහිපි කුසලකම්මපථෙහි පරිච්ඡින්නො, උපරි යාව අරහත්තමග්ගා ලබ්භති. බහුඤ්ච පුඤ්ඤං පසවතීති එත්ථ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකපුඤ්ඤං කථිතං. ๙. ในสูตรที่ ๙ ฝ่ายขาว ในเบื้องต้น กำหนดด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ ในเบื้องสูง ย่อมได้จนถึงอรหัตตมรรค ในบทว่า พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวติ นี้ ท่านกล่าวถึงบุญที่เจือกันด้วยโลกิยะและโลกุตตระ 10. මලසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถามลสูตร 10. දසමෙ දුස්සීලභාවො දුස්සීල්‍යං, දුස්සීල්‍යමෙව මලං දුස්සීල්‍යමලං. කෙනට්ඨෙන මලන්ති? අනුදහනට්ඨෙන දුග්ගන්ධට්ඨෙන කිලිට්ඨකරණට්ඨෙන ච. තඤ්හි නිරයාදීසු අපායෙසු අනුදහතීති අනුදහනට්ඨෙනපි මලං. තෙන සමන්නාගතො [Pg.73] පුග්ගලො මාතාපිතූනම්පි සන්තිකෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි අන්තරෙ බොධිචෙතියට්ඨානෙසුපි ජිගුච්ඡනීයො හොති, සබ්බදිසාසු චස්ස ‘‘එවරූපං කිර තෙන පාපකම්මං කත’’න්ති අවණ්ණගන්ධො වායතීති දුග්ගන්ධට්ඨෙනපි මලං. තෙන ච සමන්නාගතො පුග්ගලො ගතගතට්ඨානෙ උපතාපඤ්චෙව ලභති, කායකම්මාදීනි චස්ස අසුචීනි හොන්ති අපභස්සරානීති කිලිට්ඨකරණට්ඨෙනපි මලං. අපිච තං දෙවමනුස්සසම්පත්තියො චෙව නිබ්බානසම්පත්තිඤ්ච මිලාපෙතීති මිලාපනට්ඨෙනපි මලන්ති වෙදිතබ්බං. ඉස්සාමලමච්ඡෙරමලෙසුපි එසෙව නයො. ๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ ความเป็นผู้ทุศีล ชื่อว่า ทุสสีลยะ, ความเป็นผู้ทุศีลนั่นแหละเป็นมลทิน ชื่อว่า ทุสสีลยมละ. ถามว่า ชื่อว่ามลทิน เพราะอรรถว่าอะไร? ตอบว่า เพราะอรรถว่าแผดเผา เพราะอรรถว่ามีกลิ่นเหม็น และเพราะอรรถว่ากระทำให้เศร้าหมอง. จริงอยู่ ความเป็นผู้ทุศีลนั้นย่อมแผดเผาในอบายทั้งหลายมีนรกเป็นต้น เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่าแผดเผา. บุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ทุศีลนั้น ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจ แม้ในสำนักของมารดาบิดา แม้ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ แม้ในสถานที่ตั้งแห่งโพธิเจดีย์ และกลิ่นแห่งการไม่สรรเสริญของบุคคลนั้นย่อมฟุ้งไปในทิศทั้งปวงว่า "ได้ยินว่า บาปกรรมเห็นปานนี้ บุคคลนั้นได้ทำแล้ว" เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่ามีกลิ่นเหม็น. และบุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ทุศีลนั้น ย่อมได้แต่ความเดือดร้อนในที่ที่ไปแล้วๆ และกายกรรมเป็นต้นของบุคคลนั้นย่อมไม่สะอาด มีคติอื่นเป็นเบื้องหน้า เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่ากระทำให้เศร้าหมอง. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ความเป็นผู้ทุศีลนั้นย่อมทำให้สมบัติของเทวดาและมนุษย์ และนิพพานสมบัติเหี่ยวแห้ง เหตุนั้น จึงชื่อว่ามลทิน แม้เพราะอรรถว่าทำให้เหี่ยวแห้ง. แม้ในอิสสามละและมัจเฉริยมละ ก็นัยนี้แหละ. බාලවග්ගො පඨමො. พาลวรรคที่ ๑ จบ 2. රථකාරවග්ගො ๒. รทการวรรค 1. ඤාතසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาญาตสูตร 11. දුතියස්ස පඨමෙ ඤාතොති පඤ්ඤාතො පාකටො. අනනුලොමිකෙති සාසනස්ස න අනුලොමෙතීති අනනුලොමිකං, තස්මිං අනනුලොමිකෙ. කායකම්මෙති පාණාතිපාතාදිම්හි කායදුච්චරිතෙ. ඔළාරිකං වා එතං, න එවරූපෙ සමාදපෙතුං සක්කොති. දිසා නමස්සිතුං වට්ටති, භූතබලිං කාතුං වට්ටතීති එවරූපෙ සමාදපෙති ගණ්හාපෙති. වචීකම්මෙපි මුසාවාදාදීනි ඔළාරිකානි, අත්තනො සන්තකං පරස්ස අදාතුකාමෙන ‘‘නත්ථී’’ති අයං වඤ්චනමුසාවාදො නාම වත්තුං වට්ටතීති එවරූපෙ සමාදපෙති. මනොකම්මෙපි අභිජ්ඣාදයො ඔළාරිකා, කම්මට්ඨානං විසංවාදෙත්වා කථෙන්තො පන අනනුලොමිකෙසු ධම්මෙසු සමාදපෙති නාම දක්ඛිණවිහාරවාසිත්ථෙරො විය. තං කිර ථෙරං එකො උපට්ඨාකො අමච්චපුත්තො උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මෙත්තායන්තෙන පඨමං කීදිසෙ පුග්ගලෙ මෙත්තායිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡි. ථෙරො සභාගවිසභාගං අනාචික්ඛිත්වා ‘‘පියපුග්ගලෙ’’ති ආහ. තස්ස ච භරියා පියා හොති මනාපා, සො තං ආරබ්භ මෙත්තායන්තො උම්මාදං පාපුණි. කථං පනෙස බහුජනඅහිතාය පටිපන්නො හොතීති? එවරූපස්ස හි සද්ධිවිහාරිකාදයො චෙව උපට්ඨාකාදයො ච තෙසං ආරක්ඛදෙවතා ආදිං කත්වා තාසං තාසං මිත්තභූතා යාව බ්‍රහ්මලොකා [Pg.74] සෙසදෙවතා ච ‘‘අයං භික්ඛු න අජානිත්වා කරිස්සතී’’ති තෙන කතමෙව කරොන්ති, එවමෙස බහුජනඅහිතාය පටිපන්නො හොති. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ญาโต ความว่า เป็นที่รู้จัก ปรากฏ บทว่า อนนุโลมิเก ความว่า ไม่คล้อยตามพระศาสนา เพราะฉะนั้น ชื่อว่า อนนุโลมิกะ ในกรรมที่ไม่คล้อยตามนั้น บทว่า กายกัมเม ความว่า ในกายทุจริตมีปาณาติบาตเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง กายทุจริตนี้เป็นของหยาบ ไม่สามารถเพื่อจะให้สมาทานในกายกรรมเห็นปานนี้ได้ (แต่กลับ) ให้สมาทาน ให้ยึดถือในกายกรรมเห็นปานนี้ว่า "ย่อมควรเพื่อจะไหว้ทิศ ย่อมควรเพื่อจะทำภูตพลี" แม้ในวจีกรรม มุสาวาทเป็นต้นเป็นของหยาบ (แต่กลับ) ให้สมาทานในวจีกรรมเห็นปานนี้ว่า "เพราะความเป็นผู้ไม่ต้องการจะให้ทรัพย์ของตนแก่ผู้อื่น มุสาวาทที่เป็นเหตุลวงนี้ที่กล่าวว่า 'ไม่มี' ย่อมควรเพื่อจะกล่าว" แม้ในมโนกรรม อภิชฌาเป็นต้นเป็นของหยาบ ส่วนผู้ที่กล่าวคลาดเคลื่อนกรรมฐาน ชื่อว่าย่อมให้สมาทานในธรรมทั้งหลายที่ไม่คล้อยตาม (แก่พระศาสนา) เหมือนพระเถระผู้พักอยู่ที่ทักขิณวิหาร ได้ยินว่า อุปัฏฐากคนหนึ่งซึ่งเป็นบุตรของอำมาตย์ เข้าไปหาพระเถระนั้นแล้ว ถามว่า "ผู้เจริญเมตตา พึงเจริญเมตตาในบุคคลเช่นไรก่อน" พระเถระไม่บอกถึงความเสมอกันและไม่เสมอกัน (โดยเพศ) กล่าวว่า "ในบุคคลอันเป็นที่รัก" และภรรยาของบุตรอำมาตย์นั้นเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เขาปรารภภรรยานั้นเจริญเมตตาอยู่ ก็ถึงความเป็นบ้า ก็บุคคลนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากอย่างไร? เพราะว่า สัทธิวิหาริกเป็นต้นและอุปัฏฐากเป็นต้นของบุคคลเห็นปานนี้ และอารักขเทวดาของชนเหล่านั้นเป็นต้น ตลอดจนถึงพรหมโลก เทวดาที่เหลือผู้เป็นมิตรของเทวดาเหล่านั้นๆ ต่างก็ทำตามที่ภิกษุนั้นทำแล้วนั่นแหละ ด้วยคิดว่า "ภิกษุรูปนี้จะไม่ทำโดยไม่รู้" ด้วยประการฉะนี้ บุคคลนี้จึงชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก සුක්කපක්ඛෙ පාණාතිපාතා වෙරමණිආදීනංයෙව වසෙන කායකම්මවචීකම්මානි වෙදිතබ්බානි. කම්මට්ඨානං පන අවිසංවාදෙත්වා කථෙන්තො අනුලොමිකෙසු ධම්මෙසු සමාදපෙති නාම කොළිතවිහාරවාසී චතුනිකායිකතිස්සත්ථෙරො විය. තස්ස කිර ජෙට්ඨභාතා නන්දාභයත්ථෙරො නාම පොතලියවිහාරෙ වසන්තො එකස්මිං රොගෙ සමුට්ඨිතෙ කනිට්ඨං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘ආවුසො, මය්හං සල්ලහුකං කත්වා එකං කම්මට්ඨානං කථෙහී’’ති. කිං, භන්තෙ, අඤ්ඤෙන කම්මට්ඨානෙන, කබළීකාරාහාරං පරිග්ගණ්හිතුං වට්ටතීති? කිමත්ථිකො එස, ආවුසොති? භන්තෙ, කබළීකාරාහාරො උපාදාරූපං, එකස්මිඤ්ච උපාදාරූපෙ දිට්ඨෙ තෙවීසති උපාදාරූපානි පාකටානි හොන්තීති. සො ‘‘වට්ටිස්සති, ආවුසො, එත්තක’’න්ති තං උය්‍යොජෙත්වා කබළීකාරාහාරං පරිග්ගණ්හිත්වා උපාදාරූපං සල්ලක්ඛෙත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථ නං ථෙරං බහිවිහාරා අනික්ඛන්තමෙව පක්කොසිත්වා, ‘‘ආවුසො, මහාඅවස්සයොසි මය්හං ජාතො’’ති කනිට්ඨත්ථෙරස්ස අත්තනා පටිලද්ධගුණං ආරොචෙසි. බහුජනහිතායාති එතස්සපි හි සද්ධිවිහාරිකාදයො ‘‘අයං න අජානිත්වා කරිස්සතී’’ති තෙන කතමෙව කරොන්තීති බහුජනහිතාය පටිපන්නො නාම හොතීති. ในฝ่ายขาว พึงทราบกายกรรมและวจีกรรมโดยอำนาจแห่งการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นเท่านั้น ส่วนผู้ที่กล่าวไม่คลาดเคลื่อนกรรมฐาน ชื่อว่าย่อมให้สมาทานในธรรมทั้งหลายที่คล้อยตาม (แก่พระศาสนา) เหมือนพระติสสเถระผู้ทรงนิกาย ๔ ผู้พักอยู่ที่โกลิตวิหาร ได้ยินว่า พี่ชายของท่านชื่อนันทาภยเถระ พักอยู่ที่โปตลิยวิหาร เมื่อราคะอย่างหนึ่งเกิดขึ้น จึงให้เรียกน้องชายมาแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านจงทำกรรมฐานอย่างหนึ่งให้เบาแก่เรา แล้วบอกเถิด" (น้องชายตอบว่า) "ท่านผู้เจริญ จะมีประโยชน์อะไรด้วยกรรมฐานอย่างอื่น ย่อมควรเพื่อจะกำหนดกวฬิงการาหาร" (พี่ชายถามว่า) "อาวุโส กวฬิงการาหารนี้มีประโยชน์อะไร?" (น้องชายตอบว่า) "ท่านผู้เจริญ กวฬิงการาหารเป็นอุปาทารูป และเมื่อเห็นอุปาทารูปอย่างหนึ่งแล้ว อุปาทารูป ๒๓ ก็ย่อมปรากฏ" ท่านนันทาภยเถระนั้นกล่าวว่า "อาวุโส เพียงเท่านี้ก็ควรแล้ว" แล้วส่งน้องชายนั้นไป กำหนดกวฬิงการาหาร พิจารณาอุปาทารูปแล้วเจริญ (วิปัสสนา) ก็บรรลุพระอรหัต ครั้งนั้น ท่านจึงเรียกพระเถระ (น้องชาย) นั้นผู้ยังไม่ออกจากวิหารมา แล้วบอกคุณที่ตนได้บรรลุแล้วแก่พระติสสเถระผู้น้องว่า "อาวุโส ท่านเป็นที่พึ่งอันยิ่งใหญ่ของเรา" บทว่า พหุชนหิตาย ความว่า แม้ของบุคคลนี้ สัทธิวิหาริกเป็นต้นก็ทำตามที่ภิกษุนั้นทำแล้วนั่นแหละ ด้วยคิดว่า "ภิกษุรูปนี้จะไม่ทำโดยไม่รู้" เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก 2. සාරණීයසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาสารณียสูตร 12. දුතියෙ ඛත්තියස්සාති ජාතියා ඛත්තියස්ස. මුද්ධාවසිත්තස්සාති රාජාභිසෙකෙන මුද්ධනි අභිසිත්තස්ස. සාරණීයානි භවන්තීති සරිතබ්බානි අසම්මුස්සනීයානි හොන්ති. ජාතොති නිබ්බත්තො. යාවජීවං සාරණීයන්ති දහරකාලෙ ජානිතුම්පි න සක්කා, අපරභාගෙ පන මාතාපිතුආදීහි ඤාතකෙහි වා දාසාදීහි වා ‘‘ත්වං අසුකජනපදෙ අසුකනගරෙ අසුකදිවසෙ අසුකනක්ඛත්තෙ ජාතො’’ති ආචික්ඛිතෙ සුත්වා තතො පට්ඨාය යාවජීවං සරති න සම්මුස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘යාවජීවං සාරණීයං හොතී’’ති. ๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ขัตติยัสสะ ความว่า แห่งกษัตริย์โดยชาติ บทว่า มุทธาวสิตตัสสะ ความว่า ผู้ได้รับอภิเษกบนพระเศียรด้วยพระราชพิธีราชาภิเษก บทว่า สารณียานิ ภวันติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึก ไม่พึงลืมเลือน บทว่า ชาโต ความว่า เกิดแล้ว บทว่า ยาวชีวํ สารณียํ ความว่า ในวัยเด็กไม่อาจจะรู้ได้ แต่ในภายหลัง เมื่อมารดาบิดาเป็นต้น หรือญาติ หรือทาสเป็นต้น บอกว่า "ท่านเกิดในชนบทชื่อโน้น ในเมืองชื่อโน้น ในวันชื่อโน้น ในนักษัตรชื่อโน้น" ครั้นได้ฟังแล้ว ตั้งแต่กาลนั้นไป ก็ระลึกได้ตลอดชีวิต ไม่ลืมเลือน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นสิ่งที่พึงระลึกตลอดชีวิต" ඉදං[Pg.75], භික්ඛවෙ, දුතියන්ති අභිසෙකට්ඨානං නාම රඤ්ඤො බලවතුට්ඨිකරං හොති, තෙනස්ස තං යාවජීවං සාරණීයං. සඞ්ගාමවිජයට්ඨානෙපි එසෙව නයො. එත්ථ පන සඞ්ගාමන්ති යුද්ධං. අභිවිජිනිත්වාති ජිනිත්වා සත්තුමද්දනං කත්වා. තමෙව සඞ්ගාමසීසන්ති තමෙව සඞ්ගාමට්ඨානං. අජ්ඣාවසතීති අභිභවිත්වා ආවසති. บทว่า อิทํ ภิกฺขเว ทุติยํ ความว่า สถานที่อภิเษก ชื่อว่าย่อมทำความยินดีอย่างยิ่งแก่พระราชา เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงเป็นสิ่งที่พระองค์พึงระลึกตลอดชีวิต แม้ในสถานที่ที่ทรงได้รับชัยชนะในสงคราม ก็นัยนี้เช่นกัน ก็ในบทนี้ บทว่า สังคามํ คือ การรบ บทว่า อภิวิชินิตฺวา ความว่า ชนะแล้ว คือ ทำการย่ำยีศัตรู บทว่า ตเมว สังคามสีสํ ความว่า สถานที่รบนั้นนั่นเอง บทว่า อัชฌาวสติ ความว่า ครอบครองอยู่ ඉදානි යස්මා සම්මාසම්බුද්ධස්ස රඤ්ඤො ජාතිට්ඨානාදීහි කත්තබ්බකිච්චං නත්ථි, ඉමස්මිං පන සාසනෙ තප්පටිභාගෙ තයො පුග්ගලෙ දස්සෙතුං ඉදං කාරණං ආභතං, තස්මා තෙ දස්සෙන්තො එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනගාරියං පබ්බජිතො හොතීති එත්ථ චතුපාරිසුද්ධිසීලම්පි පබ්බජ්ජානිස්සිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. සාරණීයං හොතීති ‘‘අහං අසුකරට්ඨෙ අසුකජනපදෙ අසුකවිහාරෙ අසුකමාළකෙ අසුකදිවාට්ඨානෙ අසුකචඞ්කමෙ අසුකරුක්ඛමූලෙ පබ්බජිතො’’ති එවං යාවජීවං සරිතබ්බමෙව හොති න සම්මුස්සිතබ්බං. บัดนี้ เพราะว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่มีกิจที่ต้องทำด้วยสถานที่ประสูติเป็นต้นของพระราชา แต่ในพระศาสนานี้ ทรงนำเหตุนี้มาเพื่อแสดงบุคคล ๓ จำพวกผู้เป็นส่วนเปรียบเทียบนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวเมว โข ภิกฺขเว ในบทเหล่านั้น บทว่า อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ นี้ พึงทราบว่า แม้จตุปาริสุทธิศีลก็อาศัยบรรพชาเท่านั้น บทว่า สารณียํ โหติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึกตลอดชีวิต ไม่พึงลืมเลือนว่า "เราบวชในรัฐชื่อโน้น ในชนบทชื่อโน้น ในวิหารชื่อโน้น ในมณฑลชื่อโน้น ในที่พักกลางวันชื่อโน้น ในที่จงกรมชื่อโน้น ที่โคนไม้ชื่อโน้น" ඉදං දුක්ඛන්ති එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛං අත්ථි. අයං දුක්ඛසමුදයොති එත්තකො දුක්ඛසමුදයො, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛසමුදයො අත්ථීති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එවමෙත්ථ චතූහි සච්චෙහි සොතාපත්තිමග්ගො කථිතො. කසිණපරිකම්මවිපස්සනාඤාණානි පන මග්ගසන්නිස්සිතානෙව හොන්ති. සාරණීයං හොතීති ‘‘අහං අසුකරට්ඨෙ…පෙ… අසුකරුක්ඛමූලෙ සොතාපන්නො ජාතො’’ති යාවජීවං සාරණීයං හොති අසම්මුස්සනීයං. บทว่า อิทํ ทุกฺขํ ความว่า ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ทุกข์ที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี บทว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ความว่า ทุกขสมุทัยมีเพียงเท่านี้ ทุกขสมุทัยที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ โสดาปัตติมรรคจึงถูกกล่าวด้วยสัจจะ ๔ ส่วนกสิณบริกรรมและวิปัสสนาญาณทั้งหลายย่อมอาศัยมรรคเท่านั้น บทว่า สารณียํ โหติ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงระลึก ไม่พึงลืมเลือนตลอดชีวิตว่า "เราเป็นโสดาบันในรัฐชื่อโน้น...ฯลฯ...ที่โคนไม้ชื่อโน้น" ආසවානං ඛයාති ආසවානං ඛයෙන. චෙතොවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලපඤ්ඤං. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනාව අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා. උපසම්පජ්ජ විහරතීති පටිලභිත්වා විහරති. සාරණීයන්ති ‘‘මයා අසුකරට්ඨෙ…පෙ… අසුකරුක්ඛමූලෙ අරහත්තං පත්ත’’න්ති අත්තනො අරහත්තපත්තිට්ඨානං නාම යාවජීවං සාරණීයං හොති අසම්මුස්සනීයන්ති යථානුසන්ධිනාව දෙසනං නිට්ඨපෙසි. บทว่า อาสวานํ ขยา ได้แก่ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลสมาธิ. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลปัญญา. บทว่า สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ได้แก่ กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง. บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหรติ ได้แก่ บรรลุแล้วอยู่. บทว่า สารณียนฺติ ความว่า สถานที่ที่ตนบรรลุพระอรหัต ชื่อว่าเป็นที่อันตนพึงระลึกได้ ไม่พึงลืมเลือนตลอดชีวิตว่า "เราบรรลุพระอรหัตในแว่นแคว้นชื่อโน้น...ฯลฯ...ที่โคนต้นไม้ชื่อโน้น" ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับความที่เชื่อมกันนั่นเอง. 3. ආසංසසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอาสังสสูตร 13. තතියෙ සන්තොති අත්ථි උපලබ්භන්ති. සංවිජ්ජමානාති තස්සෙව වෙවචනං. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. නිරාසොති අනාසො අපත්ථනො. ආසංසොති [Pg.76] ආසංසමානො පත්ථයමානො. විගතාසොති අපගතාසො. චණ්ඩාලකුලෙති චණ්ඩාලානං කුලෙ. වෙනකුලෙති විලීවකාරකුලෙ. නෙසාදකුලෙති මිගලුද්දකානං කුලෙ. රථකාරකුලෙති චම්මකාරකුලෙ. පුක්කුසකුලෙති පුප්ඵච්ඡඩ්ඩකකුලෙ. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สนฺโต ได้แก่ มีอยู่, หาได้. บทว่า สํวิชฺชมานา เป็นไวพจน์ของบทว่า สนฺโต นั่นเอง. บทว่า โลกสฺมึ ได้แก่ ในสัตวโลก. บทว่า นิราโส ได้แก่ ผู้ไม่มีความหวัง, ผู้ไม่มีความปรารถนา. บทว่า อาสํโส ได้แก่ ผู้หวังอยู่, ผู้ปรารถนาอยู่. บทว่า วิคตาโส ได้แก่ ผู้มีความหวังไปปราศแล้ว. บทว่า จณฺฑาลกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนจัณฑาล. บทว่า เวนกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนจักสาน. บทว่า เนสาทกุเล ได้แก่ ในตระกูลของพรานเนื้อ. บทว่า รถการกุเล ได้แก่ ในตระกูลของช่างหนัง. บทว่า ปุกฺกุสกุเล ได้แก่ ในตระกูลของคนเทขยะดอกไม้. එත්තාවතා කුලවිපත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා නීචකුලෙ ජාතොපි එකච්චො අඩ්ඪො හොති මහද්ධනො, අයං පන න තාදිසො, තස්මාස්ස භොගවිපත්තිං දස්සෙතුං දලිද්දෙතිආදිමාහ. තත්ථ දලිද්දෙති දාලිද්දියෙන සමන්නාගතෙ. අප්පන්නපානභොජනෙති පරිත්තකඅන්නපානභොජනෙ. කසිරවුත්තිකෙති දුක්ඛජීවිකෙ, යත්ථ වායාමෙන පයොගෙන ජීවිතවුත්තිං සාධෙන්ති, තථාරූපෙති අත්ථො. යත්ථ කසිරෙන ඝාසච්ඡාදො ලබ්භතීති යස්මිං කුලෙ දුක්ඛෙන යාගුභත්තඝාසො ච කොපීනමත්තං අච්ඡාදනඤ්ච ලබ්භති. (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงความวิบัติแห่งตระกูลไว้ด้วยคำเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เพราะว่าบางคนแม้เกิดในตระกูลต่ำ ก็เป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก แต่คนนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงความวิบัติแห่งโภคะของเขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ทลิทฺเท. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทลิทฺเท ได้แก่ ในตระกูลที่ประสบกับความยากจน. บทว่า อปฺปนฺนปานโภชเน ได้แก่ ในตระกูลที่มีข้าว น้ำ และโภชนะน้อย. บทว่า กสิรวุตฺติเก ได้แก่ ในตระกูลที่มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง อธิบายว่า ในตระกูลเช่นใดที่ (คน) สำเร็จการเลี้ยงชีพได้ด้วยความพยายามและความเพียร. บทว่า ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภติ ความว่า ในตระกูลใดที่ได้อาหารคือข้าวต้มและข้าวสวย และเครื่องนุ่งห่มเพียงแค่ผ้าเตี่ยวด้วยความลำบาก. ඉදානි යස්මා එකච්චො නීචකුලෙ ජාතොපි උපධිසම්පන්නො හොති අත්තභාවසමිද්ධියං ඨිතො, අයඤ්ච න තාදිසො, තස්මාස්ස සරීරවිපත්තිම්පි දස්සෙතුං සො ච හොති දුබ්බණ්ණොතිආදිමාහ. තත්ථ දුබ්බණ්ණොති පංසුපිසාචකො විය ඣාමඛාණුවණ්ණො. දුද්දසිකොති විජාතමාතුයාපි අමනාපදස්සනො. ඔකොටිමකොති ලකුණ්ඩකො. කාණොති එකක්ඛිකාණො වා උභයක්ඛිකාණො වා. කුණීති එකහත්ථකුණී වා උභයහත්ථකුණී වා. ඛඤ්ජොති එකපාදඛඤ්ජො වා උභයපාදඛඤ්ජො වා. පක්ඛහතොති හතපක්ඛො පීඨසප්පී. පදීපෙය්‍යස්සාති වට්ටිතෙලකපල්ලකාදිනො පදීපඋපකරණස්ස. තස්ස න එවං හොතීති. කස්මා න හොති? නීචකුලෙ ජාතත්තා. บัดนี้ เพราะว่าบางคนแม้เกิดในตระกูลต่ำ ก็เป็นผู้มีรูปสมบัติสมบูรณ์ ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ แต่คนนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงแม้ความวิบัติแห่งสรีระของเขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทุพฺพณฺโณ ได้แก่ มีผิวพรรณเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ ราวกับเปรตคลุกฝุ่น. บทว่า ทุทฺทสิโก ได้แก่ มีรูปร่างไม่น่าดูแม้สำหรับมารดาผู้ให้กำเนิด. บทว่า โอโกฏิมโก ได้แก่ คนเตี้ยแคระ. บทว่า กาโณ ได้แก่ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง. บทว่า กุณี ได้แก่ มือด้วนข้างเดียว หรือมือด้วนสองข้าง. บทว่า ขญฺโช ได้แก่ ขาเขยกข้างเดียว หรือขาเขยกสองข้าง. บทว่า ปกฺขหโต ได้แก่ เป็นอัมพาต เคลื่อนที่ไปด้วยแผ่นกระดาน. บทว่า ปทีเปยฺยสฺส ได้แก่ แห่งอุปกรณ์ประทีป มีไส้ตะเกียง น้ำมัน และถ้วยตะเกียงเป็นต้น. บทว่า ตสฺส น เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมไม่มีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะเกิดในตระกูลต่ำ. ජෙට්ඨොති අඤ්ඤස්මිං ජෙට්ඨෙ සති කනිට්ඨො ආසං න කරොති, තස්මා ජෙට්ඨොති ආහ. ආභිසෙකොති ජෙට්ඨොපි න අභිසෙකාරහො ආසං න කරොති, තස්මා ආභිසෙකොති ආහ. අනභිසිත්තොති අභිසෙකාරහොපි කාණකුණිආදිදොසරහිතො සකිං අභිසිත්තො පුන අභිසෙකෙ ආසං න කරොති, තස්මා අනභිසිත්තොති ආහ[Pg.77]. අචලප්පත්තොති ජෙට්ඨොපි ආභිසෙකො අනභිසිත්තො මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො, සොපි අභිසෙකෙ ආසං න කරොති. සොළසවස්සුද්දෙසිකො පන පඤ්ඤායමානමස්සුභෙදො අචලප්පත්තො නාම හොති, මහන්තම්පි රජ්ජං විචාරෙතුං සමත්ථො, තස්මා ‘‘අචලප්පත්තො’’ති ආහ. තස්ස එවං හොතීති කස්මා හොති? මහාජාතිතාය. บทว่า เชฏฺโฐ ความว่า เมื่อมีพี่ชายคนโตอยู่ น้องชายย่อมไม่หวัง (ในตำแหน่ง) ฉะนั้น จึงตรัสว่า เชฏฺโฐ. บทว่า อาภิเสโก ความว่า แม้เป็นพี่ชายคนโต แต่ไม่สมควรแก่อภิเษก ก็ย่อมไม่หวัง ฉะนั้น จึงตรัสว่า อาภิเสโก. บทว่า อนภิสิตฺโต ความว่า แม้ผู้ที่สมควรแก่อภิเษก ปราศจากโทษมีตาบอดมือด้วนเป็นต้น แต่เมื่อได้รับอภิเษกครั้งหนึ่งแล้ว ย่อมไม่หวังในอภิเษกอีก ฉะนั้น จึงตรัสว่า อนภิสิตฺโต. บทว่า อจลปฺปตฺโต ความว่า แม้จะเป็นพี่ชายคนโต สมควรแก่อภิเษก ยังไม่ได้รับอภิเษก แต่เป็นเด็กอ่อนปัญญานอนหงายอยู่ แม้เขาก็ย่อมไม่หวังในอภิเษก. ส่วนราชกุมารอายุราว ๑๖ ปี มีหนวดเคราปรากฏขึ้นแล้ว ชื่อว่าถึงความมั่นคงแล้ว สามารถที่จะบริหารราชสมบัติแม้อันยิ่งใหญ่ได้ ฉะนั้น จึงตรัสว่า อจลปฺปตฺโต. บทว่า ตสฺส เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมมีแก่เขา) ถามว่า เพราะเหตุไรจึงมี? ตอบว่า เพราะมีชาติกำเนิดสูง. දුස්සීලොති නිස්සීලො. පාපධම්මොති ලාමකධම්මො. අසුචීති අසුචීහි කායකම්මාදීහි සමන්නාගතො. සඞ්කස්සරසමාචාරොති සඞ්කාහි සරිතබ්බසමාචාරො, කිඤ්චිදෙව අසාරුප්පං දිස්වා ‘‘ඉදං ඉමිනා කතං භවිස්සතී’’ති එවං පරෙසං ආසඞ්කනීයසමාචාරො, අත්තනායෙව වා සඞ්කාහි සරිතබ්බසමාචාරො, සාසඞ්කසමාචාරොති අත්ථො. තස්ස හි දිවාට්ඨානාදීසු සන්නිපතිත්වා කිඤ්චිදෙව මන්තයන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘ඉමෙ එකතො හුත්වා මන්තෙන්ති, කච්චි නු ඛො මයා කතකම්මං ජානිත්වා මන්තෙන්තී’’ති එවං සාසඞ්කසමාචාරො හොති. පටිච්ඡන්නකම්මන්තොති පටිච්ඡාදෙතබ්බයුත්තකෙන පාපකම්මෙන සමන්නාගතො. අස්සමණො සමණපටිඤ්ඤොති අස්සමණො හුත්වාව සමණපතිරූපකතාය ‘‘සමණො අහ’’න්ති එවං පටිඤ්ඤො. අබ්‍රහ්මචාරී බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤොති අඤ්ඤෙ බ්‍රහ්මචාරිනො සුනිවත්ථෙ සුපාරුතෙ සුම්භකපත්තධරෙ ගාමනිගමරාජධානීසු පිණ්ඩාය චරිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තෙ දිස්වා සයම්පි තාදිසෙන ආකාරෙන තථා පටිපජ්ජනතො ‘‘අහං බ්‍රහ්මචාරී’’ති පටිඤ්ඤං දෙන්තො විය හොති. ‘‘අහං භික්ඛූ’’ති වත්වා උපොසථග්ගාදීනි පවිසන්තො පන බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤො හොතියෙව, තථා සඞ්ඝිකං ලාභං ගණ්හන්තො. අන්තොපූතීති පූතිනා කම්මෙන අන්තො අනුපවිට්ඨො. අවස්සුතොති රාගාදීහි තින්තො. කසම්බුජාතොති සඤ්ජාතරාගාදිකචවරො. තස්ස න එවං හොතීති. කස්මා න හොති? ලොකුත්තරධම්මඋපනිස්සයස්ස නත්ථිතාය. තස්ස එවං හොතීති. කස්මා හොති? මහාසීලස්මිං පරිපූරකාරිතාය. บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ผู้ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺโม ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม. บทว่า อสุจิ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่สะอาด. บทว่า สงฺกสฺสรสมาจาโร ได้แก่ ผู้มีความประพฤติที่น่าระลึกถึงด้วยความรังเกียจ คือ เมื่อคนอื่นเห็นความประพฤติไม่สมควรบางอย่าง ก็มีความประพฤติที่น่ารังเกียจว่า "กรรมนี้ภิกษุรูปนี้คงทำแล้ว" ดังนี้ หรือมีความประพฤติที่ตนเองนั่นแหละพึงระลึกถึงด้วยความรังเกียจ อธิบายว่า มีความประพฤติน่ารังเกียจ. จริงอยู่ ภิกษุนั้นเห็นภิกษุทั้งหลายประชุมปรึกษาหารือกันเรื่องใดเรื่องหนึ่งในที่พักกลางวันเป็นต้น ก็จะมีความประพฤติน่ารังเกียจอย่างนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ประชุมปรึกษากันอยู่หนอ หรือว่าพวกเธอรู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษากัน". บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกรรมชั่วที่ควรปกปิด. บทว่า อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ ได้แก่ ไม่ใช่สมณะ แต่เพราะความเป็นผู้มีรูปร่างคล้ายสมณะ จึงปฏิญญาว่า "เราเป็นสมณะ". บทว่า อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ได้แก่ เห็นพรหมจารีบุคคลเหล่าอื่นผู้นุ่งห่มเรียบร้อย ถือบาตรดินที่ขัดดีแล้ว เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในคามนิคมราชธานีเลี้ยงชีพอยู่ แม้ตนเองก็ประพฤติเช่นนั้นด้วยอาการเช่นนั้น จึงเป็นดุจให้ปฏิญญาว่า "เราเป็นพรหมจารี". ส่วนผู้ที่กล่าวว่า "เราเป็นภิกษุ" แล้วเข้าไปสู่โรงอุโบสถเป็นต้น ก็ย่อมเป็นผู้ปฏิญญาว่าเป็นพรหมจารีทีเดียว, เช่นเดียวกับผู้ที่รับลาภของสงฆ์. บทว่า อนฺโตปูติ ได้แก่ ผู้มีกรรมอันเน่าในเข้าไปภายในแล้ว. บทว่า อวสฺสุโต ได้แก่ ผู้ชุ่มด้วยราคะเป็นต้น. บทว่า กสมฺพุชาโต ได้แก่ ผู้มีขยะคือกิเลสมีราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า ตสฺส น เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมไม่มีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะไม่มีอุปนิสัยแห่งโลกุตรธรรม. บทว่า ตสฺส เอวํ โหติ (ความหวังเช่นนั้นย่อมมีแก่เขา). ถามว่า เพราะเหตุไรจึงมี? ตอบว่า เพราะเป็นผู้มีปกติทำศีลอันยิ่งใหญ่ให้บริบูรณ์. 4. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาจักกวัตติสูตร 14. චතුත්ථෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ජනං රඤ්ජෙතීති රාජා. චක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී. වත්තිතං වා අනෙන චක්කන්ති චක්කවත්තී. ධම්මො අස්ස [Pg.78] අත්ථීති ධම්මිකො. ධම්මෙනෙව දසවිධෙන චක්කවත්තිවත්තෙන රාජා ජාතොති ධම්මරාජා. සොපි න අරාජකන්ති සොපි අඤ්ඤං නිස්සයරාජානං අලභිත්වා චක්කං නාම වත්තෙතුං න සක්කොතීති අත්ථො. ඉති සත්ථා දෙසනං පට්ඨපෙත්වා යථානුසන්ධිං අපාපෙත්වාව තුණ්හී අහොසි. කස්මා? අනුසන්ධිකුසලා උට්ඨහිත්වා අනුසන්ධිං පුච්ඡිස්සන්ති, බහූ හි ඉමස්මිං ඨානෙ තථාරූපා භික්ඛූ, අථාහං තෙහි පුට්ඨො දෙසනං වඩ්ඪෙස්සාමීති. අථෙකො අනුසන්ධිකුසලො භික්ඛු භගවන්තං පුච්ඡන්තො කො පන, භන්තෙතිආදිමාහ. භගවාපිස්ස බ්‍යාකරොන්තො ධම්මො භික්ඛූතිආදිමාහ. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ ชื่อว่าราชา เพราะทรงยังชนให้ยินดีด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ ชื่อว่าจักรพรรดิ เพราะทรงยังจักรให้เป็นไป หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าจักรพรรดิ เพราะจักร อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้ว ชื่อว่าธัมมิกะ เพราะธรรมมีอยู่แก่พระองค์ ชื่อว่าธรรมราชา เพราะเป็นพระราชาผู้ทรงเป็นไปโดยธรรมคือจักรวรรดิวัตร ๑๐ ประการเท่านั้น อธิบายว่า แม้พระองค์ก็มิใช่ผู้ไม่มีพระราชาอื่น คือ แม้พระองค์เมื่อไม่ได้พระราชาที่เป็นที่พึ่งอื่น ก็ไม่สามารถจะยังจักรให้เป็นไปได้ ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงตั้งเทศนาไว้แล้ว มิได้ทรงนำไปให้ถึงที่สุดตามอนุสนธิ ได้ทรงนิ่งเสีย เพราะเหตุไร? (เพราะทรงพระดำริว่า) ภิกษุผู้ฉลาดในอนุสนธิจะลุกขึ้นถามอนุสนธิ ด้วยว่าภิกษุผู้มีรูปเช่นนั้นในที่นี้มีมาก ลำดับนั้น เราอันภิกษุเหล่านั้นทูลถามแล้ว จักขยายเทศนาให้พิสดาร ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้ฉลาดในอนุสนธิ เมื่อจะทูลถามพระผู้มีพระภาค ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรเล่า..." แม้พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงพยากรณ์แก่ภิกษุนั้น ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุ ธรรมแล..." තත්ථ ධම්මොති දසකුසලකම්මපථධම්මො. ධම්මන්ති තමෙව වුත්තප්පකාරං ධම්මං. නිස්සායාති තදධිට්ඨානෙන චෙතසා තමෙව නිස්සයං කත්වා. ධම්මං සක්කරොන්තොති යථා කතො සො ධම්මො සුට්ඨු කතො හොති, එවමෙතං කරොන්තො. ධම්මං ගරුං කරොන්තොති තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා තං ගරුකරොන්තො. ධම්මං අපචායමානොති තස්සෙව ධම්මස්ස අඤ්ජලිකරණාදීහි නීචවුත්තිතං කරොන්තො. ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතූති තං ධම්මං ධජමිව පුරක්ඛත්වා කෙතුමිව උක්ඛිපිත්වා පවත්තියා ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතු ච හුත්වාති අත්ථො. ධම්මාධිපතෙය්‍යොති ධම්මාධිපතිභූතාගතභාවෙන ධම්මවසෙනෙව ච සබ්බකිරියානං කරණෙන ධම්මාධිපතෙය්‍යො හුත්වා. ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහතීති ධම්මො අස්සා අත්ථීති ධම්මිකා, රක්ඛා ච ආවරණඤ්ච ගුත්ති ච රක්ඛාවරණගුත්ති. තත්ථ ‘‘පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛතී’’ති වචනතො ඛන්තිආදයො රක්ඛා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛති. ඛන්තියා අවිහිංසාය මෙත්තචිත්තතාය අනුද්දයායා’’ති (සං. නි. 5.385). නිවාසනපාරුපනගෙහාදීනි ආවරණං. චොරාදිඋපද්දවනිවාරණත්ථං ගොපායනා ගුත්ති. තං සබ්බම්පි සුට්ඨු විදහති පවත්තෙති ඨපෙතීති අත්ථො. ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺโม คือ ธรรมอันเป็นกุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า ธมฺมํ คือ ธรรมอันมีประการดังกล่าวแล้วนั้นนั่นเอง บทว่า นิสฺสาย คือ มีธรรมนั้นเป็นที่ตั้งด้วยจิต กระทำธรรมนั้นนั่นเองให้เป็นที่อาศัย บทว่า ธมฺมํ สกฺกโรนฺโต คือ กระทำธรรมนั้นอย่างนี้ คือ ธรรมนั้นอันบุคคลกระทำแล้วอย่างไรจึงจะชื่อว่าทำดีแล้ว บทว่า ธมฺมํ ครุ กโรนฺโต คือ กระทำธรรมนั้นให้เป็นของหนัก ด้วยความเคารพที่เกิดขึ้นในธรรมนั้น บทว่า ธมฺมํ อปจายมาโน คือ กระทำความเป็นผู้มีความประพฤติอ่อนน้อมต่อธรรมนั้นนั่นเอง ด้วยการทำอัญชลีเป็นต้น บทว่า ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ ความว่า เป็นผู้มีธรรมเป็นธงและมีธรรมเป็นยอดธง ด้วยความเป็นไปโดยการตั้งธรรมนั้นไว้ข้างหน้าเหมือนธง ยกขึ้นเหมือนยอดธง บทว่า ธมฺมาธิปเตยฺโย คือ เป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่ เพราะความเป็นผู้มาจากธรรมที่เป็นอธิบดี และเพราะกระทำกิจทั้งปวงโดยอำนาจแห่งธรรมเท่านั้น บทว่า ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ (ทรงจัดแจงการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองอันเป็นธรรม) คือ ชื่อว่าธัมมิกา เพราะธรรมมีอยู่แก่การคุ้มครองนั้น, การรักษา การป้องกัน และการคุ้มครอง ชื่อว่า รักขาวรณคุตติ ใน ๓ อย่างนั้น ขันติเป็นต้น ชื่อว่า รักขา (การรักษา) เพราะพระดำรัสว่า "เมื่อบุคคลรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตน" คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตนอย่างไร? ด้วยขันติ ด้วยอวิหิงสา ด้วยความเป็นผู้มีเมตตาจิต ด้วยความเอ็นดู" ผ้านุ่ง ผ้าห่ม เรือน เป็นต้น ชื่อว่า อาวรณะ (การป้องกัน) การดูแลเพื่อป้องกันอุปัทวะจากโจรเป็นต้น ชื่อว่า คุตติ (การคุ้มครอง) ความว่า ย่อมจัดแจง ย่อมให้เป็นไป ย่อมตั้งไว้ ซึ่งการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองทั้งหมดนั้นเป็นอย่างดี ඉදානි යත්ථ සා සංවිදහිතබ්බා, තං දස්සෙන්තො අන්තොජනස්මින්තිආදිමාහ. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – අන්තොජනසඞ්ඛාතං පුත්තදාරං සීලසංවරෙ පතිට්ඨාපෙන්තො වත්ථගන්ධමාලාදීනි චස්ස දදමානො සබ්බොපද්දවෙ චස්ස නිවාරයමානො ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහති නාම. ඛත්තියාදීසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – අභිසිත්තඛත්තියා භද්‍රඅස්සාජානීයාදිරතනසම්පදානෙනපි [Pg.79] උපගණ්හිතබ්බා, අනුයන්තා ඛත්තියා තෙසං අනුරූපයානවාහනසම්පදානෙනපි පරිතොසෙතබ්බා, බලකායො කාලං අනතික්කමෙත්වා භත්තවෙතනසම්පදානෙනපි අනුග්ගහෙතබ්බො, බ්‍රාහ්මණා අන්නපානවත්ථාදිනා දෙය්‍යධම්මෙන, ගහපතිකා භත්තබීජනඞ්ගලබලිබද්දාදිසම්පදානෙන, තථා නිගමවාසිනො නෙගමා ජනපදවාසිනො ච ජානපදා. සමිතපාපබාහිතපාපා පන සමණබ්‍රාහ්මණා සමණපරික්ඛාරසම්පදානෙන සක්කාතබ්බා, මිගපක්ඛිනො අභයදානෙන සමස්සාසෙතබ්බා. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงบุคคลอันเป็นที่ซึ่งการคุ้มครองนั้นพึงจัดแจง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อนฺโตชนสฺมึ (ในชนภายใน) ในบทเหล่านั้น นี้เป็นอรรถโดยสังเขป คือ (พระราชา) ผู้ทรงยังบุตรและภรรยาที่นับว่าเป็นคนภายในให้ตั้งมั่นในศีลสังวร และทรงพระราชทานวัตถุ ของหอม และระเบียบดอกไม้เป็นต้นแก่บุตรและภรรยานั้น และทรงป้องกันอุปัทวะทั้งปวงแก่บุตรและภรรยานั้น ชื่อว่าทรงจัดแจงการรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองอันเป็นธรรม แม้ในหมู่กษัตริย์เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน แต่นี้เป็นข้อพิเศษ คือ กษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว พึงทรงยกย่องแม้ด้วยการพระราชทานรัตนะมีม้าอาชาไนยพันธุ์ดีเป็นต้น กษัตริย์ผู้ตามเสด็จ พึงทรงทำให้พอใจแม้ด้วยการพระราชทานยานพาหนะที่สมควรแก่กษัตริย์เหล่านั้น พลนิกาย พึงทรงอนุเคราะห์แม้ด้วยการพระราชทานภัตตาหารและค่าจ้างโดยไม่ให้ล่วงเวลา พราหมณ์ทั้งหลาย (พึงทรงอนุเคราะห์) ด้วยเทยยธรรมมีข้าว น้ำ และผ้าเป็นต้น คหบดีทั้งหลาย (พึงทรงอนุเคราะห์) ด้วยการให้ข้าวเปลือก พืชพันธุ์ ไถ และโคงานเป็นต้น ฉันนั้นเหมือนกัน ชาวนิคม ชื่อว่า เนคมะ และชาวชนบท ชื่อว่า ชานปทะ ส่วนสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันนำออกแล้ว พึงทรงสักการะด้วยการถวายสมณบริขาร เนื้อและนก พึงทรงทำให้เบาใจด้วยการให้อภัยทาน ධම්මෙනෙව චක්කං වත්තෙතීති දසකුසලකම්මපථධම්මෙනෙව චක්කං පවත්තෙති. තං හොති චක්කං අප්පටිවත්තියන්ති තං තෙන එවං පවත්තිතං ආණාචක්කං අප්පටිවත්තියං හොති. කෙනචි මනුස්සභූතෙනාති දෙවතා නාම අත්තනා ඉච්ඡිතිච්ඡිතමෙව කරොන්ති, තස්මා තා අග්ගණ්හිත්වා ‘‘මනුස්සභූතෙනා’’ති වුත්තං. පච්චත්ථිකෙනාති පටිඅත්ථිකෙන, පටිසත්තුනාති අත්ථො. ධම්මිකොති චක්කවත්තී දසකුසලකම්මපථවසෙන ධම්මිකො, තථාගතො පන නවලොකුත්තරධම්මවසෙන. ධම්මරාජාති නවහි ලොකුත්තරධම්මෙහි මහාජනං රඤ්ජෙතීති ධම්මරාජා. ධම්මංයෙවාති නවලොකුත්තරධම්මමෙව නිස්සාය තමෙව සක්කරොන්තො තං ගරුකරොන්තො තං අපචායමානො. සොවස්ස ධම්මො අබ්භුග්ගතට්ඨෙන ධජොති ධම්මද්ධජො. සොවස්ස කෙතූති ධම්මකෙතු. තමෙව අධිපතිං ජෙට්ඨකං කත්වා විහරතීති ධම්මාධිපතෙය්‍යො. ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තින්ති ලොකියලොකුත්තරධම්මදායිකරක්ඛඤ්ච ආවරණඤ්ච ගුත්තිඤ්ච. සංවිදහතීති ඨපෙති පඤ්ඤපෙති. එවරූපන්ති තිවිධං කායදුච්චරිතං න සෙවිතබ්බං, සුචරිතං සෙවිතබ්බන්ති එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සංවිදහිත්වාති ඨපෙත්වා කථෙත්වා. ධම්මෙනෙව අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තෙතීති නවලොකුත්තරධම්මෙනෙව අසදිසං ධම්මචක්කං පවත්තෙති. තං හොති චක්කං අප්පටිවත්තියන්ති තං එවං පවත්තිතං ධම්මචක්කං එතෙසු සමණාදීසු එකෙනපි පටිවත්තෙතුං පටිබාහිතුං න සක්කා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า ธมฺเมเนว จกฺกํ วตฺเตติ (ทรงยังจักรให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น) คือ ทรงยังจักรให้เป็นไปโดยธรรมคือ กุศลกรรมบถ ๑๐ เท่านั้น บทว่า ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ (จักรนั้นเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้) คือ อาณาจักรนั้น อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้ บทว่า เกนจิ มนุสฺสภูเตน (อันใครๆ ที่เป็นมนุษย์) คือ ชื่อว่าเทวดาย่อมทำแต่สิ่งที่ตนปรารถนาแล้วๆ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงถือเอาเทวดาเหล่านั้น ตรัสว่า "มนุสฺสภูเตน" บทว่า ปจฺจตฺถิเกน (โดยข้าศึก) คือ ผู้ปรารถนาสิ่งที่ตรงกันข้าม ความว่า คือ ศัตรู บทว่า ธมฺมิโก คือ พระเจ้าจักรพรรดิชื่อว่าธัมมิกะ โดยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐ ส่วนพระตถาคต (ชื่อว่าธัมมิกะ) โดยอำนาจแห่งนวโลกุตรธรรม บทว่า ธมฺมราชา คือ ชื่อว่าธรรมราชา เพราะทรงยังมหาชนให้ยินดีด้วยโลกุตรธรรม ๙ ประการ บทว่า ธมฺมํเยว คือ ทรงอาศัยนวโลกุตรธรรมนั่นเอง สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรมนั้นนั่นเอง ธรรมนั้นนั่นเองของพระองค์ ชื่อว่าธง เพราะอรรถว่าสูงสุด ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมัทธโช ธรรมนั้นนั่นเองของพระองค์ ชื่อว่ายอดธง ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมเกตุ ทรงกระทำธรรมนั้นนั่นเองให้เป็นอธิบดี ให้เป็นใหญ่ แล้วประทับอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมาธิปเตยโย บทว่า ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ คือ การรักษา การป้องกัน และการคุ้มครองที่ให้โลกิยธรรมและโลกุตรธรรม บทว่า สํวิทหติ คือ ทรงตั้งไว้ ทรงบัญญัติไว้ บทว่า เอวรูปํ คือ กายทุจริต ๓ อย่าง ไม่พึงเสพ, สุจริตพึงเสพ ดังนี้ พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ บทว่า สํวิทหิตฺวา คือ ทรงตั้งไว้แล้ว ตรัสบอกแล้ว บทว่า ธมฺเมเนว อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ (ทรงยังธรรมจักรอันยอดเยี่ยมให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น) คือ ทรงยังธรรมจักรอันไม่มีสิ่งอื่นเปรียบให้เป็นไปโดยนวโลกุตรธรรมนั่นเอง บทว่า ตํ โหติ จกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยํ (ธรรมจักรนั้นเป็นสิ่งที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้) คือ ธรรมจักรนั้น อันพระองค์ทรงให้เป็นไปแล้วอย่างนี้ อันบุคคลผู้ใดผู้หนึ่งในหมู่สมณะเป็นต้นเหล่านี้ ไม่สามารถให้กลับ ให้ต้านทานได้ บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น 5. සචෙතනසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาสเจตนสูตร 15. පඤ්චමෙ ඉසිපතනෙති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසඞ්ඛාතානං ඉසීනං ධම්මචක්කප්පවත්තනත්ථාය චෙව උපොසථකරණත්ථාය ච ආගන්ත්වා පතනෙ, සන්නිපාතට්ඨානෙති අත්ථො. පදනෙතිපි පාඨො, අයමෙව අත්ථො. මිගදායෙති [Pg.80] මිගානං අභයත්ථාය දින්නෙ. ඡහි මාසෙහි ඡාරත්තූනෙහීති සො කිර රඤ්ඤා ආණත්තදිවසෙයෙව සබ්බූපකරණානි සජ්ජෙත්වා අන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ගාමද්වාරගාමමජ්ඣදෙවකුලසුසානාදීසු ඨිතරුක්ඛෙ චෙව ඣාමපතිතසුක්ඛරුක්ඛෙ ච විවජ්ජෙත්වා සම්පන්නපදෙසෙ ඨිතෙ සබ්බදොසවිවජ්ජිතෙ නාභිඅරනෙමීනං අනුරූපෙ රුක්ඛෙ ගහෙත්වා තං චක්කං අකාසි. තස්ස රුක්ඛෙ විචිනිත්වා ගණ්හන්තස්ස චෙව කරොන්තස්ස ච එත්තකො කාලො වීතිවත්තො. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡහි මාසෙහි ඡාරත්තූනෙහී’’ති. නානාකරණන්ති නානත්තං. නෙසන්ති න එසං. අත්ථෙසන්ති අත්ථි එසං. අභිසඞ්ඛාරස්ස ගතීති පයොගස්ස ගමනං. චිඞ්ගුලායිත්වාති පරිබ්භමිත්වා. අක්ඛාහතං මඤ්ඤෙති අක්ඛෙ පවෙසෙත්වා ඨපිතමිව. ๑๕. ในปัญจมสูตร บทว่า อิสิปตเน ความว่า เป็นที่ลงมา เป็นที่ประชุมของท่านผู้แสวงหาคุณคือศีลและสมาธิเป็นต้น ผู้ได้นามว่าพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า เพื่อประโยชน์แก่การยังธรรมจักรให้เป็นไป และเพื่อประโยชน์แก่การทำอุโบสถ ก็มีปาฐะว่า ปทเน บ้าง ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนี้. บทว่า มิคทาเย คือ ในที่อันเขาให้เพื่อความไม่มีภัยแก่หมู่เนื้อ. บทว่า ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหิ ความว่า ได้ยินว่า นายช่างทำล้อนั้น ในวันที่พระราชาทรงรับสั่งนั่นเอง ได้ตระเตรียมอุปกรณ์ทั้งปวงแล้ว พร้อมกับพวกอันเตวาสิกเข้าไปสู่ป่า เว้นต้นไม้ที่ตั้งอยู่ที่ประตูบ้าน กลางบ้าน เทวสถาน และป่าช้าเป็นต้น และเว้นต้นไม้ที่ถูกไฟไหม้ ต้นไม้ที่ล้มเอง และต้นไม้แห้ง แล้วเลือกเอาต้นไม้ที่ตั้งอยู่ในภูมิประเทศที่สมบูรณ์ ปราศจากโทษทั้งปวง เหมาะสมแก่ดุม กำ และกง แล้วได้ทำล้อนั้น. กาลประมาณเท่านี้ ได้ล่วงไปแล้วแก่นายช่างทำล้อนั้นผู้เลือกหาและเก็บเอาต้นไม้และผู้กำลังทำอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – “ฉหิ มาเสหิ ฉารตฺตูเนหิ” (สำเร็จด้วยหกเดือนหย่อนหกราตรี). บทว่า นานากรณํ คือ ความแตกต่าง. บทว่า เนสํ คือ น เอสํ (ไม่มีแก่ล้อทั้งสองนั้น). บทว่า อตฺเถสํ คือ อตฺถิ เอสํ (มีอยู่แก่ล้อทั้งสองนั้น). บทว่า อภิสงฺขารสฺส คติ คือ ความเป็นไปแห่งการปรุงแต่ง. บทว่า จิงฺคุลายิตฺวา คือ หมุนไป. บทว่า อกฺขาหตํ มญฺเญ คือ (ข้าพเจ้า) เข้าใจว่า ประหนึ่งสอดเข้าไว้ในเพลาแล้วตั้งไว้. සදොසාති සගණ්ඩා උණ්ණතොණතට්ඨානයුත්තා. සකසාවාති පූතිසාරෙන චෙව ඵෙග්ගුනා ච යුත්තා. කායවඞ්කාතිආදීනි කායදුච්චරිතාදීනං නාමානි. එවං පපතිතාති එවං ගුණපතනෙන පතිතා. එවං පතිට්ඨිතාති එවං ගුණෙහි පතිට්ඨිතා. තත්ථ ලොකියමහාජනා පපතිතා නාම, සොතාපන්නාදයො පතිට්ඨිතා නාම. තෙසුපි පුරිමා තයො කිලෙසානං සමුදාචාරක්ඛණෙ පපතිතා නාම, ඛීණාසවා පන එකන්තෙනෙව පතිට්ඨිතා නාම. තස්මාති යස්මා අප්පහීනකායවඞ්කාදයො පපතන්ති, පහීනකායවඞ්කාදයො පතිට්ඨහන්ති, තස්මා. කායවඞ්කාදීනං පන එවං පහානං වෙදිතබ්බං – පාණාතිපාතො අදින්නාදානං මිච්ඡාචාරො මුසාවාදො පිසුණාවාචා මිච්ඡාදිට්ඨීති ඉමෙ තාව ඡ සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, ඵරුසාවාචා බ්‍යාපාදොති ද්වෙ අනාගාමිමග්ගෙන, අභිජ්ඣා සම්ඵප්පලාපොති ද්වෙ අරහත්තමග්ගෙනාති. บทว่า สโทสา คือ มีปุ่ม มีตา ประกอบด้วยที่สูงๆ ต่ำๆ. บทว่า สกสาฬา คือ ประกอบด้วยแก่นที่ผุและกระพี้. บทว่า กายวงฺกาทีนิ เป็นชื่อของกายทุจริตเป็นต้น. บทว่า เอวํ ปปติตา คือ ตกไปแล้วด้วยการตกไปแห่งคุณอย่างนี้. บทว่า เอวํ ปฏิฏฺฐิตา คือ ตั้งมั่นแล้วด้วยคุณอย่างนี้. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น มหาชนที่เป็นโลกีย์ ชื่อว่าผู้ตกไป, พระโสดาบันเป็นต้น ชื่อว่าผู้ตั้งมั่นแล้ว. แม้ในพระอริยบุคคลเหล่านั้น สามท่านแรก ชื่อว่าผู้ตกไปในขณะที่กิเลสเกิดขึ้น, ส่วนพระขีณาสพ ชื่อว่าผู้ตั้งมั่นแล้วโดยส่วนเดียวแท้. บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่บุคคลผู้ยังละกายวังกะเป็นต้นไม่ได้ ย่อมตกไป, บุคคลผู้ละกายวังกะเป็นต้นได้แล้ว ย่อมตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น. พึงทราบการละกายวังกะเป็นต้นอย่างนี้ คือ เบื้องต้น ธรรม ๖ ประการเหล่านี้ คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน มิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา มิจฉาทิฏฐิ ย่อมถูกละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, ธรรม ๒ ประการ คือ ผรุสวาจา พยาบาท (ย่อมถูกละได้) ด้วยอนาคามิมรรค, ธรรม ๒ ประการ คือ อภิชฌา สัมผัปปลาปะ (ย่อมถูกละได้) ด้วยอรหัตตมรรค. 6. අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอปัณณกสูตร 16. ඡට්ඨෙ අපණ්ණකපටිපදන්ති අවිරද්ධපටිපදං එකංසපටිපදං නිය්‍යානිකපටිපදං කාරණපටිපදං සාරපටිපදං මණ්ඩපටිපදං අපච්චනීකපටිපදං අනුලොමපටිපදං ධම්මානුධම්මපටිපදං පටිපන්නො හොති, න තක්කග්ගාහෙන වා නයග්ගාහෙන වා. එවං ගහෙත්වා පටිපන්නො හි භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා මනුස්සදෙවනිබ්බානසම්පත්තීහි හායති පරිහායති, අපණ්ණකපටිපදං [Pg.81] පටිපන්නො පන තාහි සම්පත්තීහි න පරිහායති. අතීතෙ කන්තාරද්ධානමග්ගං පටිපන්නෙසු ද්වීසු සත්ථවාහෙසු යක්ඛස්ස වචනං ගහෙත්වා බාලසත්ථවාහො සද්ධිං සත්ථෙන අනයබ්‍යසනං පත්තො, යක්ඛස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා ‘‘උදකදිට්ඨට්ඨානෙ උදකං ඡඩ්ඩෙස්සාමා’’ති සත්ථකෙ සඤ්ඤාපෙත්වා මග්ගං පටිපන්නො පණ්ඩිතසත්ථවාහො විය. යං සන්ධාය වුත්තං – ๑๖. ในฉัฏฐสูตร บทว่า อปณฺณกปฏิปทํ คือ ชื่อว่าดำเนินไปสู่ปฏิปทาที่ไม่ผิดพลาด ปฏิปทาที่เป็นส่วนเดียว ปฏิปทาที่เป็นทางออก (จากวัฏฏะ) ปฏิปทาที่เป็นเหตุ ปฏิปทาที่เป็นสาระ ปฏิปทาที่ผ่องใส ปฏิปทาที่ไม่เป็นข้าศึก ปฏิปทาที่คล้อยตาม ปฏิปทาที่เป็นไปตามธรรมสมควรแก่ธรรม, ไม่ใช่ดำเนินไปด้วยการยึดถือตามความตรึก หรือด้วยการยึดถือตามนัย. จริงอยู่ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกา ผู้ยึดถืออย่างนั้นแล้วปฏิบัติ ย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมรอบจากสมบัติคือมนุษย์ เทวดา และนิพพาน, ส่วนผู้ดำเนินไปสู่อปัณณกปฏิปทา ย่อมไม่เสื่อมจากสมบัติเหล่านั้น. เปรียบเหมือนในอดีต ในบรรดานายกองเกวียนสองพวกผู้เดินทางไกลในกันดาร นายกองเกวียนผู้โง่เขลาเชื่อคำของยักษ์ ได้ถึงความพินาศฉิบหายพร้อมกับกองเกวียน, (ส่วนผู้ดำเนินไปสู่อปัณณกปฏิปทา) เปรียบเหมือนนายกองเกวียนผู้เป็นบัณฑิต ไม่เชื่อคำของยักษ์ ให้พวกกองเกวียนน้อยเข้าใจว่า “เราจักทิ้งน้ำในที่ที่เห็นน้ำ” แล้วดำเนินไปตามทาง. ซึ่งท่านหมายถึงแล้วกล่าวว่า – ‘‘අපණ්ණකං ඨානමෙකෙ, දුතියං ආහු තක්කිකා; එතදඤ්ඤාය මෙධාවී, තං ගණ්හෙ යදපණ්ණක’’න්ති. (ජා. 1.1.1); “ชนพวกหนึ่งยึดถือฐานะที่ไม่ผิดพลาด, (ส่วน) พวกนักตรึกกล่าว (ฐานะ) ที่สอง; ผู้มีปัญญารู้เรื่องนั้นแล้ว พึงยึดถือฐานะที่ไม่ผิดพลาดนั้น” ดังนี้. යොනි චස්ස ආරද්ධා හොතීති එත්ථ යොනීති ඛන්ධකොට්ඨාසස්සපි කාරණස්සපි පස්සාවමග්ගස්සපි නාමං. ‘‘චතස්සො ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, යොනියො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.152) හි ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනි නාම. ‘‘යොනි හෙසා භූමිජ ඵලස්ස අධිගමායා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.226) කාරණං. ‘‘න චාහං බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි, යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති (ම. නි. 2.457; ධ. ප. 396) ච ‘‘තමෙනං කම්මජවාතා නිවත්තිත්වා උද්ධංපාදං අධොසිරං සම්පරිවත්තෙත්වා මාතු යොනිමුඛෙ සම්පටිපාදෙන්තී’’ති ච ආදීසු පස්සාවමග්ගො. ඉධ පන කාරණං අධිප්පෙතං. ආරද්ධාති පග්ගහිතා පරිපුණ්ණා. ในบทว่า โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ นี้ คำว่า โยนิ เป็นชื่อของส่วนแห่งขันธ์ก็ได้ ของเหตุการณ์ก็ได้ ของช่องปัสสาวะก็ได้. จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า “สารีบุตร โยนิเหล่านี้มี ๔ อย่างแล” ส่วนแห่งขันธ์ ชื่อว่า โยนิ. ในบทเป็นต้นว่า “ภูมิชะ นี้เป็นเหตุเพื่อบรรลุผล” เหตุ (ชื่อว่า โยนิ). ในบทเป็นต้นว่า “เราไม่เรียกบุคคลผู้เกิดจากโยนิ มีกำเนิดจากมารดาว่าเป็นพราหมณ์” และ “ลมเกิดแต่กรรมพลิกทารกนั้นให้กลับเท้าขึ้นเบื้องบน ศีรษะลงเบื้องล่าง แล้วนำมาสู่ปากช่องคลอดของมารดา” ช่องปัสสาวะ (ชื่อว่า โยนิ). แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาเหตุ. บทว่า อารทฺธา คือ อันประคองไว้แล้ว, อันบริบูรณ์แล้ว. ආසවානං ඛයායාති එත්ථ ආසවන්තීති ආසවා, චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපි සන්දන්ති පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. ධම්මතො යාව ගොත්‍රභු, ඔකාසතො යාව භවග්ගා සවන්තීති වා ආසවා, එතෙ ධම්මෙ එතඤ්ච ඔකාසං අන්තොකරිත්වා පවත්තන්තීති අත්ථො. අන්තොකරණත්ථො හි අයං ආකාරො. චිරපාරිවාසියට්ඨෙන මදිරාදයො ආසවා, ආසවා වියාතිපි ආසවා. ලොකස්මිම්පි හි චිරපාරිවාසිකා මදිරාදයො ආසවාති වුච්චන්ති, යදි ච චිරපාරිවාසියට්ඨෙන ආසවා, එතෙයෙව භවිතුමරහන්ති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය, ඉතො පුබ්බෙ අවිජ්ජා නාහොසී’’තිආදි (අ. නි. 10.61). ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං සවන්ති පසවන්තීතිපි ආසවා. පුරිමානි චෙත්ථ නිබ්බචනානි යත්ථ කිලෙසා ආසවාති ආගච්ඡන්ති, තත්ථ යුජ්ජන්ති, පච්ඡිමං කම්මෙපි. න කෙවලඤ්ච කම්මකිලෙසායෙව ආසවා, අපිච ඛො නානප්පකාරා උපද්දවාපි. සුත්තෙසු හි ‘‘නාහං, චුන්ද, දිට්ඨධම්මිකානංයෙව ආසවානං සංවරාය ධම්මං [Pg.82] දෙසෙමී’’ති (දී. නි. 3.182) එත්ථ විවාදමූලභූතා කිලෙසා ආසවාති ආගතා. ในบทว่า อาสวานํ ขยาย นี้ พึงทราบความดังนี้ ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไป เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า อาสวะ, อธิบายว่า ย่อมไหลไป ย่อมเป็นไปจากจักขุทวารเป็นต้น... จนถึงมโนทวาร. หรืออีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไปโดยสภาวะจนถึงโคตรภูภูมิ โดยโอกาสจนถึงภวัคคพรหม เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) ชื่อว่า อาสวะ, ความว่า ย่อมเป็นไปโดยกระทำธรรมเหล่านั้นและโอกาสนั้นไว้ภายใน. จริงอยู่ อา-อักษรนี้ มีอรรถว่ากระทำไว้ภายใน. สุราเป็นต้น ชื่อว่า อาสวะ เพราะมีอรรถว่าหมักดองไว้นาน, (ธรรมเหล่าใด) เป็นประดุจอาสวะ เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า อาสวะ. จริงอยู่ แม้ในโลก สุราเป็นต้นที่หมักดองไว้นาน เขาก็เรียกว่า อาสวะ, และถ้าชื่อว่า อาสวะ เพราะมีอรรถว่าหมักดองไว้นาน ก็ควรจะเป็นได้แต่ธรรม ๓ อย่างเหล่านี้เท่านั้น (คือ โลภะ ทิฏฐิ โมหะ). และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า – “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งอวิชชาย่อมไม่ปรากฏว่า ก่อนแต่นี้อวิชชาไม่มี” เป็นต้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง (ธรรมเหล่าใด) ย่อมไหลไป คือยังทุกข์ในสงสารอันยาวนานให้เกิด เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า อาสวะ. ในบรรดาวิเคราะห์เหล่านั้น วิเคราะห์สองบทแรก ย่อมเหมาะสมในที่ใดที่กิเลสมาในชื่อว่า อาสวะ, วิเคราะห์บทหลังเหมาะสมแม้ในกรรม. และมิใช่เพียงกรรมและกิเลสเท่านั้นชื่อว่า อาสวะ, แต่โดยที่แท้ อุปัทวะต่างๆ ก็ (ชื่อว่า อาสวะ) ด้วย. จริงอยู่ ในพระสูตรทั้งหลาย ในบทว่า “จุนทะ เราไม่ได้แสดงธรรมเพื่อสังวรอาสวะที่เป็นไปในทิฏฐธรรมอย่างเดียว” นี้ กิเลสอันเป็นมูลแห่งวิวาทย่อมมาในชื่อว่า อาสวะ. ‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො; යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍යං, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ; තෙ මය්හං ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36) – “อาสวะเหล่าใดที่ทำให้เราพึงเข้าถึงความเป็นเทวดา หรือเป็นคนธรรพ์ผู้ไปในอากาศได้, อาสวะเหล่าใดที่ทำให้เราพึงเข้าถึงความเป็นยักษ์ หรือพึงเข้าถึงความเป็นมนุษย์ได้, อาสวะเหล่านั้นของเราสิ้นแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ทำให้ปราศจากแล้ว” ดังนี้ (อํ. จตุกฺก. ๔/๓๖) – එත්ථ තෙභූමකං ච කම්මං අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා. ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39; අ. නි. 2.202-230) එත්ථ පරූපවාදවිප්පටිසාරවධබන්ධාදයො චෙව අපායදුක්ඛභූතා ච නානප්පකාරා උපද්දවා. ในคาถานั้น (อาสวะ ได้แก่) กรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ และอกุศลธรรมที่เหลือ. ในบาลีว่า “เพื่อความสังวรต่ออาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรม เพื่อความกำจัดอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในสัมปรายภพ” ดังนี้ (ปารา. ๓๙; อํ. ทุก. ๒๐/๒๐๒-๒๓๐) (อาสวะ ได้แก่) อุปัทวะมีประการต่างๆ คือ การถูกผู้อื่นว่าร้าย ความเดือดร้อนใจ การฆ่า การจองจำ เป็นต้น และอุปัทวะที่เป็นทุกข์ในอบาย. තෙ පනෙතෙ ආසවා යත්ථ යථා ආගතා, තත්ථ තථා වෙදිතබ්බා. එතෙ හි විනයෙ තාව ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39; අ. නි. 2.202-230) ද්වෙධා ආගතා. සළායතනෙ ‘‘තයො මෙ, ආවුසො, ආසවා කාමාසවො භවාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති (සං. නි. 4.321) තිධා ආගතා. අඤ්ඤෙසු ච සුත්තන්තෙසු (චූළනි. ජතුකණ්ණිමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 69; පටි. ම. 1.107) අභිධම්මෙ (ධ. ස. 1102-1106; විභ. 937) ච තෙයෙව දිට්ඨාසවෙන සහ චතුධා ආගතා. නිබ්බෙධිකපරියායෙන ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා නිරයගාමිනියා, අත්ථි ආසවා තිරච්ඡානයොනිගාමිනියා, අත්ථි ආසවා පෙත්තිවිසයගාමිනියා, අත්ථි ආසවා මනුස්සලොකගාමිනියා, අත්ථි ආසවා දෙවලොකගාමිනියා’’ති (අ. නි. 6.63) පඤ්චධා ආගතා. කම්මමෙව චෙත්ථ ආසවාති වුත්තං. ඡක්කනිපාතෙ ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා සංවරාපහාතබ්බා’’තිආදිනා (අ. නි. 6.58) නයෙන ඡධා ආගතා. සබ්බාසවපරියායෙ (ම. නි. 1.14 ආදයො) තෙයෙව දස්සනෙන පහාතබ්බෙහි සද්ධිං සත්තධා ආගතා. ඉධ පන අභිධම්මනයෙන චත්තාරො ආසවා අධිප්පෙතාති වෙදිතබ්බා. ก็อาสวะเหล่านั้นมาแล้วในที่ใดๆ อย่างไรๆ พึงทราบในที่นั้นๆ อย่างนั้นๆ. จริงอยู่ อาสวะเหล่านั้นมาแล้วโดย ๒ นัย ในพระวินัยก่อนว่า “เพื่อความสังวรต่ออาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในทิฏฐธรรม เพื่อความกำจัดอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในสัมปรายภพ” ดังนี้ (ปารา. ๓๙; อํ. ทุก. ๒๐/๒๐๒-๒๓๐). มาแล้วโดย ๓ นัย ในสฬายตนวรรคว่า “ดูก่อนอาวุโส อาสวะ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ” ดังนี้ (สํ. สฬา. ๑๘/๓๒๑). และมาแล้วโดย ๔ นัย พร้อมกับทิฏฐาสวะ ในพระสูตรอื่นๆ (ขุ. จูฬนิ. ชตุกัณณีมาณวปุจฉานิทเทส ๓๐/๖๙; ขุ. ปฏิ. ๓๑/๑๐๗) และในพระอภิธรรม (อภิ. สํ. ๓๔/๑๑๐๒-๑๑๐๖; อภิ. วิ. ๓๕/๙๓๗) ก็เช่นกัน. มาแล้วโดย ๕ นัย โดยนิพเพธิกปริยายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่นำไปสู่นรกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่กำเนิดเดรัจฉานมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เปรตวิสัยมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่มนุษยโลกมีอยู่ อาสวะที่นำไปสู่เทวโลกมีอยู่” ดังนี้ (อํ. ฉกฺก. ๒๒/๖๓). และในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวว่ากรรมเท่านั้นเป็นอาสวะ. มาแล้วโดย ๖ นัย ในฉักกนิบาต ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยความสังวรมีอยู่” ดังนี้ (อํ. ฉกฺก. ๒๒/๕๘). มาแล้วโดย ๗ นัย ในสัพพาสวปริยาย (ม. มู. ๑๒/๑๔ เป็นต้น) พร้อมกับอาสวะที่พึงละด้วยทัสสนะ. แต่ในพระสูตรนี้ พึงทราบว่า ท่านประสงค์เอาอาสวะ ๔ อย่างตามนัยแห่งพระอภิธรรม. ඛයායාති එත්ථ පන ආසවානං සරසභෙදොපි ඛීණාකාරොපි මග්ගඵලනිබ්බානානිපි ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුච්චති. ‘‘යො ආසවානං ඛයො වයො භෙදො පරිභෙදො අනිච්චතා අන්තරධාන’’න්ති එත්ථ හි ආසවානං සරසභෙදො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. ‘‘ජානතො අහං, භික්ඛවෙ, පස්සතො [Pg.83] ආසවානං ඛයං වදාමී’’ති (ම. නි. 1.15; සං. නි. 2.23; ඉතිවු. 102) එත්ථ ආසවප්පහානං ආසවානං අච්චන්තක්ඛයො අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. แต่ในบทว่า ขยาย นี้ แม้ความแตกสลายไปตามสภาวะของอาสวะ แม้อาการที่สิ้นไป แม้มรรค ผล และนิพพาน ก็เรียกว่า “อาสวักขยะ”. จริงอยู่ ในบาลีว่า “ความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแตก ความทำลาย ความไม่เที่ยง ความอันตรธานไปแห่งอาสวะเหล่าใด” ดังนี้ ท่านกล่าวความแตกสลายไปตามสภาวะของอาสวะว่า “อาสวักขยะ”. ในบาลีว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเมื่อรู้ เมื่อเห็น จึงกล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” ดังนี้ (ม. มู. ๑๒/๑๕; สํ. นิ. ๑๖/๒๓; ขุ. อิติ. ๒๕/๑๐๒) ท่านกล่าวการละอาสวะ ความสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ความไม่เกิดขึ้น อาการที่สิ้นไป ความไม่มีแห่งอาสวะว่า “อาสวักขยะ”. ‘‘සෙඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො; ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති. (ඉතිවු. 62) – “พระเสขะผู้กำลังศึกษา ผู้ดำเนินตามมรรคอันตรง ย่อมมีญาณในความสิ้นไปเป็นเบื้องแรก หลังจากนั้นอรหัตตผลญาณจึงเกิดขึ้นในลำดับถัดไป” ดังนี้ (ขุ. อิติ. ๒๕/๖๒) – එත්ථ මග්ගො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති (ම. නි. 1.438) එත්ථ ඵලං. ในคาถานั้น ท่านกล่าวอริยมรรคว่า “อาสวักขยะ”. ในบาลีว่า “บุคคลชื่อว่าเป็นสมณะเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” ดังนี้ (ม. มู. ๑๒/๔๓๘) (อาสวักขยะ ได้แก่) ผล. ‘‘පරවජ්ජානුපස්සිස්ස, නිච්චං උජ්ඣානසඤ්ඤිනො; ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති. (ධ. ප. 253) – “อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลผู้คอยมองหาโทษของผู้อื่น ผู้มีความสำคัญว่าควรติเตียนอยู่เป็นนิตย์ บุคคลนั้นอยู่ห่างไกลจากความสิ้นไปแห่งอาสวะ” ดังนี้ (ขุ. ธ. ๒๕/๒๕๓) – එත්ථ නිබ්බානං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඵලං සන්ධාය ‘‘ආසවානං ඛයායා’’ති ආහ, අරහත්තඵලත්ථායාති අත්ථො. ในคาถานั้น (อาสวักขยะ ได้แก่) นิพพาน. แต่ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงผล ตรัสว่า “เพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” อธิบายว่า เพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล. ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරොති මනච්ඡට්ඨෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරො. භොජනෙ මත්තඤ්ඤූති භොජනස්මිං පමාණඤ්ඤූ, පටිග්ගහණපරිභොගපච්චවෙක්ඛණමත්තං ජානාති පජානාතීති අත්ථො. ජාගරියං අනුයුත්තොති රත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා පඤ්චසු කොට්ඨාසෙසු ජාගරණභාවං අනුයුත්තො, ජාගරණෙයෙව යුත්තප්පයුත්තොති අත්ථො. บทว่า อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร ความว่า เป็นผู้มีทวารอันปิดแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖. บทว่า โภชเน มตฺตญฺญู ความว่า เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ อธิบายว่า ย่อมรู้ ย่อมรู้ทั่วถึงประมาณในการรับ การบริโภค และการพิจารณา. บทว่า ชาคริยํ อนุยุตฺโต ความว่า แบ่งกลางคืนและกลางวันออกเป็น ๖ ส่วนแล้ว ประกอบความเป็นผู้ตื่นอยู่ใน ๕ ส่วน อธิบายว่า ประกอบตนอย่างยิ่งในความตื่นนั่นเทียว. එවං මාතිකං ඨපෙත්වා ඉදානි තමෙව ඨපිතපටිපාටියා විභජන්තො කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූතිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛුනා රූපං දිස්වාතිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.15) විත්ථාරිතො, තථා පටිසඞ්ඛා යොනිසො ආහාරං ආහාරෙති නෙව දවායාතිආදීනං (විසුද්ධි. 1.18). ආවරණීයෙහි ධම්මෙහීති පඤ්චහි නීවරණෙහි ධම්මෙහි. නීවරණානි හි චිත්තං ආවරිත්වා තිට්ඨන්ති, තස්මා ආවරණීයා ධම්මාති වුච්චන්ති. සීහසෙය්‍යං කප්පෙතීති සීහො විය සෙය්‍යං කප්පෙති. පාදෙ පාදං අච්චාධායාති වාමපාදං දක්ඛිණපාදෙ අතිආධාය. සමං ඨපිතෙ හි පාදෙ ජාණුකෙන ජාණුකං ගොප්ඵකෙන ච ගොප්ඵකං ඝටීයති, තතො වෙදනා උට්ඨහන්ති. තස්මා තස්ස දොසස්ස පරිවජ්ජනත්ථං ථොකං අතික්කමිත්වා එස පාදං ඨපෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘පාදෙ පාදං අච්චාධායා’’ති. ครั้นทรงตั้งมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกมาติกานั้นตามลำดับที่ทรงตั้งไว้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กถญฺจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุ...เป็นอย่างไร). ในบทเหล่านั้น เนื้อความแห่งบทเป็นต้นว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา (เห็นรูปด้วยจักษุ) ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. ๑/๑๕) และเนื้อความแห่งบทเป็นต้นว่า ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ เนว ทวาย (ย่อมพิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อเล่น) ก็เช่นกัน (วิสุทฺธิ. ๑/๑๘). บทว่า อาวรณิเยหิ ธมฺเมหิ ความว่า จากธรรมคือนิวรณ์ ๕. จริงอยู่ นิวรณ์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่โดยปิดกั้นจิตไว้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า อาวรณียธรรม. บทว่า สีหเสยฺยํ กปฺเปติ ความว่า ย่อมสำเร็จการนอนเหมือนราชสีห์. บทว่า ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย ความว่า วางเท้าซ้อนเหลื่อมเท้า คือวางเท้าซ้ายไว้บนเท้าขวา. จริงอยู่ เมื่อวางเท้าเสมอกัน เข่าย่อมกระทบเข่า และตาตุ่มย่อมกระทบตาตุ่ม จากนั้นเวทนาก็เกิดขึ้น. ฉะนั้น เพื่อจะเว้นโทษนั้น ภิกษุนี้จึงวางเท้าให้เหลื่อมกันเล็กน้อย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – “ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย” (วางเท้าซ้อนเหลื่อมเท้า). සතො [Pg.84] සම්පජානොති සතියා චෙව සම්පජඤ්ඤෙන ච සමන්නාගතො. කථං පනෙස නිද්දායන්තො සතො සම්පජානො නාම හොතීති? පුරිමප්පවත්තිවසෙන. අයං හි චඞ්කමෙ චඞ්කමන්තො නිද්දාය ඔක්කමනභාවං ඤත්වා පවත්තමානං කම්මට්ඨානං ඨපෙත්වා මඤ්චෙ වා ඵලකෙ වා නිපන්නො නිද්දං උපගන්ත්වා පුන පබුජ්ඣමානො කම්මට්ඨානං ඨිතට්ඨානෙ ගණ්හන්තොයෙව පබුජ්ඣති. තස්මා නිද්දායන්තොපි සතො සම්පජානො නාම හොති. අයං තාව මූලකම්මට්ඨානෙ නයොව. පරිග්ගහකම්මට්ඨානවසෙනාපි පනෙස සතො සම්පජානො නාම හොති. කථං? අයං හි චඞ්කමන්තො නිද්දාය ඔක්කමනභාවං ඤත්වා පාසාණඵලකෙ වා මඤ්චෙ වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන නිපජ්ජිත්වා පච්චවෙක්ඛති – ‘‘අචෙතනො කායො අචෙතනෙ මඤ්චෙ පතිට්ඨිතො, අචෙතනො මඤ්චො අචෙතනාය පථවියා, අචෙතනා පථවී අචෙතනෙ උදකෙ, අචෙතනං උදකං අචෙතනෙ වාතෙ, අචෙතනො වාතො අචෙතනෙ ආකාසෙ පතිට්ඨිතො. තත්ථ ආකාසම්පි ‘අහං වාතං උක්ඛිපිත්වා ඨිත’න්ති න ජානාති, වාතොපි ‘අහං ආකාසෙ පතිට්ඨිතො’ති න ජානාති. තථා වාතො න ජානාති. ‘අහං උදකං උක්ඛිපිත්වා ඨිතො’ති…පෙ… මඤ්චො න ජානාති, ‘අහං කායං උක්ඛිපිත්වා ඨිතො’ති, කායො න ජානාති ‘අහං මඤ්චෙ පතිට්ඨිතො’ති. න හි තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගො වා සමන්නාහාරො වා මනසිකාරො වා චෙතනා වා පත්ථනා වා අත්ථී’’ති. තස්ස එවං පච්චවෙක්ඛතො තං පච්චවෙක්ඛණචිත්තං භවඞ්ගෙ ඔතරති. එවං නිද්දායන්තොපි සතො සම්පජානො නාම හොතීති. บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติและสัมปชัญญะ. ถามว่า ก็โยคีบุคคลนี้ เมื่อหลับอยู่ จะชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะได้อย่างไร? ตอบว่า ด้วยอำนาจกรรมฐานที่ให้เป็นไปก่อน. จริงอยู่ โยคีบุคคลนี้ เมื่อจงกรมอยู่ในที่จงกรม ทราบภาวะที่ความง่วงครอบงำแล้ว วางกรรมฐานที่กำลังเป็นไปอยู่ นอนลงบนเตียงหรือบนแผ่นกระดาน เข้าถึงความหลับแล้ว เมื่อตื่นขึ้นอีก ก็ย่อมตื่นขึ้นพร้อมกับจับกรรมฐานในที่ที่ตั้งอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อหลับอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ. นี้เป็นนัยในมูลกรรมฐานก่อน. อนึ่ง โยคีบุคคลนี้ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ แม้ด้วยอำนาจแห่งปริคคหกรรมฐาน (กรรมฐานที่กำหนดเฉพาะ). อย่างไร? จริงอยู่ โยคีบุคคลนี้ เมื่อจงกรมอยู่ ทราบภาวะที่ความง่วงครอบงำแล้ว นอนตะแคงเบื้องขวาบนแผ่นหินหรือบนเตียงแล้ว ย่อมพิจารณาว่า “กายที่ไม่มีเจตนา ตั้งอยู่บนเตียงที่ไม่มีเจตนา, เตียงที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) บนแผ่นดินที่ไม่มีเจตนา, แผ่นดินที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) ในน้ำที่ไม่มีเจตนา, น้ำที่ไม่มีเจตนา (ตั้งอยู่) ในลมที่ไม่มีเจตนา, ลมที่ไม่มีเจตนา ตั้งอยู่ในอากาศที่ไม่มีเจตนา. ในสิ่งเหล่านั้น แม้อากาศก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งลม ตั้งอยู่’, แม้ลมก็ไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่ในอากาศ’. ฉันใด ลมก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งน้ำ ตั้งอยู่’...ฯลฯ... เตียงก็ไม่รู้ว่า ‘เรายกไว้ซึ่งกาย ตั้งอยู่’, กายก็ไม่รู้ว่า ‘เราตั้งอยู่บนเตียง’. จริงอยู่ การนึกถึงกันและกันก็ดี การใส่ใจก็ดี การทำไว้ในใจก็ดี เจตนาก็ดี ความปรารถนาก็ดี ของสิ่งเหล่านั้น หามิได้”. เมื่อโยคีบุคคลนั้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ ปัจจเวกขณจิตนั้นย่อมหยั่งลงสู่ภวังค์. ด้วยเหตุนี้ แม้เมื่อหลับอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ. උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වාති ‘‘එත්තකං ඨානං ගතෙ චන්දෙ වා තාරකාය වා උට්ඨහිස්සාමී’’ති උට්ඨානකාලපරිච්ඡෙදිකං සඤ්ඤං මනසිකරිත්වා, චිත්තෙ ඨපෙත්වාති අත්ථො. එවං කරිත්වා සයිතො හි යථාපරිච්ඡින්නෙයෙව කාලෙ උට්ඨහති. บทว่า อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา ความว่า ทำไว้ในใจซึ่งอุฏฐานสัญญา คือ สัญญาที่กำหนดเวลาลุกขึ้นว่า “เมื่อดวงจันทร์หรือดวงดาวไปถึงที่ประมาณเท่านี้ เราจักลุกขึ้น” ดังนี้แล้ว ตั้งไว้ในใจ. จริงอยู่ ภิกษุทำอย่างนี้แล้วนอน ย่อมลุกขึ้นได้ในเวลาตามที่กำหนดไว้นั่นเอง. 7. අත්තබ්‍යාබාධසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอัตตพยาพาธสูตร 17. සත්තමෙ අත්තබ්‍යාබාධායාති අත්තදුක්ඛාය. පරබ්‍යාබාධායාති පරදුක්ඛාය. කායසුචරිතන්තිආදීනි පුබ්බභාගෙ දසකුසලකම්මපථවසෙන ආගතානි, උපරි පන යාව අරහත්තා අවාරිතානෙව. ๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตพฺยาพาธาย ความว่า เพื่อความทุกข์ของตน. บทว่า ปรพฺยาพาธาย ความว่า เพื่อความทุกข์ของผู้อื่น. บทว่า กายสุจริตํ เป็นต้น ในเบื้องต้น มาด้วยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐, แต่ในเบื้องปลาย (มา) โดยไม่ได้ห้ามไว้จนถึงพระอรหัต. 8. දෙවලොකසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาเทวโลกสูตร 18. අට්ඨමෙ [Pg.85] අට්ටීයෙය්‍යාථාති අට්ටා පීළිතා භවෙය්‍යාථ. හරායෙය්‍යාථාති ලජ්ජෙය්‍යාථ. ජිගුච්ඡෙය්‍යාථාති ගූථෙ විය තස්මිං වචනෙ සඤ්ජාතජිගුච්ඡා භවෙය්‍යාථ. ඉති කිරාති එත්ථ ඉතීති පදසන්ධිබ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතා, කිරාති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො. දිබ්බෙන කිර ආයුනා අට්ටීයථාති එවමස්ස සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පගෙව ඛො පනාති පඨමතරංයෙව. ๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อฏฺฏีเยยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงเป็นผู้ถูกเบียดเบียน ถูกบีบคั้น. บทว่า หราเยยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงละอาย. บทว่า ชิคุจฺเฉยฺยาถ ความว่า ท่านทั้งหลายพึงเป็นผู้เกิดความรังเกียจในคำนั้น เหมือนรังเกียจในอุจจาระ. ในบทว่า อิติ กิร นี้ บทว่า อิติ เป็นนิบาต (ใช้) เพื่อความสละสลวยของบทสนธิและพยัญชนะ, บทว่า กิร เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. พึงทราบความเชื่อมโยงของบทนั้นอย่างนี้ว่า ท่านทั้งหลายจงเบื่อหน่ายอายุทิพย์เถิด ดังได้ยินมา. บทว่า ปเคว โข ปน ความว่า ก่อนอื่นทีเดียว. 9. පඨමපාපණිකසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปฐมปาปณิกสูตร 19. නවමෙ පාපණිකොති ආපණිකො, ආපණං උග්ඝාටෙත්වා භණ්ඩවික්කායකස්ස වාණිජස්සෙතං අධිවචනං. අභබ්බොති අභාජනභූතො. න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාතීති යථා අධිට්ඨිතං සුඅධිට්ඨිතං හොති, එවං සයං අත්තපච්චක්ඛං කරොන්තො නාධිට්ඨාති. තත්ථ පච්චූසකාලෙ පදසද්දෙන උට්ඨාය දීපං ජාලෙත්වා භණ්ඩං පසාරෙත්වා අනිසීදන්තො පුබ්බණ්හසමයං න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාති නාම. අයං හි යං චොරා රත්තිං භණ්ඩං හරිත්වා ‘‘ඉදං අම්හාකං හත්ථතො විස්සජ්ජෙස්සාමා’’ති ආපණං ගන්ත්වා අප්පෙන අග්ඝෙන දෙන්ති, යම්පි බහුවෙරිනො මනුස්සා රත්තිං නගරෙ වසිත්වා පාතොව ආපණං ගන්ත්වා භණ්ඩං ගණ්හන්ති, යං වා පන ජනපදං ගන්තුකාමා මනුස්සා පාතොව ආපණං ගන්ත්වා භණ්ඩං කිණන්ති, තප්පච්චයස්ස ලාභස්ස අස්සාමිකො හොති. ๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ปาปณิโก คือ อาปณิโก (พ่อค้า), เป็นชื่อของพ่อค้าผู้ขายสินค้าโดยเปิดร้านค้า. บทว่า อภพฺโพ คือ เป็นผู้ไม่ใช่อาภรณ์ (ไม่เหมาะสม). บทว่า น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาติ ความว่า ไม่ประกอบการงานโดยทำให้ประจักษ์แก่ตนเองอย่างที่เมื่อประกอบแล้วจะชื่อว่าประกอบดีแล้ว. ในบทเหล่านั้น พ่อค้าผู้ไม่ลุกขึ้นแต่เช้ามืดเพราะเสียงฝีเท้า (ของคนอื่น) ไม่จุดประทีป ไม่ปูลาดสินค้า ไม่นั่ง (เฝ้าร้าน) ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลาเช้า. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรขโมยมาในเวลากลางคืนแล้วคิดว่า “เราจักปล่อยของนี้จากมือของเรา” จึงไปที่ร้านแล้วขายในราคาถูก, จากสินค้าที่พวกมนุษย์ผู้มีเวรมากพักอยู่ในเมืองตอนกลางคืนแล้วไปที่ร้านแต่เช้าตรู่แล้วซื้อ, หรือจากสินค้าที่พวกมนุษย์ผู้ต้องการจะไปชนบทไปที่ร้านแต่เช้าตรู่แล้วซื้อ. අඤ්ඤෙසං භොජනවෙලාය පන භුඤ්ජිතුං ආගන්ත්වා පාතොව භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා ඝරං ගන්ත්වා භුඤ්ජිත්වා නිද්දායිත්වා සායං පුන ආපණං ආගච්ඡන්තො මජ්ඣන්හිකසමයං න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාති නාම. සො හි යං චොරා පාතොව විස්සජ්ජෙතුං න සම්පාපුණිංසු, දිවාකාලෙ පන පරෙසං අසඤ්චාරක්ඛණෙ ආපණං ගන්ත්වා අප්පග්ඝෙන දෙන්ති, යඤ්ච භොජනවෙලාය පුඤ්ඤවන්තො ඉස්සරා ‘‘ආපණතො ඉදඤ්චිදඤ්ච ලද්ධුං වට්ටතී’’ති පහිණිත්වා ආහරාපෙන්ති, තප්පච්චයස්ස ලාභස්ස අස්සාමිකො හොති. อนึ่ง พ่อค้าผู้มาเพื่อจะบริโภคในเวลาบริโภคของคนอื่น เก็บสินค้าแต่เช้าตรู่ กลับไปบ้าน บริโภคแล้ว นอนหลับแล้ว กลับมาที่ร้านอีกครั้งในเวลาเย็น ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลากลางวัน. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรไม่ทันได้ขายในเวลาเช้า แต่มาที่ร้านในเวลากลางวันในขณะที่คนอื่นไม่สัญจรแล้วขายในราคาถูก, และจากสินค้าที่พวกผู้มีบุญซึ่งเป็นใหญ่ส่งคนมาให้ซื้อในเวลาบริโภคอาหารว่า “ควรจะได้ของสิ่งนี้ๆ จากร้าน”. යාව යාමභෙරිනික්ඛමනා පන අන්තොආපණෙ දීපං ජාලාපෙත්වා අනිසීදන්තො සායන්හසමයං න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාති නාම. සො හි යං [Pg.86] චොරා පාතොපි දිවාපි විස්සජ්ජෙතුං න සම්පාපුණිංසු, සායං පන ආපණං ගන්ත්වා අප්පග්ඝෙන දෙන්ති, තප්පච්චයස්ස ලාභස්ස අස්සාමිකො හොති. อนึ่ง พ่อค้าผู้ไม่ให้จุดประทีปในร้านแล้วนั่งอยู่จนกระทั่งถึงเวลาตีกลองยามเลิก ชื่อว่าไม่ประกอบการงานโดยเคารพในเวลาเย็น. จริงอยู่ พ่อค้านั้นย่อมไม่เป็นเจ้าของลาภอันมีปัจจัยจากสินค้าที่พวกโจรไม่ทันได้ขายทั้งในเวลาเช้าและเวลากลางวัน แต่มาที่ร้านในเวลาเย็นแล้วขายในราคาถูก. න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාතීති සක්කච්චකිරියාය සමාධිං න සමාපජ්ජති. එත්ථ ච පාතොව චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණෙසු වත්තං කත්වා සෙනාසනං පවිසිත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා, තාව සමාපත්තිං අප්පෙත්වා අනිසීදන්තො පුබ්බණ්හසමයං න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාති නාම. පච්ඡාභත්තං පන පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානං පවිසිත්වා යාව සායන්හසමයා සමාපත්තිං අප්පෙත්වා අනිසීදන්තො මජ්ඣන්හිකසමයං න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාති නාම. සායං පන චෙතියං වන්දිත්වා ථෙරූපට්ඨානං කත්වා සෙනාසනං පවිසිත්වා පඨමයාමං සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අනිසීදන්තො සායන්හසමයං න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාති නාම. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ ‘‘සමාපත්තිං අප්පෙත්වා’’ති වුත්තට්ඨානෙ සමාපත්තියා අසති විපස්සනාපි වට්ටති, සමාධිනිමිත්තන්ති ච සමාධිආරම්මණම්පි වට්ටතියෙව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘සමාධිපි සමාධිනිමිත්තං, සමාධාරම්මණම්පි සමාධිනිමිත්ත’’න්ති. คำว่า ไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพ ความว่า ไม่เข้าสมาธิโดยการกระทำโดยเคารพ และในบทนี้ ภิกษุผู้ทำวัตรในลานพระเจดีย์และลานพระศรีมหาโพธิ์แต่เช้าตรู่แล้ว เข้าไปสู่เสนาสนะ ไม่เข้าสมาบัติอยู่จนกว่าจะถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเช้า ส่วนในเวลาภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว เข้าไปสู่ที่พักกลางคืนที่พักกลางวัน ไม่เข้าสมาบัติอยู่จนกว่าจะถึงเวลาเย็น ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเที่ยง ส่วนในเวลาเย็น ไหว้พระเจดีย์ ทำการอุปัฏฐากพระเถระแล้ว เข้าไปสู่เสนาสนะ ไม่เข้าสมาบัติอยู่ตลอดปฐมยาม ชื่อว่าไม่ตั้งมั่นซึ่งสมาธินิมิตโดยเคารพในเวลาเย็น ฝ่ายสุกกปักษ์ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้วนั่นเทียว อนึ่ง ในสุกกปักษ์นี้ ในที่ที่กล่าวว่า "เข้าสมาบัติ" เมื่อสมาบัติไม่มี แม้วิปัสสนาก็ควร และในคำว่า สมาธินิมิตฺตํ แม้อารมณ์ของสมาธิก็ควรเหมือนกัน ก็พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "แม้สมาธิก็ชื่อว่าสมาธินิมิต แม้ธรรมที่เป็นอารมณ์ของสมาธิก็ชื่อว่าสมาธินิมิต" 10. දුතියපාපණිකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุติยปาปณิกสูตร 20. දසමෙ චක්ඛුමාති පඤ්ඤාචක්ඛුනා චක්ඛුමා හොති. විධුරොති විසිට්ඨධුරො උත්තමධුරො ඤාණසම්පයුත්තෙන වීරියෙන සමන්නාගතො. නිස්සයසම්පන්නොති අවස්සයසම්පන්නො පතිට්ඨානසම්පන්නො. පණියන්ති වික්කායිකභණ්ඩං. එත්තකං මූලං භවිස්සති එත්තකො උදයොති තස්මිං ‘‘එවං කීතං එවං වික්කායමාන’’න්ති වුත්තපණියෙ යෙන කයෙන තං කීතං, තං කයසඞ්ඛාතං මූලං එත්තකං භවිස්සති. යො ච තස්මිං වික්කයමානෙ වික්කයො, තස්මිං වික්කයෙ එත්තකො උදයො භවිස්සති, එත්තිකා වඩ්ඪීති අත්ථො. ๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า จกฺขุมา ความว่า เป็นผู้มีจักษุด้วยปัญญาจักษุ. บทว่า วิธุโร ความว่า เป็นผู้มีธุระอันวิเศษ เป็นผู้มีธุระอันสูงสุด คือประกอบด้วยความเพียรที่สัมปยุตด้วยญาณ. บทว่า นิสฺสยสมฺปนฺโน ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยที่พึ่งอาศัย เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยที่ตั้ง. บทว่า ปณิยํ ความว่า สินค้าที่จะพึงขาย. บทว่า เอตฺตกํ มูลํ ภวิสฺสติ เอตฺตโก อุทโย ความว่า ในสินค้าที่กล่าวว่า "ซื้อมาอย่างนี้ ขายไปอย่างนี้" นั้น ต้นทุนที่นับว่าราคาซื้อซึ่งซื้อมาด้วยราคานั้นๆ จะมีประมาณเท่านี้ และการขายใดมีอยู่ในเมื่อสินค้านั้นถูกขายไป ในการขายนั้น กำไรจะมีประมาณเท่านี้ ความเจริญ (กำไร) จะมีประมาณเท่านี้ นี้คือความหมาย. කුසලො හොති පණියං කෙතුඤ්ච වික්කෙතුඤ්චාති සුලභට්ඨානං ගන්ත්වා කිණන්තො දුල්ලභට්ඨානං ගන්ත්වා වික්කිණන්තො ච එත්ථ කුසලො නාම හොති, දසගුණම්පි වීසතිගුණම්පි ලාභං ලභති. บทว่า กุสโล โหติ ปณิยํ เกตุญฺจ วิกฺเกตุญฺจ ความว่า ไปยังถิ่นที่หาได้ง่ายแล้วซื้อ และไปยังถิ่นที่หาได้ยากแล้วขาย ในการนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ฉลาด ย่อมได้กำไรแม้สิบเท่า แม้ยี่สิบเท่า. අඩ්ඪාති [Pg.87] ඉස්සරා බහුනා නික්ඛිත්තධනෙන සමන්නාගතා. මහද්ධනාති වළඤ්ජනකවසෙන මහද්ධනා. මහාභොගාති උපභොගපරිභොගභණ්ඩෙන මහාභොගා. පටිබලොති කායබලෙන චෙව ඤාණබලෙන ච සමන්නාගතත්තා සමත්ථො. අම්හාකඤ්ච කාලෙන කාලං අනුප්පදාතුන්ති අම්හාකඤ්ච ගහිතධනමූලිකං වඩ්ඪිං කාලෙන කාලං අනුප්පදාතුං. නිපතන්තීති නිමන්තෙන්ති. නිපාතෙන්තීතිපි පාඨො, අයමෙව අත්ථො. บทว่า อฑฺฒา ความว่า เป็นใหญ่ คือประกอบด้วยทรัพย์ที่ฝังไว้เป็นอันมาก. บทว่า มหทฺธนา ความว่า มีทรัพย์มากโดยอำนาจแห่งทรัพย์ที่ใช้สอยอยู่เป็นประจำ. บทว่า มหาโภคา ความว่า มีโภคะมากด้วยสิ่งของเครื่องอุปโภคบริโภค. บทว่า ปฏิพโล ความว่า เป็นผู้สามารถ เพราะประกอบด้วยกำลังกายและกำลังญาณ. บทว่า อมฺหากญฺจ กาเลน กาลํ อนุปฺปทาตุํ ความว่า เพื่อให้ดอกเบี้ยอันมีต้นทุนคือทรัพย์ที่ถือเอาไปแล้วแก่พวกเราตามกาล. บทว่า นิปตนฺติ ความว่า ย่อมเชื้อเชิญ. มีบทว่า นิปาเตนฺติ ก็มี ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้แหละ. කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදායාති කුසලධම්මානං සම්පාදනත්ථාය පටිලාභත්ථාය. ථාමවාති ඤාණථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරෙන ඤාණපරක්කමෙන සමන්නාගතො. අනික්ඛිත්තධුරොති ‘‘අග්ගමග්ගං අපාපුණිත්වා ඉමං වීරියධුරං න ඨපෙස්සාමී’’ති එවං අට්ඨපිතධුරො. บทว่า กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม เพื่อประโยชน์แก่การได้เฉพาะ. บทว่า ถามวา ความว่า ประกอบด้วยกำลังคือญาณ. บทว่า ทฬฺหปรักฺกโม ความว่า ประกอบด้วยความบากบั่นอันมั่นคงพร้อมด้วยญาณ. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร ความว่า เป็นผู้ไม่ทอดทิ้งธุระ ด้วยคิดว่า "เมื่อยังไม่บรรลุอัคคมรรค เราจักไม่ทอดทิ้งธุระคือความเพียรนี้". බහුස්සුතාති එකනිකායාදිවසෙන බහු බුද්ධවචනං සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. ආගතාගමාති එකො නිකායො එකො ආගමො නාම, ද්වෙ නිකායා ද්වෙ ආගමා නාම, පඤ්ච නිකායා පඤ්ච ආගමා නාම, එතෙසු ආගමෙසු යෙසං එකොපි ආගමො ආගතො පගුණො පවත්තිතො, තෙ ආගතාගමා නාම. ධම්මධරාති සුත්තන්තපිටකධරා. විනයධරාති විනයපිටකධරා. මාතිකාධරාති ද්වෙමාතිකාධරා. පරිපුච්ඡතීති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං පුච්ඡති. පරිපඤ්හතීති ‘‘ඉමං නාම පුච්ඡිස්සාමී’’ති අඤ්ඤාති තුලෙති පරිග්ගණ්හාති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. บทว่า พหุสฺสุตา ความว่า พุทธวจนะมาก อันบุคคลเหล่านี้สดับแล้วโดยนัยมีนิกายหนึ่งเป็นต้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหูสูต. บทว่า อาคตาคมา ความว่า นิกายหนึ่ง ชื่อว่า อาคมหนึ่ง, สองนิกาย ชื่อว่า สองอาคม, ห้านิกาย ชื่อว่า ห้าอาคม. ในอาคมเหล่านั้น อาคมแม้อันหนึ่งของบุคคลเหล่าใด มาแล้ว (เรียนแล้ว) คล่องแคล่ว เป็นไปแล้ว (บอกสอนได้), บุคคลเหล่านั้นชื่อว่า อาคตาคม (ผู้มีอาคมอันมาแล้ว). บทว่า ธมฺมธรา ความว่า ผู้ทรงสุตตันตปิฎก. บทว่า วินยธรา ความว่า ผู้ทรงวินัยปิฎก. บทว่า มาติกาธรา ความว่า ผู้ทรงมาติกา ๒ อย่าง. บทว่า ปริปุจฺฉติ ความว่า ย่อมสอบถามสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ. บทว่า ปริปญฺหติ ความว่า ย่อมรู้ ย่อมไตร่ตรอง ย่อมกำหนดว่า "เราจักถามปัญหานี้". บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ පඨමං පඤ්ඤා ආගතා, පච්ඡා වීරියඤ්ච කල්‍යාණමිත්තසෙවනා ච. තත්ථ පඨමං අරහත්තං පත්වා පච්ඡා වීරියං කත්වා කල්‍යාණමිත්තා සෙවිතබ්බාති න එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො, දෙසනාය නාම හෙට්ඨිමෙන වා පරිච්ඡෙදො හොති උපරිමෙන වා ද්වීහිපි වා කොටීහි. ඉධ පන උපරිමෙන පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. තස්මා කථෙන්තෙන පඨමං කල්‍යාණමිත්තඋපනිස්සයං දස්සෙත්වා මජ්ඣෙ වීරියං දස්සෙත්වා පච්ඡා අරහත්තං කථෙතබ්බන්ති. ก็ในสูตรนี้ ปัญญามาเป็นอันดับแรก ภายหลังความเพียรและการคบกัลยาณมิตรจึงมา. ในข้อนั้น ไม่พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า บรรลุพระอรหัตก่อน ภายหลังจึงทำความเพียรและพึงคบกัลยาณมิตร. ชื่อว่าเทศนา ย่อมมีการกำหนดด้วยธรรมเบื้องต่ำบ้าง หรือด้วยธรรมเบื้องสูงบ้าง หรือด้วยที่สุดทั้งสองบ้าง. ก็ในที่นี้ พึงทราบการกำหนดด้วยธรรมเบื้องสูง. เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าว พึงแสดงอุปนิสัยแห่งกัลยาณมิตรก่อน แสดงความเพียรในท่ามกลาง ภายหลังจึงกล่าวถึงพระอรหัต. රථකාරවග්ගො දුතියො. รถการวรรคที่ ๒ 3. පුග්ගලවග්ගො ๓. ปุคคลวรรค 1. සමිද්ධසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสมิทธิสูตร 21. තතියස්ස [Pg.88] පඨමෙ ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති කායසක්ඛි. දිට්ඨන්තං පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො. සද්දහන්තො විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. ඛමතීති රුච්චති. අභික්කන්තතරොති අතිසුන්දරතරො. පණීතතරොති අතිපණීතතරො. සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොතීති සමිද්ධත්ථෙරස්ස කිර අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ සද්ධින්ද්‍රියං ධුරං අහොසි, සෙසානි චත්තාරි සහජාතින්ද්‍රියානි තස්සෙව පරිවාරානි අහෙසුං. ඉති ථෙරො අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගං කථෙන්තො එවමාහ. මහාකොට්ඨිකත්ථෙරස්ස පන අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ සමාධින්ද්‍රියං ධුරං අහොසි, සෙසානි චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි තස්සෙව පරිවාරානි අහෙසුං. තස්මා සොපි සමාධින්ද්‍රියං අධිමත්තන්ති කථෙන්තො අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගමෙව කථෙසි. සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පන අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ පඤ්ඤින්ද්‍රියං ධුරං අහොසි. සෙසානි චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි තස්සෙව පරිවාරානි අහෙසුං. තස්මා සොපි පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තන්ති කථෙන්තො අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගමෙව කථෙසි. ๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ (บุคคล) ย่อมถูกต้องฌานสัมผัสก่อน ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กายสักขี. (บุคคล) ถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐิปปัตตะ. (บุคคล) เชื่อแล้วจึงหลุดพ้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัทธาวิมุต. บทว่า ขมติ ความว่า ย่อมชอบใจ. บทว่า อภิกฺกนฺตตโร ความว่า งามยิ่งนัก. บทว่า ปณีตตโร ความว่า ประณีตยิ่งนัก. บทว่า สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ ความว่า ได้ยินว่า ในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระสมิทธิเถระ สัทธินทรีย์ได้เป็นประธาน สหชาตินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของสัทธินทรีย์นั้นนั่นเทียว ด้วยเหตุนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้ว จึงกล่าวอย่างนี้. ส่วนในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระมหาโกฏฐิกเถระ สมาธินทรีย์ได้เป็นประธาน อินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของสมาธินทรีย์นั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น แม้ท่านเมื่อกล่าวว่า สมาธินทรีย์มีประมาณยิ่ง ดังนี้ ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว. ส่วนในขณะแห่งอรหัตตมรรคของพระสารีบุตรเถระ ปัญญินทรีย์ได้เป็นประธาน อินทรีย์ ๔ ที่เหลือได้เป็นบริวารของปัญญินทรีย์นั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น แม้ท่านเมื่อกล่าวว่า ปัญญินทรีย์มีประมาณยิ่ง ดังนี้ ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว. න ඛ්වෙත්ථාති න ඛො එත්ථ. එකංසෙන බ්‍යාකාතුන්ති එකන්තෙන බ්‍යාකරිතුං. අරහත්තාය පටිපන්නොති අරහත්තමග්ගසමඞ්ගිං දස්සෙති. එවමෙතස්මිං සුත්තෙ තීහිපි ථෙරෙහි අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගොව කථිතො, සම්මාසම්බුද්ධො පන භුම්මන්තරෙනෙව කථෙසි. บทว่า น ขฺเวตฺถ ตัดบทเป็น น โข เอตฺถ. บทว่า เอกํเสน พฺยากาตุํ ความว่า เพื่อจะพยากรณ์โดยส่วนเดียว. บทว่า อรหตฺตาย ปฏิปนฺโน ทรงแสดงถึงบุคคลผู้พร้อมด้วยอรหัตตมรรค. ในสูตรนี้อย่างนี้ แม้พระเถระทั้ง ๓ รูป ก็ได้กล่าวถึงมรรคที่ตนแทงตลอดแล้วนั่นเทียว ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสโดยความต่างแห่งภูมินั่นเทียว. 2. ගිලානසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาคิลานสูตร 22. දුතියෙ සප්පායානීති හිතානි වුද්ධිකරානි. පතිරූපන්ති අනුච්ඡවිකං. නෙව වුට්ඨාති තම්හා ආබාධාති ඉමිනා අතෙකිච්ඡෙන වාතාපමාරාදිනා රොගෙන සමන්නාගතො නිට්ඨාපත්තගිලානො කථිතො. වුට්ඨාති තම්හා ආබාධාති ඉමිනා ඛිපිතකකච්ඡුතිණපුප්ඵකජරාදිභෙදො අප්පමත්තආබාධො කථිතො. ලභන්තො සප්පායානි භොජනානි නො අලභන්තොති ඉමිනා පන යෙසං පටිජග්ගනෙන ඵාසුකං හොති, සබ්බෙපි තෙ ආබාධා කථිතා. එත්ථ ච පතිරූපො උපට්ඨාකො නාම ගිලානුපට්ඨාකඅඞ්ගෙහි සමන්නාගතො පණ්ඩිතො දක්ඛො අනලසො වෙදිතබ්බො. ගිලානුපට්ඨාකො අනුඤ්ඤාතොති භික්ඛුසඞ්ඝෙන දාතබ්බොති අනුඤ්ඤාතො. තස්මිඤ්හි ගිලානෙ අත්තනො ධම්මතාය යාපෙතුං අසක්කොන්තෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙන [Pg.89] තස්ස භික්ඛුනො එකො භික්ඛු ච සාමණෙරො ච ‘‘ඉමං පටිජග්ගථා’’ති අපලොකෙත්වා දාතබ්බා. යාව පන තෙ තං පටිජග්ගන්ති, තාව ගිලානස්ස ච තෙසඤ්ච ද්වින්නං යෙනත්ථො, සබ්බං භික්ඛුසඞ්ඝස්සෙව භාරො. ๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สปฺปายานิ ความว่า เป็นประโยชน์ เป็นเหตุให้เจริญ. บทว่า ปฏิรูปํ ความว่า สมควร. ด้วยบทว่า เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงคนไข้ที่ถึงที่สุดแล้ว ผู้ประกอบด้วยโรคที่รักษาไม่หาย มีโรคลมบ้าหมูเป็นต้น. ด้วยบทว่า วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงอาพาธเล็กน้อย มีประเภทคือ โรคจาม โรคหิด โรคเรื้อน และโรคผิวหนังต่างๆ. ส่วนด้วยบทว่า ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโต นี้ ท่านกล่าวถึงอาพาธทั้งปวง ที่การดูแลรักษาทำให้มีความผาสุก. และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า อุปัฏฐากที่สมควร ชื่อว่า ผู้ประกอบด้วยองค์แห่งผู้อุปัฏฐากคนไข้ เป็นบัณฑิต ฉลาด ไม่เกียจคร้าน. บทว่า คิลานุปฏฺฐาโก อนุญฺญาโต ความว่า อันภิกษุสงฆ์พึงให้ คือได้รับอนุญาต. จริงอยู่ เมื่อภิกษุไข้นั้นไม่สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้ตามสภาพของตน ภิกษุสงฆ์พึงปาวารณาแล้วมอบภิกษุรูปหนึ่งและสามเณรรูปหนึ่งแก่ภิกษุนั้นว่า "พวกท่านจงอุปัฏฐากภิกษุรูปนี้". ก็ตราบใดที่ท่านเหล่านั้นยังอุปัฏฐากภิกษุไข้นั้นอยู่ ตราบนั้น สิ่งใดที่เป็นประโยชน์แก่ภิกษุไข้และแก่ท่านทั้งสองนั้น ทั้งหมดเป็นภาระของภิกษุสงฆ์นั่นเทียว. අඤ්ඤෙපි ගිලානා උපට්ඨාතබ්බාති ඉතරෙපි ද්වෙ ගිලානා උපට්ඨාපෙතබ්බා. කිං කාරණා? යොපි හි නිට්ඨපත්තගිලානො, සො අනුපට්ඨියමානො ‘‘සචෙ මං පටිජග්ගෙය්‍යුං, ඵාසුකං මෙ භවෙය්‍ය. න ඛො පන මං පටිජග්ගන්තී’’ති මනොපදොසං කත්වා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය. පටිජග්ගියමානස්ස පනස්ස එවං හොති ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝෙන යං කාතබ්බං, තං කතං. මය්හං පන කම්මවිපාකො ඊදිසො’’ති. සො භික්ඛුසඞ්ඝෙ මෙත්තං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිස්සති. යො පන අප්පමත්තකෙන බ්‍යාධිනා සමන්නාගතො ලභන්තොපි අලභන්තොපි වුට්ඨාතියෙව, තස්ස විනාපි භෙසජ්ජෙන වූපසමනබ්‍යාධි භෙසජ්ජෙ කතෙ ඛිප්පතරං වූපසම්මති. සො තතො බුද්ධවචනං වා උග්ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සති, සමණධම්මං වා කාතුං සක්ඛිස්සති. ඉමිනා කාරණෙන ‘‘අඤ්ඤෙපි ගිලානා උපට්ඨාතබ්බා’’ති වුත්තං. บทว่า อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพา ความว่า ภิกษุไข้ ๒ รูปนอกนี้ ก็พึงให้อุปัฏฐาก. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้ภิกษุไข้ที่ถึงที่สุดแล้วนั้น เมื่อไม่ได้รับการอุปัฏฐาก ก็จะทำความประทุษร้ายทางใจว่า "ถ้าภิกษุทั้งหลายพึงอุปัฏฐากเรา เราก็พึงมีความผาสุก แต่ภิกษุทั้งหลายก็หาได้อุปัฏฐากเราไม่" แล้วพึงบังเกิดในอบาย. ส่วนภิกษุไข้นั้น เมื่อได้รับการอุปัฏฐากอยู่ ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า "กิจที่ภิกษุสงฆ์พึงกระทำ สงฆ์ก็ได้ทำแล้ว แต่ว่าวิบากกรรมของเราเป็นเช่นนี้". ภิกษุนั้นตั้งเมตตาในภิกษุสงฆ์แล้ว จักบังเกิดในสวรรค์. ส่วนภิกษุใดผู้ประกอบด้วยพยาธิเล็กน้อย แม้ได้ (ของสัปปายะ) หรือไม่ได้ ก็ย่อมหายจากอาพาธได้นั่นเทียว พยาธิของภิกษุนั้นที่สงบได้แม้ไม่มีเภสัช เมื่อได้ทำเภสัชแล้ว ย่อมสงบได้เร็วยิ่งขึ้น. เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจักสามารถเรียนพุทธวจนะ หรือทำสมณธรรมได้. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกษุไข้เหล่าอื่นก็พึงอุปัฏฐาก". නෙව ඔක්කමතීති නෙව පවිසති. නියාමං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු මග්ගනියාමසඞ්ඛාතං සම්මත්තං. ඉමිනා පදපරමො පුග්ගලො කථිතො. දුතියවාරෙන උග්ඝටිතඤ්ඤූ ගහිතො සාසනෙ නාලකත්ථෙරසදිසො බුද්ධන්තරෙ එකවාරං පච්චෙකබුද්ධානං සන්තිකෙ ඔවාදං ලභිත්වා පටිවිද්ධපච්චෙකබොධිඤාණො ච. තතියවාරෙන විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුග්ගලො කථිතො, නෙය්‍යො පන තන්නිස්සිතොව හොති. บทว่า เนว โอกฺกมติ ความว่า ย่อมไม่เข้าไป. บทว่า นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ ความว่า สัมมัตตนิยาม อันได้แก่ มัคคนิยาม ในกุศลธรรมทั้งหลาย. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีบทเป็นอย่างยิ่ง (ปทปรมะ). ในวาระที่ ๒ ท่านถือเอาบุคคลผู้รู้ได้ฉับพลัน (อุคฆฏิตัญญู) เช่นกับพระนาลกเถระในพระศาสนานี้ และบุคคลผู้ได้ฟังโอวาทครั้งเดียวในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายในระหว่างพุทธันดร แล้วมีปัญญาแทงตลอดปัจเจกโพธิญาณ. ในวาระที่ ๓ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้รู้ได้โดยพิสดาร (วิปัญจิตัญญู) ส่วนบุคคลที่พึงแนะนำ (เนยยะ) ย่อมอาศัยบุคคลนั้นนั่นเทียว. ධම්මදෙසනා අනුඤ්ඤාතාති මාසස්ස අට්ඨ වාරෙ ධම්මකථා අනුඤ්ඤාතා. අඤ්ඤෙසම්පි ධම්මො දෙසෙතබ්බොති ඉතරෙසම්පි ධම්මො කථෙතබ්බො. කිං කාරණා? පදපරමස්ස හි ඉමස්මිං අත්තභාවෙ ධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කොන්තස්සාපි අනාගතෙ පච්චයො භවිස්සති. යො පන තථාගතස්ස රූපදස්සනං ලභන්තොපි අලභන්තොපි ධම්මවිනයඤ්ච සවනාය ලභන්තොපි අලභන්තොපි ධම්මං අභිසමෙති, සො අලභන්තො තාව අභිසමෙති. ලභන්තො පන ඛිප්පමෙව අභිසමෙස්සතීති ඉමිනා කාරණෙන [Pg.90] තෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො. තතියස්ස පන පුනප්පුනං දෙසෙතබ්බොව. บทว่า ธมฺมเทสนา อนุญฺญาตา ความว่า ทรงอนุญาตธรรมกถา ๘ ครั้งต่อเดือน. บทว่า อญฺเญสมฺปิ ธมฺโม เทเสตพฺโพ ความว่า พึงกล่าวธรรมแก่บุคคลเหล่าอื่นด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะว่า แม้บุคคลผู้มีบทเป็นอย่างยิ่ง (ปทปรมะ) จะไม่สามารถแทงตลอดธรรมในอัตภาพนี้ได้ ก็จักเป็นปัจจัยในอนาคต. ส่วนบุคคลใด แม้ได้เห็นหรือไม่เห็นพระรูปของพระตถาคต แม้ได้ฟังหรือไม่ฟังพระธรรมวินัย ก็ย่อมรู้แจ้งธรรมได้ บุคคลนั้น เมื่อไม่ได้ (เห็นหรือฟัง) ก็ย่อมรู้แจ้งได้ แต่เมื่อได้ (เห็นหรือฟัง) ก็จักรู้แจ้งได้ฉับพลันทีเดียว. ด้วยเหตุนี้ พึงแสดงธรรมแก่บุคคลเหล่านั้น. ส่วนบุคคลที่ ๓ พึงแสดงธรรมแก่เขาบ่อยๆ นั่นเทียว. 3. සඞ්ඛාරසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสังขารสูตร 23. තතියෙ සබ්‍යාබජ්ඣන්ති සදුක්ඛං. කායසඞ්ඛාරන්ති කායද්වාරෙ චෙතනාරාසිං. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති රාසිං කරොති පිණ්ඩං කරොති. වචීමනොද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. සබ්‍යාබජ්ඣං ලොකන්ති සදුක්ඛං ලොකං. සබ්‍යාබජ්ඣා ඵස්සා ඵුසන්තීති සදුක්ඛා විපාකඵස්සා ඵුසන්ති. සබ්‍යාබජ්ඣං වෙදනං වෙදියතීති සදුක්ඛං විපාකවෙදනං වෙදියති, සාබාධං නිරස්සාදන්ති අත්ථො. සෙය්‍යථාපි සත්තා නෙරයිකාති යථා නිරයෙ නිබ්බත්තසත්තා එකන්තදුක්ඛං වෙදනං වෙදියන්ති, එවං වෙදියතීති අත්ථො. කිං පන තත්ථ උපෙක්ඛාවෙදනා නත්ථීති? අත්ථි, දුක්ඛවෙදනාය පන බලවභාවෙන සා අබ්බොහාරිකට්ඨානෙ ඨිතා. ඉති නිරයොව නිරයස්ස උපමං කත්වා ආහටො. තත්‍ර පටිභාගඋපමා නාම කිර එසා. ๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สพฺยาพชฺฌํ คือ ที่มีความลำบาก บทว่า กายสงฺขารํ คือ กองแห่งเจตนาในกายทวาร บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ย่อมพยายาม ย่อมกระทำให้เป็นกอง ย่อมกระทำให้เป็นกลุ่มก้อน แม้ในวจีทวารและมโนทวารก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า สพฺยาพชฺฌํ โลกํ คือ โลกที่มีความลำบาก บทว่า สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺติ คือ วิบากผัสสะทั้งหลายที่มีความลำบาก ย่อมถูกต้อง บทว่า สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยติ คือ ย่อมเสวยวิบากเวทนาที่มีความลำบาก มีความหมายว่า มีความเบียดเบียน ไม่มีรสอร่อย บทว่า เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกา มีความหมายว่า เหมือนอย่างที่สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดในนรก ย่อมเสวยเวทนาที่เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ฉันใด ก็ย่อมเสวยฉันนั้น (ถามว่า) ก็อุเบกขาเวทนาในนรกนั้นไม่มีหรือ? (ตอบว่า) มีอยู่ แต่เพราะทุกขเวทนามีกำลังแรง อุเบกขาเวทนานั้นจึงตั้งอยู่ในฐานะที่ไม่นับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนำนรกนั่นแหละมาทำเป็นอุปมาของนรก ได้ยินว่า อุปมานี้ในข้อนั้นชื่อว่า ปฏิภาโคปมา සෙය්‍යථාපි දෙවා සුභකිණ්හාති ඉධාපි දෙවලොකොව දෙවලොකස්ස උපමං කත්වා ආහටො. යස්මා පන හෙට්ඨිමෙසු බ්‍රහ්මලොකෙසු සප්පීතිකජ්ඣානවිපාකො වත්තති, සුභකිණ්හෙසු නිප්පීතිකො එකන්තසුඛොව, තස්මා තෙ අග්ගහෙත්වා සුභකිණ්හාව කථිතා. ඉති අයම්පි තත්‍ර පටිභාගඋපමා නාමාති වෙදිතබ්බා. แม้ในบทว่า เสยฺยถาปิ เทวา สุภกิณฺหา นี้ ท่านก็นำเทวโลกนั่นแหละมาทำเป็นอุปมาของเทวโลก แต่เพราะในพรหมโลกชั้นต่ำกว่า วิบากแห่งฌานที่สหรคตด้วยปีติย่อมเป็นไป (ส่วน) ในเหล่าสุภกิณหพรหม (วิบากแห่งฌาน) ไม่มีปีติ เป็นสุขโดยส่วนเดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาพรหมโลกเหล่านั้น แต่ตรัสถึงสุภกิณหพรหมเท่านั้น เพราะเหตุนี้ พึงทราบว่า แม้อุปมานี้ในข้อนั้นก็ชื่อว่า ปฏิภาโคปมา වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛන්ති වොමිස්සකසුඛදුක්ඛං. සෙය්‍යථාපි මනුස්සාති මනුස්සානං හි කාලෙන සුඛං හොති, කාලෙන දුක්ඛං. එකච්චෙ ච දෙවාති කාමාවචරදෙවා. තෙසම්පි කාලෙන සුඛං හොති, කාලෙන දුක්ඛං. තෙසං හි හීනතරානං මහෙසක්ඛතරා දෙවතා දිස්වා ආසනා වුට්ඨාතබ්බං හොති, මග්ගා උක්කමිතබ්බං, පාරුතවත්ථං අපනෙතබ්බං, අඤ්ජලිකම්මං කාතබ්බන්ති තං සබ්බම්පි දුක්ඛං නාම හොති. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති වෙමානිකපෙතා. තෙ හි කාලෙන සම්පත්තිං අනුභවන්ති කාලෙන කම්මන්ති වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛාව හොන්ති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තීණි සුචරිතානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානීති වෙදිතබ්බානි. บทว่า โวกิณฺณสุขทุกฺขํ คือ สุขและทุกข์ที่ระคนกัน ในบทว่า เสยฺยถาปิ มนุสฺสา ความว่า จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลาย บางคราวก็มีความสุข บางคราวก็มีความทุกข์ บทว่า เอกจฺเจ จ เทวา คือ กามาวจรเทพ แม้เทวดาเหล่านั้น บางคราวก็มีความสุข บางคราวก็มีความทุกข์ จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นที่มียศน้อยกว่า เมื่อเห็นเทวดาที่มียศสูงกว่า ก็ต้องลุกจากอาสนะ ต้องหลีกจากทาง ต้องเปลื้องผ้าที่ห่ม ต้องกระทำการประนมมือ การกระทำทั้งหมดนั้นก็ชื่อว่าเป็นทุกข์ บทว่า เอกจฺเจ จ วินิปาติกา คือ เวมานิกเปรต จริงอยู่ เปรตเหล่านั้น บางคราวก็เสวยสมบัติ บางคราวก็เสวย(ผล)กรรม จึงเป็นผู้มีสุขและทุกข์ระคนกันนั่นเทียว เพราะเหตุนี้ พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ท่านกล่าวสุจริต ๓ อย่างที่ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ 4. බහුකාරසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาพหุการสูตร 24. චතුත්ථෙ [Pg.91] තයොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලාති තයො ආචරියපුග්ගලා. පුග්ගලස්ස බහුකාරාති අන්තෙවාසිකපුග්ගලස්ස බහූපකාරා. බුද්ධන්ති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධං. සරණං ගතො හොතීති අවස්සයං ගතො හොති. ධම්මන්ති සතන්තිකං නවලොකුත්තරධම්මං. සඞ්ඝන්ති අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහං. ඉදඤ්ච පන සරණගමනං අග්ගහිතසරණපුබ්බස්ස අකතාභිනිවෙසස්ස වසෙන වුත්තං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සරණදායකො සොතාපත්තිමග්ගසම්පාපකො අරහත්තමග්ගසම්පාපකොති තයො ආචරියා බහුකාරාති ආගතා, පබ්බජ්ජාදායකො බුද්ධවචනදායකො කම්මවාචාචරියො සකදාගාමිමග්ගසම්පාපකො අනාගාමිමග්ගසම්පාපකොති ඉමෙ ආචරියා න ආගතා, කිං එතෙ න බහුකාරාති? නො, න බහුකාරා. අයං පන දෙසනා දුවිධෙන පරිච්ඡින්නා. තස්මා සබ්බෙපෙතෙ බහුකාරා. තෙසු සරණගමනස්මිංයෙව අකතාභිනිවෙසො වට්ටති, චතුපාරිසුද්ධිසීලකසිණපරිකම්මවිපස්සනාඤාණානි පන පඨමමග්ගසන්නිස්සිතානි හොන්ති, උපරි ද්වෙ මග්ගා ච ඵලානි ච අරහත්තමග්ගසන්නිස්සිතානීති වෙදිතබ්බානි. ๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ตโยเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา คือ อาจารย์บุคคล ๓ จำพวก บทว่า ปุคฺคลสฺส พหุการา คือ มีอุปการะมากแก่อันเตวาสิกบุคคล บทว่า พุทฺธํ คือ พระสัพพัญญูพุทธเจ้า บทว่า สรณํ คโต โหติ คือ ถึงแล้วซึ่งที่พึ่ง บทว่า ธมฺมํ คือ โลกุตตรธรรม ๙ ประการ พร้อมทั้งปริยัติ บทว่า สงฺฆํ คือ หมู่แห่งพระอริยบุคคล ๘ จำพวก ก็สรณคมน์นี้ ท่านกล่าวโดยอ้างถึงบุคคลผู้ไม่เคยถึงสรณะมาก่อน ผู้ยังมิได้ทำการน้อมใจเชื่อ เพราะเหตุนี้ ในสูตรนี้ มีมาว่า อาจารย์ ๓ จำพวก คือ ผู้ให้สรณะ ผู้ให้ถึงโสดาปัตติมรรค และผู้ให้ถึงอรหัตตมรรค เป็นผู้มีอุปการะมาก (ส่วน) อาจารย์เหล่านี้ คือ ผู้ให้บรรพชา ผู้ให้พุทธวจนะ กรรมวาจาจารย์ ผู้ให้ถึงสกทาคามิมรรค ผู้ให้ถึงอนาคามิมรรค ไม่ได้มา (ในพระสูตรนี้) (ถามว่า) อาจารย์เหล่านั้นไม่มีอุปการะมากหรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่ไม่มีอุปการะมาก (คือมีอุปการะมากนั่นเอง) ก็เทศนานี้ท่านกำหนดไว้โดย ๒ นัย เพราะเหตุนั้น อาจารย์ทั้งหมดเหล่านั้นล้วนมีอุปการะมาก ในบรรดาอาจารย์เหล่านั้น การยังมิได้ทำการน้อมใจเชื่อ ย่อมควรในสรณคมน์เท่านั้น ส่วนจตุปาริสุทธิศีล กสิณบริกรรม และวิปัสสนาญาณ ย่อมอาศัยปฐมมรรค พึงทราบว่า มรรค ๒ และผล (๒) เบื้องบน ย่อมอาศัยอรหัตตมรรค ඉමිනා පුග්ගලෙනාති ඉමිනා අන්තෙවාසිකපුග්ගලෙන. න සුප්පතිකාරං වදාමීති පතිකාරං කාතුං න සුකරන්ති වදාමි. අභිවාදනාදීසු අනෙකසතවාරං අනෙකසහස්සවාරම්පි හි පඤ්චපතිට්ඨිතෙන නිපතිත්වා වන්දන්තො ආසනා වුට්ඨාය පච්චුග්ගච්ඡන්තො දිට්ඨදිට්ඨක්ඛණෙ අඤ්ජලිං පග්ගණ්හන්තො අනුච්ඡවිකං සාමීචිකම්මං කරොන්තො දිවසෙ දිවසෙ චීවරසතං චීවරසහස්සං පිණ්ඩපාතසතං පිණ්ඩපාතසහස්සං දදමානො චක්කවාළපරියන්තෙන සබ්බරතනමයං ආවාසං කරොන්තො සප්පිනවනීතාදිනානප්පකාරං භෙසජ්ජං අනුප්පදජ්ජමානො නෙව සක්කොති ආචරියෙන කතස්ස පතිකාරං නාම කාතුන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. บทว่า อิมินา ปุคฺคเลน คือ โดยอันเตวาสิกบุคคลนี้ บทว่า น สุปฺปติการํ วทามิ คือ เรากล่าวว่า การทำตอบแทน ทำได้ไม่ง่าย จริงอยู่ แม้บุคคลผู้หมอบกราบไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ร้อยครั้งพันครั้ง ผู้ลุกจากอาสนะต้อนรับ ผู้ประนมมือในขณะที่เห็นทุกครั้ง ผู้กระทำสามีจิกรรมอันสมควร ผู้ถวายจีวรร้อยผืนพันผืน บิณฑบาตร้อยบาตรพันบาตรในทุกๆ วัน ผู้สร้างอาวาสที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงมีจักรวาลเป็นที่สุด ผู้ถวายเภสัชต่างๆ มีเนยใสเนยข้นเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะกระทำการตอบแทนคุณที่อาจารย์ได้ทำไว้ได้เลย พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ 5. වජිරූපමසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาวชิรูปมสูตร 25. පඤ්චමෙ අරුකූපමචිත්තොති පුරාණවණසදිසචිත්තො. විජ්ජූපමචිත්තොති ඉත්තරකාලොභාසනෙන විජ්ජුසදිසචිත්තො. වජිරූපමචිත්තොති කිලෙසානං [Pg.92] මූලඝාතකරණසමත්ථතාය වජිරෙන සදිසචිත්තො. අභිසජ්ජතීති ලග්ගති. කුප්පතීති කොපවසෙන කුප්පති. බ්‍යාපජ්ජතීති පකතිභාවං පජහති, පූතිකො හොති. පතිත්ථීයතීති ථිනභාවං ථද්ධභාවං ආපජ්ජති. කොපන්ති දුබ්බලකොධං. දොසන්ති දුස්සනවසෙන තතො බලවතරං. අප්පච්චයන්ති අතුට්ඨාකාරං දොමනස්සං. දුට්ඨාරුකොති පුරාණවණො. කට්ඨෙනාති දණ්ඩකකොටියා. කඨලෙනාති කපාලෙන. ආසවං දෙතීති අපරාපරං සවති. පුරාණවණො හි අත්තනො ධම්මතායෙව පුබ්බං ලොහිතං යූසන්ති ඉමානි තීණි සවති, ඝට්ටිතො පන තානි අධිකතරං සවති. ๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อรุกูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยแผลเก่า บทว่า วิชฺชูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยสายฟ้าเพราะมีแสงสว่างชั่วครู่ บทว่า วชิรูปมจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเสมอด้วยเพชรเพราะสามารถตัดรากเหง้าของกิเลสได้ บทว่า อภิสชฺชติ คือ ย่อมข้อง บทว่า กุปฺปติ คือ ย่อมกำเริบด้วยอำนาจความโกรธ บทว่า พฺยาปชฺชติ คือ ย่อมละสภาวะปกติ, ย่อมเน่า บทว่า ปติฏฺฐิยติ คือ ย่อมถึงความเป็นของแข็ง ความกระด้าง บทว่า โกปํ คือ ความโกรธอ่อนๆ บทว่า โทสํ คือ โทสะที่แรงกว่านั้นด้วยอำนาจการประทุษร้าย บทว่า อปฺปจฺจยํ คือ ความไม่พอใจ ความโทมนัส บทว่า ทุฏฺฐารุโก คือ แผลเก่า บทว่า กฏฺเฐน คือ ด้วยปลายไม้ บทว่า กฐเลน คือ ด้วยกระเบื้อง บทว่า อาสวํ เทติ คือ ย่อมไหลซึมออกมาเนืองๆ จริงอยู่ แผลเก่าย่อมมีของไม่สะอาด ๓ อย่างนี้ คือ น้ำหนอง น้ำเลือด น้ำเหลือง ไหลซึมออกมาโดยปกติของมันเอง แต่เมื่อถูกกระทบ ก็ย่อมไหลซึมออกมามากกว่าเดิม එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – දුට්ඨාරුකො විය හි කොධනපුග්ගලො, තස්ස අත්තනො ධම්මතාය සවනං විය කොධනස්සපි අත්තනො ධම්මතාය උද්ධුමාතස්ස විය චණ්ඩිකතස්ස චරණං, කට්ඨෙන වා කඨලාය වා ඝට්ටනං විය අප්පමත්තං වචනං, භිය්‍යොසොමත්තාය සවනං විය ‘‘මාදිසං නාම එස එවං වදතී’’ති භිය්‍යොසොමත්තාය උද්ධුමායනභාවො දට්ඨබ්බො. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเทียบเคียงอุปมากับอุปไมย ดังนี้ - พึงเห็นบุคคลผู้มักโกรธเหมือนแผลเก่า, พึงเห็นความเป็นไปของบุคคลผู้มักโกรธ ผู้ดุร้าย ผู้พองขึ้นโดยปกติของตน เหมือนการไหลซึมโดยปกติของแผลเก่านั้น, พึงเห็นคำพูดเพียงเล็กน้อย เหมือนการกระทบด้วยไม้หรือกระเบื้อง, พึงเห็นสภาวะที่พองขึ้นอย่างยิ่งว่า "คนนี้มาว่าคนอย่างเราเช่นนี้" เหมือนการไหลซึมออกมาอย่างยิ่ง රත්තන්ධකාරතිමිසායන්ති රත්තිං චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණෙන අන්ධභාවකරණෙ බහලතමෙ. විජ්ජන්තරිකායාති විජ්ජුප්පත්තික්ඛණෙ. ඉධාපි ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – චක්ඛුමා පුරිසො විය හි යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, අන්ධකාරං විය සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, විජ්ජුසඤ්චරණං විය සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස උප්පත්තිකාලො, විජ්ජන්තරිකාය චක්ඛුමතො පුරිසස්ස සමන්තා රූපදස්සනං විය සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ නිබ්බානදස්සනං, පුන අන්ධකාරාවත්ථරණං විය සකදාගාමිමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, පුන විජ්ජුසඤ්චරණං විය සකදාගාමිමග්ගඤාණස්ස උප්පාදො, විජ්ජන්තරිකාය චක්ඛුමතො පුරිසස්ස සමන්තා රූපදස්සනං විය සකදාගාමිමග්ගක්ඛණෙ නිබ්බානදස්සනං, පුන අන්ධකාරාවත්ථරණං විය අනාගාමිමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, පුන විජ්ජුසඤ්චරණං විය අනාගාමිමග්ගඤාණස්ස උප්පාදො, විජ්ජන්තරිකාය චක්ඛුමතො පුරිසස්ස සමන්තා රූපදස්සනං විය අනාගාමිමග්ගක්ඛණෙ නිබ්බානදස්සනං වෙදිතබ්බං. บทว่า รตฺตนฺธการติมิสายํ ความว่า ในความมืดทึบแห่งราตรีที่กระทำความเป็นของมืดมนอนธการ อันห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. บทว่า วิชฺชนฺตริกาย ความว่า ในขณะที่ฟ้าแลบเกิดขึ้น. แม้ในข้อนี้ ก็มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ พึงเห็นบุคคลผู้เป็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ, พึงเห็นกิเลสที่โสดาปัตติมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืด, พึงเห็นกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้า, พึงเห็นการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งโสดาปัตติมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ, พึงเห็นกิเลสที่สกทาคามิมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืดที่ปกคลุมอีก, พึงเห็นการเกิดขึ้นแห่งสกทาคามิมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้าอีก, พึงทราบการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งสกทาคามิมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ, พึงเห็นกิเลสที่อนาคามิมรรคจะพึงกำจัดเหมือนความมืดที่ปกคลุมอีก, พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งอนาคามิมรรคญาณเหมือนการแลบไปแห่งสายฟ้าอีก, พึงทราบการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งอนาคามิมรรคเหมือนการเห็นรูปโดยรอบของบุรุษผู้มีจักษุในชั่วขณะฟ้าแลบ. වජිරූපමචිත්තතායපි [Pg.93] ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – වජිරං විය හි අරහත්තමග්ගඤාණං දට්ඨබ්බං, මණිගණ්ඨිපාසාණගණ්ඨි විය අරහත්තමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, වජිරස්ස මණිගණ්ඨිම්පි වා පාසාණගණ්ඨිම්පි වා විනිවිජ්ඣිත්වා අගමනභාවස්ස නත්ථිතා විය අරහත්තමග්ගඤාණෙන අච්ඡෙජ්ජානං කිලෙසානං නත්ථිභාවො, වජිරෙන නිබ්බිද්ධවෙධස්ස පුන අපතිපූරණං විය අරහත්තමග්ගෙන ඡින්නානං කිලෙසානං පුන අනුප්පාදො දට්ඨබ්බොති. แม้ในความเป็นแห่งจิตอุปมาด้วยเพชร ก็มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเหมือนเพชร, พึงเห็นกิเลสที่อรหัตตมรรคจะพึงกำจัดเหมือนก้อนแก้วมณีหรือก้อนหิน, เหมือนความไม่มีแห่งภาวะที่เพชรเจาะก้อนแก้วมณีหรือก้อนหินแล้วจะไม่ทะลุไป ฉันใด พึงเห็นความไม่มีแห่งกิเลสที่อรหัตตมรรคญาณจะตัดไม่ได้ ฉันนั้น, เหมือนความไม่เต็มอีกแห่งรอยที่เพชรเจาะแล้ว ฉันใด พึงเห็นความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งกิเลสทั้งหลายที่อรหัตตมรรคตัดแล้ว ฉันนั้น. 6. සෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาเสวิตัพพสูตร 26. ඡට්ඨෙ සෙවිතබ්බොති උපසඞ්කමිතබ්බො. භජිතබ්බොති අල්ලීයිතබ්බො. පයිරුපාසිතබ්බොති සන්තිකෙ නිසීදනවසෙන පුනප්පුනං උපාසිතබ්බො. සක්කත්වා ගරුං කත්වාති සක්කාරඤ්චෙව ගරුකාරඤ්ච කත්වා. හීනො හොති සීලෙනාතිආදීසු උපාදායුපාදාය හීනතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ යො හි පඤ්ච සීලානි රක්ඛති, සො දස සීලානි රක්ඛන්තෙන න සෙවිතබ්බො. යො දස සීලානි රක්ඛති, සො චතුපාරිසුද්ධිසීලං රක්ඛන්තෙන න සෙවිතබ්බො. අඤ්ඤත්‍ර අනුද්දයා අඤ්ඤත්‍ර අනුකම්පාති ඨපෙත්වා අනුද්දයඤ්ච අනුකම්පඤ්ච. අත්තනො අත්ථායෙව හි එවරූපො පුග්ගලො න සෙවිතබ්බො, අනුද්දයානුකම්පාවසෙන පන තං උපසඞ්කමිතුං වට්ටති. ๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เสวิตพฺโพ ความว่า พึงเข้าไปหา. บทว่า ภชิตพฺโพ ความว่า พึงแนบสนิท. บทว่า ปยิรุปาสิตพฺโพ ความว่า พึงเข้าไปนั่งใกล้บ่อยๆ. บทว่า สกฺกตฺวา ครุ กตฺวา ความว่า กระทำสักการะและความเคารพ. ในบทเป็นต้นว่า หีโน โหติ สีเลน พึงทราบความเลวโดยลำดับ. ในข้อนั้น บุคคลใดรักษาสีล ๕ บุคคลนั้นอันบุคคลผู้รักษาสีล ๑๐ ไม่พึงคบหา. บุคคลใดรักษาสีล ๑๐ บุคคลนั้นอันบุคคลผู้รักษาจตุปาริสุทธิสีลไม่พึงคบหา. บทว่า อญฺญตฺร อนุทยาย อญฺญตฺร อนุกมฺปาย ความว่า เว้นไว้ซึ่งความเอ็นดูและความอนุเคราะห์. จริงอยู่ บุคคลเช่นนี้ไม่พึงคบหาเพื่อประโยชน์ของตนเลย แต่ว่า ย่อมควรเพื่อจะเข้าไปหาบุคคลนั้นด้วยอำนาจความเอ็นดูและความอนุเคราะห์. සීලසාමඤ්ඤගතානං සතන්ති සීලෙන සමානභාවං ගතානං සන්තානං. සීලකථා ච නො භවිස්සතීති එවං සමානසීලානං අම්හාකං සීලමෙව ආරබ්භ කථා භවිස්සති. සා ච නො පවත්තිනී භවිස්සතීති සා ච අම්හාකං කථා දිවසම්පි කථෙන්තානං පවත්තිස්සති න පටිහඤ්ඤිස්සති. සා ච නො ඵාසු භවිස්සතීති සා ච දිවසම්පි පවත්තමානා සීලකථා අම්හාකං ඵාසුවිහාරො සුඛවිහාරො භවිස්සති. සමාධිපඤ්ඤාකථාසුපි එසෙව නයො. บทว่า สีลสามญฺญคตานํ สตํ ความว่า แก่บุคคลผู้มีอยู่ ผู้ถึงความเป็นผู้เสมอกันด้วยศีล. บทว่า สีลกถา จ โน ภวิสฺสติ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ถ้อยคำปรารภศีลเท่านั้นจักมีแก่เราทั้งหลายผู้มีศีลเสมอกัน. บทว่า สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสติ ความว่า และถ้อยคำนั้นของพวกเราผู้กล่าวอยู่แม้ตลอดวัน ก็จักเป็นไปได้ ไม่ติดขัด. บทว่า สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ ความว่า และสีลกถานั้นที่ดำเนินไปอยู่แม้ตลอดวัน จักเป็นความอยู่ผาสุก เป็นความอยู่สบายแก่พวกเรา. แม้ในสมาธิกถาและปัญญากถา ก็นัยนี้เช่นกัน. සීලක්ඛන්ධන්ති සීලරාසිං. තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති එත්ථ සීලස්ස අසප්පායෙ අනුපකාරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා සප්පායෙ උපකාරධම්මෙ සෙවන්තො තස්මිං තස්මිං ඨානෙ සීලක්ඛන්ධං පඤ්ඤාය අනුග්ගණ්හාති නාම. සමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධෙසුපි එසෙව නයො. නිහීයතීති අත්තනො හීනතරං පුග්ගලං සෙවන්තො ඛාරපරිස්සාවනෙ ආසිත්තඋදකං විය සතතං සමිතං හායති පරිහායති. තුල්‍යසෙවීති අත්තනා සමානසෙවී. සෙට්ඨමුපනමන්ති සෙට්ඨං [Pg.94] පුග්ගලං ඔණමන්තො. උදෙති ඛිප්පන්ති ඛිප්පමෙව වඩ්ඪති. තස්මා අත්තනො උත්තරිං භජෙථාති යස්මා සෙට්ඨං පුග්ගලං උපනමන්තො උදෙති ඛිප්පං, තස්මා අත්තනො උත්තරිතරං විසිට්ඨතරං භජෙථ. บทว่า สีลกฺขนฺธํ ความว่า กองศีล. ในบทว่า ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ นี้ บุคคลผู้เว้นธรรมที่ไม่เป็นสัปปายะ ไม่เกื้อกูลแก่ศีล เสพธรรมที่เป็นสัปปายะ เกื้อกูล ชื่อว่าย่อมอนุเคราะห์กองศีลด้วยปัญญาในที่นั้นๆ. แม้ในสมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า นิหียติ ความว่า บุคคลผู้คบหาบุคคลที่เลวกว่าตน ย่อมเสื่อม ย่อมเสื่อมรอบอยู่เนืองๆ ไม่ขาดสาย เหมือนน้ำที่เทลงในเครื่องกรองด่าง. บทว่า ตุลฺยเสวี ความว่า ผู้คบหาบุคคลที่เสมอกับตน. บทว่า เสฏฺฐมุปนมนฺติ ความว่า ผู้นอบน้อมต่อบุคคลผู้ประเสริฐ. บทว่า อุเทติ ขิปฺปํ ความว่า ย่อมเจริญโดยพลันทีเดียว. บทว่า ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรึ ภเชถ ความว่า เพราะเหตุที่ผู้นอบน้อมต่อบุคคลผู้ประเสริฐย่อมเจริญโดยพลัน เพราะเหตุนั้น พึงคบบุคคลผู้สูงกว่า ผู้พิเศษกว่าตน. 7. ජිගුච්ඡිතබ්බසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาชิคุจฉิตัพพสูตร 27. සත්තමෙ ජිගුච්ඡිතබ්බොති ගූථං විය ජිගුච්ඡිතබ්බො. අථ ඛො නන්ති අථ ඛො අස්ස. කිත්තිසද්දොති කථාසද්දො. එවමෙව ඛොති එත්ථ ගූථකූපො විය දුස්සීල්‍යං දට්ඨබ්බං. ගූථකූපෙ පතිත්වා ඨිතො ධම්මනිඅහි විය දුස්සීලපුග්ගලො. ගූථකූපතො උද්ධරියමානෙන තෙන අහිනා පුරිසස්ස සරීරං ආරුළ්හෙනාපි අදට්ඨභාවො විය දුස්සීලං සෙවමානස්සාපි තස්ස කිරියාය අකරණභාවො. සරීරං ගූථෙන මක්ඛෙත්වා අහිනා ගතකාලො විය දුස්සීලං සෙවමානස්ස පාපකිත්තිසද්දඅබ්භුග්ගමනකාලො වෙදිතබ්බො. ๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ชิคุจฺฉิตพฺโพ ความว่า พึงรังเกียจเหมือนอุจจาระ. บทว่า อถ โข นํ ความว่า อถ โข อสฺส (แต่นั้นแล แก่บุคคลนั้น). บทว่า กิตฺติสทฺโท ความว่า เสียงพูดคุย. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงเห็นความเป็นผู้ทุศีลเหมือนหลุมอุจจาระ. พึงเห็นบุคคลผู้ทุศีลเหมือนงูธัมมะนิที่ตกลงไปอยู่ในหลุมอุจจาระ. เหมือนภาวะที่งูนั้นซึ่งถูกนำขึ้นจากหลุมอุจจาระ แม้จะเลื้อยขึ้นสู่ร่างกายของบุรุษแล้วก็ไม่กัด ฉันใด พึงเห็นภาวะที่ไม่กระทำตามกิริยาของบุคคลผู้ทุศีลนั้น แม้จะคบหาบุคคลผู้ทุศีลอยู่ ฉันนั้น. พึงทราบกาลที่เสียงกิตติศัพท์อันชั่วร้ายฟุ้งขจรไปของผู้ที่คบหาบุคคลผู้ทุศีล เหมือนกาลที่จับงูโดยทาร่างกายด้วยอุจจาระ. තින්දුකාලාතන්ති තින්දුකරුක්ඛඅලාතං. භිය්‍යොසොමත්තාය චිච්චිටායතීති තං හි ඣායමානං පකතියාපි පපටිකායො මුඤ්චන්තං චිච්චිටාති ‘‘චිටිචිටා’’ති සද්දං කරොති, ඝට්ටිතං පන අධිමත්තං කරොතීති අත්ථො. එවමෙව ඛොති එවමෙවං කොධනො අත්තනො ධම්මතායපි උද්ධතො චණ්ඩිකතො හුත්වා චරති, අප්පමත්තකං පන වචනං සුතකාලෙ ‘‘මාදිසං නාම එවං වදති එවං වදතී’’ති අතිරෙකතරං උද්ධතො චණ්ඩිකතො හුත්වා චරති. ගූථකූපොති ගූථපුණ්ණකූපො, ගූථරාසියෙව වා. ඔපම්මසංසන්දනං පනෙත්ථ පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තස්මා එවරූපො පුග්ගලො අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බො න සෙවිතබ්බොති යස්මා කොධනො අතිසෙවියමානො අතිඋපසඞ්කමියමානොපි කුජ්ඣතියෙව, ‘‘කිං ඉමිනා’’ති පටික්කමන්තෙපි කුජ්ඣතියෙව. තස්මා පලාලග්ගි විය අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බො න සෙවිතබ්බො න භජිතබ්බො. කිං වුත්තං හොති? යො හි පලාලග්ගිං අතිඋපසඞ්කමිත්වා තප්පති, තස්ස සරීරං ඣායති. යො අතිපටික්කමිත්වා තප්පති, තස්ස සීතං න වූපසම්මති. අනුපසඞ්කමිත්වා අපටික්කමිත්වා පන මජ්ඣත්තභාවෙන තප්පන්තස්ස සීතං වූපසම්මති, තස්මා පලාලග්ගි විය කොධනො පුග්ගලො මජ්ඣත්තභාවෙන [Pg.95] අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බො, න සෙවිතබ්බො න භජිතබ්බො න පයිරුපාසිතබ්බො. บทว่า ตินฺทุกาลาตํ คือ ท่อนฟืนไม้ตะโก. ในบทว่า ภิยฺโยโส มตฺตาย จิจฺจิฏายติ นั้น มีความว่า ท่อนฟืนนั้นเมื่อลุกไหม้อยู่ แม้โดยปกติก็ย่อมแตกปะทุ ปล่อยสะเก็ดไฟออก ส่งเสียงดัง "จิจิ จิจิ" แต่เมื่อถูกกระทบเข้า ย่อมส่งเสียงดังยิ่งขึ้น. บทว่า เอวเมว โข คือ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้มักโกรธ แม้โดยปกติของตนก็เป็นคนฟุ้งซ่านดุร้ายอยู่แล้ว แต่เมื่อได้ฟังคำพูดเพียงเล็กน้อย ก็จะกลายเป็นคนฟุ้งซ่านดุร้ายยิ่งขึ้นไปอีก ประพฤติตนไปว่า "คนเช่นเราแท้ๆ ยังมาว่าอย่างนี้ ว่าอย่างนี้". บทว่า คูถกูโป คือ หลุมที่เต็มด้วยอุจจาระ หรือคือกองอุจจาระ. การเปรียบเทียบอุปมาในข้อนี้ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้พึงวางเฉย ไม่พึงคบหา เพราะว่า คนมักโกรธ แม้จะคบหาอย่างยิ่ง เข้าไปหาอย่างยิ่ง ก็ย่อมโกรธอยู่นั่นเอง แม้จะหลีกไปโดยคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้" ก็ย่อมโกรธอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พึงวางเฉยเสียเหมือนไฟกองฟาง ไม่พึงเสพ ไม่พึงคบ. ท่านกล่าวว่าอย่างไร? คือว่า ผู้ใดเข้าไปใกล้ไฟกองฟางเกินไปแล้วผิงไฟ ร่างกายของผู้นั้นย่อมไหม้. ผู้ใดถอยออกไปไกลเกินไปแล้วผิงไฟ ความหนาวของผู้นั้นย่อมไม่บรรเทา. แต่ผู้ที่ไม่เข้าไปใกล้เกินไป ไม่ถอยออกไปไกลเกินไป ผิงไฟด้วยความเป็นกลาง ความหนาวของเขาย่อมบรรเทา เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้มักโกรธ พึงวางเฉยด้วยความเป็นกลางเหมือนไฟกองฟาง ไม่พึงเสพ ไม่พึงคบ ไม่พึงเข้าไปนั่งใกล้. කල්‍යාණමිත්තොති සුචිමිත්තො. කල්‍යාණසහායොති සුචිසහායො. සහායා නාම සහගාමිනො සද්ධිංචරා. කල්‍යාණසම්පවඞ්කොති කල්‍යාණෙසු සුචිපුග්ගලෙසු සම්පවඞ්කො, තන්නින්නතප්පොණතප්පබ්භාරමානසොති අත්ථො. บทว่า กลฺยาณมิตฺโต คือ มิตรผู้สะอาด. บทว่า กลฺยาณสหาโย คือ สหายผู้สะอาด. ชื่อว่าสหายทั้งหลาย คือ ผู้ไปด้วยกัน ผู้เที่ยวไปด้วยกัน. บทว่า กลฺยาณสมฺปวงฺโก มีความว่า น้อมไปในบุคคลผู้ดีงาม ผู้สะอาด คือ มีใจน้อมไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจโอนไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจโน้มไปในบุคคลเหล่านั้น. 8. ගූථභාණීසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาคูถภาณีสูตร 28. අට්ඨමෙ ගූථභාණීති යො ගූථං විය දුග්ගන්ධකථං කථෙති. පුප්ඵභාණීති යො පුප්ඵානි විය සුගන්ධකථං කථෙති. මධුභාණීති යො මධු විය මධුරකථං කථෙති. සභග්ගතොති සභාය ඨිතො. පරිසග්ගතොති ගාමපරිසාය ඨිතො. ඤාතිමජ්ඣගතොති ඤාතීනං මජ්ඣෙ ඨිතො. පූගමජ්ඣගතොති සෙණීනං මජ්ඣෙ ඨිතො. රාජකුලමජ්ඣගතොති රාජකුලස්ස මජ්ඣෙ මහාවිනිච්ඡයෙ ඨිතො. අභිනීතොති පුච්ඡනත්ථායානීතො. සක්ඛිපුට්ඨොති සක්ඛිං කත්වා පුච්ඡිතො. එහම්භො පුරිසාති ආලපනමෙතං. අත්තහෙතු වා පරහෙතු වාති අත්තනො වා පරස්ස වා හත්ථපාදාදිහෙතු වා ධනහෙතු වා. ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතු වාති එත්ථ ආමිසන්ති ලඤ්ජො අධිප්පෙතො. කිඤ්චික්ඛන්ති යං වා තං වා අප්පමත්තකං අන්තමසො තිත්තිරියවට්ටකසප්පිපිණ්ඩනවනීතපිණ්ඩාදිමත්තකස්ස ලඤ්ජස්ස හෙතූති අත්ථො. සම්පජානමුසා භාසිතා හොතීති ජානන්තොයෙව මුසාවාදං කත්තා හොති. ๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า คูถภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจามีกลิ่นเหม็นดุจอุจจาระ. บทว่า ปุปฺผภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจามีกลิ่นหอมดุจดอกไม้. บทว่า มธุภาณี คือ ผู้ใดกล่าววาจาไพเราะดุจน้ำผึ้ง. บทว่า สภคฺคโต คือ อยู่ในสภา. บทว่า ปริสคฺคโต คือ อยู่ในบริษัทชาวบ้าน. บทว่า ญาติมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางหมู่ญาติ. บทว่า ปูคมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางหมู่เสนา. บทว่า ราชกุลมชฺฌคโต คือ อยู่ท่ามกลางราชสกุลในที่วินิจฉัยคดีใหญ่. บทว่า อภินีโต คือ ถูกนำมาเพื่อจะถาม. บทว่า สกฺขิปุฏฺโฐ คือ ถูกถามโดยทำให้เป็นพยาน. บทว่า เอหมฺโภ ปุริส นี้เป็นคำร้องเรียก. บทว่า อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา คือ เพราะเหตุแห่งตนหรือผู้อื่น หรือเพราะเหตุแห่งทรัพย์. ในบทว่า อามิสสิญฺจิกฺขเหตุ วา นี้ บทว่า อามิสํ ประสงค์ถึงสินจ้าง. บทว่า กิญฺจิกฺขํ มีความว่า เพราะเหตุแห่งสินจ้างเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่สุดแม้เพียงนกกระทา นกคุ่ม ก้อนเนยใส หรือก้อนเนยข้นเป็นต้น. บทว่า สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ คือ รู้อยู่เทียว ย่อมเป็นผู้กล่าวคำเท็จ. නෙලාති එලං වුච්චති දොසො, නාස්ස එලන්ති නෙලා, නිද්දොසාති අත්ථො. ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති (උදා. 65) එත්ථ වුත්තසීලං විය. කණ්ණසුඛාති බ්‍යඤ්ජනමධුරතාය කණ්ණානං සුඛා, සූචිවිජ්ඣනං විය කණ්ණසූලං න ජනෙති. අත්ථමධුරතාය සකලසරීරෙ කොපං අජනෙත්වා පෙමං ජනෙතීති පෙමනීයා. හදයං ගච්ඡති අප්පටිහඤ්ඤමානා සුඛෙන චිත්තං පවිසතීති හදයඞ්ගමා. ගුණපරිපුණ්ණතාය පුරෙ භවාති පොරී. පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී විය සුකුමාරාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාති නගරවාසීනං කථාති අත්ථො. නගරවාසිනො හි යුත්තකථා හොන්ති[Pg.96], පිතිමත්තං පිතාති, මාතිමත්තං මාතාති, භාතිමත්තං භාතාති වදන්ති. එවරූපී කථා බහුනො ජනස්ස කන්තා හොතීති බහුජනකන්තා. කන්තභාවෙනෙව බහුනො ජනස්ස මනාපා චිත්තවුද්ධිකරාති බහුජනමනාපා. ในบทว่า เนลา โทษ ท่านเรียกว่า เอฬํ, โทษของวาจานั้นไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนลา ความว่า ไม่มีโทษ เหมือนศีลที่ตรัสไว้ในบทว่า เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท นี้. บทว่า กณฺณสุขา คือ เป็นที่สบายแก่หูทั้งหลาย เพราะมีความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ทำให้เกิดอาการเจ็บหูเหมือนถูกเข็มแทง. เพราะมีความไพเราะแห่งอรรถ ไม่ก่อให้เกิดความโกรธในร่างกายทั้งสิ้น แต่ก่อให้เกิดความรัก เหตุนั้นจึงชื่อว่า เปมนียา. หยั่งลงสู่หทัย คือ เข้าไปสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด เหตุนั้นจึงชื่อว่า หทยงฺคมา. เพราะบริบูรณ์ด้วยคุณ จึงเกิดในเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. อีกอย่างหนึ่ง ละเอียดอ่อนเหมือนสตรีที่เจริญเติบโตในเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. อีกอย่างหนึ่ง เป็นวาจาของชาวเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โปรี. บทว่า ปุรสฺส เอสา มีความว่า เป็นวาจาของชาวเมือง. คือว่า ชาวเมืองทั้งหลายย่อมมีวาจาที่เหมาะสม ย่อมเรียกคนรุ่นราวคราวพ่อว่าพ่อ เรียกคนรุ่นราวคราวแม่ว่าแม่ เรียกคนรุ่นราวคราวพี่ว่าพี่. วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าปรารถนาของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา. เพราะเป็นที่น่าปรารถนานั่นเอง จึงเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญ เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนมนาปา. 9. අන්ධසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอันธสูตร 29. නවමෙ චක්ඛු න හොතීති පඤ්ඤාචක්ඛු න හොති. ඵාතිං කරෙය්‍යාති ඵීතං වඩ්ඪිතං කරෙය්‍ය. සාවජ්ජානවජ්ජෙති සදොසනිද්දොසෙ. හීනප්පණීතෙති අධමුත්තමෙ. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙති කණ්හසුක්කායෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිබාහනතො පටිපක්ඛවසෙන සප්පටිභාගාති වුච්චන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – කුසලෙ ධම්මෙ ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති ජානෙය්‍ය, අකුසලෙ ධම්මෙ ‘‘අකුසලා ධම්මා’’ති ජානෙය්‍ය. සාවජ්ජාදීසුපි එසෙව නයො. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙසු පන කණ්හධම්මෙ ‘‘සුක්කසප්පටිභාගා’’ති ජානෙය්‍ය, සුක්කධම්මෙ ‘‘කණ්හසප්පටිභාගා’’ති යෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනා ජානෙය්‍ය, තථාරූපම්පිස්ස චක්ඛු න හොතීති. ඉමිනා නයෙන සෙසවාරෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า จกฺขุ น โหติ คือ ปัญญาจักษุไม่มี. บทว่า ผาตึ กเรยฺย คือ พึงทำให้เฟื่องฟู เจริญขึ้น. บทว่า สาวชฺชานวชฺเช คือ ธรรมมีโทษและไม่มีโทษ. บทว่า หีนปฺปณีเต คือ ธรรมเลวและประณีต. บทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค คือ ธรรมดำและธรรมขาวนั่นเอง เพราะยับยั้งซึ่งกันและกัน โดยความเป็นปฏิปักษ์ จึงเรียกว่า สัปปฏิภาค. นี้เป็นใจความย่อในบทนั้น คือ พึงรู้ธรรมที่เป็นกุศลว่า "เป็นกุศลธรรม" พึงรู้ธรรมที่เป็นอกุศลว่า "เป็นอกุศลธรรม". แม้ในบทว่า สาวชฺชา เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. แต่ในบทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค คือ จะพึงรู้ธรรมดำว่า "เป็นธรรมมีส่วนเปรียบด้วยธรรมขาว" และพึงรู้ธรรมขาวว่า "เป็นธรรมมีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำ" ได้ด้วยปัญญาจักษุใด ปัญญาจักษุแม้เช่นนั้นก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น. พึงทราบความแม้ในวาระที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้. න චෙව භොගා තථාරූපාති තථාජාතිකා භොගාපිස්ස න හොන්ති. න ච පුඤ්ඤානි කුබ්බතීති පුඤ්ඤානි ච න කරොති. එත්තාවතා භොගුප්පාදනචක්ඛුනො ච පුඤ්ඤකරණචක්ඛුනො ච අභාවො වුත්තො. උභයත්ථ කලිග්ගාහොති ඉධලොකෙ ච පරලොකෙ චාති උභයස්මිම්පි අපරද්ධග්ගාහො, පරාජයග්ගාහො හොතීති අත්ථො. අථ වා උභයත්ථ කලිග්ගාහොති උභයෙසම්පි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකානං අත්ථානං කලිග්ගාහො, පරාජයග්ගාහොති අත්ථො. ධම්මාධම්මෙනාති දසකුසලකම්මපථධම්මෙනපි දසඅකුසලකම්මපථඅධම්මෙනපි. සඨොති කෙරාටිකො. භොගානි පරියෙසතීති භොගෙ ගවෙසති. ථෙය්‍යෙන කූටකම්මෙන, මුසාවාදෙන චූභයන්ති ථෙය්‍යාදීසු උභයෙන පරියෙසතීති අත්ථො. කථං? ථෙය්‍යෙන කූටකම්මෙන ච පරියෙසති, ථෙය්‍යෙන මුසාවාදෙන ච පරියෙසති, කූටකම්මෙන මුසාවාදෙන ච පරියෙසති. සඞ්ඝාතුන්ති සඞ්ඝරිතුං. ධම්මලද්ධෙහීති දසකුසලකම්මපථධම්මං අකොපෙත්වා ලද්ධෙහි. උට්ඨානාධිගතන්ති වීරියෙන [Pg.97] අධිගතං. අබ්‍යග්ඝමානසොති නිබ්බිචිකිච්ඡචිත්තො. භද්දකං ඨානන්ති සෙට්ඨං දෙවට්ඨානං. න සොචතීති යස්මිං ඨානෙ අන්තොසොකෙන න සොචති. บทว่า `Na ceva bhogā tathārūpā` ความว่า โภคะทั้งหลายเห็นปานนั้น ย่อมไม่มีแก่บุคคลนั้น. บทว่า `Na ca puññāni kubbati` ความว่า และเขาย่อมไม่ทำบุญทั้งหลาย. ด้วยบทเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีจักษุคือการให้เกิดโภคะ และจักษุคือการทำบุญ. บทว่า `Ubhayattha kaliggāho` ความว่า ชื่อว่าผู้ถือเอาผิดในโลกทั้งสอง คือ ในโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้ถือเอาความผิดพลาด ถือเอาความพ่ายแพ้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า `Ubhayattha kaliggāho` ความว่า เป็นผู้ถือเอาความผิดพลาด ถือเอาความพ่ายแพ้แห่งประโยชน์ทั้งหลายทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ. บทว่า `Dhammādhammena` ความว่า ด้วยธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ และด้วยอธรรมคืออกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า `Saṭho` คือ เป็นคนโอ้อวด. บทว่า `Bhogāni pariyesati` ความว่า ย่อมแสวงหาโภคะทั้งหลาย. บทว่า `Theyyena kūṭakammena, musāvādena cūbhayaṃ` ความว่า ย่อมแสวงหาด้วยองค์ประกอบสองอย่างในบรรดาการลักขโมยเป็นต้น. อย่างไร? คือ ย่อมแสวงหาด้วยการลักขโมยและด้วยการโกง, ย่อมแสวงหาด้วยการลักขโมยและด้วยการพูดเท็จ, ย่อมแสวงหาด้วยการโกงและด้วยการพูดเท็จ. บทว่า `Saṅghātuṃ` คือ เพื่อรวบรวม. บทว่า `Dhammaladdhehi` คือ ที่ได้มาโดยไม่ละเมิดธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า `Uṭṭhānādhigataṃ` คือ ที่ได้มาด้วยความเพียร. บทว่า `Abyagghamānaso` คือ มีจิตไม่สงสัย. บทว่า `Bhaddakaṃ ṭhānaṃ` คือ สถานที่อันประเสริฐ คือเทวโลก. บทว่า `Na socati` คือ ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยความโศกภายในในสถานที่นั้น. 10. අවකුජ්ජසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอวกุชชสูตร 30. දසමෙ අවකුජ්ජපඤ්ඤොති අධොමුඛපඤ්ඤො. උච්ඡඞ්ගපඤ්ඤොති උච්ඡඞ්ගසදිසපඤ්ඤො. පුථුපඤ්ඤොති විත්ථාරිකපඤ්ඤො. ආදිකල්‍යාණන්තිආදීසු ආදීති පුබ්බපට්ඨපනා. මජ්ඣන්ති කථාවෙමජ්ඣං. පරියොසානන්ති සන්නිට්ඨානං. ඉතිස්ස තෙ ධම්මං කථෙන්තා පුබ්බපට්ඨපනෙපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා කථෙන්ති, වෙමජ්ඣෙපි පරියොසානෙපි. එත්ථ ච අත්ථි දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානානි, අත්ථි සාසනස්ස. තත්ථ දෙසනාය තාව චතුප්පදිකගාථාය පඨමපදං ආදි, ද්වෙ පදානි මජ්ඣං, අවසානපදං පරියොසානං. එකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස නිදානං ආදි, අනුසන්ධි මජ්ඣං, ඉදමවොචාති අප්පනා පරියොසානං. අනෙකානුසන්ධිකස්ස පඨමො අනුසන්ධි ආදි, තතො පරං එකො වා අනෙකෙ වා මජ්ඣං, පච්ඡිමො පරියොසානං. අයං තාව දෙසනාය නයො. සාසනස්ස පන සීලං ආදි, සමාධි මජ්ඣං, විපස්සනා පරියොසානං. සමාධි වා ආදි, විපස්සනා මජ්ඣං, මග්ගො පරියොසානං. විපස්සනා වා ආදි, මග්ගො මජ්ඣං, ඵලං පරියොසානං. මග්ගො වා ආදි, ඵලං මජ්ඣං, නිබ්බානං පරියොසානං. ද්වෙ ද්වෙ වා කයිරමානෙ සීලසමාධයො ආදි, විපස්සනාමග්ගා මජ්ඣං, ඵලනිබ්බානානි පරියොසානං. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `avakujjapañño` คือ ผู้มีปัญญาดุจภาชนะคว่ำ. บทว่า `Ucchaṅgapañño` คือ ผู้มีปัญญาดุจชายพก. บทว่า `Puthupañño` คือ ผู้มีปัญญากว้างขวาง. ในบทเป็นต้นว่า `Ādikalyāṇaṃ` นั้น บทว่า `ādi` คือ การตั้งขึ้นก่อน. บทว่า `majjha` คือ ท่ามกลางของเรื่อง. บทว่า `pariyosāna` คือ การจบลง. ด้วยเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นเมื่อกล่าวธรรมแก่บุคคลนั้น ย่อมกระทำให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษเท่านั้น แล้วจึงกล่าว แม้ในการตั้งขึ้นก่อน แม้ในท่ามกลาง แม้ในที่สุด. และในที่นี้ มีเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา และมีของศาสนา. ในสองอย่างนั้น ก่อนอื่น ในส่วนของเทศนา บาทแรกของคาถา ๔ บาท ชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทชื่อว่าท่ามกลาง, บาทสุดท้ายชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิชื่อว่าท่ามกลาง, การจบลงว่า `idamavoca` ชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, หลังจากนั้น อนุสนธิเดียวหรือหลายอนุสนธิชื่อว่าท่ามกลาง, อนุสนธิสุดท้ายชื่อว่าที่สุด. นี้เป็นนัยในส่วนของเทศนาก่อน. ส่วนของศาสนา ศีลชื่อว่าเบื้องต้น, สมาธิชื่อว่าท่ามกลาง, วิปัสสนาชื่อว่าที่สุด. หรือว่า สมาธิชื่อว่าเบื้องต้น, วิปัสสนาชื่อว่าท่ามกลาง, มรรคชื่อว่าที่สุด. หรือว่า วิปัสสนาชื่อว่าเบื้องต้น, มรรคชื่อว่าท่ามกลาง, ผลชื่อว่าที่สุด. หรือว่า มรรคชื่อว่าเบื้องต้น, ผลชื่อว่าท่ามกลาง, นิพพานชื่อว่าที่สุด. หรือเมื่อกระทำเป็นคู่ๆ ศีลและสมาธิชื่อว่าเบื้องต้น, วิปัสสนาและมรรคชื่อว่าท่ามกลาง, ผลและนิพพานชื่อว่าที่สุด. සාත්ථන්ති සාත්ථකං කත්වා දෙසෙන්ති. සබ්‍යඤ්ජනන්ති අක්ඛරපාරිපූරිං කත්වා දෙසෙන්ති. කෙවලපරිපුණ්ණන්ති සකලපරිපුණ්ණං අනූනං කත්වා දෙසෙන්ති. පරිසුද්ධන්ති පරිසුද්ධං නිජ්ජටං නිග්ගණ්ඨිං කත්වා දෙසෙන්ති. බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙන්තීති එවං දෙසෙන්තා ච සෙට්ඨචරියභූතං සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං පකාසෙන්ති. නෙව ආදිං මනසි කරොතීති නෙව පුබ්බපට්ඨපනං මනසි කරොති. บทว่า `Sātthaṃ` คือ กระทำให้มีอรรถแล้วแสดง. บทว่า `Sabyañjanaṃ` คือ กระทำให้มีพยัญชนะบริบูรณ์แล้วแสดง. บทว่า `Kevalaparipuṇṇaṃ` คือ กระทำให้บริบูรณ์สิ้นเชิง ไม่บกพร่องแล้วแสดง. บทว่า `Parisuddhaṃ` คือ กระทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากความรกชัฏ ปราศจากปมแล้วแสดง. บทว่า `Brahmacariyaṃ pakāsenti` คือ เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมประกาศอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นจริยะอันประเสริฐ อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. บทว่า `Neva ādiṃ manasi karoti` คือ ย่อมไม่ใส่ใจถึงการตั้งขึ้นก่อนเลย. කුම්භොති ඝටො. නිකුජ්ජොති අධොමුඛො ඨපිතො. එවමෙව ඛොති එත්ථ කුම්භො නිකුජ්ජො විය අවකුජ්ජපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බො, උදකාසිඤ්චනකාලො [Pg.98] විය ධම්මදෙසනාය ලද්ධකාලො, උදකස්ස විවට්ටනකාලො විය තස්මිං ආසනෙ නිසින්නස්ස උග්ගහෙතුං අසමත්ථකාලො, උදකස්ස අසණ්ඨානකාලො විය වුට්ඨහිත්වා අසල්ලක්ඛණකාලො වෙදිතබ්බො. บทว่า `Kumbho` คือ หม้อ. บทว่า `Nikujjo` คือ ที่ตั้งคว่ำหน้าลง. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาคว่ำเหมือนหม้อที่คว่ำไว้, พึงทราบว่า เวลาที่ได้รับธรรมเทศนา เหมือนเวลาที่รดน้ำ, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในอาสนะนั้นไม่สามารถจะเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่น้ำไหลออกไป, พึงทราบว่า เวลาที่ลุกขึ้นไปแล้วไม่สามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่น้ำไม่ตั้งอยู่. ආකිණ්ණානීති පක්ඛිත්තානි. සතිසම්මොසාය පකිරෙය්‍යාති මුට්ඨස්සතිතාය විකිරෙය්‍ය. එවමෙව ඛොති එත්ථ උච්ඡඞ්ගො විය උච්ඡඞ්ගපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බො, නානාඛජ්ජකානි විය නානප්පකාරං බුද්ධවචනං, උච්ඡඞ්ගෙ නානාඛජ්ජකානි ඛාදන්තස්ස නිසින්නකාලො විය තස්මිං ආසනෙ නිසින්නස්ස උග්ගණ්හනකාලො, වුට්ඨහන්තස්ස සතිසම්මොසා පකිරණකාලො විය තස්මා ආසනා වුට්ඨාය ගච්ඡන්තස්ස අසල්ලක්ඛණකාලො වෙදිතබ්බො. บทว่า `Ākiṇṇāni` คือ ใส่ไว้. บทว่า `Satisammosāya pakireyya` คือ พึงกระจัดกระจายไปเพราะความหลงลืมสติ. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาดุจชายพกเหมือนชายพก, พึงทราบว่า พระพุทธวจนะมีประการต่างๆ เหมือนของขบเคี้ยวต่างๆ, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในอาสนะนั้นเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่บุคคลผู้นั่งเคี้ยวของขบเคี้ยวต่างๆ ในชายพก, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลนั้นลุกจากอาสนะนั้นไปแล้วไม่สามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่ของขบเคี้ยวกระจัดกระจายไปเพราะความหลงลืมสติของผู้ที่ลุกขึ้น. උක්කුජ්ජොති උපරිමුඛො ඨපිතො. සණ්ඨාතීති පතිට්ඨහති. එවමෙව ඛොති එත්ථ උපරිමුඛො ඨපිතො කුම්භො විය පුථුපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බො, උදකස්ස ආසිත්තකාලො විය දෙසනාය ලද්ධකාලො, උදකස්ස සණ්ඨානකාලො විය තත්ථ නිසින්නස්ස උග්ගණ්හනකාලො, නො විවට්ටනකාලො විය වුට්ඨාය ගච්ඡන්තස්ස සල්ලක්ඛණකාලො වෙදිතබ්බො. บทว่า `Ukkujjo` คือ ที่ตั้งหงายขึ้น. บทว่า `Saṇṭhāti` คือ ย่อมตั้งอยู่. ในข้อนี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญากว้างขวางเหมือนหม้อที่ตั้งหงายขึ้น, พึงเห็นว่า เวลาที่ได้รับเทศนา เหมือนเวลาที่เทน้ำลงไป, พึงเห็นว่า เวลาที่บุคคลผู้นั่งในที่นั้นเรียนเอาได้ เหมือนเวลาที่น้ำตั้งอยู่, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลนั้นลุกขึ้นไปแล้วสามารถกำหนดจดจำได้ เหมือนเวลาที่น้ำไม่ไหลออกไป. දුම්මෙධොති නිප්පඤ්ඤො. අවිචක්ඛණොති සංවිදහනපඤ්ඤාය රහිතො. ගන්තාති ගමනසීලො. සෙය්‍යො එතෙන වුච්චතීති එතස්මා පුග්ගලා උත්තරිතරොති වුච්චති. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවලොකුත්තරධම්මස්ස අනුධම්මං සහ සීලෙන පුබ්බභාගපටිපදං පටිපන්නො. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. අන්තකරො සියාති කොටිකරො පරිච්ඡෙදකරො පරිවටුමකරො භවෙය්‍යාති. บทว่า `Dummedho` คือ ผู้ไม่มีปัญญา. บทว่า `Avicakkhaṇo` คือ ผู้ปราศจากปัญญาที่สามารถจัดการได้. บทว่า `Gantā` คือ ผู้มีปกติไป. บทว่า `Seyyo etena vuccati` คือ ท่านเรียกว่า ประเสริฐกว่าบุคคลนั้น. บทว่า `Dhammānudhammappaṭipanno` คือ ผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมอนุโลมแก่โลกุตรธรรม ๙. บทว่า `Dukkhassa` คือ แห่งวัฏทุกข์. บทว่า `Antakaro siyā` คือ พึงเป็นผู้กระทำที่สุด คือกระทำที่สุด กระทำเขตกำหนด กระทำที่สุดโดยรอบ. පුග්ගලවග්ගො තතියො. ปุคคลวรรคที่ ๓ 4. දෙවදූතවග්ගො ๔. เทวทูตวรรค 1. සබ්‍රහ්මකසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสพรหมกสูตร 31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අජ්ඣාගාරෙති සකෙ ඝරෙ. පූජිතා හොන්තීති යං ඝරෙ අත්ථි, තෙන පටිජග්ගිතා ගොපිතා හොන්ති. ඉති මාතාපිතුපූජකානි කුලානි මාතාපිතූහි සබ්‍රහ්මකානීති පකාසෙත්වා ඉදානි නෙසං [Pg.99] සපුබ්බාචරියකාදිභාවං පකාසෙන්තො සපුබ්බාචරියකානීතිආදිමාහ. තත්ථ බ්‍රහ්මාතිආදීනි තෙසං බ්‍රහ්මාදිභාවසාධනත්ථං වුත්තානි. බහුකාරාති පුත්තානං බහූපකාරා. ආපාදකාති ජීවිතස්ස ආපාදකා. පුත්තකානං හි මාතාපිතූහි ජීවිතං ආපාදිතං පාලිතං ඝටිතං අනුප්පබන්ධෙන පවත්තිතං. පොසකාති හත්ථපාදෙ වඩ්ඪෙත්වා හදයලොහිතං පායෙත්වා පොසෙතාරො. ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරොති පුත්තානං හි ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණස්ස දස්සනං නාම මාතාපිතරො නිස්සාය ජාතන්ති ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො නාම. ๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อชฺฌาคาเร ความว่า ในเรือนของตน บทว่า ปูชิตา โหนฺติ ความว่า วัตถุใดมีอยู่ในเรือน (บุตรธิดา) ย่อมบำรุงดูแลคุ้มครอง (มารดาบิดา) ด้วยวัตถุนั้นๆ ครั้นทรงประกาศแล้วอย่างนี้ว่า ตระกูลที่บูชามารดาบิดา ชื่อว่ามีพรหมอยู่กับมารดาบิดา บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศความเป็นบุรพาจารย์ เป็นต้น ของตระกูลเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า สปุพฺพจริยกาติ ในบทเหล่านั้น บทว่า พฺรหฺมาติ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อทำให้สำเร็จความเป็นพรหม เป็นต้น ของมารดาบิดาเหล่านั้น บทว่า พหุการา ความว่า มีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย บทว่า อาปาทกา ความว่า เป็นผู้ให้ชีวิตเกิด จริงอยู่ ชีวิตของบุตรทั้งหลาย อันมารดาบิดาให้เกิดแล้ว คุ้มครองแล้ว ประกอบแล้ว ให้เป็นไปโดยสืบเนื่องกัน บทว่า โปสกา ความว่า ทำให้มือและเท้าเจริญเติบโตแล้ว ให้ดื่มโลหิตในอกแล้ว จึงชื่อว่าเป็นผู้เลี้ยงดู บทว่า อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร ความว่า จริงอยู่ การเห็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในโลกนี้ของบุตรทั้งหลาย อาศัยมารดาบิดาจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น (มารดาบิดา) จึงชื่อว่าเป็นผู้แสดงโลกนี้ බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරොති සෙට්ඨාධිවචනං. යථා බ්‍රහ්මුනො චතස්සො භාවනා අවිජහිතා හොන්ති මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛාති, එවමෙව මාතාපිතූනං පුත්තකෙසු චතස්සො භාවනා අවිජහිතා හොන්ති. තා තස්මිං තස්මිං කාලෙ වෙදිතබ්බා – කුච්ඡිගතස්මිං හි දාරකෙ ‘‘කදා නු ඛො පුත්තකං අරොගං පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගං පස්සිස්සාමා’’ති මාතාපිතූනං මෙත්තචිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පනෙස මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො ඌකාහි වා මඞ්කුලාදීහි පාණකෙහි දට්ඨො දුක්ඛසෙය්‍යාය වා පන පීළිතො පරොදති විරවති, තදාස්ස සද්දං සුත්වා මාතාපිතූනං කාරුඤ්ඤං උප්පජ්ජති, ආධාවිත්වා විධාවිත්වා කීළනකාලෙ පන ලොභනීයවයස්මිං වා ඨිතකාලෙ දාරකං ඔලොකෙත්වා මාතාපිතූනං චිත්තං සප්පිමණ්ඩෙ පක්ඛිත්තසතවිහතකප්පාසපිචුපටලං විය මුදුකං හොති ආමොදිතං පමොදිතං, තදා තෙසං මුදිතා ලබ්භති. යදා පනෙස පුත්තො දාරාභරණං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා පාටියෙක්කං අගාරං අජ්ඣාවසති, තදා මාතාපිතූනං ‘‘සක්කොති දානි නො පුත්තකො අත්තනො ධම්මතාය යාපෙතු’’න්ති මජ්ඣත්තභාවො උප්පජ්ජති, තස්මිං කාලෙ උපෙක්ඛා ලබ්භතීති ඉමිනා කාරණෙන ‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො’’ති වුත්තං. บทว่า พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร เป็นชื่อที่กล่าวโดยความประเสริฐ เปรียบเหมือนพรหมทั้งหลายไม่ละภาวนา ๔ ประการ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ฉันใด มารดาบิดาก็ไม่ละภาวนา ๔ ประการในบุตรน้อยทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภาวนาเหล่านั้น พึงทราบในกาลนั้นๆ คือ จริงอยู่ เมื่อทารกอยู่ในครรภ์ เมตตาจิตของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้นว่า "เมื่อไรหนอ เราจักได้เห็นบุตรน้อยผู้ไม่มีโรค มีอวัยวะใหญ่น้อยบริบูรณ์" ก็เมื่อใด ทารกน้อยนี้ยังอ่อนนอนหงายอยู่ ถูกสัตว์เล็กๆ เช่น เหา หรือตัวเรือด เป็นต้น กัด หรือถูกเบียดเบียนด้วยการนอนลำบาก ย่อมร้องไห้คร่ำครวญ เมื่อนั้น มารดาบิดาได้ฟังเสียงของทารกนั้นแล้ว ความกรุณาย่อมเกิดขึ้น ก็ในเวลาวิ่งเล่นไปมา หรือในเวลาที่ตั้งอยู่ในวัยอันน่ารักใคร่ มารดาบิดาแลดูทารกแล้ว จิตย่อมอ่อนนุ่ม บันเทิง ร่าเริง ดุจแผ่นสำลีที่ตีแล้วร้อยครั้งใส่ลงในเนยใส เมื่อนั้น มุทิตาย่อมเกิดแก่ท่านเหล่านั้น ก็เมื่อใด บุตรนี้ให้การเลี้ยงดูภรรยาเกิดขึ้นแล้ว ครองเรือนอยู่ต่างหาก เมื่อนั้น ความเป็นกลางของมารดาบิดาย่อมเกิดขึ้นว่า "บัดนี้ บุตรน้อยของเราสามารถเป็นอยู่ได้ตามธรรมดาของตน" ในกาลนั้น ย่อมได้อุเบกขา ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสว่า "พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร" පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙති මාතාපිතරො හි ජාතකාලතො පට්ඨාය ‘‘එවං නිසීද, එවං තිට්ඨ, එවං ගච්ඡ, එවං සය, එවං ඛාද, එවං භුඤ්ජ, අයං තෙ, තාතාති වත්තබ්බො, අයං භාතිකාති, අයං භගිනීති, ඉදං නාම කාතුං වට්ටති, ඉදං න වට්ටති, අසුකං නාම උපසඞ්කමිතුං වට්ටති, අසුකං න වට්ටතී’’ති ගාහාපෙන්ති සික්ඛාපෙන්ති. අථාපරභාගෙ අඤ්ඤෙ ආචරියා හත්ථිසිප්පඅස්සසිප්පරථසිප්පධනුසිප්පථරුසිප්පමුද්දාගණනාදීනි සික්ඛාපෙන්ති. අඤ්ඤො [Pg.100] සරණානි දෙති, අඤ්ඤො සීලෙසු පතිට්ඨාපෙති, අඤ්ඤො පබ්බාජෙති, අඤ්ඤො බුද්ධවචනං උග්ගණ්හාපෙති, අඤ්ඤො උපසම්පාදෙති, අඤ්ඤො සොතාපත්තිමග්ගාදීනි පාපෙති. ඉති සබ්බෙපි තෙ පච්ඡාචරියා නාම හොන්ති, මාතාපිතරො පන සබ්බපඨමා, තෙනාහ – ‘‘පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ’’ති. තත්ථ වුච්චරෙති වුච්චන්ති කථියන්ති. ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තානන්ති පුත්තානං ආහුතං පාහුතං අභිසඞ්ඛතං අන්නපානාදිං අරහන්ති, අනුච්ඡවිකා තං පටිග්ගහෙතුං. තස්මා ‘‘ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තාන’’න්ති වුත්තං. පජාය අනුකම්පකාති පරෙසං පාණෙ අච්ඡින්දිත්වාපි අත්තනො පජං පටිජග්ගන්ති ගොපායන්ති. තස්මා ‘‘පජාය අනුකම්පකා’’ති වුත්තං. บทว่า ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร ความว่า จริงอยู่ มารดาบิดาจำเดิมแต่กาลที่เกิด ย่อมให้ถือเอา ย่อมให้ศึกษาว่า "จงนั่งอย่างนี้ จงยืนอย่างนี้ จงไปอย่างนี้ จงนอนอย่างนี้ จงเคี้ยวอย่างนี้ จงกินอย่างนี้ นี่พ่อของเจ้า ควรเรียกว่าพ่อ นี่พี่ชาย ควรเรียกว่าพี่ชาย นี่น้องสาว ควรเรียกว่าน้องสาว การกระทำชื่อนี้ควร การกระทำชื่อนี้ไม่ควร การเข้าไปหาคนชื่อโน้นควร การเข้าไปหาคนชื่อโน้นไม่ควร" ในภายหลัง อาจารย์อื่นๆ ย่อมสอนศิลปะมีศิลปะการขี่ช้าง ศิลปะการขี่ม้า ศิลปะการขับรถ ศิลปะการยิงธนู ศิลปะการใช้ดาบ ศิลปะการนับด้วยการหักนิ้ว เป็นต้น อาจารย์บางท่านให้สรณะ บางท่านให้ตั้งอยู่ในศีล บางท่านให้บวช บางท่านให้เรียนพุทธวจนะ บางท่านให้อุปสมบท บางท่านทำให้บรรลุโสดาปัตติมรรค เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ อาจารย์เหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่าเป็นปัจฉาจารย์ (อาจารย์ภายหลัง) ส่วนมารดาบิดาเป็นอาจารย์คนแรกสุด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร" ในบทนั้น บทว่า วุจฺจเร ความว่า ท่านเรียกว่า, ท่านกล่าวว่า บทว่า อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ ความว่า ย่อมควรแก่ของที่บุตรนำมา ของต้อนรับ ของที่จัดเตรียมไว้ คือ ข้าวและน้ำ เป็นต้น เป็นผู้สมควรเพื่อจะรับของนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ" บทว่า ปชาย อนุกมฺปกา ความว่า แม้ไม่ตัดชีวิตของผู้อื่น ก็ยังบำรุงรักษาคุ้มครองบุตรของตน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปชาย อนุกมฺปกา" නමස්සෙය්‍යාති නමො කරෙය්‍ය. සක්කරෙය්‍යාති සක්කාරෙන පටිමානෙය්‍ය. ඉදානි තං සක්කාරං දස්සෙන්තො ‘‘අන්නෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අන්නෙනාති යාගුභත්තඛාදනීයෙන. පානෙනාති අට්ඨවිධපානෙන. වත්ථෙනාති නිවාසනපාරුපනකෙන වත්ථෙන. සයනෙනාති මඤ්චපීඨානුප්පදානෙන. උච්ඡාදනෙනාති දුග්ගන්ධං පටිවිනොදෙත්වා සුගන්ධකරණුච්ඡාදනෙන. න්හාපනෙනාති සීතෙ උණ්හොදකෙන, උණ්හෙ සීතොදකෙන ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්වා න්හාපනෙන. පාදානං ධොවනෙනාති උණ්හොදකසීතොදකෙහි පාදධොවනෙන චෙව තෙලමක්ඛනෙන ච. පෙච්චාති පරලොකං ගන්ත්වා. සග්ගෙ පමොදතීති ඉධ තාව මාතාපිතූසු පාරිචරියං දිස්වා පාරිචරියකාරණා තං පණ්ඩිතමනුස්සා ඉධෙව පසංසන්ති, පරලොකං පන ගන්ත්වා සග්ගෙ ඨිතො සො මාතාපිතුඋපට්ඨාකො දිබ්බසම්පත්තීහි ආමොදති පමොදතීති. บทว่า นมสฺเสยฺย ความว่า พึงกระทำการนอบน้อม บทว่า สกฺกเรยฺย ความว่า พึงนับถือด้วยความเคารพ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการสักการะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อนฺเนน" ในบทนั้น บทว่า อนฺเนน ความว่า ด้วยข้าวต้ม ข้าวสวย ของเคี้ยว บทว่า ปาเนน ความว่า ด้วยน้ำปานะ ๘ อย่าง บทว่า วตฺเถน ความว่า ด้วยผ้าสำหรับนุ่งและห่ม บทว่า สยเนน ความว่า ด้วยการถวายเตียงและตั่ง บทว่า อุจฺฉาทเนน ความว่า ด้วยเครื่องลูบไล้ที่ทำให้มีกลิ่นหอมโดยบรรเทากลิ่นเหม็น บทว่า นฺหาปเนน ความว่า ด้วยการอาบน้ำ คือรดกายด้วยน้ำร้อนในเวลาหนาว ด้วยน้ำเย็นในเวลาร้อน บทว่า ปาทานํ โธวเนน ความว่า ด้วยการล้างเท้าด้วยน้ำร้อนและน้ำเย็น และด้วยการทาน้ำมัน บทว่า เปจฺจ ความว่า ไปสู่ปรโลกแล้ว บทว่า สคฺเค ปโมทติ ความว่า ในโลกนี้ บัณฑิตทั้งหลายเห็นการบำรุงมารดาบิดาแล้ว เพราะเหตุแห่งการบำรุงนั้น ย่อมสรรเสริญผู้นั้นในโลกนี้ทีเดียว ส่วนเมื่อไปสู่ปรโลกแล้ว ตั้งอยู่ในสวรรค์ ผู้บำรุงมารดาบิดานั้น ย่อมบันเทิงร่าเริงด้วยทิพยสมบัติ 2. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอานันทสูตร 32. දුතියෙ තථාරූපොති තථාජාතිකො. සමාධිපටිලාභොති චිත්තෙකග්ගතාලාභො. ඉමස්මිං ච සවිඤ්ඤාණකෙති එත්ථ අත්තනො ච පරස්ස චාති උභයෙසම්පි කායො සවිඤ්ඤාණකට්ඨෙන එකතො කත්වා ඉමස්මින්ති වුත්තො. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයාති අහඞ්කාරදිට්ඨි ච මමඞ්කාරතණ්හා ච මානානුසයො චාති අත්තනො ච පරස්ස [Pg.101] ච කිලෙසා. නාස්සූති න භවෙය්‍යුං. බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසූති රූපනිමිත්තං, සද්දනිමිත්තං, ගන්ධනිමිත්තං, රසනිමිත්තං, ඵොට්ඨබ්බනිමිත්තං, සස්සතාදිනිමිත්තං, පුග්ගලනිමිත්තං ධම්මනිමිත්තන්ති එවරූපෙසු ච බහිද්ධා සබ්බනිමිත්තෙසු. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිඤ්චෙව ඵලඤාණඤ්ච. සියාති භවෙය්‍ය. ๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ตถารูโป ความว่า มีสภาพเช่นนั้น บทว่า สมาธิปฏิลาโภ ความว่า การได้ซึ่งความเป็นหนึ่งแห่งจิต ในบทว่า อิมสฺมึ จ สวิญฺญาณเก นี้ กายของทั้งสองฝ่าย คือ ของตนและของผู้อื่น รวบรวมเป็นอันเดียวกันโดยความหมายว่ามีวิญญาณ แล้วกล่าวว่า อิมสฺมึ บทว่า อหงฺการมมงฺการมานานุสยา ความว่า มิจฉาทิฏฐิอันมีอาการว่าเรา และตัณหาอันมีอาการว่าของเรา และมานานุสัย (เหล่านี้) เป็นกิเลสของตนและของผู้อื่น บทว่า นาสฺสุ ความว่า ไม่พึงมี บทว่า พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตสุ ความว่า ในนิมิตทั้งปวงภายนอกอันมีสภาพเช่นนี้ คือ รูปนิมิต สัททนิมิต คันธนิมิต รสนิมิต โผฏฐัพพนิมิต สัสสตาทินิมิต (นิมิตมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น) ปุคคลนิมิต ธรรมนิมิต บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ความว่า ได้แก่ ผลสมาธิและผลญาณ บทว่า สิยา ความว่า พึงมี ඉධානන්ද, භික්ඛුනොති, ආනන්ද, ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛුනො. එතං සන්තං එතං පණීතන්ති නිබ්බානං දස්සෙන්තො ආහ. නිබ්බානං හි කිලෙසානං සන්තතාය සන්තං නාම, නිබ්බානං සන්තන්ති සමාපත්තිං අප්පෙත්වාව දිවසම්පි නිසින්නස්ස චිත්තුප්පාදො සන්තන්තෙව පවත්තතීතිපි සන්තං. පණීතන්ති සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නස්සාපි චිත්තුප්පාදො පණීතන්තෙව පවත්තතීති නිබ්බානං පණීතං නාම. සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදීනිපි තස්සෙව වෙවචනානි. ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’ති සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස හි දිවසභාගම්පි චිත්තුප්පාදො සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතෙව පවත්තති…පෙ… තථා තීසු භවෙසු වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අභාවෙන නිබ්බානන්ති ලද්ධනාමෙ තස්මිං සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස චිත්තුප්පාදො නිබ්බානං නිබ්බානන්තෙව පවත්තතීති සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදීනි නාමානි ලභති. ඉමස්මිං පන අට්ඨවිධෙ ආභොගසමන්නාහාරෙ ඉමස්මිං ඨානෙ එකොපි ලබ්භති, ද්වෙපි සබ්බෙපි ලබ්භන්තෙව. บทว่า อิทานนฺท ภิกฺขุโน ความว่า ดูก่อนอานนท์ แก่ภิกษุในศาสนานี้ (พระผู้มีพระภาค) เมื่อจะทรงแสดงนิพพาน จึงตรัสว่า เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ (นั่นสงบ นั่นประณีต) จริงอยู่ นิพพานชื่อว่าสงบ เพราะเป็นที่สงบแห่งกิเลสทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง นิพพานชื่อว่าสงบ แม้เพราะจิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ตลอดวัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นของสงบเท่านั้น บทว่า ปณีตํ ความว่า นิพพานชื่อว่าประณีต เพราะจิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นของประณีตเท่านั้น แม้บททั้งหลายมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ (เป็นที่สงบสังขารทั้งปวง) ก็เป็นไวพจน์ของนิพพานนั้นนั่นเอง จริงอยู่ จิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่แม้ตลอดส่วนแห่งวัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นที่สงบสังขารทั้งปวงเท่านั้น...ฯลฯ... ฉันใดก็ฉันนั้น ในนิพพานนั้นซึ่งได้ชื่อว่านิพพาน เพราะไม่มีตัณหาที่เรียกว่าวานะในภพทั้งสาม จิตตุปบาทของผู้เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นนิพพานๆ เท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงได้ชื่อทั้งหลายมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ ก็ในอาโภคสมานหาร ๘ อย่างนี้ ในที่นี้ แม้อย่างหนึ่งก็ย่อมได้ แม้สองอย่างก็ย่อมได้ แม้ทั้งหมดก็ย่อมได้เหมือนกัน සඞ්ඛායාති ඤාණෙන ජානිත්වා. පරොපරානීති පරානි ච ඔපරානි ච. පරඅත්තභාවසකඅත්තභාවානි හි පරානි ච ඔපරානි චාති වුත්තං හොති. යස්සාති යස්ස අරහතො. ඉඤ්ජිතන්ති රාගිඤ්ජිතං දොසමොහමානදිට්ඨිකිලෙසදුච්චරිතිඤ්ජිතන්ති ඉමානි සත්ත ඉඤ්ජිතානි චලිතානි ඵන්දිතානි. නත්ථි කුහිඤ්චීති කත්ථචි එකාරම්මණෙපි නත්ථි. සන්තොති පච්චනීකකිලෙසානං සන්තතාය සන්තො. විධූමොති කායදුච්චරිතාදිධූමවිරහිතො. අනීඝොති රාගාදිඊඝවිරහිතො. නිරාසොති නිත්තණ්හො. අතාරීති තිණ්ණො උත්තිණ්ණො සමතික්කන්තො. සොති සො අරහං ඛීණාසවො. ජාතිජරන්ති එත්ථ ජාතිජරාගහණෙනෙව බ්‍යාධිමරණම්පි ගහිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. ඉති සුත්තන්තෙපි ගාථායපි අරහත්තඵලසමාපත්තියෙව කථිතාති. บทว่า สงฺขาย ความว่า รู้แล้วด้วยญาณ บทว่า ปโรปรานิ ความว่า ทั้งของผู้อื่นและของตน จริงอยู่ อัตภาพของผู้อื่นและอัตภาพของตน ท่านเรียกว่า ปรานิ (ของผู้อื่น) และ โอปรานิ (ของตน) บทว่า ยสฺส ความว่า แก่พระอรหันต์ใด บทว่า อิญฺชิตํ ความว่า ความหวั่นไหวคือราคะ ความหวั่นไหวคือโทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส และทุจริต ความหวั่นไหว ๗ อย่างเหล่านี้ คือความเอนเอียง ความสั่นสะเทือน บทว่า นตฺถิ กุหิญฺจิ ความว่า ไม่มีในที่ไหนๆ แม้ในอารมณ์เดียว บทว่า สนฺโต ความว่า เป็นผู้สงบ เพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกสงบแล้ว บทว่า วิธูโม ความว่า เป็นผู้ปราศจากควันคือกายทุจริตเป็นต้น บทว่า อนีโฆ ความว่า เป็นผู้ปราศจากทุกข์คือราคะเป็นต้น บทว่า นิราโส ความว่า เป็นผู้ไม่มีตัณหา บทว่า อตาริ ความว่า ข้ามแล้ว ข้ามพ้นแล้ว ก้าวล่วงแล้ว บทว่า โส ความว่า พระอรหันตขีณาสพนั้น ในบทว่า ชาติชรํ นี้ พึงทราบว่า แม้พยาธิและมรณะก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วยการถือเอาชาติและชรานั่นเอง ด้วยเหตุนี้ ทั้งในสุตตันตะและในคาถา ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลสมาบัติเท่านั้น 3. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสารีปุตตสูตร 33. තතියෙ [Pg.102] සංඛිත්තෙනාති මාතිකාඨපනෙන. විත්ථාරෙනාති ඨපිතමාතිකාවිභජනෙන. සංඛිත්තවිත්ථාරෙනාති කාලෙ සංඛිත්තෙන කාලෙ විත්ථාරෙන. අඤ්ඤාතාරො ච දුල්ලභාති පටිවිජ්ඣනකපුග්ගලා පන දුල්ලභා. ඉදං භගවා ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ඤාණං ඝට්ටෙමී’’ති අධිප්පායෙන කථෙසි. තං සුත්වා ථෙරො කිඤ්චාපි ‘‘අහං, භන්තෙ, ආජානිස්සාමී’’ති න වදති, අධිප්පායෙන පන ‘‘විස්සත්ථා තුම්හෙ, භන්තෙ, දෙසෙථ, අහං තුම්හෙහි දෙසිතං ධම්මං නයසතෙන නයසහස්සෙන පටිවිජ්ඣිස්සාමි, මමෙස භාරො හොතූ’’ති සත්ථාරං දෙසනාය උස්සාහෙන්තො එතස්ස භගවා කාලොතිආදිමාහ. ๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สงฺขิตฺเตน ความว่า ด้วยการตั้งมาติกา บทว่า วิตฺถาเรน ความว่า ด้วยการจำแนกมาติกาที่ตั้งไว้แล้ว บทว่า สงฺขิตฺตวิตฺถาเรน ความว่า ในบางคราวโดยย่อ ในบางคราวโดยพิสดาร บทว่า อญฺญาตาโร จ ทุลฺลภา ความว่า ก็บุคคลผู้รู้แจ้งแทงตลอดหาได้ยาก พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ด้วยพระประสงค์ว่า "เราจักขัดเกลาญาณของพระสารีบุตรเถระ" พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว แม้จะไม่กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักรู้" แต่โดยความประสงค์แล้ว (ท่านคิดว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทั้งหลายจงทรงแสดงโดยไม่ต้องกังวลเถิด ข้าพระองค์จักรู้แจ้งแทงตลอดธรรมที่พระองค์ทรงแสดงแล้วด้วยนัยร้อยหนึ่ง ด้วยนัยพันหนึ่ง ขอการรู้นี้จงเป็นภาระของข้าพระองค์เถิด" เมื่อจะทูลเร้าพระศาสดาในการแสดงธรรม จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า เอตสฺส ภควา กาโล අථස්ස සත්ථා තස්මාතිහාති දෙසනං ආරභි. තත්ථ ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙතිආදි වුත්තනයමෙව. අච්ඡෙච්ඡි තණ්හන්ති මග්ගඤාණසත්ථෙන තණ්හං ඡින්දි. විවත්තයි සංයොජනන්ති දසවිධම්පි සංයොජනං සමූලකං උබ්බත්තෙත්වා ඡඩ්ඩෙසි. සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති සම්මා උපායෙන සම්මා පටිපත්තියා නවවිධස්ස මානස්ස පහානාභිසමයෙන වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තමකාසි. ඉදඤ්ච පන මෙතං, සාරිපුත්ත, සන්ධාය භාසිතන්ති, සාරිපුත්ත, මයා පාරායනෙ උදයපඤ්හෙ ඉදං ඵලසමාපත්තිමෙව සන්ධාය එතං භාසිතං. ลำดับนั้น พระศาสดาได้ทรงเริ่มเทศนาแก่พระเถระนั้นว่า ตสฺมาติห ในเทศนานั้น บทมีอาทิว่า อิมสฺมิญฺจ สวิญฺญาณเก มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า อจฺเฉชฺฉิ ตณฺหํ ความว่า ตัดตัณหาได้แล้วด้วยศัสตราคือมรรคญาณ บทว่า วิวตฺตยิ สํโยชนํ ความว่า ถอนสังโยชน์แม้ทั้ง ๑๐ ประการพร้อมทั้งรากแล้วละเสียได้ บทว่า สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺส ความว่า ได้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ ด้วยการรู้แจ้งคือการละมานะ ๙ อย่าง ด้วยอุบายอันชอบ ด้วยปฏิปทาอันชอบ บทว่า อิทญฺจ ปน เมตํ, สาริปุตฺต, สนฺธาย ภาสิตํ ความว่า ดูก่อนสารีบุตร ก็คำนี้อันเราอาศัยผลสมาบัตินี้เท่านั้น ตรัสไว้แล้วในปารายนวรรค ในอุทัยปัญหา ඉදානි යං තං භගවතා භාසිතං, තං දස්සෙන්තො පහානං කාමසඤ්ඤානන්තිආදි ආරද්ධං. උදයපඤ්හෙ ච එතං පදං ‘‘පහානං කාමච්ඡන්දාන’’න්ති (සු. නි. 1112; චූළනි. උදයමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 75) ආගතං, ඉධ පන අඞ්ගුත්තරභාණකෙහි ‘‘කාමසඤ්ඤාන’’න්ති ආරොපිතං. තත්ථ බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං, අත්ථො පන එකොයෙව. කාමසඤ්ඤානන්ති කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤානං, අට්ඨහි වා ලොභසහගතචිත්තෙහි සහජාතසඤ්ඤානං. දොමනස්සාන චූභයන්ති එතාසඤ්ච කාමසඤ්ඤානං චෙතසිකදොමනස්සානඤ්චාති උභින්නම්පි පහානං පටිප්පස්සද්ධිපහානසඞ්ඛාතං අරහත්තඵලං අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්‍රූමීති අත්ථො. නිද්දෙසෙ පන ‘‘කාමච්ඡන්දස්ස ච දොමනස්සස්ස ච උභින්නං පහානං වූපසමං පටිනිස්සග්ගං පටිප්පස්සද්ධිං අමතං නිබ්බාන’’න්ති (චූළනි. උදයමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 75) වුත්තං, තං අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තං. පහානන්ති හි ඛීණාකාරසඞ්ඛාතො වූපසමොපි වුච්චති, කිලෙසෙ පටිනිස්සජ්ජන්තො මග්ගොපි, කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිසඞ්ඛාතං ඵලම්පි[Pg.103], යං ආගම්ම කිලෙසා පහීයන්ති, තං අමතං නිබ්බානම්පි. තස්මා තත්ථ තානි පදානි ආගතානි. ‘‘අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්‍රූමී’’ති වචනතො පන අරහත්තඵලමෙව අධිප්පෙතං. ථිනස්ස ච පනූදනන්තිපි ථිනස්ස ච පනූදනන්තෙ උප්පන්නත්තා අරහත්තඵලමෙව අධිප්පෙතං. කුක්කුච්චානං නිවාරණන්ති කුක්කුච්චනිවාරණස්ස මග්ගස්ස අනන්තරං උප්පන්නත්තා ඵලමෙව අධිප්පෙතං. บัดนี้ (พระอรรถกถาจารย์) เมื่อจะแสดงคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นั้น จึงเริ่มคำมีอาทิว่า ปหานํ กามสญฺญานํ ก็ในอุทัยปัญหา บทนี้มาว่า ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ แต่ในที่นี้ พระอังคุตตรภาณกะทั้งหลายยกขึ้นเป็น กามสญฺญานํ ในบทนั้น มีเพียงพยัญชนะต่างกัน แต่เนื้อความเหมือนกัน บทว่า กามสญฺญานํ ความว่า การละสัญญาที่เกิดขึ้นปรารภกามทั้งหลาย หรือสัญญาที่เกิดร่วมกับโลภสหคตจิต ๘ ดวง บทว่า โทมนสฺสาน จูภยํ มีเนื้อความว่า เราย่อมกล่าวการละธรรมทั้งสองอย่าง คือ กามสัญญาทั้งหลายเหล่านี้ด้วย และเจตสิกโทมนัสด้วย อันได้แก่ อรหัตตผลที่เรียกว่า ปฏิปัสสัทธิปหาน (การละด้วยความสงบระงับ) ว่าเป็นอัญญาพิมุตติ (ความหลุดพ้นด้วยปัญญาอันยิ่ง) ส่วนในมหานิทเทส ท่านกล่าวว่า "การละ การสงบระงับ การสละคืน ความสงบระงับ อมตะ นิพพาน แห่งกามฉันทะและโทมนัสทั้งสองอย่าง" คำนั้นท่านกล่าวโดยนัยแห่งการยกเนื้อความขึ้นแสดง จริงอยู่ แม้ความสงบระงับที่เรียกว่าความสิ้นไปแห่งอาการ ก็เรียกว่าปหานะ แม้มรรคที่สละกิเลส (ก็เรียกว่าปหานะ) แม้ผลที่เรียกว่าความสงบระงับแห่งกิเลส (ก็เรียกว่าปหานะ) แม้อมตนิพพานที่บุคคลอาศัยแล้วย่อมละกิเลสได้ (ก็เรียกว่าปหานะ) เพราะฉะนั้น บทเหล่านั้นจึงมาในมหานิทเทสนั้น แต่เพราะพระดำรัสว่า อญฺญาวิมอกฺขํ ปพฺรูมิ จึงทรงประสงค์เอาอรหัตตผลเท่านั้น แม้ในบทว่า ถินสฺส จ ปนูทนํ ก็ทรงประสงค์เอาอรหัตตผลเท่านั้น เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการบรรเทาถีนะ บทว่า กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ ก็ทรงประสงค์เอาผลเท่านั้น เพราะเกิดขึ้นถัดจากมรรคอันเป็นเครื่องป้องกันกุกกุจจะ උපෙක්ඛාසතිසංසුද්ධන්ති චතුත්ථජ්ඣානිකෙ ඵලෙ උප්පන්නාය උපෙක්ඛාය ච සතියා ච සංසුද්ධං. ධම්මතක්කපුරෙජවන්ති ධම්මතක්කො වුච්චති සම්මාසඞ්කප්පො, සො ආදිතො හොති, පුරතො හොති, පුබ්බඞ්ගමො හොති අඤ්ඤාවිමොක්ඛස්සාති ධම්මතක්කපුරෙජවො. තං ධම්මතක්කපුරෙජවං. අඤ්ඤාවිමොක්ඛන්ති අඤ්ඤින්ද්‍රියපරියොසානෙ උප්පන්නං විමොක්ඛං, අඤ්ඤාය වා විමොක්ඛං අඤ්ඤාවිමොක්ඛං, පඤ්ඤාවිමුත්තන්ති අත්ථො. අවිජ්ජාය පභෙදනන්ති අවිජ්ජාය පභෙදනන්තෙ උප්පන්නත්තා, අවිජ්ජාය පභෙදනසඞ්ඛාතං වා නිබ්බානං ආරබ්භ උප්පන්නත්තා එවංලද්ධනාමං අරහත්තඵලමෙව. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පහානන්තිආදීහි පදෙහි අරහත්තඵලමෙව පකාසිතන්ති වෙදිතබ්බං. บทว่า อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ ความว่า บริสุทธิ์ด้วยอุเบกขาและสติที่เกิดขึ้นในผลจิตอันสัมปยุตด้วยจตุตถฌาน บทว่า ธมฺมตกฺกปุเรชวํ ความว่า สัมมาสังกัปปะ เรียกว่า ธรรมตักกะ, ธรรมตักกะนั้นย่อมมีในเบื้องต้น ย่อมมีข้างหน้า เป็นตัวนำหน้าแห่งอัญญาอวิโมกข์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธรรมตักกปุเรชวะ (หมายถึง) ธรรมตักกปุเรชวะนั้น บทว่า อญฺญาวิมอกฺขํ ความว่า วิโมกข์ที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งอัญญินทรีย์ หรืออีกนัยหนึ่ง วิโมกข์เพราะรู้แจ้ง ชื่อว่า อัญญาอวิโมกข์ อธิบายว่า ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา บทว่า อวิชฺชาย ปเภทนํ ความว่า เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการทำลายอวิชชา หรืออีกนัยหนึ่ง คืออรหัตตผลนั่นเอง ซึ่งได้ชื่ออย่างนี้ เพราะเกิดขึ้นโดยปรารภพระนิพพาน อันได้ชื่อว่าเป็นการทำลายอวิชชา พึงทราบว่า ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมด มีบทว่า ปหานะ เป็นต้น ท่านประกาศอรหัตตผลนั่นเอง 4. නිදානසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถานิทานสูตร 34. චතුත්ථෙ නිදානානීති කාරණානි. කම්මානන්ති වට්ටගාමිකම්මානං. ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායාති ලුබ්භනපලුබ්භනසභාවො ලොභො වට්ටගාමිකම්මානං සමුදයාය පිණ්ඩකරණත්ථාය නිදානං කාරණං පච්චයොති අත්ථො. දොසොති දුස්සනපදුස්සනසභාවො දොසො. මොහොති මුය්හනපමුය්හනසභාවො මොහො. ๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า นิทานานิ ความว่า เหตุทั้งหลาย บทว่า กัมมานัง ความว่า แห่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โลโภ นิทานํ กัมมานํ สมุทยาย ความว่า โลภะมีสภาวะคือความอยากและความอยากอย่างยิ่ง เป็นเหตุ เป็นปัจจัย เพื่อความเกิดขึ้น เพื่อการรวบรวมกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โทโส คือ โทสะ มีสภาวะคือความประทุษร้ายและความประทุษร้ายอย่างยิ่ง บทว่า โมโห คือ โมหะ มีสภาวะคือความหลงและความหลงอย่างยิ่ง ලොභපකතන්ති ලොභෙන පකතං, ලොභාභිභූතෙන ලුද්ධෙන හුත්වා කතකම්මන්ති අත්ථො. ලොභතො ජාතන්ති ලොභජං. ලොභො නිදානමස්සාති ලොභනිදානං. ලොභො සමුදයො අස්සාති ලොභසමුදයං. සමුදයොති පච්චයො, ලොභපච්චයන්ති අත්ථො. යත්ථස්ස අත්තභාවො නිබ්බත්තතීති යස්මිං ඨානෙ අස්ස ලොභජකම්මවතො පුග්ගලස්ස අත්තභාවො නිබ්බත්තති, ඛන්ධා පාතුභවන්ති. තත්ථ තං කම්මං විපච්චතීති තෙසු ඛන්ධෙසු තං කම්මං විපච්චති. දිට්ඨෙ වා ධම්මෙතිආදි යස්මා තං කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා හොති උපපජ්ජවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා, තස්මා තං පභෙදං දස්සෙතුං වුත්තං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. บทว่า โลภปกตํ ความว่า กรรมที่ทำด้วยโลภะ อธิบายว่า กรรมที่ทำโดยถูกโลภะครอบงำ เป็นผู้กำหนัดแล้ว บทว่า โลภโต ชาตํ ความว่า เกิดจากโลภะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภชํ บทว่า โลโภ นิทานมัสสาติ ความว่า โลภะเป็นเหตุแห่งกรรมนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภนิทานํ บทว่า โลโภ สมุทโย อัสสาติ ความว่า โลภะเป็นสมุทัยแห่งกรรมนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภสมุทยํ บทว่า สมุทโย ความว่า ปัจจัย อธิบายว่า มีโลภะเป็นปัจจัย บทว่า ยตฺถสฺส อตฺตภาโว นิพฺพตฺตติ ความว่า อัตภาพของบุคคลนั้นผู้มีกรรมเกิดแต่โลภะ ย่อมเกิดขึ้นในที่ใด ขันธ์ทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้น บทว่า ตตฺถ ตํ กมฺมํ วิปจฺจติ ความว่า กรรมนั้นย่อมให้ผลในขันธ์เหล่านั้น คำว่า ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างนั้น เพราะว่ากรรมนั้นเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมบ้าง เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมบ้าง หรือเป็นอปราปริยายเวทนียกรรมบ้าง ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน අඛණ්ඩානීති [Pg.104] අභින්නානි. අපූතීනීති පූතිභාවෙන අබීජත්තං අප්පත්තානි. අවාතාතපහතානීති න වාතෙන න ච ආතපෙන හතානි. සාරාදානීති ගහිතසාරානි සාරවන්තානි න නිස්සාරානි. සුඛසයිතානීති සන්නිචයභාවෙන සුඛං සයිතානි. සුඛෙත්තෙති මණ්ඩඛෙත්තෙ. සුපරිකම්මකතාය භූමියාති නඞ්ගලකසනෙන චෙව අට්ඨදන්තකෙන ච සුට්ඨු පරිකම්මකතාය ඛෙත්තභූමියා. නික්ඛිත්තානීති ඨපිතානි රොපිතානි. අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍යාති අනුප්පවෙසෙය්‍ය. වුද්ධින්තිආදීසු උද්ධග්ගමනෙන වුද්ධිං, හෙට්ඨා මූලප්පතිට්ඨානෙන විරූළ්හිං, සමන්තා විත්ථාරිකභාවෙන වෙපුල්ලං. บทว่า อขณฺฑานิ ความว่า ไม่แตก บทว่า อปูตีนิ ความว่า ไม่ถึงความเป็นเมล็ดพันธุ์ที่ใช้ไม่ได้เพราะความเน่า บทว่า อวาตาตปหตานิ ความว่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย บทว่า สาราทานิ ความว่า ถือเอาแก่นแล้ว มีแก่น ไม่ใช่ไม่มีแก่น บทว่า สุขสยิตานิ ความว่า เก็บไว้ดีแล้วโดยการสั่งสม บทว่า สุเขตฺเต ความว่า ในนาดี บทว่า สุปริกมฺมกตาย ภูมิยา ความว่า ในพื้นที่นาที่ตระเตรียมไว้ดีแล้วด้วยการไถด้วยไถและคราดมีฟันแปดซี่ บทว่า นิกฺขิตฺตานิ ความว่า วางไว้แล้ว ปลูกแล้ว บทว่า อนุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ ความว่า พึงให้เข้าไป ในบทว่า วุฑฺฒึ เป็นต้น ความเจริญ (วุฑฺฒึ) หมายถึงการงอกขึ้นเบื้องบน, ความงอกงาม (วิรูฬฺหึ) หมายถึงการตั้งมั่นแห่งรากในเบื้องล่าง, ความไพบูลย์ (เวปุลฺลํ) หมายถึงการแผ่ขยายไปโดยรอบ යං පනෙත්ථ දිට්ඨෙ වා ධම්මෙතිආදි වුත්තං, තත්ථ අසම්මොහත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ කම්මවිභත්ති නාම කථෙතබ්බා. සුත්තන්තිකපරියායෙන හි එකාදස කම්මානි විභත්තානි. සෙය්‍යථිදං – දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරපරියායවෙදනීයං, යග්ගරුකං යබ්බහුලං යදාසන්නං කටත්තා වා පන කම්මං, ජනකං උපත්ථම්භකං උපපීළකං උපඝාතකන්ති. තත්ථ එකජවනවීථියං සත්තසු චිත්තෙසු කුසලා වා අකුසලා වා පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං නාම. තං ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති කාකවළියපුණ්ණසෙට්ඨීනං විය කුසලං, නන්දයක්ඛනන්දමාණවකනන්දගොඝාතකකොකාලියසුප්පබුද්ධදෙවදත්තචිඤ්චමාණවිකානං විය ච අකුසලං. තථා අසක්කොන්තං පන අහොසිකම්මං නාම හොති, අවිපාකං සම්පජ්ජති. තං මිගලුද්දකොපමාය සාධෙතබ්බං. යථා හි මිගලුද්දකෙන මිගං දිස්වා ධනුං ආකඩ්ඪිත්වා ඛිත්තො සරො සචෙ න විරජ්ඣති, තං මිගං තත්ථෙව පාතෙති, අථ නං මිගලුද්දකො නිච්චම්මං කත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡෙත්වා මංසං ආදාය පුත්තදාරං තොසෙන්තො ගච්ඡති. සචෙ පන විරජ්ඣති, මිගො පලායිත්වා පුන තං දිසං න ඔලොකෙති. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. සරස්ස අවිරජ්ඣිත්වා මිගවිජ්ඣනං විය හි දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස කම්මස්ස විපාකවාරපටිලාභො, අවිජ්ඣනං විය අවිපාකභාවාය සම්පජ්ජනන්ති. คำใดที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม เป็นต้น ในเรื่องนั้น เพื่อความไม่หลง พึงกล่าวจำแนกกรรมในที่นี้ จริงอยู่ โดยนัยแห่งสุตตันตะ กรรมทั้งหลายถูกจำแนกไว้ ๑๑ อย่าง ได้แก่ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในปัจจุบัน), อุปปัชชเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพหน้า), อปราปริยายเวทนียกรรม (กรรมให้ผลในภพต่อๆ ไป), ครุกกรรม (กรรมหนัก), พหุลกรรม (กรรมที่ทำจนชิน), อาสันนกรรม (กรรมใกล้ตาย), กตัตตากรรม (กรรมที่สักแต่ว่าทำ), ชนกกรรม (กรรมนำไปเกิด), อุปัตถัมภกกรรม (กรรมสนับสนุน), อุปปีฬกกรรม (กรรมเบียดเบียน), และอุปฆาตกกรรม (กรรมตัดรอน) ในกรรมเหล่านั้น เจตนาในชวนจิตดวงแรกในบรรดาชวนจิต ๗ ดวงในชวนวิถีหนึ่ง ไม่ว่าเป็นกุศลหรืออกุศล ชื่อว่า ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพนี้เอง เหมือนกุศลกรรมของกากวฬิยเศรษฐีและปุณณเศรษฐี และเหมือนอกุศลกรรมของนันทยักษ์ นันทมาณพ นันทะคนฆ่าโค โกกาลิยะ สุปปพุทธะ เทวทัต และจิญจมาณวิกา แต่เมื่อกรรมนั้นไม่สามารถให้ผลได้ ก็จะชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม คือถึงความไม่มีผล ข้อนั้นพึงทำให้สำเร็จได้ด้วยอุปมานายพรานเนื้อ จริงอยู่ เปรียบเหมือนนายพรานเนื้อเห็นเนื้อแล้ว น้าวคันธนูยิงลูกศรไป ถ้าไม่พลาด ก็จะทำให้เนื้อนั้นล้มลง ณ ที่นั้นเอง จากนั้นนายพรานก็จะถลกหนัง ตัดเป็นชิ้นๆ ถือเอาเนื้อไป พลางทำให้บุตรและภรรยายินดี แต่ถ้าพลาดไป เนื้อก็จะหนีไป ไม่แลดูทิศนั้นอีก ความสมบูรณ์พร้อมนี้พึงเห็นฉันนั้น จริงอยู่ การได้โอกาสให้ผลของทิฏฐธรรมเวทนียกรรม พึงเห็นเหมือนการที่ลูกศรไม่พลาดเป้าแล้วยิงถูกเนื้อ ส่วนการถึงความเป็นกรรมไม่มีผล พึงเห็นเหมือนการยิงไม่ถูก අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකං දෙති. තං පනෙතං කුසලපක්ඛෙ අට්ඨසමාපත්තිවසෙන, අකුසලපක්ඛෙ පඤ්චානන්තරියකම්මවසෙන වෙදිතබ්බං. තත්ථ අට්ඨසමාපත්තිලාභී එකාය සමාපත්තියා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. පඤ්චන්නම්පි ආනන්තරියානං කත්තා එකෙන කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, සෙසසමාපත්තියො [Pg.105] ච කම්මානි ච අහොසිකම්මභාවංයෙව ආපජ්ජන්ති, අවිපාකානි හොන්ති. අයම්පි අත්ථො පුරිමඋපමායයෙව දීපෙතබ්බො. ส่วนเจตนาในชวนจิตดวงที่ ๗ ซึ่งทำให้กิจสำเร็จ ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพถัดไป กรรมนั้นพึงทราบในฝ่ายกุศลโดยนัยแห่งสมาบัติ ๘ และในฝ่ายอกุศลโดยนัยแห่งอนันตริยกรรม ๕ ในกรรมเหล่านั้น ผู้ได้สมาบัติ ๘ ย่อมเกิดในพรหมโลกด้วยสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้ทำอนันตริยกรรมทั้ง ๕ อย่าง ย่อมเกิดในนรกด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนสมาบัติและกรรมที่เหลือย่อมถึงความเป็นอโหสิกรรม คือไม่มีผล อรรถาธิบายนี้ก็พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง උභින්නං අන්තරෙ පන පඤ්චජවනචෙතනා අපරපරියායවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනාගතෙ යදා ඔකාසං ලභති, තදා විපාකං දෙති. සති සංසාරප්පවත්තියා අහොසිකම්මං නාම න හොති. තං සබ්බං සුනඛලුද්දකෙන දීපෙතබ්බං. යථා හි සුනඛලුද්දකෙන මිගං දිස්වා සුනඛො විස්සජ්ජිතො මිගං අනුබන්ධිත්වා යස්මිං ඨානෙ පාපුණාති, තස්මිං යෙව ඩංසති; එවමෙවං ඉදං කම්මං යස්මිං ඨානෙ ඔකාසං ලභති, තස්මිංයෙව විපාකං දෙති, තෙන මුත්තො සත්තො නාම නත්ථි. ส่วนว่า ชวนเจตนา 5 ดวงในระหว่างแห่งชวนะทั้งสอง (คือปฐมชวนะและสัตตมชวนะ) ชื่อว่า อปราปริยายเวทนียกรรม กรรมนั้น เมื่อได้โอกาสในภพต่อๆ ไปในกาลใด ก็ย่อมให้วิบากในกาลนั้น เมื่อความสืบต่อแห่งสังสารวัฏยังมีอยู่ กรรมนั้นย่อมไม่เป็นอโหสิกรรม เรื่องทั้งหมดนั้นพึงแสดงด้วยอุปมานายพรานสุนัข จริงอยู่ เปรียบเหมือนนายพรานสุนัขเห็นเนื้อแล้วปล่อยสุนัขไป สุนัขนั้นติดตามเนื้อไปทัน ณ ที่ใด ก็กัด ณ ที่นั้นนั่นเทียว ฉันใด กรรมนี้ก็ได้โอกาส ณ ที่ใด ก็ย่อมให้วิบาก ณ ที่นั้นนั่นเทียว ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ผู้พ้นแล้วจากกรรมนั้นย่อมไม่มี කුසලාකුසලෙසු පන ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං හොති, තං යග්ගරුකං නාම. තදෙතං කුසලපක්ඛෙ මහග්ගතකම්මං, අකුසලපක්ඛෙ පඤ්චානන්තරියකම්මං වෙදිතබ්බං. තස්මිං සති සෙසානි කුසලානි වා අකුසලානි වා විපච්චිතුං න සක්කොන්ති, තදෙව දුවිධම්පි පටිසන්ධිං දෙති. යථා හි සාසපප්පමාණාපි සක්ඛරා වා අයගුළිකා වා උදකරහදෙ පක්ඛිත්තා උදකපිට්ඨෙ උප්ලවිතුං න සක්කොති, හෙට්ඨාව පවිසති; එවමෙව කුසලෙපි අකුසලෙපි යං ගරුකං, තදෙව ගණ්හිත්වා ගච්ඡති. ส่วนว่า ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรมที่เป็นครุกะ (กรรมหนัก) และอครุกะ (กรรมไม่หนัก) กรรมใดเป็นกรรมหนัก กรรมนั้นชื่อว่า ยัคครุกะ (ครุกรรม) ครุกรรมนั้น ในฝ่ายกุศล พึงทราบว่าได้แก่มหัคคตกรรม ในฝ่ายอกุศล พึงทราบว่าได้แก่ปัญจานันตริยกรรม เมื่อครุกรรมนั้นมีอยู่ กุศลกรรมหรืออกุศลกรรมที่เหลือย่อมไม่สามารถให้ผลได้ ครุกรรมนั้นนั่นเทียว แม้ทั้งสองอย่าง (ทั้งฝ่ายกุศลและอกุศล) ย่อมให้ปฏิสนธิ เปรียบเหมือนก้อนกรวดหรือก้อนเหล็ก แม้มีขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด เมื่อถูกใส่ลงไปในห้วงน้ำ ย่อมไม่สามารถลอยขึ้นบนผิวน้ำได้ ย่อมจมลงสู่เบื้องล่างเท่านั้น ฉันใด แม้ในฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศล กรรมใดเป็นกรรมหนัก กรรมนั้นนั่นเทียวย่อมชิงให้ผลไป ฉันนั้นเหมือนกัน කුසලාකුසලෙසු පන යං බහුලං හොති, තං යබ්බහුලං නාම. තං දීඝරත්තං ලද්ධාසෙවනවසෙන වෙදිතබ්බං. යං වා බලවකුසලකම්මෙසු සොමනස්සකරං, අකුසලකම්මෙසු සන්තාපකරං, එතං යබ්බහුලං නාම. තදෙතං යථා නාම ද්වීසු මල්ලෙසු යුද්ධභූමිං ඔතිණ්ණෙසු යො බලවා, සො ඉතරං පාතෙත්වා ගච්ඡති; එවමෙව ඉතරං දුබ්බලකම්මං අවත්ථරිත්වා යං ආසෙවනවසෙන වා බහුලං, ආසන්නවසෙන වා බලවං, තං විපාකං දෙති, දුට්ඨගාමණිඅභයරඤ්ඤො කම්මං විය. ส่วนว่า ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรม กรรมใดเป็นกรรมที่ทำมาก กรรมนั้นชื่อว่า ยัพพหุละ (พหุลกรรม) กรรมนั้นพึงทราบโดยความเป็นกรรมที่ได้เสพคุ้นมาตลอดกาลนาน หรืออีกอย่างหนึ่ง กรรมใดในบรรดากุศลกรรมที่มีกำลังที่ทำความโสมนัส หรือในบรรดาอกุศลกรรมที่ทำความเดือดร้อน กรรมนั้นชื่อว่า ยัพพหุลกรรม ยัพพหุลกรรมนั้น เปรียบเหมือนนักมวยปล้ำสองคนลงสู่ลานประลอง คนใดมีกำลังมากกว่า คนนั้นย่อมทำให้อีกคนหนึ่งล้มลงแล้วจากไป ฉันใด กรรมใดที่ทำมากโดยการเสพคุ้นก็ตาม หรือมีกำลังโดยความใกล้ก็ตาม กรรมนั้นย่อมครอบงำกรรมอื่นที่อ่อนกำลังกว่าแล้วให้วิบาก ฉันนั้นเหมือนกัน เหมือนกรรมของพระเจ้าทุฏฐคามณีอภัย සො කිර චූළඞ්ගණියයුද්ධෙ පරාජිතො වළවං ආරුය්හ පලායි. තස්ස චූළුපට්ඨාකො තිස්සාමච්චො නාම එකකොව පච්ඡතො අහොසි. සො එකං අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නො ජිඝච්ඡාය බාධයමානාය – ‘‘භාතික තිස්ස, අතිවිය නො ජිඝච්ඡා බාධති, කිං කරිස්සාමා’’ති ආහ[Pg.106]. අත්ථි, දෙව, මයා සාටකන්තරෙ ඨපෙත්වා එකං සුවණ්ණසරකභත්තං ආභතන්ති. තෙන හි ආහරාති. සො නීහරිත්වා රඤ්ඤො පුරතො ඨපෙසි. රාජා දිස්වා, ‘‘තාත, චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කරොහී’’ති ආහ. මයං තයො ජනා, කස්මා දෙවො චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරයතීති? භාතික තිස්ස, යතො පට්ඨාය අහං අත්තානං සරාමි, න මෙ අය්‍යානං අදත්වා ආහාරො පරිභුත්තපුබ්බො අත්ථි, ස්වාහං අජ්ජපි අදත්වා න පරිභුඤ්ජිස්සාමීති. සො චත්තාරො කොට්ඨාසෙ අකාසි. රාජා ‘‘කාලං ඝොසෙහී’’ති ආහ. ඡඩ්ඩිතාරඤ්ඤෙ කුතො, අය්‍යෙ, ලභිස්සාම දෙවාති. ‘‘නායං තව භාරො. සචෙ මම සද්ධා අත්ථි, අය්‍යෙ, ලභිස්සාම, විස්සත්ථො කාලං ඝොසෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘කාලො, භන්තෙ, කාලො, භන්තෙ’’ති තික්ඛත්තුං ඝොසෙසි. ได้ยินว่า พระองค์ทรงพ่ายแพ้ในสงครามจูฬังคณิยะ ทรงขึ้นสู่ม้าตัวเมียแล้วเสด็จหนีไป มหาดเล็กคนสนิทของพระองค์ชื่อว่าติสสอำมาตย์เพียงผู้เดียวได้ตามเสด็จไปเบื้องหลัง พระองค์เสด็จเข้าไปสู่ป่าแห่งหนึ่ง ประทับนั่งแล้ว ถูกความหิวเบียดเบียน จึงตรัสว่า “น้องติสสะ ความหิวเบียดเบียนเราอย่างยิ่ง เราจะทำอย่างไรดี” (ติสสอำมาตย์กราบทูลว่า) “พระเจ้าข้า มีภัตตาหารในถาดทองคำน้อยใบหนึ่งที่ข้าพระองค์เก็บไว้ในระหว่างชายผ้านำมา” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น จงนำมา” อำมาตย์นั้นนำออกมาวางไว้เบื้องพระพักตร์ของพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้ว ตรัสว่า “พ่อ จงทำเป็นสี่ส่วน” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “พวกเรามีสามคน เหตุใดพระองค์จึงรับสั่งให้ทำเป็นสี่ส่วน” (พระราชาตรัสว่า) “น้องติสสะ จำเดิมแต่กาลใดที่เราจำความได้ เราไม่เคยบริโภคอาหารโดยมิได้ถวายแด่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย แม้ในวันนี้ เรานั้นก็จักไม่บริโภคโดยมิได้ถวาย” อำมาตย์นั้นจึงได้ทำเป็นสี่ส่วน พระราชาตรัสว่า “จงประกาศกาล” (อำมาตย์กราบทูลว่า) “พระเจ้าข้า ในป่าที่คนทิ้งแล้วเช่นนี้ จักได้พระผู้เป็นเจ้าแต่ที่ไหน” (พระราชาตรัสว่า) “นี่ไม่ใช่ภาระของท่าน ถ้าศรัทธาของเรามีอยู่ เราจักได้พระผู้เป็นเจ้า ท่านจงวางใจประกาศกาลเถิด” อำมาตย์นั้นจึงประกาศสามครั้งว่า “ถึงเวลาแล้ว ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาแล้ว ท่านผู้เจริญ” අථස්ස බොධිමාතුමහාතිස්සත්ථෙරො තං සද්දං දිබ්බාය සොතධාතුයා සුත්වා ‘කත්ථායං සද්දො’ති තං ආවජ්ජෙන්තො ‘‘අජ්ජ දුට්ඨගාමණිඅභයමහාරාජා යුද්ධපරාජිතො අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නො එකං සරකභත්තං චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරෙත්වා ‘එකකොව න පරිභුඤ්ජිස්සාමී’ති කාලං ඝොසාපෙසී’’ති ඤත්වා ‘‘අජ්ජ මයා රඤ්ඤො සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති මනොගතියා ආගන්ත්වා රඤ්ඤො පුරතො අට්ඨාසි. රාජා දිස්වා පසන්නචිත්තො ‘‘පස්ස, භාතික, තිස්සා’’ති වත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘පත්තං, භන්තෙ, දෙථා’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං නීහරි. රාජා අත්තනො කොට්ඨාසෙන සද්ධිං ථෙරස්ස කොට්ඨාසං පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ආහාරපරිස්සයො නාම මා කදාචි හොතූ’’ති වන්දිත්වා අට්ඨාසි. තිස්සාමච්චොපි ‘‘මම අය්‍යපුත්තෙ පස්සන්තෙ භුඤ්ජිතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති අත්තනො කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව පත්තෙ ආකිරි. වළවාපි චින්තෙසි – ‘‘මය්හම්පි කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව දාතුං වට්ටතී’’ති. රාජා වළවං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයම්පි අත්තනො කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව පත්තෙ පක්ඛිපනං පච්චාසීසතී’’ති ඤත්වා තම්පි තත්ථෙව පක්ඛිපිත්වා ථෙරං වන්දිත්වා උය්‍යොජෙසි. ථෙරො තං භත්තං ආදාය ගන්ත්වා ආදිතො පට්ඨාය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආලොපසඞ්ඛෙපෙන අදාසි. ครั้งนั้น พระโพธิมาตุ-มหาติสสเถระได้สดับเสียงนั้นด้วยทิพพโสตธาตุ ทรงใคร่ครวญว่า 'เสียงนี้ที่ไหนหนอ' จึงทรงทราบว่า “วันนี้ พระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยมหาราชทรงพ่ายแพ้สงคราม เสด็จเข้าไปสู่ป่าประทับนั่งแล้ว รับสั่งให้ทำภัตตาหารในถาดน้อยใบหนึ่งเป็นสี่ส่วน แล้วรับสั่งให้ประกาศกาลด้วยทรงดำริว่า 'เราจักไม่บริโภคแต่ผู้เดียว'” (พระเถระจึงดำริว่า) “วันนี้ เราควรทำการสงเคราะห์แก่พระราชา” แล้วจึงมาด้วยมโนคติ (ไปด้วยใจ) ได้ยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ตรัสว่า “ดูเถิด น้องติสสะ” แล้วถวายบังคมพระเถระ กราบทูลว่า “ท่านผู้เจริญ โปรดประทานบาตรเถิด” พระเถระได้นำบาตรออกมา พระราชาทรงใส่ส่วนของพระเถระพร้อมกับส่วนของพระองค์ลงในบาตร แล้วถวายบังคมกราบทูลว่า “ท่านผู้เจริญ ความลำบากเพราะอาหารอย่าได้มี (แก่ข้าพระองค์) ในกาลไหนๆ เลย” แล้วได้ประทับยืนอยู่ แม้ติสสอำมาตย์ก็ดำริว่า “เราไม่สามารถจะบริโภคเมื่อพระราชโอรสทอดพระเนตรอยู่” จึงใส่ส่วนของตนลงในบาตรของพระเถระนั่นเทียว แม้ม้าตัวเมียก็คิดว่า “ควรจะถวายส่วนของเราแด่พระเถระนั่นเทียว” พระราชาทอดพระเนตรดูม้าตัวเมียแล้วทรงทราบว่า “แม้นางนี้ก็ย่อมหวังซึ่งการใส่ส่วนของตนลงในบาตรของพระเถระนั่นเทียว” จึงทรงใส่แม้ส่วนนั้นลงในที่นั้นนั่นเทียว แล้วถวายบังคมพระเถระส่งไป พระเถระรับภัตตาหารนั้นแล้วไป ได้ถวายแก่หมู่ภิกษุโดยนับเป็นคำๆ จำเดิมแต่ต้น රාජාපි චින්තෙසි – ‘‘අතිවියම්හා ජිඝච්ඡිතා, සාධු වතස්ස සචෙ අතිරෙකභත්තසිත්ථානි පහිණෙය්‍යා’’ති. ථෙරො රඤ්ඤො චිත්තං ඤත්වා අතිරෙකභත්තං [Pg.107] එතෙසං යාපනමත්තං කත්වා පත්තං ආකාසෙ ඛිපි, පත්තො ආගන්ත්වා රඤ්ඤො හත්ථෙ පතිට්ඨාසි. භත්තං තිණ්ණම්පි ජනානං යාවදත්ථං අහොසි. අථ රාජා පත්තං ධොවිත්වා ‘‘තුච්ඡපත්තං න පෙසිස්සාමී’’ති උත්තරිසාටකං මොචෙත්වා උදකං පුඤ්ඡිත්වා සාටකං පත්තෙ ඨපෙත්වා ‘‘පත්තො ගන්ත්වා මම අය්‍යස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨාතූ’’ති ආකාසෙ ඛිපි. පත්තො ගන්ත්වා ථෙරස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨාසි. แม้พระราชาก็ทรงดำริว่า “เราหิวอย่างยิ่ง ดีหนอ ถ้าพระเถระจะส่งเมล็ดข้าวที่เหลือมาให้” พระเถระทรงทราบพระดำริของพระราชา จึงกระทำภัตตาหารที่เหลือให้เพียงพอเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไปแก่ชนเหล่านั้น แล้วได้โยนบาตรไปในอากาศ บาตรนั้นมาแล้วได้ตั้งอยู่ในพระหัตถ์ของพระราชา ภัตตาหารได้มีเพียงพอตามความต้องการแก่ชนทั้งสาม ครั้งนั้น พระราชาทรงล้างบาตรแล้ว (ทรงดำริว่า) “เราจักไม่ส่งบาตรเปล่าไป” จึงทรงเปลื้องผ้าห่ม เช็ดน้ำแล้วทำเป็นผ้าเช็ดบาตรวางลงในบาตร แล้วทรงโยนไปในอากาศ (อธิษฐานว่า) “ขอให้บาตรไปตั้งอยู่ในมือของพระผู้เป็นเจ้าของเรา” บาตรนั้นไปแล้วได้ตั้งอยู่ในมือของพระเถระ අපරභාගෙ රඤ්ඤො තථාගතස්ස සරීරධාතූනං අට්ඨමභාගං පතිට්ඨාපෙත්වා වීසරතනසතිකං මහාචෙතියං කාරෙන්තස්ස අපරිනිට්ඨිතෙයෙව චෙතියෙ කාලකිරියාසමයො අනුප්පත්තො. අථස්ස මහාචෙතියස්ස දක්ඛිණපස්සෙ නිපන්නස්ස පඤ්චනිකායවසෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙ සජ්ඣායං කරොන්තෙ ඡහි දෙවලොකෙහි ඡ රථා ආගන්ත්වා පුරතො ආකාසෙ අට්ඨංසු. රාජා ‘‘පුඤ්ඤපොත්ථකං ආහරථා’’ති ආදිතො පට්ඨාය පුඤ්ඤපොත්ථකං වාචාපෙසි. අථ නං කිඤ්චි කම්මං න පරිතොසෙසි. සො ‘‘පරතො වාචෙථා’’ති ආහ. පොත්ථකවාචකො ‘‘චූළඞ්ගණියයුද්ධෙ පරාජිතෙන තෙ දෙව අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නෙන එකං සරකභත්තං චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරෙත්වා බොධිමාතුමහාතිස්සත්ථෙරස්ස භික්ඛා දින්නා’’ති ආහ. රාජා ‘‘ඨපෙහී’’ති වත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි, ‘‘භන්තෙ, කතරො දෙවලොකො රමණීයො’’ති? සබ්බබොධිසත්තානං වසනට්ඨානං තුසිතභවනං මහාරාජාති. රාජා කාලං කත්වා තුසිතභවනතො ආගතරථෙව පතිට්ඨාය තුසිතභවනං අගමාසි. ඉදං බලවකම්මස්ස විපාකදානෙ වත්ථු. ในกาลภายหลัง เมื่อพระราชาทรงให้สร้างพระมหาเจดีย์สูง 120 ศอก โดยได้ประดิษฐานพระสรีรธาตุส่วนที่แปดของพระตถาคต ขณะที่พระเจดีย์ยังสร้างไม่แล้วเสร็จนั่นเอง สมัยแห่งการทำกาละก็ได้มาถึงแล้ว ครั้งนั้น ขณะที่พระองค์บรรทมอยู่ ณ เบื้องขวาแห่งพระมหาเจดีย์ เมื่อหมู่ภิกษุกำลังสาธยายธรรมตามนัยแห่งนิกายทั้ง 5 ราชรถ 6 คันได้มาจากเทวโลก 6 ชั้น แล้วมายืนอยู่ในอากาศเบื้องหน้า พระราชาตรัสว่า “จงนำสมุดบันทึกบุญมา” แล้วรับสั่งให้อ่านสมุดบันทึกบุญตั้งแต่ต้น ครั้งนั้น กรรมใดๆ ก็มิได้ยังพระองค์ให้ทรงยินดี พระองค์จึงตรัสว่า “จงอ่านต่อไปเถิด” ผู้อ่านสมุดบันทึกบุญกราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ เมื่อครั้งทรงพ่ายแพ้ในสงครามจูฬังคณิยะ พระองค์เสด็จเข้าไปในป่าประทับนั่งอยู่ ได้ทรงให้ทำภัตตาหารในภาชนะเล็กๆ ที่ได้มาที่หนึ่งให้เป็นสี่ส่วนแล้ว ภิกษาได้ถูกถวายแด่พระโพธิมาตุ-มหาติสสเถระ” พระราชาตรัสว่า “หยุดก่อน” แล้วได้ทูลถามหมู่ภิกษุว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวโลกชั้นไหนน่ารื่นรมย์” (ภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่า) “ข้าแต่มหาราช ภพดุสิตอันเป็นที่อยู่ของพระโพธิสัตว์ทั้งปวง (น่ารื่นรมย์)” พระราชาทรงทำกาละแล้ว ก็ได้ประทับยืนอยู่บนราชรถที่มาจากภพดุสิตนั่นเอง เสด็จไปยังภพดุสิต นี้เป็นเรื่องราวในการให้ผลของพลวกรรม යං පන කුසලාකුසලෙසු ආසන්නමරණෙ අනුස්සරිතුං සක්කොති, තං යදාසන්නං නාම. තදෙතං යථා නාම ගොගණපරිපුණ්ණස්ස වජස්ස ද්වාරෙ විවටෙ පරභාගෙ දම්මගවබලවගවෙසු සන්තෙසුපි යො වජද්වාරස්ස ආසන්නො හොති අන්තමසො දුබ්බලජරග්ගවොපි, සො එව පඨමතරං නික්ඛමති, එවමෙව අඤ්ඤෙසු කුසලාකුසලෙසු සන්තෙසුපි මරණකාලස්ස ආසන්නත්තා විපාකං දෙති. อนึ่ง ในบรรดากุศลกรรมและอกุศลกรรมทั้งหลาย กรรมใดที่ (สัตว์) อาจระลึกถึงได้ในเวลาใกล้ตาย กรรมนั้นชื่อว่า อาสันนกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผล มีอุปมาฉันใด คือ เมื่อประตูคอกโคที่เต็มไปด้วยฝูงโคถูกเปิดออก แม้ในส่วนอื่นจะมีโคหนุ่มและโคมีกำลังอยู่ก็ตาม แต่โคตัวใดอยู่ใกล้ประตูคอก แม้ที่สุดจะเป็นโคแก่ที่ทุพพลภาพ โคตัวนั้นนั่นแหละย่อมออกไปก่อน ฉันนั้นนั่นเทียว แม้เมื่อกุศลและอกุศลอื่นๆ มีอยู่ (กรรมนั้น) ก็ย่อมให้ผล เพราะความที่อยู่ใกล้กาลแห่งความตาย තත්‍රිමානි වත්ථූනි – මධුඅඞ්ගණගාමෙ කිර එකො දමිළදොවාරිකො පාතොව බළිසං ආදාය ගන්ත්වා මච්ඡෙ වධිත්වා තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා [Pg.108] එකෙන තණ්ඩුලං ගණ්හාති, එකෙන දධිං, එකං පචති. ඉමිනා නීහාරෙන පඤ්ඤාස වස්සානි පාණාතිපාතකම්මං කත්වා අපරභාගෙ මහල්ලකො අනුට්ඨානසෙය්‍යං උපගච්ඡති. තස්මිං ඛණෙ ගිරිවිහාරවාසී චූළපිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරො ‘‘මා අයං සත්තො මයි පස්සන්තෙ නස්සතූ’’ති ගන්ත්වා තස්ස ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. අථස්ස භරියා, ‘‘සාමි, ථෙරො ආගතො’’ති ආරොචෙසි. අහං පඤ්ඤාස වස්සානි ථෙරස්ස සන්තිකං න ගතපුබ්බො, කතරෙන මෙ ගුණෙන ථෙරො ආගමිස්සති, ගච්ඡාති නං වදථාති. සා ‘‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘උපාසකස්ස කා සරීරප්පවත්තී’’ති පුච්ඡි. දුබ්බලො, භන්තෙති. ථෙරො ඝරං පවිසිත්වා සතිං උප්පාදෙත්වා ‘‘සීලං ගණ්හිස්සසී’’ති ආහ. ආම, භන්තෙ, දෙථාති. ථෙරො තීණි සරණානි දත්වා පඤ්ච සීලානි දාතුං ආරභි. තස්ස පඤ්ච සීලානීති වචනකාලෙයෙව ජිව්හා පපති. ථෙරො ‘‘වට්ටිස්සති එත්තක’’න්ති නික්ඛමිත්වා ගතො. සොපි කාලං කත්වා චාතුමහාරාජිකභවනෙ නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තක්ඛණෙයෙව ච ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා මයා ඉදං ලද්ධ’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො ථෙරං නිස්සාය ලද්ධභාවං ඤත්වා දෙවලොකතො ආගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ ‘‘අහං, භන්තෙ, දමිළදොවාරිකො’’ති ආහ. කුහිං නිබ්බත්තොසීති? චාතුමහාරාජිකෙසු, භන්තෙ, සචෙ මෙ අය්‍යො පඤ්ච සීලානි අදස්ස, උපරි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අස්සං. අහං කිං කරිස්සාමි, ත්වං ගණ්හිතුං නාසක්ඛි, පුත්තකාති. සො ථෙරං වන්දිත්වා දෙවලොකමෙව ගතො. ඉදං තාව කුසලකම්මෙ වත්ථු. ในเรื่องนั้น มีเรื่องราวเหล่านี้ ได้ยินว่า ในหมู่บ้านมธุอังคณะ มีนายประตูชาวทมิฬคนหนึ่ง ไปแต่เช้าตรู่ ถือเอาเบ็ดไป ฆ่าปลาแล้วทำเป็นสามส่วน ส่วนหนึ่งแลกข้าวสาร ส่วนหนึ่งแลกนมส้ม ส่วนหนึ่งหุง เขาทำปาณาติบาตกรรมด้วยวิธีนี้ตลอด 50 ปี ในกาลต่อมา เมื่อแก่เฒ่า ก็ถึงความนอนติดเตียงลุกไม่ขึ้น ในขณะนั้น พระจูฬปิณฑปาติกติสสเถระผู้อยู่ในคิริวิหาร คิดว่า “สัตว์นี้อย่าได้ฉิบหายในขณะที่เราเห็นอยู่เลย” จึงไปแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเขา ครั้งนั้น ภรรยาของเขาได้บอกว่า “นายท่าน พระเถระมาแล้ว” (เขาจึงกล่าวว่า) “เราไม่เคยไปสู่สำนักของพระเถระตลอด 50 ปี พระเถระจะมาด้วยคุณอะไรของเรา พวกเธอจงบอกท่านว่า ‘ไปเถิด’” นางกล่าวว่า “ขอท่านจงอดโทษเถิด พระคุณเจ้า” พระเถระถามว่า “ความเป็นไปแห่งสรีระของอุบาสกเป็นอย่างไร” (นางตอบว่า) “อ่อนแอ พระคุณเจ้า” พระเถระเข้าไปในเรือนแล้ว ให้สติเกิดขึ้นแล้วกล่าวว่า “เธอจะรับศีลหรือไม่” (เขากล่าวว่า) “ครับ พระคุณเจ้า โปรดให้เถิด” พระเถระให้สรณะ 3 แล้ว เริ่มเพื่อจะให้ศีล 5 พอถึงเวลาที่จะกล่าวคำว่า “ปัญจ สีลานิ” ลิ้นของเขาก็ตกไป พระเถระคิดว่า “เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว” จึงออกไปแล้ว แม้เขาก็ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพจาตุมหาราชิกา และในขณะที่บังเกิดนั่นเอง เมื่อพิจารณาอยู่ว่า “เราทำกรรมอะไรหนอจึงได้สมบัตินี้” ก็ทราบถึงความที่ตนได้สมบัติเพราะอาศัยพระเถระ จึงมาจากเทวโลกแล้ว ไหว้พระเถระแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง และเมื่อถูกถามว่า “นั่นใคร” เขากล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือนายประตูชาวทมิฬ” (พระเถระถามว่า) “เธอเกิดที่ไหน” (เขาตอบว่า) “ในหมู่เทพจาตุมหาราชิกา พระคุณเจ้า ถ้าพระผู้เป็นเจ้าได้ให้ศีล 5 แก่ข้าพเจ้าแล้วไซร้ ข้าพเจ้าพึงบังเกิดในเทวโลกชั้นสูงขึ้นไป” (พระเถระกล่าวว่า) “ลูกเอ๋ย เราจะทำอะไรได้ เธอไม่สามารถจะรับได้เอง” เขาไหว้พระเถระแล้ว ก็ไปยังเทวโลกนั่นเทียว นี้เป็นเรื่องราวในฝ่ายกุศลกรรมก่อน අන්තරගඞ්ගාය පන මහාවාචකාලඋපාසකො නාම අහොසි. සො තිංස වස්සානි සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායිත්වා ‘‘අහං එවං ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තො ඔභාසමත්තම්පි නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛිං, බුද්ධසාසනං අනිය්‍යානිකං භවිස්සතී’’ති දිට්ඨිවිපල්ලාසං පත්වා කාලකිරියං කත්වා මහාගඞ්ගාය නවඋසභිකො සුසුමාරපෙතො හුත්වා නිබ්බත්ති. එකං සමයං කච්ඡකතිත්ථෙන සට්ඨි පාසාණත්ථම්භසකටානි අගමංසු. සො සබ්බෙපි තෙ ගොණෙ ච පාසාණෙ ච ඛාදි. ඉදං අකුසලකම්මෙ වත්ථු. อนึ่ง ในระหว่างแม่น้ำคงคา ได้มีอุบาสกชื่อว่า มหาวาจกาล อุบาสกนั้นสาธยายทวัตติงสาการเพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตติมรรคตลอด 30 ปี แล้ว (คิดว่า) “เราสาธยายทวัตติงสาการอย่างนี้อยู่ ก็ไม่สามารถเพื่อจะให้แม้เพียงโอภาสเกิดขึ้นได้ พระพุทธศาสนาจักไม่เป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์” ดังนี้แล้ว ถึงความวิปลาสทางทิฏฐิ ทำกาละแล้ว บังเกิดเป็นเปรตจระเข้มีร่างกายยาว 9 อุสภในแม่น้ำคงคาใหญ่ ในสมัยหนึ่ง เกวียนบรรทุกเสาหิน 60 เล่มได้เดินทางผ่านท่าชื่อว่ากัจฉกะ เปรตนั้นได้กินทั้งโคและหินเหล่านั้นทั้งหมด นี้เป็นเรื่องราวในฝ่ายอกุศลกรรม එතෙහි [Pg.109] පන තීහි මුත්තං අඤ්ඤාණවසෙන කතං කටත්තා වා පන කම්මං නාම. තං යථා නාම උම්මත්තකෙන ඛිත්තදණ්ඩං යත්ථ වා තත්ථ වා ගච්ඡති, එවමෙව තෙසං අභාවෙ යත්ථ කත්ථචි විපාකං දෙති. อนึ่ง กรรมที่พ้นจากกรรม 3 อย่างเหล่านี้ อันบุคคลกระทำแล้วด้วยอำนาจแห่งอัญญาณ หรือชื่อว่า กฏัตตากรรม กรรมนั้นมีอุปมาฉันใด คือ ท่อนไม้ที่คนบ้าขว้างไป ย่อมตกไปในที่ไหนๆ ก็ได้ ฉันนั้นนั่นเทียว เมื่อกรรมเหล่านั้นไม่มีอยู่ (กฏัตตากรรม) ก็ย่อมให้ผลในภพไหนๆ ก็ได้ ජනකං නාම එකං පටිසන්ධිං ජනෙත්වා පවත්තිං න ජනෙති, පවත්තෙ අඤ්ඤං කම්මං විපාකං නිබ්බත්තෙති. යථා හි මාතා ජනෙතියෙව, ධාතියෙව පන ජග්ගති; එවමෙවං මාතා විය පටිසන්ධිනිබ්බත්තකං ජනකකම්මං, ධාති විය පවත්තෙ සම්පත්තකම්මං. උපත්ථම්භකං නාම කුසලෙපි ලබ්භති අකුසලෙපි. එකච්චො හි කුසලං කත්වා සුගතිභවෙ නිබ්බත්තති. සො තත්ථ ඨිතො පුනප්පුනං කුසලං කත්වා තං කම්මං උපත්ථම්භෙත්වා අනෙකානි වස්සසතසහස්සානි සුගතිභවස්මිංයෙව විචරති. එකච්චො අකුසලං කත්වා දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තති. සො තත්ථ ඨිතො පුනප්පුනං අකුසලං කත්වා තං කම්මං උපත්ථම්භෙත්වා බහූනි වස්සසතසහස්සානි දුග්ගතිභවස්මිංයෙව විචරති. กรรมที่ชื่อว่าชนกกรรมนั้น ยังปฏิสนธิหนึ่งให้เกิดแล้ว ย่อมไม่ยังปวัตติให้เกิด ในปวัตติกาล กรรมอื่นย่อมยังวิบากให้เกิดขึ้น จริงอยู่ อุปมาดังมารดาย่อมให้เกิดเท่านั้น ส่วนแม่นมย่อมเลี้ยงดู ฉันนั้นนั่นเทียว กรรมที่ยังปฏิสนธิให้เกิดดุจมารดา ชื่อว่าชนกกรรม กรรมที่ทำให้ถึงพร้อมในปวัตติกาลดุจแม่นม (ชื่อว่าอุปัตถัมภกกรรม) อุปัตถัมภกกรรมนั้น ย่อมมีได้ทั้งในฝ่ายกุศลและฝ่ายอกุศล จริงอยู่ บุคคลบางคนทำกุศลแล้ว ย่อมบังเกิดในสุคติภพ เขาตั้งอยู่ในภพนั้นแล้ว ทำกุศลบ่อยๆ อุปถัมภ์กรรมนั้นแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปในสุคติภพเท่านั้นตลอดแสนปีเป็นอันมาก บุคคลบางคนทำอกุศลแล้ว ย่อมบังเกิดในทุคติภพ เขาตั้งอยู่ในภพนั้นแล้ว ทำอกุศลบ่อยๆ อุปถัมภ์กรรมนั้นแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปในทุคติภพเท่านั้นตลอดแสนปีเป็นอันมาก අපරො නයො – ජනකං නාම කුසලම්පි හොති අකුසලම්පි. තං පටිසන්ධියම්පි පවත්තෙපි රූපාරූපවිපාකක්ඛන්ධෙ ජනෙති. උපත්ථම්භකං පන විපාකං ජනෙතුං න සක්කොති, අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛං උපත්ථම්භෙති, අද්ධානං පවත්තෙති. උපපීළකං නාම අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛං පීළෙති බාධෙති, අද්ධානං පවත්තිතුං න දෙති. තත්‍රායං නයො – කුසලකම්මෙ විපච්චමානෙ අකුසලකම්මං උපපීළකං හුත්වා තස්ස විපච්චිතුං න දෙති. අකුසලකම්මෙ විපච්චමානෙ කුසලකම්මං උපපීළකං හුත්වා තස්ස විපච්චිතුං න දෙති. යථා වඩ්ඪමානකං රුක්ඛං වා ගච්ඡං වා ලතං වා කොචිදෙව දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා භින්දෙය්‍ය වා ඡින්දෙය්‍ය වා, අථ සො රුක්ඛො වා ගච්ඡො වා ලතා වා වඩ්ඪිතුං න සක්කුණෙය්‍ය; එවමෙවං කුසලං විපච්චමානං අකුසලෙන උපපීළිතං, අකුසලං වා පන විපච්චමානං කුසලෙන උපපීළිතං විපච්චිතුං න සක්කොති. තත්ථ සුනක්ඛත්තස්ස අකුසලකම්මං කුසලං උපපීළෙසි, චොරඝාතකස්ස කුසලකම්මං අකුසලං උපපීළෙසි. นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าชนกกรรมนั้น เป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง ชนกกรรมนั้นย่อมให้รูปวิบากขันธ์และอรูปวิบากขันธ์เกิดขึ้น ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล ส่วนอุปัตถัมภกกรรม ไม่สามารถให้วิบากเกิดได้ แต่ย่อมสนับสนุนสุขและทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในวิบากที่กรรมอื่นให้เกิดแล้วในปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ให้เป็นไปตลอดกาลนาน ชื่อว่าอุปปีฬกกรรม ย่อมเบียดเบียนบีบคั้นสุขและทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในวิบากที่กรรมอื่นให้เกิดแล้วในปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ไม่ให้เป็นไปตลอดกาลนาน ในเรื่องนั้นมีนัยดังนี้ คือ เมื่อกุศลกรรมกำลังให้ผล อกุศลกรรมก็เป็นอุปปีฬกกรรม (กรรมเบียดเบียน) เข้าไปขัดขวาง ไม่ให้กุศลกรรมนั้นให้ผลได้ เมื่ออกุศลกรรมกำลังให้ผล กุศลกรรมก็เป็นอุปปีฬกกรรมเข้าไปขัดขวาง ไม่ให้อกุศลกรรมนั้นให้ผลได้ เปรียบเหมือนใครคนหนึ่งพึงทำลายหรือพึงตัดต้นไม้ พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์ที่กำลังเจริญเติบโตด้วยท่อนไม้หรือด้วยศัสตรา เมื่อนั้น ต้นไม้ พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์นั้นก็ไม่สามารถเจริญเติบโตต่อไปได้ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน กุศลที่กำลังให้ผล ถูกอกุศลเบียดเบียน หรืออกุศลที่กำลังให้ผล ถูกกุศลเบียดเบียน ย่อมไม่สามารถให้ผลได้ ในบรรดากรรมทั้งสองนั้น อกุศลกรรมของสุนักขัตตะได้เบียดเบียนกุศลกรรม กุศลกรรมของเพชฌฆาตได้เบียดเบียนอกุศลกรรม රාජගහෙ කිර වාතකාළකො පඤ්ඤාස වස්සානි චොරඝාතකම්මං අකාසි. අථ නං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘දෙව, වාතකාළකො මහල්ලකො චොරෙ ඝාතෙතුං න සක්කොතී’’ති. ‘‘අපනෙථ නං තස්මා [Pg.110] ඨානන්තරාති. අමච්චා නං අපනෙත්වා අඤ්ඤං තස්මිං ඨානෙ ඨපයිංසු. වාතකාළකොපි යාව තං කම්මං අකාසි, තාව අහතවත්ථානි වා අච්ඡාදිතුං සුරභිපුප්ඵානි වා පිළන්ධිතුං පායාසං වා භුඤ්ජිතුං උච්ඡාදනන්හාපනං වා පච්චනුභොතුං නාලත්ථ. සො ‘‘දීඝරත්තං මෙ කිලිට්ඨවෙසෙන චරිත’’න්ති ‘‘පායාසං මෙ පචාහී’’ති භරියං ආණාපෙත්වා න්හානීයසම්භාරානි ගාහාපෙත්වා න්හානතිත්ථං ගන්ත්වා සීසං න්හත්වා අහතවත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා ගන්ධෙ විලිම්පිත්වා පුප්ඵානි පිළන්ධිත්වා ඝරං ආගච්ඡන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරං දිස්වා ‘‘සංකිලිට්ඨකම්මතො චම්හි අපගතො, අය්‍යො ච මෙ දිට්ඨො’’ති තුට්ඨමානසො ථෙරං ඝරං නෙත්වා නවසප්පිසක්කරචුණ්ණාභිසඞ්ඛතෙන පායාසෙන පරිවිසි. ථෙරො තස්ස අනුමොදනමකාසි. සො අනුමොදනං සුත්වා අනුලොමිකඛන්තිං පටිලභිත්වා ථෙරං අනුගන්ත්වා නිවත්තමානො අන්තරාමග්ගෙ තරුණවච්ඡාය ගාවියා මද්දිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපිතො ගන්ත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. භික්ඛූ තථාගතං පුච්ඡිංසු – ‘‘භන්තෙ, චොරඝාතකො අජ්ජෙව කිලිට්ඨකම්මතො අපනීතො, අජ්ජෙව කාලඞ්කතො, කහං නු ඛො නිබ්බත්තො’’ති? තාවතිංසභවනෙ, භික්ඛවෙති. භන්තෙ, චොරඝාතකො දීඝරත්තං පුරිසෙ ඝාතෙසි, තුම්හෙ ච එවං වදෙථ, නත්ථි නු ඛො පාපකම්මස්ස ඵලන්ති. මා, භික්ඛවෙ, එවං අවචුත්ථ, බලවකල්‍යාණමිත්තූපනිස්සයං ලභිත්වා ධම්මසෙනාපතිස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා අනුමොදනං සුත්වා අනුලොමිකඛන්තිං පටිලභිත්වා සො තත්ථ නිබ්බත්තොති. ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ นายวาตกาฬกะได้ทำหน้าที่เพชฌฆาตโจรตลอด ๕๐ ปี ครั้งนั้น พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่สมมติเทพ วาตกาฬกะแก่แล้ว ไม่สามารถฆ่าโจรได้” (พระราชาตรัสว่า) “พวกท่านจงปลดเขาออกจากตำแหน่งนั้นเสีย” พวกอำมาตย์ปลดเขาแล้ว ก็แต่งตั้งคนอื่นในตำแหน่งนั้น แม้นายวาตกาฬกะ ตลอดเวลาที่ยังทำกรรมนั้นอยู่ ก็ไม่เคยได้นุ่งห่มผ้าใหม่ ไม่เคยได้ทัดทรงดอกไม้หอม ไม่เคยได้บริโภกข้าวมธุปายาส หรือได้ขัดสีชำระร่างกายเลย เขาคิดว่า “เรามีชีวิตอยู่อย่างเศร้าหมองมาเป็นเวลานาน” จึงสั่งภรรยาว่า “เธอจงหุงข้าวมธุปายาสให้เรา” แล้วให้คนจัดเตรียมเครื่องอาบน้ำ ไปยังท่าอาบน้ำ สระผมแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ลูบไล้ของหอม ทัดทรงดอกไม้ ขณะกำลังกลับบ้าน ได้เห็นพระสารีบุตรเถระ มีใจยินดีว่า “เราพ้นจากกรรมอันเศร้าหมองแล้ว ทั้งยังได้เห็นพระผู้เป็นเจ้า” จึงนิมนต์พระเถระไปที่บ้าน แล้วได้ถวายข้าวมธุปายาสที่ปรุงด้วยเนยใสใหม่และน้ำตาลกรวด พระเถระได้ทำอนุโมทนาแก่เขา เขาได้ฟังอนุโมทนาแล้ว ได้บรรลุอนุโลมิกขันติ เดินตามส่งพระเถระไป ขณะกำลังกลับ ในระหว่างทาง ถูกแม่โคลูกอ่อนขวิดจนถึงแก่ความตาย แล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลายได้ทูลถามพระตถาคตว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพชฌฆาตโจรเพิ่งถูกปลดจากกรรมอันเศร้าหมองในวันนี้ และได้ทำกาละในวันนี้ เขาไปเกิดที่ไหนหนอ พระเจ้าข้า?” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาเกิดในภพดาวดึงส์” (ภิกษุทั้งหลายทูลถามว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพชฌฆาตโจรฆ่าคนมาเป็นเวลานาน แต่พระองค์ตรัสอย่างนี้ ผลของบาปกรรมไม่มีหรือ พระเจ้าข้า?” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่ากล่าวอย่างนั้น เขาได้อาศัยกัลยาณมิตรผู้มีกำลัง ได้ถวายบิณฑบาตแด่พระธรรมเสนาบดี ได้ฟังอนุโมทนา บรรลุอนุโลมิกขันติแล้ว จึงได้ไปบังเกิดในภพนั้น” ‘‘සුභාසිතං සුණිත්වාන, නාගරියො චොරඝාතකො; අනුලොමඛන්තිං ලද්ධාන, මොදතී තිදිවං ගතො’’ති. “เพชฌฆาตโจรชาวเมือง ได้ฟังพระสุภาษิตแล้ว ได้บรรลุอนุโลมิกขันติ ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ย่อมบันเทิงอยู่ ดังนี้” උපඝාතකං පන සයං කුසලම්පි අකුසලම්පි සමානං අඤ්ඤං දුබ්බලකම්මං ඝාතෙත්වා තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති. එවං පන කම්මෙන කතෙ ඔකාසෙ තං විපාකං උප්පන්නං නාම වුච්චති. උපච්ඡෙදකන්තිපි එතස්සෙව නාමං. තත්‍රායං නයො – කුසලකම්මස්ස විපච්චනකාලෙ එකං අකුසලකම්මං උට්ඨාය තං කම්මං ඡින්දිත්වා පාතෙති. අකුසලකම්මස්සපි විපච්චනකාලෙ එකං කුසලකම්මං උට්ඨාය තං කම්මං ඡින්දිත්වා පාතෙති. ඉදං උපච්ඡෙදකං නාම. තත්ථ අජාතසත්තුනො කම්මං කුසලච්ඡෙදකං [Pg.111] අහොසි, අඞ්ගුලිමාලත්ථෙරස්ස අකුසලච්ඡෙදකන්ති. එවං සුත්තන්තිකපරියායෙන එකාදස කම්මානි විභත්තානි. ส่วนอุปฆาตกกรรม (กรรมตัดรอน) นั้น ตนเองเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ย่อมเข้าไปตัดรอนกรรมอื่นที่อ่อนแอกว่า ห้ามวิบากของกรรมนั้นเสีย แล้วทำโอกาสให้แก่วิบากของตน เมื่อกรรมทำโอกาสให้แล้วอย่างนี้ วิบากนั้นชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว แม้ชื่อว่าอุปัจเฉทกกรรม ก็เป็นชื่อของอุปฆาตกกรรมนั้นเอง ในเรื่องนั้นมีนัยดังนี้ คือ ในกาลที่กุศลกรรมจะให้ผล อกุศลกรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ตัดกรรมนั้นให้ตกไป แม้ในกาลที่อกุศลกรรมจะให้ผล กุศลกรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ตัดกรรมนั้นให้ตกไป นี้ชื่อว่าอุปัจเฉทกกรรม ในกรรมเหล่านั้น กรรมของพระเจ้าอชาตศัตรูเป็นกรรมตัดรอนกุศล กรรมของพระองคุลิมาลเถระเป็นกรรมตัดรอนอกุศล โดยนัยแห่งสุตตันตะ ท่านจำแนกกรรมไว้ ๑๑ อย่างดังนี้ අභිධම්මපරියායෙන පන සොළස කම්මානි විභත්තානි, සෙය්‍යථිදං – ‘‘අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි උපධිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි කාලසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි පයොගසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, උපධිවිපත්තිං, කාලවිපත්තිං, පයොගවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි කල්‍යාණානි කම්මසමාදානානි ගතිවිපත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, උපධිවිපත්ති, කාලවිපත්ති, පයොගවිපත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි කල්‍යාණානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, උපධිසම්පත්තිං, කාලසම්පත්තිං, පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්තී’’ති (විභ. 810). ส่วนโดยนัยแห่งอภิธรรม ท่านจำแนกกรรมไว้ ๑๖ อย่าง ได้แก่ “การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันคติสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันอุปธิสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันกาลสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อันปโยคสมบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมชั่วบางอย่างมีอยู่ อาศัยคติวิบัติ ย่อมให้ผล อาศัยอุปธิวิบัติ กาลวิบัติ ปโยควิบัติ ย่อมให้ผล การสมาทานกรรมดีบางอย่างมีอยู่ อันคติวิบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล อันอุปธิวิบัติ กาลวิบัติ ปโยควิบัติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล การสมาทานกรรมดีบางอย่างมีอยู่ อาศัยคติสมบัติ ย่อมให้ผล อาศัยอุปธิสมบัติ กาลสมบัติ ปโยคสมบัติ ย่อมให้ผล” ดังนี้ තත්ථ පාපකානීති ලාමකානි. කම්මසමාදානානීති කම්මග්ගහණානි. ගහිතසමාදින්නානං කම්මානමෙතං අධිවචනං. ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්තීතිආදීසු අනිට්ඨාරම්මණානුභවනාරහෙ කම්මෙ විජ්ජමානෙයෙව සුගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස තං කම්මං ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. ගතිසම්පත්තියා පතිබාහිතං හුත්වා න විපච්චතීති අත්ථො. යො පන පාපකම්මෙන දාසියා වා කම්මකාරියා වා කුච්ඡියං නිබ්බත්තිත්වා උපධිසම්පන්නො හොති, අත්තභාවසමිද්ධියං තිට්ඨති. අථස්ස සාමිකා තස්ස රූපසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘නායං කිලිට්ඨකම්මස්සානුච්ඡවිකො’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා අත්තනො ජාතපුත්තං විය භණ්ඩාගාරිකාදිට්ඨානෙසු ඨපෙත්වා සම්පත්තිං යොජෙත්වා පරිහරන්ති. එවරූපස්ස කම්මං උපධිසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන පඨමකප්පිකකාලසදිසෙ සුලභසම්පන්නරසභොජනෙ සුභික්ඛකාලෙ නිබ්බත්තති, තස්ස විජ්ජමානම්පි පාපකම්මං කාලසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන සම්මාපයොගං නිස්සාය ජීවති, උපසඞ්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ උපසඞ්කමති, පටික්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ පටික්කමති, පලායිතබ්බයුත්තකාලෙ පලායති. ලඤ්ජදානයුත්තකාලෙ ලඤ්ජං දෙති, චොරිකයුත්තකාලෙ චොරිකං [Pg.112] කරොති, එවරූපස්ස පාපකම්මං පයොගසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาปกานิ ได้แก่ เลวทราม. บทว่า กัมมสมาทานานิ ได้แก่ การยึดถือกรรม. คำนี้เป็นชื่อของกรรมทั้งหลายที่บุคคลยึดถือสมาทานไว้แล้ว. ในบทเป็นต้นว่า คติสัมปัตติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ (กรรมที่ถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้ ย่อมไม่ให้ผล) นั้น กรรมของบุคคลผู้เกิดในสุคติภพ แม้เมื่อกรรมอันสมควรจะประสบกับอนิฏฐารมณ์มีอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้. อธิบายว่า ถูกความถึงพร้อมแห่งคติห้ามไว้แล้ว จึงไม่ให้ผล. ส่วนบุคคลใด เพราะบาปกรรม จึงเกิดในท้องของทาสีหรือหญิงกรรมกรแล้ว เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปธิ (ร่างกาย) ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ. ครั้งนั้น เหล่านายของเขาเห็นความถึงพร้อมด้วยรูปของเขานั้นแล้ว ก็ให้จิตเกิดขึ้นว่า "ผู้นี้ไม่สมควรแก่งานที่เศร้าหมอง" แล้วตั้งไว้ในตำแหน่งต่างๆ มีตำแหน่งขุนคลังเป็นต้น ประดุจบุตรที่เกิดจากตน ประกอบสมบัติให้แล้ว ย่อมดูแลรักษา. กรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งอุปธิห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดเกิดในสมัยที่เป็นสุภิกขะ มีโภชนะสมบูรณ์ด้วยรสหาได้ง่าย เหมือนสมัยของปฐมกัป บาปกรรมของผู้นั้นแม้มีอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งกาลห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดอาศัยความเพียรโดยชอบ เลี้ยงชีพ ในกาลที่ควรเข้าไปหา ก็เข้าไปหา ในกาลที่ควรหลีกไป ก็หลีกไป ในกาลที่ควรหนี ก็หนี ในกาลที่ควรให้สินบน ก็ให้สินบน ในกาลที่ควรทำการโจรกรรม ก็ทำการโจรกรรม บาปกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความถึงพร้อมแห่งปโยคะห้ามไว้. දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස පන පාපකම්මං ගතිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන දාසියා වා කම්මකාරියා වා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තො දුබ්බණ්ණො හොති දුස්සණ්ඨානො, ‘‘යක්ඛො නු ඛො මනුස්සො නු ඛො’’ති විමතිං උප්පාදෙති. සො සචෙ පුරිසො හොති, අථ නං ‘‘නායං අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස අනුච්ඡවිකො’’ති හත්ථිං වා රක්ඛාපෙන්ති අස්සං වා ගොණෙ වා, තිණකට්ඨාදීනි වා ආහරාපෙන්ති, ඛෙළසරකං වා ගණ්හාපෙන්ති. සචෙ ඉත්ථී හොති, අථ නං හත්ථිඅස්සාදීනං භත්තමාසාදීනි වා පචාපෙන්ති, කචවරං වා ඡඩ්ඩාපෙන්ති, අඤ්ඤං වා පන ජිගුච්ඡනීයකම්මං කාරෙන්ති. එවරූපස්ස පාපකම්මං උපධිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන දුබ්භික්ඛකාලෙ වා පරිහීනසම්පත්තිකාලෙ වා අන්තරකප්පෙ වා නිබ්බත්තති, තස්ස පාපකම්මං කාලවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන පයොගං සම්පාදෙතුං න ජානාති, උපසඞ්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ උපසඞ්කමිතුං න ජානාති…පෙ… චොරිකයුත්තකාලෙ චොරිකං කාතුං න ජානාති, තස්ස පාපකම්මං පයොගවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. ส่วนบาปกรรมของสัตว์ผู้เกิดในทุคติภพ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งคติ. ส่วนบุคคลใดเกิดในท้องของทาสีหรือหญิงกรรมกรแล้ว มีผิวพรรณทราม มีสัณฐานไม่ดี ย่อมทำให้เกิดความสงสัยว่า "เป็นยักษ์หนอ หรือเป็นมนุษย์หนอ". ถ้าผู้นั้นเป็นบุรุษ ครั้งนั้น เขาก็จะใช้ผู้นั้นโดยคิดว่า "ผู้นี้ไม่สมควรแก่งานอื่น" ให้เฝ้าช้างบ้าง ม้าบ้าง โคบ้าง หรือให้นำหญ้า ฟืน เป็นต้นมา หรือให้ถือกระโถน. ถ้าเป็นสตรี ครั้งนั้น เขาก็จะใช้สตรีนั้นให้หุงข้าว ต้มถั่ว เป็นต้น สำหรับช้าง ม้า เป็นต้น หรือให้ทิ้งขยะ หรือให้ทำงานอื่นที่น่ารังเกียจ. บาปกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งอุปธิ. ส่วนบุคคลใดเกิดในสมัยทุพภิกขภัย หรือในสมัยที่สมบัติเสื่อม หรือในอันตรกัป บาปกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งกาล. ส่วนบุคคลใดไม่รู้จักประกอบความเพียร ในกาลที่ควรเข้าไปหา ก็ไม่รู้จักเข้าไปหา...ฯลฯ...ในกาลที่ควรทำการโจรกรรม ก็ไม่รู้จักทำการโจรกรรม บาปกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความวิบัติแห่งปโยคะ. යො පන ඉට්ඨාරම්මණානුභවනාරහෙ කම්මෙ විජ්ජමානෙයෙව ගන්ත්වා දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තති, තස්ස තං කම්මං ගතිවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන පුඤ්ඤානුභාවෙන රාජරාජමහාමත්තාදීනං ගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා කාණො වා හොති කුණී වා ඛඤ්ජො වා පක්ඛහතො වා, තස්ස ඔපරජ්ජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකට්ඨානාදීනි න අනුච්ඡවිකානීති න දෙන්ති. ඉච්චස්ස තං පුඤ්ඤං උපධිවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන දුබ්භික්ඛකාලෙ වා පරිහීනසම්පත්තිකාලෙ වා අන්තරකප්පෙ වා මනුස්සෙසු නිබ්බත්තති, තස්ස තං කල්‍යාණකම්මං කාලවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව පයොගං සම්පාදෙතුං න ජානාති, තස්ස කල්‍යාණකම්මං පයොගවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. ส่วนบุคคลใด แม้เมื่อกรรมอันสมควรจะประสบกับอิฏฐารมณ์มีอยู่ ก็ไปเกิดในทุคติภพ กรรมนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งคติห้ามไว้. ส่วนบุคคลใด ด้วยอานุภาพแห่งบุญ เกิดในเรือนของพระราชา ราชมหาอำมาตย์ เป็นต้นแล้ว เป็นคนตาบอดบ้าง มือด้วนบ้าง ขาเป๋บ้าง เป็นอัมพาตบ้าง เขาจึงไม่ให้ตำแหน่งอุปราช เสนาบดี ขุนคลัง เป็นต้นแก่ผู้นั้น เพราะเห็นว่าไม่สมควร. ด้วยเหตุนี้ บุญนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งอุปธิห้ามไว้. ส่วนบุคคลใดเกิดในหมู่มนุษย์ในสมัยทุพภิกขภัย หรือในสมัยที่สมบัติเสื่อม หรือในอันตรกัป กัลยาณกรรมนั้นของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งกาลห้ามไว้. บุคคลใดไม่รู้จักประกอบความเพียรโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว กัลยาณกรรมของเขา ชื่อว่าย่อมไม่ให้ผล เพราะถูกความวิบัติแห่งปโยคะห้ามไว้. කල්‍යාණකම්මෙන පන සුගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස තං කම්මං ගතිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. රාජරාජමහාමත්තාදීනං කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා උපධිසම්පත්තිං පත්තස්ස [Pg.113] අත්තභාවසමිද්ධියං ඨිතස්ස දෙවනගරෙ සමුස්සිතරතනතොරණසදිසං අත්තභාවං දිස්වා ‘‘ඉමස්ස ඔපරජ්ජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකට්ඨානාදීනි අනුච්ඡවිකානී’’ති දහරස්සෙව සතො තානි ඨානන්තරානි දෙන්ති, එවරූපස්ස කල්‍යාණකම්මං උපධිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පඨමකප්පිකෙසු වා සුලභන්නපානකාලෙ වා නිබ්බත්තති, තස්ස කල්‍යාණකම්මං කාලසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො වුත්තනයෙනෙව පයොගං සම්පාදෙතුං ජානාති, තස්ස කම්මං පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. එවං අභිධම්මපරියායෙන සොළස කම්මානි විභත්තානි. ส่วนกรรมของบุคคลผู้เกิดในสุคติภพด้วยกัลยาณกรรมนั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งคติ. บุคคลผู้เกิดในตระกูลของพระราชา ราชมหาอำมาตย์ เป็นต้นแล้ว ถึงความถึงพร้อมแห่งอุปธิ ตั้งอยู่ในความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ เมื่อเขาเห็นอัตภาพอันเปรียบด้วยซุ้มประตูแก้วที่ยกขึ้นดีแล้วในเทวโลก ก็คิดว่า "ตำแหน่งอุปราช เสนาบดี ขุนคลัง เป็นต้น สมควรแก่ผู้นี้" แล้วย่อมให้ตำแหน่งเหล่านั้นแก่เขาแม้เมื่อยังเป็นเด็กอยู่ทีเดียว กัลยาณกรรมของบุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งอุปธิ. บุคคลใดเกิดในสมัยปฐมกัป หรือในสมัยที่ข้าวและน้ำหาได้ง่าย กัลยาณกรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งกาล. บุคคลใดรู้จักประกอบความเพียรโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว กรรมของผู้นั้น ชื่อว่าย่อมให้ผลโดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งปโยคะ. ด้วยประการฉะนี้ กรรม 16 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วโดยปริยายแห่งอภิธรรม. අපරානිපි පටිසම්භිදාමග්ගපරියායෙන ද්වාදස කම්මානි විභත්තානි. සෙය්‍යථිදං – ‘‘අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234). แม้กรรมอื่นอีก 12 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วโดยปริยายแห่งปฏิสัมภิทามรรค. ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ – "กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมได้มีแล้ว, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่ได้มีแล้ว, กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมมีอยู่, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่มี, กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมจักมี, กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมมีอยู่, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี, กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมจักมี, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมจักมี วิบากของกรรมจักมี, กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี" ดังนี้. තත්ථ යං කම්මං අතීතෙ ආයූහිතං අතීතෙයෙව විපාකවාරං ලභි, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං ජනෙසි, රූපජනකං රූපං, තං අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභි, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං නාසක්ඛි, තං අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන අතීතෙ ආයූහිතං එතරහි ලද්ධවිපාකවාරං පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං ජනෙත්වා රූපජනකං රූපං ජනෙත්වා ඨිතං, තං අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං අලද්ධවිපාකවාරං පටිසන්ධිජනකං වා පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං නාසක්ඛි, තං අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන අතීතෙ ආයූහිතං අනාගතෙ විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං අනාගතෙ විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං න සක්ඛිස්සති, තං අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. บรรดากรรมเหล่านั้น กรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต ได้โอกาสให้ผลในอดีตภพนั้นเอง คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ ก็ทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป ก็ทำให้เกิดรูป กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมได้มีแล้ว ส่วนกรรมใดไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี ไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่ได้มีแล้ว ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต ได้โอกาสให้ผลในบัดนี้ คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ ทำให้ปฏิสนธิเกิดขึ้นแล้ว กรรมที่ทำให้เกิดรูป ทำให้รูปเกิดขึ้นแล้ว ตั้งอยู่ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมมีอยู่ กรรมใดที่ไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี ไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมไม่มี ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในอดีต จักได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ จักสามารถทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป จักสามารถทำให้เกิดรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว วิบากของกรรมจักมี กรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมจักไม่มี යං [Pg.114] පන එතරහි ආයූහිතං එතරහියෙව විපාකවාරං ලභති, තං අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන එතරහි විපාකවාරං න ලභති, තං අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන එතරහි ආයූහිතං අනාගතෙ විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในบัดนี้ ย่อมได้โอกาสให้ผลในปัจจุบันภพนี้เอง กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมมีอยู่ ส่วนกรรมใดที่สั่งสมไว้ในบัดนี้ ไม่ได้โอกาสให้ผล กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี ส่วนกรรมใดที่บุคคลสั่งสมไว้ในบัดนี้ จักได้โอกาสให้ผลในอนาคต คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิ จักสามารถทำให้เกิดปฏิสนธิ กรรมที่ทำให้เกิดรูป จักสามารถทำให้เกิดรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ วิบากของกรรมจักมี ส่วนกรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมจักไม่มี යං පනානාගතෙ ආයූහිස්සති, අනාගතෙයෙව විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙස්සති, තං භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං න සක්ඛිස්සති, තං භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. එවං පටිසම්භිදාමග්ගපරියායෙන ද්වාදස කම්මානි විභත්තානි. ส่วนกรรมใดที่บุคคลจักสั่งสมในอนาคต จักได้โอกาสให้ผลในอนาคตภพนั้นเอง คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมจักมี วิบากของกรรมจักมี ส่วนกรรมใดจักไม่ได้โอกาสให้ผล คือ กรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธิก็ดี กรรมที่ทำให้เกิดรูปก็ดี จักไม่สามารถทำให้เกิดปฏิสนธิหรือรูปได้ กรรมนั้นเรียกว่า กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี กรรม 12 อย่าง ท่านจำแนกไว้แล้วด้วยปริยายแห่งปฏิสัมภิทามรรค ด้วยประการฉะนี้ ඉති ඉමානි චෙව ද්වාදස අභිධම්මපරියායෙන විභත්තානි ච සොළස කම්මානි අත්තනො ඨානා ඔසක්කිත්වා සුත්තන්තිකපරියායෙන වුත්තානි එකාදස කම්මානියෙව භවන්ති. තානිපි තතො ඔසක්කිත්වා තීණියෙව කම්මානි හොන්ති දිට්ඨධම්මවෙදනීයං, උපපජ්ජවෙදනීයං, අපරපරියායවෙදනීයන්ති. තෙසං සඞ්කමනං නත්ථි, යථාඨානෙයෙව තිට්ඨන්ති. යදි හි දිට්ඨධම්මවෙදනීයං කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය. සචෙපි උපපජ්ජවෙදනීයං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘උපපජ්ජ වා’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය. අථාපි අපරපරියායවෙදනීයං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා උපපජ්ජවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘අපරෙ වා පරියායෙ’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය. ด้วยเหตุนี้ กรรม 12 อย่างเหล่านี้ด้วย และกรรม 16 อย่างที่ท่านจำแนกไว้โดยปริยายแห่งอภิธรรมด้วย ลดลงจากฐานะของตน ย่อมเป็นกรรม 11 อย่างที่ตรัสไว้โดยปริยายแห่งสุตตันตะเท่านั้น แม้กรรม 11 อย่างเหล่านั้น ก็ลดลงจากนั้น ย่อมเป็นกรรมเพียง 3 อย่างเท่านั้น คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม และอปรปริยายเวทนียกรรม การเปลี่ยนประเภทของกรรมเหล่านั้นไม่มี ย่อมตั้งอยู่ในฐานะของตนตามเดิมนั่นเทียว จริงอยู่ หากว่าทิฏฐธรรมเวทนียกรรม พึงเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม หรืออปรปริยายเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน)" แม้หากว่าอุปปัชชเวทนียกรรม พึงเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม หรืออปรปริยายเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในภพที่เกิด" อีกอย่างหนึ่ง หากว่าอปรปริยายเวทนียกรรม พึงเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม หรืออุปปัชชเวทนียกรรมได้ไซร้ พระศาสดา ก็ไม่พึงตรัสว่า "ในสมัยอื่น" සුක්කපක්ඛෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ පන ලොභෙ විගතෙති ලොභෙ අපගතෙ නිරුද්ධෙ. තාලවත්ථුකතන්ති තාලවත්ථු විය කතං, මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය පුන අවිරුළ්හිසභාවං කතන්ති අත්ථො. අනභාවං කතන්ති අනුඅභාවං කතං, යථා පුන නුප්පජ්ජති, එවං කතන්ති අත්ථො. එවස්සූති එවං භවෙය්‍යුං. එවමෙව ඛොති එත්ථ බීජානි විය කුසලාකුසලං [Pg.115] කම්මං දට්ඨබ්බං, තානි අග්ගිනා ඩහනපුරිසො විය යොගාවචරො, අග්ගි විය මග්ගඤාණං, අග්ගිං දත්වා බීජානං ඩහනකාලො විය මග්ගඤාණෙන කිලෙසානං දඩ්ඪකාලො, මසිකතකාලො විය පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ඡින්නමූලකෙ කත්වා ඨපිතකාලො, මහාවාතෙ ඔපුනිත්වා නදියා වා පවාහෙත්වා අප්පවත්තිකතකාලො විය උපාදින්නකසන්තානස්ස නිරොධෙන ඡින්නමූලකානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අප්පටිසන්ධිකභාවෙන නිරුජ්ඣිත්වා පුන භවස්මිං පටිසන්ධිං අග්ගහිතකාලො වෙදිතබ්බො. แม้ในสุกกปักษ์ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน แต่ในสุกกปักษ์นี้ บทว่า "โลเภ วิคเต" ได้แก่ เมื่อโลภะปราศไปแล้ว ดับแล้ว บทว่า "ตาลวัตถุกตํ" ความว่า ทำให้เป็นเหมือนวัตถุคือต้นตาล คือ ทำให้มีสภาพไม่งอกขึ้นอีก เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอดแล้ว บทว่า "อนภาวํ กตํ" ความว่า ทำให้ไม่มีอีก คือ ทำให้ไม่เกิดขึ้นอีกอย่างใด ก็ทำให้เป็นอย่างนั้น บทว่า "เอวสฺสุ" ได้แก่ พึงเป็นอย่างนั้น ในบทว่า "เอวเมว โข" นี้ พึงเห็นกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเหมือนพืช พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้เผาพืชเหล่านั้นด้วยไฟ พึงเห็นมรรคญาณเหมือนไฟ พึงเห็นกาลที่เผากิเลสด้วยมรรคญาณ เหมือนกาลที่จุดไฟเผาพืช พึงเห็นกาลที่ทำขันธ์ 5 ให้มีรากอันตัดขาดแล้วตั้งไว้ เหมือนกาลที่ทำเป็นเถ้าถ่าน พึงทราบกาลที่ไม่ถือเอาปฏิสนธิในภพใหม่อีก โดยดับไปเพราะไม่มีการสืบต่อแห่งขันธ์ 5 ที่มีรากอันตัดขาดแล้ว ด้วยความดับแห่งสันตติของอุปาทินนกขันธ์ เหมือนกาลที่ทำให้ไม่เป็นไปอีก โดยการโปรยไปในลมใหญ่ หรือลอยไปในแม่น้ำ මොහජඤ්චාපවිද්දසූති මොහජඤ්චාපි අවිද්දසු. ඉදං වුත්තං හොති – යං සො අවිදූ අන්ධබාලො ලොභජඤ්ච දොසජඤ්ච මොහජඤ්චාති කම්මං කරොති, එවං කරොන්තෙන යං තෙන පකතං කම්මං අප්පං වා යදි වා බහුං. ඉධෙව තං වෙදනියන්ති තං කම්මං තෙන බාලෙන ඉධ සකෙ අත්තභාවෙයෙව වෙදනීයං, තස්සෙව තං අත්තභාවෙ විපච්චතීති අත්ථො. වත්ථුං අඤ්ඤං න විජ්ජතීති තස්ස කම්මස්ස විපච්චනත්ථාය අඤ්ඤං වත්ථු නත්ථි. න හි අඤ්ඤෙන කතං කම්මං අඤ්ඤස්ස අත්තභාවෙ විපච්චති. තස්මා ලොභඤ්ච දොසඤ්ච, මොහජඤ්චාපි විද්දසූති තස්මා යො විදූ මෙධාවී පණ්ඩිතො තං ලොභජාදිභෙදං කම්මං න කරොති, සො විජ්ජං උප්පාදයං භික්ඛු, සබ්බා දුග්ගතියො ජහෙ, අරහත්තමග්ගවිජ්ජං උප්පාදෙත්වා තං වා පන විජ්ජං උප්පාදෙන්තො සබ්බා දුග්ගතියො ජහති. දෙසනාසීසමෙවෙතං, සුගතියොපි පන සො ඛීණාසවො ජහතියෙව. යම්පි චෙතං ‘‘තස්මා ලොභඤ්ච දොසඤ්චා’’ති වුත්තං, එත්ථාපි ලොභදොසසීසෙන ලොභජඤ්ච දොසජඤ්ච කම්මමෙව නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. එවං සුත්තන්තෙසුපි ගාථායපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති. บทว่า โมหชญฺจาปวิทฺทสู ความว่า โมหชญฺจาปิ อวิทฺทสุ (กรรมที่เกิดจากโมหะ แม้คนผู้ไม่รู้). ความหมายนี้ ท่านกล่าวไว้ว่า บุคคลผู้ไม่รู้ ผู้มืดบอดนั้น ย่อมกระทำกรรมใด คือ กรรมที่เกิดจากโลภะ กรรมที่เกิดจากโทสะ และกรรมที่เกิดจากโมหะ, เมื่อกระทำอยู่อย่างนั้น กรรมใดที่คนพาลนั้นทำไว้ จะน้อยหรือมากก็ตาม. บทว่า อิเธว ตํ เวทนียนฺติ ความว่า กรรมนั้น อันคนพาลนั้นพึงเสวยในอัตภาพของตนนี้นี่แหละ อธิบายว่า กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพของคนพาลนั้นนั่นเอง. บทว่า วตฺถุํ อญฺญํ น วิชฺชติ ความว่า ไม่มีวัตถุอื่นเพื่อการให้ผลแห่งกรรมนั้น. จริงอยู่ กรรมที่คนอื่นทำแล้ว ย่อมไม่ให้ผลในอัตภาพของคนอื่น. บทว่า ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจ, โมหชญฺจาปิ วิทฺทสู ความว่า เพราะเหตุนั้น บุคคลใดผู้รู้ ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม เป็นบัณฑิต ย่อมไม่กระทำกรรมนั้นที่มีประเภทคือเกิดจากโลภะเป็นต้น, ภิกษุนั้นเมื่อยังวิชชาให้เกิดขึ้น ย่อมละทุคติทั้งปวงได้, (คือ) ยังอรหัตตมรรควิชชาให้เกิดขึ้นแล้ว หรือเมื่อยังวิชชานั้นให้เกิดขึ้นอยู่ ย่อมละทุคติทั้งปวงได้. คำนี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนาเท่านั้น, ส่วนพระขีณาสพนั้น ย่อมละแม้สุคติทั้งหลายได้ด้วยเหมือนกัน. แม้คำใดที่ท่านกล่าวไว้นี้ว่า "ตสฺมา โลภญฺจ โทสญฺจา", ในคำนี้ พึงทราบว่า ท่านแสดงกรรมที่เกิดจากโลภะและกรรมที่เกิดจากโทสะนั่นเอง โดยยกโลภะและโทสะขึ้นเป็นประธาน. ด้วยประการฉะนี้ แม้ในพระสูตรทั้งหลาย แม้ในคาถา ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น. 5. හත්ථකසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาหัตถกสูตร 35. පඤ්චමෙ ආළවියන්ති ආළවිරට්ඨෙ. ගොමග්ගෙති ගුන්නං ගමනමග්ගෙ. පණ්ණසන්ථරෙති සයං පතිතපණ්ණසන්ථරෙ. අථාති එවං ගුන්නං ගමනමග්ගං උජුං මහාපථං නිස්සාය සිංසපාවනෙ සයං පතිතපණ්ණානි සඞ්කඩ්ඪිත්වා කතසන්ථරෙ සුගතමහාචීවරං පත්ථරිත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නෙ තථාගතෙ. හත්ථකො ආළවකොති හත්ථතො හත්ථං ගතත්තා එවංලද්ධනාමො ආළවකො රාජපුත්තො. එතදවොචාති එතං ‘‘කච්චි, භන්තෙ[Pg.116], භගවා’’තිආදිවචනං අවොච. කස්මා පන සම්මාසම්බුද්ධො තං ඨානං ගන්ත්වා නිසින්නො, කස්මා රාජකුමාරො තත්ථ ගතොති? සම්මාසම්බුද්ධො තාව අට්ඨුප්පත්තිකාය ධම්මදෙසනාය සමුට්ඨානං දිස්වා තත්ථ නිසින්නො, රාජකුමාරොපි පාතොව උට්ඨාය පඤ්චහි උපාසකසතෙහි පරිවුතො බුද්ධුපට්ඨානං ගච්ඡන්තො මහාමග්ගා ඔක්කම්ම ගොපථං ගහෙත්වා ‘‘බුද්ධානං පූජනත්ථාය මිස්සකමාලං ඔචිනිස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තො සත්ථාරං දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි, එවං සො තත්ථ ගතොති. සුඛමසයිත්ථාති සුඛං සයිත්ථ. ๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อาฬวิยํ ความว่า ในแคว้นอาฬวี. บทว่า โคมคฺเค ความว่า ในทางเดินของโคทั้งหลาย. บทว่า ปณฺณสนฺถเร ความว่า บนเครื่องลาดที่ทำด้วยใบไม้ที่ร่วงหล่นเอง. บทว่า อถา ความว่า อย่างนี้: พระตถาคตประทับนั่งขัดสมาธิ ปูลาดพระมหาจีวรของพระสุคต บนเครื่องลาดที่ทำไว้โดยการกวาดใบไม้ที่ร่วงหล่นเองมารวมกัน ในป่าประดู่ลาย อาศัยทางเดินของโคซึ่งเป็นทางใหญ่ที่ตรง. บทว่า หตฺถโก อาฬวโก ความว่า ราชบุตรนามว่าอาฬวกะ ผู้ได้นามอย่างนั้นเพราะไปจากมือสู่มือ. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้กราบทูลคำนี้ มีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาค...". ก็ เพราะเหตุไร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปประทับนั่ง ณ ที่นั้น, เพราะเหตุไร ราชกุมารจึงไปที่นั่น? เบื้องต้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเห็นเหตุเป็นที่ตั้งแห่งธรรมเทศนาอันจะบังเกิดขึ้น จึงประทับนั่ง ณ ที่นั้น, แม้ราชกุมารก็ทรงตื่นบรรทมแต่เช้าตรู่ แวดล้อมด้วยอุบาสก ๕๐๐ คน เสด็จไปเฝ้าพระพุทธเจ้า เสด็จลงจากทางใหญ่แล้วดำเนินไปตามทางโค ด้วยทรงดำริว่า "เราจักเก็บดอกไม้นานาชนิดเพื่อบูชาพระพุทธเจ้าทั้งหลาย" เมื่อเสด็จไปอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระศาสดา จึงเสด็จเข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง, ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงไป ณ ที่นั้น. บทว่า สุขมสยิตฺถา ความว่า บรรทมเป็นสุขดีหรือ. අන්තරට්ඨකොති මාඝඵග්ගුණානං අන්තරෙ අට්ඨදිවසපරිමාණො කාලො. මාඝස්ස හි අවසානෙ චත්තාරො දිවසා, ඵග්ගුණස්ස ආදිම්හි චත්තාරොති අයං ‘‘අන්තරට්ඨකො’’ති වුච්චති. හිමපාතසමයොති හිමස්ස පතනසමයො. ඛරාති ඵරුසා කක්ඛළා වා. ගොකණ්ටකහතාති නවවුට්ඨෙ දෙවෙ ගාවීනං අක්කන්තක්කන්තට්ඨානෙ ඛුරන්තරෙහි කද්දමො උග්ගන්ත්වා තිට්ඨති, සො වාතාතපෙන සුක්ඛො කකචදන්තසදිසො හොති දුක්ඛසම්ඵස්සො. තං සන්ධායාහ – ‘‘ගොකණ්ටකහතා භූමී’’ති. ගුන්නං ඛුරන්තරෙහි ඡින්නාතිපි අත්ථො. වෙරම්භො වාතො වායතීති චතූහි දිසාහි වායන්තො වාතො වායති. එකාය දිසාය වා ද්වීහි වා දිසාහි තීහි වා දිසාහි වායන්තො වාතො වෙරම්භොති න වුච්චති. บทว่า อนฺตรฏฺฐโก คือ กาลเวลาที่มีกำหนด ๘ วัน ในระหว่างเดือนมาฆะและเดือนผัคคุณะ. จริงอยู่ ๔ วันในท้ายเดือนมาฆะ และ ๔ วันในต้นเดือนผัคคุณะ นี้เรียกว่า "อันตรัฏฐกะ". บทว่า หิมปาตสมโย คือ สมัยที่น้ำค้างตก. บทว่า ขรา คือ หยาบ หรือ แข็งกระด้าง. บทว่า โคกณฺฏกหตา คือ เมื่อฝนตกใหม่ๆ โคลนที่ขึ้นมาจากระหว่างกีบเท้าในที่ที่โคทั้งหลายย่ำไปๆ ย่อมตั้งอยู่, โคลนนั้นเมื่อแห้งเพราะลมและแดด ย่อมเป็นเช่นกับฟันเลื่อย มีสัมผัสที่ให้เกิดทุกข์. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงโคลนนั้นจึงตรัสว่า "โคกณฺฏกหตา ภูมิ". อธิบายว่า ถูกตัดขาดด้วยระหว่างกีบของโคทั้งหลายก็ได้. บทว่า เวรมฺโภ วาโต วายติ คือ ลมที่พัดมาจากทิศทั้ง ๔ ย่อมพัด. ลมที่พัดมาจากทิศเดียว หรือสองทิศ หรือสามทิศ ไม่เรียกว่า เวรัมภวาต. තෙන හි රාජකුමාරාති ඉදං සත්ථා ‘‘අයං රාජකුමාරො ලොකස්මිං නෙව සුඛවාසිනො, න දුක්ඛවාසිනො ජානාති, ජානාපෙස්සාමි න’’න්ති උපරි දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො ආහ. තත්ථ යථා තෙ ඛමෙය්‍යාති යථා තුය්හං රුච්චෙය්‍ය. ඉධස්සාති ඉමස්මිං ලොකෙ අස්ස. ගොනකත්ථතොති චතුරඞ්ගුලාධිකලොමෙන කාළකොජවෙන අත්ථතො. පටිකත්ථතොති උණ්ණාමයෙන සෙතත්ථරණෙන අත්ථතො. පටලිකත්ථතොති ඝනපුප්ඵෙන උණ්ණාමයඅත්ථරණෙන අත්ථතො. කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණොති කදලිමිගචම්මමයෙන උත්තමපච්චත්ථරණෙන අත්ථතො. තං කිර පච්චත්ථරණං සෙතවත්ථස්ස උපරි කදලිමිගචම්මං අත්ථරිත්වා සිබ්බිත්වා කරොන්ති. සඋත්තරච්ඡදොති සහ උත්තරච්ඡදෙන, උපරි බද්ධෙන රත්තවිතානෙන සද්ධින්ති අත්ථො. උභතොලොහිතකූපධානොති සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චාති පල්ලඞ්කස්ස උභතො ඨපිතලොහිතකූපධානො. පජාපතියොති භරියායො. මනාපෙන [Pg.117] පච්චුපට්ඨිතා අස්සූති මනාපෙන උපට්ඨානවිධානෙන පච්චුපට්ඨිතා භවෙය්‍යුං. พระศาสดาตรัสคำนี้ว่า เตน หิ ราชกุมาร เพราะทรงพระดำริว่า "ราชกุมารนี้ไม่รู้จักทั้งผู้ที่อยู่เป็นสุข ทั้งผู้ที่อยู่เป็นทุกข์ในโลก เราจักทำให้เธอรู้" จึงทรงแสดงเทศนาต่อไป. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา เต ขเมยฺย ความว่า ตามที่ท่านจะพอใจ. บทว่า อิธสฺสา ความว่า บุคคลนั้นพึงมีในโลกนี้. บทว่า โคนกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์สีดำมีขนยาวเกิน ๔ นิ้ว. บทว่า ปฏิกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องลาดสีขาวทำด้วยขนสัตว์. บทว่า ปฏลิกตฺถโต ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องลาดทำด้วยขนสัตว์มีดอกดกหนา. บทว่า กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรโณ ความว่า ปูลาดด้วยเครื่องปูลาดชั้นเยี่ยมทำด้วยหนังของกทลิมิคะ. ได้ยินว่า เขาทั้งหลายทำเครื่องปูลาดนั้นโดยปูหนังของกทลิมิคะไว้บนผ้าขาวแล้วเย็บติดกัน. บทว่า สอุตฺตรจฺฉโท ความว่า พร้อมด้วยเพดานเบื้องบน อธิบายว่า พร้อมด้วยเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน. บทว่า อุภโตโลหิตกูปธาโน ความว่า มีหมอนอิงสีแดงวางไว้ทั้งสองข้างของบัลลังก์ คือ ทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า. บทว่า ปชาปติโย ความว่า ภรรยาทั้งหลาย. บทว่า มนาเปน ปจฺจุปฏฺฐิตา อสฺสู ความว่า พึงเป็นผู้ได้รับการบำรุงด้วยวิธีการบำรุงอันน่าพอใจ. කායිකාති පඤ්චද්වාරකායං ඛොභයමානා. චෙතසිකාති මනොද්වාරං ඛොභයමානා. සො රාගො තථාගතස්ස පහීනොති තථාරූපො රාගො තථාගතස්ස පහීනොති අත්ථො. යො පන තස්ස රාගො, න සො තථාගතස්ස පහීනො නාම. දොසමොහෙසුපි එසෙව නයො. บทว่า กายิกา คือ (ทุกขเวทนา) ที่ยังกายคือปัญจทวารให้หวั่นไหว. บทว่า เจตสิกา คือ (ทุกขเวทนา) ที่ยังมโนทวารให้หวั่นไหว. บทว่า โส ราโค ตถาคตสฺส ปหีโน อธิบายว่า ราคะเช่นนั้น พระตถาคตทรงละได้แล้ว. ส่วนราคะใดของบุคคลนั้น (มีอยู่), ราคะนั้นหาชื่อว่าพระตถาคตทรงละได้แล้วไม่. แม้ในโทสะและโมหะ ก็นัยนี้เช่นกัน. බ්‍රාහ්මණොති බාහිතපාපො ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. න ලිම්පති කාමෙසූති වත්ථුකාමෙසු ච කිලෙසකාමෙසු ච තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙහි න ලිම්පති. සීතිභූතොති අබ්භන්තරෙ තාපනකිලෙසානං අභාවෙන සීතිභූතො. නිරූපධීති කිලෙසූපධීනං අභාවෙන නිරූපධි. සබ්බා ආසත්තියො ඡෙත්වාති ආසත්තියො වුච්චන්ති තණ්හායො, තා සබ්බාපි රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ආසත්තවිසත්තා ආසත්තියො ඡින්දිත්වා. විනෙය්‍ය හදයෙ දරන්ති හදයනිස්සිතං දරථං විනයිත්වා වූපසමෙත්වා. සන්තිං පප්පුය්‍ය චෙතසොති චිත්තස්ස කිලෙසනිබ්බානං පාපුණිත්වා. කරණවචනං වා එතං ‘‘සබ්බචෙතසො සමන්නාහරිත්වා’’තිආදීසු විය, චෙතසා නිබ්බානං පාපුණිත්වාති අත්ථො. บทว่า พฺราหฺมโณ ความว่า พราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว คือพระขีณาสพ. บทว่า ปรินิพฺพุโต ความว่า ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. บทว่า น ลิมฺปติ กาเมสุ ความว่า ไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิในวัตถุกามและกิเลสกาม. บทว่า สีติภูโต ความว่า เป็นผู้เย็นแล้วเพราะไม่มีกิเลสเครื่องเผาลนในภายใน. บทว่า นิรูปธิ ความว่า ไม่มีอุปธิเพราะไม่มีกิเลสอุปธิ. ในบทว่า สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวา ความว่า ตัณหาทั้งหลาย ท่านเรียกว่า อาสัตติ, (ท่าน) ตัดอาสัตติคือตัณหาเหล่านั้นทั้งหมด ซึ่งมีความข้องติดอย่างยิ่งในอารมณ์มีรูปเป็นต้น. บทว่า วิเนยฺย หทเย ทรํ ความว่า บรรเทา คือทำให้สงบระงับซึ่งความเร่าร้อนอันอาศัยหทัย. บทว่า สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโส ความว่า ถึงแล้วซึ่งความดับกิเลสแห่งจิต. หรือว่า บทว่า เจตโส นี้ เป็นกรณวจนะ เหมือนในบทเป็นต้นว่า "สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา" อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งนิพพานด้วยใจ. 6. දෙවදූතසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาเทวทูตสูตร 36. ඡට්ඨෙ දෙවදූතානීති දෙවදූතා. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – දෙවොති මච්චු, තස්ස දූතාති දෙවදූතා. ජිණ්ණබ්‍යාධිමතා හි සංවෙගජනනට්ඨෙන ‘‘ඉදානි තෙ මච්චුසමීපං ගන්තබ්බ’’න්ති චොදෙන්ති විය, තස්මා දෙවදූතාති වුච්චන්ති. දෙවා විය දූතාතිපි දෙවදූතා. යථා හි අලඞ්කතපටියත්තාය දෙවතාය ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘ත්වං අසුකදිවසෙ මරිස්සසී’’ති වුත්තෙ තස්සා වචනං සද්ධාතබ්බං හොති; එවමෙවං ජිණ්ණබ්‍යාධිමතාපි දිස්සමානා ‘‘ත්වම්පි එවංධම්මො’’ති චොදෙන්ති විය, තෙසඤ්ච තං වචනං අනඤ්ඤථාභාවිතාය දෙවතාය බ්‍යාකරණසදිසමෙව හොතීති දෙවා විය දූතාති දෙවදූතා. විසුද්ධිදෙවානං දූතාතිපි දෙවදූතා. සබ්බබොධිසත්තා හි ජිණ්ණබ්‍යාධිමතපබ්බජිතෙ දිස්වාව සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිංසු. එවං විසුද්ධිදෙවානං දූතාතිපි දෙවදූතා. ඉධ පන ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන ‘‘දෙවදූතානී’’ති වුත්තං. ๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า เทวทูตานิ คือ เทวทูตา (เทวทูตทั้งหลาย). วจนัตถะในบทนั้นมีดังนี้ – มัจจุ ท่านเรียกว่า เทวะ, ทูตของมัจจุนั้น ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ คนแก่ คนเจ็บ คนตาย โดยความหมายว่าทำให้เกิดความสังเวช ราวกับตักเตือนว่า "บัดนี้ ท่านต้องไปสู่สำนักของมัจจุ" เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เทวทูต. แม้ในอรรถว่า ทูตเปรียบดังเทวดา ก็ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า เมื่อเทวดาผู้ประดับตกแต่งแล้ว ยืนอยู่ในอากาศ กล่าวว่า "ท่านจักตายในวันชื่อโน้น" คำของเทวดานั้นย่อมเป็นสิ่งที่ควรเชื่อ ฉันใดก็ฉันนั้น แม้คนแก่ คนเจ็บ คนตาย ที่ปรากฏอยู่ ก็ราวกับตักเตือนว่า "แม้ท่านก็มีความเป็นอย่างนี้เป็นธรรมดา" และคำของคนเหล่านั้น เพราะมีความเป็นไปโดยประการอื่นมิได้ ย่อมเป็นเช่นเดียวกับคำพยากรณ์ของเทวดา เพราะเหตุนั้น ทูตเปรียบดังเทวดา จึงชื่อว่า เทวทูต. แม้ในอรรถว่า ทูตของวิสุทธิเทพ ก็ชื่อว่า เทวทูต. จริงอยู่ พระโพธิสัตว์ทั้งปวง ทอดพระเนตรเห็นคนแก่ คนเจ็บ คนตาย และบรรพชิตแล้วนั่นเทียว ก็ทรงเกิดความสังเวช เสด็จออกผนวช. ด้วยประการฉะนี้ แม้ในอรรถว่า ทูตของวิสุทธิเทพ ก็ชื่อว่า เทวทูต. แต่ในสูตรนี้ ท่านกล่าวว่า "เทวทูตานิ" ด้วยการแปลงลิงค์. කායෙන [Pg.118] දුච්චරිතන්තිආදි කස්මා ආරද්ධං? දෙවදූතානුයුඤ්ජනට්ඨානුපක්කමකම්මදස්සනත්ථං. ඉමිනා හි කම්මෙන අයං සත්තො නිරයෙ නිබ්බත්තති, අථ නං තත්ථ යමො රාජා දෙවදූතෙ සමනුයුඤ්ජති. තත්ථ කායෙන දුච්චරිතං චරතීති කායද්වාරෙන තිවිධං දුච්චරිතං චරති. වාචායාති වචීද්වාරෙන චතුබ්බිධං දුච්චරිතං චරති. මනසාති මනොද්වාරෙන තිවිධං දුච්චරිතං චරති. (พระผู้มีพระภาค) ทรงปรารภคำเป็นต้นว่า กาเยน ทุจฺจริตํ เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงกรรมอันเป็นเหตุเบื้องต้นแห่งการสอบสวนเทวทูต. จริงอยู่ เพราะกรรมนี้ สัตว์นี้ย่อมบังเกิดในนรก ลำดับนั้น พญายมราชย่อมสอบสวนสัตว์นั้นในนรกนั้นถึงเรื่องเทวทูต. ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๓ อย่างทางกายทวาร. บทว่า วาจาย ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๔ อย่างทางวจีทวาร. บทว่า มนสา ความว่า ย่อมประพฤติทุจริต ๓ อย่างทางมโนทวาร. තමෙනං, භික්ඛවෙ, නිරයපාලාති එත්ථ එකච්චෙ ථෙරා ‘‘නිරයපාලා නාම නත්ථි, යන්තරූපං විය කම්මමෙව කාරණං කාරෙතී’’ති වදන්ති. තං ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලාති, ආමන්තා. අත්ථි ච කාරණිකා’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ (කථා. 866) පටිසෙධිතමෙව. යථා හි මනුස්සලොකෙ කම්මකාරණකාරකා අත්ථි, එවමෙව නිරයෙ නිරයපාලා අත්ථීති. යමස්ස රඤ්ඤොති යමරාජා නාම වෙමානිකපෙතරාජා. එකස්මිං කාලෙ දිබ්බවිමානෙ දිබ්බකප්පරුක්ඛදිබ්බඋය්‍යානදිබ්බනාටකාදිසබ්බසම්පත්තිං අනුභවති, එකස්මිං කාලෙ කම්මවිපාකං, ධම්මිකො රාජා, න චෙස එකොව හොති, චතූසු පන ද්වාරෙසු චත්තාරො ජනා හොන්ති. අමත්තෙය්‍යොති මාතු හිතො මත්තෙය්‍යො, මාතරි සම්මා පටිපන්නොති අත්ථො. න මත්තෙය්‍යොති අමත්තෙය්‍යො, මාතරි මිච්ඡා පටිපන්නොති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අබ්‍රහ්මඤ්ඤොති එත්ථ ච ඛීණාසවා බ්‍රාහ්මණා නාම, තෙසු මිච්ඡා පටිපන්නො අබ්‍රහ්මඤ්ඤො නාම. ในบทว่า ตเมนํ ภิกฺขเว นิรยปาลา นี้ พระเถระบางพวกกล่าวว่า "นายนิรยบาลชื่อว่าไม่มี, กรรมนั่นเองเป็นเหตุให้กระทำ เหมือนหุ่นยนต์". คำกล่าวนั้น ท่านปฏิเสธไว้แล้วทีเดียวในอภิธรรมด้วยนัยเป็นต้นว่า "ถามว่า นายนิรยบาลในนรกมีอยู่หรือ? ตอบว่า เออ มีอยู่. และผู้กระทำการลงโทษก็มีอยู่". จริงอยู่ เหมือนอย่างว่าในมนุษยโลกมีผู้กระทำการลงโทษอยู่ ฉันใดก็ฉันนั้น ในนรกก็มีนายนิรยบาลอยู่ ฉันนั้น. ในบทว่า ยมสฺส รญฺโญ นั้น พญายมราชชื่อว่าเป็นราชาแห่งเวมานิกเปรต. ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยสมบัติทั้งปวง มีวิมานทิพย์ กัลปพฤกษ์ทิพย์ สวนทิพย์ การฟ้อนรำทิพย์เป็นต้น ในกาลหนึ่ง ย่อมเสวยวิบากของกรรม เป็นราชาผู้ทรงธรรม และท่านผู้นี้มิได้มีเพียงองค์เดียว แต่ว่า ที่ประตูทั้ง ๔ ทิศ มีอยู่ ๔ องค์. บทว่า อมตฺเตยฺโย ความว่า ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ อธิบายว่า ผู้ปฏิบัติดีในมารดา. ไม่ใช่ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า อมัตเตยยะ อธิบายว่า ผู้ปฏิบัติผิดในมารดา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. และในบทว่า อพฺรหฺมญฺโญ นี้ พระขีณาสพทั้งหลายชื่อว่าพราหมณ์, ผู้ปฏิบัติผิดในท่านเหล่านั้น ชื่อว่า อพรหมัญญะ. සමනුයුඤ්ජතීති අනුයොගවත්තං ආරොපෙන්තො පුච්ඡති, ලද්ධිං පතිට්ඨාපෙන්තො පන සමනුග්ගාහති නාම, කාරණං පුච්ඡන්තො සමනුභාසති නාම. නාද්දසන්ති අත්තනො සන්තිකෙ පහිතස්ස කස්සචි දෙවදූතස්ස අභාවං සන්ධාය එවං වදති. บทว่า สมนุยุญฺชติ ความว่า ยกขึ้นสู่หน้าที่สอบสวนแล้วถาม, ส่วนผู้ที่ประดิษฐานลัทธิ ชื่อว่า สมนุคคาหติ (ยึดถือไว้มั่น), ผู้ที่ถามถึงเหตุ ชื่อว่า สมนุภาสติ (กล่าวตามสมควร). (สัตว์นรก) กล่าวคำว่า นาทฺทสํ (ข้าพระองค์มิได้เห็น) นี้ โดยหมายถึงความไม่มีอยู่แห่งเทวทูตตนใดตนหนึ่งที่ถูกส่งมายังสำนักของตน. අථ නං යමො ‘‘නායං භාසිතස්ස අත්ථං සල්ලක්ඛෙතී’’ති ඤත්වා අත්ථං සල්ලක්ඛාපෙතුකාමො අම්භොතිආදිමාහ. තත්ථ ජිණ්ණන්ති ජරාජිණ්ණං. ගොපානසිවඞ්කන්ති ගොපානසී විය වඞ්කං. භොග්ගන්ති භග්ගං. ඉමිනාපිස්ස වඞ්කභාවමෙව දීපෙති. දණ්ඩපරායණන්ති දණ්ඩපටිසරණං දණ්ඩදුතියං. පවෙධමානන්ති කම්පමානං. ආතුරන්ති ජරාතුරං. ඛණ්ඩදන්තන්ති ජරානුභාවෙන ඛණ්ඩිතදන්තං. පලිතකෙසන්ති පණ්ඩරකෙසං. විලූනන්ති ලුඤ්චිත්වා ගහිතකෙසං විය [Pg.119] ඛල්ලාටං. ඛලිතසිරන්ති මහාඛල්ලාටසීසං. වලිතන්ති සඤ්ජාතවලිං. තිලකාහතගත්තන්ති සෙතතිලකකාළතිලකෙහි විකිණ්ණසරීරං. ජරාධම්මොති ජරාසභාවො, අපරිමුත්තො ජරාය, ජරා නාම මය්හං අබ්භන්තරෙයෙව පවත්තතීති. පරතො බ්‍යාධිධම්මො මරණධම්මොති පදද්වයෙපි එසෙව නයො. ลำดับนั้น พญายมทรงทราบว่า "ผู้นี้ไม่กำหนดรู้เนื้อความของคำที่กล่าวแล้ว" จึงมีความประสงค์จะให้กำหนดรู้เนื้อความ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อมฺโภ (ดูก่อนบุรุษ). ในบทเหล่านั้น บทว่า ชิณฺณํ คือ แก่เพราะชรา. บทว่า โคปานสิวงฺกํ คือ คดเหมือนกลอน. บทว่า โภคฺคํ คือ หัก. แม้ด้วยบทนี้ ก็ทรงแสดงถึงความเป็นผู้คดงอนั่นเอง. บทว่า ทณฺฑปรายนํ คือ มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง มีไม้เท้าเป็นเพื่อน. บทว่า ปเวธมานํ คือ สั่นเทา. บทว่า อาตุรํ คือ เจ็บป่วยเพราะชรา. บทว่า ขณฺฑทนฺตํ คือ มีฟันหักด้วยอานุภาพแห่งชรา. บทว่า ปลิตเกสํ คือ มีผมขาว. บทว่า วิลูนํ คือ เหมือนผมที่ถูกถอนแล้วนำไป. บทว่า ขลฺลิตสิรํ คือ มีศีรษะล้าน. บทว่า วลิตํ คือ มีหนังเหี่ยวย่น. บทว่า ติลกาหตคตฺตํ คือ มีร่างกายเกลื่อนกล่นด้วยไฝดำไฝขาว. บทว่า ชราธมฺโม คือ มีความแก่เป็นสภาพ ไม่พ้นไปจากความแก่ (หมายความว่า) ความแก่ชื่อว่าย่อมเป็นไปในภายในของข้าพเจ้าทีเดียว. แม้ในสองบทถัดไป คือ พฺยาธิธมฺโม และ มรณธมฺโม ก็นัยนี้แหละ. පඨමං දෙවදූතං සමනුයුඤ්ජිත්වාති එත්ථ ජරාජිණ්ණසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය තරුණො අහොසිං ඌරුබලී බාහුබලී ජවසම්පන්නො, තස්ස මෙ තා බලජවසම්පත්තියො අන්තරහිතා, විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, ජරායම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි ජරාය අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි ජරා ආගමිස්සති. ඉති තස්සා පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවෙස දෙවදූතො නාම ජාතො. ආබාධිකන්ති බාධිකං. දුක්ඛිතන්ති දුක්ඛප්පත්තං. බාළ්හගිලානන්ති අධිමත්තගිලානං. ในบทว่า `ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยญฺชิตฺวา` นี้ สัตว์ผู้แก่ชราโดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นหนุ่มเหมือนพวกท่าน มีกำลังขา มีกำลังแขน สมบูรณ์ด้วยความเร็ว ความสมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็วนั้นของเราได้อันตรธานไปแล้ว แม้มือและเท้าของเรายังมีอยู่ ก็ไม่ทำการงานของมือและเท้า เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากชรา ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากชราเหมือนกัน จริงอยู่ ชราจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่ชรานั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต. บทว่า `อาพาธิกํ` คือ มีความเจ็บไข้. บทว่า `ทุกฺขิตํ` คือ ถึงแล้วซึ่งทุกข์. บทว่า `พาฬฺหคิลานํ` คือ ป่วยหนัก. දුතියං දෙවදූතන්ති එත්ථපි ගිලානසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය නිරොගො අහොසිං, සොම්හි එතරහි බ්‍යාධිනා අභිහතො, සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො, උට්ඨාතුම්පි න සක්කොමි. විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, බ්‍යාධිතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි බ්‍යාධිතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි බ්‍යාධි ආගමිස්සති. ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවෙස දෙවදූතො නාම ජාතො. แม้ในบทว่า `ทุติยํ เทวทูตํ` นี้ สัตว์ผู้ป่วยไข้โดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเถิด แม้เราก็เคยเป็นผู้ไม่มีโรคเหมือนพวกท่าน บัดนี้เรานั้นถูกพยาธิครอบงำแล้ว นอนจมอยู่ในมูตรคูถของตน แม้จะลุกขึ้นก็ไม่สามารถ แม้มือและเท้าของเรายังมีอยู่ ก็ไม่ทำการงานของมือและเท้า เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากพยาธิ ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากพยาธิเหมือนกัน จริงอยู่ พยาธิจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่พยาธินั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต. එකාහමතන්තිආදීසු එකාහං මතස්ස අස්සාති එකාහමතො, තං එකාහමතං. පරතො පදද්වයෙපි එසෙව නයො. භස්තා විය වායුනා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා යථාක්කමං සමුග්ගතෙන සූනභාවෙන උද්ධුමාතත්තා උද්ධුමාතකං. විනීලො වුච්චති විපරිභින්නවණ්ණො, විනීලොව විනීලකො, තං විනීලකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකං. විපුබ්බකන්ති විස්සන්දමානපුබ්බකං, පරිභින්නට්ඨානෙ හි පග්ඝරිතෙන පුබ්බෙන පලිමක්ඛිතන්ති අත්ථො. ในบทว่า `เอกาหมตํ` เป็นต้น (อธิบายว่า) ศพนั้นตายแล้ววันหนึ่งมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า `เอกาหมโต` (ผู้ตายแล้ววันหนึ่ง), (ทรงหมายถึง) ศพที่ตายแล้ววันหนึ่งนั้น. แม้ในสองบทถัดไปก็นัยนี้แหละ. (ศพ) ชื่อว่า `อุทฺธุมาตกํ` เพราะมีความพองขึ้นโดยภาวะที่บวมซึ่งเกิดขึ้นตามลำดับจากการสิ้นชีวิตินทรีย์ ดุจสูบที่พองลม. ศพที่มีสีแปรปรวนไปเรียกว่า `วินีโล`, `วินีโล` นั่นแหละคือ `วินีลโก`, (ทรงหมายถึง) ศพที่มีสีเขียวคล้ำนั้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง ศพมีสีเขียวคล้ำอันน่าเกลียด เพราะความเป็นของปฏิกูล ชื่อว่า `วินีลกํ`. บทว่า `วิปุพฺพกํ` คือ มีน้ำหนองไหลเยิ้ม อธิบายว่า เปื้อนเปรอะด้วยน้ำหนองที่ไหลออกจากที่ซึ่งแตกปริ. තතියං [Pg.120] දෙවදූතන්ති එත්ථ මතකසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, මං ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං උද්ධුමාතකාදිභාවප්පත්තං, මරණතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි මරණතො අපරිමුත්තා. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි මරණං ආගමිස්සති. ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවස්ස දෙවදූතො නාම ජාතො. ในบทว่า `ตติยํ เทวทูตํ` นี้ สัตว์ที่ตายแล้วโดยอรรถแล้วย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูเราผู้ถูกทิ้งไว้ในป่าช้าดิบ ถึงความเป็นศพขึ้นอืดเป็นต้นเถิด เราได้เป็นเช่นนี้เพราะความที่ยังไม่พ้นไปจากความตาย ก็หาใช่แต่เราผู้เดียวไม่ แม้พวกท่านก็ยังไม่พ้นไปจากความตายเหมือนกัน จริงอยู่ ความตายจักมาถึงพวกท่านเหมือนกับที่มาถึงเรา ฉะนั้น ก่อนที่ความตายนั้นจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงทำความดีเถิด" ด้วยเหตุนั้นเอง สัตว์นี้จึงชื่อว่าเป็นเทวทูต. ඉමං පන දෙවදූතානුයොගං කො ලභති, කො න ලභති? යෙන තාව බහුං පාපං කතං, සො ගන්ත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තතියෙව. යෙන පන පරිත්තං පාපං කතං, සො ලභති. යථා හි සභණ්ඩං චොරං ගහෙත්වා කත්තබ්බමෙව කරොන්ති න විනිච්ඡිනන්ති. අනුවිජ්ජිත්වා ගහිතං පන විනිච්ඡයට්ඨානං නයන්ති, සො විනිච්ඡයං ලභති. එවංසම්පදමෙතං. පරිත්තපාපකම්මා හි අත්තනො ධම්මතායපි සරන්ති, සාරීයමානාපි සරන්ති. ก็ใครเล่าย่อมได้รับการไต่สวนโดยเทวทูตนี้ ใครเล่าไม่ได้? ผู้ใดทำบาปไว้มาก ผู้นั้นไปบังเกิดในนรกอย่างแน่นอน ส่วนผู้ใดทำบาปไว้น้อย ผู้นั้นย่อมได้รับการไต่สวน เปรียบเหมือนเมื่อจับโจรได้พร้อมของกลาง เขาย่อมทำสิ่งที่ควรทำเท่านั้น ไม่ไต่สวน แต่เมื่อสอบสวนแล้วจับได้ เขาย่อมนำไปสู่สถานที่วินิจฉัย ผู้นั้นย่อมได้รับการวินิจฉัย ข้อนี้เป็นอุปมาฉันนั้น จริงอยู่ ผู้มีบาปกรรมน้อยย่อมระลึกได้เองบ้าง แม้เมื่อถูกเตือนให้ระลึก ก็ย่อมระลึกได้บ้าง. තත්ථ දීඝජයන්තදමිළො නාම අත්තනො ධම්මතාය සරි. සො කිර දමිළො සුමනගිරිමහාවිහාරෙ ආකාසචෙතියං රත්තපටෙන පූජෙසි, අථ නිරයෙ උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො අග්ගිජාලසද්දං සුත්වාව අත්තනා පූජිතපටං අනුස්සරි, සො ගන්ත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. අපරොපි පුත්තස්ස දහරභික්ඛුනො ඛලිසාටකං දෙන්තො පාදමූලෙ ඨපෙසි, මරණකාලම්හි පටපටාති සද්දෙ නිමිත්තං ගණ්හි, සොපි උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො ජාලසද්දෙන තං සාටකං අනුස්සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. එවං තාව අත්තනො ධම්මතාය කුසලං කම්මං සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තතීති. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ทมิฬชื่อทีฆชยันตะระลึกได้เอง ได้ยินว่า ทมิฬนั้นได้บูชาอากาสเจดีย์ในสุมนคิรีมหาวิหารด้วยผ้าสีแดง ต่อมาบังเกิดใกล้อุสสทนรก พอได้ยินเสียงเปลวไฟ ก็ระลึกถึงผ้าที่ตนบูชาแล้ว เขาจึงไปบังเกิดในสวรรค์. แม้อีกคนหนึ่ง เมื่อถวายผ้าเนื้อดีแก่บุตรซึ่งเป็นภิกษุหนุ่ม ได้วางไว้ที่เท้า ในเวลาจะตาย ได้ยึดถือนิมิตในเสียงดังปะฏะปะฏะ แม้เขาก็บังเกิดใกล้อุสสทนรก ได้ระลึกถึงผ้านั้นเพราะเสียงเปลวไฟ แล้วบังเกิดในสวรรค์. ด้วยประการฉะนี้ บุคคลย่อมระลึกถึงกุศลกรรมได้เองแล้วบังเกิดในสวรรค์ก่อน ดังนี้. අත්තනො ධම්මතාය අසරන්තෙ පන තයො දෙවදූතෙ පුච්ඡති. තත්ථ කොචි පඨමෙන දෙවදූතෙන සරති, කොචි දුතියතතියෙහි, කොචි තීහිපි නස්සරති. තං යමො රාජා දිස්වා සයං සාරෙති. එකො කිර අමච්චො සුමනපුප්ඵකුම්භෙන මහාචෙතියං පූජෙත්වා යමස්ස පත්තිං අදාසි, තං අකුසලකම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තං යමස්ස සන්තිකං නයිංසු. තස්මිං තීහිපි දෙවදූතෙහි කුසලං අසරන්තෙ යමො සයං ඔලොකෙන්තො දිස්වා – ‘‘නනු ත්වං මහාචෙතියං සුමනපුප්ඵකුම්භෙන පූජෙත්වා මය්හං පත්තිං අදාසී’’ති සාරෙසි, සො තස්මිං කාලෙ සරිත්වා දෙවලොකං ගතො[Pg.121]. යමො පන සයං ඔලොකෙත්වාපි අපස්සන්තො – ‘‘මහාදුක්ඛං නාම අනුභවිස්සති අයං සත්තො’’ති තුණ්හී අහොසි. ส่วนผู้ที่ระลึกเองไม่ได้ (พระยม) ย่อมถามถึงเทวทูตสามตน. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตตนแรก บางคนระลึกได้ด้วยเทวทูตตนที่สองและที่สาม บางคนระลึกไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้งสามตน. พญายมเห็นผู้นั้นแล้ว ย่อมทรงเตือนให้ระลึกด้วยพระองค์เอง. ได้ยินว่า อำมาตย์คนหนึ่งบูชามหาเจดีย์ด้วยดอกมะลิเต็มหนึ่งหม้อแล้วได้อุทิศส่วนบุญให้แก่พญายม พวกนายนิรยบาลนำอำมาตย์นั้นผู้บังเกิดในนรกด้วยอกุศลกรรมไปสู่สำนักของพญายม. เมื่ออำมาตย์นั้นระลึกถึงกุศลไม่ได้แม้ด้วยเทวทูตทั้งสามตน พญายมทรงตรวจดูด้วยพระองค์เองแล้วเห็น จึงทรงเตือนให้ระลึกว่า "ท่านบูชามหาเจดีย์ด้วยดอกมะลิเต็มหนึ่งหม้อแล้วอุทิศส่วนบุญให้เรามิใช่หรือ" อำมาตย์นั้นระลึกได้ในกาลนั้นแล้วจึงไปสู่เทวโลก. ส่วนพญายมเมื่อทรงตรวจดูด้วยพระองค์เองแล้วไม่เห็น (กุศลกรรม) ก็ทรงดำริว่า "สัตว์นี้จักเสวยทุกข์ใหญ่หลวงหนอ" แล้วจึงทรงนิ่งเสีย. තත්තං අයොඛිලන්ති තිගාවුතං අත්තභාවං සම්පජ්ජලිතාය ලොහපථවියා උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙ තාලප්පමාණං අයසූලං පවෙසෙන්ති, තථා වාමහත්ථාදීසු. යථා ච තං උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා, එවං උරෙනපි වාමපස්සෙනපි දක්ඛිණපස්සෙනපි නිපජ්ජාපෙත්වා තෙ තං කම්මකාරණං කරොන්තියෙව. සංවෙසෙත්වාති ජලිතාය ලොහපථවියා තිගාවුතං අත්තභාවං නිපජ්ජාපෙත්වා. කුඨාරීහීති මහතීහි ගෙහස්ස එකපක්ඛච්ඡදනමත්තාහි කුඨාරීහි තච්ඡන්ති, ලොහිතං නදී හුත්වා සන්දති, ලොහපථවිතො ජාලා උට්ඨහිත්වා තච්ඡිතට්ඨානං ගණ්හාති, මහාදුක්ඛං උප්පජ්ජති. තච්ඡන්තා පන සුත්තාහතං කරිත්වා දාරුං විය අට්ඨංසම්පි ඡළංසම්පි කරොන්ති. වාසීහීති මහාසුප්පප්පමාණාහි වාසීහි. රථෙ යොජෙත්වාති සද්ධිං යුගයොත්තපක්ඛරථචක්කකුබ්බරපාජනෙහි සබ්බතො පජ්ජලිතෙ රථෙ යොජෙත්වා. මහන්තන්ති මහාකූටාගාරප්පමාණං. ආරොපෙන්තීති සම්පජ්ජලිතෙහි අයමුග්ගරෙහි පොථෙන්තා ආරොපෙන්ති. සකිම්පි උද්ධන්ති සුපක්කුථිතාය උක්ඛලියා පක්ඛිත්තතණ්ඩුලා විය උද්ධමධොතිරියඤ්ච ගච්ඡති. මහානිරයෙති අවීචිමහානිරයම්හි. บทว่า ตตฺตํ อโยขิลํ ความว่า (นายนิรยบาล) ให้นอนหงายซึ่งอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต บนแผ่นดินเหล็กอันลุกโชนแล้ว ย่อมเสียบหลาวเหล็กประมาณเท่าลำตาลที่มือขวา ที่มือซ้ายเป็นต้นก็ฉันนั้น และให้นอนหงายแล้ว (เสียบ) ฉันใด ให้นอนคว่ำบ้าง นอนตะแคงซ้ายบ้าง นอนตะแคงขวาบ้าง (เสียบ) ฉันนั้นเหมือนกัน นายนิรยบาลเหล่านั้นย่อมกระทำการลงโทษนั้นนั่นเทียว บทว่า สํเวเสตฺวา ความว่า ให้นอนลงซึ่งอัตภาพประมาณ ๓ คาวุต บนแผ่นดินเหล็กอันลุกโชนแล้ว บทว่า กุฐารีหิ ความว่า (นายนิรยบาล) ย่อมถากด้วยขวานทั้งหลายอันใหญ่ มีขนาดเท่ากับหลังคาเรือนข้างหนึ่ง โลหิตย่อมไหลไปเป็นแม่น้ำ เปลวไฟลุกขึ้นจากแผ่นดินเหล็ก ย่อมไหม้ที่ที่ถูกถากแล้ว ทุกข์ใหญ่ย่อมเกิดขึ้น ส่วนนายนิรยบาลผู้ถากอยู่ กระทำเหมือนไม้ที่ขีดด้วยเส้นบรรทัดแล้ว ย่อมทำเป็น ๘ เหลี่ยมบ้าง ๖ เหลี่ยมบ้าง บทว่า วาสีหิ ความว่า ด้วยมีดพร้าทั้งหลาย มีขนาดเท่ากระด้งใหญ่ บทว่า รเถ โยเชตฺวา ความว่า เทียมเข้าในรถที่ลุกโชนโดยรอบ พร้อมด้วยแอก เชือก กงล้อ เพลา และประตักแล้ว บทว่า มหนฺตํ ความว่า มีขนาดเท่าเรือนยอดใหญ่ บทว่า อาโรเปนฺติ ความว่า (นายนิรยบาล) ทุบตีด้วยค้อนเหล็กอันลุกโชนอยู่ ย่อมนำขึ้น (สู่ภูเขา) บทว่า สกิมฺปิ อุทฺธํ ความว่า ย่อมพล่านไปทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และแนวขวาง เหมือนเมล็ดข้าวสารที่ใส่ลงในหม้อที่กำลังเดือดพล่าน บทว่า มหานิรเย ความว่า ในอเวจีมหานรก භාගසො මිතොති භාගෙ ඨපෙත්වා විභත්තො. පරියන්තොති පරික්ඛිත්තො. අයසාති උපරි අයපට්ටෙන ඡාදිතො. සමන්තා යොජනසතං, ඵරිත්වා තිට්ඨතීති එවං ඵරිත්වා තිට්ඨති, යථා තං සමන්තා යොජනසතෙ ඨත්වා ඔලොකෙන්තස්ස අක්ඛීනි යමකගොළකා විය නික්ඛමන්ති. บทว่า ภาคะโส มิโต ความว่า ตั้งส่วนไว้แล้ว แบ่งไว้แล้ว บทว่า ปริยนฺโต ความว่า ถูกล้อมไว้โดยรอบ บทว่า อยสา (ปฏิกุชฺชิโต) ความว่า ข้างบนถูกปิดไว้ด้วยแผ่นเหล็ก บทว่า สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ ความว่า ย่อมแผ่ไปตั้งอยู่ อย่างนี้คือ นรกนั้นตั้งอยู่แผ่ไปโดยอาการที่เมื่อบุคคลยืนดูอยู่ในที่ประมาณ ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ นัยน์ตาทั้งสองย่อมถลนออกมาราวกับลูกสะบ้าคู่ හීනකායූපගාති හීනං කායං උපගතා හුත්වා. උපාදානෙති තණ්හාදිට්ඨිග්ගහණෙ. ජාතිමරණසම්භවෙති ජාතියා ච මරණස්ස ච කාරණභූතෙ. අනුපාදාති චතූහි උපාදානෙහි අනුපාදියිත්වා. ජාතිමරණසඞ්ඛයෙති ජාතිමරණසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුච්චන්ති. දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති දිට්ඨධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සබ්බකිලෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතා. සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලවට්ටදුක්ඛං අතික්කන්තා. บทว่า หีนกายูปคา ความว่า เป็นผู้เข้าถึงหมู่สัตว์ที่เลว บทว่า อุปาทาเน ความว่า ในการยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า ชาติมรณสมฺภเว ความว่า อันเป็นเหตุแห่งชาติและมรณะ บทว่า อนุปาทา ความว่า ไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔ บทว่า ชาติมรณสงฺขเย ความว่า ย่อมหลุดพ้นในพระนิพพาน อันชื่อว่า เป็นที่สิ้นไปแห่งชาติและมรณะ บทว่า ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา ความว่า ดับแล้วด้วยความดับแห่งกิเลสทั้งปวงในอัตภาพนี้เอง อันเป็นทิฏฐธรรม บทว่า สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคํุ ความว่า ก้าวล่วงวัฏทุกข์ทั้งสิ้นแล้ว 7. චතුමහාරාජසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาจตุมหาราชสูตร 37. සත්තමෙ [Pg.122] අමච්චා පාරිසජ්ජාති පරිචාරිකදෙවතා. ඉමං ලොකං අනුවිචරන්තීති අට්ඨමීදිවසෙ කිර සක්කො දෙවරාජා චත්තාරො මහාරාජානො ආණාපෙති – ‘‘තාතා, අජ්ජ අට්ඨමීදිවසෙ මනුස්සලොකං අනුවිචරිත්වා පුඤ්ඤානි කරොන්තානං නාමගොත්තං උග්ගණ්හිත්වා ආගච්ඡථා’’ති. තෙ ගන්ත්වා අත්තනො පරිචාරකෙ පෙසෙන්ති – ‘‘ගච්ඡථ, තාතා, මනුස්සලොකං විචරිත්වා පුඤ්ඤකාරකානං නාමගොත්තානි සුවණ්ණපට්ටෙ ලිඛිත්වා ආනෙථා’’ති. තෙ තථා කරොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉමං ලොකං අනුවිචරන්තී’’ති. කච්චි බහූතිආදි තෙසං උපපරික්ඛාකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. එවං උපපරික්ඛන්තා හි තෙ අනුවිචරන්ති. තත්ථ උපොසථං උපවසන්තීති මාසස්ස අට්ඨවාරෙ උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨහන්ති. පටිජාගරොන්තීති පටිජාගරඋපොසථකම්මං නාම කරොන්ති. තං කරොන්තා එකස්මිං අද්ධමාසෙ චතුන්නං උපොසථදිවසානං පච්චුග්ගමනානුග්ගමනවසෙන කරොන්ති. පඤ්චමීඋපොසථං පච්චුග්ගච්ඡන්තා චතුත්ථියං උපොසථිකා හොන්ති, අනුගච්ඡන්තා ඡට්ඨියං. අට්ඨමීඋපොසථං පච්චුග්ගච්ඡන්තා සත්තමියං, අනුගච්ඡන්තා නවමියං. චාතුද්දසිං පච්චුග්ගච්ඡන්තා තෙරසියං, පන්නරසීඋපොසථං අනුගච්ඡන්තා පාටිපදෙ උපොසථිකා හොන්ති. පුඤ්ඤානි කරොන්තීති සරණගමනනිච්චසීලපුප්ඵපූජාධම්මස්සවනපදීපසහස්සආරොපනවිහාරකරණාදීනි නානප්පකාරානි පුඤ්ඤානි කරොන්ති. තෙ එවං අනුවිචරිත්වා පුඤ්ඤකම්මකාරකානං නාමගොත්තානි සොවණ්ණමයෙ පට්ටෙ ලිඛිත්වා ආහරිත්වා චතුන්නං මහාරාජානං දෙන්ති. පුත්තා ඉමං ලොකං අනුවිචරන්තීති චතූහි මහාරාජෙහි පුරිමනයෙනෙව පහිතත්තා අනුවිචරන්ති. තදහූති තංදිවසං. උපොසථෙති උපොසථදිවසෙ. ๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อมจฺจา ปาริสชฺชา คือ เทวดาผู้เป็นบริวาร บทว่า อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ ความว่า ได้ยินว่า ในวัน ๘ ค่ำ ท้าวสักกะจอมเทพยดารับสั่งกะท้าวมหาราชทั้ง ๔ ว่า "พ่อทั้งหลาย วันนี้เป็นวัน ๘ ค่ำ พวกท่านจงเที่ยวไปในมนุสสโลก เรียนเอาชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญทั้งหลายแล้วจงมา" ท้าวมหาราชเหล่านั้นไปแล้ว ส่งบริวารของตนไปว่า "พ่อทั้งหลาย พวกท่านจงไป เที่ยวไปในมนุสสโลก เขียนชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญทั้งหลายลงในแผ่นทองคำแล้วจงนำมา" เทวดาบริวารเหล่านั้นก็ทำอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ" คำเป็นต้นว่า กจฺจิ พหู พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงอาการสอบสวนของเทวดาเหล่านั้น จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นย่อมเที่ยวไปพลาง สอบสวนไปพลางอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อุโปสถํ อุปวสนฺติ คือ ย่อมสมาทานองค์อุโบสถ ๘ ครั้งในเดือนหนึ่ง บทว่า ปฏิชาคโรนฺติ คือ ย่อมกระทำกรรมที่ชื่อว่า ปฏิชาครอุโบสถ ผู้กระทำกรรมนั้น ย่อมกระทำโดยนัยเป็นการต้อนรับและส่งวันอุโบสถ ๔ วันในกึ่งเดือนหนึ่ง คือ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๕ ค่ำ ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถในวัน ๔ ค่ำ ผู้ส่ง ย่อมรักษาในวัน ๖ ค่ำ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๘ ค่ำ ย่อมรักษาในวัน ๗ ค่ำ ผู้ส่ง ย่อมรักษาในวัน ๙ ค่ำ ผู้ต้อนรับอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ย่อมรักษาในวัน ๑๓ ค่ำ ผู้ส่งอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถในวัน ๑ ค่ำ (แรม) บทว่า ปุญฺญานิ กโรนฺติ คือ ย่อมกระทำบุญนานาชนิด มีการถึงสรณะ การรักษานิจศีล การบูชาด้วยดอกไม้ การฟังธรรม การตามประทีปพันดวง การสร้างวิหาร เป็นต้น เทวดาเหล่านั้นเที่ยวไปอย่างนี้แล้ว เขียนชื่อและโคตรของชนผู้ทำบุญกรรมลงในแผ่นทองคำ นำมาแล้วย่อมถวายแด่ท้าวมหาราชทั้ง ๔ บทว่า ปุตฺตา อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ คือ ย่อมเที่ยวไปเพราะถูกท้าวมหาราชทั้ง ๔ ส่งไปโดยนัยก่อนนั่นเอง บทว่า ตทหู คือ ในวันนั้น บทว่า อุโปสเถ คือ ในวันอุโบสถ සචෙ, භික්ඛවෙ, අප්පකා හොන්තීති චතුන්නං මහාරාජානං අමච්චා පාරිසජ්ජා තා තා ගාමනිගමරාජධානියො උපසඞ්කමන්ති, තතො තං උපනිස්සාය අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘මහාරාජානං අමච්චා ආගතා’’ති පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා තෙසං සන්තිකං ගච්ඡන්ති. තෙ පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ‘‘කච්චි නු ඛො මාරිසා බහූ මනුස්සා මත්තෙය්‍යා’’ති වුත්තනයෙන මනුස්සානං පුඤ්ඤපටිපත්තිං පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, මාරිස, ඉමස්මිං ගාමෙ අසුකො ච අසුකො ච පුඤ්ඤානි කරොන්තී’’ති වුත්තෙ තෙසං නාමගොත්තං ලිඛිත්වා අඤ්ඤත්ථ [Pg.123] ගච්ඡන්ති. අථ චාතුද්දසියං චතුන්නං මහාරාජානං පුත්තාපි තමෙව සුවණ්ණපට්ටං ගහෙත්වා තෙනෙව නයෙන අනුවිචරන්තා නාමගොත්තානි ලිඛන්ති. තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ චත්තාරොපි මහාරාජානො තෙනෙව නයෙන තස්මිංයෙව සුවණ්ණපට්ටෙ නාමගොත්තානි ලිඛන්ති. තෙ සුවණ්ණපට්ටපරිමාණෙනෙව – ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ මනුස්සා අප්පකා, ඉමස්මිං කාලෙ බහුකා’’ති ජානන්ති. තං සන්ධාය ‘‘සචෙ, භික්ඛවෙ, අප්පකා හොන්ති මනුස්සා’’තිආදි වුත්තං. දෙවානං තාවතිංසානන්ති පඨමං අභිනිබ්බත්තෙ තෙත්තිංස දෙවපුත්තෙ උපාදාය එවංලද්ධනාමානං. තෙසං පන උප්පත්තිකථා දීඝනිකායෙ සක්කපඤ්හසුත්තවණ්ණනාය විත්ථාරිතා. තෙනාති තෙන ආරොචනෙන, තෙන වා පුඤ්ඤකාරකානං අප්පකභාවෙන. දිබ්බා වත, භො, කායා පරිහායිස්සන්තීති නවනවානං දෙවපුත්තානං අපාතුභාවෙන දෙවකායා පරිහායිස්සන්ති, රමණීයං දසයොජනසහස්සං දෙවනගරං සුඤ්ඤං භවිස්සති. පරිපූරිස්සන්ති අසුරකායාති චත්තාරො අපායා පරිපූරිස්සන්ති. ඉමිනා ‘‘මයං පරිපුණ්ණෙ දෙවනගරෙ දෙවසඞ්ඝමජ්ඣෙ නක්ඛත්තං කීළිතුං න ලභිස්සාමා’’ති අනත්තමනා හොන්ති. සුක්කපක්ඛෙපි ඉමිනාව උපායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. บทว่า `Sace, bhikkhave, appakā honti` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีจำนวนน้อย) ความว่า อำมาตย์และบริษัทของท้าวมหาราชทั้ง ๔ เข้าไปยังบ้าน นิคม และราชธานีนั้นๆ, ลำดับนั้น เทวดาที่สิงสถิตอาศัยสถานที่นั้นๆ อยู่ คิดว่า "อำมาตย์ของท้าวมหาราชมาแล้ว" ดังนี้แล้ว ถือเครื่องบรรณาการเข้าไปหานางอำมาตย์เหล่านั้น. อำมาตย์เหล่านั้นรับเครื่องบรรณาการแล้ว ถามถึงการประพฤติบุญของมนุษย์ทั้งหลายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า "ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ มนุษย์ผู้มีความเคารพในมารดามีมากอยู่หรือหนอ" เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ขอรับ ท่านผู้นิรทุกข์ ในบ้านนี้ คนชื่อโน้นและคนชื่อโน้นทำบุญทั้งหลายอยู่" ก็จดชื่อและโคตรของคนเหล่านั้นแล้วไปยังที่อื่น. ครั้นในวัน ๑๔ ค่ำ แม้โอรสของท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ถือแผ่นทองนั้นนั่นแหละเที่ยวตรวจไปโดยนัยนั้นเหมือนกัน จดชื่อและโคตรไว้. ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็จดชื่อและโคตรลงในแผ่นทองนั้นนั่นแหละโดยนัยนั้นเหมือนกัน. ท้าวมหาราชเหล่านั้นย่อมทราบได้โดยประมาณแห่งแผ่นทองนั่นเองว่า "ในกาลนี้ มนุษย์มีน้อย, ในกาลนี้ มนุษย์มีมาก". พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสคำเป็นต้นว่า `Sace, bhikkhave, appakā honti manussā` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามนุษย์มีจำนวนน้อย). บทว่า `Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ` (แห่งเทวดาชาวดาวดึงส์) ความว่า เป็นชื่อที่ได้มาอย่างนี้โดยอาศัยเทวบุตร ๓๓ องค์ที่บังเกิดก่อน. ส่วนเรื่องการบังเกิดของเทวดาเหล่านั้น มีอธิบายไว้โดยพิสดารในอรรถกถาสักกปัญหสูตร ในทีฆนิกาย. บทว่า `Tena` (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะการประกาศนั้น หรือเพราะความที่ผู้ทำบุญมีน้อย. บทว่า `Dibbā vata, bho, kāyā parihāyissanti` (โอ ท่านผู้เจริญ หมู่ทิพย์จักเสื่อมหนอ) ความว่า เพราะการไม่ปรากฏขึ้นแห่งเทวบุตรใหม่ๆ หมู่เทพย่อมเสื่อม, เทพนครอันน่ารื่นรมย์ขนาดหนึ่งหมื่นโยชน์จักว่างเปล่า. บทว่า `Paripūrissanti asurakāyā` (หมู่แห่งอสูรจักเต็ม) ความว่า อบายทั้ง ๔ จักเต็ม. ด้วยเหตุนี้ เทวดาเหล่านั้นจึงไม่พอใจว่า "พวกเราจักไม่ได้เล่นนักษัตรฤกษ์ท่ามกลางหมู่เทพในเทพนครที่บริบูรณ์". แม้ในสุกกปักษ์ ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน. භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, සක්කො දෙවානමින්දොති අත්තනො සක්කදෙවරාජකාලං සන්ධාය කථෙති. එකස්ස වා සක්කස්ස අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතීති වුත්තං. අනුනයමානොති අනුබොධයමානො. තායං වෙලායන්ති තස්මිං කාලෙ. บทว่า `Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพ) ความว่า พระองค์ตรัสหมายถึงสมัยที่พระองค์เป็นท้าวสักกเทวราช. หรือมีคำกล่าวว่า พระองค์ตรัสโดยทรงยึดเอาอัธยาศัยของท้าวสักกะองค์ใดองค์หนึ่ง. บทว่า `Anunayamāno` (ทรงแนะนำ) คือ ทรงทำให้รู้ตาม. บทว่า `Tāyaṃ velāyaṃ` (ในกาลนั้น) คือ ในสมัยนั้น. පාටිහාරියපක්ඛඤ්චාති එත්ථ පාටිහාරියපක්ඛො නාම අන්තොවස්සෙ තෙමාසං නිබද්ධුපොසථො, තං අසක්කොන්තස්ස ද්වින්නං පවාරණානං අන්තරෙ එකමාසං නිබද්ධුපොසථො, තම්පි අසක්කොන්තස්ස පඨමපවාරණතො පට්ඨාය එකො අද්ධමාසො පාටිහාරියපක්ඛොයෙව නාම. අට්ඨඞ්ගසුසමාගතන්ති අට්ඨහි ගුණඞ්ගෙහි සමන්නාගතං. යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි සත්තො මාදිසො භවෙය්‍ය. සක්කොපි කිර වුත්තප්පකාරස්ස උපොසථකම්මස්ස ගුණං ජානිත්වා ද්වෙ දෙවලොකසම්පත්තියො පහාය මාසස්ස අට්ඨ වාරෙ උපොසථං උපවසති. තස්මා එවමාහ. අපරො නයො – යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි සත්තො මාදිසො අස්ස, මයා පත්තං [Pg.124] සම්පත්තිං පාපුණිතුං ඉච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. සක්කා හි එවරූපෙන උපොසථකම්මෙන සක්කසම්පත්තිං පාපුණිතුන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. ในบทว่า `Pāṭihāriyapakkhañca` นี้ คำว่า ปาฏิหาริยปักษ์ ได้แก่ อุโบสถที่รักษาเป็นประจำตลอด ๓ เดือนในพรรษา, สำหรับผู้ไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ ได้แก่ อุโบสถที่รักษาเป็นประจำ ๑ เดือนในระหว่างปวารณาทั้งสอง, สำหรับผู้ไม่สามารถทำแม้เช่นนั้นได้ กึ่งเดือนหนึ่งนับตั้งแต่ปวารณาแรกไป ก็ชื่อว่าปาฏิหาริยปักษ์เหมือนกัน. บทว่า `Aṭṭhaṅgasusamāgataṃ` (ประกอบด้วยองค์ ๘) คือ ประกอบพร้อมด้วยคุณลักษณะ ๘ ประการ. บทว่า `Yopissa mādiso naro` (แม้คนเช่นเรา) คือ สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา. ได้ยินว่า แม้ท้าวสักกะทรงทราบคุณของอุโบสถกรรมตามประเภทที่กล่าวแล้ว จึงทรงสละสมบัติในเทวโลก ๒ อย่าง แล้วทรงรักษาอุโบสถเดือนละ ๘ ครั้ง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง บทว่า `Yopissa mādiso naro` มีความว่า สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา พึงปรารถนาเพื่อจะบรรลุสมบัติที่เราบรรลุแล้ว. จริงอยู่ บุคคลสามารถบรรลุสมบัติของท้าวสักกะได้ด้วยอุโบสถกรรมเช่นนี้ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้. වුසිතවාති වුත්ථවාසො. කතකරණීයොති චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බකිච්චං කත්වා ඨිතො. ඔහිතභාරොති ඛන්ධභාරකිලෙසභාරඅභිසඞ්ඛාරභාරෙ ඔතාරෙත්වා ඨිතො. අනුප්පත්තසදත්ථොති සදත්ථො වුච්චති අරහත්තං, තං අනුප්පත්තො. පරික්ඛීණභවසංයොජනොති යෙන සංයොජනෙන බද්ධො භවෙසු ආකඩ්ඪීයති, තස්ස ඛීණත්තා පරික්ඛීණභවසංයොජනො. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති හෙතුනා නයෙන කාරණෙන ජානිත්වා විමුත්තො. කල්ලං වචනායාති යුත්තං වත්තුං. บทว่า `Vusitavā` (อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว) คือ มีการอยู่ (พรหมจรรย์) จบแล้ว. บทว่า `Katakaraṇīyo` (ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว) คือ ทำกิจที่พึงทำด้วยมรรค ๔ แล้วดำรงอยู่. บทว่า `Ohitabhāro` (ปลงภาระลงแล้ว) คือ ปลงภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส และภาระคืออภิสังขารลงแล้วดำรงอยู่. บทว่า `Anuppattasadattho` (บรรลุประโยชน์ตนแล้ว) อรหัตตผลเรียกว่า สทัตถะ (ประโยชน์ตน), ท่านบรรลุประโยชน์ตนนั้นแล้ว. บทว่า `Parikkhīṇabhavasaṃyojano` (สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว) คือ บุคคลถูกผูกมัดด้วยสังโยชน์ใด ย่อมถูกฉุดไปในภพทั้งหลาย, เพราะสังโยชน์นั้นสิ้นไปแล้ว จึงชื่อว่ามีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว. บทว่า `Sammadaññā vimutto` (หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ) คือ รู้ด้วยเหตุ ด้วยนัย ด้วยเหตุผล แล้วจึงหลุดพ้น. บทว่า `Kallaṃ vacanāya` (ควรเพื่อจะกล่าว) คือ สมควรที่จะกล่าว. යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි මාදිසො ඛීණාසවො අස්ස, සොපි එවරූපං උපොසථං උපවසෙය්‍යාති උපොසථකම්මස්ස ගුණං ජානන්තො එවං වදෙය්‍ය. අපරො නයො යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි සත්තො මාදිසො අස්ස, මයා පත්තං සම්පත්තිං පාපුණිතුං ඉච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. සක්කා හි එවරූපෙන උපොසථකම්මෙන ඛීණාසවසම්පත්තිං පාපුණිතුන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව. บทว่า `Yopissa mādiso naro` (แม้คนเช่นเรา) คือ พระขีณาสพใดพึงเป็นเช่นเรา, แม้ท่านนั้นก็พึงรักษาอุโบสถเช่นนี้, ผู้รู้คุณของอุโบสถกรรมจึงพึงกล่าวอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง บทว่า `Yopissa mādiso naro` มีความว่า สัตว์ใดพึงเป็นเช่นเรา พึงปรารถนาเพื่อจะบรรลุสมบัติที่เราบรรลุแล้ว. จริงอยู่ บุคคลสามารถบรรลุสมบัติของพระขีณาสพได้ด้วยอุโบสถกรรมเช่นนี้ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 9. සුඛුමාලසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาสุขุมาลสูตร 39. නවමෙ සුඛුමාලොති නිද්දුක්ඛො. පරමසුඛුමාලොති පරමනිද්දුක්ඛො. අච්චන්තසුඛුමාලොති සතතනිද්දුක්ඛො. ඉමං භගවා කපිලපුරෙ නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය නිද්දුක්ඛභාවං ගහෙත්වා ආහ, චරියකාලෙ පන තෙන අනුභූතදුක්ඛස්ස අන්තො නත්ථීති. එකත්ථාති එකිස්සා පොක්ඛරණියා. උප්පලං වප්පතීති උප්පලං රොපෙති. සා නීලුප්පලවනසඤ්ඡන්නා හොති. පදුමන්ති පණ්ඩරපදුමං. පුණ්ඩරීකන්ති රත්තපදුමං. එවං ඉතරාපි ද්වෙ පදුමපුණ්ඩරීකවනෙහි සඤ්ඡන්නා හොන්ති. බොධිසත්තස්ස කිර සත්තට්ඨවස්සිකකාලෙ රාජා අමච්චෙ පුච්ඡි – ‘‘තරුණදාරකා කතරකීළිකං පියායන්තී’’ති? උදකකීළිකං දෙවාති. තතො රාජා කුද්දාලකම්මකාරකෙ සන්නිපාතෙත්වා පොක්ඛරණිට්ඨානානි ගණ්හාපෙසි. අථ සක්කො දෙවරාජා ආවජ්ජෙන්තො තං පවත්තිං ඤත්වා – ‘‘න යුත්තො මහාසත්තස්ස මානුසකපරිභොගො, දිබ්බපරිභොගො යුත්තො’’ති විස්සකම්මං ආමන්තෙත්වා – ‘‘ගච්ඡ, තාත, මහාසත්තස්ස කීළාභූමියං පොක්ඛරණියො මාපෙහී’’ති ආහ. කීදිසා හොන්තු[Pg.125], දෙවාති? අපගතකලලකද්දමා හොන්තු විප්පකිණ්ණමණිමුත්තපවාළිකා සත්තරතනමයපාකාරපරික්ඛිත්තා පවාළමයඋණ්හීසෙහි මණිමයසොපානබාහුකෙහි සුවණ්ණරජතමණිමයඵලකෙහි සොපානෙහි සමන්නාගතා. සුවණ්ණරජතමණිපවාළමයා චෙත්ථ නාවා හොන්තු, සුවණ්ණනාවාය රජතපල්ලඞ්කො හොතු, රජතනාවාය සුවණ්ණපල්ලඞ්කො, මණිනාවාය පවාළපල්ලඞ්කො, පවාළනාවාය මණිපල්ලඞ්කො, සුවණ්ණරජතමණිපවාළමයාව උදකසෙචනනාළිකා හොන්තු, පඤ්චවණ්ණෙහි ච පදුමෙහි සඤ්ඡන්නා හොන්තූති. ‘‘සාධු, දෙවා’’ති විස්සකම්මදෙවපුත්තො සක්කස්ස පටිස්සුත්වා රත්තිභාගෙ ඔතරිත්වා රඤ්ඤො ගාහාපිතපොක්ඛරණිට්ඨානෙසුයෙව තෙනෙව නියාමෙන පොක්ඛරණියො මාපෙසි. ๓๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์ คำว่า ปรมสุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์อย่างยิ่ง คำว่า อจฺจนฺตสุขุมาโล คือ ผู้ไม่มีทุกข์เป็นนิตย์ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ โดยทรงถือเอาความเป็นผู้ไม่มีทุกข์จำเดิมแต่กาลที่ประสูติในกรุงกบิลพัสดุ์ แต่ในกาลที่ทรงบำเพ็ญจริยา ทุกข์ที่พระองค์ทรงเสวยแล้วไม่มีที่สุด คำว่า เอกตฺถา คือ ในสระโบกขรณีสระหนึ่ง คำว่า อุปฺปลํ วปฺปติ คือ ย่อมปลูกอุบล สระนั้นย่อมปกคลุมด้วยป่าอุบลเขียว คำว่า ปทุมํ คือ ปทุมขาว คำว่า ปุณฺฑรีกํ คือ ปทุมแดง แม้สระโบกขรณีอีก ๒ สระที่เหลือ ก็ปกคลุมด้วยป่าปทุมและปุณฑริก ฉันนั้น ได้ยินว่า ในกาลที่พระโพธิสัตว์มีพระชนมายุ ๗-๘ พรรษา พระเจ้าสุทโธทนะตรัสถามอำมาตย์ทั้งหลายว่า "เด็กๆ ชอบเล่นอะไรกัน" (อำมาตย์กราบทูลว่า) "ข้าแต่เทวะ (พวกเขา) ชอบการเล่นน้ำ" ลำดับนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้ประชุมคนงานขุดสระ แล้วให้กำหนดสถานที่สร้างสระโบกขรณี ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงพิจารณาอยู่ ทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) "บริโภคภัณฑ์ของมนุษย์ไม่สมควรแก่พระมหาสัตว์ บริโภคภัณฑ์อันเป็นทิพย์จึงจะสมควร" จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาแล้วตรัสว่า "พ่อเอ๋ย เจ้าจงไปเนรมิตสระโบกขรณีในภูมิเป็นที่เล่นของพระมหาสัตว์เถิด" (วิสสุกรรมเทพบุตรทูลถามว่า) "ข้าแต่เทวะ ขอจงเป็นเช่นไร" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "จงเป็นสระที่ปราศจากเปือกตม มีแก้วมณี มุกดา และประพาฬเกลื่อนกลาด มีกำแพงแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการล้อมรอบ ประกอบด้วยบันไดที่มีหัวบันไดทำด้วยประพาฬ มีราวบันไดทำด้วยแก้วมณี มีขั้นบันไดทำด้วยทอง เงิน และแก้วมณี อนึ่ง ในสระนี้ จงมีเรือที่ทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬ ในเรือทองจงมีบัลลังก์เงิน ในเรือเงินจงมีบัลลังก์ทอง ในเรือมณีจงมีบัลลังก์ประพาฬ ในเรือประพาฬจงมีบัลลังก์มณี แม้กระบอกสำหรับฉีดน้ำก็จงทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬ และจงปกคลุมด้วยดอกปทุม ๕ สี" วิสสุกรรมเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะว่า "ดีแล้ว พระเจ้าข้า" แล้วลงมาในภาคกลางคืน เนรมิตสระโบกขรณีทั้งหลายในสถานที่ที่พระราชาทรงให้กำหนดไว้นั่นแหละ โดยทำนองนั้นนั่นเอง නනු චෙතා අපගතකලලකද්දමා, කථමෙත්ථ පදුමානි පුප්ඵිංසූති? සො කිර තාසු පොක්ඛරණීසු තත්ථ තත්ථ සුවණ්ණරජතමණිපවාළමයා ඛුද්දකනාවායො මාපෙත්වා ‘‘එතා කලලකද්දමපූරිතා ච හොන්තු, පඤ්චවණ්ණානි චෙත්ථ පදුමානි පුප්ඵන්තූ’’ති අධිට්ඨාසි. එවං පඤ්චවණ්ණානි පදුමානි පුප්ඵිංසු, රෙණුවට්ටියො උග්ගන්ත්වා උදකපිට්ඨං අජ්ඣොත්ථරිත්වා විචරන්ති. පඤ්චවිධා භමරගණා උපකූජන්තා විචරන්ති. එවං තා මාපෙත්වා විස්සකම්මො දෙවපුරමෙව ගතො. තතො විභාතාය රත්තියා මහාජනො දිස්වා ‘‘මහාපුරිස්සස්ස මාපිතා භවිස්සන්තී’’ති ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා මහාජනපරිවාරො ගන්ත්වා පොක්ඛරණියො දිස්වා ‘‘මම පුත්තස්ස පුඤ්ඤිද්ධියා දෙවතාහි මාපිතා භවිස්සන්තී’’ති අත්තමනො අහොසි. තතො පට්ඨාය මහාපුරිසො උදකකීළිකං අගමාසි. ก็สระโบกขรณีเหล่านี้ปราศจากเปือกตมมิใช่หรือ ดอกปทุมทั้งหลายบานในสระนี้ได้อย่างไร ได้ยินว่า วิสสุกรรมเทพบุตรนั้นเนรมิตเรือน้อยที่ทำด้วยทอง เงิน แก้วมณี และประพาฬในที่นั้นๆ ในสระโบกขรณีเหล่านั้นแล้ว อธิษฐานว่า "ขอเรือน้อยเหล่านี้จงเต็มด้วยเปือกตม และขอดอกปทุม ๕ สีจงบานในสระนี้" ด้วยประการฉะนี้ ดอกปทุม ๕ สีจึงบาน ปุยนุ่นแห่งเกสรฟูขึ้นปกคลุมผิวพื้นน้ำลอยไปมา หมู่ภมร ๕ ชนิด บินร้องครางไปมา วิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตสระเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว ก็ไปยังเทวโลกนั่นเทียว ลำดับนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว มหาชนเห็นแล้ว (คิดว่า) "คงจะเป็นสิ่งที่เนรมิตขึ้นเพื่อพระมหาบุรุษ" จึงไปกราบทูลแด่พระราชา พระราชาแวดล้อมด้วยมหาชนเสด็จไปทอดพระเนตรสระโบกขรณีแล้ว (ทรงดำริว่า) "คงจะเป็นสิ่งที่เทวดาทั้งหลายเนรมิตขึ้นด้วยบุญฤทธิ์แห่งบุตรของเรา" จึงทรงมีพระทัยยินดี จำเดิมแต่นั้นมา พระมหาบุรุษได้เสด็จไปทรงเล่นน้ำ යාවදෙව මමත්ථායාති එත්ථ යාවදෙවාති පයොජනාවධිනියාමවචනං, යාව මමෙව අත්ථාය, නත්ථෙත්ථ අඤ්ඤං කාරණන්ති අත්ථො. න ඛො පනස්සාහන්ති න ඛො පනස්ස අහං. අකාසිකං චන්දනන්ති අසණ්හං චන්දනං. කාසිකං, භික්ඛවෙ, සු මෙ තං වෙඨනන්ති, භික්ඛවෙ, වෙඨනම්පි මෙ කාසිකං හොති. එත්ථ හි සුඉති ච තන්ති ච නිපාතමත්තං, මෙති සාමිවචනං. වෙඨනම්පි මෙ සණ්හමෙව හොතීති දස්සෙති. කාසිකා කඤ්චුකාති පාරුපනකඤ්චුකොපි සණ්හකඤ්චුකොව. සෙතච්ඡත්තං ධාරීයතීති මානුසකසෙතච්ඡත්තම්පි දිබ්බසෙතච්ඡත්තම්පි උපරිධාරිතමෙව හොති. මා නං ඵුසි සීතං වාති [Pg.126] මා එතං බොධිසත්තං සීතං වා උණ්හාදීසු වා අඤ්ඤතරං ඵුසතූති අත්ථො. ในบทว่า ยาวเทว มมตฺถาย นี้ บทว่า ยาวเทว เป็นคำกำหนดขอบเขตแห่งประโยชน์ มีความว่า เพียงเพื่อประโยชน์ของเราเท่านั้น ไม่มีเหตุอื่นในเรื่องนี้ บทว่า น โข ปนสฺสาหํ คือ น โข ปน อสฺส อหํ บทว่า อกาสิกํ จนฺทนํ คือ จันทน์เนื้อหยาบ ในบทว่า กาสิกํ ภิกฺขเว สุ เม ตํ เวฐนํ นี้ (มีความว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ผ้าโพกศีรษะของเราก็เป็นของแคว้นกาสี ในบทนี้ คำว่า สุ และคำว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต คำว่า เม เป็นสามีวิภัตติ แสดงความว่า แม้ผ้าโพกศีรษะของเราก็เป็นของละเอียดทีเดียว บทว่า กาสิกา กญฺจุกา คือ แม้เสื้อคลุมก็เป็นเสื้อเนื้อละเอียด บทว่า เสตจฺฉตฺตํ ธาริยติ คือ แม้เศวตฉัตรของมนุษย์และเศวตฉัตรอันเป็นทิพย์ ก็เป็นของที่เขากั้นถวายไว้เบื้องบนนั่นเทียว ในบทว่า มา นํ ผุสิ สีตํ วา นี้ มีความว่า ขอความหนาว หรือความร้อนเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง อย่าได้ถูกต้องพระโพธิสัตว์นี้เลย තයො පාසාදා අහෙසුන්ති බොධිසත්තෙ කිර සොළසවස්සුද්දෙසිකෙ ජාතෙ සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘පුත්තස්ස වසනකපාසාදෙ කාරෙස්සාමී’’ති වඩ්ඪකිනො සන්නිපාතාපෙත්වා භද්දකෙන නක්ඛත්තමුහුත්තෙන නවභූමිකතපරිකම්මං කාරෙත්වා තයො පාසාදෙ කාරාපෙසි. තෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. හෙමන්තිකොතිආදීසු යත්ථ සුඛං හෙමන්තෙ වසිතුං, අයං හෙමන්තිකො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – හෙමන්තෙ වාසො හෙමන්තං, හෙමන්තං අරහතීති හෙමන්තිකො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. ในบทว่า ตโย ปาสาทา อเหสุํ นี้ ได้ยินว่า เมื่อพระโพธิสัตว์มีพระชนมายุได้ ๑๖ พรรษา พระเจ้าสุทโธทนมหาราช (ทรงดำริว่า) "เราจักให้สร้างปราสาทเป็นที่ประทับของบุตร" จึงรับสั่งให้ประชุมช่างไม้ทั้งหลาย ให้ทำปฐมกรรมในพื้นที่ใหม่โดยนักขัตฤกษ์อันดี แล้วให้สร้างปราสาท ๓ หลัง (พระผู้มีพระภาค) ตรัสพระดำรัสนี้หมายถึงปราสาท ๓ หลังนั้น ในบทมีอาทิว่า เหมนฺติโก (มีความว่า) อยู่สบายในฤดูหนาวในปราสาทใด ปราสาทนี้ชื่อว่า เหมันติกะ (สำหรับฤดูหนาว) แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ นี้เป็นวจนัตถะในบทนี้ คือ การอยู่ในฤดูหนาว ชื่อว่า เหมันตะ, ปราสาทใดย่อมควรแก่การอยู่ในฤดูหนาว เหตุนั้น ปราสาทนั้นชื่อว่า เหมันติกะ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ තත්ථ හෙමන්තිකො පාසාදො නවභූමකො අහොසි, භූමියො පනස්ස උණ්හඋතුග්ගාහාපනත්ථාය නීචා අහෙසුං. තත්ථ ද්වාරවාතපානානි සුඵුසිතකවාටානි අහෙසුං නිබ්බිවරානි. චිත්තකම්මම්පි කරොන්තා තත්ථ තත්ථ පජ්ජලිතෙ අග්ගික්ඛන්ධෙයෙව අකංසු. භූමත්ථරණං පනෙත්ථ කම්බලමයං, තථා සාණිවිතානනිවාසනපාරුපනවෙඨනානි. වාතපානානි උණ්හග්ගාහාපනත්ථං දිවා විවටානි රත්තිං පිහිතානි හොන්ති. ในบรรดาปราสาท ๓ หลังนั้น ปราสาทสำหรับฤดูหนาวเป็นปราสาท ๙ ชั้น ส่วนชั้นต่างๆ ของปราสาทนั้นเตี้ย เพื่อให้รับไออุ่นได้ ในปราสาทนั้น ประตูและหน้าต่างมีบานที่ปิดสนิท ไม่มีช่อง แม้ผู้ที่ทำจิตรกรรม ก็ได้ทำแต่รูปกองไฟที่ลุกโชติช่วงในที่นั้นๆ เครื่องปูพื้นในปราสาทนี้ทำด้วยผ้ากัมพล ผ้าม่าน ผ้าทรง ผ้าห่ม และผ้าโพกศีรษะก็เช่นเดียวกัน หน้าต่างทั้งหลายเปิดในเวลากลางวันเพื่อรับไออุ่น และปิดในเวลากลางคืน ගිම්හිකො පන පඤ්චභූමකො අහොසි. සීතඋතුග්ගාහාපනත්ථං පනෙත්ථ භූමියො උච්චා අසම්බාධා අහෙසුං. ද්වාරවාතපානානි නාතිඵුසිතානි සවිවරානි සජාලානි අහෙසුං. චිත්තකම්මෙ උප්පලානි පදුමානි පුණ්ඩරීකානියෙව අකංසු. භූමත්ථරණං පනෙත්ථ දුකූලමයං, තථා සාණිවිතානනිවාසනපාරුපනවෙඨනානි. වාතපානසමීපෙසු චෙත්ථ නව චාටියො ඨපෙත්වා උදකස්ස පූරෙත්වා නීලුප්පලාදීහි සඤ්ඡාදෙන්ති. තෙසු තෙසු පදෙසෙසු උදකයන්තානි කරොන්ති, යෙහි දෙවෙ වස්සන්තෙ විය උදකධාරා නික්ඛමන්ති. අන්තොපාසාදෙ තත්ථ තත්ථ කලලපූරා දොණියො ඨපෙත්වා පඤ්චවණ්ණානි පදුමානි රොපයිංසු. පාසාදමත්ථකෙ සුක්ඛමහිංසචම්මං බන්ධිත්වා යන්තං පරිවත්තෙත්වා යාව ඡදනපිට්ඨියා පාසාණෙ ආරොපෙත්වා තස්මිං විස්සජ්ජෙන්ති. තෙසං චම්මෙ පවට්ටන්තානං සද්දො මෙඝගජ්ජිතං විය හොති. ද්වාරවාතපානානි පනෙත්ථ දිවා පිහිතානි හොන්ති රත්තිං විවටානි. ส่วนปราสาทฤดูร้อนมี ๕ ชั้น เพื่อให้รับอากาศเย็น ชั้นต่างๆ ในปราสาทนี้จึงสูงและไม่คับแคบ ประตูและหน้าต่างไม่ชิดกันเกินไป มีช่อง มีตาข่าย ในงานจิตรกรรม ได้ทำแต่รูปดอกอุบล ดอกปทุม และดอกบุณฑริกเท่านั้น เครื่องปูพื้นที่ปราสาทนี้ทำด้วยผ้าทุกูลพัสตร์ เช่นเดียวกับม่าน เพดาน ผ้านุ่ง ผ้าห่ม และผ้าโพกศีรษะ และในที่ใกล้หน้าต่าง ได้ตั้งตุ่มใหม่ๆ ไว้ เติมน้ำให้เต็ม แล้วปิดไว้ด้วยดอกอุบลเขียวเป็นต้น ในที่นั้นๆ ได้ทำเครื่องยนต์กลไกสำหรับวิดน้ำ ซึ่งสายน้ำจะไหลออกมาเหมือนฝนตก ภายในปราสาท ในที่นั้นๆ ได้ตั้งรางน้ำที่เต็มไปด้วยโคลน แล้วปลูกดอกบัว ๕ สี บนยอดปราสาท ได้ขึงหนังกระบือแห้ง แล้วหมุนเครื่องยนต์กลไก ยกก้อนหินขึ้นไปจนถึงหลังคา แล้วปล่อยลงบนหนังนั้น เสียงของเครื่องยนต์เหล่านั้นที่หมุนอยู่บนหนังดังราวกับเสียงฟ้าร้อง ประตูและหน้าต่างในปราสาทนี้ กลางวันปิด กลางคืนเปิด වස්සිකො [Pg.127] සත්තභූමකො අහොසි. භූමියො පනෙත්ථ ද්වින්නම්පි උතූනං ගාහාපනත්ථාය නාතිඋච්චා නාතිනීචා අකංසු. එකච්චානි ද්වාරවාතපානානි සුඵුසිතානි, එකච්චානි සවිවරානි. තත්ථ චිත්තකම්මම්පි කෙසුචි ඨානෙසු පජ්ජලිතඅග්ගික්ඛන්ධවසෙන, කෙසුචි ජාතස්සරවසෙන කතං. භූමත්ථරණාදීනි පනෙත්ථ කම්බලදුකූලවසෙන උභයමිස්සකානි. එකච්චෙ ද්වාරවාතපානා රත්තිං විවටා දිවා පිහිතා, එකච්චෙ දිවා විවටා රත්තිං පිහිතා. තයොපි පාසාදා උබ්බෙධෙන සමප්පමාණා. භූමිකාසු පන නානත්තං අහොසි. ปราสาทฤดูฝนมี ๗ ชั้น ชั้นต่างๆ ในปราสาทนี้ เพื่อให้รับอากาศได้ทั้งสองฤดู จึงสร้างไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ประตูและหน้าต่างบางบานปิดสนิทดี บางบานมีช่องเปิด ในปราสาทนั้น แม้งานจิตรกรรม ในบางแห่งก็ทำเป็นรูปกองไฟที่ลุกโชติช่วง ในบางแห่งก็ทำเป็นรูปดอกบัวที่เกิดในน้ำ เครื่องปูพื้นเป็นต้นในปราสาทนี้ ทำด้วยผ้ากัมพลและผ้าทุกูลพัสตร์ผสมกัน ประตูและหน้าต่างบางบาน กลางคืนเปิด กลางวันปิด บางบาน กลางวันเปิด กลางคืนปิด ปราสาททั้งสามหลังมีความสูงขนาดเท่ากัน แต่ในเรื่องจำนวนชั้นนั้นมีความแตกต่างกัน එවං නිට්ඨිතෙසු පාසාදෙසු රාජා චින්තෙසි – ‘‘පුත්තො මෙ වයප්පත්තො, ඡත්තමස්ස උස්සාපෙත්වා රජ්ජසිරිං පස්සිස්සාමී’’ති. සො සාකියානං පණ්ණානි පහිණි – ‘‘පුත්තො මෙ වයප්පත්තො, රජ්ජෙ නං පතිට්ඨාපෙස්සාමි, සබ්බෙ අත්තනො අත්තනො ගෙහෙසු වයප්පත්තා, දාරිකා ඉමං ගෙහං පෙසෙන්තූ’’ති. තෙ සාසනං සුත්වා – ‘‘කුමාරො කෙවලං දස්සනක්ඛමො රූපසම්පන්නො, න කිඤ්චි සිප්පං ජානාති, දාරභරණං කාතුං න සක්ඛිස්සති, න මයං ධීතරො දස්සාමා’’ති ආහංසු. රාජා තං පවත්තිං සුත්වා පුත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොචෙසි. බොධිසත්තො ‘‘කිං සිප්පං දස්සෙතුං වට්ටති, තාතා’’ති ආහ. සහස්සථාමධනුං ආරොපෙතුං වට්ටති, තාතාති. තෙන හි ආහරාපෙථාති. රාජා ආහරාපෙත්වා අදාසි. ධනුං පුරිසසහස්සං ආරොපෙති, පුරිසසහස්සං ඔරොපෙති. මහාපුරිසො ධනුං ආහරාපෙත්වා පල්ලඞ්කෙ නිසින්නොව ජියං පාදඞ්ගුට්ඨකෙ වෙඨෙත්වා කඩ්ඪන්තො පාදඞ්ගුට්ඨකෙනෙව ධනුං ආරොපෙත්වා වාමෙන හත්ථෙන දණ්ඩෙ ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන කඩ්ඪිත්වා ජියං පොථෙසි. සකලනගරං උප්පතනාකාරප්පත්තං අහොසි. ‘‘කිං සද්දො එසො’’ති ච වුත්තෙ ‘‘දෙවො ගජ්ජතී’’ති ආහංසු. අථඤ්ඤෙ ‘‘තුම්හෙ න ජානාථ, න දෙවො ගජ්ජති, අඞ්ගීරසස්ස කුමාරස්ස සහස්සථාමධනුං ආරොපෙත්වා ජියං පොථෙන්තස්ස ජියප්පහාරසද්දො එසො’’ති ආහංසු. සාකියා තාවතකෙනෙව ආරද්ධචිත්තා අහෙසුං. เมื่อปราสาททั้งหลายสร้างเสร็จดังนี้แล้ว พระเจ้าสุทโธทนะทรงดำริว่า 'บุตรของเราเจริญวัยแล้ว เราจะยกฉัตรให้เขา แล้วจักได้ชมสิริราชสมบัติ' พระองค์ได้ส่งสาส์นไปถึงเหล่าศากยะว่า 'บุตรของเราเจริญวัยแล้ว เราจะสถาปนาเขาไว้ในราชสมบัติ ขอให้ทุกท่านจงส่งธิดาผู้เจริญวัยแล้วในเรือนของตนๆ มายังเรือนนี้เถิด' พวกเขาได้ฟังข่าวนั้นแล้วกล่าวว่า 'พระกุมารเป็นเพียงผู้ควรแก่การชม มีรูปสมบัติสมบูรณ์ แต่ไม่ทรงทราบศิลปะใดๆ เลย จักไม่สามารถเลี้ยงดูภรรยาได้ พวกเราจะไม่ให้ธิดา' พระราชาทรงสดับเรื่องราวนั้นแล้ว เสด็จไปสู่สำนักของพระโอรสแล้วกราบทูล พระโพธิสัตว์ตรัสว่า 'ควรจะแสดงศิลปะอะไรหรือ พระบิดา' (พระราชาตรัสว่า) 'ควรจะขึ้นสายธนูที่มีน้ำหนักพันแรงคนยกเถิด ลูกพ่อ' (พระโพธิสัตว์ตรัสว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ขอจงให้นำมาเถิด' พระราชาทรงให้นำมาแล้วถวาย ธนูนั้นต้องใช้คนพันหนึ่งจึงจะขึ้นสายได้ และใช้คนพันหนึ่งจึงจะปลดสายลงได้ พระมหาบุรุษทรงให้นำธนูมาแล้ว ประทับนั่งบนบัลลังก์นั่นเทียว ทรงเอาสายธนูพันไว้ที่นิ้วหัวแม่พระบาท พลางดึง ก็ทรงขึ้นสายธนูด้วยนิ้วหัวแม่พระบาทนั่นเอง แล้วทรงจับคันธนูด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงน้าวด้วยพระหัตถ์ขวา แล้วดีดสายธนู ทั่วนครปรากฏอาการประหนึ่งจะพังทลาย และเมื่อมีผู้ถามว่า 'นี่เสียงอะไร' พวกเขากล่าวว่า 'ฟ้าร้อง' ครั้งนั้น คนอื่นๆ กล่าวว่า 'พวกท่านไม่รู้ นี่ไม่ใช่เสียงฟ้าร้อง แต่เป็นเสียงดีดสายธนูของพระกุมารผู้มีพระรัศมีแผ่ซ่าน (อังคีรส) ผู้ทรงขึ้นสายธนูพันแรงคนยกแล้วดีดสาย' เหล่าศากยะมีพระทัยยินดีด้วยเหตุเพียงเท่านั้น මහාපුරිසො ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. අට්ඨඞ්ගුලමත්තබහලං අයොපට්ටං කණ්ඩෙන විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. චතුරඞ්ගුලබහලං අසනඵලකං විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. විදත්ථිබහලං උදුම්බරඵලකං විනිවිජ්ඣිතුං [Pg.128] වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති. යන්තෙ බද්ධං ඵලකසතං විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. සට්ඨිපටලං සුක්ඛමහිංසචම්මං විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. තතො වාලිකසකටාදීනි ආචික්ඛිංසු. මහාසත්තො වාලිකසකටම්පි පලාලසකටම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා උදකෙ එකුසභප්පමාණං කණ්ඩං පෙසෙසි, ථලෙ අට්ඨඋසභප්පමාණං. අථ නං ‘‘ඉදානි වාතිඞ්ගණසඤ්ඤාය වාලං විජ්ඣිතුං වට්ටතී’’ති ආහංසු. තෙන හි බන්ධාපෙථාති. සද්දන්තරෙ බජ්ඣතු, තාතාති. පුරතො ගච්ඡන්තු, ගාවුතන්තරෙ බන්ධන්තූති. පුරතො ගච්ඡන්තු, අද්ධයොජනෙ බන්ධන්තූති. පුරතො ගච්ඡන්තු යොජනෙ බන්ධන්තූති. බන්ධාපෙථ, තාතාති යොජනමත්ථකෙ වාතිඞ්ගණසඤ්ඤාය වාලං බන්ධාපෙත්වා රත්තන්ධකාරෙ මෙඝපටලච්ඡන්නාසු දිසාසු කණ්ඩං ඛිපි, තං ගන්ත්වා යොජනමත්ථකෙ වාලං ඵාලෙත්වා පථවිං පාවිසි. න කෙවලඤ්ච එත්තකමෙව, තං දිවසං පන මහාසත්තො ලොකෙ වත්තමානසිප්පං සබ්බමෙව සන්දස්සෙසි. සක්‍යරාජානො අත්තනො අත්තනො ධීතරො අලඞ්කරිත්වා පෙසයිංසු, චත්තාලීසසහස්සනාටකිත්ථියො අහෙසුං. මහාපුරිසො තීසු පාසාදෙසු දෙවො මඤ්ඤෙ පරිචාරෙන්තො මහාසම්පත්තිං අනුභවති. พระมหาบุรุษตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงลูกศรให้ทะลุแผ่นเหล็กหนาประมาณ ๘ นิ้ว' ทรงยิงทะลุแผ่นเหล็กนั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้ประดู่หนา ๔ นิ้ว' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้นั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้มะเดื่อหนา ๑ คืบ' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้นั้นแล้ว (ตรัสว่า) 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุแผ่นไม้ร้อยแผ่นที่ผูกไว้กับเครื่องยนต์กลไก' ทรงยิงทะลุแผ่นไม้เหล่านั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' (พวกเขากล่าวว่า) 'ควรจะยิงให้ทะลุหนังกระบือแห้ง ๖๐ ชั้น' ทรงยิงทะลุหนังกระบือนั้นแล้วตรัสว่า 'ควรจะทำสิ่งอื่นใดอีก' จากนั้น พวกเขาได้บอกถึงเกวียนทรายเป็นต้น พระมหาสัตว์ทรงยิงทะลุทั้งเกวียนทรายและเกวียนฟาง แล้วทรงส่งลูกศรไปในน้ำได้ประมาณ ๑ อุสภ บนบกได้ประมาณ ๘ อุสภ ครั้งนั้น พวกเขากล่าวกับพระองค์ว่า 'บัดนี้ ควรจะยิงขนหางโดยใช้ผลมะเขือเป็นเป้า' (พระองค์ตรัสว่า) 'ถ้าเช่นนั้น จงให้ผูกเถิด' (พระองค์ตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย จงผูกไว้ในระยะสุดเสียงเรียก' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ในระยะ ๑ คาวุต' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ที่ระยะครึ่งโยชน์' (พระองค์ตรัสว่า) 'จงไปข้างหน้า จงผูกไว้ที่ระยะ ๑ โยชน์' (พระองค์ตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย จงให้ผูกเถิด' แล้วทรงให้ผูกขนหางไว้ที่ระยะ ๑ โยชน์ โดยใช้ผลมะเขือเป็นเป้า ในเวลากลางคืนที่มืดมิด ทิศทั้งหลายถูกหมู่เมฆบดบัง ทรงยิงลูกศรไป ลูกศรนั้นไปผ่าขนหางที่ระยะ ๑ โยชน์ แล้วปักลงไปในแผ่นดิน และมิใช่เพียงเท่านี้เท่านั้น แต่ในวันนั้น พระมหาสัตว์ได้ทรงแสดงศิลปะทุกอย่างที่มีอยู่ในโลก พระเจ้าศากยะทั้งหลายทรงประดับธิดาของตนๆ แล้วส่งไป นางฟ้อนรำมีจำนวนสี่หมื่นนาง නිප්පුරිසෙහීති පුරිසවිරහිතෙහි. න කෙවලං චෙත්ථ තූරියානෙව නිප්පුරිසානි, සබ්බට්ඨානානිපි නිප්පුරිසානෙව. දොවාරිකාපි ඉත්ථියොව, න්හාපනාදිපරිකම්මකරාපි ඉත්ථියොව. රාජා කිර ‘‘තථාරූපං ඉස්සරියසුඛසම්පත්තිං අනුභවමානස්ස පුරිසං දිස්වා පරිසඞ්කා උප්පජ්ජති, සා මෙ පුත්තස්ස මා අහොසී’’ති සබ්බකිච්චෙසු ඉත්ථියොව ඨපෙසි. පරිචාරයමානොති මොදමානො. න හෙට්ඨාපාසාදං ඔරොහාමීති පාසාදතො හෙට්ඨා න ඔතරාමි. ඉති මං චත්තාරො මාසෙ අඤ්ඤො සිඛාබද්ධො පුරිසො නාම පස්සිතුං නාලත්ථ. යථාති යෙන නියාමෙන. දාසකම්මකරපොරිසස්සාති දාසානඤ්චෙව දෙවසිකභත්තවෙතනාභතානං කම්මකරානඤ්ච නිස්සාය ජීවමානපුරිසානඤ්ච. කණාජකන්ති සකුණ්ඩකභත්තං. බිලඞ්ගදුතියන්ති කඤ්ජිකදුතියං. บทว่า นิปฺปุริเสหิ ความว่า ปราศจากบุรุษ. ก็ในปราสาทนี้ มิใช่แต่เพียงเครื่องดนตรีเท่านั้นที่ปราศจากบุรุษ แม้สถานที่ทั้งหมดก็ปราศจากบุรุษทั้งนั้น. แม้คนเฝ้าประตูก็เป็นสตรีทั้งนั้น แม้ผู้ทำการตกแต่งมีการอาบน้ำเป็นต้นก็เป็นสตรีทั้งนั้น. ได้ยินว่า พระเจ้าสุทโธทนะทรงดำริว่า "เมื่อโอรสของเราผู้เสวยสุขสมบัติในความเป็นใหญ่เห็นปานนั้น ได้เห็นบุรุษ ความปริวิตกจะพึงเกิดขึ้น ความปริวิตกนั้นอย่าได้มีแก่โอรสของเราเลย" ดังนี้แล้ว จึงทรงตั้งไว้แต่สตรีทั้งนั้นในกิจการทั้งปวง. บทว่า ปริจารยมาโน ความว่า ยินดีอยู่. บทว่า น เหฏฺฐาปาสาทํ โอโรหามิ ความว่า เราไม่ลงจากปราสาทเบื้องล่าง. ด้วยเหตุนั้น ตลอด ๔ เดือน บุรุษอื่นผู้มุ่นมวยผม ชื่อว่าสามารถเพื่อจะเห็นเรา ย่อมไม่มี. บทว่า ยถา ความว่า โดยประการใด. บทว่า ทาสกมฺมกรโปริสสฺส ความว่า แห่งทาส กรรมกร และบุรุษผู้รับจ้างเลี้ยงชีพด้วยภัตตาหารและค่าจ้างรายวัน. บทว่า กณชกํ ความว่า ข้าวปลายรำ. บทว่า พิลํคทุติยํ ความว่า มีน้ำข้าวเป็นที่สอง. එවරූපාය ඉද්ධියාති එවංජාතිකාය පුඤ්ඤිද්ධියා සමන්නාගතස්ස. එවරූපෙන ච සුඛුමාලෙනාති එවංජාතිකෙන ච නිද්දුක්ඛභාවෙන. සොඛුමාලෙනාතිපි [Pg.129] පාඨො. එවං තථාගතො එත්තකෙන ඨානෙන අත්තනො සිරිසම්පත්තිං කථෙසි. කථෙන්තො ච න උප්පිලාවිතභාවත්ථං කථෙසි, ‘‘එවරූපායපි පන සම්පත්තියා ඨිතො පමාදං අකත්වා අප්පමත්තොව අහොසි’’න්ති අප්පමාදලක්ඛණස්සෙව දීපනත්ථං කථෙසි. තෙනෙව අස්සුතවා ඛො පුථුජ්ජනොතිආදිමාහ. තත්ථ පරන්ති පරපුග්ගලං. ජිණ්ණන්ති ජරාජිණ්ණං. අට්ටීයතීති අට්ටො පීළිතො හොති. හරායතීති හිරිං කරොති ලජ්ජති. ජිගුච්ඡතීති අසුචිං විය දිස්වා ජිගුච්ඡං උප්පාදෙති. අත්තානංයෙව අතිසිත්වාති ජරාධම්මම්පි සමානං අත්තානං අතික්කමිත්වා අට්ටීයති හරායතීති අත්ථො. ජරාධම්මොති ජරාසභාවො. ජරං අනතීතොති ජරං අනතික්කන්තො, අන්තො ජරාය වත්තාමි. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතොති එවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස. යොබ්බනමදොති යොබ්බනං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො මානමදො. සබ්බසො පහීයීති සබ්බාකාරෙන පහීනො. මග්ගෙන පහීනසදිසො කත්වා දස්සිතො. න පනෙස මග්ගෙන පහීනො, පටිසඞ්ඛානෙන පහීනොව කථිතොති වෙදිතබ්බො. බොධිසත්තස්ස හි දෙවතා ජරාපත්තං දස්සෙසුං. තතො පට්ඨාය යාව අරහත්තා අන්තරා මහාසත්තස්ස යොබ්බනමදො නාම න උප්පජ්ජති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ පන ආරොග්‍යමදොති අහං නිරොගොති ආරොග්‍යං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො මානමදො. ජීවිතමදොති අහං චිරං ජීවීති තං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො මානමදො. සික්ඛං පච්චක්ඛායාති සික්ඛං පටික්ඛිපිත්වා. හීනායාවත්තතීති හීනාය ලාමකාය ගිහිභාවාය ආවත්තති. บทว่า เอวรูปาย อิทฺธิยา ความว่า ผู้ประกอบด้วยบุญฤทธิ์เช่นนี้. บทว่า เอวรูเปน จ สุขุมาเลน ความว่า และด้วยความเป็นผู้ละเอียดอ่อนเช่นนี้. อีกอย่างหนึ่งมีปาฐะว่า โสขุมาเลน. พระตถาคตตรัสสิริสมบัติของพระองค์ด้วยสถานะเพียงเท่านี้อย่างนี้. ก็เมื่อตรัสอยู่ มิได้ตรัสเพื่อความเป็นผู้ยกตน แต่ตรัสเพื่อแสดงลักษณะแห่งความไม่ประมาทเท่านั้นว่า "ก็เรา แม้ตั้งอยู่ในสมบัติเห็นปานนี้ ก็ไม่ทำความประมาท เป็นผู้ไม่ประมาทแล้วเท่านั้น". เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อสฺสุตวา โข ปุถุชฺชโน. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปรํ ความว่า บุคคลอื่น. บทว่า ชิณฺณํ ความว่า แก่เพราะชรา. บทว่า อฏฺฏียติ ความว่า ย่อมอึดอัด เดือดร้อน. บทว่า หรายติ ความว่า ย่อมทำความละอาย ย่อมละอาย. บทว่า ชิคุจฺฉติ ความว่า เห็นราวกับของไม่สะอาด ย่อมยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น. บทว่า อตฺตานํเยว อติสิตฺวา ความว่า แม้ตนเองเป็นผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ก็ก้าวล่วงตนเอง ย่อมอึดอัด ย่อมละอาย. บทว่า ชราธมฺโม ความว่า มีความแก่เป็นสภาพ. บทว่า ชรํ อนตีโต ความว่า ไม่ล่วงพ้นความแก่ เราเป็นไปในภายในแห่งความแก่. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขโต ความว่า เมื่อเราพิจารณาอยู่อย่างนี้. บทว่า โยพฺพนมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยความเป็นหนุ่มสาวเกิดขึ้น. บทว่า สพฺพโส ปหียิ ความว่า ละได้แล้วโดยอาการทั้งปวง. ทรงกระทำดุจละได้แล้วด้วยมรรคแล้วจึงทรงแสดง. แต่ว่า ความเมานี้มิได้ละได้ด้วยมรรค พึงทราบว่า ตรัสว่าละได้แล้วด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาเท่านั้น. จริงอยู่ เทวดาทั้งหลายได้แสดงคนผู้ถึงความแก่แด่พระโพธิสัตว์. จำเดิมแต่นั้นไป จนถึงพระอรหัต ในระหว่างนั้น ความเมาในวัยชื่อว่าย่อมไม่เกิดขึ้นแก่มหาสัตว์. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. แต่ในบทเหล่านั้น บทว่า อาโรคมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยความไม่มีโรคเกิดขึ้นว่า เราไม่มีโรค. บทว่า ชีวิตมโท ความว่า มานมทะที่อาศัยชีวิตนั้นเกิดขึ้นว่า เรามีชีวิตอยู่นาน. บทว่า สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ความว่า บอกคืนสิกขา. บทว่า หีนายาวตฺตติ ความว่า ย่อมเวียนมาเพื่อความเป็นคฤหัสถ์อันทราม ต่ำช้า. යථාධම්මාති බ්‍යාධිආදීහි යථාසභාවා. තථාසන්තාති යථා සන්තා එව අවිපරීතබ්‍යාධිආදිසභාවාව හුත්වාති අත්ථො. ජිගුච්ඡන්තීති පරපුග්ගලං ජිගුච්ඡන්ති. මම එවං විහාරිනොති මය්හං එවං ජිගුච්ඡාවිහාරෙන විහරන්තස්ස එවං ජිගුච්ඡනං නප්පතිරූපං භවෙය්‍ය නානුච්ඡවිකං. සොහං එවං විහරන්තොති සො අහං එවං පරං ජිගුච්ඡමානො විහරන්තො, එවං වා ඉමිනා පටිසඞ්ඛානවිහාරෙන විහරන්තො. ඤත්වා ධම්මං නිරූපධින්ති සබ්බූපධිවිරහිතං නිබ්බානධම්මං ඤත්වා. සබ්බෙ මදෙ අභිභොස්මීති සබ්බෙ තයොපි මදෙ අභිභවිං සමතික්කමිං. නෙක්ඛම්මෙ දට්ඨු ඛෙමතන්ති නිබ්බානෙ ඛෙමභාවං දිස්වා. නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතොතිපි පාඨො, නිබ්බානං ඛෙමතො දිස්වාති අත්ථො. තස්ස [Pg.130] මෙ අහු උස්සාහොති තස්ස මය්හං තං නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතං නිබ්බානං අභිපස්සන්තස්ස උස්සාහො අහු, වායාමො අහොසීති අත්ථො. නාහං භබ්බො එතරහි, කාමානි පටිසෙවිතුන්ති අහං දානි දුවිධෙපි කාමෙ පටිසෙවිතුං අභබ්බො. අනිවත්ති භවිස්සාමීති පබ්බජ්ජතො ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො ච න නිවත්තිස්සාමි, අනිවත්තකො භවිස්සාමි. බ්‍රහ්මචරියපරායණොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියපරායණො ජාතොස්මීති අත්ථො. ඉති ඉමාහි ගාථාහි මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අත්තනො ආගමනීයවීරියං කථෙසි. บทว่า ยถาธมฺมา ความว่า มีสภาพตามที่เป็นจริงด้วยพยาธิเป็นต้น. บทว่า ตถาสนฺตา ความว่า เป็นผู้มีสภาพตามที่เป็นจริงนั่นเทียว คือมีสภาพแห่งพยาธิเป็นต้นอันไม่วิปริต. บทว่า ชิคุจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมรังเกียจบุคคลอื่น. บทว่า มม เอวํ วิหาริโน ความว่า การรังเกียจอย่างนี้ ไม่พึงสมควร ไม่พึงเหมาะสมแก่เราผู้อยู่อย่างนี้ คืออยู่ด้วยการรังเกียจ. บทว่า โสหํ เอวํ วิหรนฺโต ความว่า เรานั้น เมื่อรังเกียจผู้อื่นอยู่อย่างนี้ หรือว่า เมื่ออยู่ด้วยการพิจารณาอยู่อย่างนี้. บทว่า ญตฺวา ธมฺมํ นิรูปธึ ความว่า รู้พระนิพพานธรรมอันปราศจากอุปธิทั้งปวง. บทว่า สพฺเพ มเท อภิโภสฺมิ ความว่า เราครอบงำ ก้าวล่วงมทะทั้ง ๓ ประการได้ทั้งหมด. บทว่า เนกฺขมฺเม ทฏฺฐุ เขมตํ ความว่า เห็นความเกษมในพระนิพพาน. อีกอย่างหนึ่งมีปาฐะว่า เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต ความว่า เห็นพระนิพพานโดยเป็นแดนเกษม. บทว่า ตสฺส เม อหุ อุสฺสาโห ความว่า ความอุตสาหะได้มีแล้วแก่เรานั้น ผู้เห็นประจักษ์ซึ่งพระนิพพานอันชื่อว่าเนกขัมมะนั้น ความว่า ความพยายามได้มีแล้ว. บทว่า นาหํ ภพฺโพ เอตรหิ, กามานิ ปฏิเสวิตุํ ความว่า บัดนี้ เราไม่ควรเพื่อจะเสพกามทั้ง ๒ อย่าง. บทว่า อนิวตฺติ ภวิสฺสามิ ความว่า เราจักไม่กลับจากบรรพชาและจากพระสัพพัญญุตญาณ จักเป็นผู้ไม่กลับ. บทว่า พฺรหฺมจริยปรายโณ ความว่า เราเป็นผู้มีมรรคพรหมจรรย์เป็นเบื้องหน้าแล้ว. พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเพียรที่เป็นเหตุนำมาซึ่งพระองค์ที่มหาโพธิบัลลังก์ ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ ดังนี้. 10. ආධිපතෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอาธิปเตยยสูตร 40. දසමෙ ආධිපතෙය්‍යානීති ජෙට්ඨකකාරණතො නිබ්බත්තානි. අත්තාධිපතෙය්‍යන්තිආදීසු අත්තානං ජෙට්ඨකං කත්වා නිබ්බත්තිතං ගුණජාතං අත්තාධිපතෙය්‍යං. ලොකං ජෙට්ඨකං කත්වා නිබ්බත්තිතං ලොකාධිපතෙය්‍යං. නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං ජෙට්ඨකං කත්වා නිබ්බත්තිතං ධම්මාධිපතෙය්‍යං. න ඉති භවාභවහෙතූති ඉති භවො, ඉති භවොති එවං ආයතිං, න තස්ස තස්ස සම්පත්තිභවස්ස හෙතු. ඔතිණ්ණොති අනුපවිට්ඨො. යස්ස හි ජාති අන්තොපවිට්ඨා, සො ජාතියා ඔතිණ්ණො නාම. ජරාදීසුපි එසෙව නයො. කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛරාසිස්ස. අන්තකිරියා පඤ්ඤායෙථාති අන්තකරණං පරිච්ඡෙදපරිවටුමකරණං පඤ්ඤායෙය්‍ය. ඔහායාති පහාය. පාපිට්ඨතරෙති ලාමකතරෙ. ආරද්ධන්ති පග්ගහිතං පරිපුණ්ණං, ආරද්ධත්තාව අසල්ලීනං. උපට්ඨිතාති චතුසතිපට්ඨානවසෙන උපට්ඨිතා. උපට්ඨිතත්තාව අසම්මුට්ඨා. පස්සද්ධො කායොති නාමකායො ච කරජකායො ච පස්සද්ධො වූපසන්තදරථො. පස්සද්ධත්තාව අසාරද්ධො. සමාහිතං චිත්තන්ති ආරම්මණෙ චිත්තං සම්මා ආහිතං සුට්ඨු ඨපිතං. සම්මා ආහිතත්තාව එකග්ගං. අධිපතිං කරිත්වාති ජෙට්ඨකං කත්වා. සුද්ධං අත්තානං පරිහරතීති සුද්ධං නිම්මලං කත්වා අත්තානං පරිහරති පටිජග්ගති, ගොපායතීති අත්ථො. අයඤ්ච යාව අරහත්තමග්ගා පරියායෙන සුද්ධමත්තානං පරිහරති නාම, ඵලප්පත්තොව පන නිප්පරියායෙන සුද්ධමත්තානං පරිහරති. ๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาธิปเตยฺยานิ ความว่า เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งความเป็นใหญ่ ในบทเป็นต้นว่า อตฺตาธิปเตยฺยํ หมู่แห่งคุณที่เกิดขึ้นเพราะกระทำตนให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า อัตตาธิปไตย. คุณชาติที่เกิดขึ้นเพราะกระทำโลกให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า โลกาธิปไตย. คุณชาติที่เกิดขึ้นเพราะกระทำโลกุตรธรรม ๙ อย่างให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า ธรรมาธิปไตย. บทว่า น อิติ ภวาภวเหตุ ความว่า มิได้บวชเพราะเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งภพนั้นๆ ในกาลต่อไปอย่างนี้ว่า ความเจริญอย่างนี้ ความเสื่อมอย่างนี้. บทว่า โอติณฺโณ ความว่า เข้าไปแล้ว. จริงอยู่ ชาติเข้าไปสู่ภายในของบุคคลใด ผู้นั้นชื่อว่าหยั่งลงแล้วโดยชาติ. แม้ในชราเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. บทว่า เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ความว่า แห่งกองวัฏทุกข์ทั้งหมด. บทว่า อนฺตกิริยา ปญฺญาเยถ ความว่า การกระทำที่สุด คือการกระทำให้สิ้นสุดโดยส่วนเดียว พึงปรากฏ. บทว่า โอหาย ความว่า ละแล้ว. บทว่า ปาปิฏฺฐตเร ความว่า เลวทรามกว่า. บทว่า อารทฺธํ ความว่า ประคองไว้แล้ว บริบูรณ์แล้ว, เพราะความที่ปรารภแล้วนั่นเทียว จึงไม่ท้อถอย. บทว่า อุปฏฺฐิตา ความว่า ตั้งมั่นแล้วด้วยอำนาจแห่งสติปัฏฐาน ๔. เพราะความที่ตั้งมั่นแล้วนั่นเทียว จึงไม่หลงลืม. บทว่า ปสฺสทฺโธ กาโย ความว่า ทั้งนามกายและกรัชกายสงบแล้ว มีความกระวนกระวายสงบแล้ว. เพราะความที่สงบแล้วนั่นเทียว จึงไม่กระสับกระส่าย. บทว่า สมาหิตํ จิตฺตํ ความว่า จิตอันบุคคลตั้งไว้ดีแล้วในอารมณ์ ตั้งไว้ชอบแล้ว. เพราะความที่ตั้งไว้ดีแล้วนั่นเทียว จึงมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. บทว่า อธิปตึ กริตฺวา ความว่า กระทำให้เป็นใหญ่. บทว่า สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ ความว่า บริหารตน คือ รักษา คุ้มครองตน โดยกระทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน. และภิกษุนี้ชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยปริยายจนถึงอรหัตตมรรค, ส่วนผู้บรรลุผลแล้วเท่านั้น ชื่อว่าบริหารตนให้บริสุทธิ์โดยนิปปริยาย. ස්වාක්ඛාතොතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.147) විත්ථාරිතානි. ජානං පස්සං විහරන්තීති තං ධම්මං ජානන්තා පස්සන්තා විහරන්ති. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි ආධිපතෙය්‍යානීති [Pg.131] එත්තාවතා තීණි ආධිපතෙය්‍යානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානි. บททั้งหลายมี สฺวากฺขาโต เป็นต้น (ข้าพเจ้า) ได้ขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า ชานํ ปสฺสํ วิหรนฺติ ความว่า รู้เห็นธรรมนั้นอยู่. ด้วยบทเพียงเท่านี้ว่า อิมานิ โข ภิกฺขเว ตีณิ อาธิปเตยฺยานิ พระผู้มีพระภาคตรัสอธิปไตย ๓ ประการที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระไว้แล้ว. පකුබ්බතොති කරොන්තස්ස. අත්තා තෙ පුරිස ජානාති, සච්චං වා යදි වා මුසාති යං ත්වං කරොසි, තං යදි වා යථාසභාවං යදි වා නො යථාසභාවන්ති තව අත්තාව ජානාති. ඉමිනා ච කාරණෙන වෙදිතබ්බං ‘‘පාපකම්මං කරොන්තස්ස ලොකෙ පටිච්ඡන්නට්ඨානං නාම නත්ථී’’ති. කල්‍යාණන්ති සුන්දරං. අතිමඤ්ඤසීති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤසි. අත්තානං පරිගූහසීති යථා මෙ අත්තාපි න ජානාති, එවං නං පරිගූහාමීති වායමසි. අත්තාධිපතෙය්‍යකොති අත්තජෙට්ඨකො. ලොකාධිපොති ලොකජෙට්ඨකො. නිපකොති පඤ්ඤවා. ඣායීති ඣායන්තො. ධම්මාධිපොති ධම්මජෙට්ඨකො. සච්චපරක්කමොති ථිරපරක්කමො භූතපරක්කමො. පසය්හ මාරන්ති මාරං පසහිත්වා. අභිභුය්‍ය අන්තකන්ති ඉදං තස්සෙව වෙවචනං. යො ච ඵුසී ජාතික්ඛයං පධානවාති යො ඣායී පධානවා මාරං අභිභවිත්වා ජාතික්ඛයං අරහත්තං ඵුසි. සො තාදිසොති සො තථාවිධො තථාසණ්ඨිතො. ලොකවිදූති තයො ලොකෙ විදිතෙ පාකටෙ කත්වා ඨිතො. සුමෙධොති සුපඤ්ඤො. සබ්බෙසු ධම්මෙසු අතම්මයො මුනීති සබ්බෙ තෙභූමකධම්මෙ තණ්හාසඞ්ඛාතාය තම්මයතාය අභාවෙන අතම්මයො ඛීණාසවමුනි කදාචි කත්ථචි න හීයති න පරිහීයතීති වුත්තං හොතීති. บทว่า ปกุพฺพโต ความว่า ของผู้กระทำอยู่. บทว่า อตฺตา เต ปุริส ชานาติ, สจฺจํ วา ยทิ วา มุสา ความว่า ท่านกระทำกรรมใด กรรมนั้นจะเป็นจริงตามสภาวะหรือไม่เป็นจริงตามสภาวะก็ตาม ตนของท่านนั่นแหละย่อมรู้ก่อน. และพึงทราบด้วยเหตุนี้ว่า “ที่ลับชื่อว่าที่ลับสำหรับผู้ทำบาปกรรมในโลกไม่มี”. บทว่า กลฺยาณํ ความว่า งาม. บทว่า อติมญฺญสิ ความว่า ท่านก้าวล่วงแล้วย่อมสำคัญ (ดูหมิ่น). บทว่า อตฺตานํ ปริคูหสิ ความว่า ท่านพยายามว่า เราจะซ่อนกรรมนั้นโดยประการที่แม้ตนของเราก็ไม่รู้. บทว่า อตฺตาธิปเตยฺยโก ความว่า ผู้มีตนเป็นใหญ่. บทว่า โลกาธิโป ความว่า ผู้มีโลกเป็นใหญ่. บทว่า นิปโก ความว่า ผู้มีปัญญา. บทว่า ฌายี ความว่า ผู้เผา (กิเลส). บทว่า ธมฺมาธิโป ความว่า ผู้มีธรรมเป็นใหญ่. บทว่า สจฺจปรักกโม ความว่า ผู้มีความเพียรแท้จริง. บทว่า ปสยฺห มารํ ความว่า ข่มมารแล้ว. บทว่า อภิภุยฺย อนฺตกํ นี้เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า โย จ ผุสี ชาติกฺขยํ ปธานวา ความว่า ผู้ใดเป็นผู้เพ่ง มีความเพียร ครอบงำมารแล้ว ได้บรรลุอรหัตตผลอันเป็นที่สิ้นแห่งชาติ. บทว่า โส ตาทิโส ความว่า ผู้นั้นเป็นเช่นนั้น ตั้งอยู่โดยอาการเช่นนั้น. บทว่า โลกวิทู ความว่า กระทำโลกทั้งสามให้ปรากฏแจ้งแล้วดำรงอยู่. บทว่า สุเมโธ ความว่า ผู้มีปัญญาดี. บทว่า สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อตมฺมโย มุนิ ความว่า พระขีณาสพมุนีผู้ไม่สำเร็จด้วยตัณหา เพราะไม่มีความเป็นผู้สำเร็จด้วยตัณหาที่เรียกว่าตัมมยตาในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวง ย่อมไม่เสื่อม ไม่เสื่อมรอบในกาลไหนๆ ในที่ไหนๆ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. දෙවදූතවග්ගො චතුත්ථො. เทวทูตวรรคที่ ๔ 5. චූළවග්ගො ๕. จูฬวรรค 1. සම්මුඛීභාවසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสัมมุขีภาวสูตร 41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සම්මුඛීභාවාති සම්මුඛීභාවෙන, විජ්ජමානතායාති අත්ථො. පසවතීති පටිලභති. සද්ධාය සම්මුඛීභාවාති යදි හි සද්ධා න භවෙය්‍ය, දෙය්‍යධම්මො න භවෙය්‍ය, දක්ඛිණෙය්‍යසඞ්ඛාතා පටිග්ගාහකපුග්ගලා න භවෙය්‍යුං, කථං පුඤ්ඤකම්මං කරෙය්‍ය. තෙසං පන සම්මුඛීභාවෙන සක්කා කාතුන්ති තස්මා ‘‘සද්ධාය සම්මුඛීභාවා’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච ද්වෙ [Pg.132] ධම්මා සුලභා දෙය්‍යධම්මා චෙව දක්ඛිණෙය්‍යා ච, සද්ධා පන දුල්ලභා. පුථුජ්ජනස්ස හි සද්ධා අථාවරා පදවාරෙන නානා හොති, තෙනෙව මහාමොග්ගල්ලානසදිසොපි අග්ගසාවකො පාටිභොගො භවිතුං අසක්කොන්තො ආහ – ‘‘ද්වින්නං ඛො තෙ අහං, ආවුසො, ධම්මානං පාටිභොගො භොගානඤ්ච ජීවිතස්ස ච, සද්ධාය පන ත්වංයෙව පාටිභොගො’’ති (උදා. 18). ๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า สมฺมุขีภาวา ความว่า เพราะความมีอยู่พร้อมหน้า, อธิบายว่า เพราะความมีอยู่. บทว่า ปสวติ ความว่า ย่อมได้. บทว่า สทฺธาย สมฺมุขีภาวา ความว่า หากว่าศรัทธาไม่มี, ไทยธรรมไม่มี, บุคคลผู้เป็นปฏิคาหกชื่อว่าทักขิไณยบุคคลไม่มี, จะพึงทำบุญกรรมได้อย่างไร. แต่เพราะความมีอยู่พร้อมหน้าของธรรมเหล่านั้น จึงสามารถกระทำได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สทฺธาย สมฺมุขีภาวา”. และในธรรมเหล่านั้น ธรรม ๒ อย่างคือ ไทยธรรมและทักขิไณยบุคคลหาได้ง่าย, แต่ศรัทธาหาได้ยาก. จริงอยู่ ศรัทธาของปุถุชนไม่มั่นคง ย่อมแตกต่างกันไปในแต่ละย่างก้าว, เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ แม้พระอัครสาวกเช่นพระมหาโมคคัลลานะ เมื่อไม่สามารถจะเป็นผู้รับประกันได้ จึงกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส เราเป็นผู้รับประกันธรรม ๒ อย่างของท่าน คือ โภคะและชีวิต, แต่ท่านเท่านั้นจงเป็นผู้รับประกันศรัทธา”. 2. තිඨානසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาติฐานสูตร 42. දුතියෙ විගතමලමච්ඡෙරෙනාති විගතමච්ඡරියමලෙන. මුත්තචාගොති විස්සට්ඨචාගො. පයතපාණීති ධොතහත්ථො. අස්සද්ධො හි සතක්ඛත්තුං හත්ථෙ ධොවිත්වාපි මලිනහත්ථොව හොති, සද්ධො පන දානාභිරතත්තා මලිනහත්ථොපි ධොතහත්ථොව. වොස්සග්ගරතොති වොස්සග්ගසඞ්ඛාතෙ දානෙ රතො. යාචයොගොති යාචිතුං යුත්තො, යාචකෙහි වා යොගො අස්සාතිපි යාචයොගො. දානසංවිභාගරතොති දානං දදන්තො සංවිභාගඤ්ච කරොන්තො දානසංවිභාගරතො නාම හොති. ๔๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า วิคตมลมจฺเฉเรน ความว่า ผู้มีมลทินคือความตระหนี่ไปปราศแล้ว. บทว่า มุตฺตจาโค ความว่า ผู้มีการบริจาคอันสละแล้ว. บทว่า ปยตปาณิ ความว่า ผู้มีมืออันล้างแล้ว. จริงอยู่ ผู้ไม่มีศรัทธา แม้ล้างมือร้อยครั้ง ก็ยังชื่อว่ามีมือเปื้อนอยู่, ส่วนผู้มีศรัทธา เพราะยินดีในการให้ แม้มีมือเปื้อน ก็ชื่อว่ามีมืออันล้างแล้วนั่นเทียว. บทว่า โวสฺสคฺครโต ความว่า ยินดีในทานที่เรียกว่าการสละ. บทว่า ยาจโยโค ความว่า สมควรเพื่อจะขอ, หรือว่า การเกี่ยวข้องกับยาจกของเขามีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ยาจโยคะ. บทว่า ทานสํวิภาครโต ความว่า ผู้ให้ทานและกระทำการแบ่งปัน ชื่อว่ายินดีในการให้และการแบ่งปัน. දස්සනකාමො සීලවතන්ති දසපි යොජනානි වීසම්පි තිංසම්පි යොජනසතම්පි ගන්ත්වා සීලසම්පන්නෙ දට්ඨුකාමො හොති පාටලිපුත්තකබ්‍රාහ්මණො විය සද්ධාතිස්සමහාරාජා විය ච. පාටලිපුත්තස්ස කිර නගරද්වාරෙ සාලාය නිසින්නා ද්වෙ බ්‍රාහ්මණා කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසිමහානාගත්ථෙරස්ස ගුණකථං සුත්වා ‘‘අම්හෙහි තං භික්ඛුං දට්ඨුං වට්ටතී’’ති ද්වෙපි ජනා නික්ඛමිංසු. එකො අන්තරාමග්ගෙ කාලමකාසි. එකො සමුද්දතීරං පත්වා නාවාය මහාතිත්ථපට්ටනෙ ඔරුය්හ අනුරාධපුරං ආගන්ත්වා ‘‘කාළවල්ලිමණ්ඩපො කුහි’’න්ති පුච්ඡි. රොහණජනපදෙති. සො අනුපුබ්බෙන ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පත්වා චූළනගරගාමෙ ධුරඝරෙ නිවාසං ගහෙත්වා ථෙරස්ස ආහාරං සම්පාදෙත්වා පාතොව වුට්ඨාය ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා ජනපරියන්තෙ ඨිතො ථෙරං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා සකිං තත්ථෙව ඨිතො වන්දිත්වා පුන උපසඞ්කමිත්වා ගොප්ඵකෙසු දළ්හං ගහෙත්වා වන්දන්තො ‘‘උච්චා, භන්තෙ, තුම්හෙ’’ති ආහ. ථෙරො ච නාතිඋච්චො නාතිරස්සො පමාණයුත්තොව, තෙන නං පුන ආහ – ‘‘නාතිඋච්චා තුම්හෙ, තුම්හාකං [Pg.133] පන ගුණා මෙචකවණ්ණස්ස සමුද්දස්ස මත්ථකෙන ගන්ත්වා සකලජම්බුදීපතලං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගතා, අහම්පි පාටලිපුත්තනගරද්වාරෙ නිසින්නො තුම්හාකං ගුණකථං අස්සොසි’’න්ති. සො ථෙරස්ස භික්ඛාහාරං දත්වා අත්තනො තිචීවරං පටියාදෙත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තස්සොවාදෙ පතිට්ඨාය කතිපාහෙනෙව අරහත්තං පාපුණි. คำว่า ผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้มีศีล คือ เป็นผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้สมบูรณ์ด้วยศีล โดยเดินทางไปแม้สิบโยชน์ แม้ยี่สิบโยชน์ แม้สามสิบโยชน์ แม้ร้อยโยชน์ เหมือนพราหมณ์ชาวเมืองปาฏลีบุตร และเหมือนพระเจ้าสัทธาติสสมหาราช ได้ยินว่า พราหมณ์สองคนนั่งอยู่ที่ศาลา ณ ประตูเมืองปาฏลีบุตร ได้ฟังกถาพรรณนาคุณของพระมหานาคเถระผู้อยู่ในกาฬวัลลิมณฑปแล้ว คิดว่า “พวกเราควรจะไปพบภิกษุรูปนั้น” ดังนี้แล้ว คนทั้งสองจึงได้ออกเดินทางไป คนหนึ่งได้เสียชีวิตในระหว่างทาง อีกคนหนึ่งเดินทางถึงฝั่งสมุทรแล้วลงเรือที่ท่าเรือชื่อมหาติตถะ มาถึงเมืองอนุราธปุระแล้วได้ถามว่า “กาฬวัลลิมณฑปอยู่ที่ไหน?” (คนทั้งหลายตอบว่า) “อยู่ในโรหณชนบท” พราหมณ์นั้นจึงเดินทางไปโดยลำดับจนถึงที่อยู่ของพระเถระ ได้เข้าพักอาศัยในเรือนหลังแรกของหมู่บ้านจูฬนครคาม จัดแจงอาหารสำหรับพระเถระแล้ว ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ถามถึงที่อยู่ของพระเถระแล้วก็ไป ยืนอยู่ที่ชายเขตหมู่บ้าน เห็นพระเถระกำลังเดินมาแต่ไกล จึงยืนอยู่ที่ตรงนั้นไหว้ครั้งหนึ่ง แล้วเข้าไปใกล้อีก จับที่ข้อเท้าทั้งสองของท่านอย่างมั่นคงแล้วไหว้อยู่ กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านสูงส่งนัก” ส่วนพระเถระนั้นมิได้สูงเกินไป มิได้เตี้ยเกินไป มีรูปร่างสมส่วนทีเดียว เพราะเหตุนั้น พราหมณ์จึงกล่าวกับท่านอีกว่า “ท่านไม่ได้สูง (โดยรูปร่าง) แต่คุณธรรมของท่านแผ่ขจรไปเหนือพื้นผิวของมหาสมุทรสีเขียวเข้ม ครอบคลุมไปทั่วพื้นชมพูทวีป แม้ข้าพเจ้านั่งอยู่ที่ประตูเมืองปาฏลีบุตรก็ได้ฟังกถาพรรณนาคุณของท่าน” พราหมณ์นั้นถวายภิกขาหารแก่พระเถระแล้ว จัดเตรียมไตรจีวรของตน บวชในสำนักของพระเถระ ตั้งอยู่ในโอวาทของท่าน เพียงไม่กี่วันก็ได้บรรลุพระอรหัตผล සද්ධාතිස්සමහාරාජාපි, ‘‘භන්තෙ, මය්හං වන්දිතබ්බයුත්තකං එකං අය්‍යං ආචික්ඛථා’’ති පුච්ඡි. භික්ඛූ ‘‘මඞ්ගලවාසී කුට්ටතිස්සත්ථෙරො’’ති ආහංසු. රාජා මහාපරිවාරෙන පඤ්චයොජනමග්ගං අගමාසි. ථෙරො ‘‘කිං සද්දො එසො, ආවුසො’’ති භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි. ‘‘රාජා, භන්තෙ, තුම්හාකං දස්සනත්ථාය ආගතො’’ති. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘කිං මය්හං මහල්ලකකාලෙ රාජගෙහෙ කම්ම’’න්ති දිවාට්ඨානෙ මඤ්චෙ නිපජ්ජිත්වා භූමියං ලෙඛං ලිඛන්තො අච්ඡි. රාජා ‘‘කහං ථෙරො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘දිවාට්ඨානෙ’’ති සුත්වා තත්ථ ගච්ඡන්තො ථෙරං භූමියං ලෙඛං ලිඛන්තං දිස්වා ‘‘ඛීණාසවස්ස නාම හත්ථකුක්කුච්චං නත්ථි, නායං ඛීණාසවො’’ති අවන්දිත්වාව නිවත්ති. භික්ඛුසඞ්ඝො ථෙරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, එවංවිධස්ස සද්ධස්ස පසන්නස්ස රඤ්ඤො කස්මා විප්පටිසාරං කරිත්ථා’’ති. ‘‘ආවුසො, රඤ්ඤො පසාදරක්ඛනං න තුම්හාකං භාරො, මහල්ලකත්ථෙරස්ස භාරො’’ති වත්වා අපරභාගෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං ආහ – ‘‘මය්හං කූටාගාරම්හි අඤ්ඤම්පි පල්ලඞ්කං අත්ථරථා’’ති. තස්මිං අත්ථතෙ ථෙරො – ‘‘ඉදං කූටාගාරං අන්තරෙ අප්පතිට්ඨහිත්වා රඤ්ඤා දිට්ඨකාලෙයෙව භූමියං පතිට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා පරිනිබ්බායි. කූටාගාරං පඤ්චයොජනමග්ගං ආකාසෙන අගමාසි. පඤ්චයොජනමග්ගෙ ධජං ධාරෙතුං සමත්ථා රුක්ඛා ධජපග්ගහිතාව අහෙසුං. ගච්ඡාපි ගුම්බාපි සබ්බෙ කූටාගාරාභිමුඛා හුත්වා අට්ඨංසු. แม้พระเจ้าสัทธาติสสมหาราชก็ตรัสถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงบอกนามพระคุณเจ้าสักรูปหนึ่งที่ข้าพเจ้าควรไหว้” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “พระกุฏฏติสสเถระ ผู้อยู่ในมังคลวิหาร พระเจ้าข้า” พระราชาพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมากได้เสด็จไปเป็นระยะทางห้าโยชน์ พระเถระได้ถามภิกษุสงฆ์ว่า “ดูก่อนอาวุโส นั่นเสียงอะไร” (ภิกษุสงฆ์กราบเรียนว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระราชาเสด็จมาเพื่อจะเฝ้าท่าน” พระเถระคิดว่า “จะมีกิจอะไรของเราในราชสำนักในวัยชรานี้เล่า” ดังนี้แล้ว จึงนอนลงบนเตียงในที่พักกลางวัน พลางขีดเขียนอักษรบนพื้นดินอยู่ พระราชาตรัสถามว่า “พระเถระอยู่ที่ไหน” ครั้นทรงสดับว่า “อยู่ที่พักกลางวัน” จึงเสด็จไปยังที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นพระเถระกำลังขีดเขียนอักษรบนพื้นดิน จึงทรงดำริว่า “อันว่าความคะนองมือย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ ท่านผู้นี้คงไม่ใช่พระขีณาสพ” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จกลับโดยมิได้ถวายบังคม ภิกษุสงฆ์ได้กราบเรียนพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรท่านจึงได้กระทำให้พระราชาผู้มีศรัทธาเลื่อมใสเช่นนี้ต้องเดือดร้อนพระทัย” (พระเถระตอบว่า) “ดูก่อนอาวุโส การรักษาความเลื่อมใสของพระราชาไม่ใช่ภาระของพวกท่าน แต่เป็นภาระของพระเถระผู้เฒ่า” ดังนี้แล้ว ในกาลต่อมา เมื่อจะปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ได้กล่าวกับภิกษุสงฆ์ว่า “ขอท่านทั้งหลายจงปูลาดบัลลังก์อีกหลังหนึ่งในเรือนยอดของเราเถิด” ครั้นบัลลังก์นั้นถูกปูลาดแล้ว พระเถระได้อธิษฐานว่า “ขอเรือนยอดนี้อย่าได้หยุดตั้งอยู่ในระหว่างทางเลย แต่จงตั้งอยู่บนพื้นดินในขณะที่พระราชาทอดพระเนตรเห็นนั่นเทียว” ดังนี้แล้ว ก็ปรินิพพาน เรือนยอดนั้นได้ลอยไปในอากาศเป็นระยะทางห้าโยชน์ บรรดาต้นไม้ในระยะทางห้าโยชน์ที่สามารถจะประดับธงได้ ก็ได้ประดับธงไว้พร้อมเพรียงกัน แม้ต้นไม้และพุ่มไม้ทั้งปวงต่างก็หันหน้าเข้าหาเรือนยอดนั้น රඤ්ඤොපි පණ්ණං පහිණිංසු ‘‘ථෙරො පරිනිබ්බුතො, කූටාගාරං ආකාසෙන ආගච්ඡතී’’ති. රාජා න සද්දහි. කූටාගාරං ආකාසෙන ගන්ත්වා ථූපාරාමං පදක්ඛිණං කත්වා සිලාචෙතියට්ඨානං අගමාසි. චෙතියං සහ වත්ථුනා උප්පතිත්වා කූටාගාරමත්ථකෙ අට්ඨාසි, සාධුකාරසහස්සානි පවත්තිංසු. තස්මිං ඛණෙ මහාබ්‍යග්ඝත්ථෙරො නාම ලොහපාසාදෙ සත්තමකූටාගාරෙ නිසින්නො භික්ඛූනං විනයකම්මං කරොන්තො තං සද්දං සුත්වා ‘‘කිං සද්දො [Pg.134] එසො’’ති පටිපුච්ඡි. භන්තෙ, මඞ්ගලවාසී කුට්ටතිස්සත්ථෙරො පරිනිබ්බුතො, කූටාගාරං පඤ්චයොජනමග්ගං ආකාසෙන ආගතං, තත්ථ සො සාධුකාරසද්දොති. ආවුසො, පුඤ්ඤවන්තෙ නිස්සාය සක්කාරං ලභිස්සාමාති අන්තෙවාසිකෙ ඛමාපෙත්වා ආකාසෙනෙව ආගන්ත්වා තං කූටාගාරං පවිසිත්වා දුතියමඤ්චෙ නිසීදිත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. රාජා ගන්ධපුප්ඵචුණ්ණානි ආදාය ගන්ත්වා ආකාසෙ ඨිතං කූටාගාරං දිස්වා කූටාගාරං පූජෙසි. තස්මිං ඛණෙ කූටාගාරං ඔතරිත්වා පථවියං පතිට්ඨිතං. රාජා මහාසක්කාරෙන සරීරකිච්චං කාරෙත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං අකාසි. එවරූපා සීලවන්තානං දස්සනකාමා නාම හොන්ති. (ราชบุรุษ) ได้ส่งสาส์นไปกราบทูลพระราชาว่า “พระเถระปรินิพพานแล้ว เรือนยอดกำลังลอยมาทางอากาศ” แต่พระราชาไม่ทรงเชื่อ เรือนยอดนั้นลอยไปในอากาศ กระทำประทักษิณถูปารามแล้ว ได้ลอยไปยังสถานที่ตั้งของสิลาเจดีย์ พระเจดีย์พร้อมทั้งพื้นที่ตั้งได้ลอยขึ้นไปประดิษฐานอยู่บนยอดของเรือนยอดนั้น เสียงสาธุการนับพันได้บังเกิดขึ้น ในขณะนั้น พระเถระนามว่ามหาพยัคฆะ นั่งกระทำวินัยกรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่ในเรือนยอดชั้นที่เจ็ดของโลหะปราสาท ได้ยินเสียงนั้นจึงถามกลับไปว่า “นั่นเสียงอะไร” (ภิกษุทั้งหลายกราบเรียนว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระกุฏฏติสสเถระผู้อยู่ในมังคลวิหารปรินิพพานแล้ว เรือนยอดได้ลอยมาทางอากาศเป็นระยะทางห้าโยชน์ นั่นคือเสียงสาธุการในที่นั้น” (พระเถระกล่าวว่า) “ดูก่อนอาวุโส อาศัยท่านผู้มีบุญ เราทั้งหลายจักได้สักการะ” ดังนี้แล้ว ให้อันเตวาสิกทั้งหลายอดโทษแล้ว ก็เหาะมาทางอากาศ เข้าไปในเรือนยอดนั้น นั่งลงบนเตียงหลังที่สอง แล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ พระราชาทรงถือเครื่องหอม ดอกไม้ และของหอมนานาชนิดเสด็จไป ทอดพระเนตรเห็นเรือนยอดตั้งอยู่ในอากาศ จึงทรงบูชาเรือนยอดนั้น ในขณะนั้นเอง เรือนยอดก็ได้ลอยลงมาประดิษฐานบนพื้นดิน พระราชาโปรดให้กระทำสรีรกิจด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วทรงอัญเชิญพระธาตุโปรดให้สร้างพระเจดีย์ขึ้น บุคคลเช่นนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่จะเห็นท่านผู้มีศีล සද්ධම්මං සොතුමිච්ඡතීති තථාගතප්පවෙදිතං සද්ධම්මං සොතුකාමො හොති පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරාදයො විය. ගඞ්ගාවනවාලිඅඞ්ගණම්හි කිර තිංස භික්ඛූ වස්සං උපගතා අන්වද්ධමාසං උපොසථදිවසෙ චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමමහාඅරියවංසඤ්ච (අ. නි. 4.28) කථෙන්ති. එකො පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරො පච්ඡාභාගෙන ආගන්ත්වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදි. අථ නං එකො ගොනසො ජඞ්ඝපිණ්ඩිමංසං සණ්ඩාසෙන ගණ්හන්තො විය ඩංසි. ථෙරො ඔලොකෙන්තො ගොනසං දිස්වා ‘‘අජ්ජ ධම්මස්සවනන්තරායං න කරිස්සාමී’’ති ගොනසං ගහෙත්වා ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ථවිකාමුඛං බන්ධිත්වා අවිදූරෙ ඨානෙ ඨපෙත්වා ධම්මං සුණන්තොව නිසීදි. අරුණුග්ගමනඤ්ච විසං වික්ඛම්භෙත්වා ථෙරස්ස තිණ්ණං ඵලානං පාපුණනඤ්ච විසස්ස දට්ඨට්ඨානෙනෙව ඔතරිත්වා පථවිපවිසනඤ්ච ධම්මකථිකත්ථෙරස්ස ධම්මකථානිට්ඨාපනඤ්ච එකක්ඛණෙයෙව අහොසි. තතො ථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො එකො මෙ චොරො ගහිතො’’ති ථවිකං මුඤ්චිත්වා ගොනසං විස්සජ්ජෙසි. භික්ඛූ දිස්වා ‘‘කාය වෙලාය දට්ඨත්ථ, භන්තෙ’’ති පුච්ඡිංසු. හිය්‍යො සායන්හසමයෙ, ආවුසොති. කස්මා, භන්තෙ, එවං භාරියං කම්මං කරිත්ථාති. ආවුසො, සචාහං දීඝජාතිකෙන දට්ඨොති වදෙය්‍යං, නයිමං එත්තකං ආනිසංසං ලභෙය්‍යන්ති. ඉදං තාව පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරස්ස වත්ථු. บทว่า สทฺธมฺมํ โสตุมิจฺฉติ ความว่า เป็นผู้ใคร่จะฟังพระสัทธรรมที่พระตถาคตประกาศแล้ว เหมือนอย่างพระปิณฑปาติกเถระเป็นต้น ได้ยินว่า ที่ลานทรายแม่น้ำคงคา ภิกษุ ๓๐ รูปเข้าจำพรรษา ทุกกึ่งเดือนในวันอุโบสถ ย่อมกล่าวถึงมหาอริยวงศ์ คือความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนา พระปิณฑปาติกเถระรูปหนึ่งมาทีหลัง นั่งอยู่ในที่กำบัง ครั้งนั้น งูเห่าตัวหนึ่งกัดท่านที่เนื้อน่อง เหมือนกับคีบด้วยคีม พระเถระมองดู เห็นงูเห่าแล้วคิดว่า "วันนี้ เราจักไม่ทำอันตรายแก่การฟังธรรม" จึงจับงูเห่าใส่ในถลก ปิดปากถลก วางไว้ในที่ไม่ไกล แล้วนั่งฟังธรรมอยู่ทีเดียว การที่อรุณขึ้น, การที่พระเถระข่มพิษไว้แล้วบรรลุผล ๓, การที่พิษซึมลงทางแผลที่ถูกกัดเข้าสู่แผ่นดิน, และการที่พระธรรมกถึกแสดงธรรมจบ ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง ต่อจากนั้น พระเถระกล่าวว่า "อาวุโส เราจับโจรได้ตัวหนึ่ง" แล้วแก้ถลกปล่อยงูเห่าไป ภิกษุทั้งหลายเห็นแล้วจึงทูลถามว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านถูกกัดเวลาไหน" (ท่านตอบว่า) "อาวุโส เมื่อวานตอนเย็น" (ภิกษุทั้งหลายถามว่า) "ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร ท่านจึงทำกรรมที่หนักเช่นนี้" (ท่านตอบว่า) "อาวุโส ถ้าเราพึงกล่าวว่า เราถูกสัตว์เลื้อยคลานกัด เราก็จะไม่พึงได้อานิสงส์มากมายถึงเพียงนี้" นี้เป็นเรื่องของพระปิณฑปาติกเถระก่อน දීඝවාපියම්පි ‘‘මහාජාතකභාණකත්ථෙරො ගාථාසහස්සං මහාවෙස්සන්තරං කථෙස්සතී’’ති තිස්සමහාගාමෙ තිස්සමහාවිහාරවාසී එකො [Pg.135] දහරො සුත්වා තතො නික්ඛමිත්වා එකාහෙනෙව නවයොජනමග්ගං ආගතො. තස්මිංයෙව ඛණෙ ථෙරො ධම්මකථං ආරභි. දහරො දූරමග්ගාගමනෙන සඤ්ජාතකායදරථත්තා පට්ඨානගාථාය සද්ධිං අවසානගාථංයෙව වවත්ථපෙසි. තතො ථෙරස්ස ‘‘ඉදමවොචා’’ති වත්වා උට්ඨාය ගමනකාලෙ ‘‘මය්හං ආගමනකම්මං මොඝං ජාත’’න්ති රොදමානො අට්ඨාසි. එකො මනුස්සො තං කථං සුත්වා ගන්ත්වා ථෙරස්ස ආරොචෙසි, ‘‘භන්තෙ, ‘තුම්හාකං ධම්මකථං සොස්සාමී’ති එකො දහරභික්ඛු තිස්සමහාවිහාරා ආගතො, සො ‘කායදරථභාවෙන මෙ ආගමනං මොඝං ජාත’න්ති රොදමානො ඨිතො’’ති. ගච්ඡථ සඤ්ඤාපෙථ නං ‘‘පුන ස්වෙ කථෙස්සාමා’’ති. සො පුනදිවසෙ ථෙරස්ස ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලං පාපුණි. แม้ในทีฆวาปี ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งผู้อยู่ในติสสมหาวิหาร ในหมู่บ้านติสสมหาคาม ได้ฟังข่าวว่า "พระมหาชาตกภาณกเถระจักแสดงมหาเวสสันดรชาดกซึ่งมีพันคาถา" จึงออกจากที่นั้นแล้วเดินทาง ๙ โยชน์มาถึงในวันเดียว ในขณะนั้นเอง พระเถระได้เริ่มแสดงธรรม ภิกษุหนุ่มนั้นเพราะความเมื่อยล้าในกายที่เกิดขึ้นจากการเดินทางไกล จึงกำหนดจำได้แต่คาถาเริ่มต้นกับคาถาสุดท้ายเท่านั้น ต่อจากนั้น เมื่อพระเถระกล่าวว่า "อิทมโวจ" แล้วลุกขึ้นจะไป (ภิกษุหนุ่ม) ได้ยืนร้องไห้ (คิด) ว่า "การเดินทางมาของเราเปล่าประโยชน์เสียแล้ว" มนุษย์คนหนึ่งได้ยินคำนั้นแล้ว ไปกราบเรียนพระเถระว่า "ท่านผู้เจริญ ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งมาจากติสสมหาวิหารด้วยคิดว่า 'จักฟังธรรมของท่าน' เธอผู้นั้นยืนร้องไห้อยู่ด้วยคิดว่า 'เพราะความเมื่อยล้าในกาย การมาของเราจึงเปล่าประโยชน์เสียแล้ว'" (พระเถระกล่าวว่า) "พวกท่านจงไปบอกเธอให้รู้ว่า 'พรุ่งนี้เราจักแสดงอีก'" ในวันรุ่งขึ้น เธอได้ฟังธรรมของพระเถระแล้ว ได้บรรลุโสดาปัตติผล අපරාපි උල්ලකොලිකණ්ණිවාසිකා එකා ඉත්ථී පුත්තකං පායමානා ‘‘දීඝභාණකමහාඅභයත්ථෙරො නාම අරියවංසපටිපදං කථෙතී’’ති සුත්වා පඤ්චයොජනමග්ගං ගන්ත්වා දිවාකථිකත්ථෙරස්ස නිසින්නකාලෙයෙව විහාරං පවිසිත්වා භූමියං පුත්තං නිපජ්ජාපෙත්වා දිවාකථිකත්ථෙරස්ස ඨිතකාව ධම්මං අස්සොසි. සරභාණකෙ ථෙරෙ උට්ඨිතෙ දීඝභාණකමහාඅභයත්ථෙරො චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමමහාඅරියවංසං ආරභි. සා ඨිතකාව පග්ගණ්හාති. ථෙරො තයො එව පච්චයෙ කථෙත්වා උට්ඨානාකාරං අකාසි. සා උපාසිකා ආහ – ‘‘අය්‍යො, ‘අරියවංසං කථෙස්සාමී’ති සිනිද්ධභොජනං භුඤ්ජිත්වා මධුරපානකං පිවිත්වා යට්ඨිමධුකතෙලාදීහි භෙසජ්ජං කත්වා කථෙතුං යුත්තට්ඨානෙයෙව උට්ඨහතී’’ති. ථෙරො ‘‘සාධු, භගිනී’’ති වත්වා උපරි භාවනාරාමං පට්ඨපෙසි. අරුණුග්ගමනඤ්ච ථෙරස්ස ‘‘ඉදමවොචා’’ති වචනඤ්ච උපාසිකාය සොතාපත්තිඵලුප්පත්ති ච එකක්ඛණෙයෙව අහොසි. หญิงอีกคนหนึ่ง ผู้อยู่ในอุฬลโกลิกัณณิ กำลังให้บุตรน้อยดื่มนม ได้ฟังว่า "พระทีฆภาณกมหาอภัยเถระแสดงอริยวังสปฏิปทา" จึงเดินทางไป ๕ โยชน์ เข้าไปในวิหารในเวลาที่พระเถระผู้แสดงธรรมในเวลากลางวันนั่งอยู่พอดี ให้นอนบุตรบนพื้น แล้วยืนฟังธรรมของพระเถระผู้แสดงธรรมในเวลากลางวัน เมื่อพระสรภาณกเถระลุกขึ้นแล้ว พระทีฆภาณกมหาอภัยเถระได้เริ่มแสดงมหาอริยวงศ์ คือความสันโดษในปัจจัย ๔ และความยินดีในภาวนา นางยืนเรียนเอา (ธรรม) อยู่ทีเดียว พระเถระแสดงปัจจัยเพียง ๓ อย่างแล้ว ทำอาการจะลุกขึ้น อุบาสิกานั้นกล่าวว่า "พระคุณเจ้าลุกขึ้นในที่อันควรจะแสดงธรรม โดยฉันภัตตาหารอันประณีต ดื่มน้ำปานะอันมีรสหวาน และทำเภสัชด้วยชะเอมเทศและน้ำมันเป็นต้น ด้วยคิดว่า 'จักแสดงอริยวงศ์'" พระเถระกล่าวว่า "ดีแล้ว น้องหญิง" แล้วได้ตั้งต้น (แสดง) ภาวนารามะต่อไป การที่อรุณขึ้น, คำว่า "อิทมโวจ" ของพระเถระ, และการเกิดโสดาปัตติผลของอุบาสิกา ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง අපරාපි කළම්පරවාසිකා ඉත්ථී අඞ්කෙන පුත්තං ආදාය ‘‘ධම්මං සොස්සාමී’’ති චිත්තලපබ්බතං ගන්ත්වා එකං රුක්ඛං නිස්සාය දාරකං නිපජ්ජාපෙත්වා සයං ඨිතකාව ධම්මං සුණාති. රත්තිභාගසමනන්තරෙ එකො දීඝජාතිකො තස්සා [Pg.136] පස්සන්තියායෙව සමීපෙ නිපන්නදාරකං චතූහි දාඨාහි ඩංසිත්වා අගමාසි. සා චින්තෙසි – ‘‘සචාහං ‘පුත්තො මෙ සප්පෙන දට්ඨො’ති වක්ඛාමි, ධම්මස්ස අන්තරායො භවිස්සති. අනෙකක්ඛත්තුං ඛො පන මෙ අයං සංසාරවට්ටෙ වට්ටන්තියා පුත්තො අහොසි, ධම්මමෙව චරිස්සාමී’’ති තියාමරත්තිං ඨිතකාව ධම්මං පග්ගණ්හිත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අරුණෙ උග්ගතෙ සච්චකිරියාය පුත්තස්ස විසං නිම්මථෙත්වා පුත්තං ගහෙත්වා ගතා. එවරූපා පුග්ගලා ධම්මං සොතුකාමා නාම හොන්ති. หญิงอีกคนหนึ่ง ผู้อยู่ในกลัมปร อุ้มบุตรไว้ที่สะเอว ไปยังจิตตลบรรพตด้วยคิดว่า "จักฟังธรรม" อาศัยต้นไม้ต้นหนึ่ง ให้เด็กนอนลง ตนเองยืนฟังธรรมอยู่ทีเดียว ในลำดับแห่งส่วนราตรี สัตว์เลื้อยคลานตัวหนึ่งกัดเด็กที่นอนอยู่ใกล้ๆ ด้วยเขี้ยว ๔ ซี่ ต่อหน้านางที่กำลังมองดูอยู่ แล้วก็ไป นางคิดว่า "ถ้าเราจักบอกว่า 'บุตรของเราถูกงูกัด' อันตรายแก่ธรรมจักมี อนึ่ง เด็กคนนี้เคยเป็นบุตรของเราผู้เวียนว่ายอยู่ในสังสารวัฏนับครั้งไม่ถ้วน เราจักประพฤติธรรมนั่นเทียว" (คิดดังนี้แล้ว) ยืนเรียนเอาธรรมตลอด ๓ ยามแห่งราตรี ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ได้ถอนพิษของบุตรด้วยสัจจกิริยา อุ้มบุตรไปแล้ว บุคคลเช่นนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่จะฟังธรรม 3. අත්ථවසසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอัตถวสสูตร 43. තතියෙ තයො, භික්ඛවෙ, අත්ථවසෙ සම්පස්සමානෙනාති තයො අත්ථෙ තීණි කාරණානි පස්සන්තෙන. අලමෙවාති යුත්තමෙව. යො ධම්මං දෙසෙතීති යො පුග්ගලො චතුසච්චධම්මං පකාසෙති. අත්ථප්පටිසංවෙදීති අට්ඨකථං ඤාණෙන පටිසංවෙදී. ධම්මප්පටිසංවෙදීති පාළිධම්මං පටිසංවෙදී. ๔๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ตโย ภิกฺขเว อตฺถวเส สมฺปสฺสมาเนน ความว่า ผู้เห็นอยู่ซึ่งเหตุ ๓ ประการ บทว่า อลเมว ความว่า สมควรทีเดียว บทว่า โย ธมฺมํ เทเสติ ความว่า บุคคลใด ย่อมประกาศจตุสัจจธรรม บทว่า อตฺถปฺปฏิสํเวที ความว่า ย่อมรู้แจ้งอรรถกถาด้วยญาณ บทว่า ธมฺมปฺปฏิสํเวที ความว่า ย่อมรู้แจ้งบาลีธรรม 4. කථාපවත්තිසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถากถาปวัตติสูตร 44. චතුත්ථෙ ඨානෙහීති කාරණෙහි. පවත්තිනීති අප්පටිහතා නිය්‍යානිකා. ๔๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ฐาเนหิ ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งหลาย บทว่า ปวตฺตินี ได้แก่ (กถา) ที่ไม่ติดขัด เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ 5. පණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาบัณฑิตสูตร 45. පඤ්චමෙ පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තානීති පණ්ඩිතෙහි පඤ්ඤත්තානි කථිතානි පසත්ථානි. සප්පුරිසපඤ්ඤත්තානීති සප්පුරිසෙහි මහාපුරිසෙහි පඤ්ඤත්තානි කථිතානි පසත්ථානි. අහිංසාති කරුණා චෙව කරුණාපුබ්බභාගො ච. සංයමොති සීලසංයමො. දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරො, උපොසථවසෙන වා අත්තදමනං, පුණ්ණොවාදෙ (ම. නි. 3.395 ආදයො; සං. නි. 4.88 ආදයො) දමොති වුත්තා ඛන්තිපි ආළවකෙ (සං. නි. 1.246; සු. නි. 183 ආදයො) වුත්තා පඤ්ඤාපි ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටතියෙව. මාතාපිතු උපට්ඨානන්ති මාතාපිතූනං රක්ඛනං ගොපනං පටිජග්ගනං. සන්තානන්ති අඤ්ඤත්ථ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඅරියසාවකා සන්තො නාම, ඉධ පන මාතාපිතුඋපට්ඨාකා අධිප්පෙතා. තස්මා උත්තමට්ඨෙන සන්තානං[Pg.137], සෙට්ඨචරියට්ඨෙන බ්‍රහ්මචාරීනං. ඉදං මාතාපිතුඋපට්ඨානං සබ්භි උපඤ්ඤාතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සතං එතානි ඨානානීති සන්තානං උත්තමපුරිසානං එතානි ඨානානි කාරණානි. අරියො දස්සනසම්පන්නොති ඉධ ඉමෙසංයෙව තිණ්ණං ඨානානං කාරණෙන අරියො චෙව දස්සනසම්පන්නො ච වෙදිතබ්බො, න බුද්ධාදයො න සොතාපන්නා. අථ වා සතං එතානි ඨානානීති මාතුපට්ඨානං පිතුපට්ඨානන්ති එතානි ඨානානි සන්තානං උත්තමපුරිසානං කාරණානීති එවං මාතාපිතුඋපට්ඨාකවසෙන ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථො වෙදිතබ්බො. මාතාපිතුඋපට්ඨාකොයෙව හි ඉධ ‘‘අරියො දස්සනසම්පන්නො’’ති වුත්තො. ස ලොකං භජතෙ සිවන්ති සො ඛෙමං දෙවලොකං ගච්ඡතීති. ๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปณฺฑิตปญฺญตฺตานิ ความว่า สิ่งที่บัณฑิตทั้งหลายบัญญัติไว้ กล่าวไว้ สรรเสริญไว้ บทว่า สปฺปุริสปญฺญตฺตานิ ความว่า สิ่งที่สัปบุรุษคือมหาบุรุษทั้งหลายบัญญัติไว้ กล่าวไว้ สรรเสริญไว้ บทว่า อหึสา ได้แก่ กรุณาและกรุณาอันเป็นบุพภาค บทว่า สํยโม ได้แก่ ศีลสังวร บทว่า ทโม ได้แก่ อินทรียสังวร หรือการฝึกตนโดยนัยแห่งอุโบสถ แม้ขันติที่ตรัสไว้ในปุณโณวาทสูตร (ม.นิกาย ๓.๓๙๕ เป็นต้น; สํ.นิกาย ๔.๘๘ เป็นต้น) ว่า ทมะ แม้ปัญญาที่ตรัสไว้ในอาฬวกสูตร (สํ.นิกาย ๑.๒๔๖; สุ.นิ. ๑๘๓ เป็นต้น) ก็ควรในสูตรนี้ทีเดียว บทว่า มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ ความว่า การรักษา การคุ้มครอง การบำรุงเลี้ยงมารดาบิดาทั้งหลาย บทว่า สนฺตานํ ความว่า ในที่อื่น พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอริยสาวก ชื่อว่า สันตะ แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาผู้อุปัฏฐากมารดาบิดา เพราะฉะนั้น โดยอรรถว่าสูงสุด จึงเป็นของสัตบุรุษ โดยอรรถว่ามีจริยะอันประเสริฐ จึงเป็นของพรหมจารี พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า การอุปัฏฐากมารดาบิดานี้ สัตบุรุษทั้งหลายบัญญัติไว้ บทว่า สตํ เอตานิ ฐานานิ ความว่า ฐานะเหล่านี้เป็นของสัตบุรุษคืออุดมบุรุษ เป็นเหตุ บทว่า อริโย ทสฺสนสมฺปนฺโน ความว่า ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นพระอริยะและเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ เพราะการกระทำฐานะ ๓ ประการเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่พระพุทธเจ้าเป็นต้น ไม่ใช่พระโสดาบัน อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สตํ เอตานิ ฐานานิ ความว่า ฐานะเหล่านี้คือการอุปัฏฐากมารดา การอุปัฏฐากบิดา เป็นเหตุของสัตบุรุษคืออุดมบุรุษ พึงทราบเนื้อความของคาถานี้โดยนัยแห่งผู้อุปัฏฐากมารดาบิดาอย่างนี้ จริงอยู่ ในที่นี้ ผู้อุปัฏฐากมารดาบิดานั่นแหละ ท่านเรียกว่า "อริยะ ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ" บทว่า ส โลกํ ภชเต สิวํ ความว่า ผู้นั้นย่อมไปสู่เทวโลกอันเกษม 6. සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสีลวันตสูตร 46. ඡට්ඨෙ තීහි ඨානෙහීති තීහි කාරණෙහි. කායෙනාතිආදීසු භික්ඛූ ආගච්ඡන්තෙ දිස්වා පච්චුග්ගමනං කරොන්තා ගච්ඡන්තෙ අනුගච්ඡන්තා ආසනසාලාය සම්මජ්ජනඋපලෙපනාදීනි කරොන්තා ආසනානි පඤ්ඤාපෙන්තා පානීයං පච්චුපට්ඨාපෙන්තා කායෙන පුඤ්ඤං පසවන්ති නාම. භික්ඛුසඞ්ඝං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා ‘‘යාගුං දෙථ, භත්තං දෙථ, සප්පිනවනීතාදීනි දෙථ, ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙථ, උපොසථං උපවසථ, ධම්මං සුණාථ, චෙතියං වන්දථා’’තිආදීනි වදන්තා වාචාය පුඤ්ඤං පසවන්ති නාම. භික්ඛූ පිණ්ඩාය චරන්තෙ දිස්වා ‘‘ලභන්තූ’’ති චින්තෙන්තා මනසා පුඤ්ඤං පසවන්ති නාම. පසවන්තීති පටිලභන්ති. පුඤ්ඤං පනෙත්ථ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං කථිතං. ๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ตีหิ ฐาเนหิ ความว่า ด้วยเหตุ ๓ ประการ ในบทว่า กาเยน เป็นต้น ผู้ที่เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังมาแล้วทำการต้อนรับ ผู้ที่ตามส่งภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไป ผู้ที่ทำการกวาด การฉาบทา เป็นต้น ในศาลาฉัน ผู้ที่ปูลาดอาสนะ ผู้ที่จัดตั้งน้ำฉันน้ำใช้ ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางกาย ผู้ที่เห็นหมู่ภิกษุกำลังเที่ยวบิณฑบาตแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "จงถวายข้าวต้มเถิด จงถวายภัตตาหารเถิด จงถวายเนยใสเนยข้นเป็นต้นเถิด จงบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นเถิด จงรักษาอุโบสถเถิด จงฟังธรรมเถิด จงไหว้พระเจดีย์เถิด" ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางวาจา ผู้ที่เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังเที่ยวบิณฑบาตแล้วคิดว่า "ขอท่านทั้งหลายจงได้เถิด" ชื่อว่าย่อมสร้างบุญทางใจ บทว่า ปสวนฺติ ความว่า ย่อมได้ ในสูตรนี้ บุญที่ท่านกล่าวไว้เป็นบุญที่ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ 7. සඞ්ඛතලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสังขตลักขณสูตร 47. සත්තමෙ සඞ්ඛතස්සාති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතස්ස. සඞ්ඛතලක්ඛණානීති සඞ්ඛතං එතන්ති සඤ්ජානනකාරණානි නිමිත්තානි. උප්පාදොති ජාති. වයොති භෙදො. ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං නාම ජරා. තත්ථ සඞ්ඛතන්ති තෙභූමකා ධම්මා. මග්ගඵලානි පන අසම්මසනූපගත්තා ඉධ න කථීයන්ති. උප්පාදාදයො සඞ්ඛතලක්ඛණා නාම. තෙසු උප්පාදක්ඛණෙ උප්පාදො, ඨානක්ඛණෙ ජරා, භෙදක්ඛණෙ වයො. ලක්ඛණං න සඞ්ඛතං, සඞ්ඛතං න ලක්ඛණං[Pg.138], ලක්ඛණෙන පන සඞ්ඛතං පරිච්ඡින්නං. යථා හත්ථිඅස්සගොමහිංසාදීනං සත්තිසූලාදීනි සඤ්ජානනලක්ඛණානි න හත්ථිආදයො, නපි හත්ථිආදයො ලක්ඛණානෙව, ලක්ඛණෙහි පන තෙ ‘‘අසුකස්ස හත්ථී, අසුකස්ස අස්සො, අසුකහත්ථී, අසුකඅස්සො’’ති වා පඤ්ඤායන්ති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. ๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สงฺขตสฺส ความว่า แห่งธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันทำขึ้น บทว่า สงฺขตลกฺขณานิ ความว่า เหตุเป็นเครื่องหมายรู้ว่า "ธรรมนี้เป็นสังขตะ" บทว่า อุปฺปาโท ได้แก่ ชาติ (ความเกิด) บทว่า วโย ได้แก่ เภทะ (ความแตก) ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า ชรา (ความแก่) ในบทเหล่านั้น บทว่า สงฺขตํ ได้แก่ ธรรมในภูมิ ๓ ส่วนมรรคและผล ท่านไม่กล่าวในที่นี้ เพราะไม่เข้าถึงการพิจารณา อุปปาทะเป็นต้น ชื่อว่า สังขตลักษณะ ในลักษณะเหล่านั้น ในอุปปาทขณะ มีอุปปาทะ, ในฐิติขณะ มีชรา, ในภังคขณะ มีวยะ ลักษณะไม่ใช่สังขตะ, สังขตะไม่ใช่ลักษณะ, แต่สังขตะถูกกำหนดด้วยลักษณะ เปรียบเหมือนหอกและหลาวเป็นต้น เป็นเครื่องหมายรู้ของช้าง ม้า โค กระบือเป็นต้น ไม่ใช่ตัวช้างเป็นต้น และช้างเป็นต้นก็ไม่ใช่ลักษณะ แต่สัตว์เหล่านั้นย่อมปรากฏด้วยลักษณะว่า "ช้างของคนโน้น ม้าของคนโน้น ช้างชื่อโน้น ม้าชื่อโน้น" ฉันใด พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ฉันนั้น 8. අසඞ්ඛතලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอสังขตลักขณสูตร 48. අට්ඨමෙ අසඞ්ඛතස්සාති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා අකතස්ස. අසඞ්ඛතලක්ඛණානීති අසඞ්ඛතං එතන්ති සඤ්ජානනකාරණානි නිමිත්තානි. න උප්පාදො පඤ්ඤායතීතිආදීහි උප්පාදජරාභඞ්ගානං අභාවො වුත්තො. උප්පාදාදීනඤ්හි අභාවෙන අසඞ්ඛතන්ති පඤ්ඤායති. ๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อสงฺขตสฺส ความว่า แห่งธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายมิได้ประชุมกันทำขึ้น บทว่า อสงฺขตลกฺขณานิ ความว่า เหตุเป็นเครื่องหมายรู้ว่า "ธรรมนี้เป็นอสังขตะ" ด้วยบทว่า น อุปฺปาโท ปญฺญายติ เป็นต้น ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งอุปปาทะ ชรา และภังคะ จริงอยู่ เพราะความไม่มีแห่งอุปปาทะเป็นต้น จึงรู้ได้ว่าเป็นอสังขตะ 9. පබ්බතරාජසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปัพพตราชสูตร 49. නවමෙ මහාසාලාති මහාරුක්ඛා. කුලපතින්ති කුලජෙට්ඨකං. සෙලොති සිලාමයො. අරඤ්ඤස්මින්ති අගාමකට්ඨානෙ. බ්‍රහ්මාති මහන්තො. වනෙති අටවියං. වනප්පතීති වනජෙට්ඨකා. ඉධ ධම්මං චරිත්වාන, මග්ගං සුගතිගාමිනන්ති සුගතිගාමිකමග්ගසඞ්ඛාතං ධම්මං චරිත්වා. ๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มหาสาลา ได้แก่ ต้นไม้ใหญ่ บทว่า กุลปตึ ได้แก่ ผู้เป็นใหญ่ในสกุล บทว่า เสโล ได้แก่ ที่แล้วด้วยศิลา บทว่า อรญฺญสฺมึ ได้แก่ ในที่ที่ไม่มีบ้าน บทว่า พฺรหา ได้แก่ ใหญ่ บทว่า วเน ได้แก่ ในป่า บทว่า วนปฺปติ ได้แก่ ต้นไม้ที่เป็นใหญ่ในป่า บทว่า อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, มคฺคํ สุคติคามินํ ความว่า ประพฤติธรรมอันเรียกว่าทางไปสู่สุคติ 10. ආතප්පකරණීයසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอาตัปปกรณียสูตร 50. දසමෙ ආතප්පං කරණීයන්ති වීරියං කාතුං යුත්තං. අනුප්පාදායාති අනුප්පාදත්ථාය, අනුප්පාදං සාධෙස්සාමීති ඉමිනා කාරණෙන කත්තබ්බන්ති අත්ථො. පරතොපි එසෙව නයො. සාරීරිකානන්ති සරීරසම්භවානං. දුක්ඛානන්ති දුක්ඛමානං. තිබ්බානන්ති බහලානං, තාපනවසෙන වා තිබ්බානං. ඛරානන්ති ඵරුසානං. කටුකානන්ති තිඛිණානං. අසාතානන්ති අමධුරානං. අමනාපානන්ති මනං වඩ්ඪෙතුං අසමත්ථානං. පාණහරානන්ති ජීවිතහරානං. අධිවාසනායාති අධිවාසනත්ථාය සහනත්ථාය ඛමනත්ථාය. ๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาตปฺปํ กรณีโย ความว่า ควรทำความเพียร บทว่า อนุปฺปาทาย ความว่า เพื่อความไม่เกิด เนื้อความว่า พึงทำด้วยเหตุนี้ว่า "เราจักยังอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ไม่ให้เกิดขึ้น" แม้ในบทต่อไปก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า สารีริกานํ ได้แก่ ที่เกิดในสรีระ บทว่า ทุกฺขานํ ได้แก่ ที่ทนได้ยาก บทว่า ติพฺพานํ ได้แก่ ที่กล้าแข็ง หรือที่เผ็ดร้อนโดยนัยแห่งการเผาผลาญ บทว่า ขรานํ ได้แก่ ที่หยาบกระด้าง บทว่า กฏุกานํ ได้แก่ ที่คมกล้า บทว่า อสาตานํ ได้แก่ ที่ไม่น่าพอใจ บทว่า อมนาปานํ ได้แก่ ที่ไม่สามารถทำให้ใจเจริญได้ บทว่า ปาณหรานํ ได้แก่ ที่นำชีวิตไป บทว่า อธิวาสนาย ได้แก่ เพื่อความอดทน เพื่อความทนทาน เพื่อความอดกลั้น එත්තකෙ [Pg.139] ඨානෙ සත්ථා ආණාපෙත්වා ආණත්තිං පවත්තෙත්වා ඉදානි සමාදපෙන්තො යතො ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ යතොති යදා. ආතාපීති වීරියවා. නිපකොති සප්පඤ්ඤො. සතොති සතියා සමන්නාගතො. දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති වට්ටදුක්ඛස්ස පරිච්ඡෙදපරිවටුමකිරියාය. ඉමෙ ච පන ආතාපාදයො තයොපි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා. พระศาสดาทรงบัญญัติ ทรงประกาศคำสั่งในฐานะเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงชักชวน จึงตรัสคำว่า ยโต โข ภิกฺขเว เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโต คือ เมื่อใด บทว่า อาตาปี คือ ผู้มีความเพียร บทว่า นิปโก คือ ผู้มีปัญญา บทว่า สโต คือ ผู้ประกอบด้วยสติ บทว่า ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย คือ เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ คือ เพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์อันเป็นขอบเขต และอาตาปะเป็นต้นทั้ง ๓ ประการนี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมที่ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ 11. මහාචොරසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถามหาโจรสูตร 51. එකාදසමෙ මහාචොරොති මහන්තො බලවචොරො. සන්ධින්ති ඝරසන්ධිං. නිල්ලොපන්ති මහාවිලොපං. එකාගාරිකන්ති එකමෙව ගෙහං පරිවාරෙත්වා විලුම්පනං. පරිපන්ථෙපි තිට්ඨතීති පන්ථදූහනකම්මං කරොති. නදීවිදුග්ගන්ති නදීනං දුග්ගමට්ඨානං අන්තරදීපකං, යත්ථ සක්කා හොති ද්වීහිපි තීහිපි ජඞ්ඝසහස්සෙහි සද්ධිං නිලීයිතුං. පබ්බතවිසමන්ති පබ්බතානං විසමට්ඨානං පබ්බතන්තරං, යත්ථ සක්කා හොති සත්තහි වා අට්ඨහි වා ජඞ්ඝසහස්සෙහි සද්ධිං නිලීයිතුං. තිණගහනන්ති තිණෙන වඩ්ඪිත්වා සඤ්ඡන්නං ද්වත්තියොජනට්ඨානං. රොධන්ති ඝනං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨසාඛං එකාබද්ධං මහාවනසණ්ඩං. පරියොධාය අත්ථං භණිස්සන්තීති පරියොදහිත්වා තං තං කාරණං පක්ඛිපිත්වා අත්ථං කථයිස්සන්ති. ත්‍යාස්සාති තෙ අස්ස. පරියොධාය අත්ථං භණන්තීති කිස්මිඤ්චි කිඤ්චි වත්තුං ආරද්ධෙයෙව ‘‘මා එවං අවචුත්ථ, මයං එතං කුලපරම්පරාය ජානාම, න එස එවරූපං කරිස්සතී’’ති තං තං කාරණං පක්ඛිපිත්වා මහන්තම්පි දොසං හරන්තා අත්ථං භණන්ති. අථ වා පරියොධායාති පටිච්ඡාදෙත්වාතිපි අත්ථො. තෙ හි තස්සපි දොසං පටිච්ඡාදෙත්වා අත්ථං භණන්ති. ඛතං උපහතන්ති ගුණඛනනෙන ඛතං, ගුණුපඝාතෙන උපහතං. විසමෙන කායකම්මෙනාති සම්පක්ඛලනට්ඨෙන විසමෙන කායද්වාරිකකම්මෙන. වචීමනොකම්මෙසුපි එසෙව නයො. අන්තග්ගාහිකායාති දසවත්ථුකාය අන්තං ගහෙත්වා ඨිතදිට්ඨියා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๕๑. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า มหาโจโร ได้แก่ โจรใหญ่ คือโจรผู้มีกำลังมาก. บทว่า สนฺธึ ได้แก่ การตัดช่องต่อแห่งเรือน. บทว่า นิลฺโลปํ ได้แก่ การปล้นครั้งใหญ่. บทว่า เอกาคาริกํ ได้แก่ การล้อมเรือนหลังเดียวแล้วปล้น. บทว่า ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐติ ความว่า ย่อมทำการดักปล้นในระหว่างทาง. บทว่า นทีวิทุคฺคํ ได้แก่ เกาะกลางแม่น้ำอันเป็นสถานที่ที่ข้ามไปได้ยาก ซึ่งเป็นที่ที่อาจซ่อนตัวอยู่พร้อมกับกองทหารม้า ๒,๐๐๐ หรือ ๓,๐๐๐ ได้. บทว่า ปพฺพตวิสมํ ได้แก่ ซอกเขาอันเป็นพื้นที่ไม่สม่ำเสมอของภูเขา ซึ่งเป็นที่ที่อาจซ่อนตัวอยู่พร้อมกับกองทหารม้า ๗,๐๐๐ หรือ ๘,๐๐๐ ได้. บทว่า ติณคหนํ ได้แก่ สถานที่ประมาณ ๒-๓ โยชน์ซึ่งรกไปด้วยหญ้าที่ขึ้นปกคลุม. บทว่า โรธํ ได้แก่ ป่าทึบใหญ่ซึ่งมีกิ่งก้านสาขาเกี่ยวพันกันและกันเป็นพืดเดียวกัน. บทว่า ปริโยธาย อตฺถํ ภณิสฺสนฺติ ความว่า พวกเขาจะสอดส่องแล้วใส่เหตุนั้นๆ เข้าไปแล้วกล่าวถึงประโยชน์. บทว่า ตฺยสฺสา คือ เต อสฺส. บทว่า ปริโยธาย อตฺถํ ภณนฺติ ความว่า เมื่อใครๆ เริ่มจะกล่าวโทษอะไรๆ ก็ตาม พวกเขาก็จะใส่เหตุนั้นๆ เข้าไปว่า "ท่านอย่าได้พูดอย่างนั้นเลย พวกเรารู้จักคนผู้นี้มาตามลำดับตระกูล เขาจะไม่ทำเรื่องเช่นนี้" แล้วกำจัดแม้โทษอันใหญ่หลวง กล่าวแก้ต่างให้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปริโยธาย มีความหมายว่า ปิดบังไว้. เพราะว่า พวกเขาย่อมปิดบังแม้โทษของโจรนั้นแล้วกล่าวแก้ต่างให้. บทว่า ขตํ อุปหตํ ได้แก่ ชื่อว่า ขตํ เพราะขุดรื้อคุณ, ชื่อว่า อุปหตํ เพราะประทุษร้ายคุณ. บทว่า วิสเมน กายกมฺเมน ได้แก่ ด้วยกายกรรมทางกายทวารที่ไม่สม่ำเสมอ เพราะมีความหมายว่าพลาดพลั้ง. แม้ในวจีกรรมและมโนกรรม ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อนฺตคฺคาหิกาย ได้แก่ ด้วยทิฏฐิอันตั้งอยู่โดยยึดถือส่วนสุด ซึ่งมีวัตถุ ๑๐ ประการ. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. චූළවග්ගො පඤ්චමො. จูฬวรรคที่ ๕ පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปฐมปัณณาสก์ จบแล้ว 2. දුතියපණ්ණාසකං ๒. ทุติยปัณณาสก์ (6) 1. බ්‍රාහ්මණවග්ගො (๖) ๑. พราหมณวรรค 1. පඨමද්වෙබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปฐมทเวพราหมณสูตร 52. බ්‍රාහ්මණවග්ගස්ස [Pg.140] පඨමෙ ජිණ්ණාති ජරාජිණ්ණා. වුද්ධාති වයොවුද්ධා. මහල්ලකාති ජාතිමහල්ලකා. අද්ධගතාති තයො අද්ධෙ අතික්කන්තා. වයොඅනුප්පත්තාති තතියං වයං අනුප්පත්තා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති පුත්තදාරෙ අත්තනො වචනං අකරොන්තෙ දිස්වා ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා නිය්‍යානිකමග්ගං ගවෙසිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා උපසඞ්කමිංසු. මයමස්සු, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණාති; භො ගොතම, මයං බ්‍රාහ්මණා න ඛත්තියා නාමච්චා න ගහපතිකාති බ්‍රාහ්මණභාවං ජානාපෙත්වා ජිණ්ණාතිආදිමාහංසු. අකතභීරුත්තාණාති අකතභයපරිත්තාණා. අවස්සයභූතං පතිට්ඨාකම්මං අම්හෙහි න කතන්ති දස්සෙන්ති. තග්ඝාති එකංසත්ථෙ නිපාතො, සම්පටිච්ඡනත්ථෙ වා. එකන්තෙන තුම්හෙ එවරූපා, අහම්පි ඛො එතං සම්පටිච්ඡාමීති ච දස්සෙති. උපනීයතීති උපසංහරීයති. අයං හි ජාතියා ජරං උපනීයති, ජරාය බ්‍යාධිං, බ්‍යාධිනා මරණං, මරණෙන පුන ජාතිං. තෙන වුත්තං – ‘‘උපනීයතී’’ති. ๕๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งพราหมณวรรค บทว่า ชิณฺณา ได้แก่ แก่เพราะชรา. บทว่า วุฑฺฒา ได้แก่ แก่เพราะวัย. บทว่า มหลฺลกา ได้แก่ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ (ตระกูล). บทว่า อทฺธคตา ได้แก่ ล่วงพ้นวัยทั้งสาม. บทว่า วโยอนุปฺปตฺตา ได้แก่ ถึงแล้วซึ่งปัจฉิมวัย. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า พราหมณ์เหล่านั้นเห็นบุตรและภรรยาไม่ทำตามคำของตน จึงคิดว่า "เราจะไปสู่สำนักของพระสมณโคดมแล้วแสวงหานิยยานิกมรรค" แล้วจึงเข้าไปเฝ้า. บทว่า มยมสฺสุ โภ โคตม พฺราหฺมณา ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เป็นพราหมณ์ ไม่ใช่กษัตริย์ ไม่ใช่อำมาตย์ ไม่ใช่คหบดี ดังนี้ พราหมณ์เหล่านั้นประกาศความเป็นพราหมณ์แล้ว ได้กราบทูลคำมีอาทิว่า ชิณฺณา. บทว่า อกตภีรุตฺตาณา ได้แก่ ไม่ได้ทำเครื่องป้องกันภัยไว้. (คือ) แสดงว่า กรรมอันเป็นที่พึ่งพิงอาศัย พวกข้าพระองค์ยังไม่ได้ทำ. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่า แน่นอน หรือในอรรถว่า รับรอง. แสดงว่า "พวกท่านเป็นเช่นนั้นโดยส่วนเดียว แม้เราก็รับรองคำนั้น". บทว่า อุปนียติ ได้แก่ ถูกนำเข้าไปใกล้. เพราะว่า สัตว์โลกนี้ถูกชาตินำเข้าไปสู่ชรา, ถูกชรานำเข้าไปสู่พยาธิ, ถูกพยาธินำเข้าไปสู่มรณะ, ถูกมรณะนำเข้าไปสู่ชาติอีก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อุปนียติ". ඉදානි යස්මා තෙ බ්‍රාහ්මණා මහල්ලකත්තා පබ්බජිත්වාපි වත්තං පූරෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති, තස්මා නෙ පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙන්තො භගවා යොධ කායෙන සංයමොතිආදිමාහ. තත්ථ කායෙන සංයමොති කායද්වාරෙන සංවරො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තං තස්ස පෙතස්සාති තං පුඤ්ඤං තස්ස පරලොකං ගතස්ස තායනට්ඨෙන තාණං, නිලීයනට්ඨෙන ලෙණං, පතිට්ඨානට්ඨෙන දීපො, අවස්සයනට්ඨෙන සරණං, උත්තමගතිවසෙන පරායණඤ්ච හොතීති දස්සෙති. ගාථා උත්තානත්ථායෙව. එවං තෙ බ්‍රාහ්මණා තථාගතෙන පඤ්චසු සීලෙසු සමාදපිතා යාවජීවං පඤ්ච සීලානි රක්ඛිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිංසු. บัดนี้ เพราะเหตุที่พราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้แก่ แม้บวชแล้วก็จักไม่สามารถบำเพ็ญวัตรให้บริบูรณ์ได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงให้พราหมณ์เหล่านั้นตั้งอยู่ในศีล ๕ จึงตรัสคำมีอาทิว่า โยธ กาเยน สํยโม. ในบทเหล่านั้น บทว่า กาเยน สํยโม ได้แก่ ความสำรวมทางกายทวาร. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ตํ ตสฺส เปตสฺส ความว่า บุญนั้นเป็นที่ต้านทาน เพราะอรรถว่าคุ้มครอง, เป็นที่หลีกเร้น เพราะอรรถว่าซ่อนเร้น, เป็นที่พึ่ง เพราะอรรถว่าตั้งอยู่, เป็นที่ระลึก เพราะอรรถว่าพึ่งพิงอาศัย และเป็นที่ไปในเบื้องหน้า โดยเป็นคติอันสูงสุด ของสัตว์นั้นผู้ไปสู่ปรโลกแล้ว. คาถาทั้งหลายมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์เหล่านั้นอันพระตถาคตทรงให้สมาทานในศีล ๕ แล้ว รักษาศีล ๕ ตลอดชีวิต ได้บังเกิดในสวรรค์. 2. දුතියද්වෙබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาทุติยทเวพราหมณสูตร 53. දුතියෙ [Pg.141] භාජනන්ති යංකිඤ්චි භණ්ඩකං. සෙසං පඨමෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ๕๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ภาชนํ ได้แก่ สิ่งของอย่างใดอย่างหนึ่ง. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในสูตรที่ ๑ นั่นเทียว. 3. අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอัญญตรพราหมณสูตร 54. තතියෙ සම්මොදනීයන්ති සම්මොදජනනිං. සාරණීයන්ති සරිතබ්බයුත්තකං. වීතිසාරෙත්වාති පරියොසාපෙත්වා. කිත්තාවතාති කිත්තකෙන. සන්දිට්ඨිකො ධම්මො හොතීති සාමං පස්සිතබ්බො හොති. අකාලිකොති න කාලන්තරෙ ඵලදායකො. එහිපස්සිකොති ‘‘එහි පස්සා’’ති එවං දස්සෙතුං සක්කාති ආගමනීයපටිපදං පුච්ඡති. ඔපනෙය්‍යිකොති අත්තනො චිත්තං උපනෙතබ්බො. පච්චත්තං වෙදිතබ්බොති සාමංයෙව ජානිතබ්බො. විඤ්ඤූහීති පණ්ඩිතෙහි. පරියාදින්නචිත්තොති ආදින්නගහිතපරාමට්ඨචිත්තො හුත්වා. චෙතෙතීති චින්තෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ බ්‍රාහ්මණෙන ලොකුත්තරමග්ගො පුච්ඡිතො, සත්ථාරාපි සොයෙව කථිතො. සො හි සාමං පස්සිතබ්බත්තා සන්දිට්ඨිකො නාමාති. ๕๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺโมทนียํ ได้แก่ เรื่องที่ทำให้เกิดความบันเทิง. บทว่า สารณียํ ได้แก่ เรื่องที่ควรระลึกถึง. บทว่า วีติสาเรตฺวา ได้แก่ ให้จบสิ้นลง. บทว่า กิตฺตาวตา ได้แก่ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร. บทว่า สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ ความว่า เป็นธรรมที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง. บทว่า อกาลิโก ได้แก่ ไม่ให้ผลในกาลอื่น. บทว่า เอหิปสฺสิโก ความว่า (พราหมณ์) ทูลถามถึงปฏิปทาอันเป็นทางมา (โดยนัย) ว่า เป็นธรรมที่อาจแสดงได้ว่า "ท่านจงมาดูเถิด". บทว่า โอปเนยฺยิโก ได้แก่ เป็นธรรมที่ควรน้อมเข้ามาในจิตของตน. บทว่า ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ ได้แก่ เป็นธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยตนเอง. บทว่า วิญฺญูหิ ได้แก่ อันบัณฑิตทั้งหลาย. บทว่า ปริยาทินฺนจิตฺโต ได้แก่ มีจิตอันถูกยึดถือ จับฉวย และลูบคลำแล้ว. บทว่า เจเตติ ได้แก่ ย่อมคิด. ที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. ก็ในสูตรนี้ พราหมณ์ได้ทูลถามถึงโลกุตรมรรค แม้พระศาสดาก็ตรัสถึงโลกุตรมรรคนั้นนั่นแหละ. เพราะว่า โลกุตรมรรคนั้นชื่อว่า สันทิฏฐิโก เพราะเป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง. 4. පරිබ්බාජකසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาปริพาชกสูตร 55. චතුත්ථෙ බ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකොති බ්‍රාහ්මණජාතිකො පරිබ්බාජකො, න ඛත්තියාදිජාතිකො. අත්තත්ථම්පීති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං අත්තනො අත්ථං. ๕๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า พฺราหฺมณปริพฺพาชโก ได้แก่ ปริพาชกผู้มีชาติเป็นพราหมณ์ ไม่ใช่ (ปริพาชก) ผู้มีชาติเป็นกษัตริย์เป็นต้น. บทว่า อตฺตตฺถมฺปิ ได้แก่ ประโยชน์ของตน คือประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. 5. නිබ්බුතසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถานิพพุตสูตร 56. පඤ්චමෙ අකාලිකන්ති න කාලන්තරෙ පත්තබ්බං. ඔපනෙය්‍යිකන්ති පටිපත්තියා උපගන්තබ්බං. ๕๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อกาลิกํ ได้แก่ ไม่พึงบรรลุในกาลอื่น. บทว่า โอปเนยฺยิกํ ได้แก่ พึงเข้าถึงได้ด้วยการปฏิบัติ. 6. පලොකසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาปรโลกสูตร 57. ඡට්ඨෙ ආචරියපාචරියානන්ති ආචරියානඤ්චෙව ආචරියාචරියානඤ්ච. අවීචි මඤ්ඤෙ ඵුටො අහොසීති යථා අවීචි මහානිරයො නිරන්තරඵුටො නෙරයිකසත්තෙහි පරිපුණ්ණො, මනුස්සෙහි එවං පරිපුණ්ණො හොති. කුක්කුටසංපාතිකාති එකගාමස්ස ඡදනපිට්ඨිතො උප්පතිත්වා ඉතරගාමස්ස [Pg.142] ඡදනපිට්ඨෙ පතනසඞ්ඛාතො කුක්කුටසංපාතො එතාසු අත්ථීති කුක්කුටසංපාතිකා. කුක්කුටසංපාදිකාතිපි පාඨො, ගාමන්තරතො ගාමන්තරං කුක්කුටානං පදසා ගමනසඞ්ඛාතො කුක්කුටසංපාදො එතාසු අත්ථීති අත්ථො. උභයම්පෙතං ඝනනිවාසතංයෙව දීපෙති. අධම්මරාගරත්තාති රාගො නාම එකන්තෙනෙව අධම්මො, අත්තනො පරික්ඛාරෙසු පන උප්පජ්ජමානො න අධම්මරාගොති අධිප්පෙතො, පරපරික්ඛාරෙසු උප්පජ්ජමානොව අධම්මරාගොති. විසමලොභාභිභූතාති ලොභස්ස සමකාලො නාම නත්ථි, එකන්තං විසමොව එස. අත්තනා පරිග්ගහිතවත්ථුම්හි පන උප්පජ්ජමානො සමලොභො නාම, පරපරිග්ගහිතවත්ථුම්හි උප්පජ්ජමානොව විසමොති අධිප්පෙතො. මිච්ඡාධම්මපරෙතාති අවත්ථුපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙන මිච්ඡාධම්මෙන සමන්නාගතා. දෙවො න සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡතීති වස්සිතබ්බයුත්තෙ කාලෙ වස්සං න වස්සති. දුබ්භික්ඛන්ති දුල්ලභභික්ඛං. දුස්සස්සන්ති විවිධසස්සානං අසම්පජ්ජනෙන දුස්සස්සං. සෙතට්ඨිකන්ති සස්සෙ සම්පජ්ජමානෙ පාණකා පතන්ති, තෙහි දට්ඨත්තා නික්ඛන්තනික්ඛන්තානි සාලිසීසානි සෙතවණ්ණානි හොන්ති නිස්සාරානි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සෙතට්ඨික’’න්ති. සලාකාවුත්තන්ති වපිතං වපිතං සස්සං සලාකාමත්තමෙව සම්පජ්ජති, ඵලං න දෙතීති අත්ථො. යක්ඛාති යක්ඛාධිපතිනො. වාළෙ අමනුස්සෙ ඔස්සජ්ජන්තීති චණ්ඩයක්ඛෙ මනුස්සපථෙ විස්සජ්ජෙන්ති, තෙ ලද්ධොකාසා මහාජනං ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති. ๕๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อาจริยปาจริยานํ ได้แก่ แห่งอาจารย์ทั้งหลายด้วย และแห่งอาจารย์ของอาจารย์ทั้งหลายด้วย. บทว่า อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ อโหสิ ความว่า อเวจีมหานรกเต็มไปด้วยสัตว์นรกไม่มีระหว่างคั่นฉันใด ก็ย่อมเต็มไปด้วยมนุษย์ฉันนั้น. บทว่า กุกฺกุฏสมฺปาติกา ความว่า การตกถึงของไก่ กล่าวคือ บินขึ้นจากหลังคาเรือนของหมู่บ้านหนึ่งแล้วตกลงบนหลังคาเรือนของอีกหมู่บ้านหนึ่ง มีอยู่ในบ้านเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุกกุฏสัมปาติกา. มีปาฐะว่า กุกฺกุฏสมฺปาทิกา ก็มี อธิบายว่า การเดินถึงของไก่ กล่าวคือ การเดินด้วยเท้าของไก่จากหมู่บ้านหนึ่งไปยังอีกหมู่บ้านหนึ่ง มีอยู่ในบ้านเหล่านั้น. ทั้งสองบทนั้นย่อมแสดงถึงความเป็นถิ่นที่อยู่อันหนาแน่นนั่นเอง. บทว่า อธมฺมราครตฺตา ความว่า ชื่อว่าราคะ เป็นอธรรมโดยส่วนเดียว แต่ราคะที่เกิดขึ้นในบริขารของตน ท่านไม่ประสงค์ว่าเป็นอธรรมราคะ ราคะที่เกิดขึ้นในบริขารของผู้อื่นเท่านั้น ท่านประสงค์ว่าเป็นอธรรมราคะ. บทว่า วิสมโลภาภิภูตา ความว่า ชื่อว่ากาลที่สม่ำเสมอของโลภะไม่มี โลภะนี้ไม่สม่ำเสมอโดยส่วนเดียว แต่โลภะที่เกิดขึ้นในวัตถุที่ตนถือเอาแล้ว ชื่อว่าสมโลภะ โลภะที่เกิดขึ้นในวัตถุที่ผู้อื่นถือเอาแล้วเท่านั้น ท่านประสงค์ว่าเป็นวิสมะ (ไม่สม่ำเสมอ). บทว่า มิจฺฉาธมฺมปเรตา คือ ประกอบด้วยมิจฉาธรรมอันได้แก่การเสพสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ. บทว่า เทโว น สมฺมา ธารํ อนุปฺปเวจฺฉติ คือ ในกาลที่ฝนควรตก ฝนก็ไม่ตก. บทว่า ทุพฺภิกฺขํ คือ มีภิกษาที่หาได้ยาก. บทว่า ทุสฺสสฺสํ คือ มีธัญชาติเลว เพราะธัญชาติหลากหลายชนิดไม่งอกงาม. บทว่า เสตฏฺฐิกํ คือ เมื่อธัญชาติกำลังงอกงาม แมลงก็ตกลงมา เพราะถูกแมลงเหล่านั้นกัดกิน รวงข้าวที่ออกมาๆ ก็กลายเป็นสีขาว ไม่มีแก่นสาร. ทรงหมายถึงภาวะนั้นจึงตรัสว่า "เสตัฏฐิกะ". บทว่า สลากาวุตฺตํ อธิบายว่า ธัญชาติที่หว่านแล้วๆ สำเร็จเพียงแค่เป็นต้นกล้า ไม่ให้ผล. บทว่า ยกฺขา คือ เจ้าแห่งยักษ์. บทว่า วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺติ คือ ปล่อยยักษ์ที่ดุร้ายไปในทางของมนุษย์ ยักษ์เหล่านั้นได้โอกาสแล้ว ย่อมยังมหาชนให้ถึงความสิ้นชีวิต. 7. වච්ඡගොත්තසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาวัจฉโคตตสูตร 58. සත්තමෙ මහප්ඵලන්ති මහාවිපාකං. ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරොන්තීති එත්ථ ධම්මො නාම කථිතකථා, අනුධම්මො නාම කථිතස්ස පටිකථනං. සහධම්මිකොති සකාරණො සහෙතුකො. වාදානුපාතොති වාදස්ස අනුපාතො, අනුපතනං පවත්තීති අත්ථො. ගාරය්හං ඨානන්ති ගරහිතබ්බයුත්තං කාරණං. ඉදං වුත්තං හොති – භොතා ගොතමෙන වුත්තා සකාරණා වාදප්පවත්ති කිඤ්චිපි ගාරය්හං කාරණං න ආගච්ඡතීති. අථ වා තෙහි පරෙහි වුත්තා සකාරණා වාදප්පවත්ති කිඤ්චි ගාරය්හං කාරණං න ආගච්ඡතීති පුච්ඡති. ๕๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า มหปฺผลํ ได้แก่ มีวิบากใหญ่. ในบทว่า ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ นี้ ชื่อว่าธรรมะ คือคำที่ตรัสไว้, ชื่อว่าอนุธรรม คือการกล่าวตามคำที่ตรัสไว้. บทว่า สหธมฺมิโก คือ เป็นไปพร้อมด้วยเหตุ พร้อมด้วยปัจจัย. บทว่า วาทานุปาโต อธิบายว่า การเป็นไปตามวาทะ, การเป็นไปตาม, การเกิดขึ้น. บทว่า คารยฺหํ ฐานํ คือ เหตุอันควรถูกติเตียน. ท่านกล่าวความนี้ไว้ว่า ความเป็นไปแห่งวาทะพร้อมด้วยเหตุที่พระโคดมผู้เจริญตรัสไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่ควรติเตียนแม้แต่น้อย. อีกอย่างหนึ่ง เขาถามว่า ความเป็นไปแห่งวาทะพร้อมด้วยเหตุที่ผู้อื่นเหล่านั้นกล่าวไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่ควรติเตียนบ้างหรือ. අන්තරායකරො [Pg.143] හොතීති අන්තරායං විනාසං කිච්ඡලාභකං විලොමකං කරොති. පාරිපන්ථිකොති පන්ථදූහනචොරො. ඛතො ච හොතීති ගුණඛනනෙන ඛතො හොති. උපහතොති ගුණුපඝාතෙනෙව උපහතො. บทว่า อนฺตรายกโร โหติ คือ ย่อมกระทำอันตราย ความพินาศ การได้มาโดยยาก ความขัดข้อง. บทว่า ปาริปนฺถิโก คือ โจรผู้ปล้นสะดมในหนทาง. บทว่า ขโต จ โหติ คือ ชื่อว่าถูกขุดแล้ว เพราะการขุดซึ่งคุณ. บทว่า อุปหโต คือ ชื่อว่าถูกประทุษร้ายแล้ว เพราะการประทุษร้ายซึ่งคุณนั่นเอง. චන්දනිකායාති අසුචිකලලකූපෙ. ඔලිගල්ලෙති නිද්ධමනකලලෙ. සො චාති සො සීලවාති වුත්තඛීණාසවො. සීලක්ඛන්ධෙනාති සීලරාසිනා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච විමුත්තිඤාණදස්සනං වුච්චති පච්චවෙක්ඛණඤාණං, තං අසෙක්ඛස්ස පවත්තත්තා අසෙක්ඛන්ති වුත්තං. ඉතරානි සික්ඛාපරියොසානප්පත්තතාය සයම්පි අසෙක්ඛානෙව. තානි ච පන ලොකුත්තරානි, පච්චවෙක්ඛණඤාණං ලොකියං. บทว่า จนฺทนิกายํ คือ ในหลุมเปือกตมอันไม่สะอาด. บทว่า โอลิคลฺเล คือ ในเปือกตมที่ไหลออกจากท่อ. บทว่า โส จ คือ พระขีณาสพผู้มีศีลนั้นที่กล่าวไว้. บทว่า สีลกฺขนฺเธน คือ ด้วยกองศีล. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน. และในบทนี้ ปัจจเวกขณญาณ ท่านเรียกว่า วิมุตติญาณทัสสนะ, ญาณนั้นเป็นไปแก่พระอเสขะ เหตุนั้นจึงเรียกว่า อเสกขะ. ส่วนธรรมที่เหลือ (ศีลขันธ์ เป็นต้น) ก็ชื่อว่าเป็นอเสกขะเช่นกัน เพราะถึงที่สุดแห่งสิกขา. แต่ธรรมเหล่านั้นเป็นโลกุตตระ, ส่วนปัจจเวกขณญาณเป็นโลกิยะ. රොහිණීසූති රත්තවණ්ණාසු. සරූපාසූති අත්තනො වච්ඡකෙහි සමානරූපාසු. පාරෙවතාසූති කපොතවණ්ණාසු. දන්තොති නිබ්බිසෙවනො. පුඞ්ගවොති උසභො. ධොරය්හොති ධුරවාහො. කල්‍යාණජවනික්කමොති කල්‍යාණෙන උජුනා ජවෙන ගන්තා. නාස්ස වණ්ණං පරික්ඛරෙති අස්ස ගොණස්ස සරීරවණ්ණං න උපපරික්ඛන්ති, ධුරවහනකම්මමෙව පන උපපරික්ඛන්ති. යස්මිං කස්මිඤ්චි ජාතියෙති යත්ථ කත්ථචි කුලජාතෙ. යාසු කාසුචි එතාසූති එතාසු ඛත්තියාදිප්පභෙදාසු යාසු කාසුචි ජාතීසු. บทว่า โรหิณีสุ คือ ในแม่โคสีแดง. บทว่า สรูปาสุ คือ ในแม่โคที่มีรูปร่างเหมือนลูกของตน. บทว่า ปาเรวตาสุ คือ ในแม่โคสีเหมือนนกพิราบ. บทว่า ทนฺโต คือ ผู้ไม่มีการขัดขืน. บทว่า ปุงฺคโว คือ โคอุสภะ. บทว่า โธรยฺโห คือ ผู้นำไปซึ่งธุระ. บทว่า กลฺยาณชวนิกฺกโม คือ ผู้ไปด้วยความเร็วอันดีงามและเที่ยงตรง. บทว่า นาสฺส วณฺณํ ปริกฺขเร คือ เขาไม่พิจารณาสีผิวของโคตัวนั้น แต่พิจารณาเฉพาะกรรมคือการนำธุระไปเท่านั้น. บทว่า ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ชาติเย คือ ผู้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง. บทว่า ยาสุ กาสุจิ เอตาสุ คือ ในชาติเหล่านั้นชาติใดชาติหนึ่ง ซึ่งมีประเภทเป็นกษัตริย์เป็นต้น. බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලීති බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලෙන සමන්නාගතො, පරිපුණ්ණභාවෙන යුත්තොති අත්ථො. ඛීණාසවො හි සකලබ්‍රහ්මචාරී නාම හොති. තෙනෙතං වුත්තං. පන්නභාරොති ඔරොපිතභාරො, ඛන්ධභාරං කිලෙසභාරං කාමගුණභාරඤ්ච ඔරොපෙත්වා ඨිතොති අත්ථො. කතකිච්චොති චතූහි මග්ගෙහි කිච්චං කත්වා ඨිතො. පාරගූ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බධම්මා වුච්චන්ති පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො, තෙසං සබ්බධම්මානං අභිඤ්ඤාපාරං, පරිඤ්ඤාපාරං, පහානපාරං, භාවනාපාරං, සච්ඡිකිරියාපාරං, සමාපත්තිපාරඤ්චාති ඡබ්බිධං පාරං ගතත්තා පාරගූ. අනුපාදායාති අග්ගහෙත්වා. නිබ්බුතොති කිලෙසසන්තාපරහිතො. විරජෙති රාගදොසමොහරජරහිතෙ. บทว่า พฺรหฺมจริยสฺส เกวลี อธิบายว่า ผู้ประกอบด้วยพรหมจรรย์ทั้งสิ้น คือผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้บริบูรณ์. จริงอยู่ พระขีณาสพชื่อว่าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ทั้งสิ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้. บทว่า ปนฺนภาโร คือ ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว อธิบายว่า ผู้ปลงภาระคือขันธ์ ภาระคือกิเลส และภาระคือกามคุณลงแล้ว ดำรงอยู่. บทว่า กตกิจฺโจ คือ ผู้ทำกิจด้วยมรรค ๔ แล้ว ดำรงอยู่. ในบทว่า ปารคู สพฺพธมฺมานํ นี้ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ท่านเรียกว่า สัพพธรรม, เพราะถึงฝั่ง ๖ ประการ คือ อภิญญาปาร (ฝั่งคือการรู้ยิ่ง), ปริญญาปาร (ฝั่งคือการกำหนดรู้), ปหานปาร (ฝั่งคือการละ), ภาวนาปาร (ฝั่งคือการเจริญ), สัจฉิกิริยาปาร (ฝั่งคือการทำให้แจ้ง), และสมาปัตติปาร (ฝั่งคือสมาบัติ) ของสัพพธรรมเหล่านั้น จึงชื่อว่า ปารคู. บทว่า อนุปาทาย คือ ไม่ยึดถือ. บทว่า นิพฺพุโต คือ ผู้ปราศจากความเร่าร้อนคือกิเลส. บทว่า วิรเช คือ ในธรรมที่ปราศจากธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ. අවිජානන්තාති [Pg.144] ඛෙත්තං අජානන්තා. දුම්මෙධාති නිප්පඤ්ඤා. අස්සුතාවිනොති ඛෙත්තවිනිච්ඡයසවනෙන රහිතා. බහිද්ධාති ඉමම්හා සාසනා බහිද්ධා. න හි සන්තෙ උපාසරෙති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවෙ උත්තමපුරිසෙ න උපසඞ්කමන්ති. ධීරසම්මතෙති පණ්ඩිතෙහි සම්මතෙ සම්භාවිතෙ. මූලජාතා පතිට්ඨිතාති ඉමිනා සොතාපන්නස්ස සද්ධං දස්සෙති. කුලෙ වා ඉධ ජායරෙති ඉධ වා මනුස්සලොකෙ ඛත්තියබ්‍රාහ්මණවෙස්සකුලෙ ජායන්ති. අයමෙව හි තිවිධා කුලසම්පත්ති නාම. අනුපුබ්බෙන නිබ්බානං, අධිගච්ඡන්තීති සීලසමාධිපඤ්ඤාති ඉමෙ ගුණෙ පූරෙත්වා අනුක්කමෙන නිබ්බානං අධිගච්ඡන්තීති. บทว่า อวิชานนฺตา คือ ไม่รู้จักเขต (คือบุคคลผู้เป็นทักขิไณยบุคคล) บทว่า ทุมฺเมธา คือ ผู้ไม่มีปัญญา บทว่า อสฺสุตาวิโน คือ ผู้ปราศจากการฟังการวินิจฉัยเขต (คือพระอรหันต์) บทว่า พหิทฺธา คือ ภายนอกพระศาสนานี้ บทว่า น หิ สนฺเต อุปาสเร คือ ย่อมไม่เข้าไปหาสัตบุรุษ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระขีณาสพ ผู้เป็นอุดมบุรุษ บทว่า ธีรสมฺมเต คือ อันบัณฑิตทั้งหลายสมมติแล้ว ยกย่องแล้ว ด้วยบทว่า มูลชาตา ปติฏฺฐิตา นี้ ทรงแสดงศรัทธาของพระโสดาบัน บทว่า กุเล วา อิธ ชายเร คือ ย่อมเกิดในตระกูลกษัตริย์ ตระกูลพราหมณ์ หรือตระกูลแพศย์ ในมนุษยโลกนี้ ความจริง การเกิดในตระกูล ๓ อย่างนี้แหละ ชื่อว่า กุลสมบัติ บทว่า อนุปุพฺเพน นิพฺพานํ อธิคจฺฉนฺติ คือ บำเพ็ญคุณเหล่านี้ คือ ศีล สมาธิ และปัญญา ให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุนิพพานโดยลำดับ 8. තිකණ්ණසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาติกัณณสูตร 59. අට්ඨමෙ තිකණ්ණොති තස්ස නාමං. උපසඞ්කමීති ‘‘සමණො කිර ගොතමො පණ්ඩිතො, ගච්ඡිස්සාමි තස්ස සන්තික’’න්ති චින්තෙත්වා භුත්තපාතරාසො මහාජනපරිවුතො උපසඞ්කමි. භගවතො සම්මුඛාති දසබලස්ස පුරතො නිසීදිත්වා. වණ්ණං භාසතීති කස්මා භාසති? සො කිර ඉතො පුබ්බෙ තථාගතස්ස සන්තිකං අගතපුබ්බො. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘බුද්ධා නාම දුරාසදා, මයි පඨමතරං අකථෙන්තෙ කථෙය්‍ය වා න වා. සචෙ න කථෙස්සති, අථ මං සමාගමට්ඨානෙ කථෙන්තං එවං වක්ඛන්ති ‘ත්වං ඉධ කස්මා කථෙසි, යෙන තෙ සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වචනමත්තම්පි න ලද්ධ’න්ති. තස්මා ‘එවං මෙ අයං ගරහා මුච්චිස්සතී’’’ති මඤ්ඤමානො භාසති. කිඤ්චාපි බ්‍රාහ්මණානං වණ්ණං භාසති, තථාගතස්ස පන ඤාණං ඝට්ටෙස්සාමීති අධිප්පායෙනෙව භාසති. එවම්පි තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණාති තෙවිජ්ජකබ්‍රාහ්මණා එවංපණ්ඩිතා එවංධීරා එවංබ්‍යත්තා එවංබහුස්සුතා එවංවාදිනො, එවංසම්මතාති අත්ථො. ඉතිපීති ඉමිනා තෙසං පණ්ඩිතාදිආකාරපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. එත්තකෙන කාරණෙන පණ්ඩිතා…පෙ… එත්තකෙන කාරණෙන සම්මතාති අයඤ්හි එත්ථ අත්ථො. ๕๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ติกณฺโณ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น บทว่า อุปสงฺกมิ คือ คิดว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเป็นบัณฑิต เราจักไปสู่สำนักของท่าน" ฉันอาหารเช้าแล้ว มีมหาชนแวดล้อม ได้เข้าไปเฝ้า บทว่า ภควโต สมฺมุขา คือ นั่งอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระทศพล ในบทว่า วณฺณํ ภาสติ (กล่าวสรรเสริญ) นั้น ถามว่า กล่าวสรรเสริญทำไม? ได้ยินว่า พราหมณ์นั้น ก่อนหน้านี้ ยังไม่เคยมาสู่สำนักของพระตถาคต ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นผู้ที่เข้าถึงได้ยาก เมื่อเรายังไม่กล่าวอะไรก่อน ท่านจะตรัสหรือไม่ตรัสก็ได้ ถ้าหากพระองค์ไม่ตรัส เมื่อนั้น ชนทั้งหลายจะกล่าวกับเราผู้กำลังพูดอยู่ในที่ประชุมว่า 'ท่านพูดอะไรในที่นี้ เพราะท่านไปสู่สำนักของพระสมณโคดมแล้ว แม้เพียงคำพูดก็ยังไม่ได้รับ' เพราะฉะนั้น เขาจึงกล่าว ด้วยสำคัญว่า 'ด้วยอุบายอย่างนี้ การตำหนิติเตียนนี้จักพ้นไปจากเรา'" แม้จะกล่าวสรรเสริญคุณของพราหมณ์ทั้งหลาย แต่ก็กล่าวด้วยความตั้งใจว่า "เราจักกระทบกระทั่งพระญาณของพระตถาคต" บทว่า เอวมฺปิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา มีความว่า พราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓ เป็นบัณฑิตอย่างนี้ เป็นผู้มีปัญญาอย่างนี้ เป็นผู้เฉียบแหลมอย่างนี้ เป็นพหูสูตอย่างนี้ มีวาทะอย่างนี้ เป็นที่ยอมรับกันอย่างนี้ ด้วยบทว่า อิติปิ นี้ แสดงการกำหนดลักษณะมีความเป็นบัณฑิตเป็นต้นของพราหมณ์เหล่านั้น ความจริง ในบทนี้มีความหมายว่า เป็นบัณฑิตด้วยเหตุเพียงเท่านี้...ฯลฯ...เป็นที่ยอมรับกันด้วยเหตุเพียงเท่านี้ යථා කථං පන බ්‍රාහ්මණාති එත්ථ යථාති කාරණවචනං, කථං පනාති පුච්ඡාවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – කථං පන, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රාහ්මණා තෙවිජ්ජං [Pg.145] පඤ්ඤාපෙන්ති. යථා එවං සක්කා හොති ජානිතුං, තං කාරණං වදෙහීති. තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො ‘‘ජානනට්ඨානෙයෙව මං සම්මාසම්බුද්ධො පුච්ඡි, නො අජානනට්ඨානෙ’’ති අත්තමනො හුත්වා ඉධ, භො ගොතමාතිආදිමාහ. තත්ථ උභතොති ද්වීහිපි පක්ඛෙහි. මාතිතො ච පිතිතො චාති යස්ස මාතා බ්‍රාහ්මණී, මාතු මාතා බ්‍රාහ්මණී, තස්සාපි මාතා බ්‍රාහ්මණී. පිතා බ්‍රාහ්මණො, පිතු පිතා බ්‍රාහ්මණො, තස්සාපි පිතා බ්‍රාහ්මණො, සො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච. සංසුද්ධගහණිකොති යස්ස සංසුද්ධා මාතු ගහණී, කුච්ඡීති අත්ථො. ‘‘සමවෙපාකිනියා ගහණියා’’ති පන එත්ථ කම්මජතෙජොධාතු ගහණීති වුච්චති. ในบทว่า ยถา กถํ ปน พฺราหฺมณา นี้ บทว่า ยถา เป็นคำบอกเหตุ บทว่า กถํ ปน เป็นคำถาม ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้: ดูก่อนพราหมณ์ ก็พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไตรเพทอย่างไร ท่านจงบอกเหตุนั้น ตามที่บุคคลจะสามารถรู้ได้อย่างนั้นเถิด พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็มีใจยินดีว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงถามเราในเรื่องที่รู้ได้ ไม่ได้ทรงถามในเรื่องที่รู้ไม่ได้" แล้วได้กล่าวคำมีอาทิว่า อิธ โภ โคตม ในบทเหล่านั้น บทว่า อุภโต คือ จากทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา ได้แก่ ผู้ใดมีมารดาเป็นพราหมณี ยายของมารดาเป็นพราหมณี แม้มารดาของยายนั้นก็เป็นพราหมณี บิดาเป็นพราหมณ์ ปู่ของบิดาเป็นพราหมณ์ แม้บิดาของปู่นั้นก็เป็นพราหมณ์ ผู้นั้นชื่อว่าเกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย คือทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา บทว่า สํสุทฺธคหณิโก คือ ผู้ใดมีครรภ์ของมารดาบริสุทธิ์ ความว่า มีครรภ์บริสุทธิ์ ส่วนในบทว่า "สมเวปากินิยา คหณิยา" นี้ เตโชธาตุอันเกิดจากกรรม เรียกว่า คหณี යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතු පිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. යුගන්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං, අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පුරිසො, තාව සංසුද්ධගහණිකො, අථ වා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති දස්සෙති. අක්ඛිත්තොති ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපක්කුට්ඨොති න උපක්කුට්ඨො, න අක්කොසං වා නින්දං වා පත්තපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති? ජාතිවාදෙන. ‘‘ඉතිපි හීනජාතිකො එසො’’ති එවරූපෙන වචනෙනාති අත්ථො. ในบทว่า ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา นี้ บิดาของบิดา ชื่อว่า ปิตามหะ (ปู่) ยุคของปู่ ชื่อว่า ปิตามหยุคะ บทว่า ยุคํ หมายถึง ประมาณแห่งอายุ คำนี้เป็นเพียงชื่อเรียกเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ปู่นั่นเองคือ ปิตามหยุคะ บุรุษในลำดับก่อนๆ ขึ้นไปทั้งหมด ก็ถูกนับรวมด้วยคำว่า ปิตามหะ นั่นเอง อย่างนี้ ตลอดถึงบุรุษคนที่ ๗ ก็มีครรภ์มารดาบริสุทธิ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงแสดงว่า ไม่ถูกเหยียดหยาม ไม่ถูกว่าร้าย ด้วยเรื่องชาติ บทว่า อกฺขิตฺโต คือ ไม่ถูกเหยียดหยามว่า "จงไล่คนนี้ไป จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้" บทว่า อนุปกฺกุฏฺโฐ คือ ไม่ถูกว่าร้าย ไม่เคยได้รับการด่าหรือการนินทา ถามว่า ด้วยเหตุอะไร? ตอบว่า ด้วยเรื่องชาติ ความว่า ด้วยคำพูดทำนองว่า "คนผู้นี้มีชาติทราม แม้ด้วยเหตุนี้" අජ්ඣායකොති ඉදං ‘‘න දානිමෙ ඣායන්ති, න දානිමෙ ඣායන්තීති ඛො, වාසෙට්ඨ, අජ්ඣායකා අජ්ඣායකාතෙව තතියං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති (දී. නි. 3.132) එවං පඨමකප්පිකකාලෙ ඣානවිරහිතානං බ්‍රාහ්මණානං ගරහවචනං උප්පන්නං. ඉදානි පන තං අජ්ඣායතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති ඉමිනා අත්ථෙන පසංසාවචනං කත්වා වොහරන්ති. මන්තෙ ධාරෙතීති මන්තධරො. คำว่า อชฺฌายโก นี้ ดังที่ตรัสว่า "ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็บัดนี้ ชนเหล่านี้ไม่เพ่งฌาน บัดนี้ ชนเหล่านี้ไม่เพ่งฌาน อักษรตัวที่สามคือ อชฺฌายกา อชฺฌายกา จึงเกิดขึ้น" อย่างนี้ คำตำหนิพราหมณ์ผู้ปราศจากฌานได้เกิดขึ้นในสมัยปฐมกัป แต่บัดนี้ เขาใช้คำว่า อชฺฌายโก นั้นเป็นคำสรรเสริญโดยความหมายว่า "ผู้สาธยายมนต์" ผู้ทรงจำมนต์ จึงชื่อว่า มันตธโร තිණ්ණං වෙදානන්ති ඉරුබ්බෙදයජුබ්බෙදසාමබ්බෙදානං. ඔට්ඨපහතකරණවසෙන පාරං ගතොති පාරගූ. සහ නිඝණ්ඩුනා ච කෙටුභෙන ච සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං. නිඝණ්ඩූති නාමනිඝණ්ඩුරුක්ඛාදීනං වෙවචනපකාසකසත්ථං. කෙටුභන්ති කිරියාකප්පවිකප්පො කවීනං උපකාරාය සත්ථං. සහ අක්ඛරප්පභෙදෙන [Pg.146] සාක්ඛරප්පභෙදානං. අක්ඛරප්පභෙදොති සික්ඛා ච නිරුත්ති ච. ඉතිහාසපඤ්චමානන්ති ආථබ්බණවෙදං චතුත්ථං කත්වා ඉතිහ ආස, ඉතිහ ආසාති ඊදිසවචනපටිසංයුත්තො පුරාණකථාසඞ්ඛාතො ඛත්තවිජ්ජාසඞ්ඛාතො වා ඉතිහාසො පඤ්චමො එතෙසන්ති ඉතිහාසපඤ්චමා. තෙසං ඉතිහාසපඤ්චමානං වෙදානං. บทว่า ติณฺณํ เวทานํ คือ แห่งฤคเวท ยชุรเวท และสามเวท ผู้ถึงฝั่งด้วยสามารถแห่งการเปล่งเสียงกระทบริมฝีปาก ชื่อว่า ปารคู (ผู้รู้) พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุและเกฏุภะ คัมภีร์นิฆัณฑุ คือ คัมภีร์ที่แสดงคำไวพจน์ของชื่อต้นไม้เป็นต้น คัมภีร์เกฏุภะ คือ คัมภีร์ที่เป็นอุปการะแก่กวีทั้งหลาย เป็นเครื่องกำหนดกิริยาต่างๆ (ผู้รู้) พร้อมทั้งคัมภีร์อักขรปเภท คัมภีร์อักขรปเภท คือ คัมภีร์สิกขาและนิรุตติ บทว่า อิติหาสปญฺจมานํ คือ กระทำให้อาถรรพเวทเป็นที่ ๔ คัมภีร์อิติหาส ซึ่งประกอบด้วยคำพูดเช่นนี้ว่า "เรื่องนี้ได้มีมาแล้วอย่างนี้ เรื่องนี้ได้มีมาแล้วอย่างนี้" อันนับเนื่องในเรื่องเก่า หรือนับเนื่องในวิชาของกษัตริย์ เป็นที่ ๕ ของเวทเหล่านั้น จึงชื่อว่า มีอิติหาสเป็นที่ ๕ แห่งเวททั้งหลายมีอิติหาสเป็นที่ ๕ เหล่านั้น පදං තදවසෙසඤ්ච බ්‍යාකරණං අධීයති වෙදෙති චාති පදකො වෙය්‍යාකරණො. ලොකායතං වුච්චති විතණ්ඩවාදසත්ථං. මහාපුරිසලක්ඛණන්ති මහාපුරිසානං බුද්ධාදීනං ලක්ඛණදීපකං ද්වාදසසහස්සගන්ථපමාණං සත්ථං, යත්ථ සොළසසහස්සගාථාපදපරිමාණා බුද්ධමන්තා නාම අහෙසුං, යෙසං වසෙන ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙන සමන්නාගතා බුද්ධා නාම හොන්ති, ඉමිනා පච්චෙකබුද්ධා, ද්වෙ අග්ගසාවකා, අසීති මහාසාවකා, බුද්ධමාතා, බුද්ධපිතා, අග්ගුපට්ඨාකා, අග්ගුපට්ඨායිකා, රාජා චක්කවත්තී’’ති අයං විසෙසො ඤායති. අනවයොති ඉමෙසු ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනූනො පරිපූරකාරී, අවයො න හොතීති වුත්තං හොති. අවයො නාම යො තානි අත්ථතො ච ගන්ථතො ච සන්ධාරෙතුං න සක්කොති. අථ වා අනවයොති අනු අවයො, සන්ධිවසෙන උකාරලොපො. අනු අවයො පරිපුණ්ණසිප්පොති අත්ථො. ผู้ศึกษาและรู้บท (สี่ ห้า) และไวยากรณ์ที่เหลือจากบทนั้น ชื่อว่า ปทกะ และไวยากรณ์ คัมภีร์วิตัณฑวาทศาสตร์ (ศาสตร์ว่าด้วยการโต้แย้ง) เรียกว่า โลกายตศาสตร์ ส่วนมหาปุริสลักขณะ คือคัมภีร์ที่แสดงลักษณะของมหาบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีคัมภีร์ 12,000 เป็นประมาณ ในคัมภีร์นั้น ได้มีมนต์ของนักปราชญ์ (พุทธมนต์) ประมาณ 16,000 บทคาถา ซึ่งอาศัยมนต์เหล่านั้น จึงทราบความแตกต่างนี้ได้ว่า ‘ท่านผู้ประกอบด้วยลักษณะนี้ ย่อมเป็นพระพุทธเจ้า, ด้วยลักษณะนี้ ย่อมเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า, เป็นพระอัครสาวก 2 องค์, เป็นพระมหาสาวก 80 องค์, เป็นพุทธมารดา, เป็นพุทธบิดา, เป็นอัครอุปัฏฐาก, เป็นอัครอุปัฏฐายิกา, เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ บทว่า อนวโย หมายความว่า เป็นผู้ไม่บกพร่อง ทำคัมภีร์โลกายตศาสตร์และมหาปุริสลักขณะเหล่านี้ให้บริบูรณ์ ไม่ใช่ผู้หย่อนความสามารถ ที่ชื่อว่า อวโย คือผู้ที่ไม่สามารถทรงจำคัมภีร์เหล่านั้นไว้ได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อนวโย ตัดบทเป็น อนุ อวโย ลบอุการะด้วยอำนาจสนธิ อธิบายว่า ไม่บกพร่องเนืองๆ มีศิลปะบริบูรณ์ තෙන හීති ඉදං භගවා නං ආයාචන්තං දිස්වා ‘‘ඉදානිස්ස පඤ්හං කථෙතුං කාලො’’ති ඤත්වා ආහ. තස්සත්ථො – යස්මා මං ආයාචසි, තස්මා සුණාහීති. විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.70) විත්ථාරිතමෙව. ඉධ පනෙතං තිස්සන්නං විජ්ජානං පුබ්බභාගපටිපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ද්වින්නං විජ්ජානං අනුපදවණ්ණනා චෙව භාවනානයො ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.402 ආදයො) විත්ථාරිතොව. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์นั้นผู้อ้อนวอนอยู่ ทรงทราบว่า ‘บัดนี้เป็นกาลที่จะกล่าวแก้ปัญหาแก่เขา’ จึงตรัสคำนี้ว่า เตน หิ อรรถาธิบายแห่งคำนั้นคือ – เพราะเหตุที่ท่านอ้อนวอนเรา ฉะนั้น ท่านจงฟัง คำเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนั้นไว้เพื่อแสดงบุพภาคปฏิปทาของวิชชา 3 ในวิชชา 3 นั้น การพรรณนาบทตามลำดับและนัยแห่งการเจริญภาวนาของวิชชา 2 ข้าพเจ้าก็ได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค පඨමා විජ්ජාති පඨමං උප්පන්නාති පඨමා, විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා. කිං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාසං. අවිජ්ජාති තස්සෙව පුබ්බෙනිවාසස්ස අවිදිතකරණට්ඨෙන තප්පටිච්ඡාදකො මොහො වුච්චති. තමොති ස්වෙව මොහො පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමොති වුච්චති. ආලොකොති සායෙව විජ්ජා ඔභාසකරණට්ඨෙන ආලොකොති වුච්චති. එත්ථ ච විජ්ජා අධිගතාති අයං අත්ථො[Pg.147]. සෙසං පසංසාවචනං. යොජනා පනෙත්ථ අයමස්ස විජ්ජා අධිගතා, අථස්ස අධිගතවිජ්ජස්ස අවිජ්ජා විහතා විනට්ඨාති අත්ථො. කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නා. ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙ එසෙව නයො. යථා තන්ති එත්ථ යථාති ඔපම්මං, තන්ති නිපාතමත්තං. සතියා අවිප්පවාසෙන අප්පමත්තස්ස. වීරියාතාපෙන ආතාපිනො. කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය පහිතත්තස්ස. පෙසිතත්තස්සාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො අවිජ්ජා විහඤ්ඤෙය්‍ය, විජ්ජා උප්පජ්ජෙය්‍ය. තමො විහඤ්ඤෙය්‍ය, ආලොකො උප්පජ්ජෙය්‍ය, එවමෙව තස්ස අවිජ්ජා විහතා, විජ්ජා උප්පන්නා. තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො. එතස්ස තෙන පධානානුයොගස්ස අනුරූපමෙව ඵලං ලද්ධන්ති. บทว่า ปฐมา วิชฺชา (วิชชาที่ 1) คือ เกิดขึ้นก่อน จึงชื่อว่า ปฐมา, ชื่อว่า วิชชา เพราะอรรถว่าทำให้แจ้ง. ถามว่า ทำให้แจ้งซึ่งอะไร? ตอบว่า ทำให้แจ้งซึ่งปุพเพนิวาส. บทว่า อวิชฺชา คือ โมหะที่ปกปิดปุพเพนิวาสนั้นนั่นแหละ เรียกว่า อวิชชา เพราะอรรถว่าไม่ทำให้แจ้ง. บทว่า ตโม คือ โมหะนั่นแหละ เรียกว่า ตมะ เพราะอรรถว่าปกปิด. บทว่า อาโลโก คือ วิชชานั่นแหละ เรียกว่า อาโลกะ เพราะอรรถว่าทำแสงสว่าง. ในบทนี้ บทว่า วิชฺชา อธิคตา (บรรลุวิชชาแล้ว) นี้เป็นเนื้อความ ที่เหลือเป็นคำสรรเสริญ. การประกอบความในที่นี้คือ วิชชานี้ อันโยคีบุคคลนั้นบรรลุแล้ว ลำดับนั้น อวิชชาของโยคีผู้บรรลุวิชชาแล้ว ย่อมถูกกำจัด ย่อมพินาศไป. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว. แม้ในสองบทที่เหลือ (คือ ตโม วิหโต อาโลโก อุปฺปนฺโน) ก็นัยนี้เหมือนกัน. ในบทว่า ยถา ตํ นี้ บทว่า ยถา เป็นอุปมา บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อปฺปมตฺตสฺส คือ แห่งผู้ไม่ประมาท เพราะไม่ปราศจากสติ. บทว่า อาตาปิโน คือ แห่งผู้มีความเพียรเผากิเลส. บทว่า ปหิตตฺตสฺส คือ แห่งผู้มีตนส่งไปแล้ว เพราะไม่เยื่อใยในกายและชีวิต. อธิบายว่า มีตนส่งไปแล้ว. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ – อวิชชาพึงถูกกำจัด วิชชาพึงเกิดขึ้น ความมืดพึงถูกกำจัด แสงสว่างพึงเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ฉันใด, อวิชชาของโยคีบุคคลนั้นก็ถูกกำจัดแล้ว วิชชาก็เกิดขึ้นแล้ว ความมืดก็ถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างก็เกิดขึ้นแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน. คือ ท่านได้บรรลุผลอันสมควรแก่การประกอบความเพียรนั้นแล้ว. චුතූපපාතකථායං විජ්ජාති දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති සත්තානං චුතිපටිසන්ධිප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං වුත්තනයමෙව. ในจุตูปปาตกถา บทว่า วิชชา คือ วิชชาคือทิพพจักขุญาณ. บทว่า อวิชชา คือ อวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย. ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. තතියවිජ්ජාය සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙති විපස්සනාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං වෙදිතබ්බං. ආසවානං ඛයඤාණායාති අරහත්තමග්ගඤාණත්ථාය. අරහත්තමග්ගො හි ආසවවිනාසනතො ආසවානං ඛයොති වුච්චති, තත්‍ර චෙතං ඤාණං තත්ථ පරියාපන්නත්තාති. චිත්තං අභිනින්නාමෙතීති විපස්සනාචිත්තං අභිනීහරති. සො ඉදං දුක්ඛන්ති එවමාදීසු එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො භිය්‍යොති සබ්බම්පි දුක්ඛසච්චං සරසලක්ඛණප්පටිවෙධෙන යථාභූතං පජානාති පටිවිජ්ඣති, තස්ස ච දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තිකං තණ්හං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති, තදුභයම්පි යං ඨානං පත්වා නිරුජ්ඣති, තං තෙසං අපවත්තිං නිබ්බානං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති. තස්ස ච සම්පාපකං අරියමග්ගං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති සරසලක්ඛණප්පටිවෙධෙන යථාභූතං පජානාති පටිවිජ්ඣතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ในวิชชาที่ 3 พึงทราบว่า บทว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต หมายถึงจตุตถฌานจิตอันเป็นบาทของวิปัสสนา. บทว่า อาสวานํ ขยญาณาย คือ เพื่ออรหัตตมรรคญาณ. จริงอยู่ อรหัตตมรรคเรียกว่า อาสวานํ ขโย (ความสิ้นไปแห่งอาสวะ) เพราะทำลายอาสวะทั้งหลาย และญาณนี้ก็อยู่ในอรหัตตมรรคนั้น เพราะนับเนื่องในอรหัตตมรรคนั้น. บทว่า จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ คือ น้อมวิปัสสนาจิตไป. ในบทเป็นต้นว่า โส อิทํ ทุกฺขํ พึงทราบอรรถดังนี้ คือ ย่อมรู้ชัด แทงตลอดซึ่งทุกขสัจทั้งปวงตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวลักษณะว่า ‘ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้’ และย่อมรู้ชัด แทงตลอดตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัด แทงตลอดนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้น ซึ่งเป็นที่ที่ธรรมทั้งสองนั้นไปถึงแล้วย่อมดับไป ว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ และย่อมรู้ชัด แทงตลอดอริยมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงนิพพานนั้นว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวลักษณะ. එවං සරූපතො සච්චානි දස්සෙත්වා ඉදානි කිලෙසවසෙන පරියායතො දස්සෙන්තො ඉමෙ ආසවාතිආදිමාහ. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතොති තස්ස භික්ඛුනො එවං ජානන්තස්ස එවං පස්සන්තස්ස. සහ විපස්සනාය කොටිප්පත්තං මග්ගං කථෙසි. කාමාසවාති කාමාසවතො. විමුච්චතීති ඉමිනා මග්ගක්ඛණං දස්සෙති. මග්ගක්ඛණෙ හි චිත්තං විමුච්චති, ඵලක්ඛණෙ [Pg.148] විමුත්තං හොති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණන්ති ඉමිනා පච්චවෙක්ඛණඤාණං දස්සෙති. ඛීණා ජාතීතිආදීහි තස්ස භූමිං. තෙන හි ඤාණෙන සො පච්චවෙක්ඛන්තො ඛීණා ජාතීතිආදීනි පජානාති. කතමා පනස්ස ජාති ඛීණා, කථඤ්ච නං පජානාතීති? න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා පුබ්බෙව ඛීණත්තා, න අනාගතා, අනාගතෙ වායාමාභාවතො, න පච්චුප්පන්නා, විජ්ජමානත්තා. යා පන මග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍ය එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසු එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදා ජාති, සා මග්ගස්ස භාවිතත්තා අනුප්පාදධම්මතං ආපජ්ජනෙන ඛීණා. තං සො මග්ගභාවනාය පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා කිලෙසාභාවෙ විජ්ජමානම්පි කම්මං ආයතිඅප්පටිසන්ධිකං හොතීති ජානන්තො පජානාති. ครั้นทรงแสดงสัจจะโดยสรูปะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยปริยายด้วยอำนาจแห่งกิเลส จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิเม อาสวา. บทว่า ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต คือ แห่งภิกษุนั้นผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้. พระองค์ตรัสมรรคที่ถึงที่สุดพร้อมกับวิปัสสนา. บทว่า กามาสวา คือ จากกามาสวะ. ด้วยบทว่า วิมุจฺจติ นี้ ทรงแสดงมรรคขณะ. จริงอยู่ ในมรรคขณะ จิตย่อมหลุดพ้น, ในผลขณะ ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว. ด้วยบทว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ นี้ ทรงแสดงปัจจเวกขณญาณ. ด้วยบทเป็นต้นว่า ขีณา ชาติ ทรงแสดงภูมิของปัจจเวกขณญาณนั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ด้วยญาณนั้น ย่อมรู้ชัดธรรมมีอาทิว่า ชาติสิ้นแล้ว. ถามว่า ก็ชาติไหนของท่านสิ้นแล้ว, และท่านรู้ชัดชาติที่สิ้นแล้วนั้นอย่างไร? ตอบว่า ชาติในอดีตของท่านยังไม่สิ้นไปก่อน เพราะสิ้นไปแล้วในกาลก่อนนั่นเอง, ชาติในอนาคตก็ไม่สิ้นไป เพราะไม่มีความพยายามในอนาคต, ชาติในปัจจุบันก็ไม่สิ้นไป เพราะยังดำรงอยู่. แต่ว่า ชาติใดอันมีขันธ์หนึ่ง ขันธ์สี่ หรือขันธ์ห้าเป็นประเภทในเอกโวการภพ จตุโวการภพ และปัญจโวการภพ พึงเกิดขึ้นเพราะยังไม่ได้เจริญมรรค, ชาตินั้นชื่อว่าสิ้นแล้ว เพราะถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก เพราะได้เจริญมรรคแล้ว. พระขีณาสพนั้น เมื่อพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรคแล้ว รู้ว่า เมื่อไม่มีกิเลส แม้กรรมที่มีอยู่ก็ไม่ให้เกิดปฏิสนธิในภพต่อไป ดังนี้ จึงชื่อว่ารู้ชัดชาติที่สิ้นแล้วนั้น. වුසිතන්ති වුත්ථං පරිවුත්ථං, කතං චරිතං නිට්ඨිතන්ති අත්ථො. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකෙන හි සද්ධිං සත්ත සෙක්ඛා බ්‍රහ්මචරියවාසං වසන්ති නාම, ඛීණාසවො වුත්ථවාසො. තස්මා සො අත්තනො බ්‍රහ්මචරියවාසං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘වුසිතං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති පජානාති. කතං කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයවසෙන සොළසවිධම්පි කිච්චං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකාදයො හි තං කිච්චං කරොන්ති, ඛීණාසවො කතකරණීයො. තස්මා සො අත්තනො කරණීයං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘කතං කරණීය’’න්ති පජානාති. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පුන ඉත්ථභාවාය, එවං සොළසවිධකිච්චභාවාය කිලෙසක්ඛයාය වා මග්ගභාවනාකිච්චං මෙ නත්ථීති පජානාති. අථ වා ඉත්ථත්තායාති ඉත්ථභාවතො, ඉමස්මා එවං පකාරා ඉදානි වත්තමානක්ඛන්ධසන්තානා අපරං ඛන්ධසන්තානං මය්හං නත්ථි, ඉමෙ පන පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්ති ඡින්නමූලකා රුක්ඛා විය. තෙ චරිමකවිඤ්ඤාණනිරොධෙන අනුපාදානො විය ජාතවෙදො නිබ්බායිස්සන්තීති පජානාති. ඉධ විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති චතුසච්චප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං වුත්තනයමෙව. คำว่า วุสิตํ (อยู่จบแล้ว) มีความหมายว่า ได้อยู่แล้ว ได้อยู่รอบแล้ว, ได้ทำแล้ว ได้ประพฤติแล้ว จบสิ้นแล้ว. คำว่า พฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์) ได้แก่ มรรคพรหมจรรย์. จริงอยู่ พระเสขะ 7 จำพวก พร้อมด้วยกัลยาณปุถุชน ชื่อว่ายังอยู่ประพฤติพรหมจรรย์, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของตน ย่อมรู้ชัดว่า "พรหมจรรย์เราอยู่จบแล้ว". คำว่า กตํ กรณียํ (กิจที่ควรทำ ได้ทำเสร็จแล้ว) มีความหมายว่า กิจแม้ทั้ง 16 อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้คือปริญญา ปหานะ สัจฉิกิริยา และภาวนา ในสัจจะ 4 ด้วยมรรค 4 ได้ทำให้สำเร็จแล้ว. จริงอยู่ กัลยาณปุถุชนเป็นต้น ยังทำกิจนั้นอยู่, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีกิจที่ต้องทำอันทำเสร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาถึงกิจที่ควรทำของตน ย่อมรู้ชัดว่า "กิจที่ควรทำ เราทำเสร็จแล้ว". คำว่า นาปรํ อิตฺถตฺตาย (กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี) คือ ย่อมรู้ชัดว่า กิจคือการเจริญมรรคเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือเพื่อความเป็นกิจ 16 อย่างอย่างนี้ หรือเพื่อความสิ้นไปแห่งกิเลส ย่อมไม่มีแก่เรา. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อิตฺถตฺตาย ได้แก่ จากความเป็นอย่างนี้, ขันธสันตาน (ความสืบต่อแห่งขันธ์) อื่นจากขันธสันตานที่เป็นไปอยู่ในบัดนี้ ซึ่งมีประการอย่างนี้ ย่อมไม่มีแก่เรา, ส่วนเบญจขันธ์เหล่านี้ อันเรากำหนดรู้แล้ว ย่อมดำรงอยู่ดุจต้นไม้มีรากอันตัดขาดแล้ว. ขันธ์เหล่านั้นจักดับไปดุจไฟที่ไม่มีเชื้อ เพราะความดับแห่งจริมกวิญญาณ (วิญญาณสุดท้าย) ย่อมรู้ชัดดังนี้. ในที่นี้ คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชชาคืออรหัตตมรรคญาณ. คำว่า อวิชชา ได้แก่ อวิชชาที่ปกปิดสัจจะ 4. ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. අනුච්චාවචසීලස්සාති යස්ස සීලං කාලෙන හායති, කාලෙන වඩ්ඪති, සො උච්චාවචසීලො නාම හොති. ඛීණාසවස්ස පන සීලං එකන්තවඩ්ඪිතමෙව. තස්මා සො අනුච්චාවචසීලො නාම හොති. වසීභූතන්ති [Pg.149] වසිප්පත්තං. සුසමාහිතන්ති සුට්ඨු සමාහිතං, ආරම්මණම්හි සුට්ඨපිතං. ධීරන්ති ධිතිසම්පන්නං. මච්චුහායිනන්ති මච්චුං ජහිත්වා ඨිතං. සබ්බප්පහායිනන්ති සබ්බෙ පාපධම්මෙ පජහිත්වා ඨිතං. බුද්ධන්ති චතුසච්චබුද්ධං. අන්තිමදෙහිනන්ති සබ්බපච්ඡිමසරීරධාරිනං. තං නමස්සන්ති ගොතමන්ති තං ගොතමගොත්තං බුද්ධසාවකා නමස්සන්ති. අථ වා ගොතමබුද්ධස්ස සාවකොපි ගොතමො, තං ගොතමං දෙවමනුස්සා නමස්සන්තීති අත්ථො. คำว่า อนิจฺจาวจสีลสฺส (ผู้มีศีลไม่ขึ้นๆ ลงๆ) คือ ศีลของผู้ใด ย่อมเสื่อมในบางคราว ย่อมเจริญในบางคราว ผู้นั้นชื่อว่าผู้มีศีลขึ้นๆ ลงๆ. ส่วนศีลของพระขีณาสพย่อมเจริญฝ่ายเดียวเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงชื่อว่าผู้มีศีลไม่ขึ้นๆ ลงๆ. คำว่า วสีภูตํ (ผู้ถึงความเป็นผู้มีวสี) ได้แก่ ผู้ถึงแล้วซึ่งวสี. คำว่า สุสมาหิตํ (ผู้มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว) ได้แก่ ตั้งมั่นดีแล้ว, ตั้งไว้ดีแล้วในอารมณ์. คำว่า ธีรํ (ผู้มีปัญญา) ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา. คำว่า มจฺจุหายินํ (ผู้ละมัจจุได้) ได้แก่ ผู้ละมัจจุแล้วดำรงอยู่. คำว่า สพฺพปฺปหายินํ (ผู้ละบาปธรรมทั้งปวงได้) ได้แก่ ผู้ละบาปธรรมทั้งปวงแล้วดำรงอยู่. คำว่า พุทฺธํ (ผู้รู้) ได้แก่ ผู้รู้สัจจะ 4. คำว่า อนฺติมเทหินํ (ผู้มีร่างกายเป็นที่สุด) ได้แก่ ผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย. คำว่า ตํ นมสฺสนฺติ โคตมํ (เหล่าชนย่อมนอบน้อมพระโคดมนั้น) คือ พุทธสาวกทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้มีโคตรว่าโคตมะนั้น. อีกอย่างหนึ่ง แม้สาวกของพระโคตมพุทธเจ้าก็ชื่อว่าโคตมะ, เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระโคตมะนั้น (คือสาวก) นี้คือความหมาย. පුබ්බෙනිවාසන්ති පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධපරම්පරං. යොවෙතීති යො අවෙති අවගච්ඡති. යොවෙදීතිපි පාඨො. යො අවෙදි, විදිතං පාකටං කත්වා ඨිතොති අත්ථො. සග්ගාපායඤ්ච පස්සතීති ඡ කාමාවචරෙ නව බ්‍රහ්මලොකෙ චත්තාරො ච අපායෙ පස්සති. ජාතික්ඛයං පත්තොති අරහත්තං පත්තො. අභිඤ්ඤාවොසිතොති ජානිත්වා කිච්චවොසානෙන වොසිතො. මුනීති මොනෙය්‍යෙන සමන්නාගතො ඛීණාසවමුනි. එතාහීති හෙට්ඨා නිද්දිට්ඨාහි පුබ්බෙනිවාසඤාණාදීහි. නාඤ්ඤං ලපිතලාපනන්ති යො පනඤ්ඤො තෙවිජ්ජොති අඤ්ඤෙහි ලපිතවචනමත්තමෙව ලපති, තමහං තෙවිජ්ජොති න වදාමි, අත්තපච්චක්ඛතො ඤත්වා පරස්සපි තිස්සො විජ්ජා කථෙන්තමෙවාහං තෙවිජ්ජොති වදාමීති අත්ථො. කලන්ති කොට්ඨාසං. නාග්ඝතීති න පාපුණාති. ඉදානි බ්‍රාහ්මණො භගවතො කථාය පසන්නො පසන්නාකාරං කරොන්තො අභික්කන්තන්තිආදිමාහ. คำว่า ปุพฺเพนิวาสํ (ปุพเพนิวาส) ได้แก่ ลำดับแห่งขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน. คำว่า โยเวติ คือ ผู้ใด ย่อมรู้ ย่อมเข้าใจ. มีบทว่า โยเวที ก็มี. ความว่า ผู้ใดได้รู้แล้ว คือ กระทำให้ปรากฏซึ่งสิ่งที่รู้แล้ว ดำรงอยู่. คำว่า สคฺคาปายญฺจ ปสฺสติ (ย่อมเห็นสวรรค์และอบาย) คือ ย่อมเห็นกามวจร 6 ชั้น พรหมโลก 9 ชั้น และอบาย 4. คำว่า ชาติกฺขยํ ปตฺโต (ถึงความสิ้นชาติ) คือ ถึงแล้วซึ่งอรหัตตผล. คำว่า อภิญฺญาวosito (อยู่จบแล้วด้วยอภิญญา) คือ รู้แล้ว อยู่จบแล้วด้วยความสิ้นสุดแห่งกิจ. คำว่า มุนิ คือ พระขีณาสพมุนีผู้ประกอบด้วยโมไนยธรรม. คำว่า เอตาหิ ได้แก่ ด้วยคุณธรรมมีปุพเพนิวาสญาณเป็นต้นเหล่านี้ที่แสดงไว้แล้วในเบื้องต่ำ. คำว่า นาญฺญํ ลปิตลาปนํ (ไม่กล่าวคำพูดที่คนอื่นพูด) คือ ส่วนผู้ใดอื่น กล่าวเพียงถ้อยคำที่ผู้อื่นกล่าวว่า "เป็นเตวิชชะ" เราไม่เรียกผู้นั้นว่าเป็นเตวิชชะ, ความว่า เรารู้ด้วยการประจักษ์แก่ตนแล้ว เรียกผู้ที่สามารถกล่าววิชชา 3 แก่ผู้อื่นได้เท่านั้นว่าเป็นเตวิชชะ. คำว่า กลํ ได้แก่ ส่วน. คำว่า นาคฺฆติ คือ ย่อมไม่ถึง. บัดนี้ พราหมณ์เลื่อมใสในพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว แสดงอาการของผู้เลื่อมใส ได้กล่าวคำมีอาทิว่า อภิกฺกนฺตํ (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก). 9. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร 60. නවමෙ යස්සස්සූති යස්ස භවෙය්‍යුං. යඤ්ඤොතිආදීසු යජිතබ්බොති යඤ්ඤො, දෙය්‍යධම්මස්සෙතං නාමං. සද්ධන්ති මතකභත්තං. ථාලිපාකොති වරපුරිසානං දාතබ්බයුත්තං භත්තං. දෙය්‍යධම්මන්ති වුත්තාවසෙසං යංකිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං නාම. තෙවිජ්ජෙසු බ්‍රාහ්මණෙසු දානං දදෙය්‍යාති සබ්බමෙතං දානං තෙවිජ්ජෙසු දදෙය්‍ය, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණාව පටිග්ගහෙතුං යුත්තාති දස්සෙති. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති. ๖๐. ในสูตรที่ 9 คำว่า ยสฺสสฺสุ คือ ยสฺส ภเวยฺยุํ (พึงมีแก่ผู้ใด). ในบททั้งหลายมีคำว่า ยญฺโญ เป็นต้น, ชื่อว่า ยัญญะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงบูชา, นี้เป็นชื่อของเทยยธรรม. คำว่า สทฺธํ ได้แก่ ข้าวที่อุทิศให้ผู้ตาย. คำว่า ถาลิปาโก ได้แก่ ข้าวที่สมควรแก่การถวายแก่บุรุษผู้ประเสริฐ. คำว่า เทยฺยธมฺมํ ได้แก่ เทยยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว. ด้วยบทว่า เตวิชฺเชสุ พฺราหฺมเณสุ ทานํ ทเทยฺย (พึงให้ทานในพราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3) แสดงว่า พึงให้ทานทั้งหมดนี้ในพราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3, พราหมณ์ผู้ได้วิชชา 3 เท่านั้นสมควรที่จะรับ. ที่เหลือในสูตรนี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. 10. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาสังคารวสูตร 61. දසමෙ සඞ්ගාරවොති එවංනාමකො රාජගහනගරෙ ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණකාරකො ආයුත්තකබ්‍රාහ්මණො. උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො හුත්වා මහාජනපරිවුතො උපසඞ්කමි. මයමස්සූති එත්ථ අස්සූති [Pg.150] නිපාතමත්තං, මයං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණා නාමාති ඉදමෙව අත්ථපදං. යඤ්ඤං යජාමාති බාහිරසමයෙ සබ්බචතුක්කෙන සබ්බට්ඨකෙන සබ්බසොළසකෙන සබ්බද්වත්තිංසාය සබ්බචතුසට්ඨියා සබ්බසතෙන සබ්බපඤ්චසතෙනාති ච එවං පාණඝාතපටිසංයුත්තො යඤ්ඤො නාම හොති. තං සන්ධායෙවමාහ. අනෙකසාරීරිකන්ති අනෙකසරීරසම්භවං. යදිදන්ති යා එසා. යඤ්ඤාධිකරණන්ති යජනකාරණා චෙව යාජනකාරණා චාති අත්ථො. එකස්මිඤ්හි බහූනං දදන්තෙපි දාපෙන්තෙපි බහූසුපි බහූනං දෙන්තෙසුපි දාපෙන්තෙසුපි පුඤ්ඤපටිපදා අනෙකසාරීරිකා නාම හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තුය්හඤ්ච තුය්හඤ්ච යජාමීති වදන්තස්සාපි ත්වඤ්ච ත්වඤ්ච යජාහීති ආණාපෙන්තස්සාපි ච අනෙකසාරීරිකාව හොති. තම්පි සන්ධායෙතං වුත්තං. යස්ස වා තස්ස වාති යස්මා වා තස්මා වා. එකමත්තානං දමෙතීති අත්තනො ඉන්ද්‍රියදමනවසෙන එකං අත්තානමෙව දමෙති. එකමත්තානං සමෙතීති අත්තනො රාගාදිසමනවසෙන එකං අත්තානමෙව සමෙති. පරිනිබ්බාපෙතීති රාගාදිපරිනිබ්බානෙනෙව පරිනිබ්බාපෙති. එවමස්සායන්ති එවං සන්තෙපි අයං. ๖๑. ในสูตรที่ 10 คำว่า สงฺคารโว คือ พราหมณ์ผู้รับราชการ ชื่อนี้ เป็นผู้ทำการซ่อมแซมของเก่าในกรุงราชคฤห์. คำว่า อุปสงฺกมิ คือ ฉันอาหารเช้าแล้ว มีมหาชนแวดล้อม เข้าไปเฝ้า. ในบทว่า มยมสฺสุ นี้ บทว่า อสฺสุ เป็นเพียงนิบาต, บทว่า มยํ โภ โคตม พฺราหฺมณา นาม (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ชื่อว่าเป็นพราหมณ์) นี้เท่านั้นเป็นบทที่มีความหมาย. คำว่า ยญฺญํ ยชาม (พวกข้าพระองค์ย่อมบูชายัญ) คือ ในลัทธินอกศาสนา ยัญที่ประกอบด้วยการฆ่าสัตว์ เช่น ด้วยสัตว์ 4 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 8 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 16 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 32 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 64 ตัวทั้งหมด, ด้วยสัตว์ 100 ตัวทั้งหมด, และด้วยสัตว์ 500 ตัวทั้งหมด ชื่อว่ายัญ. พราหมณ์กล่าวอย่างนี้หมายถึงยัญนั้น. คำว่า อเนกสารีริกํ ได้แก่ เกิดขึ้นในร่างกายจำนวนมาก. คำว่า ยทิทํ คือ อันใดนี้. คำว่า ยญฺญาธิกรณํ มีความหมายว่า มีการบูชายัญเป็นเหตุ และมีการให้บูชายัญเป็นเหตุ. จริงอยู่ เมื่อคนหนึ่งให้แก่คนจำนวนมาก หรือให้คนอื่นให้, หรือแม้คนจำนวนมากให้แก่คนจำนวนมาก หรือให้คนอื่นให้, ปฏิปทาที่เป็นบุญชื่อว่า อเนกสารีริกา (เกิดขึ้นในร่างกายจำนวนมาก). พราหมณ์กล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้น. แม้ของผู้ที่กล่าวว่า "ข้าพเจ้าบูชาท่านด้วย ท่านด้วย" และของผู้ที่สั่งว่า "ท่านจงบูชาเถิด ท่านจงบูชาเถิด" (ปฏิปทาที่เป็นบุญ) ก็เป็นอเนกสารีริกาเหมือนกัน. พราหมณ์กล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้นด้วย. คำว่า ยสฺส วา ตสฺส วา คือ จากผู้ใดก็ตาม. คำว่า เอกมตฺตานํ ทเมติ คือ ย่อมฝึกตนคนเดียวเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการฝึกอินทรีย์ของตน. คำว่า เอกมตฺตานํ สเมติ คือ ย่อมสงบตนคนเดียวเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการสงบราคะเป็นต้นของตน. คำว่า ปรินิพฺพาเปติ คือ ย่อมทำให้ปรินิพพานด้วยการปรินิพพานแห่งราคะเป็นต้นนั่นเทียว. คำว่า เอวมสฺสายํ คือ แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ นี้... එවමිදං බ්‍රාහ්මණස්ස කථං සුත්වා සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො පසුඝාතකසංයුත්තං මහායඤ්ඤං අනෙකසාරීරිකං පුඤ්ඤපටිපදං වදෙති, පබ්බජ්ජාමූලකං පන පුඤ්ඤුප්පත්තිපටිපදං එකසාරීරිකන්ති වදෙති. නෙවායං එකසාරීරිකං ජානාති, න අනෙකසාරීරිකං, හන්දස්ස එකසාරීරිකඤ්ච අනෙකසාරීරිකඤ්ච පටිපදං දෙසෙස්සාමී’’ති උපරි දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො තෙන හි බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ යථා තෙ ඛමෙය්‍යාති යථා තුය්හං රුච්චෙය්‍ය. ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතීතිආදි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතමෙව. එථායං මග්ගොති එථ තුම්හෙ, අහමනුසාසාමි, අයං මග්ගො. අයං පටිපදාති තස්සෙව වෙවචනං. යථා පටිපන්නොති යෙන මග්ගෙන පටිපන්නො. අනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියොගධන්ති අරහත්තමග්ගසඞ්ඛාතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස අනුත්තරං ඔගධං උත්තමපතිට්ඨාභූතං නිබ්බානං. ඉච්චායන්ති ඉති අයං. พระศาสดาทรงสดับคำของพราหมณ์นั้นอย่างนี้แล้ว ทรงพระดำริว่า “พราหมณ์ผู้นี้กล่าวถึงมหายัญอันเนื่องด้วยการฆ่าสัตว์ว่าเป็นบุญญปฏิปทาอันมีสาระมาก แต่กลับกล่าวถึงปฏิปทาอันเป็นเหตุให้เกิดบุญมีบรรพชาเป็นมูลว่าเป็นปฏิปทาอันมีสาระเดียว พราหมณ์ผู้นี้ไม่รู้จักปฏิปทาอันมีสาระเดียว ทั้งไม่รู้จักปฏิปทาอันมีสาระมาก เอาล่ะ เราจะแสดงปฏิปทาทั้งที่มีสาระเดียวและมีสาระมากแก่เขา” ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงธรรมให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เตน หิ พฺราหฺมณ` ในบทเหล่านั้น บทว่า `ยถา เต ขเมยฺยาติ` ความว่า ตามที่ท่านพอใจ บทเป็นต้นว่า `อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ` ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า `เอถายํ มคฺโคติ` ความว่า ท่านทั้งหลายจงมาเถิด เราจะพร่ำสอน นี่คือหนทาง บทว่า `อยํ ปฏิปทา` เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า `ยถา ปฏิปนฺโนติ` ความว่า ปฏิบัติแล้วโดยหนทางใด บทว่า `อนุตฺตรํ พฺรหฺมจริโยคธนฺติ` ความว่า พระนิพพานอันเป็นที่หยั่งลง คือเป็นที่ตั้งอันสูงสุด หาที่เปรียบมิได้ แห่งพรหมจรรย์อันได้แก่พระอรหัตตมรรค บทว่า `อิจฺจายนฺติ` ตัดบทเป็น `อิติ อยํ` අප්පට්ඨතරාති යත්ථ බහූහි වෙය්‍යාවච්චකරෙහි වා උපකරණෙහි වා අත්ථො නත්ථි. අප්පසමාරම්භතරාති යත්ථ බහූනං කම්මච්ඡෙදවසෙන පීළාසඞ්ඛාතො [Pg.151] සමාරම්භො නත්ථි. සෙය්‍යථාපි භවං ගොතමො, භවං චානන්දො, එතෙ මෙ පුජ්ජාති යථා භවං ගොතමො, භවඤ්චානන්දො, එවරූපා මම පූජිතා, තුම්හෙයෙව ද්වෙ ජනා මය්හං පුජ්ජා ච පාසංසා චාති ඉමමත්ථං සන්ධායෙතං වදති. තස්ස කිර එවං අහොසි – ‘‘ආනන්දත්ථෙරො මංයෙව ඉමං පඤ්හං කථාපෙතුකාමො, අත්තනො ඛො පන වණ්ණෙ වුත්තෙ පදුස්සනකො නාම නත්ථී’’ති. තස්මා පඤ්හං අකථෙතුකාමො වණ්ණභණනෙන වික්ඛෙපං කරොන්තො එවමාහ. บทว่า `อปฺปฏฺฐตราติ` ความว่า (ปฏิปทา) ที่ไม่ต้องการคนขวนขวายหรือเครื่องมือจำนวนมาก บทว่า `อปฺปสมาสมฺภตราติ` ความว่า (ปฏิปทา) ที่ไม่มีความเบียดเบียนอันได้แก่การเบียดเบียนโดยการตัดการงานของคนจำนวนมาก บทว่า `เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม, ภวํ จานนฺโท, เอเต เม ปุชฺชาติ` ความว่า เปรียบเหมือนท่านพระโคดมและท่านพระอานนท์ บุคคลเช่นนี้ข้าพเจ้าบูชาแล้ว ท่านทั้งสองเท่านั้นเป็นที่บูชาและที่สรรเสริญของข้าพเจ้า พราหมณ์กล่าวคำนี้โดยมุ่งหมายถึงเนื้อความนี้ ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “พระอานนทเถระประสงค์จะให้เรานี่แหละตอบปัญหานี้ ก็เมื่อคุณของตนถูกกล่าวถึง คนที่ไม่พอใจย่อมไม่มี” เพราะฉะนั้น เมื่อไม่ประสงค์จะตอบปัญหา จึงทำการกล่าวให้เขวโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ แล้วได้กล่าวอย่างนี้ න ඛො ත්‍යාහන්ති න ඛො තෙ අහං. ථෙරොපි කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො පඤ්හං අකථෙතුකාමො පරිවත්තති, ඉමං පඤ්හං එතංයෙව කථාපෙස්සාමී’’ති. තස්මා නං එවමාහ. บทว่า `น โข ตฺยาหนฺติ` ตัดบทเป็น `น โข เต อหํ` (ความว่า เราไม่ได้ถามท่านอย่างนั้น) ได้ยินว่า แม้พระเถระก็ได้คิดว่า “พราหมณ์นี้ไม่ประสงค์จะตอบปัญหา จึงบ่ายเบี่ยงไป เราจะให้พราหมณ์ผู้นี้แหละตอบปัญหานี้” เพราะฉะนั้น จึงได้กล่าวกับพราหมณ์นั้นอย่างนี้ සහධම්මිකන්ති සකාරණං. සංසාදෙතීති සංසීදාපෙති. නො විස්සජ්ජෙතීති න කථෙති. යංනූනාහං පරිමොචෙය්‍යන්ති යංනූනාහං උභොපෙතෙ විහෙසතො පරිමොචෙය්‍යං. බ්‍රාහ්මණො හි ආනන්දෙන පුච්ඡිතං පඤ්හං අකථෙන්තො විහෙසෙති, ආනන්දොපි බ්‍රාහ්මණං අකථෙන්තං කථාපෙන්තො. ඉති උභොපෙතෙ විහෙසතො මොචෙස්සාමීති චින්තෙත්වා එවමාහ. කා න්වජ්ජාති කා නු අජ්ජ. අන්තරාකථා උදපාදීති අඤ්ඤිස්සා කථාය අන්තරන්තරෙ කතරා කථා උප්පජ්ජීති පුච්ඡති. තදා කිර රාජන්තෙපුරෙ තීණි පාටිහාරියානි ආරබ්භ කථා උදපාදි, තං පුච්ඡාමීති සත්ථා එවමාහ. අථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘ඉදානි වත්තුං සක්ඛිස්සාමී’’ති රාජන්තෙපුරෙ උප්පන්නං කථං ආරොචෙන්තො අයං ඛ්වජ්ජ, භො ගොතමාතිආදිමාහ. තත්ථ අයං ඛ්වජ්ජාති අයං ඛො අජ්ජ. පුබ්බෙ සුදන්ති එත්ථ සුදන්ති නිපාතමත්තං. උත්තරි මනුස්සධම්මාති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතා මනුස්සධම්මා උත්තරිං. ඉද්ධිපාටිහාරියං දස්සෙසුන්ති භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තා ආකාසෙනෙව ගමිංසු චෙව ආගමිංසු චාති එවං පුබ්බෙ පවත්තං ආකාසගමනං සන්ධායෙවමාහ. එතරහි පන බහුතරා ච භික්ඛූති ඉදං සො බ්‍රාහ්මණො ‘‘පුබ්බෙ භික්ඛූ ‘චත්තාරො පච්චයෙ උප්පාදෙස්සාමා’ති මඤ්ඤෙ එවමකංසු, ඉදානි පච්චයානං උප්පන්නභාවං ඤත්වා සොප්පෙන චෙව පමාදෙන ච වීතිනාමෙන්තී’’ති ලද්ධියා එවමාහ. บทว่า `สหธมฺมิกนฺติ` คือ พร้อมทั้งเหตุผล บทว่า `สํสาเทตีติ` คือ ทำให้จมลง บทว่า `โน วิสฺสชฺเชตีติ` คือ ไม่ตอบ บทว่า `ยํนูนาหํ ปริโมเจยฺยนฺติ` ความว่า ไฉนหนอ เราพึงเปลื้องคนทั้งสองนี้ให้พ้นจากความลำบาก ด้วยว่า พราหมณ์เมื่อไม่ตอบปัญหาที่พระอานนท์ถาม ก็ลำบาก แม้พระอานนท์เมื่อให้พราหมณ์ผู้ไม่ตอบให้ตอบ ก็ลำบาก ทรงดำริว่า เราจะเปลื้องคนทั้งสองนี้ให้พ้นจากความลำบาก ดังนี้แล้ว จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า `กา นฺวชฺชาติ` ตัดบทเป็น `กา นุ อชฺช` (วันนี้มีเรื่องอะไรกัน) บทว่า `อนฺตรากถา อุทปาทีติ` ความว่า ตรัสถามว่า ระหว่างเรื่องอื่น มีเรื่องอะไรเกิดขึ้น ได้ยินว่า ครั้งนั้น ในพระราชวังชั้นใน ได้มีเรื่องเกิดขึ้นปรารภปาฏิหาริย์ ๓ อย่าง พระศาสดาทรงดำริว่า เราจะถามเรื่องนั้น จึงตรัสอย่างนี้ ครั้งนั้น พราหมณ์คิดว่า “บัดนี้ เราสามารถจะกล่าวได้” จึงกราบทูลเรื่องที่เกิดขึ้นในพระราชวังชั้นใน โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า `อยํ ขฺวชฺช โภ โคตม` ในบทเหล่านั้น บทว่า `อยํ ขฺวชฺชาติ` ตัดบทเป็น `อยํ โข อชฺช` ในบทว่า `ปุพฺเพ สุทํ` นี้ `สุทํ` เป็นเพียงนิบาต บทว่า `อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาติ` คือ ยิ่งกว่ามนุสสธรรมอันได้แก่กุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า `อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสสุนฺติ` ความว่า ภิกษุทั้งหลายเมื่อไปบิณฑบาต ก็ไปและกลับทางอากาศนั่นเอง พราหมณ์กล่าวอย่างนี้โดยมุ่งหมายถึงการไปทางอากาศที่เคยมีในกาลก่อนอย่างนี้ ส่วนบทว่า `เอตรหิ ปน พหุตรา จ ภิกฺขูติ` นี้ พราหมณ์นั้นกล่าวด้วยความเห็นว่า “ในกาลก่อน ภิกษุทั้งหลายคงจะทำอย่างนั้นด้วยสำคัญว่า ‘เราจักให้ปัจจัย ๔ เกิดขึ้น’ แต่บัดนี้ เมื่อทราบว่าปัจจัยเกิดขึ้นแล้ว ก็ย่อมยังกาลให้ล่วงไปด้วยการนอนหลับและความประมาท” පාටිහාරියානීති [Pg.152] පච්චනීකපටිහරණවසෙන පාටිහාරියානි. ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති ඉජ්ඣනවසෙන ඉද්ධි, පටිහරණවසෙන පාටිහාරියං, ඉද්ධියෙව පාටිහාරියං ඉද්ධිපාටිහාරියං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධන්තිආදීනං අත්ථො චෙව භාවනානයො ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.365) විත්ථාරිතොව. บทว่า `ปาฏิหาริยานีติ` ชื่อว่าปาฏิหาริย์ เพราะกำจัดสิ่งที่ตรงกันข้าม บทว่า `อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ` ชื่อว่าอิทธิ เพราะสำเร็จ ชื่อว่าปาฏิหาริย์ เพราะกำจัด (สิ่งที่ตรงกันข้าม) อิทธินั่นแหละเป็นปาฏิหาริย์ ชื่อว่าอิทธิปาฏิหาริย์ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน อรรถและนัยแห่งภาวนาของบทเป็นต้นว่า `อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ` ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค නිමිත්තෙන ආදිසතීති ආගතනිමිත්තෙන වා ගතනිමිත්තෙන වා ඨිතනිමිත්තෙන වා ‘‘ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති කථෙති. තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර රාජා තිස්සො මුත්තා ගහෙත්වා පුරොහිතං පුච්ඡි ‘‘කිං මෙ, ආචරිය, හත්ථෙ’’ති. සො ඉතො චිතො ච ඔලොකෙසි, තෙන ච සමයෙන එකා සරබූ ‘‘මක්ඛිකං ගහෙස්සාමී’’ති පක්ඛන්තා, ගහණකාලෙ මක්ඛිකා පලාතා. සො මක්ඛිකාය මුත්තත්තා ‘‘මුත්තා මහාරාජා’’ති ආහ. මුත්තා තාව හොන්තු, කති මුත්තාති. සො පුන නිමිත්තං ඔලොකෙසි. අථාවිදූරෙ කුක්කුටො තික්ඛත්තුං සද්දං නිච්ඡාරෙසි. බ්‍රාහ්මණො ‘‘තිස්සො මහාරාජා’’ති ආහ. එවං එකච්චො ආගතනිමිත්තෙන කථෙති. එතෙනුපායෙන ගතඨිතනිමිත්තෙහිපි කථනං වෙදිතබ්බං. එවම්පි තෙ මනොති එවං තව මනො සොමනස්සිතො වා දොමනස්සිතො වා කාමවිතක්කාදිසංයුත්තො වාති. දුතියං තස්සෙව වෙවචනං. ඉතිපි තෙ චිත්තන්ති ඉතිපි තව චිත්තං, ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච අත්ථං චින්තයමානං පවත්තතීති අත්ථො. බහුං චෙපි ආදිසතීති බහුං චෙපි කථෙති. තථෙව තං හොතීති යථා කථිතං, තථෙව හොති. บทว่า `นิมิตฺเตน อาทิสตีติ` คือ บอกว่า “สิ่งชื่อนี้จักมี” โดยอาศัยนิมิตที่มา นิมิตที่ไป หรือนิมิตที่ยืนอยู่ ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ ได้ยินว่า พระราชาองค์หนึ่งทรงถือไข่มุก ๓ เม็ด ตรัสถามปุโรหิตว่า “ท่านอาจารย์ ในมือของข้าพเจ้ามีอะไร” ปุโรหิตนั้นมองไปทางโน้นทางนี้ และในสมัยนั้น จิ้งเหลนตัวหนึ่งโผเข้าไปด้วยคิดว่า “เราจะจับแมลงวัน” แต่ในขณะที่จะจับ แมลงวันก็หนีไปได้ ปุโรหิตนั้นเพราะเหตุที่แมลงวันหลุด (มุตฺตา) ไปได้ จึงทูลว่า “ไข่มุก (มุตฺตา) พระเจ้าข้า” (พระราชาตรัสว่า) เป็นไข่มุกก็จริง แต่มีกี่เม็ด ปุโรหิตนั้นมองหานิมิตอีก ครั้งนั้น ไก่ตัวหนึ่งในที่ไม่ไกลได้ขันขึ้น ๓ ครั้ง พราหมณ์จึงทูลว่า “๓ เม็ด พระเจ้าข้า” อย่างนี้ บางคนบอกโดยอาศัยนิมิตที่มา พึงทราบการบอกโดยอาศัยนิมิตที่ไปและที่ยืนอยู่ด้วยอุบายนี้ บทว่า `เอวมฺปิ เต มโนติ` ความว่า ใจของท่านเป็นอย่างนี้ คือ มีโสมนัส หรือมีโทมนัส หรือประกอบด้วยกามวิตกเป็นต้น บทที่สองเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า `อิติปิ เต จิตฺตนฺติ` ความว่า แม้จิตของท่านก็เป็นอย่างนี้ คือ เป็นไปโดยคิดถึงอรรถนี้และนี้ บทว่า `พหุํ เจปิ อาทิสตีติ` คือ แม้บอกไว้มาก บทว่า `ตเถว ตํ โหตีติ` ความว่า เรื่องนั้นย่อมเป็นอย่างนั้น คือ เป็นไปตามที่บอกไว้นั่นเอง අමනුස්සානන්ති යක්ඛපිසාචාදීනං. දෙවතානන්ති චාතුමහාරාජිකාදීනං. සද්දං සුත්වාති අඤ්ඤස්ස චිත්තං ඤත්වා කථෙන්තානං සුත්වා. විතක්කවිප්ඵාරසද්දන්ති විතක්කවිප්ඵාරවසෙන උප්පන්නං විප්පලපන්තානං සුත්තප්පමත්තාදීනං සද්දං. සුත්වාති තං සුත්වා. යං විතක්කයතො තස්ස සො සද්දො උප්පන්නො, තස්ස වසෙන ‘‘එවම්පි තෙ මනො’’තිආදිසති. บทว่า อมนุสฺสานํ ได้แก่ ของพวกอมนุษย์มียักษ์และปีศาจเป็นต้น บทว่า เทวตานํ ได้แก่ ของพวกเทพมีท้าวจาตุมหาราชเป็นต้น บทว่า สทฺทํ สุตฺวา คือ ได้ฟังเสียงของผู้อื่นที่พูดครั้นรู้จิตแล้ว บทว่า วิตกฺกวิปฺผารสทฺทํ ได้แก่ เสียงของคนที่ละเมอเพ้อพก คนที่หลับ คนที่ประมาท เป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งวิตกที่แผ่ซ่านไป บทว่า สุตฺวา คือ ครั้นได้ยินเสียงนั้นแล้ว เสียงนั้นเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้กำลังตรึกถึงสิ่งใด ก็ทายใจของบุคคลนั้นด้วยอาการนั้นว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้’ เป็นต้น තත්‍රිමානි වත්ථූනි – එකො කිර මනුස්සො ‘‘අට්ටං කරිස්සාමී’’ති ගාමා නගරං ගච්ඡන්තො නික්ඛන්තට්ඨානතො පට්ඨාය ‘‘විනිච්ඡයසභායං රඤ්ඤො ච රාජමහාමත්තානඤ්ච ඉදං කථෙස්සාමි ඉදං කථෙස්සාමී’’ති විතක්කෙන්තො රාජකුලං ගතො විය රඤ්ඤො පුරතො ඨිතො විය අට්ටකාරකෙන සද්ධිං [Pg.153] කථෙන්තො විය ච අහොසි, තස්ස තං විතක්කවිප්ඵාරවසෙන නිච්ඡරන්තං සද්දං සුත්වා එකො පුරිසො ‘‘කෙනට්ඨෙන ගච්ඡසී’’ති ආහ. අට්ටකම්මෙනාති. ගච්ඡ, ජයො තෙ භවිස්සතීති. සො ගන්ත්වා අට්ටං කත්වා ජයමෙව පාපුණි. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าเหล่านี้ - ได้ยินว่า ชายคนหนึ่งคิดว่า ‘เราจักไปว่าความ’ จึงเดินทางจากหมู่บ้านไปสู่เมือง จำเเต่ที่ที่ออกไป ก็คิดไปว่า ‘ในศาลที่วินิจฉัยคดี เราจักกราบทูลเรื่องนี้ๆ แด่พระราชาและราชมหาอำมาตย์’ เป็นประหนึ่งว่าไปถึงราชสำนักแล้ว เป็นประหนึ่งว่ายืนอยู่เบื้องพระพักตร์พระราชา และเป็นประหนึ่งว่ากำลังพูดอยู่กับคู่ความ ได้มีแล้ว บุรุษคนหนึ่งได้ยินเสียงของเขาที่เปล่งออกมาด้วยอำนาจแห่งวิตกที่แผ่ซ่านไปนั้น จึงกล่าวว่า ‘ท่านไปด้วยเรื่องอะไร’ (เขาตอบว่า) ‘ด้วยเรื่องคดีความ’ (บุรุษนั้นจึงกล่าวว่า) ‘ไปเถิด ชัยชนะจักมีแก่ท่าน’ เขาไปว่าความแล้ว ก็ได้รับชัยชนะนั่นเทียว අපරොපි ථෙරො මොළියගාමෙ පිණ්ඩාය චරි. අථ නං නික්ඛමන්තං එකා දාරිකා අඤ්ඤවිහිතා න අද්දස. සො ගාමද්වාරෙ ඨත්වා නිවත්තිත්වා ඔලොකෙත්වා තං දිස්වා විතක්කෙන්තො අගමාසි. ගච්ඡන්තොයෙව ච ‘‘කිං නු ඛො කුරුමානා දාරිකා න අද්දසා’’ති වචීභෙදං අකාසි. පස්සෙ ඨිතො එකො පුරිසො සුත්වා ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, මොළියගාමෙ චරිත්ථා’’ති ආහ. อีกเรื่องหนึ่ง พระเถระเที่ยวบิณฑบาตในโมฬิยคาม ครั้งนั้น เด็กหญิงคนหนึ่งมีใจไปอื่นเสีย จึงไม่เห็นท่านผู้กำลังออกจากบ้าน ท่านยืนอยู่ที่ประตูบ้าน หันกลับมาแลดู เห็นเด็กหญิงนั้นแล้วก็คิดไป ขณะที่กำลังเดินไปนั่นเอง ท่านได้เปล่งวาจาว่า ‘เด็กหญิงทำอะไรอยู่หนอ จึงไม่เห็นเรา’ บุรุษคนหนึ่งซึ่งยืนอยู่ข้างๆ ได้ยินแล้วจึงกล่าวว่า ‘ท่านขอรับ ท่านได้เที่ยวไปในโมฬิยคาม’ මනොසඞ්ඛාරා පණිහිතාති චිත්තසඞ්ඛාරා සුට්ඨපිතා. විතක්කෙස්සතීති විතක්කයිස්සති පවත්තයිස්සතීති පජානාති. පජානන්තො ච ආගමනෙන ජානාති, පුබ්බභාගෙන ජානාති, අන්තොසමාපත්තියං චිත්තං අපලොකෙත්වා ජානාති. ආගමනෙන ජානාති නාම කසිණපරිකම්මකාලෙයෙව ‘‘යෙනාකාරෙනෙස කසිණභාවනං ආරද්ධො පඨමජ්ඣානං වා…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානං වා අට්ඨ වා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙස්සතී’’ති ජානාති. පුබ්බභාගෙන ජානාති නාම පඨමවිපස්සනාය ආරද්ධායයෙව ජානාති, ‘‘යෙනාකාරෙන එස විපස්සනං ආරද්ධො සොතාපත්තිමග්ගං වා නිබ්බත්තෙස්සති…පෙ… අරහත්තමග්ගං වා නිබ්බත්තෙස්සතී’’ති ජානාති. අන්තොසමාපත්තියං චිත්තං ඔලොකෙත්වා ජානාති නාම – ‘‘යෙනාකාරෙන ඉමස්ස මනොසඞ්ඛාරා සුට්ඨපිතා, ඉමස්ස නාම චිත්තස්ස අනන්තරා ඉමං නාම විතක්කං විතක්කෙස්සති, ඉතො වුට්ඨිතස්ස එතස්ස හානභාගියො වා සමාධි භවිස්සති ඨිතිභාගියො වා විසෙසභාගියො වා නිබ්බෙධභාගියො වා, අභිඤ්ඤායො වා නිබ්බත්තෙස්සතී’’ති ජානාති. තත්ථ පුථුජ්ජනො චෙතොපරියඤාණලාභී පුථුජ්ජනානංයෙව චිත්තං ජානාති, න අරියානං. අරියෙසුපි හෙට්ඨිමො උපරිමස්ස චිත්තං න ජානාති, උපරිමො පන හෙට්ඨිමස්ස ජානාති. එතෙසු ච සොතාපන්නො සොතාපත්තිඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති…පෙ… අරහා අරහත්තඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. උපරිමො හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජති. තෙසඤ්හි හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා සමාපත්ති තත්‍රවත්තියෙව හොති. තථෙව තං [Pg.154] හොතීති එතං එකංසෙන තථෙව හොති. චෙතොපරියඤාණවසෙන ඤාතඤ්හි අඤ්ඤථාභාවි නාම නත්ථි. บทว่า มโนสงฺขารา ปณิหิตา ได้แก่ จิตตสังขารอันตั้งไว้ดีแล้ว บทว่า วิตกฺเกสฺสติ คือ ย่อมรู้ชัดว่า ‘จักตรึก จักให้เป็นไป’ และเมื่อรู้ชัด ย่อมรู้ด้วยอาการ (คือแนวโน้ม), ย่อมรู้ด้วยส่วนเบื้องต้น, ย่อมรู้ด้วยการเล็งดูจิตในสมาบัติ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยอาการ คือ ในเวลาทำกสิณบริกรรมนั่นเทียว ย่อมรู้ว่า ‘บุคคลนี้เริ่มเจริญกสิณภาวนาด้วยอาการอย่างใด จักยังปฐมฌาน...ฯลฯ...หรือจตุตถฌาน หรือสมาบัติ ๘ ให้บังเกิด’ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยส่วนเบื้องต้น คือ เมื่อเริ่มวิปัสสนาครั้งแรกนั่นเทียว ย่อมรู้ว่า ‘บุคคลนี้เริ่มวิปัสสนาด้วยอาการอย่างใด จักยังโสดาปัตติมรรค...ฯลฯ...หรืออรหัตตมรรคให้บังเกิด’ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยการเล็งดูจิตในสมาบัติ คือ ย่อมรู้ว่า ‘มโนสังขารของบุคคลนี้ตั้งไว้ดีแล้วด้วยอาการอย่างใด, ในลำดับต่อจากจิตชื่อนี้ เขาจักตรึกถึงวิตกชื่อนี้, เมื่อบุคคลนี้ออกจากสมาบัตินี้ สมาธิของเขาจักเป็นฝ่ายเสื่อม หรือฝ่ายตั้งมั่น หรือฝ่ายวิเศษ หรือฝ่ายชำแรกกิเลส หรือจักยังอภิญญาทั้งหลายให้บังเกิด’ ในบรรดาผู้รู้นั้น ปุถุชนผู้ได้เจโตปริยญาณ ย่อมรู้จิตของปุถุชนด้วยกันเท่านั้น ไม่รู้จิตของพระอริยะ แม้ในหมู่พระอริยะ พระอริยบุคคลชั้นต่ำย่อมไม่รู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นสูง แต่พระอริยบุคคลชั้นสูงย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นต่ำ และในบรรดาพระอริยบุคคลเหล่านั้น พระโสดาบันย่อมเข้าโสดาปัตติผลสมาบัติ...ฯลฯ...พระอรหันต์ย่อมเข้าอรหัตตผลสมาบัติ พระอริยบุคคลชั้นสูงย่อมไม่เข้า (ผลสมาบัติ) ของพระอริยบุคคลชั้นต่ำ จริงอยู่ สมาบัติชั้นต่ำๆ ของท่านเหล่านั้น ย่อมมีได้ในบุคคลชั้นต่ำๆ นั้นๆ เท่านั้น บทว่า ตเถว ตํ โหติ ความว่า เรื่องนั้นย่อมเป็นเช่นนั้นโดยส่วนเดียว จริงอยู่ สิ่งที่รู้ด้วยอำนาจเจโตปริยญาณ จะเป็นอย่างอื่นไป ย่อมไม่มี එවං විතක්කෙථාති එවං නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො පවත්තෙන්තා විතක්කෙථ. මා එවං විතක්කයිත්ථාති එවං කාමවිතක්කාදයො පවත්තෙන්තා මා විතක්කයිත්ථ. එවං මනසි කරොථාති එවං අනිච්චසඤ්ඤමෙව, දුක්ඛසඤ්ඤාදීසු වා අඤ්ඤතරං මනසි කරොථ. මා එවන්ති නිච්චන්තිආදිනා නයෙන මා මනසා කරිත්ථ. ඉදන්ති ඉදං පඤ්චකාමගුණරාගං පජහථ. ඉදඤ්ච උපසම්පජ්ජාති ඉදං චතුමග්ගඵලප්පභෙදං ලොකුත්තරධම්මමෙව උපසම්පජ්ජ පාපුණිත්වා නිප්ඵාදෙත්වා විහරථ. บทว่า เอวํ วิตกฺเกถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงยังเนกขัมมวิตกเป็นต้นให้เป็นไปแล้ว จงตรึกอย่างนี้ บทว่า มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงยังกามวิตกเป็นต้นให้เป็นไปแล้ว อย่าได้ตรึกอย่างนี้ บทว่า เอวํ มนสิกโรถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงทำไว้ในใจซึ่งอนิจจสัญญาอย่างเดียว หรือสัญญาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาทุกขสัญญาเป็นต้น อย่างนี้ บทว่า มา เอวํ ความว่า ท่านทั้งหลายอย่าทำไว้ในใจโดยนัยว่า ‘เที่ยง’ เป็นต้น บทว่า อิทํ ความว่า ท่านทั้งหลายจงละราคะในเบญจกามคุณนี้ บทว่า อิทญฺจ อุปสมฺปชฺช ความว่า ท่านทั้งหลายจงเข้าถึง คือ บรรลุ ทำให้สำเร็จ ซึ่งโลกุตรธรรมอันมีประเภทเป็นมรรค ๔ ผล ๔ นี้เท่านั้น แล้วอยู่เถิด මායාසහධම්මරූපං විය ඛායතීති මායාය සමානකාරණජාතිකං විය හුත්වා උපට්ඨාති. මායාකාරොපි හි උදකං ගහෙත්වා තෙලං කරොති, තෙලං ගහෙත්වා උදකන්ති එවං අනෙකරූපං මායං දස්සෙති. ඉදම්පි පාටිහාරියං තථාරූපමෙවාති. ඉදම්පි මෙ, භො ගොතම, පාටිහාරියං මායාසහධම්මරූපං විය ඛායතීති චින්තාමණිකවිජ්ජාසරික්ඛකතං සන්ධාය එවං ආහ. චින්තාමණිකවිජ්ජං ජානන්තාපි හි ආගච්ඡන්තමෙව දිස්වා ‘‘අයං ඉදං නාම විතක්කෙන්තො ආගච්ඡතී’’ති ජානන්ති. තථා ‘‘ඉදං නාම විතක්කෙන්තො ඨිතො, ඉදං නාම විතක්කෙන්තො නිසින්නො, ඉදං නාම විතක්කෙන්තො නිපන්නො’’ති ජානන්ති. บทว่า มายาสหธมฺมรูปํ วิย ขายติ ความว่า ย่อมปรากฏเป็นประหนึ่งว่ามีสภาพเป็นชนิดที่มีเหตุเสมอกับมายากล จริงอยู่ แม้นักมายากลก็เอาน้ำมาทำเป็นน้ำมัน เอาน้ำมันมาทำเป็นน้ำ ดังนี้ ย่อมแสดงมายากลมีรูปต่างๆ บทว่า อิทมฺปิ ปาฏิหาริยํ ตถารูปเมว ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้ปาฏิหาริย์นี้ก็ปรากฏแก่ข้าพเจ้าประหนึ่งว่ามีสภาพเป็นไปกับด้วยมายากล (ท่าน) กล่าวอย่างนี้หมายถึงการทำให้เป็นเช่นเดียวกับจินดามณิวิชชา จริงอยู่ แม้ผู้รู้จินดามณิวิชชา เห็นคนที่กำลังมาเท่านั้น ก็ย่อมรู้ว่า ‘คนนี้กำลังคิดเรื่องชื่อนี้มา’ ฉันใด ก็ย่อมรู้ว่า ‘เขายืนคิดเรื่องชื่อนี้, เขานั่งคิดเรื่องชื่อนี้, เขานอนคิดเรื่องชื่อนี้’ ฉันนั้น අභික්කන්තතරන්ති සුන්දරතරං. පණීතතරන්ති උත්තමතරං. භවඤ්හි ගොතමො අවිතක්කං අවිචාරන්ති ඉධ බ්‍රාහ්මණො අවසෙසං ආදෙසනාපාටිහාරියං බාහිරකන්ති න ගණ්හි. ඉදඤ්ච පන සබ්බං සො බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස වණ්ණං කථෙන්තොයෙව ආහ. අද්ධා ඛො ත්‍යායන්ති එකංසෙනෙව තයා අයං. ආසජ්ජ උපනීය වාචා භාසිතාති මම ගුණෙ ඝට්ටෙත්වා මමෙව ගුණානං සන්තිකං උපනීතා වාචා භාසිතා. අපිච ත්‍යාහං බ්‍යාකරිස්සාමීති අපිච තෙ අහමෙව කථෙස්සාමීති. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า อภิกฺกนฺตตรํ ได้แก่ งดงามกว่า บทว่า ปณีตตรํ ได้แก่ ประณีตกว่า ในบทว่า ภวญฺหิ โคตโม อวิตกฺกํ อวิจารํ นี้ พราหมณ์ไม่ได้ถือเอาอาเทศนาปาฏิหาริย์ที่เหลือว่าเป็นของภายนอก (ศาสนา) ก็คำทั้งหมดนี้ พราหมณ์นั้นกล่าวเมื่อต้องการจะพรรณนาคุณของพระตถาคตเท่านั้น บทว่า อทฺธา โข ตฺยายํ ความว่า ท่านได้...โดยส่วนเดียวแน่แท้ บทว่า อาสชฺช อุปนีย วาจา ภาสิตา ความว่า ท่านได้กล่าววาจาที่กระทบกระทั่งคุณของเราแล้วน้อมเข้ามาใกล้คุณของเรานั่นเอง บทว่า อปิจ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ ความว่า ยิ่งกว่านั้น เราเองจักบอกแก่ท่าน ที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น බ්‍රාහ්මණවග්ගො පඨමො. พราหมณวรรคที่ ๑ (7) 2. මහාවග්ගො (๗) ๒. มหาวรรค 1. තිත්ථායතනසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาติตถายตนสูตร 62. දුතියස්ස [Pg.155] පඨමෙ තිත්ථායතනානීති තිත්ථභූතානි ආයතනානි, තිත්ථියානං වා ආයතනානි. තත්ථ තිත්ථං ජානිතබ්බං, තිත්ථකරා ජානිතබ්බා, තිත්ථියා ජානිතබ්බා, තිත්ථියසාවකා ජානිතබ්බා. තිත්ථං නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො. තිත්ථිකරා නාම තාසං දිට්ඨීනං උප්පාදකා. තිත්ථියා නාම යෙසං තා දිට්ඨියො රුච්චන්ති ඛමන්ති. තිත්ථියසාවකා නාම තෙසං පච්චයදායකා. ආයතනන්ති ‘‘කම්බොජො අස්සානං ආයතනං, ගුන්නං දක්ඛිණාපථො ආයතන’’න්ති එත්ථ සඤ්ජාතිට්ඨානං ආයතනං නාම. ๖๒. ในปฐมสูตร แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ติตฺถายตนานิ ได้แก่ อายตนะที่เป็นดุจท่า หรือ อายตนะของพวกเดียรถีย์ ในบทนั้น พึงทราบคำว่า ติตถะ, พึงทราบคำว่า ติตถกร, พึงทราบคำว่า เดียรถีย์, พึงทราบคำว่า สาวกของเดียรถีย์ ชื่อว่า ติตถะ ได้แก่ ทิฏฐิ ๖๒ ชื่อว่า ติตถกร ได้แก่ ผู้ก่อให้เกิดทิฏฐิเหล่านั้น ชื่อว่า เดียรถีย์ ได้แก่ ชนเหล่าใดชอบใจ อดทน (ยอมรับ) ทิฏฐิเหล่านั้น ชื่อว่า สาวกของเดียรถีย์ ได้แก่ ปัจจัยทายกของเดียรถีย์เหล่านั้น บทว่า อายตนํ ความว่า ในคำว่า ‘แคว้นกัมโพชะเป็นอายตนะของม้าทั้งหลาย, ทักขิณาบถเป็นอายตนะของโคทั้งหลาย’ นี้ ชื่อว่า อายตนะ ได้แก่ สถานที่เกิด ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා; ඡායං ඡායත්ථිනො යන්ති, ඵලත්ථං ඵලභොජිනො’’ති. (අ. නි. 5.38) – ในคำว่า ‘ฝูงนกย่อมอาศัยต้นไม้อันเป็นที่รื่นรมย์นั้น, ผู้ต้องการร่มเงาย่อมไปสู่ร่มเงา, ผู้บริโภคผลย่อมไปเพื่อผล’ ดังนี้ (องฺ. นิก. ๕.๓๘) – එත්ථ සමොසරණට්ඨානං. ‘‘පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙ, විමුත්තායතනානී’’ති (අ. නි. 5.26) එත්ථ කාරණං. තං ඉධ සබ්බම්පි ලබ්භති. සබ්බෙපි හි දිට්ඨිගතිකා සඤ්ජායමානා ඉමෙසුයෙව තීසු ඨානෙසු සඤ්ජායන්ති, සමොසරණමානාපි එතෙසුයෙව තීසු ඨානෙසු සමොසරන්ති සන්නිපතන්ති, දිට්ඨිගතිකභාවෙ ච නෙසං එතානෙව තීණි කාරණානීති තිත්ථභූතානි සඤ්ජාතිආදිනා අත්ථෙන ආයතනානීතිපි තිත්ථායතනානි. තෙනෙවත්ථෙන තිත්ථියානං ආයතනානීතිපි තිත්ථායතනානි. සමනුයුඤ්ජියමානානීති කා නාමෙතා දිට්ඨියොති එවං පුච්ඡියමානානි. සමනුගාහියමානානීති කිංකාරණා එතා දිට්ඨියො උප්පන්නාති එවං සම්මා අනුග්ගාහියමානානි. සමනුභාසියමානානීති පටිනිස්සජ්ජෙථ එතානි පාපකානි දිට්ඨිගතානීති එවං සම්මා අනුසාසියමානානි. අපිච තීණිපි එතානි අනුයොගපුච්ඡාවෙවචනානෙව. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං – ‘‘සමනුයුඤ්ජතීති වා සමනුග්ගාහතීති වා සමනුභාසතීති වා එසෙසෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවා’’ති. ในคาถานั้น (อายตนะ) หมายถึง สถานที่ชุมนุม ในคำว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิมุตตายตนะ ๕ ประการเหล่านี้’ ดังนี้ (องฺ. นิก. ๕.๒๖) (อายตนะ) หมายถึง เหตุ ในที่นี้ ย่อมได้ความหมายทั้งหมดนั้น จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิทั้งหมด เมื่อเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นในฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้น, แม้เมื่อประชุมกัน ก็ย่อมประชุม ชุมนุมกันในฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้น, และในการเป็นผู้มีทิฏฐิของพวกเขา ฐานะ ๓ เหล่านี้เท่านั้นเป็นเหตุ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ติตถายตนะ แม้เพราะอรรถว่าเป็นอายตนะ (คือเป็นที่เกิดเป็นต้น) ที่เป็นดุจท่า แม้เพราะอรรถนั้น จึงชื่อว่า ติตถายตนะ เพราะเป็นอายตนะของพวกเดียรถีย์ บทว่า สมนุยุญฺชิยมานานิ คือ ถูกสอบถามอย่างนี้ว่า ‘ทิฏฐิเหล่านี้ชื่ออะไร’ บทว่า สมนุคาหิยมานานิ คือ ถูกซักไซ้โดยชอบอย่างนี้ว่า ‘ทิฏฐิเหล่านี้เกิดขึ้นเพราะเหตุอะไร’ บทว่า สมนุภาสิยมานานิ คือ ถูกพร่ำสอนโดยชอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงสละคืนทิฏฐิคตะอันลามกเหล่านี้เสีย’ อีกอย่างหนึ่ง ทั้ง ๓ บทนี้เป็นไวพจน์ของการสอบสวนและสอบถามนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า ‘บทว่า สมนุยุญฺชติ ก็ดี บทว่า สมนุคฺคาหติ ก็ดี บทว่า สมนุภาสติ ก็ดี เป็นอันเดียวกัน มีอรรถเดียวกัน เสมอกัน มีส่วนเสมอกัน เกิดแต่อันนั้น เป็นอันนั้นนั่นเอง’ ดังนี้ පරම්පි ගන්ත්වාති ආචරියපරම්පරා ලද්ධිපරම්පරා අත්තභාවපරම්පරාති එතෙසු යංකිඤ්චි පරම්පරං ගන්ත්වාපි. අකිරියාය සණ්ඨහන්තීති අකිරියමත්තෙ සංතිට්ඨන්ති. ‘‘අම්හාකං ආචරියො පුබ්බෙකතවාදී, අම්හාකං පාචරියො පුබ්බෙකතවාදී, අම්හාකං ආචරියපාචරියො පුබ්බෙකතවාදී. අම්හාකං ආචරියො ඉස්සරනිම්මානවාදී[Pg.156], අම්හාකං පාචරියො ඉස්සරනිම්මානවාදී, අම්හාකං ආචරියපාචරියො ඉස්සරනිම්මානවාදී. අම්හාකං ආචරියො අහෙතුඅපච්චයවාදී, අම්හාකං පාචරියො අහෙතුඅපච්චයවාදී, අම්හාකං ආචරියපාචරියො අහෙතුඅපච්චයවාදී’’ති එවං ගච්ඡන්තානි හි එතානි ආචරියපරම්පරං ගච්ඡන්ති නාම. ‘‘අම්හාකං ආචරියො පුබ්බෙකතලද්ධිකො, අම්හාකං පාචරියො…පෙ… අම්හාකං ආචරියපාචරියො අහෙතුඅපච්චයලද්ධිකො’’ති එවං ගච්ඡන්තානි ලද්ධිපරම්පරං ගච්ඡන්ති නාම. ‘‘අම්හාකං ආචරියස්ස අත්තභාවො පුබ්බෙකතහෙතු, අම්හාකං පාචරියස්ස…පෙ… අම්හාකං ආචරියපාචරියස්ස අත්තභාවො අහෙතු අපච්චයො’’ති එවං ගච්ඡන්තානි අත්තභාවපරම්පරං ගච්ඡන්ති නාම. එවං පන සුවිදූරම්පි ගච්ඡන්තානි අකිරියමත්තෙයෙව සණ්ඨහන්ති, එකොපි එතෙසං දිට්ඨිගතිකානං කත්තා වා කාරෙතා වා න පඤ්ඤායති. บทว่า ปรมฺปิ คนฺตฺวา คือ แม้ไปสู่ลำดับใดลำดับหนึ่งในบรรดาลำดับเหล่านี้ คือ ลำดับอาจารย์ ลำดับลัทธิ ลำดับอัตภาพ บทว่า อกิริยาย สณฺฐหนฺติ คือ ย่อมตั้งมั่นอยู่ในเพียงการไม่กระทำ จริงอยู่ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าทำ อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าพระอิศวรสร้าง อาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย, อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราเป็นผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับอาจารย์ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อาจารย์ของพวกเรามีลัทธิว่ากรรมเก่าทำ, อาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรา...ฯลฯ... อาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรามีลัทธิว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับลัทธิ ติตถายตนะเหล่านั้น เมื่อดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘อัตภาพของอาจารย์ของพวกเรามีกรรมเก่าเป็นเหตุ, อัตภาพของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเรา...ฯลฯ... อัตภาพของอาจารย์ของอาจารย์ของอาจารย์ของพวกเราไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ ชื่อว่าย่อมไปสู่ลำดับอัตภาพ แต่อย่างไรก็ดี (ติตถายตนะเหล่านั้น) แม้ดำเนินไปไกลแสนไกลอย่างนี้ ก็ย่อมตั้งมั่นอยู่ในเพียงการไม่กระทำเท่านั้น, ไม่ปรากฏผู้กระทำหรือผู้ให้กระทำแม้สักคนเดียวในบรรดาผู้มีทิฏฐิเหล่านี้ පුරිසපුග්ගලොති සත්තො. කාමඤ්ච පුරිසොතිපි වුත්තෙ පුග්ගලොතිපි වුත්තෙ සත්තොයෙව වුත්තො හොති, අයං පන සම්මුතිකථා නාම යො යථා ජානාති, තස්ස තථා වුච්චති. පටිසංවෙදෙතීති අත්තනො සන්තානෙ උප්පන්නං ජානාති පටිසංවිදිතං කරොති, අනුභවති වා. පුබ්බෙකතහෙතූති පුබ්බෙකතකාරණා, පුබ්බෙකතකම්මපච්චයෙනෙව පටිසංවෙදෙතීති අත්ථො. ඉමිනා කම්මවෙදනඤ්ච කිරියවෙදනඤ්ච පටික්ඛිපිත්වා එකං විපාකවෙදනමෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙ වා ඉමෙ පිත්තසමුට්ඨානා ආබාධා සෙම්හසමුට්ඨානා වාතසමුට්ඨානා සන්නිපාතිකා උතුපරිණාමජා විසමපරිහාරජා ඔපක්කමිකා ආබාධා කම්මවිපාකජා ආබාධාති අට්ඨ රොගා වුත්තා, තෙසු සත්ත පටික්ඛිපිත්වා එකං විපාකවෙදනංයෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙපිමෙ දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරපරියායවෙදනීයන්ති තයො කම්මරාසයො වුත්තා, තෙසුපි ද්වෙ පටිබාහිත්වා එකං අපරපරියායකම්මංයෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙපිමෙ දිට්ඨධම්මවෙදනීයො විපාකො උපපජ්ජවෙදනීයො අපරපරියායවෙදනීයොති තයො විපාකරාසයො වුත්තා, තෙසුපි ද්වෙ පටිබාහිත්වා එකං අපරපරියායවිපාකමෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙපිමෙ කුසලචෙතනා අකුසලචෙතනා විපාකචෙතනා කිරියචෙතනාති චත්තාරො චෙතනාරාසයො වුත්තා, තෙසුපි තයො පටිබාහිත්වා එකං විපාකචෙතනංයෙව සම්පටිච්ඡන්ති. บทว่า ปุริสปุคฺคโล คือ สัตว์ จริงอยู่ แม้เมื่อกล่าวว่า ปุริโส ก็ดี เมื่อกล่าวว่า ปุคฺคโล ก็ดี ท่านกล่าวหมายถึงสัตว์นั่นเอง แต่คำนี้ชื่อว่า สมมุติกถา คือ ผู้ใดรู้อย่างไร ก็ย่อมกล่าวถึงผู้นั้นอย่างนั้น บทว่า ปฏิสํเวเทติ คือ ย่อมรู้ (เวทนา) ที่เกิดขึ้นในสันดานของตน, กระทำให้เป็นที่รู้กัน, หรือว่า ย่อมเสวย (อารมณ์) บทว่า ปุพฺเพกตเหตุ ความว่า ย่อมเสวย (สุขทุกข์) เพราะเหตุที่ทำไว้ในปางก่อน, คือเสวยด้วยปัจจัยคือกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเท่านั้น ด้วยบทนี้ (พวกนิครนถ์) ย่อมปฏิเสธกรรมเวทนาและกิริยาเวทนาเสีย ยอมรับแต่วิปากเวทนาอย่างเดียว หรือว่า บรรดาอาพาธ ๘ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ อาพาธอันมีดีเป็นสมุฏฐาน, อาพาธอันมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน, อาพาธอันมีลมเป็นสมุฏฐาน, อาพาธที่เกิดแต่สันนิบาต, อาพาธที่เกิดแต่ความแปรปรวนแห่งอุตุ, อาพาธที่เกิดแต่การบริหารไม่สม่ำเสมอ, อาพาธที่เกิดแต่ความพยายาม (ของผู้อื่น), อาพาธที่เกิดแต่วิบากของกรรม, ในอาพาธเหล่านั้น พวกเขาย่อมปฏิเสธ ๗ อย่างเสีย ยอมรับแต่วิปากเวทนาอย่างเดียว บรรดากองกรรม ๓ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม อปราปริยายเวทนียกรรม, ในกองกรรมเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๒ อย่างเสีย ยอมรับแต่อปราปริยายกรรมอย่างเดียว บรรดากองวิบาก ๓ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ วิบากที่เป็นทิฏฐธรรมเวทนียะ, วิบากที่เป็นอุปปัชชเวทนียะ, วิบากที่เป็นอปราปริยายเวทนียะ, ในกองวิบากเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๒ อย่างเสีย ยอมรับแต่อปราปริยายวิบากอย่างเดียว บรรดากองเจตนา ๔ อย่างที่ท่านกล่าวไว้ คือ กุศลเจตนา อกุศลเจตนา วิปากเจตนา กิริยาเจตนา, ในกองเจตนาเหล่านั้น พวกเขาก็ย่อมคัดค้าน ๓ อย่างเสีย ยอมรับแต่วิปากเจตนาอย่างเดียว ඉස්සරනිම්මානහෙතූති ඉස්සරනිම්මානකාරණා, ඉස්සරෙන නිම්මිතත්තා පටිසංවෙදෙතීති අත්ථො. අයං හි තෙසං අධිප්පායො – ඉමා තිස්සො වෙදනා [Pg.157] පච්චුප්පන්නෙ අත්තනා කතමූලකෙන වා ආණත්තිමූලකෙන වා පුබ්බෙකතෙන වා අහෙතුඅපච්චයා වා පටිසංවෙදිතුං නාම න සක්කා, ඉස්සරනිම්මානකාරණායෙව පන ඉමා පටිසංවෙදෙතීති. එවංවාදිනො පනෙතෙ හෙට්ඨා වුත්තෙසු අට්ඨසු රොගෙසු එකම්පි අසම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බෙ පටිබාහන්ති, හෙට්ඨා වුත්තෙසු ච තීසු කම්මරාසීසු තීසු විපාකරාසීසු චතූසු චෙතනාරාසීසු එකම්පි අසම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බෙපි පටිබාහන්ති. บทว่า Issaranimmānahetūti ความว่า เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้า อธิบายว่า ย่อมเสวยอารมณ์เพราะความเป็นสิ่งที่พระผู้เป็นเจ้าสร้างขึ้น จริงอยู่ ความประสงค์ของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีดังนี้ว่า เวทนา ๓ เหล่านี้ อันใครๆ ไม่อาจจะเสวยได้เลยในปัจจุบัน เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนบ้าง หรือเพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยบ้าง ก็แต่ว่า ย่อมเสวยเวทนาเหล่านี้ได้ ก็เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเท่านั้น ก็สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้เหล่านั้น ไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในโรค ๘ อย่างที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมด และไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในกองกรรม ๓ กองวิบาก ๓ กองเจตนา ๔ ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมดเช่นกัน අහෙතුඅපච්චයාති හෙතුඤ්ච පච්චයඤ්ච විනා, අකාරණෙනෙව පටිසංවෙදෙතීති අත්ථො. අයඤ්හි නෙසං අධිප්පායො – ඉමා තිස්සො වෙදනා පච්චුප්පන්නෙ අත්තනා කතමූලකෙන වා ආණත්තිමූලකෙන වා පුබ්බෙකතෙන වා ඉස්සරනිම්මානහෙතුනා වා පටිසංවෙදිතුං නාම න සක්කා, අහෙතුඅපච්චයායෙව පන ඉමා පටිසංවෙදෙතීති. එවංවාදිනො පනෙතෙ හෙට්ඨා වුත්තෙසු රොගාදීසු එකම්පි අසම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බං පටිබාහන්ති. บทว่า Ahetuapaccayāti ความว่า เว้นเหตุและปัจจัย อธิบายว่า ย่อมเสวยอารมณ์โดยไม่มีสาเหตุเลย จริงอยู่ ความประสงค์ของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีดังนี้ว่า เวทนา ๓ เหล่านี้ อันใครๆ ไม่อาจจะเสวยได้เลยในปัจจุบัน เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุบ้าง เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนบ้าง หรือเพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าบ้าง ก็แต่ว่า ย่อมเสวยเวทนาเหล่านี้ได้ ก็เพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยเท่านั้น ก็สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้เหล่านั้น ไม่ยอมรับแม้แต่อย่างหนึ่งในโรคเป็นต้นที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมคัดค้านทั้งหมด එවං සත්ථා මාතිකං නික්ඛිපිත්වා ඉදානි තං විභජිත්වා දස්සෙතුං තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ එවං වදාමීති ලද්ධිපතිට්ඨාපනත්ථං එවං වදාමීති දස්සෙති. ලද්ධිඤ්හි අප්පතිට්ඨාපෙත්වා නිග්ගය්හමානා ලද්ධිතො ලද්ධිං සඞ්කමන්ති, භො ගොතම, න මයං පුබ්බෙකතවාදං වදාමාතිආදීනි වදන්ති. ලද්ධියා පන පතිට්ඨාපිතාය සඞ්කමිතුං අලභන්තා සුනිග්ගහිතා හොන්ති, ඉති නෙසං ලද්ධිපතිට්ඨාපනත්ථං එවං වදාමීති ආහ. තෙනහායස්මන්තොති තෙන හි ආයස්මන්තො. කිං වුත්තං හොති – යදි එතං සච්චං, එවං සන්තෙ තෙන තුම්හාකං වාදෙන. පාණාතිපාතිනො භවිස්සන්ති පුබ්බෙකතහෙතූති යෙ කෙචි ලොකෙ පාණං අතිපාතෙන්ති, සබ්බෙ තෙ පුබ්බෙකතහෙතු පාණාතිපාතිනො භවිස්සන්ති. කිංකාරණා? න හි පාණාතිපාතකම්මං අත්තනා කතමූලකෙන න ආණත්තිමූලකෙන න ඉස්සරනිම්මානහෙතුනා න අහෙතුඅපච්චයා සක්කා පටිසංවෙදෙතුං, පුබ්බෙකතහෙතුයෙව පටිසංවෙදෙතීති අයං වො ලද්ධි. යථා ච පාණාතිපාතිනො, එවං පාණාතිපාතා විරමන්තාපි පුබ්බෙකතහෙතුයෙව විරමිස්සන්තීති. ඉති භගවා තෙසංයෙව ලද්ධිං ගහෙත්වා තෙසං නිග්ගහං ආරොපෙති. ඉමිනා නයෙන අදින්නාදායිනොතිආදීසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා. พระศาสดา ครั้นทรงวางมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงจำแนกแสดงมาติกานั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า tatra, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวาทะเหล่านั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า evaṃ vadāmi (เรากล่าวอย่างนี้) ทรงแสดงว่า เรากล่าวอย่างนี้เพื่อทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิของตน จริงอยู่ เมื่อยังมิได้ทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิ เมื่อถูกทรงข่มขี่อยู่ เขาย่อมเปลี่ยนจากลัทธิหนึ่งไปสู่อีกลัทธิหนึ่ง กล่าวคำมีอาทิว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ามิได้กล่าววาทะว่ากรรมเก่าเป็นเหตุ ก็เมื่อทรงให้ยึดมั่นในลัทธิแล้ว เขาไม่อาจจะเปลี่ยนไปได้ จึงชื่อว่าเป็นอันถูกข่มขี่ไว้ดีแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า evaṃ vadāmi เพื่อทรงให้พวกเขายึดมั่นในลัทธิของตน บทว่า Tenahāyasmanto ความว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ความหมายที่ตรัสไว้คืออะไร คือ ถ้าคำนั้นเป็นจริง เมื่อเป็นเช่นนั้น ตามวาทะของท่านทั้งหลาย บทว่า Pāṇātipātino bhavissanti pubbekatahetūti (จักเป็นผู้ทำปาณาติบาต เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุ) ความว่า ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกย่อมฆ่าสัตว์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดจักเป็นผู้ทำปาณาติบาต เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุ เพราะเหตุไร เพราะว่า กรรมคือปาณาติบาตนั้น อันใครๆ ไม่อาจเสวยได้ เพราะกรรมที่ตนทำเองเป็นเหตุ ก็หาไม่ เพราะกรรมที่สั่งให้ผู้อื่นทำเป็นเหตุ ก็หาไม่ เพราะเหตุคือการสร้างของพระผู้เป็นเจ้า ก็หาไม่ เพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย ก็หาไม่ แต่ย่อมเสวยได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น นี้คือลัทธิของท่านทั้งหลาย และฉันใด ชนทั้งหลายเป็นผู้ทำปาณาติบาต ฉันนั้น แม้ผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต ก็จักงดเว้นได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงยกลัทธิของพวกเขาขึ้นมานั่นแหละ แล้วทรงข่มพวกเขา พึงทราบการประกอบความในบททั้งหลายมีอาทิว่า adinnādāyino (ผู้ลักทรัพย์) โดยนัยนี้ සාරතො [Pg.158] පච්චාගච්ඡතන්ති සාරභාවෙන ගණ්හන්තානං. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාඡන්දො. ඉදං වා කරණීයං ඉදං වා අකරණීයන්ති එත්ථ අයං අධිප්පායො – ඉදං වා කරණීයන්ති කත්තබ්බස්ස කරණත්ථාය, ඉදං වා අකරණීයන්ති අකත්තබ්බස්ස අකරණත්ථාය කත්තුකම්‍යතා වා පච්චත්තපුරිසකාරො වා න හොති. ඡන්දවායාමෙසු වා අසන්තෙසු ‘‘ඉදං කත්තබ්බ’’න්තිපි ‘‘ඉදං න කත්තබ්බ’’න්තිපි න හොති. ඉති කරණීයාකරණීයෙ ඛො පන සච්චතො ථෙතතො අනුපලබ්භියමානෙති එවං කත්තබ්බෙ ච අකත්තබ්බෙ ච භූතතො ථිරතො අපඤ්ඤායමානෙ අලබ්භමානෙ. යදි හි කත්තබ්බං කාතුං අකත්තබ්බතො ච විරමිතුං ලභෙය්‍ය, කරණීයාකරණීයං සච්චතො ථෙතතො උපලබ්භෙය්‍ය. යස්මා පන උභයම්පි තං එස නුපලබ්භති, තස්මා තං සච්චතො ථෙතතො න උපලබ්භති, එවං තස්මිං ච අනුපලබ්භියමානෙති අත්ථො. මුට්ඨස්සතීනන්ති නට්ඨස්සතීනං විස්සට්ඨස්සතීනං. අනාරක්ඛානං විහරතන්ති ඡසු ද්වාරෙසු නිරාරක්ඛානං විහරන්තානං. න හොති පච්චත්තං සහධම්මිකො සමණවාදොති එවං භූතානං තුම්හාකං වා අඤ්ඤෙසං වා මයං සමණාති පච්චත්තං සකාරණො සමණවාදො න හොති න ඉජ්ඣති. සමණාපි හි පුබ්බෙකතකාරණායෙව හොන්ති, අස්සමණාපි පුබ්බෙකතකාරණායෙවාති. සහධම්මිකොති සකාරණො. නිග්ගහො හොතීති මම නිග්ගහො හොති, තෙ පන නිග්ගහිතා හොන්තීති. บทว่า Sārato paccāgacchatanti ความว่า สำหรับผู้ที่ถือเอาโดยความเป็นสาระ บทว่า Chandoti ได้แก่ ฉันทะคือความพอใจที่จะทำ ในบทว่า Idaṃ vā karaṇīyaṃ idaṃ vā akaraṇīyanti (สิ่งนี้ควรทำ หรือสิ่งนี้ไม่ควรทำ) นี้ มีความประสงค์ดังนี้ว่า ฉันทะคือความพอใจที่จะทำเพื่อกระทำสิ่งที่ควรทำ ว่าสิ่งนี้ควรทำ หรือความเพียรพยายามของบุรุษเฉพาะตนเพื่อไม่กระทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ว่าสิ่งนี้ไม่ควรทำ ย่อมไม่มี หรือเมื่อฉันทะและวายามะไม่มีอยู่ แม้ความคิดว่า “สิ่งนี้ควรทำ” หรือ “สิ่งนี้ไม่ควรทำ” ก็ไม่มี บทว่า Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāneti (ดังนั้น เมื่อกรณียะและอกรณียะ หาไม่ได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง) ความว่า เมื่อสิ่งที่ควรทำและสิ่งที่ไม่ควรทำ ไม่ปรากฏ ไม่สามารถหาได้โดยความเป็นจริง โดยความมั่นคง อย่างนี้ จริงอยู่ หากบุคคลพึงสามารถทำสิ่งที่ควรทำ และงดเว้นจากสิ่งที่ไม่ควรทำได้แล้วไซร้ กรณียะและอกรณียะก็พึงหาได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง แต่เพราะเหตุที่บุคคลนี้หาไม่ได้ทั้งสองอย่างนั้น ฉะนั้น สิ่งนั้นจึงหาไม่ได้โดยสัจจะ โดยความมั่นคง อธิบายว่า เมื่อสิ่งนั้นหาไม่ได้อย่างนี้ บทว่า Muṭṭhassatīnanti ได้แก่ ผู้มีสติอันหลงลืม ผู้มีสติอันปล่อยไปแล้ว บทว่า Anārakkhānaṃ viharatanti ความว่า สำหรับผู้ที่อยู่โดยไม่มีการระวังรักษาในทวารทั้ง ๖ บทว่า Na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādoti (วาทะว่าสมณะที่สมเหตุสมผลเฉพาะตนย่อมไม่มี) ความว่า สำหรับท่านทั้งหลายหรือผู้อื่นผู้เป็นเช่นนี้ วาทะว่าสมณะที่มีเหตุผลเฉพาะตนว่า “เราเป็นสมณะ” ย่อมไม่มี ย่อมไม่สำเร็จ จริงอยู่ แม้ความเป็นสมณะก็ย่อมมีได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น แม้ความไม่เป็นสมณะก็ย่อมมีได้เพราะกรรมเก่าเป็นเหตุเท่านั้น บทว่า Sahadhammikoti ได้แก่ มีเหตุผล บทว่า Niggaho hotīti (การข่มย่อมมี) ความว่า การข่มของเราย่อมมี แต่พวกเขาเป็นผู้ถูกข่มแล้ว එවං පුබ්බෙකතවාදිනො නිග්ගහෙත්වා ඉදානි ඉස්සරනිම්මානවාදිනො නිග්ගහෙතුං තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තස්සත්ථො පුබ්බෙකතවාදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො, තථා අහෙතුකවාදෙපි. พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงข่มขี่ผู้มีวาทะว่ากรรมเก่าเป็นเหตุดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงข่มขี่ผู้มีวาทะว่าการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเป็นเหตุ จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า tatra, bhikkhave พึงทราบอรรถแห่งพระดำรัสนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปุพเพกตวาทะนั่นเทียว แม้ในอเหตุกวาทะก็เช่นเดียวกัน එවං ඉමෙසං තිත්ථායතනානං පරම්පි ගන්ත්වා අකිරියාය සණ්ඨහනභාවෙන තුච්ඡභාවං අනිය්‍යානිකභාවං, අසාරභාවෙන ථුසකොට්ටනසදිසතං ආපජ්ජනභාවෙන අග්ගිසඤ්ඤාය ධමමානඛජ්ජුපනකසරික්ඛතං තංදිට්ඨිකානං පුරිමස්සපි මජ්ඣිමස්සපි පච්ඡිමස්සපි අත්ථදස්සනතාය අභාවෙන අන්ධවෙණූපමතං සද්දමත්තෙනෙව තානි ගහෙත්වා සාරදිට්ඨිකානං පථවියං පතිතස්ස බෙලුවපක්කස්ස දද්දභායිතසද්දං සුත්වා ‘‘පථවී සංවට්ටමානා ආගච්ඡතී’’ති සඤ්ඤාය පලායන්තෙන සසකෙන සරික්ඛභාවඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි අත්තනා දෙසිතස්ස ධම්මස්ස සාරභාවඤ්චෙව නිය්‍යානිකභාවඤ්ච දස්සෙතුං අයං [Pg.159] ඛො පන, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනිග්ගහිතොති අඤ්ඤෙහි අනිග්ගහිතො නිග්ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යො. අසංකිලිට්ඨොති නික්කිලෙසො පරිසුද්ධො, ‘‘සංකිලිට්ඨං නං කරිස්සාමා’’ති පවත්තෙහිපි තථා කාතුං අසක්කුණෙය්‍යො. අනුපවජ්ජොති උපවාදවිනිමුත්තො. අප්පටිකුට්ඨොති ‘‘කිං ඉමිනා හරථ න’’න්ති එවං අප්පටිබාහිතො, අනුපක්කුට්ඨො වා. විඤ්ඤූහීති පණ්ඩිතෙහි. අපණ්ඩිතානඤ්හි අජානිත්වා කථෙන්තානං වචනං අප්පමාණං. තස්මා විඤ්ඤූහීති ආහ. ครั้นทรงแสดงแล้วอย่างนี้ ซึ่งความเป็นของเปล่าและความที่มิใช่ข้อปฏิบัติเพื่อนำออกจากทุกข์ เพราะตั้งมั่นอยู่ในอกิริยทิฏฐิ แม้เมื่อสืบต่อไปในลัทธิอันเป็นบ่อเกิดแห่งทิฏฐิเหล่านี้, ซึ่งความที่เปรียบเหมือนการตำแกลบ เพราะไม่มีสาระ, ซึ่งความที่เปรียบเหมือนหิ่งห้อยที่ถูกเป่าด้วยสำคัญว่าเป็นไฟ เพราะเข้าถึง (ภาวะเช่นนั้น), ซึ่งความที่เปรียบเหมือนแถวคนตาบอด เพราะไม่มีการเห็นอรรถะ ทั้งของคนรุ่นก่อน รุ่นกลาง และรุ่นหลัง ในบรรดาผู้มีทิฏฐินั้น, และซึ่งความที่เปรียบเหมือนกระต่ายที่ได้ยินเสียงผลมะตูมสุกหล่นลงบนพื้นดินดัง ‘ดัดทะ’ แล้ววิ่งหนีไปด้วยสำคัญว่า ‘แผ่นดินกำลังถล่มมา’ ของพวกสมณพราหมณ์ผู้ยึดถือว่ามีสาระโดยถือเอาลัทธิเหล่านั้นเพียงแค่เสียงเล่าลือ, บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นธรรมมีสาระและความเป็นข้อปฏิบัติเพื่อนำออกจากทุกข์แห่งธรรมที่พระองค์ทรงแสดงแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อยํ โข ปน ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมนี้แล) ในบทเหล่านั้น บทว่า อนิคฺคหิโต ความว่า ใครๆ อื่นข่มไม่ได้ คือใครๆ ไม่สามารถจะข่มได้ บทว่า อสงฺกิลิฏฺโฐ ความว่า ไม่มีกิเลส บริสุทธิ์ คือแม้พวกที่พยายามว่า "เราจักทำให้ธรรมนี้เศร้าหมอง" ก็ไม่สามารถจะทำได้อย่างนั้น บทว่า อนุปวชฺโช ความว่า พ้นจากคำตำหนิติเตียน บทว่า อปฺปฏิกุฏฺโฐ ความว่า ไม่ถูกคัดค้านอย่างนี้ว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยธรรมนี้ พวกท่านจงนำไปทิ้งเสีย" หรือไม่ถูกบริภาษ บทว่า วิญฺญูหิ ความว่า โดยวิญญูชนทั้งหลาย จริงอยู่ คำของคนพาลทั้งหลายผู้ไม่รู้แล้วกล่าว ย่อมประมาณไม่ได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า วิญฺญูหิ ඉදානි තස්ස ධම්මස්ස දස්සනත්ථං ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ’’ති පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමා ඡ ධාතුයො’’තිආදිනා නයෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වා යථාපටිපාටියා විභජිත්වා දස්සෙන්තො පුන ඉමා ඡ ධාතුයොතිආදිමාහ. තත්ථ ධාතුයොති සභාවා. නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවප්පකාසකො හි සභාවට්ඨො ධාත්වට්ඨො නාම. ඵස්සායතනානීති විපාකඵස්සානං ආකරට්ඨෙන ආයතනානි. මනොපවිචාරාති විතක්කවිචාරපාදෙහි අට්ඨාරසසු ඨානෙසු මනස්ස උපවිචාරා. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงธรรมนั้น จึงทรงตั้งปัญหาถามว่า "กตโม จ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมนั้นเป็นไฉน) แล้วทรงวางมาติกาไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อิมา ฉ ธาตุโย" (ธาตุ ๖ ประการเหล่านี้) เมื่อจะทรงจำแนกแสดงไปตามลำดับ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อิมา ฉ ธาตุโย" อีก ในบทเหล่านั้น บทว่า ธาตุโย ได้แก่ สภาวะทั้งหลาย จริงอยู่ อรรถว่าสภาวะ ชื่อว่าอรรถแห่งธาตุ เพราะเป็นเครื่องประกาศความเป็นสภาวะที่มิใช่ชีวะมิใช่สัตว์ บทว่า ผสฺสายตนานิ ความว่า ชื่อว่าอายตนะ เพราะอรรถว่าเป็นแดนเกิดแห่งวิบากผัสสะทั้งหลาย บทว่า มโนปวิจารา ความว่า การเที่ยวไปเนืองๆ ของใจในฐานะ ๑๘ แห่ง ด้วยวิตกและวิจารเป็นบาท පථවීධාතූති පතිට්ඨාධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. ආකාසධාතූති අසම්ඵුට්ඨධාතු. විඤ්ඤාණධාතූති විජානනධාතු. එවමිදං ධාතුකම්මට්ඨානං ආගතං. තං ඛො පනෙතං සඞ්ඛෙපතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතුං වට්ටති. විත්ථාරතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතො කථෙතුං න වට්ටති, විත්ථාරතොව වට්ටති. ඉමස්මිං පන තිත්ථායතනසුත්තෙ ඉදං සඞ්ඛෙපතො ඡධාතුවසෙන කම්මට්ඨානං ආගතං. තං උභයථාපි කථෙතුං වට්ටති. บทว่า ปฐวีธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะเป็นที่ตั้ง บทว่า อาโปธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่เกาะกุม บทว่า เตโชธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ทำให้สุก บทว่า วาโยธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ค้ำจุน บทว่า อากาสธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่ไม่ถูกสัมผัส บทว่า วิญฺญาณธาตุ ได้แก่ ธาตุคือสภาวะที่รู้แจ้ง ဓာตุกัมมัฏฐานนี้มาแล้วอย่างนี้ ก็แต่ว่า ဓာตุกัมมัฏฐานนั้น ในที่ซึ่งมาโดยย่อ ควรกล่าวได้ทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ในที่ซึ่งมาโดยพิสดาร ไม่ควรกล่าวโดยย่อ ควรกล่าวโดยพิสดารเท่านั้น แต่ในติตถายตนสูตรนี้ กัมมัฏฐานนี้มาแล้วโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ ประการ กัมมัฏฐานนั้นควรกล่าวได้ทั้งสองอย่าง සඞ්ඛෙපතො ඡධාතුවසෙන කම්මට්ඨානං පරිග්ගණ්හන්තොපි එවං පරිග්ගණ්හාති – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති ඉමානි චත්තාරි මහාභූතානි, ආකාසධාතු උපාදාරූපං. එකස්මිං ච උපාදාරූපෙ දිට්ඨෙ සෙසානි තෙවීසති දිට්ඨානෙවාති සල්ලක්ඛෙතබ්බානි. විඤ්ඤාණධාතූති චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති, තෙන සහජාතා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ඵස්සො ච චෙතනා ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති ඉමෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා නාම. චත්තාරි පන මහාභූතානි චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදාරූපං [Pg.160] රූපක්ඛන්ධො නාම. තත්ථ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා නාමං, රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති නාමඤ්ච රූපඤ්චාති ද්වෙයෙව ධම්මා හොන්ති, තතො උද්ධං සත්තො වා ජීවො වා නත්ථීති එවං එකස්ස භික්ඛුනො සඞ්ඛෙපතො ඡධාතුවසෙන අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං. แม้ผู้ที่กำหนดกัมมัฏฐานโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ ย่อมกำหนดอย่างนี้ว่า ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ สี่อย่างนี้เป็นมหาภูตรูป, อากาสธาตุเป็นอุปาทายรูป และพึงกำหนดว่า เมื่อเห็นอุปาทายรูปอย่างหนึ่งแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือ ๒๓ ก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว บทว่า วิญฺญาณธาตุ ได้แก่ จิต เป็นวิญญาณขันธ์, เวทนาที่เกิดร่วมกับจิตนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, ผัสสะและเจตนาเป็นสังขารขันธ์, ขันธ์ ๔ เหล่านี้ชื่อว่าอรูปขันธ์ ส่วนมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ ชื่อว่ารูปขันธ์ ในขันธ์เหล่านั้น อรูปขันธ์ ๔ เป็นนาม, รูปขันธ์เป็นรูป ดังนี้จึงมีเพียงธรรม ๒ อย่างคือนามและรูปเท่านั้น, นอกจากนั้น สัตว์หรือชีวะไม่มี ดังนี้ ภิกษุรูปหนึ่งพึงทราบกัมมัฏฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตผลโดยย่อด้วยอำนาจแห่งธาตุ ๖ อย่างนี้ විත්ථාරතො පරිග්ගණ්හන්තො පන චත්තාරි මහාභූතානි පරිග්ගණ්හිත්වා ආකාසධාතුපරිග්ගහානුසාරෙන තෙවීසති උපාදාරූපානි පරිග්ගණ්හාති. අථ නෙසං පච්චයං උපපරික්ඛන්තො පුන චත්තාරෙව මහාභූතානි දිස්වා තෙසු පථවීධාතු වීසතිකොට්ඨාසා, ආපොධාතු ද්වාදස, තෙජොධාතු චත්තාරො, වායොධාතු ඡකොට්ඨාසාති කොට්ඨාසවසෙන සමොධානෙත්වා ද්වාචත්තාලීස මහාභූතානි ච වවත්ථපෙත්වා තෙසු තෙවීසති උපාදාරූපානි පක්ඛිපිත්වා පඤ්චසට්ඨි රූපානි වවත්ථපෙති. තානි ච වත්ථුරූපෙන සද්ධිං ඡසට්ඨි හොන්තීති ඡසට්ඨි රූපානි පස්සති. විඤ්ඤාණධාතු පන ලොකියචිත්තවසෙන එකාසීති චිත්තානි. තානි සබ්බානිපි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාම හොති. තෙහි සහජාතා වෙදනාදයොපි තත්තකායෙවාති එකාසීති වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, එකාසීති සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, එකාසීති චෙතනා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති ඉමෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා තෙභූමකවසෙන ගය්හමානා චතුවීසාධිකානි තීණි ධම්මසතානි හොන්තීති ඉති ඉමෙ ච අරූපධම්මා ඡසට්ඨි ච රූපධම්මාති සබ්බෙපි සමොධානෙත්වා නාමඤ්ච රූපඤ්චාති ද්වෙව ධම්මා හොන්ති, තතො උද්ධං සත්තො වා ජීවො වා නත්ථීති නාමරූපවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ වවත්ථපෙත්වා තෙසං පච්චයං පරියෙසන්තො අවිජ්ජාපච්චයා තණ්හාපච්චයා කම්මපච්චයා ආහාරපච්චයාති එවං පච්චයං දිස්වා ‘‘අතීතෙපි ඉමෙහි පච්චයෙහි ඉදං වට්ටං පවත්තිත්ථ, අනාගතෙපි එතෙහි පච්චයෙහි පවත්තිස්සති, එතරහිපි එතෙහියෙව පවත්තතී’’ති තීසු කාලෙසු කඞ්ඛං විතරිත්වා අනුක්කමෙන පටිපජ්ජමානො අරහත්තං පාපුණාති. එවං විත්ථාරතොපි ඡධාතුවසෙන අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං. ส่วนผู้กำหนดรู้โดยพิสดาร กำหนดรู้มหาภูตรูป ๔ แล้ว ย่อมกำหนดรู้อุปาทายรูป ๒๓ ตามลำดับแห่งการกำหนดรู้อากาสธาตุ ลำดับนั้น เมื่อพิจารณาปัจจัยของอุปาทายรูปเหล่านั้น ก็เห็นมหาภูตรูป ๔ อีก แล้วรวบรวมโดยส่วนในมหาภูตรูปเหล่านั้นว่า ปฐวีธาตุมี ๒๐ ส่วน อาโปธาตุมี ๑๒ ส่วน เตโชธาตุมี ๔ ส่วน วาโยธาตุมี ๖ ส่วน ดังนี้ แล้วกำหนดมหาภูตรูป ๔๒ และใส่อุปาทายรูป ๒๓ เข้าไปในมหาภูตรูปเหล่านั้น ย่อมกำหนดรูป ๖๕ และรูปเหล่านั้นพร้อมด้วยวัตถุรูปเป็น ๖๖ ดังนี้ ย่อมเห็นรูป ๖๖ ส่วนวิญญาณธาตุ ได้แก่จิต ๘๑ ดวง โดยเป็นโลกิยจิต จิตทั้งหมดแม้นั้นชื่อว่าวิญญาณขันธ์ แม้เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับจิตเหล่านั้น ก็มีจำนวนเท่านั้นเหมือนกัน คือ เวทนา ๘๑ เป็นเวทนขันธ์ สัญญา ๘๑ เป็นสัญญาขันธ์ เจตนา ๘๑ เป็นสังขารขันธ์ อรูปขันธ์ ๔ เหล่านี้ เมื่อถูกถือเอาโดยความเป็นไปในภูมิ ๓ ย่อมเป็นธรรม ๓๒๔ ดังนี้ อรูปธรรมเหล่านี้ด้วย รูปธรรม ๖๖ ด้วย ทั้งหมดนี้ เมื่อรวบรวมแล้ว ย่อมเป็นธรรม ๒ อย่างเท่านั้น คือ นามและรูป นอกจากนั้น สัตว์หรือชีวะไม่มี ดังนี้ กำหนดขันธ์ ๕ โดยความเป็นนามรูปแล้ว เมื่อแสวงหาปัจจัยของนามรูปนั้น เห็นปัจจัยอย่างนี้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย เพราะตัณหาเป็นปัจจัย เพราะกรรมเป็นปัจจัย เพราะอาหารเป็นปัจจัย แล้วเห็นว่า “แม้ในอดีต วัฏฏะนี้ได้เป็นไปแล้วเพราะปัจจัยเหล่านี้ แม้ในอนาคต จักเป็นไปเพราะปัจจัยเหล่านี้ แม้ในบัดนี้ ก็ย่อมเป็นไปเพราะปัจจัยเหล่านี้แหละ” ดังนี้ ข้ามความสงสัยในกาลทั้ง ๓ ได้แล้ว ปฏิบัติอยู่โดยลำดับ ย่อมบรรลุพระอรหัต พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตโดยธาตุ ๖ แม้โดยพิสดารอย่างนี้ චක්ඛු ඵස්සායතනන්ති සුවණ්ණාදීනං සුවණ්ණාදිආකරො විය ද්වෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණානි ද්වෙ සම්පටිච්ඡනානි තීණි සන්තීරණානීති ඉමෙහි සත්තහි විඤ්ඤාණෙහි සහජාතානං සත්තන්නං ඵස්සානං සමුට්ඨානට්ඨෙන ආකරොති ආයතනං. සොතං ඵස්සායතනන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. මනො ඵස්සායතනන්ති [Pg.161] එත්ථ පන ද්වාවීසති විපාකඵස්සා යොජෙතබ්බා. ඉති හිදං ඡඵස්සායතනානං වසෙන කම්මට්ඨානං ආගතං. තං සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතබ්බං. සඞ්ඛෙපතො තාව – එත්ථ හි පුරිමානි පඤ්ච ආයතනානි උපාදාරූපං, තෙසු දිට්ඨෙසු අවසෙසං උපාදාරූපං දිට්ඨමෙව හොති. ඡට්ඨං ආයතනං චිත්තං, තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති, තෙන සහජාතා වෙදනාදයො සෙසා තයො අරූපක්ඛන්ධාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරතො ච අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං. บทว่า จักขุผัสสายตนะ หมายถึง เป็นบ่อเกิด เหมือนเป็นบ่อเกิดแห่งทองเป็นต้นของทองเป็นต้น ชื่อว่า อายตนะ เพราะเป็นบ่อเกิด คือเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ๗ ที่เกิดร่วมกับวิญญาณ ๗ เหล่านี้ คือ จักขุวิญญาณ ๒ สัมปฏิจฉันนะ ๒ สันตีรณะ ๓ แม้ในบทว่า โสตผัสสายตนะ เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ส่วนในบทว่า มโนผัสสายตนะ นี้ พึงประกอบวิปากผัสสะ ๒๒ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยผัสสายตนะ ๖ ด้วยประการฉะนี้ กรรมฐานนั้นพึงกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ก่อนอื่น โดยย่อ ในกรรมฐานนี้ อายตนะ ๕ อย่างแรกเป็นอุปาทายรูป เมื่ออายตนะเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว อายตนะที่ ๖ คือ จิต จิตนั้นเป็นวิญญาณขันธ์ เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับจิตนั้น เป็นอรูปขันธ์ ๓ ที่เหลือ พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตทั้งโดยย่อและโดยพิสดารโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං පස්සිත්වා. සොමනස්සට්ඨානියන්ති සොමනස්සස්ස කාරණභූතං. උපවිචරතීති තත්ථ මනං චාරෙන්තො උපවිචරති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච ඉට්ඨං වා හොතු අනිට්ඨං වා, යං රූපං දිස්වා සොමනස්සං උප්පජ්ජති, තං සොමනස්සට්ඨානියං නාම. යං දිස්වා දොමනස්සං උප්පජ්ජති, තං දොමනස්සට්ඨානියං නාම. යං දිස්වා උපෙක්ඛා උප්පජ්ජති, තං උපෙක්ඛාට්ඨානියං නාමාති වෙදිතබ්බං. සද්දාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති ඉදං සඞ්ඛෙපතො කම්මට්ඨානං ආගතං. තං ඛො පනෙතං සඞ්ඛෙපතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතුං වට්ටති. විත්ථාරතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතො කථෙතුං න වට්ටති. ඉමස්මිං පන තිත්ථායතනසුත්තෙ ඉදං සඞ්ඛෙපතො අට්ඨාරසමනොපවිචාරවසෙන කම්මට්ඨානං ආගතං. තං සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතුං වට්ටති. บทว่า จักขุนา รูปํ ทิสฺวา หมายถึง เห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า โสมนสฺสฏฺฐานิยํ หมายถึง เป็นเหตุแห่งโสมนัส บทว่า อุปวิจรติ หมายถึง ยังใจให้เป็นไปในอารมณ์นั้น ย่อมเข้าไปเที่ยว แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ และในที่นี้ อารมณ์พึงใจหรือไม่พึงใจก็ตาม เห็นรูปใดแล้วโสมนัสเกิดขึ้น รูปนั้นชื่อว่าโสมนัสสัฏฐานิยะ เห็นรูปใดแล้วโทมนัสเกิดขึ้น รูปนั้นชื่อว่าโทมนัสสัฏฐานิยะ เห็นรูปใดแล้วอุเบกขาเกิดขึ้น พึงทราบว่ารูปนั้นชื่อว่าอุเบกขาฏฐานิยะ แม้ในเสียงเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยย่อดังนี้ ก็กรรมฐานนั้นแล ในที่ที่มาโดยย่อ ย่อมควรกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร ในที่ที่มาโดยพิสดาร ไม่ควรกล่าวโดยย่อ แต่ในติตถายตนสูตรนี้ กรรมฐานนี้มาแล้วโดยย่อ ด้วยอำนาจแห่งมโนปวิจาร ๑๘ กรรมฐานนั้นย่อมควรกล่าวทั้งโดยย่อและโดยพิสดาร තත්ථ සඞ්ඛෙපතො තාව – චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො, රූපං සද්දො ගන්ධො රසොති ඉමානි නව උපාදාරූපානි, තෙසු දිට්ඨෙසු සෙසං උපාදාරූපං දිට්ඨමෙව හොති. ඵොට්ඨබ්බං තීණි මහාභූතානි, තෙහි දිට්ඨෙහි චතුත්ථං දිට්ඨමෙව හොති. මනො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තෙන සහජාතා වෙදනාදයො තයො අරූපක්ඛන්ධාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරතො ච අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං. ในสองอย่างนั้น ก่อนอื่น โดยย่อ คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กายะ, รูปะ สัททะ คันธะ รสะ รูป ๙ อย่างเหล่านี้เป็นอุปาทายรูป เมื่อรูปเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว อุปาทายรูปที่เหลือก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว โผฏฐัพพะ ได้แก่ มหาภูตรูป ๓ เมื่อมหาภูตรูปเหล่านั้นถูกเห็นแล้ว มหาภูตรูปที่ ๔ ก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นเทียว มโนเป็นวิญญาณขันธ์ เวทนาเป็นต้นที่เกิดร่วมกับมโนนั้น เป็นอรูปขันธ์ ๓ พึงทราบกรรมฐานอันยังบุคคลให้ถึงพระอรหัตทั้งโดยย่อและโดยพิสดารโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว අරියසච්චානීති අරියභාවකරානි, අරියපටිවිද්ධානි වා සච්චානි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං පදං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.529) පකාසිතං. ඡන්නං, භික්ඛවෙ, ධාතූනන්ති ඉදං කිමත්ථං ආරද්ධං? සුඛාවබොධනත්ථං. යස්ස හි තථාගතො ද්වාදසපදං පච්චයාවට්ටං කථෙතුකාමො හොති, තස්ස ගබ්භාවක්කන්ති වට්ටං දස්සෙති. ගබ්භාවක්කන්ති වට්ටස්මිං හි දස්සිතෙ කථෙතුම්පි සුඛං හොති [Pg.162] පරං අවබොධෙ උතුම්පීති සුඛාවබොධනත්ථං ඉදමාරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ඡන්නං ධාතූනන්ති හෙට්ඨා වුත්තානංයෙව පථවීධාතුආදීනං. උපාදායාති පටිච්ච. එතෙන පච්චයමත්තං දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘ඡධාතුපච්චයා ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොතී’’ති. කස්ස ඡන්නං ධාතූනං පච්චයෙන, කිං මාතු, උදාහු පිතූති? න මාතු න පිතු, පටිසන්ධිග්ගණ්හනකසත්තස්සෙව පන ඡන්නං ධාතූනං පච්චයෙන ගබ්භස්සාවක්කන්ති නාම හොති. ගබ්භො ච නාමෙස නිරයගබ්භො තිරච්ඡානයොනිගබ්භො පෙත්තිවිසයගබ්භො මනුස්සගබ්භො දෙවගබ්භොති නානප්පකාරො හොති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ මනුස්සගබ්භො අධිප්පෙතො. අවක්කන්ති හොතීති ඔක්කන්ති නිබ්බත්ති පාතුභාවො හොති, කථං හොතීති? තිණ්ණං සන්නිපාතෙන. වුත්තඤ්හෙතං – คำว่า อริยสัจจานิ คือ สัจจะทั้งหลายที่ทำความเป็นพระอริยะ หรือสัจจะทั้งหลายที่พระอริยะแทงตลอดแล้ว นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้ ส่วนโดยพิสดาร บทนั้นข้าพเจ้าได้ประกาศไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พระดำรัสว่า ฉนฺนํ ภิกฺขเว ธาตูนํ นี้ ทรงปรารภเพื่อประโยชน์อะไร? เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย จริงอยู่ พระตถาคตทรงมีพระประสงค์จะตรัสปัจจยวัฏฏ์มีบท ๑๒ แก่บุคคลใด ย่อมทรงแสดงวัฏฏะคือการก้าวลงสู่ครรภ์แก่บุคคลนั้น เพราะว่าเมื่อวัฏฏะคือการก้าวลงสู่ครรภ์อันพระองค์ทรงแสดงแล้ว การตรัสก็ง่าย แม้การทำให้ผู้อื่นตรัสรู้ก็ง่าย เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระดำรัสนี้พระองค์ทรงปรารภเพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ได้โดยง่าย ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉนฺนํ ธาตูนํ ได้แก่ ปฐวีธาตุเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง บทว่า อุปาทาย ได้แก่ อาศัย ด้วยบทนั้น ทรงแสดงเพียงความเป็นปัจจัย ความข้อนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า "การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีเพราะธาตุ ๖ เป็นปัจจัย" การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีเพราะธาตุ ๖ ของใครเป็นปัจจัย ของมารดา หรือว่าของบิดา? มิใช่ของมารดา มิใช่ของบิดา แต่ว่าการก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมีได้เพราะธาตุ ๖ ของสัตว์ผู้ถือปฏิสนธินั่นเองเป็นปัจจัย ก็คำว่า ครรภ์นี้มีหลายประเภท คือ ครรภ์ในนรก ครรภ์ในกำเนิดเดรัจฉาน ครรภ์ในเปรตวิสัย ครรภ์ในมนุษย์ ครรภ์ในเทวดา แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาครรภ์ในมนุษย์ บทว่า อวกฺกนฺติ โหติ ได้แก่ การก้าวลง การบังเกิด การปรากฏ ย่อมมี (ถามว่า) มีได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ความข้อนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘‘තිණ්ණං ඛො පන, භික්ඛවෙ, සන්නිපාතා ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොති. කතමෙසං තිණ්ණං? ඉධ මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච න උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච න පච්චුපට්ඨිතො හොති. නෙව තාව ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොති. ඉධ මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච න පච්චුපට්ඨිතො හොති, නෙව තාව ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොති. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච පච්චුපට්ඨිතො හොති. එවං තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොතී’’ති (ම. නි. 1.408). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมี เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ประการ องค์ ๓ ประการอะไรบ้าง? ในโลกนี้ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน แต่มารดายังไม่มีระดู และสัตว์ที่จะมาเกิดก็ยังไม่ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมยังไม่มีตราบนั้น ในโลกนี้ มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน และมารดามีระดู แต่สัตว์ที่จะมาเกิดยังไม่ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมยังไม่มีตราบนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในกาลใดแล มารดาบิดาอยู่ร่วมกัน มารดามีระดู และสัตว์ที่จะมาเกิดก็ปรากฏ การก้าวลงสู่ครรภ์ย่อมมี เพราะการประชุมพร้อมแห่งองค์ ๓ ประการอย่างนี้” ඔක්කන්තියා සති නාමරූපන්ති ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ වත්ථුදසකං කායදසකං භාවදසකං තයො අරූපිනො ඛන්ධාති තෙත්තිංස ධම්මා ගහිතා, ඉමස්මිං පන ‘‘ඔක්කන්තියා සති නාමරූප’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ විඤ්ඤාණක්ඛන්ධම්පි පක්ඛිපිත්වා ගබ්භසෙය්‍යකානං පටිසන්ධික්ඛණෙ චතුත්තිංස ධම්මා ගහිතාති වෙදිතබ්බා. නාමරූපපච්චයා සළායතනන්තිආදීහි යථෙව ඔක්කන්තියා සති නාමරූපපාතුභාවො දස්සිතො, එවං නාමරූපෙ සති සළායතනපාතුභාවො, සළායතනෙ සති ඵස්සපාතුභාවො, ඵස්සෙ සති වෙදනාපාතුභාවො දස්සිතො. ในบทว่า อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ นี้ ในที่ที่ตรัสว่า “วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ” ท่านถือเอาธรรม ๓๓ ประการ คือ วัตถุทสกะ กายทสกะ ภาวทสกะ และอรูปขันธ์ ๓ แต่ในที่ที่ตรัสไว้ในพระสูตรนี้ว่า “อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ” พึงทราบว่า ท่านรวมเอาวิญญาณขันธ์เข้าไว้ด้วย ในปฏิสนธิขณะของสัตว์ผู้อยู่ในครรภ์ จึงถือเอาธรรม ๓๔ ประการ ด้วยบทเป็นต้นว่า นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ ทรงแสดงการปรากฏแห่งนามรูปเมื่อมีการก้าวลงสู่ครรภ์ไว้ฉันใด ก็ทรงแสดงการปรากฏแห่งสฬายตนะเมื่อมีนามรูป การปรากฏแห่งผัสสะเมื่อมีสฬายตนะ และการปรากฏแห่งเวทนาเมื่อมีผัสสะไว้ฉันนั้น වෙදියමානස්සාති [Pg.163] එත්ථ වෙදනං අනුභවන්තොපි වෙදියමානොති වුච්චති ජානන්තොපි. ‘‘වෙදියාමහං, භන්තෙ, වෙදියතීති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති (චූළව. අට්ඨ. 102) එත්ථ හි අනුභවන්තො වෙදියමානො නාම, ‘‘සුඛං වෙදනං වෙදියමානො සුඛං වෙදනං වෙදියාමීති පජානාතී’’ති (ම. නි. 1.113; දී. නි. 2.380; විභ. 363) එත්ථ ජානන්තො. ඉධාපි ජානන්තොව අධිප්පෙතො. ඉදං දුක්ඛන්ති පඤ්ඤපෙමීති එවං ජානන්තස්ස සත්තස්ස ‘‘ඉදං දුක්ඛං එත්තකං දුක්ඛං, නත්ථි ඉතො උද්ධං දුක්ඛ’’න්ති පඤ්ඤපෙමි බොධෙමි ජානාපෙමි. අයං දුක්ඛසමුදයොතිආදීසුපි එසෙව නයො. ในบทว่า เวทิยมานสฺส นี้ แม้ผู้เสวยเวทนาก็เรียกว่า เวทิยมานะ แม้ผู้รู้ (เวทนา) ก็เรียกว่า เวทิยมานะ จริงอยู่ ในบทว่า “เวทิยามหํ ภนฺเต, เวทิยตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตุ” (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงทรงจำข้าพเจ้าว่า เป็นผู้รู้) ผู้เสวยชื่อว่า เวทิยมานะ ในบทว่า “สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาติ” (เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า เราเสวยสุขเวทนา) ผู้รู้ (ชื่อว่า เวทิยมานะ) แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์เอาผู้รู้เท่านั้น บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมิ ความว่า เราย่อมบัญญัติ ย่อมทำให้ตรัสรู้ ย่อมทำให้รู้แก่สัตว์ผู้รู้อยู่อย่างนี้ว่า “นี้ทุกข์ ทุกข์มีเท่านี้ ทุกข์อื่นยิ่งกว่านี้ไม่มี” แม้ในบทเป็นต้นว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ก็มีนัยนี้เช่นกัน තත්ථ දුක්ඛාදීසු අයං සන්නිට්ඨානකථා – ඨපෙත්වා හි තණ්හං තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛං නාම, තස්සෙව පභාවිකා පුබ්බතණ්හා දුක්ඛසමුදයො නාම, තෙසං ද්වින්නම්පි සච්චානං අනුප්පත්තිනිරොධො දුක්ඛනිරොධො නාම, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා නාම. ඉති භගවා ඔක්කන්තියා සති නාමරූපන්ති කථෙන්තොපි වෙදියමානස්ස ජානමානස්සෙව කථෙසි, නාමරූපපච්චයා සළායතනන්ති කථෙන්තොපි, සළායතනපච්චයා ඵස්සොති කථෙන්තොපි, ඵස්සපච්චයා වෙදනාති කථෙන්තොපි, වෙදියමානස්ස ඛො පනාහං, භික්ඛවෙ, ඉදං දුක්ඛන්ති පඤ්ඤපෙමීති කථෙන්තොපි, අයං දුක්ඛසමුදයොති, අයං දුක්ඛනිරොධොති, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති පඤ්ඤපෙමීති කථෙන්තොපි වෙදියමානස්ස ජානමානස්සෙව කථෙසි. ในบทเหล่านั้น นี้เป็นคำวินิจฉัยในเรื่องทุกข์เป็นต้น จริงอยู่ ยกเว้นตัณหาแล้ว ปัญจขันธ์อันเป็นไปในภูมิ ๓ ชื่อว่า ทุกข์, ตัณหาในภพก่อนอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ทุกขสมุทัย, ความดับโดยไม่เกิดอีกแห่งสัจจะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค แม้เมื่อตรัสว่า “อกฺกนฺติยา สติ นามรูปํ” ก็ตรัสแก่ผู้รู้ ผู้เสวยเวทนาเท่านั้น, แม้เมื่อตรัสว่า “นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ”, แม้เมื่อตรัสว่า “สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส”, แม้เมื่อตรัสว่า “ผสฺสปจฺจยา เวทนา”, แม้เมื่อตรัสว่า “เวทิยมานสฺส โข ปนาหํ ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ ปญฺญเปมิ”, แม้เมื่อตรัสว่า “อยํ ทุกฺขสมุทโย, อยํ ทุกฺขนิโรโธ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ปญฺญเปมิ” ก็ตรัสแก่ผู้รู้ ผู้เสวยเวทนาเท่านั้น ඉදානි තානි පටිපාටියා ඨපිතානි සච්චානි විත්ථාරෙන්තො කතමඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තං සබ්බං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.537) විත්ථාරිතමෙව. තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – තත්ථ ‘‘දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා’’ති (ම. නි. 1.133; දී. නි. 2.400; විභ. 203) ඉමාය තන්තියා ආගතං, ඉධ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති පච්චයාකාරවසෙන. තත්ථ ච දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං ‘‘යො තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො’’ති (ම. නි. 1.134; දී. නි. 2.401; විභ. 204) ඉමාය තන්තියා ආගතං, ඉධ ‘‘අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’’ති පච්චයාකාරනිරොධවසෙන. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสัจจะเหล่านั้นที่ทรงตั้งไว้ตามลำดับโดยพิสดาร จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า กตมญฺจ ภิกฺขเว พระดำรัสนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้าได้แสดงโดยพิสดารไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นนั่นแหละ ส่วนนี้เป็นข้อแตกต่าง คือ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ทุกขสมุทัยอริยสัจมาด้วยพระบาลีนี้ว่า “ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา” ในพระสูตรนี้ มาโดยนัยแห่งปัจจยาการว่า “อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา” และในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ทุกขนิโรธอริยสัจมาด้วยพระบาลีนี้ว่า “โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ” ในพระสูตรนี้ มาโดยนัยแห่งความดับแห่งปัจจยาการว่า “อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา” තත්ථ අසෙසවිරාගනිරොධාති අසෙසවිරාගෙන ච අසෙසනිරොධෙන ච. උභයම්පෙතං අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනමෙව. සඞ්ඛාරනිරොධොති සඞ්ඛාරානං අනුප්පත්තිනිරොධො [Pg.164] හොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉමෙහි පන පදෙහි යං ආගම්ම අවිජ්ජාදයො නිරුජ්ඣන්ති, අත්ථතො තං නිබ්බානං දීපිතං හොති. නිබ්බානඤ්හි අවිජ්ජානිරොධොතිපි සඞ්ඛාරනිරොධොතිපි එවං තෙසං තෙසං ධම්මානං නිරොධනාමෙන කථීයති. කෙවලස්සාති සකලස්ස. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති වට්ටදුක්ඛරාසිස්ස. නිරොධො හොතීති අප්පවත්ති හොති. තත්ථ යස්මා අවිජ්ජාදීනං නිරොධො නාම ඛීණාකාරොපි වුච්චති අරහත්තම්පි නිබ්බානම්පි, තස්මා ඉධ ඛීණාකාරදස්සනවසෙන ද්වාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං, ද්වාදසසුයෙව නිබ්බානං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදං වුච්චතීති එත්ථ නිබ්බානමෙව සන්ධාය ඉදන්ති වුත්තං. අට්ඨඞ්ගිකොති න අට්ඨහි අඞ්ගෙහි විනිමුත්තො අඤ්ඤො මග්ගො නාම අත්ථි. යථා පන පඤ්චඞ්ගිකං තූරියන්ති වුත්තෙ පඤ්චඞ්ගමත්තමෙව තූරියන්ති වුත්තං හොති, එවමිධාපි අට්ඨඞ්ගිකමත්තමෙව මග්ගො හොතීති වෙදිතබ්බො. අනිග්ගහිතොති න නිග්ගහිතො. නිග්ගණ්හන්තො හි හාපෙත්වා වා දස්සෙති වඩ්ඪෙත්වා වා තං පරිවත්තෙත්වා වා. තත්ථ යස්මා චත්තාරි අරියසච්චානි ‘‘න ඉමානි චත්තාරි, ද්වෙ වා තීණි වා’’ති එවං හාපෙත්වාපි ‘‘පඤ්ච වා ඡ වා’’ති එවං වඩ්ඪෙත්වාපි ‘‘න ඉමානි චත්තාරි අරියසච්චානි, අඤ්ඤානෙව චත්තාරි අරියසච්චානී’’ති දස්සෙතුං න සක්කා. තස්මා අයං ධම්මො අනිග්ගහිතො නාම. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ในบทว่า อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา เป็นต้นนั้น บทว่า อเสสวิราคนิโรธา คือ เพราะความสำรอกโดยไม่เหลือด้วย และเพราะความดับโดยไม่เหลือด้วย บททั้งสองแม้นี้ เป็นไวพจน์ (คำที่มีความหมายเหมือนกัน) ของกันและกันนั่นเทียว บทว่า สงฺขารนิโรโธ คือ ความดับคือความไม่เกิดขึ้นอีกแห่งสังขารทั้งหลาย แม้ในบทที่เหลือทั้งหลายก็มีนัยนี้เหมือนกัน ก็โดยบทเหล่านี้ อวิชชาเป็นต้นอาศัยธรรมใดจึงดับไป โดยอรรถแล้ว พระนิพพานนั้นชื่อว่าอันท่านประกาศแล้ว จริงอยู่ พระนิพพานย่อมถูกกล่าวโดยชื่อว่านิโรธแห่งธรรมเหล่านั้นๆ อย่างนี้ว่า อวิชชานิโรธบ้าง สังขารนิโรธบ้าง บทว่า เกวลสฺส คือ ทั้งหมด บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส คือ แห่งกองวัฏทุกข์ บทว่า นิโรโธ โหติ คือ ย่อมไม่มีความเป็นไป ในบทนั้น เพราะเหตุที่ชื่อว่าความดับแห่งธรรมมีอวิชชาเป็นต้น ท่านเรียกว่าอาการสิ้นไปบ้าง อรหัตตผลบ้าง พระนิพพานบ้าง เพราะเหตุนั้น ในปฏิจจสมุปบาทเทศนานี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลใน ๑๒ ฐานะ และพระนิพพานใน ๑๒ ฐานะนั่นเทียว โดยนัยแห่งการแสดงอาการสิ้นไป ในบทว่า อิทํ วุจฺจติ นี้ ท่านกล่าวคำว่า อิทํ โดยหมายถึงพระนิพพานนั่นเทียว บทว่า อฏฺฐงฺคิโก คือ ไม่มีมรรคอื่นชื่อว่าปราศจากองค์ ๘ ก็เปรียบเหมือนเมื่อกล่าวว่า "ดนตรีมีองค์ ๕" ชื่อว่ากล่าวถึงเพียงแค่ดนตรีมีองค์ ๕ เท่านั้นฉันใด ในบทว่า อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค นี้ก็ฉันนั้น พึงทราบว่า เพียงแค่ธรรมมีองค์ ๘ เท่านั้นชื่อว่าเป็นมรรค บทว่า อนิคฺคหิโต คือ อันใครๆ ข่มไม่ได้ จริงอยู่ ผู้ที่ข่มย่อมแสดงโดยลดลงบ้าง โดยเพิ่มขึ้นบ้าง หรือโดยสับเปลี่ยนธรรมนั้นบ้าง ในบรรดา ๓ อย่างนั้น เพราะเหตุที่อริยสัจ ๔ ไม่สามารถจะแสดงโดยลดลงว่า "อริยสัจ ๔ เหล่านี้ไม่มี มีเพียง ๒ หรือ ๓" หรือโดยเพิ่มขึ้นว่า "มี ๕ หรือ ๖" หรือโดยสับเปลี่ยนว่า "อริยสัจ ๔ เหล่านี้ไม่มี อริยสัจ ๔ มีอย่างอื่นต่างหาก" เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่าอันใครๆ ข่มไม่ได้ ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น 2. භයසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาภยสูตร 63. දුතියෙ අමාතාපුත්තිකානීති මාතා ච පුත්තො ච මාතාපුත්තං, පරිත්තාතුං සමත්ථභාවෙන නත්ථි එත්ථ මාතාපුත්තන්ති අමාතාපුත්තිකානි. යන්ති යස්මිං සමයෙ. තත්ථ මාතාපි පුත්තං නප්පටිලභතීති තස්මිං අග්ගිභයෙ උප්පන්නෙ මාතාපි පුත්තං පස්සිතුං න ලභති, පුත්තොපි මාතරං පස්සිතුං න ලභතීති අත්ථො. භයං හොතීති චිත්තුත්‍රාසභයං හොති. අටවිසඞ්කොපොති අටවියා සඞ්කොපො. අටවීති චෙත්ථ අටවිවාසිනො චොරා වෙදිතබ්බා. යදා හි තෙ අටවිතො ජනපදං ඔතරිත්වා ගාමනිගමරාජධානියො පහරිත්වා විලුම්පන්ති, තදා අටවිසඞ්කොපො නාම හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. චක්කසමාරූළ්හාති එත්ථ ඉරියාපථචක්කම්පි වට්ටති යානචක්කම්පි. භයස්මිං හි සම්පත්තෙ යෙසං යානකානි අත්ථි, තෙ අත්තනො පරික්ඛාරභණ්ඩං තෙසු ආරොපෙත්වා පලායන්ති. යෙසං නත්ථි[Pg.165], තෙ කාජෙන වා ආදාය සීසෙන වා උක්ඛිපිත්වා පලායන්තියෙව. තෙ චක්කසමාරූළ්හා නාම හොන්ති. පරියායන්තීති ඉතො චිතො ච ගච්ඡන්ති. කදාචීති කිස්මිඤ්චිදෙව කාලෙ. කරහචීති තස්සෙව වෙවචනං. මාතාපි පුත්තං පටිලභතීති ආගච්ඡන්තං වා ගච්ඡන්තං වා එකස්මිං ඨානෙ නිලීනං වා පස්සිතුං ලභති. උදකවාහකොති නදීපූරො. මාතාපි පුත්තං පටිලභතීති කුල්ලෙ වා උළුම්පෙ වා මත්තිකාභාජනෙ වා දාරුක්ඛණ්ඩෙ වා ලග්ගං වුය්හමානං පස්සිතුං පටිලභති, සොත්ථිනා වා පුන උත්තරිත්වා ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා ඨිතං පස්සිතුං ලභතීති. ๖๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อมาตาปุตฺติกานิ คือ มารดาและบุตร ชื่อว่า มาตาปุตตะ ในภัยเหล่านี้ ไม่มีมารดาและบุตรโดยภาวะที่สามารถจะคุ้มครองได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อมาตาปุตติกานิ (ภัยที่ไม่มีมารดาและบุตร) บทว่า ยํ คือ ในสมัยใด บทว่า ตตฺถ มาตาปิ ปุตฺตํ นปฺปฏิลภติ มีความหมายว่า เมื่ออัคคีภัยนั้นเกิดขึ้น แม้แต่มารดาก็ไม่ได้เห็นบุตร แม้แต่บุตรก็ไม่ได้เห็นมารดา บทว่า ภยํ โหติ คือ ย่อมมีภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต บทว่า อฏวิสงฺโกโป คือ ความพินาศเพราะป่า ในบทว่า อฏวี นี้ พึงหมายถึงโจรผู้อยู่ในป่า จริงอยู่ ในกาลใด โจรเหล่านั้นลงมาจากป่าสู่ชนบท ปล้นบ้าน นิคม และราชธานีแล้วย่ำยี ในกาลนั้น ชื่อว่าความพินาศเพราะป่าย่อมมี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงภัยนั้นจึงตรัสคำนี้ ในบทว่า จกฺกสมาฺรูฬฺหา นี้ อิริยาบถจักร (การเดิน) ก็ควร ยานจักร (ล้อรถ) ก็ควร จริงอยู่ เมื่อภัยมาถึง ชนเหล่าใดมียานพาหนะ ชนเหล่านั้นก็บรรทุกบริขารและสิ่งของของตนขึ้นยานเหล่านั้นแล้วหลบหนีไป ชนเหล่าใดไม่มียานพาหนะ ชนเหล่านั้นก็หาบไปด้วยคานบ้าง ทูนไปด้วยศีรษะบ้าง ย่อมหลบหนีไปนั่นเทียว ชนเหล่านั้นชื่อว่าขึ้นสู่จักร บทว่า ปริยายนฺติ คือ ย่อมไปจากที่นี่และที่นั่น บทว่า กทาจิ คือ ในกาลบางคราว บทว่า กรหจิ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภติ คือ ย่อมได้เห็นบุตรผู้กำลังมาบ้าง ผู้กำลังไปบ้าง หรือผู้ซ่อนตัวอยู่ในที่แห่งหนึ่ง บทว่า อุทกวาหโก คือ กระแสน้ำในแม่น้ำ บทว่า มาตาปิ ปุตฺตํ ปฏิลภติ คือ ย่อมได้เห็นบุตรผู้กำลังถูกพัดไปโดยเกาะอยู่บนแพบ้าง บนเรือบ้าง บนภาชนะดินบ้าง หรือบนท่อนไม้บ้าง หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมได้เห็นบุตรผู้ข้ามไปได้โดยสวัสดิภาพแล้วยืนอยู่ในบ้านหรือในป่า එවං පරියායතො අමාතාපුත්තිකානි භයානි දස්සෙත්වා ඉදානි නිප්පරියායෙන දස්සෙන්තො තීණිමානීතිආදිමාහ. තත්ථ ජරාභයන්ති ජරං පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘ජරං පටිච්ච උප්පජ්ජති භයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උත්‍රාසො. බ්‍යාධිං පටිච්ච, මරණං පටිච්ච උප්පජ්ජති භයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උත්‍රාසො’’ති (විභ. 921). සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ครั้นทรงแสดงภัยที่ไม่มีมารดาและบุตรโดยปริยายดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยนิปปริยาย (โดยตรง) จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตีณิมานิ ในบทเหล่านั้น บทว่า ชราภยํ คือ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยชรา แม้ในบทอื่นๆ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "อาศัยชรา ภัย ความน่ากลัว ความตะลึงงัน ความขนพองสยองเกล้า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมเกิดขึ้น อาศัยพยาธิ... อาศัยมรณะ ภัย ความน่ากลัว ความตะลึงงัน ความขนพองสยองเกล้า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมเกิดขึ้น" (วิ. ๙๒๑) ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น 3. වෙනාගපුරසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาเวนาคปุรสูตร 64. තතියෙ කොසලෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. චාරිකං චරමානොති අද්ධානගමනං ගච්ඡන්තො. චාරිකා ච නාමෙසා භගවතො දුවිධා හොති තුරිතචාරිකා ච අතුරිතචාරිකා චාති. තත්ථ දූරෙපි බොධනෙය්‍යපුග්ගලං දිස්වා තස්ස බොධනත්ථාය සහසා ගමනං තුරිතචාරිකා නාම. සා මහාකස්සපපච්චුග්ගමනාදීසු දට්ඨබ්බා. යං පන ගාමනිගමපටිපාටියා දෙවසිකං යොජනඅද්ධයොජනවසෙන පිණ්ඩපාතචරියාදීහි ලොකං අනුග්ගණ්හන්තස්ස ගමනං, අයං අතුරිතචාරිකා නාම. ඉමං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘චාරිකං චරමානො’’ති. විත්ථාරෙන පන චාරිකාකථා සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය අම්බට්ඨසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.254) වුත්තා. බ්‍රාහ්මණගාමොති බ්‍රාහ්මණානං සමොසරණගාමොපි බ්‍රාහ්මණගාමොති වුච්චති, බ්‍රාහ්මණානං භොගගාමොපි. ඉධ සමොසරණගාමො බ්‍රාහ්මණවසනගාමොති අධිප්පෙතො. තදවසරීති තත්ථ අවසරි, සම්පත්තොති අත්ථො. විහාරො පනෙත්ථ අනියාමිතො. තස්මා තස්ස අවිදූරෙ බුද්ධානං [Pg.166] අනුච්ඡවිකො එකො වනසණ්ඩො අත්ථි, සත්ථා තං වනසණ්ඩං ගතොති වෙදිතබ්බො. ๖๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โกสเลสุ คือ ในชนบทชื่ออย่างนี้ บทว่า จาริกํ จรมาโน คือ เสด็จเดินทางไกล ก็การเสด็จจาริกของพระผู้มีพระภาคนี้มี ๒ อย่างคือ ตุริตจาริก (การเสด็จจาริกโดยเร็ว) และ อตุริตจาริก (การเสด็จจาริกโดยไม่รีบ) ใน ๒ อย่างนั้น การเสด็จไปโดยพลันครั้นทอดพระเนตรเห็นโพธนัยบุคคล (บุคคลที่พึงตรัสรู้ได้) แม้ในที่ไกล เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ของบุคคลนั้น ชื่อว่า ตุริตจาริก ตุริตจาริกนั้นพึงเห็นในเรื่องการเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะเป็นต้น ส่วนการเสด็จไปของผู้ทรงอนุเคราะห์โลกด้วยการเสด็จบิณฑบาตเป็นต้น ตามลำดับบ้านและนิคม ทุกๆ วัน โดยระยะทางโยชน์หนึ่งบ้าง ครึ่งโยชน์บ้าง นี้ชื่อว่า อตุริตจาริก ทรงหมายถึงอตุริตจาริกนี้จึงตรัสคำนี้ว่า จาริกํ จรมาโน ก็โดยพิสดาร เรื่องจาริกข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาอัมพัฏฐสูตร แห่งทีฆนิกายอรรถกถาชื่อสุมังคลวิลาสินี (ที.นิ.อ. ๑/๒๕๔) บทว่า พฺราหฺมณคาโม คือ แม้หมู่บ้านที่เป็นที่ประชุมของพราหมณ์ทั้งหลายก็เรียกว่าพราหมณคาม แม้โภคคาม (หมู่บ้านที่ได้รับพระราชทาน) ของพราหมณ์ทั้งหลายก็เรียกว่าพราหมณคาม ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาหมู่บ้านที่เป็นที่ประชุมว่าเป็นหมู่บ้านที่พราหมณ์อาศัยอยู่ บทว่า ตทวสริ คือ ได้เสด็จเข้าไปในพราหมณคามนั้น มีความหมายว่า เสด็จถึงแล้ว ในพราหมณคามนั้นไม่มีวิหารที่กำหนดไว้ เพราะเหตุนั้น ในที่ไม่ไกลจากพราหมณคามนั้น มีป่าชัฏแห่งหนึ่งซึ่งสมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พึงทราบว่า พระศาสดาได้เสด็จไปสู่ป่าชัฏนั้น අස්සොසුන්ති සුණිංසු උපලභිංසු, සොතද්වාරසම්පත්තවචනනිග්ඝොසානුසාරෙන ජානිංසු. ඛොති අවධාරණත්ථෙ, පදපූරණමත්තෙ වා නිපාතො. තත්ථ අවධාරණත්ථෙන ‘‘අස්සොසුං එව, න තෙසං කොචි සවනන්තරායො අහොසී’’ති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. පදපූරණෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාමත්තමෙව. บทว่า `Assosuṃ` ความว่า ได้ฟังแล้ว ได้รับแล้ว คือ ได้รู้แล้วตามลำดับแห่งเสียงของคำพูดที่มาถึงโสตทวาร. บทว่า `Kho` เป็นนิบาต ในอรรถว่ากำหนดแน่นอน หรือเพียงเพื่อเต็มบท. ในสองอย่างนั้น พึงทราบอรรถนี้ว่า ด้วยอรรถว่ากำหนดแน่นอน คือ "ได้ฟังแล้วนั่นเทียว อันตรายแห่งการฟังอะไรๆ มิได้มีแก่เขาเหล่านั้น". ด้วยอรรถว่าเพียงเพื่อเต็มบท ก็เป็นเพียงความสละสลวยแห่งพยัญชนะเท่านั้น. ඉදානි යමත්ථං අස්සොසුං, තං පකාසෙතුං සමණො ඛලු, භො, ගොතමොතිආදි වුත්තං. තත්ථ සමිතපාපත්තා සමණොති වෙදිතබ්බො. ඛලූති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො. භොති තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලපනමත්තං. ගොතමොති භගවතො ගොත්තවසෙන පරිදීපනං, තස්මා ‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො’’ති එත්ථ සමණො කිර, භො, ගොතමගොත්තොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. සක්‍යපුත්තොති ඉදං පන භගවතො උච්චාකුලපරිදීපනං. සක්‍යකුලා පබ්බජිතොති සද්ධාපබ්බජිතභාවපරිදීපනං, කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනභිභූතො අපරික්ඛීණංයෙව තං කුලං පහාය සද්ධාය පබ්බජිතොති වුත්තං හොති. තං ඛො පනාති ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ උපයොගවචනං, තස්ස ඛො පන භොතො ගොතමස්සාති අත්ථො. කල්‍යාණොති කල්‍යාණගුණසමන්නාගතො, සෙට්ඨොති වුත්තං හොති. කිත්තිසද්දොති කිත්තියෙව, ථුතිඝොසො වා. අබ්භුග්ගතොති සදෙවකං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා උග්ගතො. කින්ති? ඉතිපි සො භගවා…පෙ… බුද්ධො භගවාති. තත්‍රායං පදසම්බන්ධො – සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවාති. ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොති. บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความที่เขาได้ฟังแล้วนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า `samaṇo khalu, bho, gotamo`. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าสมณะ เพราะความเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า `khalu` เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. บทว่า `bho` เป็นเพียงคำร้องเรียกกันและกันของพวกเขา. บทว่า `gotamo` เป็นการประกาศพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร เพราะฉะนั้น ในบทว่า `samaṇo khalu, bho, gotamo` นี้ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า สมณะโคตมโคตร". ส่วนบทว่า `Sakyaputto` นี้ เป็นการประกาศความเป็นผู้มีสกุลสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. บทว่า `Sakyakulā pabbajito` เป็นการประกาศความเป็นผู้บวชด้วยศรัทธา ความว่า บวชด้วยศรัทธา ละสกุลนั้นซึ่งไม่เสื่อมโทรมเลย อันความเสื่อมอะไรๆ ไม่ครอบงำแล้ว. บทว่า `Taṃ kho pana` เป็นคำที่ใช้ในอรรถว่ากล่าวถึงลักษณะพิเศษ อรรถว่า แห่งพระโคดมผู้เจริญนั้นแล. บทว่า `Kalyāṇo` ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณอันงาม คือ ประเสริฐ. บทว่า `Kittisaddo` คือ กิตติศัพท์นั่นเอง หรือเสียงสรรเสริญ. บทว่า `Abbhuggato` คือ ฟุ้งขจรไป ครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลก. อย่างไร? คือ (กิตติศัพท์) ว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น... (เป็นพระอรหันต์... เป็นพระพุทธเจ้า) เป็นพระผู้มีพระภาคเจ้า". ในบทเหล่านั้น มีการเชื่อมบทดังนี้: พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระอรหันต์, แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า... แม้เพราะเหตุนี้ จึงเป็นพระผู้มีพระภาคเจ้า. ความว่า แม้เพราะเหตุนี้ๆ. තත්ථ ‘‘ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි කාරණෙහි සො භගවා අරහන්ති වෙදිතබ්බො’’තිආදිනා නයෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වා සබ්බානෙව එතානි පදානි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.125-127) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානීති තතො නෙසං විත්ථාරො ගහෙතබ්බො. ในบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้วางมาติกาไว้โดยนัยมีอาทิว่า "พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นชื่อว่าอรหันต์ ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ เพราะความเป็นผู้ไกล (จากกิเลส), เพราะความเป็นผู้กำจัดข้าศึก (คือกิเลส) และกำ (แห่งสังสารจักร), เพราะความเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป" แล้วได้ขยายความบททั้งหมดเหล่านี้ไว้ในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๑๒๕-๑๒๗) เพราะฉะนั้น พึงถือเอาความพิสดารของบทเหล่านั้นจากคัมภีร์นั้น. සො [Pg.167] ඉමං ලොකන්ති සො භවං ගොතමො ඉමං ලොකං, ඉදානි වත්තබ්බං නිදස්සෙති. සදෙවකන්ති සහ දෙවෙහි සදෙවකං. එවං සහ මාරෙන සමාරකං. සහ බ්‍රහ්මුනා සබ්‍රහ්මකං. සහ සමණබ්‍රාහ්මණෙහි සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං. පජාතත්තා පජා, තං පජං. සහ දෙවමනුස්සෙහි සදෙවමනුස්සං. තත්ථ සදෙවකවචනෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං වෙදිතබ්බං, සමාරකවචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං, සස්සමණබ්‍රාහ්මණිවචනෙන සාසනස්ස පච්චත්ථිකපච්චාමිත්තසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං, සමිතපාපබාහිතපාපසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච, පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං, සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවඅවසෙසමනුස්සග්ගහණං. එවමෙත්ථ තීහි පදෙහි ඔකාසලොකෙන සද්ධිං සත්තලොකො, ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකොව ගහිතොති වෙදිතබ්බො. บทว่า `So imaṃ lokaṃ` ความว่า พระโคดมผู้เจริญนั้น ทรงแสดงโลกนี้ คือโลกที่จะกล่าวต่อไปนี้. บทว่า `Sadevakaṃ` คือ พร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย. อย่างนี้ บทว่า `samārakaṃ` คือ พร้อมด้วยมาร. บทว่า `sabrahmakaṃ` คือ พร้อมด้วยพรหม. บทว่า `sassamaṇabrāhmaṇiṃ` คือ พร้อมด้วยสมณพราหมณ์. ชื่อว่าประชา เพราะเกิดโดยประการต่างๆ, ซึ่งประชานั้น. บทว่า `sadevamanussaṃ` คือ พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า `sadevaka` เป็นการถือเอาเทวดาในกามภพ ๕ ชั้น, ด้วยคำว่า `samāraka` เป็นการถือเอาเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖, ด้วยคำว่า `sabrahmaka` เป็นการถือเอาพรหมผู้เกิดในพรหมกายิกาเป็นต้น, ด้วยคำว่า `sassamaṇabrāhmaṇi` เป็นการถือเอาสมณพราหมณ์ที่เป็นข้าศึกและเป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา และถือเอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปสงบแล้วและมีบาปอันนำออกแล้ว, ด้วยคำว่า `pajā` เป็นการถือเอาสัตวโลก, ด้วยคำว่า `sadevamanussa` เป็นการถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในที่นี้ ด้วยสามบท ท่านถือเอาสัตวโลกพร้อมกับโอกาสโลก, ด้วยสองบท ท่านถือเอาสัตวโลกอย่างเดียวโดยความเป็นประชา. අපරො නයො – සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරලොකො ගහිතො, සමාරකග්ගහණෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකො, සබ්‍රහ්මකග්ගහණෙන රූපීබ්‍රහ්මලොකො, සස්සමණබ්‍රාහ්මණාදිග්ගහණෙන චතුපරිසවසෙන, සම්මුතිදෙවෙහි වා සහ මනුස්සලොකො, අවසෙසසබ්බසත්තලොකො වා. පොරාණා පනාහු – සදෙවකන්ති දෙවතාහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. සමාරකන්ති මාරෙන සද්ධිං අවසෙසලොකං. සබ්‍රහ්මකන්ති බ්‍රහ්මෙහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. එවං සබ්බෙපි තිභවූපගෙ සත්තෙ තීහාකාරෙහි තීසු පදෙසු පක්ඛිපිත්වා පුන ද්වීහි පදෙහි පරියාදාතුං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සන්ති වුත්තං. එවං පඤ්චහි පදෙහි තෙන තෙනාකාරෙන තෙධාතුකමෙව පරියාදින්නන්ති. นัยอื่น – ด้วยการถือเอา `sadevaka` ท่านถือเอาอรูปาวจรโลก, ด้วยการถือเอา `samāraka` ท่านถือเอาเทวโลกในกามภพ ๖ ชั้น, ด้วยการถือเอา `sabrahmaka` ท่านถือเอารูปพรหมโลก, ด้วยการถือเอา `sassamaṇabrāhmaṇi` เป็นต้น ท่านถือเอามนุสสโลกพร้อมด้วยสมมติเทพโดยความเป็นบริษัท ๔ หรือสัตวโลกที่เหลือทั้งหมด. ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า – บทว่า `sadevakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยเทวดา. บทว่า `samārakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยมาร. บทว่า `sabrahmakaṃ` คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยพรหม. อย่างนี้ คือ ท่านรวมสัตว์ทั้งหมดผู้เข้าถึงภพสามไว้ในสามบทด้วยอาการสามอย่าง แล้วกล่าวว่า `sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ` เพื่อจะรวบยอดอีกด้วยสองบท. อย่างนี้ คือ ท่านรวบยอดไตรธาตุเท่านั้นด้วยอาการนั้นๆ ด้วยบททั้งห้า. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතීති සයන්ති සාමං, අපරනෙය්‍යො හුත්වා. අභිඤ්ඤාති අභිඤ්ඤාය, අධිකෙන ඤාණෙන ඤත්වාති අත්ථො. සච්ඡිකත්වාති පච්චක්ඛං කත්වා, එතෙන අනුමානාදිපටික්ඛෙපො කතො. පවෙදෙතීති බොධෙති ඤාපෙති පකාසෙති. ในบทว่า `Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti` นี้ บทว่า `sayaṃ` คือ ด้วยพระองค์เอง, เป็นผู้ที่ผู้อื่นพึงแนะนำไม่ได้. บทว่า `abhiññā` คือ รู้ยิ่งแล้ว, อรรถว่า ทรงรู้ด้วยพระญาณอันยิ่ง. บทว่า `sacchikatvā` คือ กระทำให้แจ้ง, ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงปฏิเสธอนุมานเป็นต้น. บทว่า `pavedeti` คือ ทรงให้รู้, ทรงให้ทราบ, ทรงประกาศ. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරියොසානකල්‍යාණන්ති සො භගවා සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච හිත්වාපි අනුත්තරං විවෙකසුඛං ධම්මං [Pg.168] දෙසෙති. තඤ්ච ඛො අප්පං වා බහුං වා දෙසෙන්තො ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරමෙව දෙසෙති, ආදිම්හිපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා දෙසෙති, මජ්ඣෙපි, පරියොසානෙපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා දෙසෙතීති වුත්තං හොති. บทว่า `So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇaṃ` ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ทรงอาศัยพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย แม้ทรงสละวิเวกสุขอันยอดเยี่ยมแล้ว ก็ทรงแสดงธรรม. และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้นน้อยหรือมาก ก็ทรงแสดงธรรมมีประเภทมีความงามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเทียว ความว่า ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ไม่มีโทษนั่นเทียว แม้ในเบื้องต้น แล้วจึงทรงแสดง, แม้ในท่ามกลาง, แม้ในที่สุด ก็ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ไม่มีโทษนั่นเทียว แล้วจึงทรงแสดง. තත්ථ අත්ථි දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං, අත්ථි සාසනස්ස. දෙසනාය තාව චතුප්පදිකායපි ගාථාය පඨමපාදො ආදි නාම, තතො ද්වෙ මජ්ඣං නාම, අන්තෙ එකො පරියොසානං නාම. එකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස නිදානං ආදි, ඉදමවොචාති පරියොසානං, උභින්නං අන්තරා මජ්ඣං. අනෙකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස පඨමානුසන්ධි ආදි, අන්තෙ අනුසන්ධි පරියොසානං, මජ්ඣෙ එකො වා ද්වෙ වා බහූ වා මජ්ඣමෙව. ในบทเหล่านั้น เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ของเทศนา ก็มี, ของศาสนา ก็มี. ก่อนอื่น (ว่าด้วย) ของเทศนา แม้ในคาถา ๔ บาท บาทแรกชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทถัดมาชื่อว่าท่ามกลาง, บาทหนึ่งในที่สุดชื่อว่าที่สุด. แห่งสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, บทว่า `idamavoca` ชื่อว่าที่สุด, ในระหว่างของทั้งสองชื่อว่าท่ามกลาง. แห่งสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิในที่สุดชื่อว่าที่สุด, อนุสนธิหนึ่ง สอง หรือมากในท่ามกลาง ก็ชื่อว่าท่ามกลางนั่นเทียว. සාසනස්ස සීලසමාධිවිපස්සනා ආදි නාම. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘කො චාදි කුසලානං ධම්මානං, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.369). ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, මජ්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං වුත්තො පන අරියමග්ගො මජ්ඣං නාම. ඵලඤ්චෙව නිබ්බානඤ්ච පරියොසානං නාම. ‘‘තස්මාතිහ ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මචරියං එතංපාරං එතංපරියොසාන’’න්ති එත්ථ ඵලං පරියොසනන්ති වුත්තං. ‘‘නිබ්බානොගධඤ්හි, ආවුසො විසාඛ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති නිබ්බානපරායණං නිබ්බානපරියොසාන’’න්ති (ම. නි. 1.466) එත්ථ නිබ්බානං පරියොසානන්ති වුත්තං. ඉධ පන දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං අධිප්පෙතං. භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො ආදිම්හි සීලං දස්සෙත්වා මජ්ඣෙ මග්ගං පරියොසානෙ නිබ්බානං දස්සෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණ’’න්ති. තස්මා අඤ්ඤොපි ධම්මකථිකො ධම්මං කථෙන්තො – ศีล สมาธิ และวิปัสสนา ชื่อว่าเป็นเบื้องต้นแห่งพระศาสนา และพระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า “อะไรเป็นเบื้องต้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย, คือศีลอันบริสุทธิ์ยิ่งและความเห็นอันตรง” (สังยุตตนิกาย ๕.๓๖๙) ส่วนอริยมรรคที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มัชฌิมาปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้แล้วมีอยู่” ชื่อว่าเป็นท่ามกลาง ส่วนผลและพระนิพพานชื่อว่าเป็นที่สุด ในพระบาลีว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น พรหมจรรย์นี้มีสิ่งนี้เป็นฝั่ง มีสิ่งนี้เป็นที่สุด” ในที่นั้น ตรัสว่าผลเป็นที่สุด ในพระบาลีว่า “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ พรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” (มัชฌิมนิกาย ๑.๔๖๖) ในที่นั้น ตรัสว่านิพพานเป็นที่สุด แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งเทศนา จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรม ทรงแสดงศีลในเบื้องต้น ทรงแสดงมรรคในท่ามกลาง ทรงแสดงนิพพานในที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด” เพราะฉะนั้น แม้ธรรมกถึกอื่น เมื่อกล่าวธรรม... ‘‘ආදිම්හි සීලං දස්සෙය්‍ය, මජ්ඣෙ මග්ගං විභාවයෙ; පරියොසානම්හි නිබ්බානං, එසා කථිකසණ්ඨිතී’’ති. “พึงแสดงศีลในเบื้องต้น พึงประกาศมรรคในท่ามกลาง พึงประกาศนิพพานในที่สุด นี้เป็นธรรมเนียมของนักเทศน์” සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනන්ති යස්ස හි යාගුභත්තඉත්ථිපුරිසාදිවණ්ණනානිස්සිතා දෙසනා හොති, න සො සාත්ථං දෙසෙති. භගවා පන තථාරූපං දෙසනං පහාය චතුසතිපට්ඨානාදිනිස්සිතං දෙසනං දෙසෙති. තස්මා ‘‘සාත්ථං දෙසෙතී’’ති [Pg.169] වුච්චති. යස්ස පන දෙසනා එකබ්‍යඤ්ජනාදියුත්තා වා සබ්බනිරොට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සබ්බවිස්සට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සබ්බනිග්ගහිතබ්‍යඤ්ජනා වා, තස්ස දමිළකිරාතයවනාදිමිලක්ඛානං භාසා විය බ්‍යඤ්ජනපාරිපූරියා අභාවතො අබ්‍යඤ්ජනා නාම දෙසනා හොති. භගවා පන – (ในคำว่า) พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะนั้น จริงอยู่ เทศนาของผู้ใดอาศัยการพรรณนาถึงข้าวต้ม ข้าวสวย หญิง ชาย เป็นต้น ผู้นั้นไม่ชื่อว่าแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงละเทศนาเช่นนั้นแล้ว ทรงแสดงเทศนาที่อาศัยสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ” ส่วนเทศนาของผู้ใดประกอบด้วยพยัญชนะตัวเดียวเป็นต้นบ้าง มีพยัญชนะที่ไม่ต้องใช้ริมฝีปากทั้งหมดบ้าง มีพยัญชนะที่ต้องเปิดปากทั้งหมดบ้าง หรือมีพยัญชนะที่เป็นนิคหิตทั้งหมดบ้าง เทศนาของผู้นั้นชื่อว่าไม่มีพยัญชนะ เพราะไม่มีความบริบูรณ์แห่งพยัญชนะ เหมือนภาษาของพวกมิลักขะมีทมิฬ กิราต โยนก เป็นต้น ส่วนพระผู้มีพระภาค... ‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ලහුකං ගරුකඤ්ච නිග්ගහීතං; සම්බන්ධං වවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති. – “สิถิละ (เสียงอ่อน) ธนิตะ (เสียงหนัก) ทีฆะ (เสียงยาว) รัสสะ (เสียงสั้น) ลหุ (เสียงเบา) ครุ (เสียงหนัก) นิคคหิตะ (เสียงขึ้นจมูก) สัมพันธ์ (เสียงเชื่อม) ววัตถิตะ (เสียงแยก) และวิมุตตะ (เสียงปล่อย) การจำแนกพยัญชนะพุทธิ (ปัญญาในอักขระ) มี ๑๐ ประการดังนี้” එවං වුත්තං දසවිධං බ්‍යඤ්ජනං අමක්ඛෙත්වා පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනමෙව කත්වා ධම්මං දෙසෙති. තස්මා ‘‘සබ්‍යඤ්ජනං කත්වා දෙසෙතී’’ති වුච්චති. කෙවලපරිපුණ්ණන්ති එත්ථ කෙවලන්ති සකලාධිවචනං. පරිපුණ්ණන්ති අනූනාධිකවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – සකලපරිපුණ්ණමෙව දෙසෙති, එකදෙසනාපි අපරිපුණ්ණා නත්ථීති. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. යො හි ‘‘ඉමං ධම්මදෙසනං නිස්සාය ලාභං වා සක්කාරං වා ලභිස්සාමී’’ති දෙසෙති, තස්ස අපරිසුද්ධා දෙසනා නාම හොති. භගවා පන ලොකාමිසනිරපෙක්ඛො හිතඵරණෙනෙව මෙත්තාභාවනාය මුදුහදයො උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙන චිත්තෙන දෙසෙති. තස්මා පරිසුද්ධං දෙසෙතීති වුච්චති. බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලං සාසනං. තස්මා බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරිසුද්ධං, එවං දෙසෙන්තො ච සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලසාසනබ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. බ්‍රහ්මචරියන්ති සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතං චරියං, බ්‍රහ්මභූතානං වා බුද්ධාදීනං චරියන්ති වුත්තං හොති. ทรงไม่ลบหลู่พยัญชนะ ๑๐ อย่างที่กล่าวแล้วอย่างนี้ กระทำให้มีพยัญชนะบริบูรณ์เท่านั้นแล้วจึงทรงแสดงธรรม เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงกระทำ (ธรรม) ให้มีพยัญชนะบริบูรณ์แล้วแสดง” ในคำว่า เกวลปริปุณณํ (ครบถ้วนบริบูรณ์) นั้น บทว่า เกวลํ เป็นคำเรียกแทนคำว่า ทั้งหมด บทว่า ปริปุณณํ เป็นคำกล่าวถึงความไม่ขาดไม่เกิน ความนี้เป็นอันกล่าวว่า ทรงแสดงธรรมที่บริบูรณ์ทั้งหมดเท่านั้น แม้เทศนาหนึ่งก็ไม่บกพร่อง ไม่มี (คำว่า) บริสุทธิ์ หมายถึง ไม่มีอุปกิเลส จริงอยู่ ผู้ใดแสดงธรรมโดยคิดว่า “อาศัยธรรมเทศนานี้ เราจักได้ลาภหรือสักการะ” เทศนาของผู้นั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ ส่วนพระผู้มีพระภาค ไม่ทรงหวังโลกามิส มีพระหฤทัยอ่อนโยนด้วยเมตตาภาวนาที่นำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลเท่านั้น ทรงแสดงธรรมด้วยพระจิตที่ตั้งมั่นในสภาวะคือการฉุดขึ้น (จากทุกข์) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ทรงแสดงธรรมอันบริสุทธิ์” ในคำว่า ทรงประกาศพรหมจรรย์ นั้น คำว่า พรหมจรรย์ ได้แก่ พระศาสนาทั้งหมดอันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ เพราะฉะนั้น ในคำว่า ทรงประกาศพรหมจรรย์ นั้น พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า พระองค์ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...บริสุทธิ์ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็ชื่อว่าทรงประกาศพรหมจรรย์คือพระศาสนาทั้งหมดอันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ คำว่า พรหมจรรย์ เป็นอันกล่าวว่า จริยะอันประเสริฐโดยความหมายว่าประเสริฐ หรือจริยะของท่านผู้ประเสริฐมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น සාධු ඛො පනාති සුන්දරං ඛො පන, අත්ථාවහං සුඛාවහන්ති වුත්තං හොති. තථාරූපානං අරහතන්ති යථාරූපො සො භවං ගොතමො, එවරූපානං අනෙකෙහිපි කප්පකොටිසතසහස්සෙහි දුල්ලභදස්සනානං බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛිත්තෙහි අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතෙහි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවරෙහි සමාකිණ්ණමනොරමසරීරානං අනප්පකදස්සනානං අතිමධුරධම්මනිග්ඝොසානං යථාභූතගුණාධිගමෙන ලොකෙ අරහන්තොති ලද්ධසද්දානං අරහතං. දස්සනං හොතීති පසාදසොම්මානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා දස්සනමත්තම්පි සාධු හොති. සචෙ පන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන බ්‍රහ්මස්සරෙන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස එකපදම්පි සොතුං ලභිස්සාම, සාධුතරංයෙව භවිස්සතීති [Pg.170] එවං අජ්ඣාසයං කත්වා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති සබ්බකිච්චානි පහාය තුට්ඨමානසා අගමංසු. අඤ්ජලිං පණාමෙත්වාති එතෙ උභතොපක්ඛිකා, තෙ එවං චින්තෙසුං – ‘‘සචෙ නො මිච්ඡාදිට්ඨිකා චොදෙස්සන්ති ‘කස්මා තුම්හෙ සමණං ගොතමං වන්දිත්ථා’ති, තෙසං ‘කිං අඤ්ජලිකරණමත්තෙනාපි වන්දිතං හොතී’ති වක්ඛාම. සචෙ නො සම්මාදිට්ඨිකා චොදෙස්සන්ති ‘කස්මා භගවන්තං න වන්දිත්ථා’ති, ‘කිං සීසෙන භූමිං පහරන්තෙනෙව වන්දිතං හොති. නනු අඤ්ජලිකම්මම්පි වන්දනා එවා’ති වක්ඛාමා’’ති. (คำว่า) สาธุ โข ปน (ดีแลหนอ) เป็นอันกล่าวว่า ดีแลหนอ นำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งความสุข (ในคำว่า) แห่งพระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีคุณเช่นนั้น คือ แห่งพระอรหันต์ทั้งหลาย ผู้มีพระนามว่าอรหันต์ในโลกเพราะบรรลุคุณตามความเป็นจริง ผู้มีพระสุรเสียงแสดงธรรมอันไพเราะยิ่ง ผู้มีพระรูปโฉมงดงามน่าทัศนา ผู้มีพระวรกายอันน่ารื่นรมย์เกลื่อนกล่นด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ แวดล้อมด้วยพระรัศมีมีประมาณ ๑ วา ผู้หาผู้ได้เห็นได้ยากแม้โดยหลายแสนโกฏิกัป ผู้มีคุณเช่นเดียวกับพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้น (คำว่า) การได้เห็นย่อมมี คือ แม้เพียงการได้เห็นโดยลืมตาอันผ่องใสและเยือกเย็นก็เป็นการดี แต่ถ้าหากเราจักได้ฟังแม้เพียงบทเดียวของพระองค์ผู้ทรงแสดงธรรมด้วยพรหมสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ ก็จักเป็นการดียิ่งขึ้นไปอีก ดังนี้ ทำอัธยาศัยอย่างนี้แล้ว (ในคำว่า) เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ คือ ละกิจทั้งปวง มีใจยินดีแล้ว ได้ไปแล้ว (ในคำว่า) ประนมอัญชลีแล้ว คือ ชนเหล่านั้นเป็นผู้มีสองฝ่าย พวกเขาคิดอย่างนี้ว่า “ถ้าพวกมิจฉาทิฏฐิจะโจทนาเราว่า ‘ทำไมพวกท่านจึงไหว้พระสมณโคดม’ เราจะตอบพวกเขาว่า ‘เพียงแค่การทำอัญชลีจะชื่อว่าไหว้แล้วหรือ’ ถ้าพวกสัมมาทิฏฐิจะโจทนาเราว่า ‘ทำไมพวกท่านจึงไม่ไหว้พระผู้มีพระภาค’ (เราจะตอบว่า) ‘การไหว้จะต้องเอาศีรษะโขกพื้นเท่านั้นหรือ มิใช่ว่าแม้การทำอัญชลีก็เป็นการไหว้ดอกหรือ’” නාමගොත්තන්ති, ‘‘භො ගොතම, අහං අසුකස්ස පුත්තො දත්තො නාම මිත්තො නාම ඉධාගතො’’ති වදන්තා නාමං සාවෙන්ති නාම. ‘‘භො ගොතම, අහං වාසෙට්ඨො නාම කච්චානො නාම ඉධාගතො’’ති වදන්තා ගොත්තං සාවෙන්ති නාම. එතෙ කිර දලිද්දා ජිණ්ණකුලපුත්තා ‘‘පරිසමජ්ඣෙ නාමගොත්තවසෙන පාකටා භවිස්සාමා’’ති එවං අකංසු. යෙ පන තුණ්හීභූතා නිසීදිංසු, තෙ කෙරාටිකා චෙව අන්ධබාලා ච. තත්ථ කෙරාටිකා ‘‘එකං ද්වෙ කථාසල්ලාපෙ කරොන්තෙ විස්සාසිකො හොති, අථ විස්සාසෙ සති එකං ද්වෙ භික්ඛා අදාතුං න යුත්ත’’න්ති තතො අත්තානං මොචෙන්තා තුණ්හීභූතා නිසීදන්ති. අන්ධබාලා අඤ්ඤාණතායෙව අවක්ඛිත්තමත්තිකාපිණ්ඩා විය යත්ථ කත්ථචි තුණ්හීභූතා නිසීදන්ති. คำว่า "นามโคตร" คือ, ชนผู้กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นบุตรของคนชื่อโน้น ชื่อว่าทัตตะ ชื่อว่ามิตตะ มาที่นี่" ดังนี้ ชื่อว่าประกาศชื่อ. ชนผู้กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อว่าวาเสฏฐะ ชื่อว่ากัจจานะ มาที่นี่" ดังนี้ ชื่อว่าประกาศโคตร. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นเป็นคนยากจน เป็นกุลบุตรผู้เก่าแก่ ได้กระทำอย่างนี้ด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้ปรากฏในท่ามกลางบริษัทด้วยอำนาจแห่งชื่อและโคตร". ส่วนชนเหล่าใดเป็นผู้นิ่งนั่งแล้ว ชนเหล่านั้นเป็นทั้งคนเจ้าเล่ห์และคนมืดบอด. ในบรรดาชนเหล่านั้น พวกคนเจ้าเล่ห์คิดว่า "เมื่อกระทำการสนทนาปราศรัยคำหนึ่งหรือสองคำ ย่อมเป็นผู้คุ้นเคย ครั้นเมื่อมีความคุ้นเคยแล้ว การที่จะไม่ให้ภิกษาครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ย่อมไม่สมควร" ดังนี้ จึงเป็นผู้นิ่งนั่งอยู่ เพื่อปลดเปลื้องตนจากเหตุนั้น. ส่วนคนมืดบอด เพราะความไม่รู้เท่านั้น จึงเป็นผู้นิ่งนั่งอยู่ในที่ไหนๆ ก็ได้ ราวกับก้อนดินที่ถูกทิ้งลง. වෙනාගපුරිකොති වෙනාගපුරවාසී. එතදවොචාති පාදන්තතො පට්ඨාය යාව කෙසග්ගා තථාගතස්ස සරීරං ඔලොකෙන්තො අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනසමුජ්ජලෙහි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි පටිමණ්ඩිතං සරීරා නික්ඛමිත්වා සමන්තතො අසීතිහත්ථප්පදෙසං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාහි ඡබ්බණ්ණාහි ඝනබුද්ධරංසීහි සම්පරිවාරිතං තථාගතස්ස සරීරං දිස්වා සඤ්ජාතවිම්හයො වණ්ණං භණන්තො එතං ‘‘අච්ඡරියං, භො ගොතමා’’තිආදිවචනං අවොච. คำว่า "เวนาคปุริโก" คือ ชาวเมืองเวนาคะ. คำว่า "เอตทโวจ" คือ (วัจฉพราหมณ์) แลดูพระสรีระของพระตถาคตเจ้า ตั้งแต่ปลายพระบาทจนถึงปลายพระเกศา อันประดับแล้วด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อันรุ่งเรืองด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ อันแวดล้อมแล้วด้วยพระพุทธรัศมีหนาทึบมี ๖ ฉวีวรรณ ซึ่งออกจากพระสรีระแผ่ครอบงำบริเวณ ๘๐ ศอกโดยรอบ เห็นพระสรีระของพระตถาคตเจ้าแล้ว มีความอัศจรรย์เกิดขึ้น ประสงค์จะกล่าวคุณ จึงได้กล่าวคำนี้มีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ น่าอัศจรรย์". තත්ථ යාවඤ්චිදන්ති අධිමත්තප්පමාණපරිච්ඡෙදවචනමෙතං. තස්ස විප්පසන්නපදෙන සද්ධිං සම්බන්ධො. යාවඤ්ච විප්පසන්නානි අධිමත්තවිප්පසන්නානීති අත්ථො. ඉන්ද්‍රියානීති චක්ඛාදීනි ඡ ඉන්ද්‍රියානි. තස්ස හි පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං පතිට්ඨිතොකාසස්ස විප්පසන්නතං දිස්වා තෙසං විප්පසන්නතා පාකටා අහොසි. යස්මා පන සා මනෙ විප්පසන්නෙයෙව හොති, අවිප්පසන්නචිත්තානඤ්හි ඉන්ද්‍රියප්පසාදො නාම නත්ථි, තස්මාස්ස මනින්ද්‍රියප්පසාදොපි පාකටො අහොසි. තං එස විප්පසන්නතං [Pg.171] ගහෙත්වා ‘‘විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානී’’ති ආහ. පරිසුද්ධොති නිම්මලො. පරියොදාතොති පභස්සරො. සාරදං බදරපණ්ඩුන්ති සරදකාලෙ ජාතං නාතිසුපරිපක්කං බදරං. තඤ්හි පරිසුද්ධඤ්චෙව හොති පරියොදාතඤ්ච. තාලපක්කන්ති සුපරිපක්කතාලඵලං. සම්පති බන්ධනා පමුත්තන්ති තංඛණඤ්ඤෙව බන්ධනා පමුත්තං. තස්ස හි බන්ධනමූලං අපනෙත්වා පරමුඛං කත්වා ඵලකෙ ඨපිතස්ස චතුරඞ්ගුලමත්තං ඨානං ඔලොකෙන්තානං පරිසුද්ධං පරියොදාතං හුත්වා ඛායති. තං සන්ධායෙවමාහ. නෙක්ඛං ජම්බොනදන්ති සුරත්තවණ්ණස්ස ජම්බොනදසුවණ්ණස්ස ඝටිකා. දක්ඛකම්මාරපුත්තසුපරිකම්මකතන්ති දක්ඛෙන සුවණ්ණකාරපුත්තෙන සුට්ඨු කතපරිකම්මං. උක්කාමුඛෙ සුකුසලසම්පහට්ඨන්ති සුවණ්ණකාරඋද්ධනෙ පචිත්වා සුකුසලෙන සුවණ්ණකාරෙන ඝට්ටනපරිමජ්ජනහංසනෙන සුට්ඨු පහට්ඨං සුපරිමද්දිතන්ති අත්ථො. පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තන්ති අග්ගිනා පචිත්වා දීපිදාඨාය ඝංසිත්වා ගෙරුකපරිකම්මං කත්වා රත්තකම්බලෙ ඨපිතං. භාසතෙති සඤ්ජාතඔභාසතාය භාසතෙ. තපතෙති අන්ධකාරවිද්ධංසනතාය තපතෙ. විරොචතීති විජ්ජොතමානං හුත්වා විරොචති, සොභතීති අත්ථො. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยาวญฺจิทํ" นี้ เป็นคำกำหนดประมาณอย่างยิ่ง. บทนั้นมีความเกี่ยวข้องกับบทว่า "วิปฺปสนฺนานิ". อธิบายว่า ผ่องใสอย่างยิ่ง คือ ผ่องใสโดยประมาณยิ่ง. บทว่า "อินฺทฺริยานิ" คือ อินทรีย์ ๖ มีจักขุเป็นต้น. จริงอยู่ เพราะพราหมณ์นั้นเห็นความผ่องใสแห่งที่ตั้งของอินทรีย์ ๕ ความผ่องใสของอินทรีย์เหล่านั้นจึงปรากฏ. ก็เพราะว่าความผ่องใสนั้นย่อมมีได้เมื่อใจผ่องใสเท่านั้น จริงอยู่ ความผ่องใสแห่งอินทรีย์ของบุคคลผู้มีจิตไม่ผ่องใสย่อมไม่มี ฉะนั้น ความผ่องใสแห่งมโนทวารของพราหมณ์นั้นจึงปรากฏด้วย. พราหมณ์นั้นถือเอาความผ่องใสนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใส". บทว่า "ปริสุทฺโธ" คือ ไม่มีมลทิน. บทว่า "ปริโยทาโต" คือ ผุดผ่อง. บทว่า "สารทํ พทรปณฺฑุํ" คือ ผลพุทราที่เกิดในสารทกาล ไม่สุกดีนัก. จริงอยู่ ผลพุทรานั้นย่อมทั้งบริสุทธิ์และผุดผ่อง. บทว่า "ตาลปกฺกํ" คือ ผลตาลสุกดี. บทว่า "สมฺปติ พนฺธนา ปมุตฺตํ" คือ หลุดจากขั้วในขณะนั้นเอง. จริงอยู่ เมื่อนำโคนขั้วของผลตาลนั้นออกแล้ว ทำให้หันหน้ามา วางไว้บนแผ่นกระดาน ที่ประมาณ ๔ นิ้ว ย่อมปรากฏแก่ผู้มองดูว่าเป็นของบริสุทธิ์ผุดผ่อง. ท่านหมายถึงข้อนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า "เนกฺขํ ชมฺโพนทํ" คือ แท่งทองชมพูนุทมีสีแดงจัด. บทว่า "ทกฺขกมฺมารปุตฺตสุปริกมฺมกตํ" คือ อันบุตรช่างทองผู้ฉลาดตกแต่งเป็นอย่างดี. บทว่า "อุกฺกามุเข สุกุสลสมฺปหฏฺฐํ" อธิบายว่า หลอมในเตาของช่างทองแล้ว อันช่างทองผู้ฉลาดอย่างยิ่งขัดสีด้วยการตี การขัด และการทำให้แวววาว เป็นอย่างดีแล้ว. บทว่า "ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตํ" คือ หลอมด้วยไฟ ขัดด้วยเขี้ยวเสือดาว ตกแต่งด้วยดินแดงแล้ว วางไว้บนผ้ากัมพลสีแดง. บทว่า "ภาสเต" คือ ย่อมส่องสว่างเพราะมีแสงเกิดขึ้น. บทว่า "ตปเต" คือ ย่อมรุ่งโรจน์เพราะกำจัดความมืด. บทว่า "วิโรจติ" คือ เป็นของสว่างไสวอยู่ ย่อมรุ่งเรือง อธิบายว่า ย่อมงดงาม. උච්චාසයනමහාසයනානීති එත්ථ අතික්කන්තප්පමාණං උච්චාසයනං නාම, ආයතවිත්ථතං අකප්පියභණ්ඩං මහාසයනං නාම. ඉදානි තානි දස්සෙන්තො සෙය්‍යථිදං, ආසන්දීතිආදිමාහ. තත්ථ ආසන්දීති අතික්කන්තප්පමාණං ආසනං. පල්ලඞ්කොති පාදෙසු වාළරූපානි ඨපෙත්වා කතො. ගොනකොති දීඝලොමකො මහාකොජවො. චතුරඞ්ගුලාධිකානි කිර තස්ස ලොමානි. චිත්තකොති වානචිත්තං උණ්ණාමයත්ථරණං. පටිකාති උණ්ණාමයො සෙතත්ථරකො. පටලිකාති ඝනපුප්ඵො උණ්ණාමයත්ථරකො, යො ආමලකපට්ටොතිපි වුච්චති. තූලිකාති තිණ්ණං තූලානං අඤ්ඤතරපුණ්ණා තූලිකා. විකතිකාති සීහබ්‍යග්ඝාදිරූපවිචිත්‍රො උණ්ණාමයත්ථරකො. උද්දලොමීති උභතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං. කෙචි එකතො උග්ගතපුප්ඵන්ති වදන්ති. එකන්තලොමීති එකතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං. කෙචි උභතො උග්ගතපුප්ඵන්ති වදන්ති. කට්ටිස්සන්ති රතනපරිසිබ්බිතං කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයං පච්චත්ථරණං. කොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බිතමෙව කොසියසුත්තමයං පච්චත්ථරණං. කුත්තකන්ති සොළසන්නං නාටකිත්ථීනං ඨත්වා නච්චනයොග්ගං උණ්ණාමයත්ථරණං. හත්ථත්ථරාදයො හත්ථිපිට්ඨාදීසු අත්ථරණකඅත්ථරකා චෙව [Pg.172] හත්ථිරූපාදීනි දස්සෙත්වා කතඅත්ථරකා ච. අජිනප්පවෙණීති අජිනචම්මෙහි මඤ්චප්පමාණෙන සිබ්බිත්වා කතප්පවෙණී. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. ในบทว่า "อุจฺจาสยนมหาสยน" นี้ ที่นอนที่สูงเกินประมาณ ชื่อว่า อุจจาสยนะ. เครื่องปูลาดที่ไม่สมควรซึ่งยาวและกว้าง ชื่อว่า มหาสยนะ. บัดนี้ เมื่อจะแสดงที่นอนสูงและที่นอนใหญ่เหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เสยฺยถีทํ อาสนฺที". ในบทเหล่านั้น บทว่า "อาสนฺที" คือ อาสนะที่สูงเกินประมาณ. บทว่า "ปลฺลงฺโก" คือ บัลลังก์ที่ทำโดยตั้งรูปสัตว์ร้ายไว้ที่เท้า. บทว่า "โคนโก" คือ พรมใหญ่มีขนยาว. ได้ยินว่า ขนของพรมนั้นยาวเกิน ๔ นิ้ว. บทว่า "จิตฺตกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีลวดลายวิจิตร. บทว่า "ปฏิกา" คือ เครื่องปูลาดสีขาวทำด้วยขนสัตว์. บทว่า "ปฏลิกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีดอกไม้หนาทึบ ซึ่งเรียกว่า "อามลกปฏฺฏะ" ก็มี. บทว่า "ตูลิกา" คือ ฟูกที่ยัดด้วยนุ่นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดานุ่น ๓ ชนิด. บทว่า "วิกติกา" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์วิจิตรด้วยรูปสิงห์ รูปเสือ เป็นต้น. บทว่า "อุทฺธโลมี" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีชายทั้งสองข้าง. บางพวกกล่าวว่า มีดอกไม้งอกขึ้นข้างเดียว. บทว่า "เอกนฺตโลมี" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีชายข้างเดียว. บางพวกกล่าวว่า มีดอกไม้งอกขึ้นทั้งสองข้าง. บทว่า "กฏฺฏิสฺสํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยไหมแกมไหมทอง เย็บปักด้วยรัตนะ. บทว่า "โกเสยฺยํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยเส้นไหม เย็บปักด้วยรัตนะ. บทว่า "กุตฺตกํ" คือ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์ สมควรที่หญิงฟ้อนรำ ๑๖ คนจะยืนฟ้อนรำได้. บทว่า "หตฺถตฺถราทโย" คือ เครื่องปูลาดที่ปูบนหลังช้างเป็นต้น และเครื่องปูลาดที่ทำโดยแสดงรูปช้างเป็นต้น. บทว่า "อชินปฺปเวณี" คือ เครื่องปูลาดที่ทำโดยเย็บหนังเสือเหลืองตามขนาดเตียงซ้อนกันเป็นชั้นๆ. บทที่เหลือมีอรรถตามที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. නිකාමලාභීති අතිකාමලාභී ඉච්ඡිතිච්ඡිතලාභී. අකිච්ඡලාභීති අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී මහන්තලාභී, උළාරුළාරානෙව ලභති මඤ්ඤෙති සන්ධාය වදති. අයං කිර බ්‍රාහ්මණො සයනගරුකො, සො භගවතො විප්පසන්නින්ද්‍රියාදිතං දිස්වා ‘‘අද්ධා එස එවරූපෙසු උච්චාසයනමහාසයනෙසු නිසීදති චෙව නිපජ්ජති ච. තෙනස්ස විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානි, පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො’’ති මඤ්ඤමානො ඉමං සෙනාසනවණ්ණං කථෙසි. คำว่า นิกามลาภี คือ เป็นผู้ได้ตามความปรารถนาอย่างยิ่ง ได้ตามที่ปรารถนาทุกครั้งไป. คำว่า อกิจฉลาภี คือ เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก. คำว่า อกสิรลาภี คือ เป็นผู้ได้ของที่ไพบูลย์ ได้ของที่ใหญ่. ท่านหมายถึงว่า ย่อมได้แต่เสนาสนะอันประเสริฐยิ่งนัก ดังนี้แล้วจึงกล่าว. ได้ยินว่า พราหมณ์นี้เป็นผู้หนักในเสนาสนะ เขาเห็นความเป็นผู้มีอินทรีย์ผ่องใสยิ่งของพระผู้มีพระภาคแล้ว สำคัญว่า “แน่แท้ พระโคดมนี้ย่อมนั่งและบรรทมในที่นอนที่นั่งอันสูงใหญ่อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น อินทรีย์ทั้งหลายของท่านจึงผ่องใสยิ่งนัก ผิวพรรณก็บริสุทธิ์ผุดผ่อง” ดังนี้ จึงได้กล่าวสรรเสริญเสนาสนะนี้. ලද්ධා ච පන න කප්පන්තීති එත්ථ කිඤ්චි කිඤ්චි කප්පති. සුද්ධකොසෙය්‍යඤ්හි මඤ්චෙපි අත්ථරිතුං වට්ටති, ගොනකාදයො ච භූමත්ථරණපරිභොගෙන, ආසන්දියා පාදෙ ඡින්දිත්වා, පල්ලඞ්කස්ස වාළෙ භින්දිත්වා, තූලිකං විජටෙත්වා ‘‘බිම්බොහනඤ්ච කාතු’’න්ති (චූළව. 297) වචනතො ඉමානිපි එකෙන විධානෙන කප්පන්ති. අකප්පියං පන උපාදාය සබ්බානෙව න කප්පන්තීති වුත්තානි. ในบทว่า "ลทฺธา จ ปน น กปฺปนฺติ" นี้ (เสนาสนะ) บางอย่างย่อมสมควร. จริงอยู่ ที่นอนที่ทำด้วยผ้าไหมล้วนย่อมควรเพื่อจะปูแม้บนเตียง และเครื่องปูลาดมีขนยาวเป็นต้นก็ย่อมควรโดยการใช้เป็นเครื่องปูพื้น. และเพราะพระองค์ตรัสไว้ว่า “ให้ตัดเท้าแห่งอาสนที ให้ทำลายขาแห่งบัลลังก์ ให้สางฟูก และให้ทำเป็นหมอนอิง” แม้สิ่งเหล่านี้ก็ย่อมควรโดยปริยายหนึ่ง. แต่เพราะอาศัย (เสนาสนะ) ที่ไม่สมควร ท่านจึงกล่าวว่า ทั้งหมดทีเดียวย่อมไม่สมควร. වනන්තඤ්ඤෙව පවිසාමීති අරඤ්ඤංයෙව පවිසාමි. යදෙවාති යානියෙව. පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙන්තො උජුං කායං ඨපෙත්වා. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපෙත්වා, පරිග්ගහිතනිය්‍යානං වා කත්වාති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති (පටි. ම. 1.164). උපසම්පජ්ජ විහරාමීති පටිලභිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා විහරාමි. එවංභූතොති එවං පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරසමඞ්ගී හුත්වා. දිබ්බො මෙ එසො තස්මිං සමයෙ චඞ්කමො හොතීති චත්තාරි හි රූපජ්ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා චඞ්කමන්තස්ස චඞ්කමො දිබ්බචඞ්කමො නාම හොති, සමාපත්තිතො වුට්ඨාය චඞ්කමන්තස්සාපි චඞ්කමො දිබ්බචඞ්කමොයෙව. ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. තථා ඉතරෙසු ද්වීසු විහාරෙසු. คำว่า "วนนฺตญฺเญว ปวิสามิ" คือ เราย่อมเข้าสู่ป่าเท่านั้น. คำว่า "ยเทว" คือ "ยานิเย่ว" (อันใด). คำว่า "ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา" คือ คู้ขาเข้ามาโดยรอบ คือนั่งขัดสมาธิ. คำว่า "อุชุํ กายํ ปณิธาย" คือ ตั้งกายตรง ดำรงกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนให้จรดกันท่อนต่อท่อน. คำว่า "ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" คือ ตั้งสติไว้เฉพาะหน้ากรรมฐาน หรือมีความหมายว่า ทำสติอันเป็นเครื่องนำออกที่ตนประคองไว้แล้ว. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า “บทว่า ปริ มีอรรถว่า ประคองไว้. บทว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นเครื่องนำออก. บทว่า สติ มีอรรถว่า การเข้าไปตั้งมั่น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา”. คำว่า "อุปสมฺปชฺช วิหรามิ" คือ เราเข้าถึงแล้ว ทำให้แจ้งแล้วอยู่. คำว่า "เอวํภูโต" คือ เป็นผู้ประกอบด้วยฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้นอย่างนี้. ในบทว่า "ทิพฺโพ เม เอโส ตสฺมึ สมเย จงฺกโม โหติ" นั้น จริงอยู่ การจงกรมของผู้ที่เข้าสมาบัติในรูปฌาน ๔ ชื่อว่า ทิพพจงกรม, แม้การจงกรมของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วจงกรม ก็เป็นทิพพจงกรมเหมือนกัน. ในอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. ในวิหารที่เหลืออีก ๒ อย่างก็เช่นเดียวกัน. සො [Pg.173] එවං පජානාමි ‘‘රාගො මෙ පහීනො’’ති මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගෙන පහීනරාගමෙව දස්සෙන්තො ‘‘සො එවං පජානාමි රාගො මෙ පහීනො’’ති ආහ. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉමිනා පන කිං කථිතං හොතීති? පච්චවෙක්ඛණා කථිතා, පච්චවෙක්ඛණාය ඵලසමාපත්ති කථිතා. ඵලසමාපත්තිඤ්හි සමාපන්නස්සපි සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්සාපි චඞ්කමාදයො අරියචඞ්කමාදයො හොන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงถึงราคะที่ทรงละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค ณ มหาโพธิบัลลังก์นั่นเทียว จึงตรัสว่า "โส เอวํ ปชานามิ ราโค เม ปหีโน" (เราย่อมรู้อย่างนี้ว่า ราคะของเราสิ้นแล้ว). แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ถามว่า ก็ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอะไรไว้? ตอบว่า ท่านกล่าวปัจจเวกขณญาณไว้, โดยปัจจเวกขณญาณ ท่านกล่าวผลสมาบัติไว้. จริงอยู่ การจงกรมเป็นต้นของผู้ที่เข้าผลสมาบัติอยู่ก็ดี ของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วก็ดี ย่อมเป็นอริยจงกรมเป็นต้น. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ ตื้นทั้งนั้น. 4. සරභසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาสรภสูตร 65. චතුත්ථෙ රාජගහෙති එවංනාමකෙ නගරෙ. ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙති ගිජ්ඣසදිසානිස්ස කූටානි, ගිජ්ඣා වා තස්ස කූටෙසු වසන්තීති ගිජ්ඣකූටො, තස්මිං ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ. එතෙනස්ස රාජගහං ගොචරගාමං කත්වා විහරන්තස්ස වසනට්ඨානං දස්සිතං. ගිජ්ඣකූටස්මිඤ්හි තථාගතං උද්දිස්ස විහාරො කාරිතො, ගිජ්ඣකූටවිහාරොත්වෙවස්ස නාමං. තත්ථායං තස්මිං සමයෙ විහරතීති. සරභො නාම පරිබ්බාජකො අචිරපක්කන්තො හොතීති සරභොති එවංනාමකො පරිබ්බාජකො ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව පක්කන්තො හොති, අධුනා විබ්භන්තොති අත්ථො. සම්මාසම්බුද්ධෙ හි ලොකෙ උප්පන්නෙ තිත්ථියා නට්ඨලාභසක්කාරා අහෙසුං, තිණ්ණං රතනානං මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි. යථාහ – ๖๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า "ราชคเห" คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้. บทว่า "คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต" คือ ยอดเขาทั้งหลายของภูเขานั้นมีสัณฐานเหมือนนกแร้ง หรืออีกอย่างหนึ่ง ฝูงแร้งย่อมอาศัยอยู่บนยอดเขานั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า คิชฌกูฏ, บนภูเขาคิชฌกูฏนั้น. ด้วยบทนี้ เป็นอันแสดงสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงกระทำกรุงราชคฤห์ให้เป็นโคจรคามแล้วประทับอยู่. จริงอยู่ ที่ภูเขาคิชฌกูฏ มีวิหารที่เขาสร้างอุทิศพระตถาคต วิหารนั้นมีชื่อว่า คิชฌกูฏวิหาร นั่นเทียว. ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ในวิหารนั้น. ในบทว่า "สรโภ นาม ปริพฺพาชโก อจิรปกฺกนฺโต โหติ" นั้น บทว่า "สรโภ" คือ ปริพาชกชื่ออย่างนี้ บวชในพระศาสนานี้แล้ว ไม่นานก็หลีกไป อธิบายว่า บัดนี้ได้สึกไปแล้ว. จริงอยู่ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลก พวกเดียรถีย์ก็เสื่อมจากลาภและสักการะ ลาภสักการะใหญ่หลวงเกิดขึ้นแก่พระรัตนตรัย. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං. අඤ්ඤතිත්ථියා පන පරිබ්බාජකා අසක්කතා හොන්ති අගරුකතා අමානිතා අපූජිතා න ලාභිනො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා.14; සං.නි.1.2.70). “ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ที่เขาสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรง เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร. ส่วนปริพาชกอัญญเดียรถีย์ทั้งหลาย เป็นผู้ที่เขาไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา ไม่เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร”. තෙ එවං පරිහීනලාභසක්කාරා පඤ්චසතමත්තා එකස්මිං පරිබ්බාජකාරාමෙ සන්නිපතිත්වා සම්මන්තයිංසු – ‘‘භො, මයං සමණස්ස ගොතමස්ස උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය හතලාභසක්කාරා ජාතා, සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකානඤ්චස්ස එකං අවණ්ණං උපධාරෙථ, අවණ්ණං පත්ථරිත්වා එතස්ස [Pg.174] සාසනං ගරහිත්වා අම්හාකං ලාභසක්කාරං උප්පාදෙස්සාමා’’ති. තෙ වජ්ජං ඔලොකෙන්තා – ‘‘තීසු ද්වාරෙසු ආජීවෙ චාති චතූසුපි ඨානෙසු සමණස්ස ගොතමස්ස වජ්ජං පස්සිතුං න සක්කා, ඉමානි චත්තාරි ඨානානි මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ ඔලොකෙථා’’ති ආහංසු. අථ නෙසං අන්තරෙ එකො එවමාහ – ‘‘අහං අඤ්ඤං න පස්සාමි, ඉමෙ අන්වඩ්ඪමාසං සන්නිපතිත්වා ද්වාරවාතපානානි පිධාය සාමණෙරානම්පි පවෙසනං න දෙන්ති. ජීවිතසදිසාපි උපට්ඨාකා දට්ඨුං න ලභන්ති, ආවට්ටනිමායං ඔසාරෙත්වා ඔසාරෙත්වා ජනං ආවට්ටෙත්වා ආවට්ටෙත්වා ඛාදන්ති. සචෙ තං මයං ආහරිතුං සක්ඛිස්සාම, එවං නො ලාභසක්කාරඋළාරො භවිස්සතී’’ති. අපරොපි එවමෙව වදන්තො උට්ඨාසි. සබ්බෙ එකවාදා අහෙසුං. තතො ආහංසු – ‘‘යො තං ආහරිතුං සක්ඛිස්සති, තං මයං අම්හාකං සමයෙ ජෙට්ඨකං කරිස්සාමා’’ති. เดียรถีย์เหล่านั้นผู้เสื่อมจากลาภสักการะอย่างนี้ ประมาณ ๕๐๐ คน ประชุมกันในอารามของปริพาชกแห่งหนึ่งแล้ว ปรึกษากันว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราจำเดิมแต่กาลที่พระสมณโคดมอุบัติขึ้น ก็เสื่อมจากลาภสักการะ พวกท่านจงสอดส่องหาโทษอย่างหนึ่งของพระสมณโคดมและของพระสาวกของท่าน เราจักประกาศโทษนั้นแล้วติเตียนศาสนาของท่าน ยังลาภสักการะให้เกิดขึ้นแก่พวกเรา”. เดียรถีย์เหล่านั้นเมื่อมองหาโทษ ก็กล่าวกันว่า “ไม่สามารถจะเห็นโทษของพระสมณโคดมในฐานะทั้ง ๔ คือ ในทวารทั้ง ๓ และในอาชีวะได้ พวกท่านจงเว้นฐานะ ๔ อย่างนี้แล้ว มองหาในที่อื่นเถิด”. ครั้งนั้น ในระหว่างเดียรถีย์เหล่านั้น คนหนึ่งได้กล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าพเจ้าไม่เห็นอย่างอื่น สมณะเหล่านี้ประชุมกันทุกกึ่งเดือนแล้วปิดประตูหน้าต่าง ไม่ให้แม้สามเณรเข้าไป แม้อุปัฏฐากผู้เปรียบด้วยชีวิตก็ไม่ได้เพื่อจะเห็น พวกเขาร่ายมนต์อาวัฏฏนีมายาแล้วๆ เล่าๆ ลวงประชาชนแล้วๆ เล่าๆ กิน. ถ้าพวกเราสามารถจะนำมนต์นั้นมาได้ ลาภสักการะอันโอฬารจักมีแก่พวกเราอย่างนี้”. แม้คนอื่นก็ลุกขึ้นกล่าวอย่างนี้เหมือนกัน. ทั้งหมดได้มีความเห็นเป็นอย่างเดียวกัน. แต่นั้นจึงกล่าวกันว่า “ผู้ใดสามารถจะนำมนต์นั้นมาได้ พวกเราจักทำผู้นั้นให้เป็นใหญ่ในลัทธิของพวกเรา”. තතො කොටිතො පට්ඨාය ‘‘ත්වං සක්ඛිස්සසි, ත්වං සක්ඛිස්සසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අහං න සක්ඛිස්සාමි, අහං න සක්ඛිස්සාමී’’ති බහූහි වුත්තෙ සරභං පුච්ඡිංසු – ‘‘ත්වං සක්ඛිස්සසි ආචරියා’’ති. සො ආහ – ‘‘අගරු එතං ආහරිතුං, සචෙ තුම්හෙ අත්තනො කථාය ඨත්වා මං ජෙට්ඨකං කරිස්සථා’’ති. අගරු එතමාචරිය ආහර, ත්වං කතොයෙවාසි අම්හෙහි ජෙට්ඨකොති. සො ආහ – ‘‘තං ආහරන්තෙන ථෙනෙත්වා වා විලුම්පිත්වා වා ආහරිතුං න සක්කා, සමණස්ස පන ගොතමස්ස සාවකසදිසෙන හුත්වා තස්ස සාවකෙ වන්දිත්වා වත්තපටිවත්තං කත්වා තෙසං පත්තෙ භත්තං භුඤ්ජිත්වා ආහරිතුං සක්කා. රුච්චති වො එතස්ස එත්තකස්ස කිරියා’’ති. යංකිඤ්චි කත්වා ආහරිත්වා ච නො දෙහීති. තෙන හි මං දිස්වා අපස්සන්තා විය භවෙය්‍යාථාති පරිබ්බාජකානං සඤ්ඤං දත්වා දුතියදිවසෙ පාතොව උට්ඨාය ගිජ්ඣකූටමහාවිහාරං ගන්ත්වා දිට්ඨදිට්ඨානං භික්ඛූනං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පාදෙ වන්දි. භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘අඤ්ඤෙ පරිබ්බාජකා චණ්ඩා ඵරුසා, අයං පන සද්ධො භවිස්සති පසන්නො’’ති. භන්තෙ, තුම්හෙ ඤත්වා යුත්තට්ඨානස්මිංයෙව පබ්බජිතා, මයං පන අනුපධාරෙත්වා අතිත්ථෙනෙව පක්ඛන්තා අනිය්‍යානිකමග්ගෙ විචරාමාති. සො එවං වත්වා දිට්ඨෙ දිට්ඨෙ භික්ඛූ පුනප්පුනං වන්දති, න්හානොදකාදීනි පටියාදෙති, දන්තකට්ඨං කප්පියං කරොති, පාදෙ ධොවති මක්ඛෙති, අතිරෙකභත්තං ලභිත්වා භුඤ්ජති. ลำดับนั้น เริ่มตั้งแต่คนสุดท้ายไป พวกเขาถามว่า “ท่านจะสามารถไหม ท่านจะสามารถไหม” เมื่อปริพาชกจำนวนมากกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่สามารถ ข้าพเจ้าไม่สามารถ” พวกเขาจึงถามสรภปริพาชกว่า “ท่านอาจารย์ ท่านจะสามารถไหม” เขากล่าวว่า “การนำมายานั้นมา ไม่ใช่เรื่องหนักเลย ถ้าพวกท่านตั้งอยู่ในคำพูดของตนแล้ว ทำให้ข้าพเจ้าเป็นหัวหน้า” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านอาจารย์ เรื่องนี้ไม่หนักเลย ท่านจงนำมาเถิด ท่านเป็นหัวหน้าของพวกเราก็เพราะเหตุที่ทำนั่นแหละ” เขากล่าวว่า “ผู้ที่จะนำมายานั้นมา ไม่สามารถนำมาได้ด้วยการขโมยหรือปล้นเอา แต่สามารถนำมาได้โดยทำตนให้เหมือนสาวกของพระสมณโคดม ไหว้สาวกของท่าน ทำวัตรปฏิบัติ กินภัตตาหารในบาตรของท่านเหล่านั้น พวกท่านพอใจการกระทำเพียงเท่านี้หรือไม่” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านจะทำอะไรก็ตามแล้วนำมา ขอจงให้แก่พวกเราเถิด” (สรภะกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น เมื่อพวกท่านเห็นข้าพเจ้าแล้ว จงเป็นเหมือนผู้ไม่เห็น” แล้วให้สัญญาณแก่พวกปริพาชก ในวันที่สอง ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ไปยังคิชฌกูฏมหาวิหาร ไหว้เท้าของภิกษุทั้งหลายที่เห็นแล้วๆ ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ปริพาชกพวกอื่นดุร้ายหยาบคาย แต่ท่านผู้นี้คงจะมีศรัทธาเลื่อมใส” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายรู้แล้วจึงบวชในสถานะที่สมควร แต่พวกข้าพเจ้าไม่ได้พิจารณาให้ดี จึงก้าวลงสู่ท่าที่ไม่ใช่ท่า (ลัทธิที่ผิด) เที่ยวไปในทางที่ไม่ออกจากทุกข์” เขากล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ไหว้ภิกษุที่เห็นแล้วๆ อยู่บ่อยๆ จัดเตรียมน้ำสรงเป็นต้น ทำไม้ชำระฟันให้เป็นของสมควร ล้างเท้า ทาเท้า ได้ภัตตาหารส่วนเกินแล้วก็บริโภค තං [Pg.175] ඉමිනා නීහාරෙන වසන්තං එකො මහාථෙරො දිස්වා, ‘‘පරිබ්බාජක, ත්වං සද්ධො පසන්නො, කිං න පබ්බජසී’’ති. කො මං, භන්තෙ, පබ්බාජෙස්සති. මයඤ්හි චිරකාලං භදන්තානං පච්චත්ථිකා හුත්වා විචරිම්හාති. ථෙරො ‘‘සචෙ ත්වං පබ්බජිතුකාමො, අහං තං පබ්බාජෙස්සාමී’’ති වත්වා පබ්බාජෙසි. සො පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය නිරන්තරං වත්තපටිවත්තමකාසි. අථ නං ථෙරො වත්තෙ පසීදිත්වා නචිරස්සෙව උපසම්පාදෙසි. සො උපොසථදිවසෙ භික්ඛූහි සද්ධිං උපොසථග්ගං පවිසිත්වා භික්ඛූ මහන්තෙන උස්සාහෙන පාතිමොක්ඛං පග්ගණ්හන්තෙ දිස්වා ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ඔසාරෙත්වා ඔසාරෙත්වා ලොකං ඛාදන්ති, කතිපාහෙන හරිස්සාමී’’ති චින්තෙසි. සො පරිවෙණං ගන්ත්වා උපජ්ඣායං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, කො නාමො අයං ධම්මො’’ති පුච්ඡි. පාතිමොක්ඛො නාම, ආවුසොති. උත්තමධම්මො එස, භන්තෙ, භවිස්සතීති. ආම, ආවුසො, සකලසාසනධාරණී අයං සික්ඛාති. භන්තෙ, සචෙ එස සික්ඛාධම්මො උත්තමො, ඉමමෙව පඨමං ගණ්හාමීති. ගණ්හාවුසොති ථෙරො සම්පටිච්ඡි. සො ගණ්හන්තො පරිබ්බාජකෙ පස්සිත්වා ‘‘කීදිසං ආචරියා’’ති පුච්ඡිතො, ‘‘ආවුසො, මා චින්තයිත්ථ, කතිපාහෙන ආහරිස්සාමී’’ති වත්වා නචිරස්සෙව උග්ගණ්හිත්වා උපජ්ඣායං ආහ – ‘‘එත්තකමෙව, භන්තෙ, උදාහු අඤ්ඤම්පි අත්ථී’’ති. එත්තකමෙව, ආවුසොති. พระมหาเถระรูปหนึ่งเห็นเขาผู้อยู่อย่างนี้แล้ว จึงกล่าวว่า “ดูก่อนปริพาชก ท่านเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เหตุไรจึงไม่บวชเล่า” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ใครเล่าจะให้ข้าพเจ้าบวช เพราะพวกข้าพเจ้าเป็นศัตรูของท่านผู้เจริญทั้งหลายเที่ยวไปสิ้นกาลนาน” พระเถระกล่าวว่า “ถ้าท่านประสงค์จะบวช เราจะให้ท่านบวช” แล้วก็ให้เขาบวช เขาตั้งแต่เวลาที่บวชแล้ว ได้ทำวัตรปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ ลำดับนั้น พระเถระเลื่อมใสในวัตรปฏิบัติของเขาแล้ว จึงให้อุปสมบทในไม่ช้า ในวันอุโบสถ เขาเข้าไปยังโรงอุโบสถพร้อมกับภิกษุทั้งหลาย เห็นภิกษุทั้งหลายกำลังสวดปาฏิโมกข์ด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง จึงคิดว่า “พวกเขาใช้วิธีนี้รวบรวม (คน) แล้วก็กินชาวโลก เราจะนำไปให้ได้ในสองสามวัน” เขาไปยังปริเวณ ไหว้อุปัชฌาย์แล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธรรมนี้ชื่อว่าอะไร” (อุปัชฌาย์ตอบว่า) “ดูก่อนอาวุโส ชื่อว่าปาฏิโมกข์” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธรรมนี้คงเป็นธรรมอันสูงสุด” (อุปัชฌาย์กล่าวว่า) “ใช่แล้ว อาวุโส สิกขานี้เป็นเครื่องทรงไว้ซึ่งพระศาสนาทั้งสิ้น” (สรภะกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าสิกขาธรรมนี้สูงสุด ข้าพเจ้าจะเรียนสิกขาธรรมนี้ก่อนทีเดียว” พระเถระรับคำว่า “จงเรียนเถิด อาวุโส” ขณะที่เขากำลังเรียนอยู่ ได้เห็นพวกปริพาชก เมื่อถูกถามว่า “เป็นอย่างไรบ้าง ท่านอาจารย์” จึงกล่าวตอบว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อย่ากังวลไปเลย อีกสองสามวันข้าพเจ้าจะนำมาให้” เรียนจบในไม่ช้าแล้ว จึงกล่าวกับอุปัชฌาย์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีเพียงเท่านี้ หรือว่ายังมีอื่นอีก” (อุปัชฌาย์ตอบว่า) “มีเพียงเท่านี้แหละ อาวุโส” සො පුනදිවසෙ යථානිවත්ථපාරුතොව ගහිතනීහාරෙනෙව පත්තං ගහෙත්වා ගිජ්ඣකූටා නික්ඛම්ම පරිබ්බාජකාරාමං අගමාසි. පරිබ්බාජකා දිස්වා ‘‘කීදිසං, ආචරිය, නාසක්ඛිත්ථ මඤ්ඤෙ ආවට්ටනිමායං ආහරිතු’’න්ති තං පරිවාරයිංසු. මා චින්තයිත්ථ, ආවුසො, ආහටා මෙ ආවට්ටනිමායා, ඉතො පට්ඨාය අම්හාකං ලාභසක්කාරො මහා භවිස්සති. තුම්හෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගා හොථ, මා විවාදං අකත්ථාති. සචෙ තෙ, ආචරිය, සුග්ගහිතා, අම්හෙපි නං වාචෙහීති. සො ආදිතො පට්ඨාය පාතිමොක්ඛං ඔසාරෙසි. අථ තෙ සබ්බෙපි – ‘‘එථ, භො, නගරෙ විචරන්තා සමණස්ස ගොතමස්ස අවණ්ණං කථෙස්සාමා’’ති අනුග්ඝාටිතෙසුයෙව නගරද්වාරෙසු ද්වාරසමීපං ගන්ත්වා විවටෙන ද්වාරෙන සබ්බපඨමං පවිසිංසු. එවං සලිඞ්ගෙනෙව අපක්කන්තං තං පරිබ්බාජකං සන්ධාය – ‘‘සරභො නාම පරිබ්බාජකො අචිරපක්කන්තො හොතී’’ති වුත්තං. ในวันรุ่งขึ้น เขาครองผ้าตามที่เคยครอง ถือบาตรในลักษณะที่เคยถือ (คือในเพศบรรพชิต) นั่นแหละ ออกจากเขาคิชฌกูฏ ไปยังอารามของปริพาชก พวกปริพาชกเห็นแล้วจึงแวดล้อมเขากล่าวว่า “เป็นอย่างไรบ้าง ท่านอาจารย์ ดูเหมือนท่านจะไม่สามารถนำอาวัฏฏนีมายามาได้กระมัง” (สรภะกล่าวว่า) “อย่ากังวลไปเลย อาวุโสทั้งหลาย อาวัฏฏนีมายาเรานำมาแล้ว จำเดิมแต่นี้ไป ลาภสักการะของพวกเราจักมีมาก พวกท่านจงสามัคคีกัน อย่าได้ทะเลาะกันเลย” (พวกปริพาชกกล่าวว่า) “ท่านอาจารย์ ถ้าท่านเรียนมาดีแล้ว โปรดสอนมายานั้นแก่พวกเราด้วย” เขาจึงสวดปาฏิโมกข์ตั้งแต่ต้น ครั้งนั้น ปริพาชกเหล่านั้นทั้งหมดกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราเที่ยวไปในเมือง จักกล่าวโทษของพระสมณโคดมกัน” เมื่อประตูเมืองทั้งหลายยังไม่เปิดนั่นเทียว พวกเขาไปยังใกล้ประตู แล้วเข้าเมืองเป็นพวกแรกสุดโดยประตูที่เปิดออก พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงปริพาชกนั้นผู้หลีกไปด้วยเพศของตนนั่นเองอย่างนี้ จึงตรัสว่า “ปริพาชกชื่อสรภะเพิ่งหลีกไปไม่นาน” තං [Pg.176] දිවසං පන භගවා පච්චූසසමයෙ ලොකං ඔලොකෙන්තො ඉදං අද්දස – ‘‘අජ්ජ සරභො පරිබ්බාජකො නගරෙ විචරිත්වා පකාසනීයකම්මං කරිස්සති, තිණ්ණං රතනානං අවණ්ණං කථෙන්තො විසං සිඤ්චිත්වා පරිබ්බාජකාරාමං ගමිස්සති, අහම්පි තත්ථෙව ගමිස්සාමි, චතස්සොපි පරිසා තත්ථෙව ඔසරිස්සන්ති. තස්මිං සමාගමෙ චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිස්සන්තී’’ති. තතො ‘‘තස්ස ඔකාසො හොතු, යථාරුචියා අවණ්ණං පත්ථරතූ’’ති චින්තෙත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ආනන්ද, අට්ඨාරසසු මහාවිහාරෙසු භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මයා සද්ධිංයෙව පිණ්ඩාය චරිතුං ආරොචෙහී’’ති. ථෙරො තථා අකාසි. භික්ඛූ පත්තචීවරමාදාය සත්ථාරමෙව පරිවාරයිංසු. සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝං ආදාය ද්වාරගාමසමීපෙයෙව පිණ්ඩාය චරි. සරභොපි පරිබ්බාජකෙහි සද්ධිං නගරං පවිට්ඨො තත්ථ තත්ථ පරිසමජ්ඣෙ රාජද්වාරවීථිචතුක්කාදීසු ච ගන්ත්වා ‘‘අඤ්ඤාතො මයා සමණානං සක්‍යපුත්තියානං ධම්මො’’තිආදීනි අභාසි. තං සන්ධාය සො රාජගහෙ පරිසති එවං වාචං භාසතීතිආදි වුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤාතොති ඤාතො අවබුද්ධො, පාකටං කත්වා උග්ගහිතොති දීපෙති. අඤ්ඤායාති ජානිත්වා. අපක්කන්තොති සලිඞ්ගෙනෙව අපක්කන්තො. සචෙ හි සමණස්ස ගොතමස්ස සාසනෙ කොචි සාරො අභවිස්ස, නාහං අපක්කමිස්සං. තස්ස පන සාසනං අසාරං නිස්සාරං, ආවට්ටනිමායං ඔසාරෙත්වා සමණා ලොකං ඛාදන්තීති එවමත්ථං දීපෙන්තො එවමාහ. ก็ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ได้ทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นี้ว่า 'วันนี้ สรภปริพาชกเที่ยวไปในพระนครแล้ว จักกระทำการประกาศ กล่าวติเตียนพระรัตนตรัยทั้งสาม ประพรมยาพิษ (คือคำติเตียน) แล้วจักไปยังอารามของปริพาชก แม้เราก็จะไปที่นั่นเหมือนกัน แม้บริษัททั้งสี่ก็จักประชุมกันที่นั่น ในการประชุมนั้น สัตว์แปดหมื่นสี่พันจักได้ดื่มอมตธรรม' ลำดับนั้น ทรงพระดำริว่า 'โอกาสจงมีแก่เขาเถิด เขาจงประกาศโทษตามความพอใจเถิด' แล้วจึงตรัสเรียกพระอานนทเถระว่า 'อานนท์ เธอจงแจ้งแก่ภิกษุสงฆ์ในมหาวิหาร 18 แห่ง ให้เที่ยวบิณฑบาตพร้อมกับเรา' พระเถระได้กระทำตามนั้น ภิกษุทั้งหลายถือบาตรและจีวรแวดล้อมพระศาสดา พระศาสดาทรงพาภิกษุสงฆ์เสด็จเที่ยวบิณฑบาตใกล้หมู่บ้านชายแดน แม้สรภปริพาชกก็เข้าไปในพระนครพร้อมกับพวกปริพาชก ไปในท่ามกลางบริษัทในที่นั้นๆ มีประตูพระราชวัง ถนน และทางสี่แพร่ง เป็นต้น แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ธรรมของสมณศากยบุตรทั้งหลาย เรารู้แจ้งแล้ว' อาศัยเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สรภปริพาชกนั้นกล่าววาจาเช่นนี้ในบริษัทที่กรุงราชคฤห์' ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญาโต แสดงความว่า รู้แล้ว เข้าใจแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว เรียนเอาแล้ว บทว่า อญฺญาย คือ รู้แล้ว บทว่า อปกฺกนฺโต คือ หลีกไปแล้วด้วยเพศของตนเอง (และกล่าวว่า) 'เพราะถ้าในศาสนาของพระสมณโคดมจะมีสาระอะไรๆ อยู่บ้าง เราก็จะไม่หลีกไป แต่ศาสนาของท่านนั้นไม่มีสาระ ปราศจากสาระ พวกสมณะรวบรวมมายาชื่ออาวัฏฏนีแล้วก็กินชาวโลก' เมื่อจะแสดงความหมายอย่างนี้ จึงกล่าวอย่างนี้ අථ ඛො සම්බහුලා භික්ඛූති අථ එවං තස්මිං පරිබ්බාජකෙ භාසමානෙ අරඤ්ඤවාසිනො පඤ්චසතා භික්ඛූ ‘‘අසුකට්ඨානං නාම සත්ථා පිණ්ඩාය චරිතුං ගතො’’ති අජානන්තා භික්ඛාචාරවෙලායං රාජගහං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. තෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. අස්සොසුන්ති සුණිංසු. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති ‘‘ඉමං කාරණං දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමා’’ති උපසඞ්කමිංසු. บทว่า อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู ความว่า ครั้งนั้น เมื่อปริพาชกนั้นกล่าวอยู่อย่างนี้ ภิกษุผู้อยู่ป่า 500 รูป ไม่ทราบว่า 'พระศาสดาเสด็จไปเที่ยวบิณฑบาต ณ ที่ชื่อโน้น' ในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ได้เข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุเหล่านั้น บทว่า อสฺโสสุํ คือ ได้ฟังแล้ว บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า เข้าไปเฝ้าด้วยตั้งใจว่า 'เราจักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระทศพล' සිප්පිනිකාතීරන්ති සිප්පිනිකාති එවංනාමිකාය නදියා තීරං. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙනාති කායඞ්ගවාචඞ්ගානි අචොපෙත්වා අබ්භන්තරෙ ඛන්තිං ධාරෙත්වා චිත්තෙනෙව අධිවාසෙසීති අත්ථො. එවං අධිවාසෙත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘කිං නු ඛො අජ්ජ මයා සරභස්ස වාදං මද්දිතුං ගච්ඡන්තෙන එකකෙන ගන්තබ්බං[Pg.177], උදාහු භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතෙනා’’ති. අථස්ස එතදහොසි – සචාහං භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගමිස්සාමි, මහාජනො එවං චින්තෙස්සති – ‘‘සමණො ගොතමො වාදුප්පත්තිට්ඨානං ගච්ඡන්තො පක්ඛං උක්ඛිපිත්වා ගන්ත්වා පරිසබලෙන උප්පන්නං වාදං මද්දති, පරවාදීනං සීසං උක්ඛිපිතුං න දෙතී’’ති. න ඛො පන මය්හං උප්පන්නෙ වාදෙ පරං ගහෙත්වා මද්දනකිච්චං අත්ථි, අහමෙව ගන්ත්වා මද්දිස්සාමි. අනච්ඡරියං චෙතං ය්වාහං ඉදානි බුද්ධභූතො අත්තනො උප්පන්නං වාදං මද්දෙය්‍යං, චරියං චරණකාලෙ අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තෙනාපි හි මයා වහිතබ්බං ධුරං අඤ්ඤො වහිතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. ඉමස්ස පනත්ථස්ස සාධනත්ථං – บทว่า สิปฺปินิกาตีรํ คือ ฝั่งแห่งแม่น้ำชื่อว่าสิปปินิกา บทว่า อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน ความว่า ไม่ทรงยังกายและวาจาให้ไหว ทรงไว้ซึ่งความอดทนภายใน ทรงอดกลั้นด้วยพระทัยเท่านั้น ทรงอดกลั้นอย่างนี้แล้ว ทรงดำริอีกว่า 'วันนี้ เราผู้จะไปเพื่อข่มวาทะของสรภะ ควรจะไปผู้เดียวหนอ หรือว่าควรจะไปโดยมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม' ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงดำริอย่างนี้ว่า 'ถ้าเรามีภิกษุสงฆ์แวดล้อมไป มหาชนจักคิดอย่างนี้ว่า 'พระสมณโคดมเมื่อจะไปยังที่เกิดวาทะ ก็ยกพวกพ้องไปแล้วข่มวาทะที่เกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งบริษัท ไม่ยอมให้ปรวาทีเงยศีรษะขึ้นได้' ก็เมื่อวาทะเกิดขึ้นแก่เรา กิจที่จะต้องพาผู้อื่นไปข่มย่อมไม่มี เราผู้เดียวเท่านั้นไปแล้วจักข่ม การที่เราผู้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วในบัดนี้ จะพึงข่มวาทะที่เกิดขึ้นแก่ตนได้นั้น ไม่น่าอัศจรรย์ เพราะแม้ในกาลที่บำเพ็ญจริยา แม้บังเกิดในปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ ธุระที่เราพึงนำไป ผู้อื่นชื่อว่าสามารถจะนำไปได้ ย่อมไม่มี' เพื่อจะทำให้ความข้อนี้สำเร็จ (จึงทรงนำเรื่องต่อไปนี้มา) ‘‘යතො යතො ගරු ධුරං, යතො ගම්භීරවත්තනී; තදාස්සු කණ්හං යුඤ්ජෙන්ති, ස්වාස්සු තං වහතෙ ධුර’’න්ති. (ජා. 1.1.29) – 'ในที่ใดๆ ธุระหนัก ในที่ใด ทางลึก (เพราะมีโคลนตมมาก) ในกาลนั้น เขาย่อมเทียมโคกัณหะ โคกัณหะนั้นย่อมนำธุระนั้นไปได้' (ชา. 1.1.29) – ඉදං කණ්හජාතකං ආහරිතබ්බං. අතීතෙ කිර එකො සත්ථවාහො එකිස්සා මහල්ලිකාය ගෙහෙ නිවාසං ගණ්හි. අථස්ස එකිස්සා ධෙනුයා රත්තිභාගසමනන්තරෙ ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. සා එකං වච්ඡකං විජායි. මහල්ලිකාය වච්ඡකං දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය පුත්තසිනෙහො උදපාදි. පුනදිවසෙ සත්ථවාහපුත්තො – ‘‘තව ගෙහවෙතනං ගණ්හාහී’’ති ආහ. මහල්ලිකා ‘‘මය්හං අඤ්ඤෙන කිච්චං න අත්ථි, ඉමමෙව වච්ඡකං දෙහී’’ති ආහ. ගණ්හ, අම්මාති. සා තං ගණ්හිත්වා ඛීරං පායෙත්වා යාගුභත්තතිණාදීනි දදමානා පොසෙසි. සො වුද්ධිමන්වාය පරිපුණ්ණරූපො බලවීරියසම්පන්නො අහොසි සම්පන්නාචාරො, කාළකො නාම නාමෙන. අථෙකස්ස සත්ථවාහස්ස පඤ්චහි සකටසතෙහි ආගච්ඡන්තස්ස උදකභින්නට්ඨානෙ සකටචක්කං ලග්ගි. සො දසපි වීසම්පි තිංසම්පි යොජෙත්වා නීහරාපෙතුං අසක්කොන්තො කාළකං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘තාත, තව වෙතනං දස්සාමි, සකටං මෙ උක්ඛිපිත්වා දෙහී’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා තං ආදාය – ‘‘අඤ්ඤො ඉමිනා සද්ධිං ධුරං වහිතුං සමත්ථො නත්ථී’’ති ධුරසකටෙ යොත්තං බන්ධිත්වා තං එකකංයෙව යොජෙසි. සො තං සකටං උක්ඛිපිත්වා ථලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා එතෙනෙව නිහාරෙන පඤ්ච සකටසතානි නීහරි. සො සබ්බපච්ඡිමසකටං නීහරිත්වා මොචියමානො ‘‘සු’’න්ති කත්වා සීසං උක්ඛිපි. พึงนำกัณหชาดกนี้มาแสดง ได้ยินว่า ในอดีต นายกองเกวียนคนหนึ่งได้พักอาศัยในเรือนของหญิงชราคนหนึ่ง ครั้งนั้น แม่โคตัวหนึ่งของเขาได้คลอดลูกในเวลาใกล้รุ่ง แม่โคนั้นคลอดลูกโคตัวหนึ่ง ความรักฉันบุตรได้เกิดขึ้นแก่หญิงชราตั้งแต่เวลาที่เห็นลูกโค ในวันรุ่งขึ้น บุตรของนายกองเกวียนกล่าวว่า 'ท่านจงรับค่าเช่าเรือนของท่านเถิด' หญิงชรากล่าวว่า 'เราไม่มีกิจด้วยสิ่งอื่น ท่านจงให้ลูกโคตัวนี้แก่เราเถิด' (เขาตอบว่า) 'รับไปเถิด ท่านแม่' นางรับลูกโคนั้นแล้ว ให้ดื่มนม ให้ข้าวต้ม ข้าว และหญ้า เป็นต้น เลี้ยงดู ลูกโคนั้นเจริญวัยขึ้น มีรูปร่างสมบูรณ์ สมบูรณ์ด้วยกำลังและความเพียร มีอาจารสมบัติ มีชื่อว่า กาฬกะ ครั้งนั้น ล้อเกวียนของนายกองเกวียนคนหนึ่งผู้มาด้วยเกวียนห้าร้อยเล่ม ได้ติดหล่มในที่ซึ่งถูกน้ำเซาะ เขาเทียมโคสิบตัวบ้าง ยี่สิบตัวบ้าง สามสิบตัวบ้าง ก็ไม่สามารถจะนำเกวียนขึ้นได้ จึงเข้าไปหาโคกาฬกะแล้วกล่าวว่า 'พ่อคุณ เราจะให้ค่าจ้างแก่ท่าน ท่านจงยกเกวียนของเราขึ้นให้เถิด' ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็จูงโคนั้นมา (คิดว่า) 'โคอื่นที่จะสามารถลากแอกไปพร้อมกับโคนี้ไม่มี' จึงผูกเชือกที่หัวเกวียนแล้วเทียมโคนั้นไว้แต่ผู้เดียว โคนั้นยกเกวียนนั้นขึ้นตั้งไว้บนบก แล้วได้นำเกวียนห้าร้อยเล่มขึ้นด้วยวิธีนี้ โคนั้นเมื่อนำเกวียนเล่มสุดท้ายขึ้นแล้ว กำลังจะถูกปลดออก ก็ทำเสียง 'ซู่' แล้วชูศีรษะขึ้น සත්ථවාහො [Pg.178] ‘‘අයං එත්තකානි සකටානි උක්ඛිපන්තො එවං න අකාසි, වෙතනත්ථං මඤ්ඤෙ කරොතී’’ති සකටගණනාය කහාපණෙ ගහෙත්වා පඤ්චසතභණ්ඩිකං තස්ස ගීවාය බන්ධාපෙසි. සො අඤ්ඤෙසං අත්තනො සන්තිකං අල්ලීයිතුං අදෙන්තො උජුකං ගෙහමෙව අගමාසි. මහල්ලිකා දිස්වා මොචෙත්වා කහාපණභාවං ඤත්වා ‘‘කස්මා, පුත්ත, එවමකාසි, මා ත්වං ‘මයා කම්මං කත්වා ආභතෙන අයං ජීවිස්සතී’ති සඤ්ඤමකාසී’’ති වත්වා ගොණං උණ්හොදකෙන න්හාපෙත්වා තෙලෙන අබ්භඤ්ජිත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය පුන මා එවමකාසී’’ති ඔවදි. එවං සත්ථා ‘‘චරියං චරණකාලෙ අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තෙනාපි හි මයා වහිතබ්බධුරං අඤ්ඤො වහිතුං සමත්ථො නාම නාහොසී’’ති චින්තෙත්වා එකකොව අගමාසි. තං දස්සෙතුං අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොතිආදි වුත්තං. นายกองเกวียนคิดว่า “โคตัวนี้เมื่อยกเกวียนจำนวนเท่านี้ขึ้น ไม่ได้ทำอย่างนี้ (มาก่อน) เราเข้าใจว่ามันทำเพื่อค่าจ้าง” จึงนับจำนวนเกวียนแล้วเอากหาปณะมาทำเป็นถุงทรัพย์ ๕๐๐ ให้ผูกไว้ที่คอของโคตัวนั้น โคตัวนั้นไม่ยอมให้ผู้อื่นเข้ามาใกล้ตน เดินตรงไปยังเรือนทีเดียว หญิงเจ้าของบ้านเห็นแล้วจึงแก้ถุงออก เมื่อรู้ว่าเป็นกหาปณะ จึงกล่าวว่า “ลูกเอ๋ย ทำไมเจ้าทำอย่างนี้ เจ้าอย่าได้สำคัญว่า ‘หญิงผู้นี้จะเลี้ยงชีพด้วยทรัพย์ที่เราทำงานหามาได้’” แล้วให้อาบน้ำอุ่นแก่โค ชโลมด้วยน้ำมัน แล้วสั่งสอนว่า “จำเดิมแต่นี้ไป เจ้าอย่าทำอย่างนี้อีก” ฉันใดก็ฉันนั้น พระศาสดาทรงดำริว่า “ในกาลที่บำเพ็ญจริยา แม้เราผู้บังเกิดในปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกดิรัจฉาน ก็ไม่มีผู้อื่นชื่อว่าสามารถจะแบกรับภาระที่ควรแบกรับได้” จึงเสด็จไปแต่พระองค์เดียว เพื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น" තත්ථ පටිසල්ලානාති පුථුත්තාරම්මණෙහි චිත්තං පටිසංහරිත්වා සල්ලානතො, ඵලසමාපත්තිතොති අත්ථො. තෙනුපසඞ්කමීති පරිබ්බාජකෙසු සකලනගරෙ පකාසනීයකම්මං කත්වා නගරා නික්ඛම්ම පරිබ්බාජකාරාමෙ සන්නිපතිත්වා ‘‘සචෙ, ආවුසො සරභ, සමණො ගොතමො ආගමිස්සති, කිං කරිස්සසී’’ති. සමණෙ ගොතමෙ එකං කරොන්තෙ අහං ද්වෙ කරිස්සාමි, ද්වෙ කරොන්තෙ චත්තාරි, චත්තාරි කරොන්තෙ පඤ්ච, පඤ්ච කරොන්තෙ දස, දස කරොන්තෙ වීසති, වීසති කරොන්තෙ තිංසං, තිංසං කරොන්තෙ චත්තාලීසං, චත්තාලීසං කරොන්තෙ පඤ්ඤාසං, පඤ්ඤාසං කරොන්තෙ සතං, සතං කරොන්තෙ සහස්සං කරිස්සාමීති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං සීහනාදකථං සමුට්ඨාපෙත්වා නිසින්නෙසු උපසඞ්කමි. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิสัลลานา ความว่า จากการสงบระงับ คือการรวบรวมจิตจากอารมณ์ต่างๆ, จากผลสมาบัติ. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระองค์เสด็จเข้าไปหาพวกปริพาชกผู้ทำกรรมคือการประกาศทั่วพระนครแล้ว ออกจากพระนคร มาประชุมกันในอารามของปริพาชกแล้ว (ถามกันว่า) “ดูก่อนอาวุโสสรภะ ถ้าพระสมณโคดมจักเสด็จมา ท่านจักทำอย่างไร” (สรภะตอบว่า) “เมื่อพระสมณโคดมตรัส ๑ คำ ข้าพเจ้าจักกล่าว ๒ คำ, เมื่อตรัส ๒ คำ จักกล่าว ๔ คำ, เมื่อตรัส ๔ คำ จักกล่าว ๕ คำ, เมื่อตรัส ๕ คำ จักกล่าว ๑๐ คำ, เมื่อตรัส ๑๐ คำ จักกล่าว ๒๐ คำ, เมื่อตรัส ๒๐ คำ จักกล่าว ๓๐ คำ, เมื่อตรัส ๓๐ คำ จักกล่าว ๔๐ คำ, เมื่อตรัส ๔๐ คำ จักกล่าว ๕๐ คำ, เมื่อตรัส ๕๐ คำ จักกล่าว ๑๐๐ คำ, เมื่อตรัส ๑๐๐ คำ จักกล่าว ๑,๐๐๐ คำ” (พระองค์) เสด็จเข้าไปหาพวกปริพาชกผู้ให้สีหนาทกถาเกิดขึ้นแก่กันและกันอย่างนี้แล้วนั่งอยู่ උපසඞ්කමන්තො පන යස්මා පරිබ්බාජකාරාමස්ස නගරමජ්ඣෙනෙව මග්ගො, තස්මා සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා සුගතමහාචීවරං පාරුපිත්වා විස්සට්ඨබලො රාජා විය එකකොව නගරමජ්ඣෙන අගමාසි. මිච්ඡාදිට්ඨිකා දිස්වා ‘‘පරිබ්බාජකා සමණස්ස ගොතමස්ස පකාසනීයකම්මං කරොන්තා අවණ්ණං පත්ථරිංසු, සො එතෙ අනුවත්තිත්වා සඤ්ඤාපෙතුං ගච්ඡති මඤ්ඤෙ’’ති අනුබන්ධිංසු. සම්මාදිට්ඨිකාපි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො පත්තචීවරං ආදාය එකකොව නික්ඛන්තො, අජ්ජ සරභෙන සද්ධිං මහාධම්මසඞ්ගාමො භවිස්සති. මයම්පි තස්මිං සමාගමෙ කායසක්ඛිනො භවිස්සාමා’’ති අනුබන්ධිංසු. සත්ථා පස්සන්තස්සෙව මහාජනස්ස පරිබ්බාජකාරාමං උපසඞ්කමි. ก็เมื่อเสด็จเข้าไป, เพราะหนทางสู่อารามของปริพาชกมีอยู่โดยท่ามกลางพระนครนั่นเทียว, เพราะเหตุนั้น (พระองค์) จึงทรงนุ่งสบงสองชั้นที่ย้อมดีแล้ว ทรงห่มมหาจีวรของพระสุคต ราวกับพระราชาผู้ทรงสละกองกำลังแล้ว เสด็จไปโดยท่ามกลางพระนครแต่พระองค์เดียว. พวกมิจฉาทิฏฐิเห็นแล้ว (คิดว่า) “พวกปริพาชกทำกรรมคือการประกาศแก่พระสมณโคดม ได้แผ่ไปซึ่งคำติเตียน เราเข้าใจว่า พระองค์นั้นเสด็จตามพวกนี้ไปเพื่อจะให้รู้สำนึก” จึงได้ติดตามไป. แม้พวกสัมมาทิฏฐิ (ก็คิดว่า) “พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงถือบาตรและจีวรเสด็จออกไปแต่พระองค์เดียว วันนี้จักมีธรรมสงครามครั้งใหญ่กับสรภะ แม้พวกเราก็จักเป็นกายสักขีในที่ประชุมนั้น” จึงได้ติดตามไป. พระศาสดาได้เสด็จเข้าไปยังอารามของปริพาชกเมื่อมหาชนกำลังมองดูอยู่นั่นเทียว පරිබ්බාජකා [Pg.179] රුක්ඛානං ඛන්ධවිටපසාඛන්තරෙහි සමුග්ගච්ඡන්තා ඡබ්බණ්ණඝනබුද්ධරස්මියො දිස්වා ‘‘අඤ්ඤදා එවරූපො ඔභාසො නාම නත්ථි, කිං නු ඛො එත’’න්ති උල්ලොකෙත්වා ‘‘සමණො ගොතමො ආගච්ඡතී’’ති ආහංසු. තං සුත්වාව සරභො ජාණුකන්තරෙ සීසං ඨපෙත්වා අධොමුඛො නිසීදි. එවං තස්මිං සමයෙ භගවා තං ආරාමං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. තථාගතො හි ජම්බුදීපතලෙ අග්ගකුලෙ ජාතත්තා අග්ගාසනාරහොතිස්ස සබ්බත්ථ ආසනං පඤ්ඤත්තමෙව හොති. එවං පඤ්ඤත්තෙ මහාරහෙ බුද්ධාසනෙ නිසීදි. พวกปริพาชกเห็นพระพุทธรัศมีมีพรรณ ๖ อันเป็นกลุ่มก้อนเปล่งออกมาจากระหว่างลำต้น กิ่ง และกิ่งก้านของต้นไม้ทั้งหลาย จึงมองดู (พลางคิดว่า) “ในกาลอื่น แสงสว่างเช่นนี้ย่อมไม่มี นี่คืออะไรหนอ” แล้วได้กล่าวว่า “พระสมณโคดมเสด็จมา”. สรภะพอได้ฟังคำนั้น ก็ซบศีรษะลงในระหว่างเข่าทั้งสอง นั่งก้มหน้า. ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังอารามนั้นแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้. จริงอยู่ พระตถาคตเป็นผู้ควรแก่อาสนะอันเลิศ เพราะเป็นผู้ประสูติในตระกูลอันเลิศในชมพูทวีป อาสนะย่อมเป็นสิ่งที่เขาปูลาดไว้แล้วสำหรับพระองค์ในทุกที่. (พระองค์) ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้แล้วอย่างนี้ තෙ පරිබ්බාජකා සරභං පරිබ්බාජකං එතදවොචුන්ති සම්මාසම්බුද්ධෙ කිර සරභෙන සද්ධිං එත්තකං කථෙන්තෙයෙව භික්ඛුසඞ්ඝො සත්ථු පදානුපදිකො හුත්වා පරිබ්බාජකාරාමං සම්පාපුණි, චතස්සොපි පරිසා පරිබ්බාජකාරාමෙයෙව ඔසරිංසු. තතො තෙ පරිබ්බාජකා ‘‘අච්ඡරියං සමණස්ස ගොතමස්ස කම්මං, සකලනගරං විචරිත්වා අවණ්ණං පත්ථරිත්වා පකාසනීයකම්මං කත්වා ආගතානං වෙරීනං පටිසත්තූනං පච්චාමිත්තානං සන්තිකං ආගන්ත්වා ථොකම්පි විග්ගාහිකකථං න කථෙසි, ආගතකාලතො පට්ඨාය සතපාකතෙලෙන මක්ඛෙන්තො විය අමතපානං පායෙන්තො විය මධුරකථං කථෙතී’’ති සබ්බෙපි සම්මාසම්බුද්ධං අනුවත්තන්තා එතදවොචුං. บทว่า เต ปริพฺพาชกา สรภํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจุํ ความว่า ได้ยินว่า เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากำลังตรัสถ้อยคำประมาณเท่านี้กับสรภะอยู่นั่นเทียว หมู่ภิกษุก็ได้ติดตามรอยพระบาทของพระศาสดามาถึงอารามของปริพาชกแล้ว แม้บริษัททั้ง ๔ ก็หลั่งไหลมาสู่อารามของปริพาชกนั่นเทียว. ลำดับนั้น ปริพาชกเหล่านั้น (คิดว่า) “กรรมของพระสมณโคดมน่าอัศจรรย์ (พระองค์) เสด็จมาสู่สำนักของเหล่าคนมีเวร ผู้เป็นข้าศึก ผู้เป็นศัตรู ผู้ซึ่งเที่ยวไปทั่วพระนคร แผ่คำติเตียน ทำกรรมคือการประกาศแล้วมา ก็มิได้ตรัสถ้อยคำที่เป็นข้าศึกแม้เพียงเล็กน้อย จำเดิมแต่กาลที่เสด็จมา ตรัสแต่ถ้อยคำอันไพเราะ ราวกับทรงลูบไล้ด้วยน้ำมันที่หุงร้อยครั้ง หรือราวกับทรงให้ดื่มอมฤต” (ปริพาชก) ทั้งปวงจึงคล้อยตามพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ได้กล่าวคำนี้ යාචෙය්‍යාසීති ආයාචෙය්‍යාසි පත්ථෙය්‍යාසි පිහෙය්‍යාසි. තුණ්හීභූතොති තුණ්හීභාවං උපගතො. මඞ්කුභූතොති නිත්තෙජතං ආපන්නො. පත්තක්ඛන්ධොති ඔනතගීවො. අධොමුඛොති හෙට්ඨාමුඛො. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතොති ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බෙ ධම්මා මයා අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං පටිජානතො තව. අනභිසම්බුද්ධාති ඉමෙ නාම ධම්මා තයා අනභිසම්බුද්ධා. තත්ථාති තෙසු අනභිසම්බුද්ධාති එවං දස්සිතධම්මෙසු. අඤ්ඤෙන වා අඤ්ඤං පටිචරිස්සතීති අඤ්ඤෙන වා වචනෙන අඤ්ඤං වචනං පටිච්ඡාදෙස්සති, අඤ්ඤං පුච්ඡිතො අඤ්ඤං කථෙස්සතීති අධිප්පායො. බහිද්ධා කථං අපනාමෙස්සතීති බහිද්ධා අඤ්ඤං ආගන්තුකකථං ආහරන්තො පුරිමකථං අපනාමෙස්සති. අප්පච්චයන්ති අනභිරද්ධිං අතුට්ඨාකාරං පාතුකරිස්සතීති පාකටං කරිස්සති. එත්ථ ච අප්පච්චයෙන දොමනස්සං වුත්තං, පුරිමෙහි ද්වීහි මන්දබලවභෙදො කොධොයෙව. บทว่า ยาเจยฺยาสิ คือ ท่านจงทูลขอ ท่านจงปรารถนา ท่านจงพอใจ. บทว่า ตุณฺหีภูโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้นิ่ง. บทว่า มงฺกุภูโต คือ ถึงแล้วซึ่งความหมดสง่าราศี. บทว่า ปตฺตกฺขนฺโธ คือ มีคอตก. บทว่า อโธมุโข คือ มีหน้าก้ม. บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต คือ ของพระองค์ผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า “เราเป็นสัมมาสัมพุทธะ ธรรมทั้งปวงเราได้ตรัสรู้พร้อมแล้ว”. บทว่า อนภิสมฺพุทฺธา คือ ธรรมชื่อเหล่านี้ พระองค์ยังมิได้ตรัสรู้พร้อม. บทว่า ตตฺถ คือ ในธรรมเหล่านั้นที่เขาแสดงแล้วอย่างนี้ว่า “ยังมิได้ตรัสรู้พร้อม”. บทว่า อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสติ อธิบายว่า จักปิดบังคำอื่นด้วยคำอื่น หรือเมื่อถูกถามเรื่องหนึ่ง จักกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง. บทว่า พหิทฺธา กถํ อปนาเมสฺสติ คือ จักนำเรื่องอื่นอันเป็นเรื่องภายนอกเข้ามาแล้ว นำเรื่องเดิมออกไป. บทว่า อปฺปจฺจยํ...ปาตุกริสฺสติ คือ จักกระทำให้ความไม่ยินดี อาการไม่พอใจ ปรากฏชัด. อนึ่ง ในบทนี้ โทมนัส ถูกกล่าวด้วยบทว่า อปฺปจฺจย ส่วนด้วยสองบทแรก (โกป และ โทส) ความโกรธที่มีความต่างกันคืออย่างอ่อนและอย่างแรงนั่นเทียว ถูกกล่าวไว้ එවං [Pg.180] භගවා පඨමවෙසාරජ්ජෙන සීහනාදං නදිත්වා පුන දුතියාදීහි නදන්තො යො ඛො මං පරිබ්බාජකාතිආදිමාහ. තත්ථ යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතොති යස්ස මග්ගස්ස වා ඵලස්ස වා අත්ථාය තයා චතුසච්චධම්මො දෙසිතො. සො න නිය්‍යාතීති සො ධම්මො න නිය්‍යාති න නිග්ගච්ඡති, න තං අත්ථං සාධෙතීති වුත්තං හොති. තක්කරස්සාති යො නං කරොති, තස්ස පටිපත්තිපූරකස්ස පුග්ගලස්සාති අත්ථො. සම්මා දුක්ඛක්ඛයායාති හෙතුනා නයෙන කාරණෙන සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස ඛයාය. අථ වා යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතොති යස්ස තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො. සෙය්‍යථිදං – රාගපටිඝාතත්ථාය අසුභකම්මට්ඨානං, දොසපටිඝාතත්ථාය මෙත්තාභාවනා, මොහපටිඝාතත්ථාය පඤ්ච ධම්මා, විතක්කුපච්ඡෙදාය ආනාපානස්සති. සො න නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායාති සො ධම්මො යො නං යථාදෙසිතං කරොති, තස්ස තක්කරස්ස සම්මා හෙතුනා නයෙන කාරණෙන වට්ටදුක්ඛක්ඛයාය න නිය්‍යාති න නිග්ගච්ඡති, තං අත්ථං න සාධෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සෙය්‍යථාපි සරභො පරිබ්බාජකොති යථා අයං සරභො පරිබ්බාජකො පජ්ඣායන්තො අප්පටිභානො නිසින්නො, එවං නිසීදිස්සතීති. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบันลือสีหนาทด้วยเวสารัชชญาณข้อที่ ๑ อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงบันลือ (สีหนาท) ด้วยเวสารัชชญาณข้อที่ ๒ เป็นต้นอีก จึงได้ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “โย โข มํ ปริพฺพาชกา” (ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย ก็ผู้ใดแลจะพึงว่ากะเราอย่างนี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า “ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต” ความว่า พระองค์ทรงแสดงจตุสัจธรรมเพื่อประโยชน์แก่มรรคหรือผลใด บทว่า “โส น นิยฺยาติ” ความว่า ธรรมนั้นย่อมไม่ออกไป คือไม่นำออกไป ไม่ยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ ดังนี้ ท่านกล่าวอธิบายไว้ บทว่า “ตกฺกรสฺส” ความว่า แก่บุคคลผู้กระทำธรรมนั้น คือผู้บำเพ็ญปฏิปทาให้บริบูรณ์ นี้คือความหมาย บทว่า “สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย” ความว่า เพื่อความสิ้นไปแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผล อีกนัยหนึ่ง บทว่า “ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต” ความว่า พระองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นเป็นไฉน? คือ (ทรงแสดง) อสุภกรรมฐานเพื่อกำจัดราคะ (ทรงแสดง) เมตตาภาวนาเพื่อกำจัดโทสะ (ทรงแสดง) ธรรม ๕ ประการเพื่อกำจัดโมหะ (ทรงแสดง) อานาปานสติเพื่อตัดวิตก บทว่า “โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย” ความว่า ธรรมนั้น (คือปฏิปทาธรรม) ย่อมไม่นำออกไปเพื่อความสิ้นไปแห่งวัฏทุกข์โดยชอบ โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผล แก่บุคคลผู้กระทำธรรมนั้นตามที่ทรงแสดงไว้ คือไม่นำออกไป ไม่ยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จ นี้คือความหมายในบทนี้ บทว่า “เสยฺยถาปิ สรโภ ปริพฺพาชโก” ความว่า สรภปริพาชกนี้เป็นผู้ครุ่นคิด ไม่มีปฏิภาณ นั่งอยู่ฉันใด (ท่าน) ก็จักนั่งฉันนั้น එවං තීහි පදෙහි සීහනාදං නදිත්වා දෙසනං නිවත්තෙන්තස්සෙව තථාගතස්ස තස්මිං ඨානෙ සන්නිපතිතා චතුරාසීතිපාණසහස්සපරිමාණා පරිසා අමතපානං පිවි, සත්ථා පරිසාය අමතපානස්ස පීතභාවං ඤත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පක්කාමි. තමත්ථං දස්සෙතුං අථ ඛො භගවාතිආදි වුත්තං. තත්ථ සීහනාදන්ති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං අප්පටිනාදං. වෙහාසං පක්කාමීති අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන ආකාසං පක්ඛන්දි. එවං පක්ඛන්දො ච පන තංඛණඤ්ඤෙව ගිජ්ඣකූටමහාවිහාරෙ පතිට්ඨාසි. พระตถาคตทรงบันลือสีหนาทด้วยบท ๓ อย่างนี้แล้ว ขณะที่ทรงยังพระเทศนาให้เป็นไปสู่อมตนิพพานอยู่นั่นเทียว บริษัทประมาณแปดหมื่นสี่พันที่ประชุมกันในที่นั้น ได้ดื่มอมตปานะ (เครื่องดื่มคืออมตนิพพาน) พระศาสดาทรงทราบความเป็นผู้ดื่มแล้วซึ่งอมตปานะของบริษัท จึงเสด็จเหาะขึ้นสู่เวหาสแล้วเสด็จหลีกไป เพื่อแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อถ โข ภควา” (ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า) ในบทเหล่านั้น บทว่า “สีหนาทํ” หมายถึง การบันลืออันประเสริฐ การบันลืออย่างผู้ไม่หวาดหวั่น การบันลือที่ไม่มีใครเทียบได้ บทว่า “เวหาสํ ปกฺกามิ” ความว่า ทรงเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกแล้ว อธิษฐานแล้ว เสด็จเหาะขึ้นสู่อากาศพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ และเมื่อเสด็จเหาะขึ้นไปอย่างนี้แล้ว ก็ได้ประดิษฐาน ณ คิชฌกูฏมหาวิหารในขณะนั้นนั่นเอง වාචාය සන්නිතොදකෙනාති වචනපතොදෙන. සඤ්ජම්භරිමකංසූති සම්භරිතං නිරන්තරඵුටං අකංසු, උපරි විජ්ඣිංසූති වුත්තං හොති. බ්‍රහාරඤ්ඤෙති මහාරඤ්ඤෙ. සීහනාදං නදිස්සාමීති සීහස්ස නදතො ආකාරං දිස්වා ‘‘අයම්පි තිරච්ඡානගතො, අහම්පි, ඉමස්ස චත්තාරො පාදා, මය්හම්පි, අහම්පි එවමෙව සීහනාදං නදිස්සාමී’’ති චින්තෙසි. සො සීහස්ස සම්මුඛා නදිතුං අසක්කොන්තො [Pg.181] තස්මිං ගොචරාය පක්කන්තෙ එකකො නදිතුං ආරභි. අථස්ස සිඞ්ගාලසද්දොයෙව නිච්ඡරි. තෙන වුත්තං – සිඞ්ගාලකංයෙව නදතීති. භෙරණ්ඩකන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අපිච භින්නස්සරං අමනාපසද්දං නදතීති වුත්තං හොති. එවමෙව ඛො ත්වන්ති ඉමිනා ඔපම්මෙන පරිබ්බාජකා තථාගතං සීහසදිසං කත්වා සරභං සිඞ්ගාලසදිසං අකංසු. අම්බුකසඤ්චරීති ඛුද්දකකුක්කුටිකා. පුරිසකරවිතං රවිස්සාමීති මහාකුක්කුටං රවන්තං දිස්වා ‘‘ඉමස්සපි ද්වෙ පාදා ද්වෙ පක්ඛා, මය්හම්පි තථෙව, අහම්පි එවරූපං රවිතං රවිස්සාමී’’ති සා තස්ස සම්මුඛා රවිතුං අසක්කොන්තී තස්මිං පක්කන්තෙ රවමානා කුක්කුටිකාරවංයෙව රවි. තෙන වුත්තං – අම්බුකසඤ්චරිරවිතංයෙව රවතීති. උසභොති ගොණො. සුඤ්ඤායාති තුච්ඡාය ජෙට්ඨකවසභෙහි විරහිතාය. ගම්භීරං නදිතබ්බං මඤ්ඤතීති ජෙට්ඨකවසභස්ස නාදසදිසං ගම්භීරනාදං නදිතබ්බං මඤ්ඤති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า “วาจาย สนฺนิโตทเกน” หมายถึง ด้วยประตักคือวาจา บทว่า “สญฺชมฺภริมกํสุ” ความว่า ได้กระทำให้เต็มรอบ คือทำให้กระทบโดยไม่มีช่องว่าง ได้ทิ่มแทงเบื้องบน ดังนี้ ท่านกล่าวอธิบายไว้ บทว่า “พฺรหารญฺเญ” หมายถึง ในป่าใหญ่ บทว่า “สีหนาทํ นทิสฺสามิ” ความว่า (สุนัขจิ้งจอก) เห็นอาการของราชสีห์ที่กำลังบันลืออยู่ จึงคิดว่า “แม้สัตว์นี้ก็เป็นเดรัจฉาน แม้เราก็เป็น (เดรัจฉาน) สัตว์นี้มีเท้า ๔ แม้เราก็มี (เท้า ๔) แม้เราก็จะบันลือสีหนาทอย่างนี้เหมือนกัน” สุนัขจิ้งจอกนั้นไม่สามารถจะบันลือต่อหน้าราชสีห์ได้ เมื่อราชสีห์นั้นหลีกไปเพื่อหาอาหารแล้ว จึงเริ่มบันลืออยู่ตัวเดียว ครั้งนั้น เสียงของสุนัขจิ้งจอกนั่นเองได้เปล่งออกมา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สิงฺคาลกํเยว นทติ” (ย่อมส่งเสียงอย่างสุนัขจิ้งจอกนั่นเอง) บทว่า “เภรณฺฑกํ” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวอธิบายว่า ย่อมส่งเสียงแตกพร่า เป็นเสียงไม่น่าพอใจ ด้วยอุปมานี้ว่า “เอวเมว โข ตฺวํ” (ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกันแล) ปริพาชกทั้งหลายได้กระทำพระตถาคตให้เป็นเช่นกับราชสีห์ และกระทำสรภปริพาชกให้เป็นเช่นกับสุนัขจิ้งจอก บทว่า “อมฺพุกสญฺจรี” หมายถึง แม่ไก่ตัวเล็ก บทว่า “ปุริสกรวิตํ รวิสฺสามิ” ความว่า (แม่ไก่) เห็นพ่อไก่ใหญ่กำลังขันอยู่ จึงคิดว่า “แม้พ่อไก่นี้ก็มีเท้า ๒ มีปีก ๒ แม้เราก็มีเหมือนกัน แม้เราก็จะขันเสียงเช่นนี้” แม่ไก่ตัวนั้นไม่สามารถจะขันต่อหน้าพ่อไก่ตัวนั้นได้ เมื่อพ่อไก่ตัวนั้นหลีกไปแล้ว ขณะที่ขันอยู่ ก็ขันได้เพียงเสียงของแม่ไก่เท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อมฺพุกสญฺจริรวิตํเยว รวติ” (ย่อมขันได้เพียงเสียงของแม่ไก่เท่านั้น) บทว่า “อุสโภ” หมายถึง โคตัวผู้ บทว่า “สุญฺญาย” หมายถึง ในที่ว่างเปล่า คือปราศจากโคอุสภะที่เป็นจ่าฝูง บทว่า “คมฺภีรํ นทิตพฺพํ มญฺญติ” ความว่า ย่อมสำคัญว่าพึงเปล่งเสียงกึกก้อง คือเสียงที่เหมือนกับเสียงของโคอุสภะที่เป็นจ่าฝูง บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล 5. කෙසමුත්තිසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาเกสมุตติสูตร 66. පඤ්චමෙ කාලාමානං නිගමොති කාලාමා නාම ඛත්තියා, තෙසං නිගමො. කෙසමුත්තියාති කෙසමුත්තනිගමවාසිනො. උපසඞ්කමිංසූති සප්පිනවනීතාදිභෙසජ්ජානි චෙව අට්ඨවිධපානකානි ච ගාහාපෙත්වා උපසඞ්කමිංසු. සකංයෙව වාදං දීපෙන්තීති අත්තනොයෙව ලද්ධිං කථෙන්ති. ජොතෙන්තීති පකාසෙන්ති. ඛුංසෙන්තීති ඝට්ටෙන්ති. වම්භෙන්තීති අවජානන්ති. පරිභවන්තීති ලාමකං කරොන්ති. ඔමක්ඛිං කරොන්තීති උක්ඛිත්තකං කරොන්ති, උක්ඛිපිත්වා ඡඩ්ඩෙන්ති. අපරෙපි, භන්තෙති සො කිර අටවිමුඛෙ ගාමො, තස්මා තත්ථ අටවිං අතික්කන්තා ච අතික්කමිතුකාමා ච වාසං කප්පෙන්ති. තෙසුපි පඨමං ආගතා අත්තනො ලද්ධිං දීපෙත්වා පක්කමිංසු, පච්ඡා ආගතා ‘‘කිං තෙ ජානන්ති, අම්හාකං අන්තෙවාසිකා තෙ, අම්හාකං සන්තිකෙ කිඤ්චි කිඤ්චි සිප්පං උග්ගණ්හිංසූ’’ති අත්තනො ලද්ධිං දීපෙත්වා පක්කමිංසු. කාලාමා එකලද්ධියම්පි සණ්ඨහිතුං න සක්ඛිංසු. තෙ එතමත්ථං දීපෙත්වා භගවතො එවමාරොචෙත්වා තෙසං නො, භන්තෙතිආදිමාහංසු. තත්ථ හොතෙව කඞ්ඛාති හොතියෙව කඞ්ඛා. විචිකිච්ඡාති තස්සෙව වෙවචනං. අලන්ති යුත්තං. ๖๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า “กาลามานํ นิโคโม” ความว่า กษัตริย์ชื่อว่ากาลามะ นิคมของกษัตริย์เหล่านั้น บทว่า “เกสมุตฺติยา” หมายถึง ชาวเกสมุตตนิคม บทว่า “อุปสงฺกมึสุ” ความว่า ให้ถือเอาเภสัชมีเนยใสและเนยข้นเป็นต้น และน้ำปานะ ๘ อย่าง เข้าไปเฝ้า บทว่า “สกํเยว วาทํ ทีเปนฺติ” ความว่า ย่อมกล่าวลัทธิของตนนั่นเอง บทว่า “โชเตนฺติ” หมายถึง ย่อมประกาศ บทว่า “ขุํเสนฺติ” หมายถึง ย่อมข่มขี่ บทว่า “วมฺเภนฺติ” หมายถึง ย่อมดูหมิ่น บทว่า “ปริภวนฺติ” หมายถึง ย่อมทำให้เลวทราม บทว่า “โอมกฺขึ กโรนฺติ” หมายถึง ย่อมกระทำการเหยียดหยาม คือยกขึ้นแล้วทิ้งไป บทว่า “อเปเรปิ ภนฺเต” ความว่า ได้ยินว่า หมู่บ้านนั้นตั้งอยู่ที่ปากดง เพราะฉะนั้น ชนทั้งหลายผู้ผ่านดงไปแล้วและผู้ต้องการจะผ่านดงไป ย่อมพักอยู่ในที่นั้น ในชนเหล่านั้น พวกที่มาก่อนก็แสดงลัทธิของตนแล้วหลีกไป พวกที่มาทีหลังก็กล่าวว่า “พวกนั้นจะรู้อะไร พวกนั้นเป็นอันเตวาสิกของเรา ได้เรียนศิลปะเล็กๆ น้อยๆ ในสำนักของเรา” ดังนี้แล้ว ก็แสดงลัทธิของตนแล้วหลีกไป พวกกาลามะไม่สามารถจะตั้งมั่นอยู่ในลัทธิใดลัทธิหนึ่งได้ พวกเขาแสดงเนื้อความนี้แล้ว กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า “เตสํ โน ภนฺเต” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความสงสัยของข้าพระองค์เหล่านั้น) ในบทเหล่านั้น บทว่า “โหเตว กงฺขา” ความว่า ความสงสัยย่อมมีนั่นเทียว บทว่า “วิจิกิจฺฉา” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า “อลํ” หมายถึง สมควรแล้ว මා [Pg.182] අනුස්සවෙනාති අනුස්සවකථායපි මා ගණ්හිත්ථ. මා පරම්පරායාති පරම්පරකථායපි මා ගණ්හිත්ථ. මා ඉතිකිරායාති එවං කිර එතන්ති මා ගණ්හිත්ථ. මා පිටකසම්පදානෙනාති අම්හාකං පිටකතන්තියා සද්ධිං සමෙතීති මා ගණ්හිත්ථ. මා තක්කහෙතූති තක්කග්ගාහෙනපි මා ගණ්හිත්ථ. මා නයහෙතූති නයග්ගාහෙනපි මා ගණ්හිත්ථ. මා ආකාරපරිවිතක්කෙනාති සුන්දරමිදං කාරණන්ති එවං කාරණපරිවිතක්කෙනපි මා ගණ්හිත්ථ. මා දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියාති අම්හාකං නිජ්ඣායිත්වා ඛමිත්වා ගහිතදිට්ඨියා සද්ධිං සමෙතීතිපි මා ගණ්හිත්ථ. මා භබ්බරූපතායාති අයං භික්ඛු භබ්බරූපො, ඉමස්ස කථං ගහෙතුං යුත්තන්තිපි මා ගණ්හිත්ථ. මා සමණො නො ගරූති අයං සමණො අම්හාකං ගරු, ඉමස්ස කථං ගහෙතුං යුත්තන්තිපි මා ගණ්හිත්ථ. සමත්තාති පරිපුණ්ණා. සමාදින්නාති ගහිතා පරාමට්ඨා. යංස හොතීති යං කාරණං තස්ස පුග්ගලස්ස හොති. අලොභාදයො ලොභාදිපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. විගතාභිජ්ඣොතිආදීහි මෙත්තාය පුබ්බභාගො කථිතො. บทว่า มา อนุสฺสเวน ความว่า แม้ด้วยคำที่ฟังตามกันมา ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ปรมฺปราย ความว่า แม้ด้วยคำที่สืบต่อกันมา ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา อิติกิราย ความว่า อย่าเชื่อโดยคิดว่า เรื่องนี้ได้ยินมาว่าอย่างนี้. บทว่า มา ปิฏกสมฺปทาเนน ความว่า อย่าเชื่อโดยคิดว่า เข้ากันได้กับตำราพระไตรปิฎกของเรา. บทว่า มา ตกฺกเหตุ ความว่า แม้โดยการยึดถือตามตรึก ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา นยเหตุ ความว่า แม้โดยการยึดถือนัย ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา อาการปริวิตกฺเกน ความว่า แม้โดยการตรึกถึงเหตุว่า เหตุนี้ดีงาม ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา ความว่า แม้โดยคิดว่า เข้ากันได้กับทิฏฐิที่ตนพินิจแล้วชอบใจแล้ว ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา ภพฺพรูปตาย ความว่า แม้โดยคิดว่า ภิกษุรูปนี้มีลักษณะน่าเชื่อถือ ควรจะถือเอาคำของท่าน ก็อย่าเชื่อ. บทว่า มา สมโณ โน ครุ ความว่า แม้โดยคิดว่า สมณะรูปนี้เป็นครูของเรา ควรจะถือเอาคำของท่าน ก็อย่าเชื่อ. บทว่า สมตฺตา คือ บริบูรณ์. บทว่า สมาทินฺนา คือ ถือเอาแล้ว ลูบคลำแล้ว. บทว่า ยํส โหติ ความว่า เหตุใดย่อมมีแก่บุคคลนั้น. พึงทราบอโลภะเป็นต้นโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโลภะเป็นต้น. ด้วยบทว่า วิคตาภิชฺโฌ เป็นต้น ทรงแสดงบุพภาคของเมตตา. ඉදානි මෙත්තාදිකං කම්මට්ඨානං කථෙන්තො මෙත්තාසහගතෙනාතිආදිමාහ. තත්ථ කම්මට්ඨානකථාය වා භාවනානයෙ වා පාළිවණ්ණනාය වා යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.240) වුත්තමෙව. එවං අවෙරචිත්තොති එවං අකුසලවෙරස්ස ච පුග්ගලවෙරිනො ච නත්ථිතාය අවෙරචිත්තො. අබ්‍යාබජ්ඣචිත්තොති කොධචිත්තස්ස අභාවෙන නිද්දුක්ඛචිත්තො. අසංකිලිට්ඨචිත්තොති කිලෙසස්ස නත්ථිතාය අසංකිලිට්ඨචිත්තො. විසුද්ධචිත්තොති කිලෙසමලාභාවෙන විසුද්ධචිත්තො හොතීති අත්ථො. තස්සාති තස්ස එවරූපස්ස අරියසාවකස්ස. අස්සාසාති අවස්සයා පතිට්ඨා. සචෙ ඛො පන අත්ථි පරො ලොකොති යදි ඉමම්හා ලොකා පරලොකො නාම අත්ථි. අථාහං කායස්ස භෙදා පරම්මරණා…පෙ… උපපජ්ජිස්සාමීති අත්ථෙතං කාරණං, යෙනාහං කායස්ස භෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සාමීති එවං සබ්බත්ථ නයො වෙදිතබ්බො. අනීඝන්ති නිද්දුක්ඛං. සුඛින්ති සුඛිතං. උභයෙනෙව විසුද්ධං අත්තානං සමනුපස්සාමීති යඤ්ච පාපං න කරොමි, යඤ්ච කරොතොපි න කරීයති, ඉමිනා උභයෙනාපි විසුද්ධං අත්තානං සමනුපස්සාමි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกรรมฐานมีเมตตาเป็นต้น จึงตรัสคำว่า เมตฺตาสหคเตน เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าวในกรรมฐานกถา หรือในนัยแห่งการเจริญ หรือในนัยแห่งการพรรณนาบาลี คำนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคทั้งสิ้น. บทว่า เอวํ อเวรจิตฺโต คือ มีจิตไม่มีเวรอย่างนี้ เพราะไม่มีอกุศลเวรและบุคคลผู้มีเวร. บทว่า อพฺยาปชฺฌจิตฺโต คือ มีจิตไม่มีทุกข์ เพราะไม่มีจิตที่ประกอบด้วยความโกรธ. บทว่า อสงฺกิลิฏฺฐจิตฺโต คือ มีจิตไม่เศร้าหมอง เพราะไม่มีกิเลส. บทว่า วิสุทฺธจิตฺโต ความว่า มีจิตบริสุทธิ์ เพราะไม่มีมลทินคือกิเลส. บทว่า ตสฺส คือ แก่อริยสาวกผู้มีรูปอย่างนี้. บทว่า อสฺสาสา คือ เป็นที่พึ่ง เป็นที่ตั้ง. บทว่า สเจ โข ปน อตฺถิ ปโร โลโก ความว่า ถ้าโลกอื่นจากโลกนี้มีอยู่. เมื่อนั้น เราเมื่อตายไปเพราะกายแตก...ฯลฯ...จักเข้าถึง... เหตุนั้นมีอยู่ ที่ทำให้เราเมื่อตายไปเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ พึงทราบนัยในทุกแห่งอย่างนี้. บทว่า อนีฆํ คือ ไม่มีทุกข์. บทว่า สุขึ คือ เป็นสุข. บทว่า อุภเยเนว วิสุทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสามิ ความว่า เราย่อมเห็นตนบริสุทธิ์โดยส่วนสอง คือ บาปใดที่เราไม่ทำ และบาปใดที่แม้ทำอยู่ก็ไม่ชื่อว่าทำแล้ว ด้วยเหตุทั้งสองประการนี้ เราย่อมเห็นตนบริสุทธิ์. ที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. 6. සාළ්හසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสาฬหสูตร 67. ඡට්ඨෙ [Pg.183] මිගාරනත්තාති මිගාරසෙට්ඨිනො නත්තා. සෙඛුනියනත්තාති සෙඛුනියසෙට්ඨිනො නත්තා. උපසඞ්කමිංසූති භුත්තපාතරාසා දාසකම්මකරපරිවුතා උපසඞ්කමිංසු. තෙසං කිර පුරෙභත්තෙ පුබ්බණ්හසමයෙයෙව ගෙහෙ එකො පඤ්හො සමුට්ඨිතො, තං පන කථෙතුං ඔකාසො නාහොසි. තෙ ‘‘තං පඤ්හං සොස්සාමා’’ති ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා තුණ්හී නිසීදිංසු. ථෙරො ‘‘ගාමෙ තං සමුට්ඨිතං පඤ්හං සොතුං ආගතා භවිස්සන්තී’’ති තෙසං මනං ඤත්වා තමෙව පඤ්හං ආරභන්තො එථ තුම්හෙ සාළ්හාතිආදිමාහ. තත්ථ අත්ථි ලොභොති ලුබ්භනසභාවො ලොභො නාම අත්ථීති පුච්ඡති. අභිජ්ඣාති ඛො අහං සාළ්හා එතමත්ථං වදාමීති එතං ලොභසඞ්ඛාතං අත්ථං අහං ‘‘අභිජ්ඣා’’ති වදාමි, ‘‘තණ්හා’’ති වදාමීති සමුට්ඨිතපඤ්හස්ස අත්ථං දීපෙන්තො ආහ. එවං සබ්බවාරෙසු නයො නෙතබ්බො. ๖๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า มิคารนตฺตา คือ หลานของมิคารเศรษฐี. บทว่า เสขุนิยนตฺตา คือ หลานของเสขุนิยเศรษฐี. บทว่า อุปสงฺกมึสุ คือ ฉันอาหารเช้าแล้ว มีทาสและกรรมกรแวดล้อม เข้าไปเฝ้า. ได้ยินว่า ในเวลาเช้าก่อนฉันอาหาร ปัญหาหนึ่งได้เกิดขึ้นในบ้านของพวกเขา แต่ไม่มีโอกาสที่จะกล่าวถึงปัญหานั้น. พวกเขาคิดว่า 'เราจะฟังปัญหานั้น' จึงไปสู่สำนักของพระเถระ ถวายบังคมแล้วนั่งนิ่ง. พระเถระทราบใจของพวกเขาว่า 'คงจะมาเพื่อฟังปัญหาที่เกิดขึ้นในบ้านนั้น' จึงปรารภปัญหานั้นนั่นแหละ แล้วกล่าวคำว่า เอถ ตุมฺเห สาฬฺหา เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถิ โลโภ คือ ถามว่า ธรรมชาติที่ชื่อว่าโลภะ คือสภาวะที่อยากได้ มีอยู่หรือ. บทว่า อภิชฺฌาติ โข อหํ สาฬฺหา เอตมตฺถํ วทามิ ความว่า เรากล่าวเนื้อความที่เรียกว่าโลภะนี้ว่า 'อภิชฌา' บ้าง 'ตัณหา' บ้าง ดังนี้ เป็นการแสดงเนื้อความของปัญหาที่เกิดขึ้น. พึงนำนัยไปในวาระทั้งปวงอย่างนี้. සො එවං පජානාතීති සො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා ඨිතො අරියසාවකො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය විපස්සනං ආරභන්තො එවං පජානාති. අත්ථි ඉදන්ති අත්ථි දුක්ඛසච්චසඞ්ඛාතං ඛන්ධපඤ්චකං නාමරූපවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා පජානන්තො එස ‘‘එවං පජානාති අත්ථි ඉද’’න්ති වුත්තො. හීනන්ති සමුදයසච්චං. පණීතන්ති මග්ගසච්චං. ඉමස්ස සඤ්ඤාගතස්ස උත්තරි නිස්සරණන්ති ඉමස්ස විපස්සනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාතස්ස සඤ්ඤාගතස්ස උත්තරි නිස්සරණං නාම නිබ්බානං, තමත්ථීති ඉමිනා නිරොධසච්චං දස්සෙති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණන්ති එකූනවීසතිවිධං පච්චවෙක්ඛණඤාණං කථිතං. අහු පුබ්බෙ ලොභොති පුබ්බෙ මෙ ලොභො අහොසි. තදහු අකුසලන්ති තං අකුසලං නාම අහොසි, තදා වා අකුසලං නාම අහොසි. ඉච්චෙතං කුසලන්ති ඉති එතං කුසලං, තස්සෙව අකුසලස්ස නත්ථිභාවං කුසලං ඛෙමන්ති සන්ධාය වදති. නිච්ඡාතොති නිත්තණ්හො. නිබ්බුතොති අබ්භන්තරෙ සන්තාපකරානං කිලෙසානං අභාවෙන නිබ්බුතො. සීතිභූතොති සීතලීභූතො. සුඛප්පටිසංවෙදීති කායිකචෙතසිකස්ස සුඛස්ස පටිසංවෙදිතා. බ්‍රහ්මභූතෙනාති සෙට්ඨභූතෙන. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า โส เอวํ ปชานาติ ความว่า อริยสาวกนั้นเจริญพรหมวิหาร ๔ แล้ว ออกจากสมาบัติ ปรารภวิปัสสนา ย่อมรู้อย่างนี้. บทว่า อตฺถิ อิทํ คือ ขันธ์ ๕ ที่เรียกว่าทุกขสัจมีอยู่ อริยสาวกผู้กำหนดรู้โดยความเป็นนามรูปนี้ ท่านเรียกว่า 'ย่อมรู้อย่างนี้ว่า สิ่งนี้มีอยู่'. บทว่า หีนํ คือ สมุทัยสัจ. บทว่า ปณีตํ คือ มรรคสัจ. บทว่า อิมสฺส สญฺญาคตสฺส อุตฺตริ นิสฺสรณํ ความว่า ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกที่ยิ่งกว่าสัญญานี้ที่เรียกว่าวิปัสสนาสัญญา ชื่อว่านิพพาน, นิพพานนั้นมีอยู่ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงนิโรธสัจ. บทว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ คือ ทรงแสดงปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. บทว่า อหุ ปุพฺเพ โลโภ คือ ในกาลก่อน โลภะได้มีแล้วแก่เรา. บทว่า ตทหุ อกุสลํ คือ โลภะนั้นชื่อว่าเป็นอกุศล หรือในกาลนั้น อกุศลได้มีแล้ว. บทว่า อิจฺเจตํ กุสลํ คือ นี้เป็นกุศล ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีแห่งอกุศลนั้นนั่นแหละว่าเป็นกุศล เป็นธรรมเกษม. บทว่า นิจฺฉาโต คือ ไม่มีตัณหา. บทว่า นิพฺพุโต คือ ดับเย็นแล้ว เพราะไม่มีกิเลสที่ทำให้เร่าร้อนภายใน. บทว่า สีติภูโต คือ เป็นผู้เยือกเย็น. บทว่า สุขปฺปฏิสํเวที คือ เป็นผู้เสวยสุขทางกายและทางใจ. บทว่า พฺรหฺมภูเตน คือ เป็นผู้ประเสริฐ. ที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. 7. කථාවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถากถาวัตถุสูตร 68. සත්තමෙ [Pg.184] කථාවත්ථූනීති කථාකාරණානි, කථාය භූමියො පතිට්ඨායොති අත්ථො. අතීතං වා, භික්ඛවෙ, අද්ධානන්ති අතීතමද්ධානං නාම කාලොපි වට්ටති ඛන්ධාපි. අනාගතපච්චුප්පන්නෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අතීතෙ කස්සපො නාම සම්මාසම්බුද්ධො අහොසි, තස්ස කිකී නාම කාසිකරාජා අග්ගුපට්ඨාකො අහොසි, වීසති වස්සසහස්සානි ආයු අහොසීති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො අතීතං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. අනාගතෙ මෙත්තෙය්‍යො නාම බුද්ධො භවිස්සති, තස්ස සඞ්ඛො නාම රාජා අග්ගුපට්ඨාකො භවිස්සති, අසීති වස්සසහස්සානි ආයු භවිස්සතීති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො අනාගතං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. එතරහි අසුකො නාම රාජා ධම්මිකොති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො පච්චුප්පන්නං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. ๖๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กถาวตฺถูนิ ความว่า เหตุแห่งถ้อยคำ เป็นภูมิ เป็นที่ตั้งแห่งถ้อยคำ. ในบทว่า อตีตํ วา ภิกฺขเว อทฺธานํ คำว่า อัทธานในอดีต หมายถึงกาลก็ได้ ขันธ์ทั้งหลายก็ได้. แม้ในอนาคตและปัจจุบันก็นัยนี้เหมือนกัน. ในบรรดาอัทธาน ๓ นั้น ในอดีต พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะได้มีแล้ว, พระเจ้ากาสิกราชพระนามว่ากิกิได้เป็นอัครอุปัฏฐากของพระองค์, พระชนมายุได้มี ๒๐,๐๐๐ ปี, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภอดีต. ในอนาคต พระพุทธเจ้าพระนามว่าเมตเตยยะจักมี, พระราชาพระนามว่าสังขะจักเป็นอัครอุปัฏฐากของพระองค์, พระชนมายุจักมี ๘๐,๐๐๐ ปี, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภอนาคต. ในบัดนี้ พระราชาพระนามโน้นทรงธรรม, ผู้กล่าวอยู่โดยนัยนี้ ชื่อว่ากล่าวถ้อยคำปรารภปัจจุบัน. කථාසම්පයොගෙනාති කථාසමාගමෙන. කච්ඡොති කථෙතුං යුත්තො. අකච්ඡොති කථෙතුං න යුත්තො. එකංසබ්‍යාකරණීයං පඤ්හන්තිආදීසු, ‘‘චක්ඛු, අනිච්ච’’න්ති පුට්ඨෙන, ‘‘ආම, අනිච්ච’’න්ති එකංසෙනෙව බ්‍යාකාතබ්බං. එසෙව නයො සොතාදීසු. අයං එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘අනිච්චං නාම චක්ඛූ’’ති පුට්ඨෙන පන ‘‘න චක්ඛුමෙව, සොතම්පි අනිච්චං, ඝානම්පි අනිච්ච’’න්ති එවං විභජිත්වා බ්‍යාකාතබ්බං. අයං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘යථා චක්ඛු, තථා සොතං. යථා සොතං, තථා චක්ඛූ’’ති පුට්ඨෙන ‘‘කෙනට්ඨෙන පුච්ඡසී’’ති පටිපුච්ඡිත්වා ‘‘දස්සනට්ඨෙන පුච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න හී’’ති බ්‍යාකාතබ්බං. ‘‘අනිච්චට්ඨෙන පුච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආමා’’ති බ්‍යාකාතබ්බං. අයං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්තිආදීනි පුට්ඨෙන පන ‘‘අබ්‍යාකතමෙතං භගවතා’’ති ඨපෙතබ්බො, එස පඤ්හො න බ්‍යාකාතබ්බො. අයං ඨපනීයො පඤ්හො. บทว่า กถาสมฺปโยเคน ความว่า เพราะการประชุมแห่งถ้อยคำ. บทว่า กจฺโฉ คือ สมควรที่จะกล่าว. บทว่า อกจฺโฉ คือ ไม่สมควรที่จะกล่าว. ในบทเป็นต้นว่า เอกํสพฺยากรณียํ ปญฺหํ, เมื่อถูกถามว่า “จักขุไม่เที่ยงหรือ” พึงตอบโดยส่วนเดียวว่า “ใช่ ไม่เที่ยง”. ในโสตะเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. นี้เป็นปัญหาที่พึงตอบโดยส่วนเดียว. ส่วนเมื่อถูกถามว่า “ชื่อว่าสิ่งไม่เที่ยง คือจักขุหรือ” พึงจำแนกตอบอย่างนี้ว่า “ไม่ใช่จักขุอย่างเดียว แม้โสตะก็ไม่เที่ยง แม้ฆานะก็ไม่เที่ยง”. นี้เป็นปัญหาที่พึงจำแนกตอบ. เมื่อถูกถามว่า “โสตะเป็นเช่นใด จักขุก็เป็นเช่นนั้น, จักขุเป็นเช่นใด โสตะก็เป็นเช่นนั้นหรือ” พึงย้อนถามว่า “ท่านถามโดยอรรถไหน” เมื่อเขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าถามโดยอรรถว่าเห็น” พึงตอบว่า “ไม่ใช่”. เมื่อเขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าถามโดยอรรถว่าไม่เที่ยง” พึงตอบว่า “ใช่”. นี้เป็นปัญหาที่พึงย้อนถามแล้วตอบ. ส่วนเมื่อถูกถามปัญหาเป็นต้นว่า “ชีวะนั้น สรีระนั้นหรือ” พึงงดไว้ (โดยกล่าวว่า) “ปัญหานี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์”, ปัญหานี้ไม่พึงตอบ. นี้เป็นปัญหาที่พึงงดไว้. ඨානාඨානෙ න සණ්ඨාතීති කාරණාකාරණෙ න සණ්ඨාති. තත්‍රායං නයො – සස්සතවාදී යුත්තෙන කාරණෙන පහොති උච්ඡෙදවාදිං නිග්ගහෙතුං, උච්ඡෙදවාදී තෙන නිග්ගය්හමානො ‘‘කිං පනාහං උච්ඡෙදං වදාමී’’ති සස්සතවාදිභාවමෙව දීපෙති, අත්තනො වාදෙ පතිට්ඨාතුං න සක්කොති. එවං උච්ඡෙදවාදිම්හි පහොන්තෙ සස්සතවාදී, පුග්ගලවාදිම්හි පහොන්තෙ සුඤ්ඤතවාදී, සුඤ්ඤතවාදිම්හි පහොන්තෙ පුග්ගලවාදීති එවං ඨානාඨානෙ න සණ්ඨාති නාම. บทว่า ฐานาฐาเน น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในเหตุและมิใช่เหตุ. ในข้อนั้นมีนัยดังนี้ – สัสสตวาทีสามารถข่มอุจเฉทวาทีได้ด้วยเหตุผลอันสมควร, อุจเฉทวาทีเมื่อถูกเขาข่มอยู่ ก็แสดงความเป็นสัสสตวาทีนั้นเทียว (โดยคิดว่า) “ไฉนเราจะกล่าวอุจเฉททิฏฐิเล่า” ไม่สามารถเพื่อจะตั้งอยู่ในวาทะของตนได้. อย่างนี้ เมื่ออุจเฉทวาทีสามารถ สัสสตวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), เมื่อปุคคลวาทีสามารถ สุญญตวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), เมื่อสุญญตวาทีสามารถ ปุคคลวาที (ก็ไม่ตั้งอยู่), อย่างนี้ ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในฐานะและอฐานะ. පරිකප්පෙ [Pg.185] න සණ්ඨාතීති ඉදං පඤ්හපුච්ඡනෙපි පඤ්හකථනෙපි ලබ්භති. කථං? එකච්චො හි ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති කණ්ඨං සොධෙති, සො ඉතරෙන ‘‘ඉදං නාම ත්වං පුච්ඡිස්සසී’’ති වුත්තො ඤාතභාවං ඤත්වා ‘‘න එතං, අඤ්ඤං පුච්ඡිස්සාමී’’ති වදති. පඤ්හං පුට්ඨොපි ‘‘පඤ්හං කථෙස්සාමී’’ති හනුං සංසොධෙති, සො ඉතරෙන ‘‘ඉදං නාම කථෙස්සසී’’ති වුත්තො ඤාතභාවං ඤත්වා ‘‘න එතං, අඤ්ඤං කථෙස්සාමී’’ති වදති. එවං පරිකප්පෙ න සණ්ඨාති නාම. บทว่า ปริกปฺเป น สณฺฐาติ คำนี้ย่อมได้ทั้งในการถามปัญหาและในการกล่าวแก้ปัญหา. อย่างไร? คือ บุคคลบางคนคิดว่า “เราจักถามปัญหา” แล้วกระแอม, เมื่อถูกคนอื่นกล่าวว่า “ท่านจักถามปัญหานี้” เขารู้ว่าตนถูกรู้ทันแล้ว จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ปัญหานี้ เราจักถามปัญหาอื่น”. แม้ผู้ถูกถามปัญหา คิดว่า “เราจักแก้ปัญหา” แล้วลูบคาง, เมื่อถูกคนอื่นกล่าวว่า “ท่านจักแก้ (ปัญหา) นี้” เขารู้ว่าตนถูกรู้ทันแล้ว จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่คำตอบนี้ เราจักตอบอย่างอื่น”. อย่างนี้ ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในความตริตรึก. අඤ්ඤාතවාදෙ න සණ්ඨාතීති අඤ්ඤාතවාදෙ ජානිතවාදෙ න සණ්ඨාති. කථං? එකච්චො පඤ්හං පුච්ඡති, තං ඉතරො ‘‘මනාපො තයා පඤ්හො පුච්ඡිතො, කහං තෙ එස උග්ගහිතො’’ති වදති. ඉතරො පුච්ඡිතබ්බනියාමෙනෙව පඤ්හං පුච්ඡිත්වාපි තස්ස කථාය ‘‘අපඤ්හං නු ඛො පුච්ඡිත’’න්ති විමතිං කරොති. අපරො පඤ්හං පුට්ඨො කථෙති, තමඤ්ඤො ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො කථිතො, කත්ථ තෙ උග්ගහිතො, පඤ්හං කථෙන්තෙන නාම එවං කථෙතබ්බො’’ති වදති. ඉතරො කථෙතබ්බනියාමෙනෙව පඤ්හං කථෙත්වාපි තස්ස කථාය ‘‘අපඤ්හො නු ඛො මයා කථිතො’’ති විමතිං කරොති. บทว่า อญฺญาตวาเท น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในวาทะที่รู้กัน. อย่างไร? คือ บุคคลบางคนถามปัญหา, คนอื่นกล่าวกะผู้นั้นว่า “ปัญหาที่ท่านถามน่าพอใจ ท่านเรียนปัญหานี้มาจากไหน”. อีกฝ่ายหนึ่ง (ผู้ถาม) แม้จะถามปัญหาโดยทำนองที่ควรจะถามแล้ว ก็เพราะคำของผู้นั้น จึงเกิดความสงสัยว่า “เราถามสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาไปหรือหนอ”. อีกคนหนึ่งถูกถามปัญหาแล้วย่อมตอบ, อีกคนหนึ่ง (ผู้ถาม) กล่าวกะผู้นั้นว่า “ปัญหาท่านตอบดีแล้ว ท่านเรียนมาจากไหน ชื่อว่าผู้ตอบปัญหา พึงตอบอย่างนี้”. อีกฝ่ายหนึ่ง (ผู้ตอบ) แม้จะตอบปัญหาโดยทำนองที่ควรจะตอบแล้ว ก็เพราะคำของผู้นั้น จึงเกิดความสงสัยว่า “เราตอบสิ่งที่ไม่ใช่ปัญหาไปหรือหนอ”. පටිපදාය න සණ්ඨාතීති පටිපත්තියං න තිට්ඨති, වත්තං අජානිත්වා අපුච්ඡිතබ්බට්ඨානෙ පුච්ඡතීති අත්ථො. අයං පඤ්හො නාම චෙතියඞ්ගණෙ පුච්ඡිතෙන න කථෙතබ්බො, තථා භික්ඛාචාරමග්ගෙ ගාමං පිණ්ඩාය චරණකාලෙ. ආසනසාලාය නිසින්නකාලෙ යාගුං වා භත්තං වා ගහෙත්වා නිසින්නකාලෙ පරිභුඤ්ජිත්වා නිසින්නකාලෙ දිවාවිහාරට්ඨානගමනකාලෙපි. දිවාට්ඨානෙ නිසින්නකාලෙ පන ඔකාසං කාරෙත්වාව පුච්ඡන්තස්ස කථෙතබ්බො, අකාරෙත්වා පුච්ඡන්තස්ස න කථෙතබ්බො. ඉදං වත්තං අජානිත්වා පුච්ඡන්තො පටිපදාය න සණ්ඨාති නාම. එවං සන්තායං, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො අකච්ඡො හොතීති, භික්ඛවෙ, එතං ඉමස්මිං ච කාරණෙ සති අයං පුග්ගලො න කථෙතුං යුත්තො නාම හොති. บทว่า ปฏิปทาย น สณฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่ในข้อปฏิบัติ คือไม่รู้วัตร ถามในที่ไม่ควรจะถาม. ชื่อว่าปัญหานี้ อันผู้ถูกถามไม่พึงตอบที่ลานพระเจดีย์, ฉันนั้น ในทางภิกขาจาร ในเวลาเที่ยวไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต, ในเวลาที่นั่งในอาสนศาลา, ในเวลาที่รับข้าวต้มหรือภัตแล้วนั่งอยู่, ในเวลาที่ฉันแล้วนั่งอยู่, แม้ในเวลาไปสู่ที่พักกลางวัน. ส่วนในเวลาที่นั่งในที่พักกลางวัน พึงตอบแก่ผู้ขอโอกาสแล้วจึงถามเท่านั้น, ไม่พึงตอบแก่ผู้ไม่ขอโอกาสแล้วถาม. ผู้ไม่รู้วัตรนี้แล้วถาม ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทา. บทว่า เอวํ สนฺตายํ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีเหตุนี้อยู่ บุคคลนี้ชื่อว่าไม่สมควรที่จะกล่าวด้วย. ඨානාඨානෙ සණ්ඨාතීති සස්සතවාදී යුත්තෙන කාරණෙන පහොති උච්ඡෙදවාදිං නිග්ගහෙතුං, උච්ඡෙදවාදී තෙන නිග්ගය්හමානොපි ‘‘අහං තයා සතක්ඛත්තුං නිග්ගය්හමානොපි උච්ඡෙදවාදීයෙවා’’ති වදති. ඉමිනා නයෙන සස්සතපුග්ගලසුඤ්ඤතවාදාදීසුපි නයො නෙතබ්බො. එවං ඨානාඨානෙ සණ්ඨාති [Pg.186] නාම. පරිකප්පෙ සණ්ඨාතීති ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති කණ්ඨං සොධෙන්තො ‘‘ත්වං ඉමං නාම පුච්ඡිස්සසී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආම, එතංයෙව පුච්ඡිස්සාමී’’ති වදති. පඤ්හං කථෙස්සාමීති හනුං සංසොධෙන්තොපි ‘‘ත්වං ඉමං නාම කථෙස්සසී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආම, එතංයෙව කථෙස්සාමී’’ති වදති. එවං පරිකප්පෙ සණ්ඨාති නාම. บทว่า ฐานาฐาเน สณฺฐาติ คือ สัสสตวาทีสามารถข่มอุจเฉทวาทีได้ด้วยเหตุผลอันสมควร, อุจเฉทวาทีแม้ถูกเขาข่มอยู่ ก็ยังกล่าวว่า “ข้าพเจ้าแม้ถูกท่านข่มอยู่ร้อยครั้ง ก็เป็นอุจเฉทวาทีอยู่นั่นเอง”. พึงนำนัยไปในสัสสตวาที ปุคคลวาที สุญญตวาที เป็นต้น โดยนัยนี้. อย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในฐานะและอฐานะ. บทว่า ปริกปฺเป สณฺฐาติ คือ เมื่อกระแอมโดยคิดว่า “เราจักถามปัญหา” ครั้นถูกกล่าวว่า “ท่านจักถามปัญหานี้” ก็กล่าวว่า “ใช่ เราจักถามปัญหานี้แหละ”. แม้เมื่อลูบคางโดยคิดว่า “เราจักแก้ปัญหา” ครั้นถูกกล่าวว่า “ท่านจักแก้ (ปัญหา) นี้” ก็กล่าวว่า “ใช่ เราจักแก้ปัญหานี้แหละ”. อย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในความตริตรึก. අඤ්ඤාතවාදෙ සණ්ඨාතීති ඉමං පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො පුච්ඡිතො, පුච්ඡන්තෙන නාම එවං පුච්ඡිතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡති, විමතිං න උප්පාදෙති. පඤ්හං කථෙත්වාපි ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො කථිතො, කථෙන්තෙන නාම එවං කථෙතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡති, විමතිං න උප්පාදෙති. පටිපදාය සණ්ඨාතීති ගෙහෙ නිසීදාපෙත්වා යාගුඛජ්ජකාදීනි දත්වා යාව භත්තං නිට්ඨාති, තස්මිං අන්තරෙ නිසින්නො පඤ්හං පුච්ඡති. සප්පිආදීනි භෙසජ්ජානි අට්ඨවිධානි පානකානි වත්ථච්ඡාදනමාලාගන්ධාදීනි වා ආදාය විහාරං ගන්ත්වා තානි දත්වා දිවාට්ඨානං පවිසිත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා පඤ්හං පුච්ඡති. එවඤ්හි වත්තං ඤත්වා පුච්ඡන්තො පටිපදාය සණ්ඨාති නාම. තස්ස පඤ්හං කථෙතුං වට්ටති. คำว่า ตั้งอยู่ในอัญญาตวาท คือ ครั้นถามปัญหานี้แล้ว เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘ท่านถามปัญหาดีแล้ว อันผู้ถามชื่อว่าพึงถามอย่างนี้’ ก็ยอมรับ ไม่ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น แม้ครั้นตอบปัญหาแล้ว เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘ท่านตอบปัญหาดีแล้ว อันผู้ตอบชื่อว่าพึงตอบอย่างนี้’ ก็ยอมรับ ไม่ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น คำว่า ตั้งอยู่ในปฏิปทา คือ เชิญให้นั่งในเรือนแล้ว ถวายของมีข้าวต้มและของขบเคี้ยวเป็นต้น ตลอดเวลาที่ภัตกิจยังไม่เสร็จ ก็นั่งถามปัญหาในระหว่างนั้น หรือถือเอาเภสัชทั้งหลายมีเนยใสเป็นต้น น้ำปานะ ๘ อย่าง หรือของมีผ้าเครื่องนุ่งห่ม ระเบียบดอกไม้และของหอมเป็นต้น ไปสู่วิหาร ถวายสิ่งเหล่านั้นแล้ว เข้าไปสู่ที่พักกลางวัน ขอโอกาสแล้วจึงถามปัญหา จริงอยู่ ผู้ถามเมื่อรู้วัตรอย่างนี้ ชื่อว่าตั้งอยู่ในปฏิปทา ย่อมควรที่จะตอบปัญหาแก่บุคคลนั้น අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන වචනෙන අඤ්ඤං පටිච්ඡාදෙති, අඤ්ඤං වා පුච්ඡිතො අඤ්ඤං කථෙති. බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති ආගන්තුකකථං ඔතාරෙන්තො පුරිමකථං බහිද්ධා අපනාමෙති. තත්‍රිදං වත්ථු – භික්ඛූ කිර සන්නිපතිත්වා එකං දහරං, ‘‘ආවුසො, ත්වං ඉමඤ්චිමඤ්ච ආපත්තිං ආපන්නො’’ති ආහංසු. සො ආහ – ‘‘භන්තෙ, නාගදීපං ගතොම්හී’’ති. ආවුසො, න මයං තව නාගදීපගමනෙන අත්ථිකා, ආපත්තිං පන ආපන්නොති පුච්ඡාමාති. භන්තෙ, නාගදීපං ගන්ත්වා මච්ඡෙ ඛාදින්ති. ආවුසො, තව මච්ඡඛාදනෙන කම්මං නත්ථි, ආපත්තිං කිරසි ආපන්නොති. සො ‘‘නාතිසුපක්කො මච්ඡො මය්හං අඵාසුකමකාසි, භන්තෙ’’ති. ආවුසො, තුය්හං ඵාසුකෙන වා අඵාසුකෙන වා කම්මං නත්ථි, ආපත්තිං ආපන්නොසීති. භන්තෙ, යාව තත්ථ වසිං, තාව මෙ අඵාසුකමෙව ජාතන්ති. එවං ආගන්තුකකථාවසෙන බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති වෙදිතබ්බං. คำว่า พูดกลบเกลื่อน คือ ย่อมปิดบังเรื่องอื่นด้วยคำอื่น หรือเมื่อถูกถามเรื่องหนึ่ง กลับพูดอีกเรื่องหนึ่ง คำว่า นำเรื่องออกไปนอกประเด็น คือ เมื่อนำเรื่องจรเข้ามา ย่อมนำเรื่องเดิมออกไปข้างนอก ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า ได้ยินว่า ภิกษุทั้งหลายประชุมกันแล้ว ได้กล่าวกับภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งว่า ‘อาวุโส ท่านต้องอาบัตินี้ๆ ใช่หรือไม่’ ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ กระผมไปนาคทีปมา’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีความต้องการด้วยการไปนาคทีปของท่าน แต่พวกเราถามว่า ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ (ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า) ‘ท่านผู้เจริญ ไปนาคทีปแล้ว ได้ฉันปลา’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีธุระด้วยการฉันปลาของท่าน ได้ยินว่า ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ปลาที่สุกไม่ดี ทำให้กระผมไม่สบาย’ (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) ‘อาวุโส พวกเราไม่มีธุระด้วยความสบายหรือไม่สบายของท่าน ท่านต้องอาบัติใช่หรือไม่’ (ภิกษุหนุ่มนั้นกล่าวว่า) ‘ท่านผู้เจริญ ตลอดเวลาที่กระผมอยู่ที่นั่น ความไม่สบายเท่านั้นได้เกิดขึ้นแก่กระผม’ พึงทราบว่า นำเรื่องออกไปนอกประเด็นด้วยอำนาจเรื่องจรอย่างนี้ අභිහරතීති ඉතො චිතො ච සුත්තං ආහරිත්වා අවත්ථරති. තෙපිටකතිස්සත්ථෙරො විය. පුබ්බෙ කිර භික්ඛූ මහාචෙතියඞ්ගණෙ සන්නිපතිත්වා සඞ්ඝකිච්චං කත්වා භික්ඛූනං ඔවාදං දත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පඤ්හසාකච්ඡං කරොන්ති. තත්ථායං ථෙරො තීහි පිටකෙහි තතො තතො සුත්තං ආහරිත්වා දිවසභාගෙ එකම්පි පඤ්හං නිට්ඨාපෙතුං න දෙති. අභිමද්දතීති කාරණං [Pg.187] ආහරිත්වා මද්දති. අනුපජග්ඝතීති පරෙන පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙපි කථිතෙපි පාණිං පහරිත්වා මහාහසිතං හසති, යෙන පරස්ස ‘‘අපුච්ඡිතබ්බං නු ඛො පුච්ඡිං, අකථෙතබ්බං නු ඛො කථෙසි’’න්ති විමති උප්පජ්ජති. ඛලිතං ගණ්හාතීති අප්පමත්තකං මුඛදොසමත්තං ගණ්හාති, අක්ඛරෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා දුරුත්තෙ ‘‘එවං නාමෙතං වත්තබ්බ’’න්ති උජ්ඣායමානො විචරති. සඋපනිසොති සඋපනිස්සයො සපච්චයො. คำว่า ข่มขี่ คือ นำพระสูตรจากที่นี่และที่นั่นมาท่วมทับ เหมือนพระเตปิฏกติสสเถระ ได้ยินว่า ในกาลก่อน ภิกษุทั้งหลายประชุมกันที่ลานพระมหาเจดีย์ ทำสังฆกรรมแล้ว ให้โอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายแล้ว ย่อมกระทำการสนทนาปัญหาแก่กันและกัน ในที่ประชุมนั้น พระเถระรูปนี้ นำพระสูตรจากพระไตรปิฎกนั้นๆ มา ไม่ยอมให้ปัญหาแม้ข้อหนึ่งสำเร็จลงได้ตลอดทั้งวัน คำว่า บดขยี้ คือ นำเหตุผลมาบดขยี้ คำว่า หัวเราะเยาะ คือ เมื่อผู้อื่นถามปัญหาหรือตอบปัญหาก็ตาม ตบมือแล้วหัวเราะเสียงดัง ซึ่งเป็นเหตุให้ผู้อื่นเกิดความสงสัยขึ้นว่า ‘เราถามสิ่งที่ไม่ควรถามหนอ’ หรือ ‘เราตอบสิ่งที่ไม่ควรตอบหนอ’ คำว่า จับผิด คือ ย่อมถือเอาเพียงโทษทางปากเล็กน้อย เมื่ออักษรก็ดี บทก็ดี หรือพยัญชนะก็ดี ที่กล่าวไม่ดี ก็เที่ยวคอยเพ่งโทษอยู่ว่า ‘คำนี้พึงกล่าวอย่างนี้’ คำว่า มีอุปนิสัย คือ มีที่อาศัย มีเหตุปัจจัย ඔහිතසොතොති ඨපිතසොතො. අභිජානාති එකං ධම්මන්ති එකං කුසලධම්මං අභිජානාති අරියමග්ගං. පරිජානාති එකං ධම්මන්ති එකං දුක්ඛසච්චධම්මං තීරණපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. පජහති එකං ධම්මන්ති එකං සබ්බාකුසලධම්මං පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති. සච්ඡිකරොති එකං ධම්මන්ති එකං අරහත්තඵලධම්මං නිරොධමෙව වා පච්චක්ඛං කරොති. සම්මාවිමුත්තිං ඵුසතීති සම්මා හෙතුනා නයෙන කාරණෙන අරහත්තඵලවිමොක්ඛං ඤාණඵස්සෙන ඵුසති. คำว่า มีโสตะอันส่งไปแล้ว คือ มีโสตะอันตั้งไว้แล้ว (เงี่ยโสตสดับ) คำว่า ย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งกุศลธรรมอย่างหนึ่ง ได้แก่ อริยมรรค คำว่า ย่อมกำหนดรู้ซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมกำหนดรู้ซึ่งทุกขสัจธรรมอย่างหนึ่งด้วยตีรณปริญญา คำว่า ย่อมละซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมละ บรรเทา กระทำให้สิ้นไปซึ่งอกุศลธรรมทั้งปวงอย่างหนึ่ง คำว่า ย่อมทำให้แจ้งซึ่งธรรมอย่างหนึ่ง คือ ย่อมกระทำให้ประจักษ์ซึ่งอรหัตตผลธรรมอย่างหนึ่ง หรือนิโรธสัจ คำว่า ย่อมสัมผัสสัมมาวิมุตติ คือ ย่อมสัมผัสอรหัตตผลวิโมกข์ด้วยญาณผัสสะ โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผลอันสมควร එතදත්ථා, භික්ඛවෙ, කථාති, භික්ඛවෙ, යා එසා කථාසම්පයොගෙනාති කථා දස්සිතා, සා එතදත්ථා, අයං තස්සා කථාය භූමි පතිට්ඨා. ඉදං වත්ථු යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති එවං සබ්බපදෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා. එතදත්ථා මන්තනාති යා අයං කච්ඡාකච්ඡෙසු පුග්ගලෙසු කච්ඡෙන සද්ධිං මන්තනා, සාපි එතදත්ථායෙව. එතදත්ථා උපනිසාති ඔහිතසොතො සඋපනිසොති එවං වුත්තා උපනිසාපි එතදත්ථායෙව. එතදත්ථං සොතාවධානන්ති තස්සා උපනිසාය සොතාවධානං, තම්පි එතදත්ථමෙව. අනුපාදාති චතූහි උපාදානෙහි අග්ගහෙත්වා. චිත්තස්ස විමොක්ඛොති අරහත්තඵලවිමොක්ඛො. අරහත්තඵලත්ථාය හි සබ්බමෙතන්ති සුත්තන්තං විනිවත්තෙත්වා උපරි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො යෙ විරුද්ධාතිආදිමාහ. คำว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การสนทนามีประโยชน์นี้’ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การสนทนาใด ที่เราแสดงแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า กถาสัมปโยคะ การสนทนานั้นมีประโยชน์นี้ นี้เป็นภูมิ เป็นที่ตั้งของการสนทนานั้น นี้เป็นวัตถุ ได้แก่ ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่น พึงทราบการประกอบความในบททั้งปวงอย่างนี้ คำว่า ‘การปรึกษามีประโยชน์นี้’ ความว่า การปรึกษาใด กับบุคคลที่ควรปรึกษาในบรรดาบุคคลที่ควรและไม่ควรปรึกษา แม้การปรึกษานั้น ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘อุปนิสัยมีประโยชน์นี้’ ความว่า แม้อุปนิสัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า ‘มีโสตะอันส่งไปแล้ว มีอุปนิสัย’ ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘การเงี่ยโสตสดับมีประโยชน์นี้’ ความว่า การเงี่ยโสตสดับซึ่งอุปนิสัยนั้น แม้การเงี่ยโสตสดับนั้น ก็มีประโยชน์นี้เหมือนกัน คำว่า ‘เพราะไม่ยึดมั่น’ คือ ไม่ยึดถือด้วยอุปาทาน ๔ คำว่า ‘ความหลุดพ้นแห่งจิต’ คือ อรหัตตผลวิโมกข์ จริงอยู่ ทั้งหมดนี้พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วเพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล ด้วยเหตุนี้ เมื่อทรงจบพระสูตรแล้ว และเมื่อจะทรงรวบยอดด้วยพระคาถาทั้งหลายในเบื้องบน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เย วิรุทธา තත්ථ විරුද්ධාති විරොධසඞ්ඛාතෙන කොපෙන විරුද්ධා. සල්ලපන්තීති සල්ලාපං කරොන්ති. විනිවිට්ඨාති අභිනිවිට්ඨා හුත්වා. සමුස්සිතාති මානුස්සයෙන සුට්ඨු උස්සිතා. අනරියගුණමාසජ්ජාති අනරියගුණකථං ගුණමාසජ්ජ කථෙන්ති. ගුණං ඝට්ටෙත්වා කථා හි අනරියකථා නාම, න අරියකථා, තං [Pg.188] කථෙන්තීති අත්ථො. අඤ්ඤොඤ්ඤවිවරෙසිනොති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඡිද්දං අපරාධං ගවෙසමානා. දුබ්භාසිතන්ති දුක්කථිතං. වික්ඛලිතන්ති අප්පමත්තකං මුඛදොසඛලිතං. සම්පමොහං පරාජයන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අප්පමත්තෙන මුඛදොසෙන සම්පමොහඤ්ච පරාජයඤ්ච. අභිනන්දන්තීති තුස්සන්ති. නාචරෙති න චරති න කථෙති. ධම්මට්ඨපටිසංයුත්තාති යා ච ධම්මෙ ඨිතෙන කථිතකථා, සා ධම්මට්ඨා චෙව හොති තෙන ච ධම්මෙන පටිසංයුත්තාති ධම්මට්ඨපටිසංයුත්තා. අනුන්නතෙන මනසාති අනුද්ධතෙන චෙතසා. අපළාසොති යුගග්ගාහපළාසවසෙන අපළාසො හුත්වා. අසාහසොති රාගදොසමොහසාහසානං වසෙන අසාහසො හුත්වා. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิรุทธา คือ ขัดแย้งกันด้วยความโกรธที่เรียกว่าความขัดแย้ง. บทว่า สัลลปันติ คือ ย่อมเจรจา. บทว่า วินิวิฏฐา คือ เป็นผู้ยึดมั่นแล้ว. บทว่า สมุสสิตา คือ ถูกยกขึ้นดีแล้วด้วยมานานุสัย. บทว่า อนริยคุณมาสัชช คือ เข้าถึงคุณคือถ้อยคำอันเป็นคุณของคนไม่ใช่อริยะแล้วกล่าว. ความว่า จริงอยู่ วาจาที่กล่าวพาดพิงถึงคุณ (ของตน) ชื่อว่าอนริยกถา ไม่ใช่อริยกถา (บัณฑิต) ย่อมกล่าววาจานั้น. บทว่า อัญโญัญญวิเวรสิโน คือ แสวงหาช่องและความผิดของกันและกัน. บทว่า ทุพภาสิตํ คือ คำที่กล่าวไม่ดี. บทว่า วิกขลิตํ คือ ความผิดพลาดคือโทษทางปากเล็กน้อย. บทว่า สัมปโมหํ ปราชยํ คือ (ยินดี) ซึ่งความหลงและความพ่ายแพ้ของกันและกันด้วยโทษทางปากเพียงเล็กน้อย. บทว่า อภินันทันติ คือ ย่อมยินดี. บทว่า นาจเรติ คือ ไม่ประพฤติ ไม่กล่าว. บทว่า ธัมมัฏฐปฏิสํยุตตา คือ วาจาใดที่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในธรรมกล่าวแล้ว วาจานั้นชื่อว่าตั้งอยู่ในธรรมด้วย และประกอบด้วยธรรมนั้นด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธัมมัฏฐปฏิสํยุตตา. บทว่า อนุนนเตน มนสา คือ ด้วยจิตที่ไม่ฟุ้งซ่าน. บทว่า อปฬาโสติ คือ เป็นผู้ไม่ตีเสมอด้วยอำนาจแห่งการตีเสมอคือการถือรั้น. บทว่า อสาหโสติ คือ เป็นผู้ไม่ผลีผลามด้วยอำนาจแห่งความผลีผลามคือราคะ โทสะ และโมหะ. අනුසූයායමානොති න උසූයමානො. දුබ්භට්ඨෙ නාපසාදයෙති දුක්කථිතස්මිං න අපසාදෙය්‍ය. උපාරම්භං න සික්ඛෙය්‍යාති කාරණුත්තරියලක්ඛණං උපාරම්භං න සික්ඛෙය්‍ය. ඛලිතඤ්ච න ගාහයෙති අප්පමත්තකං මුඛඛලිතං ‘‘අයං තෙ දොසො’’ති න ගාහයෙය්‍ය. නාභිහරෙති නාවත්ථරෙය්‍ය. නාභිමද්දෙති එකං කාරණං ආහරිත්වා න මද්දෙය්‍ය. න වාචං පයුතං භණෙති සච්චාලිකපටිසංයුත්තං වාචං න භණෙය්‍ය. අඤ්ඤාතත්ථන්ති ජානනත්ථං. පසාදත්ථන්ති පසාදජනනත්ථං. න සමුස්සෙය්‍ය මන්තයෙති න මානුස්සයෙන සමුස්සිතො භවෙය්‍ය. න හි මානුස්සිතා හුත්වා පණ්ඩිතා කථයන්ති, මානෙන පන අනුස්සිතොව හුත්වා මන්තයෙ කථෙය්‍ය භාසෙය්‍යාති. บทว่า อนุสูยมาโน คือ ไม่ริษยาอยู่. บทว่า ทุพภัฏเฐ นาปสาทเย คือ ไม่พึงดูหมิ่นในคำที่กล่าวไม่ดี. บทว่า อุปารัมภํ น สิกเขยย คือ ไม่พึงศึกษาการข่มขี่ซึ่งมีลักษณะยกเหตุขึ้นทับถม. บทว่า ขลิตัญจ น คาหเย คือ ไม่พึงให้ถือเอาความผิดพลาดทางปากเล็กน้อยว่า "นี่เป็นโทษของท่าน". บทว่า นาภิหเร คือ ไม่พึงครอบงำ. บทว่า นาภิมัทเท คือ ไม่พึงยกเหตุอย่างหนึ่งขึ้นมาแล้วข่มขี่. บทว่า น วาจํ ปยุตํ ภเณ คือ ไม่พึงกล่าววาจาที่ประกอบด้วยความคลาดเคลื่อนจากความจริง. บทว่า อัญญาตัตถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่การรู้. บทว่า ปสาทัตถํ คือ เพื่อประโยชน์แก่การทำให้เกิดความเลื่อมใส. บทว่า น สมุสเสยย มันตเย คือ ไม่พึงเป็นผู้ถูกยกขึ้นด้วยมานานุสัย. จริงอยู่ บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่กล่าวเพราะถูกมานะยกขึ้น แต่พึงเป็นผู้ไม่ถูกมานะยกขึ้นแล้วปรึกษา กล่าว พูด. 8. අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอัญญติตถิยสูตร 69. අට්ඨමෙ භගවංමූලකාති භගවා මූලං එතෙසන්ති භගවංමූලකා. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ, භන්තෙ, අම්හාකං ධම්මා පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙන උප්පාදිතා, තස්මිං පරිනිබ්බුතෙ එකං බුද්ධන්තරං අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමෙ ධම්මෙ උප්පාදෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසි, භගවතො පන නො ඉමෙ ධම්මා උප්පාදිතා. භගවන්තඤ්හි නිස්සාය මයං ඉමෙ ධම්මෙ ආජානාම පටිවිජ්ඣාමාති එවං භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මාති. භගවංනෙත්තිකාති භගවා ධම්මානං නෙතා විනෙතා අනුනෙතා යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගහෙත්වාව දස්සෙතාති ධම්මා භගවංනෙත්තිකා නාම [Pg.189] හොන්ති. භගවංපටිසරණාති චතුභූමකධම්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡමානා භගවති පටිසරන්ති නාමාති භගවංපටිසරණා. පටිසරන්තීති ඔසරන්ති සමොසරන්ති. අපිච මහාබොධිමණ්ඩෙ නිසින්නස්ස භගවතො පටිවෙධවසෙන ඵස්සො ආගච්ඡති – ‘‘අහං භගවා කින්නාමො’’ති. ත්වං ඵුසනට්ඨෙන ඵස්සො නාම. වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණං ආගච්ඡති – ‘‘අහං භගවා කින්නාම’’න්ති. ත්වං විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණං නාමාති. එවං චතුභූමකධම්මානං යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගණ්හන්තො භගවා ධම්මෙ පටිසරතීති භගවංපටිසරණා. භගවන්තංයෙව පටිභාතූති භගවතොව එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො උපට්ඨාතු, තුම්හෙයෙව නො කථෙත්වා දෙථාති අත්ථො. ๖๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ภควํมูลกา คือ พระผู้มีพระภาคเป็นมูลเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น เหตุนั้น (ธรรมเหล่านั้น) จึงชื่อว่า ภควํมูลกา. คำนี้ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลาย พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทำให้เกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ตลอดหนึ่งพุทธันดร สมณะหรือพราหมณ์อื่นชื่อว่าผู้สามารถเพื่อจะทำให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้น มิได้มีแล้ว แต่พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลายเกิดขึ้นแล้ว. จริงอยู่ เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์จึงรู้ทั่วถึงธรรมเหล่านี้ ด้วยเหตุนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของข้าพระองค์ทั้งหลายจึงมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูลเหตุ. บทว่า ภควํเนตติกา คือ พระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ เป็นผู้แนะนำ เป็นผู้แนะนำโดยอนุโลมซึ่งธรรมทั้งหลาย ทรงแสดงโดยทรงยกชื่อขึ้นทีละอย่างๆ ตามสภาวะ เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายจึงชื่อว่า ภควํเนตติกา. บทว่า ภควํปฏิสรณา คือ ธรรมในภูมิ ๔ เมื่อมาสู่คลองแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่าย่อมแล่นไปในพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา. บทว่า ปฏิสรันติ คือ ย่อมแล่นไป ย่อมประชุมกัน. อีกอย่างหนึ่ง ผัสสะย่อมมาสู่พระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่ง ณ มหาโพธิมณฑล ด้วยอำนาจแห่งการแทงตลอดว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร". (พระองค์ตรัสว่า) "ท่านชื่อว่าผัสสะ เพราะมีอรรถว่าถูกต้อง". เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ย่อมมา (ทูลถาม) ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร". (พระองค์ตรัสว่า) "ท่านชื่อว่าวิญญาณ เพราะมีอรรถว่ารู้แจ้ง". พระผู้มีพระภาคผู้ทรงกำหนดชื่อของธรรมในภูมิ ๔ ทีละอย่างๆ ตามสภาวะอย่างนี้ ย่อมทรงหยั่งรู้ธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา. บทว่า ภควันตํเยว ปฏิภาตุ คือ ขอเนื้อความแห่งพระดำรัสนี้จงปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเท่านั้นเถิด ความว่า ขอพระองค์เท่านั้นโปรดตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด. රාගො ඛොති රජ්ජනවසෙන පවත්තරාගො. අප්පසාවජ්ජොති ලොකවජ්ජවසෙනපි විපාකවජ්ජවසෙනපීති ද්වීහිපි වජ්ජෙහි අප්පසාවජ්ජො, අප්පදොසොති අත්ථො. කථං? මාතාපිතරො හි භාතිභගිනිආදයො ච පුත්තභාතිකානං ආවාහවිවාහමඞ්ගලං නාම කාරෙන්ති. එවං තාවෙසො ලොකවජ්ජවසෙන අප්පසාවජ්ජො. සදාරසන්තොසමූලිකා පන අපායෙ පටිසන්ධි නාම න හොතීති එවං විපාකවජ්ජවසෙන අප්පසාවජ්ජො. දන්ධවිරාගීති විරජ්ජමානො පනෙස සණිකං විරජ්ජති, න සීඝං මුච්චති. තෙලමසිරාගො විය චිරං අනුබන්ධති, ද්වෙ තීණි භවන්තරානි ගන්ත්වාපි නාපගච්ඡතීති දන්ධවිරාගී. บทว่า ราโค โข คือ ราคะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความกำหนัด. บทว่า อัปปสาวัชโช คือ มีโทษน้อยด้วยโทษทั้งสองอย่าง คือ ทั้งโดยอำนาจแห่งโทษที่ชาวโลกติเตียน และโดยอำนาจแห่งโทษคือวิบาก ความว่า มีโทษน้อย. อย่างไร? จริงอยู่ มารดาบิดาและพี่ชายน้องชายพี่สาวน้องสาวเป็นต้น ย่อมจัดแจงมงคลคืออาวาหะและวิวาหะแก่บุตรธิดาและน้องชาย. ราคะนั้นมีโทษน้อยโดยอำนาจแห่งโทษที่ชาวโลกติเตียนอย่างนี้ก่อน. ส่วน (ราคะ) ที่มีความสันโดษในภรรยาของตนเป็นมูล ย่อมไม่มีปฏิสนธิในอบาย ด้วยเหตุนี้ จึงมีโทษน้อยโดยอำนาจแห่งโทษคือวิบากอย่างนี้. บทว่า ทันธวิราคี คือ ส่วนราคะนี้เมื่อจะคลายกำหนัด ย่อมคลายกำหนัดช้า ไม่หลุดพ้นเร็ว. ย่อมติดตามไปนานดุจสีของน้ำมันผสมหมึก แม้จะผ่านไปสองสามภพก็ไม่หายไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทันธวิราคี. තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර පුරිසො භාතු ජායාය මිච්ඡාචාරං චරති. තස්සාපි ඉත්ථියා අත්තනො සාමිකතො සොයෙව පියතරො අහොසි. සා තමාහ – ‘‘ඉමස්මිං කාරණෙ පාකටෙ ජාතෙ මහතී ගරහා භවිස්සති, තව භාතිකං ඝාතෙහී’’ති. සො ‘‘නස්ස, වසලි, මා එවං පුන අවචා’’ති අපසාදෙසි. සා තුණ්හී හුත්වා කතිපාහච්චයෙන පුන කථෙසි, තස්ස චිත්තං ද්වජ්ඣභාවං අගමාසි. තතො තතියවාරං කථිතො ‘‘කින්ති කත්වා ඔකාසං ලභිස්සාමී’’ති ආහ. අථස්ස සා උපායං කථෙන්තී ‘‘ත්වං මයා වුත්තමෙව කරොහි, අසුකට්ඨානෙ මහාකකුධසමීපෙ තිත්ථං අත්ථි, තත්ථ තිඛිණං දණ්ඩකවාසිං ගහෙත්වා තිට්ඨාහී’’ති. සො තථා අකාසි. ජෙට්ඨභාතාපිස්ස අරඤ්ඤෙ කම්මං කත්වා ඝරං ආගතො. සා තස්මිං මුදුචිත්තා විය හුත්වා ‘‘එහි [Pg.190] සාමි, සීසෙ තෙ ඔලිඛිස්සාමී’’ති ඔලිඛන්තී ‘‘උපක්කිලිට්ඨං තෙ සීස’’න්ති ආමලකපිණ්ඩං දත්වා ‘‘ගච්ඡ අසුකට්ඨානෙ සීසං ධොවිත්වා ආගච්ඡාහී’’ති පෙසෙසි. සො තාය වුත්තතිත්ථමෙව ගන්ත්වා ආමලකකක්කෙන සීසං මක්ඛෙත්වා උදකං ඔරුය්හ ඔනමිත්වා සීසං ධොවි. අථ නං ඉතරො රුක්ඛන්තරතො නික්ඛමිත්වා ඛන්ධට්ඨිකෙ පහරිත්වා ජීවිතා වොරොපෙත්වා ගෙහං අගමාසි. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งประพฤติมิจฉาจารในภรรยาของพี่ชาย แม้หญิงนั้นก็รักชายชู้นั้นมากกว่าสามีของตน นางได้กล่าวกับชายชู้นั้นว่า “เมื่อเรื่องนี้ปรากฏขึ้น จะมีคำครหาใหญ่หลวง ท่านจงฆ่าพี่ชายของท่านเสีย” เขาได้ขู่ว่า “นางคนถ่อย จงฉิบหายไปเสีย อย่าได้กล่าวอย่างนี้อีก” นางก็นิ่งเสีย ครั้นล่วงไป ๒-๓ วัน ก็ได้พูดขึ้นอีก จิตของเขาก็เกิดลังเล ครั้นนางพูดเป็นครั้งที่สาม เขาจึงกล่าวว่า “เราจะทำอย่างไรจึงจะได้โอกาส” ลำดับนั้น นางจึงบอกอุบายแก่เขาว่า “ท่านจงทำตามที่เราบอกเท่านั้น ที่ตำบลชื่อโน้น ใกล้ต้นกระทุ่มใหญ่ มีท่าลงน้ำอยู่ ท่านจงถือขวานมีด้ามอันคมไปยืนอยู่ที่นั่น” เขาได้ทำตามนั้น แม้พี่ชายใหญ่ของเขาทำงานในป่าแล้วก็กลับมาบ้าน นางทำทีเป็นมีใจอ่อนโยนต่อเขาแล้วกล่าวว่า “มาเถิดนายท่าน ฉันจะสางผมให้ท่าน” ขณะที่สางผมอยู่ ก็กล่าวว่า “ผมของท่านสกปรก” แล้วให้มะขามป้อมบดก้อนหนึ่ง ส่งไปว่า “ท่านจงไปสระผมที่ท่าชื่อโน้นแล้วกลับมา” เขาไปที่ท่าน้ำที่นางบอกนั่นแหละ ชโลมศีรษะด้วยมะขามป้อมบดแล้วลงไปในน้ำ ก้มลงสระผม ลำดับนั้น ชายอีกคนหนึ่งก็ออกมาจากระหว่างต้นไม้ ฟันที่กระดูกต้นคอ ปลงเขาเสียจากชีวิตแล้วก็กลับไปบ้าน ඉතරො භරියාය සිනෙහං පරිච්චජිතුමසක්කොන්තො තස්මිංයෙව ගෙහෙ මහාධම්මනි හුත්වා නිබ්බත්ති. සො තස්සා ඨිතායපි නිසින්නායපි ගන්ත්වා සරීරෙ පතති. අථ නං සා ‘‘සොයෙව අයං භවිස්සතී’’ති ඝාතාපෙසි. සො පුන තස්සා සිනෙහෙන තස්මිංයෙව ගෙහෙ කුක්කුරො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො පදසා ගමනකාලතො පට්ඨාය තස්සා පච්ඡතො පච්ඡතො චරති. අරඤ්ඤං ගච්ඡන්තියාපි සද්ධිංයෙව ගච්ඡති. තං දිස්වා මනුස්සා ‘‘නික්ඛන්තො සුනඛලුද්දකො, කතරට්ඨානං ගමිස්සතී’’ති උප්පණ්ඩෙන්ති. සා පුන තං ඝාතාපෙසි. ฝ่ายชายอีกคนหนึ่ง (ผู้เป็นสามี) ไม่สามารถสละความรักในภรรยาได้ จึงบังเกิดเป็นงูเหลือมใหญ่ในเรือนนั้นเอง งูนั้นเข้าไปตกบนร่างกายของนางแม้เมื่อนางยืนอยู่หรือนั่งอยู่ ลำดับนั้น นางจึงให้คนฆ่างูนั้นเสียโดยคิดว่า “คงเป็นคนนั้นนั่นเอง” เขาก็ได้บังเกิดเป็นสุนัขในเรือนนั้นอีกเพราะความรักในนาง สุนัขนั้นตั้งแต่เวลาที่เดินด้วยเท้าได้ ก็เที่ยวเดินตามหลังนางไปเบื้องหลังๆ แม้เมื่อนางไปป่า มันก็ไปด้วยกันนั่นแหละ มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางแล้วก็เยาะเย้ยว่า “นายพรานสุนัขออกไปแล้ว จะไปที่ไหนกัน” นางจึงให้คนฆ่ามันเสียอีก සොපි පුන තස්මිංයෙව ගෙහෙ වච්ඡකො හුත්වා නිබ්බත්ති. තථෙව තස්සා පච්ඡතො පච්ඡතො චරති. තදාපි නං මනුස්සා දිස්වා ‘‘නික්ඛන්තො ගොපාලකො, කත්ථ ගාවියො චරිස්සන්තී’’ති උප්පණ්ඩෙන්ති. සා තස්මිම්පි ඨානෙ තං ඝාතාපෙසි. සො තදාපි තස්සා උපරි සිනෙහං ඡින්දිතුං අසක්කොන්තො චතුත්ථෙ වාරෙ තස්සායෙව කුච්ඡියං ජාතිස්සරො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො පටිපාටියා චතූසු අත්තභාවෙසු තාය ඝාතිතභාවං දිස්වා ‘‘එවරූපාය නාම පච්චත්ථිකාය කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තොස්මී’’ති තතො පට්ඨාය තස්සා හත්ථෙන අත්තානං ඵුසිතුං න දෙති. සචෙ නං සා ඵුසති, කන්දති රොදති. අථ නං අය්‍යකොව පටිජග්ගති. තං අපරභාගෙ වුද්ධිප්පත්තං අය්‍යකො ආහ – ‘‘තාත, කස්මා ත්වං මාතු හත්ථෙන අත්තානං ඵුසිතුං න දෙසි. සචෙපි තං ඵුසති, මහාසද්දෙන රොදසි කන්දසී’’ති. අය්‍යකෙන පුට්ඨො ‘‘න එසා මය්හං මාතා, පච්චාමිත්තා එසා’’ති තං පවත්තිං සබ්බං ආරොචෙසි. සො තං ආලිඞ්ගිත්වා රොදිත්වා ‘‘එහි, තාත, කිං අම්හාකං ඊදිසෙ ඨානෙ නිවාසකිච්ච’’න්ති තං ආදාය නික්ඛමිත්වා එකං විහාරං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා උභොපි තත්ථ වසන්තා අරහත්තං පාපුණිංසු. แม้เขาก็ได้บังเกิดเป็นลูกโคในเรือนนั้นอีก มันเที่ยวเดินตามหลังนางไปเบื้องหลังๆ เหมือนอย่างนั้นนั่นแหละ แม้ในครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางแล้วก็เยาะเย้ยว่า “คนเลี้ยงโคออกไปแล้ว จะไปเลี้ยงโคที่ไหนกัน” นางก็ได้ให้คนฆ่ามันเสียในที่นั้นอีก แม้ในครั้งนั้น เขาก็ไม่สามารถตัดความรักในนางได้ ในวาระที่สี่ จึงได้บังเกิดในท้องของนางนั่นเอง เป็นผู้ระลึกชาติได้ เขาเห็นว่าตนถูกนางฆ่าตายใน ๔ อัตภาพตามลำดับแล้ว จึงคิดว่า “เรามาเกิดในท้องของนางผู้เป็นศัตรูเห็นปานนี้หนอ” ตั้งแต่นั้นมา จึงไม่ยอมให้นางใช้มือสัมผัสร่างกายของตน ถ้านางสัมผัสเขา เขาก็จะคร่ำครวญร้องไห้ ลำดับนั้น ปู่ของเขาเท่านั้นเป็นผู้เลี้ยงดู ในเวลาต่อมา เมื่อเขาเจริญวัยแล้ว ปู่ได้กล่าวว่า “หลานเอ๋ย เพราะเหตุไรเจ้าจึงไม่ยอมให้แม่ใช้มือสัมผัสร่างกายของเจ้า แม้ถ้านางสัมผัสเจ้า เจ้าก็ร้องไห้คร่ำครวญเสียงดัง” เขาถูกปู่ถามแล้วจึงบอกเรื่องราวทั้งหมดนั้นว่า “หญิงนี้ไม่ใช่แม่ของข้าพเจ้า แต่เป็นศัตรู” ปู่กอดเขาแล้วร้องไห้ กล่าวว่า “มาเถิดหลานเอ๋ย เราจะอยู่ไปทำอะไรในที่เช่นนี้” แล้วพาเขาออกไป ไปยังวิหารแห่งหนึ่ง บวชแล้ว ทั้งสองคนอาศัยอยู่ในที่นั้นก็ได้บรรลุพระอรหัต මහාසාවජ්ජොති [Pg.191] ලොකවජ්ජවසෙනපි විපාකවජ්ජවසෙනපීති ද්වීහිපි කාරණෙහි මහාසාවජ්ජො. කථං? දොසෙන හි දුට්ඨො හුත්වා මාතරිපි අපරජ්ඣති, පිතරිපි භාතිභගිනිආදීසුපි පබ්බජිතෙසුපි. සො ගතගතට්ඨානෙසු ‘‘අයං පුග්ගලො මාතාපිතූසුපි අපරජ්ඣති, භාතිභගිනිආදීසුපි, පබ්බජිතෙසුපී’’ති මහතිං ගරහං ලභති. එවං තාව ලොකවජ්ජවසෙන මහාසාවජ්ජො. දොසවසෙන පන කතෙන ආනන්තරියකම්මෙන කප්පං නිරයෙ පච්චති. එවං විපාකවජ්ජවසෙන මහාසාවජ්ජො. ඛිප්පවිරාගීති ඛිප්පං විරජ්ජති. දොසෙන හි දුට්ඨො මාතාපිතූසුපි චෙතියෙපි බොධිම්හිපි පබ්බජිතෙසුපි අපරජ්ඣිත්වා ‘‘මය්හං ඛමථා’’ති. අච්චයං දෙසෙති. තස්ස සහ ඛමාපනෙන තං කම්මං පාකතිකමෙව හොති. บทว่า มหาสาวชฺโช ความว่า มีโทษมากด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ โดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียน และโดยเป็นโทษในวิบาก อย่างไร? คือ บุคคลผู้ถูกโทสะประทุษร้ายแล้ว ย่อมประพฤติผิดในมารดาบ้าง ในบิดาบ้าง ในพี่น้องชายหญิงเป็นต้นบ้าง ในบรรพชิตบ้าง เขาย่อมได้รับคำติเตียนอย่างใหญ่หลวงในที่ที่ไปแล้วๆ ว่า “บุคคลนี้ประพฤติผิดแม้ในมารดาบิดา ในพี่น้องชายหญิงเป็นต้น ในบรรพชิต” อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียนก่อน ส่วนอนันตริยกรรมที่ทำด้วยอำนาจโทสะ ย่อมทำให้ไหม้ในนรกตลอดกัป อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษในวิบาก บทว่า ขิปฺปวิราคี ความว่า คลายกำหนัดได้เร็ว คือ บุคคลผู้ถูกโทสะประทุษร้ายแล้ว ประพฤติผิดในมารดาบิดาบ้าง ในเจดีย์บ้าง ในต้นพระศรีมหาโพธิ์บ้าง ในบรรพชิตบ้างแล้ว ก็แสดงโทษว่า “ขอท่านทั้งหลายจงอดโทษให้ข้าพเจ้าด้วย” เมื่อเขาขอขมาแล้ว กรรมนั้นก็เป็นปกติเหมือนเดิม මොහොපි ද්වීහෙව කාරණෙහි මහාසාවජ්ජො. මොහෙන හි මූළ්හො හුත්වා මාතාපිතූසුපි චෙතියෙපි බොධිම්හිපි පබ්බජිතෙසුපි අපරජ්ඣිත්වා ගතගතට්ඨානෙ ගරහං ලභති. එවං තාව ලොකවජ්ජවසෙන මහාසාවජ්ජො. මොහවසෙන පන කතෙන ආනන්තරියකම්මෙන කප්පං නිරයෙ පච්චති. එවං විපාකවජ්ජවසෙනපි මහාසාවජ්ජො. දන්ධවිරාගීති සණිකං විරජ්ජති. මොහෙන මූළ්හෙන හි කතකම්මං සණිකං මුච්චති. යථා හි අච්ඡචම්මං සතක්ඛත්තුම්පි ධොවියමානං න පණ්ඩරං හොති, එවමෙව මොහෙන මූළ්හෙන කතකම්මං සීඝං න මුච්චති, සණිකමෙව මුච්චතීති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. แม้โมหะก็มีโทษมากด้วยเหตุ ๒ ประการเหมือนกัน คือ บุคคลผู้หลงด้วยโมหะแล้ว ประพฤติผิดในมารดาบิดาบ้าง ในเจดีย์บ้าง ในต้นพระศรีมหาโพธิ์บ้าง ในบรรพชิตบ้างแล้ว ย่อมได้รับคำติเตียนในที่ที่ไปแล้วๆ อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษที่ชาวโลกติเตียนก่อน ส่วนอนันตริยกรรมที่ทำด้วยอำนาจโมหะ ย่อมทำให้ไหม้ในนรกตลอดกัป อย่างนี้ ชื่อว่ามีโทษมากโดยเป็นโทษในวิบากด้วย บทว่า ทนฺธวิราคี ความว่า คลายกำหนัดได้ช้า คือ กรรมที่บุคคลผู้หลงด้วยโมหะทำแล้ว ย่อมพ้นไปได้ช้า เปรียบเหมือนหนังหมี แม้ถูกซักฟอกตั้งร้อยครั้งก็ไม่ขาว ฉันใด กรรมที่บุคคลผู้หลงด้วยโมหะทำแล้ว ย่อมไม่พ้นไปได้เร็ว ย่อมพ้นไปได้ช้าเท่านั้น ฉันนั้น พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น 9. අකුසලමූලසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอกุศลมูลสูตร 70. නවමෙ අකුසලමූලානීති අකුසලානං මූලානි, අකුසලානි ච තානි මූලානි චාති වා අකුසලමූලානි. යදපි, භික්ඛවෙ, ලොභොති යොපි, භික්ඛවෙ, ලොභො. තදපි අකුසලමූලන්ති සොපි අකුසලමූලං. අකුසලමූලං වා සන්ධාය ඉධ තම්පීති අත්ථො වට්ටතියෙව. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති සම්පිණ්ඩෙති රාසිං කරොති. අසතා දුක්ඛං උප්පාදයතීති අභූතෙන අවිජ්ජමානෙන යංකිඤ්චි තස්ස අභූතං දොසං වත්වා දුක්ඛං උප්පාදෙති. වධෙන වාතිආදි යෙනාකාරෙන දුක්ඛං උප්පාදෙති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ ජානියාති ධනජානියා. පබ්බාජනායාති ගාමතො වා රට්ඨතො වා පබ්බාජනීයකම්මෙන[Pg.192]. බලවම්හීති අහමස්මි බලවා. බලත්ථො ඉතිපීති බලෙන මෙ අත්ථො ඉතිපි, බලෙ වා ඨිතොම්හීතිපි වදති. ๗๐. ในนวมสูตร บทว่า อกุสลมูลานิ ความว่า รากเหง้าของอกุศลทั้งหลาย หรืออีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่านั้นเป็นอกุศลด้วย เป็นรากเหง้าด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อกุสลมูล บทว่า ยทปิ ภิกฺขเว โลโภ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลภะใด แม้มีอยู่ บทว่า ตทปิ อกุสลมูลํ ความว่า แม้โลภะนั้นก็ชื่อว่า อกุศลมูล หรืออีกอย่างหนึ่ง อรรถว่า เรากล่าวคำว่า ตมฺปิ นี้ในที่นี้ หมายถึงศัพท์ว่า อกุสลมูล ย่อมควรทีเดียว พึงนำนัยไปในบททั้งปวงโดยอุบายนี้ บทว่า อภิสงฺขโรติ ความว่า พากเพียร รวบรวม กระทำให้เป็นกอง บทว่า อสตา ทุกฺขํ อุปฺปาทยติ ความว่า กล่าวโทษอย่างใดอย่างหนึ่งอันไม่จริง ไม่มีอยู่ ของบุคคลอื่นนั้น โดยไม่เป็นจริง ไม่มีอยู่ แล้วยังทุกข์ให้เกิดขึ้น บทว่า วเธน วา เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงอาการที่ยังทุกข์ให้เกิดขึ้น ในบทเหล่านั้น บทว่า ชานิยา ความว่า ด้วยความเสื่อมแห่งทรัพย์ บทว่า ปพฺพาชนาย ความว่า ด้วยปัพพาชนียกรรม (การขับไล่) จากบ้านหรือจากแว่นแคว้น บทว่า พลวมฺหิ ความว่า เราเป็นผู้มีกำลัง บทว่า พลตฺโถ อิติปิ ความว่า ย่อมกล่าวว่า ประโยชน์มีแก่เราด้วยกำลัง ดังนี้บ้าง หรือว่า เราตั้งอยู่ในกำลัง ดังนี้บ้าง අකාලවාදීති කාලස්මිං න වදති, අකාලස්මිං වදති නාම. අභූතවාදීති භූතං න වදති, අභූතං වදති නාම. අනත්ථවාදීති අත්ථං න වදති, අනත්ථං වදති නාම. අධම්මවාදීති ධම්මං න වදති, අධම්මං වදති නාම. අවිනයවාදීති විනයං න වදති, අවිනයං වදති නාම. บทว่า อกาลวาที ความว่า ไม่กล่าวในกาล (ที่ควร) ชื่อว่ากล่าวในอกาล (ที่ไม่ควร) บทว่า อภูตวาที ความว่า ไม่กล่าวคำจริง ชื่อว่ากล่าวคำไม่จริง บทว่า อนตฺถวาที ความว่า ไม่กล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์ ชื่อว่ากล่าวสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ บทว่า อธมฺมวาที ความว่า ไม่กล่าวธรรม ชื่อว่ากล่าวอธรรม บทว่า อวินยวาที ความว่า ไม่กล่าววินัย ชื่อว่ากล่าวอวินัย තථා හායන්ති තථා හි අයං. න ආතප්පං කරොති තස්ස නිබ්බෙඨනායාති තස්ස අභූතස්ස නිබ්බෙඨනත්ථාය වීරියං න කරොති. ඉතිපෙතං අතච්ඡන්ති ඉමිනාපි කාරණෙන එතං අතච්ඡං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. บทว่า ตถา หายํ พึงตัดบทเป็น ตถา หิ อยํ (เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้...) บทว่า น อาตปฺปํ กโรติ ตสฺส นิพฺเพฐนาย ความว่า ไม่ทำความเพียรเพื่อกำจัดโลภะอันไม่จริงนั้น บทว่า อิติเปตํ อตจฺฉํ ความว่า แม้ด้วยเหตุนี้ คำนั้นก็ไม่จริง บทอื่น (คือ อิติเปตํ อภูตํ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง දුග්ගති පාටිකඞ්ඛාති නිරයාදිකා දුග්ගති ඉච්ඡිතබ්බා, සා අස්ස අවස්සභාවිනී, තත්ථානෙන නිබ්බත්තිතබ්බන්ති අත්ථො. උද්ධස්තොති උපරි ධංසිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තා ඔනද්ධො. අනයං ආපජ්ජතීති අවුඩ්ඪිං ආපජ්ජති. බ්‍යසනං ආපජ්ජතීති විනාසං ආපජ්ජති. ගිම්හකාලස්මිඤ්හි මාලුවාසිපාටිකාය ඵලිතාය බීජානි උප්පතිත්වා වටරුක්ඛාදීනං මූලෙ පතන්ති. තත්ථ යස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ තීසු දිසාසු තීණි බීජානි පතිතානි හොන්ති, තස්මිං රුක්ඛෙ පාවුස්සකෙන මෙඝෙන අභිවට්ඨෙ තීහි බීජෙහි තයො අඞ්කුරා උට්ඨහිත්වා තං රුක්ඛං අල්ලීයන්ති. තතො පට්ඨාය රුක්ඛදෙවතායො සකභාවෙන සණ්ඨාතුං න සක්කොන්ති. තෙපි අඞ්කුරා වඩ්ඪමානා ලතාභාවං ආපජ්ජිත්වා තං රුක්ඛං අභිරුහිත්වා සබ්බවිටපසාඛාපසාඛා සංසිබ්බිත්වා තං රුක්ඛං උපරි පරියොනන්ධන්ති. සො මාලුවාලතාහි සංසිබ්බිතො ඝනෙහි මහන්තෙහි මාලුවාපත්තෙහි සඤ්ඡන්නො දෙවෙ වා වස්සන්තෙ වාතෙ වා වායන්තෙ තත්ථ තත්ථ පලුජ්ජිත්වා ඛාණුමත්තමෙව අවසිස්සති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. บทว่า ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา ความว่า พึงหวังทุคติมีนรกเป็นต้น ทุคตินั้นย่อมมีแก่เขาอย่างแน่นอน อธิบายว่า เขาพึงบังเกิดในทุคตินั้น บทว่า อุทฺธสฺโต ความว่า ถูกกำจัดในเบื้องบน บทว่า ปริโยนทฺโธ ความว่า ถูกรึงรัดไว้โดยรอบ บทว่า อนยํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความไม่เจริญ บทว่า พฺยสนํ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความพินาศ จริงอยู่ ในฤดูร้อน เมื่อฝักเถามะลอแตก เมล็ดทั้งหลายก็ปลิวไปตกที่โคนต้นไทรเป็นต้น ในบรรดาต้นไม้เหล่านั้น เมล็ด ๓ เมล็ดตกที่โคนต้นไม้ใดใน ๓ ทิศ เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกในต้นไม้นั้น หน่อ ๓ หน่อก็งอกขึ้นจากเมล็ด ๓ เมล็ดแล้วเกาะต้นไม้นั้น จำเดิมแต่นั้น รุกขเทวดาทั้งหลายไม่อาจดำรงอยู่โดยสภาพของตนได้ แม้หน่อเหล่านั้นเจริญขึ้น ถึงความเป็นเถาวัลย์แล้ว ก็เลื้อยขึ้นต้นไม้นั้น ร้อยรัดกิ่งใหญ่ กิ่งน้อย และกิ่งแขนงทั้งหมด แล้วรึงรัดต้นไม้นั้นไว้เบื้องบน ต้นไม้นั้นถูกเถามะลอทั้งหลายร้อยรัดไว้ ถูกใบมะลอที่หนาทึบและใหญ่ปกคลุมไว้ เมื่อฝนตกหรือลมพัด ก็ผุพังไปในที่นั้นๆ เหลืออยู่เพียงตอเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้ එවමෙව ඛොති එත්ථ පන ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලාදීසු අඤ්ඤතරරුක්ඛො විය හි අයං සත්තො දට්ඨබ්බො, තිස්සො මාලුවාලතා විය තීණි අකුසලමූලානි, යාව රුක්ඛසාඛා අසම්පත්තා, තාව තාසං ලතානං උජුකං රුක්ඛාරොහනං විය ලොභාදීනං ද්වාරං අසම්පත්තකාලො, සාඛානුසාරෙන [Pg.193] ගමනකාලො විය ද්වාරවසෙන ගමනකාලො, පරියොනද්ධකාලො විය ලොභාදීහි පරියුට්ඨිතකාලො, ඛුද්දකසාඛානං පලුජ්ජනකාලො විය ද්වාරප්පත්තානං කිලෙසානං වසෙන ඛුද්දානුඛුද්දකා ආපත්තියො ආපන්නකාලො, මහාසාඛානං පලුජ්ජනකාලො විය ගරුකාපත්තිං ආපන්නකාලො, ලතානුසාරෙන ඔතිණ්ණෙන උදකෙන මූලෙසු තින්තෙසු රුක්ඛස්ස භූමියං පතනකාලො විය කමෙන චත්තාරි පාරාජිකානි ආපජ්ජිත්වා චතූසු අපායෙසු නිබ්බත්තනකාලො දට්ඨබ්බො. ส่วนในบทว่า เอวเมว โข นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ พึงเห็นสัตว์นี้เหมือนต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่งในบรรดาต้นรังเป็นต้น พึงเห็นอกุศลมูล ๓ อย่างเหมือนเถามะลอ ๓ เถา พึงเห็นกาลที่โลภะเป็นต้นยังไม่ถึงทวาร เหมือนการเลื้อยขึ้นต้นไม้ตรงๆ ของเถาเหล่านั้นตราบเท่าที่ยังไม่ถึงกิ่งไม้ พึงเห็นกาลที่ (กิเลส) เป็นไปโดยอำนาจทวาร เหมือนกาลที่ (เถาวัลย์) เลื้อยไปตามกิ่งไม้ พึงเห็นกาลที่ถูกโลภะเป็นต้นครอบงำ เหมือนกาลที่ถูก (เถาวัลย์) รึงรัด พึงเห็นกาลที่ต้องอาบัติเล็กๆ น้อยๆ ด้วยอำนาจกิเลสที่ถึงทวารแล้ว เหมือนกาลที่กิ่งเล็กๆ ผุพังไป พึงเห็นกาลที่ต้องอาบัติหนัก เหมือนกาลที่กิ่งใหญ่ผุพังไป พึงเห็นกาลที่ต้องปาราชิก ๔ ตามลำดับแล้วบังเกิดในอบาย ๔ เหมือนกาลที่ต้นไม้ล้มลงบนพื้นดินเมื่อรากเปียกชุ่มด้วยน้ำที่ไหลลงมาตามเถาวัลย์ සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. එවමෙව ඛොති එත්ථ පන ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලාදීසු අඤ්ඤතරරුක්ඛො විය අයං සත්තො දට්ඨබ්බො, තිස්සො මාලුවාලතා විය තීණි අකුසලමූලානි, තාසං අප්පවත්තිං කාතුං ආගතපුරිසො විය යොගාවචරො, කුද්දාලො විය පඤ්ඤා, කුද්දාලපිටකං විය සද්ධාපිටකං, පලිඛනනඛණිත්ති විය විපස්සනාපඤ්ඤා, ඛණිත්තියා මූලච්ඡෙදනං විය විපස්සනාඤාණෙන අවිජ්ජාමූලස්ස ඡින්දනකාලො, ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දනකාලො විය ඛන්ධවසෙන දිට්ඨකාලො, ඵාලනකාලො විය මග්ගඤාණෙන කිලෙසානං සමුග්ඝාතිතකාලො, මසිකරණකාලො විය ධරමානකපඤ්චක්ඛන්ධකාලො, මහාවාතෙ ඔපුණිත්වා අප්පවත්තනකාලො විය උපාදින්නකක්ඛන්ධානං අප්පටිසන්ධිකනිරොධෙන නිරුජ්ඣිත්වා පුනබ්භවෙ පටිසන්ධිඅග්ගහණකාලො දට්ඨබ්බොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. พึงทราบฝ่ายขาว (สุกกปักษ์) โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ส่วนในบทว่า เอวเมว โข นี้ มีการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ พึงเห็นสัตว์นี้เหมือนต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่งในบรรดาต้นรังเป็นต้น พึงเห็นอกุศลมูล ๓ อย่างเหมือนเถามะลอ ๓ เถา พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้มาเพื่อทำให้เถาเหล่านั้นไม่เป็นไป พึงเห็นปัญญาเหมือนจอบ พึงเห็นศรัทธาเหมือนตะกร้า (ใส่ดิน) พึงเห็นวิปัสสนาปัญญาเหมือนเสียมสำหรับขุดรอบๆ พึงเห็นกาลที่ตัดรากคืออวิชชาด้วยวิปัสสนาญาณ เหมือนการตัดรากด้วยเสียม พึงเห็นกาลที่เห็นโดยความเป็นขันธ์ เหมือนกาลที่ตัดเป็นท่อนๆ พึงเห็นกาลที่ถอนกิเลสด้วยมรรคญาณ เหมือนกาลที่ผ่า (ไม้) พึงเห็นกาลที่เบญจขันธ์ยังดำรงอยู่ เหมือนกาลที่ทำเป็นถ่าน พึงเห็นกาลที่ไม่ถือปฏิสนธิในภพใหม่อีก เพราะอุปาทินนกขันธ์ดับไปโดยอัปปฏิสนธิกนิโรธ เหมือนกาลที่ไม่เป็นไปอีกเพราะถูกโปรยไปในลมแรง ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้ 10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอุโปสถสูตร 71. දසමෙ තදහුපොසථෙති තස්මිං අහු උපොසථෙ තං දිවසං උපොසථෙ, පන්නරසිකඋපොසථදිවසෙති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමීති උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය ගන්ධමාලාදිහත්ථා උපසඞ්කමි. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. දිවා දිවස්සාති දිවසස්ස දිවා නාම මජ්ඣන්හො, ඉමස්මිං ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙති අත්ථො. කුතො නු ත්වං ආගච්ඡසීති කිං කරොන්තී විචරසීති පුච්ඡති. ගොපාලකුපොසථොති ගොපාලකෙහි සද්ධිං උපවසනඋපොසථො. නිගණ්ඨුපොසථොති නිගණ්ඨානං උපවසනඋපොසථො. අරියුපොසථොති අරියානං උපවසනඋපොසථො. සෙය්‍යථාපි විසාඛෙති යථා නාම, විසාඛෙ. සායන්හසමයෙ [Pg.194] සාමිකානං ගාවො නිය්‍යාතෙත්වාති ගොපාලකා හි දෙවසිකවෙතනෙන වා පඤ්චාහදසාහඅද්ධමාසමාසඡමාසසංවච්ඡරපරිච්ඡෙදෙන වා ගාවො ගහෙත්වා රක්ඛන්ති. ඉධ පන දෙවසිකවෙතනෙන රක්ඛන්තං සන්ධායෙතං වුත්තං – නිය්‍යාතෙත්වාති පටිච්ඡාපෙත්වා ‘‘එතා වො ගාවො’’ති දත්වා. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා භුඤ්ජිත්වා මඤ්චෙ නිපන්නො එවං පච්චවෙක්ඛති. අභිජ්ඣාසහගතෙනාති තණ්හාය සම්පයුත්තෙන. එවං ඛො, විසාඛෙ, ගොපාලකුපොසථො හොතීති අරියුපොසථොව අයං, අපරිසුද්ධවිතක්කතාය පන ගොපාලකඋපොසථට්ඨානෙ ඨිතො. න මහප්ඵලොති විපාකඵලෙන න මහප්ඵලො. න මහානිසංසොති විපාකානිසංසෙන න මහානිසංසො. න මහාජුතිකොති විපාකොභාසෙන න මහාඔභාසො. න මහාවිප්ඵාරොති විපාකවිප්ඵාරස්ස අමහන්තතාය න මහාවිප්ඵාරො. ๗๑. ในทสมสูตร บทว่า ตทหุโปสเถ ความว่า ในวันอุโบสถนั้น คือในวันอุโบสถนั้น ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า สมาทานองค์อุโบสถแล้ว มือถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น เข้าไปเฝ้า. บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่าสละ. บทว่า ทิวา ทิวสฺส ความว่า ตอนกลางวันแห่งวัน ชื่อว่ากลางวัน คือเที่ยงวัน อธิบายว่า ในเวลาเที่ยงวันที่ตั้งอยู่นี้. บทว่า กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ท่านทำอะไรเที่ยวไปอยู่. บทว่า โคปาลกุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ร่วมกับคนเลี้ยงโค. บทว่า นิคณฺฐุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ของพวกนิครนถ์. บทว่า อริยุโปสโถ คือ อุโบสถที่อยู่ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย. บทว่า เสยฺยถาปิ วิสาเข ความว่า ดูก่อนวิสาขา เปรียบเหมือนว่า. บทว่า สายณฺหสมเย สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวา ความว่า จริงอยู่ คนเลี้ยงโคทั้งหลายรับโคไปเลี้ยงด้วยค่าจ้างรายวัน หรือด้วยค่าจ้างที่กำหนด ๕ วัน ๑๐ วัน กึ่งเดือน เดือน ๖ เดือน หรือปี. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงคนที่เลี้ยงด้วยค่าจ้างรายวัน. บทว่า นิยฺยาเตตฺวา คือ ให้ยอมรับแล้วมอบให้โดยกล่าวว่า "นี่โคของท่านทั้งหลาย". บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ความว่า ไปยังเรือนของตน บริโภคแล้ว นอนบนเตียง ย่อมพิจารณาอย่างนี้. บทว่า อภิชฺฌาสหคเตน คือ ประกอบด้วยตัณหา. บทว่า เอวํ โข วิสาเข โคปาลกุโปสโถ โหติ ความว่า อุโบสถนี้เป็นอริยอุโบสถนั่นแหละ แต่เพราะมีความดำริไม่บริสุทธิ์ จึงตั้งอยู่ในฐานะโคปาลกอุโบสถ. บทว่า น มหปฺผโล คือ ไม่มีผลมากด้วยวิบากผล. บทว่า น มหานิสํโส คือ ไม่มีอานิสงส์มากด้วยวิบากานิสงส์. บทว่า น มหาชุติโก คือ ไม่มีความรุ่งเรืองมากด้วยแสงสว่างคือวิบาก. บทว่า น มหาวิปฺผาโร คือ ไม่มีความแผ่ไพศาลมากเพราะความไม่ใหญ่แห่งความแผ่ไพศาลคือวิบาก. සමණජාතිකාති සමණායෙව. පරං යොජනසතන්ති යොජනසතං අතික්කමිත්වා තතො පරං. තෙසු දණ්ඩං නික්ඛිපාහීති තෙසු යොජනසතතො පරභාගෙසු ඨිතෙසු සත්තෙසු දණ්ඩං නික්ඛිප, නික්ඛිත්තදණ්ඩො හොහි. නාහං ක්වචනි කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති අහං කත්ථචි කස්සචි පරස්ස කිඤ්චනතස්මිං න හොමි. කිඤ්චනං වුච්චති පලිබොධො, පලිබොධො න හොමීති වුත්තං හොති. න ච මම ක්වචනි කත්ථචි කිඤ්චනතත්ථීති මමාපි ක්වචනි අන්තො වා බහිද්ධා වා කත්ථචි එකපරික්ඛාරෙපි කිඤ්චනතා නත්ථි, පලිබොධො නත්ථි, ඡින්නපලිබොධොහමස්මීති වුත්තං හොති. භොගෙති මඤ්චපීඨයාගුභත්තාදයො. අදින්නංයෙව පරිභුඤ්ජතීති පුනදිවසෙ මඤ්චෙ නිපජ්ජන්තොපි පීඨෙ නිසීදන්තොපි යාගුං පිවන්තොපි භත්තං භුඤ්ජන්තොපි තෙ භොගෙ අදින්නෙයෙව පරිභුඤ්ජති. න මහප්ඵලොති නිප්ඵලො. බ්‍යඤ්ජනමෙව හි එත්ථ සාවසෙසං, අත්ථො පන නිරවසෙසො. එවං උපවුත්ථස්ස හි උපොසථස්ස අප්පමත්තකම්පි විපාකඵලං ඉට්ඨං කන්තං මනාපං නාම නත්ථි. තස්මා නිප්ඵලොත්වෙව වෙදිතබ්බො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. บทว่า สมณชาติกา คือ สมณะนั่นเอง. บทว่า ปรํ โยชนสตํ คือ ล่วงร้อยโยชน์ไปแล้ว จากนั้นไป. บทว่า เตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิปาหิ คือ จงวางอาชญาในสัตว์เหล่านั้นที่อยู่ในส่วนเบื้องหลังจากร้อยโยชน์, จงเป็นผู้วางอาชญาแล้ว. บทว่า นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ ความว่า เราไม่เป็นกิริยาเครื่องกังวลของใครๆ อื่นในที่ไหนๆ. กังวลเรียกว่ากิญจนะ ท่านกล่าวว่า เราไม่เป็นเครื่องกังวล. บทว่า น จ มม กฺวจนิ กตฺถจิ กิญฺจนตตฺถิ ความว่า แม้ความกังวลของเราในที่ไหนๆ ในบริขารอย่างหนึ่งอย่างใด ทั้งภายในหรือภายนอก ก็ไม่มี, ความกังวลไม่มี, ท่านกล่าวว่า เราเป็นผู้มีกังวลอันตัดขาดแล้ว. บทว่า โภเค คือ เตียง ตั่ง ข้าวต้ม ข้าวสวย เป็นต้น. บทว่า อทินฺนํเยว ปริภุญฺชติ ความว่า ในวันรุ่งขึ้น แม้นอนบนเตียง แม้นั่งบนตั่ง แม้ดื่มข้าวต้ม แม้บริโภคข้าวสวย ก็ย่อมบริโภคโภคะเหล่านั้นอันเป็นของที่เขาไม่ให้แล้วนั่นเทียว. บทว่า น มหปฺผโล คือ ไม่มีผล. จริงอยู่ ในที่นี้มีแต่พยัญชนะเท่านั้นที่เหลืออยู่ ส่วนอรรถไม่มีเหลือเลย. เพราะว่าอุโบสถที่อยู่อย่างนี้ แม้วิบากผลอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ แม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่มีเลย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าไม่มีผลนั่นเทียว. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. උපක්කිලිට්ඨස්ස චිත්තස්සාති ඉදං කස්මා ආහ? සංකිලිට්ඨෙන හි චිත්තෙන උපවුත්ථො උපොසථො න මහප්ඵලො හොතීති දස්සිතත්තා විසුද්ධෙන චිත්තෙන උපවුත්ථස්ස මහප්ඵලතා අනුඤ්ඤාතා හොති. තස්මා යෙන කම්මට්ඨානෙන චිත්තං විසුජ්ඣති, තං චිත්තවිසොධනකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ඉදමාහ[Pg.195]. තත්ථ උපක්කමෙනාති පච්චත්තපුරිසකාරෙන, උපායෙන වා. තථාගතං අනුස්සරතීති අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතගුණෙ අනුස්සරති. එත්ථ හි ඉතිපි සො භගවාති සො භගවා ඉතිපි සීලෙන, ඉතිපි සමාධිනාති සබ්බෙ ලොකියලොකුත්තරා බුද්ධගුණා සඞ්ගහිතා. අරහන්තිආදීහි පාටියෙක්කගුණාව නිද්දිට්ඨා. තථාගතං අනුස්සරතො චිත්තං පසීදතීති ලොකියලොකුත්තරෙ තථාගතගුණෙ අනුස්සරන්තස්ස චිත්තුප්පාදො පසන්නො හොති. พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ว่า อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺส เพราะเหตุไร? เพราะทรงแสดงแล้วว่า อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก ความเป็นผู้มีผลมากแห่งอุโบสถที่บุคคลมีจิตบริสุทธิ์อยู่ จึงเป็นอันทรงอนุญาตไว้. เพราะฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงกรรมฐานเป็นเครื่องฟอกจิตนั้น ซึ่งเป็นกรรมฐานที่จิตย่อมบริสุทธิ์ได้ พระองค์จึงตรัสคำนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปกฺกเมน คือ ด้วยความเพียรของบุรุษแต่ละคน หรือด้วยอุบาย. บทว่า ตถาคตํ อนุสฺสรติ คือ ย่อมระลึกถึงพระคุณของพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการ. จริงอยู่ ในบทนี้ว่า อิติปิ โส ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น แม้ด้วยศีลอย่างนี้ แม้ด้วยสมาธิอย่างนี้ พุทธคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระทั้งหมด ย่อมเป็นอันสงเคราะห์ไว้. ด้วยบทมี อรหํ เป็นต้น ทรงแสดงเฉพาะพระคุณแต่ละอย่างเท่านั้น. บทว่า ตถาคตํ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทติ ความว่า จิตตุปบาทของผู้ระลึกถึงพระพุทธคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ย่อมผ่องใส. චිත්තස්ස උපක්කිලෙසාති පඤ්ච නීවරණා. කක්කන්ති ආමලකකක්කං. තජ්ජං වායාමන්ති තජ්ජාතිකං තදනුච්ඡවිකං කක්කෙන මක්ඛනඝංසනධොවනවායාමං. පරියොදපනා හොතීති සුද්ධභාවකරණං හොති. කිලිට්ඨස්මිං හි සීසෙ පසාධනං පසාධෙත්වා නක්ඛත්තං කීළමානො න සොභති, පරිසුද්ධෙ පන තස්මිං පසාධනං පසාධෙත්වා නක්ඛත්තං කීළමානො සොභති, එවමෙව කිලිට්ඨචිත්තෙන උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපොසථො උපවුත්ථො න මහප්ඵලො හොති, පරිසුද්ධෙන පන චිත්තෙන උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපවුත්ථො උපොසථො මහප්ඵලො හොතීති අධිප්පායෙන එවමාහ. බ්‍රහ්මුපොසථං උපවසතීති බ්‍රහ්මා වුච්චති සම්මාසම්බුද්ධො, තස්ස ගුණානුස්සරණවසෙන අයං උපොසථො බ්‍රහ්මුපොසථො නාම, තං උපවසති. බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සංවසතීති සම්මාසම්බුද්ධෙන සද්ධිං සංවසති. බ්‍රහ්මඤ්චස්ස ආරබ්භාති සම්මාසම්බුද්ධං ආරබ්භ. บทว่า จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา คือ นิวรณ์ ๕. บทว่า กกฺกํ คือ กากมะขามป้อม. บทว่า ตชฺชํ วายามํ คือ ความพยายามในการทา ถู และล้างด้วยกาก ซึ่งเป็นชนิดนั้น สมควรแก่นั้น. บทว่า ปริโยทปนา โหติ คือ ย่อมเป็นการกระทำให้มีภาวะบริสุทธิ์. จริงอยู่ เมื่อศีรษะสกปรก ประดับเครื่องประดับแล้วเล่นนักษัตร ย่อมไม่งาม, แต่เมื่อศีรษะนั้นบริสุทธิ์ ประดับเครื่องประดับแล้วเล่นนักษัตร ย่อมงดงาม, ฉันนั้นเหมือนกัน อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองสมาทานองค์อุโบสถแล้วอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก, แต่อุโบสถที่บุคคลมีจิตบริสุทธิ์สมาทานองค์อุโบสถแล้วอยู่ ย่อมมีผลมาก, ด้วยอธิบายนี้ พระองค์จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า พฺรหฺมุโปสถํ อุปวสติ ความว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเรียกว่าพรหม, อุโบสถนี้ชื่อว่าพรหมอุโบสถ ด้วยอำนาจแห่งการระลึกถึงพระคุณของพระองค์, เขาย่อมอยู่อุโบสถนั้น. บทว่า พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํวสติ คือ ย่อมอยู่ร่วมกับพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. บทว่า พฺรหฺมญฺจสฺส อารพฺภ คือ ปรารภพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ධම්මං අනුස්සරතීති සහතන්තිකං ලොකුත්තරධම්මං අනුස්සරති. සොත්තින්ති කුරුවින්දකසොත්තිං. කුරුවින්දකපාසාණචුණ්ණෙන හි සද්ධිං ලාඛං යොජෙත්වා මණිකෙ කත්වා විජ්ඣිත්වා සුත්තෙන ආවුණිත්වා තං මණි කලාපපන්තිං උභතො ගහෙත්වා පිට්ඨිං ඝංසෙන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සොත්තිඤ්ච පටිච්චා’’ති. චුණ්ණන්ති න්හානීයචුණ්ණං. තජ්ජං වායාමන්ති උබ්බට්ටනඝංසනධොවනාදිකං තදනුරූපවායාමං. ධම්මුපොසථන්ති සහතන්තිකං නවලොකුත්තරධම්මං ආරබ්භ උපවුත්ථත්තා අයං උපොසථො ‘‘ධම්මුපොසථො’’ති වුත්තො. ඉධාපි පරියොදපනාති පදෙ ඨත්වා පුරිමනයෙනෙව යොජනා කාතබ්බා. คำว่า "ระลึกถึงธรรม" คือ ย่อมระลึกถึงโลกุตรธรรมพร้อมทั้งพระบาลี คำว่า "สตฺติ" ได้แก่ ชาดหรคุณ (ผงชาดผสมครั่ง) จริงอยู่ เขาผสมครั่งกับผงหินชาติ ทำเป็นแท่งมณี เจาะแล้วร้อยด้วยด้าย จับกลุ่มแท่งมณีนั้นทั้งสองข้างแล้วขัดถูแผ่นหลัง ทรงหมายถึงการกระทำนั้นจึงตรัสว่า "อาศัยชาดหรคุณ" คำว่า "จุณ" ได้แก่ จุณเครื่องอาบน้ำ คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" ได้แก่ ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น คือ การขัด การถู การล้าง เป็นต้น คำว่า "ธรรมอุโบสถ" คือ เพราะปรารภโลกุตรธรรม ๙ พร้อมทั้งพระบาลีแล้วเข้าอยู่ อุโบสถนี้จึงถูกเรียกว่า "ธรรมอุโบสถ" ในที่นี้ก็เช่นกัน พึงประกอบความในบทว่า ปริโยทปนา โดยนัยก่อนนั่นเทียว සඞ්ඝං අනුස්සරතීති අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං ගුණෙ අනුස්සරති. උස්මඤ්ච පටිච්චාති ද්වෙ තයො වාරෙ ගාහාපිතං උසුමං පටිච්ච. උසඤ්චාතිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො[Pg.196]. ඛාරන්ති ඡාරිකං. ගොමයන්ති ගොමුත්තං වා අජලණ්ඩිකා වා. පරියොදපනාති ඉධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජනා කාතබ්බා. සඞ්ඝුපොසථන්ති අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං ගුණෙ ආරබ්භ උපවුත්ථත්තා අයං උපොසථො ‘‘සඞ්ඝුපොසථො’’ති වුත්තො. คำว่า "ระลึกถึงสงฆ์" คือ ย่อมระลึกถึงคุณของพระอริยบุคคล ๘ จำพวก คำว่า "อาศัยไออุ่น" คือ อาศัยไออุ่นที่อบไว้ ๒-๓ ครั้ง มีบทว่า อุสญฺจ บ้าง ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนี้ คำว่า "ขารํ" ได้แก่ เถ้า คำว่า "โคมยํ" ได้แก่ มูตรโค หรือ มูลแพะ ในบทว่า ปริโยทปนา ในที่นี้ก็เช่นกัน พึงประกอบความโดยนัยก่อนนั่นเทียว คำว่า "สังฆอุโบสถ" คือ เพราะปรารภคุณของพระอริยบุคคล ๘ จำพวกแล้วเข้าอยู่ อุโบสถนี้จึงถูกเรียกว่า "สังฆอุโบสถ" සීලානීති ගහට්ඨො ගහට්ඨසීලානි, පබ්බජිතො පබ්බජිතසීලානි. අඛණ්ඩානීතිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.21) විත්ථාරිතොව. වාලණ්ඩුපකන්ති අස්සවාලෙහි වා මකචිවාලාදීහි වා කතං අණ්ඩුපකං. තජ්ජං වායාමන්ති තෙලෙන තෙමෙත්වා මලස්ස තින්තභාවං ඤත්වා ඡාරිකං පක්ඛිපිත්වා වාලණ්ඩුපකෙන ඝංසනවායාමො. ඉධ පරියොදපනාති පදෙ ඨත්වා එවං යොජනා කාතබ්බා කිලිට්ඨස්මිඤ්හි ආදාසෙ මණ්ඩිතපසාධිතොපි අත්තභාවො ඔලොකියමානො න සොභති, පරිසුද්ධෙ සොභති. එවමෙව කිලිට්ඨෙන චිත්තෙන උපවුත්ථො උපොසථො න මහප්ඵලො හොති, පරිසුද්ධෙන පන මහප්ඵලො හොතීති. සීලුපොසථන්ති අත්තනො සීලානුස්සරණවසෙන උපවුත්ථො උපොසථො සීලුපොසථො නාම. සීලෙන සද්ධින්ති අත්තනො පඤ්චසීලදසසීලෙන සද්ධිං. සීලඤ්චස්ස ආරබ්භාති පඤ්චසීලං දසසීලඤ්ච ආරබ්භ. คำว่า "ศีลทั้งหลาย" คือ คฤหัสถ์ (ระลึกถึง) ศีลของคฤหัสถ์, บรรพชิต (ระลึกถึง) ศีลของบรรพชิต เนื้อความของบทมีคำว่า "ไม่ขาด" เป็นต้น ข้าพเจ้าได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค คำว่า "วาลณฺฑุปกํ" ได้แก่ แปรงที่ทำด้วยขนหางม้า หรือ เปลือกปอ เป็นต้น คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" คือ ความพยายามในการขัดด้วยแปรงขนสัตว์ โดยชโลมด้วยน้ำมัน เมื่อรู้ว่ามลทินเปียกแล้ว ก็โรยเถ้าลงไป ในที่นี้ พึงตั้งอยู่ในบทว่า ปริโยทปนา แล้วประกอบความอย่างนี้ว่า จริงอยู่ เมื่อกระจกเงาสกปรก แม้อัตภาพที่ตกแต่งประดับประดาแล้ว เมื่อส่องดูก็ไม่งาม แต่เมื่อกระจกสะอาดจึงจะงาม ฉันใดก็ฉันนั้น อุโบสถที่บุคคลมีจิตเศร้าหมองเข้าอยู่ ย่อมไม่มีผลมาก แต่ (อุโบสถที่บุคคลมีจิต) บริสุทธิ์เข้าอยู่ ย่อมมีผลมาก คำว่า "สีลอุโบสถ" คือ อุโบสถที่เข้าอยู่ด้วยอำนาจการระลึกถึงศีลของตน ชื่อว่า สีลอุโบสถ คำว่า "พร้อมด้วยศีล" คือ พร้อมด้วยเบญจศีลและทสศีลของตน คำว่า "ปรารภศีลของผู้นั้น" คือ ปรารภเบญจศีลและทสศีล දෙවතා අනුස්සරතීති දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණෙ අනුස්සරති. උක්කන්ති උද්ධනං. ලොණන්ති ලොණමත්තිකා. ගෙරුකන්ති ගෙරුකචුණ්ණං. නාළිකසණ්ඩාසන්ති ධමනනාළිකඤ්චෙව පරිවත්තනසණ්ඩාසඤ්ච. තජ්ජං වායාමන්ති උද්ධනෙ පක්ඛිපනධමනපරිවත්තනාදිකං අනුරූපං වායාමං. ඉධ පරියොදපනාති පදෙ ඨත්වා එවං යොජනා වෙදිතබ්බා – සංකිලිට්ඨසුවණ්ණමයෙන හි පසාධනභණ්ඩෙන පසාධිතා නක්ඛත්තං කීළමානා න සොභන්ති, පරිසුද්ධසුවණ්ණමයෙන සොභන්ති. එවමෙව සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස උපොසථො න මහප්ඵලො හොති, පරිසුද්ධචිත්තස්ස මහප්ඵලො. දෙවතුපොසථන්ති දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො ගුණෙ අනුස්සරන්තෙන උපවුත්ථඋපොසථො දෙවතුපොසථො නාම. සෙසං ඉමෙසු බුද්ධානුස්සතිආදීසු කම්මට්ඨානෙසු යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) වුත්තමෙව. คำว่า "ระลึกถึงเทวดา" คือ ตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยานแล้วระลึกถึงคุณมีศรัทธาเป็นต้นของตน คำว่า "อุกฺกํ" ได้แก่ เบ้าหลอม คำว่า "โลณํ" ได้แก่ ดินเค็ม คำว่า "เครุกํ" ได้แก่ ผงดินแดง คำว่า "นฬิกสณฺฑาสํ" ได้แก่ ทั้งท่อสำหรับเป่าไฟและคีมสำหรับคีบกลับ คำว่า "ความพยายามที่สมควรแก่การนั้น" คือ ความพยายามที่สมควร ได้แก่ การใส่ลงในเบ้า การเป่าไฟ การคีบกลับ เป็นต้น ในที่นี้ พึงตั้งอยู่ในบทว่า ปริโยทปนา แล้วทราบความประกอบอย่างนี้ว่า จริงอยู่ ชนทั้งหลายผู้ประดับด้วยเครื่องประดับที่ทำด้วยทองคำอันเศร้าหมอง เมื่อเล่นนักษัตรฤกษ์ ย่อมไม่งาม แต่จะงามด้วย (เครื่องประดับ) ที่ทำด้วยทองคำบริสุทธิ์ ฉันใดก็ฉันนั้น อุโบสถของบุคคลผู้มีจิตเศร้าหมอง ย่อมไม่มีผลมาก (อุโบสถ) ของบุคคลผู้มีจิตบริสุทธิ์ ย่อมมีผลมาก คำว่า "เทวตอุโบสถ" คือ อุโบสถที่บุคคลตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยานแล้วระลึกถึงคุณของตนเข้าอยู่ ชื่อว่า เทวตอุโบสถ ข้อความที่ควรกล่าวที่เหลือในกรรมฐานเหล่านี้ มีพุทธานุสติเป็นต้นทั้งหมดนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคทั้งสิ้น පාණාතිපාතන්ති [Pg.197] පාණවධං. පහායාති තං පාණාතිපාතචෙතනාසඞ්ඛාතං දුස්සීල්‍යං පජහිත්වා. පටිවිරතාති පහීනකාලතො පට්ඨාය තතො දුස්සීල්‍යතො ඔරතා විරතාව. නිහිතදණ්ඩා නිහිතසත්ථාති පරූපඝාතත්ථාය දණ්ඩං වා සත්ථං වා ආදාය අවත්තනතො නික්ඛිත්තදණ්ඩා චෙව නික්ඛිත්තසත්ථා චාති අත්ථො. එත්ථ ච ඨපෙත්වා දණ්ඩං සබ්බම්පි අවසෙසං උපකරණං සත්තානං විහිංසනභාවතො සත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. යං පන භික්ඛූ කත්තරදණ්ඩං වා දන්තකට්ඨවාසිං වා පිප්ඵලකං වා ගහෙත්වා විචරන්ති, න තං පරූපඝාතත්ථාය. තස්මා නිහිතදණ්ඩා නිහිතසත්ථාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. ලජ්ජීති පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය ලජ්ජාය සමන්නාගතා. දයාපන්නාති දයං මෙත්තචිත්තතං ආපන්නා. සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පීති සබ්බෙ පාණභූතෙ හිතෙන අනුකම්පකා, තාය එව දයාපන්නතාය සබ්බෙසං පාණභූතානං හිතචිත්තකාති අත්ථො. අහම්පජ්ජාති අහම්පි අජ්ජ. ඉමිනාපි අඞ්ගෙනාති ඉමිනාපි ගුණඞ්ගෙන. අරහතං අනුකරොමීති යථා පුරතො ගච්ඡන්තං පච්ඡතො ගච්ඡන්තො අනුගච්ඡති නාම, එවං අහම්පි අරහන්තෙහි පඨමං කතං ඉමං ගුණං පච්ඡා කරොන්තො තෙසං අරහන්තානං අනුකරොමි. උපොසථො ච මෙ උපවුත්ථො භවිස්සතීති එවං කරොන්තෙන මයා අරහතඤ්ච අනුකතං භවිස්සති, උපොසථො ච උපවුත්ථො භවිස්සති. คำว่า "ปาณาติบาต" คือ การฆ่าสัตว์ คำว่า "ละแล้ว" คือ ละทุศีลอันได้แก่เจตนาเป็นเครื่องทำชีวิตสัตว์ให้ตกล่วงไปนั้นแล้ว คำว่า "งดเว้นเด็ดขาด" คือ จำเดิมแต่กาลที่ละได้แล้ว ก็เป็นผู้งดเว้น คือ เว้นโดยพิเศษจากทุศีลนั้นนั่นเทียว คำว่า "มีอาชญาวางแล้ว มีศัสตราวางแล้ว" ความว่า เพราะไม่เป็นไปโดยถือท่อนไม้หรือศัสตราเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น จึงชื่อว่ามีอาชญาวางแล้วและมีศัสตราวางแล้ว และในบทนี้ พึงทราบว่า อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมด เว้นท่อนไม้เสีย ชื่อว่าศัสตรา เพราะเป็นเหตุเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ส่วนไม้เท้า หรือมีดตัดไม้สีฟัน หรือมีดตัดเล็บใด ที่ภิกษุทั้งหลายถือเที่ยวไป ไม้เท้าเป็นต้นนั้น ไม่ได้มีไว้เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงนับว่าเป็นผู้มีอาชญาวางแล้ว มีศัสตราวางแล้วนั่นเทียว คำว่า "มีความละอาย" คือ ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป คำว่า "ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู" คือ ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู คือความเป็นผู้มีเมตตาจิต คำว่า "อนุเคราะห์สัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล" คือ เป็นผู้อนุเคราะห์สัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล ความว่า เพราะความเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดูนั้นนั่นเอง จึงเป็นผู้มีจิตเกื้อกูลต่อสัตว์ผู้มีลมปราณและภูตทั้งปวง บทว่า อหมฺปชฺช ตัดบทเป็น อหํปิ อชฺช (แม้เราในวันนี้) คำว่า "แม้ด้วยองค์นี้" คือ แม้ด้วยองค์คือคุณนี้ คำว่า "เราย่อมทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย" คือ เปรียบเหมือนผู้ที่เดินไปข้างหลัง ย่อมชื่อว่าเดินตามผู้ที่เดินไปข้างหน้า ฉันใด ฉันนั้น แม้เรา เมื่อทำคุณนี้ที่พระอรหันต์ทั้งหลายได้ทำไว้ก่อนแล้วในภายหลัง ก็ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์เหล่านั้น คำว่า "และอุโบสถของเราก็จักเป็นอันเข้าอยู่แล้ว" คือ เมื่อเราทำอย่างนี้อยู่ ก็จักเป็นอันได้ทำตามพระอรหันต์ทั้งหลายด้วย และอุโบสถก็จักเป็นอันเข้าอยู่แล้วด้วย අදින්නාදානන්ති අදින්නස්ස පරපරිග්ගහිතස්ස ආදානං, ථෙය්‍යං චොරිකන්ති අත්ථො. දින්නමෙව ආදියන්තීති දින්නාදායී. චිත්තෙනපි දින්නමෙව පටිකඞ්ඛන්තීති දින්නපාටිකඞ්ඛී. ථෙනෙතීති ථෙනො, න ථෙනෙන අථෙනෙන. අථෙනත්තායෙව සුචිභූතෙන. අත්තනාති අත්තභාවෙන, අථෙනං සුචිභූතං අත්තභාවං කත්වා විහරන්තීති වුත්තං හොති. คำว่า "อทินนาทาน" คือ การถือเอาทรัพย์ที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ความว่า การขโมย, ความเป็นขโมย ท่านย่อมถือเอาแต่ของที่เขาให้เท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทินนาทายี (ผู้รับแต่ของที่เขาให้) ท่านย่อมหวังแต่ของที่เขาให้เท่านั้น แม้ด้วยจิต เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทินนปาฏิกังขี (ผู้หวังแต่ของที่เขาให้) ผู้ใดย่อมลัก เหตุนั้นผู้นั้นชื่อว่า โถน (ขโมย), (ท่านเป็นอยู่) ไม่ใช่โดยความเป็นขโมย คือ โดยความไม่เป็นขโมย โดยความเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วเพราะความไม่เป็นขโมยนั่นเทียว บทว่า อตฺตนา คือ ด้วยอัตภาพ ท่านกล่าวไว้ว่า (ท่าน) กระทำอัตภาพให้เป็นของไม่เป็นขโมยและบริสุทธิ์แล้วอยู่ අබ්‍රහ්මචරියන්ති අසෙට්ඨචරියං. බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං ආචාරං චරන්තීති බ්‍රහ්මචාරී. ආරාචාරීති අබ්‍රහ්මචරියතො දූරාචාරී. මෙථුනාති රාගපරියුට්ඨානවසෙන සදිසත්තා මෙථුනකාති ලද්ධවොහාරෙහි පටිසෙවිතබ්බතො මෙථුනොති සඞ්ඛං ගතා අසද්ධම්මා. ගාමධම්මාති ගාමවාසීනං ධම්මා. คำว่า อพรหมจริยา ได้แก่ การประพฤติไม่ประเสริฐ. ชื่อว่าพรหมจารี เพราะประพฤติพรหมจรรย์คือความประพฤติอันประเสริฐ. ชื่อว่าอาราจารี เพราะมีอาจาระห่างไกลจากอพรหมจรรย์. คำว่า เมถุน ได้แก่ อสัทธรรม (ธรรมของอสัตบุรุษ) อันถึงซึ่งการนับว่าเมถุน เพราะเป็นสิ่งที่พึงเสพโดยบุคคลผู้ได้ชื่อว่าเมถุนกะ เพราะความที่เป็นเช่นกันด้วยอำนาจแห่งราคะที่ครอบงำ. คำว่า คามธรรม ได้แก่ ธรรมของชาวบ้าน. මුසාවාදාති අලිකවචනා තුච්ඡවචනා. සච්චං වදන්තීති සච්චවාදී. සච්චෙන සච්චං සංදහන්ති ඝට්ටෙන්තීති සච්චසන්ධා, න අන්තරන්තරා මුසා වදන්තීති අත්ථො[Pg.198]. යො හි පුරිසො කදාචි මුසාවාදං වදති, කදාචි සච්චං. තස්ස මුසාවාදෙන අන්තරිතත්තා සච්චං සච්චෙන න ඝටීයති. තස්මා න සො සච්චසන්ධො. ඉමෙ පන න තාදිසා, ජීවිතහෙතුපි මුසා අවත්වා සච්චෙන සච්චං සංදහන්තියෙවාති සච්චසන්ධා. ථෙතාති ථිරා, ඨිතකථාති අත්ථො. එකො පුග්ගලො හලිද්දිරාගො විය ථුසරාසිම්හි නිඛාතඛාණු විය අස්සපිට්ඨෙ ඨපිතකුම්භණ්ඩමිව ච න ඨිතකථො හොති. එකො පාසාණලෙඛා විය ඉන්දඛීලො විය ච ඨිතකථො හොති, අසිනා සීසං ඡින්දන්තෙපි ද්වෙ කථා න කථෙති. අයං වුච්චති ථෙතො. පච්චයිකාති පත්තියායිතබ්බකා, සද්ධායිකාති අත්ථො. එකච්චො හි පුග්ගලො න පච්චයිකො හොති, ‘‘ඉදං කෙන වුත්තං, අසුකෙන නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘මා තස්ස වචනං සද්දහථා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. එකො පච්චයිකො හොති, ‘‘ඉදං කෙන වුත්තං, අසුකෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘යදි තෙන වුත්තං, ඉදමෙව පමාණං, ඉදානි පටික්ඛිපිතබ්බං නත්ථි, එවමෙවං ඉද’’න්ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. අයං වුච්චති පච්චයිකො. අවිසංවාදකා ලොකස්සාති තාය සච්චවාදිතාය ලොකං න විසංවාදෙන්තීති අත්ථො. คำว่า มุสาวาทา ได้แก่ จากคำพูดเท็จ จากคำพูดเปล่าประโยชน์. ชื่อว่า สัจจวาที เพราะย่อมกล่าวคำสัตย์. ชื่อว่า สัจจสันธะ เพราะย่อมเชื่อมต่อคำสัตย์ด้วยคำสัตย์ คือย่อมประกอบให้เข้ากัน, อธิบายว่า ย่อมไม่กล่าวคำเท็จในระหว่างๆ. จริงอยู่ บุรุษใดบางครั้งกล่าวคำเท็จ บางครั้งกล่าวคำจริง, คำจริงของบุรุษนั้นชื่อว่าไม่เชื่อมต่อกับคำจริง เพราะมีคำเท็จคั่นอยู่. เพราะเหตุนั้น บุรุษนั้นจึงไม่ชื่อว่าสัจจสันธะ. ส่วนท่านเหล่านี้ไม่เป็นเช่นนั้น, ชื่อว่าสัจจสันธะ เพราะแม้เพราะเหตุแห่งชีวิตก็ไม่กล่าวคำเท็จ ย่อมเชื่อมต่อคำจริงด้วยคำจริงนั่นเทียว. คำว่า เถตะ ได้แก่ ผู้มั่นคง, อธิบายว่า ผู้มีถ้อยคำตั้งมั่น. บุคคลคนหนึ่ง เป็นผู้มีถ้อยคำไม่ตั้งมั่น ดุจสีที่ย้อมด้วยขมิ้น ดุจหลักที่ปักไว้ในกองแกลบ และดุจฟักทองที่วางไว้บนหลังม้า. บุคคลคนหนึ่ง เป็นผู้มีถ้อยคำตั้งมั่น ดุจตัวอักษรที่จารึกบนศิลา และดุจเสาเขื่อน, แม้เมื่อคนตัดศีรษะด้วยดาบ ก็ไม่กล่าววาจาสองอย่าง. ผู้นี้เรียกว่า เถตะ. คำว่า ปัจจยิกะ ได้แก่ ผู้ที่ควรเชื่อถือ, อธิบายว่า ผู้ที่ควรศรัทธา. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่เป็นที่น่าเชื่อถือ, เมื่อมีผู้กล่าวว่า "คำนี้ใครกล่าว, คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายอย่าเชื่อคำของเขาเลย". บุคคลคนหนึ่งเป็นที่น่าเชื่อถือ, เมื่อมีผู้กล่าวว่า "คำนี้ใครกล่าว, คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า "ถ้าท่านผู้นั้นกล่าว, คำนี้แหละเป็นประมาณ, บัดนี้ไม่มีอะไรที่ต้องปฏิเสธ, เรื่องนี้เป็นอย่างนั้นทีเดียว". ผู้นี้เรียกว่า ปัจจยิกะ. คำว่า อวิสังวาทกา โลกัสสะ อธิบายว่า ชื่อว่าไม่ลวงโลก เพราะความเป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์นั้น. සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානන්ති සුරාමෙරයමජ්ජානං පානචෙතනාසඞ්ඛාතං පමාදකාරණං. එකභත්තිකාති පාතරාසභත්තං සායමාසභත්තන්ති ද්වෙ භත්තානි. තෙසු පාතරාසභත්තං අන්තොමජ්ඣන්හිකෙන පරිච්ඡින්නං, ඉතරං මජ්ඣන්හිකතො උද්ධං අන්තොඅරුණෙන. තස්මා අන්තොමජ්ඣන්හිකෙ දසක්ඛත්තුං භුඤ්ජමානාපි එකභත්තිකාව හොන්ති. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘එකභත්තිකා’’ති. රත්තිභොජනං රත්ති, තතො උපරතාති රත්තූපරතා. අතික්කන්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා භොජනං විකාලභොජනං නාම, තතො විරතත්තා විරතා විකාලභොජනා. คำว่า สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานา ได้แก่ เหตุแห่งความประมาท อันได้แก่เจตนาเป็นเครื่องดื่มสุรา เมรัย และของมึนเมา. คำว่า เอกภัตติกา: โภชนะมี ๒ อย่าง คือ โภชนะในเวลาเช้า และโภชนะในเวลาเย็น. ในโภชนะทั้งสองนั้น โภชนะในเวลาเช้ากำหนดด้วยเวลาก่อนเที่ยง, โภชนะนอกนี้กำหนดด้วยเวลาหลังเที่ยงไปจนถึงก่อนอรุณขึ้น. เพราะเหตุนั้น แม้ฉันอยู่สิบครั้งในเวลาก่อนเที่ยง ก็ยังชื่อว่าเป็นเอกภัตติกะ (ผู้ฉันมื้อเดียว) อยู่นั่นเอง. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "เอกภัตติกา". โภชนะในเวลากลางคืนชื่อว่ารัตติ, ผู้เว้นจากโภชนะนั้น ชื่อว่ารัตตุปรตา. โภชนะในเวลาเที่ยงล่วงแล้วไปจนถึงเวลาพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่าวิกาลโภชนะ, ชื่อว่าเว้นจากวิกาลโภชนะ เพราะงดเว้นจากโภชนะนั้น. සාසනස්ස අනනුලොමත්තා විසූකං පටාණිභූතං දස්සනන්ති විසූකදස්සනං, අත්තනා නච්චනනච්චාපනාදිවසෙන නච්චඤ්ච ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච, අන්තමසො මයූරනච්චනාදිවසෙනාපි පවත්තානං නච්චාදීනං විසූකභූතං දස්සනඤ්චාති නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනං. නච්චාදීනි හි අත්තනා පයොජෙතුං වා පරෙහි පයොජාපෙතුං වා පයුත්තානි පස්සිතුං වා නෙව භික්ඛූනං, න භික්ඛුනීනං වට්ටන්ති. ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ ได้แก่ การดูอันเป็นข้าศึก เป็นเสี้ยนหนาม เพราะไม่เป็นไปตามคลองแห่งพระศาสนา. ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนะ ได้แก่ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี ด้วยการฟ้อนรำเองหรือให้ผู้อื่นฟ้อนรำเป็นต้น, และการดูการฟ้อนรำเป็นต้นอันเป็นข้าศึก เป็นเสี้ยนหนาม ซึ่งเป็นไปโดยที่สุดแม้ด้วยการฟ้อนรำของนกยูงเป็นต้น. จริงอยู่ การฟ้อนรำเป็นต้น อันตนเองจะพึงประกอบ หรือจะพึงให้ผู้อื่นประกอบ หรือจะพึงดูสิ่งที่เขาประกอบแล้ว ย่อมไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลายและภิกษุณีทั้งหลายเลย. මාලාදීසු [Pg.199] මාලාති යංකිඤ්චි පුප්ඵං. ගන්ධන්ති යංකිඤ්චි ගන්ධජාතං. විලෙපනන්ති ඡවිරාගකරණං. තත්ථ පිළන්ධන්තො ධාරෙති නාම, ඌනට්ඨානං පූරෙන්තො මණ්ඩෙති නාම, ගන්ධවසෙන ඡවිරාගවසෙන ච සාදියන්තො විභූසෙති නාම. ඨානං වුච්චති කාරණං, තස්මා යාය දුස්සීල්‍යචෙතනාය තානි මාලාධාරණාදීනි මහාජනො කරොති, තතො පටිවිරතාති අත්ථො. උච්චාසයනං වුච්චති පමාණාතික්කන්තං, මහාසයනං අකප්පියත්ථරණං, තතො පටිවිරතාති අත්ථො. ในคำว่า มาลา เป็นต้น, คำว่า มาลา ได้แก่ ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง. คำว่า คันธะ ได้แก่ ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง. คำว่า วิเลปนะ ได้แก่ เครื่องทำให้สีผิวกำหนัดยินดี. ในคำเหล่านั้น ผู้ประดับชื่อว่า ทรงไว้, ผู้ทำให้ที่พร่องเต็มชื่อว่า ตกแต่ง, ผู้ยินดีด้วยอำนาจของหอมและด้วยอำนาจสีผิวกำหนัดยินดีชื่อว่า ประดับประดา. คำว่า ฐานะ ท่านเรียกว่า เหตุ, เพราะเหตุนั้น อธิบายว่า มหาชนย่อมกระทำการทรงมาลาเป็นต้นเหล่านั้นด้วยทุสสีลยเจตนา (เจตนาเป็นเหตุทุศีล) ใด, เป็นผู้เว้นจากเจตนานั้น. ที่นอนที่สูงเกินประมาณ เรียกว่า อุจจาสยนะ, เครื่องปูลาดที่ไม่สมควร เรียกว่า มหาสยนะ, อธิบายว่า เป็นผู้เว้นจากที่นอนนั้น. කීවමහප්ඵලොති කිත්තකං මහප්ඵලො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. පහූතරත්තරතනානන්ති පහූතෙන රත්තසඞ්ඛාතෙන රතනෙන සමන්නාගතානං, සකලජම්බුදීපතලං භෙරිතලසදිසං කත්වා කටිප්පමාණෙහි සත්තහි රතනෙහි පූරිතානන්ති අත්ථො. ඉස්සරියාධිපච්චන්ති ඉස්සරභාවෙන වා ඉස්සරියමෙව වා ආධිපච්චං, න එත්ථ සාහසිකකම්මන්තිපි ඉස්සරියාධිපච්චං. රජ්ජං කාරෙය්‍යාති එවරූපං චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙය්‍ය. අඞ්ගානන්තිආදීනි තෙසං ජනපදානං නාමානි. කලං නාග්ඝති සොළසින්ති එකං අහොරත්තං උපවුත්ථඋපොසථෙ පුඤ්ඤං සොළසභාගෙ කත්වා තතො එකං භාගඤ්ච න අග්ඝති. එකරත්තුපොසථස්ස සොළසියා කලාය යං විපාකඵලං, තංයෙව තතො බහුතරං හොතීති අත්ථො. කපණන්ති පරිත්තකං. คำว่า กีวมหัปผโล ความว่า มีผลมากเพียงไร. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า ปหูตรัตตรตนานัง อธิบายว่า แห่งชนบททั้งหลายอันสมบูรณ์ด้วยรัตนะที่เรียกว่ารัตตะเป็นอันมาก, คือที่เต็มไปด้วยรัตนะ ๗ ประการประมาณเท่าสะเอว โดยทำให้พื้นชมพูทวีปทั้งสิ้นเสมอเหมือนหน้ากลอง. คำว่า อิสสริยาธิปัจจัง ได้แก่ ความเป็นใหญ่โดยความเป็นอิสระ หรือความเป็นใหญ่คือความเป็นอิสระนั่นเอง, และชื่อว่าอิสสริยาธิปัจจะ เพราะไม่มีการกระทำที่รุนแรงในความเป็นใหญ่นี้. คำว่า รัชชัง กาเรยยะ ความว่า พึงทำความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิเห็นปานนี้. คำว่า อังคานัง เป็นต้น เป็นชื่อของชนบทเหล่านั้น. คำว่า กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ ความว่า บุญในการรักษาอุโบสถที่สมาทานแล้วตลอดวันหนึ่งคืนหนึ่ง ทำเป็น ๑๖ ส่วน (สมบัติจักรพรรดิ) ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนหนึ่งจาก ๑๖ ส่วนนั้น. อธิบายว่า ผลแห่งวิบากใดของอุโบสถที่รักษาคืนเดียวในส่วนที่ ๑๖, ผลนั้นนั่นแหละย่อมมีมากกว่าสมบัตินั้น. คำว่า กปณัง ได้แก่ เล็กน้อย. අබ්‍රහ්මචරියාති අසෙට්ඨචරියතො. රත්තිං න භුඤ්ජෙය්‍ය විකාලභොජනන්ති උපොසථං උපවසන්තො රත්තිභොජනඤ්ච දිවාවිකාලභොජනඤ්ච න භුඤ්ජෙය්‍ය. මඤ්චෙ ඡමායංව සයෙථ සන්ථතෙති මුට්ඨිහත්ථපාදකෙ කප්පියමඤ්චෙ වා සුධාදිපරිකම්මකතාය භූමියං වා තිණපණ්ණපලාලාදීනි සන්ථරිත්වා කතෙ සන්ථතෙ වා සයෙථාති අත්ථො. එතං හි අට්ඨඞ්ගිකමාහුපොසථන්ති එවං පාණාතිපාතාදීනි අසමාචරන්තෙන උපවුත්ථං උපොසථං අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතත්තා අට්ඨඞ්ගිකන්ති වදන්ති. තං පන උපවසන්තෙන ‘‘ස්වෙ උපොසථිකො භවිස්සාමී’’ති අජ්ජෙව ‘‘ඉදඤ්ච ඉදඤ්ච කරෙය්‍යාථා’’ති ආහාරාදිවිධානං විචාරෙතබ්බං. උපොසථදිවසෙ පාතොව භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වා දසසීලලක්ඛණඤ්ඤුනො උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා සන්තිකෙ වාචං භින්දිත්වා [Pg.200] උපොසථඞ්ගානි සමාදාතබ්බානි. පාළිං අජානන්තෙන පන ‘‘බුද්ධපඤ්ඤත්තං උපොසථං අධිට්ඨාමී’’ති අධිට්ඨාතබ්බං. අඤ්ඤං අලභන්තෙන අත්තනාපි අධිට්ඨාතබ්බං, වචීභෙදො පන කාතබ්බොයෙව. උපොසථං උපවසන්තෙන පරූපරොධපටිසංයුත්තා කම්මන්තා න විචාරෙතබ්බා, ආයවයගණනං කරොන්තෙන න වීතිනාමෙතබ්බං, ගෙහෙ පන ආහාරං ලභිත්වා නිච්චභත්තිකභික්ඛුනා විය පරිභුඤ්ජිත්වා විහාරං ගන්ත්වා ධම්මො වා සොතබ්බො, අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරං වා මනසිකාතබ්බං. คำว่า อพรหมจรรย์ (Abrahmacariyā) หมายถึง จากการประพฤติที่ไม่ประเสริฐ. คำว่า ไม่พึงบริโภคโภชนะในเวลากลางคืนและโภชนะในเวลาวิกาล (Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ) หมายความว่า ผู้เข้าจำอุโบสถ ไม่พึงบริโภคโภชนะในเวลากลางคืนและโภชนะในเวลาวิกาลในเวลากลางวัน. คำว่า พึงนอนบนเตียงหรือบนพื้นที่ปูลาดไว้ (Mañce chamāyaṃva sayetha santhate) มีความหมายว่า พึงนอนบนเตียงที่สมควรมีเท้าสูง ๑ คืบกับ ๑ ศอก หรือบนพื้นดินที่ตกแต่งด้วยปูนขาวเป็นต้น หรือบนเครื่องปูลาดที่ทำโดยการปูหญ้า ใบไม้ หรือฟางข้าวเป็นต้น. คำว่า ท่านกล่าวอุโบสถนั้นว่ามีองค์ ๘ (Etaṃ hi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ) หมายความว่า อุโบสถที่เข้าจำแล้วโดยไม่ประพฤติปาณาติบาตเป็นต้นอย่างนี้ เพราะประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ท่านจึงเรียกว่า มีองค์ ๘. ส่วนผู้เข้าจำอุโบสถนั้น พึงจัดการเรื่องอาหารเป็นต้นในวันนี้เอง โดยตั้งใจว่า "พรุ่งนี้เราจักเป็นผู้รักษาอุโบสถ" แล้วสั่งว่า "ท่านทั้งหลายจงทำสิ่งนี้ๆ". ในวันอุโบสถ แต่เช้าตรู่ พึงเปล่งวาจาสมาทานองค์อุโบสถในสำนักของภิกษุ ภิกษุณี หรืออุบาสก อุบาสิกาผู้รู้ลักษณะของศีล ๑๐. ส่วนผู้ไม่รู้บาลี พึงอธิษฐานว่า "ข้าพเจ้าขออธิษฐานอุโบสถที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้". เมื่อไม่ได้ผู้อื่น (ผู้ให้ศีล) พึงอธิษฐานด้วยตนเองก็ได้ แต่การเปล่งวาจาเป็นสิ่งที่ต้องทำ. ผู้เข้าจำอุโบสถ ไม่พึงจัดการงานที่เกี่ยวเนื่องกับการเบียดเบียนผู้อื่น ไม่พึงให้เวลาล่วงไปด้วยการนับรายรับรายจ่าย แต่เมื่อได้อาหารในบ้านแล้ว บริโภคแล้วเหมือนภิกษุผู้ฉันเป็นนิตย์ แล้วไปสู่วิหาร พึงฟังธรรม หรือพึงมนสิการอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ ๓๘ ประการ. සුදස්සනාති සුන්දරදස්සනා. ඔභාසයන්ති ඔභාසයමානා. අනුපරියන්තීති විචරන්ති. යාවතාති යත්තකං ඨානං. අන්තලික්ඛගාති ආකාසඞ්ගමා. පභාසන්තීති ජොතන්ති පභා මුඤ්චන්ති. දිසාවිරොචනාති සබ්බදිසාසු විරොචමානා. අථ වා පභාසන්තීති දිසාහි දිසා ඔභාසන්ති. විරොචනාති විරොචමානා. වෙළුරියන්ති මණීති වත්වාපි ඉමිනා ජාතිමණිභාවං දස්සෙති. එකවස්සිකවෙළුවණ්ණඤ්හි වෙළුරියං ජාතිමණි නාම. තං සන්ධායෙවමාහ. භද්දකන්ති ලද්ධකං. සිඞ්ගීසුවණ්ණන්ති ගොසිඞ්ගසදිසං හුත්වා උප්පන්නත්තා එවං නාමකං සුවණ්ණං. කඤ්චනන්ති පබ්බතෙය්‍යං පබ්බතෙ ජාතසුවණ්ණං. ජාතරූපන්ති සත්ථුවණ්ණසුවණ්ණං. හටකන්ති කිපිල්ලිකාහි නීහටසුවණ්ණං. නානුභවන්තීති න පාපුණන්ති. චන්දප්පභාති සාමිඅත්ථෙ පච්චත්තං, චන්දප්පභායාති අත්ථො. උපවස්සුපොසථන්ති උපවසිත්වා උපොසථං. සුඛුද්‍රයානීති සුඛඵලානි සුඛවෙදනීයානි. සග්ගමුපෙන්ති ඨානන්ති සග්ගසඞ්ඛාතං ඨානං උපගච්ඡන්ති, කෙනචි අනින්දිතා හුත්වා දෙවලොකෙ උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ යං අන්තරන්තරා න වුත්තං, තං වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. คำว่า สุทัสสนา (Sudassanā) หมายถึง ผู้มีความเห็นอันดี. คำว่า โอบาสยันติ (Obhāsayanti) หมายถึง ส่องสว่างอยู่. คำว่า อนุปริยันติ (Anupariyanti) หมายถึง เที่ยวไป. คำว่า ยาวตา (Yāvatā) หมายถึง สถานที่ประมาณเท่าใด. คำว่า อันตลิกขคา (Antalikkhagā) หมายถึง ผู้ไปในอากาศ. คำว่า ปภาสันติ (Pabhāsanti) หมายถึง ย่อมรุ่งเรือง ย่อมเปล่งรัศมี. คำว่า ทิสาวิโรจนา (Disāvirocanā) หมายถึง รุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งปวง. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปภาสันติ (Pabhāsanti) หมายถึง ย่อมส่องสว่างจากทิศสู่ทิศ. คำว่า วิโรจนา (Virocanā) หมายถึง รุ่งเรืองอยู่. คำว่า เวฬุริยัง (Veḷuriyaṃ) แม้ตรัสว่า มณี (maṇi) ก็ทรงแสดงความเป็นแก้วมณีชาติแท้ด้วยบทนี้. จริงอยู่ แก้วไพฑูรย์ที่มีสีเหมือนไม้ไผ่มีอายุหนึ่งปี ชื่อว่าแก้วมณีชาติแท้. ทรงหมายถึงแก้วนั้นจึงตรัสอย่างนี้. คำว่า ภัททกัง (Bhaddakaṃ) หมายถึง ดีงาม. คำว่า สิงคีสุวัณณัง (Siṅgīsuvaṇṇaṃ) หมายถึง ทองคำชื่ออย่างนี้ เพราะเกิดขึ้นโดยมีลักษณะเหมือนเขาวัว. คำว่า กัญจนัง (Kañcanaṃ) หมายถึง ทองที่เกิดจากภูเขา คือทองที่เกิดในภูเขา. คำว่า ชาตรูปัง (Jātarūpaṃ) หมายถึง ทองมีสีเหมือนพระฉวีวรรณของพระศาสดา. คำว่า หฏกัง (Haṭakaṃ) หมายถึง ทองที่ปลวกนำออกมา. คำว่า นานุภวันติ (Nānubhavanti) หมายถึง ย่อมไม่ถึง. คำว่า จันทัปปภา (Candappabhā) เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถของสามี มีความหมายว่า แห่งรัศมีพระจันทร์. คำว่า อุปวัสสุโปสถัง (Upavassuposathaṃ) หมายถึง เข้าจำอุโบสถแล้ว. คำว่า สุขุทริยานิ (Sukhudrayāni) หมายถึง มีผลเป็นสุข มีสุขเวทนาเป็นผล. คำว่า สัคคมุเปนติ ฐานัง (Saggamupenti ṭhānaṃ) หมายถึง ย่อมเข้าถึงสถานที่อันชื่อว่าสวรรค์ มีความหมายว่า ไม่ถูกใครๆ ติเตียนแล้ว ย่อมบังเกิดในเทวโลก. คำที่เหลือในสูตรนี้ ที่ไม่ได้กล่าวไว้ในระหว่างๆ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. මහාවග්ගො දුතියො. มหาวรรคที่ ๒ (8) 3. ආනන්දවග්ගො (๘) ๓. อานันทวรรค 1. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาฉันนสูตร 72. තතියස්ස පඨමෙ ඡන්නොති එවංනාමකො ඡන්නපරිබ්බාජකො. තුම්හෙපි, ආවුසොති, ආවුසො, යථා මයං රාගාදීනං පහානං පඤ්ඤාපෙම, කිං එවං තුම්හෙපි පඤ්ඤාපෙථාති පුච්ඡති. තතො ථෙරො ‘‘අයං පරිබ්බාජකො අම්හෙ රාගාදීනං පහානං පඤ්ඤාපෙමාති වදති, නත්ථි පනෙතං [Pg.201] බාහිරසමයෙ’’ති තං පටික්ඛිපන්තො මයං ඛො, ආවුසොතිආදිමාහ. තත්ථ ඛොති අවධාරණත්ථෙ නිපාතො, මයමෙව පඤ්ඤාපෙමාති අත්ථො. තතො පරිබ්බාජකො චින්තෙසි ‘‘අයං ථෙරො බාහිරසමයං ලුඤ්චිත්වා හරන්තො ‘මයමෙවා’ති ආහ. කිං නු ඛො ආදීනවං දිස්වා එතෙ එතෙසං පහානං පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති. අථ ථෙරං පුච්ඡන්තො කිං පන තුම්හෙතිආදිමාහ. ථෙරො තස්ස බ්‍යාකරොන්තො රත්තො ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ අත්තත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං ලොකියලොකුත්තරං අත්තනො අත්ථං. පරත්ථඋභයත්ථෙසුපි එසෙව නයො. ๗๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า ฉันโน (channo) หมายถึง ฉันนปริพาชกผู้มีชื่ออย่างนี้. คำว่า ตุมฺเหปิ อาวุโส (Tumhepi, āvuso) คือ ปริพาชกถามว่า "ดูก่อนอาวุโส เราทั้งหลายบัญญัติการละราคะเป็นต้นฉันใด ท่านทั้งหลายบัญญัติอะไรฉันนั้นหรือ?". ลำดับนั้น พระเถระเมื่อจะปฏิเสธคำนั้น โดยดำริว่า "ปริพาชกนี้กล่าวว่า เราทั้งหลายบัญญัติการละราคะเป็นต้น แต่การบัญญัตินั้นไม่มีในลัทธิภายนอก" จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มะยัง โข อาวุโส (mayaṃ kho, āvuso). ในบทนั้น คำว่า โข (kho) เป็นนิบาตในอรรถอวธารณะ (ยืนยัน) มีความหมายว่า เราทั้งหลายเท่านั้นบัญญัติ. ลำดับนั้น ปริพาชกคิดว่า "พระเถระนี้ เมื่อจะรื้อถอนลัทธิภายนอก จึงกล่าวว่า 'เราทั้งหลายเท่านั้น' ท่านเหล่านี้เห็นโทษอะไรหนอ จึงบัญญัติการละธรรมเหล่านั้น". ครั้งนั้น เมื่อจะถามพระเถระ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กึ ปะนะ ตุมฺเห (kiṃ pana tumhe). พระเถระเมื่อจะพยากรณ์แก่ปริพาชกนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า รัตโต โข (ratto kho). ในบทนั้น คำว่า อัตตัตถัง (attatthaṃ) หมายถึง ประโยชน์ของตน คือ ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ ประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ในประโยชน์ของผู้อื่นและประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ก็นัยนี้เช่นกัน. අන්ධකරණොතිආදීසු යස්ස රාගො උප්පජ්ජති, තං යථාභූතදස්සනනිවාරණෙන අන්ධං කරොතීති අන්ධකරණො. පඤ්ඤාචක්ඛුං න කරොතීති අචක්ඛුකරණො. ඤාණං න කරොතීති අඤ්ඤාණකරණො. කම්මස්සකතපඤ්ඤා ඣානපඤ්ඤා විපස්සනාපඤ්ඤාති ඉමා තිස්සො පඤ්ඤා අප්පවත්තිකරණෙන නිරොධෙතීති පඤ්ඤානිරොධිකො. අනිට්ඨඵලදායකත්තා දුක්ඛසඞ්ඛාතස්ස විඝාතස්සෙව පක්ඛෙ වත්තතීති විඝාතපක්ඛිකො. කිලෙසනිබ්බානං න සංවත්තෙතීති අනිබ්බානසංවත්තනිකො. අලඤ්ච පනාවුසො ආනන්ද, අප්පමාදායාති, ආවුසො ආනන්ද, සචෙ එවරූපා පටිපදා අත්ථි, අලං තුම්හාකං අප්පමාදාය යුත්තං අනුච්ඡවිකං, අප්පමාදං කරොථ, ආවුසොති ථෙරස්ස වචනං අනුමොදිත්වා පක්කාමි. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරියමග්ගො ලොකුත්තරමිස්සකො කථිතො. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ในบทว่า อันธกรโณ (Andhakaraṇo) เป็นต้น มีอรรถว่า ราคะเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ราคะนั้นย่อมทำบุคคลนั้นให้มืดบอดโดยการห้ามการเห็นตามความเป็นจริง ฉะนั้นจึงชื่อว่า อันธกรณะ (ทำความมืดบอด). ไม่ทำปัญญาจักษุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจักขุกรณะ (ไม่ทำจักษุ). ไม่ทำญาณ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัญญาณกรณะ (ทำความไม่รู้). ย่อมยับยั้งปัญญาทั้ง ๓ ประการนี้ คือ กัมมัสสกตาปัญญา ฌานปัญญา และวิปัสสนาปัญญา โดยการทำให้ไม่เป็นไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปัญญานิโรธิกะ (ยับยั้งปัญญา). เพราะเป็นเหตุให้เกิดผลที่ไม่น่าปรารถนา ย่อมเป็นไปในฝ่ายของความคับแค้นอันชื่อว่าทุกข์เท่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิฆาตปักขิกะ (เป็นฝ่ายของความคับแค้น). ไม่ยังความดับกิเลสให้เป็นไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนิพพานสังวัตตนิกะ (ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน). คำว่า อลัญฺจ ปนาวุโส อานนฺท อปฺปมาทาย (Alañca panāvuso ānanda, appamādāya) หมายความว่า "ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ถ้าปฏิปทาเช่นนี้มีอยู่ ก็สมควรแล้ว เหมาะสมแล้ว ที่ท่านทั้งหลายจะตั้งอยู่ในความไม่ประมาท ดูก่อนอาวุโส ท่านทั้งหลายจงทำความไม่ประมาทเถิด" (ปริพาชก) ชื่นชมคำของพระเถระแล้วหลีกไป. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอริยมรรคที่เจือด้วยโลกุตตระ. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ มีอรรถตื้นทั้งนั้น. 2. ආජීවකසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอาชีวกสูตร 73. දුතියෙ තෙන හි ගහපතීති ථෙරො කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං ඉධ ආගච්ඡන්තො න අඤ්ඤාතුකාමො හුත්වා ආගමි, පරිග්ගණ්හනත්ථං පන ආගතො. ඉමිනා පුච්ඡිතපඤ්හං ඉමිනාව කථාපෙස්සාමී’’ති. ඉති තංයෙව කථං කථාපෙතුකාමො තෙන හීතිආදිමාහ. තත්ථ තෙන හීති කාරණාපදෙසො. යස්මා ත්වං එවං පුච්ඡසි, තස්මා තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡාමීති. කෙසං නොති කතමෙසං නු. සධම්මුක්කංසනාති අත්තනො ලද්ධියා උක්ඛිපිත්වා ඨපනා. පරධම්මාපසාදනාති පරෙසං ලද්ධියා ඝට්ටනා වම්භනා අවක්ඛිපනා. ආයතනෙව ධම්මදෙසනාති කාරණස්මිංයෙව ධම්මදෙසනා. අත්ථො ච වුත්තොති මයා පුච්ඡිතපඤ්හාය අත්ථො ච පකාසිතො[Pg.202]. අත්තා ච අනුපනීතොති අම්හෙ එවරූපාති එවං අත්තා ච න උපනීතො. නුපනීතොතිපි පාඨො. ๗๓. ในสูตรที่ ๒ คำว่า เตน หิ คหปติ ความว่า ได้ยินว่าพระเถระคิดว่า “ผู้นี้มาที่นี่ ไม่ได้มาเพราะประสงค์จะรู้ แต่มาเพื่อจะทดสอบ (ปัญญา) เราจักให้ผู้นี้แหละกล่าวแก้ปัญหาที่ผู้นี้ถาม” ด้วยเหตุนี้ ท่านประสงค์จะให้ผู้นั้นแหละกล่าวถ้อยคำ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน หิ ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นการแสดงเหตุ ความว่า เพราะเหตุที่ท่านถามอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น เราจะย้อนถามท่านนั่นแหละในปัญหานี้ บทว่า เกสํ โน คือ เกสํ นุ (ของใครหนอ) บทว่า สธมฺมุกฺกํสนา คือ การยกย่องตั้งไว้ซึ่งลัทธิของตน บทว่า ปรธมฺมาปสาทนา คือ การกระทบกระทั่ง การติเตียน การดูหมิ่นซึ่งลัทธิของผู้อื่น บทว่า อายตเนว ธมฺมเทสนา คือ การแสดงธรรมในเหตุที่ควรเท่านั้น บทว่า อตฺโถ จ วุตฺโต คือ เนื้อความแห่งปัญหาที่เราถามก็เป็นอันประกาศแล้ว บทว่า อตฺตา จ อนุปนีโต คือ และตนก็มิได้ถูกน้อมเข้าไป (คือยกย่อง) ว่า พวกเราเป็นเช่นนี้ แม้ นุปนีโต ก็เป็นปาฐะ (อีกอย่างหนึ่ง) 3. මහානාමසක්කසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถามหานามสักกสูตร 74. තතියෙ ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතො. ගෙලඤ්ඤාති ගිලානභාවතො. උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො මාලාගන්ධාදීනි ආදාය මහාපරිවාරපරිවුතො උපසඞ්කමි. බාහායං ගහෙත්වාති න බාහායං ගහෙත්වා ආකඩ්ඪි, නිසින්නාසනතො වුට්ඨාය තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා දක්ඛිණබාහායං අඞ්ගුට්ඨකෙන සඤ්ඤං දත්වා එකමන්තං අපනෙසීති වෙදිතබ්බො. අථස්ස ‘‘සෙඛම්පි ඛො, මහානාම, සීල’’න්තිආදිනා නයෙන සත්තන්නං සෙඛානං සීලඤ්ච සමාධිඤ්ච පඤ්ඤඤ්ච කථෙත්වා උපරි අරහත්තඵලවසෙන අසෙඛා සීලසමාධිපඤ්ඤායො කථෙන්තො – ‘‘සෙඛසමාධිතො සෙඛං විපස්සනාඤාණං අසෙඛඤ්ච ඵලඤාණං පච්ඡා, සෙඛවිපස්සනාඤාණතො ච අසෙඛඵලසමාධි පච්ඡා උප්පජ්ජතී’’ති දීපෙසි. යානි පන සම්පයුත්තානි සමාධිඤාණානි, තෙසං අපච්ඡා අපුරෙ උප්පත්ති වෙදිතබ්බාති. ๗๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า คิลานา วุฏฺฐิโต คือ หายจากไข้แล้วลุกขึ้น บทว่า เคลญฺญา คือ จากความเป็นไข้ บทว่า อุปสงฺกมิ คือ ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ถือดอกไม้และของหอมเป็นต้น มีบริวารหมู่ใหญ่แวดล้อมเข้าไปเฝ้า บทว่า พาหายํ คเหตฺวา ความว่า มิใช่จับแขนแล้วดึง แต่พึงทราบว่า (พระผู้มีพระภาค) เสด็จลุกจากพุทธอาสน์ เสด็จไปใกล้เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะพระองค์นั้นแล้ว ทรงให้สัญญาณด้วยพระองคุฏฐ์ที่พระพาหาด้านขวา แล้วทรงนำไปสู่ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสบอกศีล สมาธิ และปัญญาของพระเสขะ ๗ จำพวก ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนมหานามะ แม้ศีลของพระเสขะ...” แก่เจ้ามหานามะนั้นแล้ว เบื้องบนเมื่อจะตรัสอเสขศีล อเสขสมาธิ และอเสขปัญญา โดยอำนาจแห่งอรหัตผล ทรงแสดงว่า “วิปัสสนาญาณอันเป็นเสขะและผลญาณอันเป็นอเสขะย่อมเกิดขึ้นภายหลังแต่เสขสมาธิ และอเสขผลสมาธิย่อมเกิดขึ้นภายหลังแต่วิปัสสนาญาณอันเป็นเสขะ” ส่วนสมาธิและญาณเหล่าใดที่สัมปยุตกัน พึงทราบว่า การเกิดขึ้นของสมาธิและญาณเหล่านั้นไม่ก่อนไม่หลังกัน 4. නිගණ්ඨසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถานิครนถสูตร 75. චතුත්ථෙ කූටාගාරසාලායන්ති ද්වෙ කණ්ණිකා ගහෙත්වා හංසවට්ටකච්ඡන්නෙන කතාය ගන්ධකුටියා. අපරිසෙසං ඤාණදස්සනං පටිජානාතීති අප්පමත්තකම්පි අසෙසෙත්වා සබ්බං ඤාණදස්සනං පටිජානාති. සතතං සමිතන්ති සබ්බකාලං නිරන්තරං. ඤාණදස්සනං පච්චුපට්ඨිතන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං මය්හං උපට්ඨිතමෙවාති දස්සෙති. පුරාණානං කම්මානන්ති ආයූහිතකම්මානං. තපසා බ්‍යන්තීභාවන්ති දුක්කරතපෙන විගතන්තකරණං. නවානං කම්මානන්ති ඉදානි ආයූහිතබ්බකම්මානං. අකරණාති අනායූහනෙන. සෙතුඝාතන්ති පදඝාතං පච්චයඝාතං කථෙති. කම්මක්ඛයා දුක්ඛක්ඛයොති කම්මවට්ටක්ඛයෙන දුක්ඛක්ඛයො. දුක්ඛක්ඛයා වෙදනාක්ඛයොති දුක්ඛවට්ටක්ඛයෙන වෙදනාක්ඛයො. දුක්ඛවට්ටස්මිඤ්හි ඛීණෙ වෙදනාවට්ටම්පි ඛීණමෙව හොති. වෙදනාක්ඛයා සබ්බං දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං භවිස්සතීති වෙදනාක්ඛයෙන පන සකලවට්ටදුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණමෙව භවිස්සති. සන්දිට්ඨිකායාති සාමං පස්සිතබ්බාය පච්චක්ඛාය. නිජ්ජරාය විසුද්ධියාති [Pg.203] කිලෙසජීරණකපටිපදාය කිලෙසෙ වා නිජ්ජීරණතො නිජ්ජරාය සත්තානං විසුද්ධියා. සමතික්කමො හොතීති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස අතික්කමො හොති. ඉධ, භන්තෙ, භගවා කිමාහාති, භන්තෙ, භගවා ඉමාය පටිපත්තියා කිමාහ, කිං එතංයෙව කිලෙසනිජ්ජීරණකපටිපදං පඤ්ඤපෙති, උදාහු අඤ්ඤන්ති පුච්ඡති. ๗๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า กูฏาคารสาลายํ คือ ในพระคันธกุฎีที่สร้างโดยเอาช่อฟ้า ๒ ช่อ มุงด้วยเครื่องมุงรูปคอหงส์ บทว่า อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ คือ ย่อมปฏิญาณญาณทัสสนะทั้งหมด โดยไม่เหลือแม้แต่น้อย บทว่า สตตํ สมิตํ คือ ตลอดกาลทุกเมื่อ ไม่ขาดสาย บทว่า ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ คือ ทรงแสดงว่า สัพพัญญุตญาณปรากฏแก่เราแล้วนั่นเทียว บทว่า ปุราณานํ กมฺมานํ คือ แห่งกรรมที่ได้สั่งสมไว้ บทว่า ตปสา พฺยนฺตีภาวํ คือ การทำให้สิ้นสุดไป ด้วยตบะที่ทำได้ยาก บทว่า นวานํ กมฺมานํ คือ แห่งกรรมที่พึงสั่งสมในบัดนี้ บทว่า อกรณา คือ ด้วยการไม่สั่งสม บทว่า เสตุฆาตํ คือ ตรัสถึงการกำจัดปทา (คือเหตุ) การกำจัดปัจจัย บทว่า กมฺมกฺขยา ทุกฺขกฺขโย คือ ความสิ้นทุกข์เพราะความสิ้นกรรมวัฏฏ์ บทว่า ทุกฺขกฺขยา เวทนากฺขโย คือ ความสิ้นเวทนาเพราะความสิ้นทุกขวัฏฏ์ จริงอยู่ เมื่อทุกขวัฏฏ์สิ้นไปแล้ว แม้เวทนาวัฏฏ์ก็สิ้นไปนั่นเอง บทว่า เวทนากฺขยา สพฺพํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณํ ภวิสฺสติ คือ แต่ว่าเพราะความสิ้นเวทนา ทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นจักเป็นอันกำจัดได้เด็ดขาด บทว่า สนฺทิฏฺฐิกาย คือ ที่พึงเห็นได้ด้วยตนเอง ที่เป็นประจักษ์ บทว่า นิชฺชราย วิสุทฺธิยา คือ ด้วยความบริสุทธิ์อันเป็นข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมไป หรือด้วยความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลายอันทำให้กิเลสเสื่อมไปเพราะทำให้กิเลสเสื่อมไป บทว่า สมติกฺกโม โหติ คือ ย่อมมีการก้าวล่วงวัฏทุกข์ทั้งสิ้น บทว่า อิธ ภนฺเต ภควา กิมาห ความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในข้อปฏิบัตินี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร พระองค์ทรงบัญญัติข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมไปนี้เท่านั้น หรือว่าทรงบัญญัติข้อปฏิบัติอื่น ดังนี้ถาม ජානතාති අනාවරණඤාණෙන ජානන්තෙන. පස්සතාති සමන්තචක්ඛුනා පස්සන්තෙන. විසුද්ධියාති විසුද්ධිසම්පාපනත්ථාය. සමතික්කමායාති සමතික්කමනත්ථාය. අත්ථඞ්ගමායාති අත්ථං ගමනත්ථාය. ඤායස්ස අධිගමායාති සහ විපස්සනාය මග්ගස්ස අධිගමනත්ථාය. නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායාති අපච්චයනිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය. නවඤ්ච කම්මං න කරොතීති නවං කම්මං නායූහති. පුරාණඤ්ච කම්මන්ති පුබ්බෙ ආයූහිතකම්මං. ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තී කරොතීති ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා විගතන්තං කරොති, විපාකඵස්සං ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා තං කම්මං ඛෙපෙතීති අත්ථො. සන්දිට්ඨිකාති සාමං පස්සිතබ්බා. අකාලිකාති න කාලන්තරෙ කිච්චකාරිකා. එහිපස්සිකාති ‘‘එහි පස්සා’’ති එවං දස්සෙතුං යුත්තා. ඔපනෙය්‍යිකාති උපනයෙ යුත්තා අල්ලීයිතබ්බයුත්තා. පච්චත්තං වෙදිතබ්බා විඤ්ඤූහීති පණ්ඩිතෙහි අත්තනො අත්තනො සන්තානෙයෙව ජානිතබ්බා, බාලෙහි පන දුජ්ජානා. ඉති සීලවසෙන ද්වෙ මග්ගා, ද්වෙ ච ඵලානි කථිතානි. සොතාපන්නසකදාගාමිනො හි සීලෙසු පරිපූරකාරිනොති. විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදිකාය පන සමාධිසම්පදාය තයො මග්ගා, තීණි ච ඵලානි කථිතානි. අනාගාමී අරියසාවකො හි සමාධිම්හි පරිපූරකාරීති වුත්තො. ආසවානං ඛයාතිආදීහි අරහත්තඵලං කථිතං. කෙචි පන සීලසමාධයොපි අරහත්තඵලසම්පයුත්තාව ඉධ අධිප්පෙතා. එකෙකස්ස පන වසෙන පටිපත්තිදස්සනත්ථං විසුං විසුං තන්ති ආරොපිතාති. บทว่า ชานตา คือ ผู้ทรงรู้ด้วยพระญาณที่ไม่มีเครื่องกั้น บทว่า ปสฺสตา คือ ผู้ทรงเห็นด้วยสมันตจักษุ บทว่า วิสุทฺธิยา คือ เพื่อบรรลุความบริสุทธิ์ บทว่า สมติกฺกมาย คือ เพื่อก้าวล่วง บทว่า อตฺถงฺคมาย คือ เพื่อถึงความดับ บทว่า ญายสฺส อธิคมาย คือ เพื่อบรรลุมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย คือ เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันไม่มีปัจจัย บทว่า นวญฺจ กมฺมํ น กโรติ คือ ไม่สั่งสมกรรมใหม่ บทว่า ปุราณญฺจ กมฺมํ คือ กรรมที่สั่งสมไว้ในกาลก่อน บทว่า ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตี กโรติ ความว่า ถูกต้องแล้วๆ ย่อมทำให้สิ้นสุดไป คือ ถูกต้องวิบากผัสสะแล้วๆ ย่อมทำให้กรรมนั้นสิ้นไป บทว่า สนฺทิฏฺฐิกา คือ อันบุคคลพึงเห็นได้ด้วยตนเอง บทว่า อกาลิกา คือ ไม่ใช่สิ่งที่จะให้ผลในกาลอื่น บทว่า เอหิปสฺสิกา คือ ควรที่จะแสดงว่า “ท่านจงมาดูเถิด” บทว่า โอปเนยฺยิกา คือ ควรน้อมเข้ามา ควรแนบแน่น บทว่า ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ คือ อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตนในสันดานของตนๆ เท่านั้น แต่คนพาลรู้ได้ยาก ด้วยประการฉะนี้ มรรค ๒ และผล ๒ จึงเป็นอันตรัสไว้โดยอำนาจแห่งศีล จริงอยู่ พระโสดาบันและพระสกทาคามีเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ แต่โดยสมาธิสัมปทาอันมีคำเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ มรรค ๓ และผล ๓ เป็นอันตรัสไว้ จริงอยู่ พระอริยสาวกผู้เป็นอนาคามี ท่านกล่าวว่าเป็นผู้ทำสมาธิให้บริบูรณ์ อรหัตผลเป็นอันตรัสไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า อาสวานํ ขยา แต่บางอาจารย์กล่าวว่า แม้ศีลและสมาธิที่สัมปยุตด้วยอรหัตผลเท่านั้น ท่านประสงค์ในที่นี้ แต่ว่าบาลีท่านยกขึ้นไว้ต่างหากๆ เพื่อแสดงข้อปฏิบัติโดยอำนาจแห่งพระอริยบุคคลแต่ละองค์ 5. නිවෙසකසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถานิเวสกสูตร 76. පඤ්චමෙ අමච්චාති සුහජ්ජා. ඤාතීති සස්සුසසුරපක්ඛිකා. සාලොහිතාති සමානලොහිතා භාතිභගිනිආදයො. අවෙච්චප්පසාදෙති ගුණෙ අවෙච්ච ජානිත්වා උප්පන්නෙ අචලප්පසාදෙ. අඤ්ඤථත්තන්ති භාවඤ්ඤථත්තං[Pg.204]. පථවීධාතුයාතිආදීසු වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධාකාරභූතාය පථවීධාතුයා, ද්වාදසසු කොට්ඨාසෙසු යූසගතාය ආබන්ධනභූතාය ආපොධාතුයා, චතූසු කොට්ඨාසෙසු පරිපාචනභූතාය තෙජොධාතුයා, ඡසු කොට්ඨාසෙසු විත්ථම්භනභූතාය වායොධාතුයා සියා අඤ්ඤථත්තං. න ත්වෙවාති ඉමෙසං හි චතුන්නං මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤභාවූපගමනෙන සියා අඤ්ඤථත්තං, අරියසාවකස්ස පන න ත්වෙව සියාති දස්සෙති. එත්ථ ච අඤ්ඤථත්තන්ති පසාදඤ්ඤථත්තඤ්ච ගතිඅඤ්ඤථත්තඤ්ච. තඤ්හි තස්ස න හොති, භාවඤ්ඤථත්තං පන හොති. අරියසාවකො හි මනුස්සො හුත්වා දෙවොපි හොති බ්‍රහ්මාපි. පසාදො පනස්ස භවන්තරෙපි න විගච්ඡති, න ච අපායගතිසඞ්ඛාතං ගතිඅඤ්ඤථත්තං පාපුණාති. සත්ථාපි තදෙව දස්සෙන්තො තත්‍රිදං අඤ්ඤථත්තන්තිආදිමාහ. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๗๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อมจฺจา (อำมาตย์) ได้แก่ สุหชฺชา (สหาย). บทว่า ญาตี (ญาติ) ได้แก่ ผู้ที่อยู่ในฝ่ายของพ่อตาแม่ยาย. บทว่า สาโลหิตา (สายโลหิต) ได้แก่ ผู้มีโลหิตเสมอกัน คือ พี่น้องชายหญิง เป็นต้น. บทว่า อเวจฺจปฺปสาเท (ในอเวจจัปปสาท) คือ ในความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่เกิดขึ้นเพราะรู้แจ้งคุณทั้งหลาย. บทว่า อญฺญถตฺตํ (ความแปรเป็นอื่น) หมายถึง ความแปรแห่งภาวะ. ในบทว่า ปฐวีธาตุยา เป็นต้น ความแปรเป็นอื่นพึงมีได้แก่ปฐวีธาตุซึ่งมีลักษณะแข็งในอาการ ๒๐ อย่าง, แก่อาโปธาตุซึ่งมีลักษณะเอิบอาบเกาะกุมในอาการ ๑๒ อย่าง, แก่เตโชธาตุซึ่งมีลักษณะทำให้ย่อยในอาการ ๔ อย่าง, แก่วาโยธาตุซึ่งมีลักษณะพยุงไว้ในอาการ ๖ อย่าง. ด้วยบทว่า น ตฺเวว (แต่...หามิได้) ทรงแสดงว่า ความแปรเป็นอื่นพึงมีได้แก่มหาภูตรูปทั้ง ๔ เหล่านี้ เพราะการเข้าถึงภาวะของกันและกัน แต่ความแปรเป็นอื่นของพระอริยสาวกย่อมไม่มีเลย. และในที่นี้ บทว่า อญฺญถตฺตํ (ความแปรเป็นอื่น) หมายถึง ความแปรแห่งความเลื่อมใส และความแปรแห่งคติ. จริงอยู่ ความแปรเป็นอื่นนั้น (คือความแปรแห่งความเลื่อมใสและความแปรแห่งคติ) ย่อมไม่มีแก่พระอริยสาวกนั้น แต่ความแปรแห่งภาวะย่อมมีได้. จริงอยู่ พระอริยสาวกเป็นมนุษย์แล้ว ก็เป็นเทวดาได้ เป็นพรหมก็ได้. แต่ความเลื่อมใสของท่านย่อมไม่เสื่อมไปแม้ในภพอื่น และท่านย่อมไม่ถึงความแปรแห่งคติที่เรียกว่าอบายคติ. แม้พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงความนั้นนั่นแหละ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตตฺริทํ อญฺญถตฺตํ (ในมหาภูตรูปเหล่านั้น ความแปรเป็นอื่นนี้มีอยู่). เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น. 6. පඨමභවසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาปฐมภวสูตร 77. ඡට්ඨෙ කාමධාතුවෙපක්කන්ති කාමධාතුයා විපච්චනකං. කාමභවොති කාමධාතුයං උපපත්තිභවො. කම්මං ඛෙත්තන්ති කුසලාකුසලකම්මං විරුහනට්ඨානට්ඨෙන ඛෙත්තං. විඤ්ඤාණං බීජන්ති සහජාතං අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං විරුහනට්ඨෙන බීජං. තණ්හා ස්නෙහොති පග්ගණ්හනානුබ්‍රූහනවසෙන තණ්හා උදකං නාම. අවිජ්ජානීවරණානන්ති අවිජ්ජාය ආවරිතානං. තණ්හාසංයොජනානන්ති තණ්හාබන්ධනෙන බද්ධානං. හීනාය ධාතුයාති කාමධාතුයා. විඤ්ඤාණං පතිට්ඨිතන්ති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං පතිට්ඨිතං. මජ්ඣිමාය ධාතුයාති රූපධාතුයා. පණීතාය ධාතුයාති අරූපධාතුයා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๗๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กามธาตุเวปกฺกํ (ให้ผลในกามธาตุ) คือ ให้ผลสุกในกามธาตุ. บทว่า กามภโว (กามภพ) คือ อุปปัตติภพในกามธาตุ. บทว่า กมฺมํ เขตฺตํ (กรรมเป็นนา) คือ กุศลกรรมและอกุศลกรรม ชื่อว่านา เพราะเป็นที่งอกงาม. บทว่า วิญฺญาณํ พีชํ (วิญญาณเป็นพืช) คือ อภิสังขารวิญญาณที่เกิดร่วมกัน ชื่อว่าพืช เพราะเป็นเหตุให้งอกงาม. บทว่า ตณฺหา สฺเนโห (ตัณหาเป็นยาง) คือ ตัณหา ชื่อว่าน้ำ เพราะทำให้ชุ่มและเจริญขึ้น. บทว่า อวิชฺชานีวรณานํ (มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น) คือ ผู้ถูกอวิชชากั้นไว้. บทว่า ตณฺหาสํโยชนานํ (มีตัณหาเป็นเครื่องผูก) คือ ผู้ถูกเครื่องผูกคือตัณหาผูกไว้. บทว่า หีนาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นเลว) คือ ในกามธาตุ. บทว่า วิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตํ (วิญญาณตั้งอยู่) คือ อภิสังขารวิญญาณตั้งอยู่. บทว่า มชฺฌิมาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นกลาง) คือ ในรูปธาตุ. บทว่า ปณีตาย ธาตุยา (ในธาตุชั้นประณีต) คือ ในอรูปธาตุ. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น. 7. දුතියභවසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาทุติยภวสูตร 78. සත්තමෙ චෙතනාති කම්මචෙතනා. පත්ථනාපි කම්මපත්ථනාව. සෙසං පුරිමසදිසමෙවාති. ๗๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า เจตนา (เจตนา) คือ กรรมเจตนา. แม้บทว่า ปตฺถนา (ความปรารถนา) ก็คือ กรรมปัตถนา (ความปรารถนาในกรรม) นั่นเอง. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับอรรถกถาที่กล่าวมาแล้ว. 8. සීලබ්බතසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาสีลัพพตสูตร 79. අට්ඨමෙ සීලබ්බතන්ති සීලඤ්චෙව වතඤ්ච. ජීවිතන්ති දුක්කරකාරිකානුයොගො. බ්‍රහ්මචරියන්ති බ්‍රහ්මචරියවාසො. උපට්ඨානසාරන්ති උපට්ඨානෙන සාරං[Pg.205], ‘‘ඉදං වරං ඉදං නිට්ඨා’’ති එවං උපට්ඨිතන්ති අත්ථො. සඵලන්ති සඋද්‍රයං සවඩ්ඪිකං හොතීති පුච්ඡති. න ඛ්වෙත්ථ, භන්තෙ, එකංසෙනාති, භන්තෙ, න ඛො එත්ථ එකංසෙන බ්‍යාකාතබ්බන්ති අත්ථො. උපට්ඨානසාරං සෙවතොති ඉදං සාරං වරං නිට්ඨාති එවං උපට්ඨිතං සෙවමානස්ස. අඵලන්ති ඉට්ඨඵලෙන අඵලං. එත්තාවතා කම්මවාදිකිරියවාදීනං පබ්බජ්ජං ඨපෙත්වා සෙසො සබ්බොපි බාහිරකසමයො ගහිතො හොති. සඵලන්ති ඉට්ඨඵලෙන සඵලං සඋද්‍රයං. එත්තාවතා ඉමං සාසනං ආදිං කත්වා සබ්බාපි කම්මවාදිකිරියවාදීනං පබ්බජ්ජා ගහිතා. න ච පනස්ස සුලභරූපො සමසමො පඤ්ඤායාති එවං සෙක්ඛභූමියං ඨත්වා පඤ්හං කථෙන්තො අස්ස ආනන්දස්ස පඤ්ඤාය සමසමො න සුලභොති දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සෙක්ඛභූමි නාම කථිතාති. ๗๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สีลพฺพตํ (ศีลพรต) คือ ศีลด้วย พรตด้วย. บทว่า ชีวิตํ (ชีวิต) คือ การประกอบทุกกรกิริยา. บทว่า พฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์) คือ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์. บทว่า อุปฏฺฐานสารํ (การเข้าถึงเป็นสาระ) อธิบายว่า เป็นสาระโดยการเข้าถึง คือ เข้าถึงอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ประเสริฐ สิ่งนี้เป็นที่สุด". บทว่า สผลํ (มีผล) คือ ทูลถามว่า มีผลกำไร มีผลเจริญหรือไม่. บทว่า น โข เอตฺถ, ภนฺเต, เอกํเสน (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้จะตอบโดยส่วนเดียวไม่ได้) อธิบายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ไม่ควรตอบโดยส่วนเดียว. บทว่า อุปฏฺฐานสารํ เสวโต (เมื่อเสพการเข้าถึงเป็นสาระ) คือ เมื่อบุคคลเสพการเข้าถึงอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้เป็นสาระ ประเสริฐ เป็นที่สุด". บทว่า อผลํ (ไม่มีผล) คือ ไม่มีผลที่น่าปรารถนา. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันถือเอานอกศาสนาทั้งหมดที่เหลือ ยกเว้นบรรพชาของพวกกรรมวาทีและกิริยวาที. บทว่า สผลํ (มีผล) คือ มีผลที่น่าปรารถนา มีผลกำไร. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันถือเอาบรรพชาทั้งหมดของพวกกรรมวาทีและกิริยวาที โดยมีศาสนานี้เป็นต้น. ด้วยบทว่า น จ ปนสฺส สุลภรูโป สมสโม ปญฺญาย (แต่บุคคลผู้เสมอเหมือนด้วยปัญญาของท่านหาได้ง่ายก็หามิได้) ทรงแสดงว่า บุคคลผู้เสมอเหมือนด้วยปัญญาของท่านพระอานนท์นั้น ผู้ยืนอยู่ในเสกขภูมิแล้วกล่าวแก้ปัญหาอย่างนี้ หาได้ไม่ง่าย. ในสูตรนี้ ชื่อว่าเสกขภูมิ ได้ถูกประกาศไว้แล้ว. 9. ගන්ධජාතසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาคันธชาตสูตร 80. නවමෙ එතදවොචාති පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො දසබලස්ස වත්තං දස්සෙත්වා අත්තනො දිවාවිහාරට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ මූලගන්ධො නාම අත්ථි, සාරගන්ධො නාම අත්ථි, පුප්ඵගන්ධො නාම අත්ථි. ඉමෙ පන තයොපි ගන්ධා අනුවාතංයෙව ගච්ඡන්ති, න පටිවාතං. අත්ථි නු ඛො කිඤ්චි, යස්ස පටිවාතම්පි ගන්ධො ගච්ඡතී’’ති චින්තෙත්වා අට්ඨන්නං වරානං ගහණකාලෙයෙව කඞ්ඛුප්පත්තිසමයෙ උපසඞ්කමනවරස්ස ගහිතත්තා තක්ඛණංයෙව දිවාට්ඨානතො වුට්ඨාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො උප්පන්නාය කඞ්ඛාය විනොදනත්ථං එතං ‘‘තීණිමානි, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ ගන්ධජාතානීති ගන්ධජාතියො. මූලගන්ධොති මූලවත්ථුකො ගන්ධො, ගන්ධසම්පන්නං වා මූලමෙව මූලගන්ධො. තස්ස හි ගන්ධො අනුවාතං ගච්ඡති. ගන්ධස්ස පන ගන්ධො නාම නත්ථි. සාරගන්ධපුප්ඵගන්ධෙසුපි එසෙව නයො. අත්ථානන්ද, කිඤ්චි ගන්ධජාතන්ති එත්ථ සරණගමනාදයො ගුණවණ්ණභාසනවසෙන දිසාගාමිතාය ගන්ධසදිසත්තා ගන්ධා, තෙසං වත්ථුභූතො පුග්ගලො ගන්ධජාතං නාම. ගන්ධො ගච්ඡතීති වණ්ණභාසනවසෙන ගච්ඡති. සීලවාති පඤ්චසීලෙන වා දසසීලෙන වා සීලවා. කල්‍යාණධම්මොති තෙනෙව සීලධම්මෙන කල්‍යාණධම්මො සුන්දරධම්මො. විගතමලමච්ඡෙරෙනාතිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.160) විත්ථාරිතොව. දිසාසූති චතූසු දිසාසු චතූසු අනුදිසාසු[Pg.206]. සමණබ්‍රාහ්මණාති සමිතපාපබාහිතපාපා සමණබ්‍රාහ්මණා. ๘๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เอตทโวจ (ได้กราบทูลคำนี้) คือ ในเวลาหลังภัต ท่านกลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ทำวัตรแด่พระทศพลแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตนแล้ว คิดว่า "ในโลกนี้ มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นรากไม้, มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นแก่นไม้, มีสิ่งที่เรียกว่ากลิ่นดอกไม้. แต่กลิ่นทั้งสามอย่างนี้ย่อมไปตามลมเท่านั้น ไม่ไปทวนลม. จะมีสิ่งใดบ้างหนอ ที่กลิ่นของมันไปทวนลมได้ด้วย" ดังนี้แล้ว เพราะท่านได้รับพรข้อที่จะเข้าเฝ้าได้ในเวลาที่เกิดความสงสัยไว้แล้วตั้งแต่คราวที่ทูลขอพร ๘ ประการ ในขณะนั้นเอง ท่านจึงลุกจากที่พักกลางวัน ไปยังสำนักของพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า ตีณิมานิ, ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กลิ่น ๓ อย่างเหล่านี้) นี้ เพื่อบรรเทาความสงสัยที่เกิดขึ้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า คนฺธชาตานิ (ชนิดของกลิ่น) คือ ชาติแห่งของหอม. บทว่า มูลคนฺโธ (กลิ่นรากไม้) คือ กลิ่นที่มีรากไม้เป็นวัตถุ หรืออีกนัยหนึ่ง รากไม้ที่สมบูรณ์ด้วยกลิ่นนั่นเอง ชื่อว่า กลิ่นรากไม้. จริงอยู่ กลิ่นของรากไม้นั้นย่อมไปตามลม แต่สิ่งที่เรียกว่ากลิ่นของกลิ่นนั้นไม่มี. แม้ในกลิ่นแก่นไม้และกลิ่นดอกไม้ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า อตฺถานนฺท, กิญฺจิ คนฺธชาตํ (ดูก่อนอานนท์ ชนิดของกลิ่นบางอย่างมีอยู่) นี้ สรณคมน์เป็นต้น ชื่อว่า คนฺธา (กลิ่น) เพราะเป็นเช่นกับของหอม เนื่องจากไปได้ทั่วทิศโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ, บุคคลผู้เป็นวัตถุที่ตั้งแห่งสรณคมน์เป็นต้นเหล่านั้น ชื่อว่า คนฺธชาตํ (ชนิดของกลิ่น). บทว่า คนฺโธ คจฺฉติ (กลิ่นฟุ้งไป) คือ ฟุ้งไปโดยการกล่าวสรรเสริญคุณ. บทว่า สีลวา (ผู้มีศีล) คือ ผู้มีศีลด้วยเบญจศีลหรือด้วยทสศีล. บทว่า กลฺยาณธมฺโม (ผู้มีกัลยาณธรรม) คือ ผู้มีธรรมอันงาม มีธรรมอันดี ด้วยศีลธรรมนั้นนั่นเอง. เนื้อความของบทเป็นต้นว่า วิคตมลมจฺเฉเรน (มีใจปราศจากมลทินคือความตระหนี่) ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า ทิสาสุ (ในทิศทั้งหลาย) คือ ในทิศ ๔ และในอนุวิส ๔. บทว่า สมณพฺราหฺมณา (สมณพราหมณ์) คือ สมณะผู้มีบาปอันสงบแล้ว และพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้ว. න පුප්ඵගන්ධො පටිවාතමෙතීති වස්සිකපුප්ඵාදීනං ගන්ධො පටිවාතං න ගච්ඡති. න චන්දනං තගරමල්ලිකා වාති චන්දනතගරමල්ලිකානම්පි ගන්ධො පටිවාතං න ගච්ඡතීති අත්ථො. දෙවලොකෙපි ඵුටසුමනා නාම හොති, තස්සා පුප්ඵිතදිවසෙ ගන්ධො යොජනසතං අජ්ඣොත්ථරති. සොපි පටිවාතං විදත්ථිමත්තම්පි රතනමත්තම්පි ගන්තුං න සක්කොතීති වදන්ති. සතඤ්ච ගන්ධො පටිවාතමෙතීති සතඤ්ච පණ්ඩිතානං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධපුත්තානං සීලාදිගුණගන්ධො පටිවාතං ගච්ඡති. සබ්බා දිසා සප්පුරිසො පවායතීති සප්පුරිසො පණ්ඩිතො සීලාදිගුණගන්ධෙන සබ්බා දිසා පවායති, සබ්බා දිසා ගන්ධෙන අවත්ථරතීති අත්ථො. คำว่า 'กลิ่นดอกไม้ไม่ไปทวนลม' หมายความว่า กลิ่นของดอกไม้มีดอกมะลิเป็นต้น ย่อมไม่ไปทวนลม คำว่า 'กลิ่นจันทน์ กฤษณา หรือมะลิ ไม่หอมทวนลมไป' มีความหมายว่า แม้กลิ่นของไม้จันทน์ กฤษณา และดอกมะลิ ก็ไม่ไปทวนลม แม้ในเทวโลก ก็มีดอกไม้ชื่อว่าสุมนา ในวันที่ดอกไม้นั้นบาน กลิ่นจะฟุ้งไปตลอดร้อยโยชน์ กล่าวกันว่า แม้กลิ่นนั้นก็ไม่สามารถไปทวนลมได้แม้เพียงคืบเดียวหรือศอกเดียว คำว่า 'แต่กลิ่นของสัตบุรุษย่อมไปทวนลม' หมายความว่า กลิ่นคือศีลเป็นต้นของคุณธรรมของสัตบุรุษผู้เป็นบัณฑิต คือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธบุตร ย่อมไปทวนลม คำว่า 'สัตบุรุษย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ' มีความหมายว่า สัตบุรุษผู้เป็นบัณฑิต ย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศด้วยกลิ่นคือศีลเป็นต้นของคุณธรรม คือย่อมแผ่ไปทั่วทุกทิศด้วยกลิ่น (แห่งคุณธรรม) 10. චූළනිකාසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาจูฬนิกาสูตร 81. දසමස්ස දුවිධො නික්ඛෙපො අත්ථුප්පත්තිකොපි පුච්ඡාවසිකොපි. කතරඅත්ථුප්පත්තියං කස්ස පුච්ඡාය කථිතන්ති චෙ? අරුණවතිසුත්තන්තඅත්ථුප්පත්තියං (සං. නි. 1.185 ආදයො) ආනන්දත්ථෙරස්ස පුච්ඡාය කථිතං. අරුණවතිසුත්තන්තො කෙන කථිතොති? ද්වීහි බුද්ධෙහි කථිතො සිඛිනා ච භගවතා අම්හාකඤ්ච සත්ථාරා. ඉමස්මා හි කප්පා එකතිංසකප්පමත්ථකෙ අරුණවතිනගරෙ අරුණවතො රඤ්ඤො පභාවතියා නාම මහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තිත්වා පරිපක්කෙ ඤාණෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා සිඛී භගවා බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අරුණවතිං නිස්සාය විහරන්තො එකදිවසං පාතොව සරීරප්පටිජග්ගනං කත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ‘‘අරුණවතිං පිණ්ඩාය පවිසිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා විහාරද්වාරකොට්ඨකසමීපෙ ඨිතො අභිභුං නාම අග්ගසාවකං ආමන්තෙසි – ‘‘අතිප්පගො ඛො, භික්ඛු, අරුණවතිං පිණ්ඩාය පවිසිතුං, යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. යථාහ – ๘๑. ในสูตรที่ ๑๐ มีการตั้งไว้ ๒ อย่าง คือ ตั้งโดยอาศัยเหตุเกิด และตั้งโดยอาศัยคำถาม หากถามว่า ตรัสไว้โดยอาศัยเหตุเกิดเรื่องอะไร โดยอาศัยคำถามของใคร? พึงตอบว่า ตรัสไว้โดยอาศัยเหตุเกิดแห่งอรุณวตีสูตร โดยอาศัยคำถามของพระอานนทเถระ หากถามว่า ใครเป็นผู้กล่าวอรุณวตีสูตร? พึงตอบว่า พระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ตรัสไว้ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี และพระศาสดาของเราทั้งหลาย ความจริง ในกัปที่ ๓๑ นับจากภัทรกัปนี้ไป พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงบังเกิดในพระครรภ์ของพระนางปภาวดี พระมเหสีของพระเจ้าอรุณวัต ในกรุงอรุณวดี เมื่อพระญาณแก่กล้าแล้ว ได้เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณ ณ โพธิมณฑล ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ประทับอาศัยกรุงอรุณวดีอยู่ วันหนึ่ง ในเวลาเช้าตรู่ ทรงบริหารพระสรีระแล้ว มีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จออกจากวิหารด้วยพระดำริว่า 'เราจักเข้าไปบิณฑบาตในกรุงอรุณวดี' แล้วประทับยืนอยู่ใกล้ซุ้มประตูวิหาร ตรัสเรียกพระอภิภูผู้เป็นอัครสาวกว่า 'ดูก่อนภิกษุ ยังเช้าเกินไปที่จะเข้าไปบิณฑบาตในกรุงอรุณวดี เราทั้งหลายจงไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่งเถิด' ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අභිභුං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘ආයාම, බ්‍රාහ්මණ, යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො [Pg.207] තෙනුපසඞ්කමිස්සාම, න තාව භත්තකාලො භවිස්සතී’ති. ‘එවං, භන්තෙ’ති ඛො, භික්ඛවෙ, අභිභූ භික්ඛු සිඛිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පච්චස්සොසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අභිභූ ච භික්ඛු යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො තෙනුපසඞ්කමිංසූ’’ති (සං. නි. 1.185). ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสเรียกท่านพระอภิภูว่า 'มาเถิด พราหมณ์ เราจงไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่งกันเถิด เวลายังไม่ถึงเวลาภัตตกิจ' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านพระอภิภูได้ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า 'เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และท่านพระอภิภู ได้เสด็จไปยังพรหมโลกแห่งหนึ่ง තත්ථ මහාබ්‍රහ්මා සම්මාසම්බුද්ධං දිස්වා අත්තමනො පච්චුග්ගමනං කත්වා බ්‍රහ්මාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි, ථෙරස්සාපි අනුච්ඡවිකං ආසනං පඤ්ඤාපයිංසු. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ, ථෙරොපි අත්තනො පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. මහාබ්‍රහ්මාපි දසබලං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. ณ ที่นั้น ท้าวมหาพรหมเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว มีใจยินดี ได้ทำการต้อนรับ ปูลาดพรหมาสน์ถวาย และได้จัดอาสนะที่สมควรแก่พระเถระด้วย พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่จัดไว้ แม้พระเถระก็นั่งบนอาสนะที่จัดไว้สำหรับตน แม้ท้าวมหาพรหมก็ถวายบังคมพระทศพลแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අභිභුං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘පටිභාතු තං, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මුනො ච බ්‍රහ්මපරිසාය ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානඤ්ච ධම්මීකථාති. ‘එවං, භන්තෙ’ති ඛො, භික්ඛවෙ, අභිභූ භික්ඛු සිඛිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිස්සුණිත්වා බ්‍රහ්මුනො ච බ්‍රහ්මපරිසාය ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානඤ්ච ධම්මිං කථං කථෙසි. ථෙරෙ ධම්මං කථෙන්තෙ බ්‍රහ්මගණා උජ්ඣායිංසු – ‘‘චිරස්සඤ්ච මයං සත්ථු බ්‍රහ්මලොකාගමනං ලභිම්හ, අයඤ්ච භික්ඛු ඨපෙත්වා සත්ථාරං සයං ධම්මකථං ආරභී’’ති. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขีได้ตรัสเรียกท่านพระอภิภูว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ ขอธรรมีกถาจงแจ่มแจ้งแก่เธอ เพื่อพรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะเถิด' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านพระอภิภูทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า 'เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า' แล้วได้แสดงธรรมีกถาแก่พรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะ เมื่อพระเถระกำลังแสดงธรรมอยู่ หมู่พรหมพากันตำหนิว่า 'นานๆ ที เราทั้งหลายจึงจะได้มีโอกาสที่พระศาสดาเสด็จมายังพรหมโลก แต่ภิกษุรูปนี้กลับเว้นพระศาสดาไว้ แล้วตนเองกลับเริ่มแสดงธรรมกถาเสียเอง' සත්ථා තෙසං අනත්තමනභාවං ඤත්වා අභිභුං භික්ඛුං එතදවොච – ‘‘උජ්ඣායන්ති ඛො තෙ, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මා ච බ්‍රහ්මපරිසා ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා ච. තෙන හි ත්වං – බ්‍රාහ්මණ, භිය්‍යොසොමත්තාය සංවෙජෙහී’’ති. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිකුබ්බනං කත්වා සහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙන්තො ‘‘ආරම්භථ නික්කමථා’’ති (සං. නි. 1.185) ගාථාද්වයං අභාසි. කිං පන කත්වා ථෙරො සහස්සිලොකධාතුං විඤ්ඤාපෙසීති? නීලකසිණං තාව සමාපජ්ජිත්වා සබ්බත්ථ අන්ධකාරං ඵරි, තතො ‘‘කිමිදං අන්ධකාර’’න්ති සත්තානං ආභොගෙ උප්පන්නෙ ආලොකං දස්සෙසි. ‘‘කිං ආලොකො අය’’න්ති විචිනන්තානං අත්තානං දස්සෙසි, සහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හිත්වා පග්ගණ්හිත්වා ථෙරංයෙව නමස්සමානා අට්ඨංසු. ථෙරො ‘‘මහාජනො මය්හං ධම්මං දෙසෙන්තස්ස සරං සුණාතූ’’ති ඉමා [Pg.208] ගාථා අභාසි. සබ්බෙ ඔසටාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තස්ස විය සද්දං අස්සොසුං. අත්ථොපි නෙසං පාකටො අහොසි. พระศาสดาทรงทราบความไม่พอใจของพรหมเหล่านั้นแล้ว จึงตรัสคำนี้กับท่านพระอภิภูว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ พรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะกำลังตำหนิเธออยู่ เพราะฉะนั้น เธอจงทำให้พวกเขาเกิดความสังเวชให้ยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด' พระเถระรับสนองพระดำรัสของพระศาสดาแล้ว ได้กระทำการแสดงฤทธิ์ต่างๆ นานา แล้วประกาศให้ทั่วถึงพันโลกธาตุด้วยเสียง พลางกล่าวคาถา ๒ บทว่า 'ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกจากภพ' เป็นต้น ถามว่า พระเถระทำอย่างไรจึงประกาศให้ทั่วถึงพันโลกธาตุได้? ตอบว่า เบื้องต้น ท่านเข้าสีลกสิณ แผ่ความมืดไปทั่วทุกแห่ง จากนั้น เมื่อความนึกคิดเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายว่า 'ความมืดนี้คืออะไร' ท่านจึงแสดงแสงสว่าง เมื่อสัตว์ทั้งหลายกำลังค้นหาว่า 'แสงสว่างนี้คืออะไร' ท่านจึงแสดงตนให้ปรากฏ เทวดาและมนุษย์ในพันจักรวาลต่างประคองอัญชลี นมัสการพระเถระเท่านั้นอยู่ พระเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ด้วยดำริว่า 'ขอให้มหาชนจงได้ยินเสียงของเราผู้กำลังแสดงธรรมเถิด' สัตว์ทั้งปวงได้ยินเสียงนั้นประหนึ่งว่านั่งอยู่ท่ามกลางบริษัทที่ประชุมกันแล้ว ฟังพระเถระแสดงธรรมอยู่ แม้เนื้อความก็ปรากฏชัดแก่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้น අථ ඛො භගවා සද්ධිං ථෙරෙන අරුණවතිං පච්චාගන්ත්වා පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි – ‘‘අස්සුත්ථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, අභිභුස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතස්ස ගාථායො භාසමානස්සා’’ති. තෙ ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති පටිජානිත්වා සුතභාවං ආවිකරොන්තා තදෙව ගාථාද්වයං උදාහරිංසු. සත්ථා ‘‘සාධු සාධූ’’ති සාධුකාරං දත්වා දෙසනං නිට්ඨපෙසි. එවං තාව ඉදං සුත්තං ඉතො එකතිංසකප්පමත්ථකෙ සිඛිනා භගවතා කථිතං. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี พร้อมด้วยพระเถระ เสด็จกลับไปยังกรุงอรุณวดีแล้ว เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ในภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ตรัสถามภิกษุสงฆ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอได้ฟังคาถาทั้งหลายของอภิภูภิกษุผู้ยืนอยู่ในพรหมโลกกล่าวอยู่หรือไม่" ภิกษุเหล่านั้นทูลรับว่า "พระพุทธเจ้าข้า" แล้ว เมื่อจะแสดงภาวะที่ตนได้ฟังแล้ว จึงได้ยกคาถาสองบทนั้นขึ้นกล่าว พระศาสดาประทานสาธุการว่า "ดีละ ดีละ" แล้วทรงจบเทศนา ด้วยประการฉะนี้ก่อน พระสูตรนี้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขีได้ตรัสไว้แล้ว ในกัปที่ ๓๑ แต่ภัทรกัปนี้ අම්හාකං පන භගවා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො පවත්තිතවරධම්මචක්කො සාවත්ථිං උපනිස්සාය ජෙතවනෙ විහරන්තො ජෙට්ඨමූලමාසපුණ්ණමදිවසෙ භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ඉමං අරුණවතිසුත්තං පට්ඨපෙසි. ආනන්දත්ථෙරො බීජනිං ගහෙත්වා බීජයමානො ඨිතකොව ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අහාපෙත්වා සකලසුත්තං උග්ගණ්හි. සො පුනදිවසෙ පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො දසබලස්ස වත්තං දස්සෙත්වා අත්තනො දිවාවිහාරට්ඨානං ගන්ත්වා සද්ධිවිහාරිකන්තෙවාසිකෙසු වත්තං දස්සෙත්වා පක්කන්තෙසු හිය්‍යො කථිතං අරුණවතිසුත්තං ආවජ්ජෙන්තො නිසීදි. අථස්ස සබ්බං සුත්තං විභූතං උපට්ඨාසි. සො චින්තෙසි – ‘‘සිඛිස්ස භගවතො අග්ගසාවකො බ්‍රහ්මලොකෙ ඨත්වා චක්කවාළසහස්සෙ අන්ධකාරං විධමෙත්වා සරීරොභාසං දස්සෙත්වා අත්තනො සද්දං සාවෙන්තො ධම්මකථං කථෙසීති හිය්‍යො සත්ථාරා කථිතං, සාවකස්ස තාව විසයො එවරූපො, දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො පන සම්මාසම්බුද්ධො කිත්තකං ඨානං සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍යා’’ති. සො එවං උප්පන්නාය විමතියා විනොදනත්ථං තඞ්ඛණෙයෙව භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්ථං පුච්ඡි. එතමත්ථං දස්සෙතුං අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දොති වුත්තං. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย ผู้ทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐแล้ว ทรงอาศัยกรุงสาวัตถีประทับอยู่ในพระเชตวัน ในวันเพ็ญเดือนเชฏฐมูลมาส (เดือน ๗) ได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วทรงเริ่มอรุณวตีสูตรนี้ พระอานนทเถระถือพัดถวายงานพัดอยู่ ยืนอยู่นั่นเทียว ได้เรียนเอาพระสูตรทั้งหมดตั้งแต่ต้นจนจบ ไม่ให้พยัญชนะแม้ตัวหนึ่งตกหล่น ในวันรุ่งขึ้น ท่านกลับจากบิณฑบาตแล้ว ทำวัตรปฏิบัติแด่พระทศพลแล้ว ไปยังที่พักกลางวันของตน เมื่อสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกทำวัตรแล้วหลีกไปแล้ว ได้นั่งรำพึงถึงอรุณวตีสูตรที่ทรงแสดงเมื่อวานนี้ ครั้งนั้น พระสูตรทั้งหมดได้ปรากฏแจ่มแจ้งแก่ท่าน ท่านคิดว่า "เมื่อวานนี้ พระศาสดาตรัสว่า 'พระอัครสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี ยืนอยู่ในพรหมโลก กำจัดความมืดในพันจักรวาล แสดงรัศมีแห่งสรีระ ทำให้ได้ยินเสียงของตน กล่าวธรรมกถา' วิสัยของสาวกมีเพียงเท่านี้ ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ จะพึงทรงทำให้แจ้งด้วยพระสุรเสียงได้ไกลเพียงไรหนอ" ท่านเพื่อบรรเทาความสงสัยที่เกิดขึ้นอย่างนี้ ในขณะนั้นนั่นเอง จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ทูลถามเนื้อความนั้น เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์" තත්ථ සම්මුඛාති සම්මුඛීභූතෙන මයා එතං සුතං, න අනුස්සවෙන, න දූතපරම්පරායාති ඉමිනා අධිප්පායෙන එවමාහ. කීවතකං පහොති සරෙන විඤ්ඤාපෙතුන්ති කිත්තකං ඨානං සරීරොභාසෙන විහතන්ධකාරං කත්වා සරෙන විඤ්ඤාපෙතුං සක්කොති. සාවකො සො, ආනන්ද, අප්පමෙය්‍යා තථාගතාති [Pg.209] ඉදං භගවා ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ – ආනන්ද, ත්වං කිං වදෙසි, සො පදෙසඤාණෙ ඨිතො සාවකො. තථාගතා පන දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පත්තා අප්පමෙය්‍යා. සො ත්වං නඛසිඛාය පංසුං ගහෙත්වා මහාපථවිපංසුනා සද්ධිං උපමෙන්තො විය කිං නාමෙතං වදෙසි. අඤ්ඤො හි සාවකානං විසයො, අඤ්ඤො බුද්ධානං. අඤ්ඤො සාවකානං ගොචරො, අඤ්ඤො බුද්ධානං. අඤ්ඤං සාවකානං බලං, අඤ්ඤං බුද්ධානන්ති. ඉති භගවා ඉමිනා අධිප්පායෙන අප්පමෙය්‍යභාවං වත්වා තුණ්හී අහොසි. ในบทเหล่านั้น บทว่า สมฺมุขา คือ ข้าพเจ้าได้ฟังมาซึ่งหน้า ไม่ใช่โดยการฟังตามกันมา ไม่ใช่โดยการฟังต่อๆ กันมาจากทูต ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยความหมายนี้ บทว่า กีวตกํ ปโหติ สเรน วิญฺญาเปตุํ คือ ย่อมสามารถเพื่อจะทำให้แจ้งด้วยเสียงได้ไกลเพียงไร โดยทำที่ให้มีความมืดอันกำจัดแล้วด้วยรัศมีแห่งสรีระ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้ว่า "ดูก่อนอานนท์ นั่นเป็นสาวก ส่วนพระตถาคตทั้งหลายหาประมาณมิได้" ด้วยความหมายนี้ว่า "อานนท์ เธอพูดอะไร สาวกนั้นเป็นผู้ตั้งอยู่ในประเทศญาณ (ญาณเพียงบางส่วน) ส่วนพระตถาคตทั้งหลายทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ หาประมาณมิได้ เธอนั้นเอาฝุ่นที่ปลายเล็บเหมือนเปรียบเทียบกับฝุ่นในมหาปฐพี กล่าวคำนี้ทำไมกัน เพราะว่าวิสัยของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง โคจรของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง โคจรของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง กำลังของเหล่าสาวกเป็นอย่างหนึ่ง กำลังของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยความหมายนี้ ตรัสถึงความเป็นผู้หาประมาณมิได้แล้ว ได้ทรงนิ่งเสีย ථෙරො දුතියම්පි පුච්ඡි. සත්ථා, ‘‘ආනන්ද, ත්වං තාළච්ඡිද්දං ගහෙත්වා අනන්තාකාසෙන උපමෙන්තො විය, චාතකසකුණං ගහෙත්වා දියඩ්ඪයොජනසතිකෙන සුපණ්ණරාජෙන උපමෙන්තො විය, හත්ථිසොණ්ඩාය උදකං ගහෙත්වා මහාගඞ්ගාය උපමෙන්තො විය, චතුරතනිකෙ ආවාටෙ උදකං ගහෙත්වා සත්තහි සරෙහි උපමෙන්තො විය, නාළිකොදනමත්තලාභිං මනුස්සං ගහෙත්වා චක්කවත්තිරඤ්ඤා උපමෙන්තො විය, පංසුපිසාචකං ගහෙත්වා සක්කෙන දෙවරඤ්ඤා උපමෙන්තො විය, ඛජ්ජොපනකප්පභං ගහෙත්වා සූරියප්පභාය උපමෙන්තො විය කිං නාමෙතං වදෙසීති දීපෙන්තො දුතියම්පි අප්පමෙය්‍යභාවමෙව වත්වා තුණ්හී අහොසි. තතො ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා මයා පුච්ඡිතො න තාව කථෙසි, හන්ද නං යාවතතියං යාචිත්වා බුද්ධසීහනාදං නදාපෙස්සාමී’’ති. සො තතියම්පි යාචි. තං දස්සෙතුං තතියම්පි ඛොතිආදි වුත්තං. අථස්ස භගවා බ්‍යාකරොන්තො සුතා තෙ ආනන්දාතිආදිමාහ. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා මෙ ‘සුතා තෙ, ආනන්ද, සහස්සී චූළනිකා ලොකධාතූ’ති එත්තකමෙව වත්වා තුණ්හී ජාතො, ඉදානි බුද්ධසීහනාදං නදිස්සතී’’ති සො සත්ථාරං යාචන්තො එතස්ස භගවා කාලොතිආදිමාහ. พระเถระได้ทูลถามแม้ครั้งที่สอง พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงว่า "อานนท์ เธอเหมือนเอาช่องตาฬมาเปรียบกับอากาศอันไม่มีที่สุด เหมือนเอานกจาตกะมาเปรียบกับพญาครุฑผู้มีขนาด ๑๕๐ โยชน์ เหมือนเอาน้ำที่ปลายงวงช้างมาเปรียบกับแม่น้ำคงคา เหมือนเอาน้ำในหลุมขนาด ๔ ศอกมาเปรียบกับสระใหญ่ทั้ง ๗ เหมือนเอาคนผู้ได้ข้าวสุกเพียงทะนานเดียวมาเปรียบกับพระเจ้าจักรพรรดิ เหมือนเอาปังสุปิสาจมาเปรียบกับท้าวสักกะจอมเทพ เหมือนเอาแสงหิ่งห้อยมาเปรียบกับรัศมีพระอาทิตย์ กล่าวคำนี้ทำไมกัน" ตรัสถึงความเป็นผู้หาประมาณมิได้นั่นเทียวแม้ครั้งที่สองแล้ว ได้ทรงนิ่งเสีย ลำดับนั้น พระเถระคิดว่า "พระศาสดาอันเราทูลถามแล้วยังไม่ตรัสตอบ เอาเถิด เราทูลอ้อนวอนพระองค์ถึงครั้งที่สาม จักให้ทรงเปล่งพุทธสีหนาท" ท่านได้ทูลอ้อนวอนแม้ครั้งที่สาม เพื่อแสดงความนั้น จึงมีคำเป็นต้นว่า ตติยมฺปิ โข ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงพยากรณ์แก่ท่าน ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า สุตา เต อานนฺท พระเถระคิดว่า "พระศาสดาของเราตรัสเพียงเท่านี้ว่า 'อานนท์ เธอเคยฟังเรื่องจูฬนิกาโลกธาตุ อันมีพันจักรวาลหรือไม่' แล้วก็ทรงนิ่งเสีย บัดนี้ จักทรงเปล่งพุทธสีหนาท" ท่านเมื่อจะทูลอ้อนวอนพระศาสดา จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า เอตสฺส ภควา กาโล භගවාපිස්ස විත්ථාරකථං කථෙතුං තෙන හානන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ යාවතාති යත්තකං ඨානං. චන්දිමසූරියාති චන්දිමා ච සූරියො ච. පරිහරන්තීති විචරන්ති. දිසා භන්තීති සබ්බදිසා ඔභාසන්ති. විරොචනාති විරොචමානා. එත්තාවතා එකචක්කවාළං පරිච්ඡින්දිත්වා දස්සිතං හොති. ඉදානි තං සහස්සගුණං කත්වා දස්සෙන්තො තාව සහස්සධා ලොකොති ආහ. තස්මිං සහස්සධා ලොකෙති තස්මිං සහස්සචක්කවාළෙ. සහස්සං චාතුමහාරාජිකානන්ති [Pg.210] සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං දෙවලොකානං. යස්මා පන එකෙකස්මිං චක්කවාළෙ චත්තාරො චත්තාරො මහාරාජානො, තස්මා චත්තාරි මහාරාජසහස්සානීති වුත්තං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. චූළනිකාති ඛුද්දිකා. අයං සාවකානං විසයො. කස්මා පනෙසා ආනීතාති? මජ්ඣිමිකාය ලොකධාතුයා පරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะตรัสถ้อยคำโดยพิสดารแก่ท่าน จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า เตนหิ อานนฺท ในบทเหล่านั้น บทว่า ยาวตา คือ ที่เพียงใด บทว่า จนฺทิมสูริยา คือ พระจันทร์และพระอาทิตย์ บทว่า ปริหรนฺติ คือ ย่อมโคจรไป บทว่า ทิสา ภนฺติ คือ ทิศทั้งปวงย่อมสว่างไสว บทว่า วิโรจนา คือ รุ่งเรืองอยู่ ด้วยบทเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงกำหนดแสดงจักรวาลหนึ่ง บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยทำให้จักรวาลนั้นเป็นพันเท่า จึงตรัสว่า ตาว สหสฺสธา โลโก บทว่า ตสฺมึ สหสฺสธา โลเก คือ ในพันจักรวาลนั้น บทว่า สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ คือ เทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา ๑,๐๐๐ ก็เพราะว่าในแต่ละจักรวาลมีท้าวมหาราช ๔ องค์ๆ ฉะนั้น จึงตรัสว่า ท้าวมหาราช ๔,๐๐๐ องค์ โดยนัยนี้ พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวง บทว่า จูฬนิกา คือ เล็กน้อย นี้เป็นวิสัยของเหล่าสาวก ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงทรงนำเรื่องนี้มา ตอบว่า เพื่อทรงแสดงขอบเขตของมัชฌิมิกาโลกธาตุ යාවතාති යත්තකා. තාව සහස්සධාති තාව සහස්සභාගෙන. ද්විසහස්සී මජ්ඣිමිකා ලොකධාතූති අයං සහස්සචක්කවාළානි සහස්සභාගෙන ගණෙත්වා දසසතසහස්සචක්කවාළපරිමාණා ද්විසහස්සී මජ්ඣිමිකා නාම ලොකධාතු. අයං සාවකානං අවිසයො, බුද්ධානමෙව විසයො. එත්තකෙපි හි ඨානෙ තථාගතා අන්ධකාරං විධමෙත්වා සරීරොභාසං දස්සෙත්වා සරෙන විඤ්ඤාපෙතුං සක්කොන්තීති දීපෙති. එත්තකෙන බුද්ධානං ජාතික්ඛෙත්තං නාම දස්සිතං. බොධිසත්තානඤ්හි පච්ඡිමභවෙ දෙවලොකතො චවිත්වා මාතුකුච්ඡියං පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ ච කුච්ඡිතො නික්ඛමනදිවසෙ ච මහාභිනික්ඛමනදිවසෙ ච සම්බොධිධම්මචක්කප්පවත්තනආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනපරිනිබ්බානදිවසෙසු ච එත්තකං ඨානං කම්පති. บทว่า ยาวตา ความว่า มีประมาณเท่าใด. บทว่า ตาว สหสฺสธา ความว่า โดยส่วนพันเท่านั้น. บทว่า ทฺวิสหสฺสี มชฺฌิมิกา โลกธาตุ ความว่า โลกธาตุชื่อว่าทวิสหัสสีมัชฌิมิกา มีประมาณหนึ่งล้านจักรวาล คือนับจักรวาลพันหนึ่งโดยส่วนพัน. โลกธาตุนี้ไม่ใช่วิสัยของพระสาวกทั้งหลาย เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น. (พระบาลี) ย่อมแสดงความว่า จริงอยู่ แม้ในสถานที่มีประมาณเท่านี้ พระตถาคตทั้งหลายทรงกำจัดความมืด แสดงพระสรีรรัศมีแล้ว ทรงสามารถเพื่อจะให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียง. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ชื่อว่าชาติเขตของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นอันท่านแสดงแล้ว. จริงอยู่ ในปัจฉิมภพของพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย ในวันที่ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดา จุติจากเทวโลก, ในวันที่เสด็จออกจากพระครรภ์, ในวันเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์, ในวันตรัสรู้, ในวันประกาศธรรมจักร, ในวันปลงอายุสังขาร และในวันปรินิพพาน สถานที่ประมาณเท่านี้ย่อมไหว. තිසහස්සී මහාසහස්සීති සහස්සිතො පට්ඨාය තතියාති තිසහස්සී, සහස්සං සහස්සධා කත්වා ගණිතං මජ්ඣිමිකං සහස්සධා කත්වා ගණිතත්තා මහන්තෙහි සහස්සෙහි ගණිතාති මහාසහස්සී. එත්තාවතා කොටිසතසහස්සචක්කවාළපරිමාණො ලොකො දස්සිතො හොති. භගවා ආකඞ්ඛමානො එත්තකෙ ඨානෙ අන්ධකාරං විධමෙත්වා සරීරොභාසං දස්සෙත්වා සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍යාති. ගණකපුත්තතිස්සත්ථෙරො පන එවමාහ – ‘‘න තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුයා එවං පරිමාණං. ඉදඤ්හි ආචරියානං සජ්ඣායමුළ්හකං වාචාය පරිහීනට්ඨානං, දසකොටිසතසහස්සචක්කවාළපරිමාණං පන ඨානං තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතු නාමා’’ති. එත්තාවතා හි භගවතා ආණාක්ඛෙත්තං නාම දස්සිතං. එතස්මිඤ්හි අන්තරෙ ආටානාටියපරිත්තඉසිගිලිපරිත්තධජග්ගපරිත්තබොජ්ඣඞ්ගපරිත්තඛන්ධපරිත්ත- මොරපරිත්තමෙත්තපරිත්තරතනපරිත්තානං ආණා ඵරති. යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යාති යත්තකං ඨානං ඉච්ඡෙය්‍ය, ඉමිනා විසයක්ඛෙත්තං [Pg.211] දස්සෙති. බුද්ධානඤ්හි විසයක්ඛෙත්තස්ස පමාණපරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි, නත්ථිකභාවෙ චස්ස ඉමං ඔපම්මං ආහරන්ති – කොටිසතසහස්සචක්කවාළම්හි යාව බ්‍රහ්මලොකා සාසපෙහි පූරෙත්වා සචෙ කොචි පුරත්ථිමාය දිසාය එකචක්කවාළෙ එකං සාසපං පක්ඛිපන්තො ආගච්ඡෙය්‍ය, සබ්බෙපි තෙ සාසපා පරික්ඛයං ගච්ඡෙය්‍යුං, න ත්වෙව පුරත්ථිමාය දිසාය චක්කවාළානි. දක්ඛිණාදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ බුද්ධානං අවිසයො නාම නත්ථි. บทว่า ติสหสฺสี มหาสหสฺสี ความว่า การนับโดยเริ่มจากพันเป็นครั้งที่สาม ชื่อว่า ติสหสฺสี, เพราะนับมัชฌิมิกาโลกธาตุซึ่งนับโดยทำพันให้เป็นพันอีกครั้งหนึ่งโดยทำเป็นพันเท่า จึงชื่อว่า มหาสหสฺสี เพราะนับด้วยพันใหญ่ๆ. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ โลกมีประมาณแสนโกฏิจักรวาล เป็นอันท่านแสดงแล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงหวังอยู่ พึงทรงกำจัดความมืดในสถานที่มีประมาณเท่านี้ แสดงพระสรีรรัศมีแล้ว ให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียง. ส่วนพระเถระชื่อว่าคณกปุตตติสสะ ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุไม่มีประมาณเท่านี้. จริงอยู่ คำนี้เป็นส่วนที่ขาดไปเพราะคำพูดของอาจารย์ทั้งหลายผู้สับสนในการสาธยาย, ส่วนสถานที่อันมีประมาณสิบแสนโกฏิจักรวาล ชื่อว่า ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุ'. จริงอยู่ ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ชื่อว่าอาณาเขต เป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว. จริงอยู่ ในระหว่างนี้ อาณาแห่งอาฏานาฏิยปริตร อิสิคิลิปริตร ธชัคคปริตร โพชฌังคปริตร ขันธปริตร โมรปริตร เมตตปริตร และรัตนปริตร ย่อมแผ่ไป. บทว่า ยาวตา ปน อากงฺเขยฺย ความว่า พึงปรารถนาสถานที่มีประมาณเท่าใด. ด้วยบทนี้ พระองค์ทรงแสดงวิสัยเขต. จริงอยู่ ชื่อว่าการกำหนดประมาณแห่งวิสัยเขตของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี, และในความที่วิสัยเขตนั้นไม่มี (ขีดจำกัด) ท่านได้นำอุปมานี้มาแสดงว่า – หากบุคคลใดพึงบรรจุเมล็ดพันธุ์ผักกาดให้เต็มในแสนโกฏิจักรวาลจนถึงพรหมโลก แล้วพึงไปในทิศตะวันออก พลางหย่อนเมล็ดพันธุ์ผักกาดเมล็ดหนึ่งลงในจักรวาลหนึ่ง, เมล็ดพันธุ์ผักกาดเหล่านั้นทั้งหมดพึงถึงความสิ้นไป แต่จักรวาลทั้งหลายในทิศตะวันออกไม่พึงถึงความสิ้นไปเลย. แม้ในทิศใต้เป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ในโลกธาตุเหล่านั้น ที่ชื่อว่าไม่ใช่วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่มี. එවං වුත්තෙ ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා එවමාහ – ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍ය, යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’ති. විසමො ඛො පනායං ලොකො, අනන්තානි චක්කවාළානි, එකස්මිං ඨානෙ සූරියො උග්ගතො හොති, එකස්මිං ඨානෙ මජ්ඣෙ ඨිතො, එකස්මිං ඨානෙ අත්ථඞ්ගතො. එකස්මිං ඨානෙ පඨමයාමො හොති, එකස්මිං ඨානෙ මජ්ඣිමයාමො, එකස්මිං ඨානෙ පච්ඡිමයාමො. සත්තාපි කම්මප්පසුතා, ඛිඩ්ඩාපසුතා, ආහාරප්පසුතාති එවං තෙහි තෙහි කාරණෙහි වික්ඛිත්තා ච පමත්තා ච හොන්ති. කථං නු ඛො තෙ සත්ථා සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍යා’’ති. සො එවං චින්තෙත්වා විමතිච්ඡෙදනත්ථං තථාගතං පුච්ඡන්තො යථා කථං පනාතිආදිමාහ. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พระเถระได้คิดว่า 'พระศาสดาตรัสอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนอานนท์ ตถาคตเมื่อหวังอยู่ พึงทำให้ติสหัสสีมหาสหัสสีโลกธาตุรู้แจ้งได้ด้วยเสียง หรือจะพึงหวังประมาณเท่าใดก็ได้'. ก็โลกนี้ไม่สม่ำเสมอกันเลยหนอ จักรวาลทั้งหลายไม่มีที่สุด ในที่แห่งหนึ่งพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว ในที่แห่งหนึ่งตั้งอยู่ ณ ท่ามกลาง ในที่แห่งหนึ่งตกไปแล้ว. ในที่แห่งหนึ่งเป็นปฐมยาม ในที่แห่งหนึ่งเป็นมัชฌิมยาม ในที่แห่งหนึ่งเป็นปัจฉิมยาม. แม้เหล่าสัตว์ก็ขวนขวายในกิจการ ขวนขวายในการเล่น ขวนขวายในอาหาร ด้วยเหตุนั้นๆ สัตว์เหล่านั้นจึงมีใจฟุ้งซ่านและประมาทแล้ว. พระศาสดาจะพึงทรงทำให้สัตว์เหล่านั้นรู้แจ้งด้วยพระสุรเสียงได้อย่างไรหนอ?' ท่านคิดอย่างนี้แล้ว เพื่อจะตัดความสงสัย จึงทูลถามพระตถาคต ได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า ยถา กถํ ปน. අථස්ස සත්ථා බ්‍යාකරොන්තො ඉධානන්ද, තථාගතොතිආදිමාහ. තත්ථ ඔභාසෙන ඵරෙය්‍යාති සරීරොභාසෙන ඵරෙය්‍ය. ඵරමානො පනෙස කිං කරෙය්‍යාති? යස්මිං ඨානෙ සූරියො පඤ්ඤායති, තත්ථ නං අත්තනො ආනුභාවෙන අත්ථං ගමෙය්‍ය. යත්ථ පන න පඤ්ඤායති, තත්ථ නං උට්ඨාපෙත්වා මජ්ඣෙ ඨපෙය්‍ය. තතො යත්ථ සූරියො පඤ්ඤායති, තත්ථ මනුස්සා ‘‘අධුනාව සූරියො පඤ්ඤායිත්ථ, සො ඉදානෙව අත්ථඞ්ගමිතො, නාගාවට්ටො නු ඛො අයං, භූතාවට්ටයක්ඛාවට්ටදෙවතාවට්ටානං අඤ්ඤතරො’’ති විත්තක්කං උප්පාදෙය්‍යුං. යත්ථ පන න පඤ්ඤායති, තත්ථ මනුස්සා ‘‘අධුනාව සූරියො අත්ථඞ්ගමිතො, ස්වායං ඉදානෙව උට්ඨිතො, කිං නු ඛො අයං නාගාවට්ටභූතාවට්ටයක්ඛාවට්ටදෙවතාවට්ටානං අඤ්ඤතරො’’ති විතක්කං උප්පාදෙය්‍යුං. තතො තෙසු මනුස්සෙසු ආලොකඤ්ච අන්ධකාරඤ්ච ආවජ්ජිත්වා ‘‘කිං පච්චයා නු ඛො ඉද’’න්ති පරියෙසමානෙසු සත්ථා නීලකසිණං සමාපජ්ජිත්වා [Pg.212] බහලන්ධකාරං පත්ථරෙය්‍ය. කස්මා? තෙසං කම්මාදිප්පසුතානං සත්තානං සන්තාසජනනත්ථං. අථ නෙසං සන්තාසං ආපන්නභාවං ඤත්වා ඔදාතකසිණසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා පණ්ඩරං ඝනබුද්ධරස්මිං විස්සජ්ජෙන්තො චන්දසහස්සසූරියසහස්සඋට්ඨානකාලො විය එකප්පහාරෙනෙව සබ්බං එකාලොකං කරෙය්‍ය. තඤ්ච ඛො තිලබීජමත්තෙන කායප්පදෙසෙන ඔභාසං මුඤ්චන්තො. යො හි චක්කවාළපථවිං දීපකපල්ලකං කත්වා මහාසමුද්දෙ උදකං තෙලං කත්වා සිනෙරුං වට්ටිං කත්වා අඤ්ඤස්මිං සිනෙරුමුද්ධනි ඨපෙත්වා ජාලෙය්‍ය, සො එකචක්කවාළෙයෙව ආලොකං කරෙය්‍ය. තතො පරං විදත්ථිම්පි ඔභාසෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තථාගතො පන තිලඵලප්පමාණෙන සරීරප්පදෙසෙන ඔභාසං මුඤ්චිත්වා තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං එකොභාසං කරෙය්‍ය තතො වා පන භිය්‍යො. එවං මහන්තා හි බුද්ධගුණාති. ลำดับนั้น พระศาสดา เมื่อจะทรงพยากรณ์แก่พระอานนท์นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ ตถาคต... ในบทเหล่านั้น บทว่า พึงแผ่ไปโดยรัศมี ความว่า พึงแผ่ไปโดยรัศมีแห่งพระวรกาย ก็เมื่อแผ่ไปอยู่นั้น พระองค์พึงทำอะไร? ในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่ ในสถานนั้น พระองค์พึงทำดวงอาทิตย์นั้นให้อัสดงไป ด้วยอานุภาพของพระองค์ ส่วนในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ไม่ปรากฏ ในสถานนั้น พระองค์พึงทำให้ดวงอาทิตย์นั้นขึ้นแล้วตั้งไว้ในท่ามกลาง ลำดับนั้น ในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่ มนุษย์ทั้งหลายในสถานนั้นพึงเกิดความวิตกว่า 'เมื่อกี้นี้เองดวงอาทิตย์ยังปรากฏอยู่ บัดนี้เองก็อัสดงไปแล้ว นี่หนอจะเป็นนาคาวฏ (การหมุนของนาค) หรือจะเป็นอาวัฏอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาภูตาวฏ (การหมุนของภูต) ยักขาวฏ (การหมุนของยักษ์) และเทวตาวฏ (การหมุนของเทวดา) กันแน่' ส่วนในสถานใดที่ดวงอาทิตย์ไม่ปรากฏ มนุษย์ทั้งหลายในสถานนั้นพึงเกิดความวิตกว่า 'เมื่อกี้นี้เองดวงอาทิตย์อัสดงไปแล้ว บัดนี้เองดวงอาทิตย์นั้นก็ขึ้นมา นี่หนอจะเป็นอาวัฏอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดานาคาวฏ ภูตาวฏ ยักขาวฏ และเทวตาวฏ กันแน่' ลำดับนั้น เมื่อมนุษย์เหล่านั้นคำนึงถึงความสว่างและความมืดแล้วกำลังค้นหาอยู่ว่า 'เรื่องนี้มีอะไรเป็นปัจจัยหนอ' พระศาสดาพึงเข้าสมาบัตินีลกสิณ แล้วแผ่ความมืดอันหนาทึบไป เพราะเหตุไร? เพื่อทำให้สัตว์เหล่านั้นผู้ขวนขวายในกิจการงานเป็นต้น เกิดความสะดุ้งกลัว ลำดับนั้น ทรงทราบภาวะที่สัตว์เหล่านั้นถึงความสะดุ้งกลัวแล้ว พึงเข้าสมาบัติโอทาตกสิณ ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีอันขาวบริสุทธิ์และหนาทึบ ทำให้ทั่วทั้งหมดสว่างเป็นอันเดียวกันในฉับพลันเดียว ดุจกาลแห่งดวงจันทร์พันดวงและดวงอาทิตย์พันดวงขึ้นพร้อมกัน และพระองค์พึงทรงกระทำเช่นนั้น โดยเปล่งรัศมีออกจากส่วนแห่งพระวรกายประมาณเท่าเมล็ดงา จริงอยู่ ผู้ใดพึงทำแผ่นดินในจักรวาลให้เป็นประทีป ทำน้ำในมหาสมุทรให้เป็นน้ำมัน ทำภูเขาสิเนรุให้เป็นไส้ แล้วตั้งไว้บนยอดเขาสิเนรุอื่นจุดให้ลุกโพลง ผู้นั้นพึงทำแสงสว่างได้เพียงในจักรวาลเดียวเท่านั้น นอกจากนั้นไป แม้เพียงคืบหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้สว่างได้ ส่วนพระตถาคต เมื่อเปล่งรัศมีออกจากส่วนแห่งพระวรกายประมาณเท่าผลงา พึงทำโลกธาตุสามพันมหาพันให้สว่างเป็นอันเดียวกัน หรือยิ่งกว่านั้นก็ได้ จริงอยู่ พระพุทธคุณทั้งหลายยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้ තං ආලොකං සඤ්ජානෙය්‍යුන්ති තං ආලොකං දිස්වා ‘‘යෙන සූරියො අත්ථඤ්චෙව ගමිතො උට්ඨාපිතො ච, බහලන්ධකාරඤ්ච විස්සට්ඨං, එස සො පුරිසො ඉදානි ආලොකං කත්වා ඨිතො, අහො අච්ඡරියපුරිසො’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානා නිසීදෙය්‍යුං. සද්දමනුස්සාවෙය්‍යාති ධම්මකථාසද්දමනුස්සාවෙය්‍ය. යො හි එකං චක්කවාළපබ්බතං භෙරිං කත්වා මහාපථවිං භෙරිචම්මං කත්වා සිනෙරුං දණ්ඩං කත්වා අඤ්ඤස්මිං සිනෙරුමත්ථකෙ ඨපෙත්වා ආකොටෙය්‍ය, සො එකචක්කවාළෙයෙව තං සද්දං සාවෙය්‍ය, පරතො විදත්ථිම්පි අතික්කාමෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තථාගතො පන පල්ලඞ්කෙ වා පීඨෙ වා නිසීදිත්වා තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙති, තතො වා පන භිය්‍යො, එවං මහානුභාවා තථාගතාති. ඉති භගවා ඉමිනා එත්තකෙන විසයක්ඛෙත්තමෙව දස්සෙති. บทว่า พึงรู้จักแสงสว่างนั้น ความว่า สัตว์ทั้งหลายเห็นแสงสว่างนั้นแล้ว พึงประคองอัญชลีนมัสการนั่งอยู่ ด้วยคิดว่า 'บุรุษใดทำให้ดวงอาทิตย์อัสดงไปและขึ้นมาได้ และได้ปล่อยความมืดอันหนาทึบไป บุรุษนั้นเองบัดนี้ได้ทำแสงสว่างแล้วตั้งอยู่ โอ บุรุษผู้น่าอัศจรรย์' บทว่า พึงให้ได้ยินเสียง ความว่า พึงให้ได้ยินเสียงแห่งธรรมกถา จริงอยู่ ผู้ใดพึงทำภูเขาจักรวาลให้เป็นกลอง ทำมหาปฐพีให้เป็นหนังหน้ากลอง ทำภูเขาสิเนรุให้เป็นไม้ตีกลอง แล้วตั้งไว้บนยอดเขาสิเนรุอื่นตีอยู่ ผู้นั้นพึงทำให้เสียงนั้นได้ยินเพียงในจักรวาลเดียวเท่านั้น นอกจากนั้นไป แม้เพียงคืบหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้ล่วงไปได้ ส่วนพระตถาคต ประทับนั่งบนบัลลังก์หรือบนตั่งก็ตาม ย่อมทรงทำให้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียงตลอดโลกธาตุสามพันมหาพัน หรือยิ่งกว่านั้นก็ได้ พระตถาคตทั้งหลายมีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเพียงขอบเขตแห่งวิสัย ด้วยพระดำรัสมีประมาณเท่านี้ ඉමඤ්ච පන බුද්ධසීහනාදං සුත්වා ථෙරස්ස අබ්භන්තරෙ බලවපීති උප්පන්නා, සො පීතිවසෙන උදානං උදානෙන්තො ලාභා වත මෙතිආදිමාහ. තත්ථ යස්ස මෙ සත්ථා එවංමහිද්ධිකොති යස්ස මය්හං සත්ථා එවංමහිද්ධිකො, තස්ස මය්හං එවංමහිද්ධිකස්ස සත්ථු පටිලාභො ලාභා චෙව සුලද්ධඤ්චාති අත්ථො. අථ වා ය්වාහං එවරූපස්ස සත්ථුනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විචරිතුං, පාදපරිකම්මං පිට්ඨිපරිකම්මං කාතුං, මුඛධොවනඋදකන්හානොදකානි දාතුං, ගන්ධකුටිපරිවෙණං සම්මජ්ජිතුං, උප්පන්නාය කඞ්ඛාය පඤ්හං පුච්ඡිතුං, මධුරධම්මකථඤ්ච [Pg.213] සොතුං ලභාමි, එතෙ සබ්බෙපි මය්හං ලාභා චෙව සුලද්ධඤ්චාතිපි සන්ධාය එවමාහ. එත්ථ ච භගවතො අන්ධකාරාලොකසද්දසවනසඞ්ඛාතානං ඉද්ධීනං මහන්තතාය මහිද්ධිකතා, තාසංයෙව අනුඵරණෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා. උදායීති ලාළුදායිත්ථෙරො. සො කිර පුබ්බෙ උපට්ඨාකත්ථෙරෙ ආඝාතං බන්ධිත්වා චරති. තස්මා ඉදානි ඔකාසං ලභිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධසීහනාදපරියොසානෙ ජලමානං දීපසිඛං නිබ්බාපෙන්තො විය චරන්තස්ස ගොණස්ස තුණ්ඩෙ පහාරං දෙන්තො විය භත්තභරිතං පාතිං අවකුජ්ජන්තො විය ථෙරස්ස පසාදභඞ්ගං කරොන්තො එවමාහ. ก็แล ครั้นได้ฟังพุทธสีหนาทนี้แล้ว ปีติมีกำลังได้เกิดขึ้นภายในของพระเถระ ท่านนั้นอันปีติครอบงำ เมื่อจะเปล่งอุทาน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เป็นลาภของเราหนอ... ในบทเหล่านั้น บทว่า พระศาสดาของเราใดทรงมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ ความว่า พระศาสดาของเราใดทรงมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ การได้พระศาสดาผู้มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ของข้าพเจ้านั้น เป็นลาภหนอ เป็นการได้ดีแล้วหนอ อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวอย่างนี้โดยหมายถึงว่า 'เราผู้ใดได้ถือบาตรและจีวรของพระศาสดาผู้มีพระรูปเช่นนี้เที่ยวไป ได้ทำการบริกรรมพระบาทและพระปฤษฎางค์ ได้ถวายน้ำล้างพระพักตร์และน้ำสรง ได้กวาดบริเวณพระคันธกุฎี ได้ทูลถามปัญหาในความสงสัยที่เกิดขึ้น และได้ฟังธรรมกถาอันไพเราะ, การได้เหล่านี้ทั้งหมดเป็นลาภของเราหนอ เป็นการได้ดีแล้วหนอ' และในที่นี้ พึงทราบความเป็นผู้มีฤทธิ์มากของพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยความยิ่งใหญ่แห่งฤทธิ์ทั้งหลายอันได้แก่ การทำความมืด การทำแสงสว่าง และการทำให้ได้ยินเสียง และพึงทราบความเป็นผู้มีอานุภาพมาก โดยการทำให้ฤทธิ์เหล่านั้นสำเร็จได้นั่นเทียว บทว่า อุทายี หมายถึงพระลาฬุทายีเถระ ได้ยินว่า ท่านนั้นผูกอาฆาตในพระเถระผู้เป็นอุปัฏฐากในกาลก่อนแล้วเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น บัดนี้เมื่อได้โอกาสในตอนท้ายแห่งพุทธสีหนาทนี้ จึงกล่าวอย่างนี้ ประหนึ่งผู้ดับเปลวประทีปที่ลุกโพลงอยู่ ประหนึ่งผู้ตีที่ปลายจมูกของโคที่กำลังเดินอยู่ หรือประหนึ่งผู้คว่ำบาตรที่เต็มด้วยภัตตาหาร เพื่อทำลายความเลื่อมใสของพระเถระ එවං වුත්තෙ භගවාති එවං උදායිත්ථෙරෙන වුත්තෙ භගවා යථා නාම පපාතතටෙ ඨත්වා පවෙධමානං පුරිසං එකමන්තෙ ඨිතො හිතෙසී පුරිසො ‘‘ඉතො එහි ඉතො එහී’’ති පුනප්පුනං වදෙය්‍ය, එවමෙවං උදායිත්ථෙරං තස්මා වචනා නිවාරෙන්තො මා හෙවං උදායි, මා හෙවං උදායීති ආහ. තත්ථ හීති නිපාතමත්තං, මා එවං අවචාති අත්ථො. මහාරජ්ජන්ති චක්කවත්තිරජ්ජං. නනු ච සත්ථා එකස්ස සාවකස්ස ධම්මදෙසනාය උප්පන්නපසාදස්ස මහානිසංසං අපරිච්ඡින්නං අකාසි, සො කස්මා ඉමස්ස බුද්ධසීහනාදං ආරබ්භ උප්පන්නස්ස පසාදස්ස ආනිසංසං පරිච්ඡින්දතීති? අරියසාවකස්ස එත්තකඅත්තභාවපරිමාණත්තා. දන්ධපඤ්ඤොපි හි සොතාපන්නො සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච අත්තභාවං පටිලභති, තෙනස්ස ගතිං පරිච්ඡින්දන්තො එවමාහ. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඨත්වා. පරිනිබ්බායිස්සතීති අප්පච්චයපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායිස්සති. ඉති නිබ්බානෙන කූටං ගණ්හන්තො ඉමං සීහනාදසුත්තං නිට්ඨාපෙසීති. บทว่า `Evaṃ vutte bhagavā` ความว่า เมื่อพระอุทายีเถระกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า `มā เหวํ อุทāยิ, มā เหวํ อุทāยิ` (อย่าเลย อุทายี อย่าเลย อุทายี) เพื่อจะทรงห้ามพระอุทายีเถระจากคำพูดนั้น เหมือนบุรุษผู้หวังดี ยืนอยู่ในที่สมควร พึงกล่าวซ้ำๆ ว่า "มานี่เถิด มานี่เถิด" กับบุรุษผู้กำลังตัวสั่น ยืนอยู่ที่ขอบเหว ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน. ในบทนั้น บทว่า `หิ` เป็นเพียงนิบาต ความหมายคือ "เธออย่าได้กล่าวอย่างนี้". บทว่า `มหāรชฺชํ` ได้แก่ ความเป็นจักรพรรดิ. (ถามว่า) ก็พระศาสดามิใช่หรือที่ทรงกระทำอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ที่ไม่มีขอบเขตจำกัดแห่งความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นจากการแสดงธรรมแก่สาวกรูปหนึ่ง, เหตุไฉนพระองค์จึงทรงกำหนดอานิสงส์แห่งความเลื่อมใสนี้ที่เกิดขึ้นปรารภพุทธสีหนาทเล่า? (ตอบว่า) เพราะอัตภาพของพระอริยสาวกมีประมาณเท่านั้น. จริงอยู่ แม้พระโสดาบันผู้มีปัญญาทึบ ก็ย่อมได้อัตภาพในหมู่เทวดาและมนุษย์เพียง ๗ ครั้งเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น พระองค์เมื่อจะทรงกำหนดคติของพระอริยสาวกนั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า `ทิฏฺเฐว ธมฺเม` ความว่า ดำรงอยู่ในอัตภาพนี้แหละ. บทว่า `ปรินิพฺพāยิสฺสตีติ` ความว่า จักปรินิพพานด้วยอัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานที่ไม่มีเหตุปัจจัยอีกต่อไป). ด้วยประการฉะนี้ พระองค์เมื่อทรงถือเอานิพพานเป็นยอด จึงทรงจบสีหนาทสูตรนี้. ආනන්දවග්ගො තතියො. อานันทวรรคที่ ๓ (9) 4. සමණවග්ගො (๙) ๔. สมณวรรค 1. සමණසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสมณสูตร 82. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සමණියානීති සමණසන්තකානි. සමණකරණීයානීති සමණෙන කත්තබ්බකිච්චානි. අධිසීලසික්ඛාසමාදානන්තිආදීසු සමාදානං වුච්චති ගහණං, අධිසීලසික්ඛාය සමාදානං ගහණං පූරණං [Pg.214] අධිසීලසික්ඛාසමාදානං. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සීලං අධිසීලං, චිත්තං අධිචිත්තං, පඤ්ඤා අධිපඤ්ඤාති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පඤ්චසීලං සීලං නාම, තං උපාදාය දසසීලං අධිසීලං නාම, තම්පි උපාදාය චතුපාරිසුද්ධිසීලං අධිසීලං නාම. අපිච සබ්බම්පි ලොකියසීලං සීලං නාම, ලොකුත්තරසීලං අධිසීලං, තදෙව සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛාති වුච්චති. කාමාවචරචිත්තං පන චිත්තං නාම, තං උපාදාය රූපාවචරං අධිචිත්තං නාම, තම්පි උපාදාය අරූපාවචරං අධිචිත්තං නාම. අපිච සබ්බම්පි ලොකියචිත්තං චිත්තමෙව, ලොකුත්තරං අධිචිත්තං. පඤ්ඤායපි එසෙව නයො. තස්මාති යස්මා ඉමානි තීණි සමණකරණීයානි, තස්මා. තිබ්බොති බහලො. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තන්තෙ තිස්සො සික්ඛා ලොකියලොකුත්තරා කථිතාති. ๘๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า `สมณิยานิ` ได้แก่ สิ่งที่เป็นของสมณะ. บทว่า `สมณกรณีิยานิ` ได้แก่ กิจที่สมณะพึงกระทำ. ในบทเป็นต้นว่า `อธิสีลสิกฺขาสมาทานํ` คำว่า สมาทาน ท่านเรียกว่า การถือเอา, การสมาทาน คือ การถือเอา การทำให้บริบูรณ์ซึ่งอธิสีลสิกขา ชื่อว่า อธิสีลสิกขาสมาทาน. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. และในที่นี้ พึงทราบการจำแนกนี้ว่า ศีล อธิศีล, จิต อธิจิต, ปัญญา อธิปัญญา. ในบรรดาสิกขาเหล่านั้น ปัญจศีล ชื่อว่า ศีล, อาศัยศีลนั้น ทสศีล ชื่อว่า อธิศีล, อาศัยทสศีลนั้นอีก จตุปาริสุทธิศีล ชื่อว่า อธิศีล. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยศีลทั้งหมด ชื่อว่า ศีล, โลกุตตรศีล ชื่อว่า อธิศีล, ศีลนั้นนั่นแหละ เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา จึงเรียกว่า สิกขา. ส่วนกามาวจรจิต ชื่อว่า จิต, อาศัยจิตนั้น รูปาวจรจิต ชื่อว่า อธิจิต, อาศัยรูปาวจรจิตนั้นอีก อรูปาวจรจิต ชื่อว่า อธิจิต. อีกอย่างหนึ่ง แม้โลกิยจิตทั้งหมด ชื่อว่า จิต นั่นแหละ, โลกุตตรจิต ชื่อว่า อธิจิต. แม้ในปัญญา ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `ตสฺมา` ความว่า เพราะเหตุที่กิจของสมณะเหล่านี้มี ๓ อย่าง, เพราะเหตุนั้น. บทว่า `ติพฺโพ` ได้แก่ มีกำลัง. บทว่า `ฉนฺโท` ได้แก่ กุศลฉันทะคือความพอใจที่จะทำ. ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ จึงถูกกล่าวไว้. 2. ගද්‍රභසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาคัทรภสูตร 83. දුතියෙ පිට්ඨිතො පිට්ඨිතොති පච්ඡතො පච්ඡතො. අහම්පි දම්මො අහම්පි දම්මොති අහම්පි ‘‘දම්මො දම්මමානො’’ති වදමානො ගාවීති. සෙය්‍යථාපි ගුන්නන්ති යථා ගාවීනං. ගාවො හි කාළාපි රත්තාපි සෙතාදිවණ්ණාපි හොන්ති, ගද්‍රභස්ස පන තාදිසො වණ්ණො නාම නත්ථි. යථා ච වණ්ණො, එවං සරොපි පදම්පි අඤ්ඤාදිසමෙව. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතාති. ๘๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต` ได้แก่ ข้างหลังๆ. บทว่า `อหมฺปิ ทมฺโม อหมฺปิ ทมฺโม` ความว่า แม้เราก็เป็นโคผู้ที่เขากำลังฝึก กล่าวอยู่ว่า "เป็นโคผู้ที่เขากำลังฝึก" ดังนี้. บทว่า `เสยฺยถาปิ คุณฺนํ` ความว่า เหมือนอย่างของโคทั้งหลาย. จริงอยู่ โคทั้งหลายย่อมมีสีดำบ้าง สีแดงบ้าง มีสีขาวเป็นต้นบ้าง แต่สำหรับลาแล้ว สีเช่นนั้นไม่มี. และเหมือนอย่างสี, แม้เสียงและรอยเท้าก็เป็นอีกอย่างหนึ่งทีเดียว. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) ก็ถูกกล่าวไว้. 3. ඛෙත්තසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาเขตตสูตร 84. තතියෙ පටිකච්චෙවාති පඨමමෙව. සුකට්ඨං කරොතීති නඞ්ගලෙන සුකට්ඨං කරොති. සුමතිකතන්ති මතියා සුට්ඨු සමීකතං. කාලෙනාති වපිතබ්බයුත්තකාලෙන. සෙසං උත්තානමෙව. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා. ๘๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า `ปฏิกจฺเจว` ได้แก่ ก่อนทีเดียว. บทว่า `สุกฏฺฐํ กโรติ` ความว่า ย่อมทำนาให้ไถดีแล้วด้วยไถ. บทว่า `สุมติกตํ` ได้แก่ ทำให้เรียบดีแล้วด้วยดิน. บทว่า `กาเลน` ได้แก่ ในกาลที่ควรหว่าน. ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้ก็เช่นกัน สิกขา ๓ ที่ระคนกันได้ถูกกล่าวไว้. 4. වජ්ජිපුත්තසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาวชิปุตตสูตร 85. චතුත්ථෙ [Pg.215] වජ්ජිපුත්තකොති වජ්ජිරාජකුලස්ස පුත්තො. දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතන්ති පණ්ණාසාධිකං සික්ඛාපදසතං. තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤත්තානි සික්ඛාපදානෙව සන්ධායෙතං වුත්තං. සො කිර භික්ඛු අජ්ජවසම්පන්නො උජුජාතිකො අවඞ්කො අකුටිලො, තස්මා ‘‘අහං එත්තකානි සික්ඛාපදානි රක්ඛිතුං සක්කුණෙය්‍යං වා න වා’’ති චින්තෙත්වා සත්ථු ආරොචෙසි. සක්කොමහන්ති සක්කොමි අහං. සො කිර ‘‘එත්තකෙසු සික්ඛාපදෙසු සික්ඛන්තස්ස අගරු තීසු සික්ඛාසු සික්ඛිතු’’න්ති මඤ්ඤමානො එවමාහ. අථ භගවා යථා නාම පඤ්ඤාස තිණකලාපියො උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්තස්ස කලාපියසතං බන්ධිත්වා සීසෙ ඨපෙය්‍ය, එවමෙව එකිස්සාපි සික්ඛාය සික්ඛිතුං අසක්කොන්තස්ස අපරා ද්වෙපි සික්ඛා උපරි පක්ඛිපන්තො තස්මාතිහ ත්වං භික්ඛූතිආදිමාහ. සුඛුමාලො කිර උත්තරො නාම ජානපදමනුස්සො ලොහපාසාදවිහාරෙ වසති. අථ නං දහරභික්ඛූ ආහංසු – ‘‘උත්තර, අග්ගිසාලා ඔවස්සති, තිණං කප්පියං කත්වා දෙහී’’ති. තං ආදාය අටවිං ගන්ත්වා තෙන ලායිතං තිණංයෙව කරළෙ බන්ධිත්වා ‘‘පඤ්ඤාස කරළෙ ගහෙතුං සක්ඛිස්සසි උත්තරා’’ති ආහංසු. සො ‘‘න සක්ඛිස්සාමී’’ති ආහ. අසීතිං පන සක්ඛිස්සසීති? න සක්ඛිස්සාමි, භන්තෙති. එකං කරළසතං සක්ඛිස්සසීති? ආම, භන්තෙ, ගණ්හිස්සාමීති. දහරභික්ඛූ කරළසතං බන්ධිත්වා තස්ස සීසෙ ඨපයිංසු. සො උක්ඛිපිත්වා නිත්ථුනන්තො ගන්ත්වා අග්ගිසාලාය සමීපෙ පාතෙසි. අථ නං භික්ඛූ ‘‘කිලන්තරූපොසි උත්තරා’’ති ආහංසු. ආම, භන්තෙ, දහරා භික්ඛූ මං වඤ්චෙසුං, ඉමං එකම්පි කරළසතං උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්තං මං ‘‘පණ්ණාස කරළෙ උක්ඛිපාහී’’ති වදිංසු. ආම, උත්තර, වඤ්චයිංසු තන්ති. එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා. ๘๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า `วชฺชิปุตฺตโก` ได้แก่ บุตรแห่งราชสกุลวัชชี. บทว่า `ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ` ได้แก่ สิกขาบทหนึ่งร้อยมีห้าสิบเป็นส่วนเกิน (คือ ๑๕๐ สิกขาบท). คำนั้นท่านกล่าวหมายถึงเฉพาะสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในสมัยนั้น. ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอัธยาศัย เป็นผู้มีชาติตรง ไม่คด ไม่โกง เพราะเหตุนั้น เธอจึงคิดว่า "เราจะสามารถรักษาสิกขาบทมากมายเท่านี้ได้หรือไม่หนอ" แล้วจึงกราบทูลแด่พระศาสดา. บทว่า `สกฺโกมหํ` ความว่า กระผมสามารถ. ได้ยินว่า ภิกษุนั้นเมื่อสำคัญว่า "สำหรับเราผู้กำลังศึกษาอยู่ในสิกขาบทมากมายเท่านี้ การที่จะศึกษาในสิกขาสาม ไม่ใช่เรื่องหนัก" จึงกราบทูลอย่างนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงเพิ่มสิกขาที่เหลืออีก ๒ ข้อไว้เบื้องบนแก่เธอผู้ไม่สามารถจะศึกษาแม้ในสิกขาข้อหนึ่งได้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `ตสฺมาติห ตฺวํ ภิกฺขุ` เหมือนอย่างที่บุคคลพึงมัดฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนแล้ววางไว้บนศีรษะของคนผู้ไม่สามารถจะยกฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนได้ ฉันใด ก็ฉันนั้น. ได้ยินว่า ชนบทบุรุษชื่ออุตตระผู้เป็นคนละเอียดอ่อน อาศัยอยู่ในโลหปราสาทวิหาร. ครั้งนั้น ภิกษุหนุ่มทั้งหลายได้กล่าวกะเขาว่า "อุตตระ ศาลาไฟรั่ว ช่วยทำหญ้าให้เป็นของสมควรแล้วให้เราเถิด". ภิกษุเหล่านั้นพาเขาไปป่าแล้ว มัดหญ้าที่เขาเกี่ยวนั่นแหละเป็นฟ่อนๆ แล้วกล่าวว่า "อุตตระ ท่านจะสามารถถือเอาฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนได้หรือไม่". เขากล่าวว่า "ไม่สามารถขอรับ". (ภิกษุหนุ่มถามว่า) "ก็ ๘๐ ฟ่อนล่ะ ท่านจะสามารถไหม". (เขาตอบว่า) "ไม่สามารถขอรับ ท่านผู้เจริญ". (ภิกษุหนุ่มถามว่า) "ฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อน ท่านจะสามารถไหม". (เขาตอบว่า) "ขอรับ ท่านผู้เจริญ กระผมจะถือเอา". ภิกษุหนุ่มทั้งหลายมัดฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนแล้ววางไว้บนศีรษะของเขา. เขาแบกไปพลางครวญครางไปพลาง แล้วทิ้งลงใกล้ศาลาไฟ. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายได้ถามเขาว่า "อุตตระ ท่านมีท่าทางเหนื่อยล้านะ". (เขาตอบว่า) "ขอรับ ท่านผู้เจริญ ภิกษุหนุ่มทั้งหลายหลอกลวงกระผม, พวกท่านกล่าวกับกระผมผู้ไม่สามารถจะยกแม้ฟ่อนหญ้า ๑๐๐ ฟ่อนนี้ได้ว่า 'จงยกฟ่อนหญ้า ๕๐ ฟ่อนเถิด'". (ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า) "ใช่แล้ว อุตตระ พวกเขาหลอกลวงท่าน". พึงทราบอุปมานี้ฉันนั้น. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ที่ระคนกันก็ถูกกล่าวไว้. 5. සෙක්ඛසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาสิกขสูตร 86. පඤ්චමෙ උජුමග්ගානුසාරිනොති උජුමග්ගො වුච්චති අරියමග්ගො, තං අනුස්සරන්තස්ස පටිපන්නකස්සාති අත්ථො. ඛයස්මිං පඨමං ඤාණන්ති පඨමමෙව මග්ගඤාණං උප්පජ්ජති. මග්ගො හි කිලෙසානං ඛෙපනතො ඛයො නාම, තංසම්පයුත්තං [Pg.216] ඤාණං ඛයස්මිං ඤාණං නාම. තතො අඤ්ඤා අනන්තරාති තතො චතුත්ථමග්ගඤාණතො අනන්තරා අඤ්ඤා උප්පජ්ජති, අරහත්තඵලං උප්පජ්ජතීති අත්ථො. අඤ්ඤාවිමුත්තස්සාති අරහත්තඵලවිමුත්තියා විමුත්තස්ස. ඤාණං වෙ හොතීති පච්චවෙක්ඛණඤාණං හොති. ඉති සුත්තෙපි ගාථාසුපි සත්ත සෙඛා කථිතා. අවසානෙ පන ඛීණාසවො දස්සිතොති. ๘๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อุชุมัคคานุสาริโน ความว่า อริยมรรค ท่านเรียกว่า อุชุมรรค (ทางตรง) อธิบายว่า แก่ผู้ปฏิบัติระลึกตามซึ่งมรรคนั้น. บทว่า ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ ความว่า มรรคญาณย่อมเกิดขึ้นก่อนทีเดียว. จริงอยู่ มรรคชื่อว่า ขยะ เพราะเป็นเหตุสิ้นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย ญาณที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ชื่อว่า ญาณในความสิ้นไป. บทว่า ตโต อญฺญา อนนฺตรา ความว่า อัญญา (อรหัตตผล) ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งจตุตถมรรคญาณนั้น อธิบายว่า อรหัตตผลย่อมเกิดขึ้น. บทว่า อญฺญาวิมุตฺตสฺส ความว่า แห่งผู้หลุดพ้นแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ. บทว่า ญาณํ เว โหติ ความว่า ปัจจเวกขณญาณย่อมมี. ด้วยประการฉะนี้ พระเสขะ ๗ ท่านกล่าวไว้แล้วทั้งในสูตรและในคาถาทั้งหลาย ส่วนในที่สุด ท่านแสดงพระขีณาสพไว้. 6. පඨමසික්ඛාසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาปฐมสิกขาสูตร 87. ඡට්ඨෙ අත්තකාමාති අත්තනො හිතකාමා. යත්ථෙතං සබ්බං සමොධානං ගච්ඡතීති යාසු සික්ඛාසු සබ්බමෙතං දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතං සඞ්ගහං ගච්ඡති. පරිපූරකාරී හොතීති සමත්තකාරී හොති. මත්තසො කාරීති පමාණෙන කාරකො, සබ්බෙන සබ්බං කාතුං න සක්කොතීති අත්ථො. ඛුද්දානුඛුද්දකානීති චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා සෙසසික්ඛාපදානි. තත්‍රාපි සඞ්ඝාදිසෙසං ඛුද්දකං, ථුල්ලච්චයං අනුඛුද්දකං නාම. ථුල්ලච්චයඤ්ච ඛුද්දකං, පාචිත්තියං අනුඛුද්දකං නාම, පාචිත්තියඤ්ච ඛුද්දකං, පාටිදෙසනියදුක්කටදුබ්භාසිතානි අනුඛුද්දකානි නාම. ඉමෙ පන අඞ්ගුත්තරමහානිකායවළඤ්ජනකආචරියා ‘‘චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා සෙසානි සබ්බානිපි ඛුද්දානුඛුද්දකානී’’ති වදන්ති. තානි ආපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපීති එත්ථ පන ඛීණාසවො තාව ලොකවජ්ජං නාපජ්ජති, පණ්ණත්තිවජ්ජමෙව ආපජ්ජති. ආපජ්ජන්තො ච කායෙනපි වාචායපි චිත්තෙනපි ආපජ්ජති. කායෙන ආපජ්ජන්තො කුටිකාරසහසෙය්‍යාදීනි ආපජ්ජති, වාචාය ආපජ්ජන්තො සඤ්චරිත්තපදසොධම්මාදීනි, චිත්තෙන ආපජ්ජන්තො රූපියපටිග්ගහණං ආපජ්ජති. සෙක්ඛෙසුපි එසෙව නයො. න හි මෙත්ථ, භික්ඛවෙ, අභබ්බතා වුත්තාති, භික්ඛවෙ, න හි මයා එත්ථ එවරූපං ආපත්තිං ආපජ්ජනෙ ච වුට්ඨානෙ ච අරියපුග්ගලස්ස අභබ්බතා කථිතා. ආදිබ්‍රහ්මචරියකානීති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානි චත්තාරි මහාසීලසික්ඛාපදානි. බ්‍රහ්මචරියසාරුප්පානීති තානියෙව චතුමග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස සාරුප්පානි අනුච්ඡවිකානි. තත්ථාති තෙසු සික්ඛාපදෙසු. ධුවසීලොති නිබද්ධසීලො. ඨිතසීලොති පතිට්ඨිතසීලො. සොතාපන්නොති සොතසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන ඵලං [Pg.217] ආපන්නො. අවිනිපාතධම්මොති චතූසු අපායෙසු අපතනසභාවො. නියතොති සොතාපත්තිමග්ගනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායණොති උපරිමග්ගත්තයසම්බොධිපරායණො. ๘๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อตฺตกามา ความว่า ผู้ใคร่ประโยชน์แก่ตน. บทว่า ยตฺเถตํ สพฺพํ สโมธานํ คจฺฉติ ความว่า สิกขาบท ๑๕๐ นี้ทั้งหมด ย่อมถึงการนับเข้าในสิกขาทั้งหลายเหล่าใด. บทว่า ปริปูรการี โหติ ความว่า เป็นผู้ทำจนสำเร็จ. บทว่า มตฺตโส การี ความว่า ผู้ทำตามประมาณ อธิบายว่า ไม่สามารถทำทั้งหมดโดยประการทั้งปวงได้. บทว่า ขุทฺทานุขุทฺทกานิ คือ สิกขาบทที่เหลือ เว้นปาราชิก ๔. ในสิกขาบทเหล่านั้น สังฆาทิเสส ชื่อว่า ขุททกะ (เล็กน้อย), ถุลลัจจัย ชื่อว่า อนุขุททกะ (เล็กน้อยกว่า). และถุลลัจจัย ชื่อว่า ขุททกะ, ปาจิตตีย์ ชื่อว่า อนุขุททกะ, และปาจิตตีย์ ชื่อว่า ขุททกะ, ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิต ชื่อว่า อนุขุททกะ. ส่วนอาจารย์ผู้ทรงอังคุตตรมหานิกายเหล่านี้กล่าวว่า "สิกขาบทที่เหลือทั้งหมด เว้นปาราชิก ๔ ชื่อว่า ขุททานุขุททกะ". ในบทว่า ตานิ อาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ นี้ ก่อนอื่น พระขีณาสพย่อมไม่ถึงโลกวัชชะ ย่อมถึงแต่ปัณณัตติวัชชะเท่านั้น. และเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องด้วยกายบ้าง วาจาบ้าง จิตบ้าง. เมื่อต้องด้วยกาย ย่อมต้องอาบัติมีกุฏิกาละและสหเสยยะเป็นต้น, เมื่อต้องด้วยวาจา ย่อมต้องอาบัติมีสัญจริตตะและปทโสธรรมเป็นต้น, เมื่อต้องด้วยจิต ย่อมต้องอาบัติคือรูปิยปฏิคคหณะ. แม้ในพระเสขะทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า น หิ เมตฺถ ภิกฺขเว อภพฺพตา วุตฺตา ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้ไม่ควรของพระอริยบุคคลในการต้องอาบัติเห็นปานนี้ และในการออกจากอาบัตินั้น เราไม่ได้กล่าวไว้เลย. บทว่า อาทิพฺรหฺมจริยกานิ คือ มหาสีลสิกขาบท ๔ ที่เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์. บทว่า พฺรหฺมจริยสารุปฺปานิ คือ สิกขาบทเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นสิกขาบทที่สมควรแก่จตุมรรคพรหมจรรย์. บทว่า ตตฺถ คือ ในสิกขาบทเหล่านั้น. บทว่า ธุวสีโล คือ ผู้มีศีลมั่นคง. บทว่า ฐิตสีโล คือ ผู้มีศีลตั้งมั่นแล้ว. บทว่า โสตาปนฺโน คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งผลด้วยมรรคอันชื่อว่าโสตะ. บทว่า อวินิปาตธมฺโม คือ ผู้มีสภาวะไม่ตกไปในอบาย ๔. บทว่า นิยโต คือ ผู้เที่ยงแล้วโดยความเที่ยงแห่งโสดาปัตติมรรค. บทว่า สมฺโพธิปรายโณ คือ ผู้มีสัมโพธิคือมรรคเบื้องบน ๓ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า. තනුත්තාති තනුභාවො. සකදාගාමිනො හි රාගාදයො අබ්භපටලං විය මච්ඡිකාපත්තං විය ච තනුකා හොන්ති, න බහලා. ඔරම්භාගියානන්ති හෙට්ඨාභාගියානං. සංයොජනානන්ති බන්ධනානං. පරික්ඛයාති පරික්ඛයෙන. ඔපපාතිකො හොතීති උප්පන්නකො හොති. තත්ථ පරිනිබ්බායීති හෙට්ඨා අනොතරිත්වා උපරියෙව පරිනිබ්බානධම්මො. අනාවත්තිධම්මොති යොනිගතිවසෙන අනාගමනධම්මො. บทว่า ตนุตฺตา คือ ความเป็นของเบาบาง. จริงอยู่ ราคะเป็นต้นของพระสกทาคามี ย่อมเบาบางเหมือนปุยเมฆ และเหมือนปีกแมลงวัน, ไม่หนาแน่น. บทว่า โอรมฺภาคิยานํ คือ แห่งกิเลสอันเป็นส่วนเบื้องต่ำ. บทว่า สํโยชนานํ คือ แห่งเครื่องผูก. บทว่า ปริกฺขยา คือ เพราะความสิ้นไปรอบ. บทว่า โอปปาติโก โหติ คือ เป็นผู้เกิดขึ้น (แบบโอปปาติกะ). บทว่า ตตฺถ ปรินิพฺพายี คือ ผู้มีธรรมะคือปรินิพพานในเบื้องบนนั่นเทียว ไม่ลงมาในเบื้องต่ำ. บทว่า อนาวตฺติธมฺโม คือ ผู้มีธรรมะคือการไม่กลับมา (สู่กามภพ) โดยอำนาจแห่งโยนิคติ. පදෙසං පදෙසකාරීතිආදීසු පදෙසකාරී පුග්ගලො නාම සොතාපන්නො ච සකදාගාමී ච අනාගාමී ච, සො පදෙසමෙව සම්පාදෙති. පරිපූරකාරී නාම අරහා, සො පරිපූරමෙව සම්පාදෙති. අවඤ්ඣානීති අතුච්ඡානි සඵලානි සඋද්‍රයානීති අත්ථො. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සකාව කථිතා. ในบทมีอาทิว่า ปเทสํ ปเทสการี, บุคคลชื่อว่า ปเทสการี ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี, ท่านเหล่านั้นย่อมยังส่วนหนึ่งให้สำเร็จเท่านั้น. พระอรหันต์ ชื่อว่า ปริปูรการี, ท่านย่อมยังความบริบูรณ์ให้สำเร็จเท่านั้น. บทว่า อวญฺฌานิ ความว่า ไม่ว่างเปล่า มีผล มีกำไร. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ท่านกล่าวไว้ระคนกันทีเดียว. 7. දුතියසික්ඛාසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาทุติยสิกขาสูตร 88. සත්තමෙ කොලංකොලොති කුලා කුලං ගමනකො. කුලන්ති චෙත්ථ භවො අධිප්පෙතො, තස්මා ‘‘ද්වෙ වා තීණි වා කුලානී’’ති එත්ථපි ද්වෙ වා තයො වා භවෙති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හි ද්වෙ වා භවෙ සන්ධාවති තයො වා, උත්තමකොටියා ඡ වා. තස්මා ද්වෙ වා තීණි වා චත්තාරි වා පඤ්ච වා ඡ වාති එවමෙත්ථ විකප්පො දට්ඨබ්බො. එකබීජීති එකස්සෙව භවස්ස බීජං එතස්ස අත්ථීති එකබීජී. උද්ධංසොතොතිආදීසු අත්ථි උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, අත්ථි උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී, අත්ථි න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, අත්ථි න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී. තත්ථ යො ඉධ අනාගාමිඵලං පත්වා අවිහාදීසු නිබ්බත්තො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා උපරූපරි නිබ්බත්තිත්වා අකනිට්ඨං පාපුණාති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො පන අවිහාදීසු නිබ්බත්තො තත්ථෙව අපරිනිබ්බායිත්වා අකනිට්ඨම්පි අප්පත්වා උපරිමබ්‍රහ්මලොකෙ පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො ඉතො චවිත්වා [Pg.218] අකනිට්ඨෙයෙව නිබ්බත්තති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො පන අවිහාදීසු චතූසු අඤ්ඤතරස්මිං නිබ්බත්තිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. ๘๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โกลํโกโล คือ ผู้ไปจากตระกูลสู่ตระกูล. และในบทว่า กุลํ นี้ ท่านประสงค์เอาภพ, เพราะเหตุนั้น แม้ในบทว่า "ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ" นี้ พึงทราบความว่า สองหรือสามภพ. จริงอยู่ ท่านผู้นี้ย่อมแล่นไปสู่สองภพหรือสามภพ, โดยอย่างยิ่งก็หกภพ. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นการจำแนกในบทนี้อย่างนี้ว่า สองบ้าง สามบ้าง สี่บ้าง ห้าบ้าง หรือหกบ้าง. บทว่า เอกพีชี คือ ชื่อว่า เอกพีชี เพราะมีพืชคือภพเพียงหนึ่งเดียว. ในบทมีอาทิว่า อุทฺธํโสโต มีอนาคามีประเภทอุทธังโสโต อกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทอุทธังโสโต แต่ไม่เป็นอกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทไม่อุทธังโสโต แต่เป็นอกนิฏฐคามี, มีอนาคามีประเภทไม่อุทธังโสโต และไม่เป็นอกนิฏฐคามี. ในบรรดาอนาคามีเหล่านั้น อนาคามีใด บรรลุอนาคามิผลในโลกนี้แล้ว เกิดในอวิหาพรหมเป็นต้น ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยในภพนั้นแล้ว เกิดในพรหมโลกชั้นสูงขึ้นไปๆ จนถึงอกนิฏฐภพ, ท่านผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี. ส่วนอนาคามีใด เกิดในอวิหาพรหมเป็นต้นแล้ว ไม่ปรินิพพานในภพนั้นเทียว และไม่ถึงอกนิฏฐภพ แต่ปรินิพพานในพรหมโลกเบื้องบน, ท่านผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ไม่เป็นอกนิฏฐคามี. อนาคามีใด จุติจากโลกนี้แล้วเกิดในอกนิฏฐภพทีเดียว, ท่านผู้นี้ชื่อว่า ไม่อุทธังโสโต แต่เป็นอกนิฏฐคามี. ส่วนอนาคามีใด เกิดในภพใดภพหนึ่งใน ๔ ภพมีอวิหาพรหมเป็นต้นแล้ว ปรินิพพานในภพนั้นเทียว, ท่านผู้นี้ชื่อว่า ไม่อุทธังโสโต และไม่เป็นอกนิฏฐคามี. යත්ථ කත්ථචි උප්පන්නො පන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන අරහත්තං පත්තො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන පත්තො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. යො පන කප්පසහස්සායුකෙසු අවිහෙසු නිබ්බත්තිත්වා පඤ්චමං කප්පසතං අතික්කමිත්වා අරහත්තං පත්තො, අයං උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම. අතප්පාදීසුපි එසෙව නයො. අන්තරාපරිනිබ්බායීති යො ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායති, සො තිවිධො හොති. කප්පසහස්සායුකෙසු තාව අවිහෙසු නිබ්බත්තිත්වා එකො නිබ්බත්තදිවසෙයෙව අරහත්තං පාපුණාති. නො චෙ නිබ්බත්තදිවසෙ පාපුණාති, පඨමස්ස පන කප්පසතස්ස මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං පඨමො අන්තරාපරිනිබ්බායී. අපරො එවං අසක්කොන්තො ද්වින්නං කප්පසතානං මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං දුතියො. අපරො එවම්පි අසක්කොන්තො චතුන්නං කප්පසතානං මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං තතියො අන්තරාපරිනිබ්බායී. සෙසං වුත්තනයමෙව. อนึ่ง บุคคลบังเกิดในที่ใดที่หนึ่งแล้ว บรรลุพระอรหัตด้วยสสังขาร คือด้วยความพยายาม ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. ผู้บรรลุด้วยอสังขาร คือโดยไม่ต้องใช้ความพยายาม ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. ส่วนบุคคลใดบังเกิดในอวิหาพรหมซึ่งมีอายุหนึ่งพันกัปป์ แล้วล่วงเลยกัปป์ที่ห้าร้อยไปแล้วจึงบรรลุพระอรหัต บุคคลนี้ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. แม้ในอตัปปาพรหมเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ที่ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี คือ ผู้ที่ปรินิพพานโดยยังไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุ, ท่านผู้นั้นมี ๓ ประเภท. คือ ก่อนอื่น บุคคลบังเกิดในอวิหาพรหมซึ่งมีอายุหนึ่งพันกัปป์แล้ว บางท่านย่อมบรรลุพระอรหัตในวันที่บังเกิดนั่นเอง. หากไม่บรรลุในวันที่บังเกิด ก็ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งร้อยกัปป์แรก, นี้คืออันตราปรินิพพายีประเภทที่หนึ่ง. อีกท่านหนึ่ง เมื่อไม่อาจทำได้อย่างนั้น ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งสองร้อยกัปป์, นี้คือประเภทที่สอง. อีกท่านหนึ่ง เมื่อไม่อาจทำได้แม้เช่นนั้น ย่อมบรรลุในที่สุดแห่งสี่ร้อยกัปป์, นี้คืออันตราปรินิพพายีประเภทที่สาม. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ඉමස්මිං පන ඨානෙ ඨත්වා චතුවීසති සොතාපන්නා, ද්වාදස සකදාගාමිනො, අට්ඨචත්තාලීස අනාගාමිනො, ද්වාදස ච අරහන්තො කථෙතබ්බා. ඉමස්මිං හි සාසනෙ සද්ධාධුරං පඤ්ඤාධුරන්ති ද්වෙ ධුරානි, දුක්ඛපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදයො චතස්සො පටිපදා. තත්ථෙකො සද්ධාධුරෙන අභිනිවිසිත්වා සොතාපත්තිඵලං පත්වා එකමෙව භවං නිබ්බත්තිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයමෙකො එකබීජී. සො පටිපදාවසෙන චතුබ්බිධො හොති. යථා චෙස, එවං පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨොපීති අට්ඨ එකබීජිනො. තථා කොලංකොලා සත්තක්ඛත්තුපරමා චාති ඉමෙ චතුවීසති සොතාපන්නා නාම. තීසු පන විමොක්ඛෙසු සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන සකදාගාමිභූමිං පත්තා චතුන්නං පටිපදානං වසෙන චත්තාරො සකදාගාමිනො, තථා අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන පත්තා චත්තාරො, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන පත්තා චත්තාරොති ඉමෙ ද්වාදස සකදාගාමිනො. අවිහෙසු පන තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී, එකො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්ච අනාගාමිනො, තෙ අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්ච, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්චාති දස හොන්ති, තථා අතප්පාදීසු. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතො නත්ථි[Pg.219], තස්මා තත්ථ චත්තාරො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, චත්තාරො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති අට්ඨ, ඉමෙ අට්ඨචත්තාලීස අනාගාමිනො. යථා පන සකදාගාමිනො, තථෙව අරහන්තොපි ද්වාදස වෙදිතබ්බා. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා. อนึ่ง ในที่นี้ พึงยืนหยัดแสดงพระโสดาบัน ๒๔ ท่าน, พระสกทาคามี ๑๒ ท่าน, พระอนาคามี ๔๘ ท่าน, และพระอรหันต์ ๑๒ ท่าน. จริงอยู่ ในศาสนานี้ มีธุระ ๒ อย่าง คือ สัทธาธุระและปัญญาธุระ, มีปฏิปทา ๔ อย่าง คือ ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นต้น. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ท่านหนึ่งตั้งมั่นด้วยสัทธาธุระ บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว บังเกิดในภพเดียวเท่านั้น ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์, ท่านผู้นี้เป็นเอกพีชีท่านหนึ่ง. ท่านผู้นั้นจำแนกโดยอำนาจแห่งปฏิปทาได้ ๔ ประเภท. และเช่นเดียวกับท่านผู้นี้ แม้ผู้ตั้งมั่นด้วยปัญญาธุระก็เช่นกัน ดังนี้ เอกพีชีโสดาบันจึงมี ๘ ท่าน. เช่นเดียวกัน โกลังโกลโสดาบันและสัตตักขัตตุปรมโสดาบันก็มี (ประเภทละ ๘ ท่าน) ด้วย ดังนี้ พระโสดาบันเหล่านี้ชื่อว่ามี ๒๔ ท่าน. อนึ่ง ในวิโมกข์ ๓ อย่าง พระสกทาคามี ๔ ท่าน ผู้บรรลุสกทาคามิภูมิด้วยสุญญตวิโมกข์ โดยอำนาจแห่งปฏิปทา ๔ อย่าง, เช่นเดียวกัน ผู้บรรลุด้วยอนิมิตตวิโมกข์มี ๔ ท่าน, ผู้บรรลุด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์มี ๔ ท่าน ดังนี้ พระสกทาคามีเหล่านี้มี ๑๒ ท่าน. อนึ่ง ในอวิหาพรหม มีพระอนาคามี ๕ ท่าน คือ อันตราปรินิพพายี ๓ ท่าน, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ ท่าน, อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ๑ ท่าน, ท่านเหล่านั้นเป็นอสังขารปรินิพพายี ๕ ท่าน, เป็นสสังขารปรินิพพายี ๕ ท่าน รวมเป็น ๑๐ ท่าน, ในอตัปปาพรหมเป็นต้นก็เช่นกัน. ส่วนในอกนิฏฐพรหม ไม่มีอุทธังโสโต, เพราะฉะนั้น ในอกนิฏฐพรหมนั้น มีสสังขารปรินิพพายี ๔ ท่าน, อสังขารปรินิพพายี ๔ ท่าน รวมเป็น ๘ ท่าน, พระอนาคามีเหล่านี้มี ๔๘ ท่าน. อนึ่ง พึงทราบว่าพระอรหันต์ก็มี ๑๒ ท่านเช่นเดียวกับพระสกทาคามี. แม้ในที่นี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ). 8. තතියසික්ඛාසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาตติยสิกขาสูตร 89. අට්ඨමෙ තං වා පන අනභිසම්භවං අප්පටිවිජ්ඣන්ති තං අරහත්තං අපාපුණන්තො අප්පටිවිජ්ඣන්තො. ඉමිනා නයෙන සබ්බට්ඨානෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා. නවමං උත්තානත්ථමෙව. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා. ๘๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ตํ วา ปน อนภิสมฺภวํ อปฺปฏิวิชฺฌนฺติ ความว่า ไม่บรรลุ ไม่แทงตลอดพระอรหัตนั้น. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยนี้. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน. สูตรที่ ๙ มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. แม้ในสูตรนี้ สิกขา ๓ ก็ตรัสไว้โดยระคนกัน. 10. දුතියසික්ඛත්තයසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุติยสิกขัตตยสูตร 91. දසමෙ ආසවානං ඛයාති එත්ථ අරහත්තමග්ගො අධිපඤ්ඤාසික්ඛා නාම. ඵලං පන සික්ඛිතසික්ඛස්ස උප්පජ්ජනතො සික්ඛාති න වත්තබ්බං. ๙๑. ในสูตรที่ ๑๐ ในบทว่า อาสวานํ ขยา นี้ อรหัตตมรรคชื่อว่าอธิปัญญาสิกขา. ส่วนผล ไม่ควรเรียกว่าสิกขา เพราะเกิดขึ้นแก่ผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้ว. යථා පුරෙ තථා පච්ඡාති යථා පඨමං තීසු සික්ඛාසු සික්ඛති, පච්ඡා තථෙව සික්ඛතීති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යථා අධො තථා උද්ධන්ති යථා හෙට්ඨිමකායං අසුභවසෙන පස්සති, උපරිමකායම්පි තථෙව ඵරති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා තිස්සො සික්ඛා සික්ඛති, රත්තිම්පි තථෙව සික්ඛතීති අත්ථො. අභිභුය්‍ය දිසා සබ්බාති සබ්බා දිසා ආරම්මණවසෙන අභිභවිත්වා. අප්පමාණසමාධිනාති අරහත්තමග්ගසමාධිනා. บทว่า ยถา ปุเร ตถา ปจฺฉา ความว่า ศึกษาในสิกขา ๓ ในเบื้องต้นฉันใด, ในภายหลังก็ศึกษาฉันนั้น. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยถา อโธ ตถา อุทฺธํ ความว่า พิจารณาเห็นกายเบื้องล่างโดยความเป็นอสุภะฉันใด, ก็แผ่ไปสู่กายเบื้องบนฉันนั้นเหมือนกัน. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ ความว่า ศึกษาในสิกขา ๓ ในเวลากลางวันฉันใด, แม้ในเวลากลางคืนก็ศึกษาฉันนั้น. บทว่า อภิภุยฺย ทิสา สพฺพา ความว่า ครอบงำทิศทั้งปวงโดยความเป็นอารมณ์. บทว่า อปฺปมาณสมาธินา ความว่า ด้วยสมาธิอันเป็นอรหัตตมรรค. සෙක්ඛන්ති සික්ඛමානං සකරණීයං. පටිපදන්ති පටිපන්නකං. සංසුද්ධචාරියන්ති සංසුද්ධචරණං පරිසුද්ධසීලං. සම්බුද්ධන්ති චතුසච්චබුද්ධං. ධීරං පටිපදන්තගුන්ති ඛන්ධධීරආයතනධීරවසෙන ධීරං ධිතිසම්පන්නං පටිපත්තියා අන්තං ගතං. විඤ්ඤාණස්සාති චරිමකවිඤ්ඤාණස්ස. තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිනොති තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිසඞ්ඛාතාය අරහත්තඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතස්ස. පජ්ජොතස්සෙව නිබ්බානන්ති පදීපනිබ්බානං විය. විමොක්ඛො හොති චෙතසොති චිත්තස්ස විමුත්ති විමුච්චනා අප්පවත්තිභාවො හොති. තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිනො හි ඛීණාසවස්ස චරිමකවිඤ්ඤාණනිරොධෙන [Pg.220] පරිනිබ්බානං විය චෙතසො විමොක්ඛො හොති, න ගතට්ඨානං පඤ්ඤායති, අපණ්ණත්තිකභාවූපගමොයෙව හොතීති අත්ථො. บทว่า เสกฺขํ ความว่า ผู้ยังต้องศึกษา, ผู้ยังมีกิจต้องทำ. บทว่า ปฏิปทํ ความว่า ผู้ปฏิบัติ. บทว่า สํสุทฺธจาริยํ ความว่า ผู้มีจริยาอันบริสุทธิ์, ผู้มีศีลบริสุทธิ์. บทว่า สมฺพุทฺธํ ความว่า ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔. บทว่า ธีรํ ปฏิปทนฺตคุํ ความว่า ผู้มีปัญญาคงที่โดยความมั่นคงในขันธ์ อายตนะ และธาตุ, ผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา, ผู้ถึงที่สุดด้วยปฏิปทา. บทว่า วิญฺญาณสฺส ความว่า แห่งวิญญาณสุดท้าย. บทว่า ตณฺหกฺขยวิมุตฺติโน ความว่า แก่ผู้ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติอันเรียกว่าตัณหักขยวิมุตติ. บทว่า ปชฺโชตสฺเสว นิพฺพานํ ความว่า เหมือนการดับแห่งประทีป. บทว่า วิโมกฺโข โหติ เจตโส ความว่า ความหลุดพ้นแห่งจิต คือ การพ้น, ความไม่เป็นไปอีก ย่อมมี. อธิบายว่า ความหลุดพ้นแห่งจิตของพระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นตัณหา ย่อมมีเหมือนการปรินิพพานด้วยการดับแห่งจริมกวิญญาณ, ที่ที่ไปแล้วย่อมไม่ปรากฏ, คือย่อมถึงความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้นั่นเอง. 11. සඞ්කවාසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาสังกวาสูตร 92. එකාදසමෙ සඞ්කවා නාම කොසලානං නිගමොති සඞ්කවාති එවංනාමකො කොසලරට්ඨෙ නිගමො. ආවාසිකොති භාරහාරො නවෙ ආවාසෙ සමුට්ඨාපෙති, පුරාණෙ පටිජග්ගති. සික්ඛාපදපටිසංයුත්තායාති සික්ඛාසඞ්ඛාතෙහි පදෙහි පටිසංයුත්තාය, තීහි සික්ඛාහි සමන්නාගතායාති අත්ථො. සන්දස්සෙතීති සම්මුඛෙ විය කත්වා දස්සෙති. සමාදපෙතීති ගණ්හාපෙති. සමුත්තෙජෙතීති සමුස්සාහෙති. සම්පහංසෙතීති පටිලද්ධගුණෙහි වණ්ණං කථෙන්තො වොදාපෙති. අධිසල්ලිඛතෙති අතිවිය සල්ලිඛති, අතිවිය සල්ලිඛිතං කත්වා සණ්හං සණ්හං කථෙතීති අත්ථො. ๙๒. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า `สงฺกวา นาม โกสลานํ นิคโม` ความว่า นิคมในแคว้นโกศลชื่ออย่างนี้ว่า สังกวา. บทว่า `อาวาสิโก` ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งภาระ ย่อมสร้างอาวาสใหม่ๆ, ย่อมบูรณะอาวาสเก่าๆ. บทว่า `สิกฺขาปทปฏิสํยุตฺตาย` ความว่า ประกอบด้วยบททั้งหลายที่เรียกว่าสิกขา อธิบายว่า ประกอบด้วยสิกขา ๓. บทว่า `สนฺทสฺเสติ` ความว่า แสดงเหมือนทำให้ปรากฏจำเพาะหน้า. บทว่า `สมาทเปติ` ความว่า ให้ถือเอา. บทว่า `สมุตฺเตเชติ` ความว่า ให้เกิดความอุตสาหะ. บทว่า `สมฺปหํเสติ` ความว่า กล่าวสรรเสริญคุณที่ได้รับแล้ว ทำให้บริสุทธิ์. บทว่า `อธิสลฺลิขเต` ความว่า ขูดเกลาอย่างยิ่ง อธิบายว่า ทำให้ขูดเกลาอย่างยิ่งแล้ว กล่าวอย่างละเอียดอ่อน. අච්චයොති අපරාධො. මං අච්චගමාති මං අතික්කම්ම අධිභවිත්වා පවත්තො. අහුදෙව අක්ඛන්තීති අහොසියෙව අනධිවාසනා. අහු අප්පච්චයොති අහොසි අතුට්ඨාකාරො. පටිග්ගණ්හාතූති ඛමතු. ආයතිං සංවරායාති අනාගතෙ සංවරත්ථාය, පුන එවරූපස්ස අපරාධස්ස දොසස්ස ඛලිතස්ස වා අකරණත්ථායාති අත්ථො. තග්ඝාති එකංසෙන. යථාධම්මං පටිකරොසීති යථා ධම්මො ඨිතො, තථා කරොසි, ඛමාපෙසීති වුත්තං හොති. තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාමාති තං තව අපරාධං මයං ඛමාම. වුද්ධිහෙසා, කස්සප, අරියස්ස විනයෙති එසා කස්සප බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ වුද්ධි නාම. කතමා? යායං අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරිත්වා ආයතිං සංවරාපජ්ජනා. දෙසනං පන පුග්ගලාධිට්ඨානං කරොන්තො ‘‘යො අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතී’’ති ආහ. න සික්ඛාකාමොති තිස්සො සික්ඛා න කාමෙති න පත්ථෙති න පිහෙති. සික්ඛාසමාදානස්සාති සික්ඛාපරිපූරණස්ස. න වණ්ණවාදීති ගුණං න කථෙති. කාලෙනාති යුත්තප්පයුත්තකාලෙන. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า `อจฺจโย` ความว่า ความผิด. บทว่า `มํ อจฺจคมา` ความว่า ได้เกิดขึ้นก้าวล่วงครอบงำข้าพเจ้า. บทว่า `อหุเทว อกฺขนฺติ` ความว่า ได้มีความไม่อดทนทีเดียว. บทว่า `อหุ อปฺปจฺจโย` ความว่า ได้มีความไม่พอใจ. บทว่า `ปฏิคฺคณฺหาตุ` ความว่า ขอจงอดโทษ. บทว่า `อายตึ สํวราย` ความว่า เพื่อความสำรวมในอนาคต อธิบายว่า เพื่อประโยชน์แก่ความสำรวม เพื่อประโยชน์แก่การไม่กระทำความผิด ความบกพร่อง หรือความพลาดพลั้งเช่นนี้อีก. บทว่า `ตคฺฆ` ความว่า โดยส่วนเดียว. บทว่า `ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสิ` ความว่า ธรรมตั้งอยู่อย่างไร ท่านก็กระทำอย่างนั้น คือท่านขอให้งดโทษ ดังนี้. บทว่า `ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหาม` ความว่า พวกเราของดโทษความผิดนั้นของท่าน. บทว่า `วุฑฺฒิเหสา กสฺสป อริยสฺส วินเย` ความว่า ดูก่อนกัสสปะ นี้ชื่อว่าเป็นความเจริญในศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค. (ความเจริญนั้น) เป็นไฉน? คือ การที่เห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว ทำคืนตามธรรม ถึงความสำรวมต่อไป. แต่เมื่อทรงกระทำการแสดงโดยอ้างบุคคล จึงตรัสว่า "ผู้ใดเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว ทำคืนตามธรรม ย่อมถึงความสำรวมต่อไป". บทว่า `น สิกฺขากาโม` ความว่า ไม่ใคร่ ไม่ปรารถนา ไม่ต้องการสิกขา ๓. บทว่า `สิกฺขาสมาทานสฺส` ความว่า ของผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. บทว่า `น วณฺณวาที` ความว่า ไม่กล่าวคุณ. บทว่า `กาเลน` ความว่า ในกาลที่สมควรและเหมาะสม. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. සමණවග්ගො චතුත්ථො. สมณวรรคที่ ๔ (10) 5. ලොණකපල්ලවග්ගො (๑๐) ๕. โลณกปัลลวรรค 1. අච්චායිකසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอัจจายิกสูตร 93. පඤ්චමස්ස [Pg.221] පඨමෙ අච්චායිකානීති අතිපාතිකානි. කරණීයානීති අවස්සකිච්චානි. යඤ්හි න අවස්සං කාතබ්බං, තං කිච්චන්ති වුච්චති. අවස්සං කාතබ්බං කරණීයං නාම. සීඝං සීඝන්ති වෙගෙන වෙගෙන. තස්ස ඛො තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං. නත්ථි සා ඉද්ධි වා ආනුභාවො වාති සා වා ඉද්ධි සො වා ආනුභාවො නත්ථි. උත්තරස්වෙති තතියදිවසෙ. උතුපරිණාමිනීති ලද්ධඋතුපරිණාමානි හුත්වා. ජායන්තිපීති තතියදිවසෙ නික්ඛන්තසෙතඞ්කුරානි හොන්ති, සත්තාහෙ පත්තෙ නීලඞ්කුරානි හොන්ති. ගබ්භීනිපි හොන්තීති දියඩ්ඪමාසං පත්වා ගහිතගබ්භානි හොන්ති. පච්චන්තිපීති තයො මාසෙ පත්වා පච්චන්ති. ඉදානි යස්මා බුද්ධානං ගහපතිකෙන වා සස්සෙහි වා අත්ථො නත්ථි, සාසනෙ පන තප්පටිරූපකං පුග්ගලං වා අත්ථං වා දස්සෙතුං තං තං ඔපම්මං ආහරන්ති. තස්මා යමත්ථං දස්සෙතුකාමෙන එතං ආභතං, තං දස්සෙන්තො එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. තං අත්ථතො උත්තානමෙව. සික්ඛා පන ඉධාපි මිස්සිකා එව කථිතා. ๙๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า `อจฺจายิกานิ` ได้แก่ กิจที่ต้องทำด่วน. บทว่า `กรณียานิ` ได้แก่ กิจที่ต้องทำโดยแน่นอน. จริงอยู่ กิจใดไม่จำเป็นต้องทำ กิจนั้นเรียกว่า กิจจะ. กิจที่จำเป็นต้องทำ ชื่อว่า กรณียะ. บทว่า `สีฆํ สีฆํ` ได้แก่ โดยเร็ว โดยเร็ว. ในบทว่า `ตสฺส โข ตํ` นี้ บทว่า `ตํ` เป็นเพียงนิบาต. บทว่า `นตฺถิ สา อิทฺธิ วา อานุภาโว วา` ความว่า ฤทธิ์นั้นหรืออานุภาพนั้นไม่มี. บทว่า `อุตฺตรสฺเว` ได้แก่ ในวันที่ ๓. บทว่า `อุตุปริณามินี` ความว่า เป็นพืชที่ได้รับความเปลี่ยนแปลงแห่งฤดูแล้ว. บทว่า `ชายติปิ` ความว่า ในวันที่ ๓ ก็มีหน่อสีขาวงอกออกมา, เมื่อถึง ๗ วัน ก็มีหน่อสีเขียว. บทว่า `คพฺภินีปิ โหนฺติ` ความว่า เมื่อถึงเดือนครึ่ง ก็ตั้งท้อง. บทว่า `ปจฺจนฺติปิ` ความว่า เมื่อถึง ๓ เดือน ก็สุก. บัดนี้ เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มีความต้องการด้วยคฤหบดีหรือด้วยข้าวกล้า แต่ในพระศาสนา เพื่อจะทรงแสดงบุคคลหรือเนื้อความที่สมกันกับเรื่องนั้นๆ จึงทรงนำอุปมานั้นๆ มา. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความใดที่ทรงประสงค์จะแสดง จึงได้ทรงนำอุปมานี้มา และเมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เอวเมว โข`. เนื้อความนั้นมีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ส่วนสิกขาทั้งหลาย แม้ในสูตรนี้ ก็ตรัสว่าเป็นมรรยาทที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ). 2. පවිවෙකසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปวิเวกสูตร 94. දුතියෙ චීවරපවිවෙකන්ති චීවරං නිස්සාය උප්පජ්ජනකකිලෙසෙහි විවිත්තභාවං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සාණානීති සාණවාකචෙලානි. මසාණානීති මිස්සකචෙලානි. ඡවදුස්සානීති මතසරීරතො ඡඩ්ඩිතවත්ථානි, එරකතිණාදීනි වා ගන්ථෙත්වා කතනිවාසනානි. පංසුකූලානීති පථවියං ඡඩ්ඩිතනන්තකානි. තිරීටානීති රුක්ඛතචවත්ථානි. අජිනානීති අජිනමිගචම්මානි. අජිනක්ඛිපන්ති තදෙව මජ්ඣෙ ඵාලිතං, සහඛුරකන්තිපි වදන්ති. කුසචීරන්ති කුසතිණානි ගන්ථෙත්වා කතචීරං. වාකචීරඵලකචීරෙසුපි එසෙව නයො. කෙසකම්බලන්ති මනුස්සකෙසෙහි කතකම්බලං. වාලකම්බලන්ති අස්සවාලාදීහි කතකම්බලං. උලූකපක්ඛිකන්ති උලූකපත්තානි ගන්ථෙත්වා කතනිවාසනං. ๙๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `จีวรปวิเวกํ` ความว่า ความสงัดจากกิเลสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจีวร. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `สาณานิ` ได้แก่ ผ้าเปลือกไม้ปอ. บทว่า `มสาณานิ` ได้แก่ ผ้าเนื้อผสม. บทว่า `ฉวทุสฺสานิ` ได้แก่ ผ้าที่ทิ้งจากซากศพ หรือผ้าที่ทำโดยการถักหญ้าแฝกเป็นต้นแล้วนุ่งห่ม. บทว่า `ปํสุกูลานิ` ได้แก่ ผ้าที่ไม่มีเจ้าของอันเขาทิ้งไว้บนพื้นดิน. บทว่า `ติรีฏานิ` ได้แก่ ผ้าเปลือกไม้. บทว่า `อชินานิ` ได้แก่ หนังเสือเหลือง. บทว่า `อชินกฺขิปํ` คือหนังเสือเหลืองนั่นเองที่ผ่าตรงกลาง, บางพวกกล่าวว่า หนังพร้อมทั้งกีบ. บทว่า `กุสจีรํ` ได้แก่ จีวรที่ทำโดยการถักหญ้าคา. แม้ในวาฬจีระ (จีวรทำด้วยเปลือกไม้) และผลกจีระ (จีวรทำด้วยแผ่นไม้) ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า `เกสกมฺพลํ` ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมมนุษย์. บทว่า `วาลกมฺพลํ` ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยขนหางม้าเป็นต้น. บทว่า `อุลูกปกฺขิกํ` ได้แก่ ผ้าที่ทำโดยการถักขนนกเค้าแมวแล้วนุ่งห่ม. සාකභක්ඛාති [Pg.222] අල්ලසාකභක්ඛා. සාමාකභක්ඛාති සාමාකතණ්ඩුලභක්ඛා. නීවාරාදීසු නීවාරා නාම අරඤ්ඤෙ සයං ජාතවීහිජාති. දද්දුලන්ති චම්මකාරෙහි චම්මං ලිඛිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං. හටං වුච්චති සිලෙසොපි සෙවාලොපි කණිකාරාදිරුක්ඛනිය්‍යාසොපි. කණන්ති කුණ්ඩකං. ආචාමොති භත්තඋක්ඛලිකාය ලග්ගො ඣාමඔදනො. තං ඡඩ්ඩිතට්ඨානෙ ගහෙත්වා ඛාදන්ති, ඔදනකඤ්ජියන්තිපි වදන්ති. පිඤ්ඤාකාදයො පාකටාව. පවත්තඵලභොජීති පතිතඵලභොජී. භුසාගාරන්ති ඛලසාලං. บทว่า `สากภกฺขา` ได้แก่ ผู้บริโภคผักสด. บทว่า `สามากภกฺขา` ได้แก่ ผู้บริโภคข้าวฟ่าง. ในบรรดาข้าวเหนียวป่าเป็นต้น `นีวารา` ชื่อว่าเป็นข้าวพันธุ์หนึ่งที่เกิดขึ้นเองในป่า. บทว่า `ททฺทุลํ` ได้แก่ กากที่ช่างหนังขูดออกจากหนังแล้วทิ้งไป. ยางไม้ สาหร่าย หรือยางของต้นไม้เช่นต้นกรรณิการ์ ก็เรียกว่า `หฏํ`. บทว่า `กณํ` ได้แก่ รำข้าว. บทว่า `อาจาโม` ได้แก่ ข้าวไหม้ที่ติดอยู่ที่หม้อข้าว. พวกเขาเก็บข้าวนั้นในที่ที่เขาทิ้งแล้วบริโภค, บางพวกก็กล่าวว่า ได้แก่ น้ำข้าว. ผู้บริโภคกากงาเป็นต้น เป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว. บทว่า `ปวตฺตผลโภชี` ได้แก่ ผู้บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง. บทว่า `ภุสาคารํ` ได้แก่ ศาลาที่ลานนวดข้าว. සීලවාති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන සමන්නාගතො. දුස්සීල්‍යඤ්චස්ස පහීනං හොතීති පඤ්ච දුස්සීල්‍යානි පහීනානි හොන්ති. සම්මාදිට්ඨිකොති යාථාවදිට්ඨිකො. මිච්ඡාදිට්ඨීති අයාථාවදිට්ඨි. ආසවාති චත්තාරො ආසවා. අග්ගප්පත්තොති සීලග්ගප්පත්තො. සාරප්පත්තොති සීලසාරං පත්තො. සුද්ධොති පරිසුද්ධො. සාරෙ පතිට්ඨිතොති සීලසමාධිපඤ්ඤාසාරෙ පතිට්ඨිතො. บทว่า `สีลวา` ความว่า ผู้ประกอบด้วยจตุปาริสุทธิศีล. บทว่า `ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ โหติ` ความว่า ทุศีล ๕ อย่างของท่านเป็นอันละได้แล้ว. บทว่า `สมฺมาทิฏฺฐิโก` ได้แก่ ผู้มีความเห็นตามความเป็นจริง. บทว่า `มิจฺฉาทิฏฺฐิ` ได้แก่ ความเห็นที่ไม่เป็นไปตามความเป็นจริง. บทว่า `อาสวา` ได้แก่ อาสวะ ๔. บทว่า `อคฺคปฺปตฺโต` ได้แก่ ผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยศีล. บทว่า `สารปฺปตฺโต` ได้แก่ ผู้ถึงแก่นคือศีล. บทว่า `สุทฺโธ` ได้แก่ ผู้บริสุทธิ์. บทว่า `สาเร ปติฏฺฐิโต` ได้แก่ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสาระคือศีล สมาธิ และปัญญา. සෙය්‍යථාපීති යථා නාම. සම්පන්නන්ති පරිපුණ්ණං පරිපක්කසාලිභරිතං. සඞ්ඝරාපෙය්‍යාති සඞ්කඩ්ඪාපෙය්‍ය. උබ්බහාපෙය්‍යාති ඛලට්ඨානං ආහරාපෙය්‍ය. භුසිකන්ති භුසං. කොට්ටාපෙය්‍යාති උදුක්ඛලෙ පක්ඛිපාපෙත්වා මුසලෙහි පහරාපෙය්‍ය. අග්ගප්පත්තානීති තණ්ඩුලග්ගං පත්තානි. සාරප්පත්තාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං උත්තානමෙව. යං පනෙත්ථ ‘‘දුස්සීල්‍යඤ්චස්ස පහීනං මිච්ඡාදිට්ඨි චස්ස පහීනා’’ති වුත්තං, තං සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීනභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. บทว่า เสยฺยถาปิ ความว่า เหมือนอย่างว่า. บทว่า สมฺปนฺนํ ความว่า เต็มเปี่ยม คือเต็มด้วยข้าวสาลีที่สุกดีแล้ว. บทว่า สงฺฆราเปยฺย ความว่า พึงให้ขนมารวมกัน. บทว่า อุพฺพหาเปยฺย ความว่า พึงให้นำมาสู่ลานนวดข้าว. บทว่า ภุสิกํ ความว่า แกลบ. บทว่า โกฏฺฏาเปยฺย ความว่า พึงให้ใส่ลงในครกแล้วให้ตำด้วยสาก. บทว่า อคฺคปฺปตฺตานิ ความว่า ถึงความเป็นข้าวสารชั้นเลิศ. แม้ในบทว่า สารปฺปตฺต เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. คำใดที่ตรัสไว้ในสูตรนี้ว่า “ทุสฺสีลฺยญฺจสฺส ปหีนํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ จสฺส ปหีนา” พึงทราบว่า คำนั้นตรัสหมายถึงภาวะที่ถูกละได้ด้วยโสดาปัตติมรรค. 3. සරදසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสรทสูตร 95. තතියෙ විද්ධෙති වලාහකවිගමෙන දූරීභූතෙ. දෙවෙති ආකාසෙ. අභිවිහච්චාති අභිවිහනිත්වා. යතොති යස්මිං කාලෙ. විරජන්ති රාගරජාදිරහිතං. තෙසංයෙව මලානං විගතත්තා වීතමලං. ධම්මචක්ඛුන්ති චතුසච්චධම්මපරිග්ගාහකං සොතාපත්තිමග්ගචක්ඛුං. නත්ථි තං සංයොජනන්ති දුවිධමෙවස්ස සංයොජනං නත්ථි, ඉතරම්පි පන පුන ඉමං ලොකං ආනෙතුං අසමත්ථතාය නත්ථීති වුත්තං. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඣානානාගාමී නාම කථිතොති. ๙๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า วินฺเธ หมายถึง ที่ปราศจากเมฆหมอก. บทว่า เทเว หมายถึง ในอากาศ. บทว่า อภิวิหจฺจ หมายถึง กำจัดแล้ว. บทว่า ยโต หมายถึง ในกาลใด. บทว่า วิรชํ หมายถึง ปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น. ชื่อว่า วีตมลํ เพราะมลทินเหล่านั้นนั่นแหละไปปราศแล้ว. บทว่า ธมฺมจกฺขุํ ได้แก่ โสดาปัตติมรรคจักษุอันกำหนดธรรมคือสัจจะ ๔. บทว่า นตฺถิ ตํ สํโยชนํ ความว่า สังโยชน์ ๒ อย่างเท่านั้นของอริยบุคคลนั้นไม่มี, ส่วนสังโยชน์ที่เหลือเล่า ก็ตรัสว่าไม่มี เพราะไม่สามารถจะนำมาสู่โลกนี้ได้อีก. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสบุคคลชื่อว่า ฌานานาคามี. 4. පරිසාසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาปริสาสูตร 96. චතුත්ථෙ න බාහුලිකා හොන්තීති පච්චයබාහුල්ලිකා න හොන්ති. න සාථලිකාති තිස්සො සික්ඛා සිථිලං කත්වා න ගණ්හන්ති. ඔක්කමනෙ නික්ඛිත්තධුරාති [Pg.223] ඔක්කමනං වුච්චති අවගමනට්ඨෙන පඤ්ච නීවරණානි, තෙසු නික්ඛිත්තධුරා. පවිවෙකෙ පුබ්බඞ්ගමාති කායචිත්තඋපධිවිවෙකසඞ්ඛාතෙ තිවිධෙපි විවෙකෙ පුබ්බඞ්ගමා. වීරියං ආරභන්තීති දුවිධම්පි වීරියං පග්ගණ්හන්ති. අප්පත්තස්සාති ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලසඞ්ඛාතස්ස අප්පත්තවිසෙසස්ස. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පච්ඡිමා ජනතාති සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකාදයො. දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජතීති ආචරියුපජ්ඣායෙහි කතං අනුකරොති. යං තාය ජනතාය ආචරියුපජ්ඣායෙසු දිට්ඨං, තස්ස අනුගතිං ආපජ්ජති නාම. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අග්ගවතී පරිසාති, භික්ඛවෙ, අයං පරිසා අග්ගපුග්ගලවතී නාම වුච්චති. ๙๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า น พาหุลิกา โหนฺติ ความว่า ไม่เป็นผู้มักมากในปัจจัย. บทว่า น สาถลิกา ความว่า ไม่ทำสิกขา ๓ ให้ย่อหย่อนแล้วถือเอา. บทว่า โอกฺกมเน นิกฺขิตฺตธุรา ความว่า นิวรณ์ ๕ ท่านเรียกว่า โอกกมนะ เพราะมีอรรถว่าหยั่งลง, (ภิกษุเหล่านั้น) เป็นผู้มีธุระอันวางแล้วในนิวรณ์ ๕ เหล่านั้น. บทว่า ปวิเวเก ปุพฺพงฺคมา ความว่า เป็นผู้นำหน้าในวิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่าง คือ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก. บทว่า วีริยํ อารภนฺติ ความว่า ย่อมประคองความเพียรแม้ทั้ง ๒ อย่าง. บทว่า อปฺปตฺตสฺส ได้แก่ แห่งธรรมวิเศษที่ยังไม่บรรลุ คือ ฌาน วิปัสสนา มรรค และผล. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ปจฺฉิมา ชนตา ได้แก่ สัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกเป็นต้น. บทว่า ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมทำตามสิ่งที่อาจารย์และอุปัชฌาย์ทำแล้ว. คือ ชนรุ่นหลังนั้นเห็นสิ่งใดในอาจารย์และอุปัชฌาย์ทั้งหลาย ชื่อว่าย่อมถึงการทำตามสิ่งนั้น. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว อคฺควตี ปริสา ความว่า ภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่า บริษัทมีบุคคลผู้เลิศ. භණ්ඩනජාතාති ජාතභණ්ඩනා. කලහජාතාති ජාතකලහා. භණ්ඩනන්ති චෙත්ථ කලහස්ස පුබ්බභාගො, හත්ථපරාමාසාදිවසෙන වීතික්කමො කලහො නාම. විවාදාපන්නාති විරුද්ධවාදං ආපන්නා. මුඛසත්තීහීති ගුණවිජ්ඣනට්ඨෙන ඵරුසා වාචා ‘‘මුඛසත්තියො’’ති වුච්චන්ති, තාහි මුඛසත්තීහි. විතුදන්තා විහරන්තීති විජ්ඣන්තා විචරන්ති. บทว่า ภณฺฑนชาตา ความว่า เป็นผู้มีการทะเลาะวิวาทเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า กลหชาตา ความว่า เป็นผู้มีการทะเลาะวิวาทเกิดขึ้นแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า ภณฺฑนํ คือ ส่วนเบื้องต้นของการทะเลาะวิวาท, การล่วงเกินด้วยสามารถแห่งการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กลหะ. บทว่า วิวาทาปนฺนา ความว่า ถึงแล้วซึ่งวาทะที่ขัดแย้งกัน. บทว่า มุขสตฺตีหิ ความว่า ผรุสวาจา ท่านเรียกว่า “มุขสัตติ” เพราะมีอรรถว่าเสียดแทงคุณ, (ทิ่มแทงกัน) ด้วยหอกคือปากเหล่านั้น. บทว่า วิตุเทนฺตา วิหรนฺติ ความว่า เที่ยวทิ่มแทงกันอยู่. සමග්ගාති සහිතා. සම්මොදමානාති සමප්පවත්තමොදා. ඛීරොදකීභූතාති ඛීරොදකං විය භූතා. පියචක්ඛූහීති උපසන්තෙහි මෙත්තචක්ඛූහි. පීති ජායතීති පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජති. කායො පස්සම්භතීති නාමකායොපි රූපකායොපි විගතදරථො හොති. පස්සද්ධකායොති අසාරද්ධකායො. සුඛං වෙදියතීති කායිකචෙතසිකසුඛං වෙදියති. සමාධියතීති ආරම්මණෙ සම්මා ඨපීයති. บทว่า สมคฺคา ความว่า พร้อมเพรียงกัน. บทว่า สมฺโมทมานา ความว่า มีความบันเทิงเป็นไปเสมอกัน. บทว่า ขีโรทกีภูตา ความว่า เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ. บทว่า ปิยจกฺขูหิ ความว่า ด้วยจักษุอันสงบระงับ ประกอบด้วยเมตตา. บทว่า ปีติ ชายติ ความว่า ปีติ ๕ อย่างย่อมเกิดขึ้น. บทว่า กาโย ปสฺสมฺภติ ความว่า ทั้งนามกายและรูปกายย่อมมีความกระวนกระวายไปปราศแล้ว. บทว่า ปสฺสทฺธกาโย ความว่า ผู้มีกายไม่กระสับกระส่าย. บทว่า สุขํ เวทิยติ ความว่า ย่อมเสวยสุขทางกายและทางใจ. บทว่า สมาธิยติ ความว่า (จิต) ย่อมตั้งมั่นในอารมณ์โดยชอบ. ථුල්ලඵුසිතකෙති මහාඵුසිතකෙ. පබ්බතකන්දරපදරසාඛාති එත්ථ කන්දරො නාම ‘‘ක’’න්ති ලද්ධනාමෙන උදකෙන දාරිතො උදකභින්නො පබ්බතප්පදෙසො, යො ‘‘නිතම්භො’’තිපි ‘‘නදිකුඤ්ජො’’තිපි වුච්චති. පදරං නාම අට්ඨ මාසෙ දෙවෙ අවස්සන්තෙ ඵලිතො භූමිප්පදෙසො. සාඛාති කුසොබ්භගාමිනියො ඛුද්දකමාතිකායො. කුසොබ්භාති ඛුද්දකආවාටා. මහාසොබ්භාති මහාආවාටා. කුන්නදියොති ඛුද්දකනදියො. මහානදියොති ගඞ්ගායමුනාදිකා මහාසරිතා. บทว่า ถุลฺลผุสิตเก ความว่า เมื่อฝนมีเม็ดใหญ่. ในบทว่า ปพฺพตกนฺทรปทรสาขา นี้ ชื่อว่า กันดร คือ บริเวณภูเขาที่ถูกน้ำซึ่งได้ชื่อว่า “กะ” กัดเซาะให้แตกพัง, ซึ่งท่านเรียกว่า “นิตัมภะ” บ้าง “นทีกุญชะ” บ้าง. ชื่อว่า ปทระ คือ บริเวณพื้นดินที่แตกแยกออกเมื่อฝนไม่ตกตลอด ๘ เดือน. บทว่า สาขา คือ ร่องน้ำเล็กๆ ที่ไหลไปสู่หนองน้ำ. บทว่า กุโสพฺภา คือ หลุมเล็กๆ. บทว่า มหาโสพฺภา คือ หลุมใหญ่. บทว่า กุนฺนทิโย คือ แม่น้ำเล็กๆ. บทว่า มหานทิโย คือ แม่น้ำใหญ่มีแม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนาเป็นต้น. 5-7. පඨමආජානීයසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๗. อรรถกถาปฐมอาชานียสูตรเป็นต้น 97-99. පඤ්චමෙ [Pg.224] අඞ්ගෙහීති ගුණඞ්ගෙහි. රාජාරහොති රඤ්ඤො අරහො අනුච්ඡවිකො. රාජභොග්ගොති රඤ්ඤො උපභොගභූතො. රඤ්ඤො අඞ්ගන්ති රඤ්ඤො හත්ථපාදාදිඅඞ්ගසමතාය අඞ්ගන්තෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. වණ්ණසම්පන්නොති සරීරවණ්ණෙන සම්පන්නො. බලසම්පන්නොති කායබලෙන සම්පන්නො. ආහුනෙය්‍යොති ආහුතිසඞ්ඛාතං පිණ්ඩපාතං පටිග්ගහෙතුං යුත්තො. පාහුනෙය්‍යොති පාහුනකභත්තස්ස අනුච්ඡවිකො. දක්ඛිණෙය්‍යොති දසවිධදානවත්ථුපරිච්චාගවසෙන සද්ධාදානසඞ්ඛාතාය දක්ඛිණාය අනුච්ඡවිකො. අඤ්ජලිකරණීයොති අඤ්ජලිපග්ගහණස්ස අනුච්ඡවිකො. අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති සබ්බලොකස්ස අසදිසං පුඤ්ඤවිරුහනට්ඨානං. ๙๗-๙๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า องฺเคหิ ความว่า ด้วยองค์คือคุณ. บทว่า ราชารโห ความว่า สมควร เหมาะสมแก่พระราชา. บทว่า ราชโภคฺโค ความว่า เป็นเครื่องอุปโภคของพระราชา. บทว่า รญฺโญ องฺคํ ความว่า ถึงการนับว่า เป็นองค์ทีเดียว เพราะเป็นเหมือนองค์มีมือและเท้าเป็นต้นของพระราชา. บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยสีแห่งสรีระ. บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังกาย. บทว่า อาหุเนยฺโย ความว่า สมควรเพื่อจะรับบิณฑบาตที่เรียกว่า อาหุติ. บทว่า ปาหุเนยฺโย ความว่า สมควรแก่ภัตตาหารสำหรับแขก. บทว่า ทกฺขิเณยฺโย ความว่า สมควรแก่ทักษิณาที่เรียกว่า สัทธาทาน ด้วยสามารถแห่งการบริจาคทานวัตถุ ๑๐ อย่าง. บทว่า อญฺชลิกรณีโย ความว่า สมควรแก่การประนมมือ. บทว่า อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส ความว่า เป็นที่งอกงามแห่งบุญอันไม่มีที่เปรียบของโลกทั้งปวง. වණ්ණසම්පන්නොති ගුණවණ්ණෙන සම්පන්නො. බලසම්පන්නොති වීරියබලෙන සම්පන්නො. ජවසම්පන්නොති ඤාණජවෙන සම්පන්නො. ථාමවාති ඤාණථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරපරක්කමො. අනික්ඛිත්තධුරොති අට්ඨපිතධුරො පග්ගහිතධුරො, අග්ගඵලං අරහත්තං අප්පත්වා වීරියධුරං න නික්ඛිපිස්සාමීති එවං පටිපන්නො. ඉමස්මිං සුත්තෙ චතුසච්චවසෙන සොතාපත්තිමග්ගො, සොතාපත්තිමග්ගෙන ච ඤාණජවසම්පන්නතා කථිතාති. ඡට්ඨෙ තීණි ච මග්ගානි තීණි ච ඵලානි, තීහි මග්ගඵලෙහි ච ඤාණජවසම්පන්නතා කථිතා. සත්තමෙ අරහත්තඵලං, අරහත්තඵලෙනෙව ච මග්ගකිච්චං කථිතං. ඵලං පන ජවිතජවෙන උප්පජ්ජනතො ජවොති ච වත්තුං වට්ටති. บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวรรณะคือคุณ. บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังคือวิริยะ. บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณ. บทว่า ถามวา ความว่า ประกอบด้วยกำลังคือญาณ. บทว่า ทฬฺหปรักฺกโม ความว่า มีความบากบั่นมั่นคง. บทว่า อนิกฺขิตฺตธุโร ความว่า ผู้ไม่วางธุระ คือผู้ประคองธุระไว้, ปฏิบัติอยู่อย่างนี้ว่า ‘เมื่อยังไม่บรรลุอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ เราจักไม่วางธุระคือความเพียร’. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวโสดาปัตติมรรคด้วยสามารถแห่งสัจจะ ๔ และกล่าวความสมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณด้วยโสดาปัตติมรรค. ในสูตรที่ ๖ ท่านกล่าวถึงมรรค ๓ และผล ๓ และกล่าวถึงความสมบูรณ์ด้วยความเร็วคือญาณด้วยมรรคผล ๓. ในสูตรที่ ๗ ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล และกล่าวถึงกิจแห่งมรรคด้วยอรหัตตผลนั่นเอง. ส่วนผล ย่อมควรเรียกว่า ชวะ ได้ เพราะเกิดขึ้นด้วยชวนะที่รวดเร็ว. 8. පොත්ථකසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาโปตถกสูตร 100. අට්ඨමෙ නවොති කරණං උපාදාය වුච්චති. පොත්ථකොති වාකමයවත්ථං. මජ්ඣිමොති පරිභොගමජ්ඣිමො. ජිණ්ණොති පරිභොගජිණ්ණො. උක්ඛලිපරිමජ්ජනන්ති උක්ඛලිපරිපුඤ්ඡනං දුස්සීලොති නිස්සීලො. දුබ්බණ්ණතායාති ගුණවණ්ණාභාවෙන දුබ්බණ්ණතාය. දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්තීති තෙන කතං අනුකරොන්ති. න මහප්ඵලං හොතීති විපාකඵලෙන මහප්ඵලං න හොති. න මහානිසංසන්ති විපාකානිසංසෙනෙව න මහානිසංසං. අප්පග්ඝතායාති [Pg.225] විපාකග්ඝෙන අප්පග්ඝතාය. කාසිකං වත්ථන්ති තීහි කප්පාසඅංසූහි සුත්තං කන්තිත්වා කතවත්ථං, තඤ්ච ඛො කාසිරට්ඨෙයෙව උට්ඨිතං. සෙසං උත්තානමෙව. සීලං පනෙත්ථ මිස්සකං කථිතන්ති. ๑๐๐. ในอรรถกถาสูตรที่ ๘ คำว่า ใหม่ ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำ คำว่า ผ้าเปลือกไม้ คือผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้ คำว่า ปานกลาง คือปานกลางโดยการบริโภค คำว่า เก่า คือเก่าโดยการบริโภค คำว่า เครื่องเช็ดหม้อข้าว คือการเช็ดหม้อข้าว คำว่า ผู้ทุศีล คือผู้ไม่มีศีล คำว่า เพราะมีผิวพรรณทราม คือเพราะไม่มีวรรณะคือคุณ และเพราะมีผิวพรรณทราม คำว่า ย่อมถึงทิฏฐานุคติ คือย่อมทำตามสิ่งที่บุคคลนั้นทำ คำว่า ไม่มีผลมาก คือไม่มีผลมากโดยวิบากผล คำว่า ไม่มีอานิสงส์มาก คือไม่มีอานิสงส์มากโดยวิบากานิสงส์ คำว่า เพราะมีค่าน้อย คือเพราะมีค่าน้อยโดยค่าคือวิบาก คำว่า ผ้ากาสิกพัสตร์ คือผ้าที่กรอด้ายด้วยเส้นฝ้าย ๓ เส้นแล้วทอขึ้น และผ้าชนิดนั้นเกิดขึ้นในแคว้นกาสีเท่านั้น ที่เหลือตื้นทั้งนั้น ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงศีลที่เจือปนกัน 9. ලොණකපල්ලසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาโลณกปัลลสูตร 101. නවමෙ යථා යථායන්ති යථා යථා අයං. තථා තථා තන්ති තථා තථා තං කම්මං. ඉදං වුත්තං හොති – යො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘යථා යථා කම්මං කරොති, තථා තථාස්ස විපාකං පටිසංවෙදියතෙව. න හි සක්කා කතස්ස කම්මස්ස විපාකං පටිසෙධෙතුං. තස්මා යත්තකං කම්මං කරොති, තත්තකස්ස විපාකං පටිසංවෙදියතෙවා’’ති. එවං සන්තන්ති එවං සන්තෙ. බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොතීති යං මග්ගභාවනතො පුබ්බෙ උපපජ්ජවෙදනීයං කම්මං කතං, තස්ස අවස්සං පටිසංවෙදනීයත්තා බ්‍රහ්මචරියං වුත්ථම්පි අවුත්ථමෙව හොති. ඔකාසො න පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති යස්මා ච එවං සන්තෙ තෙන කම්මායූහනඤ්චෙව විපාකානුභවනා ච හොති, තස්මා හෙතුනා නයෙන වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය ඔකාසො න පඤ්ඤායති නාම. ๑๐๑. ในอรรถกถาสูตรที่ ๙ บทว่า ยถา ยถายํ พึงตัดบทเป็น ยถา ยถา อยํ (บุรุษนี้...โดยประการใดๆ) บทว่า ตถา ตถา ตํ คือ ตถา ตถา ตํ กมฺมํ (โดยประการนั้นๆ...กรรมนั้น) ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ คือ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "บุคคลทำกรรมโดยประการใดๆ ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยประการนั้นๆ นั่นเทียว. จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถจะห้ามวิบากของกรรมที่ทำแล้วได้. เพราะฉะนั้น บุคคลทำกรรมไว้เท่าใด ย่อมเสวยวิบากของกรรมเท่านั้นนั่นเทียว" ดังนี้. บทว่า เอวํ สนฺตํ คือ เมื่อเป็นเช่นนั้น. บทว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี คือ อุปปัชชเวทนียกรรมใดที่บุคคลทำไว้ก่อนการเจริญมรรค เพราะกรรมนั้นจะต้องเสวยผลอย่างแน่นอน พรหมจรรย์แม้ได้ประพฤติแล้ว ก็เป็นเหมือนไม่ได้ประพฤติเลย. บทว่า โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมไม่ปรากฏ คือ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนั้นย่อมมีการขวนขวายในกรรมและการเสวยวิบาก เพราะฉะนั้น โดยเหตุผลและนัย โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์จึงไม่ปรากฏ යථා යථා වෙදනීයන්ති යෙන යෙනාකාරෙන වෙදිතබ්බං. තථා තථාස්ස විපාකං පටිසංවෙදියතීති තෙන තෙනාකාරෙන අස්ස විපාකං පච්චනුභොති. ඉදං වුත්තං හොති – යදෙතං සත්තසු ජවනෙසු පඨමජවනකම්මං සති පච්චයෙ විපාකවාරං ලභන්තමෙව දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හොති, අසති අහොසිකම්මං නාම. යඤ්ච සත්තමජවනකම්මං සති පච්චයෙ උපපජ්ජවෙදනීයං හොති, අසති අහොසිකම්මං නාම. යඤ්ච මජ්ඣෙ පඤ්චජවනකම්මං යාව සංසාරප්පවත්ති, තාව අපරපරියායවෙදනීයං නාම හොති. එතෙසු ආකාරෙසු යෙන යෙනාකාරෙන වෙදිතබ්බං කම්මං අයං පුරිසො කරොති, තෙන තෙනෙවස්ස විපාකං පටිසංවෙදියති නාම. අට්ඨකථායඤ්හි ලද්ධවිපාකවාරමෙව කම්මං යථාවෙදනීයං කම්මං නාමාති වුත්තං. එවං සන්තං, භික්ඛවෙ, බ්‍රහ්මචරියවාසො හොතීති කම්මක්ඛයකරස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛෙපෙතබ්බකම්මසම්භවතො වාසො නාම හොති, වුත්ථං සුවුත්ථමෙව හොතීති [Pg.226] අත්ථො. ඔකාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති යස්මා එවං සන්තෙ තෙන තෙන මග්ගෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන තෙසු තෙසු භවෙසු ආයතිං වට්ටදුක්ඛං න උප්පජ්ජති, තස්මා ඔකාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය. บทว่า พึงเสวยผลโดยประการใดๆ คือ พึงเสวยผลโดยอาการใดๆ. บทว่า ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยประการนั้นๆ คือ ย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยอาการนั้นๆ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ คือ กรรมที่เกิดในชวนะที่ ๑ ในบรรดาชวนะ ๗ ขณะ เมื่อมีปัจจัย ได้โอกาสให้ผล ก็เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม เมื่อไม่มีปัจจัย ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. และกรรมที่เกิดในชวนะที่ ๗ เมื่อมีปัจจัย ก็เป็นอุปปัชชเวทนียกรรม เมื่อไม่มีปัจจัย ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. และกรรมที่เกิดในชวนะ ๕ ขณะในท่ามกลาง ตราบใดที่สังสารวัฏยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นก็ชื่อว่าเป็นอปราปริยายเวทนียกรรม. ในบรรดาอาการเหล่านี้ บุรุษนี้ทำกรรมที่พึงเสวยผลโดยอาการใดๆ ก็ชื่อว่าย่อมเสวยวิบากของกรรมนั้นโดยอาการนั้นๆ นั่นเทียว. จริงอยู่ ในอรรถกถาท่านกล่าวว่า กรรมที่ได้โอกาสให้ผลนั่นแหละ ชื่อว่ายถาเวทนียกรรม. บทว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมมี คือ เพราะพรหมจรรย์อันกระทำซึ่งความสิ้นกรรม มีกรรมที่พึงให้สิ้นไปได้ จึงชื่อว่าเป็นการอยู่ ความหมายคือ การอยู่ประพฤติแล้วเป็นการอยู่ประพฤติดีแล้วนั่นเอง. บทว่า โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบย่อมปรากฏ คือ เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น วัฏทุกข์ในภพนั้นๆ ในกาลต่อไปย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะความดับแห่งอภิสังขารวิญญาณด้วยมรรคนั้นๆ เพราะฉะนั้น โอกาสเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบจึงปรากฏ ඉදානි තං යථාවෙදනීයකම්මසභාවං දස්සෙන්තො ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ අප්පමත්තකන්ති පරිත්තං ථොකං මන්දං ලාමකං. තාදිසංයෙවාති තංසරික්ඛකමෙව. දිට්ඨධම්මවෙදනීයන්ති තස්මිං කම්මෙයෙව දිට්ඨධම්මෙ විපච්චිතබ්බං විපාකවාරං ලභන්තං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හොති. නාණුපි ඛායතීති දුතියෙ අත්තභාවෙ අණුපි න ඛායති, අණුමත්තම්පි දුතියෙ අත්තභාවෙ විපාකං න දෙතීති අත්ථො. බහුදෙවාති බහුකං පන විපාකං කිමෙව දස්සතීති අධිප්පායො. අභාවිතකායොතිආදීහි කායභාවනාරහිතො වට්ටගාමී පුථුජ්ජනො දස්සිතො. පරිත්තොති පරිත්තගුණො. අප්පාතුමොති ආතුමා වුච්චති අත්තභාවො, තස්මිං මහන්තෙපි ගුණපරිත්තතාය අප්පාතුමොයෙව. අප්පදුක්ඛවිහාරීති අප්පකෙනපි පාපෙන දුක්ඛවිහාරී. භාවිතකායොතිආදීහි ඛීණාසවො දස්සිතො. සො හි කායානුපස්සනාසඞ්ඛාතාය කායභාවනාය භාවිතකායො නාම. කායස්ස වා වඩ්ඪිතත්තා භාවිතකායො. භාවිතසීලොති වඩ්ඪිතසීලො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පඤ්චද්වාරභාවනාය වා භාවිතකායො. එතෙන ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං වුත්තං, භාවිතසීලොති ඉමිනා සෙසානි තීණි සීලානි. අපරිත්තොති න පරිත්තගුණො. මහත්තොති අත්තභාවෙ පරිත්තෙපි ගුණමහන්තතාය මහත්තො. අප්පමාණවිහාරීති ඛීණාසවස්සෙතං නාමමෙව. සො හි පමාණකරානං රාගාදීනං අභාවෙන අප්පමාණවිහාරී නාම. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสภาวะของยถาเวทนียกรรมนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า เล็กน้อย คือ เล็กน้อย นิดหน่อย อ่อนกำลัง เลวทราม. บทว่า เช่นนั้นนั่นเทียว คือ มีลักษณะเช่นนั้นนั่นเอง. บทว่า เป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม คือ กรรมที่ได้โอกาสให้ผลซึ่งพึงให้ผลในทิฏฐธรรมในกรรมนั้นนั่นเอง ชื่อว่าทิฏฐธรรมเวทนียกรรม. บทว่า แม้แต่น้อยก็ไม่ปรากฏ คือ แม้แต่น้อยก็ไม่ปรากฏในอัตภาพที่สอง ความว่า แม้แต่น้อยก็ไม่ให้ผลในอัตภาพที่สอง. บทว่า มากทีเดียว คือ ส่วนผลมากจะให้ได้อย่างไร อธิบายว่าอย่างนี้. ด้วยบทเป็นต้นว่า มีกายที่ไม่ได้อบรม ทรงแสดงถึงปุถุชนผู้เวียนว่ายในวัฏฏะ ผู้ปราศจากกายภาวนา. บทว่า น้อย คือ มีคุณน้อย. บทว่า มีอัตภาพน้อย คือ อัตภาพเรียกว่าอาตุมา แม้ในอัตภาพนั้นจะใหญ่ แต่เพราะมีคุณน้อย จึงเป็นผู้มีอัตภาพน้อยนั่นเอง. บทว่า มีปกติอยู่เป็นทุกข์น้อย คือ เป็นผู้มีปกติอยู่เป็นทุกข์แม้ด้วยบาปเพียงเล็กน้อย. ด้วยบทเป็นต้นว่า มีกายที่อบรมแล้ว ทรงแสดงถึงพระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นชื่อว่ามีกายอันอบรมแล้วด้วยกายภาวนาที่เรียกว่ากายานุปัสสนา. หรือชื่อว่ามีกายอันเจริญแล้ว เพราะกายเจริญแล้ว. บทว่า มีศีลที่อบรมแล้ว คือ มีศีลอันเจริญแล้ว. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. หรือชื่อว่ามีกายอันอบรมแล้วด้วยภาวนาในปัญจทวาร. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอินทรียสังวรศีล, ด้วยบทว่า มีศีลที่อบรมแล้ว นี้ ท่านกล่าวถึงศีล ๓ ที่เหลือ. บทว่า ไม่น้อย คือ มีคุณไม่น้อย. บทว่า มีอัตภาพใหญ่ คือ แม้อัตภาพจะเล็กน้อย แต่เพราะมีคุณยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่ามหัตตะ. บทว่า มีปกติอยู่หาประมาณมิได้ นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพเท่านั้น. จริงอยู่ ท่านชื่อว่าอัปปมาณวิหารี เพราะไม่มีราคะเป็นต้นอันเป็นเครื่องกระทำให้มีประมาณ පරිත්තෙති ඛුද්දකෙ. උදකමල්ලකෙති උදකසරාවෙ. ඔරබ්භිකොති උරබ්භසාමිකො. උරබ්භඝාතකොති සූනකාරො. ජාපෙතුං වාති ධනජානියා ජාපෙතුං. ඣාපෙතුන්තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. යථාපච්චයං වා කාතුන්ති යථා ඉච්ඡති, තථා කාතුං. උරබ්භධනන්ති එළකඅග්ඝනකමූලං. සො පනස්ස සචෙ ඉච්ඡති, දෙති. නො චෙ ඉච්ඡති, ගීවායං ගහෙත්වා [Pg.227] නික්කඩ්ඪාපෙති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති. บทว่า เล็กน้อย คือ ในของเล็กน้อย. บทว่า ในถ้วยน้ำ คือ ในภาชนะใส่น้ำ. บทว่า คนเลี้ยงแกะ คือ เจ้าของแกะ. บทว่า คนฆ่าแกะ คือ นายพรานเนื้อ. บทว่า หรือเพื่อให้เสื่อม คือ เพื่อให้เสื่อมด้วยความสิ้นทรัพย์. มีบาลีว่า ฌาเปตุนฺติ ก็มี, ความหมายก็อย่างนี้แหละ. บทว่า หรือเพื่อกระทำตามสมควรแก่เหตุ คือ เพื่อกระทำตามที่ต้องการ. บทว่า ทรัพย์ค่าแกะ คือ ทรัพย์อันเป็นค่าตัวแกะ. อนึ่ง บุคคลนั้น ถ้าต้องการ ก็ให้แก่เขา. ถ้าไม่ต้องการ ก็จับที่คอแล้วให้ลากออกไป. ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว. อนึ่ง ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ 10. පංසුධොවකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาปังสโธวกสูตร 102. දසමෙ ධොවතීති වික්ඛාලෙති. සන්ධොවතීති සුට්ඨු ධොවති, පුනප්පුනං ධොවති. නිද්ධොවතීති නිග්ගණ්හිත්වා ධොවති. අනිද්ධන්තකසාවන්ති අනීහතදොසං අනපනීතකසාවං. පභඞ්ගූති පභිජ්ජනසභාවං, අධිකරණීයං ඨපෙත්වා මුට්ඨිකාය පහටමත්තං භිජ්ජති. පට්ටිකායාති සුවණ්ණපට්ටකාය. ගීවෙය්‍යකෙති ගීවාලඞ්කාරෙ. ๑๐๒. ในสูตรที่ 10 บทว่า โธวติ ความว่า ย่อมล้าง. บทว่า สนฺโธวติ ความว่า ย่อมล้างอย่างดี, ย่อมล้างบ่อยๆ. บทว่า นิทฺโธวติ ความว่า กดแล้วล้าง. บทว่า อนิทฺธนฺตกสาวํ ความว่า มีโทษคือมลทินที่ยังนำออกไปไม่ได้ คือมีกากที่ยังไม่ได้ชำระ. บทว่า ปภงฺคู ความว่า มีความแตกสลายเป็นสภาพ, คือวางไว้บนทั่ง พอถูกค้อนทุบก็แตก. บทว่า ปฏฺฏิกาย ความว่า ด้วยแผ่นทอง. บทว่า คีเวยฺยเก ความว่า ด้วยเครื่องประดับคอ. අධිචිත්තන්ති සමථවිපස්සනාචිත්තං. අනුයුත්තස්සාති භාවෙන්තස්ස. සචෙතසොති චිත්තසම්පන්නො. දබ්බජාතිකොති පණ්ඩිතජාතිකො. කාමවිතක්කාදීසු කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නො විතක්කො කාමවිතක්කො. බ්‍යාපාදවිහිංසසම්පයුත්තා විතක්කා බ්‍යාපාදවිහිංසවිතක්කා නාම. ඤාතිවිතක්කාදීසු ‘‘අම්හාකං ඤාතකා බහූ පුඤ්ඤවන්තා’’තිආදිනා නයෙන ඤාතකෙ ආරබ්භ උප්පන්නො විතක්කො ඤාතිවිතක්කො. ‘‘අසුකො ජනපදො ඛෙමො සුභික්ඛො’’තිආදිනා නයෙන ජනපදමාරබ්භ උප්පන්නො විතක්කො ජනපදවිතක්කො. ‘‘අහො වත මං පරෙ න අවජානෙය්‍යු’’න්ති එවං උප්පන්නො විතක්කො අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො නාම. ධම්මවිතක්කාවසිස්සන්තීති ධම්මවිතක්කා නාම දසවිපස්සනුපක්කිලෙසවිතක්කා. සො හොති සමාධි න චෙව සන්තොති සො අවසිට්ඨධම්මවිතක්කො විපස්සනාසමාධි අවූපසන්තකිලෙසත්තා සන්තො න හොති. න පණීතොති න අතප්පකො. නප්පටිප්පස්සද්ධිලද්ධොති න කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධො. න එකොදිභාවාධිගතොති න එකග්ගභාවප්පත්තො. සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතොති සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ නිග්ගණ්හිත්වා වාරෙත්වා වාරිතො, න කිලෙසානං ඡින්නන්තෙ උප්පන්නො, කිලෙසෙ පන වාරෙත්වා උප්පන්නො. บทว่า อธิจิตฺตํ ได้แก่ สมถวิปัสสนาจิต. บทว่า อนุยุตฺตสฺส ได้แก่ ผู้เจริญอยู่. บทว่า สเจตโส ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยจิต. บทว่า ทพฺพชาติโก ได้แก่ ผู้มีชาติแห่งบัณฑิต. ในบรรดากามวิตกเป็นต้น วิตกที่เกิดขึ้นปรารภกามทั้งหลาย ชื่อว่า กามวิตก. วิตกทั้งหลายที่ประกอบด้วยพยาบาทและวิหิงสา ชื่อว่า พยาบาทวิตกและวิหิงสาวิตก. ในบรรดาญาติวิตกเป็นต้น วิตกที่เกิดขึ้นปรารภญาติทั้งหลายด้วยนัยเป็นต้นว่า "ญาติของเรามีมาก มีบุญ" ชื่อว่า ญาติวิตก. วิตกที่เกิดขึ้นปรารภชนบทด้วยนัยเป็นต้นว่า "ชนบทชื่อโน้นเกษม มีภิกษาหารสมบูรณ์" ชื่อว่า ชนปทวิตก. วิตกที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอคนอื่นอย่าดูหมิ่นเราเลย" ชื่อว่า วิตกที่ประกอบด้วยความไม่ถูกดูหมิ่น. บทว่า ธมฺมวิตกฺกาวสิสฺสนฺตีติ ความว่า ธรรมวิตกที่เหลืออยู่ ได้แก่ วิตกที่เป็นวิปัสสนูปกิเลส 10. บทว่า โส โหติ สมาธิ น เจว สนฺโตติ ความว่า ธรรมวิตกที่เหลืออยู่นั้น คือวิปัสสนาสมาธิ ไม่ชื่อว่าสงบ เพราะกิเลสยังไม่สงบระงับ. บทว่า น ปณีโต ความว่า ไม่ประณีต. บทว่า นปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ ความว่า ไม่ใช่สมาธิที่ได้มาด้วยความสงบระงับแห่งกิเลส. บทว่า น เอโกทิภาวาธิคโต ความว่า ไม่ใช่สมาธิที่บรรลุถึงความเป็นหนึ่ง. บทว่า สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต ความว่า เป็นสมาธิที่ต้องข่มและห้ามกิเลสไว้ด้วยความเพียรพยายาม ไม่ใช่เกิดขึ้นเมื่อสิ้นกิเลส แต่เกิดขึ้นเพราะห้ามกิเลสไว้. හොති [Pg.228] සො, භික්ඛවෙ, සමයොති එත්ථ සමයො නාම උතුසප්පායං ආහාරසප්පායං සෙනාසනසප්පායං පුග්ගලසප්පායං ධම්මස්සවනසප්පායන්ති ඉමෙසං පඤ්චන්නං සප්පායානං පටිලාභකාලො. යං තං චිත්තන්ති යස්මිං සමයෙ තං විපස්සනාචිත්තං. අජ්ඣත්තංයෙව සන්තිට්ඨතීති අත්තනියෙව තිට්ඨති. නියකජ්ඣත්තඤ්හි ඉධ අජ්ඣත්තං නාම. ගොචරජ්ඣත්තම්පි වට්ටති. පුථුත්තාරම්මණං පහාය එකස්මිං නිබ්බානගොචරෙයෙව තිට්ඨතීති වුත්තං හොති. සන්නිසීදතීති සුට්ඨු නිසීදති. එකොදි හොතීති එකග්ගං හොති. සමාධියතීති සම්මා ආධියති. සන්තොතිආදීසු පච්චනීකකිලෙසවූපසමෙන සන්තො. අතප්පකට්ඨෙන පණීතො. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධලද්ධො. එකග්ගභාවං ගතත්තා එකොදිභාවාධිගතො. කිලෙසානං ඡින්නන්තෙ උප්පන්නත්තා න සප්පයොගෙන කිලෙසෙ නිග්ගණ්හිත්වා වාරෙත්වා වාරිතොති න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. එත්තාවතා අයං භික්ඛු විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො නාම හොති. ในบทว่า โหติ โส ภิกฺขเว สมโย นี้ คำว่า สมโย ได้แก่ กาลที่ได้สัปปายะ 5 ประการเหล่านี้ คือ อุตุสัปปายะ อาหารสัปปายะ เสนาสนสัปปายะ บุคคลสัปปายะ และธรรมสวนสัปปายะ. บทว่า ยํ ตํ จิตฺตํ ความว่า ในสมัยใด วิปัสสนาจิตนั้น. บทว่า อชฺฌตฺตํเยว สนฺติฏฺฐติ ความว่า ย่อมตั้งมั่นอยู่ภายในตนเท่านั้น. จริงอยู่ ในที่นี้ ภาวะภายในของตนนั่นแหละ ชื่อว่า อัชฌัตตะ. แม้โคจรอัชฌัตตะ (อารมณ์ภายใน) ก็ควร. ท่านกล่าวอธิบายว่า ละอารมณ์ต่างๆ แล้วตั้งมั่นอยู่ในนิพพานโคจรอย่างเดียวเท่านั้น. บทว่า สนฺนิสีทติ ความว่า ย่อมนั่งลงอย่างดี. บทว่า เอโกทิ โหติ ความว่า ย่อมเป็นหนึ่ง. บทว่า สมาธิยติ ความว่า ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ. ในบทว่า สนฺโต เป็นต้น ชื่อว่า สงบ เพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกสงบระงับ. ชื่อว่า ประณีต เพราะมีความหมายว่าทำให้ยินดี. ชื่อว่า ได้มาด้วยความสงบระงับ เพราะได้มาด้วยความสงบระงับแห่งกิเลส. ชื่อว่า บรรลุถึงความเป็นหนึ่ง เพราะถึงความเป็นหนึ่ง. เพราะเกิดขึ้นเมื่อสิ้นกิเลส จึงไม่ชื่อว่าถูกห้ามไว้ด้วยการข่มและห้ามกิเลสด้วยความเพียร คือไม่เป็นสมาธิที่ต้องข่มและห้ามไว้ด้วยความเพียร. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุนี้ชื่อว่าพ้นจากวัฏฏะแล้วบรรลุอรหัตตผล. ඉදානි ඛීණාසවස්ස සතො අභිඤ්ඤාපටිපදං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ. තත්ථ අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයස්සාති අභිජානිත්වා පච්චක්ඛං කාතබ්බස්ස. සති සතිආයතනෙති පුබ්බහෙතුසඞ්ඛාතෙ චෙව ඉදානි ච පටිලද්ධබ්බෙ අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානාදිභෙදෙ ච සති සතිකාරණෙ. විත්ථාරතො පන අයං අභිඤ්ඤාකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.365 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ආසවානං ඛයාතිආදි චෙත්ථ ඵලසමාපත්තිවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปฏิปทาแห่งอภิญญาของพระขีณาสพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกรณียสฺส ความว่า แห่งธรรมที่พึงกระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง คือพึงทำให้ประจักษ์หลังจากรู้ด้วยญาณพิเศษ. บทว่า สติ สติอายตเน ความว่า เมื่อเหตุมีอยู่ คือเมื่อเหตุอันนับว่าเป็นบุพพเหตุมีอยู่ และเมื่อเหตุที่พึงได้ในบัดนี้มีประการต่างๆ มีอภิญญาปาทกฌานเป็นต้นมีอยู่. แต่อภิญญากถานี้ พึงทราบโดยพิสดารตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. 2.365 เป็นต้น) นั่นเทียว. และในที่นี้ พึงทราบว่า คำเป็นต้นว่า อาสวานํ ขยา ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งผลสมาบัติ. 11. නිමිත්තසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถานิมิตตสูตร 103. එකාදසමෙපි අධිචිත්තං සමථවිපස්සනාචිත්තමෙව. තීණි නිමිත්තානීති තීණි කාරණානි. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ, යුත්තකාලෙති අත්ථො. කාලෙන කාලං සමාධිනිමිත්තං මනසිකාතබ්බන්තිආදීසු තං තං කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා එකග්ගතාය යුත්තකාලෙ එකග්ගතා මනසිකාතබ්බා. එකග්ගතා හි ඉධ සමාධිනිමිත්තන්ති වුත්තා. තත්‍ර වචනත්ථො – සමාධියෙව නිමිත්තං සමාධිනිමිත්තං. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පග්ගහොති පන වීරියස්ස නාමං, උපෙක්ඛාති මජ්ඣත්තභාවස්ස. තස්මා [Pg.229] වීරියස්ස යුත්තකාලෙ වීරියං මනසිකාතබ්බං, මජ්ඣත්තභාවස්ස යුත්තකාලෙ මජ්ඣත්තභාවෙ ඨාතබ්බන්ති. ඨානං තං චිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍යාති කාරණං විජ්ජති යෙන තං චිත්තං කොසජ්ජභාවෙ තිට්ඨෙය්‍ය. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. උපෙක්ඛානිමිත්තංයෙව මනසි කරෙය්‍යාති එත්ථ ච ඤාණජවං උපෙක්ඛෙය්‍යාති අයමත්ථො. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය. ๑๐๓. แม้ในสูตรที่ 11 บทว่า อธิจิตฺตํ ได้แก่ สมถวิปัสสนาจิตนั่นเอง. บทว่า ตีณิ นิมิตฺตานิ ความว่า เหตุ 3 ประการ. บทว่า กาเลน กาลํ ความว่า ในกาลบางคราว, อธิบายว่า ในกาลที่สมควร. ในบทเป็นต้นว่า กาเลน กาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ ความว่า กำหนดกาลนั้นๆ แล้ว ในกาลที่ควรแก่เอกัคคตา พึงมนสิการถึงเอกัคคตา. จริงอยู่ ในที่นี้ เอกัคคตา ท่านเรียกว่า สมาธินิมิต. ในบทนั้นมีวจนัตถะว่า สมาธิเท่านั้นเป็นนิมิต (เหตุ) ชื่อว่า สมาธินิมิต. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนคำว่า ปคฺคโห เป็นชื่อของวิริยะ, คำว่า อุเปกฺขา เป็นชื่อของมัชฌัตตภาวะ. เพราะฉะนั้น ในกาลที่ควรแก่วิริยะ พึงมนสิการถึงวิริยะ, ในกาลที่ควรแก่มัชฌัตตภาวะ พึงตั้งอยู่ในมัชฌัตตภาวะ. บทว่า ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย ความว่า เหตุที่จิตนั้นจะพึงตั้งอยู่ในภาวะแห่งความเกียจคร้าน ย่อมมีอยู่. แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า อุเปกฺขานิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺย นี้ มีอธิบายว่า พึงวางเฉยต่อความเร็วแห่งญาณ. บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล. උක්කං බන්ධෙය්‍යාති අඞ්ගාරකපල්ලං සජ්ජෙය්‍ය. ආලිම්පෙය්‍යාති තත්ථ අඞ්ගාරෙ පක්ඛිපිත්වා අග්ගිං දත්වා නාළිකාය ධමන්තො අග්ගිං ගාහාපෙය්‍ය. උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යාති අඞ්ගාරෙ වියූහිත්වා අඞ්ගාරමත්ථකෙ වා ඨපෙය්‍ය, මූසාය වා පක්ඛිපෙය්‍ය. අජ්ඣුපෙක්ඛතීති පක්කාපක්කභාවං උපධාරෙති. บทว่า อุกฺกํ พนฺเธยฺย ความว่า พึงเตรียมกระทะถ่านเพลิง. บทว่า อาลิมฺเปยฺย ความว่า พึงใส่ถ่านลงในกระทะนั้น ให้ไฟแล้ว เป่าด้วยท่อลม ให้ไฟติด. บทว่า อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺย ความว่า พึงเกลี่ยถ่านแล้ววางไว้บนถ่าน หรือพึงใส่ในเบ้าหลอม. บทว่า อชฺฌุเปกฺขติ ความว่า ย่อมพิจารณาดูภาวะที่สุกและยังไม่สุก. සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය සම්මා ඨපීයති. එත්තාවතා හි විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තප්පත්තො භික්ඛු දස්සිතො. ඉදානි තස්ස ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤාය පටිපදං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ. තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. บทว่า สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย ความว่า ย่อมตั้งมั่นโดยชอบเพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุอรหัตตผล. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปฏิปทาแห่งอภิญญาของพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ. เรื่องนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ලොණකපල්ලවග්ගො පඤ්චමො. โลณกปัลลวรรคที่ 5 දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ทุติยปัณณาสก์ จบ. 3. තතියපණ්ණාසකං ๓. ตติยปัณณาสก์ (11) 1. සම්බොධවග්ගො (๑๑) ๑. สัมโพธวรรค 1. පුබ්බෙවසම්බොධසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปุพเพวสัมโพธสูตร 104. තතියස්ස [Pg.230] පඨමෙ පුබ්බෙව සම්බොධාති සම්බොධිතො පුබ්බෙව, අරියමග්ගප්පත්තිතො අපරභාගෙයෙවාති වුත්තං හොති. අනභිසම්බුද්ධස්සාති අප්පටිවිද්ධචතුසච්චස්ස. බොධිසත්තස්සෙව සතොති බුජ්ඣනකසත්තස්සෙව සතො, සම්මාසම්බොධිං අධිගන්තුං ආරභන්තස්සෙව සතො, සම්බොධියා වා සත්තස්සෙව ලග්ගස්සෙව සතො. දීපඞ්කරස්ස හි භගවතො පාදමූලෙ අට්ඨධම්මසමොධානෙන අභිනීහාරසමිද්ධිතො පභුති තථාගතො සම්මාසම්බොධිං සත්තො ලග්ගො ‘‘පත්තබ්බා මයා එසා’’ති තදධිගමාය පරක්කමං අමුඤ්චන්තොයෙව ආගතො, තස්මා බොධිසත්තොති වුච්චති. කො නු ඛොති කතමො නු ඛො. ලොකොති සඞ්ඛාරලොකො. අස්සාදොති මධුරාකාරො. ආදීනවොති අනභිනන්දිතබ්බාකාරො. තස්ස මය්හන්ති තස්ස එවං බොධිසත්තස්සෙව සතො මය්හං. ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානන්ති නිබ්බානං ආගම්ම ආරබ්භ පටිච්ච ඡන්දරාගො විනයං ගච්ඡති පහීයති, තස්මා නිබ්බානං ‘‘ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහාන’’න්ති වුච්චති. ඉදං ලොකනිස්සරණන්ති ඉදං නිබ්බානං ලොකතො නිස්සටත්තා ලොකනිස්සරණන්ති වුච්චති. යාවකීවන්ති යත්තකං පමාණං කාලං. අබ්භඤ්ඤාසින්ති අභිවිසිට්ඨෙන අරියමග්ගඤාණෙන අඤ්ඤාසිං. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනන්ති ද්වීහිපි පදෙහි පච්චවෙක්ඛණඤාණං වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. ๑๐๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า ปุพฺเพว สมฺโพธา ความว่า ก่อนแต่การตรัสรู้ ท่านกล่าวหมายเอาว่า ในภายหลังแต่การบรรลุอริยมรรค บทว่า อนภิสมฺพุทฺธสฺส ได้แก่ ผู้ยังมิได้แทงตลอดสัจจะ ๔ บทว่า โพธิสตฺตสฺเสว สโต ความว่า ผู้เป็นสัตว์จะตรัสรู้ ผู้ปรารภเพื่อจะบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ หรือว่า ผู้ข้องแล้ว คือติดแล้วในสัมโพธิญาณ จริงอยู่ พระตถาคตทรงข้องแล้ว ติดแล้วในสัมมาสัมโพธิญาณ จำเดิมแต่กาลที่อภินิหารสมบูรณ์ด้วยองค์ ๘ ประการประจวบกัน ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าทีปังกรว่า "สัมมาสัมโพธิญาณนี้ อันเราพึงบรรลุ" เสด็จมาโดยมิได้ทรงละความเพียรเพื่อบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า โพธิสัตว์ บทว่า โก นุ โข ความว่า อะไรหนอ บทว่า โลโก ได้แก่ สังขารโลก บทว่า อสฺสาโท ได้แก่ สภาพที่น่าเพลิดเพลิน บทว่า อาทีนโว ได้แก่ สภาพที่ไม่น่าเพลิดเพลิน บทว่า ตสฺส มยฺหํ ความว่า แก่เราผู้เป็นโพธิสัตว์อยู่อย่างนั้น บทว่า ฉนฺทราควิโย ฉนฺทราคปฺปหานํ ความว่า ฉันทราคะย่อมถึงความนำออกไป คือย่อมถูกละได้ เพราะอาศัย ปรารภ อ้างอิงพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงเรียกว่า "ฉันทราคาวินัย ฉันทราคประหาณ" บทว่า อิทํ โลกนิสฺสรณํ ความว่า พระนิพพานนี้ ชื่อว่า โลกนิสสรณะ เพราะออกจากโลก บทว่า ยาวกีวํ ได้แก่ ตลอดกาลเพียงใด บทว่า อพฺภญฺญาสึ ความว่า ได้รู้แล้วด้วยอริยมรรคญาณอันวิเศษ บทว่า ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ ความว่า ท่านกล่าวปัจจเวกขณญาณด้วยบททั้งสอง เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น 2. පඨමඅස්සාදසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปฐมอัสสาทสูตร 105. දුතියෙ අස්සාදපරියෙසනං අචරින්ති අස්සාදපරියෙසනත්ථාය අචරිං. කුතො පට්ඨායාති? සුමෙධකාලතො පට්ඨාය. පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. සුදිට්ඨොති සුප්පටිවිද්ධො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. තතියං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ๑๐๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ ความว่า ได้เที่ยวไปเพื่อแสวงหาอัสสาทะ บทว่า กุโต ปฏฺฐาย แก้ว่า จำเดิมแต่กาลแห่งสุเมธดาบส บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า สุทิฏฺโฐ ได้แก่ แทงตลอดดีแล้ว พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง 4. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร 107. චතුත්ථෙ [Pg.231] සාමඤ්ඤත්ථන්ති චතුබ්බිධං අරියඵලං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. සාමඤ්ඤත්ථෙන වා චත්තාරො මග්ගා, බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථෙන චත්තාරි ඵලානි. ඉමෙසු පන චතූසුපි සුත්තෙසු ඛන්ධලොකොව කථිතො. ๑๐๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สามญฺญตฺถํ ได้แก่ อริยผล ๔ อย่าง บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวถึงมรรค ๔ ด้วยศัพท์ว่า สามัญญัตถะ, กล่าวถึงผล ๔ ด้วยศัพท์ว่า พรหมัญญัตถะ ก็ในสูตรทั้ง ๔ เหล่านี้ ท่านกล่าวถึงขันธโลกเท่านั้น 5. රුණ්ණසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถารุณณสูตร 108. පඤ්චමං අත්ථුප්පත්තියා නික්ඛිත්තං. කතරාය අත්ථුප්පත්තියා? ඡබ්බග්ගියානං අනාචාරෙ. තෙ කිර ගායන්තා නච්චන්තා හසන්තා විචරිංසු. භික්ඛූ දසබලස්ස ආරොචයිංසු. සත්ථා තෙ පක්කොසාපෙත්වා තෙසං ඔවාදත්ථාය ඉදං සුත්තං ආරභි. තත්ථ රුණ්ණන්ති රොදිතං. උම්මත්තකන්ති උම්මත්තකකිරියා. කොමාරකන්ති කුමාරකෙහි කත්තබ්බකිච්චං. දන්තවිදංසකහසිතන්ති දන්තෙ දස්සෙත්වා පාණිං පහරන්තානං මහාසද්දෙන හසිතං. සෙතුඝාතො ගීතෙති ගීතෙ වො පච්චයඝාතො හොතු, සහෙතුකං ගීතං පජහථාති දීපෙති. නච්චෙපි එසෙව නයො. අලන්ති යුත්තං. ධම්මප්පමොදිතානං සතන්ති එත්ථ ධම්මො වුච්චති කාරණං, කෙනචිදෙව කාරණෙන පමුදිතානං සන්තානං. සිතං සිතමත්තායාති තස්මිං සිතකාරණෙ සති යං සිතං කරොථ, තං වො සිතමත්තාය අග්ගදන්තෙ දස්සෙත්වා පහට්ඨාකාරමත්තදස්සනායයෙව යුත්තන්ති වුත්තං හොති. ๑๐๘. สูตรที่ ๕ ท่านตั้งขึ้นโดยอรรถุปบัติ โดยอรรถุปบัติอะไร? คือโดยความประพฤติไม่สมควรของพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้น ร้องเพลง เต้นรำ หัวเราะ เที่ยวไป ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระทศพล พระศาสดารับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมาแล้ว ทรงปรารภสูตรนี้เพื่อประทานโอวาทแก่ภิกษุเหล่านั้น ในสูตรนั้น บทว่า รุณฺณํ ได้แก่ การร้องไห้ บทว่า อุมฺมตฺตกํ ได้แก่ กิริยาของคนบ้า บทว่า โกมารกํ ได้แก่ กิจที่เด็กๆ พึงทำ บทว่า ทนฺตวิทํสกหสิตํ ได้แก่ การหัวเราะเสียงดังของพวกที่แสดงฟันแล้วตบมือ บทว่า เสตุฆาโต คีเต ความว่า ขอการทำลายปัจจัยจงมีแก่พวกเธอในการขับร้อง, พวกเธอจงละการขับร้องที่มีเหตุ ท่านแสดงความหมายดังนี้ แม้ในการฟ้อนรำ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อลํ ได้แก่ สมควร ในบทว่า ธมฺมปฺปโมทิตานํ สตํ นี้ คำว่า ธมฺโม ท่านเรียกว่า เหตุ, (หมายถึง) ของพวกท่านผู้ยินดีแล้วด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า สิตํ สิตมตฺตาย ความว่า เมื่อมีเหตุแห่งการยิ้มนั้น การยิ้มใดที่พวกเธอทำ การยิ้มนั้นสมควรแก่พวกเธอเพียงเพื่อการยิ้ม คือเพียงเพื่อแสดงอาการร่าเริงโดยการเผยอปลายฟันเท่านั้น ดังนี้ 6. අතිත්තිසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอติตติสูตร 109. ඡට්ඨෙ සොප්පස්සාති නිද්දාය. පටිසෙවනාය නත්ථි තිත්තීති යථා යථා පටිසෙවති, තථා තථා රුච්චතියෙවාති තිත්ති නාම නත්ථි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. සචෙ හි මහාසමුද්දෙ උදකං සුරා භවෙය්‍ය, සුරාසොණ්ඩො ච මච්ඡො හුත්වා නිබ්බත්තෙය්‍ය, තස්ස තත්ථ චරන්තස්සපි සයන්තස්සපි තිත්ති නාම න භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. ๑๐๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสปฺปสฺส ได้แก่ การนอนหลับ บทว่า ปฏิเสวนาย นตฺถิ ติตฺติ ความว่า บุคคลเสพโดยอาการอย่างใดๆ ก็ย่อมพอใจโดยอาการอย่างนั้นๆ นั่นแหละ ชื่อว่าความอิ่มย่อมไม่มี แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ ถ้าหากน้ำในมหาสมุทรพึงเป็นสุรา และคนขี้เมาพึงบังเกิดเป็นปลาไซร้, ชื่อว่าความอิ่มก็ไม่พึงมีแก่คนขี้เมานั้น แม้เมื่อเที่ยวไปอยู่หรือนอนอยู่ในมหาสมุทรนั้น ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น 7. අරක්ඛිතසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอารักขิตสูตร 110. සත්තමෙ අවස්සුතං හොතීති තින්තං හොති. න භද්දකං මරණං හොතීති අපායෙ පටිසන්ධිපච්චයතාය න ලද්ධකං හොති. කාලකිරියාති තස්සෙව වෙවචනං. සුක්කපක්ඛෙ සග්ගෙ පටිසන්ධිපච්චයතාය භද්දකං හොති [Pg.232] ලද්ධකං. තං පන එකන්තෙන සොතාපන්නාදීනං තිණ්ණං අරියසාවකානංයෙව වට්ටති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. ๑๑๐. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อวสฺสุตํ โหติ ความว่า ย่อมเปียกชุ่ม บทว่า น ภทฺทกํ มรณํ โหติ ความว่า ไม่เป็นการตายที่ดี เพราะเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในอบาย บทว่า กาลกิริยา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในฝ่ายขาว เป็นการตายที่ดี ได้รับผลดี เพราะเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในสวรรค์ ก็การตายที่ดีนั้น ย่อมสมควรโดยส่วนเดียวแก่พระอริยสาวก ๓ จำพวก มีพระโสดาบันเป็นต้นเท่านั้น เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น 8. බ්‍යාපන්නසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาพยาปันนสูตร 111. අට්ඨමෙ බ්‍යාපන්නන්ති පකතිභාවං ජහිත්වා ඨිතං. සෙසං පුරිමසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. ๑๑๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า พฺยาปนฺนํ ได้แก่ (จิต) ที่ละสภาวะปกติแล้วตั้งอยู่ เนื้อความที่เหลือ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในสูตรก่อนนั่นเอง 9. පඨමනිදානසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปฐมนิทานสูตร 112. නවමෙ නිදානානීති කාරණානි. කම්මානං සමුදයායාති වට්ටගාමිකම්මානං පිණ්ඩකරණත්ථාය. ලොභපකතන්ති ලොභෙන පකතං. සාවජ්ජන්ති සදොසං. තං කම්මං කම්මසමුදයාය සංවත්තතීති තං කම්මං අඤ්ඤෙසම්පි වට්ටගාමිකම්මානං සමුදයාය පිණ්ඩකරණත්ථාය සංවත්තති. න තං කම්මං කම්මනිරොධායාති තං පන කම්මං වට්ටගාමිකම්මානං නිරොධත්ථාය න සංවත්තති. සුක්කපක්ඛෙ කම්මානං සමුදයායාති විවට්ටගාමිකම්මානං සමුදයත්ථාය. ඉමිනා නයෙන සබ්බං අත්ථතො වෙදිතබ්බං. ๑๑๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า นิทานานิ ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า กมฺมานํ สมุทยาย ความว่า เพื่อประมวลมาซึ่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะ บทว่า โลภปกตํ ได้แก่ กรรมที่ทำด้วยโลภะ บทว่า สาวชฺชํ ได้แก่ กรรมที่มีโทษ บทว่า ตํ กมฺมํ กมฺมสมุทยาย สํวตฺตติ ความว่า กรรมนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้น คือเพื่อการประมวลมาซึ่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะแม้เหล่าอื่น บทว่า น ตํ กมฺมํ กมฺมนิโรธาย ความว่า แต่กรรมนั้นหาเป็นไปเพื่อความดับแห่งกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะไม่ ในฝ่ายขาว บทว่า กมฺมานํ สมุทยาย ความว่า เพื่อความเกิดขึ้นแห่งกรรมที่เป็นไปจากวัฏฏะ พึงทราบเนื้อความทั้งหมดโดยนัยนี้ 10. දුතියනිදානසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุติยนิทานสูตร 113. දසමෙ කම්මානන්ති වට්ටගාමිකම්මානමෙව. ඡන්දරාගට්ඨානියෙති ඡන්දරාගස්ස කාරණභූතෙ. ආරබ්භාති ආගම්ම සන්ධාය පටිච්ච. ඡන්දොති තණ්හාඡන්දො. යො චෙතසො සාරාගොති යො චිත්තස්ස රාගො රජ්ජනා රජ්ජිතත්තං, එතමහං සංයොජනං වදාමි, බන්ධනං වදාමීති අත්ථො. සුක්කපක්ඛෙ කම්මානන්ති විවට්ටගාමිකම්මානං. තදභිනිවත්තෙතීති තං අභිනිවත්තෙති. යදා වා තෙන විපාකො ඤාතො හොති විදිතො, තදා තෙ චෙව ධම්මෙ තඤ්ච විපාකං අභිනිවත්තෙති. ඉමිනා ච පදෙන විපස්සනා කථිතා, තදභිනිවත්තෙත්වාති ඉමිනා මග්ගො. චෙතසා අභිනිවිජ්ඣිත්වාති ඉමිනා ච මග්ගොව. පඤ්ඤාය අතිවිජ්ඣ පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය නිබ්බිජ්ඣිත්වා පස්සති. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති. ๑๑๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กมฺมานํ ได้แก่ กรรมที่เป็นไปในวัฏฏะเท่านั้น. บทว่า ฉนฺทราคฏฺฐานิเย ความว่า เป็นเหตุแห่งฉันทราคะ. บทว่า อารพฺภ ความว่า อาศัย, หมายถึง, ปรารภ. บทว่า ฉนฺโท ได้แก่ ตัณหาฉันทะ. บทว่า โย เจตโส สาราโค ความว่า ราคะ ความกำหนัด ความเป็นผู้กำหนัดแห่งจิตใด, เรากล่าวธรรมนั้นว่าเป็นสังโยชน์, กล่าวว่าเป็นเครื่องผูกพัน ดังนี้เป็นเนื้อความ. ในฝ่ายขาว (สุกกปักษ์) บทว่า กมฺมานํ ได้แก่ กรรมที่นำออกจากวัฏฏะ. บทว่า ตทภินิวตฺเตติ ความว่า ย่อมยังผลนั้นให้เป็นไป. อีกอย่างหนึ่ง ในกาลใด วิบากอันบุคคลนั้นรู้แล้ว ทราบชัดแล้ว ในกาลนั้น ย่อมยังธรรมเหล่านั้นและวิบากนั้นให้เป็นไป. วิปัสสนา พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยบทนี้, มรรค ตรัสไว้ด้วยบทว่า ตทภินิวตฺเตตฺวา นี้. และมรรคนั่นเอง ตรัสไว้ด้วยบทว่า เจตสา อภินิวิชฺฌิตฺวา นี้. บทว่า ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นโดยแทงตลอดกิเลสด้วยมรรคปัญญาพร้อมกับวิปัสสนา. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้. แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ. සම්බොධවග්ගො පඨමො. สัมโพธวรรคที่ ๑ (12) 2. ආපායිකවග්ගො (๑๒) ๒. อาปายิกวรรค 1. ආපායිකසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอาปายิกสูตร 114. දුතියස්ස [Pg.233] පඨමෙ අපායං ගච්ඡිස්සන්තීති ආපායිකා. නිරයං ගච්ඡිස්සන්තීති නෙරයිකා. ඉදමප්පහායාති ඉදං බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤතාදිං පාපධම්මත්තයං අවිජහිත්වා. බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤොති බ්‍රහ්මචාරිපටිරූපකො, තෙසං වා ආකප්පං අවිජහනෙන ‘‘අහම්පි බ්‍රහ්මචාරී’’ති එවංපටිඤ්ඤො. අනුද්ධංසෙතීති අක්කොසති පරිභාසති චොදෙති. නත්ථි කාමෙසු දොසොති කිලෙසකාමෙන වත්ථුකාමෙ සෙවන්තස්ස නත්ථි දොසො. පාතබ්‍යතන්ති පිවිතබ්බතං පරිභුඤ්ජිතබ්බතං නිරාසඞ්කෙන චිත්තෙන පිපාසිතස්ස පානීයපිවනසදිසං පරිභුඤ්ජිතබ්බතං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. ๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า อาปายิกา เพราะจักไปสู่อบาย. ชื่อว่า เนรยิกา เพราะจักไปสู่นรก. บทว่า อิทมปฺปหาย ความว่า ไม่ละธรรมอันเป็นบาป ๓ ประการนี้ คือ ความเป็นผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นพรหมจารี เป็นต้น. บทว่า พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ได้แก่ ผู้ปลอมเป็นพรหมจารี หรืออีกอย่างหนึ่ง เป็นผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า "แม้เราก็เป็นพรหมจารี" เพราะไม่ละอากัปกิริยาของคนเหล่านั้น. บทว่า อนุหํเสติ ความว่า ย่อมด่า ย่อมบริภาษ ย่อมโจท. บทว่า นตฺถิ กาเมสุ โทโส ความว่า โทษย่อมไม่มีแก่ผู้เสพวัตถุกามด้วยกิเลสกาม. บทว่า ปาตพฺยตํ ได้แก่ ความเป็นของควรดื่ม ความเป็นของควรบริโภค คือความเป็นของควรบริโภคด้วยจิตที่ปราศจากความรังเกียจ เหมือนการดื่มน้ำของผู้กระหาย. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเฉพาะวัฏฏะเท่านั้น. 2. දුල්ලභසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาทุลลภสูตร 115. දුතියෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදීති ‘‘ඉමිනා මය්හං කත’’න්ති තෙන කතකම්මං ඤත්වා විදිතං පාකටං කත්වා පටිකරණකපුග්ගලො. ๑๑๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า กตญฺญู กตเวที ความว่า เป็นบุคคลผู้กระทำการตอบแทน โดยรู้กรรมที่ผู้อื่นทำแล้วว่า "ผู้นี้ได้ทำอุปการะแก่เรา" แล้วกระทำให้เป็นที่รู้กันปรากฏชัด. 3. අප්පමෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอัปปเมยยสูตร 116. තතියෙ සුඛෙන මෙතබ්බොති සුප්පමෙය්‍යො. දුක්ඛෙන මෙතබ්බොති දුප්පමෙය්‍යො. පමෙතුං න සක්කොතීති අප්පමෙය්‍යො. උන්නළොති උග්ගතනළො, තුච්ඡමානං උක්ඛිපිත්වා ඨිතොති අත්ථො. චපලොති පත්තමණ්ඩනාදිනා චාපල්ලෙන සමන්නාගතො. මුඛරොති මුඛඛරො. විකිණ්ණවාචොති අසඤ්ඤතවචනො. අසමාහිතොති චිත්තෙකග්ගතාරහිතො. විබ්භන්තචිත්තොති භන්තචිත්තො භන්තගාවිභන්තමිගසප්පටිභාගො. පාකතින්ද්‍රියොති විවටින්ද්‍රියො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. ๑๑๖. ในสูตรที่ ๓ ชื่อว่า สุปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้อันบุคคลพึงวัดได้โดยง่าย. ชื่อว่า ทุปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้อันบุคคลพึงวัดได้โดยยาก. ชื่อว่า อปฺปเมยฺโย เพราะเป็นผู้ที่ใครๆ ไม่สามารถจะวัดได้. บทว่า อุนฺนโฬ ได้แก่ ผู้มีมานะเหมือนไม้อ้อที่งอกขึ้น, อธิบายว่า เป็นผู้ตั้งอยู่โดยยกมานะอันเปล่าประโยชน์ขึ้น. บทว่า จปโล ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความกลับกลอกมีการประดับบาตรเป็นต้น. บทว่า มุขโร ได้แก่ ผู้มีปากกล้า. บทว่า วิกิณฺณวาโจ ได้แก่ ผู้มีวาจาไม่สำรวม. บทว่า อสมาหิโต ได้แก่ ผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต. บทว่า วิพฺภนฺตจิตฺโต ได้แก่ ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน เปรียบเหมือนโคที่ตื่น หรือเนื้อที่ตื่น. บทว่า ปากฏินฺทฺริโย ได้แก่ ผู้มีอินทรีย์เปิด. บทที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. 4. ආනෙඤ්ජසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอาเนญชสูตร 117. චතුත්ථෙ තදස්සාදෙතීති තං ඣානං අස්සාදෙති. තං නිකාමෙතීති තදෙව පත්ථෙති. තෙන ච විත්තිං ආපජ්ජතීති තෙන ඣානෙන තුට්ඨිං ආපජ්ජති. තත්‍ර ඨිතොති තස්මිං ඣානෙ ඨිතො. තදධිමුත්තොති තත්ථෙව අධිමුත්තො. තබ්බහුලවිහාරීති තෙන බහුලං විහරන්තො. සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති සහභාවං උපපජ්ජති, තස්මිං දෙවලොකෙ නිබ්බත්තතීති අත්ථො[Pg.234]. නිරයම්පි ගච්ඡතීතිආදි නිරයාදීහි අවිප්පමුත්තත්තා අපරපරියායවසෙන තත්ථ ගමනං සන්ධාය වුත්තං. න හි තස්ස උපචාරජ්ඣානතො බලවතරං අකුසලං අත්ථි, යෙන අනන්තරං අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය. භගවතො පන සාවකොති සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං අඤ්ඤතරො. තස්මිංයෙව භවෙති තත්ථෙව අරූපභවෙ. පරිනිබ්බායතීති අප්පච්චයපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති. අධිප්පයාසොති අධිකප්පයොගො. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ පුථුජ්ජනස්ස උපපත්තිජ්ඣානං කථිතං, අරියසාවකස්ස තදෙව උපපත්තිජ්ඣානඤ්ච විපස්සනාපාදකජ්ඣානඤ්ච කථිතං. ๑๑๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ตทสฺสาเทติ ความว่า ย่อมยินดีฌานนั้น. บทว่า ตํ นิกาเมติ ความว่า ย่อมปรารถนาฌานนั้นนั่นเทียว. บทว่า เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความยินดีด้วยฌานนั้น. บทว่า ตตฺร ฐิโต ความว่า ตั้งอยู่ในฌานนั้น. บทว่า ตทธิมุตฺโต ความว่า น้อมใจเชื่อในฌานนั้นนั่นเทียว. บทว่า ตพฺพหุลวิหารี ความว่า เป็นผู้อยู่ด้วยฌานนั้นโดยมาก. บทว่า สหพฺยตํ อุปปชฺชติ ความว่า ย่อมเข้าถึงความเป็นสหาย, อธิบายว่า ย่อมบังเกิดในเทวโลกนั้น. คำว่า นิรยมฺปิ คจฺฉติ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงการไปในนรกนั้นด้วยอำนาจอปรปริยายกรรม เพราะยังไม่พ้นจากนรกเป็นต้น. ก็อกุศลกรรมที่รุนแรงกว่าอุปจารฌาน ซึ่งจะทำให้บังเกิดในอบายในลำดับไป มิได้มีแก่บุคคลนั้น. แต่บทว่า ภควโต สาวโก ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี หรือพระอนาคามีองค์ใดองค์หนึ่ง. บทว่า ตสฺมึเยว ภเว ความว่า ในอรูปภพนั้นนั่นเทียว. บทว่า ปรินิพฺพายติ ความว่า ย่อมปรินิพพานด้วยอัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานโดยไม่มีเชื้อเหลือ). บทว่า อธิปฺปยาโส ได้แก่ ความเพียรอย่างยิ่ง. บทที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอุปปัตติฌานของปุถุชน และตรัสอุปปัตติฌานนั้นนั่นแหละและฌานอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนาของพระอริยสาวก. 5. විපත්තිසම්පදාසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาวิปัตติสัมปทาสูตร 118. පඤ්චමෙ සීලවිපත්තීති සීලස්ස විපන්නාකාරො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. නත්ථි දින්නන්ති දින්නස්ස ඵලාභාවං සන්ධාය වදති. යිට්ඨං වුච්චති මහායොගො. හුතන්ති පහෙණකසක්කාරො අධිප්පෙතො. තම්පි උභයං ඵලාභාවමෙව සන්ධාය පටික්ඛිපති. සුකතදුක්කටානන්ති සුකතදුක්කතානං, කුසලාකුසලානන්ති අත්ථො. ඵලං විපාකොති යං ඵලන්ති වා විපාකොති වා වුච්චති, තං නත්ථීති වදති. නත්ථි අයං ලොකොති පරලොකෙ ඨිතස්ස අයං ලොකො නත්ථි, නත්ථි පරො ලොකොති ඉධ ලොකෙ ඨිතස්සාපි පරලොකො නත්ථි, සබ්බෙ තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තීති දස්සෙති. නත්ථි මාතා නත්ථි පිතාති තෙසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං ඵලාභාවවසෙන වදති. නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකාති චවිත්වා උප්පජ්ජනකසත්තා නාම නත්ථීති වදති. සම්පදාති පාරිපූරියො. සීලසම්පදාති සීලස්ස පරිපුණ්ණඅවෙකල්ලභාවො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. අත්ථි දින්නන්තිආදි වුත්තපටිපක්ඛනයෙන ගහෙතබ්බං. ๑๑๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า สีลวิปตฺติ ได้แก่ อาการที่ศีลวิบัติ. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า นตฺถิ ทินฺนํ ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีผลของทานที่ให้แล้ว. คำว่า ยิฏฺฐํ ท่านเรียกว่า มหายัญ. บทว่า หุตํ ประสงค์เอาของต้อนรับแขก. ท่านปฏิเสธแม้ทั้งสองอย่างนั้นโดยหมายถึงความไม่มีผลนั่นเอง. บทว่า สุกตทุกฺกฏานํ ความว่า แห่งกรรมดีและกรรมชั่ว คือ แห่งกุศลและอกุศล. บทว่า ผลํ วิปาโก ความว่า ท่านกล่าวว่า สิ่งที่เรียกว่าผลหรือวิบากนั้นไม่มี. บทว่า นตฺถิ อยํ โลโก ความว่า โลกนี้ไม่มีแก่สัตว์ผู้ตั้งอยู่ในปรโลก, บทว่า นตฺถิ ปโร โลโก ความว่า แม้แก่สัตว์ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้ ปรโลกก็ไม่มี, ท่านแสดงว่า สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นเอง. บทว่า นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา ท่านกล่าวโดยนัยแห่งความไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในมารดาบิดาเหล่านั้น. บทว่า นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา ความว่า ท่านกล่าวว่า สัตว์ที่ชื่อว่าจุติแล้วเกิดนั้นไม่มี. บทว่า สมฺปทา ได้แก่ ความบริบูรณ์. บทว่า สีลสมฺปทา ได้แก่ ความบริบูรณ์ไม่บกพร่องแห่งศีล. ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อตฺถิ ทินฺนํ เป็นต้น พึงถือเอาโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. 6. අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอปัณณกสูตร 119. ඡට්ඨෙ අපණ්ණකො මණීති ඡහි තලෙහි සමන්නාගතො පාසකො. සුගතිං සග්ගන්ති චාතුමහාරාජිකාදීසු අඤ්ඤතරං සග්ගං ලොකං. ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලඤ්ච සම්මාදිට්ඨි චාති උභයම්පි මිස්සකං කථිතං. සත්තමං උත්තානමෙව. ๑๑๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อปณฺณโก มณิ ได้แก่ ลูกบาศก์ที่ประกอบด้วยหน้า ๖ ด้าน. บทว่า สุคตึ สคฺคํ ได้แก่ สวรรค์โลกชั้นใดชั้นหนึ่งในจำพวกจาตุมหาราชิกาเป็นต้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสทั้งศีลและสัมมาทิฏฐิปนกัน. สูตรที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 8. පඨමසොචෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาปฐมโสเจยยสูตร 121. අට්ඨමෙ [Pg.235] සොචෙය්‍යානීති සුචිභාවා. කායසොචෙය්‍යන්ති කායද්වාරෙ සුචිභාවො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙසු පන පටිපාටියා චතූසු සුත්තෙසු අගාරිකපටිපදා කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමීනම්පි වට්ටති. ๑๒๑. ในสูตรที่ ๘ คำว่า โสเจยฺยานิ คือ ความเป็นผู้สะอาด. คำว่า กายโสเจยฺยํ คือ ความเป็นผู้สะอาดในกายทวาร. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ก็ในสูตร ๔ สูตรเหล่านี้โดยลำดับ ท่านกล่าวถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี. 9. දුතියසොචෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาสูตรที่ ๒ ว่าด้วยโสเจยยะ 122. නවමෙ අජ්ඣත්තන්ති නියකජ්ඣත්තං. කාමච්ඡන්දන්ති කාමච්ඡන්දනීවරණං. බ්‍යාපාදාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ගාථාය පන කායසුචින්ති කායද්වාරෙ සුචිං, කායෙන වා සුචිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. නින්හාතපාපකන්ති සබ්බෙ පාපෙ නින්හාපෙත්වා ධොවිත්වා ඨිතං. ඉමිනා සුත්තෙනපි ගාථායපි ඛීණාසවොව කථිතොති. ๑๒๒. ในสูตรที่ ๙ คำว่า อชฺฌตฺตํ คือ ภายในของตน. คำว่า กามฉนฺทํ คือ กามฉันทนิวรณ์. แม้ในพยาบาทเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ส่วนในคาถา คำว่า กายสุจึ คือ ความสะอาดในกายทวาร หรือความสะอาดทางกาย. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า นินฺหาตปาปกํ คือ ผู้ที่ล้าง ชำระบาปทั้งปวงแล้วตั้งอยู่. ท่านกล่าวว่า ทั้งโดยสูตรนี้และโดยคาถานี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น. 10. මොනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาโมเนยยสูตร 123. දසමෙ මොනෙය්‍යානීති මුනිභාවා. කායමොනෙය්‍යන්ති කායද්වාරෙ මුනිභාවො සාධුභාවො පණ්ඩිතභාවො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, කායමොනෙය්‍යන්ති ඉදං තිවිධකායදුච්චරිතප්පහානං කායමොනෙය්‍යං නාම. අපිච තිවිධං කායසුචරිතම්පි කායමොනෙය්‍යං, තථා කායාරම්මණං ඤාණං කායමොනෙය්‍යං, කායපරිඤ්ඤා කායමොනෙය්‍යං, පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො කායමොනෙය්‍යං, කායෙ ඡන්දරාගස්ස පහානං කායමොනෙය්‍යං, කායසඞ්ඛාරනිරොධො චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති කායමොනෙය්‍යං. වචීමොනෙය්‍යෙපි එසෙව නයො. ๑๒๓. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า โมเนยฺยานิ คือ ความเป็นมุนี. คำว่า กายโมเนยฺยํ คือ ความเป็นมุนีในกายทวาร ความเป็นคนดี ความเป็นบัณฑิต. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า กายโมเนยยะ คือ การละกายทุจริต ๓ อย่างนี้ ชื่อว่า กายโมเนยยะ. อีกอย่างหนึ่ง แม้กายสุจริต ๓ อย่าง ก็เป็นกายโมเนยยะ, อีกนัยหนึ่ง ญาณมีกายเป็นอารมณ์ ก็เป็นกายโมเนยยะ, กายปริญญา ก็เป็นกายโมเนยยะ, มรรคที่สัมปยุตด้วยปริญญา ก็เป็นกายโมเนยยะ, การละฉันทราคะในกาย ก็เป็นกายโมเนยยะ, จตุตถฌานสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งกายสังขาร ก็เป็นกายโมเนยยะ. แม้ในวจีโมเนยยะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. අයං පනෙත්ථ විසෙසො – යථා ඉධ චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති, එවං තත්ථ වචීසඞ්ඛාරනිරොධො දුතියජ්ඣානසමාපත්ති වචීමොනෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බා. මනොමොනෙය්‍යම්පි ඉමිනාව නයෙන අත්ථං ඤත්වා චිත්තසඞ්ඛාරනිරොධො සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්ති මනොමොනෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බා. කායමුනින්ති කායද්වාරෙ මුනිං උත්තමං පරිසුද්ධං, කායෙන වා මුනිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සබ්බප්පහායිනන්ති ඛීණාසවං. ඛීණාසවො හි සබ්බප්පහායී නාමාති. ในข้อนี้มีความพิเศษดังนี้ – ในกายโมเนยยะนี้ จตุตถฌานสมาบัติเป็นกายโมเนยยะฉันใด ในวจีโมเนยยะนั้น ทุติยฌานสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งวจีสังขาร พึงทราบว่าเป็นวจีโมเนยยะฉันนั้น. แม้ในมโนโมเนยยะ ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เหมือนกันว่า สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติอันเป็นที่ดับแห่งจิตตสังขาร เป็นมโนโมเนยยะ. คำว่า กายมุนึ คือ ผู้เป็นมุนี ผู้สูงสุด ผู้บริสุทธิ์ในกายทวาร หรือผู้เป็นมุนีทางกาย. ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สพฺพปฺปหายินํ คือ พระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพชื่อว่าผู้ละสิ่งทั้งปวงได้. ආපායිකවග්ගො දුතියො. อาปายิกวรรคที่ ๒ (13) 3. කුසිනාරවග්ගො (๑๓) ๓. กุสินารวรรค 1. කුසිනාරසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถากุสินารสูตร 124. තතියස්ස [Pg.236] පඨමෙ කුසිනාරායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. බලිහරණෙ වනසණ්ඩෙති එවංනාමකෙ වනසණ්ඩෙ. තත්ථ කිර භූතබලිකරණත්ථං බලිං හරන්ති, තස්මා බලිහරණන්ති වුච්චති. ආකඞ්ඛමානොති ඉච්ඡමානො. සහත්ථාති සහත්ථෙන. සම්පවාරෙතීති අලං අලන්ති වාචාය චෙව හත්ථවිකාරෙන ච පටික්ඛිපාපෙති. සාධු වත මායන්ති සාධු වත මං අයං. ගථිතොති තණ්හාගෙධෙන ගථිතො. මුච්ඡිතොති තණ්හාමුච්ඡනායයෙව මුච්ඡිතො. අජ්ඣොපන්නොති තණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා පවත්තො. අනිස්සරණපඤ්ඤොති ඡන්දරාගං පහාය සංකඩ්ඪිත්වා පරිභුඤ්ජන්තො නිස්සරණපඤ්ඤො නාම හොති, අයං න තාදිසො, සච්ඡන්දරාගො පරිභුඤ්ජතීති අනිස්සරණපඤ්ඤො. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො පනෙත්ථ මිස්සකා කථිතාති වෙදිතබ්බා. ๑๒๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า กุสินารายํ คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้. คำว่า พลิหรเณ วนสณฺเฑ คือ ในป่าละเมาะชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า ในที่นั้น ชนทั้งหลายย่อมนำพลีกรรมไปเพื่อกระทำพลีกรรมแก่ภูต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า พลิหรณะ. คำว่า อากงฺขมาโน คือ เมื่อต้องการ. คำว่า สหตฺถา คือ ด้วยมือของตน. คำว่า สมฺปวาเรติ คือ ย่อมห้ามด้วยวาจาว่า พอแล้ว พอแล้ว และด้วยอาการทางมือ. บทว่า สาธุ วต มายํ พึงตัดบทเป็น สาธุ วต มํ อยํ (แปลว่า) ดีจริงหนอ ที่ท่านผู้นี้...แก่เรา. คำว่า คถิโต คือ ถูกมัดไว้ด้วยเครื่องผูกคือตัณหา. คำว่า มุจฺฉิโต คือ มัวเมาแล้วด้วยความมัวเมาคือตัณหานั่นเทียว. คำว่า อชฺโฌปนฺโน คือ ถูกตัณหากลืนกิน ทำให้สิ้นสุดแล้วเป็นไป. คำว่า อนิสฺสรณปญฺโญ คือ ผู้บริโภคโดยละและถอนฉันทราคะออกไป ชื่อว่าผู้มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก, ภิกษุนี้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่บริโภคพร้อมด้วยฉันทราคะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก. ฝ่ายขาวพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. พึงทราบว่า ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงเนกขัมมวิตกเป็นต้นว่าเป็นมรรคผลที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ). 2. භණ්ඩනසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาภัณฑนสูตร 125. දුතියෙ පජහිංසූති පජහන්ති. බහුලමකංසූති පුනප්පුනං කරොන්ති. ඉධාපි තයො විතක්කා මිස්සකාව කථිතා. ๑๒๕. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ปชหึสุ คือ ย่อมละ. คำว่า พหลมกํสุ คือ ย่อมกระทำบ่อยๆ. แม้ในสูตรนี้ ท่านก็กล่าวถึงวิตก ๓ ประการว่าเป็นมรรคผลที่ระคนกันนั่นเทียว. 3. ගොතමකචෙතියසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาโคตมกเจติยสูตร 126. තතියෙ ගොතමකෙ චෙතියෙති ගොතමකයක්ඛස්ස භවනෙ. තථාගතො හි පඨමබොධියං වීසති වස්සානි කදාචි චාපාලෙ චෙතියෙ, කදාචි සාරන්දදෙ, කදාචි බහුපුත්තෙ, කදාචි ගොතමකෙති එවං යෙභුය්‍යෙන දෙවකුලෙසුයෙව විහාසි. ඉමස්මිං පන කාලෙ වෙසාලිං උපනිස්සාය ගොතමකස්ස යක්ඛස්ස භවනට්ඨානෙ විහාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘ගොතමකෙ චෙතියෙ’’ති. එතදවොචාති එතං ‘‘අභිඤ්ඤායාහ’’න්තිආදිකං සුත්තං අවොච. ๑๒๖. ในสูตรที่ ๓ คำว่า โคตมเก เจติเย คือ ในวิมานของโคตมกยักษ์. จริงอยู่ พระตถาคตในปฐมโพธิกาล ๒๐ พรรษา บางครั้งประทับอยู่ที่จาปาลเจดีย์, บางครั้งที่สารันททเจดีย์, บางครั้งที่พหุปุตตเจดีย์, บางครั้งที่โคตมกเจดีย์ ด้วยประการฉะนี้ โดยส่วนมากพระองค์ประทับอยู่ในเทวสถานทั้งหลายนั่นเทียว. แต่ในกาลนี้ พระองค์อาศัยเมืองเวสาลีประทับอยู่ ณ ที่ตั้งวิมานของโคตมกยักษ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โคตมเก เจติเย". คำว่า เอตทโวจ คือ ได้ตรัสสูตรนี้ซึ่งขึ้นต้นว่า "อภิญฺญายาหํ". ඉදඤ්ච භගවතා සුත්තං අත්ථුප්පත්තියං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. කතරඅත්ථුප්පත්තියන්ති? මූලපරියායඅත්ථුප්පත්තියං (ම. නි. 1.1 ආදයො). සම්බහුලා කිර බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතා අත්තනා [Pg.237] උග්ගහිතබුද්ධවචනං නිස්සාය ජානනමදං උප්පාදෙත්වා ධම්මස්සවනග්ගං න ගච්ඡන්ති – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො කථෙන්තො අම්හෙහි ඤාතමෙව කථෙස්සති, නො අඤ්ඤාත’’න්ති. භික්ඛූ තථාගතස්ස ආරොචෙසුං. සත්ථා තෙ භික්ඛූ පක්කොසාපෙත්වා මුඛපටිඤ්ඤං ගහෙත්වා මූලපරියායං දෙසෙසි. තෙ භික්ඛූ දෙසනාය නෙව ආගතට්ඨානං, න ගතට්ඨානං අද්දසංසු. අපස්සන්තා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ‘මය්හං කථා නිය්‍යාතී’ති මුඛසම්පත්තමෙව කථෙතී’’ති චින්තයිංසු. සත්ථා තෙසං මනං ජානිත්වා ඉමං සුත්තන්තං ආරභි. และพึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรนี้โดยปรารภเหตุเกิดเรื่อง. ถามว่า ปรารภเหตุเกิดเรื่องอะไร? ตอบว่า ปรารภเหตุเกิดเรื่องมูลปริยายสูตร (ม. นิกาย. ๑/๑ เป็นต้น). ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้บวชจำนวนมาก อาศัยพุทธวจนะที่ตนเรียนมาแล้ว ก่อให้เกิดความมัวเมาในการรู้ขึ้นแล้ว จึงไม่ไปยังที่ฟังธรรมเบื้องหน้า (ด้วยคิดว่า) "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อตรัส ก็จะตรัสแต่เรื่องที่พวกเรารู้แล้ว ไม่ใช่เรื่องที่ไม่รู้". ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระตถาคต. พระศาสดารับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมาแล้ว ทรงให้พวกเธอยอมรับด้วยวาจาแล้ว จึงทรงแสดงมูลปริยายสูตร. ภิกษุเหล่านั้นไม่เห็นทั้งที่มาและที่ไปแห่งเทศนา. เมื่อไม่เห็น จึงคิดว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสว่า 'ธรรมกถาของเราเป็นนิยยานิกธรรม' ดังนี้แล้ว ก็ตรัสแต่เพียงเรื่องที่มาถึงปากเท่านั้น". พระศาสดาทรงทราบความคิดของภิกษุเหล่านั้นแล้ว จึงทรงปรารภพระสูตรนี้. තත්ථ අභිඤ්ඤායාති ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, බාවීසතින්ද්‍රියානි, චත්තාරි සච්චානි, නව හෙතූ, සත්ත ඵස්සා, සත්ත වෙදනා, සත්ත චෙතනා, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත චිත්තානී’’ති ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා, තථා – ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන තෙ තෙ ධම්මෙ ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛමෙව කත්වාති අත්ථො. සනිදානන්ති සප්පච්චයමෙව කත්වා කථෙමි, නො අප්පච්චයං. සප්පාටිහාරියන්ති පච්චනීකපටිහරණෙන සප්පාටිහාරියමෙව කත්වා කථෙමි, නො අප්පාටිහාරියං. අලඤ්ච පන වොති යුත්තඤ්ච පන තුම්හාකං. තුට්ඨියාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති තීණි රතනානි ගුණතො අනුස්සරන්තානං තුම්හාකං යුත්තමෙව තුට්ඨිං කාතුන්ති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิญฺญายา ความว่า รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว กระทำให้แจ้งแล้วว่า “เหล่านี้คือขันธ์ ๕, อายตนะ ๑๒, ธาตุ ๑๘, อินทรีย์ ๒๒, สัจจะ ๔, เหตุ ๙, ผัสสะ ๗, เวทนา ๗, เจตนา ๗, สัญญา ๗, จิต ๗” ฉันใด, ฉันนั้น โดยนัยเป็นต้นว่า “เหล่านี้คือสติปัฏฐาน ๔” รู้แล้ว แทงตลอดแล้ว กระทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นๆ นั่นเอง. บทว่า สนิทานํ ความว่า เราแสดงธรรมโดยทำให้เป็นธรรมมีปัจจัยเท่านั้น, ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีปัจจัย. บทว่า สปฺปาฏิหาริยํ ความว่า เราแสดงธรรมโดยทำให้เป็นธรรมมีปาฏิหาริย์ คือกำจัดธรรมที่เป็นข้าศึกได้เท่านั้น, ไม่ใช่แสดงธรรมไม่มีปาฏิหาริย์. บทว่า อลญฺจ ปน โว ความว่า ก็สมควรแล้วแก่ท่านทั้งหลาย. บทว่า ตุฏฺฐิยา ความว่า สมควรแล้วที่จะทำความยินดีแก่ท่านทั้งหลายผู้ตามระลึกถึงพระรัตนตรัย ๓ โดยคุณว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว”. ในสองบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. අකම්පිත්ථාති ඡහි ආකාරෙහි අකම්පිත්ථ. එවරූපො හි පථවිකම්පො බොධිමණ්ඩෙපි අහොසි. බොධිසත්තෙ කිර දක්ඛිණදිසාභාගෙන බොධිමණ්ඩං අභිරුළ්හෙ දක්ඛිණදිසාභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය අහොසි, උත්තරභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. පච්ඡිමදිසං ගතෙ පච්ඡිමභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය අහොසි, පාචීනභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. උත්තරදිසං ගතෙ උත්තරදිසාභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය, දක්ඛිණදිසාභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. පාචීනදිසං ගතෙ පාචීනදිසාභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය, පච්ඡිමභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. බොධිරුක්ඛොපි සකිං හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය, සකිං උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. තස්මිම්පි දිවසෙ එවං ඡහි ආකාරෙහි චක්කවාළසහස්සී මහාපථවී අකම්පිත්ථ. บทว่า อกมฺปิตฺถ คือ หวั่นไหวแล้วโดยอาการ ๖ อย่าง. ได้ยินว่า แผ่นดินไหวเห็นปานนี้ ได้มีแล้วแม้ที่โพธิมณฑล. กล่าวคือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑลโดยส่วนแห่งทิศใต้ ส่วนแห่งทิศใต้ได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศเหนือลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศตะวันตก ส่วนแห่งทิศตะวันตกได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศตะวันออกลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศเหนือ ส่วนแห่งทิศเหนือได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศใต้ลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. เมื่อเสด็จไปทางทิศตะวันออก ส่วนแห่งทิศตะวันออกได้เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่าง ส่วนแห่งทิศตะวันตกลอยขึ้นประดุจว่ากระทบภวัคคพรหม. แม้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ก็เป็นประดุจว่าจมลงถึงอเวจีในเบื้องล่างครั้งหนึ่ง, เป็นประดุจว่าลอยขึ้นกระทบภวัคคพรหมครั้งหนึ่ง. แม้ในวันนั้น มหาปฐพีอันมีจักรวาลพันหนึ่งเป็นที่สุด ก็ได้หวั่นไหวแล้วโดยอาการ ๖ อย่าง อย่างนี้. 4. භරණ්ඩුකාලාමසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาภรุณฑุกาลามสูตร 127. චතුත්ථෙ [Pg.238] කෙවලකප්පන්ති සකලකප්පං. අන්වාහිණ්ඩන්තොති විචරන්තො. නාද්දසාති කිං කාරණා න අද්දස? අයං කිර භරණ්ඩු කාලාමො සක්‍යානං අග්ගපිණ්ඩං ඛාදන්තො විචරති. තස්ස වසනට්ඨානං සම්පත්තකාලෙ එකා ධම්මදෙසනා සමුට්ඨහිස්සතීති ඤත්වා භගවා එවං අධිට්ඨාසි, යථා අඤ්ඤො ආවසථො න පඤ්ඤායිත්ථ. තස්මා න අද්දස. පුරාණසබ්‍රහ්මචාරීති පොරාණකො සබ්‍රහ්මචාරී. සො කිර ආළාරකාලාමකාලෙ තස්මිංයෙව අස්සමෙ අහොසි, තං සන්ධායෙවමාහ. සන්ථරං පඤ්ඤාපෙහීති සන්ථරිතබ්බං සන්ථරාහීති අත්ථො. සන්ථරං පඤ්ඤාපෙත්වාති කප්පියමඤ්චකෙ පච්චත්ථරණං පඤ්ඤාපෙත්වා. කාමානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙතීති එත්ථ පරිඤ්ඤා නාම සමතික්කමො, තස්මා කාමානං සමතික්කමං පඨමජ්ඣානං පඤ්ඤාපෙති. න රූපානං පරිඤ්ඤන්ති රූපානං සමතික්කමභූතං අරූපාවචරසමාපත්තිං න පඤ්ඤාපෙති. න වෙදනානං පරිඤ්ඤන්ති වෙදනානං සමතික්කමං නිබ්බානං න පඤ්ඤාපෙති. නිට්ඨාති ගති නිප්ඵත්ති. උදාහු පුථූති උදාහු නානා. ๑๒๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เกวลกปฺปํ คือ ตลอดกัปทั้งสิ้น. บทว่า อนฺวาหิณฺฑนฺโต คือ เที่ยวไปอยู่. บทว่า นาทฺทสา ความว่า ไม่เห็นแล้ว เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ภรุณฑุกาลามะนี้ เที่ยวฉันบิณฑบาตชั้นเลิศของพวกศากยะ. พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า “เมื่อเราถึงที่อยู่ของเขา ธรรมเทศนาหนึ่งจักเกิดขึ้น” จึงทรงอธิษฐานอย่างนี้ คือ ไม่ให้ที่พักอื่นปรากฏ. เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เห็น. บทว่า ปุราณสพฺรหฺมจารี คือ สพรหมจารีคนเก่า. ได้ยินว่า ผู้นั้นได้อยู่ในอาศรมนั้นเองในสมัยของอาฬารดาบส กาลามโคตร, พระองค์ทรงหมายถึงผู้นั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า สนฺถรํ ปญฺญาเปหิ ความว่า ท่านจงปูลาดสิ่งที่ควรปูลาด. บทว่า สนฺถรํ ปญฺญาเปตฺวา คือ ปูลาดเครื่องปูนอนบนเตียงน้อยที่สมควร. ในบทว่า กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ นี้, คำว่า ปริญญา ชื่อว่า การก้าวล่วง, เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงบัญญัติปฐมฌานอันเป็นการก้าวล่วงกามทั้งหลาย. บทว่า น รูปานํ ปริญฺญํ ความว่า พระองค์ไม่ทรงบัญญัติอรูปาวจรสมาบัติอันเป็นการก้าวล่วงรูปทั้งหลาย. บทว่า น เวทนานํ ปริญฺญํ ความว่า พระองค์ไม่ทรงบัญญัตินิพพานอันเป็นการก้าวล่วงเวทนาทั้งหลาย. บทว่า นิฏฺฐา คือ ความถึง, ความสำเร็จ. บทว่า อุทาหุ ปุถู คือ หรือว่า ต่างกัน. 5. හත්ථකසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาหัตถกสูตร 128. පඤ්චමෙ අභික්කන්තාය රත්තියාති එත්ථ අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛ’’න්ති එවමාදීසු ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ. ๑๒๘. ในสูตรที่ ๕ ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป, งาม, รูปงามยิ่ง, อนุโมทนายิ่ง เป็นต้น. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว, ปฐมยามผ่านไปแล้ว, ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด” ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป. ในบาลีเป็นต้นว่า “บุคคลนี้เป็นผู้งามกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้” ปรากฏในอรรถว่า งาม. ‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං; අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. (වි. ව. 857) – “ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว” එවමාදීසු අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතමා’’ති එවමාදීසු (පාරා. 15) අබ්භනුමොදනෙ. ඉධ පන සුන්දරෙ. තෙන අභික්කන්තාය රත්තියාති ඉට්ඨාය කන්තාය මනාපාය රත්තියාති වුත්තං හොති. අභික්කන්තවණ්ණාති ඉධ අභික්කන්තසද්දො අභිරූපෙ, වණ්ණසද්දො පන ඡවිථුතිකුලවග්ගකාරණසණ්ඨානපමාණරූපායතනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා’’ති [Pg.239] එවමාදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553) ඡවියං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.77) ථුතියං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භො ගොතම, වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 3.115) කුලවග්ගෙ. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධත්ථෙනොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.234) කාරණෙ. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.138) සණ්ඨානෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (පාරා. 602) පමාණෙ. ‘‘වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා’’ති එවමාදීසු රූපායතනෙ. සො ඉධ ඡවියා දට්ඨබ්බො. තෙන අභික්කන්තවණ්ණාති අභිරූපච්ඡවි, ඉට්ඨවණ්ණා මනාපවණ්ණාති වුත්තං හොති. ในคาถาเป็นต้น (อย่างนี้) ปรากฏในอรรถว่า รูปงามยิ่ง. ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก” ปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนายิ่ง. แต่ในที่นี้ (ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา) ปรากฏในอรรถว่า งาม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา คือ ในราตรีที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ. ในบทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า รูปงามยิ่ง, ส่วน วัณณศัพท์ ปรากฏในอรรถว่า ผิว, การสรรเสริญ, วรรณะ (ตระกูล), เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, รูปายตนะ เป็นต้น. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า “พระผู้มีพระภาคมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ” ปรากฏในอรรถว่า ผิว. ในบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านได้สดับคุณวรรณนาของพระสมณโคดมเมื่อไร” ปรากฏในอรรถว่า การสรรเสริญ. ในบาลีเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะ ๔ เหล่านี้มีอยู่” ปรากฏในอรรถว่า วรรณะ (ตระกูล). ในบาลีเป็นต้นว่า “ก็เพราะเหตุไรหนอ เขาจึงถูกเรียกว่า โจรขโมยกลิ่น” ปรากฏในอรรถว่า เหตุ. ในบาลีเป็นต้นว่า “เนรมิตสัณฐานพญาช้างใหญ่” ปรากฏในอรรถว่า สัณฐาน. ในบาลีเป็นต้นว่า “ประมาณของบาตรมี ๓ อย่าง” ปรากฏในอรรถว่า ประมาณ. ในบาลีเป็นต้นว่า “รูป กลิ่น รส โอชา” ปรากฏในอรรถว่า รูปายตนะ. วัณณศัพท์นั้น ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่า ผิว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา คือ มีผิวพรรณงามยิ่ง, มีวรรณะอันน่าปรารถนา, มีวรรณะอันน่าพอใจ. කෙවලකප්පන්ති එත්ථ කෙවලසද්දො අනවසෙසයෙභුය්‍යාබ්‍යාමිස්සානතිරෙකදළ්හත්ථවිසංයොගාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති එවමාදීසු (පාරා. 1) අනවසෙසතා අත්ථො. ‘‘කෙවලකප්පා ච අඞ්ගමගධා පහූතං ඛාදනීයං භොජනීයං ආදාය උපසඞ්කමිස්සන්තී’’ති එවමාදීසු (මහාව. 43) යෙභුය්‍යතා. ‘‘කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති එවමාදීසු (විභ. 225) අබ්‍යාමිස්සතා. ‘‘කෙවලං සද්ධාමත්තකං නූන අයමායස්මා’’ති එවමාදීසු (මහාව. 244) අනතිරෙකතා. ‘‘ආයස්මතො, භන්තෙ, අනුරුද්ධස්ස බාහියො නාම සද්ධිවිහාරිකො කෙවලකප්පං සඞ්ඝභෙදාය ඨිතො’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 4.243) දළ්හත්ථතා. ‘‘කෙවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 3.57) විසංයොගො. ඉධ පන අනවසෙසතා අත්ථොති අධිප්පෙතා. ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์มีหลายอรรถ คือ ไม่มีส่วนเหลือ, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่ง, มั่นคง, และปราศจาก เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า “เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ” (พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง) ศัพท์นั้นมีอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺติ” (ชาวแคว้นอังคะและมคธะโดยมาก จักนำของเคี้ยวของฉันอันมีมากเข้าไปเฝ้า) มีอรรถว่า โดยมาก. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ” (ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วน) มีอรรถว่า ไม่เจือปน. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา” (ท่านผู้มีอายุนี้มีเพียงศรัทธาเท่านั้นหนอ) มีอรรถว่า ไม่ยิ่ง. ในบทเป็นต้นว่า “อายสฺมโต ภนฺเต อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต” (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พาหิยะนามสัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะ ตั้งอยู่เพื่อทำลายสงฆ์อย่างมั่นคง) มีอรรถว่า มั่นคง. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจติ” (ผู้มีธรรมอันอยู่จบแล้ว ปราศจากกิเลส เรียกว่า อุตตมบุรุษ) มีอรรถว่า ปราศจาก. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ. කප්පසද්දො පනායං අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පලෙසසමන්තභාවාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනියමෙතං භොතො ගොතමස්ස, යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) අභිසද්දහනමත්ථො. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (චූළව. 250) වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති එවමාදීසු (සු. නි. 1098; චූළනි. කප්පමාණවපුච්ඡා 117, කප්පමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 61) පඤ්ඤත්ති[Pg.240]. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු (ජා. 2.22.1368; වි. ව. 1094) ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති එවමාදීසු (චූළව. 446) විකප්පො. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (අ. නි. 8.80) ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.94) සමන්තභාවො. ඉධ පනස්ස සමන්තභාවො අත්ථො අධිප්පෙතො. තස්මා කෙවලකප්පං ජෙතවනන්ති එත්ථ අනවසෙසං සමන්තතො ජෙතවනන්ති අත්ථො. ส่วนกัปปศัพท์นี้ มีหลายอรรถ คือ ความเชื่อ, โวหาร, กาล, บัญญัติ, การตัด, การกำหนด, เลศ, และความเป็นไปโดยรอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในบทเป็นต้นว่า “โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส” (คำของพระโคดมผู้เจริญนั้น ควรเชื่อสนิท เหมือนคำของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า) ศัพท์นั้นมีอรรถว่า ความเชื่อ. ในบทเป็นต้นว่า “อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุํ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันผลไม้ด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง) มีอรรถว่า โวหาร. ในบทเป็นต้นว่า “เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามิ” (เราอยู่เป็นนิตย์ตลอดกาล) มีอรรถว่า กาล. ในบทเป็นต้นว่า “อิจฺจายสฺมา กปฺโป” (ท่านผู้มีอายุชื่อว่ากัปปะ) มีอรรถว่า บัญญัติ. ในบทเป็นต้นว่า “อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู” (ผู้ประดับแล้ว มีผมและหนวดอันตัดแล้ว) มีอรรถว่า การตัด. ในบทเป็นต้นว่า “กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป” (ทวังคุลกัปปะ ย่อมควร) มีอรรถว่า การกำหนด. ในบทเป็นต้นว่า “อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ” (มีเลศที่จะนอน) มีอรรถว่า เลศ. ในบทเป็นต้นว่า “เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา” (ยังป่าเวฬุวันให้สว่างทั่วทั้งหมด) มีอรรถว่า ความเป็นไปโดยรอบ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ความเป็นไปโดยรอบ. เพราะฉะนั้น ในบทว่า เกวลกปฺปํ เชตวนํ นี้ มีอรรถว่า (ยัง) พระเชตวันโดยรอบไม่มีส่วนเหลือ. ඔභාසෙත්වාති ආභාය ඵරිත්වා. වාලුකායාති සණ්හාය වාලුකාය. න සණ්ඨාතීති න පතිට්ඨාති. ඔළාරිකන්ති බ්‍රහ්මදෙවතාය හි පථවියං පතිට්ඨානකාලෙ අත්තභාවො ඔළාරිකො මාපෙතුං වට්ටති පථවී වා, තස්මා එවමාහ. ධම්මාති ඉමිනා පුබ්බෙ උග්ගහිතබුද්ධවචනං දස්සෙති. නප්පවත්තිනො අහෙසුන්ති සජ්ඣායමූළ්හකා වාචා පරිහීනායෙව අහෙසුං. අප්පටිවානොති අනිවත්තො අනුක්කණ්ඨිතො. บทว่า โอภาเสตฺวา คือ แผ่ไปแล้วด้วยรัศมี. บทว่า วาลุกาย คือ บนกองทรายอันละเอียด. บทว่า น สณฺฐาติ คือ ย่อมไม่ตั้งอยู่. บทว่า โอฬาริกํ คือ เพราะว่า ในกาลที่พรหมเทวดาจะประดิษฐานบนแผ่นดิน ควรเนรมิตอัตภาพที่หยาบ หรือแผ่นดิน (ก็ควร) เพราะฉะนั้น จึงตรัสอย่างนี้. ด้วยบทว่า ธมฺมา นี้ ทรงแสดงพุทธวจนะที่ทรงเรียนมาแล้วในกาลก่อน. บทว่า นปฺปวตฺติโน อเหสุํ คือ วาจาที่มีการสาธยายเป็นมูลได้เสื่อมไปแล้วนั่นเทียว. บทว่า อปฺปฏิวาโน คือ ไม่ถอยกลับ ไม่รังเกียจ. දස්සනස්සාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දස්සනස්ස. උපට්ඨානස්සාති චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨානස්ස. අධිසීලන්ති දසවිධං සීලං. තඤ්හි පඤ්චසීලං උපාදාය අධිසීලන්ති වුච්චති. අවිහං ගතොති අවිහබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තොස්මීති දස්සෙති. บทว่า ทสฺสนสฺส คือ แก่การเห็นด้วยจักษุวิญญาณ. บทว่า อุปฏฺฐานสฺส คือ แก่การอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔. บทว่า อธิสีลํ คือ ศีล ๑๐ อย่าง. เพราะว่า ศีลนั้นอาศัยศีล ๕ จึงเรียกว่า อธิศีล. บทว่า อวิหํ คโต คือ แสดงว่า เราเกิดแล้วในอวิหาพรหมโลก. 6. කටුවියසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถากฏุวิยสูตร 129. ඡට්ඨෙ ගොයොගපිලක්ඛස්මින්ති ගාවීනං වික්කයට්ඨානෙ උට්ඨිතපිලක්ඛස්ස සන්තිකෙ. රිත්තස්සාදන්ති ඣානසුඛාභාවෙන රිත්තස්සාදං. බාහිරස්සාදන්ති කාමගුණසුඛවසෙන බාහිරස්සාදං. කටුවියන්ති උච්ඡිට්ඨං. ආමගන්ධෙනාති කොධසඞ්ඛාතෙන විස්සගන්ධෙන. අවස්සුතන්ති තින්තං. මක්ඛිකාති කිලෙසමක්ඛිකා. නානුපතිස්සන්තීති උට්ඨාය න අනුබන්ධිස්සන්ති. නාන්වාස්සවිස්සන්තීති අනුබන්ධිත්වා න ඛාදිස්සන්ති. සංවෙගමාපාදීති සොතාපන්නො ජාතො. ๑๒๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โคโยคปิลกฺขสฺมึ คือ ในสำนักของต้นไทรที่ขึ้นอยู่ในที่เป็นที่ซื้อขายโค. บทว่า ริตฺตสฺสาทํ คือ มีรสว่างเปล่า เพราะไม่มีฌานสุข. บทว่า พาหิรสฺสาทํ คือ มีรสภายนอก ด้วยอำนาจแห่งกามคุณสุข. บทว่า กฏุวิยํ คือ ของเดน. บทว่า อามคนฺเธน คือ ด้วยกลิ่นคาว คือ โกธะ. บทว่า อวสฺสุตํ คือ เปียกชุ่ม. บทว่า มกฺขิกา คือ แมลงวันคือกิเลส. บทว่า นานุปติสฺสนฺติ คือ ลุกขึ้นแล้ว จักไม่ติดตามไป. บทว่า นานฺวาสฺสวิสฺสนฺติ คือ ติดตามไปแล้ว จักไม่กัดกิน. บทว่า สํเวคมาปาทิ คือ ได้เป็นพระโสดาบัน. කටුවියකතොති උච්ඡිට්ඨකතො. ආරකා හොතීති දූරෙ හොති. විඝාතස්සෙව භාගවාති දුක්ඛස්සෙව භාගී. චරෙතීති චරති ගච්ඡති. දුම්මෙධොති දුප්පඤ්ඤො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං, ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති. සත්තමෙ වට්ටමෙව භාසිතං. บทว่า กฏุวิยกโต คือ ทำให้เป็นของเดน. บทว่า อารกา โหติ คือ ย่อมอยู่ไกล. บทว่า วิฆาตสฺเสว ภาควา คือ เป็นผู้มีส่วนแห่งทุกข์นั่นเทียว. บทว่า จเรติ คือ ย่อมเที่ยวไป ย่อมไป. บทว่า ทุมฺเมโธ คือ ผู้มีปัญญาทราม. ในสูตรนี้ ตรัสไว้แต่วัฏฏะเท่านั้น, ในคาถาทั้งหลาย ตรัสไว้ทั้งวัฏฏะและวิวัฏฏะ. ในสูตรที่ ๗ ตรัสไว้แต่วัฏฏะเท่านั้น. 8. දුතියඅනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาทุติยานุรุทธสูตร 131. අට්ඨමෙ [Pg.241] ඉදං තෙ මානස්මින්ති අයං තෙ නවවිධෙන වඩ්ඪිතමානොති අත්ථො. ඉදං තෙ උද්ධච්චස්මින්ති ඉදං තව උද්ධච්චං චිත්තස්ස උද්ධතභාවො. ඉදං තෙ කුක්කුච්චස්මින්ති ඉදං තව කුක්කුච්චං. ๑๓๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อิทํ เต มานสฺมึ มีอรรถว่า นี้คือมานะของท่านที่เจริญขึ้นโดย ๙ ประการ. บทว่า อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมึ คือ นี้คืออุทธัจจะของท่าน ได้แก่ ความฟุ้งซ่านแห่งจิต. บทว่า อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมึ คือ นี้คือความรำคาญใจของท่าน. 9. පටිච්ඡන්නසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปฏิฉันนสูตร 132. නවමෙ ආවහන්තීති නිය්‍යන්ති. පටිච්ඡන්නො ආවහතීති පටිච්ඡන්නොව හුත්වා නිය්‍යාති. විවටො විරොචතීති එත්ථ එකතො උභතො අත්තතො සබ්බත්ථකතොති චතුබ්බිධා විවටතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ එකතො විවටං නාම අසාධාරණසික්ඛාපදං. උභතො විවටං නාම සාධාරණසික්ඛාපදං. අත්තතො විවටං නාම පටිලද්ධධම්මගුණො. සබ්බත්ථකවිවටං නාම තෙපිටකං බුද්ධවචනං. ๑๓๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อาวหนฺติ คือ ย่อมนำไป. บทว่า ปฏิจฺฉนฺโน อาวหติ คือ เป็นผู้ปกปิดแล้วนั่นเทียว ย่อมนำไป. ในบทว่า วิวโฏ วิโรจติ นี้ พึงทราบความเปิดเผย ๔ อย่าง คือ โดยส่วนเดียว, โดยสองส่วน, โดยอรรถ, และโดยทั้งหมด. ในบรรดาความเปิดเผย ๔ อย่างนั้น ชื่อว่า เปิดเผยโดยส่วนเดียว ได้แก่ อสาธารณสิกขาบท. ชื่อว่า เปิดเผยโดยสองส่วน ได้แก่ สาธารณสิกขาบท. ชื่อว่า เปิดเผยโดยอรรถ ได้แก่ คุณแห่งธรรมที่ได้บรรลุแล้ว. ชื่อว่า เปิดเผยโดยทั้งหมด ได้แก่ พระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. 10. ලෙඛසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาเลขสูตร 133. දසමෙ අභිණ්හන්ති අභික්ඛණං නිරන්තරං. ආගාළ්හෙනාති ගාළ්හෙන කක්ඛළෙන. ඵරුසෙනාති ඵරුසවචනෙන. ගාළ්හං කත්වා ඵරුසං කත්වා වුච්චමානොපීති අත්ථො. අමනාපෙනාති මනං අනල්ලීයන්තෙන අවඩ්ඪන්තෙන. සන්ධියතිමෙවාති ඝටියතියෙව. සංසන්දතිමෙවාති නිරන්තරොව හොති. සම්මොදතිමෙවාති එකීභාවමෙව ගච්ඡති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๑๓๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อภิณฺหํ คือ เนืองๆ ไม่ขาดสาย. บทว่า อาคาฬฺเหน คือ อย่างมั่นคง อย่างแข็งกระด้าง. บทว่า ผรุเสน คือ ด้วยวาจาหยาบคาย. อรรถว่า แม้ถูกกล่าวอย่างมั่นคง อย่างหยาบคาย. บทว่า อมนาเปน คือ อันไม่เป็นที่พอใจ ไม่ทำให้ใจเจริญ. บทว่า สนฺธิยติเมว คือ ย่อมติดต่อกันนั่นเทียว. บทว่า สํสนฺทติเมว คือ ย่อมต่อเนื่องกันนั่นเทียว. บทว่า สโมทติเมว คือ ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันนั่นเทียว. ที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น. කුසිනාරවග්ගො තතියො. กุสินารวรรคที่ ๓ (14) 4. යොධාජීවවග්ගො (๑๔) ๔. โยธาชีววรรค 1. යොධාජීවසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาโยธาชีวสูตร 134. චතුත්ථස්ස පඨමෙ යුද්ධං උපජීවතීති යොධාජීවො. රාජාරහොති රඤ්ඤො අනුච්ඡවිකො. රාජභොග්ගොති රඤ්ඤො උපභොගපරිභොගො. අඞ්ගන්තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති හත්ථො විය පාදො විය ච අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බත්තා අඞ්ගන්ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. දූරෙ පාතී හොතීති උදකෙ උසභමත්තං[Pg.242], ථලෙ අට්ඨුසභමත්තං, තතො වා උත්තරින්ති දූරෙ කණ්ඩං පාතෙති. දුට්ඨගාමණිඅභයස්ස හි යොධාජීවො නවඋසභමත්තං කණ්ඩං පාතෙසි, පච්ඡිමභවෙ බොධිසත්තො යොජනප්පමාණං. අක්ඛණවෙධීති අවිරාධිතවෙධී, අක්ඛණං වා විජ්ජු විජ්ජන්තරිකාය විජ්ඣිතුං සමත්ථොති අත්ථො. මහතො කායස්ස පදාලෙතාති එකතොබද්ධං ඵලකසතම්පි මහිංසචම්මසතම්පි අඞ්ගුට්ඨපමාණබහලං ලොහපට්ටම්පි චතුරඞ්ගුලබහලං අසනපදරම්පි විදත්ථිබහලං උදුම්බරපදරම්පි දීඝන්තෙන වාලිකසකටම්පි විනිවිජ්ඣිතුං සමත්ථොති අත්ථො. යංකිඤ්චි රූපන්තිආදි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතමෙව. නෙතං මමාතිආදි තණ්හාමානදිට්ඨිපටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සම්මා හෙතුනා කාරණෙන සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පස්සති. පදාලෙතීති අරහත්තමග්ගෙන පදාලෙති. ๑๓๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ ชื่อว่า โยธาชีวะ เพราะอาศัยการรบเลี้ยงชีพ บทว่า ราชาโห ได้แก่ สมควรแก่พระราชา บทว่า ราชภอกฺโค ได้แก่ เป็นเครื่องอุปโภคบริโภคของพระราชา บทว่า อํคนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงการนับว่าเป็นองค์อวัยวะ เพราะเป็นสิ่งที่ต้องปรารถนาอย่างแน่นอน เหมือนมือและเท้า บทว่า ทูเร ปาตี โหติ ความว่า ย่อมยิงลูกศรให้ตกไปไกล ในน้ำประมาณ ๑ อุสภ บนบกประมาณ ๘ อุสภ หรือไกลกว่านั้น จริงอยู่ นักรบของพระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยได้ยิงลูกศรไปตกไกลประมาณ ๙ อุสภ, พระโพธิสัตว์ในปัจฉิมภพ (ยิงได้) ประมาณ ๑ โยชน์ บทว่า อกฺขณเวธี ได้แก่ ผู้ยิงไม่พลาด หรืออีกนัยหนึ่ง สามารถยิงได้ในระหว่างสายฟ้าแลบ บทว่า มหโต กายสฺส ปทาเลตา ความว่า สามารถยิงทะลุแผ่นกระดาน ๑๐๐ แผ่นที่มัดรวมกัน, หนังกระบือ ๑๐๐ แผ่น, แผ่นเหล็กหนาประมาณ ๘ นิ้ว, ไม้ประดู่หนา ๔ นิ้ว, ไม้มะเดื่อหนา ๑ คืบ หรือเกวียนบรรทุกทรายโดยยาวก็ได้ คำเป็นต้นว่า ยํ กิญฺจิ รูปํ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค คำเป็นต้นว่า เนตํ มม ตรัสไว้โดยนัยปฏิเสธตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นด้วยมรรคปัญญาร่วมกับวิปัสสนา โดยชอบ โดยเหตุ โดยปัจจัย บทว่า ปทาเลติ ความว่า ย่อมทำลายด้วยอรหัตตมรรค 2. පරිසාසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปริสาสูตร 135. දුතියෙ උක්කාචිතවිනීතාති අප්පටිපුච්ඡිත්වා විනීතා දුබ්බිනීතපරිසා. පටිපුච්ඡාවිනීතාති පුච්ඡිත්වා විනීතා සුවිනීතපරිසා. යාවතාවිනීතාති පමාණවසෙන විනීතා, පමාණං ඤත්වා විනීතපරිසාති අත්ථො. ‘‘යාවතජ්ඣා’’ති පාළියා පන යාව අජ්ඣාසයාති අත්ථො, අජ්ඣාසයං ඤත්වා විනීතපරිසාති වුත්තං හොති. තතියං උත්තානමෙව. ๑๓๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อุกฺกาจิตวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยไม่ต้องสอบถาม คือบริษัทที่แนะนำได้ยาก บทว่า ปฏิปุจฺฉาวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยการสอบถาม คือบริษัทที่แนะนำได้ง่าย บทว่า ยาวตาวินีตา ได้แก่ บริษัทที่แนะนำแล้วโดยประมาณ ความว่า บริษัทที่แนะนำแล้วโดยรู้ประมาณ ส่วนในบาลีว่า "ยาวตชฺฌา" มีความหมายว่า ตราบเท่าที่อัธยาศัย คือกล่าวได้ว่า เป็นบริษัทที่แนะนำแล้วโดยรู้อัธยาศัย สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 4. උප්පාදාසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอุปปาทาสูตร 137. චතුත්ථෙ ධම්මට්ඨිතතාති සභාවට්ඨිතතා. ධම්මනියාමතාති සභාවනියාමතා. සබ්බෙ සඞ්ඛාරාති චතුභූමකසඞ්ඛාරා. අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. දුක්ඛාති සම්පටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා. අනත්තාති අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තා. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තීණි ලක්ඛණානි මිස්සකානි කථිතානි. ๑๓๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ธมฺมฏฺฐิตตา ได้แก่ ความตั้งอยู่โดยสภาวะ บทว่า ธมฺมนิยามตา ได้แก่ ความแน่นอนโดยสภาวะ บทว่า สพฺเพ สงฺขารา ได้แก่ สังขารในภูมิ ๔ บทว่า อนิจฺจา ความว่า ชื่อว่าไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่าเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี บทว่า ทุกฺขา ความว่า ชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะมีความหมายว่าถูกบีบคั้น บทว่า อนตฺตา ความว่า ชื่อว่าเป็นอนัตตา เพราะมีความหมายว่าไม่อยู่ในอำนาจ ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้ จึงตรัสลักษณะ ๓ ประการระคนกัน 5. කෙසකම්බලසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาเกสกัมพลสูตร 138. පඤ්චමෙ තන්තාවුතානං වත්ථානන්ති පච්චත්තෙ සාමිවචනං, තන්තෙහි වායිතවත්ථානීති අත්ථො. කෙසකම්බලොති මනුස්සකෙසෙහි වායිතකම්බලො[Pg.243]. පුථුසමණබ්‍රාහ්මණවාදානන්ති ඉදම්පි පච්චත්තෙ සාමිවචනං. පටිකිට්ඨොති පච්ඡිමකො ලාමකො. මොඝපුරිසොති තුච්ඡපුරිසො. පටිබාහතීති පටිසෙධෙති. ඛිප්පං උඩ්ඩෙය්‍යාති කුමිනං ඔඩ්ඩෙය්‍ය. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව. ๑๓๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ เป็นฉัฏฐีวิภัตติใช้ในอรรถปฐมาวิภัตติ ความว่า ผ้าที่ทอด้วยเครื่องทอ บทว่า เกสกมฺพโล ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทอด้วยผมของมนุษย์ บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณวาทานํ นี้ก็เป็นฉัฏฐีวิภัตติใช้ในอรรถปฐมาวิภัตติ บทว่า ปฏิกิฏฺโฐ ได้แก่ ต่ำสุด เลวทราม บทว่า โมฆปุริโส ได้แก่ บุรุษเปล่า บทว่า ปฏิพาหติ ได้แก่ ห้าม, ปฏิเสธ บทว่า ขิปฺปํ อุฑฺเฑยฺยาติ ได้แก่ พึงดักลอบ สูตรที่ ๖ และ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 8. අස්සඛළුඞ්කසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอัสสขฬุงกสูตร 141. අට්ඨමෙ අස්සඛළුඞ්කොති අස්සපොතො. ඉදමස්ස ජවස්මිං වදාමීති අයමස්ස ඤාණජවොති වදාමි. ඉදමස්ස වණ්ණස්මිං වදාමීති අයමස්ස ගුණවණ්ණොති වදාමි. ඉදමස්ස ආරොහපරිණාහස්මින්ති අයමස්ස උච්චභාවො පරිමණ්ඩලභාවොති වදාමීති. ๑๔๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อสฺสขฬุงฺโก ได้แก่ ลูกม้า บทว่า อิทมสฺส ชวสฺมึ วทามิ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นความเร็วคือญาณของบุรุษนั้น บทว่า อิทมสฺส วณฺณสฺมึ วทามิ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นวรรณะคือคุณของบุรุษนั้น บทว่า อิทมสฺส อาโรหปริณาหสฺมึ ความว่า เรากล่าวว่า นี้เป็นความสูงและความสมส่วนของบุรุษนั้น 9. අස්සපරස්සසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอัสสปรัสสสูตร 142. නවමෙ අස්සපරස්සෙති අස්සෙසු පරස්සෙ. පුරිසපරස්සෙති පුරිසෙසු පරස්සෙ, පුරිසපුරිසෙති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ තීණි මග්ගඵලානි කථිතානි. තත්ථ අයං තීහි මග්ගෙහි ඤාණජවසම්පන්නොති වෙදිතබ්බො. ๑๔๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อสฺสปรสฺเส ได้แก่ ม้าตัวอื่นในบรรดาม้าทั้งหลาย บทว่า ปุริสปรสฺเส ได้แก่ บุรุษอื่นในบรรดาบุรุษทั้งหลาย ความว่า บุรุษต่อบุรุษ ในสูตรนี้ ตรัสมรรคผล ๓ ประการ ในบรรดามรรคผลเหล่านั้น พึงทราบว่า บุรุษนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเร็วคือญาณด้วยมรรค ๓ 10. අස්සාජානීයසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอัสสาชานียสูตร 143. දසමෙ භද්‍රෙති භද්දකෙ. අස්සාජානීයෙති කාරණාකාරණං ජානනකෙ අස්සෙ. පුරිසාජානීයෙසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරහත්තඵලං කථිතං. තත්‍රායං අරහත්තමග්ගෙන ඤාණජවසම්පන්නොති වෙදිතබ්බො. ๑๔๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ภทฺเท ได้แก่ ม้าที่ดี บทว่า อสฺสาชานีเย ได้แก่ ม้าที่รู้เหตุและมิใช่เหตุ แม้ในบุรุษอาชาไนย ก็นัยนี้เช่นกัน ในสูตรนี้ ตรัสอรหัตตผล ในอรหัตตผลนั้น พึงทราบว่า บุรุษอาชาไนยนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเร็วคือญาณด้วยอรหัตตมรรค 11. පඨමමොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาปฐมโมรนิวาปสูตร 144. එකාදසමෙ අච්චන්තනිට්ඨොති අන්තං අතික්කන්තනිට්ඨො, අකුප්පනිට්ඨො ධුවනිට්ඨොති අත්ථො. සෙසං සදිසමෙව. ๑๔๔. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า อจฺจนฺตนิฏฺโฐ ความว่า มีนิพพานเป็นที่สุดอันก้าวล่วงที่สุด, มีนิพพานเป็นที่สุดอันไม่กำเริบ, มีนิพพานเป็นที่สุดอันยั่งยืน ที่เหลือเหมือนกัน 12. දුතියමොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා ๑๒. อรรถกถาทุติยโมรนิวาปสูตร 145. ද්වාදසමෙ ඉද්ධිපාටිහාරියෙනාති ඉජ්ඣනකපාටිහාරියෙන. ආදෙසනාපාටිහාරියෙනාති ආදිසිත්වා අපදිසිත්වා කථනඅනුකථනකථාපාටිහාරියෙන. ๑๔๕. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า อิทฺธิปาฏิหาริเยน ได้แก่ ด้วยปาฏิหาริย์คือความสำเร็จ บทว่า อาเทสนาปาฏิหาริเยน ได้แก่ ด้วยปาฏิหาริย์คือการกล่าว การกล่าวตาม คือการชี้แจงแสดงแล้ว 13. තතියමොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා ๑๓. อรรถกถาตติยโมรนิวาปสูตร 146. තෙරසමෙ [Pg.244] සම්මාදිට්ඨියාති ඵලසමාපත්තත්ථාය සම්මාදිට්ඨියා. සම්මාඤාණෙනාති ඵලඤාණෙන. සම්මාවිමුත්තියාති සෙසෙහි ඵලසමාපත්තිධම්මෙහි. ඉමෙසු තීසුපි සුත්තෙසු ඛීණාසවොව කථිතොති. ๑๔๖. ในสูตรที่ ๑๓ บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิยา ได้แก่ ด้วยสัมมาทิฏฐิเพื่อประโยชน์แก่การบรรลุผลสมาบัติ บทว่า สมฺมาญาเณน ได้แก่ ด้วยผลญาณ บทว่า สมฺมาวิมุตฺติยา ได้แก่ ด้วยธรรมคือผลสมาบัติที่เหลือ ในสูตรทั้ง ๓ นี้ ตรัสถึงพระขีณาสพเท่านั้น යොධාජීවවග්ගො චතුත්ථො. โยธาชีววรรคที่ ๔ (15) 5. මඞ්ගලවග්ගො (๑๕) ๕. มังคลวรรค 1-9. අකුසලසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๙. อรรถกถาอกุสลสูตร เป็นต้น 147-155. පඤ්චමස්ස පඨමෙ යථාභතං නික්ඛිත්තොති යථා ආනෙත්වා ඨපිතො. දුතියෙ සාවජ්ජෙනාති සදොසෙන. තතියෙ විසමෙනාති සපක්ඛලනෙන. සමෙනාති අපක්ඛලනෙන. චතුත්ථෙ අසුචිනාති ගූථසදිසෙන අපරිසුද්ධෙන අමෙජ්ඣෙන. සුචිනාති පරිසුද්ධෙන මෙජ්ඣෙන. පඤ්චමාදීනි උත්තානානෙව. ๑๔๗-๑๕๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต ความว่า เหมือนถูกนำมาวางไว้ ในสูตรที่ ๒ บทว่า สาวชฺเชน ได้แก่ มีโทษ ในสูตรที่ ๓ บทว่า วิสเมน ได้แก่ มีความผิดพลาด บทว่า สเมน ได้แก่ ไม่มีความผิดพลาด ในสูตรที่ ๔ บทว่า อสุจินา ได้แก่ ไม่สะอาด ไม่บริสุทธิ์ เหมือนของไม่สะอาด บทว่า สุจินา ได้แก่ สะอาด บริสุทธิ์ สูตรตั้งแต่ที่ ๕ เป็นต้นไป มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 10. පුබ්බණ්හසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาปุพพัณหสูตร 156. දසමෙ සුනක්ඛත්තන්තිආදීසු යස්මිං දිවසෙ තයො සුචරිතධම්මා පූරිතා හොන්ති, සො දිවසො ලද්ධනක්ඛත්තයොගො නාම, තෙනස්ස සදා සුනක්ඛත්තං නාම හොතීති වුච්චති. ස්වෙව දිවසො කතමඞ්ගලො නාම හොති, තෙනස්ස සදා සුමඞ්ගලන්ති වුච්චති. පභාතම්පිස්ස සදා සුප්පභාතමෙව, සයනතො උට්ඨානම්පි සුහුට්ඨිතමෙව, ඛණොපි සුක්ඛණොව, මුහුත්තොපි සුමුහුත්තොව. එත්ථ ච දසච්ඡරපමාණො කාලො ඛණො නාම, තෙන ඛණෙන දසක්ඛණො කාලො ලයො නාම, තෙන ලයෙන ච දසලයො කාලො ඛණලයො නාම, තෙන දසගුණො මුහුත්තො නාම, තෙන දසගුණො ඛණමුහුත්තො නාමාති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. සුයිට්ඨං බ්‍රහ්මචාරිසූති යස්මිං දිවසෙ තීණි සුචරිතානි පූරිතානි, තදාස්ස සෙට්ඨචාරීසු දින්නදානං සුයිට්ඨං නාම හොති[Pg.245]. පදක්ඛිණං කායකම්මන්ති තං දිවසං තෙන කතං කායකම්මං වඩ්ඪිකායකම්මං නාම හොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. පදක්ඛිණානි කත්වානාති වඩ්ඪියුත්තානි කායකම්මාදීනි කත්වා. ලභන්තත්ථෙ පදක්ඛිණෙති පදක්ඛිණෙ වඩ්ඪිඅත්ථෙයෙව ලභති. සෙසං උත්තානමෙවාති. ๑๕๖. ในสูตรที่ 10 ในบทว่า สุนกฺขตฺตํ เป็นต้น ในวันใด สุจริตธรรม 3 ประการบริบูรณ์ วันนั้นชื่อว่าประกอบด้วยนักษัตรที่ได้แล้ว (ฤกษ์ดี) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้นชื่อว่ามีฤกษ์ดีเสมอ วันนั้นนั่นเทียวชื่อว่ามีมงคลอันกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้นมีมงคลดีเสมอ แม้รุ่งเช้าของผู้นั้นก็เป็นรุ่งเช้าที่ดีเสมอ แม้การลุกขึ้นจากที่นอนก็เป็นการลุกขึ้นที่ดี แม้ขณะก็เป็นขณะที่ดี แม้มุหุตก็เป็นมุหุตที่ดี และในคำเหล่านั้น กาลมีประมาณเท่า 10 ลัดนิ้วมือ ชื่อว่า ขณะ, กาลมีประมาณ 10 ขณะนั้น ชื่อว่า ลยะ, กาลมีประมาณ 10 ลยะนั้น ชื่อว่า ขณะลยะ, 10 เท่าของขณะลยะนั้น ชื่อว่า มุหุต, 10 เท่าของมุหุตนั้น ชื่อว่า ขณะมุหุต พึงทราบการจำแนกนี้ ในบทว่า สุยิฏฺฐํ พฺรหฺมจารีสุ ความว่า ในวันใด สุจริต 3 ประการบริบูรณ์ เมื่อนั้น ทานที่ผู้นั้นถวายในท่านผู้มีจรรยาอันประเสริฐ ชื่อว่าบูชาดีแล้ว ในบทว่า ปทกฺขิณํ กายกมฺมํ ความว่า กายกรรมที่ผู้นั้นทำในวันนั้น ชื่อว่าเป็นกายกรรมที่นำมาซึ่งความเจริญ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ บทว่า ปทกฺขิณานิ กตฺวาน ได้แก่ กระทำกายกรรมเป็นต้นอันประกอบด้วยความเจริญ บทว่า ลภนฺตตฺเถ ปทกฺขิเณ ได้แก่ ย่อมได้ประโยชน์อันเป็นความเจริญโดยแท้ ที่เหลือตื้นทั้งนั้น මඞ්ගලවග්ගො පඤ්චමො. มงคลวรรคที่ 5 තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ตติยปัณณาสกะ จบแล้ว (16) 6. අචෙලකවග්ගවණ්ණනා (๑๖) ๖. อรรถกถาอเจลกวรรค 157-163. ඉතො පරෙසු ආගාළ්හා පටිපදාති ගාළ්හා කක්ඛළා ලොභවසෙන ථිරග්ගහණා. නිජ්ඣාමාති අත්තකිලමථානුයොගවසෙන සුට්ඨු ඣාමා සන්තත්තා පරිතත්තා. මජ්ඣිමාති නෙව කක්ඛළා න ඣාමා මජ්ඣෙ භවා. අචෙලකොති නිච්චෙලො නග්ගො. මුත්තාචාරොති විස්සට්ඨාචාරො, උච්චාරකම්මාදීසු ලොකියකුලපුත්තාචාරෙන විරහිතො ඨිතකොව උච්චාරං කරොති, පස්සාවං කරොති, ඛාදති භුඤ්ජති. හත්ථාපලෙඛනොති හත්ථෙ පිණ්ඩම්හි නිට්ඨිතෙ ජිව්හාය හත්ථං අපලෙඛති, උච්චාරම්පි කත්වා හත්ථස්මිංයෙව දණ්ඩකසඤ්ඤී හුත්වා හත්ථෙන අපලෙඛති. භික්ඛාය ගහණත්ථං ‘‘එහි, භදන්තෙ’’ති වුත්තො න එතීති න එහිභදන්තිකො. ‘‘තෙන හි තිට්ඨ, භන්තෙ’’ති වුත්තොපි න තිට්ඨතීති න තිට්ඨභදන්තිකො. තදුභයම්පි කිර සො ‘‘එතස්ස වචනං කතං භවිස්සතී’’ති න කරොති. අභිහටන්ති පුරෙතරං ගහෙත්වා ආහටභික්ඛං. උද්දිස්සකතන්ති ඉදං තුම්හෙ උද්දිස්ස කතන්ති එවමාරොචිතභික්ඛං. නිමන්තනන්ති ‘‘අසුකං නාම කුලං වා වීථිං වා ගාමං වා පවිසෙය්‍යාථා’’ති එවං නිමන්තිතභික්ඛම්පි න සාදියති න ගණ්හාති. න කුම්භිමුඛාති කුම්භිතො උද්ධරිත්වා දීයමානං භික්ඛම්පි න ගණ්හාති. න කළොපිමුඛාති කළොපීති උක්ඛලි වා පච්ඡි වා, තතොපි න ගණ්හාති. කස්මා? ‘‘කුම්භිකළොපියො මං නිස්සාය කටච්ඡුනා පහාරං ලභන්තී’’ති. න එළකමන්තරන්ති උම්මාරං අන්තරං කත්වා දීයමානං න ගණ්හාති. කස්මා? ‘‘අයං මං නිස්සාය අන්තරකරණං ලභතී’’ති. දණ්ඩමුසලෙසුපි එසෙව නයො. ද්වින්නන්ති [Pg.246] ද්වීසු භුඤ්ජමානෙසු එකස්මිං උට්ඨාය දෙන්තෙ න ගණ්හාති. කස්මා? කබළන්තරායො හොතීති. ๑๕๗-๑๖๓. ในปัณณาสกะถัดจากนี้ไป บทว่า อาคาฬฺหา ปฏิปทา ได้แก่ ปฏิปทาที่มั่นคง แข็งกระด้าง มีการยึดถือมั่นคงด้วยอำนาจโลภะ บทว่า นิชฺฌามา ได้แก่ ไหม้เกรียม เร่าร้อน แผดเผาอย่างยิ่ง ด้วยอำนาจการประกอบตนให้ลำบาก บทว่า มชฺฌิมา ได้แก่ ไม่แข็งกระด้างเกินไป ไม่เร่าร้อนเกินไป เป็นไปในท่ามกลาง บทว่า อเจลโก ได้แก่ ผู้ไม่มีผ้า ผู้เปลือย บทว่า มุตฺตาจาโร ได้แก่ ผู้มีอาจาระอันปล่อยแล้ว คือเว้นจากอาจาระของกุลบุตรชาวโลกในกิจมีการถ่ายอุจจาระเป็นต้น ยืนถ่ายอุจจาระ ยืนถ่ายปัสสาวะ เคี้ยวกิน บทว่า หตฺถาปเลขน ได้แก่ เมื่อก้อนข้าวในมือหมดแล้ว ก็เลียมือด้วยลิ้น แม้ถ่ายอุจจาระแล้ว ก็มีความสำคัญในมือว่าเป็นไม้ชำระ แล้วเช็ดด้วยมือ ชื่อว่า นะ เอหิภทันติโก เพราะเมื่อมีผู้กล่าวเพื่อจะรับภิกษาว่า "นิมนต์มาเถิด ท่านผู้เจริญ" ย่อมไม่มา ชื่อว่า นะ ติฏฐภทันติโก เพราะแม้เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น โปรดยืนอยู่ก่อนเถิด ท่านผู้เจริญ" ก็ไม่ยืน ได้ยินว่า อเจลกนั้นไม่กระทำทั้งสองอย่างนั้น ด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้ทำตามคำของทายกนี้" บทว่า อภิหฏํ ได้แก่ ภิกษาที่เขานำมาถวายโดยรับมาก่อน บทว่า อุทฺทิสฺสกตํ ได้แก่ ภิกษาที่เขาบอกว่า "ภัตนี้ พวกข้าพเจ้าทำเจาะจงท่าน" บทว่า นิมนฺตนํ ได้แก่ ไม่ยินดี ไม่รับ แม้ภิกษาที่เขานิมนต์ว่า "ขอท่านจงเข้าไปสู่ตระกูลชื่อโน้น หรือถนน หรือบ้าน" บทว่า น กุมฺภิมุขา ได้แก่ ไม่รับภิกษาที่เขาตักจากหม้อถวาย บทว่า น กโฬปิมุขา ได้แก่ คำว่า กโฬปิ คือ หม้อข้าว หรือ กระเช้า ก็ไม่รับจากภาชนะนั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "หม้อข้าวและกระเช้าอาศัยเรา จึงถูกทัพพีกระทบ" บทว่า น เอฬกมนฺตรํ ได้แก่ ไม่รับภัตที่เขาถวายโดยทำธรณีประตูให้เป็นที่กั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "ธรณีประตูนี้อาศัยเรา จึงได้รับการทำเป็นที่กั้น" แม้ในสากและไม้คาน ก็นัยนี้แหละ บทว่า ทฺวินฺนํ ได้แก่ เมื่อคนสองคนกำลังบริโภคอยู่ คนหนึ่งลุกขึ้นถวาย ย่อมไม่รับ เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า จะเป็นอันตรายแก่คำข้าว න ගබ්භිනියාතිආදීසු පන ගබ්භිනියා කුච්ඡියං දාරකො කිලමති, පායන්තියා දාරකස්ස ඛීරන්තරායො හොති, පුරිසන්තරගතාය රතිඅන්තරායො හොතීති න ගණ්හාති. න සඞ්කිත්තීසූති සඞ්කිත්තෙත්වා කතභත්තෙසු. දුබ්භික්ඛසමයෙ කිර අචෙලකසාවකා අචෙලකානං අත්ථාය තතො තතො තණ්ඩුලාදීනි සමාදපෙත්වා භත්තං පචන්ති, උක්කට්ඨාචෙලකො තතො න පටිග්ගණ්හාති. න යත්ථ සාති යත්ථ සුනඛො ‘‘පිණ්ඩං ලභිස්සාමී’’ති උපට්ඨිතො හොති, තත්ථ තස්ස අදත්වා ආහටං න ගණ්හාති. කස්මා? එතස්ස පිණ්ඩන්තරායො හොතීති. සණ්ඩසණ්ඩචාරිනීති සමූහසමූහචාරිනී. සචෙ හි අචෙලකං දිස්වා ‘‘ඉමස්ස භික්ඛං දස්සාමා’’ති මනුස්සා භත්තගෙහං පවිසන්ති, තෙසු ච පවිසන්තෙසු කළොපිමුඛාදීසු නිලීනා මක්ඛිකා උප්පතිත්වා සණ්ඩසණ්ඩා චරන්ති, තතො ආහටං භික්ඛං න ගණ්හාති. කස්මා? ‘‘මං නිස්සාය මක්ඛිකානං ගොචරන්තරායො ජාතො’’ති. ส่วนในบทมีคำว่า น คพฺภินิยา เป็นต้น (ไม่รับ) เพราะคิดว่า ทารกในครรภ์ของหญิงมีครรภ์ย่อมลำบาก, เป็นอันตรายแก่น้ำนมของทารกของหญิงผู้ให้นม, เป็นอันตรายแก่ความยินดีของหญิงผู้ไปหาชายอื่น เพราะเหตุนั้น จึงไม่รับ บทว่า น สงฺกิตฺตีสุ ได้แก่ ในภัตที่เขาเรี่ยไรกันทำ ได้ยินว่า ในสมัยทุพภิกขภัย สาวกของอเจลกชักชวนกันรวบรวมข้าวสารเป็นต้นจากที่นั้นๆ เพื่อประโยชน์แก่อเจลกทั้งหลายแล้วหุงภัต อเจลกผู้เลิศย่อมไม่รับจากภัตนั้น บทว่า น ยตฺถ สา ได้แก่ ในที่ใดมีสุนัขยืนอยู่ใกล้ด้วยคิดว่า "เราจักได้ก้อนข้าว" ในที่นั้น ไม่รับภิกษาที่เขานำมาถวายโดยยังไม่ให้แก่สุนัขนั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า จะเป็นอันตรายแก่ก้อนข้าวของสุนัขนี้ บทว่า สณฺฑสณฺฑจารินี ได้แก่ เที่ยวไปเป็นหมู่ๆ จริงอยู่ ถ้ามนุษย์ทั้งหลายเห็นอเจลกแล้วคิดว่า "เราจักถวายภิกษาแก่ท่านผู้นี้" แล้วเข้าไปสู่โรงครัว เมื่อมนุษย์เหล่านั้นเข้าไป แมลงวันที่เกาะอยู่ในหม้อข้าวและกระเช้าเป็นต้น ก็บินขึ้นเที่ยวไปเป็นหมู่ๆ ไม่รับภิกษาที่นำมาจากที่นั้น เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "อันตรายแก่โคจรของแมลงวันทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยเรา" ථුසොදකන්ති සබ්බසස්සසම්භාරෙහි කතසොවීරකං. එත්ථ ච සුරාපානමෙව සාවජ්ජං, අයං පන සබ්බෙසු සාවජ්ජසඤ්ඤී. එකාගාරිකොති යො එකස්මිංයෙව ගෙහෙ භික්ඛං ලභිත්වා නිවත්තති. එකාලොපිකොති එකෙනෙව ආලොපෙන යාපෙති. ද්වාගාරිකාදීසුපි එසෙව නයො. එකිස්සාපි දත්තියාති එකාය දත්තියා. දත්ති නාම එකා ඛුද්දකපාති හොති, යත්ථ අග්ගභික්ඛං පක්ඛිපිත්වා ඨපෙන්ති. එකාහිකන්ති එකදිවසන්තරිකං. අද්ධමාසිකන්ති අද්ධමාසන්තරිකං. පරියායභත්තභොජනන්ති වාරභත්තභොජනං, එකාහවාරෙන ද්වීහවාරෙන සත්තාහවාරෙන අද්ධමාසවාරෙනාති එවං දිවසවාරෙන ආභතභත්තභොජනං. සාකභක්ඛොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. บทว่า ถุโสทกํ ได้แก่ น้ำส้มสายชูที่ทำด้วยเครื่องปรุงคือธัญชาติทุกชนิด และในคำนั้น การดื่มสุราเท่านั้นมีโทษ ส่วนอเจลกนี้มีความสำคัญว่ามีโทษในน้ำส้มทุกชนิด บทว่า เอคาคาริโก ได้แก่ ผู้ใดได้ภิกษาในเรือนหลังเดียวเท่านั้นแล้วกลับ บทว่า เอกาโลปิโก ได้แก่ ผู้ใดยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยคำข้าวคำเดียวเท่านั้น แม้ในบทมีคำว่า ทฺวาคาริก เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ บทว่า เอกิสฺสาปิ ทตฺติยา ได้แก่ ด้วยภาชนะใบเดียว ชื่อว่า ทัตติ ได้แก่ ภาชนะเล็กๆ ใบหนึ่ง ที่เขาใส่ภิกษาส่วนแรกเก็บไว้ บทว่า เอากาหิกํ ได้แก่ เว้นวันหนึ่ง บทว่า อฑฺฒมาสิกํ ได้แก่ เว้นกึ่งเดือน บทว่า ปริยายภตฺตโภชนํ ได้แก่ การบริโภคภัตตามวาระ คือการบริโภคภัตที่นำมาตามวาระวัน โดยวาระวันเดียว สองวัน เจ็ดวัน หรือกึ่งเดือน บทมีคำว่า สากภกฺโข เป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว උබ්භට්ඨකොති උද්ධං ඨිතකො. උක්කුටිකප්පධානමනුයුත්තොති උක්කුටිකවීරියමනුයුත්තො, ගච්ඡන්තොපි උක්කුටිකොව හුත්වා උප්පතිත්වා උප්පතිත්වා ගච්ඡති. කණ්ටකාපස්සයිකොති අයකණ්ටකෙ වා පකතිකණ්ටකෙ වා භූමියං කොට්ටෙත්වා තත්ථ චම්මං අත්ථරිත්වා ඨානචඞ්කමාදීනි කරොති. සෙය්‍යන්ති [Pg.247] සයන්තොපි තත්ථෙව සෙය්‍යං කප්පෙති. සායං තතියමස්සාති සායතතියකං. පාතො මජ්ඣන්හිකෙ සායන්ති දිවසස්ස තික්ඛත්තුං ‘‘පාපං පවාහෙස්සාමී’’ති උදකොරොහනානුයොගං අනුයුත්තො විහරති. บทว่า อพฺภฏฺฐโก ความว่า ผู้ยืนตรง. บทว่า อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต ความว่า ผู้ประกอบความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง, แม้เมื่อเดิน ก็เดินกระโหย่งไปโดยกระโดดๆ ไป. บทว่า กณฺฏกาสฺสยิโก ความว่า ตอกหนามเหล็กหรือหนามปกติลงบนพื้นดินแล้ว ปูหนังลงบนหนามนั้น ทำการยืน การเดินจงกรมเป็นต้น. บทว่า เสยฺยํ ความว่า แม้เมื่อนอน ก็นอนบนที่นอนนั้นนั่นแหละ. บทว่า สายํ ตติยมสฺสาติ ความว่า การลงน้ำในเวลาเย็นเป็นครั้งที่สามของเขามีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สายตติยกะ. (อธิบาย) คือ ในเวลาเช้า ในเวลาเที่ยง ในเวลาเย็น อย่างนี้ วันละ ๓ ครั้ง เป็นผู้ประกอบความเพียรในการลงน้ำ ด้วยตั้งใจว่า "เราจะลอยบาป" อยู่. කායෙ කායානුපස්සීතිආදීනි හෙට්ඨා එකකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, මජ්ඣිමා පටිපදාති, භික්ඛවෙ, අයං කාමසුඛල්ලිකානුයොගඤ්ච අත්තකිලමථානුයොගඤ්චාති ද්වෙ අන්තෙ අනුපගතා, සස්සතුච්ඡෙදන්තෙහි වා විමුත්තා මජ්ඣිමා පටිපදාති වෙදිතබ්බා. บทว่า กาเย กายานุปสฺสี เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเอกกนิบาตอรรถกถาข้างต้นนั่นเทียว. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว มชฺฌิมา ปฏิปทา ความว่า ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทานี้ ไม่เข้าใกล้ส่วนสุด ๒ อย่าง คือ กามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค หรือพ้นจากส่วนสุดคือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ พึงทราบว่าเป็นมัชฌิมาปฏิปทา. අචෙලකවග්ගො ඡට්ඨො. อเจลกวรรค ที่ ๖ 17-18. පෙය්‍යාලවග්ගාදිවණ්ණනා ๑๗-๑๘. อรรถกถาเปยยาลวรรคเป็นต้น 164-184. සමනුඤ්ඤොති සමානජ්ඣාසයො. රාගස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. අභිඤ්ඤායාති අභිජානනත්ථං. සුඤ්ඤතො සමාධීතිආදීහි තීහිපි සමාධීහි විපස්සනාව කථිතා. විපස්සනා හි නිච්චාභිනිවෙස-නිච්චනිමිත්ත-නිච්චපණිධිආදීනං අභාවා ඉමානි නාමානි ලභති. පරිඤ්ඤායාති පරිජානනත්ථං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති. (คาถาที่ ๑๖๔-๑๘๔) บทว่า สมนุญฺโญ ความว่า มีอัธยาศัยเสมอกัน. บทว่า ราคสฺส ได้แก่ ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์. บทว่า อภิญฺญาย ได้แก่ เพื่อรู้ยิ่ง. ด้วยบทว่า สุญฺญโต สมาธิ เป็นต้น ท่านกล่าววิปัสสนานั่นเองด้วยสมาธิทั้ง ๓. จริงอยู่ วิปัสสนา ย่อมได้ชื่อเหล่านี้ เพราะไม่มีการยึดมั่นว่าเป็นของเที่ยง นิมิตว่าเที่ยง ความปรารถนาว่าเที่ยง เป็นต้น. บทว่า ปริญฺญาย ได้แก่ เพื่อกำหนดรู้. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. පෙය්‍යාලවග්ගාදි නිට්ඨිතා. เปยยาลวรรคเป็นต้น จบ. මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี තිකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาติกนิบาต จบ. . නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย චතුක්කනිපාත-අට්ඨකථා อรรถกถาจตุกกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. භණ්ඩගාමවග්ගො ๑. ภัณฑคามวรรค 1. අනුබුද්ධසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอนพุทธสูตร 1. චතුක්කනිපාතස්ස [Pg.249] පඨමෙ අනනුබොධාති අබුජ්ඣනෙන අජානනෙන. අප්පටිවෙධාති අප්පටිවිජ්ඣනෙන අපච්චක්ඛකිරියාය. දීඝමද්ධානන්ති චිරකාලං. සන්ධාවිතන්ති භවතො භවං ගමනවසෙන සන්ධාවිතං. සංසරිතන්ති පුනප්පුනං ගමනාගමනවසෙන සංසරිතං. මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්චාති මයා ච තුම්හෙහි ච. අථ වා සන්ධාවිතං සංසරිතන්ති සන්ධාවනං සංසරණං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච අහොසීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අරියස්සාති නිද්දොසස්ස. සීලං සමාධි පඤ්ඤාති ඉමෙ පන තයො ධම්මා මග්ගඵලසම්පයුත්තාව වෙදිතබ්බා, විමුත්තිනාමෙන ඵලමෙව නිද්දිට්ඨං. භවතණ්හාති භවෙසු තණ්හා. භවනෙත්තීති භවරජ්ජු. තණ්හාය එව එතං නාමං. තාය හි සත්තා ගොණා විය ගීවාය බන්ධිත්වා තං තං භවං නීයන්ති, තස්මා භවනෙත්තීති වුච්චති. ๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งจตุกกนิบาต บทว่า อนนุโพธา ความว่า เพราะไม่ตรัสรู้ เพราะไม่รู้. บทว่า อปฺปฏิเวธา ความว่า เพราะไม่แทงตลอด เพราะไม่ทำให้แจ้ง. บทว่า ทีฆมทฺธานํ ได้แก่ ตลอดกาลนาน. บทว่า สนฺธาวิตํ คือ แล่นไปแล้วโดยอาการที่ไปจากภพสู่ภพ. บทว่า สํสริตํ คือ ท่องเที่ยวไปแล้วโดยอาการที่ไปๆ มาๆ บ่อยๆ. บทว่า มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ได้แก่ ทั้งของเราและของท่านทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า สนฺธาวิตํ สํสริตํ นี้ พึงทราบความอย่างนี้ว่า การแล่นไป การท่องเที่ยวไป ของเราและของท่านทั้งหลาย ได้มีแล้ว. บทว่า อริยสฺส ได้แก่ ของธรรมที่ไม่มีโทษ. ส่วนธรรม ๓ ประการนี้ คือ ศีล สมาธิ ปัญญา พึงทราบว่าเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคและผลนั่นเทียว, (ส่วน) ผลนั่นแหละ ท่านแสดงไว้ด้วยชื่อว่าวิมุตติ. บทว่า ภวตณฺหา คือ ตัณหาในภพทั้งหลาย. บทว่า ภวเนตฺติ คือ เชือกผูกภพ. คำว่า ภวเนตฺติ นี้ เป็นชื่อของตัณหานั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายถูกตัณหานั้นผูกที่คอเหมือนโคแล้วถูกนำไปสู่ภพนั้นๆ, เพราะเหตุนั้น ตัณหาจึงถูกเรียกว่า ภวเนตฺติ. අනුත්තරාති ලොකුත්තරා. දුක්ඛස්සන්තකරොති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරො. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. ඉදමස්ස බොධිමණ්ඩෙ පඨමපරිනිබ්බානං, පච්ඡා පන යමකසාලානමන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතොති යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. บทว่า อนุตฺตรา ได้แก่ เป็นโลกุตตระ. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตกโร คือ ผู้ทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์. บทว่า จกฺขุมา คือ ผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕. บทว่า ปรินิพฺพุโต คือ ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. นี้เป็นปรินิพพานครั้งแรกของพระองค์ที่โพธิมณฑล, แต่ภายหลัง พระองค์ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในระหว่างต้นสาละคู่ ดังนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงตามลำดับเนื้อความ. 2. පපතිතසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปปติตสูตร 2. දුතියෙ පපතිතොති පතිතො චුතො. අප්පපතිතොති අපතිතො පතිට්ඨිතො. තත්ථ ලොකියමහාජනො පතිතොයෙව නාම, සොතාපන්නාදයො කිලෙසුප්පත්තික්ඛණෙ පතිතා නාම, ඛීණාසවො එකන්තපතිට්ඨිතො නාම. ๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปปติโต คือ ตกไปแล้ว จุติแล้ว. บทว่า อปฺปปติโต คือ ไม่ตกไปแล้ว ตั้งมั่นแล้ว. ในบุคคลเหล่านั้น มหาชนที่เป็นโลกิยะ ชื่อว่าตกไปแล้วเท่านั้น, พระโสดาบันเป็นต้น ชื่อว่าตกไปแล้วในขณะที่กิเลสเกิดขึ้น, พระขีณาสพ ชื่อว่าตั้งมั่นแล้วโดยส่วนเดียว. චුතා [Pg.250] පතන්තීති යෙ චුතා, තෙ පතන්ති නාම. පතිතාති යෙ පතිතා, තෙ චුතා නාම. චුතත්තා පතිතා, පතිතත්තා චුතාති අත්ථො. ගිද්ධාති රාගරත්තා. පුනරාගතාති පුන ජාතිං පුන ජරං පුන බ්‍යාධිං පුන මරණං ආගතා නාම හොන්ති. කතං කිච්චන්ති චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බකිච්චං කතං. රතං රම්මන්ති රමිතබ්බයුත්තකෙ ගුණජාතෙ රමිතං. සුඛෙනාන්වාගතං සුඛන්ති සුඛෙන සුඛං අනුආගතං සම්පත්තං. මානුසකසුඛෙන දිබ්බසුඛං, ඣානසුඛෙන විපස්සනාසුඛං, විපස්සනාසුඛෙන මග්ගසුඛං, මග්ගසුඛෙන ඵලසුඛං, ඵලසුඛෙන නිබ්බානසුඛං සම්පත්තං අධිගතන්ති අත්ථො. บทว่า จุตา ปตนฺติ คือ ชนเหล่าใดจุติแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าย่อมตกไป. บทว่า ปติตา คือ ชนเหล่าใดตกไปแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าจุติแล้ว. ความว่า เพราะจุติแล้วจึงตกไป, เพราะตกไปแล้วจึงจุติ. บทว่า คิทฺธา คือ ผู้กำหนัดด้วยราคะ. บทว่า ปุนราคาตา คือ ชื่อว่ามาแล้วสู่ชาติอีก สู่ชราอีก สู่พยาธิอีก สู่มรณะอีก. บทว่า กตํ กิจฺจํ คือ กิจที่ควรทำด้วยมรรค ๔ อันท่านทำเสร็จแล้ว. บทว่า รตํ รมฺมํ คือ ท่านยินดีแล้วในหมู่คุณที่ควรยินดี. บทว่า สุเขนานฺวาคตํ สุขํ คือ บรรลุถึงแล้วซึ่งสุขโดยสุข. ความว่า บรรลุถึงทิพยสุขด้วยมนุสสสุข, บรรลุถึงวิปัสสนาสุขด้วยฌานสุข, บรรลุถึงมรรคสุขด้วยวิปัสสนาสุข, บรรลุถึงผลสุขด้วยมรรคสุข, บรรลุถึงนิพพานสุขด้วยผลสุข. 3. පඨමඛතසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปฐมขตสูตร 3. තතියං දුකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තමෙව. ගාථාසු පන නින්දියන්ති නින්දිතබ්බයුත්තකං. නින්දතීති ගරහති. පසංසියොති පසංසිතබ්බයුත්තො. විචිනාති මුඛෙන සො කලින්ති යො එවං පවත්තො, තෙන මුඛෙන කලිං විචිනාති නාම. කලිනා තෙන සුඛං න වින්දතීති තෙන ච කලිනා සුඛං න පටිලභති. සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනාති සබ්බෙනපි සකෙන ධනෙන චෙව අත්තනා ච සද්ධිං යො පරාජයො, සො අප්පමත්තකොව කලීති අත්ථො. යො සුගතෙසූති යො පන සම්මග්ගතෙසු පුග්ගලෙසු චිත්තං පදුස්සෙය්‍ය, අයං චිත්තපදොසොව තතො කලිතො මහන්තතරො කලි. ඉදානි තස්ස මහන්තතරභාවං දස්සෙන්තො සතං සහස්සානන්තිආදිමාහ. තත්ථ සතං සහස්සානන්ති නිරබ්බුදගණනාය සතසහස්සං. ඡත්තිංසතීති අපරානි ච ඡත්තිංසති නිරබ්බුදානි. පඤ්ච චාති අබ්බුදගණනාය ච පඤ්ච අබ්බුදානි. යමරියගරහීති යං අරියෙ ගරහන්තො නිරයං උපපජ්ජති, තත්ථ එත්තකං ආයුප්පමාණන්ති. ๓. สูตรที่ ๓ กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาทุกนิบาตนั่นเทียว. แต่ในคาถาทั้งหลาย บทว่า นินฺทิยํ คือ บุคคลผู้ควรถูกติเตียน. บทว่า นินฺทติ คือ ย่อมติเตียน. บทว่า ปสํสิโย คือ ผู้ควรได้รับการสรรเสริญ. บทว่า วิจินาติ มุเขน โส กลิง ความว่า บุคคลใดเป็นไปอย่างนี้ บุคคลนั้นชื่อว่าย่อมแสวงหาความฉิบหายด้วยปากนั้น. บทว่า กลิมา เตน สุขํ น วินฺทติ ความว่า และเขาย่อมไม่ได้รับความสุขเพราะความฉิบหายนั้น. บทว่า สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนา ความว่า ความพ่ายแพ้ใดพร้อมทั้งทรัพย์สมบัติของตนทั้งหมดและพร้อมทั้งตนเองมีอยู่ ความพ่ายแพ้นั้นเป็นเพียงความฉิบหายเล็กน้อยเท่านั้น. บทว่า โย สุคเตสุ ความว่า ส่วนบุคคลใดพึงประทุษร้ายจิตในบุคคลผู้ไปดีแล้วทั้งหลาย, การประทุษร้ายจิตนี้แหละเป็นความฉิบหายที่ใหญ่หลวงกว่าความฉิบหายนั้น. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นความฉิบหายที่ใหญ่หลวงกว่านั้น จึงตรัสคำว่า สตํ สหสฺสานํ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า สตํ สหสฺสานํ คือ หนึ่งแสนโดยการนับแบบนิรัพพุทะ. บทว่า ฉตฺตึสติ คือ นิรัพพุทะอีก ๓๖. บทว่า ปญฺจ จ คือ อัพพุทะอีก ๕ โดยการนับแบบอัพพุทะ. บทว่า ยมริยครหิ ความว่า บุคคลผู้ติเตียนพระอริยะ ย่อมเข้าถึงนรกใด, ในนรกนั้น มีประมาณอายุเท่านี้. 4. දුතියඛතසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาทุติยขตสูตร 4. චතුත්ථෙ මාතරි පිතරි චාතිආදීසු මිත්තවින්දකො මාතරි මිච්ඡාපටිපන්නො නාම, අජාතසත්තු පිතරි මිච්ඡාපටිපන්නො නාම, දෙවදත්තො තථාගතෙ මිච්ඡාපටිපන්නො නාම, කොකාලිකො තථාගතසාවකෙ මිච්ඡාපටිපන්නො නාම. බහුඤ්චාති බහුකමෙව. පසවතීති පටිලභති. තායාති තාය මිච්ඡාපටිපත්තිසඞ්ඛාතාය අධම්මචරියාය. පෙච්චාති ඉතො ගන්ත්වා. අපායං ගච්ඡතීති නිරයාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං නිබ්බත්තති. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයො. ๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทว่า มาตริ ปิตริ จ เป็นต้น มิตตวินทกะ ชื่อว่าประพฤติผิดในมารดา, พระเจ้าอชาตศัตรู ชื่อว่าประพฤติผิดในพระบิดา, พระเทวทัต ชื่อว่าประพฤติผิดในพระตถาคต, โกกาลิกะ ชื่อว่าประพฤติผิดในพระสาวกของพระตถาคต. บทว่า พหุญฺจ คือ มากนั่นเทียว. บทว่า ปสวติ คือ ย่อมได้. บทว่า ตาย คือ ด้วยการประพฤติไม่เป็นธรรมนั้น อันเรียกว่าการประพฤติผิด. บทว่า เปจฺจ คือ ไปจากโลกนี้แล้ว. บทว่า อปายํ คจฺฉติ คือ ย่อมบังเกิดในอบายภพอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอบายภพมีนรกเป็นต้น. แม้ในสุกกปักษ์ ก็นัยนี้เหมือนกัน. 5. අනුසොතසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาอนุโสตสูตร 5. පඤ්චමෙ [Pg.251] අනුසොතං ගච්ඡතීති අනුසොතගාමී. කිලෙසසොතස්ස පච්චනීකපටිපත්තියා පටිසොතං ගච්ඡතීති පටිසොතගාමී. ඨිතත්තොති ඨිතසභාවො. තිණ්ණොති ඔඝං තරිත්වා ඨිතො. පාරඞ්ගතොති පරතීරං ගතො. ථලෙ තිට්ඨතීති නිබ්බානථලෙ තිට්ඨති. බ්‍රාහ්මණොති සෙට්ඨො නිද්දොසො. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. කාමෙ ච පටිසෙවතීති කිලෙසකාමෙහි වත්ථුකාමෙ පටිසෙවති. පාපඤ්ච කම්මං කරොතීති පාපඤ්ච පාණාතිපාතාදිකම්මං කරොති. පාපඤ්ච කම්මං න කරොතීති පඤ්චවෙරකම්මං න කරොති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ඨිතත්තොති අයං අනාගාමී පුග්ගලො තස්මා ලොකා පුන පටිසන්ධිවසෙන අනාගමනතො ඨිතත්තො නාම. ๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่าอนุโสตคามี เพราะไปตามกระแส. ชื่อว่าปฏิโสตคามี เพราะไปทวนกระแสด้วยการปฏิบัติอันเป็นข้าศึกต่อกระแสกิเลส. บทว่า ฐิตตฺโต คือ ผู้มีสภาวะตั้งมั่นแล้ว. บทว่า ติณฺโณ คือ ข้ามโอฆะได้แล้ว ตั้งอยู่. บทว่า ปารงฺคโต คือ ถึงฝั่งอื่นแล้ว. บทว่า ถเล ติฏฺฐติ คือ ย่อมตั้งอยู่บนบกคือพระนิพพาน. บทว่า พฺราหฺมโณ คือ ผู้ประเสริฐ ผู้ไม่มีโทษ. บทว่า อิธ คือ ในโลกนี้. บทว่า กาเม จ ปฏิเสวติ คือ ย่อมเสพวัตถุกามด้วยกิเลสกาม. บทว่า ปาปญฺจ กมฺมํ กโรติ คือ ย่อมทำกรรมอันลามกคือปาณาติบาตเป็นต้นด้วย. บทว่า ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรติ คือ ย่อมไม่ทำกรรมอันเป็นเวร ๕ อย่างด้วย. บทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ฐิตตฺโต ความว่า พระอนาคามีบุคคลนี้ ชื่อว่าฐิตัตตะ เพราะไม่มา (สู่โลกนี้) อีกด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิจากโลกนั้น. තණ්හාධිපන්නාති තණ්හාය අධිපන්නා අජ්ඣොත්ථටා, තණ්හං වා අධිපන්නා අජ්ඣොගාළ්හා. පරිපුණ්ණසෙඛොති සික්ඛාපාරිපූරියා ඨිතො. අපරිහානධම්මොති අපරිහීනසභාවො. චෙතොවසිප්පත්තොති චිත්තවසීභාවං පත්තො. එවරූපො ඛීණාසවො හොති, ඉධ පන අනාගාමී කථිතො. සමාහිතින්ද්‍රියොති සමාහිතඡළින්ද්‍රියො. පරොපරාති පරොවරා උත්තමලාමකා, කුසලාකුසලාති අත්ථො. සමෙච්චාති ඤාණෙන සමාගන්ත්වා. විධූපිතාති විද්ධංසිතා ඣාපිතා වා. වුසිතබ්‍රහ්මචරියොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං වසිත්වා ඨිතො. ලොකන්තගූති තිවිධස්සාපි ලොකස්ස අන්තං ගතො. පාරගතොති ඡහාකාරෙහි පාරගතො. ඉධ ඛීණාසවොව කථිතො. ඉති සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. บทว่า ตณฺหาธิปนฺนา คือ ถูกตัณหาครอบงำ ท่วมทับแล้ว หรือ เข้าถึง หยั่งลงสู่ตัณหา. บทว่า ปริปุณฺณเสโข คือ ตั้งอยู่ในการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์. บทว่า อปริหานธมฺโม คือ ผู้มีสภาวะไม่เสื่อม. บทว่า เจโตวสิปฺปตฺโต คือ ถึงความเป็นผู้ชำนาญในจิต. ผู้มีลักษณะเช่นนี้เป็นพระขีณาสพ แต่ในที่นี้ท่านกล่าวถึงพระอนาคามี. บทว่า สมาหิตินฺทฺริโย คือ ผู้มีอินทรีย์ ๖ ตั้งมั่นดีแล้ว. บทว่า ปโรปรา คือ ธรรมอย่างสูงและอย่างต่ำ คืออย่างอุตม์และอย่างเลว ได้แก่ กุศลและอกุศล. บทว่า สเมจฺจ คือ รู้พร้อมแล้วด้วยญาณ. บทว่า วิธูปิตา คือ อันกำจัดเสียแล้ว หรืออันเผาเสียแล้ว. บทว่า วุสิตพฺรหฺมจริโย คือ อยู่จบพรหมจรรย์คือมรรคแล้ว ตั้งอยู่. บทว่า โลกนฺตคู คือ ถึงที่สุดแห่งโลกแม้ทั้ง ๓ อย่าง. บทว่า ปารคโต คือ ถึงฝั่งด้วยอาการ ๖ อย่าง. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ ทั้งในพระสูตรและในคาถา ท่านจึงกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น. 6. අප්පස්සුතසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอัปปัสสุตสูตร 6. ඡට්ඨෙ අනුපපන්නොති අනුපාගතො. සුත්තන්තිආදීසු උභතොවිභඞ්ගනිද්දෙසඛන්ධකපරිවාරසුත්තනිපාතමඞ්ගලසුත්තරතනසුත්ත- නාළකසුත්තතුවටකසුත්තානි, අඤ්ඤම්පි ච සුත්තනාමකං තථාගතවචනං සුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බම්පි සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බං, විසෙසෙන සංයුත්තකෙ සකලොපි සගාථාවග්ගො. සකලම්පි අභිධම්මපිටකං, නිග්ගාථකසුත්තං, යඤ්ච අඤ්ඤම්පි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි අසඞ්ගහිතං බුද්ධවචනං, තං වෙය්‍යාකරණන්ති වෙදිතබ්බං. ධම්මපද-ථෙරගාථා-ථෙරිගාථා සුත්තනිපාතෙ නොසුත්තනාමිකා සුද්ධිකගාථා [Pg.252] ච ගාථාති වෙදිතබ්බා. සොමනස්සඤාණමයිකගාථාපටිසංයුත්තා ද්වෙඅසීති සුත්තන්තා උදානන්ති වෙදිතබ්බා. ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’තිආදිනයප්පවත්තා දසුත්තරසතසුත්තන්තා ඉතිවුත්තකන්ති වෙදිතබ්බා. අපණ්ණකජාතකාදීනි පඤ්ඤාසාධිකානි පඤ්ච ජාතකසතානි ජාතකන්ති වෙදිතබ්බානි. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ’’තිආදිනයප්පවත්තා සබ්බෙපි අච්ඡරියඅබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තා සුත්තන්තා අබ්භුතධම්මන්ති වෙදිතබ්බා. චූළවෙදල්ලමහාවෙදල්ලසම්මාදිට්ඨිසක්කපඤ්හසඞ්ඛාරභාජනියමහාපුණ්ණමසුත්තාදයො සබ්බෙපි වෙදඤ්ච තුට්ඨිඤ්ච ලද්ධා ලද්ධා පුච්ඡිතා සුත්තන්තා වෙදල්ලන්ති වෙදිතබ්බා. න අත්ථමඤ්ඤාය න ධම්මමඤ්ඤායාති අට්ඨකථඤ්ච පාළිඤ්ච අජානිත්වා. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවලොකුත්තරධම්මස්ස අනුරූපධම්මං සහසීලං පුබ්බභාගපටිපදං න පටිපන්නො හොති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. පඨමවාරෙ පනෙත්ථ අප්පස්සුතදුස්සීලො කථිතො, දුතියෙ අප්පස්සුතඛීණාසවො, තතියෙ බහුස්සුතදුස්සීලො, චතුත්ථෙ බහුස්සුතඛීණාසවො. ๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อนุปปนฺโน คือ ไม่เข้าถึง. ในบทว่า สุตฺตํ เป็นต้น พึงทราบว่า อุภโตวิภังค์ นิทเทส ขันธกะ ปริวาร สุตตนิบาต มงคลสูตร รตนสูตร นาฬกสูตร ตุวัฏฏกสูตร และพระพุทธวจนะอื่น ๆ ที่ชื่อว่าสูตร เป็นสุตตะ. พึงทราบว่า สูตรทั้งหมดที่มีคาถา เป็นเคยยะ, โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรคทั้งหมด (เป็นเคยยะ). พึงทราบว่า พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, สูตรที่ไม่มีคาถา, และพระพุทธวจนะอื่นใดที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยองค์ ๘ เป็นไวยากรณ์. พึงทราบว่า ธรรมบท เถรคาถา เถรีคาถา และสุทธิกคาถาในสุตตนิบาตที่ไม่มีชื่อว่าสูตร เป็นคาถา. พึงทราบว่า สุตตันตะ ๘๒ สูตร ที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากโสมนัสและญาณ เป็นอุทาน. พึงทราบว่า สุตตันตะ ๑๑๐ สูตร ที่ขึ้นต้นด้วยนัยว่า "วุตฺตญฺเหตํ ภควตา" เป็นอิติวุตตกะ. พึงทราบว่า ชาดก ๕๐๐ เรื่อง มี ๕๐ เรื่องเกิน มีอปัณณกชาดกเป็นต้น เป็นชาดก. พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรม ที่ขึ้นต้นด้วยนัยว่า "จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อจฺฉริยา อพฺภูตา ธมฺมา อานนฺเท" เป็นอัพภูตธรรม. พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ถูกถามครั้นได้ความรู้และความยินดีแล้ว มีจูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สักกปัญหสูตร สังขารภาชนียสูตร มหาปุณณมสูตร เป็นต้น เป็นเวทัลละ. บทว่า น อตฺถมญฺญาย น ธมฺมมญฺญาย คือ ไม่รู้อรรถกถาและบาลี. บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน คือ ไม่เป็นผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม ๙. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งหมดด้วยอุบายนี้. ในบรรดาวาระเหล่านี้ ในวาระที่ ๑ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีสุตะน้อยและทุศีล, ในวาระที่ ๒ กล่าวถึงพระขีณาสพผู้มีสุตะน้อย, ในวาระที่ ๓ กล่าวถึงบุคคลผู้เป็นพหูสูตและทุศีล, ในวาระที่ ๔ กล่าวถึงพระขีณาสพผู้เป็นพหูสูต. සීලෙසු අසමාහිතොති සීලෙසු අපරිපූරකාරී. සීලතො ච සුතෙන චාති සීලභාගෙන ච සුතභාගෙන ච ‘‘අයං දුස්සීලො අප්පස්සුතො’’ති එවං තං ගරහන්තීති අත්ථො. තස්ස සම්පජ්ජතෙ සුතන්ති තස්ස පුග්ගලස්ස යස්මා තෙන සුතෙන සුතකිච්චං කතං, තස්මා තස්ස සුතං සම්පජ්ජති නාම. නාස්ස සම්පජ්ජතෙති සුතකිච්චස්ස අකතත්තා න සම්පජ්ජති. ධම්මධරන්ති සුතධම්මානං ආධාරභූතං. සප්පඤ්ඤන්ති සුපඤ්ඤං. නෙක්ඛං ජම්බොනදස්සෙවාති ජම්බුනදං වුච්චති ජාතිසුවණ්ණං, තස්ස ජම්බුනදස්ස නෙක්ඛං විය, පඤ්චසුවණ්ණපරිමාණං සුවණ්ණඝටිකං වියාති අත්ථො. บทว่า สีเลสุ อสมาหิโต คือ ผู้ไม่ทำความบริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย. บทว่า สีลโต จ สุเตน จ ความว่า เขาย่อมติติงบุคคลนั้นโดยส่วนแห่งศีลและโดยส่วนแห่งสุตะว่า "ผู้นี้เป็นคนทุศีล มีสุตะน้อย" ดังนี้. บทว่า ตสฺส สมฺปชฺชเต สุตํ ความว่า เพราะบุคคลนั้นได้ทำกิจแห่งสุตะด้วยสุตะนั้นแล้ว ฉะนั้น สุตะของบุคคลนั้นจึงชื่อว่าสำเร็จ. บทว่า นาสฺส สมฺปชฺชเต คือ ไม่สำเร็จ เพราะกิจแห่งสุตะยังไม่ได้ทำ. บทว่า ธมฺมธรํ คือ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งธรรมที่ได้สดับแล้ว. บทว่า สปฺปญฺญํ คือ ผู้มีปัญญาดี. ในบทว่า เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว ทองคำชมพูนุทอันสมบูรณ์ด้วยชาติ เรียกว่า ชัมพูนทะ ความว่า เหมือนแท่งทองแห่งทองชมพูนุทนั้น เหมือนก้อนทองคำมีประมาณ ๕ สุวรรณ. 7. සොභනසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาโสภณสูตร 7. සත්තමෙ වියත්තාති පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතා. විනීතාති විනයං උපෙතා සුවිනීතා. විසාරදාති වෙසාරජ්ජෙන සොමනස්සසහගතෙන ඤාණෙන සමන්නාගතා. ධම්මධරාති සුතධම්මානං ආධාරභූතා. භික්ඛු ච සීලසම්පන්නොති ගාථාය කිඤ්චාපි එකෙකස්සෙව එකෙකො ගුණො කථිතො, සබ්බෙසං පන සබ්බෙපි වට්ටන්තීති. ๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วิยตฺตา คือ ประกอบด้วยความฉลาดแห่งปัญญา. บทว่า วินีตา คือ เข้าถึงการฝึกฝน คือฝึกฝนดีแล้ว. บทว่า วิสารทา คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้แกล้วกล้า คือด้วยญาณอันสหรคตด้วยโสมนัส. บทว่า ธมฺมธรา คือ เป็นที่ทรงไว้ซึ่งธรรมที่ได้สดับแล้ว. ในคาถาว่า ภิกฺขุ จ สีลสมฺปนฺโน แม้ว่าคุณอย่างละอย่าง ๆ ของบริษัทแต่ละบริษัทจะถูกกล่าวไว้ ถึงกระนั้น คุณทั้งหมดก็ย่อมควรแก่บริษัททั้งหมด ดังนี้. 8. වෙසාරජ්ජසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาเวสารัชชสูตร 8. අට්ඨමෙ [Pg.253] වෙසාරජ්ජානීති එත්ථ සාරජ්ජපටිපක්ඛො වෙසාරජ්ජං, චතූසු ඨානෙසු සාරජ්ජාභාවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසොමනස්සමයඤාණස්සෙතං නාමං. ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං උත්තමට්ඨානං. ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො. අපිච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො. වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අසම්පකම්පියො නිසභො, සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා වවත්ථානං. ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං. යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානොව තං ආසභං ඨානං පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති, අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති. ๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เวสารชฺชานิ นี้ ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความหวาดหวั่น ชื่อว่า เวสารัชชะ นี้เป็นชื่อแห่งญาณอันประกอบด้วยโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงพิจารณาถึงความไม่มีความหวาดหวั่นในฐานะ ๔ ประการ บทว่า อาสภํ ฐานํ คือ ฐานะอันประเสริฐ ฐานะอันสูงสุด อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าในปางก่อนทั้งหลาย ชื่อว่า อาสภะ อธิบายว่า ฐานะของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น อีกประการหนึ่ง โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑๐๐ ตัว ชื่อว่า อุสภะ โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑,๐๐๐ ตัว ชื่อว่า วสภะ หรือโคที่เป็นใหญ่กว่าคอก ๑๐๐ คอก ชื่อว่า อุสภะ โคที่เป็นใหญ่กว่าคอก ๑,๐๐๐ คอก ชื่อว่า วสภะ โคผู้ประเสริฐกว่าโคทั้งปวง ทนได้ต่อภยันตรายทั้งปวง มีสีขาว น่าเลื่อมใส นำไปซึ่งภาระอันใหญ่ ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยเสียงฟ้าผ่าตั้งร้อย ชื่อว่า นิสภะ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาโคนิสภะนั้นว่า อุสภะ จริงอยู่ แม้คำนี้ก็เป็นไวพจน์ของคำนั้น นี้เป็นของโคอุสภะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ บทว่า ฐานํ คือ การยืนหยัดโดยเหยียบย่ำแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ส่วนญาณนี้เป็นดุจของโคอุสภะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ จริงอยู่ โคอุสภะที่เรียกว่านิสภะ ยืนด้วยท่ายืนอันไม่หวั่นไหว เหยียบย่ำแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ฉันใด พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงเหยียบย่ำปฐพีคือบริษัท ๘ ด้วยพระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ เป็นผู้ที่ใครๆ คือ ปัจจัตถิกะ (ผู้มุ่งร้าย) ปัจจามิตร (ศัตรู) ในโลกรวมทั้งเทวโลกและมารโลกให้หวั่นไหวไม่ได้ ทรงยืนอยู่ด้วยท่ายืนอันไม่หวั่นไหว เมื่อทรงยืนอยู่อย่างนี้แหละ จึงทรงปฏิญญา คือ เข้าถึง ไม่ปฏิเสธ ซึ่งฐานะอันประเสริฐนั้น ทรงยกขึ้นไว้ในพระองค์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทรงปฏิญญาซึ่งฐานะอันประเสริฐ" පරිසාසූති අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං නදති, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. අයමත්ථො සීහනාදසුත්තෙන දස්සෙතබ්බො. යථා වා සීහො සහනතො ච හනනතො ච සීහොති වුච්චති, එවං තථාගතො ලොකධම්මානං සහනතො පරප්පවාදානඤ්ච හනනතො සීහොති වුච්චති. එවං වුත්තස්ස සීහස්ස නාදං සීහනාදං. තත්ථ යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං නදති, එවං තථාගතසීහොපි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො ‘‘ඉති රූප’’න්තිආදිනා නයෙන නානාවිධදෙසනාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති. บทว่า ปริสาสุ คือ ในบริษัท ๘ บทว่า สีหนาทํ นทติ คือ ทรงเปล่งเสียงอันประเสริฐ เสียงอันไม่หวาดหวั่น หรือทรงเปล่งเสียงที่เสมอด้วยสีหนาท อรรถนี้พึงแสดงด้วยสีหนาทสูตร อีกอย่างหนึ่ง ราชสีห์ ชื่อว่า สีหะ เพราะทนทานและเพราะกำจัด ฉันใด พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ชื่อว่า สีหะ เพราะทรงทนทานต่อโลกธรรมทั้งหลาย และเพราะทรงกำจัดซึ่งปรัปปวาท (วาทะของผู้อื่น) เสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นดุจราชสีห์ที่กล่าวแล้วอย่างนี้ ชื่อว่า สีหนาท ในข้อนั้น ราชสีห์ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังแห่งราชสีห์ เป็นผู้แกล้วกล้าในทุกสถาน ปราศจากความขนพองสยองเกล้า บันลือสีหนาท ฉันใด พระตถาคตผู้เป็นดุจราชสีห์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงสมบูรณ์ด้วยพระกำลังของพระตถาคต เป็นผู้แกล้วกล้าในบริษัท ๘ ปราศจากความขนพองสยองเกล้า ทรงเปล่งสีหนาทอันสมบูรณ์ด้วยความงดงามแห่งเทศนาอันมีประการต่างๆ โดยนัยเป็นต้นว่า "รูปเป็นดังนี้" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทรงบันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย" බ්‍රහ්මචක්කං [Pg.254] පවත්තෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං උත්තමං විසුද්ධං. චක්කසද්දො පනායං – ในบทว่า พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ นี้ บทว่า พฺรหฺมํ คือ ประเสริฐ สูงสุด บริสุทธิ์ ส่วนว่า จักกศัพท์นี้ ‘‘සම්පත්තියං ලක්ඛණෙ ච, රථඞ්ගෙ ඉරියාපථෙ; දානෙ රතනධම්මූර-චක්කාදීසු ච දිස්සති; ධම්මචක්කෙ ඉධ මතො, තඤ්ච ද්වෙධා විභාවයෙ’’. (จักกศัพท์) ย่อมปรากฏในอรรถว่า สมบัติ, ลักษณะ, องค์แห่งรถ (ล้อ), และอิริยาบถ, ในอรรถว่า ทาน, และในอรรถว่า จักรแก้ว ธรรมจักร จักรคือมีดโกน เป็นต้น, ในที่นี้ ท่านหมายเอาในอรรถว่า ธรรมจักร และพึงจำแนกธรรมจักรนั้นออกเป็น ๒ อย่าง ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.31) හි අයං සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’ති (දී. නි. 2.35) එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති (ධ. ප. 1) එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති (සං. නි. 1.29) එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දදං භුඤ්ජ මා ච පමාදො, චක්කං වත්තය සබ්බපාණින’’න්ති (ජා. 1.7.149) එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති (දී. නි. 2.243; ම. නි. 3.256) එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති (සු. නි. 562) එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති (ජා. 1.1.104; 1.5.103) එත්ථ උරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති (දී. නි. 1.166) එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති (දී. නි. 3.61; සං. නි. 2.162) එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙ. ඉධ පනායං ධම්මචක්කෙ මතො. จริงอยู่ ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย จักร ๔ ประการเหล่านี้ ที่เทวดาและมนุษย์ผู้สมบูรณ์แล้วด้วยจักรเหล่านี้..." จักกศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่า สมบัติ ในบทว่า "จักรทั้งหลายเกิดแล้วที่ฝ่าพระบาท" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ลักษณะ ในบทว่า "ล้อเกวียนหมุนตามรอยเท้าโคผู้ลากไป" นี้ ปรากฏในอรรถว่า องค์แห่งรถ (ล้อ) ในบทว่า "มีจักร ๔ มีทวาร ๙" นี้ ปรากฏในอรรถว่า อิริยาบถ ในบทว่า "จงให้ จงบริโภค และอย่าประมาท จงยังจักรให้เป็นไปแก่สรรพสัตว์" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ทาน ในบทว่า "จักรแก้วทิพย์ได้ปรากฏขึ้น" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรแก้ว ในบทว่า "จักรที่เราให้เป็นไปแล้ว" นี้ ปรากฏในอรรถว่า ธรรมจักร ในบทว่า "จักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรคือมีดโกน (ขุรจักร) ในบทว่า "แม้ด้วยจักรมีคมโดยรอบดุจมีดโกน" นี้ ปรากฏในอรรถว่า จักรคือศัสตรา ในบทว่า "อสนิจักร" นี้ ปรากฏในอรรถว่า วงล้อสายฟ้า ส่วนในที่นี้ ท่านหมายเอาจักกศัพท์นี้ในอรรถว่า ธรรมจักร තං පනෙතං ධම්මචක්කං දුවිධං හොති පටිවෙධඤාණඤ්ච දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං, කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො වා යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරතො පට්ඨාය වා යාව බොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං, බුද්ධානංයෙව ඔරසඤාණං. ก็ธรรมจักรนั้นมี ๒ อย่าง คือ ปฏิเวธญาณ และ เทสนาญาณ ในญาณทั้งสองนั้น ญาณที่ปัญญาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระองค์เอง ชื่อว่า ปฏิเวธญาณ ญาณที่กรุณาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระสาวกทั้งหลาย ชื่อว่า เทสนาญาณ ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่าง คือ กำลังเกิดขึ้น และ เกิดขึ้นแล้ว จริงอยู่ ปฏิเวธญาณนั้น ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์จนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรค ณ มหาโพธิบัลลังก์ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น ตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงอรหัตตมรรค ณ โพธิบัลลังก์ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล แม้เทสนาญาณก็มี ๒ อย่าง คือ กำลังเป็นไป และ เป็นไปแล้ว จริงอยู่ เทสนาญาณนั้น ชื่อว่ากำลังเป็นไป จนถึงโสดาปัตติมรรคของพระอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว ในขณะแห่งผล ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ เทสนาญาณเป็นโลกิยะ ก็ญาณทั้งสองแม้นี้ ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น เป็นโอรสญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතොති ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බෙ ධම්මා මයා අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං පටිජානතො තව. අනභිසම්බුද්ධාති ඉමෙ නාම [Pg.255] ධම්මා තයා අනභිසම්බුද්ධා. තත්‍ර වතාති තෙසු ‘‘අනභිසම්බුද්ධා’’ති එවං දස්සිතධම්මෙසු. සහධම්මෙනාති සහෙතුනා සකාරණෙන වචනෙන. නිමිත්තමෙතන්ති එත්ථ පුග්ගලොපි ධම්මොපි නිමිත්තන්ති අධිප්පෙතො. තං පුග්ගලං න පස්සාමි, යො මං පටිචොදෙස්සති. තං ධම්මං න පස්සාමි, යං දස්සෙත්වා ‘‘අයං නාම ධම්මො තයා අනභිසම්බුද්ධො’’ති මං පටිචොදෙස්සතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඛෙමප්පත්තොති ඛෙමං පත්තො. සෙසපදද්වයං ඉමස්සෙව වෙවචනං. සබ්බම්පෙතං වෙසාරජ්ජඤාණමෙව සන්ධාය වුත්තං. දසබලස්ස හි ‘‘අයං නාම ධම්මො තයා අනභිසම්බුද්ධො’’ති චොදකං පුග්ගලං වා චොදනාකාරණං අනභිසම්බුද්ධධම්මං වා අපස්සතො ‘‘සභාවබුද්ධොයෙව වත සමානො අහං බුද්ධොස්මීති වදාමී’’ති පච්චවෙක්ඛන්තස්ස බලවතරං සොමනස්සං උප්පජ්ජති, තෙන සම්පයුත්තං ඤාණං වෙසාරජ්ජං නාම. තං සන්ධාය ‘‘ඛෙමප්පත්තො’’තිආදිමාහ. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต ความว่า ของท่านผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า “เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ ธรรมทั้งปวงเราได้ตรัสรู้ชอบแล้ว” บทว่า อนภิสมฺพุทฺธา ความว่า ธรรมชื่อเหล่านี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้ บทว่า ตตฺร วต ความว่า ในธรรมที่ถูกแสดงอย่างนั้นว่า “ยังมิได้ตรัสรู้” เหล่านั้น บทว่า สหธมฺเมน ความว่า ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุ มีเหตุผล ในบทว่า นิมิตฺตเมตํ นี้ ประสงค์เอาทั้งบุคคลและธรรมว่า นิมิต เนื้อความในบทนี้ว่า เราไม่เห็นบุคคลนั้น ผู้ที่จะพึงทักท้วงเราได้ เราไม่เห็นธรรมนั้น ที่เขาจะพึงแสดงแล้วทักท้วงเราว่า “ธรรมชื่อนี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้” บทว่า เขมปฺปตฺโต ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเกษม บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นไวพจน์ของบทนี้เอง คำทั้งหมดนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเวสารัชชญาณเท่านั้น จริงอยู่ โสมนัสอันมีกำลังกว่าย่อมเกิดขึ้นแก่พระทศพลผู้เมื่อไม่ทรงเห็นบุคคลผู้ทักท้วง หรือธรรมอันเป็นเหตุแห่งการทักท้วงซึ่งยังมิได้ตรัสรู้ว่า “ธรรมชื่อนี้ ท่านยังมิได้ตรัสรู้” แล้วทรงพิจารณาอยู่ว่า “หนอ เราผู้เป็นพระพุทธเจ้าโดยสภาวะแท้ๆ ยังกล่าวว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า” ญาณที่สัมปยุตด้วยโสมนัสนั้น ชื่อว่า เวสารัชชะ พระองค์ทรงหมายถึงญาณนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เขมปฺปตฺโต พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้ අන්තරායිකා ධම්මාති එත්ථ පන අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා. තෙ අත්ථතො සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තා සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා. සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තං හි අන්තමසො දුක්කටදුබ්භාසිතම්පි මග්ගඵලානං අන්තරායං කරොති. ඉධ පන මෙථුනධම්මො අධිප්පෙතො. මෙථුනං සෙවතො හි යස්ස කස්සචි නිස්සංසයමෙව මග්ගඵලානං අන්තරායො හොති. ก็ในบทว่า อนฺตรายิกา ธมฺมา นี้ ธรรมที่กระทำอันตราย ชื่อว่า อันตรายิกา ธรรมเหล่านั้นโดยเนื้อความ ได้แก่ อาปัตติขันธ์ ๗ ที่จงใจล่วงละเมิด จริงอยู่ อาบัติที่จงใจล่วงละเมิด แม้ที่สุดเพียงทุกกฏและทุพภาสิต ก็ย่อมกระทำอันตรายแก่มรรคและผล ก็ในที่นี้ ประสงค์เอาเมถุนธรรม จริงอยู่ อันตรายแก่มรรคและผลย่อมมีแก่ใครๆ ก็ตามผู้เสพเมถุนอย่างไม่ต้องสงสัยเลย යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථායාති රාගක්ඛයාදීසු යස්ස අත්ථාය. ධම්මො දෙසිතොති අසුභභාවනාදිධම්මො කථිතො. තත්‍ර වත මන්ති තස්මිං අනිය්‍යානිකධම්මෙ මං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. บทว่า ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ธรรมใด ในบรรดาธรรมมีราคักขัยเป็นต้น บทว่า ธมฺโม เทสิโต ความว่า ธรรมมีอสุภภาวนาเป็นต้น อันเราแสดงแล้ว บทว่า ตตฺร วต มํ ความว่า (ทักท้วง) เราในธรรมที่ไม่เป็นไปเพื่อออกจากทุกข์นั้น ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว වාදපථාති වාදායෙව. පුථූති බහූ. සිතාති උපනිබද්ධා අභිසඞ්ඛතා. අථ වා පුථුස්සිතාති පුථුභාවං සිතා උපගතා, පුථූහි වා සිතාතිපි පුථුස්සිතා. යං නිස්සිතාති එතරහිපි යං වාදපථං නිස්සිතා. න තෙ භවන්තීති තෙ වාදපථා න භවන්ති භිජ්ජන්ති විනස්සන්ති. ධම්මචක්කන්ති දෙසනාඤාණස්සපි පටිවෙධඤාණස්සපි එතං නාමං. තෙසු දෙසනාඤාණං ලොකියං, පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං. කෙවලීති සකලගුණසමන්නාගතො. තාදිසන්ති තථාවිධං. บทว่า วาทปถา ได้แก่ วาทะทั้งหลายนั่นเอง บทว่า ปุถู ได้แก่ มาก บทว่า สิตา ได้แก่ ที่ผูกพันไว้ ที่ปรุงแต่งไว้ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปุถุสฺสิตา ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเป็นของมาก หรือว่า อันสมณพราหมณ์จำนวนมากผูกพันไว้ จึงชื่อว่า ปุถุสฺสิตา บทว่า ยํ นิสฺสิตา ความว่า ในบัดนี้ก็อาศัยวาทวิถีใดอยู่ บทว่า น เต ภวนฺติ ความว่า วาทวิถีเหล่านั้นย่อมไม่มี ย่อมแตก ย่อมพินาศไป คำว่า ธรรมจักร นี้เป็นชื่อของทั้งเทศนาญาณและปฏิเวธญาณ ในญาณทั้งสองนั้น เทศนาญาณเป็นโลกิยะ ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ บทว่า เกวลี ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณทั้งปวง บทว่า ตาทิสํ ความว่า ผู้มีปกติเช่นนั้น 9. තණ්හුප්පාදසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาตัณหุปปาทสูตร 9. නවමෙ [Pg.256] උප්පජ්ජති එතෙසූති උප්පාදා. කා උප්පජ්ජති? තණ්හා. තණ්හාය උප්පාදා තණ්හුප්පාදා, තණ්හාවත්ථූනි තණ්හාකාරණානීති අත්ථො. චීවරහෙතූති ‘‘කත්ථ මනාපං චීවරං ලභිස්සාමී’’ති චීවරකාරණා උප්පජ්ජති. ඉතිභවාභවහෙතූති එත්ථ ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. යථා චීවරාදිහෙතු, එවං භවාභවහෙතුපීති අත්ථො. භවාභවොති චෙත්ථ පණීතතරානි සප්පිනවනීතාදීනි අධිප්පෙතානි. සම්පත්තිභවෙසු පණීතතරපණීතතමභවොතිපි වදන්තියෙව. ๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อุปฺปาทา ความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นในสิ่งเหล่านี้ อะไรเกิดขึ้น? คือ ตัณหา บทว่า ตณฺหุปฺปาทา ความว่า เป็นที่เกิดแห่งตัณหา เป็นวัตถุแห่งตัณหา เป็นเหตุแห่งตัณหา บทว่า จีวรเหตุ ความว่า (ตัณหา) ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรว่า “เราจักได้จีวรที่น่าพอใจในที่ไหน” ในบทว่า อิติภวาภวเหตุ นี้ อิติ ศัพท์เป็นนิบาตในอรรถว่าตัวอย่าง เนื้อความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้นฉันใด ย่อมเกิดขึ้นแม้เพราะเหตุแห่งภพน้อยภพใหญ่ฉันนั้น และในบทว่า ภวาภโว นี้ ประสงค์เอาสิ่งที่ประณีตกว่า มีเนยใสและเนยข้นเป็นต้น ในภพที่ถึงพร้อมด้วยสมบัติ ท่านก็กล่าวถึงภพที่ประณีตกว่าและประณีตที่สุดเหมือนกัน තණ්හාදුතියොති අයඤ්හි සත්තො අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ සංසරන්තො න එකකොව සංසරති, තණ්හං පන දුතියිකං ලභන්තොව සංසරති. තෙන වුත්තං ‘‘තණ්හාදුතියො’’ති. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති එත්ථ ඉත්ථභාවො නාම අයං අත්තභාවො, අඤ්ඤථාභාවො නාම අනාගතත්තභාවො. එවරූපො වා අඤ්ඤොපි අත්තභාවො ඉත්ථභාවො නාම, න එවරූපො අඤ්ඤථාභාවො නාම. තං ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං. සංසාරන්ති ඛන්ධධාතුආයතනානං පටිපාටිං. නාතිවත්තතීති නාතික්කමති. එවමාදීනවං ඤත්වාති එවං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු ඛන්ධෙසු ආදීනවං ජානිත්වා. තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවන්ති තණ්හං ච ‘‘අයං වට්ටදුක්ඛසම්භූතො සභාවො කාරණ’’න්ති එවං ජානිත්වා. එත්තාවතා ඉමස්ස භික්ඛුනො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තභාවො දස්සිතො. ඉදානි තං ඛීණාසවං ථොමෙන්තො වීතතණ්හොතිආදිමාහ. තත්ථ අනාදානොති නිග්ගහණො. සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙති සතිසම්පජඤ්ඤෙ වෙපුල්ලප්පත්තො ඛීණාසවො භික්ඛු සතො සම්පජානො චරෙය්‍ය විහරෙය්‍යාති අත්ථො. ඉති සුත්තන්තෙ වට්ටං කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති. บทว่า ตณฺหาทุติโย ความว่า จริงอยู่ สัตว์นี้เมื่อท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว ย่อมไม่ท่องเที่ยวไปผู้เดียว แต่ได้ตัณหาเป็นเพื่อนสองท่องเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีตัณหาเป็นเพื่อนสอง” ในบทว่า อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ นี้ อิตถภาวะ ได้แก่ อัตภาพนี้, อัญญถาภาวะ ได้แก่ อัตภาพในอนาคต หรืออัตภาพอื่นแม้เช่นนี้ ชื่อว่า อิตถภาวะ, อัตภาพที่ไม่ใช่เช่นนี้ ชื่อว่า อัญญถาภาวะ (ย่อมไม่ก้าวล่วง) ซึ่งอิตถภาวะและอัญญถาภาวะนั้น บทว่า สํสารํ ได้แก่ ลำดับแห่งขันธ์ ธาตุ อายตนะ บทว่า นาติวตฺตติ ความว่า ย่อมไม่ก้าวล่วง บทว่า เอวมาทีนวํ ญตฺวา ความว่า รู้อย่างนี้ซึ่งโทษในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน บทว่า ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ ความว่า และรู้ตัณหาอย่างนี้ว่า “นี่เป็นสภาวะ เป็นเหตุให้เกิดวัฏทุกข์” ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงถึงความเป็นผู้เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัตของภิกษุนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงสรรเสริญพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า วีตตณฺโห ในบทเหล่านั้น บทว่า อนาทาโน ความว่า ผู้ไม่มีความยึดมั่น บทว่า สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช ความว่า ภิกษุขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติสัมปชัญญะ พึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะเที่ยวไป อยู่ไป ด้วยเหตุนี้ ในสุตตันตะ พระองค์ตรัสวัฏฏะแล้ว ในคาถาทั้งหลาย จึงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ 10. යොගසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาโยคสูตร 10. දසමෙ වට්ටස්මිං යොජෙන්තීති යොගා. කාමයොගොතිආදීසු පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමයොගො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවයොගො, තථා ඣානනිකන්ති. සස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ච දිට්ඨියොගො. චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජායොගො. කාමෙසු වා යොජෙතීති කාමයොගො. භවෙසු යොජෙතීති [Pg.257] භවයොගො. දිට්ඨීසු යොජෙතීති දිට්ඨියොගො. අවිජ්ජාය යොජෙතීති අවිජ්ජායොගොති හෙට්ඨා වුත්තධම්මානංයෙවෙතං අධිවචනං. ๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ ธรรมที่ประกอบสัตว์ไว้ในวัฏฏะ ชื่อว่า โยคะ ในบทว่า กามโยโค เป็นต้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่า กามโยคะ ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ภวโยคะ ความใคร่ในฌานก็เช่นกัน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ และทิฏฐิ ๖๒ ชื่อว่า ทิฏฐิโยคะ ความไม่รู้ในสัจจะ ๔ ชื่อว่า อวิชชาโยคะ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ประกอบไว้ในกามทั้งหลาย ชื่อว่า กามโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในภพทั้งหลาย ชื่อว่า ภวโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในทิฏฐิทั้งหลาย ชื่อว่า ทิฏฐิโยคะ ธรรมที่ประกอบไว้ในอวิชชา ชื่อว่า อวิชชาโยคะ คำว่า กามโยคะ เป็นต้นนี้ เป็นชื่อเรียกธรรมที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง ඉදානි තෙ විත්ථාරෙත්වා දස්සෙන්තො කතමො ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සමුදයන්ති උප්පත්තිං. අත්ථඞ්ගමන්ති භෙදං. අස්සාදන්ති මධුරභාවං. ආදීනවන්ති අමධුරභාවං දොසං. නිස්සරණන්ති නිස්සටභාවං. කාමෙසූති වත්ථුකාමෙසු. කාමරාගොති කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නරාගො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අනුසෙතීති නිබ්බත්තති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, කාමයොගොති, භික්ඛවෙ, ඉදං කාමෙසු යොජනකාරණං බන්ධනකාරණං වුච්චතීති එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า กตโม จ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...เป็นไฉน) ในบทเหล่านั้น บทว่า สมุทยํ (ความเกิดขึ้น) หมายถึง ความเกิดขึ้น บทว่า อตฺถงฺคมํ (ความดับไป) หมายถึง ความแตกสลาย บทว่า อสฺสาทํ (คุณ) หมายถึง ความน่าพอใจ บทว่า อาทีนวํ (โทษ) หมายถึง ความไม่น่าพอใจ, โทษ บทว่า นิสฺสรณํ (อุบายเครื่องออก) หมายถึง สภาพที่ออกไปได้ บทว่า กาเมสุ (ในกามทั้งหลาย) หมายถึง ในวัตถุกามทั้งหลาย บทว่า กามราโค (กามราคะ) คือ ราคะที่เกิดขึ้นเพราะปรารภกามทั้งหลาย แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า อนุเสติ (นอนเนื่อง) หมายถึง ย่อมเกิดขึ้น ความแห่งบทว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว กามโยโค (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ากามโยคะ) พึงทราบในที่ทั้งปวงอย่างนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งการประกอบในกามทั้งหลายนี้ เหตุแห่งการผูกมัดนี้ เรียกว่า กามโยคะ ඵස්සායතනානන්ති චක්ඛාදීනං චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකාරණානං. අවිජ්ජා අඤ්ඤාණන්ති ඤාණපටිපක්ඛභාවෙන අඤ්ඤාණසඞ්ඛාතා අවිජ්ජා. ඉති කාමයොගොති එත්ථ ඉති සද්දො චතූහිපි යොගෙහි සද්ධිං යොජෙතබ්බො ‘‘එවං කාමයොගො, එවං භවයොගො’’ති. සංයුත්තොති පරිවාරිතො. පාපකෙහීති ලාමකෙහි. අකුසලෙහීති අකොසල්ලසම්භූතෙහි. සංකිලෙසිකෙහීති සංකිලෙසනකෙහි, පසන්නස්ස චිත්තස්ස පසන්නභාවදූසකෙහීති අත්ථො. පොනොබ්භවිකෙහීති පුනබ්භවනිබ්බත්තකෙහි. සදරෙහීති සදරථෙහි. දුක්ඛවිපාකෙහීති විපාකකාලෙ දුක්ඛුප්පාදකෙහි. ආයතිං ජාතිජරාමරණිකෙහීති අනාගතෙ පුනප්පුනං ජාතිජරාමරණනිබ්බත්තකෙහි. තස්මා අයොගක්ඛෙමීති වුච්චතීති යස්මා අප්පහීනයොගො පුග්ගලො එතෙහි ධම්මෙහි සම්පයුත්තො හොති, තස්මා චතූහි යොගෙහි ඛෙමං නිබ්බානං අනධිගතත්තා න යොගක්ඛෙමීති වුච්චති. บทว่า ผสฺสายตนานํ (แห่งผัสสายตนะทั้งหลาย) หมายถึง แห่งจักขุเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้น บทว่า อวิชฺชา อญฺญาณํ (อวิชชาคือความไม่รู้) คือ อวิชชาที่ชื่อว่าอัญญาณะ (ความไม่รู้) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อญาณ ในบทว่า อิติ กามโยโค นี้ พึงประกอบ อิติ ศัพท์ เข้ากับโยคะทั้ง ๔ ด้วยว่า "อย่างนี้เป็นกามโยคะ อย่างนี้เป็นภวโยคะ" บทว่า สํยุตฺโต (ประกอบแล้ว) หมายถึง ถูกแวดล้อมแล้ว บทว่า ปาปเกหิ (ด้วยธรรมอันลามก) หมายถึง ด้วยธรรมอันเลวทราม บทว่า อกุสเลหิ (ด้วยอกุศลธรรม) หมายถึง ด้วยธรรมที่เกิดจากความไม่ฉลาด บทว่า สํกิเลสิเกหิ (อันเป็นไปในส่วนแห่งความเศร้าหมอง) มีความหมายว่า เป็นเครื่องเศร้าหมอง, เป็นเครื่องประทุษร้ายความเป็นผ่องใสแห่งจิตที่ผ่องใส บทว่า โปโนพฺภวิเกหิ (นำไปสู่ภพใหม่) หมายถึง ทำให้เกิดภพใหม่ บทว่า สทเรหิ (มีความเดือดร้อน) หมายถึง พร้อมด้วยความเดือดร้อน บทว่า ทุกฺขวิปาเกหิ (มีทุกข์เป็นวิบาก) หมายถึง ทำให้เกิดทุกข์ในกาลแห่งวิบาก บทว่า อายตึ ชาติชรามรณิเกหิ (มีความเกิด ความแก่ และความตายเป็นธรรมดาในเบื้องหน้า) หมายถึง ทำให้เกิดชาติ ชรา และมรณะซ้ำแล้วซ้ำเล่าในอนาคต ความแห่งบทว่า ตสฺมา อโยคกฺเขมีติ วุจฺจติ (เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ผู้ไม่เกษมจากโยคะ) คือ เพราะเหตุที่บุคคลผู้ยังละโยคะไม่ได้ ย่อมประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ฉะนั้น เพราะยังไม่บรรลุพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะทั้ง ๔ จึงเรียกว่า ผู้ไม่เกษมจากโยคะ විසංයොගොති විසංයොජනකාරණානි. කාමයොගවිසංයොගොති කාමයොගතො විසංයොජනකාරණං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අසුභජ්ඣානං කාමයොගවිසංයොගො, තං පාදකං කත්වා අධිගතො අනාගාමිමග්ගො එකන්තෙනෙව කාමයොගවිසංයොගො නාම. අරහත්තමග්ගො භවයොගවිසංයොගො නාම, සොතාපත්තිමග්ගො දිට්ඨියොගවිසංයොගො [Pg.258] නාම, අරහත්තමග්ගො අවිජ්ජායොගවිසංයොගො නාම. ඉදානි තෙ විත්ථාරවසෙන දස්සෙන්තො කතමො ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තස්සත්ථො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. บทว่า วิสํโยโค (ความไม่ประกอบ) หมายถึง เหตุแห่งความไม่ประกอบ บทว่า กามโยควิสํโยโค (ความไม่ประกอบด้วยกามโยคะ) หมายถึง เหตุแห่งความไม่ประกอบจากกามโยคะ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน ในบทเหล่านั้น อสุภฌานชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยกามโยคะ, อนาคามิมรรคที่บรรลุโดยทำอสุภฌานนั้นให้เป็นบาท ชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยกามโยคะโดยส่วนเดียวแท้ อรหัตตมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยภวโยคะ, โสดาปัตติมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยทิฏฐิโยคะ, อรหัตตมรรคชื่อว่าเป็นเครื่องไม่ประกอบด้วยอวิชชาโยคะ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า กตโม จ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...เป็นไฉน) พึงทราบความหมายของบทนั้นตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว භවයොගෙන චූභයන්ති භවයොගෙන ච සංයුත්තා, කිඤ්චි භිය්‍යො උභයෙනාපි සම්පයුත්තා, යෙන කෙනචි යොගෙන සමන්නාගතාති අත්ථො. පුරක්ඛතාති පුරතො කතා, පරිවාරිතා වා. කාමෙ පරිඤ්ඤායාති දුවිධෙපි කාමෙ පරිජානිත්වා. භවයොගඤ්ච සබ්බසොති භවයොගඤ්ච සබ්බමෙව පරිජානිත්වා. සමූහච්චාති සමූහනිත්වා. විරාජයන්ති විරාජෙන්තො, විරාජෙත්වා වා. ‘‘විරාජෙන්තො’’ති හි වුත්තෙ මග්ගො කථිතො හොති, ‘‘විරාජෙත්වා’’ති වුත්තෙ ඵලං. මුනීති ඛීණාසවමුනි. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති. ความแห่งบทว่า ภวโยเคน จูภยํ (ประกอบด้วยภวโยคะและทั้งสองอย่าง) คือ ประกอบด้วยภวโยคะด้วย, ยิ่งไปกว่านั้น ยังประกอบด้วยโยคะทั้งสองอย่างด้วย, หมายความว่า ประกอบพร้อมด้วยโยคะอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า ปุรกฺขตา (อันกรรมทำไว้ข้างหน้า) หมายถึง อันกรรมทำไว้เบื้องหน้า หรือ ถูกแวดล้อม บทว่า กาเม ปริญฺญาย (กำหนดรู้กามทั้งหลาย) หมายถึง กำหนดรู้กามแม้ทั้งสองอย่าง บทว่า ภวโยคญฺจ สพฺพโส (และภวโยคะโดยประการทั้งปวง) หมายถึง กำหนดรู้ภวโยคะทั้งหมดนั่นเทียว บทว่า สมูหจฺจ (ถอนขึ้น) หมายถึง ถอนขึ้นด้วยดี บทว่า วิราชยํ (สำรอก) หมายถึง กำลังสำรอก หรือ สำรอกแล้ว จริงอยู่ เมื่อตรัสว่า "วิราเชนฺโต" (กำลังสำรอก) ชื่อว่าตรัสมรรค, เมื่อตรัสว่า "วิราเชตฺวา" (สำรอกแล้ว) ชื่อว่าตรัสผล บทว่า มุนิ (มุนี) หมายถึง พระขีณาสพผู้เป็นมุนี ด้วยประการฉะนี้ แม้ในพระสูตรนี้ แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเทียว භණ්ඩගාමවග්ගො පඨමො. ภัณฑคามวรรคที่ ๑ 2. චරවග්ගො ๒. จรวรรค 1. චරසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาจรสูตร 11. දුතියස්ස පඨමෙ අධිවාසෙතීති චිත්තං අධිරොපෙත්වා වාසෙති. නප්පජහතීති න පරිච්චජති. න විනොදෙතීති න නීහරති. න බ්‍යන්තීකරොතීති න විගතන්තං පරිච්ඡින්නපරිවටුමං කරොති. න අනභාවං ගමෙතීති න අනුඅභාවං අවඩ්ඪිං විනාසං ගමෙති. චරම්පීති චරන්තොපි. අනාතාපීති නිබ්බීරියො. අනොත්තාපීති උපවාදභයරහිතො. සතතන්ති නිච්චං. සමිතන්ති නිරන්තරං. එවං සබ්බත්ථ අත්ථං ඤත්වා සුක්කපක්ඛෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า อธิวาเสติ (ย่อมอดกลั้น) หมายถึง ให้จิตตั้งอยู่โดยยกขึ้น บทว่า นปฺปชหติ (ย่อมไม่ละ) หมายถึง ย่อมไม่สละ บทว่า น วิโนเทติ (ย่อมไม่บรรเทา) หมายถึง ย่อมไม่นำออก บทว่า น พฺยนฺตีกโรติ (ย่อมไม่ทำให้สิ้นสุด) หมายถึง ย่อมไม่ทำให้สิ้นสุดไป บทว่า น อนภาวํ คเมติ (ย่อมไม่ทำให้ถึงความไม่มี) หมายถึง ย่อมไม่ทำให้ถึงความไม่มีบ่อยๆ ความไม่เจริญ ความพินาศ บทว่า จรมฺปิ (แม้เมื่อเที่ยวไป) หมายถึง แม้เมื่อเที่ยวไปอยู่ บทว่า อนาตาปี (ไม่มีความเพียร) หมายถึง เป็นผู้ไม่มีความเพียร บทว่า อโนตฺตาปี (ไม่มีความเกรงกลัว) หมายถึง เป็นผู้ปราศจากความกลัวต่อคำติเตียน บทว่า สตตํ (ต่อเนื่อง) หมายถึง เป็นนิตย์ บทว่า สมิตํ (สม่ำเสมอ) หมายถึง ไม่มีระหว่างคั่น พึงทราบความหมายในที่ทั้งปวงอย่างนี้แล้ว พึงทราบความหมายในฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ගාථාසු ගෙහනිස්සිතන්ති කිලෙසනිස්සිතං. මොහනෙය්‍යෙසූති මොහජනකෙසු ආරම්මණෙසු. අභබ්බොති අභාජනභූතො. ඵුට්ඨුං සම්බොධිමුත්තමන්ති අරහත්තමග්ගසඞ්ඛාතං උත්තමඤාණං ඵුසිතුං. ในคาถาทั้งหลาย บทว่า เคหนิสฺสิตํ (อาศัยเรือน) หมายถึง อาศัยกิเลส บทว่า โมหเนยฺเยสุ (ในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโมหะ) หมายถึง ในอารมณ์ทั้งหลายอันก่อให้เกิดโมหะ บทว่า อภพฺโพ (ไม่ควร) หมายถึง เป็นผู้ไม่เป็นภาชนะ บทว่า ผุฏฺฐุ สมฺโพธึ อุตฺตมํ (เพื่อจะสัมผัสพระสัมโพธิอันสูงสุด) หมายถึง เพื่อจะสัมผัสญาณอันสูงสุด กล่าวคือ อรหัตตมรรค 2. සීලසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาสีลสูตร 12. දුතියෙ [Pg.259] සම්පන්නසීලාති පරිපුණ්ණසීලා. සම්පන්නපාතිමොක්ඛාති පරිපුණ්ණපාතිමොක්ඛා. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතාති පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙන සංවුතා පිහිතා උපෙතා හුත්වා විහරථ. ආචාරගොචරසම්පන්නාති ආචාරෙන ච ගොචරෙන ච සම්පන්නා සමුපාගතා භවථ. අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසූති අණුප්පමාණෙසු දොසෙසු. භයදස්සාවිනොති තානි අණුමත්තානි වජ්ජානි භයතො දස්සනසීලා. සමාදාය සික්ඛථ සික්ඛාපදෙසූති සබ්බසික්ඛාකොට්ඨාසෙසු සමාදාතබ්බං සමාදාය ගහෙත්වා සික්ඛථ. ‘‘සම්පන්නසීලානං…පෙ… සික්ඛාපදෙසූ’’ති එත්තකෙන ධම්මක්ඛානෙන සික්ඛත්තයෙ සමාදාපෙත්වා චෙව පටිලද්ධගුණෙසු ච වණ්ණං කථෙත්වා ඉදානි උත්තරි කාතබ්බං දස්සෙන්තො කිමස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ කිමස්සාති කිං භවෙය්‍ය. ๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สมฺปนฺนสีลา (ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล) หมายถึง ผู้มีศีลบริบูรณ์ บทว่า สมฺปนฺนปาติโมกฺขา (ผู้ถึงพร้อมด้วยปาฏิโมกข์) หมายถึง ผู้มีปาฏิโมกข์บริบูรณ์ บทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา (ผู้สำรวมด้วยความสำรวมในปาฏิโมกข์) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้สำรวมแล้ว ปิดกั้นแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยปาฏิโมกขสังวรศีลอยู่เถิด บทว่า อาจารโคจรสฺมปนฺนา (ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ถึงพร้อมแล้ว เข้าถึงดีแล้วด้วยอาจาระและโคจรเถิด บทว่า อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ (ในโทษทั้งหลายแม้มีประมาณน้อย) หมายถึง ในโทษทั้งหลายมีประมาณน้อยดังอณู บทว่า ภยทสฺสาวิโน (ผู้เห็นภัย) หมายถึง ผู้มีปกติเห็นโทษเหล่านั้นแม้มีประมาณน้อยโดยความเป็นภัย บทว่า สมาทาย สิกฺขถ สิกฺขาปเทสุ (จงสมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย) หมายถึง ท่านทั้งหลายจงสมาทานถือเอาสิ่งที่พึงสมาทานในกองแห่งสิกขาทั้งปวงแล้วศึกษาเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้สมาทานในสิกขา ๓ ด้วยการแสดงธรรมมีประมาณเท่านี้ว่า "สมฺปนฺนสีลานํ...ฯลฯ...สิกฺขาปเทสุ" และทรงกล่าวคุณในคุณที่ได้รับแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกิจที่พึงทำยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคำมีอาทิว่า กิมสฺส ในบทเหล่านั้น บทว่า กิมสฺส (อะไรพึงมี) หมายถึง อะไรพึงมี යතං චරෙති යථා චරන්තො යතො හොති සංයතො, එවං චරෙය්‍ය. එස නයො සබ්බත්ථ. අච්ඡෙති නිසීදෙය්‍ය. යතමෙනං පසාරයෙති යං අඞ්ගපච්චඞ්ගං පසාරෙය්‍ය, තං යතං සංයතමෙව කත්වා පසාරෙය්‍ය. උද්ධන්ති උපරි. තිරියන්ති මජ්ඣං. අපාචීනන්ති අධො. එත්තාවතා අතීතා පච්චුප්පන්නා අනාගතා ච පඤ්චක්ඛන්ධා කථිතා. යාවතාති පරිච්ඡෙදවචනං. ජගතො ගතීති ලොකස්ස නිප්ඵත්ති. සමවෙක්ඛිතා ච ධම්මානං, ඛන්ධානං උදයබ්බයන්ති එතෙසං සබ්බලොකෙ අතීතාදිභෙදානං පඤ්චක්ඛන්ධධම්මානං උදයඤ්ච වයඤ්ච සමවෙක්ඛිතා. ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධානං උදයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සති, වයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සතී’’ති වුත්තෙහි සමපඤ්ඤාසාය ලක්ඛණෙහි සම්මා අවෙක්ඛිතා හොති. චෙතොසමථසාමීචින්ති චිත්තසමථස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපදං. සික්ඛමානන්ති පටිපජ්ජමානං, පූරයමානන්ති අත්ථො. පහිතත්තොති පෙසිතත්තො. ආහූති කථයන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීලං මිස්සකං කථෙත්වා ගාථාසු ඛීණාසවො කථිතො. พึงสำรวมเที่ยวไป คือ บุคคลผู้เที่ยวไปอยู่อย่างไร จึงจะเป็นผู้สำรวมระวังแล้ว ก็พึงเที่ยวไปอย่างนั้น นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง บทว่า อจฺเฉ แปลว่า พึงนั่ง บทว่า ยตเมนํ ปสาเรยฺย ความว่า พึงเหยียดอวัยวะใหญ่น้อยใด ก็พึงทำอวัยวะใหญ่น้อยนั้นให้สำรวมระวังแล้วจึงเหยียดไป บทว่า อุทฺธํ แปลว่า เบื้องบน บทว่า ติริยํ แปลว่า ท่ามกลาง บทว่า อปาจีนํ แปลว่า เบื้องต่ำ ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันกล่าวถึงขันธ์ ๕ ทั้งที่เป็นอดีต ปัจจุบัน และอนาคต บทว่า ยาวตา เป็นคำกำหนด บทว่า ชคโต คติ ความว่า ความเป็นไปแห่งโลก บทว่า สมเวกฺขิตา จ ธมฺมานํ, ขนฺธานํ อทยพฺพยํ ความว่า ธรรมคือขันธ์ ๕ เหล่านี้ ซึ่งมีความแตกต่างกันเป็นอดีตเป็นต้น ในโลกทั้งปวง อันบุคคลพิจารณาเห็นแล้วทั้งความเกิดและความดับ (พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า) ‘บุคคลเมื่อเห็นความเกิดแห่งขันธ์ ๕ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ อย่าง, เมื่อเห็นความดับ ย่อมเห็นลักษณะ ๒๕ อย่าง’ ดังนี้ จึงชื่อว่าอันบุคคลพิจารณาเห็นดีแล้วด้วยลักษณะ ๕๐ ถ้วน บทว่า เจโตสมถสามีจึ ความว่า ปฏิปทาอันสมควรแก่ความสงบแห่งจิต บทว่า สิกฺขมานํ อธิบายว่า กำลังปฏิบัติ, กำลังบำเพ็ญให้บริบูรณ์ บทว่า ปหิตตฺโต แปลว่า ผู้มีตนส่งไปแล้ว บทว่า อาหู แปลว่า ย่อมกล่าว บทที่เหลือในที่นี้ชัดเจนแล้วทั้งนั้น แต่ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสศีลระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) แล้วจึงตรัสพระขีณาสพไว้ในคาถาทั้งหลาย 3. පධානසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปธานสูตร 13. තතියෙ [Pg.260] සම්මප්පධානානීති සුන්දරපධානානි උත්තමවීරියානි. සම්මප්පධානාති පරිපුණ්ණවීරියා. මාරධෙය්‍යාභිභූතාති තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතං මාරධෙය්‍යං අභිභවිත්වා සමතික්කමිත්වා ඨිතා. තෙ අසිතාති තෙ ඛීණාසවා අනිස්සිතා නාම. ජාතිමරණභයස්සාති ජාතිඤ්ච මරණඤ්ච පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයස්ස, ජාතිමරණසඞ්ඛාතස්සෙව වා භයස්ස. පාරගූති පාරඞ්ගතා. තෙ තුසිතාති තෙ ඛීණාසවා තුට්ඨා නාම. ජෙත්වා මාරං සවාහිනින්ති සසෙනකං මාරං ජිනිත්වා ඨිතා. තෙ අනෙජාති තෙ ඛීණාසවා තණ්හාසඞ්ඛාතාය එජාය අනෙජා නිච්චලා නාම. නමුචිබලන්ති මාරබලං. උපාතිවත්තාති අතික්කන්තා. තෙ සුඛිතාති තෙ ඛීණාසවා ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතා නාම. තෙනෙවාහ – ๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺมปฺปธานานิ คือ ความเพียรดีงาม ได้แก่ ความเพียรอันสูงสุด บทว่า สมฺมปฺปธานา คือ ความเพียรอันบริบูรณ์ บทว่า มารเธยฺยาภิภูตา คือ ท่านผู้ดำรงอยู่ ครอบงำ ก้าวล่วงเสียซึ่งแดนแห่งมาร อันได้แก่เตภูมิกวัฏฏ์ บทว่า เต อสิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยแล้ว บทว่า ชาติมรณภยสฺส คือ แห่งภัยคือความเกิดอันอาศัยชาติและมรณะ หรือแห่งภัยอันได้แก่ชาติและมรณะนั่นเอง บทว่า ปารคู คือ ผู้ถึงฝั่ง (คือนิพพาน) บทว่า เต ตุสิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้ยินดีแล้ว บทว่า เชตฺวา มารํ สวาหินึ คือ ท่านผู้ดำรงอยู่ ชนะมารพร้อมทั้งเสนาแล้ว บทว่า เต อเนชา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้ไม่หวั่นไหว คือไม่หวั่นไหวด้วยความหวั่นไหวอันได้แก่ตัณหา บทว่า นมุจิพลํ คือ กองทัพแห่งมาร บทว่า อุปาติวตฺตา คือ ผู้ก้าวล่วงแล้ว บทว่า เต สุขิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นชื่อว่าผู้มีความสุขด้วยโลกุตตรสุข เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – ‘‘සුඛිතා වත අරහන්තො, තණ්හා නෙසං න විජ්ජති; අස්මිමානො සමුච්ඡින්නො, මොහජාලං පදාලිත’’න්ති. (සං. නි. 3.76); ‘พระอรหันต์ทั้งหลายมีความสุขหนอ ตัณหาของท่านเหล่านั้นไม่มี อัสมิมานะของท่านถูกถอนขึ้นเด็ดขาดแล้ว ข่ายคือโมหะท่านทำลายแล้ว’ 4. සංවරසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาสังวรสูตร 14. චතුත්ථෙ පධානානීති වීරියානි. සංවරප්පධානන්ති චක්ඛාදීනි සංවරන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. පහානප්පධානන්ති කාමවිතක්කාදයො පජහන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. භාවනාප්පධානන්ති සම්බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. අනුරක්ඛණාප්පධානන්ති සමාධිනිමිත්තං අනුරක්ඛන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปธานานิ คือ ความเพียรทั้งหลาย บทว่า สํวรปฺปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังสำรวมอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น บทว่า ปหานปฺปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังละกามวิตกเป็นต้น บทว่า ภาวนาปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังเจริญโพชฌงค์ บทว่า อนุรกฺขณาปธานํ คือ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำลังรักษาสมาธินิมิต විවෙකනිස්සිතන්තිආදීසු විවෙකො, විරාගො, නිරොධොති තීණිපි නිබ්බානස්ස නාමානි. නිබ්බානං හි උපධිවිවෙකත්තා විවෙකො, තං ආගම්ම රාගාදයො විරජ්ජන්තීති විරාගො, නිරුජ්ඣන්තීති නිරොධො. තස්මා විවෙකනිස්සිතන්තිආදීසු ආරම්මණවසෙන වා අධිගන්තබ්බවසෙන වා නිබ්බානනිස්සිතන්ති අත්ථො. ในบทว่า วิเวกนิสฺสิตํ เป็นต้น คำว่า วิเวก วิราคะ นิโรธ ทั้ง ๓ คำนี้เป็นชื่อของพระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่าวิเวก เพราะสงัดจากอุปธิ, ชื่อว่าวิราคะ เพราะราคะเป็นต้นย่อมคลายไปเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น, ชื่อว่านิโรธ เพราะราคะเป็นต้นย่อมดับไปเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น เพราะฉะนั้น ในบทว่า วิเวกนิสฺสิตํ เป็นต้น อธิบายว่า อาศัยพระนิพพาน โดยความเป็นอารมณ์ หรือโดยความเป็นธรรมที่พึงบรรลุ වොස්සග්ගපරිණාමින්ති එත්ථ ද්වෙ වොස්සග්ගා – පරිච්චාගවොස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො ච. තත්ථ විපස්සනා තදඞ්ගවසෙන කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච රාගං පරිච්චජතීති පරිච්චාගවොස්සග්ගො. මග්ගො ආරම්මණවසෙන නිබ්බානං පක්ඛන්දතීති පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො. තස්මා වොස්සග්ගපරිණාමින්ති යථා භාවියමානො [Pg.261] සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො වොස්සග්ගත්ථාය පරිණමති, විපස්සනාභාවඤ්ච මග්ගභාවඤ්ච පාපුණාති, එවං තං භාවෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. භද්දකන්ති ලද්ධකං. සමාධිනිමිත්තං වුච්චති අට්ඨිකසඤ්ඤාදිවසෙන අධිගතො සමාධියෙව. අනුරක්ඛතීති සමාධිපාරිපන්ථිකධම්මෙ රාගදොසමොහෙ සොධෙන්තො රක්ඛති. එත්ථ ච අට්ඨිකසඤ්ඤාදිකා පඤ්චෙව සඤ්ඤා වුත්තා, ඉමස්මිං පන ඨානෙ දසපි අසුභානි විත්ථාරෙත්වා කථෙතබ්බානි. තෙසං විත්ථාරො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.102 ආදයො) වුත්තොයෙව. ගාථාය සංවරාදිනිප්ඵාදකං වීරියමෙව වුත්තං. ඛයං දුක්ඛස්ස පාපුණෙති දුක්ඛක්ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තං පාපුණෙය්‍යාති. ในบทว่า โวสฺสคฺคปริณามึ นี้ มีโวสสัคคะ ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ (การสละโดยการบริจาค) และปักขันทนโวสสัคคะ (การสละโดยการแล่นเข้าไป) ในโวสสัคคะ ๒ อย่างนั้น วิปัสสนาชื่อว่าปริจจาคโวสสัคคะ เพราะย่อมสละกิเลส ขันธ์ และราคะ โดยตทังคประหาณ มรรคชื่อว่าปักขันทนโวสสัคคะ เพราะย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยความเป็นอารมณ์ เพราะฉะนั้น ในบทว่า โวสฺสคฺคปริณามึ นี้ มีอธิบายว่า ภิกษุเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นอย่างใด สติสัมโพชฌงค์ที่เจริญอยู่อย่างนั้น ย่อมน้อมไปเพื่อประโยชน์แก่การสละ และย่อมถึงความเป็นวิปัสสนาและความเป็นมรรค ภิกษุเจริญสติสัมโพชฌงค์นั้นอย่างนั้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า ภทฺทกํ คือ ที่ได้แล้ว สมาธิที่บรรลุแล้วโดยนัยแห่งอัฏฐิกสัญญาเป็นต้นนั่นเอง เรียกว่า สมาธินิมิต บทว่า อนุรกฺขติ คือ ย่อมรักษาโดยชำระธรรมที่เป็นข้าศึกต่อสมาธิ คือ ราคะ โทสะ โมหะ และในที่นี้ ท่านกล่าวสัญญาไว้เพียง ๕ อย่าง มีอัฏฐิกสัญญาเป็นต้น แต่ในที่นี้ พึงแสดงอสุภะทั้ง ๑๐ โดยพิสดาร ความพิสดารแห่งอสุภะเหล่านั้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในคาถา ท่านกล่าวเฉพาะความเพียรที่ทำให้เกิดสังวรเป็นต้น บทว่า ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณ คือ พึงบรรลุพระอรหัตตผลอันได้ชื่อว่าความสิ้นไปแห่งทุกข์ 5. පඤ්ඤත්තිසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาบัญญัติสูตร 15. පඤ්චමෙ අග්ගපඤ්ඤත්තියොති උත්තමපඤ්ඤත්තියො. අත්තභාවීනන්ති අත්තභාවවන්තානං. යදිදං රාහු අසුරින්දොති යො එස රාහු අසුරින්දො අයං අග්ගොති. එත්ථ රාහු කිර අසුරින්දො චත්තාරි යොජනසහස්සානි අට්ඨ ච යොජනසතානි උච්චො, බාහන්තරමස්ස ද්වාදසයොජනසතානි, හත්ථතලපාදතලානං පුථුලතා තීණි යොජනසතානි. අඞ්ගුලිපබ්බානි පණ්ණාස යොජනානි, භමුකන්තරං පණ්ණාසයොජනං, නලාටං තියොජනසතං, සීසං නවයොජනසතං. කාමභොගීනං යදිදං රාජා මන්ධාතාති යො එස රාජා මන්ධාතා නාම, අයං දිබ්බෙපි මානුසකෙපි කාමෙ පරිභුඤ්ජනකානං සත්තානං අග්ගො නාම. එස හි අසඞ්ඛෙය්‍යායුකෙසු මනුස්සෙසු නිබ්බත්තිත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ හිරඤ්ඤවස්සං වස්සාපෙන්තො මානුසකෙ කාමෙ දීඝරත්තං පරිභුඤ්ජි. දෙවලොකෙ පන යාව ඡත්තිංසාය ඉන්දානං ආයුප්පමාණං, තාව පණීතෙ කාමෙ පරිභුඤ්ජීති කාමභොගීනං අග්ගො නාම ජාතො. ආධිපතෙය්‍යානන්ති අධිපතිට්ඨානං ජෙට්ඨකට්ඨානං කරොන්තානං. තථාගතො අග්ගමක්ඛායතීති ලොකියලොකුත්තරෙහි ගුණෙහි තථාගතො අග්ගො සෙට්ඨො උත්තමො අක්ඛායති. ๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อคฺคปญฺญตฺติโย ได้แก่ บัญญัติว่าเป็นผู้เลิศ. บทว่า อตฺตภาวีนํ ได้แก่ แห่งผู้มีอัตภาพ. บทว่า ยทิทํ ราหุ อสุรินฺโท ได้แก่ ราหูอสูรตนใด ตนนี้เป็นผู้เลิศ. ในบทนั้น ได้ยินว่า ราหูอสูรสูง ๔,๘๐๐ โยชน์, ระยะระหว่างแขนทั้งสองของราหูอสูรนั้น ๑,๒๐๐ โยชน์, ความกว้างแห่งฝ่ามือและฝ่าเท้า ๓๐๐ โยชน์. ข้อนิ้ว ๕๐ โยชน์, ระยะระหว่างคิ้ว ๕๐ โยชน์, หน้าผาก ๓๐๐ โยชน์, ศีรษะ ๙๐๐ โยชน์. บทว่า กามโภคีนํ ยทิทํ ราชา มนฺธาตา ได้แก่ พระราชาพระองค์ใดทรงพระนามว่ามานธาตุ, พระองค์นี้ชื่อว่าเป็นผู้เลิศแห่งสัตว์ทั้งหลายผู้บริโภคกามทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์. จริงอยู่ พระราชาพระองค์นั้นทรงบังเกิดในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุอสงไขย ทรงให้ฝนทองตกลงมาในขณะที่ทรงปรารถนา ได้เสวยกามคุณของมนุษย์ตลอดกาลนาน. ส่วนในเทวโลก ก็ได้เสวยกามอันประณีตตลอดเวลาเท่าอายุประมาณของท้าวสักกะ ๓๖ พระองค์ เพราะเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่าเป็นผู้เลิศแห่งผู้บริโภคกาม. บทว่า อาธิปเตยฺยานํ ได้แก่ แห่งผู้กระทำความเป็นอธิบดี ความเป็นผู้ใหญ่. บทว่า ตถาคโต อคฺคมกฺขายติ ได้แก่ พระตถาคตย่อมถูกกล่าวขานว่าเป็นผู้เลิศ ผู้ประเสริฐ ผู้สูงสุด ด้วยคุณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ඉද්ධියා යසසා ජලන්ති දිබ්බසම්පත්තිසමිද්ධියා ච පරිවාරසඞ්ඛාතෙන යසසා ච ජලන්තානං. උද්ධං තිරියං අපාචීනන්ති උපරි ච මජ්ඣෙ ච හෙට්ඨා ච. යාවතා ජගතො ගතීති යත්තකා ලොකනිප්ඵත්ති. บทว่า อิทฺธิยา ยสสา ชลํ ได้แก่ แห่งผู้รุ่งเรืองด้วยความสมบูรณ์แห่งทิพยสมบัติและด้วยยศที่นับว่าเป็นบริวาร. บทว่า อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนํ ได้แก่ ทั้งเบื้องบน ทั้งท่ามกลาง และทั้งเบื้องล่าง. บทว่า ยาวตา ชคโต คติ ได้แก่ ความสำเร็จแห่งโลกมีประมาณเท่าใด. 6. සොඛුම්මසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาโสขุมมสูตร 16. ඡට්ඨෙ [Pg.262] සොඛුම්මානීති සුඛුමලක්ඛණපටිවිජ්ඣනකානි ඤාණානි. රූපසොඛුම්මෙන සමන්නාගතො හොතීති රූපෙ සණ්හසුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො හොති. පරමෙනාති උත්තමෙන. තෙන ච රූපසොඛුම්මෙනාති තෙන යාව අනුලොමභාවං පත්තෙන සුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකඤාණෙන. න සමනුපස්සතීති නත්ථිභාවෙනෙව න පස්සති. න පත්ථෙතීති නත්ථිභාවෙනෙව න පත්ථෙති. වෙදනාසොඛුම්මාදීසුපි එසෙව නයො. ๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสขุมฺมานิ ได้แก่ ญาณทั้งหลายที่แทงตลอดลักษณะอันละเอียด. บทว่า รูปโสขุมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ ได้แก่ เป็นผู้ประกอบพร้อมแล้วด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดอ่อนในรูป. บทว่า ปรเมน ได้แก่ อันสูงสุด. บทว่า เตน จ รูปโสขุมฺเมน ได้แก่ ด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดนั้น อันถึงความเป็นอนุโลมญาณ. บทว่า น สมนุปสฺสติ ได้แก่ ย่อมไม่เห็น เพราะความไม่มีนั่นเทียว. บทว่า น ปตฺเถติ ได้แก่ ย่อมไม่ปรารถนา เพราะความไม่มีนั่นเทียว. แม้ในเวทนาโสขุมมะเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. රූපසොඛුම්මතං ඤත්වාති රූපක්ඛන්ධස්ස සණ්හසුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකෙන ඤාණෙන සුඛුමතං ජානිත්වා. වෙදනානඤ්ච සම්භවන්ති වෙදනාක්ඛන්ධස්ස ච පභවං ජානිත්වා. සඤ්ඤා යතො සමුදෙතීති යස්මා කාරණා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සමුදෙති නිබ්බත්තති, තඤ්ච ජානිත්වා. අත්ථං ගච්ඡති යත්ථ චාති යස්මිං ඨානෙ නිරුජ්ඣති, තඤ්ච ජානිත්වා. සඞ්ඛාරෙ පරතො ඤත්වාති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං අනිච්චතාය ලුජ්ජනභාවෙන පරතො ජානිත්වා. ඉමිනා හි පදෙන අනිච්චානුපස්සනා කථිතා. දුක්ඛතො නො ච අත්තතොති ඉමිනා දුක්ඛානත්තානුපස්සනා. සන්තොති කිලෙසසන්තතාය සන්තො. සන්තිපදෙ රතොති නිබ්බානෙ රතො. ඉති සුත්තන්තෙ චතූසු ඨානෙසු විපස්සනාව කථිතා, ගාථාසු ලොකුත්තරධම්මොපීති. บทว่า รูปโสขุมฺมตํ ญตฺวา ได้แก่ รู้แล้วซึ่งความเป็นของละเอียดแห่งรูปขันธ์ ด้วยญาณอันกำหนดลักษณะที่ละเอียดอ่อน. บทว่า เวทนานญฺจ สมฺภวํ ได้แก่ รู้แล้วซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนาขันธ์ด้วย. บทว่า สญฺญา ยโต สมุเทติ ได้แก่ สัญญาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุใด ก็รู้แล้วซึ่งเหตุนั้นด้วย. บทว่า อตฺถํ คจฺฉติ ยตฺถ จ ได้แก่ ย่อมดับในที่ใด ก็รู้แล้วซึ่งที่นั้นด้วย. บทว่า สงฺขาเร ปรโต ญตฺวา ได้แก่ รู้แล้วซึ่งสังขารขันธ์ว่าเป็นของอื่น เพราะมีความไม่เที่ยง มีความเสื่อมสลายไป. จริงอยู่ ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอนิจจานุปัสสนา. ด้วยบทว่า ทุกฺขโต โน จ อตฺตโต นี้ ท่านกล่าวทุกขานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา. บทว่า สนฺโต ได้แก่ เป็นผู้สงบเพราะความสงบแห่งกิเลส. บทว่า สนฺติปเท รโต ได้แก่ ยินดีแล้วในพระนิพพาน. ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตร ใน ๔ แห่ง ท่านกล่าววิปัสสนาเท่านั้น, ในคาถาทั้งหลาย แม้โลกุตตรธรรมก็กล่าวไว้. 7. පඨමඅගතිසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาปฐมอคติสูตร 17-19. සත්තමෙ අගතිගමනානීති නගතිගමනානි. ඡන්දාගතිං ගච්ඡතීති ඡන්දෙන අගතිං ගච්ඡති, අකත්තබ්බං කරොති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඡන්දා දොසා භයා මොහාති ඡන්දෙන, දොසෙන, භයෙන, මොහෙන. අතිවත්තතීති අතික්කමති. අට්ඨමං උත්තානමෙව. නවමෙ තථාබුජ්ඣනකානං වසෙන ද්වීහිපි නයෙහි කථිතං. ๑๗-๑๙. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อคติคมนานิ ได้แก่ การไปในทางที่ไม่ควรไป. บทว่า ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ ได้แก่ ย่อมไปสู่ทางที่ไม่ควรไปเพราะฉันทะ, ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา ได้แก่ เพราะฉันทะ, เพราะโทสะ, เพราะภัย, เพราะโมหะ. บทว่า อติวตฺตติ ได้แก่ ย่อมล่วงละเมิด. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. ในสูตรที่ ๙ ท่านกล่าวไว้โดยสองนัย โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้พึงตรัสรู้ตามนั้น. 10. භත්තුද්දෙසකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาภัตตุทเทสกสูตร 20. දසමෙ භත්තුද්දෙසකොති සලාකභත්තාදීනං උද්දෙසකො. කාමෙසු අසංයතාති වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙහි අසංයතා. පරිසාකසටො [Pg.263] ච පනෙස වුච්චතීති අයඤ්ච පන සො එවරූපා පරිසාකචවරො නාම වුච්චතීති අත්ථො. සමණෙනාති බුද්ධසමණෙන. පරිසාය මණ්ඩො ච පනෙස වුච්චතීති අයං එවරූපා පරිසා විප්පසන්නෙන පරිසාමණ්ඩොති වුච්චතීති. ๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ภตฺตุทฺเทสโก ได้แก่ ผู้แจกสลากภัตเป็นต้น. บทว่า กาเมสุ อสํยตา ได้แก่ ผู้ไม่สำรวมด้วยกิเลสกามในวัตถุกาม. บทว่า ปริสากสโฏ จ ปเนส วุจฺจติ อธิบายว่า ก็บุคคลผู้มีอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่าชื่อว่าเป็นคนเลวในบริษัท. บทว่า สมเณน ได้แก่ โดยพระพุทธสมณะ. บทว่า ปริสาย มณฺโฑ จ ปเนส วุจฺจติ ได้แก่ บุคคลผู้มีอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นเครื่องประดับแห่งบริษัท เพราะทำให้บริษัทผ่องใส. චරවග්ගො දුතියො. จรวรรคที่ ๒ 3. උරුවෙලවග්ගො ๓. อุรุเวลวรรค 1. පඨමඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปฐมอุรุเวลสูตร 21. තතියස්ස පඨමෙ උරුවෙලායන්ති එත්ථ උරුවෙලාති මහාවෙලා, මහාවාලිකරාසීති අත්ථො. අථ වා උරූති වාලුකා වුච්චති, වෙලාති මරියාදා. වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අතීතෙ කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ දසසහස්සා කුලපුත්තා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තස්මිං පදෙසෙ විහරන්තා එකදිවසං සන්නිපතිත්වා කතිකවත්තං අකංසු – ‘‘කායකම්මවචීකම්මානි නාම පරෙසම්පි පාකටානි හොන්ති, මනොකම්මං පන අපාකටං. තස්මා යො කාමවිතක්කං වා බ්‍යාපාදවිතක්කං වා විහිංසාවිතක්කං වා විතක්කෙති, තස්ස අඤ්ඤො චොදකො නාම නත්ථි. සො අත්තනාව අත්තානං චොදෙත්වා පත්තපුටෙන වාලුකං ආහරිත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ ආකිරතු, ඉදමස්ස දණ්ඩකම්ම’’න්ති. තතො පට්ඨාය යො තාදිසං විතක්කං විතක්කෙති, සො තත්ථ පත්තපුටෙන වාලුකං ආකිරති, එවං තත්ථ අනුක්කමෙන මහාවාලුකරාසි ජාතො. තතො නං පච්ඡිමා ජනතා පරික්ඛිපිත්වා චෙතියට්ඨානමකාසි, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘උරුවෙලාති මහාවෙලා, මහාවාලිකරාසීති අත්ථො’’ති. තමෙව සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අථ වා උරූති වාලුකා වුච්චති, වෙලාති මරියාදා, වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති. ๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ ในบทว่า อุรุเวลายํ นี้ บทว่า อุรุเวลา มีความหมายว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อุรุ หมายถึง ทราย, คำว่า เวลา หมายถึง ขอบเขต. คำว่า อุรุเวลา คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้. ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติ กุลบุตรหนึ่งหมื่นคนบวชเป็นดาบส อยู่ในประเทศนั้น วันหนึ่งประชุมกันได้ตั้งกติกวัตรไว้ว่า – “ชื่อว่ากายกรรมและวจีกรรมย่อมปรากฏแม้แก่คนอื่น แต่มโนกรรมไม่ปรากฏ. เพราะฉะนั้น ผู้ใดตรึกซึ่งกามวิตกก็ดี พยาบาทวิตกก็ดี วิหิงสาวิตกก็ดี ผู้อื่นที่จะโจทนาผู้นั้นย่อมไม่มี. ผู้นั้นจงโจทนาตนเองด้วยตนเองแล้ว นำทรายมาด้วยกระทงใบไม้เกลี่ยลงในที่นี้ นี้เป็นการลงโทษของผู้นั้น”. จำเดิมแต่นั้นมา ผู้ใดตรึกวิตกเช่นนั้น ผู้นั้นย่อมเกลี่ยทรายลงในที่นั้นด้วยกระทงใบไม้ อย่างนี้ กองทรายใหญ่ได้เกิดขึ้นในที่นั้นโดยลำดับ. ต่อมา ชนรุ่นหลังได้ล้อมที่นั้นทำเป็นเจดียสถาน, ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า – “บทว่า อุรุเวลา มีความหมายว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่”. ท่านหมายถึงเรื่องนั้นนั่นแหละจึงกล่าวว่า – “อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อุรุ หมายถึง ทราย, คำว่า เวลา หมายถึง ขอบเขต, คำว่า อุรุเวลา คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้”. නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙති උරුවෙලගාමං නිස්සාය නෙරඤ්ජරානදීතීරෙ විහරාමීති දස්සෙති. අජපාලනිග්‍රොධෙති අජපාලකා තස්ස නිග්‍රොධස්ස [Pg.264] ඡායාය නිසීදන්තිපි තිට්ඨන්තිපි, තස්මා සො අජපාලනිග්‍රොධොත්වෙව සඞ්ඛං ගතො, තස්ස හෙට්ඨාති අත්ථො. පඨමාභිසම්බුද්ධොති සම්බුද්ධො හුත්වා පඨමමෙව. උදපාදීති අයං විතක්කො පඤ්චමෙ සත්තාහෙ උදපාදි. කස්මා උදපාදීති? සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණත්තා චෙව පුබ්බාසෙවනතාය ච. තත්ථ පුබ්බාසෙවනාය පකාසනත්ථං තිත්තිරජාතකං ආහරිතබ්බං. හත්ථිවානරතිත්තිරා කිර එකස්මිං පදෙසෙ විහරන්තා ‘‘යො අම්හාකං මහල්ලකො, තස්මිං සගාරවා විහරිස්සාමා’’ති නිග්‍රොධං දස්සෙත්වා ‘‘කො නු ඛො අම්හාකං මහල්ලකො’’ති වීමංසන්තා තිත්තිරස්ස මහල්ලකභාවං ඤත්වා තස්ස ජෙට්ඨාපචායනකම්මං කත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගා සම්මොදමානා විහරිත්වා සග්ගපරායණා අහෙසුං. තං කාරණං ඤත්වා රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ඉමං ගාථමාහ – บทว่า `นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร` ทรงแสดงความว่า เราอาศัยอุรุเวลาคาม อยู่ที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา. บทว่า `อชปาลนิโคฺรเธ` ความว่า พวกคนเลี้ยงแพะย่อมนั่งบ้าง ยืนบ้าง ที่ร่มเงาแห่งต้นไทรนั้น เพราะเหตุนั้น ต้นไทรนั้นจึงนับได้ว่า อชปาลนิโครธ, อธิบายว่า ที่โคนต้นไทรนั้น. บทว่า `ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ` คือ เป็นผู้ตรัสรู้แล้วใหม่ๆ. บทว่า `อุทปาทิ` คือ พระวิตกนี้เกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ ๕. ถามว่า เกิดขึ้นเพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งปวง และเพราะการเคยเสพมาในปางก่อน. ในสองอย่างนั้น เพื่อจะประกาศการเคยเสพมาในปางก่อน พึงนำติตติรชาดกมา. ได้ยินว่า ช้าง ลิง และนกกระทา อาศัยอยู่ในประเทศแห่งหนึ่ง (ปรึกษากันว่า) "ผู้ใดในพวกเราเป็นผู้ใหญ่ที่สุด พวกเราจักอยู่โดยมีความเคารพในผู้นั้น" ดังนี้แล้ว เห็นต้นไทร (จึง) สืบสวนกันว่า "ใครหนอในพวกเราเป็นผู้ใหญ่ที่สุด" ดังนี้แล้ว รู้ความเป็นผู้ใหญ่ที่สุดของนกกระทา จึงทำการเคารพผู้เจริญแก่นกกระทาตัวนั้นแล้ว อยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีปรองดองกัน มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า. รุกขเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ รู้เหตุนั้นแล้ว จึงกล่าวคาถานี้ว่า – ‘‘යෙ වුඩ්ඪමපචායන්ති, නරා ධම්මස්ස කොවිදා; දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාසංසා, සම්පරායෙ ච සුග්ගතී’’ති. (ජා. 1.1.37); "นรชนเหล่าใด ฉลาดในธรรม ย่อมนอบน้อมผู้เจริญ, นรชนเหล่านั้นเป็นผู้อันบัณฑิตสรรเสริญในปัจจุบัน และในสัมปรายภพก็มีสุคติ" ดังนี้. එවං අහෙතුකතිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තොපි තථාගතො සගාරවවාසං රොචෙසි, ඉදානි කස්මා න රොචෙස්සතීති. අගාරවොති අඤ්ඤස්මිං ගාරවරහිතො, කඤ්චි ගරුට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. අප්පතිස්සොති පතිස්සයරහිතො, කඤ්චි ජෙට්ඨකට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වාති එත්ථ සමිතපාපබාහිතපාපායෙව සමණබ්‍රාහ්මණා අධිප්පෙතා. සක්කත්වා ගරුං කත්වාති සක්කාරඤ්චෙව කත්වා ගරුකාරඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා. พระตถาคตแม้บังเกิดในกำเนิดดิรัจฉานอเหตุกะอย่างนี้ ก็ยังทรงพอพระทัยในการอยู่โดยมีความเคารพ, บัดนี้ (เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว) ไฉนจักไม่ทรงพอพระทัยเล่า. บทว่า `อคารโว` ความว่า เป็นผู้ปราศจากความเคารพในผู้อื่น คือ ไม่ตั้งใครไว้ในฐานะที่ควรเคารพ. บทว่า `อปฺปฏิสฺโส` ความว่า เป็นผู้ปราศจากการเชื่อฟัง คือ ไม่ตั้งใครไว้ในฐานะผู้ใหญ่. ในบทว่า `สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา` นี้ ทรงประสงค์เอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้วและมีบาปอันลอยแล้วเท่านั้น. บทว่า `สกฺกตฺวา ครุ กตฺวา` คือ กระทำการสักการะและตั้งความเคารพไว้. සදෙවකෙ ලොකෙතිආදීසු සද්ධිං දෙවෙහි සදෙවකෙ. දෙවග්ගහණෙන චෙත්ථ මාරබ්‍රහ්මෙසු ගහිතෙසුපි මාරො නාම වසවත්තී සබ්බෙසං උපරි වසං වත්තෙති, බ්‍රහ්මා නාම මහානුභාවො, එකඞ්ගුලියා එකස්මිං චක්කවාළසහස්සෙ ආලොකං ඵරති, ද්වීහි ද්වීසු, දසහි අඞ්ගුලීහි දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු ආලොකං ඵරති. සො ඉමිනා සීලසම්පන්නතරොති වත්තුං මා ලභන්තූති සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙති විසුං වුත්තං. තථා සමණා නාම එකනිකායාදිවසෙන බහුස්සුතා සීලවන්තො පණ්ඩිතා, බ්‍රාහ්මණාපි වත්ථුවිජ්ජාදිවසෙන බහුස්සුතා පණ්ඩිතා. තෙ ඉමිනා සම්පන්නතරාති වත්තුං [Pg.265] මා ලභන්තූති සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායාති වුත්තං. සදෙවමනුස්සායාති ඉදං පන නිප්පදෙසතො දස්සනත්ථං ගහිතමෙව ගහෙත්වා වුත්තං. අපිචෙත්ථ පුරිමානි තීණි පදානි ලොකවසෙන වුත්තානි, පච්ඡිමානි ද්වෙ පජාවසෙන. සීලසම්පන්නතරන්ති සීලෙන සම්පන්නතරං, අධිකතරන්ති අත්ථො. එත්ථ ච සීලාදයො චත්තාරො ධම්මා ලොකියලොකුත්තරා කථිතා, විමුත්තිඤාණදස්සනං ලොකියමෙව. පච්චවෙක්ඛණඤාණමෙව හෙතං. පාතුරහොසීති ‘‘අයං සත්ථා අවීචිතො යාව භවග්ගා සීලාදීහි අත්තනා අධිකතරං අපස්සන්තො ‘මයා පටිවිද්ධනවලොකුත්තරධම්මමෙව සක්කත්වා උපනිස්සාය විහරිස්සාමී’ති චින්තෙති, කාරණං භගවා චින්තෙති, අත්ථං වුඩ්ඪිං විසෙසං චින්තෙති, ගච්ඡාමිස්ස උස්සාහං ජනෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා පුරතො පාකටො අහොසි, අභිමුඛෙ අට්ඨාසීති අත්ථො. ในบทว่า `สเทวเก โลเก` เป็นต้น โลกพร้อมทั้งเทวดา ชื่อว่า สเทวโลก. ในบทนั้น แม้เมื่อมารและพรหมถูกถือเอาด้วยการถือเอาเทวดาแล้วก็ตาม แต่ชื่อว่ามารเป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปเหนือสรรพสัตว์ทั้งปวง, ชื่อว่าพรหมเป็นผู้มีอานุภาพมาก ด้วยนิ้วเดียว ย่อมแผ่แสงสว่างไปในหนึ่งพันจักรวาล, ด้วยสองนิ้วก็แผ่ไปในสอง (พันจักรวาล), ด้วยสิบนิ้วก็แผ่แสงสว่างไปในหนึ่งหมื่นจักรวาล. เพื่อมิให้ใครๆ กล่าวได้ว่า "ผู้นั้นสมบูรณ์ด้วยศีลยิ่งกว่าพระองค์" จึงตรัสแยกไว้ว่า `สมารเก สพฺรหฺมเก`. ในทำนองเดียวกัน ชื่อว่าสมณะ เป็นพหูสูต มีศีล เป็นบัณฑิต โดยนัยแห่งเอกนิกายเป็นต้น, แม้พราหมณ์ก็เป็นพหูสูต เป็นบัณฑิต โดยนัยแห่งวัตถุวิชชาเป็นต้น. เพื่อมิให้ใครๆ กล่าวได้ว่า "สมณพราหมณ์เหล่านั้นสมบูรณ์ยิ่งกว่าพระองค์" จึงตรัสว่า `สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย`. ส่วนบทว่า `สเทวมนุสฺสาย` นี้ ทรงถือเอาสิ่งที่ทรงถือเอาแล้วนั่นแหละมาตรัสไว้ เพื่อแสดงโดยไม่มีส่วนเหลือ. อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านี้ สามบทแรกตรัสโดยนัยแห่งโลก (โอกาสโลก), สองบทหลังตรัสโดยนัยแห่งหมู่สัตว์ (สัตวโลก). บทว่า `สีลสมฺปนฺนตรํ` ความว่า ผู้สมบูรณ์กว่าด้วยศีล คือ ผู้ยิ่งกว่า. และในสูตรนี้ ธรรม ๔ ประการมีศีลเป็นต้น ตรัสว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ, วิมุตติญาณทัสสนะเป็นเพียงโลกิยะเท่านั้น เพราะเป็นปัจจเวกขณญาณ. บทว่า `ปาตุรโหสิ` ความว่า ท้าวสหัมบดีพรหมทรงดำริว่า "พระศาสดานี้ ตั้งแต่อเวจีจนถึงภวัคคพรหม เมื่อไม่ทรงเห็นผู้ใดยิ่งกว่าพระองค์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น จึงทรงดำริว่า 'เราจักสักการะอาศัยเฉพาะนวโลกุตรธรรมที่เราได้แทงตลอดแล้วอยู่', พระผู้มีพระภาคทรงดำริถึงเหตุ ทรงดำริถึงอรรถ ความเจริญ และความพิเศษ, เราจักไปทำความอุตสาหะให้เกิดแก่พระองค์" ดังนี้แล้ว จึงได้ปรากฏเฉพาะพระพักตร์ คือ ได้ยืนอยู่เบื้องหน้า. විහංසු විහරන්ති චාති එත්ථ යො වදෙය්‍ය – ‘‘විහරන්තීති වචනතො පච්චුප්පන්නෙපි බහූ බුද්ධා’’ති, සො ‘‘භගවාපි භන්තෙ එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති ඉමිනා වචනෙන පටිබාහිතබ්බො. ในบทว่า `วิหํสุ วิหรนฺติ จ` นี้ หากมีผู้ใดพึงกล่าวว่า "เพราะตรัสเป็นพหูพจน์ว่า `วิหรนฺติ` แม้ในปัจจุบันก็มีพระพุทธเจ้าหลายพระองค์" ดังนี้, ผู้นั้นพึงถูกห้ามด้วยคำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระผู้มีพระภาคในบัดนี้ก็เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" นี้. ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති; සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’’ති. (මහාව. 11; ම. නි. 2.341) – "อาจารย์ของเราไม่มี, ผู้เสมอเหมือนเราก็ไม่มี, ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก, บุคคลเทียบเท่าเราไม่มี" ดังนี้. ආදීහි චස්ස සුත්තෙහි අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං අභාවො දීපෙතබ්බො. තස්මාති යස්මා සබ්බෙපි බුද්ධා සද්ධම්මගරුනො, තස්මා. මහත්තමභිකඞ්ඛතාති මහන්තභාවං පත්ථයමානෙන. සරං බුද්ධාන සාසනන්ති බුද්ධානං සාසනං සරන්තෙන. และพึงแสดงความไม่มีแห่งพระพุทธเจ้าองค์อื่นๆ ด้วยสูตรทั้งหลายมีอาทิ (ดังนี้). บทว่า `ตสฺมา` คือ เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงมีพระสัทธรรมเป็นครู, เพราะเหตุนั้น. บทว่า `มหตฺตมภิกงฺขตา` คือ ผู้ปรารถนาความเป็นใหญ่. บทว่า `สรํ พุทฺธาน สาสนํ` คือ ผู้ระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. යතොති යස්මිං කාලෙ. මහත්තෙන සමන්නාගතොති රත්තඤ්ඤුමහත්තං වෙපුල්ලමහත්තං බ්‍රහ්මචරියමහත්තං ලාභග්ගමහත්තන්ති ඉමිනා චතුබ්බිධෙන මහත්තෙන සමන්නාගතො. අථ මෙ සඞ්ඝෙපි ගාරවොති අථ මය්හං සඞ්ඝෙපි ගාරවො ජාතො. කිස්මිං පන කාලෙ භගවතා සඞ්ඝෙ ගාරවො කතොති? මහාපජාපතියා දුස්සයුගදානකාලෙ. තදා හි භගවා අත්තනො උපනීතං දුස්සයුගං ‘‘සඞ්ඝෙ, ගොතමි, දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’’ති වදන්තො සඞ්ඝෙ ගාරවං අකාසි නාම. บทว่า `ยโต` คือ ในกาลใด. บทว่า `มหตฺเตน สมนฺนาคโต` คือ ประกอบด้วยความเป็นใหญ่ ๔ ประการนี้ คือ รัตตัญญูมหัตตะ (ความเป็นใหญ่โดยเป็นรัตตัญญู) เวปุลลมหัตตะ (ความเป็นใหญ่โดยความไพบูลย์) พรหมจริยมหัตตะ (ความเป็นใหญ่แห่งพรหมจรรย์) และลาภัคคมหัตตะ (ความเป็นใหญ่แห่งยอดแห่งลาภ). บทว่า `อถ เม สงฺเฆปิ คารโว` คือ ครั้งนั้น ความเคารพแม้ในสงฆ์ได้เกิดมีแก่เรา. ถามว่า ก็ในกาลไหนเล่า ที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำความเคารพในสงฆ์? ตอบว่า ในคราวที่พระนางมหาปชาบดีถวายผ้าคู่. จริงอยู่ ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสว่า "โคตมี ท่านจงถวายในสงฆ์เถิด เมื่อท่านถวายในสงฆ์แล้ว ทั้งเราและสงฆ์ก็จักเป็นอันท่านบูชาแล้ว" ดังนี้ ได้ชื่อว่าทรงกระทำความเคารพในสงฆ์. 2. දුතියඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอุรุเวฬสูตรที่ ๒ 22. දුතියෙ [Pg.266] සම්බහුලාති බහුකා. බ්‍රාහ්මණාති හුහුක්කජාතිකෙන බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං ආගතා බ්‍රාහ්මණා. ජිණ්ණාති ජරාජිණ්ණා. වුඩ්ඪාති වයොවුද්ධා. මහල්ලකාති ජාතිමහල්ලකා. අද්ධගතාති තයො වයෙ අද්ධෙ අතික්කන්තා. සුතමෙතන්ති අම්හෙහි සුතං එතං. තයිදං භො, ගොතම, තථෙවාති භො, ගොතම, එතං අම්හෙහි සුතකාරණං තථා එව. තයිදං භො, ගොතම, න සම්පන්නමෙවාති තං එතං අභිවාදනාදිඅකරණං අනනුච්ඡවිකමෙව. ๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `สมฺพหุลา` คือ จำนวนมาก. บทว่า `พฺราหฺมณา` คือ พราหมณ์ที่มาพร้อมกับพราหมณ์ผู้มีชาติเป็นหุหุกะ. บทว่า `ชิณฺณา` คือ แก่เพราะชรา. บทว่า `วุฑฺฒา` คือ เจริญโดยวัย. บทว่า `มหลฺลกา` คือ เป็นผู้ใหญ่โดยชาติ. บทว่า `อทฺธคตา` คือ ล่วงเลยวัยทั้งสามอันเป็นหนทาง (แห่งชีวิต) ไปแล้ว. บทว่า `สุตเมตํ` คือ เรื่องนี้ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมาแล้ว. บทว่า `ตยิทํ โภ โคตม ตเถว` คือ ข้าแต่ท่านพระโคดม เหตุที่ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมานั้นเป็นเช่นนั้นทีเดียว. บทว่า `ตยิทํ โภ โคตม น สมฺปนฺนเมว` คือ การไม่กระทำการไหว้เป็นต้นนั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว. අකාලවාදීතිආදීසු අකාලෙ වදතීති අකාලවාදී. අසභාවං වදතීති අභූතවාදී. අනත්ථං වදති, නො අත්ථන්ති අනත්ථවාදී. අධම්මං වදති, නො ධම්මන්ති අධම්මවාදී. අවිනයං වදති, නො විනයන්ති අවිනයවාදී. අනිධානවතිං වාචං භාසිතාති න හදයෙ නිධෙතබ්බයුත්තකං වාචං භාසිතා. අකාලෙනාති කථෙතුං අයුත්තකාලෙන. අනපදෙසන්ති අපදෙසරහිතං, සාපදෙසං සකාරණං කත්වා න කථෙති. අපරියන්තවතින්ති පරියන්තරහිතං, න පරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා කථෙති. අනත්ථසංහිතන්ති න ලොකියලොකුත්තරඅත්ථනිස්සිතං කත්වා කථෙති. බාලො ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතීති අන්ධබාලො ථෙරොති සඞ්ඛං ගච්ඡති. ในบททั้งหลายมีคำว่า อกาลวาที เป็นต้น (พึงทราบอรรถดังนี้) ชื่อว่า อกาลวาที เพราะกล่าวในเวลาที่ไม่ใช่กาล ชื่อว่า อภูตวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นจริง ชื่อว่า อนัตถวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ไม่กล่าวสิ่งที่เป็นประโยชน์ ชื่อว่า อธัมมวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นธรรม ไม่กล่าวธรรม ชื่อว่า อวินยวาที เพราะกล่าวสิ่งที่ไม่เป็นวินัย ไม่กล่าววินัย บทว่า อนิธานวตึ วาจํ ภาสิตา ความว่า ไม่กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในใจ บทว่า อกาเลน ความว่า (กล่าว) ในเวลาที่ไม่สมควรจะกล่าว บทว่า อนปเทสํ ความว่า (กล่าว) โดยปราศจากข้ออ้างอิง คือไม่กล่าวโดยทำข้ออ้างอิงและเหตุผล บทว่า อปริยนฺตวตึ ความว่า (กล่าว) โดยปราศจากขอบเขต คือไม่กล่าวโดยแสดงขอบเขต บทว่า อนตฺถสํหิตํ ความว่า ไม่กล่าวโดยอิงอาศัยประโยชน์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า พาโล เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นพระเถระผู้เป็นพาลมืดบอด කාලවාදීතිආදීනි වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බානි. පණ්ඩිතො ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතීති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතත්තා පණ්ඩිතො, ථිරභාවප්පත්තියා ථෙරොති සඞ්ඛං ගච්ඡති. บททั้งหลายมีคำว่า กาลวาที เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว บทว่า ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นบัณฑิต เพราะความที่ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต, ย่อมถึงซึ่งการนับว่า เป็นเถระ เพราะถึงความเป็นผู้มั่นคง බහුස්සුතො හොතීති බහුං අස්ස සුතං හොති, නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං පාළිඅනුසන්ධිපුබ්බාපරවසෙන උග්ගහිතං හොතීති අත්ථො. සුතධරොති සුතස්ස ආධාරභූතො. යස්ස හි ඉතො ගහිතං ඉතො පලායති, ඡිද්දඝටෙ උදකං විය න තිට්ඨති, පරිසමජ්ඣෙ එකසුත්තං වා ජාතකං වා කථෙතුං වා වාචෙතුං වා න සක්කොති, අයං න සුතධරො නාම. යස්ස පන උග්ගහිතං බුද්ධවචනං උග්ගහිතකාලසදිසමෙව හොති, දසපි වීසතිපි වස්සානි සජ්ඣායං අකරොන්තස්ස නෙව නස්සති, අයං සුතධරො නාම. සුතසන්නිචයොති සුතස්ස සන්නිචයභූතො. යස්ස හි සුතං හදයමඤ්ජූසාය සන්නිචිතං සිලාය ලෙඛා විය සුවණ්ණපත්තෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය [Pg.267] ච තිට්ඨති, අයං සුතසන්නිචයො නාම. ධාතාති ධාතා පගුණා. එකච්චස්ස හි උග්ගහිතබුද්ධවචනං ධාතං පගුණං නිච්චලිකං න හොති, ‘‘අසුකං සුත්තං වා ජාතකං වා කථෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘සජ්ඣායිත්වා සංසන්දිත්වා සමනුග්ගාහිත්වා ජානිස්සාමී’’ති වදති. එකච්චස්ස ධාතං පගුණං භවඞ්ගසොතසදිසං හොති, ‘‘අසුකං සුත්තං වා ජාතකං වා කථෙහී’’ති වුත්තෙ උද්ධරිත්වා තමෙව කථෙති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ධාතා’’ති. වචසා පරිචිතාති සුත්තදසක-වග්ගදසකපණ්ණාසදසකවසෙන වාචාය සජ්ඣායිතා. මනසානුපෙක්ඛිතාති චිත්තෙන අනුපෙක්ඛිතා. යස්ස වාචාය සජ්ඣායිතං බුද්ධවචනං මනසා චින්තෙන්තස්ස තත්ථ තත්ථ පාකටං හොති, මහාදීපං ජාලෙත්වා ඨිතස්ස රූපගතං විය පඤ්ඤායති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති අත්ථතො ච කාරණතො ච පඤ්ඤාය සුප්පටිවිද්ධා. บทว่า พหุสฺสุโต โหติ ความว่า บุคคลนั้นมีการสดับฟังมาก คือ สัตถุศาสน์มีองค์ ๙ อันบุคคลนั้นเรียนเอาแล้วโดยลำดับก่อนหลังแห่งบาลีและอรรถกถา นี้เป็นอรรถ บทว่า สุตธโร คือ เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งสุตะ (สิ่งที่ได้สดับฟัง) จริงอยู่ บุคคลใดเรียนจากที่นี้แล้วก็เลือนไปจากที่นี้ ไม่ตั้งอยู่เหมือนน้ำในหม้อรั่ว ไม่สามารถจะกล่าวหรือบอกพระสูตรหนึ่งหรือชาดกหนึ่งในท่ามกลางบริษัทได้ บุคคลนี้ไม่ชื่อว่าสุตธร ส่วนบุคคลใด พุทธวจนะที่เรียนเอาแล้วยังคงเหมือนกับในเวลาที่เรียน แม้ไม่ทำการสาธยายตลอดสิบปีหรือยี่สิบปีก็ไม่เสื่อมหายไป บุคคลนี้ชื่อว่าสุตธร บทว่า สุตสนฺนิจโย คือ เป็นผู้สั่งสมสุตะ จริงอยู่ สุตะของบุคคลใดที่สั่งสมไว้ในหีบคือหทัย ย่อมตั้งอยู่เหมือนรอยขีดในศิลา และเหมือนไขสิงห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทอง บุคคลนี้ชื่อว่าสุตสันนิจัย บทว่า ธาตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านทรงไว้ คล่องแคล่ว จริงอยู่ พุทธวจนะที่บุคคลบางคนเรียนเอาแล้ว ไม่คล่องแคล่ว ไม่มั่นคง เมื่อถูกบอกว่า "จงกล่าวสูตรชื่อโน้น หรือชาดกชื่อโน้น" เขาก็กล่าวว่า "ข้าพเจ้าจักสาธยาย สอบทาน สอบถามแล้วจึงจักรู้" (พุทธวจนะ) ของบุคคลบางคนทรงไว้คล่องแคล่ว ดุจกระแสภวังค์ เมื่อถูกบอกว่า "จงกล่าวสูตรชื่อโน้น หรือชาดกชื่อโน้น" เขาก็ยกขึ้นกล่าวได้ทันที ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงกล่าวว่า "ธาตา" บทว่า วจสา ปริจิตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านสาธยายด้วยวาจา โดยนัยแห่งหมวดสิบสูตร หมวดสิบวรรค หมวดห้าสิบ บทว่า มนสานุเปกฺขิตา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านพิจารณาเนืองๆ ด้วยใจ พุทธวจนะที่บุคคลใดสาธยายด้วยวาจา เมื่อคิดด้วยใจย่อมปรากฏชัดในที่นั้นๆ ประหนึ่งรูปที่อยู่ในมือของผู้ที่จุดประทีปดวงใหญ่ไว้ ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงกล่าวคำนี้ บทว่า ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา คือ (ธรรมทั้งหลาย) อันท่านแทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยปัญญา ทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ ආභිචෙතසිකානන්ති අභිචෙතොති අභික්කන්තං විසුද්ධං චිත්තං වුච්චති, අධිචිත්තං වා, අභිචෙතසි ජාතානි ආභිචෙතසිකානි, අභිචෙතොසන්නිස්සිතානීති වා ආභිචෙතසිකානි. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරානං. දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛො අත්තභාවො වුච්චති, තත්ථ සුඛවිහාරභූතානන්ති අත්ථො. රූපාවචරජ්ඣානානමෙතං අධිවචනං. තානි හි අප්පෙත්වා නිසින්නා ඣායිනො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අසංකිලිට්ඨනෙක්ඛම්මසුඛං වින්දන්ති, තස්මා ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානී’’ති වුච්චති. නිකාමලාභීති නිකාමෙන ලාභී, අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන ලාභී, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. අකිච්ඡලාභීති සුඛෙනෙව පච්චනීකධම්මෙ වික්ඛම්භෙත්වා සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. අකසිරලාභීති අකසිරානං ලාභී විපුලානං, යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. එකච්චො හි ලාභීයෙව හොති, න පන ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සක්කොති සමාපජ්ජිතුං. එකච්චො සක්කොති තථාසමාපජ්ජිතුං, පාරිපන්ථිකෙ ච පන කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙති. එකච්චො තථා ච සමාපජ්ජති, පාරිපන්ථිකෙ ච අකිච්ඡෙනෙව වික්ඛම්භෙති, න සක්කොති නාළිකයන්තං විය යථාපරිච්ඡෙදෙයෙව වුට්ඨාතුං. යස්ස පන අයං තිවිධාපි සම්පදා අත්ථි, සො ‘‘අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභී’’ති වුච්චති. ආසවානං ඛයාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. එවමිධ සීලම්පි බාහුසච්චම්පි ඛීණාසවස්සෙව සීලං බාහුසච්චඤ්ච, ඣානානිපි ඛීණාසවස්සෙව වළඤ්ජනකජ්ඣානානි කථිතානි. ‘‘ආසවානං ඛයා’’තිආදීහි [Pg.268] පන අරහත්තං කථිතං. ඵලෙන චෙත්ථ මග්ගකිච්චං පකාසිතන්ති වෙදිතබ්බං. ในบทว่า อาภิเจตสิกานํ นี้ ด้วยบทว่า อภิเจโต ท่านกล่าวถึงจิตอันยิ่ง อันบริสุทธิ์ หรือกล่าวถึงอธิจิต (ก็ได้) ธรรมที่เกิดในอภิเจตัส ชื่อว่า อาภิเจตสิก หรือธรรมที่อาศัยอภิเจตัส ชื่อว่า อาภิเจตสิก บทว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ คือ แห่งธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม อัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้าเรียกว่า ทิฏฐธรรม อธิบายว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรมนั้น คำนี้เป็นชื่อของรูปาวจรฌาน จริงอยู่ ผู้ได้ฌานทั้งหลาย เข้าฌานเหล่านั้นแล้วนั่งอยู่ ย่อมได้เสวยเนกขัมมสุขที่ไม่เศร้าหมองในอัตภาพนี้เอง เพราะเหตุนั้น ฌานเหล่านั้นจึงเรียกว่า "ทิฏฐธรรมสุขวิหาร" บทว่า นิกามลาภี คือ เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา เป็นผู้ได้ตามความต้องการของตน ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ต้องการๆ บทว่า อกิจฺฉลาภี คือ ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถข่มธรรมที่เป็นข้าศึกแล้วเข้าสมาบัติได้โดยง่ายนั่นเทียว บทว่า อกสิรลาภี คือ เป็นผู้ได้ฌานที่ไม่ลำบาก ได้ฌานที่ไพบูลย์ ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นผู้สามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้ จริงอยู่ บุคคลบางคนเป็นผู้ได้ฌานเท่านั้น แต่ไม่สามารถเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ต้องการๆ บุคคลบางคนสามารถเข้าสมาบัติได้อย่างนั้น แต่ข่มธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้โดยยาก บุคคลบางคนเข้าสมาบัติได้อย่างนั้น และข่มธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้โดยไม่ลำบาก แต่ไม่สามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้เหมือนนาฬิกาน้ำ ส่วนบุคคลใดมีความสมบูรณ์พร้อมทั้งสามประการนี้ บุคคลนั้นเรียกว่า "อกิจฉลาภี อกสิรลาภี" บททั้งหลายมีคำว่า อาสวานํ ขยา เป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว ในพระสูตรที่สองนี้ ท่านกล่าวถึงศีลและพาหุสัจจะของพระขีณาสพ และกล่าวถึงฌานทั้งหลายอันเป็นวฬัญชนกฌาน (ฌานที่ใช้สอย) ของพระขีณาสพเท่านั้น ส่วนด้วยบททั้งหลายมีคำว่า "อาสวานํ ขยา" เป็นต้น ท่านกล่าวถึงอรหัตตผล และพึงทราบว่า ในบทนี้ ท่านประกาศกิจของมรรคด้วยผล උද්ධතෙනාති උද්ධච්චසහගතෙන. සම්ඵන්ති පලාපකථං. අසමාහිතසඞ්කප්පොති අට්ඨපිතසඞ්කප්පො. මගොති මගසදිසො. ආරාති දූරෙ. ථාවරෙය්‍යම්හාති ථාවරභාවතො. පාපදිට්ඨීති ලාමකදිට්ඨි. අනාදරොති ආදරරහිතො. සුතවාති සුතෙන උපගතො. පටිභානවාති දුවිධෙන පටිභානෙන සමන්නාගතො. පඤ්ඤායත්ථං විපස්සතීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය චතුන්නං සච්චානං අත්ථං විනිවිජ්ඣිත්වා පස්සති. පාරගූ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං ඛන්ධාදිධම්මානං පාරං ගතො, අභිඤ්ඤාපාරගූ, පරිඤ්ඤාපාරගූ, පහානපාරගූ, භාවනාපාරගූ, සච්ඡිකිරියාපාරගූ, සමාපත්තිපාරගූති එවං ඡබ්බිධෙන පාරගමනෙන සබ්බධම්මානං පාරං පරියොසානං ගතො. අඛිලොති රාගඛිලාදිවිරහිතො. පටිභානවාති දුවිධෙනෙව පටිභානෙන සමන්නාගතො. බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලීති සකලබ්‍රහ්මචරියො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า Uddhatena (ด้วยจิตฟุ้งซ่าน) คือ ประกอบด้วยอุทธัจจะ บทว่า Samphaṃ (คำพูดเพ้อเจ้อ) คือ คำพูดเหลวไหล บทว่า Asamāhitasaṅkappo (ผู้มีความดำริไม่ตั้งมั่น) คือ ผู้มีความดำริที่ไม่ได้ตั้งไว้ดี บทว่า Mago (เนื้อทราย) คือ เปรียบดังเนื้อทราย บทว่า Ārā (ไกล) คือ อยู่ไกล บทว่า Thāvareyyamhā (จากความมั่นคง) คือ จากภาวะที่มั่นคง บทว่า Pāpadiṭṭhi (ผู้มีความเห็นชั่ว) คือ ผู้มีความเห็นเลวทราม บทว่า Anādaro (ผู้ไม่มีความเอื้อเฟื้อ) คือ ผู้ปราศจากความเอื้อเฟื้อ บทว่า Sutavā (ผู้ได้สดับ) คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยสุตะ บทว่า Paṭibhānavā (ผู้มีปฏิภาณ) คือ ผู้ประกอบด้วยปฏิภาณ ๒ อย่าง บทว่า Paññāyatthaṃ vipassati (ย่อมเห็นแจ้งเนื้อความด้วยปัญญา) คือ ย่อมเห็นแจ้งเนื้อความแห่งสัจจะ ๔ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา โดยการแทงตลอด บทว่า Pāragū sabbadhammānaṃ (ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง) คือ ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้นทั้งหมด คือ ผู้ถึงฝั่งด้วยอภิญญา, ผู้ถึงฝั่งด้วยปริญญา, ผู้ถึงฝั่งด้วยปหานะ, ผู้ถึงฝั่งด้วยภาวนา, ผู้ถึงฝั่งด้วยสัจฉิกิริยา, ผู้ถึงฝั่งด้วยสมาบัติ ด้วยอาการถึงฝั่ง ๖ ประการอย่างนี้ จึงชื่อว่าถึงฝั่งคือที่สุดแห่งธรรมทั้งปวง บทว่า Akhilo (ผู้ไม่มีกิเลสดุจตะปู) คือ ผู้ปราศจากกิเลสดุจตะปูคือราคะเป็นต้น บทว่า Paṭibhānavā (ผู้มีปฏิภาณ) คือ ผู้ประกอบด้วยปฏิภาณ ๒ อย่างนั่นเทียว บทว่า Brahmacariyassa kevalī (ผู้มีพรหมจรรย์อันบริบูรณ์) คือ ผู้มีพรหมจรรย์ทั้งสิ้น บทที่เหลือในพระสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น 3. ලොකසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาโลกสูตร 23. තතියෙ ලොකොති දුක්ඛසච්චං. අභිසම්බුද්ධොති ඤාතො පච්චක්ඛො කතො. ලොකස්මාති දුක්ඛසච්චතො. පහීනොති මහාබොධිමණ්ඩෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙන පහීනො. තථාගතස්ස භාවිතාති තථාගතෙන භාවිතා. ๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า loko ได้แก่ ทุกขสัจ บทว่า abhisambuddho ได้แก่ ทรงทราบแล้ว ทรงทำให้ประจักษ์แล้ว บทว่า lokasmā ได้แก่ จากทุกขสัจ บทว่า pahīno ได้แก่ ทรงละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรคญาณ ณ โพธิมณฑล บทว่า tathāgatassa bhāvitā ได้แก่ อันตถาคตทำให้เจริญแล้ว එවං එත්තකෙන ඨානෙන චතූහි සච්චෙහි අත්තනො බුද්ධභාවං කථෙත්වා ඉදානි තථාගතභාවං කථෙතුං යං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ දිට්ඨන්ති රූපායතනං. සුතන්ති සද්දායතනං. මුතන්ති පත්වා ගහෙතබ්බතො ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං. විඤ්ඤාතන්ති සුඛදුක්ඛාදි ධම්මාරම්මණං. පත්තන්ති පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා පත්තං. පරියෙසිතන්ති පත්තං වා අප්පත්තං වා පරියෙසිතං. අනුවිචරිතං මනසාති චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතං. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระองค์ทรงประกาศความเป็นพุทธะของพระองค์ด้วยสัจจะ ๔ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงประกาศความเป็นตถาคต จึงตรัสคำมีอาทิว่า yaṃ, bhikkhave ดังนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า diṭṭhaṃ ได้แก่ รูปายตนะ บทว่า sutaṃ ได้แก่ สัททายตนะ บทว่า mutaṃ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงรับรู้ได้โดยการสัมผัส บทว่า viññātaṃ ได้แก่ ธัมมารมณ์ มีสุขเวทนาและทุกขเวทนาเป็นต้น บทว่า pattaṃ ได้แก่ อารมณ์ที่ประสบแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม บทว่า pariyesitaṃ ได้แก่ อารมณ์ที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะประสบแล้วหรือยังไม่ประสบก็ตาม บทว่า anuvicaritaṃ manasā ได้แก่ อารมณ์ที่จิตเที่ยวไปเนืองๆ තථාගතෙන [Pg.269] අභිසම්බුද්ධන්ති ඉමිනා එතං දස්සෙති – යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස නීලං පීතකන්තිආදි රූපාරම්මණං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම රූපාරම්මණං දිස්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දොතිආදි සද්දාරම්මණං සොතද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, මූලගන්ධො තචගන්ධොතිආදි ගන්ධාරම්මණං ඝානද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, මූලරසො ඛන්ධරසොතිආදි රසාරම්මණං ජිව්හාද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, කක්ඛළං මුදුකන්තිආදි පථවීධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුභෙදං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං කායද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ඵුසිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස සුඛදුක්ඛාදිභෙදං ධම්මාරම්මණං මනොද්වාරස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ධම්මාරම්මණං විජානිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. යඤ්හි, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං සබ්බසත්තානං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං, තත්ථ තථාගතෙන අදිට්ඨං වා අසුතං වා අමුතං වා අවිඤ්ඤාතං වා නත්ථි, ඉමස්ස පන මහාජනස්ස පරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, පරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, සබ්බම්පි තථාගතස්ස අප්පත්තං නාම නත්ථි ඤාණෙන අසච්ඡිකතං. ด้วยบทว่า tathāgatena abhisambuddhaṃ นี้ ทรงแสดงเนื้อความนี้ว่า – รูปารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองจักษุทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้เห็นรูปารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ฉันใดก็ฉันนั้น สัททารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีเสียงกลองใหญ่ เสียงบัณเฑาะว์เป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองโสตทวาร, คันธารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีกลิ่นรากไม้ กลิ่นเปลือกไม้เป็นต้น ย่อมมาสู่คลองฆานทวาร, รสารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีรสรากไม้ รสลำต้นเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองชิวหาทวาร, โผฏฐัพพารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง อันมีความต่างแห่งปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ มีลักษณะหยาบและอ่อนนุ่มเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองกายทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้สัมผัสโผฏฐัพพารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ฉันใดก็ฉันนั้น ธัมมารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง อันมีความต่างแห่งสุขและทุกข์เป็นต้น ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองมโนทวาร, ตถาคตย่อมตรัสรู้แจ้งอย่างนี้ทั้งหมดว่า "สัตว์นี้ ในขณะนี้ ได้รู้แจ้งธัมมารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือเป็นกลาง" ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อารมณ์ที่สัตว์ทั้งปวงเหล่านี้ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ หรือได้รู้แจ้งแล้วนั้น ไม่มีอารมณ์ใดที่ตถาคตมิได้เห็น มิได้ฟัง มิได้ทราบ หรือมิได้รู้แจ้งเลย แต่สำหรับมหาชนนี้ แม้อารมณ์ที่แสวงหาแล้วแต่ยังไม่ประสบก็มีอยู่, อารมณ์ที่ไม่ได้แสวงหาแล้วและยังไม่ประสบก็มีอยู่, อารมณ์ที่แสวงหาแล้วและประสบแล้วก็มีอยู่, อารมณ์ที่ไม่ได้แสวงหาแล้วแต่ประสบแล้วก็มีอยู่ ส่วนสำหรับตถาคตนั้น อารมณ์ทั้งหมดที่ชื่อว่ายังไม่ประสบ หรือยังมิได้ทำให้แจ้งด้วยพระญาณนั้น ย่อมไม่มีเลย තස්මා තථාගතොති වුච්චතීති යං යථා ලොකෙන ගතං, තස්ස තථෙව ගතත්තා තථාගතොති වුච්චති. පාළියං පන ‘‘අභිසම්බුද්ධ’’න්ති වුත්තං, තං ගතසද්දෙන එකත්ථං. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු තථාගතොති නිගමස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. තස්ස යුත්ති එකපුග්ගලවණ්ණනායං තථාගතසද්දවිත්ථාරෙ වුත්තායෙව. අපිචෙත්ථ අඤ්ඤදත්ථූති එකංසත්ථෙ නිපාතො. දක්ඛතීති දසො. වසං වත්තෙතීති වසවත්තී. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต คือ สิ่งใดอันโลกได้รู้แล้วอย่างไร พระองค์ก็ทรงรู้สิ่งนั้นอย่างนั้น เพราะเหตุที่ทรงรู้เช่นนั้น จึงตรัสเรียกว่า ตถาคต แต่ในพระบาลี ตรัสไว้ว่า "abhisambuddhaṃ" คำนั้นมีความหมายเป็นอันเดียวกับคำว่า gata พึงทราบเนื้อความของบทสรุปว่า ตถาคต ในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้ ความสมเหตุสมผลของคำนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาเอกบุคคล ในตอนขยายความศัพท์ว่าตถาคต อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ ศัพท์ว่า aññadatthu เป็นนิบาตในอรรถว่า โดยส่วนเดียว (แน่นอน) ชื่อว่า ทสะ เพราะย่อมเห็น ชื่อว่า วสวัตตี เพราะย่อมยังอำนาจให้เป็นไป සබ්බං ලොකං අභිඤ්ඤාති තෙධාතුකං ලොකසන්නිවාසං ජානිත්වා. සබ්බං ලොකෙ යථාතථන්ති තස්මිං තෙධාතුකලොකසන්නිවාසෙ යංකිඤ්චි නෙය්‍යං, සබ්බං තං යථාතථං අවිපරීතං ජානිත්වා. විසංයුත්තොති චතුන්නං [Pg.270] යොගානං පහානෙන විසංයුත්තො. අනූපයොති තණ්හාදිට්ඨිඋපයෙහි විරහිතො. සබ්බාභිභූති රූපාදීනි සබ්බාරම්මණානි අභිභවිත්වා ඨිතො. ධීරොති ධිතිසම්පන්නො. සබ්බගන්ථප්පමොචනොති සබ්බෙ චත්තාරොපි ගන්ථෙ මොචෙත්වා ඨිතො. ඵුට්ඨස්සාති ඵුට්ඨා අස්ස. ඉදඤ්ච කරණත්ථෙ සාමිවචනං. පරමා සන්තීති නිබ්බානං. තඤ්හි තෙන ඤාණඵුසනෙන ඵුට්ඨං. තෙනෙවාහ – නිබ්බානං අකුතොභයන්ති. අථ වා පරමාසන්තීති උත්තමා සන්ති. කතරා සාති? නිබ්බානං. යස්මා පන නිබ්බානෙ කුතොචි භයං නත්ථි, තස්මා තං අකුතොභයන්ති වුච්චති. විමුත්තො උපධිසඞ්ඛයෙති උපධිසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ තදාරම්මණාය ඵලවිමුත්තියා විමුත්තො. සීහො අනුත්තරොති පරිස්සයානං සහනට්ඨෙන කිලෙසානඤ්ච හිංසනට්ඨෙන තථාගතො අනුත්තරො සීහො නාම. බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං. ඉතීති එවං තථාගතස්ස ගුණෙ ජානිත්වා. සඞ්ගම්මාති සමාගන්ත්වා. තං නමස්සන්තීති තං තථාගතං තෙ සරණං ගතා නමස්සන්ති. ඉදානි යං වදන්තා තෙ නමස්සන්ති, තං දස්සෙතුං දන්තොතිආදි වුත්තං. තං උත්තානත්ථමෙවාති. คำว่า รู้ยิ่งซึ่งโลกทั้งปวง (Sabbaṃ lokaṃ abhiññāti) คือ ทรงทราบโลกอันเป็นที่อยู่อาศัยในธาตุ 3. คำว่า ตามความเป็นจริงในโลกทั้งปวง (Sabbaṃ loke yathātathaṃ) คือ ในบรรดาธรรมที่ควรรู้ใดๆ ในโลกอันเป็นที่อยู่อาศัยในธาตุ 3 นั้น ทรงทราบธรรมทั้งปวงนั้นตามความเป็นจริงไม่ผิดเพี้ยน. คำว่า ผู้พรากแล้ว (Visaṃyutto) คือ เป็นผู้พรากแล้วด้วยการละโยคะ 4. คำว่า ผู้ไม่มีอุปายะ (Anūpayo) คือ ปราศจากอุปายะคือตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า ผู้ครอบงำสิ่งทั้งปวง (Sabbābhibhū) คือ ทรงครอบงำอารมณ์ทั้งปวงมีรูปเป็นต้นแล้วดำรงอยู่. คำว่า ผู้มีปัญญา (Dhīro) คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียรเครื่องทรงไว้ (ธิติ). คำว่า ผู้แก้เครื่องร้อยรัดทั้งปวง (Sabbaganthappamocano) คือ ทรงแก้เครื่องร้อยรัดแม้ทั้ง 4 แล้วดำรงอยู่. คำว่า ผู้ถูกต้องแล้ว (Phuṭṭhassa) คือ มีธรรมที่ถูกต้องแล้ว (บทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการณะ). คำว่า ความสงบอย่างยิ่ง (Paramā santī) คือ พระนิพพาน เพราะพระนิพพานนั้นอันพระองค์ทรงถูกต้องแล้วด้วยการถูกต้องด้วยญาณนั้น. ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า พระนิพพานอันไม่มีภัยจากที่ไหน (nibbānaṃ akutobhayaṃ). อีกนัยหนึ่ง คำว่า ความสงบอย่างยิ่ง คือ ความสงบอันสูงสุด. ความสงบนั้นคืออะไร? คือ พระนิพพาน. ก็เพราะในพระนิพพานไม่มีภัยจากที่ไหนเลย ฉะนั้น พระนิพพานนั้นจึงชื่อว่า ไม่มีภัยจากที่ไหน. คำว่า หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งอุปธิ (Vimutto upadhisaṅkhaye) คือ หลุดพ้นแล้วด้วยผลวิมุตติที่มีพระนิพพานอันกล่าวคือความสิ้นไปแห่งอุปธิเป็นอารมณ์ในขณะนั้น. คำว่า เป็นราชสีห์ผู้ยอดเยี่ยม (Sīho anuttaro) คือ พระตถาคตชื่อว่าเป็นราชสีห์ผู้ยอดเยี่ยม เพราะอรรถว่าทรงอดทนต่ออันตรายทั้งหลาย และเพราะอรรถว่าทรงกำจัดกิเลสทั้งหลาย. คำว่า ผู้ประเสริฐ (Brahmaṃ) คือ ผู้สูงสุด. คำว่า ดังนี้ (Itī) คือ ทรงทราบพระคุณของพระตถาคตอย่างนี้. คำว่า มาประชุมกันแล้ว (Saṅgammā) คือ มาพร้อมกันแล้ว. คำว่า นมัสการพระองค์นั้น (Taṃ namassanti) คือ เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นผู้ถึงพระองค์เป็นสรณะ ย่อมนมัสการพระตถาคตนั้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงถ้อยคำที่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นกล่าวในขณะนมัสการ จึงตรัสคำมีว่า ผู้ฝึกตนแล้ว (danto) เป็นต้น. คำนั้นมีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) อยู่แล้ว. 4. කාළකාරාමසුත්තවණ්ණනා ๔. การพรรณนาความแห่งกาฬการามสูตร 24. චතුත්ථං අත්ථුප්පත්තියං නික්ඛිත්තං. කතරාය අත්ථුප්පත්තියන්ති? දසබලගුණකථාය. අනාථපිණ්ඩිකස්ස කිර ධීතා චූළසුභද්දා ‘‘සාකෙතනගරෙ කාළකසෙට්ඨිපුත්තස්ස ගෙහං ගච්ඡිස්සාමී’’ති සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං මිච්ඡාදිට්ඨිකකුලං ගච්ඡාමි. සචෙ තත්ථ සක්කාරං ලභිස්සාමි, එකස්මිං පුරිසෙ පෙසියමානෙ පපඤ්චො භවිස්සති, මං ආවජ්ජෙය්‍යාථ භගවා’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අගමාසි. සෙට්ඨි ‘‘සුණිසා මෙ ආගතා’’ති මඞ්ගලං කරොන්තොව බහුං ඛාදනීයභොජනීයං පටියාදෙත්වා පඤ්ච අචෙලකසතානි නිමන්තෙසි. සො තෙසු නිසින්නෙසු ‘‘ධීතා මෙ ආගන්ත්වා අරහන්තෙ වන්දතූ’’ති චූළසුභද්දාය පෙසෙසි. ආගතඵලා අරියසාවිකා අරහන්තෙති වුත්තමත්තෙයෙව ‘‘ලාභා වත මෙ’’ති උට්ඨහිත්වා ගතා තෙ නිස්සිරිකදස්සනෙ අචෙලකෙ දිස්වාව ‘‘සමණා නාම න එවරූපා හොන්ති, තාත, යෙසං නෙව අජ්ඣත්තං හිරී, න බහිද්ධා ඔත්තප්පං අත්ථී’’ති වත්වා ‘‘න ඉමෙ සමණා, ධීධී’’ති ඛෙළං පාතෙත්වා නිවත්තිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගතා. ๒๔. พระสูตรที่ 4 ทรงแสดงไว้ตามเหตุที่เกิดขึ้น (อัตถุปปัตติ). เหตุที่เกิดขึ้นนั้นคืออะไร? คือการกล่าวถึงพระคุณของพระทศพล. ได้ยินว่า จูฬสุภัททา บุตรสาวของอนาถบิณฑิกเศรษฐี คิดว่า "เราจะไปสู่เรือนของบุตรกาฬกเศรษฐีในเมืองสาเกต" จึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันจะไปสู่ตระกูลมิจฉาทิฏฐิ หากหม่อมฉันจะได้รับสักการะในตระกูลนั้น เมื่อจะส่งคนมานิมนต์ (พระองค์) ก็จะเป็นการเนิ่นช้า ขอพระองค์โปรดทรงระลึกถึงหม่อมฉันด้วยเถิด" ครั้นได้รับพระพุทธพจน์รับรองแล้วจึงเดินทางไป. ฝ่ายเศรษฐี (พ่อสามี) คิดว่า "ลูกสะใภ้ของเรามาแล้ว" เมื่อจะทำมงคลจึงจัดของเคี้ยวของฉันเป็นอันมาก แล้วนิมนต์อเจลกะ (นักบวชเปลือย) 500 รูปมา. เมื่ออเจลกะเหล่านั้นนั่งแล้ว เศรษฐีจึงส่งคนไปบอกจูฬสุภัททาว่า "ขอให้ลูกสาวของเรามาไหว้พระอรหันต์ทั้งหลายเถิด". ฝ่ายอริยสาวิกาผู้บรรลุผลแล้ว (พระโสดาบัน) พอได้ยินคำว่า "พระอรหันต์" เท่านั้น ก็คิดว่า "เป็นลาภของเราหนอ" จึงลุกไป แต่พอเห็นอเจลกะเหล่านั้นที่มีลักษณะไม่น่าเลื่อมใส (ไม่มีสง่าราศี) ก็กล่าวว่า "ท่านพ่อ ขึ้นชื่อว่าสมณะมิใช่เป็นเช่นนี้ ผู้ที่ไม่มีหิริภายใน และไม่มีโอตตัปปะภายนอกเลย..." แล้วกล่าวว่า "คนเหล่านี้ไม่ใช่สมณะ น่ารังเกียจจริง" แล้วถ่มน้ำลาย เดินกลับไปยังที่อยู่ของตน. තතො [Pg.271] අචෙලකා ‘‘මහාසෙට්ඨි කුතො තෙ එවරූපා කාලකණ්ණී ලද්ධා, කිං සකලජම්බුදීපෙ අඤ්ඤා දාරිකා නත්ථී’’ති සෙට්ඨිං පරිභාසිංසු. සො ‘‘ආචරියා ජානිත්වා වා කතං හොතු අජානිත්වා වා, අහමෙත්ථ ජානිස්සාමී’’ති අචෙලකෙ උය්‍යොජෙත්වා සුභද්දාය සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අම්ම, කස්මා එවරූපං අකාසි, කස්මා අරහන්තෙ ලජ්ජාපෙසී’’ති ආහ. තාත, අරහන්තා නාම එවරූපා න හොන්තීති. අථ නං සො ආහ – ลำดับนั้น พวกอเจลกะจึงบริภาษเศรษฐีว่า "ท่านมหาเศรษฐี ท่านไปเอาหญิงกาลกิณีเช่นนี้มาจากไหน ในชมพูทวีปทั้งสิ้นไม่มีหญิงอื่นแล้วหรือ". เศรษฐีกล่าวว่า "ท่านอาจารย์ทั้งหลาย จะเป็นสิ่งที่ทำไปโดยรู้หรือไม่รู้ก็ตาม ข้าพเจ้าจะพิจารณาเรื่องนี้เอง" แล้วส่งพวกอเจลกะกลับไป เข้าไปหาจูฬสุภัททาแล้วถามว่า "ลูกรัก ทำไมเจ้าจึงทำเช่นนี้ ทำไมจึงทำให้พระอรหันต์ต้องอับอาย". นางตอบว่า "ท่านพ่อ ขึ้นชื่อว่าพระอรหันต์มิใช่เป็นเช่นนี้". ลำดับนั้น เศรษฐีจึงถามนางว่า - ‘‘කීදිසා සමණා තුය්හං, බාළ්හං ඛො නෙ පසංසසි; කිංසීලා කිංසමාචාරා, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතා’’ති. “สมณะของเจ้าเป็นเช่นไร เจ้าจึงสรรเสริญนัก สมณะเหล่านั้นมีศีลอย่างไร มีมารยาทอย่างไร เมื่อพ่อถามแล้ว จงบอกเรื่องนั้นแก่พ่อเถิด” සා ආහ – นางกล่าวว่า - ‘‘සන්තින්ද්‍රියා සන්තමනා, සන්තතෙජා ගුණමග්ගසණ්ඨිතා; ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ මිතභාණී, තාදිසා සමණා මම. “สมณะของหม่อมฉัน มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ มีเดชสงบ ตั้งมั่นอยู่ในคุณธรรม มีจักษุทอดลง มีปกติกล่าวถ้อยคำพอประมาณ สมณะของหม่อมฉันเป็นเช่นนั้น” ‘‘වසන්ති වනමොගය්හ, නාගො ඡෙත්වාව බන්ධනං; එකකියා අදුතියා, තාදිසා සමණා මමා’’ති. “สมณะเหล่านั้นหลีกไปสู่ป่าแล้วอยู่ เหมือนพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการแล้วเข้าสู่ป่าอยู่ฉะนั้น เป็นผู้เดียวไม่มีเพื่อน สมณะของหม่อมฉันเป็นเช่นนั้น” එවඤ්ච පන වත්වා සෙට්ඨිස්ස පුරෙ ඨත්වා තිණ්ණං රතනානං ගුණං කථෙසි. සෙට්ඨි තස්සා වචනං සුත්වා ‘‘යදි එවං, තව සමණෙ ආනෙත්වා මඞ්ගලං කරොමා’’ති. සා පුච්ඡි ‘‘කදා කරිස්සථ, තාතා’’ති. සෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘කතිපාහච්චයෙනාති වුත්තෙ පෙසෙත්වා පක්කොසාපෙය්‍යා’’ති. අථ නං ‘‘ස්වෙ අම්මා’’ති ආහ. සා සායන්හසමයෙ උපරිපාසාදං ආරුය්හ මහන්තං පුප්ඵසමුග්ගං ගහෙත්වා සත්ථු ගුණෙ අනුස්සරිත්වා අට්ඨ පුප්ඵමුට්ඨියො දසබලස්ස විස්සජ්ජෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානා අට්ඨාසි. එවඤ්ච අවච – ‘‘භගවා ස්වෙ පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති. තානි පුප්ඵානි ගන්ත්වා දසබලස්ස මත්ථකෙ විතානං හුත්වා අට්ඨංසු. සත්ථා ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං අද්දස. ධම්මදෙසනාපරියොසානෙ අනාථපිණ්ඩිකමහාසෙට්ඨි දසබලං වන්දිත්වා ‘‘ස්වෙ, භන්තෙ, පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං මම ගෙහෙ භික්ඛං ගණ්හථා’’ති ආහ. චූළසුභද්දාය නිමන්තිතම්හ සෙට්ඨීති. න, භන්තෙ, කඤ්චි ආගතං පස්සාමාති. ආම, සෙට්ඨි, සද්ධා පන උපාසිකා දූරෙ යොජනසතමත්ථකෙපි යොජනසහස්සමත්ථකෙපි ඨිතා හිමවන්තො විය පඤ්ඤායතීති වත්වා – นางครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ยืนอยู่ต่อหน้าเศรษฐีแล้วกล่าวสรรเสริญพระคุณของพระรัตนตรัย. เศรษฐีฟังคำของนางแล้วกล่าวว่า "หากเป็นเช่นนั้น พ่อจะนิมนต์สมณะของเจ้ามาทำมงคล". นางถามว่า "ท่านพ่อ จะทำเมื่อไร". เศรษฐีคิดว่า "หากบอกว่าอีก 2-3 วัน นางก็จะส่งคนไปนิมนต์" จึงบอกนางว่า "ลูกรัก พรุ่งนี้เถิด". นางขึ้นไปบนปราสาทในเวลาเย็น ถือพานดอกไม้ขนาดใหญ่ ระลึกถึงพระคุณของพระศาสดา แล้วซัดดอกไม้ 8 กำมือไปทางพระทศพล ประนมมือนมัสการยืนอยู่. และได้กล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป โปรดรับภัตตาหารของหม่อมฉันในวันพรุ่งนี้เถิด". ดอกไม้เหล่านั้นลอยไปเป็นเพดานอยู่เหนือพระเศียรของพระทศพล. พระศาสดาทรงพิจารณาก็ทรงทราบเหตุนั้น. เมื่อจบการแสดงธรรม อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐีถวายบังคมพระทศพลแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันพรุ่งนี้ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป โปรดรับภัตตาหารที่บ้านของข้าพระองค์เถิด". พระองค์ตรัสว่า "เศรษฐี จูฬสุภัททานิมนต์ไว้แล้ว". เศรษฐีกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่เห็นใครมานิมนต์เลย". พระองค์ตรัสว่า "จริงอย่างนั้น เศรษฐี ไม่มีใครมาหรอก แต่ว่าอุบาสิกาผู้มีศรัทธา แม้อยู่ในที่ไกล 100 โยชน์ หรือ 1,000 โยชน์ ก็ย่อมปรากฏเหมือนภูเขาหิมพานต์" ครั้นแล้วจึงตรัสว่า - ‘‘දූරෙ [Pg.272] සන්තො පකාසෙන්ති, හිමවන්තොව පබ්බතො; අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති, රත්තිං ඛිත්තා යථා සරා’’ති. (ධ. ප. 304) – “สัตบุรุษย่อมปรากฏในที่ไกล เหมือนภูเขาหิมพานต์ ส่วนอสัตบุรุษย่อมไม่ปรากฏในที่นี้ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืนฉะนั้น” (ขุ. ธ. 304) - ඉමං ගාථමාහ. අනාථපිණ්ඩිකො ‘‘භන්තෙ, මම, ධීතු සඞ්ගහං කරොථා’’ති වන්දිත්වා පක්කාමි. ทรงตรัสพระคาถานี้แล้ว อนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดสงเคราะห์บุตรสาวของข้าพระองค์ด้วยเถิด" แล้วถวายบังคมลากลับไป. සත්ථා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘අහං, ආනන්ද, සාකෙතං ගමිස්සාමි, පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං සලාකං දෙහි. දදන්තො ච ඡළභිඤ්ඤානංයෙව දදෙය්‍යාසී’’ති. ථෙරො තථා අකාසි. චූළසුභද්දා රත්තිභාගසමනන්තරෙ චින්තෙසි – ‘‘බුද්ධා නාම බහුකිච්චා බහුකරණීයා, මං සල්ලක්ඛෙය්‍ය වා න වා, කිං නු ඛො කරිස්සාමී’’ති. තස්මිං ඛණෙ වෙස්සවණො මහාරාජා චූළසුභද්දාය කථෙසි – ‘‘භද්දෙ, මා ඛො ත්වං විමනා අහොසි, මා දුම්මනා. අධිවුත්ථං තෙ භගවතා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. සා තුට්ඨපහට්ඨා දානමෙව සංවිදහි. සක්කොපි ඛො දෙවරාජා විස්සකම්මං ආමන්තෙසි – ‘‘තාත, දසබලො චූළසුභද්දාය සන්තිකං සාකෙතනගරං ගච්ඡිස්සති, පඤ්ච කූටාගාරසතානි මාපෙහී’’ති. සො තථා අකාසි. සත්ථා පඤ්චහි ඡළභිඤ්ඤසතෙහි පරිවුතො කූටාගාරයානෙන මණිවණ්ණං ආකාසං විලිඛන්තො විය සාකෙතනගරං අගමාසි. พระศาสดาตรัสเรียกท่านพระอานนทเถระว่า “อานนท์ เราจักไปสู่เมืองสาเกต เธอจงให้สลากแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป และเมื่อให้ ก็พึงให้แก่พระผู้มีอภิญญา ๖ เท่านั้น” พระเถระได้กระทำอย่างนั้นแล้ว นางจุฬสุภัททาครุ่นคิดในเวลาต่อจากราตรีภาคว่า “ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีกิจมาก มีกรณียะมาก จะทรงกำหนดหมายเราหรือไม่หนอ เราจะทำอย่างไรดี” ในขณะนั้น ท้าวมหาราชเวสสุวรรณได้ตรัสแก่นางจุฬสุภัททาว่า “แม่หญิงผู้เจริญ เธออย่าได้มีใจแปรปรวน อย่าได้มีใจชั่วเลย ภัตตาหารเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ของเธอ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ พระผู้มีพระภาคทรงรับแล้ว” นางมีความยินดีร่าเริง ได้จัดแจงทานเท่านั้น แม้ท้าวสักกะจอมเทพก็ตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรว่า “พ่อคุณ พระทศพลจักเสด็จไปสู่สำนักของนางจุฬสุภัททา ยังเมืองสาเกต เธอจงเนรมิตกูฏาคาร ๕๐๐ หลัง” ท่านได้กระทำอย่างนั้นแล้ว พระศาสดาอันภิกษุผู้มีอภิญญา ๖ จำนวน ๕๐๐ รูปแวดล้อมแล้ว ได้เสด็จไปสู่เมืองสาเกตด้วยยานคือเรือนยอด ประหนึ่งว่าทรงขีดเขียนท้องฟ้าซึ่งมีสีดังแก้วมณี සුභද්දා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, මය්හං සසුරපක්ඛො මිච්ඡාදිට්ඨිකො, සාධු තෙසං අනුච්ඡවිකධම්මං කථෙථා’’ති. සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. කාළකසෙට්ඨි සොතාපන්නො හුත්වා අත්තනො උය්‍යානං දසබලස්ස අදාසි. අචෙලකා ‘‘අම්හාකං පඨමං දින්න’’න්ති නික්ඛමිතුං න ඉච්ඡන්ති. ‘‘ගච්ඡථ නීහරිතබ්බනියාමෙන තෙ නීහරථා’’ති සබ්බෙ නීහරාපෙත්වා තත්ථෙව සත්ථු විහාරං කාරෙත්වා බ්‍රහ්මදෙය්‍යං කත්වා උදකං පාතෙසි. සො කාළකෙන කාරිතතාය කාළකාරාමො නාම ජාතො. භගවා තස්මිං සමයෙ තත්ථ විහරති. තෙන වුත්තං – ‘‘සාකෙතෙ විහරති කාළකාරාමෙ’’ති. นางสุภัททาถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฝ่ายพ่อผัวของหม่อมฉันเป็นมิจฉาทิฏฐิ ขอประทานวโรกาส ขอพระองค์โปรดตรัสธรรมอันสมควรแก่พวกเขาเถิด” พระศาสดาทรงแสดงธรรม กาฬกเศรษฐีเป็นพระโสดาบันแล้ว ได้ถวายอุทยานของตนแด่พระทศพล พวกอเจลกไม่ปรารถนาจะออกไป (กล่าวว่า) “อุทยานนี้ท่านให้แก่พวกเราก่อน” (เศรษฐีจึงสั่งว่า) “พวกท่านจงไป จงนำพวกเขาออกไปด้วยวิธีการที่ควรนำออก” แล้วให้คนนำ (อเจลก) ทั้งหมดออกไป ให้สร้างวิหารถวายพระศาสดาในที่นั้นนั่นเอง กระทำการถวายอันประเสริฐแล้ว หลั่งน้ำ (ทักษิโณทก) อารามนั้นได้ชื่อว่ากาฬการาม เพราะกาฬกเศรษฐีให้สร้างขึ้น ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นั่น เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ประทับอยู่ที่กาฬการาม ในเมืองสาเกต” භික්ඛූ ආමන්තෙසීති පඤ්චසතෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසි. තෙ කිර සාකෙතනගරවාසිනො කුලපුත්තා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා උපට්ඨානසාලාය නිසින්නා ‘‘අහො බුද්ධගුණා නාම මහන්තා, එවරූපං නාම මිච්ඡාදිට්ඨිකං කාළකසෙට්ඨිං දිට්ඨිතො මොචෙත්වා සොතාපත්තිඵලං පාපෙත්වා [Pg.273] සකලනගරං සත්ථාරා දෙවලොකසදිසං කත’’න්ති දසබලස්ස ගුණං කථෙන්ති. සත්ථා තෙසං ගුණං කථෙන්තානං චිත්තං උපපරික්ඛිත්වා – ‘‘මයි ගතෙ මහතී දෙසනා සමුට්ඨිස්සති, දෙසනාපරියොසානෙ ච ඉමෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිස්සන්ති, මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා කම්පිස්සතී’’ති ධම්මසභං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො තෙ භික්ඛූ ආදිං කත්වා යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්සාති ඉමං දෙසනං ආරභි. එවමිදං සුත්තං ගුණකථාය නික්ඛිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ (ทรงเรียกภิกษุทั้งหลาย) คือ ทรงเรียกภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นเป็นกุลบุตรชาวเมืองสาเกต ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว บวชในสำนักของพระศาสดา นั่งอยู่ในศาลาบำรุง กล่าวคุณของพระทศพลว่า “โอ้หนอ ชื่อว่าพระพุทธคุณทั้งหลาย ช่างยิ่งใหญ่หนอ พระศาสดาทรงทำให้กาฬกเศรษฐีผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิเช่นนี้ พ้นจากทิฏฐิแล้ว ให้บรรลุโสดาปัตติผล ทรงกระทำเมืองทั้งสิ้นให้เป็นดุจเทวโลก” พระศาสดาทรงพิจารณาจิตของภิกษุเหล่านั้นผู้กำลังกล่าวคุณอยู่ (ทรงดำริว่า) “เมื่อเราไปแล้ว เทศนาอันยิ่งใหญ่จักเกิดขึ้น และในกาลจบเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้จักตั้งอยู่ในพระอรหัตผล แผ่นดินใหญ่จักไหวจนมีน้ำเป็นที่สุด” แล้วเสด็จไปสู่ธรรมสภา ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้แล้ว ทรงปรารภพระเทศนานี้ว่า ยํ ภิกฺขเว สเทวกสฺส โลกสฺส เป็นต้น โดยทรงกระทำภิกษุเหล่านั้นให้เป็นเบื้องต้น พึงทราบว่า พระสูตรนี้ทรงตั้งขึ้นเพราะเหตุแห่งการกล่าวคุณ ด้วยประการฉะนี้ තත්ථ ‘‘තමහං ජානාමී’’ති පදපරියොසානෙ මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා අකම්පිත්ථ. අබ්භඤ්ඤාසින්ති අභිඅඤ්ඤාසිං, ජානින්ති අත්ථො. විදිතන්ති පාකටං කත්වා ඤාතං. ඉමිනා එතං දස්සෙති – අඤ්ඤෙ ජානන්තියෙව, මයා පන පාකටං කත්වා විදිතන්ති. ඉමෙහි තීහි පදෙහි සබ්බඤ්ඤුතභූමි නාම කථිතා. තං තථාගතො න උපට්ඨාසීති තං ඡද්වාරිකං ආරම්මණං තථාගතො තණ්හාය වා දිට්ඨියා වා න උපට්ඨාසි න උපගඤ්ඡි. අයඤ්හි පස්සති භගවා චක්ඛුනා රූපං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො සො භගවා. සුණාති භගවා සොතෙන සද්දං. ඝායති භගවා ඝානෙන ගන්ධං. සායති භගවා ජිව්හාය රසං. ඵුසති භගවා කායෙන ඵොට්ඨබ්බං. විජානාති භගවා මනසා ධම්මං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො සො භගවා. තෙන වුත්තං – ‘‘තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති. ඉමිනා පදෙන ඛීණාසවභූමි කථිතාති වෙදිතබ්බා. ในบรรดาบทเหล่านั้น ในตอนท้ายของบทว่า ตมหํ ชานามิ (เรารู้อยู่นั้น) แผ่นดินใหญ่ได้ไหวจนมีน้ำเป็นที่สุด บทว่า อพฺภญฺญาสึ คือ อภิอญฺญาสึ (รู้ยิ่งแล้ว) อธิบายว่า รู้แล้ว บทว่า วิทิตํ คือ ทำให้ปรากฏแล้วจึงรู้ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความนี้ว่า ชนเหล่าอื่นย่อมรู้เท่านั้น แต่เราทำให้ปรากฏแล้วจึงรู้ ชื่อว่า สัพพัญญุตภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยบททั้งสามเหล่านี้ บทว่า ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสิ (ตถาคตมิได้เข้าถึงอารมณ์นั้น) คือ ตถาคตมิได้เข้าถึง คือ มิได้เข้าใกล้อารมณ์อันมีในทวาร ๖ นั้น ด้วยตัณหาหรือด้วยทิฏฐิ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ ทรงเห็นรูปด้วยพระจักษุ ฉันทราคะย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงได้ยินเสียงด้วยพระโสต พระผู้มีพระภาคทรงดมกลิ่นด้วยพระนาสิก พระผู้มีพระภาคทรงลิ้มรสด้วยพระชิวหา พระผู้มีพระภาคทรงถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยพระกาย พระผู้มีพระภาคทรงรู้ธรรมารมณ์ด้วยพระมนัส ฉันทราคะย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสิ” พึงทราบว่า ขีณาสวภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยบทนี้ තං මමස්ස මුසාති තං මෙ වචනං මුසාවාදො නාම භවෙය්‍ය. තං පස්ස තාදිසමෙවාති තම්පි මුසාවාදො භවෙය්‍ය. තං මමස්ස කලීති තං වචනං මය්හං දොසො භවෙය්‍යාති අත්ථො. එත්තාවතා සච්චභූමි නාම කථිතාති වෙදිතබ්බා. บทว่า ตํ มมสฺส มุสา (คำนั้นของเราพึงเป็นมุสา) คือ คำพูดนั้นของเราพึงเป็นมุสาวาท บทว่า ตํ ปสฺส ตาทิสเมว (เห็นนั้นว่าเป็นเช่นนั้นเทียว) คือ แม้คำพูดนั้นก็พึงเป็นมุสาวาท บทว่า ตํ มมสฺส กลิ (คำนั้นพึงเป็นโทษของเรา) อธิบายว่า คำพูดนั้นพึงเป็นโทษของเรา พึงทราบว่า ชื่อว่า สัจจภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ දට්ඨා දට්ඨබ්බන්ති දිස්වා දට්ඨබ්බං. දිට්ඨං න මඤ්ඤතීති තං දිට්ඨං රූපායතනං ‘‘අහං මහාජනෙන දිට්ඨමෙව පස්සාමී’’ති තණ්හාමානදිට්ඨීහි න මඤ්ඤති. අදිට්ඨං න මඤ්ඤතීති ‘‘අහං මහාජනෙන අදිට්ඨමෙව එතං පස්සාමී’’ති එවම්පි තණ්හාදීහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤති. දට්ඨබ්බං න මඤ්ඤතීති ‘‘මහාජනෙන දිට්ඨං පස්සාමී’’ති එවම්පි තාහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤති. දට්ඨබ්බඤ්හි අදිට්ඨම්පි හොතියෙව. එවරූපානි හි වචනානි තීසුපි කාලෙසු ලබ්භන්ති, තෙනස්ස අත්ථො වුත්තො. දට්ඨාරං න මඤ්ඤතීති පස්සිතාරං [Pg.274] එකසත්තං නාම තාහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤතීති අත්ථො. සෙසට්ඨානෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙන සුඤ්ඤතාභූමි නාම කථිතා. บทว่า ทฏฺฐา ทฏฺฐพฺพํ (เห็นสิ่งที่พึงเห็น) คือ เห็นสิ่งที่พึงเห็นแล้ว บทว่า ทิฏฺฐํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่เห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญรูปายตนะที่เห็นแล้วนั้น ด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนเห็นแล้วนั่นเอง” บทว่า อทิฏฺฐํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่มิได้เห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญด้วยความสำคัญทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้น แม้อย่างนี้ว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนมิได้เห็นแล้วนั่นเอง” บทว่า ทฏฺฐพฺพํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในสิ่งที่พึงเห็น) คือ ย่อมไม่สำคัญด้วยความสำคัญเหล่านั้น แม้อย่างนี้ว่า “เราย่อมเห็นสิ่งที่มหาชนเห็นแล้ว” จริงอยู่ สิ่งที่พึงเห็นย่อมเป็นแม้สิ่งที่มิได้เห็นนั่นเทียว จริงอยู่ คำเช่นนี้ย่อมมีได้ในกาลทั้งสาม เพราะเหตุนั้น อรรถแห่งคำนั้นจึงถูกกล่าวไว้ บทว่า ทฏฺฐารํ น มญฺญติ (ไม่สำคัญในผู้เห็น) อธิบายว่า ย่อมไม่สำคัญผู้เห็น คือ สัตว์คนหนึ่ง ด้วยความสำคัญเหล่านั้น พึงทราบอรรถในที่ที่เหลือทั้งหลายด้วยนัยนี้เหมือนกัน ชื่อว่า สุญญตภูมิ อันพระองค์ตรัสแล้วด้วยสถานะมีประมาณเท่านี้ ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. තාදීයෙව තාදීති තාදිතා නාම එකසදිසතා. තථාගතො ච යාදිසො ලාභාදීසු, තාදිසොව අලාභාදීසු. තෙන වුත්තං – ‘‘ලාභෙපි තාදී, අලාභෙපි තාදී. යසෙපි තාදී, අයසෙපි තාදී. නින්දායපි තාදී, පසංසායපි තාදී. සුඛෙපි තාදී, දුක්ඛෙපි තාදී’’ති (මහානි. 38, 192). ඉමාය තාදිතාය තාදී. තම්හා ච පන තාදිම්හාති තතො තථාගතතාදිතො අඤ්ඤො උත්තරිතරො වා පණීතතරො වා තාදී නත්ථීති එත්තාවතා තාදිභූමි නාම කථිතා. ඉමාහි පඤ්චභූමීහි දෙසනං නිට්ඨාපෙන්තස්ස පඤ්චසුපි ඨානෙසු මහාපථවී සක්ඛිභාවෙන අකම්පිත්ථ. දෙසනාපරියොසානෙ තෙ පඤ්චසතෙ අධුනාපබ්බජිතෙ කුලපුත්තෙ ආදිං කත්වා තං ඨානං පත්තානං දෙවමනුස්සානං චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. คำว่า อิติ โข ภิกฺขเว ความว่า ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล. คำว่า ตาทิเยว ตาทีติ ชื่อว่า ตาทิตา คือ ความเป็นผู้มีสภาพเป็นอย่างเดียวกัน. และพระตถาคตเป็นผู้เช่นใดในลาภเป็นต้น, เป็นผู้เช่นนั้นเหมือนกันในความไม่มีลาภเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – “เป็นผู้คงที่ในลาภ, เป็นผู้คงที่ในความเสื่อมลาภ. เป็นผู้คงที่ในยศ, เป็นผู้คงที่ในความเสื่อมยศ. เป็นผู้คงที่ในนินทา, เป็นผู้คงที่ในสรรเสริญ. เป็นผู้คงที่ในสุข, เป็นผู้คงที่ในทุกข์”. เพราะความเป็นผู้คงที่นี้ จึงชื่อว่า ตาที. คำว่า ตมฺหา จ ปน ตาทิมฺหา ความว่า ก็ความเป็นผู้คงที่อื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าความเป็นผู้คงที่ของพระตถาคตนั้นไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ชื่อว่า ตาทิภูมิ ท่านกล่าวแล้ว. เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงยังพระเทศนาให้จบลงด้วยภูมิ ๕ เหล่านี้ มหาปฐพีได้หวั่นไหวในฐานะทั้ง ๕ โดยความเป็นพยาน. ในกาลจบเทศนา สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ของเทวดาและมนุษย์ผู้ถึงสถานที่นั้น ซึ่งมีกุลบุตร ๕๐๐ เหล่านั้นผู้บวชใหม่เป็นต้น ได้ดื่มอมตปานะแล้ว. භගවාපි සුත්තං නිට්ඨාපෙත්වා ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො යංකිඤ්චීතිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣොසිතං සච්චමුතං පරෙසන්ති පරෙසං සද්ධාය පරපත්තියායනාය සච්චමුතන්ති මඤ්ඤිත්වා අජ්ඣොසිතං ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ගහිතං. සයසංවුතෙසූති සයමෙව සංවරිත්වා පියායිත්වා ගහිතගහණෙසු, දිට්ඨිගතිකෙසූති අත්ථො. දිට්ඨිගතිකා හි සයං සංවුතාති වුච්චන්ති. සච්චං මුසා වාපි පරං දහෙය්‍යාති තෙසු සයං සංවුතසඞ්ඛාතෙසු දිට්ඨිගතිකෙසු තථාගතො තාදී තෙසං එකම්පි වචනං ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති එවං සච්චං මුසා වාපි පරං උත්තමං කත්වා න ඔදහෙය්‍ය, න සද්දහෙය්‍ය, න පත්තියායෙය්‍ය. එතඤ්ච සල්ලන්ති එතං දිට්ඨිසල්ලං. පටිකච්ච දිස්වාති පුරෙතරං බොධිමූලෙයෙව දිස්වා. විසත්තාති ලග්ගා ලගිතා පලිබුද්ධා. ජානාමි පස්සාමි තථෙව එතන්ති යථායං පජා අජ්ඣොසිතා ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා විසත්තා ලග්ගා ලගිතා, එවං අහම්පි ජානාමි පස්සාමි. තථා එවං යථා එතාය පජාය ගහිතන්ති එවං අජ්ඣොසිතං නත්ථි තථාගතානන්ති අත්ථො. แม้พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงยังพระสูตรให้จบแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดด้วยคาถาทั้งหลาย จึงตรัสคำมีอาทิว่า ยํกิญฺจิ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อชฺโฌสิตํ สจฺจมุตํ ปเรสํ ความว่า อันบุคคลยึดถือ คือ กลืนกิน คือ ทำให้จบสิ้น คือ ยึดถือแล้ว โดยสำคัญว่า จริงหรือเท็จ ด้วยศรัทธาของผู้อื่น ด้วยความเชื่อต่อผู้อื่น. บทว่า สยํสํวุเตสุ ความว่า ในบุคคลผู้มีทิฏฐิ ผู้มีการยึดถืออันตนยึดถือแล้ว คือ สำรวมแล้ว คือ พิจารณาแล้ว ด้วยตนเอง. จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิทั้งหลาย ท่านเรียกว่า ผู้สำรวมแล้วด้วยตนเอง. บทว่า สจฺจํ มุสา วาปิ ปรํ ทเหยฺยา ความว่า พระตถาคตเป็นผู้คงที่ในบุคคลผู้มีทิฏฐิเหล่านั้น ผู้นับว่าสำรวมแล้วด้วยตนเอง ไม่พึงตั้งไว้ ไม่พึงเชื่อ ไม่พึงเลื่อมใส แม้คำพูดหนึ่งของพวกเขา โดยทำให้เป็นสิ่งสูงสุด ว่า ‘นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ อย่างนี้ ซึ่งเป็นคำจริงหรือคำเท็จก็ตาม. บทว่า เอตญฺจ สลฺลํ ความว่า ลูกศรคือทิฏฐินี้. บทว่า ปฏิกจฺจ ทิสฺวา ความว่า ทรงเห็นก่อนแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเทียว. บทว่า วิสตฺตา ความว่า ติดแล้ว ข้องแล้ว พัวพันแล้ว. บทว่า ชานามิ ปสฺสามิ ตเถว เอตํ ความว่า หมู่สัตว์นี้ยึดถือ กลืนกิน ทำให้จบสิ้น ติดแล้ว ข้องแล้ว พัวพันแล้ว ฉันใด เราก็รู้ ก็เห็น ฉันนั้น. ความว่า การยึดถืออย่างนี้ เหมือนที่หมู่สัตว์นี้ยึดถือแล้ว ย่อมไม่มีแก่พระตถาคตทั้งหลาย. 5. බ්‍රහ්මචරියසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาพรหมจริยสูตร 25. පඤ්චමෙ [Pg.275] ජනකුහනත්ථන්ති තීහි කුහනවත්ථූහි ජනස්ස කුහනත්ථාය. න ජනලපනත්ථන්ති න ජනස්ස උපලාපනත්ථං. න ලාභසක්කාරසිලොකානිසංසත්ථන්ති න චීවරාදිථුතිවචනත්ථං. න ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංසත්ථන්ති න තෙන තෙන කාරණෙන කතවාදානිසංසත්ථං, න වාදස්ස පමොක්ඛානිසංසත්ථං. න ඉති මං ජනො ජානාතූති න ‘‘එවං කිර එස භික්ඛු, එවං කිර එස භික්ඛූ’’ති ජනස්ස ජානනත්ථාය. සංවරත්ථන්ති පඤ්චහි සංවරෙහි සංවරණත්ථාය. පහානත්ථන්ති තීහි පහානෙහි පජහනත්ථාය. විරාගත්ථන්ති රාගාදීනං විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධත්ථන්ති තෙසංයෙව නිරුජ්ඣනත්ථාය. අනීතිහන්ති ඉතිහපරිවජ්ජිතං, අපරපත්තියන්ති අත්ථො. නිබ්බානොගධගාමිනන්ති නිබ්බානස්ස අන්තොගාමිනං. මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්හි නිබ්බානං ආරම්මණං කරිත්වා නිබ්බානස්ස අන්තොයෙව වත්තති පවත්තති. පටිපජ්ජන්තීති දුවිධම්පි පටිපජ්ජන්ති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථෙත්වා ගාථාසු විවට්ටමෙව කථිතං. ๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ชนกุหนตฺถํ คือ เพื่อหลอกลวงชนด้วยวัตถุแห่งความหลอกลวง ๓ อย่าง. บทว่า น ชนลปนตฺถํ คือ ไม่ใช่เพื่อการพูดเลียบเคียงชน. บทว่า น อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสตฺถํ คือ ไม่ใช่เพื่ออานิสงส์คือวาทะที่ทำแล้วด้วยเหตุนั้นๆ, ไม่ใช่เพื่ออานิสงส์คือการเปลื้องตนจากวาทะ. บทว่า น อิติ มํ ชโน ชานาตุ คือ ไม่ใช่เพื่อให้ชนรู้ว่า ‘ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นอย่างนี้, ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นอย่างนี้’. บทว่า สํวรตฺถํ คือ เพื่อความสำรวมด้วยสังวร ๕. บทว่า ปหานตฺถํ คือ เพื่อการละด้วยปหาน ๓. บทว่า วิราคตฺถํ คือ เพื่อความคลายกำหนัดจากราคะเป็นต้น. บทว่า นิโรธตฺถํ คือ เพื่อความดับแห่งราคะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเทียว. บทว่า อนีติหํ ความว่า เว้นจากคำเล่าลือ, ไม่ต้องเชื่อต่อผู้อื่น. บทว่า นิพฺพาโนคธคามินํ คือ หยั่งลงสู่ภายในแห่งพระนิพพาน. จริงอยู่ มรรคพรหมจรรย์กระทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไป ย่อมดำเนินไปในภายในของพระนิพพานนั่นเทียว. บทว่า ปฏิปชฺชนฺติ คือ ย่อมปฏิบัติแม้ทั้งสองอย่าง. ในสูตรนี้ ท่านกล่าววัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว ในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวเฉพาะวิวัฏฏะเท่านั้น. 6. කුහසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถากุหสูตร 26. ඡට්ඨෙ කුහාති කුහකා. ථද්ධාති කොධෙන ච මානෙන ච ථද්ධා. ලපාති උපලාපකා. සිඞ්ගීති ‘‘තත්ථ කතමං සිඞ්ගං, යං සිඞ්ගං සිඞ්ගාරතා චාතුරතා චාතුරියං පරික්ඛත්තතා පාරික්ඛත්තිය’’න්ති (විභ. 852) එවං වුත්තෙහි සිඞ්ගසදිසෙහි පාකටකිලෙසෙහි සමන්නාගතා. උන්නළාති උග්ගතනළා තුච්ඡමානං උක්ඛිපිත්වා ඨිතා. අසමාහිතාති චිත්තෙකග්ගමත්තස්සාපි අලාභිනො. න මෙ තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකාති තෙ මය්හං භික්ඛූ මම සන්තකා න හොන්ති. ‘‘තෙ මය්හ’’න්ති ඉදං පන සත්ථාරං උද්දිස්ස පබ්බජිතත්තා වුත්තං. තෙ ඛො මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකාති ඉධාපි මෙති අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතත්තා වදති, සම්මාපටිපන්නත්තා පන ‘‘මාමකා’’ති ආහ. වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්තීති සීලාදීහි ගුණෙහි වඩ්ඪනතො වුද්ධිං, නිච්චලභාවෙන විරූළ්හිං, සබ්බත්ථ පත්ථටතාය වෙපුල්ලං පාපුණන්ති. තෙ පනෙතෙ යාව අරහත්තමග්ගා විරුහන්ති, අරහත්තඵලං පත්තෙ විරූළ්හා නාම හොන්ති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. ๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กุหา คือ เป็นผู้หลอกลวง. บทว่า ถทฺธา คือ เป็นผู้กระด้างด้วยโกรธและมานะ. บทว่า ลปา คือ เป็นผู้พูดเลียบเคียง. บทว่า สิงฺคี คือ ประกอบพร้อมด้วยกิเลสที่ปรากฏซึ่งเปรียบด้วยเขา อันท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า “ในคำนั้น สิงคะเป็นไฉน? สิงคะใด ความเป็นผู้สวยงาม ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้เชี่ยวชาญ ความเป็นผู้มั่นคง ความเป็นผู้มั่นคงอย่างยิ่ง (นี้ชื่อว่าสิงคะ)”. บทว่า อุนฺนฬา คือ มีมานะเหมือนไม้อ้อที่งอกขึ้น ตั้งอยู่โดยยกมานะอันเปล่าประโยชน์ขึ้น. บทว่า อสมาหิตา คือ เป็นผู้ไม่ได้แม้เพียงจิตเตกัคคตา. บทว่า น เม เต ภิกฺขเว ภิกฺขู มามกา ความว่า ภิกษุเหล่านั้นไม่ใช่ของข้าพเจ้า ไม่ใช่สมบัติของข้าพเจ้า. แต่คำว่า เต มยฺหํ นี้ ท่านกล่าวเพราะความเป็นผู้บวชอุทิศพระศาสดา. ในบทว่า เต โข เม ภิกฺขเว ภิกฺขู มามกา นี้ก็เหมือนกัน พระองค์ตรัสคำว่า เม เพราะความเป็นผู้บวชอุทิศพระองค์ แต่ตรัสว่า มามกา เพราะความเป็นผู้ปฏิบัติดี. บทว่า วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ ความว่า ย่อมถึงความเจริญเพราะความงอกงามด้วยคุณมีศีลเป็นต้น, ถึงความงอกงามเพราะมีผลอันมั่นคง, ถึงความไพบูลย์เพราะความแผ่ไปในที่ทั้งปวง. ก็ภิกษุเหล่านั้นย่อมงอกงามอยู่ตราบเท่าอรหัตตมรรค, เมื่อถึงอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้งอกงามแล้ว. ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวเฉพาะวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น. 7. සන්තුට්ඨිසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสันตุฏฐิสูตร 27. සත්තමෙ [Pg.276] අප්පානීති පරිත්තානි. සුලභානීති සුඛෙන ලද්ධබ්බානි, යත්ථ කත්ථචි සක්කා හොන්ති ලභිතුං. අනවජ්ජානීති නිද්දොසානි. පිණ්ඩියාලොපභොජනන්ති ජඞ්ඝාපිණ්ඩියබලෙන චරිත්වා ආලොපමත්තං ලද්ධං භොජනං. පූතිමුත්තන්ති යංකිඤ්චි මුත්තං. යථා හි සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො පූතිකායොති වුච්චති, එවං අභිනවම්පි මුත්තං පූතිමුත්තමෙව. ๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อปฺปานิ คือ มีเล็กน้อย. บทว่า สุลภานิ คือ พึงได้โดยง่าย, เป็นของอาจเพื่อจะหาได้ในที่ไหนๆ. บทว่า อนวชฺชานิ คือ ไม่มีโทษ. บทว่า ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ คือ โภชนะที่ได้แล้วประมาณคำข้าว โดยเที่ยวไปด้วยกำลังแข้ง. บทว่า ปูติมุตฺตํ คือ มูตรอย่างใดอย่างหนึ่ง. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า แม้กายมีสีดังทอง ก็เรียกว่า ปูติกาย (กายเน่า) ฉันใด, แม้มูตรที่ใหม่ ก็เป็นปูติมูตร (มูตรเน่า) นั่นเทียว ฉันนั้น. විඝාතොති විගතඝාතො, චිත්තස්ස දුක්ඛං න හොතීති අත්ථො. දිසා නප්පටිහඤ්ඤතීති යස්ස හි ‘‘අසුකට්ඨානං නාම ගතො චීවරාදීනි ලභිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස දිසා පටිහඤ්ඤති නාම. යස්ස එවං න උප්පජ්ජති, තස්ස නප්පටිහඤ්ඤති නාම. ධම්මාති පටිපත්තිධම්මා. සාමඤ්ඤස්සානුලොමිකාති සමණධම්මස්ස අනුලොමා. අධිග්ගහිතාති සබ්බෙතෙ තුට්ඨචිත්තස්ස භික්ඛුනො අධිග්ගහිතා හොන්ති අන්තොගතා න පරිබාහිරාති. บทว่า วิฆาโต ความว่า ความเหนื่อยยากปราศไปแล้ว อธิบายว่า ความทุกข์แห่งจิตย่อมไม่มี. บทว่า ทิสา นปฺปฏิหญฺญติ (ทิศย่อมไม่กระทบกระทั่ง) ความว่า ก็ภิกษุใดมีความคิดเกิดขึ้นว่า "เราไปสู่สถานชื่อโน้นแล้ว จักไม่ได้จีวรเป็นต้น" ชื่อว่าทิศย่อมกระทบกระทั่งภิกษุนั้น. ภิกษุใดไม่มีความคิดเช่นนั้นเกิดขึ้น ชื่อว่าทิศย่อมไม่กระทบกระทั่งภิกษุนั้น. บทว่า ธมฺมา ได้แก่ ปฏิปทาธรรม. บทว่า สามัญฺญสฺสานุโลมิกา ได้แก่ เป็นธรรมที่อนุโลมแก่สมณธรรม. บทว่า อธิคฺคหิตา ความว่า ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดอันภิกษุผู้มีจิตยินดีแล้วครอบงำไว้ได้แล้ว คือ อยู่ภายใน ไม่ได้อยู่ภายนอก. 8. අරියවංසසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอริยวังสสูตร 28. අට්ඨමස්ස අජ්ඣාසයිකො නික්ඛෙපො. ඉමං කිර මහාඅරියවංසසුත්තන්තං භගවා ජෙතවනමහාවිහාරෙ ධම්මසභායං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො අත්තනොපි පරපුග්ගලානම්පි අජ්ඣාසයවසෙන පරිවාරෙත්වා නිසින්නානි චත්තාලීස භික්ඛුසහස්සානි, ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආමන්තෙත්වා චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අරියවංසාති ආරභි. තත්ථ අරියවංසාති අරියානං වංසා. යථා හි ඛත්තියවංසො බ්‍රාහ්මණවංසො වෙස්සවංසො සුද්දවංසො සමණවංසො කුලවංසො රාජවංසො, එවං අයම්පි අට්ඨමො අරියවංසො අරියතන්ති අරියපවෙණී නාම හොති. සො ඛො පනායං අරියවංසො ඉමෙසං වංසානං මූලගන්ධාදීනං කාළානුසාරිගන්ධාදයො විය අග්ගමක්ඛායති. ๒๘. การวางบทในสูตรที่ ๘ เป็นไปตามอัธยาศัย. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้แล้วในธรรมสภา ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงตรัสเรียกภิกษุสี่หมื่นรูปซึ่งนั่งแวดล้อมอยู่โดยอัธยาศัยของพระองค์เองและของบุคคลอื่นว่า "ภิกฺขเว" แล้วทรงปรารภว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยวงศ์ ๔ ประการเหล่านี้". ในบทเหล่านั้น บทว่า อริยวํสา ได้แก่ วงศ์ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย. เปรียบเหมือนมีวงศ์กษัตริย์ วงศ์พราหมณ์ วงศ์แพศย์ วงศ์ศูทร วงศ์สมณะ วงศ์ตระกูล วงศ์พระราชา ฉันใด แม้อริยวงศ์ที่ ๘ นี้ ก็ชื่อว่า อริยวงศ์ อริยตันติ (เชื้อสายแห่งพระอริยะ) อริยปเวณี (ประเพณีแห่งพระอริยะ) ฉันนั้น. ก็อริยวงศ์นี้นั้นแล ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าวงศ์เหล่านี้ เหมือนกลิ่นกฤษณาเป็นต้นเป็นเลิศกว่ากลิ่นที่เกิดจากรากไม้เป็นต้น. කෙ පන තෙ අරියා, යෙසං එතෙ වංසාති? අරියා වුච්චන්ති බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච තථාගතසාවකා ච, එතෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. ඉතො පුබ්බෙ හි සතසහස්සකප්පාධිකානං චතුන්නං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං මත්ථකෙ තණ්හඞ්කරො, මෙධඞ්කරො, සරණඞ්කරො, දීපඞ්කරොති චත්තාරො [Pg.277] බුද්ධා උප්පන්නා, තෙ අරියා, තෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. තෙසං බුද්ධානං පරිනිබ්බානතො අපරභාගෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා කොණ්ඩඤ්ඤො නාම බුද්ධො උප්පන්නො…පෙ… ඉමස්මිං කප්පෙ කකුසන්ධො, කොණාගමනො, කස්සපො, අම්හාකං භගවා ගොතමොති චත්තාරො බුද්ධා උප්පන්නා, තෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. අපිච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං සබ්බබුද්ධ-පච්චෙකබුද්ධ-බුද්ධසාවකානං අරියානං වංසාති අරියවංසා. ก็พระอริยเจ้าเหล่านั้น ซึ่งวงศ์เหล่านี้เป็นของท่าน คือใคร? พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระตถาคตสาวกทั้งหลาย ท่านเรียกว่า พระอริยะ. วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. ก็ในกาลก่อนแต่นี้ ในที่สุดแห่งสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระตัณหังกร พระเมธังกร พระสรณังกร พระทีปังกร ได้อุบัติขึ้นแล้ว, ท่านเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. ในภายหลังแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น ล่วงไปหนึ่งอสงไขย พระพุทธเจ้าพระนามว่าโกณฑัญญะได้อุบัติขึ้น...ฯลฯ... ในภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ พระกัสสปะ และพระโคตมผู้เป็นพระผู้มีพระภาคของพวกเรา ได้อุบัติขึ้นแล้ว, ท่านเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยเจ้าเหล่านั้น ชื่อว่า อริยวงศ์. อีกอย่างหนึ่ง วงศ์ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวกทั้งหมด ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ชื่อว่า อริยวงศ์. තෙ ඛො පනෙතෙ අග්ගඤ්ඤා අග්ගාති ජානිතබ්බා, රත්තඤ්ඤා දීඝරත්තං පවත්තාති ජානිතබ්බා, වංසඤ්ඤා වංසාති ජානිතබ්බා. පොරාණා න අධුනුප්පත්තිකා. අසංකිණ්ණා අවිකිණ්ණා අනපනීතා. අසංකිණ්ණපුබ්බා අතීතබුද්ධෙහිපි න සංකිණ්ණපුබ්බා, ‘‘කි ඉමෙහී’’ති න අපනීතපුබ්බා. න සංකීයන්තීති ඉදානිපි න අපනීයන්ති. න සංකීයිස්සන්තීති අනාගතබුද්ධෙහිපි න අපනීයිස්සන්ති. යෙ ලොකෙ විඤ්ඤූ සමණබ්‍රාහ්මණා, තෙහි අප්පටිකුට්ඨා, සමණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විඤ්ඤූහි අනින්දිතා අගරහිතා. ก็อริยวงศ์เหล่านี้นั้นแล พึงทราบว่า อคฺคญฺญา เพราะเป็นของเลิศ, พึงทราบว่า รตฺตญฺญา เพราะเป็นไปตลอดกาลนาน, พึงทราบว่า วํสญฺญา เพราะเป็นวงศ์. เป็นของเก่า มิใช่เพิ่งเกิดขึ้นในบัดนี้. ไม่เจือปน ไม่ถูกทอดทิ้ง ไม่ถูกนำออกไป. ไม่เคยเจือปนมาก่อน คือ แม้พระพุทธเจ้าในอดีตก็ไม่เคยทรงละทิ้ง ไม่เคยทรงนำออกไป ด้วยทรงดำริว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยวงศ์เหล่านี้". ไม่ถูกละทิ้ง คือ แม้ในบัดนี้ก็ไม่ถูกนำออกไป. จักไม่ถูกละทิ้ง คือ แม้พระพุทธเจ้าในอนาคตก็จักไม่ทรงนำออกไป. สมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนเหล่าใดในโลก, (อริยวงศ์เหล่านี้) อันสมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่รังเกียจ, อันสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนไม่ติเตียน ไม่ตำหนิ. සන්තුට්ඨො හොතීති පච්චයසන්තොසවසෙන සන්තුට්ඨො හොති. ඉතරීතරෙනාති න ථූලසුඛුමලූඛපණීතථිරජිණ්ණානං යෙන කෙනචි, අථ ඛො යථාලද්ධාදීනං ඉතරීතරෙන යෙන කෙනචි සන්තුට්ඨො හොතීති අත්ථො. චීවරස්මිඤ්හි තයො සන්තොසා යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසොති. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො. තෙසං විත්ථාරකථා ‘‘සන්තුට්ඨස්ස, භික්ඛවෙ, අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ඉති ඉමෙ තයො සන්තොසෙ සන්ධාය ‘‘සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන චීවරෙන, යථාලද්ධාදීසු යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨො හොතී’’ති වුත්තං. บทว่า สนฺตุฏฺโฐ โหติ คือ เป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งความสันโดษในปัจจัย. บทว่า อิตรีตเรน ความว่า ไม่ใช่สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรที่หยาบ ละเอียด เศร้าหมอง ประณีต มั่นคง หรือเก่า, แต่ทว่า สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งนอกเหนือจากนี้ในบรรดาจีวรที่ได้มาตามมีตามได้เป็นต้น. ก็ในเรื่องจีวร สันโดษมี ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ ยถาสารุปปสันโดษ. แม้ในบิณฑบาตเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งสันโดษเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้สันโดษ". เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวหมายถึงสันโดษ ๓ ประการนี้ว่า "เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ คือ สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรที่ได้มาตามมีตามได้เป็นต้น". එත්ථ ච චීවරං ජානිතබ්බං, චීවරක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, පංසුකූලං ජානිතබ්බං, චීවරසන්තොසො ජානිතබ්බො, චීවරප්පටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි ජානිතබ්බානි. තත්ථ චීවරං ජානිතබ්බන්ති ඛොමාදීනි ඡ චීවරානි දුකූලාදීනි ඡ අනුලොමචීවරානි ජානිතබ්බානි. ඉමානි ද්වාදස කප්පියචීවරානි. කුසචීරං, වාකචීරං, ඵලකචීරං, කෙසකම්බලං, වාළකම්බලං, පොත්ථකො, චම්මං, උලූකපක්ඛං, රුක්ඛදුස්සං, ලතාදුස්සං, එරකදුස්සං, කදලිදුස්සං, වෙළුදුස්සන්ති එවමාදීනි පන අකප්පියචීවරානි. และในเรื่องนี้ พึงทราบจีวร, พึงทราบจีวรเขต, พึงทราบผ้าบังสุกุล, พึงทราบความสันโดษในจีวร, พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวกับจีวร. ในข้อเหล่านั้น บทว่า พึงทราบจีวร คือ พึงทราบจีวร ๖ ชนิด มีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น และอนุโลมจีวร ๖ ชนิด มีผ้าทุกลพัสตร์เป็นต้น. จีวร ๑๒ อย่างเหล่านี้เป็นกัปปิยจีวร. ส่วนจีวรที่ทำด้วยหญ้าคา, จีวรที่ทำด้วยเปลือกไม้, จีวรที่ทำด้วยแผ่นไม้, ผ้ากัมพลทำด้วยผมคน, ผ้ากัมพลทำด้วยขนหางสัตว์, ผ้าทำด้วยใยไม้, หนังสัตว์, ปีกนกเค้า, ผ้าเปลือกไม้, ผ้าใยเถาวัลย์, ผ้าทำด้วยหญ้าแฝก, ผ้าทำด้วยใยกล้วย, ผ้าทำด้วยใยไผ่ เป็นต้นเหล่านี้ เป็นอกัปปิยจีวร. චීවරක්ඛෙත්තන්ති [Pg.278] ‘‘සඞ්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත්තතො වා අත්තනො වා ධනෙන, පංසුකූලං වා’’ති එවං උප්පජ්ජනතො ඡ ඛෙත්තානි, අට්ඨන්නඤ්ච මාතිකානං වසෙන අට්ඨ ඛෙත්තානි ජානිතබ්බානි. บทว่า จีวรกฺเขตฺตํ (แหล่งเกิดแห่งจีวร) คือ จีวรที่เกิดขึ้น "จากสงฆ์, จากคณะ, จากญาติ, จากมิตร, ด้วยทรัพย์ของตน, หรือผ้าบังสุกุล" โดยแหล่งกำเนิดอย่างนี้ มีเขต ๖ อย่าง, และพึงทราบเขต ๘ อย่าง โดยอำนาจแห่งมาติกา ๘. පංසුකූලන්ති සොසානිකං, පාපණිකං, රථියං, සඞ්කාරකූටකං, සොත්ථියං, සිනානං, තිත්ථං, ගතපච්චාගතං, අග්ගිදඩ්ඪං, ගොඛායිතං, උපචිකඛායිතං, උන්දූරඛායිතං, අන්තච්ඡින්නං, දසච්ඡින්නං, ධජාහටං, ථූපං, සමණචීවරං, සාමුද්දියං, ආභිසෙකියං, පන්ථිකං, වාතාහටං, ඉද්ධිමයං, දෙවදත්තියන්ති තෙවීසති පංසුකූලානි වෙදිතබ්බානි. එත්ථ ච සොත්ථියන්ති ගබ්භමලහරණං. ගතපච්චාගතන්ති මතකසරීරං පාරුපිත්වා සුසානං නෙත්වා ආනීතචීවරං. ධජාහටන්ති ධජං උස්සාපෙත්වා තතො ආනීතං. ථූපන්ති වම්මිකෙ පූජිතචීවරං. සාමුද්දියන්ති සමුද්දවීචීහි ථලං පාපිතං. පන්ථිකන්ති පන්ථං ගච්ඡන්තෙහි චොරභයෙන පාසාණෙහි කොට්ටෙත්වා පාරුතචීවරං. ඉද්ධිමයන්ති එහිභික්ඛුචීවරං. සෙසං පාකටමෙවාති. คำว่า บังสุกุล พึงทราบว่ามี ๒๓ อย่าง คือ ผ้าที่ตกอยู่ในป่าช้า, ผ้าที่ตกอยู่ที่ประตูตลาด, ผ้าที่ตกอยู่บนถนน, ผ้าที่เขาทิ้งไว้ที่กองขยะ, ผ้าเช็ดครรภมลทิน, ผ้าที่เขาอาบน้ำ (สระเกล้า) แล้วทิ้ง, ผ้าที่ตกอยู่ที่ท่าอาบน้ำ, ผ้าที่เขาห่อศพไปป่าช้าแล้วนำกลับมา, ผ้าที่ถูกไฟไหม้, ผ้าที่วัวเคี้ยว, ผ้าที่ปลวกกัด, ผ้าที่หนูกัด, ผ้าที่ขาดชาย, ผ้าที่ขาดริม, ผ้าที่ลมพัดมาจากธง, ผ้าที่เขาบูชาที่จอมปลวก, จีวรของสมณะ, ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดขึ้นบก, ผ้าที่ใช้ในพิธีอภิเษก, ผ้าของคนเดินทาง, ผ้าที่ลมพัดมา, ผ้าที่สำเร็จด้วยฤทธิ์, ผ้าที่เทวดาถวาย. และในบรรดาผ้าเหล่านั้น คำว่า โสตถิยัง ได้แก่ ผ้าเช็ดครรภมลทิน. คำว่า คตปัจจาคตัง ได้แก่ จีวรที่เขาใช้นุ่งห่มสรีระคนตายแล้วนำไปสู่ป่าช้าแล้วนำกลับมา. คำว่า ธชาหฏัง ได้แก่ ผ้าที่เขาชักธงขึ้นแล้วลมพัดมาจากที่นั้น. คำว่า ถูปัง ได้แก่ จีวรที่เขาบูชาไว้ที่จอมปลวก. คำว่า สามุททิยัง ได้แก่ ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดขึ้นสู่บก. คำว่า ปันถิกัง ได้แก่ จีวรที่คนเดินทางทั้งหลายกลัวโจรภัยจึงใช้ก้อนหินทุบแล้วนุ่งห่ม. คำว่า อิทธิมยัง ได้แก่ จีวรของเอหิภิกขุ. ที่เหลือก็ปรากฏชัดแล้ว. චීවරසන්තොසොති වීසති චීවරසන්තොසා – චීවරෙ විතක්කසන්තොසො, ගමනසන්තොසො, පරියෙසනසන්තොසො, පටිලාභසන්තොසො, මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො, ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො, යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසො, උදකසන්තොසො, ධොවනසන්තොසො, කරණසන්තොසො, පරිමාණසන්තොසො, සුත්තසන්තොසො, සිබ්බනසන්තොසො, රජනසන්තොසො, කප්පසන්තොසො, පරිභොගසන්තොසො, සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො, විස්සජ්ජනසන්තොසොති. คำว่า ความสันโดษในจีวร ความสันโดษในจีวรมี ๒๐ อย่าง คือ ความสันโดษในความตรึกในจีวร, ความสันโดษในการไป, ความสันโดษในการแสวงหา, ความสันโดษในการได้, ความสันโดษในการรับตามประมาณ, ความสันโดษในการเว้นจากความโลเล, ความสันโดษตามมีตามได้, ความสันโดษตามกำลัง, ความสันโดษตามความเหมาะสม, ความสันโดษในน้ำย้อม, ความสันโดษในการซัก, ความสันโดษในการทำ, ความสันโดษในประมาณ, ความสันโดษในด้าย, ความสันโดษในการเย็บ, ความสันโดษในการย้อม, ความสันโดษในการทำกัปปะ, ความสันโดษในการใช้สอย, ความสันโดษในการเว้นจากการสะสม, ความสันโดษในการสละ. තත්ථ සාදකභික්ඛුනා තෙමාසං නිබද්ධවාසං වසිත්වා එකමාසමත්තං විතක්කෙතුං වට්ටති. සො හි පවාරෙත්වා චීවරමාසෙ චීවරං කරොති, පංසුකූලිකො අඩ්ඪමාසෙනෙව කරොති. ඉදං මාසඩ්ඪමාසමත්තං විතක්කනං විතක්කසන්තොසො නාම. විතක්කසන්තොසෙන පන සන්තුට්ඨෙන භික්ඛුනා පාචීනඛණ්ඩරාජිවාසිකපංසුකූලිකත්ථෙරසදිසෙන භවිතබ්බං. ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดี (ในจีวรที่ทายกถวาย) อยู่ประจำตลอด ๓ เดือนแล้ว ควรจะตรึกนึกถึง (จีวร) ได้เพียงเดือนหนึ่งเท่านั้น. เพราะว่าภิกษุนั้นปวารณาแล้วย่อมทำจีวรในจีวรมาส ส่วนภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลย่อมทำ (จีวร) เพียงกึ่งเดือนเท่านั้น. การตรึกนึกถึงประมาณเดือนหนึ่งและกึ่งเดือนนี้ ชื่อว่า วิตักกสันโดษ. ก็ภิกษุผู้สันโดษด้วยวิตักกสันโดษ พึงเป็นเช่นกับพระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุล ผู้อยู่ในปาจีนขัณฑราชิ. ථෙරො කිර ‘‘චෙතියපබ්බතවිහාරෙ චෙතියං වන්දිස්සාමී’’ති ආගතො චෙතියං වන්දිත්වා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං චීවරං ජිණ්ණං, බහූනං වසනට්ඨානෙ ලභිස්සාමී’’ති. සො මහාවිහාරං ගන්ත්වා සඞ්ඝත්ථෙරං දිස්වා වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා තත්ථ වුත්ථො පුනදිවසෙ චීවරං ආදාය ආගන්ත්වා ථෙරං වන්දි. ථෙරො ‘‘කිං[Pg.279], ආවුසො’’ති ආහ. ගාමද්වාරං, භන්තෙ, ගමිස්සාමීති. අහම්පාවුසො, ගමිස්සාමීති. සාධු, භන්තෙති ගච්ඡන්තො මහාබොධිද්වාරකොට්ඨකෙ ඨත්වා ‘‘පුඤ්ඤවන්තානං වසනට්ඨානෙ මනාපං ලභිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අපරිසුද්ධො මෙ විතක්කො’’ති තතොව පටිනිවත්ති. පුනදිවසෙ අම්බඞ්ගණසමීපතො, පුනදිවසෙ මහාචෙතියස්ස උත්තරද්වාරතො තත්ථෙව පටිනිවත්තිත්වා චතුත්ථදිවසෙ ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. ථෙරො ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො විතක්කො න පරිසුද්ධො භවිස්සතී’’ති චීවරං ගහෙත්වා තෙන සද්ධිංයෙව පඤ්හං පුච්ඡමානො ගාමං පාවිසි. තඤ්ච රත්තිං එකො මනුස්සො උච්චාරපලිබුද්ධො සාටකෙයෙව වච්චං කත්වා තං සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩෙසි. පංසුකූලිකත්ථෙරො තං නීලමක්ඛිකාහි සම්පරිකිණ්ණං දිස්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙසි. මහාථෙරො ‘‘කිං, ආවුසො, සඞ්කාරට්ඨානස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාසී’’ති. නාහං, භන්තෙ, සඞ්කාරට්ඨානස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාමි, මය්හං පිතු දසබලස්ස පග්ගණ්හාමි, පුණ්ණදාසියා සරීරං පාරුපිත්වා ඡඩ්ඩිතං පංසුකූලං තුම්බමත්තෙ පාණකෙ විධුනිත්වා සුසානතො ගණ්හන්තෙන දුක්කරතරං කතං, භන්තෙති. මහාථෙරො ‘‘පරිසුද්ධො විතක්කො පංසුකූලිකස්සා’’ති චින්තෙසි. පංසුකූලිකත්ථෙරොපි තස්මිංයෙව ඨානෙ ඨිතො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා තීණි ඵලානි පත්තො තං සාටකං ගහෙත්වා චීවරං කත්වා පාරුපිත්වා පාචීනඛණ්ඩරාජිං ගන්ත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණි. ได้ยินว่า พระเถระมาด้วยคิดว่า “เราจักไหว้พระเจดีย์ที่เจติยบรรพตวิหาร” เมื่อไหว้พระเจดีย์แล้วได้คิดว่า “จีวรของเราเก่าแล้ว เราคงจะได้ในที่อยู่ของคนจำนวนมาก” ท่านจึงไปยังมหาวิหาร พบพระสังฆเถระแล้ว ถามหาที่พัก และได้พักอยู่ในที่นั้น. ในวันรุ่งขึ้น ท่านถือจีวรมาไหว้พระเถระ. พระเถระถามว่า “ท่านจะไปไหน อาวุโส” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปที่ประตูบ้าน” “อาวุโส แม้เราก็จะไป” “ดีละ ท่านผู้เจริญ” ขณะที่กำลังไป ท่านได้หยุดยืนที่ซุ้มประตูมหาโพธิ์แล้วคิดว่า “เราคงจะได้ผ้าที่น่าพอใจในที่อยู่ของผู้มีบุญ” แล้วคิดต่อไปว่า “ความตรึกของเราไม่บริสุทธิ์” จึงกลับจากที่นั้นนั่นเอง. ในวันรุ่งขึ้น ท่านก็กลับจากใกล้ลานมะม่วงอีก ในวันต่อมา ก็กลับจากทางประตูด้านทิศเหนือของมหาเจดีย์อีกเช่นกัน แล้วในวันที่สี่จึงเข้าไปหาพระเถระ. พระเถระคิดว่า “ความตรึกของภิกษุรูปนี้คงจะไม่บริสุทธิ์” จึงถือจีวรแล้วถามปัญหากับท่านพลางเข้าบ้านไปด้วยกัน. ในคืนนั้น ชายคนหนึ่งเปรอะเปื้อนด้วยอุจจาระ ได้ถ่ายอุจจาระลงบนผืนสาฎกแล้วทิ้งไว้ที่กองขยะ. พระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลเห็นผ้านั้นถูกหมู่แมลงวันหัวเขียวตอมเกาะอยู่ จึงประนมมือขึ้น. พระมหาเถระถามว่า “อาวุโส ท่านประนมมือกองขยะทำไม” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้ประนมมือกองขยะ แต่ประนมมือแด่พระทศพลผู้เป็นบิดาของข้าพเจ้า พระองค์ทรงทำกิจที่ทำได้ยากยิ่งกว่า คือทรงถือเอาผ้าบังสุกุลที่เขาห่อสรีระของนางปุณณทาสีแล้วทิ้งไว้ในป่าช้า ทรงสลัดสัตว์เล็กขนาดเท่าผลน้ำเต้าออก” พระมหาเถระคิดว่า “ความตรึกของภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลบริสุทธิ์แล้ว” ฝ่ายพระเถระผู้ทรงผ้าบังสุกุลก็ยืนอยู่ที่นั่นเอง เจริญวิปัสสนา บรรลุผล ๓ แล้วถือเอาผ้าสาฎกนั้นมาทำเป็นจีวรนุ่งห่ม กลับไปยังปาจีนขัณฑราชิ บรรลุอัคคผลคืออรหัตตผล. චීවරත්ථාය ගච්ඡන්තස්ස පන ‘‘කත්ථ ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ගමනං ගමනසන්තොසො නාම. පරියෙසන්තස්ස පන යෙන වා තෙන වා සද්ධිං අපරියෙසිත්වා ලජ්ජිං පෙසලං භික්ඛුං ගහෙත්වා පරියෙසනං පරියෙසනසන්තොසො නාම. එවං පරියෙසන්තස්ස ආහරියමානං චීවරං දූරතො දිස්වා ‘‘එතං මනාපං භවිස්සති, එතං අමනාප’’න්ති එවං අවිතක්කෙත්වා ථූලසුඛුමාදීසු යථාලද්ධෙනෙව සන්තුස්සනං පටිලාභසන්තොසො නාම. එවං ලද්ධං ගණ්හන්තස්සාපි ‘‘එත්තකං දුපට්ටස්ස භවිස්සති, එත්තකං එකපට්ටස්සා’’ති අත්තනො පහොනකමත්තෙනෙව සන්තුස්සනං මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො නාම. චීවරං පරියෙසන්තස්ස පන ‘‘අසුකස්ස ඝරද්වාරෙ මනාපං ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා ද්වාරපටිපාටියා චරණං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො නාම. ส่วนภิกษุผู้ไปเพื่อ (แสวงหา) จีวร การไปโดยตั้งกรรมฐานไว้เป็นเบื้องหน้า ไม่คิดว่า “เราจะได้ (จีวร) ที่ไหน” ชื่อว่า คมนสันโดษ. ส่วนภิกษุผู้แสวงหา การแสวงหาโดยไม่แสวงหาร่วมกับใครก็ได้ แต่เลือกแสวงหาร่วมกับภิกษุผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รัก ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ. เมื่อภิกษุแสวงหาอยู่อย่างนี้ ครั้นเห็นจีวรที่เขานำมาแต่ไกล ไม่ตรึกนึกไปว่า “ผืนนี้จะน่าพอใจ ผืนนี้จะไม่น่าพอใจ” แต่สันโดษตามที่ได้มานั่นแหละ ไม่ว่าจะเป็นผ้าหยาบหรือละเอียดเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ. แม้เมื่อรับจีวรที่ได้อย่างนั้น ก็สันโดษด้วยคิดเพียงว่า “เท่านี้จะพอสำหรับผ้าสองชั้น เท่านี้จะพอสำหรับผ้าชั้นเดียว” คือสันโดษตามประมาณที่พอแก่ตนนั่นเอง ชื่อว่า มัตตปฏิคคหณสันโดษ. ส่วนภิกษุผู้แสวงหาจีวร ไม่คิดว่า “เราจะได้ผ้าที่น่าพอใจที่ประตูเรือนของคนชื่อโน้น” แต่เที่ยวไปตามลำดับประตู ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ. ලූඛපණීතෙසු යෙන කෙනචි යාපෙතුං සක්කොන්තස්ස යථාලද්ධෙනෙව යාපනං යථාලාභසන්තොසො නාම. අත්තනො ථාමං ජානිත්වා යෙන යාපෙතුං සක්කොති, තෙන යාපනං යථාබලසන්තොසො නාම. මනාපං අඤ්ඤස්ස [Pg.280] දත්වා අත්තනා යෙන කෙනචි යාපනං යථාසාරුප්පසන්තොසො නාම. สำหรับภิกษุผู้สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าเศร้าหมองและประณีต การยังอัตภาพให้เป็นไปตามที่ได้มานั่นแหละ ชื่อว่า ยถาลาภสันโดษ. การรู้กำลังของตน สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรใด ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้น ชื่อว่า ยถาพลสันโดษ. การให้ผ้าที่น่าพอใจแก่ผู้อื่น ส่วนตนเองใช้สอยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ยถาสารุปปสันโดษ. ‘‘කත්ථ උදකං මනාපං, කත්ථ අමනාප’’න්ති අවිචාරෙත්වා යෙන කෙනචි ධොවනූපගෙන උදකෙන ධොවනං උදකසන්තොසො නාම. පණ්ඩුමත්තිකගෙරුකපූතිපණ්ණරසකිලිට්ඨානි පන උදකානි වජ්ජෙතුං වට්ටති. ධොවන්තස්ස පන මුග්ගරාදීහි අපහරිත්වා හත්ථෙහි මද්දිත්වා ධොවනං ධොවනසන්තොසො නාම. තථා අසුජ්ඣන්තං පණ්ණානි පක්ඛිපිත්වා තාපිතඋදකෙනාපි ධොවිතුං වට්ටති. එවං ධොවිත්වා කරොන්තස්ස ‘‘ඉදං ථූලං, ඉදං සුඛුම’’න්ති අකොපෙත්වා පහොනකනීහාරෙනෙව කරණං කරණසන්තොසො නාම. තිමණ්ඩලපතිච්ඡාදනමත්තස්සෙව කරණං පරිමාණසන්තොසො නාම. චීවරකරණත්ථාය පන මනාපං සුත්තං පරියෙසිස්සාමීති අවිචාරෙත්වා රථිකාදීසු වා දෙවට්ඨානෙ වා ආහරිත්වා පාදමූලෙ වා ඨපිතං යංකිඤ්චිදෙව සුත්තං ගහෙත්වා කරණං සුත්තසන්තොසො නාම. การซักด้วยน้ำชนิดใดชนิดหนึ่งที่เหมาะแก่การซัก โดยไม่พิจารณาว่า “น้ำที่ไหนน่าพอใจ น้ำที่ไหนไม่น่าพอใจ” ชื่อว่า อุทกสันโดษ แต่ส่วนน้ำที่เจือปนด้วยดินสีขาว ดินแดง ใบไม้เน่า หรือใบไม้ผุ ย่อมควรเว้นเสีย ส่วนการที่ภิกษุผู้ซัก ไม่ทุบด้วยค้อนเป็นต้น แต่ซักด้วยการขยี้ด้วยมือ ชื่อว่า โธวนสันโดษ เมื่อผ้าไม่สะอาด ควรที่จะซักด้วยน้ำต้มที่ใส่ใบไม้ลงไปด้วยก็ได้ การที่ภิกษุผู้ซักอย่างนี้แล้วทำจีวร โดยไม่ทำลายความสันโดษว่า “ผ้านี้หยาบ ผ้านี้ละเอียด” แต่ทำไปตามอาการที่พอเพียงเท่านั้น ชื่อว่า กรณสันโดษ การทำเพียงแค่พอปกปิดมณฑล ๓ ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ ส่วนการที่ภิกษุไม่พิจารณาว่า “เราจักแสวงหาด้ายที่น่าพอใจเพื่อประโยชน์แก่การทำจีวร” แต่ถือเอาด้ายชนิดใดชนิดหนึ่งที่เขานำมาวางไว้ที่ถนนเป็นต้น หรือที่เทวสถาน หรือที่ใกล้เท้า แล้วทำจีวร ชื่อว่า สุตตสันโดษ කුසිබන්ධනකාලෙ පන අඞ්ගුලමත්තෙ සත්ත වාරෙ න විජ්ඣිතබ්බං. එවං කරොන්තස්ස හි යො භික්ඛු සහායො න හොති, තස්ස වත්තභෙදොපි නත්ථි. තිවඞ්ගුලමත්තෙ පන සත්ත වාරෙ විජ්ඣිතබ්බං. එවං කරොන්තස්ස මග්ගප්පටිපන්නෙනාපි සහායෙන භවිතබ්බං. යො න හොති, තස්ස වත්තභෙදො. අයං සිබ්බනසන්තොසො නාම. රජන්තෙන පන කාළකච්ඡකාදීනි පරියෙසන්තෙන න චරිතබ්බං, සොමවක්කලාදීසු යං ලභති, තෙන රජිතබ්බං. අලභන්තෙන පන මනුස්සෙහි අරඤ්ඤෙ වාකං ගහෙත්වා ඡඩ්ඩිතරජනං වා භික්ඛූහි පචිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං වා ගහෙත්වා රජිතබ්බං. අයං රජනසන්තොසො නාම. නීලකද්දමකාළසාමෙසු යංකිඤ්චි ගහෙත්වා හත්ථිපිට්ඨෙ නිසින්නස්ස පඤ්ඤායමානකප්පකරණං කප්පසන්තොසො නාම. ส่วนในเวลาเย็บผ้าอนุวาต ไม่พึงเย็บ ๗ ฝีเข็มในระยะหนึ่งองคุลี จริงอยู่ ภิกษุผู้ทำอย่างนี้ แม้ไม่มีเพื่อนช่วย วัตรของเธอก็ไม่ขาด ส่วนในระยะสามองคุลี พึงเย็บ ๗ ฝีเข็ม เมื่อทำอย่างนี้ แม้ภิกษุผู้เดินทางก็พึงมีเพื่อนช่วย ภิกษุใดไม่มีเพื่อนช่วย วัตรของเธอย่อมขาด นี้ชื่อว่า สิพพนสันโดษ ส่วนภิกษุผู้ย้อม ไม่พึงเที่ยวแสวงหาน้ำย้อม เช่น น้ำย้อมดำที่ทำจากเปลือกไม้ฟาอองเป็นต้น ได้น้ำย้อมใดในบรรดาน้ำย้อมที่ทำจากเปลือกไม้โสมะเป็นต้น พึงย้อมด้วยน้ำย้อมนั้น ส่วนเมื่อไม่ได้ ก็พึงถือเอาน้ำย้อมที่พวกมนุษย์ถือเอาเปลือกไม้ในป่าแล้วทิ้งไป หรือถือเอากากย้อมที่พวกภิกษุเคี่ยวแล้วทิ้งไป มาย้อม นี้ชื่อว่า รชนสันโดษ การถือเอาสีใดสีหนึ่งในบรรดาสีเขียว สีโคลน หรือสีดำคล้ำ แล้วทำการพินทุ (กัปปะ) ให้ปรากฏแก่ผู้ที่นั่งอยู่บนหลังช้าง ชื่อว่า กัปปสันโดษ හිරිකොපීනප්පටිච්ඡාදනමත්තවසෙන පරිභුඤ්ජනං පරිභොගසන්තොසො නාම. දුස්සං පන ලභිත්වා සුත්තං වා සූචිං වා කාරකං වා අලභන්තෙන ඨපෙතුං වට්ටති, ලභන්තෙන න වට්ටති. කතම්පි සචෙ අන්තෙවාසිකාදීනං දාතුකාමො හොති, තෙ ච අසන්නිහිතා, යාව ආගමනා ඨපෙතුං වට්ටති. ආගතමත්තෙසු දාතබ්බං. දාතුං අසක්කොන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බං. අඤ්ඤස්මිං චීවරෙ සති පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතුං වට්ටති. අනධිට්ඨිතමෙව හි සන්නිධි [Pg.281] හොති, අධිට්ඨිතං න හොතීති මහාසීවත්ථෙරො ආහ. අයං සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො නාම. විස්සජ්ජෙන්තෙන පන න මුඛං ඔලොකෙත්වා දාතබ්බං, සාරණීයධම්මෙ ඨත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බන්ති අයං විස්සජ්ජනසන්තොසො නාම. การใช้สอยเพียงเพื่อปกปิดอวัยวะที่ก่อให้เกิดความละอาย ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ ส่วนเมื่อได้ผ้ามาแล้ว แต่ยังไม่ได้ด้าย หรือเข็ม หรือผู้ทำ ย่อมควรเก็บไว้ได้ เมื่อได้แล้ว ไม่ควรเก็บไว้ ถ้าแม้ทำจีวรเสร็จแล้ว ประสงค์จะให้อนุศาสกเป็นต้น และพวกเขายังไม่อยู่ใกล้ ย่อมควรเก็บไว้จนกว่าพวกเขาจะมา เมื่อพวกเขามาถึงแล้ว พึงให้ เมื่อไม่สามารถให้ได้ พึงอธิษฐาน เมื่อมีจีวรผืนอื่นอยู่ แม้ผ้าปูนอนก็ควรอธิษฐานได้ จริงอยู่ ผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐานเท่านั้น ชื่อว่าเป็นการสะสม ผ้าที่อธิษฐานแล้ว ไม่ชื่อว่าเป็นการสะสม ดังนี้ พระมหาศิวเถระกล่าวแล้ว นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ ส่วนภิกษุผู้สละ ไม่พึงมองหน้าแล้วให้ พึงตั้งอยู่ในสาราณียธรรมแล้วสละ ดังนี้ นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ චීවරප්පටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි නාම පංසුකූලිකඞ්ගඤ්චෙව තෙචීවරිකඞ්ගඤ්ච. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.24-25) වෙදිතබ්බා. ඉති චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි ද්වෙ ධුතඞ්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන්තො චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසවසෙන සන්තුට්ඨො හොතීති. ธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับจีวร ได้แก่ ปังสุกูลิกังคะ และ เตจีวริกังคะ คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น พึงทราบในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๒๔-๒๕) ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญจีวรสันโดษมหอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาธุดงค์ ๒ ประการนี้ ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้ ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งจีวรสันโดษมหอริยวงศ์ වණ්ණවාදීති එකො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති. එකො න සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො සන්තුට්ඨො චෙව හොති, සන්තොසස්ස ච වණ්ණං කථෙති. තං දස්සෙතුං ‘‘ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී’’ති වුත්තං. คำว่า วัณณวาที (ผู้กล่าวสรรเสริญคุณ) คือ ภิกษุบางรูปเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ ภิกษุบางรูปไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ ภิกษุบางรูปไม่เป็นผู้สันโดษด้วย และไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย ภิกษุบางรูปเป็นผู้สันโดษด้วย และกล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย เพื่อทรงแสดงภิกษุรูปนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา จ วัณณวาที” (เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ และกล่าวสรรเสริญคุณ) අනෙසනන්ති දූතෙය්‍යපහිනගමනානුයොගපභෙදං නානප්පකාරං අනෙසනං. අප්පතිරූපන්ති අයුත්තං. අලද්ධා චාති අලභිත්වා. යථා එකච්චො ‘‘කථං නු ඛො චීවරං ලභිස්සාමී’’ති පුඤ්ඤවන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං එකතො හුත්වා කොහඤ්ඤං කරොන්තො උත්තසති පරිතස්සති, සන්තුට්ඨො භික්ඛු එවං අලද්ධා චීවරං න පරිතස්සති. ලද්ධා චාති ධම්මෙන සමෙන ලභිත්වා. අගධිතොති විගතලොභගිද්ධො. අමුච්ඡිතොති අධිමත්තතණ්හාය මුච්ඡං අනාපන්නො. අනජ්ඣොපන්නොති තණ්හාය අනොත්ථතො අපරියොනද්ධො. ආදීනවදස්සාවීති අනෙසනාපත්තියඤ්ච ගෙධිතපරිභොගෙ ච ආදීනවං පස්සමානො. නිස්සරණපඤ්ඤොති ‘‘යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා’’ති වුත්තං නිස්සරණමෙව පජානන්තො. คำว่า อเนสนัง คือ การแสวงหาที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ ซึ่งจำแนกเป็นการประกอบเนืองๆ ในการเป็นทูต การเป็นคนรับใช้ไป คำว่า อัปปติรูปัง คือ ไม่สมควร คำว่า อลัทธา จ คือ ไม่ได้แล้ว เหมือนอย่างที่ภิกษุบางรูปคิดว่า “ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะได้จีวร” แล้วอยู่ร่วมกับภิกษุผู้มีบุญ ทำการหลอกลวง ย่อมหวาดสะดุ้ง กระสับกระส่าย แต่ภิกษุผู้สันโดษ เมื่อไม่ได้จีวร ย่อมไม่กระสับกระส่ายอย่างนั้น คำว่า ลัทธา จ คือ ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ คำว่า อคธิโต คือ ผู้ปราศจากความโลภและความอยาก คำว่า อมุจฉิโต คือ ผู้ไม่ถึงความมัวเมาด้วยตัณหาอันยิ่ง คำว่า อนัชโฌปันโน คือ ผู้ไม่ถูกตัณหาครอบงำ ไม่ถูกตัณหาหุ้มห่อ คำว่า อาทีนวทัสสาวี คือ ผู้เห็นโทษในอาบัติเพราะการแสวงหาที่ไม่สมควร และในปริโภคด้วยความอยาก คำว่า นิสสรณปัญโญ คือ ผู้รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกที่ตรัสไว้ว่า “เพียงเพื่อบำบัดความหนาว” เท่านั้น ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියාති යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨියා. නෙවත්තානුක්කංසෙතීති ‘‘අහං පංසුකූලිකො, මයා උපසම්පදමාළෙයෙව පංසුකූලිකඞ්ගං ගහිතං, කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති අත්තුක්කංසනං න කරොති. නො පරං වම්භෙතීති ‘‘ඉමෙ පනඤ්ඤෙ භික්ඛූ න පංසුකූලිකා’’ති වා, ‘‘පංසුකූලිකඞ්ගමත්තම්පි එතෙසං නත්ථී’’ති වා එවං පරං න වම්භෙති. යො හි තත්ථ දක්ඛොති යො තස්මිං චීවරසන්තොසෙ වණ්ණවාදාදීසු වා දක්ඛො ඡෙකො [Pg.282] බ්‍යත්තො. අනලසොති සාතච්චකිරියාය ආලසියවිරහිතො. සම්පජානො පටිස්සතොති සම්පජානපඤ්ඤාය චෙව සතියා ච යුත්තො. අරියවංසෙ ඨිතොති අරියවංසෙ පතිට්ඨිතො. คำว่า อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา คือ ด้วยความสันโดษในจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า เนวัตตานุกกังเสติ คือ ไม่ทำการยกตนว่า “เราเป็นผู้ทรงผ้าบังสุกุล เราสมาทานปังสุกูลิกังคะในท่ามกลางสีมาที่อุปสมบทนั่นเทียว ใครเล่าจะเหมือนเรา” คำว่า โน ปรัง วัมเภติ คือ ไม่ข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า “ก็ภิกษุอื่นเหล่านี้ ไม่ใช่ผู้ทรงผ้าบังสุกุล” หรือว่า “แม้เพียงปังสุกูลิกังคะก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้” คำว่า โย หิ ตัตถ ทักโข คือ ภิกษุใดเป็นผู้ฉลาด หลักแหลม คล่องแคล่ว ในจีวรสันโดษนั้น หรือในการกล่าวสรรเสริญคุณเป็นต้น คำว่า อนลโส คือ ผู้ปราศจากความเกียจคร้านด้วยการทำอย่างต่อเนื่อง คำว่า สัมปชาโน ปฏิสสโต คือ ผู้ประกอบด้วยสัมปชัญญะและสติ คำว่า อริยวังเส ฐิโต คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในอริยวงศ์ ඉතරීතරෙන පිණ්ඩපාතෙනාති යෙන කෙනචි පිණ්ඩපාතෙන. එත්ථාපි පිණ්ඩපාතො ජානිතබ්බො, පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, පිණ්ඩපාතසන්තොසො ජානිතබ්බො, පිණ්ඩපාතප්පටිසංයුත්තං ධුතඞ්ගං ජානිතබ්බං. තත්ථ පිණ්ඩපාතොති ඔදනො කුම්මාසො සත්තු මච්ඡො මංසං ඛීරං දධි සප්පි නවනීතං තෙලං මධු ඵාණිතං යාගු ඛාදනීයං සායනීයං ලෙහනීයන්ති සොළස පිණ්ඩපාතා. คำว่า ด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ คือ ด้วยบิณฑบาตอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ในสันโดษในบิณฑบาตนี้ พึงรู้จักบิณฑบาต พึงรู้จักเขตแห่งบิณฑบาต พึงรู้จักสันโดษในบิณฑบาต พึงรู้จักธุดงค์ที่เกี่ยวกับบิณฑบาต ในข้อเหล่านั้น คำว่า บิณฑบาต ได้แก่ ข้าวสุก ขนมกุมมาส ขนมสัตตุ ปลา เนื้อ นมสด นมส้ม เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ข้าวต้ม ของขบเคี้ยว ของลิ้ม ของเลีย บิณฑบาตมี 16 อย่าง පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තන්ති සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්තං නිමන්තනං සලාකභත්තං පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකභත්තං ආගන්තුකභත්තං ගමිකභත්තං ගිලානභත්තං ගිලානුපට්ඨාකභත්තං ධුරභත්තං කුටිභත්තං වාරභත්තං විහාරභත්තන්ති පන්නරස පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තානි. คำว่า เขตแห่งบิณฑบาต ได้แก่ สังฆภัต อุทเทสภัต นิมันตนภัต สลากภัต ปักขิกภัต อุโปสถิกภัต ปาฏิปทิกภัต อาคันตุกภัต คมิกภัต คิลานภัต คิลานุปัฏฐากภัต ธุรภัต กุฏิภัต วารภัต วิหารภัต เขตแห่งบิณฑบาตมี 15 อย่าง පිණ්ඩපාතසන්තොසොති පිණ්ඩපාතෙ විතක්කසන්තොසො ගමනසන්තොසො පරියෙසනසන්තොසො පටිලාභසන්තොසො පටිග්ගහණසන්තොසො මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසො උපකාරසන්තොසො පරිමාණසන්තොසො පරිභොගසන්තොසො සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො විස්සජ්ජනසන්තොසොති පන්නරස සන්තොසා. คำว่า สันโดษในบิณฑบาต ได้แก่ สันโดษในวิตก สันโดษในการไป สันโดษในการแสวงหา สันโดษในการได้ สันโดษในการรับ สันโดษในการรับตามประมาณ สันโดษในการเว้นจากความตะกละ สันโดษตามมีตามได้ สันโดษตามกำลัง สันโดษตามความเหมาะสม สันโดษในอุปการะ สันโดษในประมาณ สันโดษในการบริโภค สันโดษในการเว้นจากการสะสม สันโดษในการสละ สันโดษมี 15 อย่าง තත්ථ සාදකො භික්ඛු මුඛං ධොවිත්වා විතක්කෙති. පිණ්ඩපාතිකෙන පන ගණෙන සද්ධිං චරතා සායං ථෙරූපට්ඨානකාලෙ ‘‘ස්වෙ කත්ථ පිණ්ඩාය චරිස්සාමාති? අසුකගාමෙ, භන්තෙ’’ති එත්තකං චින්තෙත්වා තතො පට්ඨාය න විතක්කෙතබ්බං. එකචාරිකෙන විතක්කමාළකෙ ඨත්වා විතක්කෙතබ්බං. තතො පට්ඨාය විතක්කෙන්තො අරියවංසා චුතො හොති පරිබාහිරො. අයං විතක්කසන්තොසො නාම. ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดีในอาหาร ล้างปากแล้วย่อมตรึก ส่วนภิกษุผู้ถือบิณฑปาติกธุดงค์ เที่ยวไปกับหมู่คณะ ในเวลาเย็น ตอนอุปัฏฐากพระเถระ เมื่อพระเถระถามว่า "พรุ่งนี้ เราจะเที่ยวบิณฑบาตที่ไหนกัน" (ก็ตอบว่า) "ที่บ้านโน้น ขอรับ" ครั้นคิดเพียงเท่านี้แล้ว จำเดิมแต่นั้นไป ไม่พึงตรึก ภิกษุผู้เที่ยวไปผู้เดียว พึงยืนที่ลานวิตกแล้วตรึก จำเดิมแต่นั้นไป ภิกษุผู้ตรึกอยู่ ย่อมเคลื่อนจากอริยวงศ์ เป็นคนภายนอก นี้ชื่อว่า วิตักกสันโดษ පිණ්ඩාය පවිසන්තෙන ‘‘කුහිං ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙන ගන්තබ්බං. අයං ගමනසන්තොසො නාම. පරියෙසන්තෙන යං වා තං වා අග්ගහෙත්වා ලජ්ජිං පෙසලමෙව ගහෙත්වා පරියෙසිතබ්බං. අයං පරියෙසනසන්තොසො නාම. දූරතොව ආහරියමානං දිස්වා ‘‘එතං මනාපං[Pg.283], එතං අමනාප’’න්ති චිත්තං න උප්පාදෙතබ්බං. අයං පටිලාභසන්තොසො නාම. ‘‘ඉමං මනාපං ගණ්හිස්සාමි, ඉමං අමනාපං න ගණ්හිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා යංකිඤ්චි යාපනමත්තං ගහෙතබ්බමෙව. අයං පටිග්ගහණසන්තොසො නාම. ภิกษุเมื่อเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ไม่พึงคิดว่า "จักได้ที่ไหน" พึงมีกรรมฐานเป็นเบื้องหน้าแล้วไป นี้ชื่อว่า คมนสันโดษ เมื่อแสวงหา ไม่พึงพาภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไป พึงพาแต่ภิกษุผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รักไปแสวงหา นี้ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ เห็นอาหารที่เขานำมาแต่ไกล ไม่พึงให้จิตเกิดขึ้นว่า "สิ่งนี้น่าพอใจ สิ่งนี้ไม่น่าพอใจ" นี้ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ ไม่พึงคิดว่า "เราจักรับสิ่งนี้น่าพอใจ เราจักไม่รับสิ่งนี้ไม่น่าพอใจ" พึงรับแต่อย่างใดอย่างหนึ่งเพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไป นี้ชื่อว่า ปฏิคคหณสันโดษ එත්ථ පන දෙය්‍යධම්මො බහු, දායකො අප්පං දාතුකාමො, අප්පං ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මොපි බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, පමාණෙනෙව ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො න බහු, දායකොපි අප්පං දාතුකාමො, අප්පං ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො න බහු, දායකො පන බහුං දාතුකාමො, පමාණෙන ගහෙතබ්බං. පටිග්ගහණස්මිඤ්හි මත්තං අජානන්තො මනුස්සානං පසාදං මක්ඛෙති, සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙති, සාසනං න කරොති, විජාතමාතුයාපි චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. ඉති මත්තං ජානිත්වාව පටිග්ගහෙතබ්බන්ති අයං මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො නාම. අඩ්ඪකුලානියෙව අගන්ත්වා ද්වාරපටිපාටියා ගන්තබ්බං. අයං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො නාම. යථාලාභසන්තොසාදයො චීවරෙ වුත්තනයා එව. อนึ่ง ในการรับนี้ ถ้าไทยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย พึงรับแต่น้อย ถ้าไทยธรรมก็มีมาก และทายกก็ประสงค์จะถวายมาก พึงรับแต่โดยประมาณ ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก และทายกก็ประสงค์จะถวายน้อย พึงรับแต่น้อย ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก พึงรับโดยประมาณ เพราะว่า ภิกษุผู้ไม่รู้จักประมาณในการรับ ย่อมลบหลู่ความเลื่อมใสของมนุษย์ทั้งหลาย ย่อมทำลายศรัทธาไทยธรรม ไม่ทำตามคำสอน แม้จิตของมารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่อาจจะยึดเหนี่ยวไว้ได้ ด้วยเหตุนี้ พึงรู้ประมาณแล้วจึงรับ นี้ชื่อว่า มัตตปฏิคคหณสันโดษ ไม่พึงไปเฉพาะแต่สกุลที่มั่งคั่ง พึงไปตามลำดับประตู นี้ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ ยถาลาภสันโดษเป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเรื่องจีวรนั่นเอง පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘සමණධම්මං අනුපාලෙස්සාමී’’ති එවං උපකාරං ඤත්වා පරිභුඤ්ජනං උපකාරසන්තොසො නාම. පත්තං පූරෙත්වා ආනීතං න පටිග්ගහෙතබ්බං. අනුපසම්පන්නෙ සති තෙන ගාහාපෙතබ්බං, අසති හරාපෙත්වා පටිග්ගහණමත්තං ගහෙතබ්බං. අයං පරිමාණසන්තොසො නාම. ‘‘ජිඝච්ඡාය පටිවිනොදනං ඉදමෙත්ථ නිස්සරණ’’න්ති එවං පරිභුඤ්ජනං පරිභොගසන්තොසො නාම. නිදහිත්වා න පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති අයං සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො නාම. මුඛං අනොලොකෙත්වා සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙන විස්සජ්ජෙතබ්බං. අයං විස්සජ්ජනසන්තොසො නාම. การบริโภคบิณฑบาตแล้วรู้คุณอย่างนี้ว่า "เราจักรักษาไว้ซึ่งสมณธรรม" ชื่อว่า อุปการสันโดษ อาหารที่เขาใส่มาเต็มบาตร ไม่พึงรับ เมื่อมีอนุปสัมบันอยู่ พึงให้เขาถือไว้ เมื่อไม่มี พึงให้คนนำไปแล้วรับเพียงสักว่าประเคน นี้ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ การบริโภคอย่างนี้ว่า "การบรรเทาความหิวเป็นนิสสรณะในบิณฑบาตนี้" ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ การไม่เก็บสะสมไว้แล้วบริโภค นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ ไม่พึงมองดูหน้า ตั้งอยู่ในสาราณิยธรรมแล้วพึงสละให้ นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ පිණ්ඩපාතප්පටිසංයුත්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ්ගානි පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං සපදානචාරිකඞ්ගං එකාසනිකඞ්ගං පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගන්ති. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.26-30) වුත්තා. ඉති පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ගොපෙති, ඉමානි ගොපෙන්තො පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨො හොති. වණ්ණවාදීතිආදීනි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. อนึ่ง ธุดงค์ที่เกี่ยวกับบิณฑบาตมี 5 อย่าง คือ ปิณฑปาติกังคะ สปทานจาริกังคะ เอกาสนิกังคะ ปัตตปิณฑิกังคะ ขลุปัจฉาภัตติกังคะ คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือสันโดษในบิณฑบาตให้บริบูรณ์ ย่อมคุ้มครองธุดงค์ 5 ประการเหล่านี้ เมื่อคุ้มครองธุดงค์เหล่านี้อยู่ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยมหาอริยวงศ์คือสันโดษในบิณฑบาต บทว่า วณฺณวาที เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง සෙනාසනෙනාති ඉධ සෙනාසනං ජානිතබ්බං, සෙනාසනක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, සෙනාසනසන්තොසො ජානිතබ්බො, සෙනාසනප්පටිසංයුත්තං ධුතඞ්ගං [Pg.284] ජානිතබ්බං. තත්ථ සෙනාසනන්ති මඤ්චො පීඨං භිසි බිම්බොහනං විහාරො අඩ්ඪයොගො පාසාදො හම්මියං ගුහා ලෙණං අට්ටො මාළො වෙළුගුම්බො රුක්ඛමූලං යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්තීති ඉමානි පන්නරස සෙනාසනානි. ในคำว่า ด้วยเสนาสนะ นี้ พึงรู้จักเสนาสนะ พึงรู้จักเขตแห่งเสนาสนะ พึงรู้จักสันโดษในเสนาสนะ พึงรู้จักธุดงค์ที่เกี่ยวกับเสนาสนะ ในข้อเหล่านั้น คำว่า เสนาสนะ ได้แก่ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน วิหาร อัฒโณม ปราสาท เรือนมียอด ถ้ำ ซอกเขา หอสูง มณฑป กอไผ่ โคนต้นไม้ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นอยู่ เสนาสนะมี 15 อย่างเหล่านี้ සෙනාසනක්ඛෙත්තන්ති සඞ්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත්තතො වා අත්තනො වා ධනෙන පංසුකූලං වාති ඡ ඛෙත්තානි. คำว่า เขตแห่งเสนาสนะ ได้แก่ ที่ได้จากสงฆ์ หรือจากคณะ หรือจากญาติ หรือจากมิตร หรือด้วยทรัพย์ของตน หรือที่เป็นปังสุกูละ เขตมี 6 อย่าง සෙනාසනසන්තොසොති සෙනාසනෙ විතක්කසන්තොසාදයො පන්නරස සන්තොසා. තෙ පිණ්ඩපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සෙනාසනප්පටිසංයුත්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ආරඤ්ඤිකඞ්ගං රුක්ඛමූලිකඞ්ගං අබ්භොකාසිකඞ්ගං සොසානිකඞ්ගං යථාසන්ථතිකඞ්ගන්ති. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.31-35) වුත්තා. ඉති සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන්තො සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨො හොති. คำว่า เสนาสนสันโดษ คือ สันโดษ ๑๕ อย่าง มีวิตักกสันโดษเป็นต้นในเสนาสนะ สันโดษเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในปิณฑปาตสันโดษนั่นเทียว ส่วนธุดงค์ ๕ ที่เนื่องด้วยเสนาสนะ ได้แก่ อารัญญิกังคะ รุกขมูลิกังคะ อัพโภกาสิกังคะ โสสานิกังคะ และยถาสันถติกังคะ เรื่องราวโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้น พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญเสนาสนสันโดษมหอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ ประการเหล่านี้ ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้อยู่ ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษด้วยเสนาสนสันโดษมหอริยวงศ์ ගිලානපච්චයො පන පිණ්ඩපාතෙයෙව පවිට්ඨො. තත්ථ යථාලාභයථාබලයථාසාරුප්පසන්තොසෙනෙව සන්තුස්සිතබ්බං. නෙසජ්ජිකඞ්ගං භාවනාරාමඅරියවංසං භජති. වුත්තම්පි චෙතං – ส่วนคิลานปัจจัย จัดเข้าในปิณฑปาตสันโดษนั่นเทียว ในคิลานปัจจัยนั้น พึงสันโดษด้วยยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ และยถาสารุปปสันโดษเท่านั้น เนสัชชิกังคะ จัดเข้าในภาวนารามอริยวงศ์ และมีคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘පඤ්ච සෙනාසනෙ වුත්තා, පඤ්ච ආහාරනිස්සිතා; එකො වීරියසංයුත්තො, ද්වෙ ච චීවරනිස්සිතා’’ති. “ธุดงค์ ๕ ท่านกล่าวว่าอาศัยเสนาสนะ, ๕ อาศัยอาหาร, ๑ ประกอบด้วยความเพียร, และ ๒ อาศัยจีวร” ඉති භගවා පථවිං පත්ථරමානො විය සාගරකුච්ඡිං පූරයමානො විය ආකාසං විත්ථාරයමානො විය ච පඨමං චීවරසන්තොසං අරියවංසං කථෙත්වා චන්දං උට්ඨාපෙන්තො විය සූරියං උල්ලඞ්ඝෙන්තො විය ච දුතියං පිණ්ඩපාතසන්තොසං කථෙත්වා සිනෙරුං උක්ඛිපන්තො විය තතියං සෙනාසනසන්තොසං අරියවංසං කථෙත්වා ඉදානි සහස්සනයපටිමණ්ඩිතං චතුත්ථං භාවනාරාමං අරියවංසං කථෙතුං පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතීති දෙසනං ආරභි. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสอริยวงศ์คือจีวรสันโดษเป็นข้อแรก ราวกับทรงแผ่แผ่นดิน ราวกับทรงยังท้องมหาสมุทรให้เต็ม และราวกับทรงขยายอากาศแล้ว ครั้นตรัสปิณฑปาตสันโดษเป็นข้อที่สอง ราวกับทรงยังดวงจันทร์ให้ขึ้น และราวกับทรงยังดวงอาทิตย์ให้ลอยเด่นแล้ว ครั้นตรัสอริยวงศ์คือเสนาสนสันโดษเป็นข้อที่สาม ราวกับทรงยกภูเขาสิเนรุขึ้นแล้ว บัดนี้ เพื่อจะตรัสอริยวงศ์คือภาวนารามะ ประดับด้วยนัยนับพันเป็นข้อที่สี่ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนาว่า “ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหติ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ยินดีในภาวนา) තත්ථ ආරමණං ආරාමො, අභිරතීති අත්ථො. භාවනාය ආරාමො අස්සාති භාවනාරාමො. භාවනාය රතොති භාවනාරතො. පඤ්චවිධෙ පහානෙ ආරාමො අස්සාති පහානාරාමො. අපිච භාවෙන්තො [Pg.285] රමතීති භාවනාරාමො. පජහන්තො රමතීති පහානාරාමොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අයඤ්හි චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ භාවෙන්තො රමති, රතිං වින්දතීති අත්ථො. තථා චත්තාරො සම්මප්පධානෙ. චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ, සත්ත අනුපස්සනා, අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා, සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ, අට්ඨතිංස ආරම්මණවිභත්තියො භාවෙන්තො රමති, රතිං වින්දති. කාමච්ඡන්දාදයො පන කිලෙසෙ පජහන්තො රමති, රතිං වින්දති. ในบทนั้น คำว่า อารมณัง คือ อาราโม แปลว่า ความเพลิดเพลิน, ความยินดียิ่ง ความยินดีในภาวนาของบุคคลนั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภาวนาราโม ผู้ยินดีแล้วในภาวนา ชื่อว่า ภาวนารโต ความยินดีในปหานะ ๕ อย่างของบุคคลนั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปหานาราโม อีกอย่างหนึ่ง ย่อมยินดีเมื่อเจริญอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภาวนาราโม ย่อมยินดีเมื่อละอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปหานาราโม พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้ จริงอยู่ ภิกษุนี้ย่อมยินดีเมื่อเจริญสติปัฏฐาน ๔ อธิบายว่า ย่อมได้ความเพลิดเพลิน (ย่อมยินดีเมื่อเจริญ) สัมมัปปธาน ๔, อิทธิบาท ๔, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, โพชฌงค์ ๗, อนุสัปปนา ๗, มหาวิปัสสนา ๑๘, โพธิปักขิยธรรม ๓๗, อารัมมณวิภัตติ ๓๘ ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมยินดี ย่อมได้ความเพลิดเพลิน ส่วนเมื่อละกิเลสมีกามฉันทะเป็นต้น ย่อมยินดี ย่อมได้ความเพลิดเพลิน ඉමෙසු පන චතූසු අරියවංසෙසු පුරිමෙහි තීහි තෙරසන්නං ධුතඞ්ගානං චතුපච්චයසන්තොසස්ස ච වසෙන සකලං විනයපිටකං කථිතං හොති, භාවනාරාමෙන අවසෙසං පිටකද්වයං. ඉමං පන භාවනාරාමං අරියවංසං කථෙන්තෙන භික්ඛුනා පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියා කථෙතබ්බො, දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො, මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො, අභිධම්මෙ නිද්දෙසපරියායෙන කථෙතබ්බො. ก็ในอริยวงศ์ ๔ เหล่านี้ ด้วยอริยวงศ์ ๓ ข้อแรก เป็นอันท่านกล่าววินัยปิฎกทั้งหมด ด้วยสามารถแห่งธุดงค์ ๑๓ และสันโดษในปัจจัย ๔ ด้วยภาวนารามอริยวงศ์ เป็นอันท่านกล่าวปิฎกที่เหลืออีก ๒ ก็เมื่อภิกษุจะกล่าวอริยวงศ์คือภาวนารามะนี้ พึงกล่าวด้วยเนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรค พึงกล่าวโดยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย พึงกล่าวโดยปริยายแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย พึงกล่าวโดยปริยายแห่งนิทเทสในอภิธรรม තත්ථ පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියාති – ในบรรดาปริยายเหล่านั้น เนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรค มีดังนี้ – ‘‘නෙක්ඛම්මං භාවෙන්තො රමති, කාමච්ඡන්දං පජහන්තො රමති. අබ්‍යාපාදං, බ්‍යාපාදං… ආලොකසඤ්ඤං… ථිනමිද්ධං… අවික්ඛෙපං, උද්ධච්චං… ධම්මවවත්ථානං… විචිකිච්ඡං… ඤාණං… අවිජ්ජං… පාමොජ්ජං… අරතිං… පඨමජ්ඣානං, පඤ්ච නීවරණෙ… දුතියජ්ඣානං… විතක්කවිචාරෙ… තතියජ්ඣානං… පීතිං… චතුත්ථජ්ඣානං… සුඛදුක්ඛෙ… ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිං භාවෙන්තො රමති, රූපසඤ්ඤං පටිඝසඤ්ඤං නානත්තසඤ්ඤං පජහන්තො රමති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං භාවෙන්තො රමති, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං පජහන්තො රමති. “ย่อมยินดีเมื่อเจริญเนกขัมมะ ย่อมยินดีเมื่อละกามฉันทะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอพยาบาท ย่อมยินดีเมื่อละพยาบาท ย่อมยินดีเมื่อเจริญอาโลกสัญญา ย่อมยินดีเมื่อละถีนมิทธะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอวิกเขปะ ย่อมยินดีเมื่อละอุทธัจจะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญธัมมววัตถาน ย่อมยินดีเมื่อละวิจิกิจฉา ย่อมยินดีเมื่อเจริญญาณ ย่อมยินดีเมื่อละอวิชชา ย่อมยินดีเมื่อเจริญความปราโมทย์ ย่อมยินดีเมื่อละความไม่ยินดี ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฐมฌาน ย่อมยินดีเมื่อละนิวรณ์ ๕ ย่อมยินดีเมื่อเจริญทุติยฌาน ย่อมยินดีเมื่อละวิตกวิจาร ย่อมยินดีเมื่อเจริญตติยฌาน ย่อมยินดีเมื่อละปีติ ย่อมยินดีเมื่อเจริญจตุตถฌาน ย่อมยินดีเมื่อละสุขและทุกข์ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอากาสานัญจายตนสมาบัติ ย่อมยินดีเมื่อละรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา และนานัตตสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิญญาณัญจายตนสมาบัติ...ฯลฯ... ย่อมยินดีเมื่อเจริญเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ย่อมยินดีเมื่อละอากิญจัญญายตนสัญญา ‘‘අනිච්චානුපස්සනං භාවෙන්තො රමති, නිච්චසඤ්ඤං පජහන්තො රමති. දුක්ඛානුපස්සනං… සුඛසඤ්ඤං… අනත්තානුපස්සනං… අත්තසඤ්ඤං… නිබ්බිදානුපස්සනං… නන්දිං… විරාගානුපස්සනං… රාගං… නිරොධානුපස්සනං… සමුදයං… පටිනිස්සග්ගානුපස්සනං… ආදානං… ඛයානුපස්සනං … ඝනසඤ්ඤං… වයානුපස්සනං… ආයූහනං… විපරිණාමානුපස්සනං… ධුවසඤ්ඤං… අනිමිත්තානුපස්සනං [Pg.286]… නිමිත්තං… අප්පණිහිතානුපස්සනං… පණිධිං… සුඤ්ඤතානුපස්සනං… අභිනිවෙසං… අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනං… සාරාදානාභිනිවෙසං… යථාභූතඤාණදස්සනං… සම්මොහාභිනිවෙසං… ආදීනවානුපස්සනං… ආලයාභිනිවෙසං… පටිසඞ්ඛානුපස්සනං… අප්පටිසඞ්ඛං… විවට්ටානුපස්සනං… සංයොගාභිනිවෙසං… සොතාපත්තිමග්ගං… දිට්ඨෙකට්ඨෙ කිලෙසෙ… සකදාගාමිමග්ගං… ඔළාරිකෙ කිලෙසෙ… අනාගාමිමග්ගං… අනුසහගතෙ කිලෙසෙ… අරහත්තමග්ගං භාවෙන්තො රමති, සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තො රමතී’’ති (පටි. ම. 1.41,95). “ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนิจจานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนิจจสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญทุกขานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสุขสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนัตตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอัตตสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญนิพพิทานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนันทิ ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิราคานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละราคะ ย่อมยินดีเมื่อเจริญนิโรธานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสมุทัย ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฏินิสสัคคานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความยึดมั่น ย่อมยินดีเมื่อเจริญขยานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละฆนสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวยานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความพยายามปรุงแต่ง ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิปริณามานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละธุวสัญญา ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนิมิตตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละนิมิต ย่อมยินดีเมื่อเจริญอัปปณิหิตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความปรารถนา ย่อมยินดีเมื่อเจริญสุญญตานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสาราทานาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญยถาภูตญาณทัสสนะ ย่อมยินดีเมื่อละสัมโมหาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญอาทีนวานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละอาลยาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญปฏิสังขานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละความไม่พิจารณา ย่อมยินดีเมื่อเจริญวิวัฏฏานุปัสสนา ย่อมยินดีเมื่อละสังโยคาภินิเวส ย่อมยินดีเมื่อเจริญโสดาปัตติมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสที่มีทิฏฐิเป็นพวกเดียวกัน ย่อมยินดีเมื่อเจริญสกทาคามิมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสอย่างหยาบ ย่อมยินดีเมื่อเจริญอนาคามิมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสอย่างละเอียด ย่อมยินดีเมื่อเจริญอรหัตตมรรค ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสทั้งปวง” එවං පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියා කථෙතබ්බො. พึงกล่าวด้วยเนกขัมมปาฬิในปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙනාති – โดยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย มีดังนี้ – ‘‘එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති, එකං ධම්මං පජහන්තො රමති…පෙ… දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති, දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති. කතමං එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති? කායගතාසතිං සාතසහගතං, ඉමං එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති. කතමං එකං ධම්මං පජහන්තො රමති? අස්මිමානං, ඉමං එකං ධම්මං පජහන්තො රමති. කතමෙ ද්වෙ ධම්මෙ…පෙ… කතමෙ දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති? දස කසිණායතනානි, ඉමෙ දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති. කතමෙ දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති? දස මිච්ඡත්තෙ, ඉමෙ දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති (දී. නි. 3.351-360). “ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการ ย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการ... ย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการ ย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการ. ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการ คืออะไร? คือการเจริญกายคตาสติที่ประกอบด้วยความสุข ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 1 ประการนี้. ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการ คืออะไร? คือการละอัสมิมานะ ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 1 ประการนี้. ธรรม 2 ประการ... ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการ คืออะไร? คือกสิณายตนะ 10 ภิกษุย่อมยินดีในการเจริญธรรม 10 ประการนี้. ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการ คืออะไร? คือมิจฉัตตะ 10 ภิกษุย่อมยินดีในการละธรรม 10 ประการนี้. ดูกรภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในการภาวนา” (ที. ปา. 11/351-360). එවං දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො. พึงกล่าวโดยนัยแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกายอย่างนี้. මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙනාති – คำว่า โดยนัยแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย ความว่า - ‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො…පෙ… යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය. අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොති භාවනාරතො. පහානාරාමො හොති පහානරතො. පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ගච්ඡන්තො වා ගච්ඡාමීති පජානාති…පෙ… පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං…පෙ… පූතීනි චුණ්ණකජාතානි. සො ඉමමෙව කායං [Pg.287] උපසංහරති ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති. ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති (ම. නි. 1.106 ආදයො). “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางสายเอก... เพียงเพื่อความรู้ เพียงเพื่อความระลึกได้ และเธอเป็นผู้ที่ตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย ไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา เป็นผู้รื่นเริงในภาวนา เป็นผู้มายินดีในการละ เป็นผู้รื่นเริงในการละ ดูกรภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง เมื่อภิกษุเดินอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดินอยู่’... อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า... จนกลายเป็นผงละเอียด ภิกษุนั้นย่อมนำเข้ามาเปรียบเทียบกับกายนี้เองว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีลักษณะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ดังนี้ เธอย่อมพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่... ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา” (ม. นิ. ๑.๑๐๖ เป็นต้น) එවං මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො. พึงกล่าวโดยนัยแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกายอย่างนี้ අභිධම්මෙ නිද්දෙසපරියායෙනාති සබ්බෙපි සඞ්ඛතෙ ‘‘අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො …පෙ… සංකිලෙසිකධම්මතො පස්සන්තො රමති, එවං ඛො භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති (මහානි. 13; චූළනි. උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 39, නන්දමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 51). එවං නිද්දෙසපරියායෙන කථෙතබ්බො. โดยนัยแห่งนิทเทสในพระอภิธรรม พึงกล่าวว่า ‘เมื่อพิจารณาเห็นสังขตธรรมทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นฝี... โดยความเป็นธรรมที่เศร้าหมอง ย่อมรื่นเริงอยู่ ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าเป็นผู้มายินดีในภาวนา’ พึงกล่าวโดยนัยแห่งนิทเทสอย่างนี้ නෙවත්තානුක්කංසෙතීති ‘‘අජ්ජ මෙ සට්ඨි වා සත්තති වා වස්සානි අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති එවං අත්තුක්කංසනං න කරොති. නො පරං වම්භෙතීති ‘‘අනිච්චං දුක්ඛන්ති විපස්සනාමත්තකම්පි නත්ථි, කිං ඉමෙ විස්සට්ඨකම්මට්ඨානා චරන්තී’’ති එවං පරවම්භනං න කරොති. සෙසං වුත්තනයමෙව. คำว่า Nevattānukkaṃseti ความว่า ไม่ยกตนอย่างนี้ว่า ‘วันนี้ เราผู้บำเพ็ญวิปัสสนากรรมฐานว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ล่วงมาได้ ๖๐ ปี หรือ ๗๐ ปีแล้ว ใครเล่าจะเสมอเหมือนเรา’ คำว่า No paraṃ vambheti ความว่า ไม่ข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า ‘แม้เพียงวิปัสสนาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้ ทำไมภิกษุเหล่านี้จึงเที่ยวไปโดยทอดทิ้งกรรมฐานเสียเล่า’ ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො අරියවංසාති, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො අරියවංසා අරියතන්තියො අරියපවෙණියො අරියඤ්ජසා අරියවටුමානීති සුත්තන්තං විනිවට්ටෙත්වා ඉදානි මහාඅරියවංසපරිපූරකස්ස භික්ඛුනො වසනදිසා දස්සෙන්තො ඉමෙහි ච පන, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ ස්වෙව අරතිං සහතීති සොයෙව අරතිං අනභිරතිං උක්කණ්ඨිතං සහති අභිභවති. න තං අරති සහතීති තං පන භික්ඛුං යා එසා පන්තෙසු සෙනාසනෙසු අධිකුසලානං ධම්මානං භාවනාය අරති නාම හොති, සා සහිතුං අධිභවිතුං න සක්කොති. අරතිරතිසහොති අරතිඤ්ච පඤ්චකාමගුණරතිඤ්ච සහති, අධිභවිතුං සක්කොති. คำว่า Ime kho, bhikkhave, cattāro ariyavaṃsā ความว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยวงศ์ ๔ ประการนี้ เป็นวงศ์ของพระอริยะ เป็นประเพณีของพระอริยะ เป็นแนวทางของพระอริยะ เป็นทางเดินของพระอริยะ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบพระสูตรเรื่องอริยวงศ์นี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความไม่มีสาระโดยอำนาจของภิกษุผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์ให้บริบูรณ์ จึงตรัสคำว่า Imehi ca pana, bhikkhave เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า sveva aratiṃ sahatī ความว่า ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์นั้นนั่นเอง ย่อมอดทน ย่อมครอบงำความไม่ยินดี ความไม่รื่นเริง ความกระวนกระวายได้ คำว่า Na taṃ arati sahatī ความว่า ส่วนความไม่ยินดีใดที่เกิดขึ้นในการเจริญกุศลธรรมอันยิ่ง หรือในเสนาสนะอันสงัด ความไม่ยินดีนั้นไม่สามารถจะครอบงำภิกษุนั้นได้ คำว่า Aratiratisaho ความว่า ย่อมสามารถอดทน ย่อมสามารถครอบงำความไม่ยินดี และความยินดีในกามคุณ ๕ ได้ ඉදානි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො නාරතීතිආදිමාහ. තත්ථ ධීරන්ති වීරියවන්තං. නාරති ධීරං සහතීති ඉදං පුරිමස්සෙව කාරණවචනං. යස්මා සා ධීරං න සහති නප්පහොති ධීරං සහිතුං අධිභවිතුං න සක්කොති, තස්මා නාරති [Pg.288] සහති ධීරං. ධීරො හි අරතිස්සහොති අරතිසහත්තා හි සො ධීරො නාම, තස්මා අරතිං සහතීති අත්ථො. සබ්බකම්මවිහායීනන්ති සබ්බං තෙභූමකකම්මං චජිත්වා පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං කත්වා ඨිතං. පනුණ්ණං කො නිවාරයෙති කිලෙසෙ පනුදිත්වා ඨිතං කො නාම රාගො වා දොසො වා නිවාරෙය්‍ය. නෙක්ඛං ජම්බොනදස්සෙව, කො තං නින්දිතුමරහතීති ජම්බොනදසඞ්ඛාතස්ස ජාතිරත්තසුවණ්ණස්ස නික්ඛසදිසං ගරහිතබ්බදොසවිමුත්තං කො තං පුග්ගලං නින්දිතුං අරහති. බ්‍රහ්මුනාපි පසංසිතොති මහාබ්‍රහ්මුනාපි එස පුග්ගලො පසංසිතොයෙවාති. දෙසනාපරියොසානෙ චත්තාලීස භික්ඛුසහස්සානි අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු. บัดนี้ เมื่อจะทรงสรุปยอดด้วยคาถา จึงตรัสคำว่า Nāratī เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า Dhīraṃ หมายถึง ผู้มีความเพียร คำว่า Nārati dhīraṃ sahati นี้ เป็นคำแสดงเหตุของบทก่อนนั่นเอง เพราะความไม่ยินดีนั้นไม่ครอบงำ ไม่สามารถ ไม่สามารถจะครอบงำหรือย่ำยีผู้มีความเพียรได้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าความไม่ยินดีไม่ครอบงำผู้มีความเพียร คำว่า Dhīro hi aratissaho ความว่า จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นผู้มีความเพียร (ธีระ) เพราะเป็นผู้อดทนต่อความไม่ยินดีได้ เพราะฉะนั้น ความหมายคือ ย่อมอดทนต่อความไม่ยินดี คำว่า Sabbakammavihāyīnaṃ ความว่า ละกรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดแล้ว เป็นผู้ตั้งอยู่โดยกระทำให้มีที่สุดรอบแล้ว คำว่า Panuṇṇaṃ ko nivāraye ความว่า ใครเล่าจะพึงกั้นราคะหรือโทสะของบุคคลผู้กำจัดกิเลสแล้วตั้งอยู่ได้ คำว่า Nekkhaṃ jambonadasseva, ko taṃ ninditumarahati ความว่า ใครเล่าจะพึงติเตียนบุคคลนั้น ผู้ปราศจากโทษที่ควรติเตียน เปรียบเหมือนแท่งทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์ คำว่า Brahmunāpi pasaṃsito ความว่า แม้ท้าวมหาพรหมก็สรรเสริญบุคคลนี้อย่างแน่นอน เมื่อจบการเทศนา ภิกษุ ๔๐,๐๐๐ รูป ได้ดำรงอยู่ในพระอรหัตผล 9. ධම්මපදසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาธรรมบทสูตร 29. නවමෙ ධම්මපදානීති ධම්මකොට්ඨාසා. අනභිජ්ඣාතිආදීසු අභිජ්ඣාපටික්ඛෙපෙන අනභිජ්ඣා, බ්‍යාපාදපටික්ඛෙපෙන අබ්‍යාපාදො, මිච්ඡාසතිපටික්ඛෙපෙන සම්මාසති, මිච්ඡාසමාධිපටික්ඛෙපෙන සම්මාසමාධි වෙදිතබ්බො. ๒๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า Dhammapadāni หมายถึง หมวดธรรม ในคำว่า Anabhijjhā เป็นต้น พึงทราบว่า อนภิชฌา ทราบได้โดยการปฏิเสธอภิชฌา, อพยาบาท ทราบได้โดยการปฏิเสธพยาบาท, สัมมาสติ ทราบได้โดยการปฏิเสธมิจฉาสติ, สัมมาสมาธิ ทราบได้โดยการปฏิเสธมิจฉาสมาธิ අනභිජ්ඣාලූති නිත්තණ්හො හුත්වා. අබ්‍යාපන්නෙන චෙතසාති සබ්බකාලං පකතිභාවං අවිජහන්තෙන චිත්තෙන. සතො එකග්ගචිත්තස්සාති සතියා සමන්නාගතො ආරම්මණෙ එකග්ගචිත්තො අස්ස. අජ්ඣත්තං සුසමාහිතොති නියකජ්ඣත්තෙ සුට්ඨු ඨපිතචිත්තො ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථායපි වට්ටවිවට්ටං කථිතං. คำว่า Anabhijjhālū ความว่า เป็นผู้ไม่มีตัณหา คำว่า Abyāpannena cetasā ความว่า ด้วยจิตที่ไม่ละทิ้งสภาวะปกติในกาลทุกเมื่อ คำว่า Sato ekaggacittassa ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติ มีจิตตั้งมั่นในอารมณ์ คำว่า Ajjhattaṃ susamāhitoti ความว่า เป็นผู้มีจิตตั้งไว้ดีแล้วในธรรมทั้งหลายอันเป็นไปในสันดานของตน ในสูตรนี้และในคาถานี้ ทรงแสดงทั้งวัฏฏะและวิวัฏฏะไว้ 10. පරිබ්බාජකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาปริพพาชกสูตร 30. දසමෙ අභිඤ්ඤාතාති ඤාතා පාකටා. අන්නභාරොතිආදීනි තෙසං නාමානි. පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨිතො. සා හි ඉධ පටිසල්ලානන්ති අධිප්පෙතා. පච්චක්ඛායාති පටික්ඛිපිත්වා. අභිජ්ඣාලුන්ති සතණ්හං. කාමෙසු තිබ්බසාරාගන්ති වත්ථුකාමෙසු බහලරාගං. තමහං තත්ථ එවං වදෙය්‍යන්ති තං අහං තස්මිං කාරණෙ එවං වදෙය්‍යං. පටික්කොසිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාති පටික්කොසිතබ්බානි පටිබාහිතබ්බනි වා මඤ්ඤෙය්‍ය. සහධම්මිකාති සකාරණා. වාදානුපාතාති ධම්මිකවාදෙ ඝට්ටයමානා අධම්මිකවාදානුපාතා, වාදප්පවත්තියොති අත්ථො. ගාරය්හා ඨානාති ගරහිතබ්බයුත්තකා පච්චයා. ආගච්ඡන්තීති උපගච්ඡන්ති. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อภิญฺญาตา ความว่า เป็นที่รู้จักกันดี ปรากฏชัด. ชื่อทั้งหลายมีอันนภาระเป็นต้น เป็นชื่อของปริพาชกเหล่านั้น. บทว่า ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ความว่า ออกจากผลสมาบัติ. จริงอยู่ ผลสมาบัตินั้น ในที่นี้ท่านประสงค์เอาว่า ปฏิสัลลานะ. บทว่า ปจฺจกฺขาย ความว่า ละเสียแล้ว. บทว่า อภิชฺฌาลุ ความว่า ผู้มีตัณหา. บทว่า กาเมสุ ติพฺพสาราคัญฺจ ความว่า ผู้มีความกำหนัดอย่างแรงในวัตถุกามทั้งหลาย. บทว่า ตมห ตตฺถ เอว วเทยฺย ความว่า เราพึงกล่าวบุคคลนั้นในเหตุนั้นอย่างนี้. บทว่า ปฏิกฺโกสิตพฺพ มญฺเญยฺย ความว่า พึงเข้าใจว่า เป็นสิ่งที่ควรคัดค้านหรือควรห้ามปราม. บทว่า สหธมฺมิกา ความว่า มีเหตุผล. บทว่า วาทานุปาตา ความว่า การเกิดขึ้นแห่งวาทะที่ไม่เป็นธรรม ซึ่งกระทบกระทั่งวาทะที่เป็นธรรม อธิบายว่า การเป็นไปแห่งวาทะ. บทว่า คารยฺหา ฐานา ความว่า เหตุอันควรแก่การถูกติเตียน. บทว่า อาคจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมถึง. උක්කලාති [Pg.289] උක්කලජනපදවාසිනො. වස්සභඤ්ඤාති වස්සො ච භඤ්ඤො චාති ද්වෙ ජනා. අහෙතුකවාදාති ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා’’තිඑවමාදිවාදිනො. අකිරියවාදාති ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්ති එවං කිරියපටික්ඛෙපවාදිනො. නත්ථිකවාදාති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවාදිනො. තෙ ඉමෙසු තීසුපි දස්සනෙසු ඔක්කන්තනියාමා අහෙසුං. කථං පන තෙසු නියාමො හොතීති? යො හි එවරූපං ලද්ධිං ගහෙත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු නිසින්නො සජ්ඣායති වීමංසති, තස්ස ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො කරොතො න කරීයති පාපං…පෙ… නත්ථි දින්නං…පෙ… කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජතී’’ති තස්මිං ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, චිත්තං එකග්ගං හොති, ජවනානි ජවන්ති. පඨමජවනෙ සතෙකිච්ඡො හොති, තථා දුතියාදීසු, සත්තමෙ බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡො අනිවත්ති අරිට්ඨකණ්ටකසදිසො හොති. තත්ථ කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමති, කොචි ද්වෙ, කොචි තීණිපි. නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකොව හොති, පත්තො සග්ගමග්ගාවරණඤ්චෙව මොක්ඛමග්ගාවරණඤ්ච, අභබ්බො තස්ස අත්තභාවස්ස අනන්තරං සග්ගම්පි ගන්තුං, පගෙව මොක්ඛං. වට්ටඛාණුකො නාමෙස සත්තො පථවිගොපකො, යෙභුය්‍යෙන එවරූපස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථි. වස්සභඤ්ඤාපි එදිසා අහෙසුං. නින්දාබ්‍යාරොසනඋපාරම්භභයාති අත්තනො නින්දභයෙන ඝට්ටනභයෙන උපවාදභයෙන චාති අත්ථො. අභිජ්ඣාවිනයෙ සික්ඛන්ති අභිජ්ඣාවිනයො වුච්චති අරහත්තං, අරහත්තෙ සික්ඛමානො අප්පමත්තො නාම වුච්චතීති සුත්තන්තෙ වට්ටවිට්ටං කථෙත්වා ගාථාය ඵලසමාපත්ති කථිතාති. บทว่า อุกฺกลา ความว่า ชาวอุกกลชนบท. บทว่า วสฺสภญฺญา ความว่า คน ๒ คน คือ วัสสะ และ ภัญญะ. บทว่า อเหตุกวาทา ความว่า ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย". บทว่า อกิริยวาทา ความว่า ผู้มีวาทะปฏิเสธกรรมอย่างนี้ว่า "เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ". บทว่า นตฺถิกวาทา ความว่า ผู้มีวาทะเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล". ชนเหล่านั้นเป็นผู้หยั่งลงสู่ความแน่นอนในทิฏฐิทั้ง ๓ นี้. ก็ความแน่นอนในทิฏฐิเหล่านั้นมีได้อย่างไร? คือว่า บุคคลใดยึดถือลัทธิเช่นนี้แล้ว นั่งสาธยาย ใคร่ครวญอยู่ในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน, มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นแก่บุคคลนั้นในอารมณ์นั้นว่า "เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ ก็ไม่ชื่อว่าทำ... ทานที่ให้แล้วไม่มีผล... เพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ", จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ชวนะทั้งหลายย่อมแล่นไป. ในชวนะดวงที่ ๑ ยังพอเยียวยาได้, ในชวนะดวงที่ ๒ เป็นต้นก็เช่นกัน, ในชวนะดวงที่ ๗ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เยียวยาไม่ได้ ไม่กลับกลาย เป็นดุจเสี้ยนหนามที่ร้ายกาจ. ในทิฏฐิเหล่านั้น บางคนหยั่งลงสู่ทิฏฐิเดียว, บางคนสอง, บางคนก็สาม. ย่อมเป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลทีเดียว, ถึงความเป็นเครื่องกั้นทางสวรรค์และทางพระนิพพาน, เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะไปสู่สวรรค์ได้ในลำดับแห่งอัตภาพนั้น, ไม่ต้องพูดถึงพระนิพพานเลย. สัตว์นั้นชื่อว่าเป็นดุจตอในวัฏฏะ เป็นผู้เฝ้าแผ่นดิน, โดยมากแล้ว การออกจากภพของบุคคลเช่นนี้ย่อมไม่มี. แม้วัสสะและภัญญะก็ได้เป็นเช่นนี้แล้ว. บทว่า นินฺทาพฺยาโรสนอุปารมฺภภยา ความว่า เพราะกลัวการติเตียนตน เพราะกลัวการกระทบกระทั่ง และเพราะกลัวการว่าร้าย. ในบทว่า อภิชฺฌาวินเย สิกฺขนฺติ อรหัตตผลเรียกว่า อภิชฌาวินัย, ผู้กำลังศึกษาอยู่ในอรหัตตผล ชื่อว่าผู้ไม่ประมาท ดังนี้ ในพระสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว จึงตรัสผลสมาบัติด้วยคาถา. උරුවෙලවග්ගො තතියො. อุรุเวลวรรคที่ ๓ 4. චක්කවග්ගො ๔. จักกวรรค 1. චක්කසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาจักกสูตร 31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ චක්කානීති සම්පත්තියො. චතුචක්කං වත්තතීති චත්තාරි සම්පත්තිචක්කානි වත්තන්ති ඝටියන්තියෙවාති අත්ථො. පතිරූපදෙසවාසොති යත්ථ චතස්සො පරිසා සන්දිස්සන්ති, එවරූපෙ අනුච්ඡවිකෙ දෙසෙ වාසො. සප්පුරිසාවස්සයොති බුද්ධාදීනං සප්පුරිසානං අවස්සයනං සෙවනං [Pg.290] භජනං, න රාජානං. අත්තසම්මාපණිධීති අත්තනො සම්මා ඨපනං, සචෙ පුබ්බෙ අස්සද්ධාදීහි සමන්නාගතො හොති, තානි පහාය සද්ධාදීසු පතිට්ඨාපනං. පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාති පුබ්බෙ උපචිතකුසලතා. ඉදමෙව චෙත්ථ පමාණං. යෙන හි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන කුසලකම්මං කතං හොති, තදෙව කුසලං තං පුරිසං පතිරූපදෙසෙ උපනෙති, සප්පුරිසෙ භජාපෙති, සො එව ච පුග්ගලො අත්තානං සම්මා ඨපෙති. පුඤ්ඤකතොති කතපුඤ්ඤො. සුඛඤ්චෙතංධිවත්තතීති සුඛඤ්ච එතං පුග්ගලං අධිවත්තති, අවත්ථරතීති අත්ථො. ๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า จกฺกานิ ความว่า สมบัติทั้งหลาย. บทว่า จตุจกฺกํ วตฺตติ ความว่า สมบัติจักร ๔ ย่อมเป็นไป อธิบายว่า ย่อมประกอบกันนั่นเทียว. บทว่า ปฏิรูปเทสวาโส ความว่า การอยู่ในประเทศที่สมควรเช่นนี้ ซึ่งเป็นที่ที่บริษัท ๔ ปรากฏ. บทว่า สปฺปุริสาวสฺสโย ความว่า การอาศัย การเสพ การคบหาสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ไม่ใช่พระราชา. บทว่า อตฺตสมฺมาปณิธิ ความว่า การตั้งตนไว้ชอบ คือ ถ้าในกาลก่อนเป็นผู้ประกอบด้วยความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ก็ละสิ่งเหล่านั้นแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา ความว่า ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน. ในจักร ๔ เหล่านี้ ข้อนี้แหละเป็นประมาณ. จริงอยู่ กุศลกรรมอันบุคคลทำแล้วด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณใด กุศลนั้นนั่นแหละย่อมนำบุรุษนั้นไปสู่ปฏิรูปเทศ ย่อมให้คบหาสัตบุรุษ และบุคคลนั้นนั่นแหละย่อมตั้งตนไว้ชอบ. บทว่า ปุญฺญกโต ความว่า ผู้มีบุญอันทำไว้แล้ว. บทว่า สุขญฺเจตํอธิวตฺตติ ความว่า และสุขย่อมเป็นไปทับบุคคลนั้น อธิบายว่า ย่อมครอบงำ. 2. සඞ්ගහසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาสังคหสูตร 32. දුතියෙ සඞ්ගහවත්ථූනීති සඞ්ගණ්හනකාරණානි. දානඤ්චාතිආදීසු එකච්චො හි දානෙනෙව සඞ්ගණ්හිතබ්බො හොති, තස්ස දානමෙව දාතබ්බං. පෙය්‍යවජ්ජන්ති පියවචනං. එකච්චො හි ‘‘අයං දාතබ්බං නාම දෙති, එකෙකෙන පන වචනෙන සබ්බං මක්ඛෙත්වා නාසෙති, කිං තස්ස දාන’’න්ති වත්තා හොති. එකච්චො ‘‘අයං කිඤ්චාපි දානං න දෙති, කථෙන්තො පන තෙලෙන විය මක්ඛෙති. එස දෙතු වා මා වා, වචනමෙවස්ස සහස්සං අග්ඝතී’’ති වත්තා හොති. එවරූපො පුග්ගලො දානං න පච්චාසීසති, පියවචනමෙව පච්චාසීසති. තස්ස පියවචනමෙව වත්තබ්බං. අත්ථචරියාති අත්ථවඩ්ඪනකථා. එකච්චො හි නෙව දානං, න පියවචනං පච්චාසීසති, අත්තනො හිතකථං වඩ්ඪිකථමෙව පච්චාසීසති. එවරූපස්ස පුග්ගලස්ස ‘‘ඉදං තෙ කාතබ්බං, ඉදං න කාතබ්බං, එවරූපො පුග්ගලො සෙවිතබ්බො, එවරූපො න සෙවිතබ්බො’’ති එවං අත්ථචරියකථාව කථෙතබ්බා. සමානත්තතාති සමානසුඛදුක්ඛභාවො. එකච්චො හි දානාදීසු එකම්පි න පච්චාසීසති, එකාසනෙ නිසජ්ජං, එකපල්ලඞ්කෙ සයනං, එකතො භොජනන්ති එවං සමානසුඛදුක්ඛතං පච්චාසීසති. සො සචෙ ගහට්ඨස්ස ජාතියා පබ්බජිතස්ස සීලෙන සදිසො හොති, තස්සායං සමානත්තතා කාතබ්බා. තත්ථ තත්ථ යථාරහන්ති තෙසු තෙසු ධම්මෙසු යථානුච්ඡවිකං සමානත්තතාති අත්ථො. රථස්සාණීව යායතොති යථා රථස්ස ගච්ඡතො ආණි සඞ්ගහො නාම හොති, සා රථං සඞ්ගණ්හාති, එවමිමෙ සඞ්ගහා ලොකං සඞ්ගණ්හන්ති. න මාතා පුත්තකාරණාති යදි මාතා එතෙ සඞ්ගහෙ පුත්තස්ස න කරෙය්‍ය, පුත්තකාරණා මානං වා පූජං වා න ලභෙය්‍ය. සඞ්ගහා [Pg.291] එතෙති උපයොගවචනෙ පච්චත්තං. සඞ්ගහෙ එතෙති වා පාඨො. සමවෙක්ඛන්තීති සම්මා පෙක්ඛන්ති. පාසංසා ච භවන්තීති පසංසනීයා ච භවන්ති. ๓๒. ในทุติยสูตร คำว่า สังคหวัตถูนิ คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์. ในบทว่า ทานัญจ เป็นต้นนั้น บุคคลบางคนแล พึงสงเคราะห์ได้ด้วยทานเท่านั้น, แก่บุคคลนั้น พึงให้ทานเท่านั้น. คำว่า เปยฺยวชฺชํ คือ คำพูดที่น่ารัก. จริงอยู่ บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้ให้สิ่งที่ควรให้ก็จริง แต่กลับทำลายคุณความดีทั้งหมดด้วยคำพูดแต่ละคำ, ทานของบุคคลนั้นจะมีประโยชน์อะไร". บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้แม้จะไม่ให้ทานอะไรเลย แต่เมื่อพูดก็เหมือนชโลมด้วยน้ำมัน. ผู้นี้จะให้หรือไม่ให้ก็ตาม คำพูดของเขาเท่านั้นมีค่าพันหนึ่ง". บุคคลเช่นนี้ไม่หวังทาน หวังแต่คำพูดที่น่ารักเท่านั้น. แก่บุคคลนั้น พึงกล่าวแต่คำพูดที่น่ารักเท่านั้น. คำว่า อัตถจริยา คือ การกล่าวถ้อยคำที่เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งประโยชน์. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่หวังทั้งทาน ไม่หวังทั้งคำพูดที่น่ารัก หวังแต่คำพูดที่เป็นประโยชน์แก่ตน เป็นคำพูดที่นำมาซึ่งความเจริญเท่านั้น. แก่บุคคลเช่นนี้ พึงกล่าวแต่อรรถจริยกถาอย่างนี้ว่า "ท่านควรทำกรรมนี้ ท่านไม่ควรทำกรรมนี้ ท่านควรคบหาบุคคลเช่นนี้ ท่านไม่ควรคบหาบุคคลเช่นนี้". คำว่า สมานัตตตา คือ ความมีสุขและทุกข์เสมอกัน. จริงอยู่ บุคคลบางคนไม่หวังแม้สักอย่างหนึ่งในทานเป็นต้น หวังการนั่งในอาสนะเดียวกัน การนอนบนบัลลังก์เดียวกัน การบริโภคร่วมกัน คือหวังความมีสุขและทุกข์เสมอกันอย่างนี้. ถ้าบุคคลนั้นเป็นผู้เสมอกันกับคฤหัสถ์โดยชาติ หรือกับบรรพชิตโดยศีล, สมานัตตตานี้พึงกระทำแก่บุคคลนั้น. ความหมายของบทว่า ตัตถ ตัตถ ยถารหํ คือ สมานัตตตาตามสมควรในธรรมนั้นๆ. ความหมายของบทว่า รถัสสาณีว ยายโต คือ ลิ่มสลักแห่งรถที่กำลังแล่นไป ชื่อว่า สังคหะ (เครื่องยึดเหนี่ยว) ฉันใด, ลิ่มสลักนั้นย่อมยึดเหนี่ยวรถไว้ ฉันใด, สังคหวัตถุเหล่านี้ก็ยึดเหนี่ยวโลกไว้ ฉันนั้น. ความหมายของบทว่า น มาตา ปุตตการณา คือ หากมารดาไม่พึงกระทำสังคหวัตถุเหล่านี้แก่บุตร, ก็ไม่พึงได้รับการนับถือหรือการบูชาเพราะเหตุแห่งบุตร. บทว่า สังคหา เอเต เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ. หรือมีอีกปาฐะหนึ่งว่า สังคเห เอเต. คำว่า สมเวกขันติ คือ ย่อมเห็นโดยชอบ. คำว่า ปาสังสา จ ภวันติ คือ และย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ. 3. සීහසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสีหสูตร 33. තතියෙ සීහොති චත්තාරො සීහා – තිණසීහො, කාළසීහො, පණ්ඩුසීහො, කෙසරසීහොති. තෙසු තිණසීහො කපොතවණ්ණගාවිසදිසො තිණභක්ඛො ච හොති. කාළසීහො කාළගාවිසදිසො තිණභක්ඛොයෙව. පණ්ඩුසීහො පණ්ඩුපලාසවණ්ණගාවිසදිසො මංසභක්ඛො. කෙසරසීහො ලාඛාපරිකම්මකතෙනෙව මුඛෙන අග්ගනඞ්ගුට්ඨෙන චතූහි ච පාදපරියන්තෙහි සමන්නාගතො, මත්ථකතොපිස්ස පට්ඨාය ලාඛාතූලිකාය කතා විය තිස්සො රාජියො පිට්ඨිමජ්ඣෙන ගන්ත්වා අන්තරසත්ථිම්හි දක්ඛිණාවත්තා හුත්වා ඨිතා. ඛන්ධෙ පනස්ස සතසහස්සග්ඝනිකකම්බලපරික්ඛෙපො විය කෙසරභාරො හොති, අවසෙසට්ඨානං පරිසුද්ධසාලිපිණ්ඩසඞ්ඛචුණ්ණපිණ්ඩවණ්ණං හොති. ඉමෙසු චතූසු සීහෙසු අයං කෙසරසීහො ඉධ අධිප්පෙතො. ๓๓. ในตติยสูตร บทว่า สีโห ความว่า ราชสีห์มี ๔ จำพวก คือ ติณสีหะ (ราชสีห์กินหญ้า) กาฬสีหะ (ราชสีห์ดำ) บัณฑุสีหะ (ราชสีห์สีจาง) และเกสรสรสีหะ (ราชสีห์มีสร้อยคอ). ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนั้น ติณสีหะมีสีเหมือนโคสีนกพิราบและกินหญ้า. กาฬสีหะมีสีเหมือนโคดำ กินหญ้าอย่างเดียว. บัณฑุสีหะมีสีเหมือนโคสีใบไม้แห้ง กินเนื้อ. เกสรสรสีหะสมบูรณ์ด้วยปาก ปลายหาง และปลายเท้าทั้งสี่ ประดุจสำเร็จด้วยการทาครั่ง, และมีแถบ ๓ แถบ ประดุจเขียนด้วยพู่กันจุ่มครั่ง เริ่มตั้งแต่บนศีรษะทอดไปตามแนวกระดูกสันหลัง แล้วขมวดเป็นทักษิณาวัฏตั้งอยู่ที่ระหว่างขาอ่อน. ส่วนที่คอของมันมีกลุ่มขนสร้อยคอประดุจผ้ากัมพลมีราคาหนึ่งแสนคลุมไว้, ส่วนที่เหลือมีสีเหมือนก้อนแป้งข้าวสาลีบริสุทธิ์หรือผงสังข์. ในบรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนี้ ท่านประสงค์เอาเกสรสรสีหะนี้ในที่นี้. මිගරාජාති සබ්බමිගගණස්ස රාජා. ආසයාති වසනට්ඨානතො, සුවණ්ණගුහතො වා රජතමණිඵලිකමනොසිලාගුහතො වා නික්ඛමතීති වුත්තං හොති. නික්ඛමමානො පනෙස චතූහි කාරණෙහි නික්ඛමති අන්ධකාරපීළිතො වා ආලොකත්ථාය, උච්චාරපස්සාවපීළිතො වා තෙසං විස්සජ්ජනත්ථාය, ජිඝච්ඡාපීළිතො වා ගොචරත්ථාය, සම්භවපීළිතො වා අස්සද්ධම්මපටිසෙවනත්ථාය. ඉධ පන ගොචරත්ථාය නික්ඛමන්තො අධිප්පෙතො. บทว่า มิคราชา คือ ราชาแห่งหมู่เนื้อทั้งปวง. บทว่า อาสยา ความว่า ออกจากที่อยู่ คือ ออกจากถ้ำทอง ถ้ำเงิน ถ้ำแก้วมณี ถ้ำแก้วผลึก หรือถ้ำมโนศิลา. อนึ่ง ราชสีห์นั้นเมื่อจะออก ย่อมออกด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ถูกความมืดบีบคั้น จึงออกเพื่อแสวงหาแสงสว่าง, หรือถูกปัสสาวะอุจจาระบีบคั้น จึงออกเพื่อถ่ายสิ่งเหล่านั้น, หรือถูกความหิวบีบคั้น จึงออกเพื่อแสวงหาอาหาร, หรือถูกความกำหนัดครอบงำ จึงออกเพื่อเสพเมถุนธรรม. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาราชสีห์ที่ออกไปเพื่อแสวงหาอาหาร. විජම්භතීති සුවණ්ණතලෙ වා රජතමණිඵලිකමනොසිලාතලානං වා අඤ්ඤතරස්මිං ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ සමං පතිට්ඨාපෙත්වා පුරිමපාදෙ පුරතො පසාරෙත්වා සරීරස්ස පච්ඡාභාගං ආකඩ්ඪිත්වා පුරිමභාගං අභිහරිත්වා පිට්ඨිං නාමෙත්වා ගීවං උක්ඛිපිත්වා අසනිසද්දං කරොන්තො විය නාසපුටානි පොථෙත්වා සරීරලග්ගං රජං විධුනන්තො විජම්භති. විජම්භනභූමියඤ්ච පන තරුණවච්ඡකො විය අපරාපරං ජවති, ජවතො පනස්ස සරීරං අන්ධකාරෙ පරිබ්භමන්තං අලාතං විය ඛායති. บทว่า วิชัมภติ ความว่า ราชสีห์ยืดกาย คือ ยืนบนพื้นทอง หรือบนพื้นเงิน แก้วมณี แก้วผลึก หรือมโนศิลาอย่างใดอย่างหนึ่ง, ตั้งเท้าหลังทั้งสองให้เสมอกัน, เหยียดเท้าหน้าไปข้างหน้า, ดึงส่วนหลังของร่างกายมา, นำส่วนหน้าไป, โก่งหลัง, ชูคอ, ทำเสียงประดุจเสียงฟ้าผ่า, สูดลมเข้าจมูก, สลัดฝุ่นที่ติดอยู่ตามร่างกาย. อนึ่ง ในภูมิประเทศที่ยืดกายนั้น มันย่อมวิ่งไปมาเหมือนลูกโคหนุ่ม, และเมื่อมันวิ่งไป ร่างกายของมันย่อมปรากฏเหมือนดุ้นไฟที่กำลังหมุนอยู่ในความมืด. අනුවිලොකෙතීති [Pg.292] කස්මා අනුවිලොකෙති? පරානුද්දයතාය. තස්මිං කිර සීහනාදං නදන්තෙ පපාතාවාටාදීසු විසමට්ඨානෙසු චරන්තා හත්ථිගොකණ්ණමහිංසාදයො පාණා පපාතෙපි ආවාටෙපි පතන්ති, තෙසං අනුද්දයාය අනුවිලොකෙති. කිං පනස්ස ලුද්දස්ස පරමංසඛාදිනො අනුද්දයා නාම අත්ථීති? ආම අත්ථි. තථා හි ‘‘කිං මෙ බහූහි ඝාතිතෙහී’’ති අත්තනො ගොචරත්ථායාපි ඛුද්දකෙ පාණෙ න ගණ්හාති. එවං අනුද්දයං කරොති, වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘මාහං ඛුද්දකෙ පාණෙ විසමගතෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙසි’’න්ති (අ. නි. 10.21). บทว่า อนุวิโลเกติ ความว่า เหตุไรจึงเหลียวดู? (ตอบว่า) เพราะความเอ็นดูสัตว์อื่น. กล่าวคือ เมื่อราชสีห์นั้นบันลือสีหนาท สัตว์ทั้งหลายมีช้าง โค และกระบือเป็นต้น ที่กำลังเที่ยวอยู่ในที่อันไม่สม่ำเสมอ มีหน้าผาและหลุมเป็นต้น ย่อมตกลงไปในหน้าผาบ้าง ในหลุมบ้าง, มันเหลียวดูเพราะความเอ็นดูสัตว์เหล่านั้น. (ถามว่า) ก็ราชสีห์ผู้ดุร้าย กินเนื้อสัตว์อื่นเป็นอาหารนั้น มีความเอ็นดูด้วยหรือ? (ตอบว่า) เออ มี. จริงอย่างนั้น เพราะมันคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยสัตว์ที่ถูกฆ่าจำนวนมาก" ดังนั้น แม้เพื่อเป็นอาหารของตน มันก็ไม่จับสัตว์เล็กๆ. มันย่อมกระทำความเอ็นดูอย่างนี้. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "เราอย่าได้ยังสัตว์เล็กๆ ที่อยู่ในที่อันไม่สม่ำเสมอให้ถึงความพินาศเลย". සීහනාදං නදතීති තික්ඛත්තුං තාව අභීතනාදං නදති. එවඤ්ච පනස්ස විජම්භනභූමියං ඨත්වා නදන්තස්ස සද්දො සමන්තා තියොජනපදෙසං එකනින්නාදං කරොති, තමස්ස නින්නාදං සුත්වා තියොජනබ්භන්තරගතා ද්විපදචතුප්පදගණා යථාඨානෙ ඨාතුං න සක්කොන්ති. ගොචරාය පක්කමතීති ආහාරත්ථාය ගච්ඡති. කථං? සො හි විජම්භනභූමියං ඨත්වා දක්ඛිණතො වා වාමතො වා උප්පතන්තො උසභමත්තං ඨානං ගණ්හාති, උද්ධං උප්පතන්තො චත්තාරිපි අට්ඨපි උසභට්ඨානානි උප්පතති, සමෙ ඨානෙ උජුකං පක්ඛන්දන්තො සොළසඋසභමත්තම්පි වීසතිඋසභමත්තම්පි ඨානං පක්ඛන්දති, ථලා වා පබ්බතා වා පක්ඛන්දන්තො සට්ඨිඋසභමත්තම්පි අසීතිඋසභමත්තම්පි ඨානං පක්ඛන්දති, අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛං වා පබ්බතං වා දිස්වා තං පරිහරන්තො වාමතො වා දක්ඛිණතො වා උද්ධං වා උසභමත්තං අපක්කමති. තතියං පන සීහනාදං නදිත්වා තෙනෙව සද්ධිං තියොජනෙ ඨානෙ පඤ්ඤායති, තියොජනං ගන්ත්වා නිවත්තිත්වා ඨිතො අත්තනොව නාදස්ස අනුනාදං සුණාති. එවං සීඝෙන ජවෙන පක්කමති. คำว่า "บันลือสีหนาท" คือ ย่อมบันลือเสียงอันกล้าหาญ ๓ ครั้งก่อน. ก็แล เสียงของราชสีห์นั้นผู้ยืนบันลืออยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย ย่อมกระทำเสียงสะท้อนกึกก้องเป็นอันเดียวกันทั่วบริเวณ ๓ โยชน์โดยรอบ. สัตว์สองเท้าและสี่เท้าทั้งหลายที่อยู่ในภายใน ๓ โยชน์ ได้ฟังเสียงสะท้อนกึกก้องของราชสีห์นั้นแล้ว ย่อมไม่สามารถจะยืนอยู่ในที่ของตนตามเดิมได้. คำว่า "ย่อมหลีกไปเพื่อหาเหยื่อ" คือ ย่อมไปเพื่ออาหาร. อย่างไร? คือ ราชสีห์นั้นยืนอยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย เมื่อจะกระโดดไปทางขวาหรือทางซ้าย ย่อมยึดเอาที่ประมาณ ๑ อุสภะได้, เมื่อจะกระโดดขึ้นเบื้องบน ย่อมกระโดดไปได้ถึง ๔ อุสภะบ้าง ๘ อุสภะบ้าง, เมื่อจะวิ่งตรงไปในที่เสมอกัน ย่อมวิ่งไปได้ในที่ประมาณ ๑๖ อุสภะบ้าง ๒๐ อุสภะบ้าง, เมื่อจะวิ่งลงจากบกหรือจากภูเขา ย่อมวิ่งไปได้ในที่ประมาณ ๖๐ อุสภะบ้าง ๘๐ อุสภะบ้าง, ในระหว่างทาง เมื่อเห็นต้นไม้หรือภูเขาแล้ว เมื่อจะหลีกเลี่ยงสิ่งนั้น ย่อมหลีกไปทางซ้ายหรือทางขวา หรือเบื้องบนประมาณ ๑ อุสภะ. อนึ่ง เมื่อบันลือสีหนาทครั้งที่ ๓ แล้ว ย่อมปรากฏในที่ไกล ๓ โยชน์พร้อมกับเสียงนั้นทีเดียว, ครั้นไปได้ ๓ โยชน์แล้ว กลับมายืนฟังเสียงสะท้อนอันเป็นเสียงตามของเสียงบันลือของตนนั่นเอง. ราชสีห์ย่อมหลีกไปด้วยความเร็วและฝีเท้าฉับพลันเช่นนี้. යෙභුය්‍යෙනාති පායෙන. භයං සන්තාසං සංවෙගන්ති සබ්බං චිත්තුත්‍රාසස්සෙව නාමං. සීහස්ස හි සද්දං සුත්වා බහූ භායන්ති, අප්පකා න භායන්ති. කෙ පන තෙති? සමසීහො හත්ථාජානීයො අස්සාජානීයො උසභාජානීයො පුරිසාජානීයො ඛීණාසවොති. කස්මා පනෙතෙ න භායන්තීති? සමසීහො තාව ‘‘ජාතිගොත්තකුලසූරභාවෙහි සමානොස්මී’’ති න භායති, හත්ථාජානීයාදයො අත්තනො සක්කායදිට්ඨිබලවතාය න භායන්ති, ඛීණාසවො සක්කායදිට්ඨියා පහීනත්තා න භායති. คำว่า "โดยมาก" คือ โดยส่วนใหญ่. คำว่า "ภยัง สันตาสัง สังเวคัง" ทั้งหมดเป็นชื่อของความหวาดสะดุ้งแห่งจิตนั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์เป็นอันมากได้ฟังเสียงของราชสีห์แล้วย่อมกลัว, สัตว์ส่วนน้อยไม่กลัว. ถามว่า สัตว์เหล่านั้นคือใครบ้าง? ตอบว่า คือ ราชสีห์ผู้เสมอกัน, ช้างอาชาไนย, ม้าอาชาไนย, โคอุสภะอาชาไนย, บุรุษอาชาไนย, และพระขีณาสพ. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร สัตว์เหล่านี้จึงไม่กลัว? ตอบว่า ก่อนอื่น ราชสีห์ผู้เสมอกันย่อมไม่กลัวเพราะคิดว่า "เราเป็นผู้เสมอกันโดยชาติ โคตร ตระกูล และความแกล้วกล้า", ส่วนช้างอาชาไนยเป็นต้นย่อมไม่กลัวเพราะสักกายทิฏฐิของตนมีกำลัง, พระขีณาสพย่อมไม่กลัวเพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว. බිලාසයාති [Pg.293] බිලෙ සයන්තා බිලවාසිනො අහිනකුලගොධාදයො. උදකාසයාති උදකවාසිනො මච්ඡකච්ඡපාදයො. වනාසයාති වනවාසිනො හත්ථිඅස්සගොකණ්ණමිගාදයො. පවිසන්තීති ‘‘ඉදානි ආගන්ත්වා ගණ්හිස්සතී’’ති මග්ගං ඔලොකෙත්වා පවිසන්ති. දළ්හෙහීති ථිරෙහි. වරත්තෙහීති චම්මරජ්ජූහි. මහිද්ධිකොතිආදීසු විජම්භනභූමියං ඨත්වා දක්ඛිණපස්සාදීහි උසභමත්තං, උජුං වීසතිඋසභමත්තාදිලඞ්ඝනවසෙන මහිද්ධිකතා, සෙසමිගානං අධිපතිභාවෙන මහෙසක්ඛතා, සමන්තා තියොජනට්ඨානෙ සද්දං සුත්වා පලායන්තානං වසෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා. คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในรู" คือ สัตว์ที่นอนอยู่ในรู ได้แก่ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในรู มีงู พังพอน และเหี้ย เป็นต้น. คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในน้ำ" คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในน้ำ มีปลาและเต่า เป็นต้น. คำว่า "สัตว์ผู้อาศัยอยู่ในป่า" คือ สัตว์ที่อาศัยอยู่ในป่า มีช้าง ม้า โค กวาง และเนื้อ เป็นต้น. คำว่า "ย่อมเข้าไป" คือ ย่อมเข้าไปโดยมองดูทางอยู่ด้วยคิดว่า "บัดนี้ ราชสีห์จักมาจับ". คำว่า "ด้วยของมั่นคง" คือ ด้วยของที่แข็งแรง. คำว่า "ด้วยสายหนัง" คือ ด้วยเชือกหนัง. ในคำเป็นต้นว่า "ผู้มีฤทธิ์มาก" พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีฤทธิ์มาก ด้วยสามารถแห่งการกระโดดประมาณ ๑ อุสภะด้วยข้างขวาเป็นต้น และการกระโดดข้ามไปตรงๆ ประมาณ ๒๐ อุสภะเป็นต้น โดยยืนอยู่ในถ้ำอันเป็นที่ยืดกาย, ความเป็นผู้มียศใหญ่ ด้วยความเป็นใหญ่กว่าเนื้อที่เหลือทั้งหลาย, ความเป็นผู้มีอานุภาพมาก ด้วยสามารถแห่งสัตว์ทั้งหลายที่ได้ฟังเสียงในที่ไกล ๓ โยชน์โดยรอบแล้วพากันหนีไป. එවමෙව ඛොති භගවා තෙසු තෙසු සුත්තන්තෙසු තථා තථා අත්තානං කථෙසි. ‘‘සීහොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති (අ. නි. 5.99; 10.21) ඉමස්මිං තාව සුත්තෙ සීහසදිසං අත්තානං කථෙසි. ‘‘භිසක්කො සල්ලකත්තොති ඛො, සුනක්ඛත්ත, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ම. නි. 3.65) ඉමස්මිං වෙජ්ජසදිසං, ‘‘බ්‍රාහ්මණොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 8.85) ඉමස්මිං බ්‍රාහ්මණසදිසං, ‘‘පුරිසො මග්ගකුසලොති ඛො, තිස්ස, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 3.84) ඉමස්මිං මග්ගදෙසකපුරිසසදිසං, ‘‘රාජාහමස්මි, සෙලා’’ති (සු. නි. 559; ම. නි. 2.399) ඉමස්මිං රාජසදිසං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීහසදිසමෙව කත්වා අත්තානං කථෙන්තො එවමාහ. ฉันนั้นเหมือนกันแล พระผู้มีพระภาคตรัสถึงพระองค์เองอย่างนั้นๆ ในพระสูตรนั้นๆ. ก่อนอื่น ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า สีหะ นี้เป็นชื่อของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยราชสีห์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนสุนักขัตตะ คำว่า นายแพทย์ผู้ผ่าตัด นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยนายแพทย์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า พราหมณ์ นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยพราหมณ์. ในพระสูตรนี้ว่า "ดูก่อนติสสะ คำว่า บุรุษผู้ฉลาดในทาง นี้เป็นชื่อของตถาคต" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยบุรุษผู้บอกทาง. ในพระสูตรนี้ว่า "เสละ เราเป็นพระราชา" พระองค์ตรัสถึงพระองค์เองว่าเปรียบด้วยพระราชา. ส่วนในพระสูตรนี้ เมื่อทรงกระทำพระองค์เองให้เป็นดุจราชสีห์เท่านั้น ตรัสอยู่ จึงตรัสอย่างนี้. තත්‍රායං සදිසතා – සීහස්ස කඤ්චනගුහාදීසු වසනකාලො විය හි තථාගතස්ස දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරස්ස අපරිමිතකාලං පාරමියො පූරෙත්වා පච්ඡිමභවෙ පටිසන්ධිග්ගහණෙන චෙව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනෙන ච දසසහස්සිලොකධාතුං කම්පෙත්වා වුද්ධිමන්වාය දිබ්බසම්පත්තිසදිසං සම්පත්තිං අනුභවමානස්ස තීසු පාසාදෙසු නිවාසකාලො දට්ඨබ්බො. සීහස්ස කඤ්චනගුහාදිතො නික්ඛන්තකාලො විය තථාගතස්ස එකූනතිංසසංවච්ඡරෙ විවටෙන ද්වාරෙන කණ්ඩකං ආරුය්හ ඡන්නසහායස්ස නික්ඛමිත්වා තීණි රජ්ජානි අතික්කමිත්වා අනොමානදීතීරෙ බ්‍රහ්මුනා දින්නානි කාසායානි පරිදහිත්වා පබ්බජිතස්ස සත්තමෙ දිවසෙ රාජගහං ගන්ත්වා තත්ථ [Pg.294] පිණ්ඩාය චරිත්වා පණ්ඩවගිරිපබ්භාරෙ කතභත්තකිච්චස්ස සම්මාසම්බොධිං පත්වා පඨමමෙව මගධරට්ඨං ආගමනත්ථාය යාව රඤ්ඤො පටිඤ්ඤාදානකාලො. ในข้อนั้น มีความเปรียบเทียบกันดังนี้: พึงเห็นว่า สมัยที่ราชสีห์อาศัยอยู่ในถ้ำทองเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่พระตถาคต ผู้ทรงกระทำอภินิหารไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า ทรงบำเพ็ญบารมีสิ้นกาลประมาณมิได้แล้ว ในปัจฉิมภพ ทรงยังโลกธาตุหนึ่งหมื่นให้หวั่นไหวด้วยการถือปฏิสนธิและด้วยการเสด็จออกจากพระครรภ์ของพระมารดา ตามเสวยความเจริญ ทรงเสวยสมบัติอันเปรียบด้วยทิพยสมบัติ ประทับอยู่ในปราสาท ๓ หลัง. พึงทราบว่า สมัยที่ราชสีห์ออกจากถ้ำทองเป็นต้น เปรียบเหมือนสมัยที่พระตถาคต เมื่อพระชนมายุ ๒๙ พรรษา ทรงม้ากัณฐกะเสด็จออกผนวชโดยมีฉันนะเป็นสหาย ด้วยประตูที่เปิดออก (โดยเทวดา) ทรงล่วงเลยแคว้น ๓ แคว้นไปแล้ว ทรงผนวชโดยทรงครองผ้ากาสายะอันท้าวมหาพรหมถวาย ณ ริมฝั่งแม่น้ำอโนมา ในวันที่ ๗ เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์ เที่ยวบิณฑบาตในที่นั้นแล้ว ทรงกระทำภัตกิจ ณ เงื้อมเขาปัณฑวะ จนถึงกาลที่ทรงบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ทรงประทานปฏิญญาแก่พระราชา (พิมพิสาร) เพื่อที่จะเสด็จมายังมคธรัฐเป็นครั้งแรก. සීහස්ස විජම්භනකාලො විය තථාගතස්ස දින්නපටිඤ්ඤස්ස ආළාරකාලාමඋපසඞ්කමනං ආදිං කත්වා යාව සුජාතාය දින්නපායාසස්ස එකූනපණ්ණාසාය පිණ්ඩෙහි පරිභුත්තකාලො වෙදිතබ්බො. සීහස්ස සරීරවිධුනනං විය සායන්හසමයෙ සොත්තියෙන දින්නා අට්ඨ තිණමුට්ඨියො ගහෙත්වා දසසහස්සචක්කවාළදෙවතාහි ථොමියමානස්ස ගන්ධාදීහි පූජියමානස්ස තික්ඛත්තුං බොධිං පදක්ඛිණං කත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ චුද්දසහත්ථුබ්බෙධෙ ඨානෙ තිණසන්ථරං අත්ථරිත්වා චතුරඞ්ගවීරියං අධිට්ඨාය නිසින්නස්ස තංඛණඤ්ඤෙව මාරබලං විධමෙත්වා තීසු යාමෙසු තිස්සො විජ්ජා විසොධෙත්වා අනුලොමප්පටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදමහාසමුද්දං යමකඤාණමන්ථනෙන මන්ථෙන්තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ පටිවිද්ධෙ තදනුභාවෙන දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනං වෙදිතබ්බං. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตผู้ทรงประทานปฏิญญาแล้ว ทรงกระทำการเข้าไปหาอาฬารดาบสและกาลามดาบสเป็นต้น จนถึงกาลที่ทรงบริโภคข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวาย ด้วยคำข้าว ๔๙ คำ เปรียบเหมือนกาลบิดกายของราชสีห์. พึงทราบว่า การที่พระตถาคตผู้ทรงรับหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวายในเวลาเย็น อันเทวดาในหมื่นจักรวาลสรรเสริญอยู่ บูชาอยู่ด้วยของหอมเป็นต้นแล้ว กระทำประทักษิณต้นโพธิ์ ๓ ครั้ง เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ทรงลาดเครื่องปูลาดคือหญ้า ณ สถานที่สูง ๑๔ ศอก แล้วประทับนั่งอธิษฐานวิริยะมีองค์ ๔ ทรงกำจัดกำลังของมารในขณะนั้นนั่นเอง ทรงชำระวิชชา ๓ ให้หมดจดในยามทั้ง ๓ ทรงกวนมหาสมุทรคือปฏิจจสมุปบาททั้งอนุโลมและปฏิโลมด้วยไม้กวนคือยมกญาณ จนเมื่อทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว การหวั่นไหวแห่งหมื่นโลกธาตุด้วยอานุภาพแห่งพระญาณนั้น ก็บังเกิดขึ้น เปรียบเหมือนการสลัดกายของราชสีห์. සීහස්ස චතුදිසාවිලොකනං විය පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ විහරිත්වා පරිභුත්තමධුපිණ්ඩිකාහාරස්ස අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ මහාබ්‍රහ්මුනො ධම්මදෙසනායාචනං පටිග්ගහෙත්වා තත්ථ විහරන්තස්ස එකාදසමෙ දිවසෙ ‘‘ස්වෙ ආසාළ්හිපුණ්ණමා භවිස්සතී’’ති පච්චූසසමයෙ ‘‘කස්ස නු ඛො අහං පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’’න්ති ආළාරුදකානං කාලකතභාවං ඤත්වා ධම්මදෙසනත්ථාය පඤ්චවග්ගියානං ඔලොකනං දට්ඨබ්බං. සීහස්ස ගොචරත්ථාය තියොජනං ගමනකාලො විය අත්තනො පත්තචීවරං ආදාය ‘‘පඤ්චවග්ගියානං ධම්මචක්කං පවත්තෙස්සාමී’’ති පච්ඡාභත්තෙ අජපාලනිග්‍රොධතො වුට්ඨිතස්ස අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගමනකාලො. พึงเห็นการที่พระตถาคตผู้ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ประทับอยู่ ณ โพธิมณฑลตลอดสัตตมหาสถาน เสวยสัตตูก้อนสัตตูผงแล้ว ทรงรับคำอาราธนาเพื่อแสดงธรรมของท้าวมหาพรหม ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ ขณะประทับอยู่ ณ ที่นั้น ในวันที่สิบเอ็ด ทรงดำริในเวลารุ่งอรุณว่า "พรุ่งนี้จักเป็นวันอาสาฬหปุรณมี" และทรงดำริว่า "เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ" ครั้นทรงทราบความเป็นผู้สิ้นชีพแล้วของอาฬารดาบสและอุทกดาบส จึงทอดพระเนตรดูเหล่าปัญจวัคคีย์เพื่อแสดงธรรม เปรียบเหมือนการแลดูทิศทั้งสี่ของราชสีห์. กาลที่พระตถาคตทรงดำริว่า "เราจักประกาศธรรมจักรแก่ปัญจวัคคีย์" จึงทรงถือเอาบาตรและจีวรของพระองค์ เสด็จลุกขึ้นจากโคนต้นอชปาลนิโครธในเวลาบ่าย เสด็จดำเนินไปสู่หนทาง ๑๘ โยชน์ (เปรียบเหมือนกาลที่ราชสีห์ไปเพื่อหาอาหารสิ้นระยะทาง ๓ โยชน์). සීහස්ස සීහනාදකාලො විය තථාගතස්ස අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා පඤ්චවග්ගියෙ සඤ්ඤාපෙත්වා අචලපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි සන්නිපතිතෙන දෙවගණෙන පරිවුතස්ස ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන ධම්මචක්කප්පවත්තනකාලො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං ච පන පදෙ දෙසියමානෙ තථාගතසීහස්ස ධම්මඝොසො හෙට්ඨා අවීචිං උපරි භවග්ගං ගහෙත්වා දසසහස්සිලොකධාතුං පටිච්ඡාදෙසි. සීහස්ස සද්දෙන ඛුද්දකපාණානං සන්තාසාපජ්ජනකාලො [Pg.295] විය තථාගතස්ස තීණි ලක්ඛණානි දීපෙත්වා චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි විභජිත්වා ධම්මං කථෙන්තස්ස දීඝායුකානං දෙවානං ඤාණසන්තාසස්ස උප්පත්තිකාලො වෙදිතබ්බො. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตเสด็จดำเนินไปสู่หนทาง ๑๘ โยชน์ ทรงให้ปัญจวัคคีย์ยอมรับ (ความเป็นพระพุทธเจ้า) แล้วประทับนั่งบนบัลลังก์อันไม่หวั่นไหว อันหมู่เทพผู้ประชุมกันจากหมื่นจักรวาลแวดล้อมแล้ว ทรงประกาศธรรมจักรโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสุด ๒ อย่างนี้ อันบรรพชิตไม่พึงเสพ" เปรียบเหมือนกาลบันลือสีหนาทของราชสีห์. อนึ่ง เมื่อพระธรรมบทนี้อันพระองค์ทรงแสดงอยู่ ธรรมโฆษณ์ของพระตถาคตผู้ดุจราชสีห์ได้แผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ โดยครอบคลุมอเวจีในเบื้องต่ำและภวัคคพรหมในเบื้องบน. พึงทราบว่า กาลที่พระตถาคตทรงแสดงลักษณะ ๓ ประการ ทรงจำแนกสัจจะ ๔ โดยอาการ ๑๖ และโดยนัยหลายพัน ตรัสธรรมอยู่ เป็นกาลบังเกิดขึ้นแห่งความสะดุ้งแห่งญาณของเหล่าเทวดาผู้มีอายุยืน เปรียบเหมือนกาลที่สัตว์เล็กๆ ถึงความสะดุ้งกลัวด้วยเสียงของราชสีห์. අපරො නයො – සීහො විය සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො තථාගතො, ආසයභූතාය කනකගුහාය නික්ඛමනං විය ගන්ධකුටිතො නික්ඛමනකාලො, විජම්භනං විය ධම්මසභං උපසඞ්කමනකාලො, දිසාවිලොකනං විය පරිසාවිලොකනං, සීහනාදනදනං විය ධම්මදෙසනාකාලො, ගොචරාය පක්කමනං විය පරවාදනිම්මද්දනත්ථාය ගමනං. นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง – พระตถาคตผู้บรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว เปรียบเหมือนราชสีห์, กาลที่เสด็จออกจากพระคันธกุฎี เปรียบเหมือนการออกจากถ้ำทองอันเป็นที่อาศัย, กาลที่เสด็จเข้าสู่ธรรมสภา เปรียบเหมือนการบิดกาย, การทอดพระเนตรดูบริษัท เปรียบเหมือนการแลดูทิศ, กาลที่ทรงแสดงธรรม เปรียบเหมือนการบันลือสีหนาท, การเสด็จไปเพื่อข่มขี่ปรวาท เปรียบเหมือนการไปเพื่อหาอาหาร. අපරො නයො – සීහො විය තථාගතො, හිමවන්තනිස්සිතාය කඤ්චනගුහාය නික්ඛමනං විය ආරම්මණවසෙන නිබ්බානනිස්සිතාය ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨානං, විජම්භනං විය පච්චවෙක්ඛණඤාණං, දිසාවිලොකනං විය වෙනෙය්‍යසත්තවිලොකනං, සීහනාදො විය සම්පත්තපරිසාය ධම්මදෙසනා, ගොචරාය පක්කමනං විය අසම්පත්තානං වෙනෙය්‍යසත්තානං සන්තිකූපසඞ්කමනං වෙදිතබ්බං. นัยอื่นอีกอย่างหนึ่ง – พึงทราบว่า พระตถาคตเปรียบเหมือนราชสีห์, การออกจากผลสมาบัติอันอาศัยพระนิพพานโดยความเป็นอารมณ์ เปรียบเหมือนการออกจากถ้ำทองที่อาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์, ปัจจเวกขณญาณ เปรียบเหมือนการบิดกาย, การตรวจดูเวไนยสัตว์ เปรียบเหมือนการแลดูทิศ, การแสดงธรรมแก่บริษัทที่มาถึงแล้ว เปรียบเหมือนการบันลือสีหนาท, การเสด็จเข้าไปหาเวไนยสัตว์ที่ยังมาไม่ถึง เปรียบเหมือนการไปเพื่อหาอาหาร. යදාති යස්මිං කාලෙ. තථාගතොති හෙට්ඨා වුත්තෙහි අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතො. ලොකෙති සත්තලොකෙ. උප්පජ්ජතීති අභිනීහාරතො පට්ඨාය යාව බොධිපල්ලඞ්කා වා අරහත්තමග්ගඤාණා වා උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලෙ පන පත්තෙ උප්පන්නො නාම. අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.124 ආදයො) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානි. บทว่า ยทา คือ ในกาลใด. บทว่า ตถาคโต คือ ชื่อว่าตถาคต เพราะเหตุ ๘ ประการที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. บทว่า โลเก คือ ในสัตวโลก. บทว่า อุปฺปชฺชติ คือ ชื่อว่าย่อมอุบัติ จำเดิมแต่กระทำอภินิหาร จนถึงโพธิบัลลังก์ หรือจนถึงอรหัตตมรรคญาณ, ส่วนเมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่าอุบัติแล้ว. บททั้งหลายมีอาทิว่า อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ท่านได้ขยายความไว้แล้วในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ඉති සක්කායොති අයං සක්කායො, එත්තකො සක්කායො, න ඉතො භිය්‍යො සක්කායො අත්ථීති. එත්තාවතා සභාවතො සරසතො පරියන්තතො පරිච්ඡෙදතො පරිවටුමතො සබ්බෙපි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්ති. ඉති සක්කායසමුදයොති අයං සක්කායස්ස සමුදයො නාම. එත්තාවතා ‘‘ආහාරසමුදයා රූපසමුදයො’’තිආදි සබ්බං දස්සිතං හොති. ඉති සක්කායස්ස අත්ථඞ්ගමොති අයං සක්කායස්ස අත්ථඞ්ගමො. ඉමිනාපි ‘‘ආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’තිආදි සබ්බං දස්සිතං හොති. บทว่า อิติ สกฺกาโย คือ นี้คือสักกาย, สักกายมีเพียงเท่านี้, สักกายที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี. ด้วยคำเพียงเท่านี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ทั้งปวง เป็นอันท่านแสดงแล้วโดยสภาวะ โดยกิจ โดยขอบเขต โดยการกำหนด และโดยที่สุด. บทว่า อิติ สกฺกายสมุทโย คือ นี้ชื่อว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสักกาย. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เหตุทั้งหมดมีอาทิว่า "เพราะอาหารเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย" เป็นอันท่านแสดงแล้ว. บทว่า อิติ สกฺกายสฺส อตฺถงฺคโม คือ นี้คือความดับแห่งสักกาย. แม้ด้วยบทนี้ ความดับทั้งหมดมีอาทิว่า "เพราะอาหารดับ รูปจึงดับ" เป็นอันท่านแสดงแล้ว. වණ්ණවන්තොති [Pg.296] සරීරවණ්ණෙන වණ්ණවන්තො. ධම්මදෙසනං සුත්වාති පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පණ්ණාසලක්ඛණප්පටිමණ්ඩිතං තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා. යෙභුය්‍යෙනාති ඉධ කෙ ඨපෙති? අරියසාවකෙ දෙවෙ. තෙසං හි ඛීණාසවත්තා චිත්තුත්‍රාසභයම්පි න උප්පජ්ජති, සංවිග්ගස්ස යොනිසො පධානෙන පත්තබ්බං පත්තතාය ඤාණසංවෙගොපි. ඉතරාසං පන දෙවතානං ‘‘තාසො හෙසො, භික්ඛවෙ, අනිච්ච’’න්ති මනසිකරොන්තානං චිත්තුත්‍රාසභයම්පි, බලවවිපස්සනාකාලෙ ඤාණභයම්පි උප්පජ්ජති. භොති ධම්මාලපනමත්තමෙතං. සක්කායපරියාපන්නාති පඤ්චක්ඛන්ධපරියාපන්නා. ඉති තෙසං සම්මාසම්බුද්ධෙ වට්ටදොසං දස්සෙත්වා තිලක්ඛණාහතං කත්වා ධම්මං දෙසෙන්තෙ ඤාණභයං නාම ඔක්කමති. บทว่า วณฺณวนฺโต คือ ผู้มีผิวพรรณด้วยสีแห่งสรีระ บทว่า ธมฺมเทสนํ สฺุตฺวา คือ ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคตที่ประดับด้วยลักษณะ ๑๕ ประการในขันธ์ ๕ บทว่า เยภุยฺเยน คือ ในที่นี้ยกเว้นใครไว้? (ตอบว่า) ยกเว้นเทวดาผู้เป็นอริยสาวก เพราะว่า สำหรับเทวดาเหล่านั้น เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว แม้ความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็ไม่เกิดขึ้น และเพราะบรรลุสิ่งที่พึงบรรลุด้วยความเพียรโดยแยบคายของผู้มีความสังเวชแล้ว แม้ญาณสังเวชก็ไม่เกิดขึ้น ส่วนเทวดานอกนี้ เมื่อมนสิการว่า "ภิกษุทั้งหลาย ความหวาดสะดุ้งนี้นั้นไม่เที่ยง" ดังนี้ แม้ความหวาดสะดุ้งแห่งจิตก็เกิดขึ้น และในกาลแห่งวิปัสสนาอันมีกำลัง แม้ญาณภย (ความกลัวในญาณ) ก็เกิดขึ้น บทว่า โภติ นี้เป็นเพียงอาลปนะในธรรม บทว่า สกฺกายปริยาปนฺนา คือ อันนับเนื่องในเบญจขันธ์ ด้วยเหตุนี้ เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงโทษในวัฏฏะแก่เทวดาเหล่านั้น ทรงกระทำให้ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์แล้วทรงแสดงธรรมอยู่ ญาณภย (ความกลัวในญาณ) ชื่อว่าย่อมหยั่งลง අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. ධම්මචක්කන්ති පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පි. පටිවෙධඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි පටිවිජ්ඣි. දෙසනාඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. උභයම්පෙතං දසබලස්ස උරෙ ජාතඤාණමෙව. තෙසු ධම්මදෙසනාඤාණං ගහෙතබ්බං. තං පනෙස යාව අට්ඨාරසබ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස සොතාපත්තිඵලං න උප්පජ්ජති, තාව පවත්තෙති නාම. තස්මිං උප්පන්නෙ පවත්තිතං නාම හොතීති වෙදිතබ්බං. අප්පටිපුග්ගලොති සදිසපුග්ගලරහිතො. යසස්සිනොති පරිවාරසම්පන්නා. තාදිනොති ලාභාලාභාදීහි එකසදිසස්ස. บทว่า อภิญฺญาย คือ รู้ยิ่งแล้ว บทว่า ธมฺมจกฺกํ คือ ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ ชื่อว่าปฏิเวธญาณ คือ ญาณที่พระองค์ประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ทรงแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยอาการ ๑๖ และด้วยนัย ๖๐,๐๐๐ ชื่อว่าเทศนาญาณ คือ ญาณที่พระองค์ทรงยังธรรมจักรมีปริวัฏ ๓ มีอาการ ๑๒ ให้เป็นไป ญาณทั้งสองแม้นี้ เป็นญาณที่เกิดขึ้นในพระอุระของพระทศพลนั่นเทียว ในญาณทั้งสองนั้น พึงถือเอาธรรมเทศนาญาณ ก็ธรรมเทศนาญาณนั้น ตราบใดที่โสดาปัตติผลยังไม่เกิดขึ้นแก่พระอัญญาโกณฑัญญเถระพร้อมกับพรหม ๑๘ โกฏิ ตราบนั้นชื่อว่าทรงยังให้เป็นไป เมื่อโสดาปัตติผลนั้นเกิดขึ้นแล้ว พึงทราบว่า ชื่อว่าทรงยังให้เป็นไปแล้ว บทว่า อปฺปฏิปุคฺคโล คือ ผู้เว้นจากบุคคลผู้เสมอเหมือน บทว่า ยสสฺสิโน คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยบริวาร บทว่า ตาทิโน คือ ผู้เป็นเช่นเดียวกันในลาภและอลาภเป็นต้น 4. පසාදසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาปสาทสูตร 34. චතුත්ථෙ අග්ගෙසු පසාදා, අග්ගා වා පසාදාති අග්ගප්පසාදා. යාවතාති යත්තකා. අපදාති නිප්පදා අහිමච්ඡාදයො. ද්විපදාති මනුස්සපක්ඛිආදයො. චතුප්පදාති හත්ථිඅස්සාදයො. බහුප්පදාති සතපදිආදයො. නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිනොති භවග්ගෙ නිබ්බත්තසත්තා. අග්ගමක්ඛායතීති ගුණෙහි අග්ගො උත්තමො සෙට්ඨොති අක්ඛායති. අසඞ්ඛතාති නිබ්බානමෙව ගහෙත්වා වුත්තං. විරාගොතිආදීනි නිබ්බානස්සෙව නාමානි. තඤ්හි ආගම්ම සබ්බකිලෙසා විරජ්ජන්ති, සබ්බෙ රාගමදාදයො මදා නිම්මදා හොන්ති, අභාවං ගච්ඡන්ති, සබ්බා පිපාසා විනයං උපෙන්ති, සබ්බෙ ආලයා [Pg.297] සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්ති, වට්ටානි උපච්ඡිජ්ජන්ති, තණ්හා ඛීයන්ති, වට්ටදුක්ඛා නිරුජ්ඣන්ති, සබ්බෙ පරිළාහා නිබ්බායන්ති. තස්මා එතානි නාමානි ලභති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อคฺคปฺปสาทา คือ ความเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศทั้งหลาย หรือ ความเลื่อมใสอันเลิศ บทว่า ยาวตา คือ ประมาณเท่าใด บทว่า อปทา คือ สัตว์ไม่มีเท้า ได้แก่ งูและปลาเป็นต้น บทว่า ทฺวิปทา คือ สัตว์สองเท้า ได้แก่ มนุษย์และนกเป็นต้น บทว่า จตุปฺปทา คือ สัตว์สี่เท้า ได้แก่ ช้างและม้าเป็นต้น บทว่า พหุปฺปทา คือ สัตว์หลายเท้า ได้แก่ ตะขาบเป็นต้น บทว่า เนวสญฺญินาสญฺญิโน คือ สัตว์ผู้บังเกิดในภวัคคพรหม บทว่า อคฺคมกฺขายติ คือ ย่อมถูกกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ ประเสริฐ สูงสุด ด้วยคุณทั้งหลาย บทว่า อสงฺขตา ท่านถือเอาพระนิพพานนั่นเองแล้วกล่าวไว้ บทว่า วิราโค เป็นต้น เป็นชื่อของพระนิพพานนั่นเอง เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น กิเลสทั้งปวงย่อมคลายกำหนัด, ความเมาทั้งหลายมีราคะมทะเป็นต้น ย่อมปราศจากความเมา ย่อมถึงความไม่มี, ความกระหายทั้งปวงย่อมถึงความบรรเทา, อาลัยทั้งปวงย่อมถึงการถอนขึ้นโดยสิ้นเชิง, วัฏฏะทั้งหลายย่อมขาด, ตัณหาย่อมสิ้นไป, วัฏฏทุกข์ย่อมดับ, ความเร่าร้อนทั้งปวงย่อมดับสนิท เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงได้ชื่อเหล่านี้ เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น 5. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาวัสสการสูตร 35. පඤ්චමෙ අනුස්සරිතාති අනුගන්ත්වා සරිතා, අපරාපරං සරිතුං සමත්ථොති අත්ථො. දක්ඛොති ඡෙකො. තත්‍රුපායායාති ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ ඉමං නාම කත්තබ්බ’’න්ති එවං තත්ථ තත්ථ උපායභූතාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතො. අනුමොදිතබ්බන්ති අභිනන්දිතබ්බං. පටික්කොසිතබ්බන්ති පටික්ඛිපිතබ්බං. නෙව ඛො ත්‍යාහන්ති නෙව ඛො තෙ අහං. කස්මා පනෙතං භගවා නාභිනන්දති, නප්පටික්ඛිපතීති? ලොකියත්තා නාභිනන්දති, ලොකියං අත්ථං ගහෙත්වා ඨිතත්තා නප්පටික්කොසති. බහුස්ස ජනතාති බහු අස්ස ජනතා. ඉදඤ්ච කරණත්ථෙ සාමිවචනං වෙදිතබ්බං. අරියෙ ඤායෙති සහවිපස්සනකෙ මග්ගෙ. කල්‍යාණධම්මතා කුසලධම්මතාතිපි තස්සෙව නාමානි. යං විතක්කන්ති නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීසු අඤ්ඤතරං. න තං විතක්කං විතක්කෙතීති කාමවිතක්කාදීසු එකම්පි න විතක්කෙති. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. විතක්කපථෙති එත්ථ විතක්කොයෙව විතක්කපථො. අහඤ්හි බ්‍රාහ්මණාතිආදීසු පඨමනයෙන ඛීණාසවස්ස සීලඤ්චෙව බාහුසච්චඤ්ච කථිතං, දුතියතතියෙහි ඛීණාසවස්ස කිරියවිතක්කානි චෙව කිරියජ්ඣානානි ච, චතුත්ථෙන ඛීණාසවභාවො කථිතොති වෙදිතබ්බො. ๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อนุสฺสริตา คือ ตามระลึกได้ อธิบายว่า สามารถที่จะระลึกเนืองๆ ได้ บทว่า ทกฺโข คือ ฉลาด บทว่า ตตฺรูปายาย คือ ประกอบด้วยปัญญาอันเป็นอุบายในกิจนั้นๆ ว่า "ในกาลนี้ ควรทำกิจชื่อนี้" ดังนี้ บทว่า อนุโมทิตพฺพํ คือ พึงชื่นชมยิ่ง บทว่า ปฏิกฺโกสิตพฺพํ คือ พึงคัดค้าน บทว่า เนว โข ตฺยาหํ คือ เนว โข เต อหํ (เราไม่...แก่ท่านเลย) ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงชื่นชม ไม่ทรงคัดค้านคำนั้น? (ตอบว่า) ไม่ทรงชื่นชมเพราะเป็นโลกิยะ, ไม่ทรงคัดค้านเพราะตั้งอยู่โดยถือเอาความหมายที่เป็นโลกิยะ บทว่า พหุสฺส ชนตา คือ พหุ อสฺส ชนตา (ชนเป็นอันมากของบุรุษนั้น) และพึงทราบว่า บทนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถกรณะ บทว่า อริเย ญายเ คือ ในมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา แม้บทว่า กลฺยาณธมฺมตา และ กุสลธมฺมตา ก็เป็นชื่อของอริยญายนั้นนั่นเอง บทว่า ยํ วิตกฺกํ คือ วิตกอย่างใดอย่างหนึ่งในเนกขัมมวิตกเป็นต้น บทว่า น ตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ คือ ไม่ตรึกวิตกแม้แต่อย่างหนึ่งในกามวิตกเป็นต้น บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในบทว่า วิตกฺกปเถ นี้ วิตกนั่นเองชื่อว่าวิตักกปถะ (หนทางแห่งวิตก) ในบทว่า อหญฺหิ พฺราหฺมณ เป็นต้น พึงทราบว่า โดยนัยที่หนึ่ง ท่านกล่าวถึงศีลและพาหุสัจจะของพระขีณาสพ, โดยนัยที่สองและที่สาม ท่านกล่าวถึงกิริยาวิตกและกิริยาฌานของพระขีณาสพ, โดยนัยที่สี่ ท่านกล่าวถึงภาวะแห่งความเป็นพระขีณาสพ මච්චුපාසප්පමොචනන්ති මච්චුපාසා පමොචනකං මග්ගං. ඤායං ධම්මන්ති සහවිපස්සනකං මග්ගං. දිස්වා ච සුත්වා චාති ඤාණෙනෙව පස්සිත්වා ච සුණිත්වා ච. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. บทว่า มจฺจุปาสปฺปโมจนํ คือ มรรคอันยังสัตว์ให้พ้นจากบ่วงแห่งมัจจุ บทว่า ญายํ ธมฺมํ คือ มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า ทิสฺวา จ สฺุตฺวา จ คือ เห็นแล้วและฟังแล้วด้วยญาณนั่นเอง เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ตื้นทั้งนั้น 6. දොණසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาโทณสูตร 36. ඡට්ඨෙ අන්තරා ච උක්කට්ඨං අන්තරා ච සෙතබ්‍යන්ති එත්ථ උක්කට්ඨාති උක්කාහි ධාරීයමානාහි මාපිතත්තා එවංලද්ධවොහාරං නගරං. සෙතබ්‍යන්ති අතීතෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස ජාතනගරං. අන්තරාසද්දො පන කාරණඛණචිත්තවෙමජ්ඣවිවරාදීසු වත්තති. ‘‘තදන්තරං කො ජානෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා’’ති [Pg.298] (අ. නි. 6.44; 10.75) ච, ‘‘ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තර’’න්ති ච ආදීසු (සං. නි. 1.228) කාරණෙ. ‘‘අද්දසා මං, භන්තෙ, අඤ්ඤතරා ඉත්ථී විජ්ජන්තරිකාය භාජනං ධොවන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) ඛණෙ. ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) චිත්තෙ. ‘‘අන්තරාවොසානමාපාදී’’තිආදීසු වෙමජ්ඣෙ. ‘‘අපිචායං තපොදා ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡතී’’තිආදීසු (පාරා. 231) විවරෙ. ස්වායමිධ විවරෙ වත්තති. තස්මා උක්කට්ඨාය ච සෙතබ්‍යස්ස ච විවරෙති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අන්තරාසද්දෙන පන යුත්තත්තා උපයොගවචනං කතං. ඊදිසෙසු ච ඨානෙසු අක්ඛරචින්තකා ‘‘අන්තරා ගාමඤ්ච නදිඤ්ච යාතී’’ති එවං එකමෙව අන්තරාසද්දං පයුඤ්ජන්ති, සො දුතියපදෙනපි යොජෙතබ්බො හොති, අයොජියමානෙ උපයොගවචනං න පාපුණාති. ඉධ පන යොජෙත්වා එව වුත්තො. ๓๖. ในสูตรที่ ๖ ในบทว่า "อนฺตรา จ อุกฺกฏฺฐํ อนฺตรา จ เสตพฺยํ" นี้ บทว่า "อุกฺกฏฺฐํ" คือ นครที่ได้ชื่ออย่างนี้เพราะถูกสร้างขึ้นด้วยคบเพลิงที่จุดสว่างไสว บทว่า "เสตพฺยํ" คือ นครที่เป็นที่ประสูติของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าในอดีต ส่วน "อนฺตร" ศัพท์ ย่อมเป็นไปในอรรถะคือ เหตุ ขณะ จิต ท่ามกลาง ระหว่าง เป็นต้น ในตัวอย่างมีอาทิว่า "ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคตา" (ใครเล่าจะพึงรู้เหตุนั้น นอกจากพระตถาคต) และ "ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตรํ" (ชนทั้งหลายประชุมปรึกษากันถึงเราและท่านว่ามีเหตุอะไร) เป็นไปในอรรถะว่า เหตุ ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อทฺทสา มํ ภนฺเต อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี" (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หญิงคนหนึ่งล้างภาชนะ ได้เห็นข้าพเจ้าในขณะที่ฟ้าแลบ) เป็นไปในอรรถะว่า ขณะ ในตัวอย่างมีอาทิว่า "ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา" (ความโกรธทั้งหลายไม่มีในภายในจิตของบุคคลใด) เป็นไปในอรรถะว่า จิต ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อนฺตราโวสานมาปาที" (ถึงความหยุดชะงักในท่ามกลาง) เป็นไปในอรรถะว่า ท่ามกลาง ในตัวอย่างมีอาทิว่า "อิจายํ ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉติ" (อีกอย่างหนึ่ง แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาในระหว่างมหานรกทั้งสอง) เป็นไปในอรรถะว่า ระหว่าง อันตรศัพท์นั้นในที่นี้เป็นไปในอรรถะว่า ระหว่าง เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า "ในระหว่างแห่งนครอุกกัฏฐะและนครเสตัพยะ" ก็เพราะประกอบกับอันตรศัพท์ ท่านจึงลงทุติยาวิภัตติ และในที่เช่นนี้ นักไวยากรณ์ย่อมใช้ "อนฺตร" ศัพท์เพียงศัพท์เดียว เช่นในประโยคว่า "อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาติ" (ย่อมไปในระหว่างหมู่บ้านและแม่น้ำ) ศัพท์นั้นพึงประกอบกับบทที่สองด้วย เมื่อไม่ประกอบ ทุติยาวิภัตติย่อมไม่สำเร็จ แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยประกอบแล้วนั่นเทียว අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොතීති අද්ධානසඞ්ඛාතං මග්ගං පටිපන්නො හොති, දීඝමග්ගන්ති අත්ථො. කස්මා පටිපන්නොති? තං දිවසං කිර භගවා ඉදං අද්දස ‘‘මයි තං මග්ගං පටිපන්නෙ දොණො බ්‍රාහ්මණො මම පදචෙතියානි පස්සිත්වා පදානුපදිකො හුත්වා මම නිසින්නට්ඨානං ආගන්ත්වා පඤ්හං පුච්ඡිස්සති. අථස්සාහං එකං සච්චධම්මං දෙසෙස්සාමි. බ්‍රාහ්මණො තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣිත්වා ද්වාදසපදසහස්සපරිමාණං දොණගජ්ජිතං නාම වණ්ණං වත්වා මයි පරිනිබ්බුතෙ සකලජම්බුදීපෙ උප්පන්නං මහාකලහං වූපසමෙත්වා ධාතුයො භාජෙස්සතී’’ති. ඉමිනා කාරණෙන පටිපන්නො. දොණොපි සුදං බ්‍රාහ්මණොති දොණො බ්‍රාහ්මණොපි තයො වෙදෙ පගුණෙ කත්වා පඤ්චසතෙ මාණවකෙ සිප්පං වාචෙන්තො තංදිවසං පාතොව උට්ඨාය සරීරපටිජග්ගනං කත්වා සතග්ඝනකං නිවාසෙත්වා පඤ්චසතග්ඝනකං එකංසවරගතං කත්වා ආමුත්තයඤ්ඤසුත්තො රත්තවට්ටිකා උපාහනා ආරොහිත්වා පඤ්චසතමාණවකපරිවාරො තමෙව මග්ගං පටිපජ්ජි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. บทว่า "อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน โหติ" คือ เป็นผู้ดำเนินไปสู่หนทางที่เรียกว่าอัทธานะ อธิบายว่า หนทางไกล ถามว่า ทรงดำเนินไปเพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเหตุนี้ว่า "เมื่อเราดำเนินไปสู่หนทางนั้น โทณพราหมณ์เห็นรอยพระบาทเจดีย์ของเราแล้ว จะติดตามมาตามรอยเท้า มายังที่ที่เรานั่งอยู่ แล้วจะทูลถามปัญหา ลำดับนั้น เราจักแสดงสัจธรรมอย่างหนึ่งแก่เขา พราหมณ์นั้นจักแทงตลอดสามัญผล ๓ ประการ กล่าวคำสดุดีชื่อว่า โทณคัชชิตะ มีประมาณหนึ่งหมื่นสองพันบท เมื่อเราปรินิพพานแล้ว จักระงับมหาทะเลาะที่เกิดขึ้นทั่วชมพูทวีป แล้วจักแจกพระธาตุทั้งหลาย" ทรงดำเนินไปเพราะเหตุนี้ บทว่า "โทโณปิ สุทํ พฺราหฺมโณ" คือ แม้โทณพราหมณ์ ทำพระเวท ๓ ให้คล่องแคล่วแล้ว สอนศิลปะแก่มาณพ ๕๐๐ คน ในวันนั้น ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ชำระสรีระ นุ่งผ้ามีราคาร้อยหนึ่ง ห่มผ้ามีราคาห้าร้อยทำเป็นเฉวียงบ่า สวมยัชโญปวีต สวมรองเท้าหนังสีแดง มีมาณพ ๕๐๐ คนเป็นบริวาร ได้ดำเนินไปสู่หนทางนั้นนั่นแล ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น පාදෙසූති පාදෙහි අක්කන්තට්ඨානෙසු. චක්කානීති ලක්ඛණචක්කානි. කිං පන භගවතො ගච්ඡන්තස්ස අක්කන්තට්ඨානෙ පදං පඤ්ඤායතීති? න පඤ්ඤායති[Pg.299]. කස්මා? සුඛුමත්තා මහාබලත්තා මහාජනානුග්ගහෙන ච. බුද්ධානඤ්හි සුඛුමච්ඡවිතාය අක්කන්තට්ඨානං තූලපිචුනො පතිට්ඨිතට්ඨානං විය හොති, පදවළඤ්ජො න පඤ්ඤායති. යථා ච බලවතො වාතජවසින්ධවස්ස පදුමිනිපත්තෙපි අක්කන්තමත්තමෙව හොති, එවං මහාබලතාය තථාගතෙන අක්කන්තට්ඨානං අක්කන්තමත්තමෙව හොති, න තත්ථ පදවළඤ්ජො පඤ්ඤායති. බුද්ධානඤ්ච අනුපදං මහාජනකායො ගච්ඡති, තස්ස සත්ථු පදවළඤ්ජං දිස්වා මද්දිතුං අවිසහන්තස්ස ගමනවිච්ඡෙදො භවෙය්‍ය. තස්මා අක්කන්තඅක්කන්තට්ඨානෙ යොපි පදවළඤ්ජො භවෙය්‍ය, සො අන්තරධායතෙව. දොණො පන බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස අධිට්ඨානවසෙන පස්සි. භගවා හි යස්ස පදචෙතියං දස්සෙතුකාමො හොති, තං ආරබ්භ ‘‘අසුකො නාම පස්සතූ’’ති අධිට්ඨාති. තස්මා මාගණ්ඩියබ්‍රාහ්මණො විය අයම්පි බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස අධිට්ඨානවසෙන අද්දස. บทว่า "ปาเทสุ" คือ ในที่อันทรงเหยียบด้วยพระบาททั้งหลาย บทว่า "จกฺกานิ" คือ จักรที่เป็นลักษณะ ก็รอยพระบาทในที่ที่พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จไปทรงเหยียบย่อมปรากฏหรือ? ไม่ปรากฏ เพราะเหตุไร? เพราะความที่พระองค์ทรงละเอียดอ่อน เพราะทรงมีกำลังมาก และเพราะทรงอนุเคราะห์มหาชน จริงอยู่ เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระฉวีละเอียดอ่อน ที่ที่ทรงเหยียบจึงเป็นเหมือนที่ที่ปุยนุ่นตั้งอยู่ รอยพระบาทจึงไม่ปรากฏ และเหมือนอย่างที่ที่ม้าสินธพมีกำลังมาก มีความเร็วเพียงดังลมเหยียบลงบนใบบัว ก็เป็นเพียงแค่การเหยียบเท่านั้น ฉันใด ที่ที่พระตถาคตทรงเหยียบเพราะทรงมีกำลังมาก ก็เป็นเพียงแค่การเหยียบเท่านั้น รอยพระบาทในที่นั้นจึงไม่ปรากฏ ฉันนั้น และมหาชนหมู่ใหญ่ย่อมเดินตามรอยพระบาทของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อมหาชนนั้นเห็นรอยพระบาทของพระศาสดาแล้วไม่กล้าเหยียบย่ำ การเดินทางก็จะขาดตอนไป เพราะฉะนั้น แม้รอยพระบาทใดจะพึงมีในที่ที่ทรงเหยียบแล้วๆ รอยพระบาทนั้นก็ย่อมอันตรธานไปนั่นเทียว แต่โทณพราหมณ์ได้เห็นด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐานของพระตถาคต จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงประสงค์จะแสดงรอยพระบาทเจดีย์แก่ผู้ใด ก็จะทรงปรารภผู้นั้นแล้วอธิษฐานว่า "ขอคนชื่อนี้จงเห็นเถิด" เพราะฉะนั้น พราหมณ์ผู้นี้ก็ได้เห็นด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐานของพระตถาคต เหมือนอย่างมาคัณฑิยพราหมณ์ පාසාදිකන්ති පසාදජනකං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. උත්තමදමථසමථමනුප්පත්තන්ති එත්ථ උත්තමදමථො නාම අරහත්තමග්ගො, උත්තමසමථො නාම අරහත්තමග්ගසමාධි, තදුභයං පත්තන්ති අත්ථො. දන්තන්ති නිබ්බිසෙවනං. ගුත්තන්ති ගොපිතං. සංයතින්ද්‍රියන්ති රක්ඛිතින්ද්‍රියං. නාගන්ති ඡන්දාදීහි අගච්ඡනතො, පහීනකිලෙසෙ පුන අනාගච්ඡනතො, ආගුං අකරණතො, බලවන්තට්ඨෙනාති චතූහි කාරණෙහි නාගං. บทว่า "ปาสาทิกํ" คือ ยังความเลื่อมใสให้เกิด บทอื่น (ปสาทนียํ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในบทว่า "อุตฺตมทมถสมถมมนุปฺปตฺตํ" นี้ ชื่อว่า อุตตมทมถะ คือ อรหัตตมรรค, ชื่อว่า อุตตมสมถะ คือ สมาธิที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรค อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งธรรมทั้งสองนั้น บทว่า "ทนฺตํ" คือ มีปฏิปักษ์ธรรมอันขจัดแล้ว บทว่า "คุตฺตํ" คือ อันคุ้มครองแล้ว บทว่า "สํยตินฺทฺริยํ" คือ มีอินทรีย์อันรักษาแล้ว บทว่า "นาคํ" ชื่อว่า นาคะ ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพราะไม่ไปสู่อคติมีฉันทาคติเป็นต้น, เพราะไม่กลับมาเกิดกิเลสที่ละได้แล้วอีก, เพราะไม่ทำความชั่ว, และเพราะมีอรรถะว่ามีกำลัง දෙවො නො භවං භවිස්සතීති එත්ථ ‘‘දෙවො නො භව’’න්ති එත්තාවතාපි පුච්ඡා නිට්ඨිතා භවෙය්‍ය, අයං පන බ්‍රාහ්මණො ‘‘අනාගතෙ මහෙසක්ඛො එකො දෙවරාජා භවිස්සතී’’ති අනාගතවසෙන පුච්ඡාසභාගෙනෙව කථෙන්තො එවමාහ. භගවාපිස්ස පුච්ඡාසභාගෙනෙව කථෙන්තො න ඛො අහං, බ්‍රාහ්මණ, දෙවො භවිස්සාමීති ආහ. එස නයො සබ්බත්ථ. ආසවානන්ති කාමාසවාදීනං චතුන්නං. පහීනාති බොධිපල්ලඞ්කෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමෙනෙව පහීනා. අනුපලිත්තො ලොකෙනාති තණ්හාදිට්ඨිලෙපානං පහීනත්තා සඞ්ඛාරලොකෙන අනුපලිත්තො. බුද්ධොති චතුන්නං සච්චානං බුද්ධත්තා බුද්ධො ඉති මං ධාරෙහි. ในบทว่า "เทโว โน ภวํ ภวิสฺสติ" นี้ แม้เพียงเท่านี้ว่า "เทโว โน ภวํ" (ท่านเป็นเทวดาของเราหรือ) คำถามก็พึงเป็นอันจบลงได้ แต่พราหมณ์ผู้นี้ดำริว่า "ในอนาคต จักมีเทวราชองค์หนึ่งผู้มีศักดิ์ใหญ่" จึงกล่าวอย่างนี้โดยนัยแห่งอนาคต ด้วยส่วนที่เป็นคำถามนั่นเอง แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เราหาจักเป็นเทวดาไม่" แก่พราหมณ์นั้น โดยทรงแสดงด้วยส่วนที่เป็นคำถามนั่นเอง นัยนี้พึงเห็นในบททั้งปวง บทว่า "อาสวานํ" คือ แห่งอาสวะ ๔ มีกามาสวะเป็นต้น บทว่า "ปหีนา" คือ ละได้แล้วด้วยการบรรลุสัพพัญญุตญาณที่โพธิบัลลังก์นั่นเทียว บทว่า "อนุปลิตฺโต โลเกน" คือ ไม่ถูกฉาบทาด้วยสังขารโลก เพราะละเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิได้แล้ว บทว่า "พุทฺโธ" คือ ชื่อว่า พุทฺธะ เพราะเป็นผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ เธอจงทรงจำเราไว้อย่างนี้ යෙනාති යෙන ආසවෙන. දෙවූපපත්‍යස්සාති දෙවූපපත්ති අස්ස මය්හං භවෙය්‍ය. විහඞ්ගමොති ආකාසචරො ගන්ධබ්බකායිකදෙවො. විද්ධස්තාති [Pg.300] විධමිතා. විනළීකතාති විගතනළා විගතබන්ධනා කතා. වග්ගූති සුන්දරං. තොයෙන නුපලිප්පතීති උදකතො රතනමත්තං අච්චුග්ගම්ම ඨිතං සරං සොභයමානං භමරගණං හාසයමානං තොයෙන න ලිප්පති. තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණාති දෙසනාපරියොසානෙ තීණි මග්ගඵලානි පාපුණිත්වා ද්වාදසහි පදසහස්සෙහි දොණගජ්ජිතං නාම වණ්ණං කථෙසි, තථාගතෙ ච පරිනිබ්බුතෙ ජම්බුදීපතලෙ උප්පන්නං මහාකලහං වූපසමෙත්වා ධාතුයො භාජෙසීති. บทว่า เยนาติ ความว่า ด้วยอาสวะใด. บทว่า เทวูปปตฺยสฺสาติ ความว่า การบังเกิดในเทวโลกพึงมีแก่เรา. บทว่า วิหงฺคโมติ ความว่า เทพผู้เป็นคันธัพพกายิกะ ผู้เที่ยวไปในอากาศ. บทว่า วินฬีกตาติ ความว่า อันเราทำให้ปราศจากเครื่องผูก คือปราศจากเครื่องร้อยรัดแล้ว. บทว่า วคฺคูติ ความว่า ไพเราะ. บทว่า โตเยน นุปลิปฺปตีติ ความว่า ดอกปทุมที่ตั้งขึ้นพ้นน้ำประมาณ ๑ ศอก ยังสระให้งาม ยังหมู่ภมรให้ร่าเริง ย่อมไม่เปียกน้ำ. เพราะเหตุนั้น เราเป็นพุทธะ ดูก่อนพราหมณ์. ในกาลจบเทศนา (พราหมณ์) บรรลุมรรคผล ๓ แล้ว ได้กล่าวคุณนามว่า โทณคัชชิตะ ด้วยบทหนึ่งหมื่นสองพันบท, และเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว ได้ระงับมหาทะเลาะที่เกิดขึ้นในชมพูทวีปแล้ว ได้แจกพระธาตุทั้งหลาย. 7. අපරිහානියසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอปริหานิยสูตร 37. සත්තමෙ නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙති නිබ්බානසන්තිකෙයෙව චරති. සීලෙ පතිට්ඨිතොති පාතිමොක්ඛසීලෙ පතිට්ඨිතො. එවං විහාරීති එවං විහරන්තො. ආතාපීති ආතාපෙන වීරියෙන සමන්නාගතො. යොගක්ඛෙමස්සාති චතූහි යොගෙහි ඛෙමස්ස නිබ්බානස්ස. පමාදෙ භයදස්සිවාති පමාදං භයතො පස්සන්තො. ๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ ความว่า ย่อมประพฤติในที่ใกล้แห่งพระนิพพานเท่านั้น. บทว่า สีเล ปติฏฺฐิโตติ ความว่า ตั้งอยู่แล้วในปาฏิโมกขสังวรศีล. บทว่า เอวํ วิหารีติ ความว่า เมื่ออยู่อย่างนี้. บทว่า อาตาปีติ ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความเพียรคืออาตาปะ. บทว่า โยคกฺเขมสฺสาติ ความว่า แห่งพระนิพพานอันเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า ปมาเท ภยทสฺสิวาติ ความว่า เห็นความประมาทโดยความเป็นภัย. 8. පතිලීනසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาปฏิลีนสูตร 38. අට්ඨමෙ පනුණ්ණපච්චෙකසච්චොති ‘‘ඉදමෙව දස්සනං සච්චං, ඉදමෙව සච්ච’’න්ති එවං පාටිඑක්කං ගහිතත්තා පච්චෙකසඞ්ඛාතානි දිට්ඨිසච්චානි පනුණ්ණානි නීහටානි පහීනානි අස්සාති පනුණ්ණපච්චෙකසච්චො. සමවයසට්ඨෙසනොති එත්ථ අවයාති අනූනා, සට්ඨාති විස්සට්ඨා, සම්මා අවයා සට්ඨා එසනා අස්සාති සමවයසට්ඨෙසනො, සම්මා විස්සට්ඨසබ්බඑසනොති අත්ථො. පතිලීනොති නිලීනො එකීභාවං උපගතො. පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානන්ති බහූනං සමණබ්‍රාහ්මණානං. එත්ථ ච සමණාති පබ්බජ්ජූපගතා, බ්‍රාහ්මණාති භොවාදිනො. පුථුපච්චෙකසච්චානීති බහූනි පාටෙක්කසච්චානි. නුණ්ණානීති නීහටානි. පනුණ්ණානීති සුට්ඨු නීහටානි. චත්තානීති විස්සට්ඨානි. වන්තානීති වමිතානි. මුත්තානීති ඡින්නබන්ධනානි කතානි. පහීනානීති පජහිතානි. පටිනිස්සට්ඨානීති යථා න පුන චිත්තං ආරොහන්ති, එවං පටිනිස්සජ්ජිතානි. සබ්බානෙවෙතානි ගහිතගහණස්ස විස්සට්ඨභාවවෙවචනානි. ๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจติ ความว่า ทิฏฐิสัจจะทั้งหลายอันชื่อว่าปัจเจกะ เพราะถือเอาโดยส่วนเดียวอย่างนี้ว่า "ทัศนะนี้เท่านั้นจริง ทัศนะนี้เท่านั้นจริง" อันภิกษุนั้นบรรเทาแล้ว นำออกแล้ว ละได้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปนุณณปัจเจกสัจจะ. ในบทว่า สมวยสฏฺเฐสโนติ นี้ บทว่า อวยา คือ ไม่หย่อน, บทว่า สฏฺฐา คือ สละแล้ว, การแสวงหาทั้งหลายอันไม่หย่อนและสละแล้วโดยชอบมีอยู่แก่ภิกษุนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สมวยสัฏเฐสนะ, อธิบายว่า มีการแสวงหาทั้งปวงอันสละแล้วโดยชอบ. บทว่า ปฏิลีโนติ ความว่า หลีกเร้นแล้ว คือ ถึงความเป็นผู้เดียว. บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ ความว่า แห่งสมณพราหมณ์ทั้งหลายเป็นอันมาก. ในบทนั้น บทว่า สมณา คือ ผู้เข้าถึงบรรพชา, บทว่า พฺราหฺมณา คือ ผู้มีปกติกล่าวว่าโภ. บทว่า ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ ความว่า ปัจเจกสัจจะทั้งหลายเป็นอันมาก. บทว่า นุณฺณานีติ ความว่า อันนำออกแล้ว. บทว่า ปนุณฺณานีติ ความว่า อันนำออกดีแล้ว. บทว่า จตฺตานีติ ความว่า อันสละแล้ว. บทว่า วนฺตานีติ ความว่า อันคายแล้ว. บทว่า มุตฺตานีติ ความว่า อันทำให้มีเครื่องผูกอันตัดขาดแล้ว. บทว่า ปหีนานีติ ความว่า อันละเสียแล้ว. บทว่า ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ความว่า อันสละคืนแล้วอย่างที่ไม่กลับขึ้นสู่จิตอีก. บททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของความเป็นสิ่งที่สละแล้วซึ่งการยึดถือที่ตนถือเอาแล้ว. කාමෙසනා පහීනා හොතීති අනාගාමිමග්ගෙන පහීනා. භවෙසනා පන අරහත්තමග්ගෙන පහීයති. ‘‘බ්‍රහ්මචරියං එසිස්සාමි ගවෙසිස්සාමී’’ති එවං [Pg.301] පවත්තජ්ඣාසයසඞ්ඛාතා බ්‍රහ්මචරියෙසනාපි අරහත්තමග්ගෙනෙව පටිප්පස්සද්ධිං වූපසමං ගච්ඡති. දිට්ඨිබ්‍රහ්මචරියෙසනා පන සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව පටිප්පසම්භතීති වෙදිතබ්බා. එවං ඛො, භික්ඛවෙති එවං චතුත්ථජ්ඣානෙන පස්සද්ධකායසඞ්ඛාරො වූපසන්තඅස්සාසපස්සාසො නාම හොති. අස්මිමානොති අස්මීති උප්පජ්ජනකො නවවිධමානො. บทว่า กาเมสนา ปหีนา โหตีติ ความว่า กาเมสนา อันภิกษุละได้แล้วด้วยอนาคามิมรรค. ส่วนภเวสนา ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค. แม้พรหมจริเยสนา อันได้แก่ อัธยาศัยที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "เราจักแสวงหา จักค้นหาพรหมจรรย์" ก็ย่อมถึงความสงบระงับด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น. ส่วนทิฏฐิพรหมจริเยสนา พึงทราบว่า ย่อมสงบระงับด้วยโสดาปัตติมรรคเท่านั้น. บทว่า เอวํ โข ภิกฺขเวติ ความว่า อย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย, อย่างนี้ คือ ภิกษุผู้มีกายสังขารสงบระงับแล้วด้วยจตุตถฌาน ชื่อว่ามีอัสสาสะปัสสาสะสงบระงับแล้ว. บทว่า อสฺมิมาโนติ ความว่า มานะ ๙ อย่าง ที่เกิดขึ้นว่า เรามีอยู่. ගාථාසු කාමෙසනා භවෙසනාති එතා ද්වෙ එසනා, බ්‍රහ්මචරියෙසනා සහාති තාහියෙව සහ බ්‍රහ්මචරියෙසනාති තිස්සොපි එතා. ඉධ ඨත්වා එසනා පටිනිස්සට්ඨාති ඉමිනා පදෙන සද්ධිං යොජනා කාතබ්බා. ඉති සච්චපරාමාසො, දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයාති ‘‘ඉති සච්චං ඉති සච්ච’’න්ති ගහණපරාමාසො ච දිට්ඨිසඞ්ඛාතායෙව දිට්ඨිට්ඨානා ච යෙ සමුස්සිතත්තා උග්ගන්ත්වා ඨිතත්තා සමුස්සයාති වුච්චන්ති, තෙ සබ්බෙපි. ඉධ ඨත්වා දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතාති ඉමිනා පදෙන සද්ධිං යොජනා කාතබ්බා. කස්ස පන එතා එසනා පටිනිස්සට්ඨා, එතෙ ච දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතාති? සබ්බරාගවිරත්තස්ස තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිනො. යො හි සබ්බරාගෙහිපි විරත්තො, තණ්හාක්ඛයෙ ච නිබ්බානෙ පවත්තාය අරහත්තඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතො, එතස්ස එසනා පටිනිස්සට්ඨා, දිට්ඨිට්ඨානා ච සමූහතා. ස වෙ සන්තොති සො එවරූපො කිලෙසසන්තතාය සන්තො. පස්සද්ධොති ද්වීහි කායචිත්තපස්සද්ධීහි පස්සද්ධො. අපරාජිතොති සබ්බකිලෙසෙ ජිනිත්වා ඨිතත්තා කෙනචි අපරාජිතො. මානාභිසමයාති මානස්ස පහානාභිසමයෙන. බුද්ධොති චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣිත්වා ඨිතො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි ඛීණාසවොව කථිතොති. ในคาถาทั้งหลาย เอสนา ๒ เหล่านี้ คือ กาเมสนา และภเวสนา, บทว่า พฺรหฺมจริเยสนา สหาติ ความว่า พรหมจริเยสนาพร้อมกับเอสนาเหล่านั้นนั่นแหละ ดังนี้ เอสนาเหล่านี้แม้ทั้ง ๓. พึงตั้งไว้ในที่นี้แล้วประกอบความกับบทว่า เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา นี้. บทว่า อิติ สจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยาติ ความว่า การลูบคลำด้วยการยึดถือว่า "อย่างนี้จริง อย่างนี้จริง" และที่ตั้งแห่งทิฏฐิอันเป็นทิฏฐิสังขตะนั่นเอง เหล่าใด อันท่านเรียกว่า สมุสสยะ เพราะความที่ตั้งขึ้นแล้ว คือขึ้นไปตั้งอยู่แล้ว, ที่ตั้งแห่งทิฏฐิเหล่านั้นแม้ทั้งหมด. พึงตั้งไว้ในที่นี้แล้วประกอบความกับบทว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตา นี้. ก็เอสนาเหล่านี้ อันใครสละคืนแล้ว และที่ตั้งแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันใครถอนขึ้นแล้ว? (ตอบว่า) อันบุคคลผู้ปราศจากความกำหนัดในราคะทั้งปวง ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา. ก็บุคคลใด ปราศจากความกำหนัดในราคะทั้งปวงด้วย เป็นผู้ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติอันเป็นไปในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหาด้วย, เอสนาทั้งหลายอันบุคคลนั้นสละคืนแล้ว และที่ตั้งแห่งทิฏฐิทั้งหลายก็อันบุคคลนั้นถอนขึ้นแล้ว. บทว่า ส เว สนฺโตติ ความว่า บุคคลนั้นผู้มีอย่างนี้ ชื่อว่าสงบแล้ว เพราะความสงบกิเลส. บทว่า ปสฺสทฺโธติ ความว่า สงบระงับแล้วด้วยกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ ๒ อย่าง. บทว่า อปราชิโตติ ความว่า อันใครๆ ไม่พึงชนะได้ เพราะตั้งอยู่โดยชนะกิเลสทั้งปวงแล้ว. บทว่า มานาภิสมยาติ ความว่า ด้วยอภิสมัยคือการละมานะ. บทว่า พุทฺโธติ ความว่า ตั้งอยู่โดยตรัสรู้สัจจะ ๔. เพราะเหตุนั้น ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น. 9. උජ්ජයසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอุชชยสูตร 39. නවමෙ සඞ්ඝාතං ආපජ්ජන්තීති වධං මරණං ආපජ්ජන්ති. නිච්චදානන්ති සලාකභත්තං. අනුකුලයඤ්ඤන්ති අම්හාකං පිතූහි පිතාමහෙහි දින්නත්තා එවං කුලානුකුලවසෙන යජිතබ්බං, දාතබ්බන්ති අත්ථො. අස්සමෙධන්තිආදීසු අස්සමෙත්ථ මෙධන්තීති අස්සමෙධො, ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස එකවීසතියූපස්ස ඨපෙත්වා භූමිඤ්ච පුරිසෙ ච අවසෙසසබ්බවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. පුරිසමෙත්ථ මෙධන්තීති පුරිසමෙධො, චතූහි [Pg.302] පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. සම්මමෙත්ථ පාසන්තීති සම්මාපාසො, දිවසෙ දිවසෙ සම්මං ඛිපිත්වා තස්ස පතිතොකාසෙ වෙදිං කත්වා සංහාරිමෙහි යූපාදීහි සරස්සතිනදියා නිමුග්ගොකාසතො පභුති පටිලොමං ගච්ඡන්තෙන යජිතබ්බස්ස සබ්බයාගස්සෙතං අධිවචනං. වාජමෙත්ථ පිවන්තීති වාජපෙය්‍යං, එකෙන පරියඤ්ඤෙන සත්තරසහි පසූහි යජිතබ්බස්ස බෙලුවයූපස්ස සත්තරසකදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. නත්ථි එත්ථ අග්ගළාති නිරග්ගළො. නවහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා පුරිසෙහි ච අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස සබ්බමෙධපරියායනාමස්ස අස්සමෙධවිකප්පස්සෙතං අධිවචනං. මහාරම්භාති මහාකිච්චා මහාකරණීයා. අපිච පාණාතිපාතසමාරම්භස්ස මහන්තතායපි මහාරම්භායෙව. න තෙ හොන්ති මහප්ඵලාති එත්ථ නිරවසෙසත්ථෙ සාවසෙසරූපනං කතං. තස්මා ඉට්ඨඵලෙන නිප්ඵලාව හොන්තීති අත්ථො. ඉදඤ්ච පාණාතිපාතසමාරම්භමෙව සන්ධාය වුත්තං. යං පන තත්ථ අන්තරන්තරා දානං දිය්‍යති, තං ඉමිනා සමාරම්භෙන උපහතත්තා මහප්ඵලං න හොති, මන්දඵලං හොතීති අත්ථො. හඤ්ඤරෙති හඤ්ඤන්ති. යජන්ති අනුකුලං සදාති යෙ අඤ්ඤෙ අනුකුලං යජන්ති, පුබ්බපුරිසෙහි යිට්ඨත්තා පච්ඡිමපුරිසාපි යජන්තීති අත්ථො. සෙය්‍යො හොතීති විසෙසොව හොති. න පාපියොති පාපං කිඤ්චි න හොති. ๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า 'สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺติ' (ย่อมถึงความพินาศ) หมายถึง ย่อมถึงความตาย ความพินาศ. บทว่า 'นิจฺจทานํ' (ทานเนืองนิตย์) คือ สลากภัต. บทว่า 'อนุกุลยญฺญํ' (ยัญตามตระกูล) อธิบายว่า เป็นสิ่งที่ควรบูชา ควรให้ ตามลำดับวงศ์สกุลอย่างนี้ เพราะบิดาและปู่ย่าตายายของเราได้ให้แล้ว. ในบทว่า 'อสฺสเมธํ' เป็นต้น พึงทราบอรรถว่า ในยัญนี้ เขาย่อมฆ่าม้า ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัสสเมธ, นี้เป็นชื่อของยัญซึ่งมีเสาบูชายัญ ๒๑ ต้น อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๒ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติทั้งหมดที่เหลือเป็นทักษิณา เว้นไว้แต่ที่ดินและบุรุษ. ในยัญนี้ เขาย่อมฆ่าบุรุษ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปุริสเมธ, นี้เป็นชื่อของยัญอันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๔ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับที่ดินเป็นทักษิณา. ในยัญนี้ เขาย่อมโยนสลักไม้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัมมาปาสะ, นี้เป็นชื่อของยัญทั้งหมดอันพึงบูชาโดยผู้ที่โยนสลักไม้ไปทุกวันๆ แล้วทำเวทีในที่ที่สลักนั้นตกไป และบูชาด้วยเสาบูชายัญเป็นต้นที่เคลื่อนที่ได้ โดยเดินทางทวนกระแสน้ำขึ้นไปตั้งแต่ที่ที่แม่น้ำสรัสสตีจมลง. ในยัญนี้ เขาย่อมดื่มน้ำโสม ฉะนั้นจึงชื่อว่า วาชเปยยะ, นี้เป็นชื่อของยัญซึ่งมีเสาบูชายัญทำด้วยไม้มะตูม อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๑ อย่าง และด้วยสัตว์ ๑๗ ตัว ซึ่งมีการให้ทักษิณาอย่างละ ๑๗ ชิ้น. ในยัญนี้ ไม่มีลิ่มสลัก ฉะนั้นจึงชื่อว่า นิรัคคฬะ. นี้เป็นชื่อของอัสสเมธวิกัป ซึ่งมีชื่อโดยปริยายว่า สัพพเมธ อันพึงบูชาด้วยปริยัญ ๙ อย่าง ซึ่งมีการให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับที่ดินและบุรุษเป็นทักษิณา. บทว่า 'มหารมฺภา' (มีการตระเตรียมใหญ่) คือ มีกิจมาก มีกรณียะมาก. อีกอย่างหนึ่ง แม้เพราะความยิ่งใหญ่ของการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์ ก็ชื่อว่า มหารัมภา เหมือนกัน. ในบทว่า 'น เต โหนฺติ มหปฺผลา' (ยัญเหล่านั้นไม่มีผลมาก) ในที่นี้ ท่านทำรูปศัพท์ว่า สาวเสส (มีความเหลือ) ในอรรถว่า นิรวเสส (ไม่มีความเหลือ). ฉะนั้น อธิบายว่า ยัญเหล่านั้นย่อมไม่มีผลโดยผลที่ต้องการ. และคำนี้ท่านกล่าวหมายถึงการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์เท่านั้น. ส่วนทานใดที่เขาให้ในระหว่างๆ ในยัญนั้น ทานนั้นถูกการตระเตรียมนี้เบียดเบียนแล้ว จึงไม่มีผลมาก มีผลน้อย, นี้คือคำอธิบาย. บทว่า 'หญฺญเร' คือ ย่อมฆ่า. บทว่า 'ยชนฺติ อนุกุลํ สทา' (ย่อมบูชาตามตระกูลเสมอ) อธิบายว่า ชนเหล่าใดย่อมบูชาตามตระกูล, คือ แม้บุรุษรุ่นหลังก็ย่อมบูชา เพราะบุรุษรุ่นก่อนได้บูชาแล้ว. บทว่า 'เสยฺโย โหติ' (ย่อมดีกว่า) คือ ย่อมประเสริฐกว่า. บทว่า 'น ปาปิโย' (ไม่เลวกว่า) คือ ไม่มีความชั่วอะไรเลย. 10. උදායිසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอุทายิสูตร 40. දසමෙ අභිසඞ්ඛතන්ති රාසිකතං. නිරාරම්භන්ති පාණසමාරම්භරහිතං. යඤ්ඤන්ති දෙය්‍යධම්මං. තඤ්හි යජිතබ්බත්තා යඤ්ඤන්ති වුච්චති. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. උපසංයන්තීති උපගච්ඡන්ති. කුලං ගතින්ති වට්ටකුලඤ්චෙව වට්ටගතිඤ්ච අතික්කන්තා. යඤ්ඤස්ස කොවිදාති චතුභූමකයඤ්ඤෙ කුසලා. යඤ්ඤෙති පකතිදානෙ. සද්ධෙති මතකදානෙ. හබ්‍යං කත්වාති හුනිතබ්බං දෙය්‍යධම්මං උපකප්පෙත්වා. සුඛෙත්තෙ බ්‍රහ්මචාරිසූති බ්‍රහ්මචාරිසඞ්ඛාතෙ සුඛෙත්තම්හීති අත්ථො. සුප්පත්තන්ති සුට්ඨු පත්තං. දක්ඛිණෙය්‍යෙසු යං කතන්ති යං දක්ඛිණාය [Pg.303] අනුච්ඡවිකෙසු උපකප්පිතං, තං සුහුතං සුයිට්ඨං සුප්පත්තන්ති අත්ථො. සද්ධොති බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණානං සද්දහනතාය සද්ධො. මුත්තෙන චෙතසාති විස්සට්ඨෙන චිත්තෙන. ඉමිනාස්ස මුත්තචාගං දීපෙතීති. ๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า 'อภิสงฺขตํ' (อันปรุงแต่งแล้ว) คือ อันทำเป็นกอง. บทว่า 'นิรารมฺภํ' (ไม่มีการตระเตรียม) คือ ปราศจากการตระเตรียมเพื่อฆ่าสัตว์. บทว่า 'ยญฺญํ' (ยัญ) คือ ไทยธรรม. เพราะไทยธรรมนั้นเป็นสิ่งที่ควรบูชา จึงเรียกว่า ยัญ. บทว่า 'กาเลน' (ในกาล) คือ ในกาลอันควรและถึงพร้อมแล้ว. บทว่า 'อุปสํยนฺติ' (ย่อมเข้าไป) คือ ย่อมเข้าถึง. บทว่า 'กุลํ คตึ' (ถึงตระกูล) คือ ก้าวล่วงวัฏฏกุลและวัฏฏคติ. บทว่า 'ยญฺญสฺส โกวิทา' (ผู้ฉลาดในยัญ) คือ ผู้ฉลาดในยัญที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ. บทว่า 'ยญฺเญ' (ในยัญ) คือ ในปกติทาน. บทว่า 'สทฺเธ' (ในสัทธา) คือ ในทานที่อุทิศให้ผู้ตาย. บทว่า 'หพฺยํ กตฺวา' (จัดหาของที่ควรบูชา) คือ เตรียมไทยธรรมที่ควรบูชา. บทว่า 'สุเขตฺเต พฺรหฺมจาริสู' (ในพรหมจารีผู้เป็นนาดี) อธิบายว่า ในบุคคลผู้รับทานผู้เปรียบเหมือนนาดี ซึ่งเรียกว่าพรหมจารี. บทว่า 'สุปฺปตฺตํ' (ถึงดีแล้ว) คือ ถึงอย่างดี. บทว่า 'ทกฺขิเณยฺเยสุ ยํ กตํ' (ที่ทำในทักขิไณยบุคคล) อธิบายว่า การเตรียมใดที่ได้เตรียมไว้ในบุคคลผู้ควรแก่ทักษิณา, การเตรียมนั้นชื่อว่าบูชาดีแล้ว บวงสรวงดีแล้ว ถึงดีแล้ว. บทว่า 'สทฺโธ' (ผู้มีศรัทธา) คือ ผู้ชื่อว่ามีศรัทธา เพราะเชื่อในคุณของพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์. บทว่า 'มุตฺเตน เจตสา' (ด้วยจิตที่ปล่อยแล้ว) คือ ด้วยจิตที่สละแล้ว. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความมีจาคะอันสละแล้วของเขา. චක්කවග්ගො චතුත්ථො. จักกวรรคที่ ๔ 5. රොහිතස්සවග්ගො ๕. โรหิตัสสวรรค 1. සමාධිභාවනාසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสมาธิภาวนาสูตร 41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ ඤාණදස්සනප්පටිලාභායාති දිබ්බචක්ඛුඤාණදස්සනස්ස පටිලාභාය. දිවාසඤ්ඤං අධිට්ඨාතීති දිවාති එවං සඤ්ඤං අධිට්ඨාති. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා ආලොකසඤ්ඤා මනසි කතා, තථෙව තං රත්තිම්පි මනසි කරොති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. සප්පභාසන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණොභාසෙන සහොභාසං. කිඤ්චාපි ආලොකසදිසං කතං, අත්ථො පනෙත්ථ න එවං සල්ලක්ඛෙතබ්බො. දිබ්බචක්ඛුඤාණාලොකො හි ඉධාධිප්පෙතො. ๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า 'ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย' (เพื่อการได้เฉพาะซึ่งญาณทัสสนะ) คือ เพื่อการได้เฉพาะซึ่งทิพพจักขุญาณทัสสนะ. บทว่า 'ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาติ' (ย่อมอธิษฐานทิวาสัญญา) คือ ย่อมอธิษฐานสัญญาว่า 'กลางวัน' อย่างนี้. บทว่า 'ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ' (กลางวันฉันใด กลางคืนฉันนั้น) คือ ทำอาโลกสัญญาไว้ในใจในเวลากลางวันฉันใด, ก็ทำอาโลกสัญญานั้นไว้ในใจแม้ในเวลากลางคืนฉันนั้นเหมือนกัน. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า 'สปฺปภาสํ' (มีแสงสว่าง) คือ มีแสงสว่างพร้อมด้วยแสงแห่งทิพพจักขุญาณ. แม้จะทำ (จิต) ให้เหมือนกับแสงสว่าง, แต่อรรถในที่นี้ไม่พึงกำหนดอย่างนั้น. เพราะแสงแห่งทิพพจักขุญาณเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. විදිතාති පාකටා හුත්වා. කථං පන වෙදනා විදිතා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තීති? ඉධ භික්ඛු වත්ථුං පරිග්ගණ්හාති, ආරම්මණං පරිග්ගණ්හාති. තස්ස පරිග්ගහිතවත්ථාරම්මණතාය තා වෙදනා ‘‘එවං උප්පජ්ජිත්වා එවං ඨත්වා එවං නිරුජ්ඣන්තී’’ති විදිතා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා තිට්ඨන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති නාම. සඤ්ඤාවිතක්කෙසුපි එසෙව නයො. บทว่า 'วิทิตา' (รู้แจ้ง) คือ ปรากฏขึ้น. ก็เวทนาทั้งหลายรู้แจ้งเกิดขึ้น, รู้แจ้งดับไปได้อย่างไร? ภิกษุในศาสนานี้ ย่อมกำหนดวัตถุ, ย่อมกำหนดอารมณ์. เพราะภิกษุนั้นกำหนดวัตถุและอารมณ์ไว้แล้ว เวทนาเหล่านั้นจึงชื่อว่ารู้แจ้งเกิดขึ้น, รู้แจ้งตั้งอยู่, รู้แจ้งดับไปว่า 'เกิดขึ้นอย่างนี้ ตั้งอยู่อย่างนี้ ดับไปอย่างนี้'. แม้ในสัญญาและวิตก ก็นัยนี้เหมือนกัน. උදයබ්බයානුපස්සීති උදයඤ්ච වයඤ්ච පස්සන්තො. ඉති රූපන්ති එවං රූපං එත්තකං රූපං න ඉතො පරං රූපං අත්ථීති. ඉති රූපස්ස සමුදයොති එවං රූපස්ස උප්පාදො. අත්ථඞ්ගමොති පන භෙදො අධිප්පෙතො. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. ඉදඤ්ච පන මෙතං, භික්ඛවෙ, සන්ධාය භාසිතන්ති, භික්ඛවෙ, යං මයා එතං පුණ්ණකපඤ්හෙ ‘‘සඞ්ඛාය ලොකස්මි’’න්තිආදි භාසිතං, තං ඉදං ඵලසමාපත්තිං සන්ධාය භාසිතන්ති අත්ථො. บทว่า 'อทยพฺพยานุปสฺสี' (ผู้ตามเห็นความเกิดและความดับ) คือ ผู้เห็นทั้งความเกิดและความดับ. บทว่า 'อิติ รูปํ' (รูปเป็นดังนี้) คือ รูปเป็นอย่างนี้ รูปมีเท่านี้ รูปอื่นนอกจากนี้ไม่มี. บทว่า 'อิติ รูปสฺส สมุทโย' (ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้) คือ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้. ส่วนบทว่า 'อตฺถงฺคโม' (ความดับไป) ประสงค์ถึงความแตกสลาย. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า 'อิทญฺจ ปน เมตํ ภิกฺขเว สนฺธาย ภาสิตํ' (ภิกษุทั้งหลาย ก็คำที่เรากล่าวนี้นั้น เราอาศัย...กล่าวแล้ว) อธิบายว่า ภิกษุทั้งหลาย คำใดที่เรากล่าวไว้ในปุณณกปัญหาว่า 'สงฺขาย โลกสฺมึ' เป็นต้น, คำนั้นเราอาศัยผลสมาบัตินี้กล่าวแล้ว. තත්ථ සඞ්ඛායාති ඤාණෙන ජානිත්වා. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. පරොපරානීති උච්චාවචානි උත්තමාධමානි. ඉඤ්ජිතන්ති චලිතං. නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙති [Pg.304] ලොකස්මිං කත්ථචි එකක්ඛන්ධෙපි එකායතනෙපි එකධාතුයාපි එකාරම්මණෙපි නත්ථි. සන්තොති පච්චනීකකිලෙසවූපසමෙන සන්තො. විධූමොති කොධධූමෙන විගතධූමො. එවමෙත්ථ සුත්තන්තෙ මග්ගෙකග්ගතම්පි කථෙත්වා ගාථාය ඵලසමාපත්තියෙව කථිතාති. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'สงฺขาย' (พิจารณาเห็น) คือ รู้ด้วยญาณ. บทว่า 'โลกสฺมึ' (ในโลก) คือ ในสัตวโลก. บทว่า 'ปโรปรานิ' (สิ่งสูงๆ ต่ำๆ) คือ สิ่งสูงและต่ำ สิ่งประณีตและเลวทราม. บทว่า 'อิญฺชิตํ' (ความหวั่นไหว) คือ ความหวั่นไหว. บทว่า 'นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก' (ไม่มีในที่ไหนๆ ในโลก) คือ ไม่มีในที่ไหนๆ ในโลก, แม้ในขันธ์หนึ่ง แม้ในอายตนะหนึ่ง แม้ในธาตุหนึ่ง แม้ในอารมณ์หนึ่ง. บทว่า 'สนฺโต' (ผู้สงบ) คือ ผู้สงบเพราะความสงบระงับแห่งกิเลสอันเป็นข้าศึก. บทว่า 'วิธูโม' (ผู้ไม่มีควัน) คือ ผู้ปราศจากควันคือโทสะ. ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแม้เอกัคคตาในมรรคแล้ว แต่ในคาถา ทรงแสดงเฉพาะผลสมาบัติเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้. 2. පඤ්හබ්‍යාකරණසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปัญหาพยากรณสูตร 42. දුතියෙ යො ච තෙසං තත්ථ තත්ථ, ජානාති අනුධම්මතන්ති යො එතෙසං පඤ්හානං තස්මිං තස්මිං ඨානෙ බ්‍යාකරණං ජානාති. චතුපඤ්හස්ස කුසලො, ආහු භික්ඛුං තථාවිධන්ති තථාවිධං භික්ඛුං තෙසු චතූසු පඤ්හෙසු කුසලොති එවං වදන්ති. දුරාසදො දුප්පසහොති පරෙහි ඝට්ටෙතුං වා අභිභවිතුං වා න සක්කා. ගම්භීරොති සත්තසීදන්තරමහාසමුද්දො විය ගම්භීරො. දුප්පධංසියොති දුම්මොචාපයො, ගහිතග්ගහණං විස්සජ්ජාපෙතුං න සක්කාති අත්ථො. අත්ථෙ අනත්ථෙ චාති වඩ්ඪියඤ්ච අවඩ්ඪියඤ්ච. අත්ථාභිසමයාති අත්ථසමාගමෙන. ධීරො පණ්ඩිතොති පවුච්චතීති ධිතිසම්පන්නො පුග්ගලො ‘‘පණ්ඩිතො අය’’න්ති එවං පවුච්චති. ๔๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า โย จ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ, ชานาติ อนุธมฺมตํ ความว่า บุคคลใดย่อมรู้การพยากรณ์ปัญหาเหล่านั้นในที่นั้นๆ. บทว่า จตุปญฺหสฺส กุสโล, อาหุ ภิกฺขุ ตถาวิธํ ความว่า บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวภิกษุผู้เช่นนั้นว่า เป็นผู้ฉลาดในปัญหา ๔ ข้อเหล่านั้น. บทว่า ทุราสโท ทุปฺปสโห ความว่า อันผู้อื่นไม่อาจกระทบกระทั่งหรือครอบงำได้. บทว่า คมฺภีโร ความว่า ลึกซึ้งเหมือนมหาสมุทรสีทันดร. บทว่า ทุปฺปธํสิโย ความว่า ทำให้สละได้ยาก อธิบายว่า ไม่อาจทำให้สละทิฏฐิที่ยึดถือไว้ได้. บทว่า อตฺเถ อนตฺเถ จ ความว่า ในความเจริญและความเสื่อม. บทว่า อตฺถาภิสมยา ความว่า เพราะการบรรลุถึงอรรถ. บทว่า ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยธิติ (ความทรงจำ) ท่านเรียกว่า “ผู้นี้เป็นบัณฑิต”. 3-4. කොධගරුසුත්තද්වයවණ්ණනා อรรถกถาโกธครุสูตร ๒ สูตร (ที่ ๓-๔) 43-44. තතියෙ කොධගරු න සද්ධම්මගරූති කොධං ගාරවෙන ගරුං කත්වා ගණ්හාති, න සද්ධම්මං, සද්ධම්මං පන අගාරවෙන ලාමකං කත්වා ගණ්හාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โกธครุ น สทฺธมฺมครู ความว่า ย่อมถือเอาความโกรธโดยความเคารพ ทำให้เป็นของหนัก แต่ไม่ถือเอาสัทธรรม ส่วนสัทธรรมนั้น ย่อมถือเอาโดยความไม่เคารพ ทำให้เป็นของเลวทราม. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. විරූහන්තීති වඩ්ඪන්ති, සඤ්ජාතමූලාය වා සද්ධාය පතිට්ඨහන්ති අචලා භවන්ති. චතුත්ථෙ කොධගරුතාති කොධම්හි සගාරවතා. එස නයො සබ්බත්ථ. บทว่า วิรูหนฺติ ความว่า ย่อมเจริญ หรือว่า ย่อมตั้งมั่นด้วยศรัทธาที่เกิดรากแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่หวั่นไหว. ในสูตรที่ ๔ บทว่า โกธครุตา ความว่า ความเป็นผู้มีความเคารพในความโกรธ. นัยนี้มีในทุกแห่ง. 5. රොහිතස්සසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาโรหิตัสสสูตร 45. පඤ්චමෙ යත්ථාති චක්කවාළලොකස්ස එකොකාසෙ භුම්මං. න චවති න උපපජ්ජතීති ඉදං අපරාපරං චුතිපටිසන්ධිවසෙන ගහිතං. ගමනෙනාති පදගමනෙන. ලොකස්ස අන්තන්ති සත්ථා සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තං සන්ධාය වදති. ඤාතෙය්‍යන්තිආදීසු ඤාතබ්බං දට්ඨබ්බං පත්තබ්බන්ති අත්ථො. ඉති දෙවපුත්තෙන චක්කවාළලොකස්ස අන්තො පුච්ඡිතො, සත්ථාරා සඞ්ඛාරලොකස්ස කථිතො[Pg.305]. සො පන ‘‘අත්තනො පඤ්හෙන සද්ධිං සත්ථු බ්‍යාකරණං සමෙතී’’ති සඤ්ඤාය සම්පහංසන්තො අච්ඡරියන්තිආදිමාහ. ๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ยตฺถ เป็นภูมิวัติ (ศัพท์ที่ลงในอรรถสัตตมีวิภัตติ) ในโอกาสหนึ่งแห่งจักรวาลโลก. บทว่า น จวติ น อุปปชฺชติ นี้ ท่านถือเอาโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิสืบๆ ไป. บทว่า คมเนน ความว่า ด้วยการเดินเท้า. บทว่า โลกสฺส อนฺตํ พระศาสดาทรงหมายถึงที่สุดแห่งสังขารโลกแล้วตรัส. ในบทว่า ญาเตยฺยํ เป็นต้น มีความหมายว่า พึงรู้ พึงเห็น พึงถึง. ด้วยเหตุนี้ เทพบุตรได้ทูลถามถึงที่สุดแห่งจักรวาลโลก แต่พระศาสดาได้ตรัสถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. ส่วนเทพบุตรนั้น ด้วยสำคัญว่า “คำพยากรณ์ของพระศาสดาสอดคล้องกับปัญหาของตน” จึงเกิดความร่าเริงอย่างยิ่ง ได้กล่าวคำว่า อจฺฉริยํ เป็นต้น. දළ්හධම්මාති දළ්හධනු උත්තමප්පමාණෙන ධනුනා සමන්නාගතො. ධනුග්ගහොති ධනුආචරියො. සික්ඛිතොති ද්වාදස වස්සානි ධනුසිප්පං සික්ඛිතො. කතහත්ථොති උසභප්පමාණෙපි වාලග්ගං විජ්ඣිතුං සමත්ථභාවෙන කතහත්ථො. කතූපාසනොති කතසරක්ඛෙපො දස්සිතසිප්පො. අසනෙනාති කණ්ඩෙන. අතිපාතෙය්‍යාති අතික්කමෙය්‍ය. යාවතා සො තාලච්ඡාදිං අතික්කමෙය්‍ය, තාවතා කාලෙන එකං චක්කවාළං අතික්කමාමීති අත්තනො ජවසම්පත්තිං දස්සෙති. บทว่า ทฬฺหธมฺมา ความว่า มีธนูแข็งแรง คือประกอบด้วยธนูที่มีขนาดอันอุดม. บทว่า ธนุคฺคโห ความว่า เป็นอาจารย์สอนธนู. บทว่า สิกฺขิโต ความว่า ได้ศึกษาศิลปะการยิงธนูมาเป็นเวลา ๑๒ ปี. บทว่า กตหตฺโถ ความว่า มีมือที่ฝึกฝนมาดีแล้ว ด้วยสามารถที่จะยิงปลายขนหางม้าแม้ในระยะประมาณ ๑ อุสภะได้. บทว่า กตูสาสโน ความว่า ได้ฝึกซ้อมการยิงลูกศรแล้ว ได้แสดงศิลปะแล้ว. บทว่า อสเนน ความว่า ด้วยลูกศร. บทว่า อติปาเตยฺยา ความว่า พึงก้าวล่วงไป. ท่านแสดงถึงความสมบูรณ์ด้วยความเร็วของตนว่า “เงาของต้นตาลพึงเคลื่อนไปได้ประมาณเท่าใด ข้าพเจ้าก็ย่อมก้าวล่วงจักรวาลหนึ่งได้ด้วยกาลประมาณเท่านั้น”. පුරත්ථිමා සමුද්දා පච්ඡිමොති යථා පුරත්ථිමා සමුද්දා පච්ඡිමසමුද්දො දූරෙ, එවං මෙ දූරෙ පදවීතිහාරො අහොසීති වදති. සො කිර පාචීනචක්කවාළමුඛවට්ටියං ඨිතො පාදං පසාරෙත්වා පච්ඡිමචක්කවාළමුඛවට්ටිං අතික්කමති, පුන දුතියපාදං පසාරෙත්වා පරචක්කවාළමුඛවට්ටිං අතික්කමති. ඉච්ඡාගතන්ති ඉච්ඡා එව. අඤ්ඤත්‍රෙවාති නිප්පපඤ්චතං දස්සෙති. භික්ඛාචාරකාලෙ කිරෙස නාගලතාදන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා අනොතත්තෙ මුඛං ධොවිත්වා කාලෙ සම්පත්තෙ උත්තරකුරුම්හි පිණ්ඩාය චරිත්වා චක්කවාළමුඛවට්ටියං නිසින්නො භත්තකිච්චං කරොති, තත්ථ මුහුත්තං විස්සමිත්වා පුන ජවති. වස්සසතායුකොති තදා දීඝායුකකාලො හොති, අයං පන වස්සසතාවසිට්ඨෙ ආයුම්හි ගමනං ආරභි. වස්සසතජීවීති තං වස්සසතං අනන්තරායෙන ජීවන්තො. අන්තරායෙව කාලඞ්කතොති චක්කවාළලොකස්ස අන්තං අප්පත්වා අන්තරාව මතො. සො පන තත්ථ කාලං කත්වාපි ආගන්ත්වා ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ නිබ්බත්ති. บทว่า ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิโม ความว่า ท่านกล่าวว่า “มหาสมุทรทิศตะวันตกอยู่ไกลจากมหาสมุทรทิศตะวันออกฉันใด การก้าวย่างเท้าของข้าพเจ้าก็ไกลฉันนั้น”. ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นยืนอยู่ที่ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันออก เหยียดเท้าออกไปก็ก้าวล่วงขอบจักรวาลด้านทิศตะวันตกได้, แล้วเหยียดเท้าก้าวที่สองออกไป ก็ก้าวล่วงขอบจักรวาลอื่นได้. บทว่า อิจฺฉาตํ ความว่า ความปรารถนานั่นเอง. บทว่า อญฺญตฺเรว แสดงถึงความไม่เนิ่นช้า. ได้ยินว่า ในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ท่านผู้นี้เคี้ยวไม้ชำระฟันคือเถาคันทรง แล้วล้างปากในสระอโนดาต เมื่อถึงเวลา ก็เที่ยวบิณฑบาตในอุตตรกุรุทวีป นั่งฉันภัตกิจที่ขอบจักรวาล พักผ่อนครู่หนึ่ง ณ ที่นั้น แล้วก็วิ่งไปอีก. บทว่า วสฺสสตายุโก ความว่า ในครั้งนั้นเป็นกาลที่มีอายุยืน แต่ท่านผู้นี้เริ่มเดินทางเมื่ออายุขัยเหลืออยู่ร้อยปี. บทว่า วสฺสสตชีวี ความว่า มีชีวิตอยู่ตลอดร้อยปีนั้นโดยไม่มีอันตราย. บทว่า อนฺตราเยว กาลกโต ความว่า ยังไม่ถึงที่สุดแห่งจักรวาลโลก ก็ตายเสียในระหว่างทางนั่นเอง. แต่ท่านผู้นั้น แม้ทำกาละ ณ ที่นั้นแล้ว ก็กลับมาเกิดในจักรวาลนี้เอง. අප්පත්වාති සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තං අප්පත්වා. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. අන්තකිරියන්ති පරියන්තකරණං. කළෙවරෙති අත්තභාවෙ. සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙති සසඤ්ඤෙ සචිත්තකෙ. ලොකන්ති දුක්ඛසච්චං. ලොකසමුදයන්ති සමුදයසච්චං. ලොකනිරොධන්ති නිරොධසච්චං. පටිපදන්ති මග්ගසච්චං. ඉති ‘‘නාහං, ආවුසො, ඉමානි චත්තාරි සච්චානි තිණකට්ඨාදීසු පඤ්ඤපෙමි, ඉමස්මිං පන චතුමහාභූතිකෙ කායස්මිංයෙව පඤ්ඤපෙමී’’ති දස්සෙති. සමිතාවීති සමිතපාපො. නාසීසතීති න පත්ථෙති. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า อปฺปตฺวา ความว่า ยังไม่ถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. บทว่า ทุกฺขสฺส ความว่า แห่งทุกข์ในวัฏฏะ. บทว่า อนฺตกิริยํ ความว่า การกระทำซึ่งที่สุด. บทว่า กเฬวเร ความว่า ในอัตภาพ. บทว่า สสญฺญิมฺหิ สมนเก ความว่า ในกายที่มีสัญญาและมีจิต. บทว่า โลกํ คือ ทุกขสัจ. บทว่า โลกสมุทยํ คือ สมุทยสัจ. บทว่า โลกนิโรธํ คือ นิโรธสัจ. บทว่า ปฏิปทํ คือ มรรคสัจ. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า “ดูก่อนอาวุโส เราไม่บัญญัติสัจจะ ๔ ประการเหล่านี้ในสิ่งไม่มีวิญญาณเช่นหญ้าและไม้เป็นต้น แต่เราบัญญัติในกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้เท่านั้น”. บทว่า สมิตาวี ความว่า ผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า นาสีสติ ความว่า ไม่ปรารถนา. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 7. සුවිදූරසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสุวิทูรสูตร 47. සත්තමෙ [Pg.306] සුවිදූරවිදූරානීති කෙනචි පරියායෙන අනාසන්නානි හුත්වා සුවිදූරානෙව විදූරානි. නභඤ්ච, භික්ඛවෙ, පථවී චාති ආකාසඤ්ච මහාපථවී ච. තත්ථ කිඤ්චාපි පථවිතො ආකාසං නාම න දූරෙ, ද්වඞ්ගුලමත්තෙපි හොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං අලග්ගනට්ඨෙන පන ‘‘සුවිදූරවිදූරෙ’’ති වුත්තං. වෙරොචනොති සූරියො. සතඤ්ච, භික්ඛවෙ, ධම්මොති චතුසතිපට්ඨානාදිභෙදො සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මො. අසතඤ්ච ධම්මොති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතභෙදො අස්සද්ධම්මො. ๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สุวิทูรวิทูรานิ ความว่า สิ่งที่ไม่ใกล้กันโดยปริยายบางอย่าง จึงเป็นของไกลกันอย่างยิ่ง คือไกลกัน. บทว่า นภญฺจ ภิกฺขเว ปถวี จ คือ อากาศและมหาปฐพี. ในบทนั้น แม้ว่าอากาศจะชื่อว่าไม่ไกลจากแผ่นดิน แม้ในระยะประมาณ ๒ องคุลีก็มีอยู่. แต่เพราะเหตุที่ไม่ติดเนื่องกัน จึงตรัสว่า สุวิทูรวิทูเร. บทว่า เวโรจโน คือ พระอาทิตย์. บทว่า สตญฺจ ภิกฺขเว ธมฺโม คือ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น. บทว่า อสสญฺจ ธมฺโม คือ อสัทธรรม มีทิฏฐิ ๖๒ ประการเป็นประเภท. පභඞ්කරොති ආලොකකරො. අබ්‍යායිකො හොතීති අවිගච්ඡනසභාවො හොති. සතං සමාගමොති පණ්ඩිතානං මිත්තසන්ථවවසෙන සමාගමො. යාවාපි තිට්ඨෙය්‍යාති යත්තකං අද්ධානං තිට්ඨෙය්‍ය. තථෙව හොතීති තාදිසොව හොති, පකතිං න ජහති. ඛිප්පං හි වෙතීති සීඝං විගච්ඡති. บทว่า ปภงฺกโร คือ ผู้กระทำแสงสว่าง. บทว่า อพฺยายิโก โหติ ความว่า มีสภาวะไม่คลาดเคลื่อน. บทว่า สตํ สมาคโม คือ การสมาคมกับบัณฑิตทั้งหลายโดยความเป็นมิตรสนิทสนม. บทว่า ยาวาปิ ติฏฺเฐยฺยา ความว่า พึงตั้งอยู่ได้ตลอดกาลนานเพียงใด. บทว่า ตเถว โหติ ความว่า ย่อมเป็นเช่นนั้นเทียว ไม่ละปกติของตน. บทว่า ขิปฺปํ หิ เวติ ความว่า ย่อมเสื่อมไปโดยเร็ว. 8. විසාඛසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาวิสาขสูตร 48. අට්ඨමෙ පඤ්චාලපුත්තොති පඤ්චාලබ්‍රාහ්මණියා පුත්තො. පොරියා වාචායාති පරිපුණ්ණවාචාය. විස්සට්ඨායාති අපලිබුද්ධාය. අනෙලගලායාති නිද්දොසාය චෙව අගළිතාය ච අපතිතපදබ්‍යඤ්ජනාය. පරියාපන්නායාති විවට්ටපරියාපන්නාය. අනිස්සිතායාති වට්ටං අනිස්සිතාය. විවට්ටනිස්සිතමෙව කත්වා කථෙති, වට්ටනිස්සිතං කත්වා න කථෙතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. ๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปญฺจาลปุตฺโต ความว่า บุตรของพราหมณีชื่อปัญจาลา. บทว่า โปริยา วาจาย ความว่า ด้วยวาจาอันบริบูรณ์. บทว่า วิสฺสฏฺฐาย ความว่า ไม่ติดขัด. บทว่า อเนฬคลาย ความว่า ไม่มีโทษด้วย ทั้งไม่ผิดพลาดด้วย ทั้งมีบทและพยัญชนะไม่ตกหล่น. บทว่า ปริยาปนฺนาย ความว่า อันนับเนื่องในวิวัฏฏ์. บทว่า อนิสฺสิตาย ความว่า ไม่อาศัยวัฏฏะ. อธิบายในบทนี้ว่า กล่าวโดยทำให้อาศัยวิวัฏฏ์เท่านั้น ไม่กล่าวโดยทำให้อาศัยวัฏฏะ. නාභාසමානන්ති න අකථෙන්තං. අමතං පදන්ති නිබ්බානපදං. භාසයෙති ඔභාසෙය්‍ය. ජොතයෙති තස්සෙව වෙවචනං. පග්ගණ්හෙ ඉසිනං ධජන්ති අබ්භුග්ගතට්ඨෙන නවලොකුත්තරධම්මො ඉසීනං ධජො නාම වුච්චති, තමෙව පග්ගණ්හෙය්‍ය උක්ඛිපෙය්‍ය, උච්චං කත්වා කථෙය්‍යාති අත්ථො. නවලොකුත්තරධම්මදීපකං සුභාසිතං ධජො එතෙසන්ති සුභාසිතධජා. ඉසයොති බුද්ධාදයො අරියා. ධම්මො හි ඉසිනං ධජොති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව ලොකුත්තරධම්මො ඉසීනං ධජො නාමාති. บทว่า นาภาสมานํ ความว่า ผู้ไม่กล่าวอยู่. บทว่า อมตํ ปทํ ความว่า บทคือพระนิพพาน. บทว่า ภาสเย ความว่า พึงให้สว่าง. บทว่า โชตเย เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า ปคฺคณฺเห อิสินํ ธชํ ความว่า โลกุตรธรรม ๙ ชื่อว่าเป็นธงของเหล่าฤาษี เพราะอรรถว่าสูงเด่น, พึงประคอง พึงยกย่อง คือพึงกระทำให้สูงแล้วกล่าว. สุภาษิตอันประกาศโลกุตรธรรม ๙ เป็นธงของฤาษีเหล่านั้น เหตุนั้น (ฤาษีเหล่านั้น) จึงชื่อว่ามีสุภาษิตเป็นธง. บทว่า อิสโย ความว่า พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า ธมฺโม หิ อิสินํ ธโช ความว่า โลกุตรธรรมชื่อว่าเป็นธงของเหล่าฤาษี โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง. 9. විපල්ලාසසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาวิปัลลาสสูตร 49. නවමෙ [Pg.307] සඤ්ඤාවිපල්ලාසාති සඤ්ඤාය විපල්ලත්ථභාවා, චතස්සො විපරීතසඤ්ඤායොති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. අනිච්චෙ, භික්ඛවෙ, නිච්චන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසොති අනිච්චෙ වත්ථුස්මිං ‘‘නිච්චං ඉද’’න්ති එවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා, සඤ්ඤාවිපල්ලාසොති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สญฺญาวิปลฺลาสา ความว่า ความที่สัญญาคลาดเคลื่อนไป, อธิบายว่า สัญญาที่วิปลาส ๔ อย่าง. ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า อนิจฺเจ ภิกฺขเว นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส ความว่า สัญญาที่เกิดขึ้นโดยยึดถือในสิ่งที่ไม่เที่ยงว่า 'สิ่งนี้เที่ยง' ดังนี้ ชื่อว่าสัญญาคลาดเคลื่อน. พึงทราบความในบททั้งปวงโดยนัยนี้. අනත්තනි ච අත්තාති අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති එවංසඤ්ඤිනොති අත්ථො. මිච්ඡාදිට්ඨිහතාති න කෙවලං සඤ්ඤිනොව, සඤ්ඤාය විය උප්පජ්ජමානාය මිච්ඡාදිට්ඨියාපි හතා. ඛිත්තචිත්තාති තෙ සඤ්ඤාදිට්ඨියො විය උප්පජ්ජමානෙන ඛිත්තෙන චිත්තෙන සමන්නාගතා. විසඤ්ඤිනොති දෙසනාමත්තමෙතං, විපරීතසඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිනොති අත්ථො. තෙ යොගයුත්තා මාරස්සාති තෙ මාරස්ස යොගෙ යුත්තා නාම හොන්ති. අයොගක්ඛෙමිනොති චතූහි යොගෙහි ඛෙමං නිබ්බානං අප්පත්තා. සත්තාති පුග්ගලා. බුද්ධාති චතුසච්චබුද්ධා. ඉමං ධම්මන්ති චතුසච්චධම්මං. සචිත්තං පච්චලද්ධාති සකං චිත්තං පටිලභිත්වා. අනිච්චතො දක්ඛුන්ති අනිච්චභාවෙන අද්දසංසු. අසුභතද්දසුන්ති අසුභං අසුභතොයෙව අද්දසංසු. සම්මාදිට්ඨිසමාදානාති ගහිතසම්මාදස්සනා. සබ්බං දුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලං වට්ටදුක්ඛං සමතික්කන්තා. บทว่า อนตฺตนิ จ อตฺตา ความว่า มีสัญญาว่า 'เป็นอัตตา' ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา. บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิหตา ความว่า ไม่ใช่เพียงแต่ผู้มีสัญญา (วิปลาส) เท่านั้น (ที่ถูกทำลาย), แต่ยังถูกมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นเช่นเดียวกับสัญญาทำลายด้วย. บทว่า ขิตฺตจิตฺตา ความว่า พวกเขาประกอบด้วยจิตที่ฟุ้งซ่านซึ่งเกิดขึ้นเช่นเดียวกับสัญญาวิปลาสและทิฏฐิวิปลาส. บทว่า วิสญฺญิโน เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น, อธิบายว่า ผู้มีสัญญาวิปลาส จิตวิปลาส และทิฏฐิวิปลาส. บทว่า เต โยคยุตฺตา มารสฺส ความว่า ชนเหล่านั้นชื่อว่าผู้ประกอบแล้วในโยคะของมาร. บทว่า อโยคกฺเขมิโน ความว่า ยังไม่ถึงพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ๔. บทว่า สตฺตา คือ บุคคล. บทว่า พุทฺธา คือ ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔. บทว่า อิมํ ธมฺมํ คือ จตุสัจจธรรม. บทว่า สจิตฺตํ ปจฺจลทฺธา ความว่า ได้คืนจิตของตนแล้ว. บทว่า อนิจฺจโต ทกฺขุํ ความว่า ได้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง. บทว่า อสุภตทฺทสุํ ความว่า ได้เห็นสิ่งไม่งามโดยความเป็นของไม่งามนั่นเทียว. บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานา ความว่า ผู้สมาทานสัมมาทัสสนะ. บทว่า สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุํ ความว่า ก้าวล่วงวัฏฏทุกข์ทั้งสิ้นแล้ว. 10. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอุปกิเลสสูตร 50. දසමෙ උපක්කිලෙසාති විරොචිතුං අදත්වා උපක්කිලිට්ඨභාවකරණෙන උපක්කිලෙසා. මහිකාති හිමං. ධූමො රජොති ධූමො ච රජො ච. රාහූති පුරිමා තයො අසම්පත්තඋපක්කිලෙසා, රාහු පන සම්පත්තඋපක්කිලෙසවසෙන කථිතොති වෙදිතබ්බො. සමණබ්‍රාහ්මණා න තපන්ති න භාසන්ති න විරොචන්තීති ගුණප්පතාපෙන න තපන්ති, ගුණොභාසෙන න භාසන්ති, ගුණවිරොචනෙන න විරොචන්ති. සුරාමෙරයපානා අප්පටිවිරතාති පඤ්චවිධාය සුරාය චතුබ්බිධස්ස මෙරයස්ස ච පානතො අවිරතා. ๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุปกฺกิเลสา ชื่อว่าอุปกิเลส เพราะไม่ให้รุ่งเรือง และเพราะกระทำความเป็นสภาวะที่เศร้าหมอง. บทว่า มหิกา คือ หมอกน้ำค้าง. บทว่า ธูโม รโช คือ ควันและธุลี. บทว่า ราหู ความว่า อุปกิเลส ๓ อย่างแรกเป็นอุปกิเลสที่ยังไม่มาถึง, ส่วนราหู พึงทราบว่า ตรัสไว้โดยเป็นอุปกิเลสที่มาถึงแล้ว. บทว่า สมณพฺราหฺมณา น ตปนฺติ น ภาสนฺติ น วิโรจนฺติ ความว่า ย่อมไม่รุ่งเรืองด้วยเดชคือคุณ, ย่อมไม่ส่องสว่างด้วยแสงสว่างคือคุณ, ย่อมไม่งามด้วยความงามคือคุณ. บทว่า สุราเมรยปานา อปฺปฏิวิรตา ความว่า ไม่เว้นจากการดื่มสุรา ๕ ชนิด และเมรัย ๔ ชนิด. අවිජ්ජානිවුතාති [Pg.308] අවිජ්ජාය නිවාරිතා පිහිතා. පියරූපාභිනන්දිනොති පියරූපං සාතරූපං අභිනන්දමානා තුස්සමානා. සාදියන්තීති ගණ්හන්ති. අවිද්දසූති අන්ධබාලා. සනෙත්තිකාති තණ්හායොත්තෙනෙව සයොත්තා. කටසින්ති අත්තභාවං. ඝොරන්ති කක්ඛළං. ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටමෙව කථිතන්ති. บทว่า อวิชฺชานิวุตา ความว่า ถูกอวิชชากั้นไว้ ปิดบังไว้. บทว่า ปิยรูปาภินนฺทิโน ความว่า เพลิดเพลินยินดีในรูปอันเป็นที่รัก รูปอันเป็นที่พอใจ. บทว่า สาทิยนฺติ คือ ยึดถือ. บทว่า อวิทฺทสู คือ คนพาลผู้มืดบอด. บทว่า สเนตฺติกา ความว่า ประกอบด้วยเชือกคือตัณหานั่นเอง. บทว่า กฏสึ คือ อัตภาพ. บทว่า โฆรํ คือ หยาบช้า. ในสูตรนี้และในคาถาทั้งหลาย ตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น. රොහිතස්සවග්ගො පඤ්චමො. โรหิตัสสวรรคที่ ๕ පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปฐมปัณณาสก์ จบ. 2. දුතියපණ්ණාසකං ๒. ทุติยปัณณาสก์ (6) 1. පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො (๖) ๑. ปุญญาภิสันทวรรค 1. පඨමපුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปฐมปุญญาภิสันทสูตร 51. දුතියස්ස [Pg.309] පඨමෙ පුඤ්ඤාභිසන්දාති පුඤ්ඤස්ස අභිසන්දා, පුඤ්ඤප්පත්තියොති අත්ථො. කුසලාභිසන්දාති තස්සෙව වෙවචනං. තෙ පනෙතෙ සුඛං ආහරන්තීති සුඛස්සාහාරා. සුට්ඨු අග්ගානං රූපාදීනං දායකාති සොවග්ගිකා. සුඛො නෙසං විපාකොති සුඛවිපාකා. සග්ගෙ උපපත්ති සග්ගො, සග්ගාය සංවත්තන්තීති සග්ගසංවත්තනිකා. චීවරං පරිභුඤ්ජමානොති චීවරත්ථාය වත්ථං ලභිත්වා සූචිසුත්තාදීනං අභාවෙන තං නික්ඛිපන්තොපි කරොන්තොපි පාරුපන්තොපි ජිණ්ණකාලෙ පච්චත්ථරණං කරොන්තොපි පච්චත්ථරිතුම්පි අසක්කුණෙය්‍යං භූමත්ථරණං කරොන්තොපි භූමත්ථරණස්ස අනනුච්ඡවිකං ඵාලෙත්වා පාදපුඤ්ඡනං කරොන්තොපි ‘‘පරිභුඤ්ජමානො’’ත්වෙව වුච්චති. යදා පන ‘‘පාදපුඤ්ඡනම්පි න සක්කා ඉද’’න්ති සම්මජ්ජිත්වා ඡඩ්ඩිතං හොති, තදා පරිභුඤ්ජමානො නාම න හොති. අප්පමාණං චෙතොසමාධින්ති අරහත්තඵලසමාධිං. අප්පමාණො තස්ස පුඤ්ඤාභිසන්දොති ඉමිනා දායකස්ස පුඤ්ඤචෙතනාය අප්පමාණතං කථෙති. තස්ස හි ‘‘ඛීණාසවො මෙ චීවරං පරිභුඤ්ජතී’’ති පුනප්පුනං අනුස්සරණවසෙන පවත්තා පුඤ්ඤචෙතනා අප්පමාණා හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. පිණ්ඩපාතාදීසු පන යො පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා සත්තාහම්පි තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පරිභුඤ්ජති, සො සත්තාහම්පි තංයෙව පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජමානො නාම හොති. එකස්මිං පන සෙනාසනෙ රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීසු චඞ්කමන්තොපි යාව තං සෙනාසනං පහාය අඤ්ඤං න ගණ්හාති, තාව පරිභුඤ්ජමානො නාම හොති. එකෙන පන භෙසජ්ජෙන බ්‍යාධිම්හි වූපසන්තෙ යාව අඤ්ඤං භෙසජ්ජං න පරිභුඤ්ජති, තාවදෙව පරිභුඤ්ජමානො නාම හොති. ๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ปุญฺญาภิสนฺทา ความว่า กระแสแห่งบุญ อธิบายว่า ความเป็นไปแห่งบุญ. บทว่า กุสลาภิสนฺทา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง กระแสบุญเหล่านั้นย่อมนำความสุขมาให้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขสฺสาหารา (ผู้นำสุขมาให้). เป็นผู้ให้รูปเป็นต้นอันเลิศอย่างดี เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า โสวคฺคิกา (เป็นไปในสวรรค์). มีสุขเป็นวิบาก เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สุขวิปากา. การอุบัติในสวรรค์ชื่อว่าสวรรค์, กระแสบุญเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อสวรรค์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สคฺคสํวตฺตนิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์). บทว่า จีวรํ ปริภุญฺชมาโน ความว่า ภิกษุได้ผ้ามาเพื่อต้องการจีวร แต่เพราะไม่มีเข็มและด้ายเป็นต้น จึงเก็บผ้านั้นไว้ก็ดี กำลังทำก็ดี กำลังนุ่งห่มก็ดี เมื่อจีวรเก่าแล้ว ทำเป็นผ้าปูที่นอนก็ดี ผ้าที่ทำเป็นผ้าปูที่นอนไม่ได้แล้ว ทำเป็นผ้าปูพื้นก็ดี ผ้าที่ไม่สมควรแก่ผ้าปูพื้น ฉีกทำเป็นผ้าเช็ดเท้าก็ดี ท่านเรียกว่า "กำลังใช้สอย" อยู่นั่นเอง. แต่เมื่อใด ผ้านั้นเป็นผ้าที่ "แม้ผ้าเช็ดเท้าก็ทำไม่ได้" ดังนี้แล้ว ถูกกวาดทิ้งไป เมื่อนั้น ไม่ชื่อว่ากำลังใช้สอย. บทว่า อปฺปมาณํ เจโตสมาธึ ได้แก่ อรหัตตผลสมาธิ. ด้วยบทว่า อปฺปมาโณ ตสฺส ปุญฺญาภิสนฺโท นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความไม่มีประมาณแห่งบุญเจตนาของทายก. จริงอยู่ บุญเจตนาของทายกนั้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการระลึกเนืองๆ ว่า "พระขีณาสพกำลังใช้สอยจีวรของเรา" ย่อมเป็นเจตนาที่ไม่มีประมาณ. พระองค์ทรงหมายถึงความไม่มีประมาณนั้นจึงตรัสคำนี้. ส่วนในบิณฑบาตเป็นต้น ภิกษุใดฉันบิณฑบาตแล้วยังชีพอยู่ได้ด้วยบิณฑบาตนั้นแม้ตลอด ๗ วัน ไม่ได้ฉันบิณฑบาตอื่น ภิกษุนั้นชื่อว่ากำลังฉันบิณฑบาตนั้นนั่นแหละอยู่แม้ตลอด ๗ วัน. อีกอย่างหนึ่ง ในเสนาสนะแห่งหนึ่ง ภิกษุแม้กำลังเดินจงกรมในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันเป็นต้น ตราบใดที่ยังไม่ละเสนาสนะนั้นไปถือเอาเสนาสนะอื่น ตราบนั้นชื่อว่ากำลังใช้สอยอยู่. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อโรคสงบลงด้วยเภสัชอย่างหนึ่ง ตราบใดที่ยังไม่ใช้สอยเภสัชอื่น ตราบนั้นเท่านั้นชื่อว่ากำลังใช้สอยอยู่. බහුභෙරවන්ති බහූහි භෙරවාරම්මණෙහි සමන්නාගතං. රතනවරානන්ති සත්තන්නම්පි වරරතනානං. ආලයන්ති නිවාසට්ඨානං. පුථූ සවන්තීති බහුකා හුත්වා සන්දමානා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. บทว่า พหุเภรวํ ความว่า ประกอบด้วยอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวจำนวนมาก. บทว่า รตนวรานํ ความว่า แห่งรัตนะอันประเสริฐแม้ทั้ง ๗. บทว่า อาลยํ ความว่า เป็นที่อยู่. บทว่า ปุถู สวนฺติ ความว่า มีมากแล้วไหลไป. เนื้อความที่เหลือในพระสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว. 2. දුතියපුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาทุติยปุญญาภิสันทสูตร 52. දුතියෙ [Pg.310] අරියකන්තෙහීති මග්ගඵලසම්පයුත්තෙහි. තානි හි අරියානං කන්තානි හොන්ති පියානි මනාපානි. සෙසං සුත්තන්තෙ තාව යං වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.124 ආදයො) වුත්තමෙව. ๕๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อริยกันฺเตหิ ได้แก่ (ศีล) ที่ประกอบด้วยมรรคและผล. จริงอยู่ ศีลเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าทั้งหลายปรารถนา เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ. ส่วนเนื้อความที่พึงกล่าวที่เหลือในพระสูตรนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๑๒๔ เป็นต้น). ගාථාසු පන සද්ධාති සොතාපන්නස්ස සද්ධා අධිප්පෙතා. සීලම්පි සොතාපන්නස්ස සීලමෙව. උජුභූතඤ්ච දස්සනන්ති කායවඞ්කාදීනං අභාවෙන ඛීණාසවස්ස දස්සනං උජුභූතදස්සනං නාම. ආහූති කථයන්ති. පසාදන්ති බුද්ධධම්මසඞ්ඝෙසු පසාදං. ධම්මදස්සනන්ති චතුසච්චධම්මදස්සනං. ส่วนในคาถาทั้งหลาย บทว่า สทฺธา ทรงประสงค์เอาศรัทธาของพระโสดาบัน. แม้บทว่า สีลํ ก็คือศีลของพระโสดาบันนั่นเอง. บทว่า อุชุภูตญฺจ ทสฺสนํ ความว่า การเห็นของพระขีณาสพ เพราะไม่มีความคดทางกายเป็นต้น ชื่อว่า อุชุภูตทัสสนะ (การเห็นอันตรง). บทว่า อาหุ แปลว่า ท่านกล่าว. บทว่า ปสาทํ ได้แก่ ความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์. บทว่า ธมฺมทสฺสนํ ได้แก่ การเห็นธรรมคืออริยสัจ ๔. 3. පඨමසංවාසසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปฐมสังวาสสูตร 53. තතියෙ සම්බහුලාපි ඛො ගහපතී ච ගහපතානියො චාති බහුකා ගහපතයො ච ගහපතානියො ච ආවාහවිවාහකරණත්ථාය ගච්ඡන්තා තමෙව මග්ගං පටිපන්නා හොන්ති. සංවාසාති සහවාසා එකතොවාසා. ඡවො ඡවායාති ගුණමරණෙන මතත්තා ඡවො ගුණමරණෙනෙව මතාය ඡවාය සද්ධිං. දෙවියා සද්ධින්ති ගුණෙහි දෙවිභූතාය සද්ධිං. දුස්සීලොති නිස්සීලො. පාපධම්මොති ලාමකධම්මො. අක්කොසකපරිභාසකොති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසකො, භයං දස්සෙත්වා සන්තජ්ජනෙන පරිභාසකො. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๕๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมฺพหุลาปิ โข คหปตี จ คหปตานิโย จ ความว่า คหบดีและคหปตานีจำนวนมาก ไปเพื่อทำการอาวาหวิวาหะ ได้เดินทางไปในหนทางนั้นนั่นเอง. บทว่า สํวาสา ความว่า การอยู่ร่วมกัน การอยู่ด้วยกัน. บทว่า ฉโว ฉวาย ความว่า ชายผู้เป็นซากศพ เพราะตายด้วยความตายคือคุณธรรม (อยู่ร่วม) กับหญิงผู้เป็นซากศพ ที่ตายแล้วด้วยความตายคือคุณธรรมนั่นเอง. บทว่า เทวิยา สทฺธึ ความว่า (อยู่ร่วม) กับหญิงผู้เป็นประดุจเทพธิดาด้วยคุณธรรมทั้งหลาย. บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ผู้ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺโม ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม. บทว่า อกฺโกสกปริภาสโก ความว่า ผู้ด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐, ผู้บริภาษด้วยการขู่ให้กลัว. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้. කදරියාති ථද්ධමච්ඡරිනො. ජානිපතයොති ජයම්පතිකා. වදඤ්ඤූති යාචකානං වචනස්ස අත්ථං ජානන්ති. සඤ්ඤතාති සීලසංයමෙන සමන්නාගතා. ධම්මජීවිනොති ධම්මෙ ඨත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තීති ධම්මජීවිනො. අත්ථාසං පචුරා හොන්තීති වඩ්ඪිසඞ්ඛාතා අත්ථා එතෙසං බහූ හොන්ති. ඵාසුකං උපජායතීති අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵාසුවිහාරො ජායති. කාමකාමිනොති කාමෙ කාමයමානා. บทว่า กทริยา ได้แก่ ผู้มีความตระหนี่อันกระด้าง. บทว่า ชานิปตโย ได้แก่ สามีภรรยา. บทว่า วทญฺญู ความว่า ย่อมรู้ความหมายแห่งคำพูดของผู้ขอ. บทว่า สญฺญตา ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความสำรวมในศีล. บทว่า ธมฺมชีวิโน ความว่า ตั้งอยู่ในธรรมแล้วย่อมยังชีวิตให้เป็นไป เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมชีวี. บทว่า อตฺถาสํ ปจุรา โหนฺติ ความว่า ประโยชน์ทั้งหลายที่เรียกว่าความเจริญ ย่อมมีมากแก่สามีภรรยาเหล่านั้น. บทว่า ผาสุกํ อุปชายติ ความว่า ความอยู่เป็นสุขแก่กันและกันย่อมเกิดขึ้น. บทว่า กามกามิโน ได้แก่ ผู้ปรารถนากามทั้งหลาย. 4. දුතියසංවාසසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาทุติยสังวาสสูตร 54. චතුත්ථෙ කම්මපථවසෙන දෙසනා පවත්තිතා. සෙසං තාදිසමෙව. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු අගාරිකපටිපදා කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමීනම්පි වට්ටති. ๕๔. ในสูตรที่ ๔ พระธรรมเทศนาเป็นไปโดยอำนาจแห่งกรรมบถ. เนื้อความที่เหลือก็เหมือนกัน. อนึ่ง ในพระสูตรทั้งสองนี้ พระองค์ได้ตรัสถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. (ข้อปฏิบัตินั้น) ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี. 5-6. සමජීවීසුත්තද්වයවණ්ණනා อรรถกถาสมชีวิสูตร ๒ สูตร 55-56. පඤ්චමෙ [Pg.311] තෙනුපසඞ්කමීති කිමත්ථං උපසඞ්කමි? අනුග්ගණ්හනත්ථං. තථාගතො හි තං රට්ඨං පාපුණන්තො ඉමෙසංයෙව ද්වින්නං සඞ්ගණ්හනත්ථාය පාපුණාති. නකුලපිතා කිර පඤ්ච ජාතිසතානි තථාගතස්ස පිතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාපිතා, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළපිතා. නකුලමාතාපි පඤ්ච ජාතිසතානි තථාගතස්ස මාතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාමාතා, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළමාතා. තෙ සත්ථු දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය පුත්තසිනෙහං පටිලභිත්වා ‘‘හන්තාත, හන්තාතා’’ති වච්ඡකං දිස්වා වච්ඡගිද්ධිනී ගාවී විය විරවමානා උපසඞ්කමිත්වා පඨමදස්සනෙනෙව සොතාපන්නා ජාතා. නිවෙසනෙ පඤ්චසතානං භික්ඛූනං ආසනානි සදා පඤ්ඤත්තානෙව හොන්ති. ඉති භගවා තෙසං අනුග්ගණ්හනත්ථාය උපසඞ්කමි. අතිචරිතාති අතික්කමිතා. අභිසම්පරායඤ්චාති පරලොකෙ ච. සමසද්ධාති සද්ධාය සමා එකසදිසා. සීලාදීසුපි එසෙව නයො. ඡට්ඨං කෙවලං භික්ඛූනං දෙසිතං. සෙසමෙත්ථ තාදිසමෙව. ในสูตรที่ ๕ บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เสด็จเข้าไปเฝ้าเพื่ออะไร? เพื่อทรงอนุเคราะห์. จริงอยู่ พระตถาคตเมื่อเสด็จถึงแคว้นนั้น ย่อมเสด็จถึงเพื่อทรงสงเคราะห์คนทั้งสองนี้เท่านั้น. ได้ยินว่า นกุลบิดาได้เป็นบิดาของพระตถาคต ๕๐๐ ชาติ, เป็นลุง ๕๐๐ ชาติ, เป็นอา ๕๐๐ ชาติ. แม้นกุลมารดาก็ได้เป็นมารดาของพระตถาคต ๕๐๐ ชาติ, เป็นป้า ๕๐๐ ชาติ, เป็นน้า ๕๐๐ ชาติ. ท่านทั้งสองนั้น ตั้งแต่เวลาที่ได้เห็นพระศาสดา ก็ได้ความรักฉันบุตรแล้ว เข้าไปเฝ้า พลางร้องครวญครางว่า "พ่อเอ๋ย พ่อเอ๋ย" ดุจแม่โคผู้รักลูกน้อยเมื่อเห็นลูกน้อย และได้เป็นพระโสดาบันด้วยการเห็นครั้งแรกนั่นเอง. ในเรือนของท่านทั้งสอง อาสนะสำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูปย่อมถูกปูลาดไว้เสมอ. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จเข้าไปเฝ้าเพื่อทรงอนุเคราะห์ท่านทั้งสอง. บทว่า อติจริตา ความว่า ประพฤติล่วงเกิน. บทว่า อภิสมฺปรายญฺจ ความว่า และในปรโลก. บทว่า สมสทฺธา ความว่า เสมอกันโดยศรัทธา เป็นเช่นเดียวกัน. แม้ในศีลเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. สูตรที่ ๖ ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ก็เหมือนกัน. 7. සුප්පවාසාසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสุปปวาสาสูตร 57. සත්තමෙ පජ්ජනිකන්ති තස්ස නිගමස්ස නාමං. කොලියානන්ති කොලරාජකුලානං. ආයුං ඛො පන දත්වාති ආයුදානං දත්වා. ආයුස්ස භාගිනී හොතීති ආයුභාගපටිලාභිනී හොති, ආයුං වා භජනිකා හොති, ආයුප්පටිලාභිනීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ๕๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปชฺชนิกํ เป็นชื่อของนิคมนั้น. บทว่า โกลิยานํ ได้แก่ แห่งตระกูลกษัตริย์โกลิยะ. บทว่า อายํุ โข ปน ทตฺวา ความว่า ถวายอายุทาน. บทว่า อายสฺส ภาคินี โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนแห่งอายุ หรือเป็นผู้ทำอายุให้เกิด อธิบายว่า เป็นผู้ได้อายุ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. රසසා උපෙතන්ති රසෙන උපෙතං රසසම්පන්නං. උජ්ජුගතෙසූති කායවඞ්කාදිරහිතත්තා උජුකමෙව ගතෙසු ඛීණාසවෙසු. චරණූපපන්නෙසූති පඤ්චදසහි චරණධම්මෙහි සමන්නාගතෙසු. මහග්ගතෙසූති මහත්තං ගතෙසු. ඛීණාසවානඤ්ඤෙවෙතං නාමං. පුඤ්ඤෙන පුඤ්ඤං සංසන්දමානාති පුඤ්ඤෙන සද්ධිං පුඤ්ඤං ඝටයමානා. මහප්ඵලා ලොකවිදූන වණ්ණිතාති එවරූපා දානසඞ්ඛාතා දක්ඛිණා තිවිධලොකං විදිතං කත්වා ඨිතත්තා ලොකවිදූනං බුද්ධානං වණ්ණිතා, බුද්ධෙහි පසත්ථාති අත්ථො. යඤ්ඤමනුස්සරන්තාති යඤ්ඤං දානං අනුස්සරන්තා. වෙදජාතාති තුට්ඨිජාතා. บทว่า รสสา อุเปตํ ได้แก่ ประกอบด้วยรส ถึงพร้อมด้วยรส. บทว่า อุชุคเตสุ ได้แก่ ในพระขีณาสพทั้งหลายผู้ดำเนินไปตรง เพราะปราศจากความคดทางกายเป็นต้น. บทว่า จรณูปปนฺเนสุ ได้แก่ ในท่านผู้ประกอบด้วยจรณธรรม ๑๕ ประการ. บทว่า มหคฺคเตสุ ได้แก่ ในท่านผู้ถึงความเป็นใหญ่. นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพทั้งหลายเท่านั้น. บทว่า ปุญฺเญน ปุญฺญํ สํสนฺทมานา ความว่า บุญย่อมเชื่อมกับบุญ. บทว่า มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา ความว่า ทักษิณาที่ชื่อว่าทานเช่นนี้ อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงรู้แจ้งโลก เพราะทรงกระทำโลก ๓ ให้ปรากฏแล้วดำรงอยู่ สรรเสริญแล้ว อธิบายว่า อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว. บทว่า ยญฺญมนุสฺสรนฺตา ได้แก่ ระลึกถึงทานอันเป็นเครื่องบูชา. บทว่า เวทชาตา ได้แก่ เกิดความยินดี. 8. සුදත්තසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาสุทัตตสูตร 58. අට්ඨමෙ [Pg.312] සඤ්ඤතානන්ති කායවාචාහි සංයතානං. පරදත්තභොජිනන්ති පරෙහි දින්නමෙව භුඤ්ජිත්වා යාපෙන්තානං. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. සක්කච්ච දදාතීති සහත්ථා සක්කාරං කත්වා දදාති. චත්තාරි ඨානානි අනුප්පවෙච්ඡතීති චත්තාරි කාරණානි අනුප්පවෙසෙති දදාති. යසවා හොතීති මහාපරිවාරො හොති. නවමං කෙවලං භික්ඛූනං කථිතං. සෙසමෙත්ථ තාදිසමෙව. ๕๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สญฺญตานํ ได้แก่ แก่ท่านผู้สำรวมแล้วด้วยกายและวาจา. บทว่า ปรทตฺตโภชินํ ได้แก่ แก่ท่านผู้ยังอัตภาพให้เป็นไปโดยบริโภคแต่ของที่ผู้อื่นถวาย. บทว่า กาเลน ได้แก่ โดยกาลอันควร. บทว่า สกฺกจฺจํ ททาติ ความว่า ทำความเคารพด้วยมือของตนแล้วถวาย. บทว่า จตฺตาริ ฐานานิ อนุปฺปเวจฺฉติ ความว่า ย่อมถวายเหตุ ๔ ประการ. บทว่า ยสวา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้มีบริวารมาก. สูตรที่ ๙ ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ก็เหมือนกัน. 10. ගිහිසාමීචිසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาคิหิสามีจิสูตร 60. දසමෙ ගිහිසාමීචිපටිපදන්ති ගිහීනං අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං. පච්චුපට්ඨිතො හොතීති අතිහරිත්වා දාතුකාමතාය පතිඋපට්ඨිතො හොති උපගතො, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස චීවරං දෙතීති අත්ථො. ๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า คิหิสามีจิปฏิปทํ ได้แก่ ซึ่งข้อปฏิบัติอันสมควรแก่คฤหัสถ์. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ ความว่า มีสติเข้าไปตั้งมั่นแล้วด้วยความปรารถนาจะถวายโดยน้อมเข้าไป อธิบายว่า ถวายจีวรแก่ภิกษุสงฆ์. උපට්ඨිතාති උපට්ඨායකො. තෙසං දිවා ච රත්තො චාති යෙ එවං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්ති, තෙසං දිවා ච රත්තිඤ්ච පරිච්චාගවසෙන ච අනුස්සරණවසෙන ච සදා පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති. සග්ගඤ්ච කමතිට්ඨානන්ති තාදිසො ච භද්දකං කම්මං කත්වා සග්ගට්ඨානං උපගච්ඡති. ඉමෙසු චතූසුපි සුත්තෙසු ආගාරියපටිපදා කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමීනම්පි වට්ටති. บทว่า อุปฏฺฐิตา ได้แก่ อุปัฏฐาก. บทว่า เตสํ ทิวา จ รตฺโต จ ความว่า ทายกเหล่าใด ย่อมอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔ อย่างนี้, บุญย่อมเจริญแก่ทายกเหล่านั้นทุกเมื่อ ทั้งกลางวันและกลางคืน ด้วยอำนาจแห่งการบริจาคและด้วยอำนาจแห่งการระลึกเนืองๆ. และบทว่า สคฺคญฺจ กมติ ฐานํ ความว่า บุคคลเช่นนั้นทำกรรมอันดีงามแล้ว ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์. ในสูตรทั้ง ๔ เหล่านี้ ตรัสถึงข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์. ย่อมควรแม้แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี. පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො පඨමො. ปุญญาภิสันทวรรคที่ ๑ (7) 2. පත්තකම්මවග්ගො (๗) ๒. ปัตตกัมมวรรค 1. පත්තකම්මසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปัตตกัมมสูตร 61. දුතියස්ස පඨමෙ අනිට්ඨපටික්ඛෙපෙන ඉට්ඨා. මනෙ කමන්ති පවිසන්තීති කන්තා. මනං අප්පායන්ති පවඩ්ඪෙන්තීති මනාපා. දුල්ලභාති පරමදුල්ලභා. භොගාති භුඤ්ජිතබ්බා රූපාදයො විසයා. සහධම්මෙනාති ධම්මෙනෙව සද්ධිං උප්පජ්ජන්තු, මා ධම්මූපඝාතං කත්වා අධම්මෙනාති. අථවා සහධම්මෙනාති සකාරණෙන, තෙන තෙන සෙනාපතිසෙට්ඨිට්ඨානාදිකාරණෙන සද්ධිංයෙව උප්පජ්ජන්තූති අත්ථො. යසොති පරිවාරසම්පත්ති. සහ [Pg.313] ඤාතීභීති ඤාතකෙහි සද්ධිං. සහ උපජ්ඣායෙහීති සුඛදුක්ඛෙසු උපනිජ්ඣායිතබ්බත්තා උපජ්ඣායසඞ්ඛාතෙහි සන්දිට්ඨසම්භත්තෙහි සද්ධිං. ๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า อิฏฐะ เพราะปฏิเสธสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา. ชื่อว่า กันตะ เพราะย่อมก้าวเข้าไปสู่ใจ. ชื่อว่า มนาปะ เพราะย่อมทำให้ใจเจริญ. บทว่า ทุลฺลภา ได้แก่ หาได้ยากอย่างยิ่ง. บทว่า โภคา ได้แก่ อารมณ์มีรูปเป็นต้นอันพึงบริโภค. บทว่า สหธมฺเมน ความว่า ขอจงเกิดขึ้นพร้อมกับธรรมเท่านั้น อย่าเกิดขึ้นโดยอธรรม โดยการทำลายธรรมเลย. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สหธมฺเมน ได้แก่ พร้อมกับเหตุ อธิบายว่า ขอจงเกิดขึ้นพร้อมกับเหตุนั้นๆ คือ ตำแหน่งเสนาบดี ตำแหน่งเศรษฐี เป็นต้นนั่นเทียว. บทว่า ยโส ได้แก่ ความถึงพร้อมแห่งบริวาร. บทว่า สห ญาตีภิ ได้แก่ พร้อมกับญาติทั้งหลาย. บทว่า สห อุปชฺฌาเยหิ ได้แก่ พร้อมกับสหายที่เคยเห็นกันและสหายที่คบหากันดี ซึ่งเรียกว่าอุปัชฌายะ เพราะเป็นผู้ที่พึงเพ่งพินิจในสุขและทุกข์. අකිච්චං කරොතීති අකාතබ්බං කරොති. කිච්චං අපරාධෙතීති කත්තබ්බයුත්තකං කිච්චං අකරොන්තො තං අපරාධෙති නාම. ධංසතීති පතති පරිහායති. අභිජ්ඣාවිසමලොභන්ති අභිජ්ඣාසඞ්ඛාතං විසමලොභං. පජහතීති නුදති නීහරති. මහාපඤ්ඤොති මහන්තපඤ්ඤො. පුථුපඤ්ඤොති පුථුලපඤ්ඤො. ආපාතදසොති තං තං අත්ථං ආපාතෙති තමෙව පස්සති, සුඛුමම්පිස්ස අත්ථජාතං ආපාතං ආගච්ඡතියෙවාති අත්ථො. บทว่า อกิจฺจํ กโรติ ความว่า ย่อมทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. บทว่า กิจฺจํ อปราเธติ ความว่า เมื่อไม่ทำกิจที่ควรทำ ชื่อว่าย่อมทำกิจนั้นให้พลาด. บทว่า ธํสติ ความว่า ย่อมตกไป ย่อมเสื่อม. บทว่า อภิชฺฌาวิสมโลภํ ได้แก่ ซึ่งวิสมโลภะที่ชื่อว่าอภิชฌา. บทว่า ปชหติ ความว่า ย่อมกำจัด ย่อมนำออก. บทว่า มหาปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญามาก. บทว่า ปุถุปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญากว้างขวาง. บทว่า อาปาตทโส ความว่า ย่อมเห็นเนื้อความนั้นๆ ในที่ปรากฏนั่นเทียว อธิบายว่า แม้เนื้อความอันสุขุมก็ย่อมมาสู่ความปรากฏแก่ท่านผู้นั้นนั่นเทียว. උට්ඨානවීරියාධිගතෙහීති උට්ඨානසඞ්ඛාතෙන වීරියෙන අධිගතෙහි. බාහාබලපරිචිතෙහීති බාහාබලෙන පරිචිතෙහි වඩ්ඪිතෙහි. සෙදාවක්ඛිත්තෙහීති අවක්ඛිත්තසෙදෙහි, සෙදං මුඤ්චිත්වා වායාමෙන පයොගෙන සමධිගතෙහීති අත්ථො. ධම්මිකෙහීති ධම්මයුත්තෙහි. ධම්මලද්ධෙහීති දසකුසලකම්මපථධම්මෙ අකොපෙත්වා ලද්ධෙහි. පත්තකම්මානීති යුත්තකම්මානි අනුච්ඡවිකකම්මානි. සුඛෙතීති සුඛිතං කරොති. පීණෙතීති පීණිතං බලසම්පන්නං කරොති. ඨානගතං හොතීති කාරණගතං හොති. කිං පන තන්ති? චතූසු පත්තකම්මෙසු එකං භොගෙහි කත්තබ්බකම්මං භොගජාතමෙව ඨානගතං. පත්තගතන්ති යුත්තප්පත්තට්ඨානගතං. ආයතනසො පරිභුත්තන්ති කාරණෙනෙව පරිභුත්තං භොගජාතං හොති. บทว่า อุฏฺฐานวีริยาธิคเตหิ ได้แก่ อันได้มาด้วยความเพียรที่ชื่อว่าอุฏฐานะ. บทว่า พาหาพลปริจิเตหิ ได้แก่ อันสั่งสม เพิ่มพูนแล้วด้วยกำลังแขน. บทว่า เสทาวกฺขิตฺเตหิ ได้แก่ มีเหงื่อไหลออกแล้ว อธิบายว่า อันได้มาอย่างดีด้วยความพยายามและความเพียรโดยมีเหงื่อไหลออก. บทว่า ธมฺมิเกหิ ได้แก่ อันประกอบด้วยธรรม. บทว่า ธมฺมลทฺเธหิ ได้แก่ อันได้มาโดยไม่ทำลายธรรมคือ กุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า ปตฺตกมฺมานิ ได้แก่ กรรมที่สมควร กรรมที่เหมาะสม. บทว่า สุเขติ ความว่า ย่อมทำให้เป็นสุข. บทว่า ปีเณติ ความว่า ย่อมทำให้เอิบอิ่ม ถึงพร้อมด้วยกำลัง. บทว่า ฐานคตํ โหติ ความว่า ย่อมถึงเหตุอันควร. ถามว่า ก็อะไรเล่า? ตอบว่า ในบรรดากรรมที่สมควร ๔ อย่าง กรรมอย่างหนึ่งที่พึงทำด้วยโภคทรัพย์ คือ โภคทรัพย์นั่นเองชื่อว่าถึงฐานะ. บทว่า ปตฺตคตํ ได้แก่ ถึงฐานะอันสมควร. บทว่า อายตนโส ปริภุตฺตํ ความว่า โภคทรัพย์ที่บริโภคโดยเหตุอันควรนั่นเอง. පරියොධාය සංවත්තතීති පිදහිත්වා වත්තති. යථා අග්ගිආදීහි උප්පන්නාසු ආපදාසු, එවං ආදිත්තගෙහනිබ්බාපනාදීනං අත්ථාය ධනපරිච්චාගං කත්වා තාසං ආපදානං මග්ගං පිදහති නිවාරෙති. සොත්ථිං අත්තානං කරොතීති නිරුපද්දවං ඛෙමං අත්තානං කරොති. ඤාතිබලින්ති ඤාතකානං බලිං. අතිථිබලින්ති ආගන්තුකානං බලිං. පුබ්බපෙතබලින්ති පරලොකගතානං ඤාතකානං බලිං. රාජබලින්ති රඤ්ඤො කත්තබ්බයුත්තකං රාජබලිං. දෙවතාබලින්ති දෙවතානං කත්තබ්බබලිං. සබ්බමෙතං තෙසං තෙසං යථානුච්ඡවිකවසෙන දාතබ්බදානස්ස අධිවචනං. บทว่า ปริโยธาย สํวตฺตติ ความว่า ย่อมเป็นไปเพื่อปิดกั้น. เหมือนอย่างว่า เมื่ออันตรายทั้งหลายอันเกิดจากไฟเป็นต้นเกิดขึ้น ก็สละทรัพย์เพื่อประโยชน์แก่การดับไฟที่ไหม้เรือนเป็นต้นแล้ว ย่อมปิดกั้น ย่อมห้ามหนทางแห่งอันตรายเหล่านั้น. บทว่า โสตฺถึ อตฺตานํ กโรติ ความว่า ย่อมทำตนให้ไม่มีอุปัทวะ ให้เกษม. บทว่า ญาติพลึ ได้แก่ พลีแก่ญาติทั้งหลาย. บทว่า อติถิพลึ ได้แก่ พลีแก่แขกผู้มาเยือน. บทว่า ปุพฺพเปตพลึ ได้แก่ พลีแก่ญาติผู้ล่วงลับไปสู่ปรโลก. บทว่า ราชพลึ ได้แก่ ราชพลีอันพึงทำถวายพระราชา. บทว่า เทวตาพลึ ได้แก่ พลีอันพึงทำแก่เทวดาทั้งหลาย. ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของทานที่พึงให้ตามสมควรแก่บุคคลนั้นๆ. ඛන්තිසොරච්චෙ නිවිට්ඨාති අධිවාසනක්ඛන්තියඤ්ච සුසීලතාය ච නිවිට්ඨා. එකමත්තානං දමෙන්තීති එකං අත්තනොව අත්තභාවං ඉන්ද්‍රියදමෙන දමෙන්ති. සමෙන්තීති අත්තනො චිත්තං කිලෙසවූපසමනෙන සමෙන්ති. පරිනිබ්බාපෙන්තීති කිලෙසපරිනිබ්බානෙනෙව [Pg.314] පරිනිබ්බාපෙන්ති. උද්ධග්ගිකන්තිආදීසු උපරූපරිභූමීසු ඵලදානවසෙන උද්ධමග්ගමස්සාති උද්ධග්ගිකා. සග්ගස්ස හිතාති තත්‍රුපපත්තිජනනතො සොවග්ගිකා. නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ සුඛොව විපාකො අස්සාති සුඛවිපාකා. සුට්ඨු අග්ගානං දිබ්බවණ්ණාදීනං දසන්නං විසෙසානං නිබ්බත්තනතො සග්ගසංවත්තනිකා, එවරූපං දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙතීති අත්ථො. บทว่า ขนฺติโสรจฺเจ นิวฏฺฐา ความว่า ตั้งมั่นแล้วในขันติคือความอดทนและในความเป็นผู้มีศีลดี. บทว่า เอกมตฺตานํ ทเมนฺติ ความว่า ย่อมฝึกอัตภาพของตนอย่างเดียวเท่านั้นด้วยการฝึกอินทรีย์. บทว่า สเมนฺติ ความว่า ย่อมสงบจิตของตนด้วยการสงบกิเลส. บทว่า ปรินิพฺพาเปนฺติ ความว่า ย่อมดับด้วยการดับกิเลสเท่านั้น. ในบทว่า อุทฺธคฺคิกํ เป็นต้น มีความหมายดังนี้: ผลอันเลิศมีอยู่แก่ทานนั้น ด้วยอำนาจแห่งการให้ผลในภูมิเบื้องบนๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อุทธัคคิกา (มีผลเลิศในเบื้องบน). เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่สวรรค์ เพราะทำให้เกิดในสวรรค์นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า โสวัคคิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์). ในที่ที่เกิดแล้วๆ วิบากคือความสุขเท่านั้นมีอยู่แก่ทานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุขวิปากา (มีสุขเป็นวิบาก). เพราะทำให้คุณวิเศษ ๑๐ ประการ มีวรรณะทิพย์เป็นต้น อันเลิศอย่างยิ่งเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัคคสังวัตตนิกา (เป็นไปเพื่อสวรรค์), ความว่า ชื่อว่าย่อมตั้งไว้ซึ่งทักษิณาทานเห็นปานนี้. අරියධම්මෙ ඨිතොති පඤ්චසීලධම්මෙ පතිට්ඨිතො. පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතීති පරලොකං ගන්ත්වා යත්ථ සග්ගෙ පටිසන්ධිං ගණ්හාති, තත්ථ මොදති. සොතාපන්නසකදාගාමිනො වා හොන්තු අනාගාමී වා, සබ්බෙසං අයං පටිපදා ලබ්භතෙවාති. บทว่า อริยธมฺเม ฐิโต ความว่า ตั้งอยู่ในธรรมคือศีล ๕. บทว่า เปจฺจ สคฺเค ปโมทติ ความว่า ละโลกนี้ไปแล้ว ถือปฏิสนธิในสวรรค์ใด ย่อมบันเทิงในสวรรค์นั้น. จะเป็นพระโสดาบัน หรือพระสกทาคามี หรือพระอนาคามีก็ตาม ปฏิปทานี้ ย่อมได้เพื่อประโยชน์แก่บุคคลทั้งปวงนั่นเทียว. 2. ආනණ්‍යසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอาณัณยสูตร 62. දුතියෙ අධිගමනීයානීති පත්තබ්බානි. කාමභොගිනාති වත්ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ ච පරිභුඤ්ජන්තෙන. අත්ථිසුඛාදීසු අත්ථීති උප්පජ්ජනකසුඛං අත්ථිසුඛං නාම. භොගෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස උප්පජ්ජනකසුඛං භොගසුඛං නාම. අනණොස්මීති උප්පජ්ජනකසුඛං ආනණ්‍යසුඛං නාම. නිද්දොසො අනවජ්ජොස්මීති උප්පජ්ජනකසුඛං අනවජ්ජසුඛං නාම. ๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อธิคมนียานิ ความว่า อันบุคคลพึงบรรลุ. บทว่า กามโภคินา ความว่า อันบุคคลผู้บริโภคอยู่ซึ่งวัตถุกามและกิเลสกาม. ในสุขมีอัตถิสุขเป็นต้น สุขที่เกิดขึ้นว่า "โภคะทั้งหลายมีอยู่แก่เรา" ชื่อว่า อัตถิสุข. สุขที่เกิดขึ้นแก่ผู้บริโภคโภคะอยู่ ชื่อว่า โภคสุข. สุขที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นผู้ไม่มีหนี้" ชื่อว่า อาณัณยสุข. สุขที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นผู้ไม่มีโทษ เป็นผู้ปราศจากโทษ" ชื่อว่า อนวัชชสุข. භුඤ්ජන්ති භුඤ්ජමානො. පඤ්ඤා විපස්සතීති පඤ්ඤාය විපස්සති. උභො භාගෙති ද්වෙ කොට්ඨාසෙ, හෙට්ඨිමානි තීණි එකං කොට්ඨාසං, අනවජ්ජසුඛං එකං කොට්ඨාසන්ති එවං පඤ්ඤාය පස්සමානො ද්වෙ කොට්ඨාසෙ ජානාතීති අත්ථො. අනවජ්ජසුඛස්සෙතන්ති එතං තිවිධම්පි සුඛං අනවජ්ජසුඛස්ස සොළසිං කලං නාග්ඝතීති. บทว่า ภุญฺชํ คือ ผู้บริโภคอยู่. บทว่า ปญฺญา วิปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นแจ้งด้วยปัญญา. บทว่า อุโภ ภาเค ความว่า ซึ่งส่วนสองส่วน คือ สุข ๓ อย่างเบื้องต่ำเป็นส่วนหนึ่ง อนวัชชสุขเป็นส่วนหนึ่ง เมื่อเห็นอยู่ด้วยปัญญาอย่างนี้ ย่อมรู้ส่วนสองส่วน. บทว่า อนวชฺชสุขสฺเสตํ ความว่า สุขแม้นี้ทั้ง ๓ อย่าง ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งอนวัชชสุข. 3. බ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาพรหมสูตร 63. තතියං තිකනිපාතෙ වණ්ණිතමෙව. සපුබ්බදෙවතානීති පදමත්තමෙව එත්ථ විසෙසොති. චතුත්ථෙ සබ්බං උත්තානත්ථමෙව. ๖๓. สูตรที่ ๓ ข้าพเจ้าได้พรรณนาไว้แล้วในติกนิบาต. ในสูตรนี้มีเพียงบทว่า สปุพฺพเทวตานิ เท่านั้นที่แปลกออกไป. ในสูตรที่ ๔ ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 5. රූපසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถารูปสูตร 65. පඤ්චමෙ රූපෙ පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො රූපප්පමාණො නාම. රූපප්පසන්නොති තස්සෙව අත්ථවචනං. ඝොසෙ පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො ඝොසප්පමාණො [Pg.315] නාම. චීවරලූඛපත්තලූඛෙසු පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො ලූඛප්පමාණො නාම. ධම්මෙ පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො ධම්මප්පමාණො නාම. ඉතරානි තෙසංයෙව අත්ථවචනානි. සබ්බසත්තෙ ච තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා ද්වෙ කොට්ඨාසා රූපප්පමාණා, එකො න රූපප්පමාණො. පඤ්ච කොට්ඨාසෙ කත්වා චත්තාරො කොට්ඨාසා ඝොසප්පමාණා, එකො න ඝොසප්පමාණො. දස කොට්ඨාසෙ කත්වා නව කොට්ඨාසා ලූඛප්පමාණා, එකො න ලූඛප්පමාණො. සතසහස්සං කොට්ඨාසෙ කත්වා පන එකො කොට්ඨාසොව ධම්මප්පමාණො, සෙසා න ධම්මප්පමාණාති වෙදිතබ්බා. ๖๕. ในสูตรที่ ๕ บุคคลผู้ถือเอารูปเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า รูปัปปมาณ. บทว่า รูปัปปสันโน เป็นคำกล่าวอธิบายเนื้อความของบทนั้นนั่นเอง. บุคคลผู้ถือเอาเสียงเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า โฆสัปปมาณ. บุคคลผู้ถือเอาความเศร้าหมองแห่งจีวรและบาตรเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า ลูขัปปมาณ. บุคคลผู้ถือเอาธรรมเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส ชื่อว่า ธัมมัปปมาณ. บทอื่นๆ เป็นคำกล่าวอธิบายเนื้อความของบทเหล่านั้นนั่นเอง. และเมื่อทำสัตว์ทั้งปวงให้เป็น ๓ ส่วน สัตว์ ๒ ส่วนเป็นพวกรูปัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกรูปัปปมาณ. เมื่อทำเป็น ๕ ส่วน สัตว์ ๔ ส่วนเป็นพวกโฆสัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกโฆสัปปมาณ. เมื่อทำเป็น ๑๐ ส่วน สัตว์ ๙ ส่วนเป็นพวกลูขัปปมาณ, ๑ ส่วนไม่เป็นพวกลูขัปปมาณ. ส่วนเมื่อทำเป็น ๑๐๐,๐๐๐ ส่วน สัตว์ส่วนเดียวเท่านั้นเป็นพวกธัมมัปปมาณ, ที่เหลือไม่เป็นพวกธัมมัปปมาณ พึงทราบดังนี้. රූපෙ පමාණිංසූති යෙ රූපං දිස්වා පසන්නා, තෙ රූපෙ පමාණිංසු නාම, පසීදිංසූති අත්ථො. ඝොසෙන අන්වගූති ඝොසෙන අනුගතා, ඝොසප්පමාණං ගහෙත්වා පසන්නාති අත්ථො. ඡන්දරාගවසූපෙතාති ඡන්දස්ස ච රාගස්ස ච වසං උපෙතා. අජ්ඣත්තඤ්ච න ජානාතීති නියකජ්ඣත්තෙ තස්ස ගුණං න ජානාති. බහිද්ධා ච න පස්සතීති බහිද්ධාපිස්ස පටිපත්තිං න පස්සති. සමන්තාවරණොති සමන්තතො ආවාරිතො, සමන්තා වා ආවරණමස්සාති සමන්තාවරණො. ඝොසෙන වුය්හතීති ඝොසෙන නියති, න ගුණෙන. අජ්ඣත්තඤ්ච න ජානාති, බහිද්ධා ච විපස්සතීති නියකජ්ඣත්තෙ ගුණං න ජානාති, බහිද්ධා පනස්ස පටිපත්තිං පස්සති. බහිද්ධා ඵලදස්සාවීති තස්ස පරෙහි කතං බහිද්ධා සක්කාරඵලං පස්සන්තො. විනීවරණදස්සාවීති විවටදස්සාවී. න සො ඝොසෙන වුය්හතීති සො ඝොසෙන න නීයති. บทว่า รูเป ปมาณึสุ ความว่า สัตว์เหล่าใดเห็นรูปแล้วเลื่อมใส สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมถือเอารูปเป็นประมาณ คือย่อมเลื่อมใส. บทว่า โฆเสน อนฺวคู ความว่า ไปตามเสียง คือถือเอาเสียงเป็นประมาณแล้วเลื่อมใส. บทว่า ฉนฺทราควสูเปตา ความว่า ถึงอำนาจแห่งฉันทะและราคะ. บทว่า อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ ความว่า ไม่รู้คุณของบุคคลนั้นในภายในของตน. บทว่า พหิทฺธา จ น ปสฺสติ ความว่า แม้ในภายนอก ก็ไม่เห็นปฏิปทาของบุคคลนั้น. บทว่า สมนฺตาวรโณ ความว่า ถูกปิดกั้นโดยรอบ หรือว่า เครื่องปิดกั้นโดยรอบมีอยู่แก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมันตาวรณะ. บทว่า โฆเสน วุยฺหติ ความว่า ถูกเสียงนำไป ไม่ได้ถูกคุณนำไป. บทว่า อชฺฌตฺตญฺจ น ชานาติ, พหิทฺธา จ วิปสฺสติ ความว่า ไม่รู้คุณในภายในของตน แต่ในภายนอก ย่อมเห็นปฏิปทาของบุคคลนั้น. บทว่า พหิทฺธาผลทสฺสาวี ความว่า เมื่อเห็นผลคือสักการะในภายนอกที่ผู้อื่นทำแก่บุคคลนั้น. บทว่า วินีวรณทสฺสาวี ความว่า ผู้มีปกติเห็นสิ่งที่เปิดเผย (คือพระนิพพาน). บทว่า น โส โฆเสน วุยฺหติ ความว่า บุคคลนั้นย่อมไม่ถูกเสียงนำไป. 6. සරාගසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสราคสูตร 66. ඡට්ඨෙ මොහජං චාපවිද්දසූති මොහජං චාපි අවිද්දසූ අපණ්ඩිතා. සවිඝාතන්ති සදුක්ඛං. දුඛුද්‍රයන්ති ආයතිඤ්ච දුක්ඛවඩ්ඪිදායකං. අචක්ඛුකාති පඤ්ඤාචක්ඛුරහිතා. යථා ධම්මා තථා සන්තාති යථා රාගාදයො ධම්මා ඨිතා, තථා සභාවාව හුත්වා. න තස්සෙවන්ති මඤ්ඤරෙති මයං එවංසන්තා එවංසභාවාති තස්ස න මඤ්ඤරෙ, න මඤ්ඤන්තීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටමෙව කථිතං. ๖๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โมหชํ จาปวิทฺทสู ความว่า แม้อกุศลที่เกิดจากโมหะ คนไม่มีปัญญาคือคนพาล (ย่อมไม่รู้). บทว่า สวิฆาตํ ความว่า มีทุกข์. บทว่า ทุกฺขุทฺรยํ ความว่า ให้ความทุกข์เจริญขึ้นในภายภาคหน้าด้วย. บทว่า อจกฺขุกา ความว่า ปราศจากปัญญาจักษุ. บทว่า ยถา ธมฺมา ตถา สนฺตา ความว่า ธรรมมีราคะเป็นต้นตั้งอยู่โดยประการใด ก็เป็นผู้มีสภาวะอย่างนั้นนั่นเทียว. บทว่า น ตสฺเสวนฺติ มญฺญเร ความว่า ย่อมไม่สำคัญสภาวะของตนนั้นว่า "เราเป็นผู้มีสภาวะอย่างนี้" คือย่อมไม่สำคัญ. แม้ในสูตรนี้ แม้ในคาถาทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น. 7. අහිරාජසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอหิราชสูตร 67. සත්තමෙ [Pg.316] ඉමානි චත්තාරි අහිරාජකුලානීති ඉදං දට්ඨවිසානෙව සන්ධාය වුත්තං. යෙ හි කෙචි දට්ඨවිසා, සබ්බෙතෙ ඉමෙසං චතුන්නං අහිරාජකුලානං අබ්භන්තරගතාව හොන්ති. අත්තගුත්තියාති අත්තනො ගුත්තත්ථාය. අත්තරක්ඛායාති අත්තනො රක්ඛණත්ථාය. අත්තපරිත්තායාති අත්තනො පරිත්තාණත්ථාය. පරිත්තං නාම අනුජානාමීති අත්ථො. ๖๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า อิมานิ จตฺตาริ อหิราชกุลานิ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงงูที่มีพิษในเขี้ยวเท่านั้น. จริงอยู่ งูบางชนิดที่มีพิษในเขี้ยว งูเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมสงเคราะห์เข้าในตระกูลงูใหญ่ ๔ ตระกูลเหล่านี้เท่านั้น. บทว่า อตฺตคุตฺติยา ความว่า เพื่อความคุ้มครองตน. บทว่า อตฺตรกฺขาย ความว่า เพื่อความรักษาตน. บทว่า อตฺตปริตฺตาย ความว่า เพื่อความป้องกันตน. ความว่า เราอนุญาตสิ่งที่ชื่อว่าปริตร. ඉදානි යථා තං පරිත්තං කාතබ්බං, තං දස්සෙන්තො විරූපක්ඛෙහි මෙතිආදිමාහ. තත්ථ විරූපක්ඛෙහීති විරූපක්ඛනාගකුලෙහි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අපාදකෙහීති අපාදකසත්තෙහි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සබ්බෙ සත්තාති ඉතො පුබ්බෙ එත්තකෙන ඨානෙන ඔදිස්සකමෙත්තං කථෙත්වා ඉදානි අනොදිස්සකමෙත්තං කථෙතුං ඉදමාරද්ධං. තත්ථ සත්තා පාණා භූතාති සබ්බානෙතානි පුග්ගලවෙවචනානෙව. භද්‍රානි පස්සන්තූති භද්‍රානි ආරම්මණානි පස්සන්තු. මා කඤ්චි පාපමාගමාති කඤ්චි සත්තං පාපකං ලාමකං මා ආගච්ඡතු. අප්පමාණො බුද්ධොති එත්ථ බුද්ධොති බුද්ධගුණා වෙදිතබ්බා. තෙ හි අප්පමාණා නාම. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පමාණවන්තානීති ගුණප්පමාණෙන යුත්තානි. උණ්ණනාභීති ලොමසනාභිකො මක්කටකො. සරබූති ඝරගොලිකා. කතා මෙ රක්ඛා, කතා මෙ පරිත්තාති මයා එත්තකස්ස ජනස්ස රක්ඛා ච පරිත්තාණඤ්ච කතං. පටික්කමන්තු භූතානීති සබ්බෙපි මෙ කතපරිත්තාණා සත්තා අපගච්ඡන්තු, මා මං විහෙඨයිංසූති අත්ථො. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอาการนั้นว่า ปริตรนั้นพึงกระทำอย่างไร จึงตรัสคำมีอาทิว่า วิรูปกฺเขหิ เม (ความไมตรีของเราจงมีกับด้วยสกุลพญานาคชื่อวิรูปักษ์) ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิรูปกฺเขหิ ความว่า กับด้วยสกุลพญานาคชื่อวิรูปักษ์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า อปาทเกหิ ความว่า กับด้วยสัตว์ไม่มีเท้า. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ก่อนบทว่า สพฺเพ สตฺตา นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโอทิสสเมตตา (เมตตาเจาะจง) ด้วยสถานะมีประมาณเท่านี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงปรารภคำนี้เพื่อจะตรัสอโนทิสสเมตตา (เมตตาไม่เจาะจง). ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺตา ปาณา ภูตา ทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของบุคคลทั้งนั้น. บทว่า ภทฺรานิ ปสฺสนฺตุ ความว่า ขอสัตว์ทั้งหลายจงเห็นอารมณ์ที่ดีงาม. บทว่า มา กิญฺจิ ปาปมาคมา ความว่า สิ่งชั่วช้าเลวทรามอย่าได้มาถึงสัตว์ตนใดตนหนึ่งเลย. ในบทว่า อปฺปมาโณ พุทฺโธ นี้ พึงทราบพุทธคุณทั้งหลายด้วยบทว่า พุทฺโธ. จริงอยู่ พระคุณเหล่านั้นชื่อว่าหาประมาณมิได้. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า ปมาณวนฺตานิ ความว่า ประกอบด้วยคุณมีประมาณ. บทว่า อุณฺณนาภี คือ แมงมุมขนชนิดหนึ่ง. บทว่า สรภู คือ จิ้งจก. บทว่า กตา เม รกฺขา, กตา เม ปริตฺตา ความว่า การรักษาและการป้องกันอันเราได้กระทำแล้วแก่ชนมีประมาณเท่านี้. บทว่า ปฏิกฺกมนฺตุ ภูตานิ ความว่า สัตว์ทั้งปวงที่ได้รับการป้องกันอันเรากระทำแล้วจงหลีกไป, อย่าได้เบียดเบียนเราเลย. 8. දෙවදත්තසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาเทวทัตตสูตร 68. අට්ඨමෙ අචිරපක්කන්තෙ දෙවදත්තෙති සඞ්ඝං භින්දිත්වා නචිරපක්කන්තෙ. පරාභවායාති අවඩ්ඪියා විනාසාය. අස්සතරීති වළවාය කුච්ඡිස්මිං ගද්‍රභස්ස ජාතා. අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාතීති තං අස්සෙන සද්ධිං සම්පයොජෙන්ති, සා ගබ්භං ගණ්හිත්වා කාලෙ සම්පත්තෙ විජායිතුං නසක්කොන්තී පාදෙහි භූමිං පහරන්තී තිට්ඨති. අථස්සා චත්තාරො පාදෙ චතූසු ඛාණූසු බන්ධිත්වා කුච්ඡිං ඵාලෙත්වා පොතකං නීහරන්ති. සා තත්ථෙව මරති. තෙනෙතං වුත්තං. ๖๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อจิรปกฺกนฺเต เทวทตฺเต ความว่า เมื่อพระเทวทัตทำสงฆ์ให้แตกแล้วหลีกไปไม่นาน. บทว่า ปราภวาย ความว่า เพื่อความไม่เจริญ เพื่อความพินาศ. บทว่า อสฺสตริ คือ (สัตว์) ที่เกิดในท้องของนางม้าเพราะพ่อลา. บทว่า อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาติ ความว่า เขาทั้งหลายย่อมจับคู่มันกับพ่อม้า, นางอัสสดรนั้นตั้งท้องแล้ว เมื่อถึงเวลา ไม่สามารถจะคลอดได้ ยืนตะกุยแผ่นดินด้วยเท้าอยู่. ลำดับนั้น เขาทั้งหลายผูกเท้าทั้งสี่ของมันไว้ที่หลักสี่หลักแล้ว ผ่าท้องนำลูกออกมา. นางอัสสดรนั้นก็ตายในที่นั้นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำนี้ไว้. 9. පධානසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปธานสูตร 69. නවමෙ [Pg.317] කිලෙසානං සංවරත්ථාය පවෙසනද්වාරං පිදහනත්ථාය පධානං සංවරප්පධානං, පජහනත්ථාය පධානං පහානප්පධානං, කුසලානං ධම්මානං බ්‍රූහනත්ථාය වඩ්ඪනත්ථාය පධානං භාවනාප්පධානං, තෙසංයෙව අනුරක්ඛණත්ථාය පධානං අනුරක්ඛණාප්පධානං. ๖๙. ในสูตรที่ ๙ ความเพียรเพื่อสังวรกิเลส เพื่อปิดประตูทางเข้า ชื่อว่าสังวรปธาน, ความเพียรเพื่อละกิเลส ชื่อว่าปหานปธาน, ความเพียรเพื่อทำให้กุศลธรรมเจริญขึ้น เพิ่มพูนขึ้น ชื่อว่าภาวนาปธาน, ความเพียรเพื่ออนุรักษ์กุศลธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่าอนุรักขนาปธาน. 10. අධම්මිකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอธัมมิกสูตร 70. දසමෙ අධම්මිකා හොන්තීති පොරාණකරාජූහි ඨපිතං දසභාගබලිඤ්චෙව අපරාධානුරූපඤ්ච දණ්ඩං අග්ගහෙත්වා අතිරෙකබලිනො චෙව අතිරෙකදණ්ඩස්ස ච ගහණෙන අධම්මිකා. රාජායුත්තාති රඤ්ඤො ජනපදෙසු කිච්චසංවිධායකා ආයුත්තකපුරිසා. බ්‍රාහ්මණගහපතිකාති අන්තොනගරවාසිනො බ්‍රාහ්මණගහපතයො. නෙගමජානපදාති නිගමවාසිනො චෙව ජනපදවාසිනො ච. විසමන්ති විසමා හුත්වා, අසමයෙන වායන්තීති අත්ථො. විසමාති න සමා, අතිථද්ධා වා අතිමුදුකා වාති අත්ථො. අපඤ්ජසාති මග්ගතො අපගතා, උම්මග්ගගාමිනො හුත්වා වායන්තීති අත්ථො. දෙවතා පරිකුපිතා භවන්තීති වාතෙසු හි විසමෙසු අපඤ්ජසෙසු වායන්තෙසු රුක්ඛා භිජ්ජන්ති, විමානානි භිජ්ජන්ති. තස්මා දෙවතා පරිකුපිතා භවන්ති, තා දෙවස්ස සම්මා වස්සිතුං න දෙන්ති. තෙන වුත්තං දෙවො න සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡතීති. විසමපාකානි සස්සානි භවන්තීති එකස්මිං ඨානෙ ගබ්භීනි හොන්ති, එකස්මිං සඤ්ජාතඛීරානි, එකං ඨානං පච්චතීති එවං විසමං පාකානි සස්සානි භවන්ති. ๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อธมฺมิกา โหนฺติ ความว่า (พระราชาทั้งหลาย) ไม่ทรงถือเอาส่วยสิบชักหนึ่งและการลงโทษตามสมควรแก่ความผิดที่พระราชาองค์ก่อนๆ ทรงตั้งไว้ แต่ทรงถือเอาส่วยที่เกินอัตราและการลงโทษที่เกินอัตรา จึงชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในธรรม. บทว่า ราชายุตฺตา คือ ราชบุรุษผู้จัดทำกิจในชนบทของพระราชา. บทว่า พฺราหฺมณคหปติกา คือ พราหมณ์และคหบดีผู้อยู่ในเมือง. บทว่า เนคมชานปทา คือ ชาวนิคมและชาวชนบท. บทว่า วิสมํ ความว่า (ลม) เป็นลมไม่สม่ำเสมอ พัดในเวลาที่ไม่สมควร. บทว่า วิสมา ความว่า ไม่สม่ำเสมอ คือ พัดแรงเกินไปหรืออ่อนเกินไป. บทว่า อปญฺชสา ความว่า พ้นไปจากทาง (ปกติ) คือ พัดไปในทางที่ไม่ใช่ทาง. บทว่า เทวตา ปริกุปิตา ภวนฺติ ความว่า เพราะเมื่อลมไม่สม่ำเสมอ พัดผิดทาง ต้นไม้ทั้งหลายย่อมถูกทำลาย วิมานทั้งหลายย่อมถูกทำลาย. เพราะเหตุนั้น เทวดาทั้งหลายจึงพิโรธ, เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่ให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า ฝนย่อมไม่ตกทั่วถึงโดยสม่ำเสมอ. บทว่า วิสมปากานิ สสฺสานิ ภวนฺติ ความว่า ในที่แห่งหนึ่ง พืชพันธุ์กำลังตั้งท้อง, ในที่แห่งหนึ่ง กำลังเป็นน้ำนม, ที่แห่งหนึ่ง กำลังสุก, ด้วยประการฉะนี้ พืชพันธุ์ทั้งหลายจึงสุกไม่สม่ำเสมอ. සමං නක්ඛත්තානි තාරකරූපානි පරිවත්තන්තීති යථා කත්තිකපුණ්ණමා කත්තිකනක්ඛත්තමෙව ලභති, මිගසිරපුණ්ණමා මිගසිරනක්ඛත්තමෙවාති එවං තස්මිං තස්මිං මාසෙ සා සා පුණ්ණමා තං තං නක්ඛත්තමෙව ලභති, තථා සම්මා පරිවත්තන්ති. සමං වාතා වායන්තීති අවිසමා හුත්වා සමයස්මිංයෙව වායන්ති, ඡ මාසෙ උත්තරා වාතා, ඡ මාසෙදක්ඛිණාති එවං තෙසං තෙසං ජනපදානං අනුරූපෙ සමයෙ වායන්ති. සමාති සමප්පවත්තිනො නාතිථද්ධා නාතිමුදූ. පඤ්ජසාති මග්ගප්පටිපන්නා, මග්ගෙනෙව වායන්ති, නො අමග්ගෙනාති අත්ථො. บทว่า สมํ นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานิ ปริวตฺตนฺติ ความว่า ดวงดาวนักษัตรย่อมโคจรไปสม่ำเสมอ คือ วันเพ็ญเดือนกัตติกะย่อมได้กัตติกนักษัตร, วันเพ็ญเดือนมิคสิระย่อมได้มิคสิรนักษัตร ฉันใด, ในเดือนนั้นๆ วันเพ็ญนั้นๆ ย่อมได้นักษัตรนั้นๆ ฉันนั้น, (ดวงดาว) ย่อมโคจรไปโดยสม่ำเสมอด้วยประการฉะนี้. บทว่า สมํ วาตา วายนฺติ ความว่า ลมพัดสม่ำเสมอ คือ พัดในเวลาที่ควรพัด, ลมเหนือพัดหกเดือน, ลมใต้พัดหกเดือน, ด้วยประการฉะนี้ ลมย่อมพัดในเวลาที่สมควรแก่ชนบทนั้นๆ. บทว่า สมํ คือ พัดสม่ำเสมอ ไม่แรงเกินไป ไม่อ่อนเกินไป. บทว่า ปญฺชสา ความว่า ดำเนินไปตามทาง คือ พัดไปตามทางเท่านั้น ไม่พัดไปในทางที่ไม่ใช่ทาง. ජිම්හං [Pg.318] ගච්ඡතීති කුටිලං ගච්ඡති, අතිත්ථං ගණ්හාති. නෙත්තෙ ජිම්හං ගතෙ සතීති නයතීති නෙත්තා. තස්මිං නෙත්තෙ ජිම්හං ගතෙ කුටිලං ගන්ත්වා අතිත්ථං ගණ්හන්තෙ ඉතරාපි අතිත්ථමෙව ගණ්හන්තීති අත්ථො. නෙතෙතිපි පාඨො. දුක්ඛං සෙතීති දුක්ඛං සයති, දුක්ඛිතං හොතීති අත්ථො. บทว่า ชิมฺหํ คจฺฉติ ความว่า ไปคด, ยึดเอาที่ไม่ใช่ท่า. ในบทว่า เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ นี้ สัตว์ที่นำไป ชื่อว่า เนตฺตา (ผู้นำ). ความว่า เมื่อผู้นำนั้นไปคด คือ ไปคดแล้วยึดเอาที่ไม่ใช่ท่า แม้โคตัวอื่นๆ ก็ยึดเอาที่ไม่ใช่ท่านั่นเอง. มีบทว่า เนเต ดังนี้ก็มี. บทว่า ทุกฺขํ เสติ ความว่า ย่อมนอนเป็นทุกข์ คือ เป็นผู้มีความทุกข์. පත්තකම්මවග්ගො දුතියො. ปัตตกรรมวรรคที่ ๒. (8) 3. අපණ්ණකවග්ගො (๘) ๓. อปัณณกวรรค 1. පධානසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปธานสูตร 71. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ අපණ්ණකප්පටිපදන්ති අවිරද්ධප්පටිපදං. යොනි චස්ස ආරද්ධා හොතීති කාරණඤ්චස්ස පරිපුණ්ණං හොති. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තත්ථාය. දුතියං උත්තානමෙව. ๗๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อปณฺณกปฏิปทํ คือ ข้อปฏิบัติที่ไม่ผิด. บทว่า โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ ความว่า เหตุของข้อปฏิบัตินั้นย่อมบริบูรณ์. บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่พระอรหัต. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นแล้ว. 3. සප්පුරිසසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสัปปุริสสูตร 73. තතියෙ අවණ්ණොති අගුණො. පාතු කරොතීති කථෙති, පාකටං කරොති. පඤ්හාභිනීතොති පඤ්හත්ථාය අභිනීතො. අහාපෙත්වා අලම්බිත්වාති අපරිහීනං අලම්බිතං කත්වා. එත්ථ ච අසප්පුරිසො පාපිච්ඡතාය අත්තනො අවණ්ණං ඡාදෙති, සප්පුරිසො ලජ්ජිතාය අත්තනො වණ්ණං. ඉදානි යස්මා අසප්පුරිසො හිරොත්තප්පරහිතො සංවාසෙන අවජානාති, සප්පුරිසො පන හිරොත්තප්පසමන්නාගතො සංවාසෙනාපි නාවජානාති. තස්මා අසප්පුරිසභාවසාධකං අධුනාගතවධුකොපම්මං දස්සෙතුං සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, වධුකාතිආදිමාහ. තත්ථ වධුකාති සුණිසා. තිබ්බන්ති බහලං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อวณฺโณ คือ อคุโณ (ไม่มีคุณ) บทว่า ปาตุ กโรติ คือ กเถติ (ย่อมบอก), ปากฏํ กโรติ (ย่อมทำให้ปรากฏ) บทว่า ปญฺหาภินีโต คือ ปญฺหตฺถาย อภินีโต (ถูกนำเข้าไปเพื่อประโยชน์แก่ปัญหา) บทว่า อหาเปตฺวา อลมฺพิตฺวา คือ อปริหีนํ อลมฺพิตํ กตฺวา (กระทำไม่ให้เสื่อม ไม่ให้เหี่ยวแห้ง) และในสูตรนี้ อสัตบุรุษย่อมปิดบังโทษของตนเพราะมีความปรารถนาลามก, ส่วนสัตบุรุษย่อมปิดบังคุณของตนเพราะมีความละอาย บัดนี้ เพราะเหตุที่อสัตบุรุษปราศจากหิริโอตตัปปะ ย่อมดูหมิ่นเพราะการอยู่ร่วมกัน, ส่วนสัตบุรุษผู้ประกอบด้วยหิริโอตตัปปะ แม้เพราะการอยู่ร่วมกันก็ไม่ดูหมิ่น เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงแสดงอุปมาด้วยหญิงสะใภ้ที่มาใหม่ อันเป็นเครื่องยืนยันภาวะของอสัตบุรุษ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว วธุกา ในบทเหล่านั้น บทว่า วธุกา คือ สุณิสา (หญิงสะใภ้) บทว่า ติพฺพํ คือ พหลํ (หนาแน่น, มาก) บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 4-5. අග්ගසුත්තද්වයවණ්ණනා อรรถกถาอัคคสูตร ๒ สูตร (ที่ ๔-๕) 74-75. චතුත්ථෙ සීලග්ගන්ති අග්ගප්පත්තං උත්තමසීලං. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. පඤ්චමෙ රූපග්ගන්ති යං රූපං සම්මසිත්වා අරහත්තං පාපුණාති, ඉදං රූපග්ගං නාම. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. භවග්ගන්ති එත්ථ පන යස්මිං අත්තභාවෙ ඨිතො අරහත්තං පාපුණාති, එතං භවග්ගං නාමාති. ๗๔-๗๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สีลคฺคํ คือ อคฺคปฺปตฺตํ อุตฺตมสีลํ (ศีลอันสูงสุดที่ถึงแล้วซึ่งความเป็นเลิศ) นัยนี้เช่นกันในบททั้งปวง ในสูตรที่ ๕ บทว่า รูปคฺคํ คือ รูปใดที่บุคคลพิจารณาแล้วย่อมบรรลุอรหัตตผล, รูปนี้ชื่อว่า รูปัคคะ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนในบทว่า ภวคฺคํ นี้ บุคคลตั้งอยู่ในอัตภาพใดย่อมบรรลุอรหัตตผล, อัตภาพนั้นชื่อว่า ภวัคคะ 6. කුසිනාරසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถากุสินารสูตร 76. ඡට්ඨෙ [Pg.319] උපවත්තනෙති පාචීනගතාය සාලපන්තියා උත්තරෙන නිවත්තිත්වා ඨිතාය වෙමජ්ඣට්ඨානෙ. අන්තරෙන යමකසාලානන්ති ද්වින්නං සාලරුක්ඛානං අන්තරෙ. කඞ්ඛාති ද්වෙළ්හකං. විමතීති විනිච්ඡිතුං අසමත්ථතා. ‘‘බුද්ධො නු ඛො න බුද්ධො නු ඛො, ධම්මො නු ඛො න ධම්මො නු ඛො, සඞ්ඝො නු ඛො න සඞ්ඝො නු ඛො, මග්ගො නු ඛො න මග්ගො නු ඛො, පටිපදා නු ඛො න පටිපදා නු ඛො’’ති යස්ස සංසයො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං වො වදාමි පුච්ඡථ, භික්ඛවෙති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. සත්ථුගාරවෙනපි න පුච්ඡෙය්‍යාථාති ‘‘මයං සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිම්හ, චත්තාරො පච්චයාපි නො සත්ථු සන්තකාව. තෙ මයං එත්තකං කාලං කඞ්ඛං අකත්වා න අරහාම අජ්ජ පච්ඡිමෙ කාලෙ කඞ්ඛං කාතු’’න්ති සචෙ එවං සත්ථරි ගාරවෙන න පුච්ඡථ. සහායකොපි, භික්ඛවෙ, සහායකස්ස ආරොචෙතූති තුම්හාකං යො යස්ස භික්ඛුස්ස සන්දිට්ඨො සම්භත්තො, සො තස්ස ආරොචෙතු, අහං එකස්ස භික්ඛුස්ස කථෙස්සාමි, තස්ස කථං සුත්වා සබ්බෙ නික්කඞ්ඛා භවථාති දස්සෙති. එවං පසන්නොති එවං සද්දහාමි අහන්ති අත්ථො. ඤාණමෙවාති නික්කඞ්ඛභාවපච්චක්ඛකරණඤාණංයෙව එත්ථ තථාගතස්ස, න සද්ධාමත්තන්ති අත්ථො. ඉමෙසඤ්හි, ආනන්දාති ඉමෙසං අන්තොසාණියං නිසින්නානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං. යො පච්ඡිමකොති යො ගුණවසෙන පච්ඡිමකො, ආනන්දත්ථෙරංයෙව සන්ධායාහ. ๗๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อุปวตฺตเน คือ ในสถานที่อันเป็นท่ามกลางแห่งแนวไม้สาละที่ตั้งอยู่โดยหันกลับทางทิศเหนือจากแนวไม้สาละที่ไปทางทิศตะวันออก บทว่า อนฺตเรน ยมกสาลานํ คือ ในระหว่างต้นสาละทั้งสอง บทว่า กงฺขา คือ เทวฬฺหกํ (ความสงสัยเป็นสองแง่) บทว่า วิมติ คือ วินิจฺฉิตุํ อสมตฺถตา (ความไม่สามารถเพื่อจะวินิจฉัยได้) ความสงสัยเกิดขึ้นแก่ผู้ใดว่า 'พระพุทธเจ้าหนอ หรือไม่ใช่พระพุทธเจ้าหนอ, พระธรรมหนอ หรือไม่ใช่พระธรรมหนอ, พระสงฆ์หนอ หรือไม่ใช่พระสงฆ์หนอ, มรรคหนอ หรือไม่ใช่มรรคหนอ, ปฏิปทาหนอ หรือไม่ใช่ปฏิปทาหนอ' เราขอบอกแก่เธอทั้งหลาย พวกเธอจงถามเถิด ภิกษุทั้งหลาย, นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้ บทว่า สตฺถุคารเวนปิ น ปุจฺเฉยฺยาถ ความว่า 'พวกเราบวชในสำนักของพระศาสดา, แม้ปัจจัย ๔ ของพวกเราก็เป็นของพระศาสดาทั้งนั้น พวกเรานั้นไม่กระทำความสงสัยมาตลอดกาลเพียงเท่านี้ ไม่สมควรที่จะกระทำความสงสัยในกาลสุดท้ายวันนี้' ถ้าพวกเธอไม่ถามเพราะความเคารพในพระศาสดาอย่างนี้ บทว่า สหายโกปิ ภิกฺขเว สหายกสฺส อาโรเจตุ ความว่า ภิกษุรูปใดเป็นสหายที่เคยเห็นกัน เป็นสหายที่เคยคบหากันของภิกษุรูปใดในหมู่พวกเธอ, ภิกษุรูปนั้นจงบอกแก่ภิกษุรูปนั้นเถิด, เราจักกล่าวแก่ภิกษุรูปหนึ่ง, พวกเธอทั้งหมดได้ฟังคำของภิกษุรูปนั้นแล้วจงเป็นผู้หมดความสงสัยเถิด ดังนี้ บทว่า เอวํ ปสนฺโน มีความว่า เราย่อมเชื่ออย่างนี้ บทว่า ญาณเมว มีความว่า ในเรื่องนี้ พระตถาคตมีพระญาณที่กระทำให้แจ้งซึ่งความไม่มีความสงสัยเท่านั้น, มิใช่มีเพียงศรัทธา บทว่า อิเมสญฺหิ อานนฺท คือ ในบรรดาภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ที่นั่งอยู่ในภายในม่าน บทว่า โย ปจฺฉิมโก คือ ผู้ใดเป็นผู้สุดท้ายโดยคุณ, (พระผู้มีพระภาค) ตรัสหมายถึงพระอานนทเถระนั่นเอง 7. අචින්තෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอจินเตยยสูตร 77. සත්තමෙ අචින්තෙය්‍යානීති චින්තෙතුං අයුත්තානි. න චින්තෙතබ්බානීති අචින්තෙය්‍යත්තායෙව න චින්තෙතබ්බානි. යානි චින්තෙන්තොති යානි කාරණානි චින්තෙන්තො. උම්මාදස්සාති උම්මත්තකභාවස්ස. විඝාතස්සාති දුක්ඛස්ස. බුද්ධවිසයොති බුද්ධානං විසයො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදීනං බුද්ධගුණානං පවත්ති ච ආනුභාවො ච. ඣානවිසයොති අභිඤ්ඤාඣානවිසයො. කම්මවිපාකොති දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනං කම්මානං විපාකො. ලොකචින්තාති ‘‘කෙන නු ඛො චන්දිමසූරියා කතා, කෙන මහාපථවී, කෙන මහාසමුද්දො, කෙන සත්තා උප්පාදිතා, කෙන පබ්බතා, කෙන අම්බතාලනාළිකෙරාදයො’’ති එවරූපා ලොකචින්තා. ๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อจินฺเตยฺยานิ คือ ไม่ควรเพื่อจะคิด บทว่า น จินฺเตตพฺพานิ คือ ไม่ควรคิดนั่นแหละ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรคิด บทว่า ยานิ จินฺเตนฺโต คือ เมื่อคิดถึงเหตุทั้งหลายเหล่าใด บทว่า อุมฺมาทสฺส คือ แห่งความเป็นบ้า บทว่า วิฆาตสฺส คือ แห่งความทุกข์ บทว่า พุทฺธวิสโย คือ วิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, ได้แก่ความเป็นไปและอานุภาพแห่งพุทธคุณทั้งหลายมีสัพพัญญุตญาณเป็นต้น บทว่า ฌานวิสโย คือ วิสัยแห่งฌานคืออภิญญา บทว่า กมฺมวิปาโก คือ วิบากของกรรมทั้งหลายมีทิฏฐธรรมเวทนียกรรมเป็นต้น บทว่า โลกจินฺตา คือ ความคิดเรื่องโลกมีลักษณะอย่างนี้ว่า 'ใครหนอสร้างพระจันทร์พระอาทิตย์, ใครสร้างแผ่นดินใหญ่, ใครสร้างมหาสมุทร, ใครสร้างสัตว์ทั้งหลาย, ใครสร้างภูเขา, ใครสร้างต้นมะม่วง ต้นตาล ต้นมะพร้าว เป็นต้น' 8. දක්ඛිණසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาทักขิณาสูตร 78. අට්ඨමෙ [Pg.320] දක්ඛිණාවිසුද්ධියොති දානසඞ්ඛාතාය දක්ඛිණාය විසුජ්ඣනකාරණානි. දායකතො විසුජ්ඣතීති මහප්ඵලභාවෙන විසුජ්ඣති, මහප්ඵලා හොතීති අත්ථො. කල්‍යාණධම්මොති සුචිධම්මො. පාපධම්මොති ලාමකධම්මො. දායකතො විසුජ්ඣතීති එත්ථ වෙස්සන්තරමහාරාජා කථෙතබ්බො. සො හි ජූජකබ්‍රාහ්මණස්ස දාරකෙ දත්වා මහාපථවිං කම්පෙසි. පටිග්ගාහකතො විසුජ්ඣතීති එත්ථ කල්‍යාණීනදීමුඛද්වාරවාසී කෙවට්ටො කථෙතබ්බො. සො කිර දීඝසුමත්ථෙරස්ස තික්ඛත්තුං පිණ්ඩපාතං දත්වා මරණමඤ්චෙ නිපන්නො ‘‘අය්‍යස්ස මං දීඝසුමත්ථෙරස්ස දින්නපිණ්ඩපාතො උද්ධරතී’’ති ආහ. නෙව දායකතොති එත්ථ වඩ්ඪමානවාසී ලුද්දකො කථෙතබ්බො. සො කිර පෙතදක්ඛිණං දෙන්තො එකස්ස දුස්සීලස්සෙව තයො වාරෙ අදාසි. තතියවාරෙ ‘‘අමනුස්සො දුස්සීලො මං විලුම්පතී’’ති විරවි. එකස්ස සීලවතො භික්ඛුනො දත්වා පාපිතකාලෙයෙවස්ස පාපුණි. දායකතො චෙව විසුජ්ඣති පටිග්ගාහකතො චාති එත්ථ අසදිසදානං කථෙතබ්බන්ති. ๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ทกฺขิณาวิสุทฺธิโย คือ เหตุแห่งความบริสุทธิ์ของทักษิณาที่นับเนื่องด้วยทาน บทว่า ทายกโต วิสุชฺฌติ มีความว่า ย่อมบริสุทธิ์โดยความเป็นผู้มีผลมาก, คือย่อมมีผลมาก บทว่า กลฺยาณธมฺโม คือ สุจิธมฺโม (ผู้มีธรรมอันสะอาด) บทว่า ปาปธมฺโม คือ ลามกธมฺโม (ผู้มีธรรมอันเลวทราม) ในบทว่า ทายกโต วิสุชฺฌติ นี้ พึงกล่าวถึงพระเวสสันดรมหาราช เพราะว่าพระองค์ได้ประทานพระโอรสพระธิดาแก่ชูชกพราหมณ์แล้ว ทรงยังมหาปฐพีให้หวั่นไหว ในบทว่า ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌติ นี้ พึงกล่าวถึงชาวประมงผู้ที่อาศัยอยู่ที่ประตูใกล้ปากแม่น้ำกัลยาณี ได้ยินว่า เขาถวายบิณฑบาตแก่พระทีฆสุมัตเถระ ๓ ครั้งแล้ว เมื่อนอนอยู่บนเตียงใกล้ตาย ได้กล่าวว่า 'บิณฑบาตที่ข้าพเจ้าถวายแด่พระผู้เป็นเจ้าทีฆสุมัตเถระ ย่อมฉุดรั้งข้าพเจ้าขึ้น' ดังนี้ ในบทว่า เนว ทายกโต นี้ พึงกล่าวถึงนายพรานผู้อาศัยอยู่ที่วัฑฒมานะ ได้ยินว่า เขาเมื่อให้เปตทักษิณา ได้ถวายแก่ภิกษุผู้ทุศีลรูปหนึ่งเท่านั้นถึง ๓ ครั้ง ในครั้งที่ ๓ (เปรต) ได้ร้องว่า 'อมนุษย์ผู้ทุศีลย่อมปล้นเรา' เมื่อเขาถวายแก่ภิกษุผู้มีศีลรูปหนึ่งแล้ว (ส่วนบุญ) จึงถึงแก่เปรตนั้นในเวลาที่อุทิศให้ ในบทว่า ทายกโต เจว วิสุชฺฌติ ปฏิคฺคาหกโต จ นี้ พึงกล่าวถึงอสทิสทาน 9. වණිජ්ජසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาวณิชชสูตร 79. නවමෙ තාදිසා වාති තංසදිසාව තංසරික්ඛකාව. ඡෙදගාමිනී හොතීති ඡෙදං ගච්ඡති. යං පත්ථිතං, තං සබ්බං නස්සතීති අත්ථො. න යථාධිප්පායා හොතීති යථාජ්ඣාසයා න හොති. පරාධිප්පායා හොතීති පරජ්ඣාසයා අජ්ඣාසයතො අධිකතරඵලා හොති. සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වාති එත්ථ සමිතපාපබාහිතපාපතාහි සමණබ්‍රාහ්මණතා වෙදිතබ්බා. වදතු, භන්තෙ, පච්චයෙනාති, භන්තෙ, චතුබ්බිධෙන චීවරාදිනා පච්චයෙන වදෙය්‍යාසීති එවං පවාරෙති නිමන්තෙති. යෙන පවාරෙතීති පරිච්ඡින්දිත්වා යත්තකෙන පවාරෙති. තං න දෙතීති තං සබ්බසොව න දෙති. න යථාධිප්පායං දෙතීති යථා තස්ස අජ්ඣාසයො, එවං දාතුං න සක්කොති, හාපෙත්වා අප්පකං දෙති. යථාධිප්පායං දෙතීති යත්තකං සො ඉච්ඡති, තත්තකමෙව දෙති. පරාධිප්පායං දෙතීති අප්පකං පවාරෙත්වා අවත්ථරිත්වා බහුං දෙති. ๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ตาทิสา วา คือ เป็นเช่นนั้นเทียว เป็นเหมือนกันกับสิ่งนั้น. บทว่า เฉทคามินี โหติ คือ ย่อมถึงความตัดขาด. อธิบายว่า ทรัพย์ใดที่ปรารถนาแล้ว ทรัพย์ทั้งหมดนั้นย่อมพินาศไป. บทว่า น ยถาธิปฺปายา โหติ คือ ไม่เป็นไปตามอัธยาศัย. บทว่า ปราธิปฺปายา โหติ คือ เป็นไปเกินอัธยาศัย คือมีผลยิ่งกว่าอัธยาศัย. ในบทว่า สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา นี้ พึงทราบความเป็นสมณพราหมณ์ ด้วยความเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้วและมีบาปอันลอยแล้ว. บทว่า วทตุ ภนฺเต ปจฺจเยน ดังนี้ คือ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงกล่าวด้วยปัจจัยมีจีวรเป็นต้น ๔ อย่างเถิด ดังนี้ ชื่อว่าปวารณา ชื่อว่านิมนต์. บทว่า เยน ปวาเรติ คือ กำหนดแล้วปวารณาด้วยปัจจัยประมาณเท่าใด. บทว่า ตํ น เทติ คือ ไม่ให้ปัจจัยทั้งหมดนั้น. บทว่า น ยถาธิปฺปายํ เทติ คือ อัธยาศัยของท่านผู้นั้นเป็นเช่นใด ก็ไม่สามารถจะให้ได้อย่างนั้น งดเว้นไว้ ให้ของเล็กน้อย. บทว่า ยถาธิปฺปายํ เทติ คือ ท่านผู้นั้นปรารถนาของประมาณเท่าใด ก็ให้ของประมาณเท่านั้นนั่นเทียว. บทว่า ปราธิปฺปายํ เทติ คือ ปวารณาของเล็กน้อยแล้วครอบงำ ให้ของมาก. 10. කම්බොජසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถากัมโพชสูตร 80. දසමෙ [Pg.321] නෙව සභායං නිසීදතීති විනිච්ඡයකරණත්ථං විනිච්ඡයසභායං නෙව නිසීදති. න කම්මන්තං පයොජෙතීති කසිවණිජ්ජාදිමහාකම්මන්තං නප්පයොජෙති. න කම්බොජං ගච්ඡතීති භොගෙ සම්භරණත්ථාය කම්බොජරට්ඨං න ගච්ඡති. දෙසනාමත්තමෙව චෙතං, යං කිඤ්චි තිරොරට්ඨං න ගච්ඡතීති අත්ථො. කොධනොතිආදීසු කොධනතාය කොධපරියුට්ඨිතො අත්ථානත්ථං න ජානාති, ඉස්සුකිතාය පරසම්පත්තිං න සහති, මච්ඡරිතාය ධනං දත්වා කිච්චං කාතුං න සක්කොති, නිප්පඤ්ඤතාය කිච්චං සංවිධාතුං න සක්කොති. තස්මා එතානි සභානිසීදනාදීනි න කරොතීති. ๘๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า เนว สภายํ นิสีทติ คือ ย่อมไม่นั่งในที่วินิจฉัย เพื่อประโยชน์แก่การวินิจฉัยเลย. บทว่า น กมฺมนฺตํ ปโยเชติ คือ ไม่ประกอบการงานใหญ่ มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น. บทว่า น กมฺโพชํ คจฺฉติ คือ ย่อมไม่ไปสู่แคว้นกัมโพชะ เพื่อประโยชน์แก่การรวบรวมโภคทรัพย์. และคำนี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น ความว่า ย่อมไม่ไปสู่ต่างแดนใดๆ. ในบทว่า โกธโน เป็นต้น เพราะความเป็นคนมักโกรธ ผู้ถูกความโกรธครอบงำ ย่อมไม่รู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์, เพราะความเป็นคนริษยา ย่อมทนต่อสมบัติของผู้อื่นไม่ได้, เพราะความเป็นคนตระหนี่ ย่อมไม่สามารถให้ทรัพย์แล้วกระทำกิจได้, เพราะความเป็นคนมีปัญญาน้อย ย่อมไม่สามารถจัดแจงกิจการได้. เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทำการนั่งในสภาเป็นต้นเหล่านี้. අපණ්ණකවග්ගො තතියො. อปัณณกวรรคที่ ๓ (9) 4. මචලවග්ගො (๙) ๔. มจลวรรค 1-5. පාණාතිපාතාදිසුත්තපඤ්චකවණ්ණනා อรรถกถาปาณาติปาตาทิสุตตปัญจกะที่ ๑-๕ 81-85. චතුත්ථස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. පඤ්චමෙ ‘‘නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’තිආදිකෙන තමෙන යුත්තොති තමො. කායදුච්චරිතාදීහි පුන නිරයතමූපගමනතො තමපරායණො. ඉති උභයෙනපි ඛන්ධතමොව කථිතො හොති. ‘‘අඩ්ඪෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’තිආදිකෙන ජොතිනා යුත්තතො ජොති, ආලොකභූතොති වුත්තං හොති. කායසුචරිතාදීහි පුන සග්ගුප්පත්තිජොතිභාවූපගමනතො ජොතිපරායණො. ඉමිනා නයෙන ඉතරෙපි ද්වෙ වෙදිතබ්බා. ๘๑-๘๕. สูตรที่ ๑ เป็นต้นของวรรคที่ ๔ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๕ ด้วยบทว่า นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต เป็นต้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ชื่อว่า ตมะ เพราะประกอบด้วยความมืด. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ตมปรายณะ เพราะเข้าถึงความมืดคือนรกอีก ด้วยกายทุจริตเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ แม้ด้วยบททั้งสอง ท่านก็กล่าวถึงความมืดคือขันธ์นั่นเอง. ด้วยบทว่า อฑฺเฒ กุเล ปจฺจาชาโต เป็นต้น ชื่อว่า โชติ เพราะประกอบด้วยแสงสว่าง ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นดุจแสงสว่าง. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โชติปรายณะ เพราะเข้าถึงความเป็นแสงสว่างคือการเกิดในสวรรค์อีก ด้วยกายสุจริตเป็นต้น. พึงทราบอีก ๒ บุคคลที่เหลือด้วยนัยนี้. වෙනකුලෙති විලීවකාරකුලෙ. නෙසාදකුලෙති මිගලුද්දකාදීනං කුලෙ. රථකාරකුලෙති චම්මකාරකුලෙ. පුක්කුසකුලෙති පුප්ඵඡඩ්ඩකකුලෙ. කසිරවුත්තිකෙති දුක්ඛවුත්තිකෙ. දුබ්බණ්ණොති පංසුපිසාචකො විය ඣාමඛාණුවණ්ණො. දුද්දසිකොති විජාතමාතුයාපි අමනාපදස්සනො. ඔකොටිමකොති ලකුණ්ඩකො. කාණොති එකච්ඡිකාණො වා උභයච්ඡිකාණො වා. කුණීති එකහත්ථකුණී වා උභයහත්ථකුණී වා. ඛඤ්ජොති එකපාදඛඤ්ජො වා උභයපාදඛඤ්ජො වා. පක්ඛහතොති හතපක්ඛො පීඨසප්පී[Pg.322]. පදීපෙය්‍යස්සාති තෙලකපල්ලාදිනො දීපඋපකරණස්ස. එවං ඛො, භික්ඛවෙති එත්ථ එකො පුග්ගලො බහිද්ධා ආලොකං අදිස්වා මාතු කුච්ඡිම්හියෙව කාලං කත්වා අපායෙසු නිබ්බත්තන්තො සකලම්පි කප්පං සංසරති. සොපි තමොතමපරායණොව. සො පන කුහකපුග්ගලො භවෙය්‍ය. කුහකස්ස හි එවරූපා නිප්ඵත්ති හොතීති වුත්තං. บทว่า เวณกุเล คือ ในตระกูลคนจักสาน. บทว่า เนสาทกุเล คือ ในตระกูลของพรานเนื้อเป็นต้น. บทว่า รถการกุเล คือ ในตระกูลช่างหนัง. บทว่า ปุกฺกุสกุเล คือ ในตระกูลคนเทดอกไม้. บทว่า กสิรวุตฺติเก คือ ผู้มีการเลี้ยงชีพลำบาก. บทว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีผิวพรรณเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ ดุจปีศาจคลุกฝุ่น. บทว่า ทุทฺทสิโก คือ แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่พอใจที่จะมอง. บทว่า โอโกฏิโมก คือ คนเตี้ยแคระ. บทว่า กาโณ คือ ตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง. บทว่า กุณี คือ มือคดข้างเดียว หรือมือคดสองข้าง. บทว่า ขญฺโช คือ ขาเขยกข้างเดียว หรือขาเขยกสองข้าง. บทว่า ปกฺขหโต คือ เป็นอัมพาตท่อนล่าง ต้องใช้แผ่นกระดานมีล้อเลื่อนไป. บทว่า ปทีเปยฺยสฺส คือ แห่งอุปกรณ์ของประทีป มีถ้วยน้ำมันเป็นต้น. ในบทว่า เอวํ โข ภิกฺขเว นี้ บุคคลคนหนึ่ง ไม่เห็นแสงสว่างภายนอกเลย ทำกาละในครรภ์ของมารดานั่นเอง บังเกิดในอบายทั้งหลาย ย่อมท่องเที่ยวไปตลอดทั้งกัป. แม้บุคคลนั้นก็เป็นผู้มืด มีภพเบื้องหน้าเป็นที่มืด. แต่บุคคลนั้นพึงเป็นคนหลอกลวง. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า ผลสำเร็จเช่นนี้ย่อมมีแก่คนหลอกลวง. එත්ථ ච ‘‘නීචෙ කුලෙ’’තිආදීහි ආගමනවිපත්ති චෙව පච්චුප්පන්නපච්චයවිපත්ති ච දස්සිතා. ‘‘දලිද්දෙ’’තිආදීහි පවත්තපච්චයවිපත්ති, ‘‘කසිරවුත්තිකෙ’’තිආදීහි ආජීවුපායවිපත්ති, ‘‘දුබ්බණ්ණො’’තිආදීහි අත්තභාවවිපත්ති, ‘‘බහ්වාබාධො’’තිආදීහි දුක්ඛකාරණසමායොගො, ‘‘න ලාභී’’තිආදීහි සුඛකාරණවිපත්ති චෙව උපභොගවිපත්ති ච, ‘‘කායෙන දුච්චරිත’’න්තිආදීහි තමපරායණභාවස්ස කාරණසමායොගො, ‘‘කායස්ස භෙදා’’තිආදීහි සම්පරායිකතමූපගමො. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො. และในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า นีเจ กุเล เป็นต้น ทรงแสดงถึงความวิบัติแห่งการมา (การเกิด) และความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบัน. ด้วยบทว่า ทลิทฺเท เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบันกาล. ด้วยบทว่า กสิรวุตฺติเก เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งอุบายเลี้ยงชีพ. ด้วยบทว่า ทุพฺพณฺโณ เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งอัตภาพ. ด้วยบทว่า พหฺวาพาโธ เป็นต้น (ทรงแสดง) การประกอบพร้อมแห่งเหตุแห่งทุกข์. ด้วยบทว่า น ลาภี เป็นต้น (ทรงแสดง) ความวิบัติแห่งเหตุแห่งสุข และความวิบัติแห่งการบริโภค. ด้วยบทว่า กาเยน ทุจฺจริตํ เป็นต้น (ทรงแสดง) การประกอบพร้อมแห่งเหตุแห่งความเป็นผู้มีภพเบื้องหน้าเป็นที่มืด. ด้วยบทว่า กายสฺส เภทา เป็นต้น (ทรงแสดง) การเข้าถึงความมืดในสัมปรายภพ. พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. 6. ඔණතොණතසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาโอณโตณตสูตร 86. ඡට්ඨෙ ඔණතොණතොති ඉදානි නීචකො ආයතිම්පි නීචකො භවිස්සති. ඔණතුණ්ණතොති ඉදානි නීචො ආයතිං උච්චො භවිස්සති. උණ්ණතොණතොති ඉදානි උච්චො ආයතිං නීචො භවිස්සති. උණ්ණතුණ්ණතොති ඉදානි උච්චො ආයතිම්පි උච්චො භවිස්සති. විත්ථාරො පන නෙසං පුරිමසුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โอณโตณโต คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย แม้ในอนาคตก็จักเป็นคนต่ำต้อย. บทว่า โอณตุณฺณโต คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย ในอนาคตจักเป็นคนสูงส่ง. บทว่า อุณฺณโตณโต คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง ในอนาคตจักเป็นคนต่ำต้อย. บทว่า อุณฺณตุณฺณโต คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง แม้ในอนาคตก็จักเป็นคนสูงส่ง. ส่วนเนื้อความโดยพิสดารของบทเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยแห่งสูตรก่อนนั่นเทียว. 7. පුත්තසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาปุตตสูตร 87. සත්තමෙ සමණමචලොති සමණඅචලො, මකාරො පදසන්ධිකරො, නිච්චලසමණොති අත්ථො. ඉමිනා සත්තවිධම්පි සෙඛං දස්සෙති. සො හි සාසනෙ මූලජාතාය සද්ධාය පතිට්ඨිතත්තා අචලො නාම. සමණපුණ්ඩරීකොති පුණ්ඩරීකසදිසො සමණො. පුණ්ඩරීකං නාම ඌනසතපත්තං සරොරුහං. ඉමිනා සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවං දස්සෙති. සො හි ඣානාභිඤ්ඤානං අභාවෙන අපරිපුණ්ණගුණත්තා සමණපුණ්ඩරීකො නාම හොති. සමණපදුමොති පදුමසදිසො සමණො. පදුමං නාම පරිපුණ්ණසතපත්තං සරොරුහං. ඉමිනා උභතොභාගවිමුත්තං ඛීණාසවං දස්සෙති. සො හි ඣානාභිඤ්ඤානං භාවෙන පරිපුණ්ණගුණත්තා සමණපදුමො නාම හොති[Pg.323]. සමණෙසු සමණසුඛුමාලොති සබ්බෙසුපි එතෙසු සමණෙසු සුඛුමාලසමණො මුදුචිත්තසරීරො කායිකචෙතසිකදුක්ඛරහිතො එකන්තසුඛී. එතෙන අත්තානඤ්චෙව අත්තසදිසෙ ච දස්සෙති. ๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สมณมจโล คือ สมณะผู้ไม่หวั่นไหว, ม อักษร เป็นตัวเชื่อมบท, อธิบายว่า สมณะผู้ไม่หวั่นไหว. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระเสขะแม้ทั้ง ๗ ประเภท. จริงอยู่ พระเสขะบุคคลนั้น ชื่อว่าผู้ไม่หวั่นไหว เพราะเป็นผู้ตั้งมั่นแล้วด้วยศรัทธาอันเป็นมูลรากในพระศาสนา. บทว่า สมณปุณฑรีกะ คือ สมณะผู้เปรียบด้วยดอกปุณฑรีก. ชื่อว่า ปุณฑรีกะ คือ ดอกบัวที่มีกลีบหย่อนร้อย. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้น ชื่อว่าสมณปุณฑรีกะ เพราะเป็นผู้มีคุณไม่บริบูรณ์ เนื่องจากไม่มีฌานและอภิญญา. บทว่า สมณปทุมะ คือ สมณะผู้เปรียบด้วยดอกปทุม. ชื่อว่า ปทุมะ คือ ดอกบัวที่มีกลีบร้อยบริบูรณ์. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระขีณาสพผู้เป็นอุภโตภาควิมุต. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้น ชื่อว่าสมณปทุมะ เพราะเป็นผู้มีคุณบริบูรณ์ เนื่องจากมีฌานและอภิญญา. บทว่า สมเณสุ สมณสุขุมาโล คือ ในบรรดาสมณะเหล่านั้นทั้งหมด สมณะผู้ละเอียดอ่อน คือ ผู้มีจิตและกายอ่อนโยน ปราศจากทุกข์ทางกายและทางใจ มีความสุขโดยส่วนเดียว. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพระองค์เองและพระขีณาสพผู้เช่นกับพระองค์. එවං මාතිකං නික්ඛිපිත්වා ඉදානි පටිපාටියා විභජන්තො කථඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සෙඛොති සත්තවිධොපි සෙඛො. පාටිපදොති පටිපන්නකො. අනුත්තරං යොගක්ඛෙමං පත්ථයමානො විහරතීති අරහත්තං පත්ථයන්තො විහරති. මුද්ධාවසිත්තස්සාති මුද්ධනි අවසිත්තස්ස, කතාභිසෙකස්සාති අත්ථො. ආභිසෙකොති අභිසෙකං කාතුං යුත්තො. අනභිසිත්තොති න තාව අභිසිත්තො. මචලප්පත්තොති රඤ්ඤො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස පුත්තභාවෙන චෙව පුත්තෙසු ජෙට්ඨකභාවෙන ච න තාව අභිසිත්තභාවෙන ච අභිසෙකප්පත්තිඅත්ථාය අචලප්පත්තො නිච්චලපත්තො. මකාරො නිපාතමත්තං. කායෙන ඵුසිත්වාති නාමකායෙන ඵුසිත්වා. ครั้นทรงวางมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกไปตามลำดับ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กถญฺจ ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า เสขะ คือ พระเสขะแม้ทั้ง ๗ ประเภท. บทว่า ปาฏิปทา คือ ผู้ปฏิบัติ. บทว่า อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมาโน วิหรติ คือ ปรารถนาอรหัตตผลอยู่. บทว่า มุทฺธาวสิตฺตสฺส คือ ผู้ได้รับอภิเษกแล้วบนพระเศียร อธิบายว่า ผู้ได้รับทำอภิเษกแล้ว. บทว่า อาภิเสกะ คือ ผู้สมควรจะทำอภิเษก. บทว่า อนภิสิตฺโต คือ ผู้ยังไม่ได้รับอภิเษก. บทว่า มจลปฺปตฺโต คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งความไม่หวั่นไหว ผู้ถึงแล้วซึ่งความมั่นคง เพื่อประโยชน์แก่การถึงซึ่งอภิเษก ด้วยความเป็นพระโอรสของกษัตริย์ผู้เป็นพระราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วด้วย และด้วยความเป็นพระโอรสองค์ใหญ่ในบรรดาพระโอรสทั้งหลายด้วย และด้วยความเป็นผู้ยังไม่ได้รับอภิเษกด้วย. ม อักษร เป็นเพียงนิบาต. บทว่า กาเยน ผุสิตฺวา คือ ถูกต้องแล้วด้วยนามกาย. යාචිතොව බහුලං චීවරං පරිභුඤ්ජතීති ‘‘ඉදං, භන්තෙ, පරිභුඤ්ජථා’’ති එවං දායකෙහි යාචමානෙහෙව උපනීතං චීවරං බහුං පරිභුඤ්ජති, කිඤ්චිදෙව අයාචිතං, බාකුලත්ථෙරො විය. පිණ්ඩපාතං ඛදිරවනමග්ගෙ සීවලිත්ථෙරො විය. සෙනාසනං අට්ඨකනාගරසුත්තෙ (ම. නි. 2.17 ආදයො; අ. නි. 11.16 ආදයො) ආනන්දත්ථෙරො විය. ගිලානපච්චයං පිලින්දවච්ඡථෙරො විය. ත්‍යස්සාති තෙ අස්ස. මනාපෙනෙවාති මනං අල්ලීයනකෙන. සමුදාචරන්තීති කත්තබ්බකිච්චානි කරොන්ති පවත්තන්ති වා. උපහාරං උපහරන්තීති කායිකචෙතසිකඋපහාරං උපහරන්ති උපනීයන්ති. සන්නිපාතිකානීති තිණ්ණම්පි සන්නිපාතෙන නිබ්බත්තානි. උතුපරිණාමජානීති උතුපරිණාමතො අතිසීතඅතිඋණ්හඋතුතො ජාතානි. විසමපරිහාරජානීති අච්චාසනඅතිට්ඨානාදිකා විසමපරිහාරතො ජාතානි. ඔපක්කමිකානීති වධබන්ධනාදිඋපක්කමෙන නිබ්බත්තානි. කම්මවිපාකජානීති විනාපි ඉමෙහි කාරණෙහි කෙවලං පුබ්බෙ කතකම්මවිපාකවසෙනෙව ජාතානි. චතුන්නං ඣානානන්ති එත්ථ ඛීණාසවානම්පි බුද්ධානම්පි කිරියජ්ඣානානෙව අධිප්පෙතානි. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า ยาจิโตว พหุลํ จีวรํ ปริภุญฺชติ คือ ย่อมใช้สอยจีวรเป็นอันมากที่ทายกทั้งหลายผู้อ้อนวอนอยู่นั่นแหละน้อมเข้าไปถวายอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงใช้สอยจีวรผืนนี้เถิด" (และใช้สอย) จีวรที่เขาไม่อ้อนวอนบ้างเล็กน้อย เหมือนพระพากุลเถระ. (ในเรื่อง) บิณฑบาต เหมือนพระสีวลีเถระในหนทางสู่ป่าไม้ตะเคียน. (ในเรื่อง) เสนาสนะ เหมือนพระอานนทเถระในอัฏฐกนาครสูตร (ม.น. ๒.๑๗ เป็นต้น; อํ.นิ. ๑๑.๑๖ เป็นต้น). (ในเรื่อง) คิลานปัจจัย เหมือนพระปิลินทวัจฉเถระ. บทว่า ตฺยสฺส ตัดบทเป็น เต อสฺส. บทว่า มนาเปเนว คือ ด้วยสิ่งที่ทำให้ใจแนบสนิท. บทว่า สมุทาจรนฺติ คือ ย่อมทำกิจที่ควรทำ หรือเป็นไป. บทว่า อุปหารํ อุปหรนฺติ คือ ย่อมนำเข้าไปซึ่งอุปหารทางกายและทางใจ คือ นำเข้าไปถวาย. บทว่า สนฺนิปาติกา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นเพราะการประชุมกันแห่ง (โทษ) ทั้งสาม. บทว่า อุตุปริณามชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดจากความแปรปรวนแห่งอุตุ คือ จากอุตุที่เย็นจัดและร้อนจัด. บทว่า วิสมปริหารชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดจากการบริหาร (อิริยาบถ) ไม่สม่ำเสมอ มีการนั่งเกินไป การยืนเกินไป เป็นต้น. บทว่า โอปกฺกมิกา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นด้วยความพยายาม (ของผู้อื่น) มีการฆ่า การจองจำ เป็นต้น. บทว่า กมฺมวิปากชา คือ (อาพาธ) ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจวิบากของกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเท่านั้น แม้เว้นจากเหตุเหล่านี้. ในบทว่า จตุนฺนํ ฌานานํ นี้ ทรงประสงค์เอากิริยาฌานของพระขีณาสพทั้งหลายและของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั่นเทียว. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 8. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาสังโยชนสูตร 88. අට්ඨමෙ සාසනෙ ලද්ධප්පතිට්ඨත්තා සොතාපන්නොව සමණමචලොති වුත්තො, නාතිබහුගුණත්තා න බහුපත්තං විය සරොරුහං සකදාගාමී [Pg.324] සමණපුණ්ඩරීකොති, තතො බහුතරගුණත්තා සතපත්තං විය සරොරුහං අනාගාමී සමණපදුමොති, ථද්ධභාවකරානං කිලෙසානං සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා මුදුභාවප්පත්තො ඛීණාසවො සමණසුඛුමාලොති. ๘๘. ในสูตรที่ ๘ พระโสดาบันนั่นแหละ ท่านเรียกว่า สมณมจละ เพราะเป็นผู้ได้ที่ตั้งมั่นในพระศาสนา, พระสกทาคามี ท่านเรียกว่า สมณปุณฑรีกะ เพราะมีคุณไม่มากนัก เหมือนดอกบัวที่มีกลีบไม่มาก, พระอนาคามี ท่านเรียกว่า สมณปทุมะ เพราะมีคุณมากกว่านั้น เหมือนดอกบัวที่มีกลีบร้อย, พระขีณาสพผู้ถึงความอ่อนโยน ท่านเรียกว่า สมณสุขุมาละ เพราะกิเลสที่ทำให้กระด้างถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง. 9. සම්මාදිට්ඨිසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาสัมมาทิฏฐิสูตร 89. නවමෙ සම්මාදිට්ඨිකොතිආදීහි අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙන පඨමසුත්තෙ විය සත්ත සෙඛා ගහිතා. දුතියවාරෙ දසඞ්ගිකමග්ගවසෙන වා අරහත්තඵලඤාණඅරහත්තඵලවිමුත්තීහි සද්ධිං, අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙන වා සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවො කථිතො, තතියවාරෙ උභතොභාගවිමුත්තො, චතුත්ථවාරෙ තථාගතො ච තථාගතසදිසඛීණාසවො චාති. ඉති ඉදං සුත්තං පඨමසුත්තෙ කථිතපුග්ගලානං වසෙනෙව කථිතං, දෙසනාමත්තමෙව පනෙත්ථ නානන්ති. ๘๙. ในสูตรที่ ๙ ท่านถือเอาพระเสขะ ๗ จำพวก เหมือนในสูตรที่ ๑ โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๘ ด้วยบทเป็นต้นว่า สมฺมาทิฏฺฐิโก. ในวาระที่ ๒ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๑๐ บ้าง หรือพร้อมด้วยอรหัตตผลญาณและอรหัตตผลวิมุตติ โดยนัยแห่งมรรคมีองค์ ๘ บ้าง, ในวาระที่ ๓ (ท่านกล่าวถึง) พระอุภโตภาควิมุต, ในวาระที่ ๔ (ท่านกล่าวถึง) พระตถาคตและพระขีณาสพผู้เสมอด้วยพระตถาคต. พระสูตรนี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งบุคคลที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๑ นั่นเอง, ในสูตรนี้ มีเพียงเทศนาเท่านั้นที่แตกต่างกัน. 10. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาขันธสูตร 90. දසමෙ පඨමවාරෙ අරහත්තත්ථාය පයොගං අනාරභිත්වා ඨිතො පමාදවිහාරී සෙඛපුග්ගලො කථිතො. දුතියවාරෙ අනුප්පාදිතජ්ඣානො ආරද්ධවිපස්සකො අප්පමාදවිහාරී සෙඛපුග්ගලො කථිතො. තතියවාරෙ ආරද්ධවිපස්සකො අප්පමාදවිහාරී අට්ඨවිමොක්ඛලාභී සෙඛපුග්ගලො කථිතො, චතුත්ථවාරෙ පරමසුඛුමාලඛීණාසවොති. ๙๐. ในสูตรที่ ๑๐ วาระที่ ๑ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท ดำรงอยู่โดยไม่ปรารภความเพียรเพื่ออรหัตตผล. วาระที่ ๒ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้มีฌานที่ยังไม่ให้เกิดขึ้น แต่ปรารภวิปัสสนาแล้ว มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท. วาระที่ ๓ ท่านกล่าวถึงพระเสขบุคคลผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท และได้วิโมกข์ ๘, วาระที่ ๔ (ท่านกล่าวถึง) พระขีณาสพผู้ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง. මචලවග්ගො චතුත්ථො. มจลวรรคที่ ๔. (10) 5. අසුරවග්ගො (๑๐) ๕. อสุรวรรค 1. අසුරසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอสุรสูตร 91. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අසුරොති අසුරසදිසො බීභච්ඡො. දෙවොති දෙවසදිසො ගුණවසෙන අභිරූපො පාසාදිකො. ๙๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อสุโร คือ ผู้มีรูปน่าเกลียดเหมือนอสูร. บทว่า เทโว คือ ผู้เหมือนเทวดา คือเป็นผู้มีรูปงามยิ่ง น่าเลื่อมใส โดยอำนาจแห่งคุณ. 2. පඨමසමාධිසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปฐมสมาธิสูตร 92. දුතියෙ [Pg.325] අජ්ඣත්තං චෙතොසමථස්සාති නියකජ්ඣත්තෙ අප්පනාචිත්තසමාධිස්ස. අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනායාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකවිපස්සනාඤාණස්ස. තඤ්හි අධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතඤ්ච, පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙසු ච ධම්මෙසු විපස්සනාභූතං, තස්මා ‘‘අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනා’’ති වුච්චතීති. ๙๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส คือ แห่งสมาธิที่สัมปยุตด้วยอัปปนาจิตในภายในของตน. บทว่า อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย คือ แห่งวิปัสสนาญาณอันกำหนดสังขาร. จริงอยู่ วิปัสสนาญาณนั้น ชื่อว่าอธิปัญญาด้วย และเป็นวิปัสสนาในธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่าเบญจขันธ์ด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า "อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา". 3. දුතියසමාධිසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาทุติยสมาธิสูตร 93. තතියෙ යොගො කරණීයොති යුත්තප්පයුත්තතා කත්තබ්බා. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාඡන්දො. වායාමොති පයොගො. උස්සාහොති තතො අධිමත්තතරං වීරියං. උස්සොළ්හීති පඞ්කලග්ගසකටඋද්ධරණසදිසං මහාවීරියං. අප්පටිවානීති අනිවත්තනතා. ๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โยโค กรณิโย ความว่า พึงกระทำความเพียรพยายาม บทว่า ฉันโท ความว่า กุศลฉันทะคือความพอใจเพื่อจะกระทำ บทว่า วายาโม ความว่า ความเพียร บทว่า อุสสาโห ความว่า ความเพียรที่ยิ่งยวดกว่าความพยายามนั้น บทว่า อุสโสฬฺหี ความว่า ความเพียรอย่างใหญ่หลวง ดุจโคที่ฉุดเกวียนซึ่งติดหล่ม บทว่า อัปปฏิวานี ความว่า ความไม่ถอยกลับ 4. තතියසමාධිසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาตติยสมาธิสูตร 94. චතුත්ථෙ එවං ඛො, ආවුසො, සඞ්ඛාරා දට්ඨබ්බාතිආදීසු, ආවුසො, සඞ්ඛාරා නාම අනිච්චතො දට්ඨබ්බා, අනිච්චතො සම්මසිතබ්බා, අනිච්චතො පස්සිතබ්බා. තථා දුක්ඛතො, අනත්තතොති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවං ඛො, ආවුසො, චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බන්තිආදීසුපි පඨමජ්ඣානවසෙන, ආවුසො, චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බං පඨමජ්ඣානවසෙන සන්නිසාදෙතබ්බං, පඨමජ්ඣානවසෙන එකොදි කාතබ්බං, පඨමජ්ඣානවසෙන සමාදහිතබ්බං. තථා දුතියජ්ඣානාදිවසෙනාති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉමෙසු තීසුපි සුත්තෙසු සමථවිපස්සනා ලොකියලොකුත්තරාව කථිතා. ๙๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข อาวุโส สงฺขารา ทฏฺฐพฺพา ความว่า ดูก่อนอาวุโส พึงเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยง พึงพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง พึงเห็นแจ้งโดยความเป็นของไม่เที่ยง ฉันใด พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า พึงเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ฉันนั้น แม้ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข อาวุโส จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า ดูก่อนอาวุโส พึงตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงให้จิตแน่วแน่ด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงทำความเป็นหนึ่งด้วยอำนาจปฐมฌาน พึงตั้งจิตมั่นด้วยอำนาจปฐมฌาน ฉันใด พึงตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจทุติยฌานเป็นต้น ฉันนั้น ในสูตรทั้ง ๓ เหล่านี้ พระองค์ตรัสสมถวิปัสสนาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระเท่านั้น 5. ඡවාලාතසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาฉวาลาตสูตร 95. පඤ්චමෙ ඡවාලාතන්ති සුසානෙ අලාතං. මජ්ඣෙ ගූථගතන්ති මජ්ඣට්ඨානෙ ගූථමක්ඛිතං. නෙව ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරතීති කූටගොපානසිථම්භසොපානාදීනං අත්ථාය අනුපනෙය්‍යතාය ගාමෙ න කට්ඨත්ථං සාධෙති, ඛෙත්තකුටිපාදං වා මඤ්චපාදං වා කාතුං අනුපනෙය්‍යතාය න අරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං සාධෙති. ද්වීසු කොටීසු ගය්හමානං හත්ථං ඩහති, මජ්ඣෙ ගය්හමානං ගූථෙන මක්ඛෙති. තථූපමන්ති තංසරික්ඛකං. අභික්කන්තතරොති සුන්දරතරො. පණීතතරොති උත්තමතරො. ගවා ඛීරන්ති ගාවිතො ඛීරං. ඛීරම්හා දධීතිආදීසු පරං පරං පුරිමතො පුරිමතො අග්ගං, සප්පිමණ්ඩො පන තෙසු සබ්බෙසුපි අග්ගමෙව[Pg.326]. අග්ගොතිආදීසු ගුණෙහි අග්ගො චෙව සෙට්ඨො ච පමුඛො ච උත්තමො ච පවරො චාති වෙදිතබ්බො. ඡවාලාතූපමාය න දුස්සීලො පුග්ගලො කථිතො, අප්පස්සුතො පන විස්සට්ඨකම්මන්තො ගොණසදිසො පුග්ගලො කථිතොති වෙදිතබ්බො. ඡට්ඨෙ සබ්බං උත්තානත්ථමෙව. ๙๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ฉวาลาตํ คือ ท่อนไม้ในป่าช้า บทว่า มชฺเฌ คูถคตํ คือ เปื้อนคูถในท่ามกลาง ในบทว่า เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรติ ความว่า ไม่สำเร็จประโยชน์เป็นเครื่องไม้ในบ้าน เพราะไม่ควรนำไปเพื่อประโยชน์แก่ยอดเรือน ระแนง เสา บันได เป็นต้น, ไม่สำเร็จประโยชน์เป็นเครื่องไม้ในป่า เพราะไม่ควรนำไปทำเป็นเสากระท่อมนาหรือขาเตียง เมื่อจับที่ปลายทั้งสองข้างก็ไหม้มือ เมื่อจับที่ท่ามกลางก็เปื้อนคูถ บทว่า ตถูปมํ คือ เปรียบเหมือนท่อนไม้นั้น บทว่า อภิกฺกนฺตตโร คือ งามกว่า บทว่า ปณีตตโร คือ ประณีตกว่า บทว่า ควา ขีรํ คือ น้ำนมจากแม่โค ในบทเป็นต้นว่า ขีรมฺหา ทธิ ความว่า ของที่เกิดทีหลังๆ ประเสริฐกว่าของที่เกิดก่อนๆ แต่มัณฑะคือเนยใสประเสริฐที่สุดในบรรดาของเหล่านั้นทั้งหมดทีเดียว ในบทเป็นต้นว่า อคฺโค พึงทราบว่า เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดโดยคุณทั้งหลาย ด้วยอุปมาด้วยท่อนไม้ในป่าช้า ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้ทุศีล พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีการงานที่ทอดทิ้งแล้ว มีสุตะน้อย เปรียบเหมือนโค ในสูตรที่ ๖ ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 7. ඛිප්පනිසන්තිසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาขิัปปนิสันติสูตร 97. සත්තමෙ ඛිප්පනිසන්තීති ඛිප්පනිසාමනො සීඝං ජානිතුං සමත්ථො. සුතානඤ්ච ධම්මානන්ති සුතප්පගුණානං තන්තිධම්මානං. අත්ථූපපරික්ඛීති අත්ථං උපපරික්ඛකො. අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති අට්ඨකථඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො හොතීති නවලොකුත්තරධම්මානං අනුරූපධම්මභූතං සසීලකං පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො හොති. නො ච කල්‍යාණවාචොති න සුන්දරවචනො. න කල්‍යාණවාක්කරණොති න සුන්දරවචනඝොසො හොති. පොරියාතිආදීහි සද්ධිං නො-කාරො යොජෙතබ්බොයෙව. ගුණපරිපුණ්ණාය අපලිබුද්ධාය අදොසාය අගළිතපදබ්‍යඤ්ජනාය අත්ථං විඤ්ඤාපෙතුං සමත්ථාය වාචාය සමන්නාගතො න හොතීති අත්ථො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๙๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ขิปฺปนิสนฺติ ความว่า เป็นผู้สามารถเพื่อจะรู้ได้เร็ว คือสามารถรู้ได้ฉับพลัน บทว่า สุตานญฺจ ธมฺมานํ คือ แห่งตันติธรรมทั้งหลายที่ได้ศึกษาเล่าเรียนแล้ว บทว่า อตฺถูปปริกฺขี คือ เป็นผู้พิจารณาเนื้อความ บทว่า อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย คือ รู้ทั้งอรรถกถาและบาลีแล้ว บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน โหติ คือ เป็นผู้ปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตตรธรรม ๙ ประการ บทว่า โน จ กลฺยาณวาโจ คือ ไม่มีวาจาไพเราะ บทว่า น กลฺยาณวากฺกรณี คือ ไม่มีเสียงวาจาไพเราะ พึงประกอบ โน-อักษร กับบทเป็นต้นว่า โปริยา เนื้อความว่า ไม่ประกอบด้วยวาจาที่บริบูรณ์ด้วยคุณ ไม่มีโทษติดขัด ไม่มีโทษ มีบทและพยัญชนะไม่ตกหล่น สามารถเพื่อจะให้รู้เนื้อความได้ พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ 8. අත්තහිතසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอัตตหิตสูตร 98-99. අට්ඨමං පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙනාපි දසබලස්ස දෙසනාඤාණවිලාසෙනාපි කථිතං, නවමං පඤ්චවෙරවසෙන. ๙๘-๙๙. สูตรที่ ๘ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีทศพลญาณตรัสไว้ด้วยอำนาจอัธยาศัยของบุคคลและด้วยอำนาจความงดงามแห่งเทศนาญาณ, สูตรที่ ๙ ตรัสไว้ด้วยอำนาจเวร ๕ ประการ 10. පොතලියසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาโปตลิยสูตร 100. දසමෙ කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. ඛමතීති රුච්චති. යදිදං තත්ථ තත්ථ කාලඤ්ඤුතාති යා එසා තත්ථ තත්ථ කාලං ජානනා. තං තං කාලං ඤත්වා හි අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණකථනං වණ්ණාරහස්ස ච වණ්ණකථනං පණ්ඩිතානං පකතීති දස්සෙති. ๑๐๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กาเลน คือ โดยกาลอันควร บทว่า ขมติ คือ ย่อมชอบใจ บทว่า ยทิทํ ตตฺถ ตตฺถ กาลญฺญุตา คือ ความเป็นผู้รู้กาลในกาลนั้นๆ พระบาลีแสดงว่า การกล่าวติเตียนบุคคลผู้ควรติเตียน และการกล่าวสรรเสริญบุคคลผู้ควรสรรเสริญ ครั้นรู้กาลนั้นๆ แล้ว เป็นปกติของบัณฑิตทั้งหลาย අසුරවග්ගො පඤ්චමො. อสูรวรรคที่ ๕ දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ทุติยปัณณาสก์ จบ 3. තතියපණ්ණාසකං ๓. ตติยปัณณาสก์ (11) 1. වලාහකවග්ගො (๑๑) ๑. วลาหกวรรค 1-2. වලාහකසුත්තද්වයවණ්ණනා ๑-๒. อรรถกถาวลาหกสูตร ๒ สูตร 101-2. තතියපණ්ණාසකස්ස [Pg.327] පඨමෙ වලාහකාති මෙඝා. භාසිතා හොති නො කත්තාති ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමී’’ති කෙවලං භාසතියෙව, න කරොති. කත්තා හොති නො භාසිතාති අකථෙත්වාව ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච මයා කාතුං වට්ටතී’’ති කත්තා හොති. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. දුතියං උත්තානත්ථමෙව. ๑๐๑-๒. ในสูตรแรกแห่งตติยปัณณาสก์ บทว่า วลาหกา คือ เมฆ บทว่า ภาสิตา โหติ โน กตฺตา ความว่า ย่อมกล่าวอย่างเดียวว่า "เราจักทำสิ่งนี้ๆ" แต่ไม่ทำ บทว่า กตฺตา โหติ โน ภาสิตา ความว่า ไม่กล่าว แต่เป็นผู้ทำด้วยคิดว่า "เราควรทำสิ่งนี้ๆ" พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงอย่างนี้ สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 3. කුම්භසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถากุมภสูตร 103. තතියෙ කුම්භාති ඝටා. තුච්ඡො පිහිතොති රිත්තකො පිහිතමුඛො. පූරො විවටොති උදකපුණ්ණො අපාරුතමුඛො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ๑๐๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า กุมฺภา คือ หม้อ บทว่า ตุจฺโฉ ปิหิโต คือ หม้อเปล่ามีปากปิด บทว่า ปูโร วิวโฏ คือ หม้อเต็มด้วยน้ำมีปากเปิด แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ 4. උදකරහදසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอุทกรหทสูตร 104. චතුත්ථෙ උත්තානො ගම්භීරොභාසොතිආදීසු පුරාණපණ්ණරසසම්භින්නවණ්ණො කාළඋදකො ගම්භීරොභාසො නාම, අච්ඡවිප්පසන්නමණිවණ්ණඋදකො උත්තානොභාසො නාම. ๑๐๔. ในสูตรที่ ๔ ในบทเป็นต้นว่า อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส น้ำมีสีดำ มีสีเจือด้วยน้ำใบไม้เก่า ชื่อว่า คัมภีโรภาสะ (มีลักษณะลึก) น้ำมีสีเหมือนแก้วมณีใสสะอาด ชื่อว่า อุตตาโนภาสะ (มีลักษณะตื้น) 5-6. අම්බසුත්තවණ්ණනා ๕-๖. อรรถกถาอัมพสูตร 105-6. පඤ්චමෙ ආමං පක්කවණ්ණීති ආමකං හුත්වා ඔලොකෙන්තානං පක්කසදිසං ඛායති. එවං සබ්බපදානි දට්ඨබ්බානි. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙව. ๑๐๕-๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อามํ ปกฺกวณฺณี ความว่า เป็นของดิบ แต่ปรากฏแก่ผู้มองดูเหมือนของสุก พึงเห็นบททั้งหมดอย่างนี้ สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 7. මූසිකසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถามูสิกสูตร 107. සත්තමෙ යො ආවාටං ඛණති, න ච තත්ථ වසති, සො ගාධං කත්තා නො වසිතාති වුච්චති. ඛන්තාතිපි පාඨො. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි. ๑๐๗. ในสูตรที่ ๗ หนูใดขุดรู แต่ไม่อยู่ในที่นั้น หนูนั่นเรียกว่า เป็นผู้ทำรู แต่ไม่เป็นผู้อยู่ มีบทว่า ขนฺตา ก็มี พึงทราบทุกบทโดยนัยนี้ 8. බලීබද්දසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาพลีพัททสูตร 108. අට්ඨමෙ [Pg.328] යො අත්තනො ගොගණං මද්දති, න පරගොගණං, අයං සගවචණ්ඩො නො පරගවචණ්ඩොති එවං සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි. උබ්බෙජෙතා හොතීති ඝට්ටෙත්වා විජ්ඣිත්වා උබ්බෙගපත්තං කරොති. ๑๐๘. ในสูตรที่ ๘ โคอุสภะใดข่มฝูงโคของตน แต่ไม่ข่มฝูงโคของผู้อื่น โคนี้ชื่อว่า ดุร้ายในฝูงของตน แต่ไม่ดุร้ายในฝูงของผู้อื่น พึงทราบทุกบทอย่างนี้ บทว่า อุพฺเพเชตา โหติ ความว่า กระทบแล้ว แทงแล้ว ทำให้ถึงความตกใจ 9. රුක්ඛසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถารุกขสูตร 109. නවමෙ ඵෙග්ගු ඵෙග්ගුපරිවාරොති නිස්සාරො ඵෙග්ගුරුක්ඛො ඵෙග්ගුරුක්ඛෙහෙව පරිවුතො. සාරපරිවාරොති ඛදිරාදීහි සාරරුක්ඛෙහෙව පරිවුතො. එස නයො සබ්බත්ථ. ๑๐๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโร ความว่า ต้นไม้ไม่มีแก่น ถูกแวดล้อมด้วยต้นไม้ไม่มีแก่นเท่านั้น บทว่า สารปริวาโร ความว่า ถูกแวดล้อมด้วยต้นไม้มีแก่นมีต้นสีเสียดเป็นต้นเท่านั้น นัยนี้ในที่ทั้งปวง 10. ආසීවිසසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอสรพิษสูตร 110. දසමෙ ආගතවිසො න ඝොරවිසොති යස්ස විසං ආගච්ඡති, ඝොරං පන න හොති, චිරකාලං න පීළෙති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති. ๑๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาคตวิโส น โฆรวิโส ความว่า งูตัวใดมีพิษแล่นไป แต่ไม่ร้ายกาจ ไม่เบียดเบียนตลอดกาลนาน แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน වලාහකවග්ගො පඨමො. วลาหกวรรคที่ ๑ (12) 2. කෙසිවග්ගො (๑๒) ๒. เกสิวรรค 1. කෙසිසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาเกสิสูตร 111. දුතියස්ස පඨමෙ කෙසීති තස්ස නාමං. අස්සදම්මෙ සාරෙතීති අස්සදම්මසාරථි. සණ්හෙනපි විනෙතීතිආදීසු තස්ස අනුච්ඡවිකං සක්කාරං කත්වා සුභොජනං භොජෙත්වා මධුරපානං පායෙත්වා මුදුවචනෙන සමුදාචරිත්වා දමෙන්තො සණ්හෙන දමෙති නාම, ජාණුබන්ධනමුඛබන්ධනාදීහි චෙව පතොදවිජ්ඣනකසාභිඝාතඵරුසවචනෙහි ච දමෙන්තො ඵරුසෙන දමෙති නාම, කාලෙන කාලං තදුභයං කරොන්තො සණ්හඵරුසෙන දමෙති නාම. ๑๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า เกสิ เป็นชื่อของนายสารถีนั้น ชื่อว่าอัสสทัมมสารถี เพราะฝึกม้าที่ควรฝึก ในบทเป็นต้นว่า สณฺเหนปิ วิเนมิ ความว่า นายสารถีผู้ฝึกม้า ทำสักการะอันสมควรแก่ม้านั้น ให้กินอาหารดี ให้ดื่มน้ำหวาน กล่าวถ้อยคำอ่อนหวาน ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีละมุนละม่อม, นายสารถีผู้ฝึกม้าด้วยการผูกที่เข่า การผูกที่ปากเป็นต้น และด้วยการแทงด้วยปฏัก การตีด้วยแส้ และด้วยคำหยาบคาย ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีที่รุนแรง, นายสารถีผู้กระทำวิธีการทั้งสองนั้นเป็นครั้งคราว ชื่อว่าฝึกด้วยวิธีที่ละมุนละม่อมและรุนแรง 2. ජවසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาชวสูตร 112. දුතියෙ [Pg.329] අජ්ජවෙනාති උජුකභාවෙන. ජවෙනාති පදවෙගෙන. ඛන්තියාති අධිවාසනක්ඛන්තියා. සොරච්චෙනාති සුචිභාවසීලෙන. පුග්ගලගුණඞ්ගෙසු ජවෙනාති ඤාණජවෙන. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ๑๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อชฺชเวน ได้แก่ ด้วยความเป็นผู้ตรง บทว่า ชเวน ได้แก่ ด้วยความเร็วแห่งเท้า บทว่า ขนฺติยา ได้แก่ ด้วยอธิวาสนขันติ บทว่า โสรจฺเจน ได้แก่ ด้วยความเป็นผู้มีศีลสะอาด ในองค์แห่งคุณของบุคคล บทว่า ชเวน ได้แก่ ด้วยความเร็วแห่งญาณ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 3. පතොදසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปฏักสูตร 113. තතියෙ පතොදච්ඡායන්ති විජ්ඣනත්ථං උක්ඛිත්තස්ස පතොදස්ස ඡායං. සංවිජ්ජතීති ‘‘ජවො මෙ ගහෙතබ්බො’’ති සල්ලක්ඛණවසෙන සංවිජ්ජති. සංවෙගං ආපජ්ජතීති සංවෙගං පටිපජ්ජති ලොමවෙධවිද්ධොති ලොමකූපෙ පතොදවෙධෙන විද්ධමත්තො. චම්මවෙධවිද්ධොති ඡවිචම්මං ඡින්දන්තෙන පතොදවෙධෙන විද්ධො. අට්ඨිවෙධවිද්ධොති අට්ඨිං භින්දන්තෙන වෙධෙන විද්ධො. කායෙනාති නාමකායෙන. පරමසච්චන්ති නිබ්බානං. සච්ඡිකරොතීති පස්සති. පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. ๑๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปโตทจฺฉายํ ได้แก่ เงาแห่งปฏักที่นายสารถียกขึ้นเพื่อจะแทง บทว่า สํวิชฺชติ คือ ย่อมสะดุ้งด้วยการกำหนดหมายว่า "เราพึงทำความเร็ว" บทว่า สํเวคํ อาปชฺชติ คือ ย่อมถึงความสังเวช บทว่า โลมเวธวิทฺโธ คือ เพียงถูกแทงด้วยปฏักที่ขุมขน บทว่า จมฺมเวธวิทฺโธ คือ ถูกแทงด้วยปฏักที่ตัดหนังชั้นนอก บทว่า อฏฺฐิเวธวิทฺโธ คือ ถูกแทงด้วยการแทงที่ทำลายกระดูก บทว่า กาเยน ได้แก่ ด้วยนามกาย บทว่า ปรมสจฺจํ ได้แก่ พระนิพพาน บทว่า สจฺฉิกโรติ คือ ย่อมเห็น บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา 4. නාගසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถานาคสูตร 114. චතුත්ථෙ අට්ඨිං කත්වාති අට්ඨිකො හුත්වා. තිණවනින්නාදසද්දානන්ති එත්ථ තිණවොති ඩිණ්ඩිමො, නින්නාදසද්දොති සබ්බෙසම්පි එකතොමිස්සිතො මහාසද්දො. ඩංසාදීසු ඩංසාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා, මකසා මකසාව. ඛිප්පඤ්ඤෙව ගන්තා හොතීති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනානි පූරෙත්වා සීඝමෙව ගන්තා හොති. ๑๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อฏฺฐึ กตฺวา คือ เป็นผู้ต้องการ ในบทว่า ติณวนินฺนาทสทฺทานํ นี้ บทว่า ติณโว ได้แก่ บัณเฑาะว์, บทว่า นินฺนาทสทฺโท ได้แก่ เสียงดังที่ผสมกันเป็นหนึ่งเดียวของเครื่องดนตรีทั้งหมด ในบทมีคำว่า ฑํสา เป็นต้น บทว่า ฑํสา ได้แก่ เหลือบตาเหลือง, บทว่า มกสา ก็คือยุงนั่นเอง บทว่า ขิปฺปญฺเญว คนฺตา โหติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ไปได้เร็วพลัน คือยังศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะให้บริบูรณ์แล้วไปได้โดยเร็วพลัน 5. ඨානසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาฐานสูตร 115. පඤ්චමෙ ඨානානීති කාරණානි. අනත්ථාය සංවත්තතීති අහිතාය අවඩ්ඪියා සංවත්තති. එත්ථ ච පඨමං ඔපාතක්ඛණනමච්ඡබන්ධනසන්ධිච්ඡෙදනාදිභෙදං සදුක්ඛං සවිඝාතං පාපකම්මං වෙදිතබ්බං, දුතියං සමජීවිකානං ගිහීනං පුප්ඵච්ඡඩ්ඩකාදිකම්මං සුධාකොට්ටන-ගෙහච්ඡාදනඅසුචිට්ඨානසම්මජ්ජනාදිකම්මඤ්ච වෙදිතබ්බං, තතියං සුරාපානගන්ධවිලෙපනමාලාපිළන්ධනාදිකම්මඤ්චෙව අස්සාදවසෙන පවත්තං පාණාතිපාතාදිකම්මඤ්ච වෙදිතබ්බං, චතුත්ථං ධම්මස්සවනත්ථාය ගමනකාලෙ සුද්ධවත්ථච්ඡාදන-මාලාගන්ධාදීනං ආදාය ගමනං [Pg.330] චෙතියවන්දනං බොධිවන්දනං මධුරධම්මකථාසවනං පඤ්චසීලසමාදානන්ති එවමාදීසු සොමනස්සසම්පයුත්තං කුසලකම්මං වෙදිතබ්බං. පුරිසථාමෙති පුරිසස්ස ඤාණථාමස්මිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ๑๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ฐานานิ ได้แก่ เหตุทั้งหลาย บทว่า อนตฺถาย สํวตฺตติ คือ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความไม่เจริญ และในบทว่า อนตฺถาย สํวตฺตติ นี้ พึงทราบว่า เหตุที่ ๑ ได้แก่ บาปกรรมที่มีความทุกข์ มีความลำบาก ซึ่งจำแนกเป็นต้นว่า การขุดบ่อดักสัตว์ การดักปลา การตัดช่องย่องเบา, เหตุที่ ๒ พึงทราบว่า ได้แก่ การงานของคฤหัสถ์ผู้มีอาชีพเสมอกัน เช่น การทิ้งดอกไม้ และการงาน เช่น การตำปูน การมุงบ้าน การกวาดที่สกปรก, เหตุที่ ๓ พึงทราบว่า ได้แก่ การงาน เช่น การดื่มสุรา การลูบไล้ของหอม การทัดทรงดอกไม้ และบาปกรรมมีปาณาติบาตเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความยินดี, เหตุที่ ๔ พึงทราบว่า ได้แก่ กุศลกรรมที่สัมปยุตด้วยโสมนัสในเรื่องต่างๆ เป็นต้นว่า ในเวลาไปเพื่อฟังธรรม การนุ่งห่มผ้าสะอาด ถือดอกไม้ของหอมเป็นต้นไป การไหว้เจดีย์ การไหว้ต้นโพธิ์ การฟังธรรมกถาที่ไพเราะ การสมาทานศีล ๕ บทว่า ปุริสถาเม ได้แก่ กำลังคือญาณของบุรุษ แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน 6. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอัปปมาทสูตร 116. ඡට්ඨෙ යතො ඛොති යදා ඛො. සම්පරායිකස්සාති දෙසනාමත්තමෙතං, ඛීණාසවො පන නෙව සම්පරායිකස්ස, න දිට්ඨධම්මිකස්ස මරණස්ස භායති. සොව ඉධ අධිප්පෙතො. කෙචි පන ‘‘සම්මාදිට්ඨි භාවිතාති වචනතො සොතාපන්නං ආදිං කත්වා සබ්බෙපි අරියා අධිප්පෙතා’’ති වදන්ති. ๑๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ยโต โข คือ ยทา โข บทว่า สมฺปรายิกสฺส นี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น แต่พระขีณาสพย่อมไม่กลัวต่อความตายที่จะมีในภพหน้า และไม่กลัวต่อความตายที่จะมีในปัจจุบัน ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาพระขีณาสพนั้นแหละ แต่บางท่านกล่าวว่า "เพราะมีคำกล่าวว่า 'สัมมาทิฏฐิ อันบุคคลเจริญแล้ว' ท่านจึงประสงค์เอาพระอริยบุคคลทั้งหมด มีพระโสดาบันเป็นต้น" 7. ආරක්ඛසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอารักขสูตร 117. සත්තමෙ අත්තරූපෙනාති අත්තනො අනුරූපෙන අනුච්ඡවිකෙන, හිතකාමෙනාති අත්ථො. රජනීයෙසූති රාගස්ස පච්චයභූතෙසු. ධම්මෙසූති සභාවෙසු, ඉට්ඨාරම්මණෙසූති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ නයො වෙදිතබ්බො. න රජ්ජතීති දිට්ඨිවසෙන න රජ්ජති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. න ච පන සමණවචනහෙතුපි ගච්ඡතීති සමණානං පරවාදීනං වචනහෙතුපි අත්තනො දිට්ඨිං පහාය තෙසං දිට්ඨිවසෙන න ගච්ඡතීති අත්ථො. ඉධාපි ඛීණාසවොව අධිප්පෙතො. ๑๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺตรูเปน ได้แก่ ที่สมควรแก่ตน ที่เหมาะสม อธิบายว่า ผู้หวังประโยชน์ บทว่า รชนิเยสุ ได้แก่ ในธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งราคะ บทว่า ธมฺเมสุ ได้แก่ ในสภาวธรรมทั้งหลาย อธิบายว่า ในอิฏฐารมณ์ พึงทราบวิธีในทุกแห่งอย่างนี้ บทว่า น รชฺชติ คือ ไม่กำหนัดด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า น จ ปน สมณวจนเหตุปิ คจฺฉติ ความว่า ไม่ละทิฏฐิของตนแล้วถือเอาตามอำนาจทิฏฐิของสมณะที่เป็นปรวาทีเหล่านั้น แม้เพราะเหตุแห่งคำพูดของพวกเขา แม้ในสูตรนี้ ท่านก็ประสงค์เอาพระขีณาสพเท่านั้น 8-10. සංවෙජනීයාදිසුත්තත්තයවණ්ණනා อรรถกถาสังเวชนียาทิสุตตัตตยะ (สูตร ๓ สูตร มีสังเวชนียสูตรเป็นต้น) 118-120. අට්ඨමෙ දස්සනීයානීති පස්සිතබ්බයුත්තකානි. සංවෙජනීයානීති සංවෙගජනකානි. නවමෙ ජාතිභයන්ති ජාතිං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකභයං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. දසමෙ අග්ගිභයන්ති අග්ගිං පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ทสฺสนียานิ ได้แก่ สถานที่ควรแก่การดูการเห็น บทว่า สํเวชนียานิ ได้แก่ สถานที่ก่อให้เกิดความสังเวช ในสูตรที่ ๙ บทว่า ชาติภยํ ได้แก่ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยชาติ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อคฺคิภยํ ได้แก่ ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยไฟ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน කෙසිවග්ගො දුතියො. เกสิวรรคที่ ๒ (13) 3. භයවග්ගො (๑๓) ๓. ภยวรรค 1. අත්තානුවාදසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอัตตานุวาทสูตร 121. තතියස්ස [Pg.331] පඨමෙ අත්තානුවාදභයන්ති අත්තානං අනුවදන්තස්ස උප්පජ්ජනකභයං. පරානුවාදභයන්ති පරස්ස අනුවාදතො උප්පජ්ජනකභයං. දණ්ඩභයන්ති ද්වත්තිංස කම්මකාරණා පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. දුග්ගතිභයන්ති චත්තාරො අපායෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අත්තානුවාදභයන්තිආදීසු අත්තානුවාදභයං තාව පච්චවෙක්ඛන්තස්ස අජ්ඣත්තං හිරී සමුට්ඨාති, සාස්ස තීසු ද්වාරෙසු සංවරං ජනෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති. සො තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති. පරානුවාදභයං පන පච්චවෙක්ඛන්තස්ස බහිද්ධා ඔත්තප්පං සමුට්ඨාති, තදස්ස තීසු ද්වාරෙසු සංවරං ජනෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති. සො තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති. දුග්ගතිභයං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස අජ්ඣත්තං හිරී සමුට්ඨාති, සාස්ස තීසු ද්වාරෙසු සංවරං ජනෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති. සො තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති. ๑๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า Attānuvādabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ติเตียนตนเอง คำว่า Parānuvādabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นจากการติเตียนของผู้อื่น คำว่า Daṇḍabhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยการลงอาญา ๓๒ ประการ คำว่า Duggatibhayaṃ หมายถึง ภัยที่เกิดขึ้นโดยมีทุคติ ๔ เป็นเหตุ ในคำว่า Idaṃ vuccati, bhikkhave, attānuvādabhayaṃ เป็นต้นนั้น ประการแรก เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นภัยจากการติเตียนตนเอง หิริย่อมเกิดขึ้นภายในใจ เมื่อนั้น หิรินั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล ส่วนเมื่อพิจารณาเห็นภัยจากการติเตียนของผู้อื่น โอตตัปปะย่อมเกิดขึ้นภายนอก เมื่อนั้น โอตตัปปะนั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล เมื่อพิจารณาเห็นภัยในทุคติ หิริย่อมเกิดขึ้นภายในใจ เมื่อนั้น หิรินั้นย่อมทำให้เกิดความสำรวมในทวารทั้ง ๓ แก่ภิกษุนั้น ความสำรวมในทวารทั้ง ๓ นั้นคือจตุปาริสุทธิศีล ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในศีลนั้นแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมดำรงอยู่ในพระอรหัตผล 2. ඌමිභයසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอูมิภัยสูตร 122. දුතියෙ උදකොරොහන්තස්සාති උදකං ඔතරන්තස්ස. පාටිකඞ්ඛිතබ්බානීති ඉච්ඡිතබ්බානි. සුසුකාභයන්ති චණ්ඩමච්ඡභයං. මුඛාවරණං මඤ්ඤෙ කරොන්තීති මුඛපිදහනං විය කරොන්ති. ඔදරිකත්තස්සාති මහොදරතාය මහග්ඝසභාවස්ස. අරක්ඛිතෙනෙව කායෙනාතිආදීසු කායද්වාරෙ තිවිධස්ස සංවරස්ස අභාවතො අරක්ඛිතෙන කායෙන. වචීද්වාරෙ චතුබ්බිධස්ස සංවරස්ස අභාවතො අරක්ඛිතාය වාචාය. ๑๒๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า Udakorohantassa หมายถึง แก่ผู้ลงสู่แม่น้ำ คำว่า Pāṭikaṅkhitabbāni หมายถึง พึงปรารถนา คำว่า Susukābhayaṃ หมายถึง ภัยจากปลาร้าย คำว่า Mukhāvaraṇaṃ maññe karonti ความว่า กระทำประดุจการปิดปาก คำว่า Odarikattassa หมายถึง เพราะความเป็นผู้มีท้องใหญ่ คือเป็นผู้เห็นแก่กิน ในคำว่า Arakkhiteneva kāyena เป็นต้น หมายถึง ด้วยกายที่ไม่ได้รักษา เพราะไม่มีความสำรวม ๓ ประการในกายทวาร ด้วยวาจาที่ไม่ได้รักษา เพราะไม่มีความสำรวม ๔ ประการในวจีทวาร 3. පඨමනානාකරණසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปฐมนานากรณสูตร 123. තතියෙ තදස්සාදෙතීති තං ඣානං සුඛස්සාදෙන අස්සාදෙති. නිකාමෙතීති පත්ථෙති. විත්තිං ආපජ්ජතීති තුට්ඨිං ආපජ්ජති. තදධිමුත්තොති [Pg.332] තස්මිං අධිමුත්තො, තං වා අධිමුත්තො. තබ්බහුලවිහාරීති තෙන ඣානෙන බහුලං විහරන්තො. සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති සහභාවං ගච්ඡති, තත්ථ නිබ්බත්තතීති අත්ථො. කප්පො ආයුප්පමාණන්ති එත්ථ පඨමජ්ඣානං අත්ථි හීනං, අත්ථි මජ්ඣිමං, අත්ථි පණීතං. තත්ථ හීනෙන උප්පන්නානං කප්පස්ස තතියො කොට්ඨාසො ආයුප්පමාණං, මජ්ඣිමෙන උපඩ්ඪකප්පො, පණීතෙන කප්පො. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. නිරයම්පි ගච්ඡතීති නිරයගමනීයස්ස කම්මස්ස අප්පහීනත්තා අපරාපරං ගච්ඡති, න අනන්තරමෙව. තස්මිංයෙව භවෙ පරිනිබ්බායතීති තස්මිංයෙව රූපභවෙ ඨත්වා පරිනිබ්බායති, න හෙට්ඨා ඔතරති. යදිදං ගතියා උපපත්තියා සතීති යං ඉදං ගතියා ච උපපත්තියා ච සති සෙඛස්ස අරියසාවකස්ස පටිසන්ධිවසෙන හෙට්ඨා අනොතරිත්වා තස්මිංයෙව රූපභවෙ උපරි දුතියතතියාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං බ්‍රහ්මලොකෙ පරිනිබ්බානං, පුථුජ්ජනස්ස පන නිරයාදිගමනං, ඉදං නානාකරණන්ති අත්ථො. ๑๒๓. ในสูตรที่ 3 บทว่า tadassādeti ความว่า ย่อมยินดีในฌานนั้นด้วยความยินดีในสุข. บทว่า Nikāmetīti ความว่า ย่อมปรารถนา. บทว่า Vittiṃ āpajjatīti ความว่า ย่อมถึงความปลื้มใจ. บทว่า Tadadhimuttoti ความว่า เป็นผู้หน่วงนึกในฌานนั้น หรือน้อมใจไปในฌานนั้น. บทว่า Tabbahulavihārīti ความว่า เป็นผู้ยับยั้งอยู่ด้วยฌานนั้นเป็นอันมาก. บทว่า Sahabyataṃ upapajjatīti ความว่า ย่อมถึงความเป็นสหาย คือย่อมบังเกิดในที่นั้น นี้เป็นอรรถในคำนี้. บทว่า Kappo āyuppamāṇaṃ ในคำนี้ ปฐมฌานมีอย่างเลว มีอย่างกลาง มีอย่างประณีต. ในบรรดาปฐมฌานเหล่านั้น สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างเลว มีอายุประมาณ 1 ใน 3 ส่วนของกัป, สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างกลาง มีอายุประมาณครึ่งกัป, สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยปฐมฌานอย่างประณีต มีอายุประมาณ 1 กัป. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงระดับเหล่านั้น. บทว่า Nirayampi gacchatīti ความว่า ย่อมไปสู่นรกเพราะยังละกรรมที่ทำให้ไปสู่นรกไม่ได้ โดยย่อมไปในภพต่อ ๆ ไป ไม่ใช่ว่าจะต้องไปในลำดับถัดไปทันที. บทว่า Tasmiṃyeva bhave parinibbāyatīti ความว่า ย่อมปรินิพพานในรูปภพนั้นเอง ไม่ลงมาสู่เบื้องล่าง. บทว่า Yadidaṃ gatiyā upapattiyā satīti ความว่า เมื่อมีคติและการอุบัติ ความแตกต่างกันนี้คือ การที่พระอริยสาวกผู้เป็นเสขะไม่ลงมาสู่เบื้องล่างด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ แต่ปรินิพพานในรูปภพนั้นเอง หรือในพรหมโลกชั้นอื่นที่สูงขึ้นไป เช่น ชั้นที่ 2 หรือที่ 3 เป็นต้น ส่วนปุถุชนย่อมมีการไปสู่นรกเป็นต้น นี้คือความแตกต่างกัน. ද්වෙ කප්පාති එත්ථාපි දුතියජ්ඣානං වුත්තනයෙනෙව තිවිධං හොති. තත්ථ පණීතභාවනෙන නිබ්බත්තානං අට්ඨකප්පා ආයුප්පමාණං, මජ්ඣිමෙන චත්තාරො, හීනෙන ද්වෙ. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. චත්තාරො කප්පාති එත්ථ යං හෙට්ඨා වුත්තං ‘‘කප්පො, ද්වෙ කප්පා’’ති, තම්පි ආහරිත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. කප්පොති ච ගුණස්සපි නාමං, තස්මා කප්පො ද්වෙ කප්පා චත්තාරො කප්පාති අයමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉදං වුත්තං හොති – යො පඨමං වුත්තො කප්පො, සො ද්වෙ වාරෙ ගණෙත්වා එකෙන ගුණෙන ද්වෙ කප්පා හොන්ති, දුතියෙන චත්තාරො, පුන තෙ චත්තාරො කප්පාති ඉමෙහි චතූහි ගුණෙහි ගුණිතා එකෙන ගුණෙන අට්ඨ හොන්ති, දුතියෙන සොළස, තතියෙන ද්වත්තිංස, චතුත්ථෙන චතුසට්ඨීති. එවමිධ පණීතජ්ඣානවසෙන චතුසට්ඨි කප්පා ගහිතාති වෙදිතබ්බා. පඤ්ච කප්පසතානීති ඉදං පණීතස්සෙව උපපත්තිජ්ඣානස්ස වසෙන වුත්තං. වෙහප්ඵලෙසු වා පඨමජ්ඣානභූමිආදීසු විය තිණ්ණං බ්‍රහ්මලොකානං අභාවතො එත්තකමෙව ආයුප්පමාණං. තස්මා එවං වුත්තං. บทว่า Dve kappā แม้ในคำนี้ ทุติยฌานก็มี 3 ระดับตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ในบรรดาทุติยฌานเหล่านั้น สำหรับพรหมที่บังเกิดด้วยทุติยฌานอย่างประณีต มีอายุประมาณ 8 กัป, อย่างกลาง 4 กัป, อย่างเลว 2 กัป. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงระดับเหล่านั้น. บทว่า Cattāro kappā ในคำนี้ พึงทราบอรรถโดยนำคำที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า 'กัปหนึ่ง, สองกัป' มาประกอบด้วย. อนึ่ง คำว่า กัป เป็นชื่อของตัวคูณด้วย เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในคำนี้ว่า กัปหนึ่ง, สองกัป, สี่กัป. อธิบายว่า กัปที่กล่าวไว้ในตอนแรกนั้น เมื่อนับ 2 ครั้ง ด้วยการคูณ 1 ครั้ง ก็เป็น 2 กัป, คูณครั้งที่ 2 ก็เป็น 4 กัป, และกัปทั้ง 4 นั้น เมื่อคูณด้วยตัวคูณ 4 เหล่านี้ คือ คูณครั้งที่ 1 เป็น 8 กัป, ครั้งที่ 2 เป็น 16 กัป, ครั้งที่ 3 เป็น 32 กัป, ครั้งที่ 4 เป็น 64 กัป. ด้วยเหตุนี้ ในที่นี้พึงทราบว่า ทรงถือเอา 64 กัป ด้วยอำนาจแห่งฌานอย่างประณีต. บทว่า Pañca kappasatānīti นี้ ตรัสด้วยอำนาจแห่งอุปปัตติฌานอย่างประณีตเท่านั้น. หรือว่า ในชั้นเวหัปผลา เพราะไม่มีพรหมโลก 3 ชั้นเหมือนอย่างในชั้นปฐมฌานภูมิเป็นต้น อายุประมาณจึงมีเพียงเท่านี้. เพราะฉะนั้น จึงตรัสไว้อย่างนี้. 4. දුතියනානාකරණසුත්තවණ්ණනා ๔. การพรรณนาทุติยน่านากรณสูตร 124. චතුත්ථෙ [Pg.333] රූපමෙව රූපගතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අනිච්චතොතිආදීසු හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චතො, ආබාධට්ඨෙන රොගතො, අන්තො පදුස්සනට්ඨෙන ගණ්ඩතො, අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ලතො, සදුක්ඛට්ඨෙන අඝතො, සම්පීළනට්ඨෙන ආබාධතො, අවිධෙය්‍යට්ඨෙන පරතො, පලුජ්ජනට්ඨෙන පලොකතො, නිස්සත්තට්ඨෙන සුඤ්ඤතො, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තතො. එත්ථ ච ‘‘අනිච්චතො පලොකතො’’ති ද්වීහි පදෙහි අනිච්චලක්ඛණං කථිතං, ‘‘සුඤ්ඤතො අනත්තතො’’ති ද්වීහි අනත්තලක්ඛණං, සෙසෙහි දුක්ඛලක්ඛණං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. සමනුපස්සතීති ඤාණෙන පස්සති. එවං පඤ්චක්ඛන්ධෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පස්සන්තො තයො මග්ගෙ තීණි ඵලානි සච්ඡිකරොති. සුද්ධාවාසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති තත්ථ ඨිතො චතුත්ථජ්ඣානං භාවෙත්වා උපපජ්ජති. ๑๒๔. ในสูตรที่ 4 บทว่า rūpameva rūpagataṃ หมายถึงรูปนั่นเอง. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในบทว่า Aniccatoti เป็นต้น ชื่อว่า 'โดยความเป็นของไม่เที่ยง' เพราะอรรถว่ามีแล้วก็ไม่มี, ชื่อว่า 'โดยความเป็นโรค' เพราะอรรถว่าเป็นสิ่งที่เสียดแทง, ชื่อว่า 'โดยความเป็นหัวฝี' เพราะอรรถว่าเน่าใน, ชื่อว่า 'โดยความเป็นลูกศร' เพราะอรรถว่าเสียบเข้าไป, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของลำบาก' เพราะอรรถว่าประกอบด้วยทุกข์, ชื่อว่า 'โดยความเป็นอาพาธ' เพราะอรรถว่าเบียดเบียน, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของผู้อื่น' เพราะอรรถว่าไม่อยู่ในอำนาจ, ชื่อว่า 'โดยความผุพัง' เพราะอรรถว่าแตกสลายไป, ชื่อว่า 'โดยความเป็นของว่างเปล่า' เพราะอรรถว่าไม่ใช่สัตว์, ชื่อว่า 'โดยความเป็นอนัตตา' เพราะอรรถว่าไม่เป็นไปตามความปรารถนา. ในบรรดาบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วย 2 บทคือ 'aniccatoti palokato' ทรงกล่าวถึงอนิจจลักษณะ, ด้วย 2 บทคือ 'suññato anattato' ทรงกล่าวถึงอนัตตลักษณะ, ด้วยบทที่เหลือ ทรงกล่าวถึงทุกขลักษณะ. บทว่า Samanupassatīti ความว่า ย่อมเห็นด้วยญาณ. บุคคลเมื่อพิจารณาเห็นขันธ์ 5 โดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์อย่างนี้ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งมรรค 3 ผล 3. บทว่า Suddhāvāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti ความว่า ตั้งอยู่ในภพนั้น เจริญจตุตถฌานแล้วจึงบังเกิด. 5-6. මෙත්තාසුත්තද්වයවණ්ණනා ๕-๖. การพรรณนาเมตตสูตรทั้งสอง 125-126. පඤ්චමෙ පඨමජ්ඣානවසෙන මෙත්තා, දුතියාදිවසෙන කරුණාදයො දස්සිතා. ඡට්ඨං චතුත්ථෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ๑๒๕-๑๒๖. ในสูตรที่ ๕ ทรงแสดงเมตตาด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน ทรงแสดงกรุณาเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งทุติยฌานเป็นต้น. สูตรที่ ๖ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรที่ ๔ นั่นเทียว. 7. පඨමතථාගතඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาปฐมตถาคตอัจฉริยสูตร 127. සත්තමෙ පාතුභාවාති පාතුභාවෙන. කුච්ඡිං ඔක්කමතීති එත්ථ කුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොතීති අත්ථො. ඔක්කන්තෙ හි තස්මිං එවං හොති, න ඔක්කමමානෙ. අප්පමාණොති වුඩ්ඪිප්පමාණො, විපුලොති අත්ථො. උළාරොති තස්සෙව වෙවචනං. දෙවානං දෙවානුභාවන්ති එත්ථ දෙවානං අයමානුභාවො – නිවත්ථවත්ථස්ස පභා ද්වාදස යොජනානි ඵරති, තථා සරීරස්ස, තථා විමානස්ස, තං අතික්කමිත්වාති අත්ථො. ලොකන්තරිකාති තිණ්ණං තිණ්ණං චක්කවාළානං අන්තරා එකෙකො ලොකන්තරිකො හොති, තිණ්ණං සකටචක්කානං පත්තානං වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආහච්ච ඨපිතානං මජ්ඣෙ ඔකාසො විය. සො පන ලොකන්තරිකනිරයො පරිමාණතො අට්ඨයොජනසහස්සප්පමාණො හොති. අඝාති [Pg.334] නිච්චවිවටා. අසංවුතාති හෙට්ඨාපි අප්පතිට්ඨා. අන්ධකාරාති තමභූතා. අන්ධකාරතිමිසාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණතො අන්ධභාවකරණතිමිසාය සමන්නාගතා. තත්ථ කිර චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න ජායති. එවංමහිද්ධිකානන්ති චන්දිමසූරියා කිර එකප්පහාරෙනෙව තීසු දීපෙසු පඤ්ඤායන්ති, එවංමහිද්ධිකා. එකෙකාය දිසාය නව නව යොජනසතසහස්සානි අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකං දස්සෙන්ති, එවංමහානුභාවා. ආභා නානුභොන්තීති පභා නප්පහොන්ති. තෙ කිර චක්කවාළපබ්බතස්ස වෙමජ්ඣෙන චරන්ති චක්කවාළපබ්බතඤ්ච අතික්කමිත්වා ලොකන්තරනිරයා. තස්මා තෙසං තත්ථ ආභා නප්පහොන්ති. ๑๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปาตุภาวา ความว่า เพราะการปรากฏ. ในบทว่า กุจฺฉึ โอกฺกมติ นี้ มีความว่า เสด็จลงสู่พระครรภ์แล้ว. ความจริง เมื่อพระโพธิสัตว์นั้นเสด็จลงสู่พระครรภ์แล้วจึงเป็นเช่นนี้, ไม่ใช่ขณะกำลังเสด็จลง. บทว่า อปฺปมาโณ ความว่า มีประมาณคือความเจริญ หมายความว่า ไพบูลย์. บทว่า อุฬาโร เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ในบทว่า เทวานํ เทวานุภาวํ นี้ มีความว่า อานุภาพของทวยเทพเป็นดังนี้คือ รัศมีแห่งผ้าที่ทรงนุ่งห่มแผ่ไป ๑๒ โยชน์, รัศมีแห่งพระวรกายก็เช่นนั้น, รัศมีแห่งวิมานก็เช่นนั้น, (แสงสว่างนั้น) ก้าวล่วงแสงสว่างนั้นไป. บทว่า โลกนฺตริกา ความว่า ในระหว่างจักรวาล ๓ แห่ง ๓ แห่ง มีโลกกันตริกนรก ๑ แห่ง เปรียบเหมือนช่องว่างในท่ามกลางแห่งจักรเกวียน ๓ อัน หรือภาชนะ ๓ ใบ ที่วางกระทบกันและกัน. ก็โลกกันตริกนรกนั้น โดยประมาณ มีประมาณ ๘,๐๐๐ โยชน์. บทว่า อฆา ความว่า เปิดอยู่เป็นนิตย์. บทว่า อสํวุตา ความว่า แม้เบื้องล่างก็ไม่มีที่ตั้ง. บทว่า อนฺธการา ความว่า เป็นความมืด. บทว่า อนฺธการติมิสา ความว่า ประกอบด้วยความมืดมิดที่ทำให้บอด เพราะห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. ได้ยินว่า ในโลกกันตริกนรกนั้น จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิด. บทว่า เอวํมหิทฺธิกานํ ความว่า ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมปรากฏในทวีป ๓ ทวีปโดยพร้อมเพรียงกันทีเดียว, มีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้. (พระจันทร์และพระอาทิตย์) กำจัดความมืดแล้วแสดงแสงสว่างไปได้ ๙ แสนโยชน์ ๙ แสนโยชน์ในแต่ละทิศ, มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้. บทว่า อาภา นานุโภนฺติ ความว่า รัศมีทั้งหลายย่อมไม่สามารถ (ที่จะส่องสว่างได้). ได้ยินว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นโคจรไปในท่ามกลางแห่งภูเขาจักรวาล และโลกกันตริกนรกทั้งหลายมีอยู่โดยก้าวล่วงภูเขาจักรวาลไป. เพราะเหตุนั้น รัศมีของพระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นจึงไม่สามารถ (ส่องสว่าง) ในโลกกันตริกนรกนั้นได้. යෙපි තත්ථ සත්තාති යෙපි තස්මිං ලොකන්තරමහානිරයෙ සත්තා උපපන්නා. කිං පන කම්මං කත්වා තත්ථ උප්පජ්ජන්තීති? භාරියං දාරුණං මාතාපිතූනං ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණානඤ්ච උපරි අපරාධං, අඤ්ඤඤ්ච දිවසෙ දිවසෙ පාණවධාදිසාහසිකකම්මං කත්වා උප්පජ්ජන්ති තම්බපණ්ණිදීපෙ අභයචොරනාගචොරාදයො විය. තෙසං අත්තභාවො තිගාවුතිකො හොති, වග්ගුලීනං විය දීඝනඛා හොන්ති. තෙ රුක්ඛෙ වග්ගුලියො විය නඛෙහි චක්කවාළපබ්බතපාදෙ ලග්ගන්ති. යදා සංසප්පන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාසගතා හොන්ති, අථ ‘‘භක්ඛො නො ලද්ධො’’ති මඤ්ඤමානා තත්ථ බ්‍යාවටා විපරිවත්තිත්වා ලොකසන්ධාරකඋදකෙ පතන්ති, වාතෙ පහරන්තෙපි මධුකඵලානි විය ඡිජ්ජිත්වා උදකෙ පතන්ති, පතිතමත්තාව අච්චන්තඛාරෙ උදකෙ පිට්ඨපිණ්ඩි විය විලීයන්ති. අඤ්ඤෙපි කිර භො සන්ති සත්තාති භො යථා මයං මහාදුක්ඛං අනුභවාම, එවං අඤ්ඤෙපි කිර සත්තා ඉදං දුක්ඛං අනුභවනත්ථාය ඉධූපපන්නාති තංදිවසං පස්සන්ති. අයං පන ඔභාසො එකයාගුපානමත්තම්පි න තිට්ඨති. යාවතා නිද්දායිත්වා පබුද්ධො ආරම්මණං විභාවෙති, තත්තකං කාලං හොති. දීඝභාණකා පන ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තමෙව විජ්ජුඔභාසො විය නිච්ඡරිත්වා කිං ඉදන්ති භණන්තානංයෙව අන්තරධායතී’’ති වදන්ති. บทว่า เยปิ ตตฺถ สตฺตา ความว่า สัตว์เหล่าใดบังเกิดในโลกกันตริกมหานรกนั้น. (ถามว่า) ก็สัตว์เหล่านั้นทำกรรมอะไรจึงบังเกิดในนรกนั้น? (ตอบว่า) สัตว์เหล่านั้นทำความผิดอันหนักและทารุณต่อมารดาบิดาและต่อสมณพราหมณ์ผู้มีธรรม และทำกรรมอันหยาบช้ามีการฆ่าสัตว์เป็นต้นในทุกๆ วัน แล้วจึงบังเกิด (ในนรกนั้น) เปรียบเหมือนอภัยโจรและนาคโจรเป็นต้นในเกาะตัมพปัณณิ. อัตภาพของสัตว์นรกเหล่านั้นสูง ๓ คาวุต, มีเล็บยาวเหมือนเล็บของค้างคาว. สัตว์นรกเหล่านั้นใช้เล็บเกาะอยู่ที่เชิงเขาจักรวาลเหมือนค้างคาวเกาะอยู่บนต้นไม้. เมื่อสัตว์นรกเหล่านั้นเลื้อยคลานไป ตกไปอยู่ในระยะมือของกันและกัน, ขณะนั้นก็สำคัญว่า "เราได้อาหารแล้ว" จึงขวนขวายในกันและกัน พลิกตัวตกลงไปในน้ำรองโลก. แม้เมื่อลมพัดต้อง ก็ขาดตกลงไปในน้ำเหมือนผลมะพลับ. พอตกลงไปเท่านั้น ก็สลายไปในน้ำที่มีรสเค็มจัดเหมือนก้อนแป้ง. บทว่า อญฺเญปิ กิร โภ สนฺติ สตฺตา ความว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ, เหมือนอย่างที่พวกเราเสวยทุกข์ใหญ่หลวง, ได้ยินว่า สัตว์เหล่าอื่นก็บังเกิดในที่นี้เพื่อเสวยทุกข์นี้เหมือนกัน" ในวันนั้น สัตว์นรกเหล่านั้นย่อมเห็นดังนี้. ก็แสงสว่างนี้ย่อมไม่ตั้งอยู่แม้ชั่วเวลาดื่มข้าวต้มครั้งหนึ่ง. แสงสว่างนั้นมีอยู่เพียงชั่วเวลาที่คนหลับแล้วตื่นขึ้นมาระลึกถึงอารมณ์ได้. ส่วนพระทีฆภาณกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "แสงสว่างนั้นเปล่งออกมาชั่วลัดนิ้วมือเดียวเหมือนแสงฟ้าแลบ แล้วก็หายไปในขณะที่สัตว์นรกเหล่านั้นกำลังพูดกันว่า 'นี่อะไรกัน' นั่นเทียว". 8. දුතියතථාගතඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาทุติยตถาคตอัจฉริยสูตร 128. අට්ඨමෙ තණ්හාදිට්ඨීහි අල්ලීයිතබ්බට්ඨෙන ආලයොති පඤ්ච කාමගුණා, සකලමෙව වා වට්ටං. ආරමන්ති එත්ථාති ආරාමො, ආලයො ආරාමො එතිස්සාති ආලයාරාමා. ආලයෙ රතාති ආලයරතා[Pg.335]. ආලයෙ සම්මුදිතාති ආලයසම්මුදිතා. අනාලයෙ ධම්මෙති ආලයපටිපක්ඛෙ විවට්ටූපනිස්සිතෙ අරියධම්මෙ. සුස්සූසතීති සොතුකාමො හොති. සොතං ඔදහතීති සොතං ඨපෙති. අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙතීති ආජානනත්ථාය චිත්තං පච්චුපට්ඨපෙති. මානොති මඤ්ඤනා, මඤ්ඤිතබ්බට්ඨෙන වා සකලං වට්ටමෙව. මානවිනයෙ ධම්මෙති මානවිනයධම්මෙ. උපසමපටිපක්ඛො අනුපසමො, අනුපසන්තට්ඨෙන වා වට්ටමෙව අනුපසමො නාම. ඔපසමිකෙති උපසමකරෙ විවට්ටූපනිස්සිතෙ. අවිජ්ජාය ගතා සමන්නාගතාති අවිජ්ජාගතා. අවිජ්ජණ්ඩකොසෙන පරියොනද්ධත්තා අණ්ඩං විය භූතාති අණ්ඩභූතා. සමන්තතො ඔනද්ධාති පරියොනද්ධා. අවිජ්ජාවිනයෙති අවිජ්ජාවිනයො වුච්චති අරහත්තං, තංනිස්සිතෙ ධම්මෙ දෙසියමානෙති අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චතූසු ඨානෙසු වට්ටං, චතූසු විවට්ටං කථිතං. ๑๒๘. ในสูตรที่ ๘ กามคุณ ๕ ชื่อว่า อาลัย เพราะเป็นที่อันตัณหาและทิฏฐิพึงข้องอยู่, หรือวัฏฏะทั้งหมดนั่นเทียว (ชื่อว่าอาลัย). สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีในอารมณ์นั้น เหตุนั้น อารมณ์นั้นชื่อว่า อาราม, สัตว์นี้มีอาลัยเป็นที่มายินดี เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยารามา. ยินดีแล้วในอาลัย เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยรตา. บันเทิงแล้วในอาลัย เหตุนั้น จึงชื่อว่า อาลยสัมมุทิตา. บทว่า อนาลเย ธมฺเม ความว่า ในอริยธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออาลัย เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ. บทว่า สุสฺสูสติ ความว่า ย่อมเป็นผู้ใคร่เพื่อจะฟัง. บทว่า โสตํ โอทหติ ความว่า ย่อมตั้งโสตะไว้. บทว่า อญฺญาย จิตฺตํ อุปฏฺฐเปติ ความว่า ย่อมน้อมจิตเข้าไปเพื่อจะรู้. บทว่า มาโน ความว่า ความสำคัญมั่นหมาย, หรือวัฏฏะทั้งหมดนั่นเทียว (ชื่อว่ามานะ) เพราะเป็นสภาวะที่พึงสำคัญมั่นหมาย. บทว่า มานวินเย ธมฺเม ความว่า ในธรรมเป็นเครื่องกำจัดมานะ. ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความสงบ ชื่อว่า อนุปสโม, หรือวัฏฏะนั่นเทียวชื่อว่า อนุปสโม เพราะเป็นสภาวะที่ไม่สงบ. บทว่า โอปสมิเก ความว่า ในธรรมที่กระทำความสงบ เป็นที่อาศัยแห่งวิวัฏฏะ. บทว่า อวิชฺชาคตา ความว่า ไปแล้วคือประกอบแล้วด้วยอวิชชา. บทว่า อณฺฑภูตา ความว่า เป็นเหมือนฟองไข่ เพราะถูกเปลือกไข่คืออวิชชารึงรัดไว้. บทว่า ปริโยนทฺธา ความว่า ถูกรึงรัดไว้โดยรอบ. ในบทว่า อวิชฺชาวินเย นี้ อรหัตตผลเรียกว่า อวิชชาวินัย, มีความว่า เมื่อทรงแสดงธรรมที่อาศัยอรหัตตผลนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะไว้ใน ๔ สถาน, ตรัสวิวัฏฏะไว้ใน ๔ สถาน. 9. ආනන්දඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอานันทอัจฉริยสูตร 129. නවමෙ භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනායාති යෙ භගවන්තං පස්සිතුකාමා ථෙරං උපසඞ්කමන්ති, යෙ වා ‘‘ආයස්මා කිරානන්දො සමන්තපාසාදිකො අභිරූපො දස්සනීයො බහුස්සුතො සඞ්ඝසොභනො’’ති ථෙරස්ස ගුණෙ සුත්වා ආගච්ඡන්ති, තෙ සන්ධාය ‘‘භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමතී’’ති වුත්තං. එස නයො සබ්බත්ථ. අත්තමනාති ‘‘සවනෙන නො දස්සනං සමෙතී’’ති සකමනා තුට්ඨචිත්තා. ධම්මන්ති ‘‘කච්චි, ආවුසො, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි යොනිසොමනසිකාරකම්මං කරොථ, ආචරියුපජ්ඣායවත්තං පූරෙථා’’ති එවරූපං පටිසන්ථාරධම්මං. තත්ථ භික්ඛුනීසු ‘‘කච්චි, භගිනියො, අට්ඨ ගරුධම්මෙ සමාදාය වත්තථා’’ති ඉදම්පි නානාකරණං හොති. උපාසකෙසු ‘‘ස්වාගතං, උපාසක, න තෙ කිඤ්චි සීසං වා අඞ්ගං වා රුජ්ජති, අරොගා තෙ පුත්තභාතරො’’ති න එවං පටිසන්ථාරං කරොති, එවං පන කරොති – ‘‘කථං, උපාසකා, තීණි සරණානි පඤ්ච සීලානි රක්ඛථ, මාසස්ස අට්ඨ උපොසථෙ කරොථ, මාතාපිතූනං උපට්ඨානවත්තං පූරෙථ, ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණෙ පටිජග්ගථා’’ති. උපාසිකාසුපි එසෙව නයො. ๑๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า `ภิกฺขุปริสา อานนฺทํ ทสฺสนาย` ความว่า ภิกษุเหล่าใดผู้ใคร่จะเฝ้าพระผู้มีพระภาค เข้าไปหาพระเถระ หรือภิกษุเหล่าใดฟังคุณของพระเถระว่า "ได้ยินว่า ท่านพระอานนท์น่าเลื่อมใสโดยรอบ รูปงาม น่าดู เป็นพหูสูต เป็นผู้ยังสงฆ์ให้งาม" แล้วมา ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุเหล่านั้นว่า "บริษัทภิกษุเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบ" นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง บทว่า `อตฺตมนา` คือ มีใจเป็นของตน มีจิตยินดีว่า "การเห็นของเราสมกับการได้ฟัง" บทว่า `ธมฺมํ` คือ ธรรมคือปฏิสันถารมีรูปอย่างนี้ว่า "ผู้มีอายุ ท่านสบายดีหรือ ยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ท่านทำกรรมคือการมนสิการโดยแยบคายอยู่หรือ ท่านทำอาจริยวัตรและอุปัชฌายวัตรให้บริบูรณ์อยู่หรือ" ในภิกษุณีเหล่านั้น การกระทำความต่างนี้ก็มีอยู่ว่า "น้องหญิงทั้งหลาย ท่านสมาทานประพฤติครุธรรม ๘ ประการอยู่หรือ" ในอุบาสกทั้งหลาย ท่านไม่ทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "อุบาสก ท่านมาดีแล้ว ศีรษะหรืออวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของท่านไม่เจ็บป่วยหรือ บุตรและน้องชายของท่านไม่มีโรคหรือ" แต่ท่านทำอย่างนี้ว่า "อุบาสกทั้งหลาย ท่านรักษาสรณะ ๓ และศีล ๕ อยู่หรือ ท่านทำอุโบสถ ๘ ครั้งต่อเดือนอยู่หรือ ท่านทำวัตรปฏิบัติในมารดาบิดาให้บริบูรณ์อยู่หรือ ท่านบำรุงสมณพราหมณ์ผู้มีธรรมอยู่หรือ" แม้ในอุบาสิกาทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน 10. චක්කවත්තිඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาจักกวัตติอัจฉริยสูตร 130. දසමෙ ඛත්තියපරිසාති අභිසිත්තා අනභිසිත්තා ච ඛත්තියා. තෙ හි කිර ‘‘රාජා චක්කවත්තී නාම අභිරූපො පාසාදිකො හොති, ආකාසෙන [Pg.336] විචරන්තො රජ්ජං අනුසාසති, ධම්මිකො ධම්මරාජා’’ති තස්ස ගුණකථං සුත්වා සවනෙන දස්සනම්හි සමෙන්තෙ අත්තමනා හොන්ති. භාසතීති ‘‘කථං, තාතා, රාජධම්මං පූරෙථ, පවෙණිං රක්ඛථා’’ති පටිසන්ථාරං කරොති. බ්‍රාහ්මණෙසු පන ‘‘කථඤ්ච, ආචරියා, මන්තෙ වාචෙථ, අන්තෙවාසිකා මන්තෙ ගණ්හන්ති, දක්ඛිණං වා වත්ථානි වා සීලං වා ලභථා’’ති එවං පටිසන්ථාරං කරොති. ගහපතීසු ‘‘කථං, තාතා, න වො රාජකුලතො දණ්ඩෙන වා බන්ධනෙන වා පීළා අත්ථි, සම්මා දෙවො ධාරං අනුප්පවෙච්ඡති, සස්සානි සම්පජ්ජන්තී’’ති එවං පටිසන්ථාරං කරොති. සමණෙසු ‘‘කථං, භන්තෙ, කච්චි පබ්බජිතපරික්ඛාරා සුලභා, සමණධම්මෙ නප්පමජ්ජථා’’ති එවං පටිසන්ථාරං කරොතීති. ๑๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `ขตฺติยปริสา` คือ กษัตริย์ทั้งที่ได้รับอภิเษกแล้วและยังไม่ได้รับอภิเษก. ได้ยินว่า กษัตริย์เหล่านั้นฟังคำพรรณนาคุณของพระเจ้าจักรพรรดินั้นว่า "พระราชาผู้ชื่อว่าจักรพรรดิ ย่อมมีรูปงาม น่าเลื่อมใส เสด็จเที่ยวไปในอากาศ ทรงสั่งสอนราชสมบัติ เป็นธรรมิกราช" เมื่อการเห็นสมกับการได้ฟัง ก็ย่อมมีใจเป็นของตน (พอใจ). บทว่า `ภาสติ` คือ ทรงทำปฏิสันถารว่า "พ่อทั้งหลาย ท่านทำราชธรรมให้บริบูรณ์อยู่หรือ ท่านรักษาประเพณีอยู่หรือ". ส่วนในพราหมณ์ทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "ท่านอาจารย์ทั้งหลาย ท่านสวดมนต์อยู่หรือ อันเตวาสิกเรียนมนต์อยู่หรือ ท่านได้ทักษิณา หรือผ้า หรือศีลอยู่หรือ". ในคหบดีทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "พ่อทั้งหลาย การเบียดเบียนจากราชสกุลด้วยทัณฑกรรม หรือด้วยการจองจำ ไม่มีแก่ท่านทั้งหลายหรือ ฝนย่อมตกต้องตามฤดูกาลดีหรือ ข้าวกล้าย่อมบริบูรณ์ดีหรือ". ในสมณะทั้งหลาย ทรงทำปฏิสันถารอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ บริขารของบรรพชิตหาได้ง่ายอยู่หรือ ท่านไม่ประมาทในสมณธรรมอยู่หรือ". භයවග්ගො තතියො. ภยวรรคที่ ๓ (14) 4. පුග්ගලවග්ගො (๑๔) ๔. ปุคคลวรรค 1. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสังโยชนสูตร 131. චතුත්ථස්ස පඨමෙ උපපත්තිපටිලාභියානීති යෙහි අනන්තරා උපපත්තිං පටිලභති. භවපටිලාභියානීති උපපත්තිභවස්ස පටිලාභාය පච්චයානි. සකදාගාමිස්සාති ඉදං අප්පහීනසංයොජනෙසු අරියෙසු උත්තමකොටියා ගහිතං. යස්මා පන අන්තරාපරිනිබ්බායිස්ස අන්තරා උපපත්ති නත්ථි, යං පන සො තත්ථ ඣානං සමාපජ්ජති, තං කුසලත්තා ‘‘උපපත්තිභවස්ස පච්චයො’’ තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තස්මාස්ස ‘‘උපපත්තිපටිලාභියානි සංයොජනානි පහීනානි, භවපටිලාභියානි සංයොජනානි අප්පහීනානී’’ති වුත්තං. ඔරම්භාගියෙසු ච අප්පහීනං උපාදාය සකදාගාමිස්ස අවිසෙසෙන ‘‘ඔරම්භාගියානි සංයොජනානි අප්පහීනානී’’ති වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ๑๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า `อุปปตฺติปฏิลาภิยานิ` คือ สังโยชน์เหล่าใดที่บุคคลย่อมได้อุบัติในลำดับถัดไป. บทว่า `ภวปฏิลาภิยานิ` คือ เป็นปัจจัยเพื่อการได้ซึ่งอุปปัตติภพ. คำว่า `สกทาคามิสฺส` นี้ ท่านถือเอาโดยส่วนอันสูงสุดในพระอริยบุคคลผู้มีสังโยชน์ที่ยังละไม่ได้. ก็เพราะว่า อันตราปรินิพพายีบุคคลย่อมอุบัติในระหว่างไม่มี, ส่วนฌานใดที่บุคคลนั้นเข้าในภพนั้น ฌานนั้นเพราะเป็นกุศล จึงนับได้ว่าเป็น "ปัจจัยแห่งอุปปัตติภพ" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงบุคคลนั้นว่า "สังโยชน์ที่เป็นเหตุให้ได้อุบัติ ท่านละได้แล้ว, สังโยชน์ที่เป็นเหตุให้ได้ภพ ท่านยังละไม่ได้". และในโอรัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย ท่านอาศัยสังโยชน์ที่ยังละไม่ได้ของพระสกทาคามี จึงกล่าวโดยไม่เจาะจงว่า "โอรัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย ท่านยังละไม่ได้". เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ชัดเจนอยู่แล้ว. 2. පටිභානසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปฏิภาณสูตร 132. දුතියෙ යුත්තප්පටිභානො නො මුත්තප්පටිභානොති පඤ්හං කථෙන්තො යුත්තමෙව කථෙති, සීඝං පන න කථෙති, සණිකමෙව කථෙතීති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි. ๑๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า `ยุตฺตปฏิภาโน โน มุตฺตปฏิภาโน` ความว่า เมื่อกล่าวแก้ปัญหา ย่อมกล่าวแต่สิ่งที่สมควรเท่านั้น แต่ไม่กล่าวเร็ว กล่าวช้าๆ เท่านั้น. พึงทราบทุกบทโดยนัยนี้. 3. උග්ඝටිතඤ්ඤූසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอุคฆฏิตัญญูสูตร 133. තතියෙ [Pg.337] චතුන්නම්පි පුග්ගලානං ඉමිනා සුත්තෙන විසෙසො වෙදිතබ්බො – ๑๓๓. ในสูตรที่ ๓ พึงทราบความแตกต่างของบุคคลทั้ง ๔ ด้วยสูตรนี้ ดังนี้ – ‘‘කතමො ච පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ, යස්ස පුග්ගලස්ස සහ උදාහටවෙලාය ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ. කතමො ච පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ, යස්ස පුග්ගලස්ස විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ. කතමො ච පුග්ගලො නෙය්‍යො, යස්ස පුග්ගලස්ස උද්දෙසතො පරිපුච්ඡතො යොනිසොමනසිකරොතො කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො නෙය්‍යො. කතමො ච පුග්ගලො පදපරමො, යස්ස පුග්ගලස්ස බහුම්පි සුණතො බහුම්පි භණතො බහුම්පි ධාරයතො බහුම්පි වාචයතො න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො පදපරමො’’ති (පු. ප. 148-151). "บุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญูเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมพร้อมกับเวลาที่ยกขึ้นแสดง, บุคคลนี้เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู. บุคคลผู้เป็นวิปัญจิตัญญูเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมเมื่อท่านจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร, บุคคลนี้เรียกว่า วิปัญจิตัญญู. บุคคลผู้เป็นเนยยะเป็นไฉน? บุคคลใดบรรลุธรรมโดยลำดับ จากการเรียนหัวข้อ จากการสอบถาม จากการมนสิการโดยแยบคาย จากการเสพ การคบ การเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตร, บุคคลนี้เรียกว่า เนยยะ. บุคคลผู้เป็นปทปรมะเป็นไฉน? บุคคลใด แม้ฟังมาก แม้กล่าวมาก แม้ทรงจำไว้มาก แม้สาธยายมาก ก็ไม่บรรลุธรรมในชาตินั้น, บุคคลนี้เรียกว่า ปทปรมะ" (ปุ. ป. ๑๔๘-๑๕๑). 4. උට්ඨානඵලසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอุฏฐานผลสูตร 134. චතුත්ථෙ උට්ඨානවීරියෙනෙව දිවසං වීතිනාමෙත්වා තස්ස නිස්සන්දඵලමත්තං කිඤ්චිදෙව ලභිත්වා ජීවිකං කප්පෙති, තං පන උට්ඨානං ආගම්ම කිඤ්චි පුඤ්ඤඵලං නප්පටිලභති, අයං උට්ඨානඵලූපජීවී න කම්මඵලූපජීවී නාම. චාතුමහාරාජිකෙ පන දෙවෙ ආදිං කත්වා සබ්බෙපි දෙවා උට්ඨානවීරියෙන විනා පුඤ්ඤඵලස්සෙව උපජීවනතො කම්මඵලූපජීවිනො න උට්ඨානඵලූපජීවිනො නාම. රාජරාජමහාමත්තාදයො උට්ඨානඵලූපජීවිනො ච කම්මඵලූපජීවිනො ච. නෙරයිකසත්තා නෙව උට්ඨානඵලූපජීවිනො න කම්මඵලූපජීවිනො. ඉමස්මිං සුත්තෙ පුඤ්ඤඵලමෙව කම්මඵලන්ති අධිප්පෙතං, තඤ්ච තෙසං නත්ථි. ๑๓๔. ในสูตรที่ ๔ บุคคลยังชีพอยู่ได้ด้วยการยังวันให้ล่วงไปด้วยความเพียรคือความขยันหมั่นเพียรเท่านั้น แล้วได้เพียงผลสืบเนื่องของความขยันหมั่นเพียรนั้นบางอย่าง แต่เขาอาศัยความขยันหมั่นเพียรนั้นแล้ว ย่อมไม่ได้ผลบุญอะไรเลย, บุคคลนี้ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร ไม่ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. ส่วนเทพทั้งปวงตั้งแต่ท้าวจาตุมหาราชเป็นต้นไป เพราะเลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญเท่านั้น ปราศจากความเพียรคือความขยันหมั่นเพียร จึงชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม ไม่ชื่อว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร. พระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น เป็นทั้งผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร และเป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. สัตว์นรกทั้งหลาย ไม่เป็นทั้งผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความขยันหมั่นเพียร และไม่เป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งกรรม. ในสูตรนี้ ท่านประสงค์เอาผลแห่งบุญเท่านั้นว่าเป็นผลแห่งกรรม และผลแห่งบุญนั้นไม่มีแก่สัตว์นรกเหล่านั้น. 5. සාවජ්ජසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาสาวัชชสูตร 135. පඤ්චමෙ පඨමො අන්ධබාලපුථුජ්ජනො, දුතියො අන්තරන්තරා කුසලකාරකො ලොකියපුථුජ්ජනො, තතියො සොතාපන්නො, සකදාගාමිඅනාගාමිනොපි [Pg.338] එතෙනෙව සඞ්ගහිතා. චතුත්ථො ඛීණාසවො. සො හි එකන්තෙනෙව අනවජ්ජො. ๑๓๕. ในสูตรที่ ๕ บุคคลที่ ๑ คืออันธพาลปุถุชน, บุคคลที่ ๒ คือโลกิยปุถุชนผู้ทำกุศลในระหว่างๆ, บุคคลที่ ๓ คือพระโสดาบัน, แม้พระสกทาคามีและพระอนาคามีก็สงเคราะห์เข้าด้วยพระโสดาบันนี้แหละ. บุคคลที่ ๔ คือพระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นเป็นผู้ไม่มีโทษโดยส่วนเดียวแท้. 6-7. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๗. อรรถกถาสีลสูตรเป็นต้น 136-137. ඡට්ඨෙ පඨමො ලොකියමහාජනො, දුතියො සුක්ඛවිපස්සකො සොතාපන්නො ච සකදාගාමී ච, තතියො අනාගාමී. සො හි යස්මා තඞ්ඛණිකම්පි උපපත්තිනිමිත්තකං ඣානං පටිලභතියෙව, තස්මා සුක්ඛවිපස්සකොපි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරීයෙව. චතුත්ථො ඛීණාසවොයෙව. සො හි සබ්බෙසං සීලාදිපච්චනීකානං පහීනත්තා සබ්බත්ථ පරිපූරකාරී නාම. සත්තමෙපි ඡට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව පුග්ගලපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. ๑๓๖-๑๓๗. ในสูตรที่ ๖ บุคคลที่ ๑ คือโลกิยมหาชน, บุคคลที่ ๒ คือพระโสดาบันและพระสกทาคามีผู้เป็นสุกขวิปัสสก, บุคคลที่ ๓ คือพระอนาคามี. จริงอยู่ เพราะเหตุที่พระอนาคามีนั้นย่อมได้แม้ซึ่งฌานอันเป็นนิมิตแห่งอุบัติในขณะนั้นนั่นเทียว ฉะนั้น แม้พระอนาคามีผู้เป็นสุกขวิปัสสก ก็เป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในสมาธิได้นั่นเทียว. บุคคลที่ ๔ คือพระขีณาสพเท่านั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นชื่อว่าเป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในทุกสถาน เพราะละปฏิปักษ์แห่งศีลเป็นต้นได้ทั้งหมด. แม้ในสูตรที่ ๗ พึงทราบการกำหนดบุคคลโดยนัยที่กล่าวแล้วในสูตรที่ ๖ นั่นเทียว. 8. නිකට්ඨසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถานิกัฏฐสูตร 138. අට්ඨමෙ නිකට්ඨකායොති නිග්ගතකායො. අනිකට්ඨචිත්තොති අනුපවිට්ඨචිත්තො. කායෙනෙව ගාමතො නික්ඛන්තො, චිත්තෙන අරඤ්ඤෙ වසන්තොපි ගාමමෙව පවිට්ඨොති වුත්තං හොති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า นิกฺกฏฺฐกาโย คือ ผู้มีกายออกไปแล้ว. บทว่า อนิกฺกฏฺฐจิตฺโต คือ ผู้มีจิตเข้าไปแล้ว. มีความว่า เป็นผู้ออกจากบ้านด้วยกายเท่านั้น แม้อยู่ในป่าด้วยจิต ก็ชื่อว่าเข้าไปสู่บ้านนั่นเอง. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้. 9. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาธรรมกถิกสูตร 139. නවමෙ අසහිතන්ති අත්ථෙන අසංයුත්තං. න කුසලා හොතීති න ඡෙකා හොති. සහිතාසහිතස්සාති අත්ථනිස්සිතස්ස වා අනිස්සිතස්ස වා. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อสหิตํ คือ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์. บทว่า น กุสลา โหติ คือ ไม่ฉลาด. บทว่า สหิตาสหิตสฺส คือ แก่ผู้ที่อาศัยประโยชน์หรือไม่อาศัยประโยชน์. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้. 10. වාදීසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาวาทีสูตร 140. දසමෙ අත්ථතො පරියාදානං ගච්ඡතීති අට්ඨකථං පුච්ඡිතො පරියාදානං පරික්ඛයං ගච්ඡති, කථෙතුං න සක්කොති. නො බ්‍යඤ්ජනතොති බ්‍යඤ්ජනං පනස්ස පවත්තති න පරියාදියති. එසෙව නයො සබ්බත්ථාති. ๑๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อตฺถโต ปริยาทานํ คจฺฉติ คือ เมื่อถูกถามอรรถกถา ย่อมถึงความหมดสิ้นไป ไม่สามารถจะกล่าวได้. บทว่า โน พฺยญฺชนโต คือ ส่วนพยัญชนะของเขาย่อมเป็นไป ไม่หมดสิ้น. นัยนี้มีในบททั้งปวง. පුග්ගලවග්ගො චතුත්ථො. ปุคคลวรรคที่ ๔ (15) 5. ආභාවග්ගො (๑๕) ๕. อาภาวรรค 1. ආභාසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอาภาสูตร 141. පඤ්චමස්ස [Pg.339] පඨමෙ ආභාසනවසෙන චන්දොව චන්දාභා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ๑๔๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ ชื่อว่า จันทาภา เพราะอรรถว่าส่องสว่างยิ่ง ดุจพระจันทร์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. 2-5. පභාසුත්තාදිවණ්ණනා ๒-๕. อรรถกถาปภาสูตรเป็นต้น 142-145. දුතියාදීසුපි පභාසනවසෙන චන්දොව චන්දප්පභා. ආලොකනවසෙන චන්දොව චන්දාලොකො. ඔභාසනවසෙන චන්දොව චන්දොභාසො. පජ්ජොතනවසෙන චන්දොව චන්දපජ්ජොතොති. එවං සබ්බපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๔๒-๑๔๕. แม้ในสูตรที่ ๒ เป็นต้น ชื่อว่า จันทัปปภา เพราะอรรถว่ารุ่งเรืองยิ่ง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันทาโลโก เพราะอรรถว่าสว่าง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันโทภาโส เพราะอรรถว่ามีแสง ดุจพระจันทร์. ชื่อว่า จันทัปปัจโชโต เพราะอรรถว่าโชติช่วง ดุจพระจันทร์. พึงทราบเนื้อความแม้ในบททั้งปวงอย่างนี้. 6. පඨමකාලසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาปฐมกาลสูตร 146. ඡට්ඨෙ කාලාති යුත්තප්පයුත්තකාලා. කාලෙන ධම්මස්සවනන්ති යුත්තප්පයුත්තකාලෙ ධම්මස්සවනං. ධම්මසාකච්ඡාති පඤ්හපුච්ඡනවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තා සංසන්දනකථා. ๑๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กาลา คือ กาลอันสมควร. บทว่า กาเลน ธมฺมสฺสวนํ คือ การฟังธรรมในกาลอันสมควร. บทว่า ธมฺมสากจฺฉา คือ ถ้อยคำสนทนาที่เป็นไปโดยการถามและตอบปัญหา. 7. දුතියකාලසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาทุติยกาลสูตร 147. සත්තමෙ කාලාති තස්මිං තස්මිං කාලෙ ධම්මස්සවනාදිවසෙන පවත්තානං කුසලධම්මානං එතං අධිවචනං. තෙ භාවියන්ති චෙව අනුපරිවත්තියන්ති ච. ආසවානං ඛයන්ති අරහත්තං. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව. ๑๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กาลา นี้ เป็นชื่อของกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นไปโดยการฟังธรรมเป็นต้นในกาลนั้นๆ. กุศลธรรมเหล่านั้น อันบุคคลย่อมเจริญด้วย ย่อมหมั่นประกอบด้วย. บทว่า อาสวานํ ขยํ คือ พระอรหัต. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 9-10. සුචරිතසුත්තාදිවණ්ණනා ๙-๑๐. อรรถกถาสุจริตสูตรเป็นต้น 149-150. නවමෙ සණ්හා වාචාති මුදුකවාචා. මන්තභාසාති මන්තසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දිත්වා කථිතකථා. දසමෙ සීලසාරොති සාරසම්පාපකං සීලං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ๑๔๙-๑๕๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สณฺหา วาจา คือ วาจาอ่อนหวาน. บทว่า มนฺตภาสา คือ ถ้อยคำที่กำหนดด้วยปัญญาที่ชื่อว่ามันตะแล้วกล่าว. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สีลสาโร คือ ศีลที่ให้ถึงสาระ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ආභාවග්ගො පඤ්චමො. อาภาวรรคที่ ๕ තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ตติยปัณณาสก์ จบ. 4. චතුත්ථපණ්ණාසකං ๔. จตุตถปัณณาสก์ (16) 1. ඉන්ද්‍රියවග්ගො (๑๖) ๑. อินทริยวรรค 1. ඉන්ද්‍රියසුත්තාදිවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอินทริยสูตรเป็นต้น 151. චතුත්ථස්ස [Pg.340] පඨමෙ සද්ධාධුරෙන ඉන්දට්ඨං කරොතීති සද්ධින්ද්‍රියං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. දුතියෙ අස්සද්ධියෙ අකම්පනට්ඨෙන සද්ධාබලං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තතියෙ අනවජ්ජබලන්ති නිද්දොසබලං. සඞ්ගහබලන්ති සඞ්ගණ්හිතබ්බයුත්තකානං සඞ්ගණ්හනබලං. චතුත්ථපඤ්චමානි උත්තානානෙව. ๑๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๔ ชื่อว่า สัทธินทรีย์ เพราะทำความเป็นใหญ่ด้วยธุระคือศรัทธา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในสูตรที่ ๒ ชื่อว่า สัทธาพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อนวชฺชพลํ คือ พละคือความไม่มีโทษ. บทว่า สงฺคหพลํ คือ พละคือการสงเคราะห์บุคคลที่ควรสงเคราะห์. สูตรที่ ๔ และที่ ๕ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 6. කප්පසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถากัปปสูตร 156. ඡට්ඨෙ සංවට්ටතීති එත්ථ තයො සංවට්ටා ආපොසංවට්ටො, තෙජොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති. තිස්සො සංවට්ටසීමා ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති. යදා කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති, ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා ආපෙන සංවට්ටති, සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වාතෙන සංවට්ටති, වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වාතෙන විද්ධංසති. විත්ථාරතො පන සදාපි එකං බුද්ධක්ඛෙත්තං විනස්සති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරකථා පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.403-404 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ๑๕๖. ในสูตรที่ ๖ ในบทว่า สํวฏฺฏติ นี้ สังวัฏฏ์มี ๓ อย่าง คือ อาโปสังวัฏฏ์ เตโชสังวัฏฏ์ วาโยสังวัฏฏ์. เขตแดนแห่งสังวัฏฏ์มี ๓ อย่าง คือ อาภัสสรพรหม สุภกิณหพรหม เวหัปผลพรหม. เมื่อใด กัปพินาศด้วยไฟ, เบื้องต่ำแต่อาภัสสรพรหมลงมา ย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใด กัปพินาศด้วยน้ำ, เบื้องต่ำแต่สุภกิณหพรหมลงมา ย่อมถูกน้ำทำลาย. เมื่อใด กัปพินาศด้วยลม, เบื้องต่ำแต่เวหัปผลพรหมลงมา ย่อมถูกลมทำลาย. ส่วนโดยพิสดาร พุทธเขตหนึ่งย่อมพินาศไปทุกเมื่อ. นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนเรื่องพิสดาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒.๔๐๓-๔๐๔ เป็นต้น) นั่นเทียว. 7. රොගසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาโรคสูตร 157. සත්තමෙ විඝාතවාති මහිච්ඡාපච්චයෙන විඝාතෙන දුක්ඛෙන සමන්නාගතො. අසන්තුට්ඨොති චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි අසන්තුට්ඨො. අනවඤ්ඤප්පටිලාභායාති පරෙහි අනවජානනස්ස පටිලාභත්ථාය. ලාභසක්කාරසිලොකප්පටිලාභායාති සුසඞ්ඛතචතුපච්චයසඞ්ඛාතස්ස ලාභසක්කාරස්ස චෙව වණ්ණභණනසඞ්ඛාතස්ස සිලොකස්ස ච පටිලාභත්ථාය. සඞ්ඛාය කුලානි උපසඞ්කමතීති ‘‘ඉති මං එතෙ ජානිස්සන්තී’’ති ජානනත්ථාය කුලානි උපසඞ්කමති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ๑๕๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วิฆาตวา ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยทุกข์คือความลำบากเพราะเป็นผู้มักใหญ่ในปัจจัย. บทว่า อสนฺตุฏฺโฐ ความว่า เป็นผู้ไม่สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ในปัจจัย ๔. บทว่า อนวญฺญปฺปฏิลาภาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การได้รับการไม่ดูหมิ่นจากผู้อื่น. บทว่า ลาภสกฺการสิโลกปฺปฏิลาภาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การได้ลาภสักการะอันได้แก่ปัจจัย ๔ ที่เขาจัดทำดีแล้ว และสิโลกะ (ชื่อเสียง) อันได้แก่การกล่าวคุณ. บทว่า สงฺขาย กุลานิ อุปสงฺกมติ ความว่า ย่อมเข้าไปหาสู่ตระกูลเพื่อประโยชน์แก่การให้เขารู้ว่า "ชนเหล่านี้จักรู้จักเรา" ดังนี้. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เหมือนกัน. 8. පරිහානිසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาปริหานิสูตร 158. අට්ඨමෙ [Pg.341] ගම්භීරෙසූති අත්ථගම්භීරෙසු. ඨානාඨානෙසූති කාරණාකාරණෙසු. න කමතීති නාවගාහති නප්පවත්තති. පඤ්ඤාචක්ඛූති එත්ථ උග්ගහපරිපුච්ඡාපඤ්ඤාපි වට්ටති, සම්මසනප්පටිවෙධපඤ්ඤාපි වට්ටතියෙව. ๑๕๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า คมฺภีเรสุ ได้แก่ ในธรรมอันลึกซึ้งโดยอรรถ. บทว่า ฐานาฐาเนสุ ได้แก่ ในเหตุและมิใช่เหตุ. บทว่า น กมติ ความว่า ไม่หยั่งลง ไม่เป็นไป. ในบทว่า ปญฺญาจกฺขุ นี้ แม้ปัญญาคืออุคคหะและปริปุจฉาก็ควร, แม้ปัญญาคือสัมมสนะและปฏิเวธก็ควรเหมือนกัน. 9. භික්ඛුනීසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาภิกขุนีสูตร 159. නවමෙ එහි ත්වන්ති ථෙරෙ පටිබද්ධචිත්තා තං පහිණිතුං එවමාහ. සසීසං පාරුපිත්වාති සහ සීසෙන කායං පාරුපිත්වා. මඤ්චකෙ නිපජ්ජීති වෙගෙන මඤ්චකං පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ නිපජ්ජි. එතදවොචාති තස්සාකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා ලොභප්පහානත්ථාය සණ්හෙනෙව අසුභකථං කථෙතුං එතං අවොච. ආහාරසම්භූතොති ආහාරෙන සම්භූතො ආහාරං නිස්සාය වඩ්ඪිතො. ආහාරං නිස්සාය ආහාරං පජහතීති පච්චුප්පන්නං කබළීකාරාහාරං නිස්සාය තං එවං යොනිසො සෙවමානො පුබ්බකම්මසඞ්ඛාතං ආහාරං පජහති. පච්චුප්පන්නෙපි පන කබළීකාරාහාරෙ නිකන්තිතණ්හා පජහිතබ්බා. ๑๕๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เอหิ ตฺวํ (เธอจงมา) ความว่า (ภิกษุณี) มีจิตปฏิพัทธ์ในพระเถระ จึงกล่าวอย่างนี้เพื่อจะส่งบุรุษนั้นไป. บทว่า สสีสํ ปารุปิตฺวา ความว่า คลุมกายพร้อมทั้งศีรษะ. บทว่า มญฺจเก นิปชฺชิ ความว่า ปูเตียงโดยเร็วแล้วนอนบนเตียงนั้น. บทว่า เอตทโวจ ความว่า (พระเถระ) กำหนดรู้อาการของภิกษุณีนั้นแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การละโลภะ จึงได้กล่าวคำนี้ คือ อสุภกถา โดยนุ่มนวลนั่นเทียว. บทว่า อาหารสมฺภูโต ความว่า เกิดขึ้นเพราะอาหาร เจริญขึ้นเพราะอาศัยอาหาร. บทว่า อาหารํ นิสฺสาย อาหารํ ปชหติ ความว่า อาศัยกวฬิงการาหารที่เป็นปัจจุบัน เสพอาหารนั้นโดยแยบคายอย่างนี้อยู่ ย่อมละอาหารอันได้แก่กรรมเก่า. อนึ่ง แม้ในกวฬิงการาหารที่เป็นปัจจุบัน ก็พึงละนิกัตติตัณหา (ตัณหาคือความใคร่). තණ්හං පජහතීති ඉදානි එවං පවත්තං පච්චුප්පන්නතණ්හං නිස්සාය වට්ටමූලිකං පුබ්බතණ්හං පජහති. අයං පන පච්චුප්පන්නතණ්හා කුසලා අකුසලාති? අකුසලා. සෙවිතබ්බා න සෙවිතබ්බාති? සෙවිතබ්බා. පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති නාකඩ්ඪතීති? නාකඩ්ඪති. එතිස්සාපි පන පච්චුප්පන්නාය සෙවිතබ්බතණ්හාය නිකන්ති පජහිතබ්බායෙව. සො හි නාම ආයස්මා ආසවානං ඛයා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති, කිමඞ්ගං පනාහන්ති එත්ථ කිමඞ්ගං පනාති කාරණපරිවිතක්කනමෙතං. ඉදං වුත්තං හොති – සො ආයස්මා අරහත්තඵලං සච්ඡිකත්වා විහරිස්සති, අහං කෙන කාරණෙන න සච්ඡිකත්වා විහරිස්සාමි. සොපි හි ආයස්මා සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව පුත්තො, අහම්පි සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව පුත්තො, මය්හම්පෙතං උප්පජ්ජිස්සතීති. මානං නිස්සායාති ඉදං එවං උප්පන්නසෙවිතබ්බමානං නිස්සාය. මානං පජහතීති වට්ටමූලකං පුබ්බමානං පජහති. යං නිස්සාය පනෙස තං පජහති, සොපි තණ්හා විය අකුසලො චෙව සෙවිතබ්බො ච, නො ච පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති. නිකන්ති පන තස්මිම්පි පජහිතබ්බාව. บทว่า ตณฺหํ ปชหติ ความว่า อาศัยตัณหาในปัจจุบันที่เป็นไปอย่างนี้ในบัดนี้ ย่อมละตัณหาในอดีตอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ถามว่า ก็ตัณหาในปัจจุบันนี้เป็นกุศลหรืออกุศล? ตอบว่า เป็นกุศล. ถามว่า ควรเสพหรือไม่ควรเสพ? ตอบว่า ควรเสพ. ถามว่า ย่อมชักนำปฏิสนธิหรือไม่? ตอบว่า ไม่ชักนำ. แต่อันว่านิกัตติ (ความใคร่) ในตัณหาที่ควรเสพที่เป็นปัจจุบันแม้นี้ ก็พึงละเสียเหมือนกัน. ในบทว่า โส หิ นาม อายสฺมา... กิมงฺคํ ปนาหํ นี้ บทว่า กิมงฺคํ ปน เป็นศัพท์ที่ตรึกถึงเหตุ. อธิบายว่า ท่านผู้มีอายุนั้นจักกระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผลอยู่, เราจักไม่กระทำให้แจ้งอยู่เพราะเหตุไรเล่า. ด้วยว่า แม้ท่านผู้มีอายุนั้นก็เป็นบุตรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, แม้เราก็เป็นบุตรของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, (อรหัตผล) นี้จักเกิดขึ้นแม้แก่เรา. บทว่า มานํ นิสฺสาย ความว่า อาศัยมานะที่ควรเสพซึ่งเกิดขึ้นอย่างนี้. บทว่า มานํ ปชหติ ความว่า ย่อมละมานะในอดีตอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ. ก็มานะใดที่บุคคลนี้อาศัยละมานะนั้นได้ แม้มานะนั้นก็เหมือนตัณหา คือเป็นกุศลด้วย ควรเสพด้วย แต่ไม่ชักนำปฏิสนธิ. แต่อันว่านิกัตติ (ความใคร่) แม้ในมานะนั้น ก็พึงละเสียเหมือนกัน. සෙතුඝාතො [Pg.342] වුත්තො භගවතාති පදඝාතො පච්චයඝාතො බුද්ධෙන භගවතා කථිතො. ඉති ඉමෙහි චතූහි අඞ්ගෙහි ථෙරෙ දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ තස්සා භික්ඛුනියා ථෙරං ආරබ්භ උප්පන්නො ඡන්දරාගො අපගඤ්ඡි. සාපි ථෙරං ඛමාපෙතුං අච්චයං දෙසෙසි, ථෙරොපිස්සා පටිග්ගණ්හි. තං දස්සෙතුං අථ ඛො සා භික්ඛුනීතිආදි වුත්තං. บทว่า เสตุฆาโต วุตฺโต ภควตา ความว่า การตัดเหตุ การตัดปัจจัย อันพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว. เมื่อพระเถระแสดงธรรมหมุนไปอยู่ด้วยองค์ ๔ เหล่านี้อย่างนี้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุณีนั้นเพราะปรารภพระเถระ ได้หายไปแล้ว. แม้ภิกษุณีนั้นก็ได้แสดงโทษเพื่อจะขอให้พระเถระอดโทษ, แม้พระเถระก็รับ (โทษ) ของภิกษุณีนั้น. เพื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อถ โข สา ภิกฺขุนี. 10. සුගතවිනයසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาสุคตวินยสูตร 160. දසමෙ දුග්ගහිතන්ති උප්පටිපාටියා ගහිතං. පරියාපුණන්තීති වළඤ්ජෙන්ති කථෙන්ති. පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති එත්ථ පදමෙව අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො බ්‍යඤ්ජනන්ති වුත්තං. දුන්නික්ඛිත්තස්සාති දුට්ඨු නික්ඛිත්තස්ස උප්පටිපාටියා ඨපිතස්ස. අත්ථොපි දුන්නයො හොතීති අට්ඨකථා නීහරිත්වා කථෙතුං න සක්කා හොති. ඡින්නමූලකොති මූලභූතානං භික්ඛූනං උපච්ඡින්නත්තා ඡින්නමූලකො. අප්පටිසරණොති අප්පතිට්ඨො. බාහුලිකාති පච්චයබාහුල්ලාය පටිපන්නා. සාථලිකාති තිස්සො සික්ඛා සිථිලග්ගහණෙන ගණ්හනකා. ඔක්කමනෙ පුබ්බඞ්ගමාති පඤ්ච නීවරණානි අවගමනතො ඔක්කමනන්ති වුච්චන්ති, තත්ථ පුබ්බඞ්ගමාති අත්ථො. පවිවෙකෙති තිවිධෙ විවෙකෙ. නික්ඛිත්තධුරාති නිබ්බීරියා. ඉමිනා නයෙන පන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทุคฺคหิตํ ได้แก่ เรียนเอาโดยผิดลำดับ. บทว่า ปริยาปุณนฺติ ได้แก่ ย่อมใช้สอย ย่อมบอก. ในบทว่า ปทพฺยญฺชเนหิ นี้ บทนั่นแหละ ชื่อว่า พยัญชนะ เพราะทำให้เนื้อความปรากฏ. บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ได้แก่ แห่งบทที่วางไว้ไม่ดี ที่ตั้งไว้ผิดลำดับ. บทว่า อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ ความว่า อรรถกถาไม่อาจนำออกมากล่าวได้. บทว่า ฉินฺนมูลโก ความว่า ชื่อว่ามีรากขาดแล้ว เพราะภิกษุผู้เป็นรากเหง้าขาดไป. บทว่า อปฺปฏิสรโณ ได้แก่ ไม่มีที่พึ่งพิง. บทว่า พาหุลิกา ได้แก่ ผู้ปฏิบัติเพื่อความเป็นผู้มากด้วยปัจจัย. บทว่า สาถลิกา ได้แก่ ผู้ถือสิกขา ๓ โดยการถืออย่างย่อหย่อน. บทว่า โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา ความว่า นิวรณ์ ๕ ชื่อว่า โอกกมนะ เพราะหยั่งลง, ในนิวรณ์นั้น มีความหมายว่า เป็นหัวหน้า. บทว่า ปวิเวเก ได้แก่ ในวิเวก ๓ อย่าง. บทว่า นิกฺขิตฺตธุรา ได้แก่ ผู้ไม่มีความเพียร. อนึ่ง พึงทราบเนื้อความในที่ทุกแห่งโดยนัยนี้. ඉන්ද්‍රියවග්ගො පඨමො. อินทริยวรรคที่ ๑ (17) 2. පටිපදාවග්ගො (๑๗) ๒. ปฏิปทาวรรค 1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสังขิตตสูตร 161. දුතියස්ස පඨමෙ සුඛපටික්ඛෙපෙන දුක්ඛා පටිපජ්ජිතබ්බතො පටිපදා එතිස්සාති දුක්ඛාපටිපදා. අසීඝප්පවත්තිතාය ගරුභාවෙන දන්ධා අභිඤ්ඤා එතිස්සාති දන්ධාභිඤ්ඤා. ඉමිනාව නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ปฏิปทาของภิกษุนั้นชื่อว่า ทุกขาปฏิปทา เพราะเป็นข้อปฏิบัติที่ต้องปฏิบัติโดยลำบาก โดยการปฏิเสธสุข. อภิญญาของภิกษุนั้นชื่อว่า ทันธาภิญญา เพราะเป็นอภิญญาที่ช้า เนื่องจากความเป็นไปไม่เร็ว และเนื่องจากความเป็นของหนัก. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้นั่นแหละ. 2. විත්ථාරසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาวิตถารสูตร 162. දුතියෙ [Pg.343] අභික්ඛණන්ති අභිණ්හං. ආනන්තරියන්ති අනන්තරවිපාකදායකං මග්ගසමාධිං. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය. පඤ්චින්ද්‍රියානීති විපස්සනාපඤ්චමකානි පඤ්චින්ද්‍රියානි. පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති හි එත්ථ විපස්සනාපඤ්ඤාව පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති අධිප්පෙතං. සෙසමෙත්ථ පාළිවසෙන උත්තානමෙව. ๑๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อภิกฺขณํ ได้แก่ เนืองๆ. บทว่า อานนฺตริยํ ได้แก่ มรรคสมาธิอันให้วิบากในลำดับ. บทว่า อาสวานํ ขยาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่อรหัตผล. บทว่า ปญฺจินฺทฺริยานิ ได้แก่ อินทรีย์ ๕ มีวิปัสสนาเป็นที่ ๕. ก็ในบทว่า ปญฺญินฺทฺริยํ นี้ ท่านประสงค์เอาวิปัสสนาปัญญานั่นแหละว่า ปัญญินทรีย์. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นแล้วโดยนัยแห่งบาลีนั่นเทียว. ඉමාසං පන පටිපදානං අයං ආවිභාවකථා – ඉධ භික්ඛු පුබ්බෙ අකතාභිනිවෙසො පුබ්බභාගෙ රූපපරිග්ගහෙ කිලමති, අරූපපරිග්ගහෙ කිලමති, පච්චයපරිග්ගහෙ කිලමති, තීසු අද්ධාසු කිලමති, මග්ගාමග්ගෙ කිලමති. එවං පඤ්චසු ඨානෙසු කිලමන්තො විපස්සනං පාපුණාති. විපස්සනං පත්වාපි උදයබ්බයානුපස්සනෙ, භඞ්ගානුපස්සනෙ, භයතුපට්ඨානෙ, ආදීනවානුපස්සනෙ, නිබ්බිදානුපස්සනෙ, මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණෙ, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණෙ, අනුලොමඤාණෙ, ගොත්‍රභුඤාණෙති ඉමෙසු නවසු විපස්සනාඤාණෙසුපි කිලමිත්වාව ලොකුත්තරමග්ගං පාපුණාති. තස්ස සො ලොකුත්තරමග්ගො එවං දුක්ඛෙන ගරුභාවෙන සච්ඡිකතත්තා දුක්ඛපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤො නාම ජාතො. යො පන පුබ්බභාගෙ පඤ්චසු ඤාණෙසු කිලමන්තො අපරභාගෙ නවසු විපස්සනාඤාණෙසු අකිලමිත්වාව මග්ගං සච්ඡිකරොති, තස්ස සො මග්ගො එවං දුක්ඛෙන අගරුභාවෙන සච්ඡිකතත්තා දුක්ඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො නාම ජාතො. ඉමිනා උපායෙන ඉතරාපි ද්වෙ වෙදිතබ්බා. อนึ่ง คำอธิบายให้ปฏิปทาเหล่านี้ปรากฏชัดมีดังนี้ – ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ไม่ได้สั่งสมอุปนิสัยไว้ในภพก่อน ในเบื้องต้น ย่อมลำบากในการกำหนดรู้รูป ย่อมลำบากในการกำหนดรู้นาม ย่อมลำบากในการกำหนดรู้ปัจจัย ย่อมลำบากในกาลทั้งสาม ย่อมลำบากในทางใช่ทางและมิใช่ทาง เมื่อลำบากอยู่ในฐานะ ๕ ประการอย่างนี้ ย่อมบรรลุวิปัสสนา แม้บรรลุวิปัสสนาแล้ว ก็ยังต้องลำบากในวิปัสสนาญาณ ๙ เหล่านี้ คือ อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ภังคานุปัสสนาญาณ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ นิพพิทานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ สังขารุเปกขาญาณ อนุโลมญาณ และโคตรภูญาณ แล้วจึงบรรลุโลกุตตรมรรค โลกุตตรมรรคนั้นของภิกษุนั้น เพราะเป็นธรรมที่ทำให้แจ้งได้โดยยาก โดยลำบากอย่างนี้ จึงชื่อว่า ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ส่วนภิกษุใด เมื่อลำบากอยู่ในญาณ ๕ ในเบื้องต้น แต่ในเบื้องปลาย ไม่ลำบากเลยในวิปัสสนาญาณ ๙ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งมรรค มรรคนั้นของภิกษุนั้น เพราะเป็นธรรมที่ทำให้แจ้งได้โดยยาก แต่ไม่เนิ่นช้าอย่างนี้ จึงชื่อว่า ทุกขาปฏิปทาขิปปาภิญญา โดยนัยนี้ พึงทราบปฏิปทาอีก ๒ อย่างที่เหลือด้วย ගොණපරියෙසකඋපමාහි චෙතා විභාවෙතබ්බා – එකස්ස හි පුරිසස්ස චත්තාරො ගොණා පලායිත්වා අටවිං පවිට්ඨා. සො සකණ්ටකෙ සගහනෙ වනෙ තෙ පරියෙසන්තො ගහනමග්ගෙනෙව කිච්ඡෙන කසිරෙන ගන්ත්වා ගහනට්ඨානෙයෙව නිලීනෙ ගොණෙපි කිච්ඡෙන කසිරෙන අද්දස. එකො කිච්ඡෙන ගන්ත්වා අබ්භොකාසෙ ඨිතෙ ඛිප්පමෙව අද්දස. අපරො අබ්භොකාසමග්ගෙන සුඛෙන ගන්ත්වා ගහනට්ඨානෙ නිලීනෙ කිච්ඡෙන කසිරෙන අද්දස. අපරො අබ්භොකාසමග්ගෙනෙව සුඛෙන ගන්ත්වා අබ්භොකාසෙ ඨිතෙයෙව ඛිප්පං අද්දස. තත්ථ චත්තාරො ගොණා විය චත්තාරො අරියමග්ගා දට්ඨබ්බා, ගොණපරියෙසකො පුරිසො විය යොගාවචරො, ගහනමග්ගෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන ගමනං විය පුබ්බභාගෙ පඤ්චසු ඤාණෙසු කිලමතො දුක්ඛාපටිපදා. ගහනට්ඨානෙ නිලීනානං කිච්ඡෙනෙව දස්සනං විය අපරභාගෙ නවසු ඤාණෙසු කිලමන්තස්ස [Pg.344] අරියමග්ගානං දස්සනං. ඉමිනා උපායෙන සෙසඋපමාපි යොජෙතබ්බා. และปฏิปทาเหล่านี้ พึงทำให้ปรากฏชัดด้วยอุปมาด้วยบุรุษผู้แสวงหาโค คือ โค ๔ ตัวของบุรุษคนหนึ่งหนีเข้าไปในป่า บุรุษนั้นเมื่อแสวงหาโคเหล่านั้นในป่าที่มีหนาม มีป่าทึบ ก็ไปโดยทางรกชัฏด้วยความยากลำบาก และได้เห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏนั่นเองโดยยากลำบาก บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยลำบาก แต่ได้เห็นโคที่ยืนอยู่ในที่แจ้งโดยพลันทีเดียว บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยสะดวกตามทางโล่งแจ้ง แต่ได้เห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏโดยยากลำบาก บุรุษอีกคนหนึ่ง ไปโดยสะดวกตามทางโล่งแจ้งนั่นเอง และได้เห็นโคที่ยืนอยู่ในที่แจ้งนั่นเองโดยพลัน ในอุปมานั้น พึงเห็นอริยมรรค ๔ เหมือนโค ๔ ตัว พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้แสวงหาโค พึงเห็นทุกขาปฏิปทาของบุคคลผู้ลำบากในญาณ ๕ ในเบื้องต้น เหมือนการไปโดยทางรกชัฏด้วยความยากลำบาก พึงเห็นการเห็นอริยมรรคของบุคคลผู้ลำบากในญาณ ๙ ในเบื้องปลาย เหมือนการเห็นโคที่ซ่อนอยู่ในที่รกชัฏโดยยากลำบากนั่นเอง พึงประกอบอุปมาที่เหลือด้วยอุบายนี้ 3. අසුභසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอสุภสูตร 163. තතියෙ අසුභානුපස්සී කායෙ විහරතීති අත්තනො කරජකායෙ ‘‘යථා එතං, තථා ඉද’’න්ති ඉමිනා නයෙන බහිද්ධා දිට්ඨානං දසන්නං අසුභානං උපසංහරණවසෙන අසුභානුපස්සී විහරති, අත්තනො කායං අසුභතො පටිකූලතො ඤාණෙන පස්සතීති අත්ථො. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤීති නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන කබළීකාරාහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤී. සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤීති සබ්බස්මිම්පි තෙධාතුකෙ ලොකසන්නිවාසෙ අනභිරතාය උක්කණ්ඨිතසඤ්ඤාය සමන්නාගතො. සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අනිච්චානුපස්සීති සබ්බෙපි තෙභූමකසඞ්ඛාරෙ අනිච්චතො අනුපස්සන්තො. මරණසඤ්ඤාති මරණං ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤා. අජ්ඣත්තං සූපට්ඨිතා හොතීති නියකජ්ඣත්තෙ සුට්ඨු උපට්ඨිතා හොති. එත්තාවතා බලවවිපස්සනා කථිතා. සෙඛබලානීති සික්ඛනකානං බලානි. සෙසමෙත්ථ පාළිවසෙන උත්තානමෙව. ‘‘අසුභානුපස්සී’’තිආදීනි පන දුක්ඛාය පටිපදාය දස්සනත්ථං වුත්තානි, පඨමජ්ඣානාදීනි සුඛාය. අසුභාදීනි හි පටිකූලාරම්මණානි, තෙසු පන පකතියාව සම්පියායමානං චිත්තං අල්ලීයති. තස්මා තානි භාවෙන්තො දුක්ඛපටිපදං පටිපන්නො නාම හොති. පඨමජ්ඣානාදීනි පණීතසුඛානි, තස්මා තානි පටිපන්නො සුඛපටිපදං පටිපන්නො නාම හොති. ๑๖๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า "มีปกติพิจารณาเห็นกายไม่งามอยู่" หมายความว่า มีปกติพิจารณาเห็นเป็นของไม่งามอยู่ ด้วยอำนาจการน้อมเข้ามาซึ่งอสุภะ ๑๐ ที่เห็นในภายนอก สู่กายที่เกิดแต่ธุลีของตน โดยนัยว่า "สิ่งนั้นเป็นฉันใด สิ่งนี้ก็เป็นฉันนั้น" อธิบายว่า เห็นกายของตนโดยความเป็นของไม่งาม โดยความเป็นของน่าเกลียดด้วยญาณ บทว่า "มีสัญญาในความเป็นปฏิกูลในอาหาร" คือ มีสัญญาในความเป็นปฏิกูลในกวฬิงการาหาร ด้วยอำนาจแห่งความเป็นปฏิกูล ๙ อย่าง บทว่า "มีสัญญาในความไม่ยินดีในโลกทั้งปวง" คือ ประกอบด้วยสัญญาในความไม่ยินดี คือความเบื่อหน่าย ในที่ประชุมแห่งสัตว์โลกอันเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด บทว่า "มีปกติพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง" คือ พิจารณาเห็นสังขารที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง บทว่า "มรณสัญญา" คือ สัญญาที่เกิดขึ้นโดยปรารภความตาย บทว่า "ตั้งมั่นอยู่ดีแล้วในภายใน" คือ ตั้งมั่นอยู่ดีแล้วในภายในของตน ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาที่มีกำลัง บทว่า "เสขพละ" คือ พละของพระเสขะ เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ ชัดเจนแล้วโดยบาลีนั่นเอง อนึ่ง บทว่า "อสุภานุปัสสี" เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงทุกขาปฏิปทา ส่วนปฐมฌานเป็นต้น (ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดง) สุขาปฏิปทา จริงอยู่ อสุภะเป็นต้นเป็นอารมณ์ที่น่าเกลียด แต่จิตที่โดยปกติย่อมยินดี (ในของงาม) ย่อมไม่ติดในอารมณ์เหล่านั้น เพราะฉะนั้น ผู้เจริญอารมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ดำเนินทุกขาปฏิปทา ส่วนปฐมฌานเป็นต้นเป็นสุขที่ประณีต เพราะฉะนั้น ผู้ดำเนินในฌานเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ดำเนินสุขาปฏิปทา අයං පනෙත්ථ සබ්බසාධාරණා උපමා – සඞ්ගාමාවචරපුරිසො හි ඵලකකොට්ඨකං කත්වා පඤ්චාවුධානි සන්නය්හිත්වා සඞ්ගාමං පවිසති, සො අන්තරා විස්සමිතුකාමො ඵලකකොට්ඨකං පවිසිත්වා විස්සමති චෙව පානභොජනාදීනි ච පටිසෙවති. තතො පුන සඞ්ගාමං පවිසිත්වා කම්මං කරොති. තත්ථ සඞ්ගාමො විය කිලෙසසඞ්ගාමො දට්ඨබ්බො, ඵලකකොට්ඨකො විය පඤ්චනිස්සයබලානි, සඞ්ගාමපවිසනපුරිසො විය යොගාවචරො, පඤ්චාවුධසන්නාහො විය විපස්සනාපඤ්චමානි ඉන්ද්‍රියානි, සඞ්ගාමං පවිසනකාලො විය විපස්සනාය කම්මකරණකාලො, විස්සමිතුකාමස්ස ඵලකකොට්ඨකං පවිසිත්වා විස්සමනපානභොජනානි පටිසෙවනකාලො විය [Pg.345] විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස චිත්තුප්පාදස්ස නිරස්සාදක්ඛණෙ පඤ්ච බලානි නිස්සාය චිත්තං සම්පහංසනකාලො, විස්සමිත්වා ඛාදිත්වා පිවිත්වා ච පුන සඞ්ගාමස්ස පවිසනකාලො විය පඤ්චහි බලෙහි චිත්තං සම්පහංසෙත්වා පුන විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස විවට්ටෙත්වා අරහත්තග්ගහණකාලො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ බලානි චෙව ඉන්ද්‍රියානි ච මිස්සකානෙව කථිතානීති. นี้เป็นอุปมาที่ทั่วไปแก่ปฏิปทาทั้งหมดในเรื่องนี้ คือ บุรุษผู้ชำนาญในสงคราม ทำบังเกอร์ไม้ สวมใส่อาวุธ ๕ อย่าง แล้วเข้าสู่สงคราม เขาเมื่อต้องการพักในระหว่าง ก็เข้าไปในบังเกอร์ไม้เพื่อพักผ่อนและบริโภคเครื่องดื่มและโภชนะเป็นต้น จากนั้นก็เข้าสู่สงครามอีกครั้งเพื่อทำการรบ ในอุปมานั้น พึงเห็นสงครามกิเลสเหมือนสงคราม พึงเห็นพละ ๕ อันเป็นเครื่องอาศัยเหมือนบังเกอร์ไม้ พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้เข้าสู่สงคราม พึงเห็นอินทรีย์ ๕ เหมือนการสวมใส่อาวุธ ๕ พึงเห็นกาลที่ทำความเพียรในวิปัสสนาเหมือนกาลที่เข้าสู่สงคราม พึงเห็นกาลที่ทำจิตให้ร่าเริงโดยอาศัยพละ ๕ ในขณะที่จิตตุปบาทขาดความยินดีของผู้ทำความเพียรในวิปัสสนา เหมือนกาลที่บุรุษผู้ต้องการพักเข้าไปในบังเกอร์ไม้เพื่อพักผ่อนและบริโภคเครื่องดื่มและโภชนะ พึงทราบกาลที่ละวัฏฏะแล้วบรรลุอรหัตตผลของผู้ทำความเพียรในวิปัสสนาอีกครั้ง หลังจากทำจิตให้ร่าเริงด้วยพละ ๕ แล้ว เหมือนกาลที่เข้าสู่สงครามอีกครั้งหลังจากพักผ่อน กิน และดื่มแล้ว ก็ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงพละและอินทรีย์ที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) 4. පඨමඛමසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาปฐมขมสูตร 164. චතුත්ථෙ අක්ඛමාති අනධිවාසිකපටිපදා. ඛමාති අධිවාසිකපටිපදා. දමාති ඉන්ද්‍රියදමනපටිපදා. සමාති අකුසලවිතක්කානං වූපසමනපටිපදා. රොසන්තං පටිරොසතීති ඝට්ටෙන්තං පටිඝට්ටෙති. භණ්ඩන්තං පටිභණ්ඩතීති පහරන්තං පටිපහරති. පඤ්චමඡට්ඨානි උත්තානත්ථානෙව. ๑๖๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า "อักขมา" คือ ปฏิปทาของผู้ไม่อดทน บทว่า "ขมา" คือ ปฏิปทาของผู้อดทน บทว่า "ทมะ" คือ ปฏิปทาคือการฝึกอินทรีย์ บทว่า "สมะ" คือ ปฏิปทาคือการระงับอกุศลวิตก บทว่า "โกรธตอบผู้ที่โกรธ" หมายถึง กระทบกระทั่งตอบผู้ที่กระทบกระทั่ง บทว่า "ด่าตอบผู้ที่ด่า" หมายถึง ประหารตอบผู้ที่ประหาร สูตรที่ ๕ และ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 7. මහාමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถามหาโมคคัลลานสูตร 167. සත්තමෙ මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා අහෙසුං, අරහත්තමග්ගො දුක්ඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො. තස්මා එවමාහ – ‘‘යායං පටිපදා දුක්ඛා ඛිප්පාභිඤ්ඤා, ඉමං මෙ පටිපදං ආගම්ම අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති. ๑๖๗. ในสูตรที่ ๗ มรรคเบื้องต่ำ ๓ ของพระมหาโมคคัลลานเถระ เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติสะดวก รู้ช้า) ได้มีแล้ว, ส่วนอรหัตตมรรคเป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติลำบาก รู้เร็ว). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้ว่า "ปฏิปทาใดนี้ ปฏิบัติลำบาก รู้เร็ว, อาศัยปฏิปทานี้ จิตของเราหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่น" ดังนี้. 8. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาสารีปุตตสูตร 168. අට්ඨමෙ ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරස්ස හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා, අරහත්තමග්ගො සුඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො. තස්මා ‘‘යායං පටිපදා සුඛා ඛිප්පාභිඤ්ඤා’’ති ආහ. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු මිස්සිකාව පටිපදා කථිතාති වෙදිතබ්බා. ๑๖๘. ในสูตรที่ ๘ มรรคเบื้องต่ำ ๓ ของพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ส่วนอรหัตตมรรคเป็นสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปฏิปทาใดนี้ ปฏิบัติสะดวก รู้เร็ว" ดังนี้. อนึ่ง ในสูตรทั้งสองนี้ พึงทราบว่า ทรงแสดงปฏิปทาที่ระคนกันไว้. 9. සසඞ්ඛාරසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาสสังขารสูตร 169. නවමෙ පඨමදුතියපුග්ගලා සුක්ඛවිපස්සකා සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තං උපට්ඨපෙන්ති. තෙසු එකො විපස්සනින්ද්‍රියානං බලවත්තා ඉධෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, එකො ඉන්ද්‍රියානං දුබ්බලතාය [Pg.346] ඉධ අසක්කොන්තො අනන්තරෙ අත්තභාවෙ තදෙව මූලකම්මට්ඨානං පටිලභිත්වා සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තං උපට්ඨපෙත්වා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, තතියචතුත්ථා සමථයානිකා. තෙසං එකො අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන ඉන්ද්‍රියානං බලවත්තා ඉධෙව කිලෙසෙ ඛෙපෙති, එකො ඉන්ද්‍රියානං දුබ්බලත්තා ඉධ අසක්කොන්තො අනන්තරෙ අත්තභාවෙ තදෙව මූලකම්මට්ඨානං පටිලභිත්වා අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙතීති වෙදිතබ්බො. ๑๖๙. ในสูตรที่ ๙ บุคคลที่หนึ่งและที่สองเป็นสุกขวิปัสสกะ ย่อมยังสังขารนิมิตให้ปรากฏด้วยความเพียรมีเครื่องกระตุ้น ด้วยความพยายาม. ในบุคคลเหล่านั้น คนหนึ่งย่อมปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานในภพนี้เอง เพราะวิปัสสนินทรีย์มีกำลัง, อีกคนหนึ่งเพราะอินทรีย์อ่อนกำลัง ไม่สามารถ (จะปรินิพพาน) ในภพนี้ได้ เมื่อได้รับกรรมฐานอันเป็นมูลนั่นแหละในอัตภาพถัดไป แล้วยังสังขารนิมิตให้ปรากฏด้วยความเพียรมีเครื่องกระตุ้น ด้วยความพยายาม จึงปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพาน. บุคคลที่สามและที่สี่เป็นสมถยานิก. ในบุคคลเหล่านั้น คนหนึ่งย่อมทำกิเลสให้สิ้นไปในภพนี้เอง ด้วยความเพียรไม่มีเครื่องกระตุ้น ด้วยความไม่พยายาม เพราะอินทรีย์มีกำลัง, อีกคนหนึ่งเพราะอินทรีย์อ่อนกำลัง ไม่สามารถจะทำกิเลสให้สิ้นไปในภพนี้ได้ เมื่อได้รับกรรมฐานอันเป็นมูลนั่นแหละในอัตภาพถัดไป ย่อมทำกิเลสให้สิ้นไปด้วยความเพียรไม่มีเครื่องกระตุ้น ด้วยความไม่พยายาม ดังนี้ พึงทราบ. 10. යුගනද්ධසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถายุคนัทธสูตร 170. දසමෙ සමථපුබ්බඞ්ගමන්ති සමථං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා. මග්ගො සඤ්ජායතීති පඨමො ලොකුත්තරමග්ගො නිබ්බත්තති. සො තං මග්ගන්ති එකචිත්තක්ඛණිකමග්ගස්ස ආසෙවනාදීනි නාම නත්ථි, දුතියමග්ගාදයො පන උප්පාදෙන්තො තමෙව ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතීති වුච්චති. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමන්ති විපස්සනං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා සමථං භාවෙති, පකතියා විපස්සනාලාභී විපස්සනාය ඨත්වා සමාධිං උප්පාදෙතීති අත්ථො. ๑๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สมถปุพฺพงฺคมํ คือ ทำสมถะให้เป็นตัวนำ ให้ไปก่อน. บทว่า มคฺโค สญฺชายติ คือ โลกุตตรมรรคที่หนึ่งย่อมเกิดขึ้น. บทว่า โส ตํ มคฺคํ คือ ชื่อว่าการเสพเป็นต้นของมรรคมีขณะจิตเดียวย่อมไม่มี, แต่อุบัติขึ้นซึ่งมรรคที่สองเป็นต้น ย่อมเรียกว่าเสพ ทำให้เจริญ ทำให้มากซึ่งมรรคนั้นนั่นเอง. บทว่า วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ คือ ทำวิปัสสนาให้เป็นตัวนำ ให้ไปก่อน แล้วเจริญสมถะ, อธิบายว่า ผู้ได้วิปัสสนาโดยปกติ ตั้งอยู่ในวิปัสสนาแล้ว ย่อมยังสมาธิให้เกิดขึ้น. යුගනද්ධං භාවෙතීති යුගනද්ධං කත්වා භාවෙති. තත්ථ තෙනෙව චිත්තෙන සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තෙනෙව සඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං න සක්කා. අයං පන යාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති, තාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. යාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, තාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති. කථං? පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා දුතියජ්ඣානං සමාපජ්ජති. තතො වුට්ඨාය පුන සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියජ්ඣානං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. එවමයං සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති නාම. บทว่า ยุคนทฺธํ ภาเวติ คือ ทำ (สมถะและวิปัสสนา) ให้เป็นคู่กันแล้วเจริญ. ในข้อนั้น ไม่สามารถเข้าสมาบัติด้วยจิตใดแล้วพิจารณาสังขารด้วยจิตนั้นได้. แต่ภิกษุนี้เข้าสมาบัติเพียงใด ย่อมพิจารณาสังขารเพียงนั้น. พิจารณาสังขารเพียงใด ย่อมเข้าสมาบัติเพียงนั้น. อย่างไร? คือ เข้าปฐมฌาน, ออกจากฌานนั้นแล้วพิจารณาสังขาร, พิจารณาสังขารแล้วเข้าทุติยฌาน. ออกจากฌานนั้นแล้วพิจารณาสังขารอีก. พิจารณาสังขารแล้วเข้าตติยฌาน...ฯลฯ...เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ, ออกจากสมาบัตินั้นแล้วพิจารณาสังขาร. อย่างนี้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเจริญสมถะและวิปัสสนาควบคู่กันไป. ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතන්ති සමථවිපස්සනාධම්මෙසු දසවිපස්සනුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතං, සුග්ගහිතන්ති අත්ථො. සො, ආවුසො, සමයොති ඉමිනා සත්තන්නං සප්පායානං පටිලාභකාලො කථිතො. යං තං චිත්තන්ති යස්මිං සමයෙ තං විපස්සනාවීථිං ඔක්කමිත්වා පවත්තං චිත්තං. අජ්ඣත්තමෙව [Pg.347] සන්තිට්ඨතීති විපස්සනාවීථිං පච්චොත්ථරිත්වා තස්මිංයෙව ගොචරජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ ආරම්මණෙ සන්තිට්ඨති. සන්නිසීදතීති ආරම්මණවසෙන සම්මා නිසීදති. එකොදි හොතීති එකග්ගං හොති. සමාධියතීති සම්මා ආධියති සුට්ඨපිතං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. บทว่า ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ คือ (จิต) อันอุทธัจจะที่นับเนื่องในวิปัสสนูปกิเลส ๑๐ ในธรรมคือสมถะและวิปัสสนาถือเอาโดยวิปลาส, อธิบายว่า ถือเอาไม่ดี. ด้วยบทว่า โส อาวุโส สมโย นี้ ท่านกล่าวถึงกาลแห่งการได้สัปปายะ ๗ ประการ. บทว่า ยํ ตํ จิตฺตํ คือ จิตนั้นที่ก้าวลงสู่วิปัสสนาวิถีเป็นไปแล้วในสมัยใด. บทว่า อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ คือ กลับลงสู่วิปัสสนาวิถีแล้วย่อมตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์นั้นนั่นเอง ที่เรียกว่าโคจรัชฌัตตะ. บทว่า สนฺนิสีทติ คือ ย่อมนั่งลงโดยชอบโดยอำนาจแห่งอารมณ์. บทว่า เอโกทิ โหติ คือ ย่อมเป็นเอกัคคตา. บทว่า สมาธิยติ คือ ย่อมตั้งมั่นโดยชอบ คือเป็นอันตั้งไว้ดีแล้ว. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. පටිපදාවග්ගො දුතියො. ปฏิปทาวรรคที่ ๒ (18) 3. සඤ්චෙතනියවග්ගො (๑๘) ๓. สัญเจตนิยวรรค 1. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาเจตนาสูตร 171. තතියස්ස පඨමෙ කායෙති කායද්වාරෙ, කායවිඤ්ඤත්තියා සතීති අත්ථො. කායසඤ්චෙතනාහෙතූතිආදීසු කායසඤ්චෙතනා නාම කායද්වාරෙ චෙතනා පකප්පනා. සා අට්ඨ කාමාවචරකුසලවසෙන අට්ඨවිධා, අකුසලවසෙන ද්වාදසවිධාති වීසතිවිධා. තථා වචීසඤ්චෙතනා, තථා මනොසඤ්චෙතනා. අපිචෙත්ථ නව මහග්ගතචෙතනාපි ලබ්භන්ති. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායසඤ්චෙතනාපච්චයා. උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛන්ති අට්ඨකුසලකම්මපච්චයා නියකජ්ඣත්තෙ සුඛං උප්පජ්ජති, ද්වාදසඅකුසලකම්මපච්චයා දුක්ඛං. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාපච්චයාවාති අවිජ්ජාකාරණෙනෙව. සචෙ හි අවිජ්ජා ඡාදයමානා පච්චයො හොති, එවං සන්තෙ තීසු ද්වාරෙසු සුඛදුක්ඛානං පච්චයභූතා චෙතනා උප්පජ්ජති. ඉති මූලභූතාය අවිජ්ජාය වසෙනෙතං වුත්තං. ๑๗๑. ในสูตรที่หนึ่งของวรรคที่สาม บทว่า กาเย คือ ในกายทวาร, อธิบายว่า เมื่อมีกายวิญญัติ. ในบทว่า กายสญฺเจตนาเหตุ เป็นต้น ชื่อว่ากายสัญเจตนา คือ เจตนา ความจงใจในกายทวาร. เจตนานั้นมี ๘ อย่างโดยอำนาจแห่งกามาวจรกุศล ๘, มี ๑๒ อย่างโดยอำนาจแห่งอกุศล, รวมเป็น ๒๐ อย่าง. วจีสัญเจตนาก็มี ๒๐ อย่างเหมือนกัน, มโนสัญเจตนาก็มี ๒๐ อย่างเหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง ในมโนสัญเจตนานี้ ย่อมได้แม้มหัคคตเจตนา ๙. บทว่า กายสญฺเจตนาเหตุ คือ เพราะกายสัญเจตนาเป็นปัจจัย. บทว่า อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ คือ สุขย่อมเกิดขึ้นในภายในของตนเพราะกุศลกรรม ๘ เป็นปัจจัย, ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นเพราะอกุศลกรรม ๑๒ เป็นปัจจัย. ในทวารที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อวิชฺชาปจฺจยาวา คือ เพราะอวิชชาเป็นเหตุเท่านั้น. จริงอยู่ ถ้าอวิชชาเป็นปัจจัยปิดบังอยู่, เมื่อเป็นเช่นนั้น เจตนาอันเป็นปัจจัยแห่งสุขและทุกข์ในทวารทั้งสามย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น คำนี้ท่านจึงกล่าวโดยอำนาจแห่งอวิชชาอันเป็นมูลราก. සාමං වාතිආදීසු පරෙහි අනාණත්තො සයමෙව අභිසඞ්ඛරොන්තො සාමං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති නාම. යං පන පරෙ සමාදපෙත්වා ආණාපෙත්වා කාරෙන්ති, තස්ස තං කායසඞ්ඛාරං පරෙ අභිසඞ්ඛරොන්ති නාම. යො පන කුසලං කුසලන්ති අකුසලං අකුසලන්ති කුසලවිපාකං කුසලවිපාකොති අකුසලවිපාකං අකුසලවිපාකොති ජානන්තො කායද්වාරෙ වීසතිවිධං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, අයං සම්පජානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. යො එවං අජානන්තො අභිසඞ්ඛරොති, අයං අසම්පජානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. ในบทว่า สามํ วา เป็นต้น บุคคลอันผู้อื่นมิได้สั่ง ปรุงแต่งด้วยตนเองเท่านั้น ชื่อว่าย่อมปรุงแต่งกายสังขารด้วยตนเอง. ส่วนกายสังขารใดที่บุคคลชักชวน สั่งผู้อื่นให้ทำ, กายสังขารนั้นของบุคคลนั้น ชื่อว่าอันผู้อื่นปรุงแต่ง. อนึ่ง บุคคลใดรู้ว่ากุศลเป็นกุศล อกุศลเป็นอกุศล วิบากของกุศลเป็นวิบากของกุศล วิบากของอกุศลเป็นวิบากของอกุศล แล้วปรุงแต่งกายสังขาร ๒๐ อย่างในกายทวาร, บุคคลนี้ชื่อว่ามีสัมปชัญญะปรุงแต่ง. บุคคลใดไม่รู้อย่างนี้แล้วปรุงแต่ง, บุคคลนี้ชื่อว่าไม่มีสัมปชัญญะปรุงแต่ง. ในทวารที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. තත්ථ [Pg.348] අසම්පජානකම්මං එවං වෙදිතබ්බං – දහරදාරකා ‘‘මාතාපිතූහි කතං කරොමා’’ති චෙතියං වන්දන්ති, පුප්ඵපූජං කරොන්ති, භික්ඛුසඞ්ඝං වන්දන්ති, තෙසං කුසලන්ති අජානන්තානම්පි තං කුසලමෙව හොති. තථා මිගපක්ඛිආදයො තිරච්ඡානා ධම්මං සුණන්ති, සඞ්ඝං වන්දන්ති, චෙතියං වන්දන්ති, තෙසං ජානන්තානම්පි අජානන්තානම්පි තං කුසලමෙව හොති. දහරදාරකා පන මාතාපිතරො හත්ථපාදෙහි පහරන්ති, භික්ඛූනං තලසත්තිකං උග්ගිරන්ති, දණ්ඩං ඛිපන්ති, අක්කොසන්ති. ගාවියො භික්ඛුසඞ්ඝං අනුබන්ධන්ති, සුනඛා අනුබන්ධන්ති, ඩංසන්ති, සීහබ්‍යග්ඝාදයො අනුබන්ධන්ති, ජීවිතා වොරොපෙන්ති. තෙසං ජානන්තානම්පි අජානන්තානම්පි අකුසලකම්මං හොතීති වෙදිතබ්බං. บรรดากรรมเหล่านั้น อสัมปชานกรรม (กรรมที่ทำโดยไม่รู้) พึงทราบอย่างนี้ คือ เด็กเล็กๆ คิดว่า "เราจะทำตามที่มารดาบิดาทำ" จึงไหว้พระเจดีย์ บูชาด้วยดอกไม้ ไหว้พระภิกษุสงฆ์ แม้พวกเขาจะไม่รู้ว่าเป็นกุศล การกระทำนั้นก็เป็นกุศลนั่นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น สัตว์เดรัจฉานมีเนื้อและนกเป็นต้น ฟังธรรม ไหว้พระสงฆ์ ไหว้พระเจดีย์ แม้พวกเขารู้หรือไม่รู้ก็ตาม การกระทำนั้นก็เป็นกุศลนั่นเอง ส่วนเด็กเล็กๆ ทุบตีมารดาบิดาด้วยมือและเท้า ยกตาลปัตรใส่ภิกษุ ขว้างท่อนไม้ ด่าบริภาษ แม่โคไล่ตามพระภิกษุสงฆ์ สุนัขไล่ตามและกัด สัตว์มีราชสีห์และเสือเป็นต้นไล่ตามและปลงจากชีวิต พึงทราบว่า แม้พวกเขารู้หรือไม่รู้ก็ตาม การกระทำนั้นก็เป็นอกุศลกรรม ඉදානි තීසුපි ද්වාරෙසු ආයූහනචෙතනා සමොධානෙතබ්බා. සෙය්‍යථිදං – කායද්වාරෙ සයංකතමූලිකා වීසති චෙතනා, ආණත්තිමූලිකා වීසති, සම්පජානමූලිකා වීසති, අසම්පජානමූලිකා වීසතීති අසීති චෙතනා හොන්ති, තථා වචීද්වාරෙ. මනොද්වාරෙ පන එකෙකස්මිම්පි විකප්පෙ එකූනතිංස කත්වා සතඤ්ච සොළස ච හොන්ති. ඉති සබ්බාපි තීසු ද්වාරෙසු ද්වෙ සතානි ඡසත්තති ච චෙතනා. තා සබ්බාපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොතෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, තංසම්පයුත්තො වෙදයිතාකාරො වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ජානනාකාරො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, කායො උපාදාරූපං, තස්ස පච්චයා චතස්සො ධාතුයො චත්තාරි භූතානීති ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං නාම. บัดนี้ พึงประมวลอายูหนเจตนา (เจตนาที่ประกอบกรรม) ในทวารทั้ง ๓ ได้แก่ ในกายทวาร มีเจตนา ๘๐ คือ เจตนาที่มีมูลมาจากการทำเอง ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากการสั่ง ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากความรู้ ๒๐, เจตนาที่มีมูลมาจากความไม่รู้ ๒๐, ในวจีทวารก็เช่นเดียวกัน ส่วนในมโนทวาร ในแต่ละวิกัปป์ทำเป็น ๒๙ (เจตนา) รวมเป็น ๑๑๖ ด้วยประการฉะนี้ เจตนาทั้งหมดในทวารทั้ง ๓ จึงมี ๒๗๖ เจตนา เจตนาทั้งหมดนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นสังขารขันธ์เท่านั้น อาการเสวยอารมณ์ที่สัมปยุตด้วยสังขารขันธ์นั้นคือเวทนาขันธ์ อาการจำได้หมายรู้คือสัญญาขันธ์ จิตคือวิญญาณขันธ์ กายคืออุปาทายรูป ธาตุ ๔ ที่เป็นปัจจัยของอุปาทายรูปนั้นคือภูตรูป ๔ ขันธ์ ๕ เหล่านี้ชื่อว่าทุกขสัจ ඉමෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අවිජ්ජා අනුපතිතාති ඉමෙසු වුත්තප්පභෙදෙසු චෙතනාධම්මෙසු අවිජ්ජා සහජාතවසෙන ච උපනිස්සයවසෙන ච අනුපතිතා. එවං වට්ටඤ්චෙව වට්ටමූලිකා ච අවිජ්ජා දස්සිතා හොති. ความว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อวิชชาตกไปในธรรมเหล่านี้" คือ อวิชชาตกไปแล้วในเจตนาธรรมเหล่านี้ที่มีประเภทอันกล่าวแล้ว โดยเป็นสหชาตปัจจัยด้วย และโดยเป็นอุปนิสสยปัจจัยด้วย ด้วยประการฉะนี้ กรรมวัฏฏ์ด้วย และอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏ์ด้วย เป็นอันทรงแสดงแล้ว එත්තාවතා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස ඉදානි ථුතිං කරොන්තො අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධාතිආදිමාහ. තත්ථ අසෙසවිරාගනිරොධාති අසෙසවිරාගෙන චෙව අසෙසනිරොධෙන ච. සො කායො න හොතීති ඛීණාසවස්ස කායෙන කරණකම්මං පඤ්ඤායති, චෙතියඞ්ගණසම්මජ්ජනං බොධියඞ්ගණසම්මජ්ජනං අභික්කමනං පටික්කමනං වත්තානුවත්තකරණන්ති එවමාදි. කායද්වාරෙ පනස්ස වීසති චෙතනා අවිපාකධම්මතං [Pg.349] ආපජ්ජන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘සො කායො න හොති, යං පච්චයාස්ස තං උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛ’’න්ති. කායද්වාරප්පවත්තා හි චෙතනා ඉධ කායොති අධිප්පෙතා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඛෙත්තන්තිආදීනිපි කුසලාකුසලකම්මස්සෙව නාමානි. තඤ්හි විපාකස්ස විරුහනට්ඨානට්ඨෙන ඛෙත්තං, පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු, කාරණට්ඨෙන ආයතනං, අධිකරණට්ඨෙන අධිකරණන්ති වුච්චති. ด้วยเทศนาเพียงเท่านี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำการสรรเสริญพระขีณาสพผู้บรรลุอรหัตตผลด้วยการเจริญวิปัสสนา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา" (เพราะความสำรอกดับอวิชชาโดยไม่เหลือ) ในบทนั้น บทว่า "อเสสวิราคนิโรธา" หมายถึง เพราะความสำรอกโดยไม่เหลือด้วย และเพราะความดับโดยไม่เหลือด้วย ความว่า "กายนั้นย่อมไม่มี" คือ กรรมที่พระขีณาสพกระทำทางกายย่อมปรากฏ เช่น การกวาดลานพระเจดีย์ การกวาดลานพระศรีมหาโพธิ์ การก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การทำวัตรใหญ่น้อย เป็นต้น แต่เจตนา ๒๐ ในกายทวารของท่านย่อมถึงความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "กายนั้นย่อมไม่มี, สุขและทุกข์ภายในอันใดจะพึงเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะปัจจัยใด ปัจจัยนั้นย่อมไม่มี" จริงอยู่ เจตนาที่เกิดขึ้นทางกายทวาร ในที่นี้ทรงประสงค์เอาว่า "กาย" ในทวารที่เหลืออีกสองก็มีนัยนี้เช่นกัน แม้คำเป็นต้นว่า "เขตฺตํ" (นา) ก็เป็นชื่อของกุศลกรรมและอกุศลกรรมนั่นเอง จริงอยู่ กรรมนั้นชื่อว่า "เขต" เพราะเป็นที่งอกงามแห่งวิบาก, ชื่อว่า "วัตถุ" เพราะเป็นที่ตั้ง, ชื่อว่า "อายตนะ" เพราะเป็นเหตุ, และชื่อว่า "อธิกรณะ" เพราะเป็นเหตุให้เข้าไปยึดถือ ඉති සත්ථා එත්තකෙන ඨානෙන තීහි ද්වාරෙහි ආයූහිතකම්මං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස කම්මස්ස විපච්චනට්ඨානං දස්සෙතුං චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අත්තභාවප්පටිලාභාති පටිලද්ධඅත්තභාවා. අත්තසඤ්චෙතනා කමතීති අත්තනා පකප්පිතචෙතනා වහති පවත්තති. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาโดยฐานะเพียงเท่านี้ ทรงแสดงกรรมที่ประกอบขึ้นด้วยทวารทั้ง ๓ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสถานที่ให้ผลของกรรมนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "จตฺตาโรเม ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การได้อัตภาพ ๔ เหล่านี้) ในบทนั้น บทว่า "อตฺตภาวปฺปฏิลาภา" หมายถึง อัตภาพอันสัตว์ได้แล้ว บทว่า "อตฺตสญฺเจตนา กมติ" หมายถึง เจตนาที่ตนเองประกอบขึ้น ย่อมนำไป ย่อมเป็นไป අත්තසඤ්චෙතනාහෙතු තෙසං සත්තානං තම්හා කායා චුති හොතීතිආදීසු ඛිඩ්ඩාපදොසිකා දෙවා අත්තසඤ්චෙතනාහෙතු චවන්ති. තෙසඤ්හි නන්දනවනචිත්තලතාවනඵාරුසකවනාදීසු දිබ්බරතිසමප්පිතානං කීළන්තානං පානභොජනෙ සති සම්මුස්සති, තෙ ආහාරුපච්ඡෙදෙන ආතපෙ ඛිත්තමාලා විය මිලායන්ති. මනොපදොසිකා දෙවා පරසඤ්චෙතනාහෙතු චවන්ති, එතෙ චාතුමහාරාජිකා දෙවා. තෙසු කිර එකො දෙවපුත්තො ‘‘නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති සපරිවාරො රථෙන වීථිං පටිපජ්ජති. අථඤ්ඤො නික්ඛමන්තො තං පුරතො ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘කිං, භො, අයං කපණො අදිට්ඨපුබ්බං විය එතං දිස්වා පීතියා උද්ධුමාතො විය ගජ්ජමානො විය ච ගච්ඡතී’’ති කුජ්ඣති. පුරතො ගච්ඡන්තොපි නිවත්තිත්වා තං කුද්ධං දිස්වා කුද්ධා නාම සුවිජානා හොන්තීති කුද්ධභාවමස්ස ඤත්වා ‘‘ත්වං කුද්ධො මය්හං කිං කරිස්සසි, අයං සම්පත්ති මයා දානසීලාදීනං වසෙන ලද්ධා, න තුය්හං වසෙනා’’ති පටිකුජ්ඣති. එකස්මිඤ්හි කුද්ධෙ ඉතරො අකුද්ධො රක්ඛති, උභොසු පන කුද්ධෙසු එකස්ස කොධො ඉතරස්ස පච්චයො හොති, තස්සපි කොධො ඉතරස්ස පච්චයො හොතීති උභො කන්දන්තානංයෙව ඔරොධානං චවන්ති. මනුස්සා අත්තසඤ්චෙතනා ච පරසඤ්චෙතනා ච හෙතු චවන්ති, අත්තසඤ්චෙතනාය ච පරසඤ්චෙතනාය ච හෙතුභූතාය චවන්තීති අත්ථො. මනුස්සා හි කුජ්ඣිත්වා අත්තනාව අත්තානං හත්ථෙහිපි දණ්ඩෙහිපි පහරන්ති, රජ්ජුබන්ධනාදීහිපි බන්ධන්ති, අසිනාපි සීසං ඡින්දන්ති, විසම්පි ඛාදන්ති, පපාතෙපි පතන්ති, උදකම්පි පවිසන්ති, අග්ගිම්පි පවිසන්ති, පරෙපි දණ්ඩෙන වා සත්ථනෙ වා පහරිත්වා මාරෙන්ති. එවං තෙසු අත්තසඤ්චෙතනාපි පරසඤ්චෙතනාපි කමති. ในคำเป็นต้นว่า "เพราะอัตตสัญเจตนาเป็นเหตุ สัตว์เหล่านั้นจึงจุติจากกายนั้น" เทวดาพวกขิฑฑาปโทสิกะ (ผู้มีโทษเพราะความเพลิดเพลิน) ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาเป็นเหตุ จริงอยู่ เทวดาเหล่านั้นผู้เพลิดเพลินยินดีในทิพยสมบัติในสวนนันทวัน สวนจิตรลดา สวนผารุสกวัน เป็นต้น เมื่อเล่นเพลินอยู่ ย่อมหลงลืมสติในการดื่มกิน เทวดาเหล่านั้นย่อมเหี่ยวแห้งเพราะขาดอาหาร เหมือนพวงมาลัยที่ถูกทิ้งไว้กลางแดด เทวดาพวกมโนปโทสิกะ (ผู้มีโทษเพราะความขัดเคืองใจ) ย่อมจุติเพราะปรสัญเจตนาเป็นเหตุ เทวดาเหล่านี้คือเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา ได้ยินว่า ในเทวดาเหล่านั้น เทพบุตรองค์หนึ่งคิดว่า "เราจะเล่นนักขัตฤกษ์" จึงพร้อมด้วยบริวารเดินทางไปตามถนนด้วยรถ ครั้งนั้น เทพบุตรอีกองค์หนึ่งกำลังออกมา เห็นเทพบุตรนั้นไปอยู่ข้างหน้า จึงโกรธว่า "อะไรกัน ท่านผู้เจริญ เทพบุตรผู้ยากไร้นี้ เหมือนไม่เคยเห็นมาก่อน พอเห็นสิ่งนี้แล้วก็ไปเหมือนตัวพองขึ้นด้วยปีติ เหมือนคำรามอยู่" แม้เทพบุตรที่ไปอยู่ข้างหน้าก็หันกลับมา เห็นเทพบุตรนั้นโกรธอยู่ ก็รู้ว่าโกรธ เพราะคนโกรธย่อมรู้ได้ง่าย จึงโกรธตอบว่า "ท่านโกรธเราแล้วจะทำอะไรเราได้ สมบัตินี้เราได้มาด้วยอำนาจแห่งทานศีลเป็นต้นของเรา ไม่ใช่ด้วยอำนาจของท่าน" จริงอยู่ เมื่อฝ่ายหนึ่งโกรธ อีกฝ่ายหนึ่งไม่โกรธ ก็ยังรักษาไว้ได้ แต่เมื่อโกรธทั้งสองฝ่าย ความโกรธของฝ่ายหนึ่งย่อมเป็นปัจจัยแก่ความโกรธของอีกฝ่ายหนึ่ง ความโกรธของฝ่ายนั้นก็เป็นปัจจัยแก่ความโกรธของอีกฝ่ายหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น เทพบุตรทั้งสองจึงจุติในขณะที่เหล่านางอัปสรยังร้องไห้อยู่นั่นเอง มนุษย์ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาเป็นเหตุ อธิบายว่า ย่อมจุติเพราะอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาที่เป็นเหตุ จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายโกรธแล้วย่อมทำร้ายตนเองด้วยมือและท่อนไม้, ผูกมัดตนเองด้วยเชือกเป็นต้น, ตัดศีรษะด้วยดาบ, กินยาพิษ, กระโดดหน้าผา, กระโดดน้ำ, กระโดดเข้ากองไฟ และคนอื่นก็ทุบตีด้วยท่อนไม้หรือศัสตราแล้วฆ่าให้ตาย ด้วยประการฉะนี้ ในหมู่มนุษย์นั้น ทั้งอัตตสัญเจตนาและปรสัญเจตนาก็ย่อมเป็นไป කතමෙ [Pg.350] තෙන දෙවා දට්ඨබ්බාති කතමෙ නාම තෙ දෙවා දට්ඨබ්බාති අත්ථො. තෙන වා අත්තභාවෙන කතමෙ දෙවා දට්ඨබ්බාතිපි අත්ථො. කස්මා පන ථෙරො ඉමං පඤ්හං පුච්ඡති, කිං අත්තනා කථෙතුං නප්පහොතීති? පහොති, ඉදං පන පදං අත්තනො සභාවෙන බුද්ධවිසයං පඤ්හන්ති ථෙරො න කථෙසි. තෙන දට්ඨබ්බාති තෙන අත්තභාවෙන දට්ඨබ්බා. අයං පන පඤ්හො හෙට්ඨා කාමාවචරෙපි රූපාවචරෙපි ලබ්භති, භවග්ගෙන පන පරිච්ඡින්දිත්වා කථිතො නිප්පදෙසෙන කථිතො හොතීති භගවතා එවං කථිතො. บทว่า ‘Katame tena devā daṭṭhabbā’ (เทวดาเหล่านั้น อันบุคคลพึงเห็นว่า เป็นไฉน) ความว่า เทวดาเหล่านั้นชื่อว่าอะไร อันบุคคลพึงเห็น อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า เทวดาเหล่าไหน อันบุคคลพึงเห็นด้วยอัตภาพนั้น ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงทูลถามปัญหานี้, ท่านไม่สามารถจะกล่าวด้วยตนเองได้หรือ? (ตอบว่า) สามารถ แต่ว่า พระเถระไม่ได้กล่าวบทนี้ ด้วยคิดว่า ปัญหานี้โดยสภาวะของตนเป็นพุทธวิสัย บทว่า ‘Tena daṭṭhabbā’ (อันบุคคลพึงเห็นด้วยเหตุนั้น) คือ อันบุคคลพึงเห็นด้วยอัตภาพนั้น ก็ปัญหานี้ ย่อมมีได้แม้ในเบื้องต่ำ คือในกามาวจรและรูปาวจร แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดด้วยภวัคคพรหมแล้วตรัส จึงชื่อว่าตรัสโดยไม่มีส่วนเหลือ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้อย่างนี้ ආගන්තාරො ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථභාවං කාමාවචරපඤ්චක්ඛන්ධභාවමෙව ආගන්තාරො, නෙව තත්‍රූපපත්තිකා න උපරූපපත්තිකා හොන්ති. අනාගන්තාරො ඉත්ථත්තන්ති ඉමං ඛන්ධපඤ්චකං අනාගන්තාරො, හෙට්ඨූපපත්තිකා න හොන්ති, තත්‍රූපපත්තිකා වා උපරූපපත්තිකා වා තත්ථෙව වා පරිනිබ්බායිනො හොන්තීති අත්ථො. එත්ථ ච හෙට්ඨිමභවෙ නිබ්බත්තානං වසෙන උපරූපපත්තිකා වෙදිතබ්බා. භවග්ගෙ පනෙතං නත්ථි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า ‘Āgantāro itthattanti’ (ผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้) คือ ผู้มาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือความเป็นขันธ์ ๕ ในกามาวจรเท่านั้น, ไม่เป็นผู้เกิดในภพนั้น และไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน บทว่า ‘Anāgantāro itthattanti’ (ผู้ไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้) ความว่า เป็นผู้ไม่มาสู่ขันธ์ ๕ นี้, ไม่เป็นผู้เกิดในภพเบื้องต่ำ, แต่เป็นผู้เกิดในภพนั้น หรือเกิดในภพเบื้องบน หรือเป็นผู้ปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง ในข้อนี้ พึงทราบว่า เป็นผู้เกิดในภพเบื้องบน ด้วยอำนาจแห่งพรหมผู้เกิดในภพเบื้องต่ำ แต่ในภวัคคพรหมนั้น การเกิดในภพเบื้องบนนี้ไม่มี ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง 2. විභත්තිසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาวิภัตติสูตร 172. දුතියෙ අත්ථපටිසම්භිදාති පඤ්චසු අත්ථෙසු පභෙදගතං ඤාණං. ඔධිසොති කාරණසො. බ්‍යඤ්ජනසොති අක්ඛරසො. අනෙකපරියායෙනාති අනෙකෙහි කාරණෙහි. ආචික්ඛාමීති කථෙමි. දෙසෙමීති පාකටං කත්වා කථෙමි. පඤ්ඤාපෙමීති ජානාපෙමි. පට්ඨපෙමීති පට්ඨපෙත්වා පවත්තෙත්වා කථෙමි. විවරාමීති විවටං කත්වා කථෙමි. විභජාමීති විභජිත්වා කථෙමි. උත්තානීකරොමීති ගම්භීරං උත්තානකං කත්වා කථෙමි. සො මං පඤ්හෙනාති සො මං පඤ්හෙන උපගච්ඡතු. අහං වෙය්‍යාකරණෙනාති අහමස්ස පඤ්හකථනෙන චිත්තං ආරාධෙස්සාමි. යො නො ධම්මානං සුකුසලොති යො අම්හාකං අධිගතධම්මානං සුකුසලො සත්ථා, සො එස සම්මුඛීභූතො. යදි මයා අත්ථපටිසම්භිදා න සච්ඡිකතා, ‘‘සච්ඡිකරොහි තාව සාරිපුත්තා’’ති වත්වා මං පටිබාහිස්සතීති සත්ථු පුරතො නිසින්නකොව සීහනාදං නදති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමාසු ච පන පටිසම්භිදාසු තිස්සො පටිසම්භිදා ලොකියා, අත්ථපටිසම්භිදා ලොකියලොකුත්තරාති. ๑๗๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ‘atthapaṭisambhidā’ ได้แก่ ญาณที่แตกฉานในอรรถ ๕ อย่าง บทว่า ‘odhisoti’ ได้แก่ โดยเหตุ บทว่า ‘byañjanasoti’ ได้แก่ โดยอักษร บทว่า ‘anekapariyāyenāti’ ได้แก่ โดยเหตุเป็นอันมาก บทว่า ‘ācikkhāmīti’ (เราจะบอก) คือ เราจะกล่าว บทว่า ‘desemīti’ (เราจะแสดง) คือ เราจะกระทำให้ปรากฏแล้วกล่าว บทว่า ‘paññāpemīti’ (เราจะบัญญัติ) คือ เราจะทำให้รู้ บทว่า ‘paṭṭhapemīti’ (เราจะตั้งไว้) คือ เราจะตั้งขึ้น ให้เป็นไป แล้วกล่าว บทว่า ‘vivarāmīti’ (เราจะเปิดเผย) คือ เราจะกระทำให้เปิดเผยแล้วกล่าว บทว่า ‘vibhajāmīti’ (เราจะจำแนก) คือ เราจะจำแนกแล้วกล่าว บทว่า ‘uttānīkaromīti’ (เราจะทำให้ตื้น) คือ เราจะกระทำอรรถที่ลึกซึ้งให้ตื้นแล้วกล่าว บทว่า ‘so maṃ pañhenāti’ (ผู้นั้นจงเข้ามาหาเราด้วยปัญหา) คือ ผู้นั้นจงเข้ามาหาเราด้วยปัญหาเถิด บทว่า ‘ahaṃ veyyākaraṇenāti’ (เราจะยังจิตของผู้นั้นให้ยินดีด้วยการพยากรณ์) คือ เราจะยังจิตของผู้นั้นให้ยินดีด้วยการกล่าวแก้ปัญหา บทว่า ‘yo no dhammānaṃ sukusaloti’ (พระศาสดาพระองค์ใด ผู้ฉลาดในธรรมทั้งหลายของเรา) คือ พระศาสดาพระองค์ใดผู้ฉลาดอย่างยิ่งในธรรมที่เราบรรลุแล้ว พระศาสดาพระองค์นั้นทรงปรากฏอยู่เฉพาะหน้า ถ้าอรรถปฏิสัมภิทาเรายังมิได้ทำให้แจ้ง พระองค์ก็จักตรัสห้ามเราว่า “สารีบุตร เธอจงทำให้แจ้งก่อนเถิด” (พระเถระ) นั่งอยู่เฉพาะพระพักตร์พระศาสดาแล้วจึงบันลือสีหนาท พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้ ก็ในปฏิสัมภิทาเหล่านี้ ปฏิสัมภิทา ๓ อย่างเป็นโลกิยะ, อรรถปฏิสัมภิทาเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ 3. මහාකොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถามหาโกฏฐิกสูตร 173. තතියෙ [Pg.351] ඵස්සායතනානන්ති ඵස්සාකරානං, ඵස්සස්ස උප්පත්තිට්ඨානානන්ති අත්ථො. අත්ථඤ්ඤං කිඤ්චීති එතෙසු අසෙසතො නිරුද්ධෙසු තතො පරං කොචි අප්පමත්තකොපි කිලෙසො අත්ථීති පුච්ඡති. නත්ථඤ්ඤං කිඤ්චීති ඉධාපි ‘‘අප්පමත්තකොපි කිලෙසො නත්ථී’’ති පුච්ඡති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙ පන චත්තාරොපි පඤ්හෙ සස්සතුච්ඡෙදඑකච්චසස්සතඅමරාවික්ඛෙපවසෙන පුච්ඡති. තෙනස්ස ථෙරො පුච්ඡිතපුච්ඡිතං පටිබාහන්තො මා හෙවන්ති ආහ. එත්ථ හිඉති නිපාතමත්තං, එවං මා භණීති අත්ථො. අත්තූපලද්ධිවසෙනෙව ‘‘අත්ථඤ්ඤං කිඤ්චි අඤ්ඤො කොචි අත්තා නාම අත්ථී’’ති සස්සතාදිආකාරෙන පුච්ඡති. කිං පනෙස අත්තූපලද්ධිකොති? න අත්තූපලද්ධිකො. එවංලද්ධිකො පන තත්ථෙකො භික්ඛු නිසින්නො, සො පුච්ඡිතුං න සක්කොති. තස්ස ලද්ධිං විස්සජ්ජාපනත්ථං එවං පුච්ඡති. යෙපි ච අනාගතෙ එවංලද්ධිකා භවිස්සන්ති, තෙසං ‘‘බුද්ධකාලෙපෙසො පඤ්හො මහාසාවකෙහි විස්සජ්ජිතො’’ති වචනොකාසුපච්ඡෙදනත්ථං පුච්ඡතියෙව. ๑๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ‘phassāyatanānanti’ (แห่งผัสสายตนะ) ความว่า แห่งธรรมที่เป็นแดนเกิดแห่งผัสสะ, แห่งธรรมที่เป็นที่เกิดขึ้นแห่งผัสสะ บทว่า ‘Atthaññaṃ kiñcīti’ (มีสิ่งอื่นอีกไหม) คือ ท่านถามว่า เมื่อผัสสายตนะเหล่านั้นดับไปโดยไม่เหลือแล้ว ยังมีกิเลสอื่นแม้เพียงเล็กน้อยอยู่ต่อไปอีกหรือไม่ แม้ในบทว่า ‘Natthaññaṃ kiñcīti’ (ไม่มีสิ่งอื่นอีกหรือ) นี้ ก็ถามว่า “ไม่มีกิเลสแม้เพียงเล็กน้อยอยู่หรือ” ในอีกสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ก็ท่านถามปัญหาทั้ง ๔ ข้อนี้ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิคือ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ เอกัจจสัสสตทิฏฐิ และอมราวิกเขปิกทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น พระเถระ (พระสารีบุตร) เมื่อจะทรงห้ามปัญหาที่ท่าน (พระมหาโกฏฐิกะ) ถามแล้วๆ จึงตรัสว่า ‘mā hevanti’ (อย่ากล่าวอย่างนั้น) ในบทนั้น ‘hi’ เป็นเพียงนิบาต ความว่า ท่านอย่ากล่าวอย่างนั้น ท่านถามด้วยอำนาจแห่งอัตตูปาทาน โดยอาการมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้นว่า “มีสิ่งอื่นอีกไหม คือมีอัตตาชื่ออื่นอยู่อีกหรือไม่” ถามว่า ก็ท่านพระมหาโกฏฐิกะนี้เป็นผู้มีอัตตทิฏฐิหรือ? ตอบว่า ท่านไม่ได้เป็นผู้มีอัตตทิฏฐิ แต่ว่า มีภิกษุรูปหนึ่งผู้มีทิฏฐิอย่างนั้นนั่งอยู่ในที่นั้น เธอไม่สามารถจะถามได้ ท่านจึงถามอย่างนี้เพื่อประสงค์จะให้วิสัชนาทิฏฐิของภิกษุนั้น และเพื่อตัดโอกาสในการกล่าวของชนทั้งหลายผู้จะมีทิฏฐิอย่างนั้นในอนาคตว่า “ปัญหานี้ แม้ในพุทธกาล พระมหาสาวกทั้งหลายก็ได้วิสัชนาไว้แล้ว” ท่านจึงได้ถามไว้ අප්පපඤ්චං පපඤ්චෙතීති න පපඤ්චෙතබ්බට්ඨානෙ පපඤ්චං කරොති, අනාචරිතබ්බං මග්ගං චරති. තාවතා පපඤ්චස්ස ගතීති යත්තකා ඡන්නං ඵස්සායතනානං ගති, තත්තකාව තණ්හාදිට්ඨිමානප්පභෙදස්ස පපඤ්චස්ස ගති. ඡන්නං, ආවුසො, ඵස්සායතනානං අසෙසවිරාගනිරොධා පපඤ්චනිරොධො පපඤ්චවූපසමොති එතෙසු ඡසු ආයතනෙසු සබ්බසො නිරුද්ධෙසු පපඤ්චාපි නිරුද්ධාව හොන්ති, වූපසන්තාව හොන්තීති අත්ථො. ආරුප්පෙ පන පුථුජ්ජනදෙවතානං කිඤ්චාපි පඤ්ච ඵස්සායතනානි නිරුද්ධානි, ඡට්ඨස්ස පන අනිරුද්ධත්තා තයොපි පපඤ්චා අප්පහීනාව. අපිච පඤ්චවොකාරභවවසෙනෙව පඤ්හො කථිතොති. චතුත්ථෙ ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. บทว่า ‘Appapañcaṃ papañcetīti’ (ย่อมเนิ่นช้าในสิ่งที่ไม่ควรเนิ่นช้า) คือ ย่อมกระทำความเนิ่นช้าในฐานะที่ไม่ควรเนิ่นช้า, ย่อมเดินไปในทางที่ไม่ควรเดิน บทว่า ‘Tāvatā papañcassa gatīti’ (ความเนิ่นช้ามีคติเพียงเท่านั้น) คือ คติแห่งผัสสายตนะ ๖ มีประมาณเท่าใด, คติแห่งปปัญจธรรมอันมีประเภทคือ ตัณหา ทิฏฐิ และมานะ ก็มีประมาณเท่านั้น บทว่า ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā papañcanirodho papañcavūpasamoti’ (ดูก่อนอาวุโส เพราะความสำรอกดับโดยไม่เหลือแห่งผัสสายตนะ ๖ จึงมีความดับแห่งปปัญจะ ความสงบแห่งปปัญจะ) ความว่า เมื่ออายตนะ ๖ เหล่านี้ดับไปโดยสิ้นเชิงแล้ว แม้ปปัญจธรรมทั้งหลายก็ย่อมดับไป, ย่อมสงบระงับไป ก็ในอรูปภพ ถึงแม้ผัสสายตนะ ๕ จะดับไปสำหรับปุถุชนเทวดาทั้งหลาย แต่เพราะมนายตนะที่ ๖ ยังไม่ดับ ปปัญจธรรมทั้ง ๓ ก็ยังละไม่ได้ อีกอย่างหนึ่ง ปัญหาได้ถูกกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งปัญจโวการภพ ในสูตรที่ ๔ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เช่นกัน 5. උපවාණසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาอุปวาณสูตร 175-176. පඤ්චමෙ විජ්ජායන්තකරො හොතීති විජ්ජාය වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරො හොති, සකලං වට්ටදුක්ඛං පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං කත්වා තිට්ඨතීති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සඋපාදානොති සගහණොව හුත්වා. අන්තකරො අභවිස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කත්වා ඨිතො අභවිස්ස. චරණසම්පන්නොති පන්නරසධම්මභෙදෙන චරණෙන සමන්නාගතො. යථාභූතං ජානං [Pg.352] පස්සං අන්තකරො හොතීති යථාසභාවං මග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා පස්සිත්වා වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කත්වා ඨිතො නාම හොතීති අරහත්තනිකූටෙන පඤ්හං නිට්ඨපෙසි. ඡට්ඨං හෙට්ඨා එකකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ‘vijjāyantakaro hotīti’ (บุคคลย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดได้ด้วยวิชชา) คือ บุคคลย่อมเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ได้ด้วยวิชชา, กระทำวัฏทุกข์ทั้งสิ้นให้เป็นสิ่งที่ถูกกำหนดแล้ว ให้มีที่สุดแล้ว ดำรงอยู่ ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า ‘saupādānoti’ (ผู้ยังมีอุปาทาน) คือ เป็นผู้ยังมีความยึดมั่น บทว่า ‘antakaro abhavissāti’ (พึงเป็นผู้กระทำที่สุดได้) คือ พึงเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์แล้วดำรงอยู่ บทว่า ‘caraṇasampannoti’ (ผู้ถึงพร้อมด้วยจรณะ) คือ ผู้ประกอบด้วยจรณะอันมีประเภทเป็นธรรม ๑๕ ประการ บทว่า ‘yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ antakaro hotīti’ (บุคคลรู้เห็นตามความเป็นจริง จึงเป็นผู้กระทำที่สุดได้) คือ บุคคลรู้เห็นตามสภาวะด้วยมรรคปัญญาแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้กระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์แล้วดำรงอยู่ (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบปัญหาด้วยยอดคืออรหัตตผล สูตรที่ ๖ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาเอกกนิบาตในเบื้องต่ำ 7. රාහුලසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาราหุลสูตร 177. සත්තමෙ අජ්ඣත්තිකාති කෙසාදීසු වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධාකාරලක්ඛණා පථවීධාතු. බාහිරාති බහිද්ධා අනින්ද්‍රියබද්ධෙසු පාසාණපබ්බතාදීසු ථද්ධාකාරලක්ඛණා පථවීධාතු. ඉමිනාව නයෙන සෙසාපි ධාතුයො වෙදිතබ්බා. නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තාති ඉදං තයං තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහපටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං. සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බන්ති හෙතුනා කාරණෙන මග්ගපඤ්ඤාය පස්සිතබ්බං. දිස්වාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පස්සිත්වා. අච්ඡෙච්ඡි තණ්හන්ති මග්ගවජ්ඣතණ්හං සමූලකං ඡින්දි. විවත්තයි සංයොජනන්ති දසවිධම්පි සංයොජනං විවත්තයි උබ්බත්තෙත්වා පජහි. සම්මා මානාභිසමයාති හෙතුනා කාරණෙන නවවිධස්ස මානස්ස පහානාභිසමයා. අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛං පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං අකාසි, කත්වා ඨිතොති අත්ථො. ඉති සත්ථාරා සංයුත්තමහානිකායෙ රාහුලොවාදෙ (සං. නි. 3.91 ආදයො) විපස්සනා කථිතා, චූළරාහුලොවාදෙපි (ම. නි. 3.416 ආදයො) විපස්සනා කථිතා, අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදෙ (ම. නි. 2.107 ආදයො) දහරස්සෙව සතො මුසාවාදා වෙරමණී කථිතා, මහාරාහුලොවාදෙ (ම. නි. 2.113 ආදයො) විපස්සනා කථිතා. ඉමස්මිං අඞ්ගුත්තරමහානිකායෙ අයං චතුකොටිකසුඤ්ඤතා නාම කථිතාති. ๑๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อชฺฌตฺติกา ความว่า ปฐวีธาตุมีลักษณะคือความเป็นของแข็งในส่วนของร่างกาย ๒๐ อย่างมีผมเป็นต้น. บทว่า พาหิรา ความว่า ปฐวีธาตุมีลักษณะคือความเป็นของแข็งในภายนอก ในภูเขาหินเป็นต้น อันไม่เนื่องกับอินทรีย์. พึงทราบธาตุแม้ที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้แหละ. บททั้งสามนี้ คือ เนตํ มม (นั่นไม่ใช่ของเรา), เนโสหมสฺมิ (เราไม่เป็นนั่น), น เมโส อตฺตา (นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยแห่งการปฏิเสธความยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ. บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ ความว่า พึงเห็นด้วยมรรคปัญญาโดยเหตุโดยผล. บทว่า ทิสฺวา ความว่า เห็นแล้วด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ ความว่า ตัดตัณหาที่มรรคพึงประหารพร้อมทั้งราก. บทว่า วิวตฺตยิ สํโยชนํ ความว่า คลายแล้ว ละแล้วซึ่งสังโยชน์แม้ทั้ง 10 อย่างโดยถอนขึ้น. บทว่า สมฺมา มานาภิสมยา ความว่า เพราะการละมานะ 9 อย่างโดยสิ้นเชิงโดยเหตุโดยผล. บทว่า อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺส ความว่า ได้กระทำแล้วซึ่งวัฏทุกข์ให้มีที่สุด ให้มีขอบเขต อธิบายว่า กระทำแล้วดำรงอยู่. ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาตรัสวิปัสสนาไว้ในราหุโลวาทสูตร ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค, ตรัสวิปัสสนาไว้ในจูฬราหุโลวาทสูตร, ตรัสการเว้นจากมุสาวาทแก่พระราหุลผู้ยังเยาว์วัยในอัมพลัฏฐิกราหุโลวาทสูตร, ตรัสวิปัสสนาไว้ในมหาราหุโลวาทสูตร. ในอังคุตตรนิกาย มหาวารวรรคนี้ พระองค์ตรัสวิปัสสนาชื่อว่า จตุโกฏิกสุญญตา นี้ไว้. 8. ජම්බාලීසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาชัมพาลีสูตร 178. අට්ඨමෙ සන්තං චෙතොවිමුත්තින්ති අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං අඤ්ඤතරං සමාපත්තිං. සක්කායනිරොධන්ති තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතස්ස සක්කායස්ස නිරොධං, නිබ්බානන්ති අත්ථො. න පක්ඛන්දතීති ආරම්මණවසෙන න පක්ඛන්දති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. න පාටිකඞ්ඛොති න පාටිකඞ්ඛිතබ්බො. ලෙපගතෙනාති ලෙපමක්ඛිතෙන. ๑๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ สมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในสมาบัติ ๘. บทว่า สกฺกายนิโรธํ ได้แก่ ความดับแห่งสักกายะอันได้แก่ วัฏฏะในภูมิ ๓ อธิบายว่า พระนิพพาน. บทว่า น ปกฺขนฺทติ ความว่า ย่อมไม่แล่นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า น ปาฏิกงฺโข ความว่า ไม่พึงหวัง. บทว่า เลปคเตน ความว่า อันฉาบทาด้วยยางเหนียว. ඉමස්මිඤ්ච [Pg.353] පනත්ථෙ නදීපාරං ගන්තුකාමපුරිසොපම්මං ආහරිතබ්බං – එකො කිර පුරිසො චණ්ඩසොතාය වාළමච්ඡාකුලාය නදියා පාරං ගන්තුකාමො ‘‘ඔරිමං තීරං සාසඞ්කං සප්පටිභයං, පාරිමං තීරං ඛෙමං අප්පටිභයං, කිං නු ඛො කත්වා පාරං ගමිස්සාමී’’ති පටිපාටියා ඨිතෙ අට්ඨ කකුධරුක්ඛෙ දිස්වා ‘‘සක්කා ඉමාය රුක්ඛපටිපාටියා ගන්තු’’න්ති මනසිකත්වා ‘‘කකුධරුක්ඛා නාම මට්ඨසාඛා හොන්ති, සාඛාය හත්ථා න සණ්ඨහෙය්‍යු’’න්ති නිග්‍රොධපිලක්ඛරුක්ඛාදීනං අඤ්ඤතරස්ස ලාඛාය හත්ථපාදෙ මක්ඛෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන එකං සාඛං ගණ්හි. හත්ථො තත්ථෙව ලගි. පුන වාමහත්ථෙන දක්ඛිණපාදෙන වාමපාදෙනාති චත්තාරොපි හත්ථපාදා තත්ථෙව ලගිංසු. සො අධොසිරො ලම්බමානො උපරිනදියං දෙවෙ වුට්ඨෙ පුණ්ණාය නදියා සොතෙ නිමුග්ගො කුම්භීලාදීනං භක්ඛො අහොසි. ก็ในอรรถนี้ พึงนำอุปมาด้วยบุรุษผู้ต้องการจะข้ามฝั่งแม่น้ำมาแสดง. ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยวและชุกชุมด้วยปลาร้าย เห็นต้นกุ่ม ๘ ต้นที่ตั้งอยู่เรียงกันเป็นลำดับไป จึงคิดว่า "ฝั่งนี้มีความระแวง มีภัยเฉพาะหน้า ฝั่งโน้นเกษม ไม่มีภัย เราจะทำอย่างไรหนอจึงจะข้ามไปฝั่งโน้นได้" แล้วคิดต่อไปว่า "เราอาจจะไปได้ด้วยแนวต้นไม้นี้" แต่เมื่อพิจารณาว่า "ต้นกุ่มนั้นมีกิ่งเกลี้ยง มืออาจจะจับกิ่งไม่อยู่" จึงเอายางเหนียวของต้นไทรหรือต้นมะเดื่อเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งมาทามือและเท้า แล้วใช้มือขวาจับกิ่งหนึ่ง. มือก็ติดอยู่ที่กิ่งนั้น. ต่อมาก็ใช้มือซ้าย เท้าขวา และเท้าซ้ายจับตามลำดับ มือและเท้าทั้งสี่ก็ติดอยู่ที่กิ่งนั้น. เขาห้อยหัวลงมา เมื่อฝนตกเหนือน้ำ แม่น้ำเต็มเปี่ยม เขาจมลงในกระแสน้ำ ได้กลายเป็นอาหารของจระเข้เป็นต้น. තත්ථ නදීසොතං විය සංසාරසොතං දට්ඨබ්බං, සොතස්ස පාරං ගන්තුකාමපුරිසො විය යොගාවචරො, ඔරිමතීරං විය සක්කායො, පාරිමතීරං විය නිබ්බානං, පටිපාටියා ඨිතා අට්ඨ කකුධරුක්ඛා විය අට්ඨ සමාපත්තියො, ලෙපමක්ඛිතෙන හත්ථෙන සාඛාගහණං විය ඣානවිපස්සනානං පාරිපන්ථිකෙ අසොධෙත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනං, චතූහි හත්ථපාදෙහි සාඛාය බද්ධස්ස ඔලම්බනං විය පඨමජ්ඣානෙ නිකන්තියා ලග්ගකාලො, උපරිසොතෙ වුට්ඨි විය ඡසු ද්වාරෙසු කිලෙසානං උප්පන්නකාලො, නදියා පුණ්ණාය සොතෙ නිමුග්ගස්ස කුම්භීලාදීනං භක්ඛභූතකාලො විය සංසාරසොතෙ නිමුග්ගස්ස චතූසු අපායෙසු දුක්ඛානුභවනකාලො වෙදිතබ්බො. ในอุปมานั้น พึงเห็นกระแสแห่งสังสารวัฏเปรียบเหมือนกระแสแห่งแม่น้ำ, พระโยคาวจรเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นแห่งกระแสน้ำ, สักกายะเปรียบเหมือนฝั่งนี้, พระนิพพานเปรียบเหมือนฝั่งโน้น, ต้นกุ่ม ๘ ต้นที่ตั้งอยู่เรียงกันเป็นลำดับเปรียบเหมือนสมาบัติ ๘, การจับกิ่งไม้ด้วยมือที่ทายางเหนียวเปรียบเหมือนการเข้าสมาบัติโดยไม่ชำระธรรมที่เป็นข้าศึกแก่ฌานและวิปัสสนา, การที่บุรุษนั้นถูกผูกติดกับกิ่งไม้ด้วยมือและเท้าทั้งสี่แล้วห้อยลงมาเปรียบเหมือนเวลาที่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในปฐมฌาน, ฝนที่ตกเหนือน้ำเปรียบเหมือนเวลาที่กิเลสเกิดขึ้นในทวารทั้ง ๖, เวลาที่บุรุษนั้นจมลงในกระแสน้ำที่เต็มเปี่ยมแล้วกลายเป็นอาหารของจระเข้เป็นต้น พึงทราบว่าเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้จมลงในกระแสแห่งสังสารวัฏเสวยทุกข์ในอบาย ๔. සුද්ධෙන හත්ථෙනාති සුධොතෙන පරිසුද්ධහත්ථෙන. ඉමස්මිම්පි අත්ථෙ තාදිසමෙව ඔපම්මං කාතබ්බං – තථෙව හි පාරං ගන්තුකාමො පුරිසො ‘‘කකුධරුක්ඛා නාම මට්ඨසාඛා, කිලිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හන්තස්ස හත්ථො පරිගලෙය්‍යා’’ති හත්ථපාදෙ සුධොතෙ කත්වා එකං සාඛං ගණ්හිත්වා පඨමං රුක්ඛං ආරුළ්හො. තතො ඔතරිත්වා දුතියං…පෙ… තතො ඔතරිත්වා අට්ඨමං, අට්ඨමරුක්ඛතො ඔතරිත්වා පාරිමතීරෙ ඛෙමන්තභූමිං ගතො. บทว่า สุทฺเธน หตฺเถน ความว่า ด้วยมือที่ล้างสะอาดแล้ว เป็นมือที่บริสุทธิ์. แม้ในอรรถนี้ ก็พึงทำอุปมาเช่นเดียวกันนั้น คือ บุรุษผู้ต้องการจะข้ามไปฝั่งโน้นเช่นเดิม คิดว่า "ต้นกุ่มนั้นมีกิ่งเกลี้ยง เมื่อจับด้วยมือที่เปรอะเปื้อน มือก็จะลื่นไถลไป" จึงล้างมือและเท้าให้สะอาดแล้วจับกิ่งหนึ่งขึ้นต้นไม้ต้นแรก. จากนั้นลงมาแล้วขึ้นต้นที่สอง...ฯลฯ...จากนั้นลงมาแล้วขึ้นต้นที่แปด, ครั้นลงจากต้นไม้ต้นที่แปดแล้ว ก็ไปถึงฝั่งโน้นอันเป็นแดนเกษม. තත්ථ ‘‘ඉමෙහි රුක්ඛෙහි පාරිමතීරං ගමිස්සාමී’’ති තස්ස පුරිසස්ස චින්තිතකාලො විය යොගිනො ‘‘අට්ඨ සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො [Pg.354] වුට්ඨාය අරහත්තං ගමිස්සාමී’’ති චින්තිතකාලො, සුද්ධෙන හත්ථෙන සාඛාගහණං විය ඣානවිපස්සනානං පාරිපන්ථිකධම්මෙ සොධෙත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනං. තත්ථ පඨමරුක්ඛාරොහණකාලො විය පඨමජ්ඣානසමාපත්තිකාලො, පඨමරුක්ඛතො ඔරුය්හ දුතියං ආරුළ්හකාලො විය පඨමජ්ඣානෙ නිකන්තියා අබද්ධස්ස තතො වුට්ඨාය දුතියජ්ඣානසමාපන්නකාලො…පෙ… සත්තමරුක්ඛතො ඔරුය්හ අට්ඨමං ආරුළ්හකාලො විය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියං නිකන්තියා අබද්ධස්ස තතො වුට්ඨාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපන්නකාලො. අට්ඨමරුක්ඛතො ඔරුය්හ පාරිමතීරං ඛෙමන්තභූමිං ගතකාලො විය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ නිකන්තියා අබද්ධස්ස සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තප්පත්තකාලො වෙදිතබ්බො. ในอุปมานั้น เวลาที่บุรุษนั้นคิดว่า "เราจักข้ามไปฝั่งโน้นด้วยต้นไม้เหล่านี้" เปรียบเหมือนเวลาที่พระโยคีคิดว่า "เราจักเข้าสมาบัติ ๘ ออกจากสมาบัติแล้วจักบรรลุพระอรหัต", การจับกิ่งไม้ด้วยมือที่สะอาดเปรียบเหมือนการเข้าสมาบัติโดยชำระธรรมที่เป็นข้าศึกแก่ฌานและวิปัสสนาแล้ว. ในข้อนั้น เวลาที่ขึ้นต้นไม้ต้นแรกเปรียบเหมือนเวลาที่เข้าปฐมฌานสมาบัติ, เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นแรกแล้วขึ้นต้นที่สองเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในปฐมฌาน ออกจากฌานนั้นแล้วเข้าทุติยฌาน...ฯลฯ...เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นที่เจ็ดแล้วขึ้นต้นที่แปดเปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในอากิญจัญญายตนสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้วเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ. พึงทราบว่า เวลาที่ลงจากต้นไม้ต้นที่แปดแล้วไปถึงฝั่งโน้นอันเป็นแดนเกษม เปรียบเหมือนเวลาที่บุคคลผู้ไม่ติดอยู่ด้วยความใคร่ในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ออกจากสมาบัติแล้วพิจารณาสังขารทั้งหลาย บรรลุพระอรหัต. අවිජ්ජාප්පභෙදං මනසි කරොතීති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණභූතාය ගණබහලමහාඅවිජ්ජාය පභෙදසඞ්ඛාතං අරහත්තං මනසි කරොති. න පක්ඛන්දතීති ආරම්මණවසෙනෙව න පක්ඛන්දති. ජම්බාලීති ගාමතො නික්ඛන්තස්ස මහාඋදකස්ස පතිට්ඨානභූතො මහාආවාටො. අනෙකවස්සගණිකාති ගාමස්ස වා නගරස්ස වා උප්පන්නකාලෙයෙව උප්පන්නත්තා අනෙකානි වස්සගණානි උප්පන්නාය එතිස්සාති අනෙකවස්සගණිකා. ආයමුඛානීති චතස්සො පවිසනකන්දරා. අපායමුඛානීති අපවාහනච්ඡිද්දානි. න ආළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛොති න පාළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛිතබ්බො. න හි තතො උදකං උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ගහෙත්වා මහාසමුද්දං පාපුණාති. บทว่า อวิชฺชาปฺปเภทํ มนสิ กโรติ ความว่า ย่อมกระทำไว้ในใจซึ่งพระอรหัต อันได้ชื่อว่าเป็นการทำลายอวิชชาใหญ่ที่หนาแน่นและเป็นความไม่รู้ในฐานะ ๘ ประการ. บทว่า น ปกฺขนฺทติ ความว่า ย่อมไม่แล่นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์. บทว่า ชมฺพาลี ได้แก่ หลุมใหญ่ที่เป็นที่ตั้งแห่งน้ำจำนวนมากที่ไหลออกจากบ้าน. บทว่า อเนกวสฺสคณิกา ความว่า เพราะเกิดขึ้นพร้อมกับเวลาที่หมู่บ้านหรือเมืองเกิดขึ้นนั่นเอง บ่อโสโครกนี้จึงเกิดขึ้นมาหลายปีแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่ามีมาหลายปี. บทว่า อายมุขานิ ได้แก่ ช่องทางที่น้ำไหลเข้า ๔ ช่อง. บทว่า อปายมุขานิ ได้แก่ ช่องสำหรับระบายน้ำออก. บทว่า น อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข ความว่า ไม่พึงหวังการพังทลายแห่งคันดิน. เพราะว่าน้ำจากบ่อนั้นไม่อาจเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้. ඉමස්ස පනත්ථස්ස විභාවනත්ථං උය්‍යානගවෙසකඔපම්මං ආහරිතබ්බං. එකො කිර නගරවාසිකො කුලපුත්තො උය්‍යානං ගවෙසන්තො නගරතො නාතිදූරෙ නච්චාසන්නෙ මහන්තං ජම්බාලිං අද්දස. සො ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ රමණීයං උය්‍යානං භවිස්සතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා කුද්දාලං ආදාය චත්තාරිපි කන්දරානි පිධාය අපවාහනච්ඡිද්දානි විවරිත්වා අට්ඨාසි. දෙවො න සම්මා වස්සි, අවසෙසඋදකං අපවාහනච්ඡිද්දෙන පරිස්සවිත්වා ගතං. චම්මඛණ්ඩපිලොතිකාදීනි තත්ථෙව පූතිකානි ජාතානි, පාණකා සණ්ඨිතා, සමන්තා අනුපගමනීයා ජාතා. උපගතානම්පි නාසාපුටෙ පිධාය පක්කමිතබ්බං හොති[Pg.355]. සො කතිපාහෙන ආගන්ත්වා පටික්කම්ම ඨිතො ඔලොකෙත්වා ‘‘න සක්කා උපගන්තු’’න්ති පක්කාමි. ก็เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ พึงนำอุปมาเรื่องคนแสวงหาสวนมาแสดง. ได้ยินว่า กุลบุตรชาวเมืองคนหนึ่ง แสวงหาสวนอยู่ ได้เห็นบ่อโสโครกใหญ่แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกลไม่ใกล้จากเมือง. เขาหมายใจว่า "ในที่นี้จักมีสวนที่น่ารื่นรมย์" จึงถือจอบมาปิดช่องทางน้ำเข้าทั้งสี่แล้วเปิดช่องระบายน้ำออกไว้. ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล น้ำที่เหลืออยู่ก็ไหลซึมออกไปทางช่องระบายน้ำ. ชิ้นหนังและผ้าขี้ริ้วเป็นต้นก็เน่าเหม็นอยู่ในที่นั้นเอง สัตว์มีชีวิตก็เกิดขึ้น กลายเป็นที่ที่เข้าไปใกล้ไม่ได้โดยรอบ. แม้ผู้ที่เข้าไปใกล้ก็ต้องปิดจมูกแล้วหลีกไป. เขามาในอีกสองสามวัน ถอยออกมายืนมองดูแล้วคิดว่า "ไม่อาจเข้าไปใกล้ได้" จึงหลีกไป. තත්ථ නගරවාසී කුලපුත්තො විය යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, උය්‍යානං ගවෙසන්තෙන ගාමද්වාරෙ ජම්බාලියා දිට්ඨකාලො විය චාතුමහාභූතිකකායො, ආයමුඛානං පිහිතකාලො විය ධම්මස්සවනොදකස්ස අලද්ධකාලො, අපායමුඛානං විවටකාලො විය ඡද්වාරිකසංවරස්ස විස්සට්ඨකාලො, දෙවස්ස සම්මා අවුට්ඨකාලො විය සප්පායකම්මට්ඨානස්ස අලද්ධකාලො, අවසෙසඋදකස්ස අපායමුඛෙහි පරිස්සවිත්වා ගතකාලො විය අබ්භන්තරෙ ගුණානං පරිහීනකාලො, උදකස්ස උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ආදාය මහාසමුද්දං පාපුණිතුං අසමත්ථකාලො විය අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාපාළිං භින්දිත්වා කිලෙසරාසිං විධමිත්වා නිබ්බානං සච්ඡිකාතුං අසමත්ථකාලො, චම්මඛණ්ඩපිලොතිකාදීනං තත්ථෙව පූතිභාවො විය අබ්භන්තරෙ රාගාදිකිලෙසෙහි පරිපූරිතකාලො, තස්ස ආගන්ත්වා දිස්වා විප්පටිසාරිනො ගතකාලො විය වට්ටසමඞ්ගිපුග්ගලස්ස වට්ටෙ අභිරතකාලො වෙදිතබ්බො. ในอุปมานั้น พึงเห็นโยคาวจรเปรียบเหมือนกุลบุตรชาวเมือง, กายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เปรียบเหมือนเวลาที่ผู้แสวงหาสวนเห็นบ่อโสโครกที่ประตูบ้าน, เวลาที่ไม่ได้ฟังธรรมซึ่งเปรียบเหมือนน้ำ เปรียบเหมือนเวลาที่ปิดปากทางน้ำเข้า, เวลาที่ปล่อยปละละเลยการสำรวมในทวาร ๖ เปรียบเหมือนเวลาที่เปิดปากทางน้ำออก, เวลาที่ไม่ได้กรรมฐานอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล, เวลาที่เสื่อมจากคุณธรรมภายใน เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำที่เหลืออยู่ไหลซึมออกไปทางปากทางน้ำออก, เวลาที่ไม่สามารถทำลายคันดินคืออวิชชา กำจัดกองกิเลส แล้วทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานด้วยอรหัตตมรรคได้ เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำไม่สามารถเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้, เวลาที่เต็มไปด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นภายใน เปรียบเหมือนความเป็นของเน่าเหม็นแห่งชิ้นหนังและผ้าขี้ริ้วเป็นต้นในที่นั้นเอง, พึงทราบว่า เวลาที่บุคคลผู้ยังอยู่ในวัฏฏะยินดีอยู่ในวัฏฏะ เปรียบเหมือนเวลาที่กุลบุตรนั้นมาเห็นแล้วเดือดร้อนใจหลีกไป. ආළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛොති පාළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛිතබ්බො. තතො හි උදකං උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ආදාය මහාසමුද්දං පාපුණිතුං සක්ඛිස්සතීති අත්ථො. บทว่า อาฬิปฺปเภโท ปาฏิกงฺโข ความว่า พึงหวังการพังทลายแห่งคันดินได้. อธิบายว่า เพราะว่าน้ำจากบ่อนั้นจะสามารถเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทรได้. ඉධාපි තදෙව ඔපම්මං ආහරිතබ්බං. තත්ථ ආයමුඛානං විවටකාලො විය සප්පායධම්මස්සවනස්ස ලද්ධකාලො, අපායමුඛානං පිහිතකාලො විය ඡසු ද්වාරෙසු සංවරස්ස පච්චුපට්ඨිතකාලො, දෙවස්ස සම්මා වුට්ඨකාලො විය සප්පායකම්මට්ඨානස්ස ලද්ධකාලො, උදකස්ස උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ආදාය මහාසමුද්දං පත්තකාලො විය අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජං භින්දිත්වා අකුසලරාසිං විධමිත්වා අරහත්තං සච්ඡිකතකාලො, ආයමුඛෙහි පවිට්ඨෙන උදකෙන සරස්ස පරිපුණ්ණකාලො විය අබ්භන්තරෙ ලොකුත්තරධම්මෙහි පරිපුණ්ණකාලො, සමන්තතො වතිං කත්වා රුක්ඛෙ රොපෙත්වා උය්‍යානමජ්ඣෙ පාසාදං මාපෙත්වා නාටකානි පච්චුපට්ඨපෙත්වා සුභොජනං භුඤ්ජන්තස්ස නිසින්නකාලො විය ධම්මපාසාදං ආරුය්හ [Pg.356] නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නකාලො වෙදිතබ්බො. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. දෙසනා පන ලොකියලොකුත්තරමිස්සිකා කථිතාති. ในข้อนี้ก็พึงนำอุปมานั้นมาแสดงเช่นกัน. ในอุปมานั้น เวลาที่ได้ฟังธรรมอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่เปิดปากทางน้ำเข้า, เวลาที่การสำรวมในทวารทั้ง ๖ ปรากฏพร้อม เปรียบเหมือนเวลาที่ปิดปากทางน้ำออก, เวลาที่ได้กรรมฐานอันเป็นสัปปายะ เปรียบเหมือนเวลาที่ฝนตกต้องตามฤดูกาล, เวลาที่ทำลายอวิชชา กำจัดกองอกุศล แล้วทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตด้วยอรหัตตมรรค เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำเอ่อขึ้นทำลายคันดินแล้วพัดพาเอาขยะไปสู่มหาสมุทร, เวลาที่เต็มเปี่ยมด้วยโลกุตรธรรมภายใน เปรียบเหมือนเวลาที่สระเต็มเปี่ยมด้วยน้ำที่ไหลเข้าทางปากทางน้ำเข้า, พึงทราบว่า เวลาที่ขึ้นสู่ธรรมปราสาท เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์แล้วนั่งอยู่ เปรียบเหมือนเวลาที่ (กุลบุตร) ทำรั้วโดยรอบ ปลูกต้นไม้ สร้างปราสาทกลางสวน จัดการแสดงละคร บริโภคโภชนะอย่างดีแล้วนั่งอยู่. เนื้อความที่เหลือในข้อนี้ตื้นทั้งนั้น. ส่วนเทศนา พระผู้มีพระภาคตรัสแบบระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. 9. නිබ්බානසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถานิพพานสูตร 179. නවමෙ හානභාගියා සඤ්ඤාතිආදීසු ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභිං කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, හානභාගිනී පඤ්ඤා’’ති (විභ. 799) අභිධම්මෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථාභූතං නප්පජානන්තීති යථාසභාවතො මග්ගඤාණෙන න ජානන්ති. ๑๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า หานภาคิยา สญฺญา เป็นต้น พึงทราบเนื้อความตามนัยที่ตรัสไว้ในอภิธรรม (วิภังค์ ๗๙๙) ว่า "สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกาม ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้ปฐมฌาน, (สัญญานั้น) เป็นปัญญาฝ่ายเสื่อม". บทว่า ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ ความว่า ย่อมไม่รู้ตามสภาวะด้วยมรรคญาณ. 10. මහාපදෙසසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถามหาปเทสสูตร 180. දසමෙ භොගනගරෙ විහරතීති පරිනිබ්බානසමයෙ චාරිකං චරන්තො තං නගරං පත්වා තත්ථ විහරති. ආනන්දචෙතියෙති ආනන්දයක්ඛස්ස භවනට්ඨානෙ පතිට්ඨිතවිහාරෙ. මහාපදෙසෙති මහාඔකාසෙ මහාඅපදෙසෙ වා, බුද්ධාදයො මහන්තෙ මහන්තෙ අපදිසිත්වා වුත්තානි මහාකාරණානීති අත්ථො. නෙව අභිනන්දිතබ්බන්ති හට්ඨතුට්ඨෙහි සාධුකාරං දත්වා පුබ්බෙව න සොතබ්බං. එවං කතෙ හි පච්ඡා ‘‘ඉදං න සමෙතී’’ති වුච්චමානොපි ‘‘කිං පුබ්බෙව අයං ධම්මො, ඉදානි න ධම්මො’’ති වත්වා ලද්ධිං න විස්සජ්ජෙති. නප්පටික්කොසිතබ්බන්ති ‘‘කිං එස බාලො වදතී’’ති එවං පුබ්බෙව න වත්තබ්බං. එවං වුත්තෙ හි වත්තුං යුත්තම්පි න වක්ඛති. තෙනාහ – අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වාති. පදබ්‍යඤ්ජනානීති පදසඞ්ඛාතානි බ්‍යඤ්ජනානි. සාධුකං උග්ගහෙත්වාති ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ පාළි වුත්තා, ඉමස්මිං ඨානෙ අත්ථො වුත්තො, ඉමස්මිං ඨානෙ අනුසන්ධි කථිතා, ඉමස්මිං ඨානෙ පුබ්බාපරං කථිත’’න්ති සුට්ඨු ගහෙත්වා. සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බානීති සුත්තෙ ඔතරිතබ්බානි. විනයෙ සන්දස්සෙතබ්බානීති විනයෙ සංසන්දෙතබ්බානි. ๑๘๐. ในข้อที่ ๑๐ บทว่า โภคนคเร วิหรติ ความว่า ในสมัยปรินิพพาน เสด็จจาริกไปถึงเมืองนั้นแล้วประทับอยู่ที่นั่น. บทว่า อานนฺทเจติเย ความว่า ในวิหารที่ตั้งอยู่ในที่เป็นที่อยู่ของอานนทยักษ์. บทว่า มหาปเทเส ความว่า ในโอกาสอันยิ่งใหญ่ หรือในเหตุอ้างอิงอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า เหตุผลใหญ่หลวงที่ท่านกล่าวอ้างอิงท่านผู้ใหญ่มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า เนว อภินนฺทิตพฺพํ ความว่า ไม่พึงฟังด้วยความดีใจยินดีให้สาธุการตั้งแต่แรก. เพราะเมื่อทำอย่างนั้น แม้ภายหลังมีผู้บอกว่า ‘ข้อนี้ไม่เข้ากัน’ ก็จะไม่ยอมละทิ้งลัทธิของตน โดยกล่าวว่า ‘ทำไมตอนแรกจึงเป็นธรรม ตอนนี้จึงไม่เป็นธรรม’. บทว่า นปฺปฏิโกสิตพฺพํ ความว่า ไม่พึงกล่าวตั้งแต่แรกว่า ‘คนโง่นี่พูดอะไร’. เพราะเมื่อถูกว่าอย่างนั้น แม้เรื่องที่ควรพูด เขาก็จะไม่พูด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิโกสิตฺวา (ไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้าน). บทว่า ปทพฺยญฺชนานิ ได้แก่ พยัญชนะที่นับว่าเป็นบท. บทว่า สาธุกํ อุคฺคเหตฺวา ความว่า เรียนให้ดี คือจำไว้ให้ดีว่า ‘ในที่นี้ท่านกล่าวบาลีไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวอรรถไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวอนุสนธิไว้ ในที่นี้ท่านกล่าวเบื้องหน้าเบื้องหลังไว้’. บทว่า สุตฺเต โอตาเรตพฺพานิ คือ พึงหยั่งลงในพระสูตร. บทว่า วินเย สนฺทสฺเสตพฺพานิ คือ พึงสอบสวนในพระวินัย. එත්ථ ච සුත්තන්ති විනයො වුත්තො. යථාහ – ‘‘කත්ථ පටික්ඛිත්තං, සාවත්ථියං සුත්තවිභඞ්ගෙ’’ති (චූළව. 457) විනයොති ඛන්ධකො. යථාහ – ‘‘විනයාතිසාරෙ’’ති. එවං විනයපිටකම්පි න පරියාදියති. උභතොවිභඞ්ගා පන සුත්තං, ඛන්ධකපරිවාරා [Pg.357] විනයොති එවං විනයපිටකං පරියාදියති. අථ වා සුත්තන්තපිටකං සුත්තං, විනයපිටකං විනයොති එවං ද්වෙයෙව පිටකානි පරියාදියන්ති. සුත්තන්තාභිධම්මපිටකානි වා සුත්තං, විනයපිටකං විනයොති එවම්පි තීණි පිටකානි න තාව පරියාදියන්ති. අසුත්තනාමකඤ්හි බුද්ධවචනං නාම අත්ථි. සෙය්‍යථිදං – ජාතකං පටිසම්භිදා නිද්දෙසො සුත්තනිපාතො ධම්මපදං උදානං ඉතිවුත්තකං විමානවත්ථු පෙතවත්ථු ථෙරගාථා ථෙරීගාථා අපදානන්ති. ในคำนี้ คำว่า สุตฺต ท่านหมายถึงวินัย. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ทรงห้ามไว้ที่ไหน, ที่เมืองสาวัตถี ในสุตตวิภังค์’ (จูฬ. ๔๕๗) คำว่า วินโย หมายถึงขันธกะ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘ในเพราะล่วงละเมิดวินัย’. อย่างนี้ แม้พระวินัยปิฎกก็ยังไม่ถูกรวบรวมไว้ทั้งหมด. แต่ อุภโตวิภังค์ (วิภังค์ทั้งสอง) เป็นสุตตะ, ขันธกะและบริวารเป็นวินัย, อย่างนี้จึงจะรวบรวมพระวินัยปิฎกไว้ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง พระสุตตันตปิฎกเป็นสุตตะ, พระวินัยปิฎกเป็นวินัย, อย่างนี้ก็รวบรวมไว้เพียงสองปิฎกเท่านั้น. หรือ พระสุตตันตปิฎกและพระอภิธรรมปิฎกเป็นสุตตะ, พระวินัยปิฎกเป็นวินัย, แม้อย่างนี้ก็ยังไม่รวบรวมไว้ครบสามปิฎก. เพราะพุทธวจนะที่ไม่มีชื่อว่าสุตตะก็มีอยู่. ได้แก่ ชาดก ปฏิสัมภิทา นิทเทส สุตตนิบาต ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา อปทาน. සුදින්නත්ථෙරො පන ‘‘අසුත්තනාමකං බුද්ධවචනං නත්ථී’’ති තං සබ්බං පටික්ඛිපිත්වා ‘‘තීණි පිටකානි සුත්තං, විනයො පන කාරණ’’න්ති ආහ. තතො තං කාරණං දස්සෙන්තො ඉදං සුත්තමාහරි – ส่วนพระสุทินนเถระปฏิเสธทั้งหมดนั้นแล้วกล่าวว่า ‘พุทธวจนะที่ไม่มีชื่อว่าสุตตะ ไม่มี’ ดังนี้ แล้วกล่าวว่า ‘ปิฎกทั้งสามเป็นสุตตะ ส่วนวินัยเป็นเหตุผล’ ดังนี้. จากนั้น เมื่อจะแสดงเหตุผลนั้น ท่านจึงยกพระสูตรนี้ขึ้นมาว่า – ‘‘යෙ ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි, ඉමෙ ධම්මා සරාගාය සංවත්තන්ති නො විරාගාය, සංයොගාය සංවත්තන්ති නො විසංයොගාය, සඋපාදානාය සංවත්තන්ති නො අනුපාදානාය, මහිච්ඡතාය සංවත්තන්ති නො අප්පිච්ඡතාය, අසන්තුට්ඨියා සංවත්තන්ති නො සන්තුට්ඨියා, කොසජ්ජාය සංවත්තන්ති නො වීරියාරම්භාය, සඞ්ගණිකාය සංවත්තන්ති නො පවිවෙකාය, ආචයාය සංවත්තන්ති නො අපචයාය. එකංසෙන, ගොතමි, ජානෙය්‍යාසි ‘නෙසො ධම්මො නෙසො විනයො නෙතං සත්ථු සාසන’න්ති. ‘ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้ธรรมเหล่าใดว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความกำหนัด ไม่ใช่เพื่อความคลายกำหนัด, เป็นไปเพื่อความประกอบ ไม่ใช่เพื่อความพราก, เป็นไปเพื่อความยึดมั่น ไม่ใช่เพื่อความไม่ยึดมั่น, เป็นไปเพื่อความมักมาก ไม่ใช่เพื่อความมักน้อย, เป็นไปเพื่อความไม่สันโดษ ไม่ใช่เพื่อความสันโดษ, เป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน ไม่ใช่เพื่อการปรารภความเพียร, เป็นไปเพื่อความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ไม่ใช่เพื่อความสงัด, เป็นไปเพื่อการสะสม ไม่ใช่เพื่อการไม่สะสม. ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้โดยส่วนเดียวว่า ‘นี้ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่วินัย ไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา’. ‘‘යෙ ච ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි, ඉමෙ ධම්මා විරාගාය සංවත්තන්ති නො සරාගාය, විසංයොගාය සංවත්තන්ති නො සංයොගාය. අනුපාදානාය සංවත්තන්ති නො සඋපාදානාය, අප්පිච්ඡතාය සංවත්තන්ති නො මහිච්ඡතාය, සන්තුට්ඨියා සංවත්තන්ති නො අසන්තුට්ඨියා, වීරියාරම්භාය සංවත්තන්ති නො කොසජ්ජාය, පවිවෙකාය සංවත්තන්ති නො සඞ්ගණිකාය, අපචයාය සංවත්තන්ති නො ආචයාය. එකංසෙන, ගොතමි, ජානෙය්‍යාසි ‘එසො ධම්මො එසො විනයො එතං සත්ථු සාසන’’’න්ති (චූළව. 406; අ. නි. 8.53). ‘ส่วนธรรมเหล่าใดที่เธอพึงรู้ว่า ดูก่อนโคตมี ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่ใช่เพื่อความกำหนัด, เป็นไปเพื่อความพราก ไม่ใช่เพื่อความประกอบ, เป็นไปเพื่อความไม่ยึดมั่น ไม่ใช่เพื่อความยึดมั่น, เป็นไปเพื่อความมักน้อย ไม่ใช่เพื่อความมักมาก, เป็นไปเพื่อความสันโดษ ไม่ใช่เพื่อความไม่สันโดษ, เป็นไปเพื่อการปรารภความเพียร ไม่ใช่เพื่อความเกียจคร้าน, เป็นไปเพื่อความสงัด ไม่ใช่เพื่อความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ, เป็นไปเพื่อการไม่สะสม ไม่ใช่เพื่อการสะสม. ดูก่อนโคตมี เธอพึงรู้โดยส่วนเดียวว่า ‘นี้คือธรรม นี้คือวินัย นี้คือคำสอนของพระศาสดา’’’ (จูฬ. ๔๐๖; อํ. อฏฺฐก. ๕๓). තස්මා සුත්තෙති තෙපිටකබුද්ධවචනෙ ඔතාරෙතබ්බානි. විනයෙති එතස්මිං රාගාදිවිනයකාරණෙ සංසන්දෙතබ්බානීති අයමෙත්ථ අත්ථො. න චෙව සුත්තෙ ඔතරන්තීති සුත්තපටිපාටියා කත්ථචි අනාගන්ත්වා ඡල්ලිං උට්ඨපෙත්වා [Pg.358] ගුළ්හවෙස්සන්තර-ගුළ්හඋම්මග්ග-ගුළ්හවිනයවෙදල්ලපිටකානං අඤ්ඤතරතො ආගතානි පඤ්ඤායන්තීති අත්ථො. එවං ආගතානි හි රාගාදිවිනයෙ ච අපඤ්ඤායමානානි ඡඩ්ඩෙතබ්බානි හොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉති හිදං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථා’’ති. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථාති ඉමං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං ධම්මස්ස පතිට්ඨානොකාසං ධාරෙය්‍යාථාති. เพราะฉะนั้น บทว่า สุตฺเต คือ พึงหยั่งลงในพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. บทว่า วินเย คือ พึงสอบสวนในเหตุแห่งการกำจัดราคะเป็นต้นนี้ นี้เป็นความหมายในที่นี้. บทว่า น เจว สุตฺเต โอตรนฺติ ความว่า ไม่ปรากฏในลำดับแห่งพระสูตร ณ ที่ใดที่หนึ่ง แต่ยกเรื่องหลอกลวงขึ้นมา ปรากฏว่ามาจากคัมภีร์คุฬหเวสสันดร คุฬหอุโมงค์ คุฬหวินัย หรือเวทัลลปิฎก อย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะเรื่องที่มาอย่างนี้และไม่ปรากฏในวินัยคือเครื่องกำจัดราคะเป็นต้น พึงทิ้งเสีย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทิ้งเรื่องนี้เสียดังนี้’. พึงทราบความหมายในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. บทว่า อิทํ ภิกฺขเว จตุตฺถํ มหาปเทสํ ธาเรยฺยาถาติ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำโอกาสอันเป็นที่ตั้งแห่งธรรมะ คือมหาปเทสข้อที่ ๔ นี้ไว้. සඤ්චෙතනියවග්ගො තතියො. สัญเจตนิยวรรคที่ ๓ (19) 4. බ්‍රාහ්මණවග්ගො (๑๙) ๔. พราหมณวรรค 1. යොධාජීවසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาโยธาชีวสูตร 181. චතුත්ථස්ස පඨමෙ ඨානකුසලොති යෙන ඨානෙන ඨිතො අවිරාධෙත්වා විජ්ඣිතුං සක්කොති, තස්මිං ඨානෙ කුසලො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ๑๘๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า ฐานกุสโล ความว่า ฉลาดในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นที่ที่เมื่อยืนอยู่แล้วจะสามารถยิงได้ไม่พลาด. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. 2. පාටිභොගසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปาฏิโภคสูตร 182. දුතියෙ නත්ථි කොචි පාටිභොගොති අහං තෙ පාටිභොගොති එවං පාටිභොගො භවිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. ජරාධම්මන්ති ජරාසභාවං. එස නයො සබ්බත්ථ. ๑๘๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโค ความว่า ไม่มีใครสามารถที่จะเป็นผู้รับประกันได้ว่า ‘เราเป็นผู้รับประกันของท่าน’. บทว่า ชราธมฺมํ คือ มีความแก่เป็นธรรมดา. นี้เป็นนัยในทุกแห่ง. 3. සුතසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสุตสูตร 183. තතියෙ නත්ථි තතො දොසොති තස්මිං දොසො නාම නත්ථීති අත්ථො. ๑๘๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า นตฺถิ ตโต โทโส ความว่า ในเรื่องนั้นไม่มีโทษ. 4. අභයසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอภัยสูตร 184. චතුත්ථෙ කිච්ඡාජීවිතකාරණට්ඨෙන රොගොව රොගාතඞ්කො නාම. ඵුට්ඨස්සාති තෙන රොගාතඞ්කෙන සමන්නාගතස්ස. උරත්තාළිං කන්දතීති උරං තාළෙත්වා රොදති. අකතකල්‍යාණොතිආදීසු කල්‍යාණං වුච්චති පුඤ්ඤකම්මං[Pg.359], තං අකතං එතෙනාති අකතකල්‍යාණො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. පුඤ්ඤකම්මමෙව හි කොසල්ලසම්භූතත්තා කුසලං, භීතස්ස පරිත්තායකත්තා භීරුත්තාණන්ති වුච්චති. කතපාපොතිආදීසු පාපං වුච්චති ලාමකං අකුසලකම්මං. ලුද්දන්ති කක්ඛළකම්මං. කිබ්බිසන්ති සමලං අපරිසුද්ධකම්මං. කඞ්ඛී හොතීති බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණෙසු චෙව සික්ඛාය ච පුබ්බන්තෙ ච අපරන්තෙ ච පුබ්බන්තාපරන්තෙ ච පටිච්චසමුප්පාදෙ චාති අට්ඨසු ඨානෙසු කඞ්ඛාය සමන්නාගතො හොති. විචිකිච්ඡීති විචිකිච්ඡාය සමන්නාගතො සාසනසද්ධම්මෙ න නිට්ඨං ගතො, උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන නිට්ඨං ගන්තුං න සක්කොති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๘๔. ในข้อที่ ๔ คำว่า โรคาตงฺโก (ความหวาดเสียวคือโรค) ได้แก่ โรคนั่นเอง เพราะเป็นเหตุแห่งการดำรงชีวิตอยู่อย่างลำบาก. บทว่า ผุฏฺฐสฺส ได้แก่ ผู้ถูกความหวาดเสียวคือโรคนั้นครอบงำแล้ว. บทว่า อุรตฺตาฬึ กนฺทติ ความว่า ทุบตีอกร่ำไห้. ในบทว่า อกตกลฺยาโณ เป็นต้น กัลยาณะ ได้แก่ บุญกรรม. บุคคลใดไม่ได้ทำบุญกรรมนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า อกตกลฺยาโณ (ผู้ไม่ได้ทำความดี). แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ บุญกรรมนั่นแหละ ชื่อว่า กุศล เพราะเกิดจากความฉลาด, ชื่อว่า ภีรุตฺตาณ (ที่ต้านทานของผู้กลัว) เพราะเป็นเครื่องป้องกันแก่ผู้กลัว. ในบทว่า กตปาโป เป็นต้น ปาปะ ได้แก่ อกุศลกรรมอันเลวทราม. บทว่า ลุทฺทํ ได้แก่ กรรมอันหยาบช้า. บทว่า กิพฺพิสํ ได้แก่ กรรมอันมีมลทิน ไม่บริสุทธิ์. บทว่า กงฺขี โหติ ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความสงสัยในฐานะ ๘ คือ ในคุณของพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์, ในสิกขา, ในส่วนอดีต, ในส่วนอนาคต, ในส่วนอดีตและอนาคต, และในปฏิจจสมุปบาท. บทว่า วิจิกิจฺฉี ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ยังไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรมของพระศาสนา ไม่สามารถจะถึงความตกลงใจได้ด้วยการเรียนและการสอบถาม. พึงทราบความในที่ทั้งหมดโดยนัยนี้. 5. බ්‍රාහ්මණසච්චසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาพราหมณสัจจสูตร 185. පඤ්චමෙ බ්‍රාහ්මණසච්චානීති බ්‍රාහ්මණානං සච්චානි තථානි. සො තෙන න සමණොති මඤ්ඤතීති සො ඛීණාසවො තෙන සච්චෙන ‘‘අහං සමණො’’ති තණ්හාමානදිට්ඨීහි න මඤ්ඤති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. යදෙව තත්ථ සච්චං, තදභිඤ්ඤායාති යං තත්ථ ‘‘සබ්බෙ පාණා අවජ්ඣා’’ති පටිපත්තියා සච්චං තථං අවිපරීතං. ඉමිනා වචීසච්චං අබ්භන්තරං කත්වා පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං දස්සෙති. තදභිඤ්ඤායාති තං උභයම්පි අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය ජානිත්වා. අනුද්දයාය අනුකම්පාය පටිපන්නො හොතීති අනුද්දයත්ථාය ච අනුකම්පත්ථාය ච යා පටිපදා, තං පටිපන්නො හොති, පූරෙත්වා ඨිතොති අත්ථො. සෙසපටිපදාසුපි එසෙව නයො. ๑๘๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า พฺราหฺมณสจฺจานิ ความว่า สัจจะของพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นอย่างนั้น. บทว่า โส เตน น สมโณติ มญฺญติ ความว่า พระขีณาสพนั้นย่อมไม่สำคัญด้วยสัจจะนั้นว่า "เราเป็นสมณะ" ด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ยเทว ตตฺถ สจฺจํ, ตทภิญฺญาย ความว่า สัจจะใดในข้อนั้นว่า "สัตว์ทั้งปวงไม่ควรถูกฆ่า" เป็นสัจจะโดยปฏิปทา เป็นอย่างนั้น ไม่วิปริต. ด้วยบทนี้ ท่านทำวจีสัจจะไว้ภายในแล้วแสดงปรมัตถสัจจะคือนิพพาน. บทว่า ตทภิญฺญาย ความว่า รู้ยิ่งซึ่งสัจจะทั้งสองนั้นด้วยปัญญาอันประเสริฐยิ่ง. บทว่า อนุทยาย อนุกมฺปาย ปฏิปนฺโน โหติ ความว่า เป็นผู้ดำเนินข้อปฏิบัติใดเพื่อความเอ็นดูและเพื่อความอนุเคราะห์, ท่านดำเนินข้อปฏิบัตินั้น, อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยบำเพ็ญให้บริบูรณ์. แม้ในข้อปฏิบัติที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. සබ්බෙ කාමාති සබ්බෙ වත්ථුකාමකිලෙසකාමා. ඉති වදං බ්‍රාහ්මණො සච්චමාහාති එවම්පි වදන්තො ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො සච්චමෙව ආහ. සබ්බෙ භවාති කාමභවාදයො තයොපි. නාහං ක්වචනීති එත්ථ පන චතුක්කොටිකසුඤ්ඤතා කථිතා. අයඤ්හි ‘‘නාහං ක්වචනී’’ති ක්වචි අත්තානං න පස්සති, කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති අත්තනො අත්තානං කස්සචි පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං න පස්සති, භාතිට්ඨානෙ භාතරං, සහායට්ඨානෙ සහායං, පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරං මඤ්ඤිත්වා උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. න ච මම ක්වචනීති එත්ථ මමසද්දං තාව ඨපෙත්වා ‘‘න ච ක්වචනි පරස්ස ච අත්තානං ක්වචි න පස්සතී’’ති අයමත්ථො. ඉදානි ‘‘මමසද්දං ආහරිත්වා [Pg.360] මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනං නත්ථී’’ති සො පරස්ස අත්තා මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනභාවෙ අත්ථීති න පස්සති, අත්තනො භාතිට්ඨානෙ භාතරං, සහායට්ඨානෙ සහායං, පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරන්ති කිස්මිඤ්චි ඨානෙ පරස්ස අත්තානං ඉමිනා කිඤ්චනභාවෙන උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. එවමයං යස්මා නෙව කත්ථචි අත්තානං පස්සති, න තං පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං අත්තනො කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සතීති. ඉති වදං බ්‍රාහ්මණොති එවං චතුක්කොටිකං සුඤ්ඤතං වදන්තොපි ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො තස්සා පටිපදාය සම්මා පටිවිද්ධත්තා සච්චමෙව ආහ, න මුසාති සබ්බෙසුපි වාරෙසු මඤ්ඤනානං පහීනත්තායෙව න මඤ්ඤතීති ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආකිඤ්චඤ්ඤංයෙව පටිපදන්ති කිඤ්චනභාවවිරහිතං නිප්පලිබොධං නිග්ගහණමෙව පටිපදං පටිපන්නො හොති පූරෙත්වා ඨිතො. บทว่า สพฺเพ กามา ได้แก่ วัตถุกามและกิเลสกามทั้งหมด. บทว่า อิติ วทํ พฺราหฺมโณ สจฺจมาห ความว่า แม้เมื่อพราหมณ์ขีณาสพกล่าวอย่างนี้ ก็กล่าวแต่คำจริงเท่านั้น. บทว่า สพฺเพ ภวา ได้แก่ ภพทั้งสาม มีกามภพเป็นต้น. แต่ในบทว่า นาหํ กฺวจนิ นี้ ท่านกล่าวถึงสุญญตา ๔ หมวด. จริงอยู่ บทว่า นาหํ กฺวจนิ ความว่า ท่านไม่เห็นตนในที่ไหนๆ. บทว่า กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ ความว่า ท่านไม่เห็นตนของตนว่าเป็นสิ่งของอะไรของใครอื่นที่จะพึงนำเข้าไป คือ ไม่เห็นว่าจะพึงนำเข้าไปโดยสำคัญว่า เป็นพี่น้องในฐานะพี่น้อง เป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. ในบทว่า น จ มม กฺวจนิ นี้ พักคำว่า มม ไว้ก่อน มีความว่า "และไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ". บัดนี้ นำคำว่า มม เข้ามา มีความว่า "ของเราไม่มีกิเลสเครื่องกังวลในที่ไหนๆ" คือ ท่านไม่เห็นว่าอัตตาของผู้อื่นนั้นมีอยู่โดยความเป็นสิ่งของอะไรของเราในที่ไหนๆ, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในฐานะไหนๆ ว่าจะพึงนำเข้าไปด้วยความเป็นสิ่งของอะไรอย่างนี้ คือ เป็นพี่น้องในฐานะพี่น้องของตน เป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. เพราะเหตุที่ท่านไม่เห็นตนในที่ไหนๆ, ไม่เห็นตนนั้นว่าเป็นสิ่งของอะไรของผู้อื่นที่จะพึงนำเข้าไป, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่น, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นว่าเป็นสิ่งของอะไรของตนที่จะพึงนำเข้าไป, ด้วยประการฉะนี้. บทว่า อิติ วทํ พฺราหฺมโณ ความว่า แม้เมื่อพราหมณ์ขีณาสพกล่าวถึงสุญญตา ๔ หมวดอย่างนี้ ก็กล่าวแต่คำจริงเท่านั้น ไม่กล่าวคำเท็จ เพราะได้แทงตลอดข้อปฏิปัตินั้นโดยชอบแล้ว. และพึงทราบความว่า ท่านไม่สำคัญก็เพราะละความสำคัญในวาระทั้งปวงได้แล้วนั่นเอง. บทว่า อากิญฺจญฺญํเยว ปฏิปทํ ความว่า ท่านดำเนินข้อปฏิบัติคือความไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ปราศจากเครื่องผูกพัน เป็นเครื่องข่มกิเลสนั่นเอง, อธิบายว่า ตั้งอยู่โดยบำเพ็ญให้บริบูรณ์. ඉමානි ඛො පරිබ්බාජකා චත්තාරි බ්‍රාහ්මණසච්චානි මයා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදිතානීති යානි තුම්හෙ භොවාදිබ්‍රාහ්මණානං සච්චානි වදෙථ, තෙහි අඤ්ඤානි මයා ඉමානි බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණස්ස චත්තාරි සච්චානි චතූහි මග්ගෙහි සොළසවිධෙන කිච්චෙන ජානිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා පවෙදිතානි දෙසිතානි ජොතිතානීති අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චතූසුපි ඨානෙසු ඛීණාසවස්ස වචීසච්චමෙව කථිතන්ති. บทว่า อิมานิ โข ปริพฺพาชกา จตฺตาริ พฺราหฺมณสจฺจานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานิ ความว่า ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย สัจจะของพราหมณ์ ๔ ประการเหล่านี้ อันเราได้รู้ยิ่งด้วยตนเอง ทำให้แจ้งแล้ว จึงประกาศแล้ว. อธิบายว่า สัจจะเหล่าใดที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่าเป็นสัจจะของโภวาทีพราหมณ์, สัจจะ ๔ ประการของพราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยแล้วเหล่านี้ ซึ่งต่างจากสัจจะเหล่านั้น อันเราได้รู้ด้วยมรรค ๔ โดยกิจ ๑๖ อย่าง ทำให้ประจักษ์แล้ว จึงประกาศแล้ว แสดงแล้ว ทำให้รุ่งเรืองแล้ว. ดังนั้น ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวจีสัจจะของพระขีณาสพในฐานะทั้ง ๔ นั่นเอง. 6. උම්මග්ගසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอุมมัคคสูตร 186. ඡට්ඨෙ පරිකස්සතීති ආකඩ්ඪියති. උම්මග්ගොති උම්මුජ්ජනං, පඤ්ඤාගමනන්ති අත්ථො. පඤ්ඤා එව වා උම්මුජ්ජනට්ඨෙන උම්මග්ගොති වුච්චති. සාව පටිභානට්ඨෙන පටිභානං. චිත්තස්ස උප්පන්නස්ස වසං ගච්ඡතීති යෙ චිත්තස්ස වසං ගච්ඡන්ති, තෙසංයෙවෙත්ථ ගහණං වෙදිතබ්බං. අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති අත්ථඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො හොතීති ලොකුත්තරධම්මස්ස අනුච්ඡවිකධම්මං සහ සීලෙන පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො හොති. නිබ්බෙධිකපඤ්ඤොති නිබ්බිජ්ඣනකපඤ්ඤො. ඉදං දුක්ඛන්ති ඨපෙත්වා තණ්හං සෙසං තෙභූමකක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛන්ති සුතං හොති. පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. අයං දුක්ඛසමුදයොති වට්ටමූලකතණ්හා තස්ස දුක්ඛස්ස සමුදයොති සුතං [Pg.361] හොති. ඉමිනා උපායෙන සෙසද්වයෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. චතුත්ථපඤ්හවිස්සජ්ජනෙන අරහත්තඵලං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. ๑๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปริกสฺสติ ความว่า ถูกลากไป. บทว่า อุมฺมคฺโค ได้แก่ การผุดขึ้น อธิบายว่า การเกิดแห่งปัญญา. หรือว่า ปัญญานั่นแหละ ชื่อว่า อุมมัคคะ เพราะมีความหมายว่าผุดขึ้น. ปัญญานั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ปฏิภาณ เพราะมีความหมายว่ามีความฉับไว. บทว่า จิตฺตสฺส อุปฺปนฺนสฺส วสํ คจฺฉติ ความว่า พึงทราบว่า ในที่นี้ท่านประสงค์เอาเฉพาะผู้ที่ตกอยู่ในอำนาจของจิตเท่านั้น. บทว่า อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ความว่า รู้ทั้งอรรถและบาลี. บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน โหติ ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติบุพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีล อันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม. บทว่า นิพฺเพธิกปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญาเครื่องแทงตลอด. บทว่า อิทํ ทุกฺขํ ความว่า ได้สดับมาว่า ขันธ์ ๕ ในภูมิ ๓ ที่เหลือ เว้นตัณหาเสีย เป็นทุกข์. บทว่า ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญา. บทว่า อยํ ทุกฺขสมุทโย ความว่า ได้สดับมาว่า ตัณหาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ เป็นสมุทัยแห่งทุกข์นั้น. พึงทราบความแม้ในสองข้อที่เหลือโดยอุบายนี้. พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงอรหัตตผลด้วยการตอบปัญหาข้อที่ ๔. 7. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาวัสสการสูตร 187. සත්තමෙ තොදෙය්‍යස්සාති තුදිගාමවාසිකස්ස. පරිසතීති සන්නිපතිතාය පරිසාය. පරූපාරම්භං වත්තෙන්තීති පරගරහං පවත්තෙන්ති කථෙන්ති. බාලො අයං රාජාතිආදි යං තෙ උපාරම්භං වත්තෙන්ති, තස්ස දස්සනත්ථං වුත්තං. සමණෙ රාමපුත්තෙති උදකෙ රාමපුත්තෙ. අභිප්පසන්නොති අතික්කම්ම පසන්නො. පරමනිපච්චකාරන්ති උත්තමනිපාතකිරියං නීචවුත්තිං. පරිහාරකාති පරිචාරකා. යමකොතිආදීනි තෙසං නාමානි. තෙසු හි එකො යමකො නාම, එකො මොග්ගල්ලො නාම, එකො උග්ගො නාම, එකො නාවින්දකී නාම, එකො ගන්ධබ්බො නාම, එකො අග්ගිවෙස්සො නාම. ත්‍යාස්සුදන්ති එත්ථ අස්සුදන්ති නිපාතමත්තං, තෙ අත්තනො පරිසති නිසින්නෙති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන නෙතීති ඉමිනා කාරණෙන අනුනෙති ජානාපෙති. කරණීයාධිකරණීයෙසූති පණ්ඩිතෙහි කත්තබ්බකිච්චෙසු ච අතිරෙකකත්තබ්බකිච්චෙසු ච. වචනීයාධිවචනීයෙසූති වත්තබ්බෙසු ච අතිරෙකවත්තබ්බෙසු ච. අලමත්ථදසතරෙහීති එත්ථ අත්ථෙ පස්සිතුං සමත්ථා අලමත්ථදසා, තෙ අතිසිත්වා ඨිතා අලමත්ථදසතරා, තෙහි අලමත්ථදසතරෙහි. අලමත්ථදසතරොති අලමත්ථදසතාය උත්තරිතරො, ඡෙකෙහි ඡෙකතරො පණ්ඩිතෙහි පණ්ඩිතතරොති පුච්ඡන්තො එවමාහ. අථස්ස තෙ පටිපුච්ඡන්තා එවං භොතිආදිමාහංසු. ඉති බ්‍රාහ්මණො අත්තනො සප්පුරිසතාය තං එළෙය්‍යරාජානම්පි තස්ස පරිවාරිකෙපි උදකම්පි රාමපුත්තං පසංසි. අන්ධො විය හි අසප්පුරිසො, චක්ඛුමා විය සප්පුරිසො. යථා අන්ධො නෙව අනන්ධං න අන්ධං පස්සති, එවං අසප්පුරිසො නෙව සප්පුරිසං න අසප්පුරිසං ජානාති. යථා චක්ඛුමා අන්ධම්පි අනන්ධම්පි පස්සති, එවං සප්පුරිසො සප්පුරිසම්පි අසප්පුරිසම්පි ජානාති. තොදෙය්‍යොපි සප්පුරිසතාය අසප්පුරිසෙ අඤ්ඤාසීති ඉමමත්ථවසං පටිච්ච තුට්ඨමානසො බ්‍රාහ්මණො අච්ඡරියං භො, ගොතමාතිආදීනි වත්වා තථාගතස්ස භාසිතං අනුමොදිත්වා පක්කාමි. ๑๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โตเทยฺยสฺส ได้แก่ ของผู้เป็นชาวตุทิคาม บทว่า ปริสตีติ ได้แก่ ในบริษัทที่ประชุมกันแล้ว บทว่า ปรูปารมฺภํ วตฺเตนฺตีติ ความว่า ย่อมกล่าว ย่อมบอกคำติเตียนผู้อื่น คำว่า พระราชานี้เป็นพาล เป็นต้น ที่พวกเขากล่าวติเตียนนั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงคำติเตียนนั้น บทว่า สมเณ รามปุตฺเต ได้แก่ ในอุทกรามบุตร บทว่า อภิปฺปสนฺโนติ คือ เลื่อมใสอย่างยิ่ง บทว่า ปรมนิปจฺจการนฺติ ได้แก่ การกระทำความนอบน้อมอย่างยิ่ง คือความเป็นผู้มีปกติถ่อมตน บทว่า ปริหารกาติ ได้แก่ คนรับใช้ บทว่า ยมโกติอาทีนิ เป็นชื่อของคนเหล่านั้น จริงอยู่ ในคนเหล่านั้น คนหนึ่งชื่อยมกะ คนหนึ่งชื่อโมคคัลละ คนหนึ่งชื่ออุคคะ คนหนึ่งชื่อนาวินทกี คนหนึ่งชื่อคันธัพพะ คนหนึ่งชื่ออัคคิเวสสะ ในบทว่า ตฺยาสฺสุทนฺติ นี้ บทว่า อสฺสุทํ เป็นเพียงนิบาต ความว่า พวกเขานั่งในบริษัทของตน บทว่า อิมินา นเยน เนตีติ ความว่า ย่อมแนะนำ ย่อมให้รู้ ด้วยเหตุนี้ บทว่า กรณียาธิกรณีเยสูติ ได้แก่ ในกิจที่บัณฑิตพึงทำและในกิจที่พึงทำเป็นพิเศษ บทว่า วจนียาธิวจนีเยสูติ ได้แก่ ในเรื่องที่พึงกล่าวและในเรื่องที่พึงกล่าวเป็นพิเศษ ในบทว่า อลมตฺถทสตเรหีติ นี้ ผู้ที่สามารถเห็นประโยชน์ได้ ชื่อว่า อลมัตถทัสสะ ผู้ที่ดำรงอยู่โดยล่วงเลยคนเหล่านั้นไป ชื่อว่า อลมัตถทสัตระ ด้วยอลมัตถทสัตระเหล่านั้น บทว่า อลมตฺถทสตโรติ คือ ผู้ยิ่งกว่าอลมัตถทัสสะ ผู้ฉลาดกว่าคนฉลาดทั้งหลาย ผู้เป็นบัณฑิตกว่าบัณฑิตทั้งหลาย เมื่อถามจึงกล่าวอย่างนี้ ครั้งนั้น ชนเหล่านั้นเมื่อถามกลับเขา ได้กล่าวคำมีอาทิว่า โภ เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์ได้สรรเสริญพระราชาเอเฬยยะนั้น แม้บริวารของพระองค์ และแม้อุทกรามบุตร ด้วยความเป็นสัตบุรุษของตน จริงอยู่ อสัตบุรุษเปรียบเหมือนคนตาบอด สัตบุรุษเปรียบเหมือนคนตาดี เหมือนคนตาบอด ย่อมไม่เห็นทั้งคนตาดีและคนตาบอด ฉันใด อสัตบุรุษก็ย่อมไม่รู้จักทั้งสัตบุรุษและอสัตบุรุษ ฉันนั้น เหมือนคนตาดี ย่อมเห็นทั้งคนตาบอดและคนตาดี ฉันใด สัตบุรุษก็ย่อมรู้จักทั้งสัตบุรุษและอสัตบุรุษ ฉันนั้น แม้โตเทยยพราหมณ์ก็รู้จักอสัตบุรุษทั้งหลายได้ด้วยความเป็นสัตบุรุษ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้ พราหมณ์จึงมีใจยินดี กล่าวคำมีอาทิว่า น่าอัศจรรย์ ท่านพระโคดม แล้วอนุโมทนาภาษิตของพระตถาคตแล้วหลีกไป 8. උපකසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอุปกสูตร 188. අට්ඨමෙ [Pg.362] උපකොති තස්ස නාමං. මණ්ඩිකාපුත්තොති මණ්ඩිකාය පුත්තො. උපසඞ්කමීති සො කිර දෙවදත්තස්ස උපට්ඨාකො, ‘‘කිං නු ඛො සත්ථා මයි අත්තනො සන්තිකං උපගතෙ වණ්ණං කථෙස්සති, උදාහු අවණ්ණ’’න්ති පරිග්ගණ්හනත්ථං උපසඞ්කමි. ‘‘නෙරයිකො දෙවදත්තො කප්පට්ඨො අතෙකිච්ඡො’’ති (චූළව. 348) වචනං සුත්වා සත්ථාරං ඝට්ටෙතුකාමො උපසඞ්කමීතිපි වදන්ති. පරූපාරම්භං වත්තෙතීති පරගරහං කථෙති. සබ්බො සො න උපපාදෙතීති සබ්බොපි සො කුසලධම්මං න උප්පාදෙති, අත්තනො වා වචනං උපපාදෙතුං අනුච්ඡවිකං කාතුං න සක්කොති. අනුපපාදෙන්තො ගාරය්හො හොතීති කුසලං ධම්මං උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තො අත්තනො ච වචනං උපපන්නං අනුච්ඡවිකං කාතුං අසක්කොන්තො ගාරය්හො හොති. උපවජ්ජොති උපවදිතබ්බො ච හොති, වජ්ජෙන වා උපෙතො හොති, සදොසො හොතීති අත්ථො. ๑๘๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อุปโก เป็นชื่อของเขา บทว่า มณฺฑิกาปุตฺโตติ ได้แก่ บุตรของนางมัณฑิกา บทว่า อุปสงฺกมีติ ได้ยินว่า เขาเป็นอุปัฏฐากของพระเทวทัต เข้าไปเฝ้าเพื่อจะหยั่งรู้ว่า 'พระศาสดาเมื่อเราเข้าไปเฝ้าถึงสำนักแล้ว จักตรัสสรรเสริญ หรือจักตรัสติเตียนหนอ' บางพวกกล่าวว่า เขาได้ฟังพระดำรัสว่า 'เทวทัตเป็นสัตว์นรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้' แล้วประสงค์จะกระทบกระทั่งพระศาสดาจึงเข้าไปเฝ้า บทว่า ปรูปารมฺภํ วตฺเตตีติ คือ กล่าวคำติเตียนผู้อื่น บทว่า สพฺโพ โส น อุปปาเทตีติ ความว่า เขาทั้งหมดนั้นย่อมไม่ยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น หรือไม่สามารถจะทำให้คำพูดของตนสมเหตุสมผลสมควรได้ บทว่า อนุปปาเทนฺโต คารยฺโห โหตีติ ความว่า ผู้ไม่สามารถยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น และไม่สามารถทำให้คำพูดของตนสมเหตุสมผลสมควรได้ ย่อมเป็นผู้ที่ถูกตำหนิ บทว่า อุปวชฺโชติ คือ เป็นผู้ที่พึงถูกว่ากล่าวด้วย หรือเป็นผู้ประกอบด้วยโทษ ความว่า เป็นผู้มีโทษ අථ භගවා තස්ස වාදං ගහෙත්වා තස්සෙව ගීවාය පටිමුඤ්චන්තො පරූපාරම්භන්තිආදිමාහ. උම්මුජ්ජමානකංයෙවාති උදකතො සීසං උක්ඛිපන්තංයෙව. තත්ථ අපරිමාණා පදාතිආදීසු තස්මිං අකුසලන්ති පඤ්ඤාපනෙ පදානිපි අක්ඛරානිපි ධම්මදෙසනාපි අපරිමාණායෙව. ඉතිපිදං අකුසලන්ති ඉදම්පි අකුසලං ඉදම්පි අකුසලං ඉමිනාපි කාරණෙන ඉමිනාපි කාරණෙන අකුසලන්ති එවං අකුසලපඤ්ඤත්තියං ආගතානිපි අපරිමාණානි. අථාපි අඤ්ඤෙනාකාරෙන තථාගතො තං ධම්මං දෙසෙය්‍ය, එවම්පිස්ස දෙසනා අපරිමාණා භවෙය්‍ය. යථාහ – ‘‘අපරියාදින්නාවස්ස තථාගතස්ස ධම්මදෙසනා, අපරියාදින්නං ධම්මපදබ්‍යඤ්ජන’’න්ති (ම. නි. 1.161). ඉමිනා උපායෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. යාව ධංසී වතායන්ති යාව ගුණධංසී වත අයං. ලොණකාරදාරකොති ලොණකාරගාමදාරකො. යත්‍ර හි නාමාති යො හි නාම. ආසාදෙතබ්බං මඤ්ඤිස්සතීති ඝට්ටෙතබ්බං මඤ්ඤිස්සති. අපෙහීති අපගච්ඡ, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසි. එවඤ්ච පන වත්වා ගීවාය ගණ්හාපෙත්වා නික්කඩ්ඪාපෙසියෙවාති. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงรับวาทะของเขาแล้ว ทรงสวมคืนที่คอของเขานั่นเอง จึงตรัสคำมีอาทิว่า ปรูปารมฺภํ บทว่า อุมฺมุชฺชมานกํเยวาติ ได้แก่ ผู้ที่กำลังยกศีรษะขึ้นจากน้ำนั่นเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า อปริมาณา ปทา เป็นต้น ความว่า ในการบัญญัติว่า อกุศลนั้น แม้บททั้งหลาย แม้อักษรทั้งหลาย แม้ธรรมเทศนาก็ไม่มีประมาณเลย บทว่า อิติปิทํ อกุสลนฺติ ความว่า แม้นี้ก็เป็นอกุศล แม้นี้ก็เป็นอกุศล ด้วยเหตุนี้บ้าง ด้วยเหตุนี้บ้าง เป็นอกุศล ดังนี้ แม้บทที่มาในบัญญัติอกุศลก็ไม่มีประมาณ อนึ่ง แม้หากพระตถาคตจะทรงแสดงธรรมนั้นโดยประการอื่น เทศนาของพระองค์ก็พึงไม่มีประมาณเช่นกัน ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ธรรมเทศนาของตถาคตไม่มีที่สิ้นสุด บทและพยัญชนะแห่งธรรมก็ไม่มีที่สิ้นสุด' พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงด้วยอุบายนี้ บทว่า ยาว ธํสี วตายํ ความว่า ผู้นี้ช่างเป็นผู้ทำลายคุณเสียจริงหนอ บทว่า โลณการทารโกติ ได้แก่ เด็กชาวบ้านทำเกลือ บทว่า ยตฺร หิ นามาติ ได้แก่ ผู้ใดก็ตาม บทว่า อาสาเทตพฺพํ มญฺญิสฺสตีติ ความว่า จักสำคัญว่าควรจะกระทบกระทั่ง บทว่า อเปหีติ ความว่า จงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ต่อหน้าเรา และครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ก็พึงให้จับที่คอแล้วลากออกไปเสีย 9. සච්ඡිකරණීයසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาสัจฉิกรณียสูตร 189. නවමෙ [Pg.363] කායෙනාති නාමකායෙන. සච්ඡිකරණීයාති පච්චක්ඛං කාතබ්බා. සතියාති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියා. චක්ඛුනාති දිබ්බචක්ඛුනා. පඤ්ඤායාති ඣානපඤ්ඤාය විපස්සනාපඤ්ඤා සච්ඡිකාතබ්බා, විපස්සනාපඤ්ඤාය මග්ගපඤ්ඤා, මග්ගපඤ්ඤාය ඵලපඤ්ඤා, ඵලපඤ්ඤාය පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා සච්ඡිකාතබ්බා, පත්තබ්බාති අත්ථො. ආසවානං ඛයසඞ්ඛාතං පන අරහත්තං පච්චවෙක්ඛණවසෙන පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤාය සච්ඡිකරණීයං නාමාති. ๑๘๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า กาเยน ได้แก่ ด้วยนามกาย บทว่า สจฺฉิกรณียาติ คือ พึงทำให้แจ้ง บทว่า สติยาติ ได้แก่ ด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ บทว่า จกฺขุนาติ ได้แก่ ด้วยทิพพจักขุ บทว่า ปญฺญายาติ ความว่า พึงทำให้แจ้งวิปัสสนาปัญญาด้วยฌานปัญญา, พึงทำให้แจ้งมรรคปัญญาด้วยวิปัสสนาปัญญา, พึงทำให้แจ้งผลปัญญาด้วยมรรคปัญญา, พึงทำให้แจ้งปัจจเวกขณปัญญาด้วยผลปัญญา ความว่า พึงบรรลุ ส่วนอรหัตผลอันเรียกว่าความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ชื่อว่าพึงทำให้แจ้งด้วยปัจจเวกขณปัญญาโดยนัยแห่งการพิจารณา 10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอุโปสถสูตร 190. දසමෙ තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති යතො යතො අනුවිලොකෙති, තතො තතො තුණ්හීභූතමෙව. භික්ඛූ ආමන්තෙසීති පටිපත්තිසම්පන්නෙ භික්ඛූ පසන්නෙහි චක්ඛූහි අනුවිලොකෙත්වා උප්පන්නධම්මපාමොජ්ජො ථොමෙතුකාමතාය ආමන්තෙසි. අපලාපාති පලාපරහිතා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. සුද්ධාති නිම්මලා. සාරෙ පතිට්ඨිතාති සීලාදිසාරෙ පතිට්ඨිතා. අලන්ති යුත්තං. යොජනගණනානීති එකං යොජනං යොජනමෙව, දසපි යොජනානි යොජනානෙව. තතො උද්ධං ‘‘යොජනගණනානී’’ති වුච්චති. ඉධ පන යොජනසතම්පි යොජනසහස්සම්පි අධිප්පෙතං. පුටොසෙනාපීති පුටොසං වුච්චති පාථෙය්‍යං, පාථෙය්‍යං ගහෙත්වාපි උපසඞ්කමිතුං යුත්තමෙවාති අත්ථො. පුටංසෙනාතිපි පාඨො. තස්සත්ථො – පුටො අංසෙ අස්සාති පුටංසො, තෙන පුටංසෙන, අංසෙන පාථෙය්‍යපුටං වහන්තෙනාපීති වුත්තං හොති. ๑๙๐. ในบทที่ 10 บทว่า ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตํ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงตรวจดูไปทางใดๆ ก็ทรงเห็นภิกษุสงฆ์นิ่งอยู่นั่นเองในทางนั้นๆ บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า ทรงตรวจดูภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยปฏิบัติด้วยพระจักษุอันเลื่อมใสแล้ว ทรงมีธรรมปราโมทย์เกิดขึ้น มีพระประสงค์จะทรงชมเชย จึงตรัสเรียก บทว่า อปลาปา ได้แก่ ปราศจากคำพูดพล่อยๆ อีกบทหนึ่ง ก็เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า สุทฺธา ได้แก่ ไม่มีมลทิน บทว่า สาเร ปติฏฺฐิตา ได้แก่ ตั้งมั่นอยู่ในสาระคือศีลเป็นต้น บทว่า อลํ ได้แก่ สมควร บทว่า โยชนคณนานิ ความว่า โยชน์หนึ่งก็คือโยชน์เดียว, สิบโยชน์ก็คือสิบโยชน์ ที่เกินกว่านั้นไป ท่านเรียกว่า “โยชน์คณนา” แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาแม้ร้อยโยชน์ พันโยชน์ บทว่า ปุโฏเสนาปิ ความว่า เสบียงเรียกว่า ปุโฏสะ, อธิบายว่า แม้ถือเอาเสบียงเดินทางเข้าไปหาก็สมควรทีเดียว อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีเป็น ปุฏํเสนาติ ก็มี อรรถแห่งบทนั้นมีว่า บุคคลผู้มีห่อที่บ่า ชื่อว่า ปุฏังสะ, ด้วยบุคคลผู้มีห่อที่บ่านั้น, เป็นอันกล่าวว่า แม้ผู้แบกห่อเสบียงเดินทางด้วยบ่า ඉදානි එවරූපෙහි එවරූපෙහි ච ගුණෙහි සමන්නාගතා එත්ථ භික්ඛූ අත්ථීති දස්සෙතුං සන්ති භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ දෙවප්පත්තාති උපපත්තිදෙවනිබ්බත්තකං දිබ්බවිහාරං දිබ්බවිහාරෙන ච අරහත්තං පත්තා. බ්‍රහ්මප්පත්තාති නිද්දොසට්ඨෙන බ්‍රහ්මභාවසාධකං බ්‍රහ්මවිහාරං බ්‍රහ්මවිහාරෙන ච අරහත්තං පත්තා. ආනෙඤ්ජප්පත්තාති අනිඤ්ජනභාවසාධකං ආනෙඤ්ජං ආනෙඤ්ජෙන ච අරහත්තං පත්තා. අරියප්පත්තාති පුථුජ්ජනභාවං අතික්කම්ම අරියභාවං පත්තා. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු දෙවප්පත්තො හොතීතිආදීසු එවං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානෙ ඨත්වා චිත්තං විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො දෙවප්පත්තො නාම හොති[Pg.364], චතූසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු ඨත්වා චිත්තං විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො බ්‍රහ්මප්පත්තො නාම, චතූසු අරූපජ්ඣානෙසු ඨත්වා චිත්තං විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො ආනෙඤ්ජප්පත්තො නාම. ඉදං දුක්ඛන්තිආදීහි චතූහි සච්චෙහි චත්තාරො මග්ගා තීණි ච ඵලානි කථිතානි. තස්මා ඉමං අරියධම්මං පත්තො භික්ඛු අරියප්පත්තො නාම හොතීති. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า “ในบริษัทนี้ มีภิกษุผู้ประกอบด้วยคุณมีอย่างนี้ๆ อยู่” จึงตรัสคำเป็นต้นว่า สนฺติ ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีอยู่) ในบทเหล่านั้น บทว่า เทวปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยทิพพวิหาร อันยังอุปปัตติเทวดาให้บังเกิด และด้วยทิพพวิหาร บทว่า พฺรหฺมปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยพรหมวิหาร อันยังความเป็นพรหมให้สำเร็จโดยความไม่มีโทษ และด้วยพรหมวิหาร บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้บรรลุพระอรหัตด้วยอาเนญชสมาบัติ อันยังความไม่หวั่นไหวให้สำเร็จ และด้วยอาเนญชสมาบัติ บทว่า อริยปฺปตฺตา ได้แก่ ผู้ก้าวล่วงภาวะแห่งปุถุชน บรรลุภาวะแห่งพระอริยะ ในบทเป็นต้นว่า เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เทวปฺปตฺโต โหติ ความว่า ภิกษุตั้งอยู่ในรูปาวจรจตุตถฌานอย่างนี้แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความเป็นเทวดา, ภิกษุตั้งอยู่ในพรหมวิหาร 4 แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความเป็นพรหม, ภิกษุตั้งอยู่ในอรูปฌาน 4 แล้ว น้อมจิตไปเพื่อวิปัสสนา บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าผู้ถึงความไม่หวั่นไหว ด้วยสัจจะ 4 มี “นี้ทุกข์” เป็นต้น ท่านกล่าวถึงมรรค 4 และผล 3 เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้บรรลุอริยธรรมนี้ จึงชื่อว่าผู้ถึงความเป็นพระอริยะ බ්‍රාහ්මණවග්ගො චතුත්ථො. พราหมณวรรคที่ 4 (20) 5. මහාවග්ගො (๒๐) ๕. มหาวรรค 1. සොතානුගතසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสูตรว่าด้วยธรรมที่สดับแล้ว 191. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සොතානුගතානන්ති පසාදසොතං ඔදහිත්වා ඤාණසොතෙන වවත්ථපිතානං. චත්තාරො ආනිසංසා පාටිකඞ්ඛාති චත්තාරො ගුණානිසංසා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා. ඉදං පන භගවතා අත්ථුප්පත්තිවසෙන ආරද්ධං. කතරඅත්ථුප්පත්තිවසෙනාති? භික්ඛූනං ධම්මස්සවනාය අනුපසඞ්කමනඅත්ථුප්පත්තිවසෙන. පඤ්චසතා කිර බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ලිඞ්ගවචනවිභත්තිපදබ්‍යඤ්ජනාදීහි කථෙන්තො අම්හෙහි ඤාතමෙව කථෙස්සති, අඤ්ඤාතං කිං කථෙස්සතී’’ති ධම්මස්සවනත්ථං න ගච්ඡන්ති. සත්ථා තං පවත්තිං සුත්වා තෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කස්මා එවං කරොථ, සක්කච්චං ධම්මං සුණාථ, සක්කච්චං ධම්මං සුණන්තානඤ්ච සජ්ඣායන්තානඤ්ච ඉමෙ එත්තකා ආනිසංසා’’ති දස්සෙන්තො ඉමං දෙසනං ආරභි. ๑๙๑. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 5 บทว่า โสตานุคตานํ ได้แก่ ธรรมทั้งหลายที่บุคคลเงี่ยโสตประสาทลงแล้วกำหนดไว้ด้วยโสตคือญาณ บทว่า จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขา ความว่า พึงหวังอานิสงส์คือคุณ 4 ประการ ก็พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุเกิดเรื่องขึ้น ถามว่า ทรงปรารภเหตุเกิดเรื่องอะไร? ตอบว่า ทรงปรารภเหตุที่ภิกษุทั้งหลายไม่เข้าไปเพื่อฟังธรรม ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้บวช 500 รูป ไม่ไปเพื่อฟังธรรม ด้วยคิดว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อตรัสด้วยลิงค์ วจนะ วิภัตติ บท พยัญชนะ เป็นต้น ก็จะตรัสแต่เรื่องที่พวกเรารู้แล้วเท่านั้น จะตรัสเรื่องอะไรที่เรายังไม่รู้เล่า” พระศาสดาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว รับสั่งให้เรียกพราหมณ์เหล่านั้นมาแล้วตรัสว่า “เหตุไรพวกเธอจึงทำอย่างนั้น, พวกเธอจงฟังธรรมโดยเคารพ, ก็อานิสงส์มีประมาณเท่านี้ ย่อมมีแก่ผู้ฟังธรรมและสาธยายธรรมโดยเคารพ” เมื่อจะทรงแสดงดังนี้ จึงทรงเริ่มเทศนานี้ තත්ථ ධම්මං පරියාපුණාතීති සුත්තං ගෙය්‍යන්තිආදිකං නවඞ්ගං සත්ථුසාසනභූතං තන්තිධම්මං වළඤ්ජෙති. සොතානුගතා හොන්තීති සොතං අනුප්පත්තා අනුපවිට්ඨා හොන්ති. මනසානුපෙක්ඛිතාති චිත්තෙන ඔලොකිතා. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති අත්ථතො ච කාරණතො ච පඤ්ඤාය සුට්ඨු පටිවිද්ධා පච්චක්ඛං කතා. මුට්ඨස්සති කාලං කුරුමානොති නයිදං බුද්ධවචනං අනුස්සරණසතියා අභාවෙන වුත්තං, පුථුජ්ජනකාලකිරියං පන සන්ධාය වුත්තං. පුථුජ්ජනො හි මුට්ඨස්සති කාලං කරොති නාම. උපපජ්ජතීති සුද්ධසීලෙ පතිට්ඨිතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තති. ධම්මපදා ප්ලවන්තීති අන්තරාභවෙ නිබ්බත්තමුට්ඨස්සතිනො, යෙපි පුබ්බෙ සජ්ඣායමූලිකා වාචාපරිචිතබුද්ධවචනධම්මා, තෙ සබ්බෙ පසන්නෙ [Pg.365] ආදාසෙ ඡායා විය ප්ලවන්ති, පාකටා හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. දන්ධො, භික්ඛවෙ, සතුප්පාදොති බුද්ධවචනානුස්සරණසතියා උප්පාදො දන්ධො ගරු. අථ සො සත්තො ඛිප්පංයෙව විසෙසගාමී හොති, නිබ්බානගාමී හොතීති අත්ථො. ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมํ ปริยาปุณาติ คือ ย่อมเล่าเรียนตันติธรรม อันเป็นคำสอนของพระศาสดา มี 9 อย่าง คือ สุตตะ เคยยะ เป็นต้น บทว่า โสตานุคตา โหนฺติ คือ เป็นธรรมที่ถึงแล้ว เข้าไปแล้วสู่โสต บทว่า มนสานุเปกฺขิตา คือ เป็นธรรมที่พิจารณาแล้วด้วยใจ บทว่า ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา คือ เป็นธรรมที่แทงตลอดดีแล้ว ทำให้ประจักษ์แล้วด้วยปัญญา ทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ บทว่า มุฏฺฐสฺสติ กาลํ กุรุมาโน ความว่า คำนี้ท่านมิได้กล่าวเพราะไม่มีสติระลึกถึงพุทธวจนะ แต่กล่าวหมายถึงการทำกาละของปุถุชน เพราะปุถุชนแล ชื่อว่าทำกาละอย่างผู้มีสติหลงลืม บทว่า อุปปชฺชติ คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีลอันบริสุทธิ์ ย่อมบังเกิดในเทวโลก บทว่า ธมฺมปทา ปลวนฺติ ความว่า สำหรับผู้มีสติหลงลืมซึ่งบังเกิดในอันตรภพ แม้ธรรมบทแห่งพุทธวจนะที่เคยสาธยายเป็นมูล มีวาจาคุ้นเคยในกาลก่อน ธรรมบททั้งหมดนั้นย่อมปรากฏขึ้น คือปรากฏชัดแจ้ง ดุจเงาในกระจกอันใส บทว่า ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโท ความว่า การเกิดขึ้นแห่งสติที่ระลึกถึงพุทธวจนะ เป็นไปได้ช้า เป็นเรื่องหนัก อธิบายว่า แต่นั้น สัตว์นั้นย่อมเป็นผู้ถึงคุณวิเศษโดยฉับพลัน คือเป็นผู้ถึงพระนิพพาน ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තොති ඉද්ධිසම්පන්නො චිත්තස්ස වසිභාවපත්තො ඛීණාසවො. අයං වා සො ධම්මවිනයොති එත්ථ විභාවනත්ථො වා-සද්දො. යත්ථාති යස්මිං ධම්මවිනයෙ. බ්‍රහ්මචරියං අචරින්ති බ්‍රහ්මචරියවාසං වසිං. ඉදම්පි බුද්ධවචනං මයා පුබ්බෙ වළඤ්ජිතන්ති බුද්ධවචනානුස්සරණවසෙනෙතං වුත්තං. දෙවපුත්තොති පඤ්චාලචණ්ඩො විය හත්ථකමහාබ්‍රහ්මා විය සනඞ්කුමාරබ්‍රහ්මා විය ච එකො ධම්මකථිකදෙවපුත්තො. ඔපපාතිකො ඔපපාතිකං සාරෙතීති පඨමං උප්පන්නො දෙවපුත්තො පච්ඡා උප්පන්නං සාරෙති. සහපංසුකීළිකාති එතෙන නෙසං දීඝරත්තං කතපරිචයභාවං දස්සෙති. සමාගච්ඡෙය්‍යුන්ති සාලාය වා රුක්ඛමූලෙ වා සම්මුඛීභාවං ගච්ඡෙය්‍යුං. එවං වදෙය්‍යාති සාලාය වා රුක්ඛමූලෙ වා පඨමතරං නිසින්නො පච්ඡා ආගතං එවං වදෙය්‍ය. සෙසමෙත්ථ පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. บทว่า อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต ได้แก่ พระขีณาสพผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์ ถึงความเป็นผู้ชำนาญในจิต ในบทว่า อยํ วา โส ธมฺมวินโย นี้ วา ศัพท์ มีอรรถว่าวิภาวนา (ทำให้แจ่มแจ้ง) บทว่า ยตฺถา ได้แก่ ในพระธรรมวินัยใด บทว่า พฺรหฺมจริยํ อจรึ ความว่า เราได้อยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว คำว่า “แม้พุทธวจนะนี้ เราก็ได้เล่าเรียนแล้วในกาลก่อน” นี้ ท่านกล่าวด้วยสามารถแห่งการระลึกถึงพุทธวจนะ บทว่า เทวปุตฺโต ได้แก่ ธรรมกถิกเทวบุตรองค์ใดองค์หนึ่ง เหมือนปัญจาลจัณฑเทวบุตร เหมือนหัตถกมหาพรหม หรือเหมือนสนังกุมารพรหม บทว่า โอปปาติโก โอปปาติกํ สาเรติ ความว่า เทวบุตรผู้เกิดขึ้นก่อน ย่อมเตือนเทวบุตรผู้เกิดขึ้นทีหลัง บทว่า สหปํสุกีฬิกา ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นผู้มีความคุ้นเคยกันมานาน บทว่า สมาคจฺเฉยฺยุํ ความว่า พึงมาประชุมกันซึ่งหน้า ณ ศาลา หรือโคนไม้ บทว่า เอวํ วเทยฺย ความว่า ผู้ที่นั่งอยู่ก่อนในศาลาหรือโคนไม้ พึงกล่าวดังนี้กะผู้ที่มาทีหลัง ส่วนที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีนั้นเทียว 2. ඨානසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาฐานสูตร 192. දුතියෙ ඨානානීති කාරණානි. ඨානෙහීති කාරණෙහි. සොචෙය්‍යන්ති සුචිභාවො. සංවසමානොති එකතො වසමානො. න සන්තතකාරීති න සතතකාරී. න සන්තතවුත්ති සීලෙසූති සතතං සබ්බකාලං සීලජීවිතං න ජීවතීති අත්ථො. සංවොහාරමානොති කථෙන්තො. එකෙන එකො වොහරතීති එකෙන සද්ධිං එකො හුත්වා කථෙති. වොක්කමතීති ඔක්කමති. පුරිමවොහාරා පච්ඡිමවොහාරන්ති පුරිමකථාය පච්ඡිමකථං, පුරිමකථාය ච පච්ඡිමකථා, පච්ඡිමකථාය ච පුරිමකථා න සමෙතීති අත්ථො. ๑๙๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ṭhānāni ได้แก่ เหตุทั้งหลาย. บทว่า ṭhānehi ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งหลาย. บทว่า soceyyaṃ ได้แก่ ความเป็นผู้สะอาด. บทว่า saṃvasamāno ได้แก่ อยู่ร่วมกัน. บทว่า na santatakārī ได้แก่ ไม่ทำติดต่อกัน. บทว่า na santatavutti sīlesu อธิบายว่า ไม่ดำรงชีวิตด้วยศีลตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า saṃvohāramāno ได้แก่ เมื่อพูดคุย. บทว่า ekena eko voharati ได้แก่ คนหนึ่งพูดคุยกับอีกคนหนึ่ง. บทว่า vokkamati ได้แก่ หลีกไป. บทว่า purimavohārā pacchimavohāraṃ อธิบายว่า คำพูดตอนหลังไม่สอดคล้องกับคำพูดตอนแรก และคำพูดตอนแรกก็ไม่สอดคล้องกับคำพูดตอนหลัง. ඤාතිබ්‍යසනෙනාතිආදීසු ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, ඤාතිවිනාසොති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. රොගබ්‍යසනෙ පන රොගොයෙව ආරොග්‍යවිනාසනතො බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං. අනුපරිවත්තන්තීති අනුබන්ධන්ති. ලාභො චාතිආදීසු එකං අත්තභාවං ලාභො අනුපරිවත්තති, එකං අලාභොති එවං නයො නෙතබ්බො. සාකච්ඡායමානොති පඤ්හපුච්ඡනවිස්සජ්ජනවසෙන සාකච්ඡං කරොන්තො. යථාති යෙනාකාරෙන[Pg.366]. උම්මග්ගොති පඤ්හුම්මග්ගො. අභිනීහාරොති පඤ්හාභිසඞ්ඛරණවසෙන චිත්තස්ස අභිනීහාරො. සමුදාහාරොති පඤ්හපුච්ඡනං. සන්තන්ති පච්චනීකසන්තතාය සන්තං කත්වා න කථෙතීති අත්ථො. පණීතන්ති අතප්පකං. අතක්කාවචරන්ති යථා තක්කෙන නයග්ගාහෙන ගහෙතුං සක්කා හොති, එවං න කථෙතීති අත්ථො. නිපුණන්ති සණ්හං. පණ්ඩිතවෙදනීයන්ති පණ්ඩිතෙහි ජානිතබ්බකං. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. ในบทเป็นต้นว่า ñātibyasana ความพินาศของญาติทั้งหลาย ชื่อว่า ญาติพยสนะ อธิบายว่า ความพินาศแห่งญาติ. แม้ในบทที่ ๒ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในบทว่า โรคพยสนะ โรคนั่นแหละชื่อว่า พยสนะ เพราะทำลายความไม่มีโรค. บทว่า anuparivattanti ได้แก่ ย่อมติดตามไป. ในบทเป็นต้นว่า lābho ca พึงนำไปโดยนัยอย่างนี้ว่า ลาภย่อมติดตามไปในอัตภาพหนึ่ง ความไม่มีลาภ (ย่อมติดตามไป) ในอัตภาพหนึ่ง. บทว่า sākacchāyamāno ได้แก่ เมื่อทำการสนทนาด้วยการถามและตอบปัญหา. บทว่า yathā ได้แก่ โดยอาการใด. บทว่า ummaggo ได้แก่ การสืบสวนปัญหา. บทว่า abhinīhāro ได้แก่ การน้อมจิตไปด้วยการปรุงแต่งปัญหา. บทว่า samudāhāro ได้แก่ การถามปัญหา. บทว่า santaṃ อธิบายว่า ไม่กล่าวโดยทำให้สงบจากกิเลสอันเป็นข้าศึก. บทว่า paṇītaṃ ได้แก่ ไม่ทำให้ยินดี. บทว่า atakkāvacaraṃ อธิบายว่า ไม่กล่าวโดยอาการที่อาจถือเอาได้ด้วยการตรึก ด้วยการยึดถือนัย. บทว่า nipuṇaṃ ได้แก่ ละเอียด. บทว่า paṇḍitavedanīyaṃ ได้แก่ สิ่งที่บัณฑิตพึงรู้. ข้อความที่เหลือในทุกแห่ง พึงทราบตามแนวทางที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. 3. භද්දියසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาภัททิยสูตร 193. තතියෙ උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො හුත්වා මාලාගන්ධවිලෙපනං ගහෙත්වා භගවන්තං වන්දිස්සාමීති උපසඞ්කමි. මා අනුස්සවෙනාතිආදීසු අනුස්සවවචනෙන මම කථං මා ගණ්හථාති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සාරම්භොති කරණුත්තරියලක්ඛණො සාරම්භො. අලොභාදයො ලොභාදිපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. කුසලධම්මූපසම්පදායාති කුසලධම්මානං සම්පාදනත්ථාය, පටිලාභත්ථායාති වුත්තං හොති. ඉමෙ චෙපි, භද්දිය, මහාසාලාති පුරතො ඨිතෙ සාලරුක්ඛෙ දස්සෙන්තො එවමාහ. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථත්තා ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. සත්ථරි පන දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ භද්දියො සොතාපන්නො ජාතොති. ๑๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า upasaṅkami ได้แก่ ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ถือเอาดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ เข้าไปเฝ้าด้วยตั้งใจว่า "เราจักถวายบังคมพระผู้มีพระภาค". ในบทเป็นต้นว่า mā anussavena พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า "ท่านทั้งหลายอย่าเชื่อคำของเราด้วยคำพูดที่ได้ยินสืบๆ กันมา". บทว่า sārambho ได้แก่ สารัมภะ มีลักษณะคือการทำเกินกว่าที่ทำแล้ว. พึงทราบว่า อโลภะ เป็นต้น เป็นธรรมปฏิปักษ์ต่อโลภะ เป็นต้น. บทว่า kusaladhammūpasampadāya ท่านกล่าวไว้ว่า เพื่อความถึงพร้อม เพื่อการได้เฉพาะซึ่งกุศลธรรมทั้งหลาย. บทว่า ime cepi, bhaddiya, mahāsālā ได้แก่ ทรงชี้ต้นสาละใหญ่ที่ตั้งอยู่เบื้องหน้าแล้วตรัสอย่างนี้. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบได้ง่ายทีเดียว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ และเพราะมีเนื้อความตื้น. ก็เมื่อพระศาสดาทรงจบพระธรรมเทศนา ภัททิยะได้เป็นพระโสดาบัน. 4. සාමුගියාසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาสามุคิยาสูตร 194. චතුත්ථෙ සාමුගියාති සාමුගනිගමවාසිනො. බ්‍යග්ඝපජ්ජාති තෙ ආලපන්තො එවමාහ. කොලනගරස්ස හි කොලරුක්ඛෙ හාරෙත්වා කතත්තා කොලනගරන්ති ච බ්‍යග්ඝපථෙ මාපිතත්තා බ්‍යග්ඝපජ්ජන්ති ච ද්වෙ නාමානි. එතෙසඤ්ච පුබ්බපුරිසා තත්ථ වසිංසූති බ්‍යග්ඝපජ්ජවාසිතාය බ්‍යග්ඝපජ්ජවාසිනො බ්‍යග්ඝපජ්ජාති වුච්චන්ති. තෙ ආලපන්තො එවමාහ. පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගානීති පාරිසුද්ධිඅත්ථාය පධානියඞ්ගානි පදහිතබ්බවීරියස්ස අඞ්ගානි, කොට්ඨාසාති අත්ථො. සීලපාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගන්ති සීලපරිසොධනවීරියස්සෙතං නාමං. තඤ්හි සීලපාරිසුද්ධිපරිපූරණත්ථාය පධානියඞ්ගන්ති සීලපාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ විපස්සනාපඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමි[Pg.367]. යො තත්ථ ඡන්දොතිආදීසු යො තස්මිං අනුග්ගණ්හනෙ කත්තුකාමතාඡන්දොති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සතිසම්පජඤ්ඤං පනෙත්ථ සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා වීරියපග්ගහනත්ථං වුත්තං. රජනීයෙසු ධම්මෙසු චිත්තං විරාජෙතීති රාගපච්චයෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙසු යථා චිත්තං විරජ්ජති, එවං කරොති. විමොචනීයෙසු ධම්මෙසු චිත්තං විමොචෙතීති යෙහි ආරම්මණෙහි චිත්තං විමොචෙතබ්බං, තෙසු යථා විමුච්චති, එවං කරොති. විරාජෙත්වාති එත්ථ මග්ගක්ඛණෙ විරාජෙති නාම, ඵලක්ඛණෙ විරත්තං නාම හොති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. සම්මාවිමුත්තිං ඵුසතීති හෙතුනා නයෙන අරහත්තඵලවිමුත්තිං ඤාණඵස්සෙන ඵුසතීති. ๑๙๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า sāmugiyā ได้แก่ ชาวสามุคนิคม. บทว่า byagghapajjā ได้แก่ ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงเรียกชาวนิคมเหล่านั้น. จริงอยู่ เมืองโกละมี ๒ ชื่อ คือ โกลนคร เพราะสร้างโดยการถางต้นโกละ และ พยัคฆปัชชะ เพราะสร้างขึ้นในทางเดินของเสือโคร่ง. และบรรพบุรุษของชาวนิคมเหล่านั้นได้อาศัยอยู่ในที่นั้น เพราะฉะนั้น ชาวพยัคฆปัชชะจึงถูกเรียกว่า พยัคฆปัชชะ เพราะอาศัยอยู่ในทางเดินของเสือโคร่ง. ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงเรียกพวกเขา. บทว่า pārisuddhipadhāniyaṅgāni อธิบายว่า องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือ องค์ประกอบ ส่วนประกอบ ของความเพียรที่พึงตั้งไว้. บทว่า sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ เป็นชื่อของความเพียรในการชำระศีล. จริงอยู่ ความเพียรนั้นเป็นองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริบูรณ์แห่งศีลบริสุทธิ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สีลปาริสุทธิปธานิยังคะ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า tattha tattha paññāya anuggahessāmi ได้แก่ เราจักอนุเคราะห์ด้วยวิปัสสนาปัญญาในที่นั้นๆ. ในบทเป็นต้นว่า yo tattha chando พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า ฉันทะคือความพอใจที่จะกระทำในการอนุเคราะห์นั้น. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสติสัมปชัญญะไว้เพื่อประคองความเพียร โดยการตั้งสติ กำหนดรู้ด้วยญาณ. บทว่า rajanīyesu dhammesu cittaṃ virājeti ได้แก่ กระทำโดยอาการที่จิตจะคลายกำหนัดในอิฏฐารมณ์อันเป็นปัจจัยแห่งราคะ. บทว่า vimocanīyesu dhammesu cittaṃ vimoceti ได้แก่ กระทำโดยอาการที่จิตจะหลุดพ้นในอารมณ์ทั้งหลายที่จิตพึงหลุดพ้น. ในบทว่า virājetvā นี้ ในขณะแห่งมรรค ชื่อว่า ย่อมคลายกำหนัด, ในขณะแห่งผล ชื่อว่า คลายกำหนัดแล้ว. แม้ในบทที่ ๒ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า sammāvimuttiṃ phusati ได้แก่ ย่อมถูกต้องอรหัตตผลวิมุตติด้วยญาณสัมผัส โดยเหตุโดยนัย. 5. වප්පසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาวัปปสูตร 195. පඤ්චමෙ වප්පොති දසබලස්ස චූළපිතා සක්‍යරාජා. නිගණ්ඨසාවකොති වෙසාලියං සීහසෙනාපති විය නාළන්දායං උපාලිගහපති විය ච නිගණ්ඨස්ස නාටපුත්තස්ස උපට්ඨාකො. කායෙන සංවුතොති කායද්වාරස්ස සංවුතත්තා පිහිතත්තා කායෙන සංවුතො නාම. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාවිරාගාති අවිජ්ජාය ඛයවිරාගෙන. විජ්ජුප්පාදාති මග්ගවිජ්ජාය උප්පාදෙන. තං ඨානන්ති තං කාරණං. අවිපක්කවිපාකන්ති අලද්ධවිපාකවාරං. තතොනිදානන්ති තංහෙතු තප්පච්චයා. දුක්ඛවෙදනියා ආසවා අස්සවෙය්‍යුන්ති දුක්ඛවෙදනාය පච්චයභූතා කිලෙසා අස්සවෙය්‍යුං, තස්ස පුරිසස්ස උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අභිසම්පරායන්ති දුතියෙ අත්තභාවෙ. කායසමාරම්භපච්චයාති කායකම්මපච්චයෙන. ආසවාති කිලෙසා. විඝාතපරිළාහාති එත්ථ විඝාතොති දුක්ඛං. පරිළාහොති කායිකචෙතසිකො පරිළාහො. ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තීකරොතීති ඤාණවජ්ඣං කම්මං ඤාණඵස්සෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා ඛයං ගමෙති, විපාකවජ්ඣං කම්මං විපාකඵස්සෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා ඛයං ගමෙති. නිජ්ජරාති කිලෙසජීරණකපටිපදා. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො. ඉධ ඨත්වා අයං භික්ඛු ඛීණාසවො කාතබ්බො, චත්තාරි මහාභූතානි නීහරිත්වා චතුසච්චවවත්ථානං දස්සෙත්වා යාව අරහත්තඵලං කම්මට්ඨානං කථෙතබ්බං. ๑๙๕. ในลำดับที่ ๕ คำว่า วัปปะ ได้แก่ พระเจ้าสักกะผู้เป็นพระเจ้าอาของพระทศพล คำว่า สาวกของนิครนถ์ ได้แก่ อุปัฏฐากของนิครนถ์นาฏบุตร เหมือนอย่างสีหเสนาบดีในกรุงเวสาลี และเหมือนอย่างอุบาลีคหบดีในเมืองนาลันทา คำว่า สำรวมด้วยกาย ชื่อว่า สำรวมด้วยกาย เพราะความที่กายทวารเป็นทวารอันสำรวมแล้ว อันปิดแล้ว แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า เพราะอวิชชาสำรอกไป ได้แก่ เพราะความสิ้นไปและความคลายไปแห่งอวิชชา คำว่า เพราะวิชชาเกิดขึ้น ได้แก่ เพราะความเกิดขึ้นแห่งมรรควิชชา คำว่า ฐานะนั้น ได้แก่ เหตุนั้น คำว่า มีวิบากที่ยังไม่สุกงอม ได้แก่ ยังไม่ถึงวาระที่จะให้ผล คำว่า มีสิ่งนั้นเป็นเหตุ ได้แก่ เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น คำว่า อาสวะที่จะพึงเสวยเป็นทุกข์จะพึงไหลเข้า ความว่า กิเลสทั้งหลายที่เป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนาจะพึงไหลเข้า คือจะพึงเกิดขึ้นแก่บุรุษนั้น คำว่า ในสัมปรายภพ ได้แก่ ในอัตภาพที่สอง คำว่า มีกายสมาเริ่มเป็นปัจจัย ได้แก่ เพราะมีกายกรรมเป็นปัจจัย คำว่า อาสวะ ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย ในคำว่า ความคับแค้นและความเร่าร้อน นี้ คำว่า ความคับแค้น ได้แก่ ทุกข์ คำว่า ความเร่าร้อน ได้แก่ ความเร่าร้อนทางกายและทางใจ คำว่า ถูกต้องแล้วๆ ย่อมทำให้สิ้นสุดไป ความว่า ย่อมทำให้กรรมที่พึงละด้วยญาณถึงความสิ้นไป ด้วยการถูกต้องแล้วๆ ด้วยญาณผัสสะ ย่อมทำให้กรรมที่พึงละด้วยวิบากถึงความสิ้นไป ด้วยการถูกต้องแล้วๆ ด้วยวิบากผัสสะ คำว่า การทำให้กิเลสหมดสิ้นไป ได้แก่ ข้อปฏิบัติที่ทำให้กิเลสเสื่อมสิ้นไป แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในที่นี้ พึงยืนหยัดทำให้ภิกษุนี้เป็นพระขีณาสพ พึงยกมหาภูตรูป ๔ ขึ้นแสดงการกำหนดสัจจะ ๔ แล้วกล่าวถึงกรรมฐานจนถึงอรหัตตผล ඉදානි පන තස්ස ඛීණාසවස්ස සතතවිහාරෙ දස්සෙතුං එවං සම්මා විමුත්තචිත්තස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ සම්මා විමුත්තචිත්තස්සාති හෙතුනා කාරණෙන [Pg.368] සම්මා විමුත්තස්ස. සතතවිහාරාති නිච්චවිහාරා නිබද්ධවිහාරා. නෙව සුමනො හොතීති ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගවසෙන න සොමනස්සජාතො හොති. න දුම්මනොති අනිට්ඨාරම්මණෙ පටිඝවසෙන න දොමනස්සජාතො හොති. උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානොති සතිසම්පජඤ්ඤපරිග්ගහිතාය මජ්ඣත්තාකාරලක්ඛණාය උපෙක්ඛාය තෙසු ආරම්මණෙසු උපෙක්ඛකො මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරති. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสัตตวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ) ของพระขีณาสพนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺส (เมื่อมีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้) ในคำนั้น คำว่า สัมมาวิมุตตจิตตัสสะ ได้แก่ ผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบ ด้วยเหตุด้วยผล คำว่า สตตวิหารา ได้แก่ ธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นนิตย์ ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองนิตย์ คำว่า ย่อมไม่มีใจดี ความว่า ย่อมไม่เกิดโสมนัสด้วยอำนาจแห่งราคะในอิฏฐารมณ์ คำว่า ไม่มีใจร้าย ความว่า ย่อมไม่เกิดโทมนัสด้วยอำนาจแห่งปฏิฆะในอนิฏฐารมณ์ คำว่า เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ความว่า ย่อมเป็นผู้วางเฉย เป็นกลางในอารมณ์เหล่านั้น ด้วยอุเบกขาอันมีอาการเป็นกลางเป็นลักษณะ อันสติสัมปชัญญะประคองไว้ แล้วอยู่ කායපරියන්තිකන්ති කායන්තිකං කායපරිච්ඡින්නං, යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්තං පඤ්චද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො. ජීවිතපරියන්තිකන්ති ජීවිතන්තිකං ජීවිතපරිච්ඡින්නං, යාව ජීවිතං පවත්තති, තාව පවත්තං මනොද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො. තත්ථ පඤ්චද්වාරිකවෙදනා පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පඨමං නිරුජ්ඣති, මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣති. සා හි පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුරූපස්මිංයෙව පතිට්ඨාති. පඤ්චද්වාරිකා පවත්තෙ පඤ්චද්වාරවසෙන පවත්තමානා පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනදුස්සනමුය්හනවසෙන අධිමත්තා බලවතී හොති, පණ්ණාසවස්සකාලෙ ඨිතා හොති, සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය පරිහායමානා, අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ මන්දා හොති. තදා හි සත්තා ‘‘චිරරත්තං එකතො නිසීදිම්හා නිපජ්ජිම්හා’’ති වදන්තෙපි න ජානාමාති වදන්ති. අධිමත්තානිපි රූපාදිආරම්මණානි න පස්සාම, සුගන්ධදුග්ගන්ධං වා සාදුඅසාදුං වා ථද්ධමුදුකං වාති න ජානාමාතිපි වදන්ති. ඉති නෙසං පඤ්චද්වාරිකවෙදනා භග්ගා හොති, මනොද්වාරිකා පවත්තති. සාපි අනුපුබ්බෙන පරිහායමානා මරණසමයෙ හදයකොටිංයෙව නිස්සාය පවත්තති. යාව පනෙසා පවත්තති, තාව සත්තො ජීවතීති වුච්චති. යදා නප්පවත්තති, තදා ‘‘මතො නිරුද්ධො’’ති වුච්චති. คำว่า มีกายเป็นที่สุด ได้แก่ มีกายเป็นที่สุด มีกายเป็นขอบเขต ความว่า กายที่เกิดในปัญจทวารเป็นไปอยู่เพียงใด เวทนาที่เกิดในปัญจทวารก็เป็นไปอยู่เพียงนั้น คำว่า มีชีวิตเป็นที่สุด ได้แก่ มีชีวิตินทรีย์เป็นที่สุด มีชีวิตินทรีย์เป็นขอบเขต ความว่า ชีวิตินทรีย์เป็นไปอยู่เพียงใด เวทนาที่เกิดในมโนทวารก็เป็นไปอยู่เพียงนั้น ในเวทนาทั้งสองนั้น ปัญจทวาริกเวทนาเกิดขึ้นทีหลัง แต่ดับไปก่อน มโนทวาริกเวทนาเกิดขึ้นก่อน แต่ดับไปทีหลัง จริงอยู่ เวทนานั้น (มโนทวาริกเวทนา) ย่อมตั้งอยู่ในวัตถุรูปเท่านั้นในปฏิสนธิขณะ ปัญจทวาริกเวทนา เมื่อเป็นไปในปวัตติกาลด้วยอำนาจแห่งปัญจทวาร ในปฐมวัย เมื่ออายุ ๒๐ ปี ย่อมมีกำลังกล้าอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลง เมื่ออายุ ๕๐ ปี ย่อมทรงตัวอยู่ เริ่มเสื่อมลงตั้งแต่เมื่ออายุ ๖๐ ปีไป เมื่ออายุ ๘๐-๙๐ ปี ย่อมมีกำลังอ่อน จริงอยู่ ในกาลนั้น สัตว์ทั้งหลาย แม้จะพูดว่า "เราเคยนั่งด้วยกัน เคยนอนด้วยกันมานาน" ก็พูดว่า "เราไม่รู้" และยังพูดอีกว่า "เราไม่เห็นแม้รูปารมณ์เป็นต้นที่ชัดเจนอย่างยิ่ง ไม่รู้ว่ากลิ่นหอมหรือกลิ่นเหม็น รสอร่อยหรือไม่อร่อย สัมผัสแข็งหรืออ่อน" ด้วยเหตุนี้ ปัญจทวาริกเวทนาของสัตว์เหล่านั้นจึงดับไป แต่มโนทวาริกเวทนายังเป็นไปอยู่ แม้มโนทวาริกเวทนานั้นก็เสื่อมไปโดยลำดับ ในเวลาใกล้ตาย ย่อมอาศัยเพียงปลายหทัยวัตถุเป็นไป ตราบใดที่เวทนานี้ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้น สัตว์ย่อมถูกเรียกว่ายังมีชีวิตอยู่ เมื่อใดเวทนานั้นไม่เป็นไป เมื่อนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "ตายแล้ว ดับแล้ว" ස්වායමත්ථො වාපියා දීපෙතබ්බො – යථා හි පුරිසො පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නං වාපිං කරෙය්‍ය. පඨමං දෙවෙ වුට්ඨෙ පඤ්චහි උදකමග්ගෙහි උදකං පවිසිත්වා අන්තොවාපියං ආවාටෙ පූරෙය්‍ය. පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකමග්ගෙ පූරෙත්වා ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං ඔත්ථරිත්වා උදකං තිට්ඨෙය්‍ය තතො තතො විස්සන්දමානං. අථ නිද්ධමනතුම්බෙ විවරිත්වා ඛෙත්තෙසු කම්මෙ කයිරමානෙ උදකං නික්ඛමන්තං, සස්සපාකකාලෙ උදකං නික්ඛන්තං උදකං පරිහීනං, ‘‘මච්ඡෙ ගණ්හාමා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජෙය්‍ය. තතො කතිපාහෙන ආවාටෙසුයෙව [Pg.369] උදකං සණ්ඨහෙය. යාව පන තං ආවාටෙසු හොති, තාව මහාවාපියං උදකං අත්ථීති සඞ්ඛං ගච්ඡති. යදා පන තත්ථ ඡිජ්ජති, තදා ‘‘වාපියං උදකං නත්ථී’’ති වුච්චති. එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. เนื้อความนี้พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาด้วยสระน้ำ คือ เปรียบเหมือนบุรุษพึงสร้างสระน้ำที่สมบูรณ์ด้วยทางน้ำเข้า ๕ ทาง ในเบื้องต้น เมื่อฝนตก น้ำพึงไหลเข้าทางช่องน้ำทั้ง ๕ แล้วเติมหลุมเล็กๆ ภายในสระให้เต็ม เมื่อฝนตกซ้ำแล้วซ้ำเล่า น้ำพึงเต็มช่องน้ำทั้งหลายแล้วท่วมไปประมาณคาวุตหนึ่งหรือกึ่งโยชน์ ตั้งอยู่ ไหลนองไปจากที่นั้นๆ ต่อมา เมื่อเปิดท่อระบายน้ำออก ขณะที่กำลังทำงานในนา น้ำก็ไหลออกอยู่ ในเวลาที่ข้าวสุก น้ำก็ไหลออกหมดแล้ว น้ำลดน้อยลงแล้ว ก็จะพึงถึงคำพูดที่ว่า "เรามาจับปลากันเถอะ" จากนั้นอีกสองสามวัน น้ำก็จะคงเหลืออยู่แต่ในหลุมเล็กๆ เท่านั้น แต่ตราบใดที่น้ำนั้นยังมีอยู่ในหลุมเล็กๆ ตราบนั้น ก็ยังนับได้ว่า "ในสระใหญ่ยังมีน้ำอยู่" แต่เมื่อใดน้ำในหลุมนั้นหมดไป เมื่อนั้น ก็กล่าวได้ว่า "ในสระไม่มีน้ำแล้ว" พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้อย่างนี้ පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චහි මග්ගෙහි උදකෙ පවිසන්තෙ ආවාටානං පූරණකාලො විය හි පඨමමෙව පටිසන්ධික්ඛණෙ මනොද්වාරිකවෙදනාය වත්ථුරූපෙ පතිට්ඨිතකාලො, පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චමග්ගානං පූරණකාලො විය පවත්තෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය පවත්ති, ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං අජ්ඣොත්ථරණං විය පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනාදිවසෙන තස්ස අධිමත්තබලවභාවො, යාව වාපිතො උදකං න නිග්ගච්ඡති, තාව පූරාය වාපියා ඨිතකාලො විය පඤ්ඤාසවස්සකාලෙ තස්ස ඨිතකාලො, නිද්ධමනතුම්බෙසු විවටෙසු කම්මෙ කයිරමානෙ උදකස්ස නික්ඛමනකාලො විය සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය තස්ස පරිහානි, උදකෙ භට්ඨෙ උදකමග්ගෙසු පරිත්තඋදකස්ස ඨිතකාලො විය අසීතිනවුතිකාලෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය මන්දකාලො, ආවාටෙසුයෙව උදකස්ස පතිට්ඨිතකාලො විය හදයවත්ථුකොටිං නිස්සාය මනොද්වාරෙ වෙදනාය පවත්තිකාලො, ආවාටෙසු පරිත්තෙපි උදකෙ සති ‘‘වාපියං උදකං අත්ථී’’ති වත්තබ්බකාලො විය යාව සා පවත්තති, තාව ‘‘සත්තො ජීවතී’’ති වුච්චති. යථා පන ආවාටෙසු උදකෙ ඡින්නෙ ‘‘නත්ථි වාපියං උදක’’න්ති වුච්චති, එවං මනොද්වාරිකවෙදනාය අප්පවත්තමානාය සත්තො මතොති වුච්චති. ඉමං වෙදනං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ජීවිතපරියන්තිකං වෙදනං වෙදියමානො’’ති. ในเบื้องต้น พึงเห็นกาลที่มโนทวาริกเวทนาตั้งอยู่ในวัตถุรูปในปฏิสนธิขณะนั่นเทียว เปรียบเหมือนกาลที่หลุมน้อยทั้งหลายเต็ม เมื่อฝนตก น้ำไหลเข้าทางร่อง ๕ สาย. พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งปัญจทวาริกเวทนาในปวัตติกาล เปรียบเหมือนกาลที่ร่อง ๕ สายเต็ม เมื่อฝนตกอยู่บ่อยๆ. พึงเห็นความเป็นผู้มีกำลังกล้ายิ่งของเวทนานั้นโดยความเป็นต้นว่าความกำหนัดในปฐมวัย คือในกาลมีอายุ ๒๐ ปี เปรียบเหมือนการแผ่ไปตลอดพื้นที่ประมาณ ๑ คาวุตและกึ่งโยชน์. พึงเห็นกาลที่ตั้งอยู่ของเวทนานั้นในกาลมีอายุ ๕๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำตั้งอยู่ในสระใหญ่ที่เต็มตราบเท่าที่น้ำยังไม่ไหลออกจากสระ. พึงเห็นความเสื่อมของเวทนานั้นจำเดิมแต่กาลมีอายุ ๖๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำไหลออก เมื่อท่อระบายน้ำถูกเปิด และการงานในนากำลังดำเนินไป. พึงเห็นกาลที่ปัญจทวาริกเวทนาอ่อนกำลังในกาลมีอายุ ๘๐-๙๐ ปี เปรียบเหมือนกาลที่น้ำเล็กน้อยตั้งอยู่ในร่องน้ำ เมื่อน้ำลดลงแล้ว. พึงเห็นกาลที่เวทนาเกิดขึ้นในมโนทวารอาศัยหยทัยวัตถุซึ่งเป็นที่สุด เปรียบเหมือนกาลที่น้ำตั้งอยู่ในหลุมน้อยทั้งหลายเท่านั้น. เปรียบเหมือนกาลที่ควรกล่าวว่า 'ในสระใหญ่ยังมีน้ำอยู่' เมื่อยังมีน้ำแม้เล็กน้อยอยู่ในหลุมน้อยทั้งหลาย ฉันใด ตราบใดที่เวทนานั้นยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นย่อมกล่าวกันว่า 'สัตว์ยังมีชีวิตอยู่' ฉันนั้น. แต่เปรียบเหมือนเมื่อน้ำในหลุมน้อยทั้งหลายขาดไป ย่อมกล่าวกันว่า 'ในสระใหญ่ไม่มีน้ำ' ฉันใด เมื่อมโนทวาริกเวทนาไม่เป็นไปอยู่ ย่อมกล่าวกันว่า 'สัตว์ตายแล้ว' ฉันนั้น. ท่านกล่าวหมายเอาเวทนานี้ว่า 'เสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด' කායස්ස භෙදාති කායස්ස භෙදෙන. උද්ධං ජීවිතපරියාදානාති ජීවිතක්ඛයතො උද්ධං. ඉධෙවාති පටිසන්ධිවසෙන පරතො අගන්ත්වා ඉධෙව. සීතී භවිස්සන්තීති පවත්තිවිප්ඵන්දනදරථරහිතානි සීතානි අප්පවත්තනධම්මානි භවිස්සන්ති. บทว่า กายสฺส เภทา คือ เพราะการแตกแห่งกาย. บทว่า อุทฺธํ ชีวตปริยาทานา คือ เบื้องหน้าแต่ความสิ้นไปแห่งชีวิต. บทว่า อิเธว คือ ในโลกนี้เอง ไม่ไปสู่ปรโลกด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. บทว่า สีตี ภวิสฺสนฺติ คือ จักเป็นธรรมที่เย็น ปราศจากความหวั่นไหวและความเดือดร้อนในปวัตติกาล เป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก ථූණං පටිච්චාති රුක්ඛං පටිච්ච. කුද්දාලපිටකං ආදායාති කුද්දාලඤ්ච ඛණිත්තිඤ්ච පච්ඡිඤ්ච ගහෙත්වාති අත්ථො. දෙසනා පන කුද්දාලවසෙනෙව කතා. මූලෙ ඡින්දෙය්‍යාති මූලම්හි කුද්දාලෙන ඡින්දෙය්‍ය. පලිඛණෙය්‍යාති ඛණිත්තියා සමන්තා ඛණෙය්‍ය. บทว่า ถูณํ ปฏิจฺจ คือ อาศัยต้นไม้. บทว่า กุทฺทาลปิฏกํ อาทาย อธิบายว่า ถือเอาทั้งจอบ ทั้งเสียม และทั้งตะกร้า. แต่เทศนานั้น ทรงทำโดยนัยแห่งจอบเท่านั้น. บทว่า มูเล ฉินฺเทยฺย คือ พึงตัดที่โคนด้วยจอบ. บทว่า ปลิขเณยฺย คือ พึงขุดโดยรอบด้วยเสียม එවමෙව [Pg.370] ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රුක්ඛො විය හි අත්තභාවො දට්ඨබ්බො, රුක්ඛං පටිච්ච ඡායා විය කුසලාකුසලං කම්මං, ඡායං අප්පවත්තං කාතුකාමො පුරිසො විය යොගාවචරො, කුද්දාලො විය පඤ්ඤා, පිටකං විය සමාධි, ඛණිත්ති විය විපස්සනා, ඛණිත්තියා මූලානං පලිඛණනකාලො විය අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාය ඡෙදනකාලො, ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරණකාලො විය ඛන්ධවසෙන දිට්ඨකාලො, ඵාලනකාලො විය ආයතනවසෙන දිට්ඨකාලො, සකලීකරණකාලො විය ධාතුවසෙන දිට්ඨකාලො, වාතාතපෙන විසොසනකාලො විය කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස කරණකාලො, අග්ගිනා ඩහනකාලො විය ඤාණෙන කිලෙසානං ඩහනකාලො, මසිකරණකාලො විය වත්තමානක-පඤ්චක්ඛන්ධකාලො, මහාවාතෙ ඔඵුනනකාලො විය නදීසොතෙ පවාහනකාලො විය ච ඡින්නමූලකානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අප්පටිසන්ධිකනිරොධො, ඔඵුනනප්පවාහනෙහි අපඤ්ඤත්තිකභාවූපගමො විය පුනබ්භවෙ විපාකක්ඛන්ධානං අනුප්පාදෙන අපණ්ණත්තිකභාවො වෙදිතබ්බො. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเปรียบเทียบอุปมาอุปไมยดังนี้: พึงเห็นอัตภาพเปรียบเหมือนต้นไม้, พึงเห็นกรรมคือกุศลและอกุศลเปรียบเหมือนเงาที่อาศัยต้นไม้, พึงเห็นพระโยคาวจรเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการทำให้เงาไม่ปรากฏ, พึงเห็นปัญญาเปรียบเหมือนจอบ, พึงเห็นสมาธิเปรียบเหมือนตะกร้า, พึงเห็นวิปัสสนาเปรียบเหมือนเสียม, พึงเห็นกาลที่ตัดอวิชชาด้วยอรหัตตมรรคเปรียบเหมือนกาลที่ขุดรากทั้งหลายโดยรอบด้วยเสียม, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งขันธ์เปรียบเหมือนกาลที่ทำเป็นท่อนๆ, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งอายตนะเปรียบเหมือนกาลที่ผ่า, พึงเห็นกาลที่เห็นอัตภาพโดยอำนาจแห่งธาตุเปรียบเหมือนกาลที่ทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย, พึงเห็นกาลที่ทำความเพียรทางกายและทางใจเปรียบเหมือนกาลที่ตากให้แห้งด้วยลมและแดด, พึงเห็นกาลที่เผากิเลสด้วยญาณเปรียบเหมือนกาลที่เผาด้วยไฟ, พึงเห็นกาลแห่งปัญจขันธ์อันเป็นปัจจุบันเปรียบเหมือนกาลที่ทำให้เป็นเถ้า, พึงเห็นความดับโดยไม่สืบต่อแห่งขันธ์ ๕ ที่มีรากคือวัฏฏะอันได้แก่อวิชชาและตัณหาอันถูกตัดแล้ว เปรียบเหมือนกาลที่ซัดไปในลมแรงและกาลที่ลอยไปในกระแสน้ำ, พึงทราบความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้เพราะวิบากขันธ์ไม่เกิดขึ้นในภพใหม่ เปรียบเหมือนการถึงความเป็นสภาวะที่บัญญัติไม่ได้ (ว่าเป็นต้นไม้) ด้วยการซัดไปและลอยไป භගවන්තං එතදවොචාති සත්ථරි දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ සොතාපත්තිඵලං පත්වා එතං ‘‘සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ උදයත්ථිකොති වඩ්ඪිඅත්ථිකො. අස්සපණියං පොසෙය්‍යාති පඤ්ච අස්සපොතසතානි කිණිත්වා පච්ඡා වික්කිණිස්සාමීති පොසෙය්‍ය. සහස්සග්ඝනකස්ස අස්සස්ස පඤ්චසතමත්තං උපකරණං ගන්ධමාලාදිවසෙන පොසාවනිකංයෙව අගමාසි. අථස්ස තෙ අස්සා එකදිවසෙනෙව රොගං ඵුසිත්වා සබ්බෙ ජීවිතක්ඛයං පාපුණෙය්‍යුන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙන එවමාහ. උදයඤ්චෙව නාධිගච්ඡෙය්‍යාති වඩ්ඪිඤ්ච ගෙහතො නීහරිත්වා දින්නමූලඤ්ච කිඤ්චි න ලභෙය්‍ය. පයිරුපාසින්ති චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිං. ස්වාහං උදයඤ්චෙව නාධිගච්ඡින්ති සො අහං නෙව උදයං න ගෙහතො දින්නධනං අධිගච්ඡිං, පණියඅස්සජග්ගනකො නාම ජාතොස්මීති දස්සෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า ภควนฺตํ เอตทโวจ ความว่า เมื่อพระศาสดาทรงจบเทศนาแล้ว ได้บรรลุโสดาปัตติผล จึงได้กราบทูลคำนี้มีอาทิว่า 'เสยฺยถาปิ ภนฺเต'. ในบทเหล่านั้น บทว่า อทยตฺถิโก คือ ผู้ต้องการความเจริญ. บทว่า อสฺสปณิยํ โปเสยฺย คือ พึงเลี้ยงลูกม้า ๕๐๐ ตัว โดยคิดว่า 'ซื้อมาแล้วภายหลังจักขายไป'. ได้ทำการเลี้ยงดูม้าซึ่งมีราคาหนึ่งพัน โดยให้ราคาเพียงห้าร้อย และด้วยเครื่องอุปการะมีของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น. ลำดับนั้น ม้าเหล่านั้นของเขาป่วยเป็นโรคในวันเดียวทั้งหมด ถึงความสิ้นชีวิตไป พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ด้วยความประสงค์นี้. บทว่า อทยญฺเจว นาธิคจฺเฉยฺย คือ ไม่พึงได้ทั้งกำไรและต้นทุนที่นำออกจากเรือนไปแม้แต่น้อย. บทว่า ปยิรุปาสึ คือ ข้าพระองค์ได้บำรุงด้วยปัจจัย ๔. บทว่า สฺวาหํ อทยญฺเจว นาธิคจฺฉึ แสดงความหมายนี้ว่า 'ข้าพระองค์นั้น ไม่ได้ทั้งกำไร ไม่ได้ทั้งทุนที่ให้ไปจากเรือน ได้ชื่อว่าเป็นผู้เลี้ยงม้าเพื่อขาย'. ส่วนที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น 6. සාළ්හසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสาฬหสูตร 196. ඡට්ඨෙ ද්වයෙනාති ද්වීහි කොට්ඨාසෙහි. ඔඝස්ස නිත්ථරණන්ති චතුරොඝනිත්ථරණං. තපොජිගුච්ඡාහෙතූති දුක්කරකාරිකසඞ්ඛාතෙන තපෙන පාපජිගුච්ඡනහෙතු[Pg.371]. අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඞ්ගන්ති එකං සමණධම්මකොට්ඨාසං. අපරිසුද්ධකායසමාචාරාතිආදීසු පුරිමෙහි තීහි පදෙහි කායිකවාචසිකචෙතසිකසීලානං අපරිසුද්ධතං දස්සෙත්වා පච්ඡිමෙන පදෙන අපරිසුද්ධාජීවතං දස්සෙති. ඤාණදස්සනායාති මග්ගඤාණසඞ්ඛාතාය දස්සනාය. අනුත්තරාය සම්බොධායාති අරහත්තාය, අරහත්තඤාණඵස්සෙන ඵුසිතුං අභබ්බාති වුත්තං හොති. සාලලට්ඨින්ති සාලරුක්ඛං. නවන්ති තරුණං. අකුක්කුච්චකජාතන්ති ‘‘භවෙය්‍ය නු ඛො, න භවෙය්‍යා’’ති අජනෙතබ්බකුක්කුච්චං. ලෙඛණියා ලිඛෙය්‍යාති අවලෙඛනමත්තකෙන අවලිඛෙය්‍ය. ධොවෙය්‍යාති ඝංසෙය්‍ය. අන්තො අවිසුද්ධාති අබ්භන්තරෙ අසුද්ධා අපනීතසාරා. ๑๙๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ทฺวเยน คือ โดยสองส่วน. บทว่า โอฆสฺส นิตฺถรณํ คือ การข้ามโอฆะ ๔. บทว่า ตโปชิคุจฺฉาเหตุ คือ เพราะเหตุแห่งการรังเกียจบาปด้วยตบะที่เรียกว่าทุกกรกิริยา. บทว่า อญฺญตรํ สามญฺญงฺคํ คือ ส่วนแห่งธรรมของสมณะอย่างหนึ่ง. ในบทว่า อปริสุทฺธกายสมาจารา เป็นต้น ทรงแสดงความไม่บริสุทธิ์แห่งกายิกศีล วาจสิกศีล และเจตสิกศีลด้วยบท ๓ บทแรก แล้วทรงแสดงความมีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ด้วยบทสุดท้าย. บทว่า ญาณทสฺสนาย คือ เพื่อทัสสนะที่เรียกว่ามรรคญาณ. บทว่า อนุตฺตราย สมฺโพธาย คือ เพื่ออรหัตตผล, ความว่า เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะถูกต้องด้วยสัมผัสคืออรหัตตผลญาณ. บทว่า สาลลฏฺฐึ คือ ต้นสาละ. บทว่า นวํ คือ ที่ยังอ่อน. บทว่า อกุกฺกุจฺจกชาตํ คือ ความกังวลที่ไม่พึงให้เกิดว่า 'พึงเป็นเรือได้กระมังหนอ หรือไม่พึงเป็นได้'. บทว่า เลขณิยา ลิเขยฺย คือ พึงขีดด้วยเครื่องขีดเพียงเล็กน้อย. บทว่า โธเวยฺย คือ พึงขัด. บทว่า อนฺโต อวิสุทฺธา คือ ไม่สะอาดในภายใน มีแก่นที่ยังไม่ได้นำออก එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලලට්ඨි විය හි අත්තභාවො දට්ඨබ්බො, නදීසොතං විය සංසාරසොතං, පාරං ගන්තුකාමපුරිසො විය ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ගහෙත්වා ඨිතපුරිසො, සාලලට්ඨියා බහිද්ධා සුපරිකම්මකතකාලො විය බහිද්ධා තපචරණං ගාළ්හං කත්වා ගහිතකාලො, අන්තො අසුද්ධකාලො විය අබ්භන්තරෙ සීලානං අපරිසුද්ධකාලො, සාලලට්ඨියා සංසීදිත්වා අධොගමනං විය දිට්ඨිගතිකස්ස සංසාරසොතෙ සංසීදනං වෙදිතබ්බං. ในบทว่า `เอวเมว โข` นี้ นี่คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย คือ พึงเห็นอัตภาพเหมือนท่อนไม้สาละ พึงเห็นกระแสสงสารเหมือนกระแสน้ำ พึงเห็นบุรุษผู้ยึดถือทิฏฐิ 62 ประการ เหมือนบุรุษผู้ต้องการจะไปสู่ฝั่งโน้น พึงเห็นกาลที่ยึดถือโดยกระทำตบจริยาในภายนอกให้มั่นคง เหมือนกาลที่ภายนอกแห่งท่อนไม้สาละได้รับการตกแต่งอย่างดี พึงเห็นกาลที่ศีลทั้งหลายในภายในไม่บริสุทธิ์ เหมือนกาลที่ภายในไม่สะอาด พึงทราบการจมลงในกระแสสงสารของผู้มีทิฏฐิ เหมือนการจมลงสู่เบื้องต่ำของท่อนไม้สาละ ඵියාරිත්තං බන්ධෙය්‍යාති ඵියඤ්ච අරිත්තඤ්ච යොජෙය්‍ය. එවමෙවාති එත්ථාපි ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලලට්ඨි විය අත්තභාවො, නදීසොතං විය සංසාරසොතං, පාරං ගන්තුකාමපුරිසො විය යොගාවචරො, බහිද්ධා සුපරිකම්මකතකාලො විය ඡසු ද්වාරෙසු සංවරස්ස පච්චුපට්ඨිතකාලො, අන්තො සුවිසොධිතභාවො විය අබ්භන්තරෙ පරිසුද්ධසීලභාවො, ඵියාරිත්තබන්ධනං විය කායිකචෙතසිකවීරියකරණං, සොත්ථිනා පාරිමතීරගමනං විය අනුපුබ්බෙන සීලං පූරෙත්වා සමාධිං පූරෙත්වා පඤ්ඤං පූරෙත්වා නිබ්බානගමනං දට්ඨබ්බං. บทว่า `ผิยาริตฺตํ พนฺเธยฺยาติ` ความว่า พึงประกอบทั้งพายและถ่อ แม้ในบทว่า `เอวเมว` นี้ นี่คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย คือ พึงเห็นอัตภาพเหมือนท่อนไม้สาละ พึงเห็นกระแสสงสารเหมือนกระแสน้ำ พึงเห็นโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะไปสู่ฝั่งโน้น พึงเห็นกาลที่ความสำรวมในทวารทั้ง 6 ปรากฏขึ้น เหมือนกาลที่ภายนอกได้รับการตกแต่งอย่างดี พึงเห็นความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ในภายใน เหมือนความเป็นสิ่งที่ได้รับการชำระอย่างดีในภายใน พึงเห็นการทำความเพียรทางกายและทางใจ เหมือนการผูกพายและถ่อ พึงเห็นการถึงนิพพานโดยลำดับด้วยการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ บำเพ็ญสมาธิให้บริบูรณ์ บำเพ็ญปัญญาให้บริบูรณ์ เหมือนการถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดิภาพ කණ්ඩචිත්‍රකානීති සරලට්ඨිසරරජ්ජුසරපාසාදසරසාණිසරපොක්ඛරණිසරපදුමානීති අනෙකානි කණ්ඩෙහි කත්තබ්බචිත්‍රානි. අථ ඛො සො තීහි ඨානෙහීති සො එවං බහූනි කණ්ඩචිත්‍රකානි ජානන්තොපි න රාජාරහො හොති, තීහියෙව පන ඨානෙහි හොතීති අත්ථො. සම්මාසමාධි [Pg.372] හොතීති මග්ගසමාධිනා ච ඵලසමාධිනා ච සමාහිතො හොතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සම්මාදිට්ඨීති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතො. ඉදං දුක්ඛන්තිආදීහි චතූහි සච්චෙහි චත්තාරො මග්ගා තීණි ච ඵලානි කථිතානි. අයං පන මග්ගෙනෙව අවිරාධිතං විජ්ඣති නාමාති වෙදිතබ්බො. සම්මාවිමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතො. අවිජ්ජාක්ඛන්ධං පදාලෙතීති අරහත්තමග්ගෙන පදාලෙති නාමාති වුච්චති. ඉමිනා හි හෙට්ඨා අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාක්ඛන්ධො පදාලිතො, ඉධ පන පදාලිතං උපාදාය පදාලෙතීති වත්තුං වට්ටතීති. บทว่า `กณฺฑจิตฺรกานีติ` คือ สิ่งวิจิตรที่พึงทำด้วยลูกศรมีหลายอย่าง คือ เถาวัลย์ลูกศร เชือกลูกศร ปราสาทลูกศร ม่านลูกศร สระโบกขรณีลูกศร และดอกบัวลูกศร บทว่า `อถ โข โส ตีหิ ฐาเนหีติ` ความว่า นายทหารผู้นั้น แม้จะรู้วิชาอันวิจิตรด้วยลูกศรมากมายอย่างนี้ ก็ยังไม่สมควรแก่พระราชา แต่จะสมควรแก่พระราชาด้วยเหตุ 3 ประการเท่านั้น บทว่า `สมฺมาสมาธิ โหตีติ` ความในบทนี้ว่า เป็นผู้ตั้งมั่นด้วยมรรคสมาธิและผลสมาธิ บทว่า `สมฺมาทิฏฺฐีติ` คือ ประกอบด้วยมรรคสัมมาทิฏฐิ พระองค์ตรัสมรรค 4 และผล 3 ด้วยสัจจะ 4 มีอาทิว่า `อิทํ ทุกฺขํ` แต่พึงทราบว่า บุคคลนี้ชื่อว่าย่อมแทงตลอดสิ่งที่ไม่ผิดพลาดด้วยมรรคนั่นเอง บทว่า `สมฺมาวิมุตฺตีติ` คือ ประกอบด้วยอรหัตตผลวิมุตติ บทว่า `อวิชฺชกฺขนฺธํ ปทาเลตีติ` ท่านกล่าวว่า ชื่อว่าย่อมทำลายด้วยอรหัตตมรรค จริงอยู่ กองอวิชชาอันบุคคลนี้ทำลายแล้วในเบื้องต่ำด้วยอรหัตตมรรค แต่ในที่นี้ อาศัยสิ่งที่ทำลายแล้ว จึงควรกล่าวว่า `ปทาเลติ` (ย่อมทำลาย) 7. මල්ලිකාදෙවීසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถามัลลิกาเทวีสูตร 197. සත්තමෙ මල්ලිකා දෙවීති පසෙනදිරඤ්ඤො දෙවී. යෙන මිධෙකච්චො මාතුගාමොති යෙන ඉධෙකච්චා ඉත්ථී. දුබ්බණ්ණාති බීභච්ඡවණ්ණා. දුරූපාති දුස්සණ්ඨිතා. සුපාපිකාති සුට්ඨු පාපිකා සුට්ඨු ලාමිකා. දස්සනායාති පස්සිතුං. දලිද්දාති ධනදලිද්දා. අප්පස්සකාති සකෙන ධනෙන රහිතා. අප්පභොගාති උපභොගපරිභොගභණ්ඩකරහිතා. අප්පෙසක්ඛාති අප්පපරිවාරා. අඩ්ඪාති ඉස්සරා. මහද්ධනාති වළඤ්ජනකධනෙන මහද්ධනා. මහාභොගාති උපභොගපරිභොගභණ්ඩභොගෙන මහාභොගා. මහෙසක්ඛාති මහාපරිවාරා. අභිරූපාති උත්තමරූපා. දස්සනීයාති දස්සනයුත්තා. පාසාදිකාති දස්සනෙන පාසාදිකා. වණ්ණපොක්ඛරතායාති වණ්ණෙන චෙව සරීරසණ්ඨානෙන ච. ๑๙๗. ในสูตรที่ 7 บทว่า `มลฺลิกา เทวี` คือ พระเทวีของพระเจ้าปเสนทิโกศล บทว่า `เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโมติ` คือ เพราะเหตุใดในโลกนี้ สตรีบางคน บทว่า `ทุพฺพณฺณาติ` คือ มีผิวพรรณน่าเกลียด บทว่า `ทุรูปาติ` คือ มีรูปร่างไม่ดี บทว่า `สุปาปิกาติ` คือ น่าเกลียดน่าชังอย่างยิ่ง บทว่า `ทสฺสนายาติ` คือ ในการดู บทว่า `ทลิทฺทาติ` คือ ยากจนทรัพย์ บทว่า `อปฺปสฺสกาติ` คือ ปราศจากทรัพย์ของตน บทว่า `อปฺปโภคาติ` คือ ปราศจากเครื่องอุปโภคบริโภค บทว่า `อปฺเปสกฺขาติ` คือ มีบริวารน้อย บทว่า `อฑฺฒาติ` คือ เป็นใหญ่ บทว่า `มหทฺธนาติ` คือ มีทรัพย์มากด้วยโภคทรัพย์ที่ใช้สอย บทว่า `มหาโภคาติ` คือ มีโภคะมากด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค บทว่า `มเหสกฺขาติ` คือ มีบริวารมาก บทว่า `อภิรูปาติ` คือ มีรูปงามยิ่ง บทว่า `ทสฺสนียาติ` คือ ควรแก่การดู บทว่า `ปาสาทิกาติ` คือ น่าเลื่อมใสด้วยการเห็น บทว่า `วณฺณโปกฺขรตายาติ` คือ ด้วยผิวพรรณและสรีระสัณฐาน අභිසජ්ජතීති ලග්ගති. බ්‍යාපජ්ජතීති පකතිං පජහති. පතිත්ථීයතීති කොධවසෙන ථිනභාවං ථද්ධභාවං ආපජ්ජති. න දාතා හොතීති න දායිකා හොති. සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යන්ති එත්ථ සෙය්‍යාති මඤ්චපල්ලඞ්කාදිසයනං. ආවසථොති ආවසථාගාරං. පදීපෙය්‍යං වුච්චති වට්ටිතෙලාදිපදීපූපකරණං. ඉස්සාමනිකාති ඉස්සාය සම්පයුත්තචිත්තා. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. කොධනා අහොසින්ති කොධමනා අහොසිං. අනිස්සාමනිකා අහොසින්ති ඉස්සාවිරහිතචිත්තා අහොසිං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า `อภิสชฺชตีติ` คือ ย่อมข้องอยู่ บทว่า `พฺยาปชฺชตีติ` คือ ย่อมละปกติภาวะ บทว่า `ปติฏฺฐียตีติ` คือ ย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตหดหู่กระด้างด้วยอำนาจความโกรธ บทว่า `น ทาตา โหตีติ` คือ ไม่เป็นผู้ให้ บทว่า `เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ` ในบทนี้ `เสยฺยา` คือ ที่นอนมีเตียงและตั่งเป็นต้น `อาวสโถ` คือ โรงเป็นที่พัก `ปทีเปยฺยํ` ท่านเรียกว่า อุปกรณ์แห่งประทีปมีไส้และน้ำมันเป็นต้น บทว่า `อิสฺสามนิกาติ` คือ มีจิตประกอบด้วยความริษยา พึงทราบความในทุกแห่งโดยนัยนี้ บทว่า `โกธนา อโหสินฺติ` คือ หม่อมฉันเป็นผู้มีใจโกรธ บทว่า `อนิสฺสามนิกา อโหสินฺติ` คือ หม่อมฉันเป็นผู้มีจิตปราศจากความริษยา บทที่เหลือในสูตรนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น 8. අත්තන්තපසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอัตตันตปสูตร 198. අට්ඨමෙ [Pg.373] අත්තන්තපාදීසු අත්තානං තපති දුක්ඛාපෙතීති අත්තන්තපො. අත්තනො පරිතාපනානුයොගං අත්තපරිතාපනානුයොගං. පරං තපතීති පරන්තපො. පරෙසං පරිතාපනානුයොගං පරපරිතාපනානුයොගං. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. නිච්ඡාතොති ඡාතං වුච්චති තණ්හා, සා අස්ස නත්ථීති නිච්ඡාතො. සබ්බකිලෙසානං නිබ්බුතත්තා නිබ්බුතො. අන්තො තාපනකිලෙසානං අභාවා සීතලො ජාතොති සීතීභූතො. ඣානමග්ගඵලනිබ්බානසුඛානි පටිසංවෙදෙතීති සුඛප්පටිසංවෙදී. බ්‍රහ්මභූතෙන අත්තනාති සෙට්ඨභූතෙන අත්තනා. ๑๙๘. ในสูตรที่ 8 ในบทมีอาทิว่า `อตฺตนฺตป` บุคคลใดย่อมเบียดเบียนตน คือ ทำให้ตนลำบาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า `อตฺตนฺตป` (ผู้เบียดเบียนตน) การประกอบความเบียดเบียนตน คือ การประกอบความเบียดเบียนตน บุคคลใดย่อมเบียดเบียนผู้อื่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า `ปรนฺตป` (ผู้เบียดเบียนผู้อื่น) การประกอบความเบียดเบียนผู้อื่น คือ การประกอบความเบียดเบียนผู้อื่น บทว่า `ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ` คือ ในอัตภาพนี้นั่นเอง บทว่า `นิจฺฉาโตติ` ตัณหา ท่านเรียกว่า `ฉาต` ตัณหานั้นไม่มีแก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า `นิจฺฉาต` (ผู้หมดความหิว) ชื่อว่า `นิพฺพุโต` (ผู้ดับแล้ว) เพราะกิเลสทั้งปวงดับแล้ว ชื่อว่า `สีติภูโต` (ผู้เยือกเย็น) เพราะไม่มีกิเลสเครื่องเร่าร้อนภายใน จึงเป็นผู้เยือกเย็น ชื่อว่า `สุขปฺปฏิสํเวที` (ผู้เสวยสุข) เพราะย่อมเสวยสุขคือฌานสุข มรรคสุข ผลสุข และนิพพานสุข บทว่า `พฺรหฺมภูเตน อตฺตนาติ` คือ ด้วยตนผู้ประเสริฐสุด අචෙලකොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. ඔරබ්භිකාදීසු උරබ්භා වුච්චන්ති එළකා, උරබ්භෙ හනතීති ඔරබ්භිකො. සූකරිකාදීසුපි එසෙව නයො. ලුද්දොති දාරුණො කක්ඛළො. මච්ඡඝාතකොති මච්ඡබන්ධො කෙවට්ටො. බන්ධනාගාරිකොති බන්ධනාගාරගොපකො. කුරූරකම්මන්තාති දාරුණකම්මන්තා. บทมีอาทิว่า `อเจลโก` มีความหมายที่กล่าวไว้แล้วทั้งนั้น ในบทมีอาทิว่า `โอรพฺภิก` แกะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า `อุรพฺภ` บุคคลผู้ฆ่าแกะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า `โอรพฺภิก` (คนฆ่าแกะ) แม้ในบทมีอาทิว่า `สูกริก` (คนฆ่าสุกร) ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า `ลุทฺโท` คือ ผู้ดุร้าย หยาบช้า บทว่า `มจฺฉฆาตโกติ` คือ ชาวประมงผู้จับปลา บทว่า `พนฺธนาคาริโกติ` คือ ผู้คุมเรือนจำ บทว่า `กุรูรกมฺมนฺตาติ` คือ ผู้ทำการงานที่ทารุณ මුද්ධාවසිත්තොති ඛත්තියාභිසෙකෙන මුද්ධනි අභිසිත්තො. පුරත්ථිමෙන නගරස්සාති නගරතො පුරත්ථිමාය දිසාය. සන්ථාගාරන්ති යඤ්ඤසාලං. ඛරාජිනං නිවාසෙත්වාති සඛුරං අජිනචම්මං නිවාසෙත්වා. සප්පිතෙලෙනාති සප්පිනා චෙව තෙලෙන ච. ඨපෙත්වා හි සප්පිං අවසෙසො යො කොචි ස්නෙහො තෙලන්ති වුච්චති. කණ්ඩුවමානොති නඛානං ඡින්නත්තා කණ්ඩුවිතබ්බකාලෙ තෙන කණ්ඩුවමානො. අනන්තරහිතායාති අසන්ථතාය. සරූපවච්ඡායාති සදිසවච්ඡාය. සචෙ ගාවී සෙතා හොති, වච්ඡොපි සෙතකොව. සචෙ කපිලා වා රත්තා වා, වච්ඡකොපි තාදිසොවාති එවං සරූපවච්ඡාය. සො එවමාහාති සො රාජා එවං වදෙති. වච්ඡතරාති තරුණවච්ඡකභාවං අතික්කන්තා බලවවච්ඡා. වච්ඡතරීසුපි එසෙව නයො. බරිහිසත්ථායාති පරික්ඛෙපකරණත්ථාය චෙව යඤ්ඤභූමියං අත්ථරණත්ථාය ච. บทว่า มุทฺธาวสิตฺโต คือ ผู้ได้รับการอภิเษกบนพระเศียรด้วยขัตติยาภิเษก. บทว่า ปุรตฺถิเมน นครสฺส คือ ในทิศตะวันออกแห่งเมือง. บทว่า สนฺถาคารํ คือ ศาลาสำหรับบูชายัญ. บทว่า ขราสินํ นิวาเสตฺวา คือ นุ่งหนังเสือโคร่งที่มีเล็บ. บทว่า สปฺปิเตเลน คือ ด้วยเนยใสและน้ำมัน. จริงอยู่ เว้นเนยใสเสียแล้ว ของมันชนิดใดชนิดหนึ่งที่เหลือเรียกว่า น้ำมัน. บทว่า กณฺฑุวมาโน คือ เมื่อถึงเวลาที่ควรเกา ก็เกาด้วย (เขาสัตว์) นั้น เพราะเล็บถูกตัดแล้ว. บทว่า อนนฺตรหิตาย คือ ที่ไม่มีเครื่องปูลาด. บทว่า สรูปวจฺฉาย คือ มีลูกโคที่มีลักษณะเหมือนแม่. ถ้าแม่โคสีขาว ลูกโคก็ย่อมเป็นสีขาว ถ้า (แม่โค) สีน้ำตาลหรือสีแดง ลูกโคก็ย่อมเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า มีลูกโคที่มีลักษณะเหมือนแม่. บทว่า โส เอวมาห คือ พระราชานั้นตรัสอย่างนี้. บทว่า วจฺฉตรา คือ โคหนุ่มที่แข็งแรง ล่วงพ้นภาวะแห่งลูกโคอ่อน. แม้ในโคสาวทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า พริหิสตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การล้อมรั้วและเพื่อประโยชน์แก่การปูลาดในพื้นที่บูชายัญ. චතුත්ථපුග්ගලං බුද්ධුප්පාදතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ඉධ, භික්ඛවෙ, තථාගතොතිආදිමාහ. තත්ථ තථාගතොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. තං ධම්මන්ති තං වුත්තප්පකාරසම්පදං ධම්මං. සුණාති, ගහපති, වාති කස්මා පඨමං ගහපතිං [Pg.374] නිද්දිසති? නිහතමානත්තා උස්සන්නත්තා ච. යෙභුය්‍යෙන හි ඛත්තියකුලතො පබ්බජිතා ජාතිං නිස්සාය මානං කරොන්ති. බ්‍රාහ්මණකුලා පබ්බජිතා මන්තෙ නිස්සාය මානං කරොන්ති, හීනජච්චකුලා පබ්බජිතා අත්තනො විජාතිතාය පතිට්ඨාතුං න සක්කොන්ති. ගහපතිදාරකා පන කච්ඡෙහි සෙදං මුඤ්චන්තෙහි පිට්ඨියා ලොණං පුප්ඵමානාය භූමිං කසිත්වා තාදිසස්ස මානස්ස අභාවතො නිහතමානදප්පා හොන්ති. තෙ පබ්බජිත්වා මානං වා දප්පං වා අකත්වා යථාබලං බුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තා සක්කොන්ති අරහත්තෙ පතිට්ඨාතුං. ඉතරෙහි ච කුලෙහි නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතා න බහුකා, ගහපතිකාව බහුකා. ඉති නිහතමානත්තා උස්සන්නත්තා ච පඨමං ගහපතිං නිද්දිසතීති. เพื่อจะทรงแสดงบุคคลที่ ๔ ตั้งแต่การอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้า จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิธ ภิกฺขเว ตถาคโต. ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า ตถาคโต มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. บทว่า ตํ ธมฺมํ คือ ซึ่งธรรมนั้น อันสมบูรณ์ด้วยอาการที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า สุณาติ คหปติ วา นี้ เหตุไรจึงทรงระบุคฤหบดีก่อน? (ตอบว่า) เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก. จริงอยู่ โดยส่วนมาก ผู้ที่ออกจากตระกูลกษัตริย์มาบวช อาศัยชาติย่อมทำมานะ. ผู้ที่ออกจากตระกูลพราหมณ์มาบวช อาศัยมนต์ย่อมทำมานะ, ผู้ที่ออกจากตระกูลต่ำมาบวช ย่อมไม่สามารถตั้งอยู่ได้เพราะความเป็นผู้มีชาติแตกต่างของตน. ส่วนบุตรของคฤหบดีทั้งหลาย ไถนาจนเหงื่อไหลจากรักแร้ เกลือขึ้นที่หลัง เพราะไม่มีมานะเช่นนั้น จึงเป็นผู้มีมานะและความหยิ่งทะนงอันกำจัดแล้ว. พวกเขาเมื่อบวชแล้ว ไม่ทำมานะหรือความหยิ่งทะนง เรียนเอาพุทธวจนะตามกำลัง ทำความเพียรในวิปัสสนา ย่อมสามารถตั้งอยู่ในพระอรหัตได้. และผู้ที่ออกจากตระกูลอื่นๆ มาบวชมีไม่มาก, มีแต่พวกคฤหบดีเท่านั้นที่มีมาก. เพราะเหตุนี้ คือ เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก จึงทรงระบุคฤหบดีก่อน. අඤ්ඤතරස්මිං වාති ඉතරෙසං වා කුලානං අඤ්ඤතරස්මිං. පච්චාජාතොති පතිජාතො. තථාගතෙ සද්ධං පටිලභතීති පරිසුද්ධං ධම්මං සුත්වා ධම්මසාමිම්හි තථාගතෙ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත භගවා’’ති සද්ධං පටිලභති. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං පච්චවෙක්ඛති. සම්බාධො ඝරාවාසොති සචෙපි සට්ඨිහත්ථෙ ඝරෙ යොජනසතන්තරෙපි වා ද්වෙ ජායම්පතිකා වසන්ති, තථාපි නෙසං සකිඤ්චනසපලිබොධට්ඨෙන ඝරාවාසො සම්බාධොව. රජාපථොති රාගරජාදීනං උට්ඨානට්ඨානන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. ආගමනපථොතිපි වට්ටති. අලග්ගනට්ඨෙන අබ්භොකාසො වියාති අබ්භොකාසො. පබ්බජිතො හි කූටාගාරරතනපාසාදදෙවවිමානාදීසු පිහිතද්වාරවාතපානෙසු පටිච්ඡන්නෙසු වසන්තොපි නෙව ලග්ගති න සජ්ජති න බජ්ඣති. තෙන වුත්තං – ‘‘අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා’’ති. අපිච සම්බාධො ඝරාවාසො කුසලකිරියාය යථාසුඛං ඔකාසාභාවතො, රජාපථො අසංවුතසඞ්කාරට්ඨානං විය රජානං, කිලෙසරජානං සන්නිපාතට්ඨානතො. අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා කුසලකිරියාය යථාසුඛං ඔකාසසබ්භාවතො. บทว่า อญฺญตรสฺมึ วา คือ ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งแห่งตระกูลอื่นๆ. บทว่า ปจฺจาชาโต คือ เกิดตาม. บทว่า ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ คือ ได้ฟังธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตผู้เป็นเจ้าของธรรมว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ". บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ คือ ย่อมพิจารณาอย่างนี้. บทว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส คือ แม้หากว่าสามีภรรยาสองคนอาศัยอยู่ในเรือนขนาด ๖๐ ศอก หรือแม้ในเรือนที่ห่างกัน ๑๐๐ โยชน์ก็ตาม ถึงกระนั้น การอยู่ครองเรือนของคนทั้งสองนั้นก็คับแคบนั่นเทียว เพราะเป็นสิ่งที่มีความกังวลและความกังวลผูกพัน. บทว่า รชาปโถ คือ เป็นที่ตั้งขึ้นแห่งธุลีมีราคะเป็นต้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา. (จะแปลว่า) เป็นทางมา (แห่งธุลี) ก็ควร. ชื่อว่า อัพโภกาส เพราะเปรียบเหมือนที่โล่งแจ้ง โดยความหมายว่าไม่ข้องเกี่ยว. จริงอยู่ บรรพชิตแม้อยู่ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว วิมานของเทวดาเป็นต้น ที่มีประตูหน้าต่างปิดสนิท มีเครื่องมุงบัง ก็ย่อมไม่ติด ไม่ข้อง ไม่ผูกพันเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บรรพชาเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง". อีกอย่างหนึ่ง การอยู่ครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เพราะไม่มีโอกาสทำกุศลได้ตามความสบาย, เป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมแห่งกิเลสเพียงดังธุลี เหมือนกองขยะที่ไม่ได้ปิดบัง. บรรพชาเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง เพราะมีโอกาสทำกุศลได้ตามความสบาย. නයිදං සුකරං…පෙ… පබ්බජෙය්‍යන්ති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපකථා – යදෙතං සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියං එකම්පි දිවසං අඛණ්ඩං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං, එකදිවසම්පි ච කිලෙසමලෙන අමලිනං කත්වා චරිමකචිත්තං [Pg.375] පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං, සඞ්ඛලිඛිතං ලිඛිතසඞ්ඛසදිසං ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාගං චරිතබ්බං. ඉදං න සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන එකන්තපරිපුණ්ණං…පෙ… චරිතුං. යංනූනාහං කෙසෙ ච මස්සුඤ්ච ඔහාරෙත්වා කසායරසපීතතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා පරිදහිත්වා අගාරස්මා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍යන්ති. එත්ථ ච යස්මා අගාරස්ස හිතං කසිවණිජ්ජාදිකම්මං අගාරියන්ති වුච්චති, තඤ්ච පබ්බජ්ජාය නත්ථි, තස්මා පබ්බජ්ජා අනගාරියාති ඤාතබ්බා, තං අනගාරියං. පබ්බජෙය්‍යන්ති පටිපජ්ජෙය්‍යං. ในบทว่า นยิทํ สุกรํ…เป…ปพฺพเชยฺยํ นี้ มีเนื้อความย่อดังนี้: พรหมจรรย์คือสิกขา ๓ ประการใด ที่พึงประพฤติให้บริบูรณ์อย่างสิ้นเชิง โดยทำให้ไม่ขาดแม้แต่วันเดียว เพื่อให้ถึงจริมกจิต, และพึงประพฤติให้บริสุทธิ์อย่างสิ้นเชิง โดยทำให้ไม่มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้แต่วันเดียว เพื่อให้ถึงจริมกจิต, ซึ่งเปรียบเหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว เหมือนสังข์ที่ขัดใหม่ๆ เหมือนสังข์ที่ล้างสะอาด. พรหมจรรย์นี้ ผู้ครองเรือน ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ไม่สามารถประพฤติให้บริบูรณ์อย่างสิ้นเชิง…เป…ได้โดยง่าย. ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ซึ่งได้ชื่อว่ากาสายะเพราะดื่มรสฝาด อันเป็นผ้าที่สมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ออกจากเรือนบวชเป็นอนาคาริก. และในบทนี้ เพราะกรรมที่เป็นประโยชน์แก่เรือน มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น เรียกว่า อาคาริยะ, และกรรมนั้นไม่มีในบรรพชา, เพราะเหตุนั้น บรรพชาจึงพึงทราบว่า อนาคาริยะ, (บวช) สู่ความเป็นอนาคาริยะนั้น. บทว่า ปพฺพเชยฺยํ คือ พึงเข้าถึง. අප්පං වාති සහස්සතො හෙට්ඨා භොගක්ඛන්ධො අප්පො නාම හොති, සහස්සතො පට්ඨාය මහා. ආබන්ධනට්ඨෙන ඤාතියෙව ඤාතිපරිවට්ටො. සො වීසතියා හෙට්ඨා අප්පො නාම හොති, වීසතියා පට්ඨාය මහා. භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නොති යා භික්ඛූනං අධිසීලසඞ්ඛාතා සික්ඛා, තඤ්ච, යත්ථ චෙතෙ සහ ජීවන්ති, එකජීවිකා සභාගවුත්තිනො හොන්ති, තං භගවතා පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදසඞ්ඛාතං සාජීවඤ්ච තත්ථ සික්ඛනභාවෙන සමාපන්නොති භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො. සමාපන්නොති සික්ඛං පරිපූරෙන්තො සාජීවඤ්ච අවීතික්කමන්තො හුත්වා තදුභයං උපගතොති අත්ථො. บทว่า อปฺปํ วา คือ กองโภคทรัพย์ที่ต่ำกว่าพัน ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่พันขึ้นไป ชื่อว่ามาก. ญาติเท่านั้น ชื่อว่า ญาติปริวัฏฏ์ โดยความหมายว่าเป็นเครื่องผูกพัน. วงศาคณาญาติที่ต่ำกว่า ๒๐ (ตระกูล) ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่ ๒๐ ขึ้นไป ชื่อว่ามาก. บทว่า ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน คือ สิกขาของภิกษุทั้งหลายที่เรียกว่าอธิศีลสิกขาก็ดี, สาชีวะที่เรียกว่าสิกขาบทอันพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ ซึ่งเป็นที่ที่ภิกษุเหล่านั้นอยู่ร่วมกัน มีอาชีวะเสมอกัน มีความเป็นอยู่เสมอกันก็ดี, (บุคคล) ชื่อว่าถึงพร้อมแล้วด้วยสิกขาและสาชีวะของภิกษุทั้งหลาย เพราะเข้าถึงแล้วในสิกขาและสาชีวะนั้นโดยความเป็นผู้ศึกษา. บทว่า สมาปนฺโน มีอรรถว่า ผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ และไม่ล่วงละเมิดสาชีวะ ได้เข้าถึงทั้งสองอย่างนั้น. පාණාතිපාතං පහායාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. ඉමෙසං භෙදායාති යෙසං ඉතොති වුත්තානං සන්තිකෙ සුතං, තෙසං භෙදාය. භින්නානං වා සන්ධාතාති ද්වින්නං මිත්තානං වා සමානුපජ්ඣායකාදීනං වා කෙනචිදෙව කාරණෙන භින්නානං එකමෙකං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තුම්හාකං ඊදිසෙ කුලෙ ජාතානං එවං බහුස්සුතානං ඉදං න යුත්ත’’න්තිආදීනි වත්වා සන්ධානං කත්තා. අනුප්පදාතාති සන්ධානානුප්පදාතා, ද්වෙ ජනෙ සමග්ගෙ දිස්වා ‘‘තුම්හාකං එවරූපෙ කුලෙ ජාතානං එවරූපෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතානං අනුච්ඡවිකමෙත’’න්තිආදීනි වත්වා දළ්හීකම්මං කත්තාති අත්ථො. සමග්ගො ආරාමො අස්සාති සමග්ගාරාමො. යත්ථ සමග්ගා නත්ථි, තත්ථ වසිතුම්පි න ඉච්ඡතීති අත්ථො. සමග්ගරාමොතිපි පාළි, අයමෙව අත්ථො. සමග්ගරතොති සමග්ගෙසු රතො, තෙ පහාය අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං න ඉච්ඡතීති අත්ථො. සමග්ගෙ දිස්වාපි සුත්වාපි නන්දතීති සමග්ගනන්දී. සමග්ගකරණිං වාචං භාසිතාති යා [Pg.376] වාචා සත්තෙ සමග්ගෙයෙව කරොති, තං සාමග්ගිගුණපරිදීපිකමෙව වාචං භාසති, න ඉතරන්ති. คำว่า ปาณาติปาตํ ปหาย เป็นต้น มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว บทว่า อิเมสํ เภทาย ความว่า เพื่อทำลายคนเหล่านั้นที่ตนได้ฟังมาจากสำนักของคนเหล่านั้นที่กล่าวว่า "จากที่นี่" บทว่า ภินฺนานํ วา สนฺธาตา ความว่า เป็นผู้สมานมิตรสองคน หรือผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกันเป็นต้น ที่แตกกันด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยเข้าไปหาทีละคนๆ แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้เป็นพหูสูตอย่างนี้" บทว่า อนุปฺปทาตา ความว่า เป็นผู้ส่งเสริมการสมาน คือ เห็นคนสองคนสามัคคีกันแล้ว กล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้ประกอบด้วยคุณเช่นนี้" แล้วทำให้มั่นคง นี้คืออรรถ ชื่อว่า สมัคคาราโม เพราะมีความสามัคคีเป็นที่มายินดี ความว่า ย่อมไม่ปรารถนาแม้ที่จะอยู่ในที่ที่ไม่มีคนสามัคคีกัน แม้บาลีว่า สมัคคราโม ก็มีอรรถอย่างนี้เหมือนกัน บทว่า สมัคครโต ความว่า ยินดีในหมู่ชนผู้สามัคคีกัน ไม่ปรารถนาจะละทิ้งพวกเขาไปที่อื่น ชื่อว่า สมัคคนันทิ เพราะเห็นหรือได้ยินคนสามัคคีกันแล้วย่อมยินดี บทว่า สมัคคกรณีํ วาจํ ภาสิตา ความว่า กล่าววาจาที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายสามัคคีกันเท่านั้น คือ กล่าววาจาที่ประกาศคุณแห่งความสามัคคีเท่านั้น ไม่กล่าววาจาอื่น (ที่ทำให้แตกแยก) නෙලාති එලං වුච්චති දොසො, නාස්සා එලන්ති නෙලා, නිද්දොසාති අත්ථො ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති (උදා. 65) එත්ථ වුත්තනෙලං විය. කණ්ණසුඛාති බ්‍යඤ්ජනමධුරතාය කණ්ණානං සුඛා, සූචිවිජ්ඣනං විය කණ්ණසූලං න ජනෙති. අත්ථමධුරතාය සකලසරීරෙ කොපං අජනෙත්වා පෙමං ජනෙතීති පෙමනීයා. හදයං ගච්ඡති අප්පටිහඤ්ඤමානා සුඛෙන චිත්තං පවිසතීති හදයඞ්ගමා. ගුණපරිපුණ්ණතාය පුරෙ භවාති පොරී. පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී විය සුකුමාරාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාතිපි පොරී, නගරවාසීනං කථාති අත්ථො. නගරවාසිනො හි යුත්තකථා හොන්ති, පිතිමත්තං පිතාති, භාතිමත්තං භාතාති වදන්ති. එවරූපී කථා බහුනො ජනස්ස කන්තා හොතීති බහුජනකන්තා. කන්තභාවෙනෙව බහුජනස්ස මනාපා චිත්තවුඩ්ඪිකරාති බහුජනමනාපා. บทว่า เนฬา ความว่า โทษเรียกว่า เอฬํ, วาจานั้นไม่มีโทษ (เอฬํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนฬา อธิบายว่า ไม่มีโทษ เหมือนคำว่า เนฬํ ที่กล่าวไว้ในบทว่า เนฬงฺโค เสตปจฺฉาโท (อุ. ๖๕) บทว่า กณฺณสุขา ความว่า เป็นสุขแก่หูเพราะความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ก่อให้เกิดความเจ็บหูเหมือนการถูกเข็มแทง ชื่อว่า เปมนียา เพราะความไพเราะแห่งอรรถ ไม่ก่อให้เกิดความโกรธทั่วทั้งร่างกาย แต่ก่อให้เกิดความรัก ชื่อว่า หทยงฺคมา เพราะเข้าถึงหทัย คือ เข้าสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด ชื่อว่า โตรี เพราะเกิดในเมือง (คือสมบูรณ์) ด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โตรี เพราะละเอียดอ่อนเหมือนสตรีที่เจริญเติบโตในเมือง อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า โตรี เพราะเป็นของชาวเมือง อธิบายว่า เป็นคำพูดของชาวเมือง จริงอยู่ ชาวเมืองย่อมมีวาจาที่เหมาะสม เรียกคนรุ่นราวคราวพ่อว่าพ่อ เรียกคนรุ่นราวคราวพี่ว่าพี่ วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าปรารถนาของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา ชื่อว่า พหุชนมนาปา เพราะเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญงอกงาม ด้วยความเป็นที่น่าปรารถนานั่นเอง කාලෙ වදතීති කාලවාදී, වත්තබ්බයුත්තකාලං සල්ලක්ඛෙත්වා වදතීති අත්ථො. භූතං තච්ඡං සභාවමෙව වදතීති භූතවාදී. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකඅත්ථසන්නිස්සිතමෙව කත්වා වදතීති අත්ථවාදී. නවලොකුත්තරධම්මසන්නිස්සිතං කත්වා වදතීති ධම්මවාදී. සංවරවිනයපහානවිනයසන්නිස්සිතං කත්වා වදතීති විනයවාදී. නිධානං වුච්චති ඨපනොකාසො, නිධානමස්සා අත්ථීති නිධානවතී. හදයෙ නිධෙතබ්බයුත්තකං වාචං භාසිතාති අත්ථො. කාලෙනාති එවරූපිං භාසමානොපි ච ‘‘අහං නිධානවතිං වාචං භාසිස්සාමී’’ති න අකාලෙන භාසති, යුත්තකාලං පන අවෙක්ඛිත්වාව භාසතීති අත්ථො. සාපදෙසන්ති සඋපමං, සකාරණන්ති අත්ථො. පරියන්තවතින්ති පරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා, යථාස්සා පරිච්ඡෙදො පඤ්ඤායති, එවං භාසතීති අත්ථො. අත්ථසංහිතන්ති අනෙකෙහිපි නයෙහි විභජන්තෙන පරියාදාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අත්ථසම්පන්නං භාසති. යං වා සො අත්ථවාදී අත්ථං වදති, තෙන අත්ථෙන සංහිතත්තා අත්ථසංහිතං වාචං භාසති, න අඤ්ඤං නික්ඛිපිත්වා අඤ්ඤං භාසතීති වුත්තං හොති. ชื่อว่า กาลวาที เพราะกล่าวในกาลอันควร อธิบายว่า พิจารณาถึงกาลที่ควรกล่าวแล้วจึงกล่าว ชื่อว่า ภูตวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่เป็นจริง เป็นสภาวะตามที่เป็นจริง ชื่อว่า อัตถวาที เพราะกล่าวอ้างอิงแต่ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ ชื่อว่า ธัมมวาที เพราะกล่าวอ้างอิงโลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่า วินยวาที เพราะกล่าวอ้างอิงสังวรวินัยและปหานวินัย ที่สำหรับเก็บไว้เรียกว่า นิธาน, วาจานั้นมีที่เก็บไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิธานวตี อธิบายว่า กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในหทัย บทว่า กาเลน ความว่า แม้จะกล่าววาจาเช่นนี้ ก็ไม่กล่าวในเวลาที่ไม่สมควร โดยตั้งใจว่า "เราจักกล่าววาจาที่มีที่ตั้ง" แต่จะพิจารณากาลที่เหมาะสมแล้วจึงกล่าว บทว่า สาปเทสํ ความว่า มีอุปมา มีเหตุผล บทว่า ปริยนฺตวตึ ความว่า แสดงขอบเขต คือ กล่าวโดยวิธีที่ขอบเขตของวาจานั้นจะปรากฏชัด บทว่า อัตถสํหิตํ ความว่า กล่าววาจาที่สมบูรณ์ด้วยอรรถ ซึ่งไม่สามารถจะถือเอาให้สิ้นสุดได้ แม้จะจำแนกโดยนัยเป็นอันมาก หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านผู้เป็นอัตถวาทีนั้นกล่าวประโยชน์ใด ย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยประโยชน์นั้น เพราะประกอบด้วยประโยชน์นั้น ไม่ละเลยเรื่องหนึ่งแล้วกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว බීජගාමභූතගාමසමාරම්භාති [Pg.377] මූලබීජං ඛන්ධබීජං ඵළුබීජං අග්ගබීජං බීජබීජන්ති පඤ්චවිධස්ස බීජගාමස්ස චෙව යස්ස කස්සචි නීලතිණරුක්ඛාදිකස්ස භූතගාමස්ස ච සමාරම්භා, ඡෙදනභෙදනපචනාදිභාවෙන විකොපනා පටිවිරතොති අත්ථො. บทว่า พีชคามภูตคามสมารมฺภา ความว่า เว้นขาดจากการทำลายพืชคาม ๕ ชนิด คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ด และจากการทำลายภูตคาม คือ หญ้าเขียว ต้นไม้ เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ เว้นขาดจากการทำให้เสียหายด้วยการตัด การทำลาย การเผา เป็นต้น එකභත්තිකොති පාතරාසභත්තං සායමාසභත්තන්ති ද්වෙ භත්තානි. තෙසු පාතරාසභත්තං අන්තොමජ්ඣන්හිකෙන පරිච්ඡින්නං, ඉතරං මජ්ඣන්හිකතො උද්ධං අන්තොඅරුණෙන. තස්මා අන්තොමජ්ඣන්හිකෙ දසක්ඛත්තුං භුඤ්ජමානොපි එකභත්තිකොව හොති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘එකභත්තිකො’’ති. රත්තියා භොජනං රත්ති, තතො උපරතොති රත්තූපරතො. අතික්කන්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා භොජනං විකාලභොජනං නාම, තතො විරතත්තා විරතො විකාලභොජනා. บทว่า เอกภัตติโก ความว่า ภัตมี ๒ อย่าง คือ ภัตในเวลาเช้า และภัตในเวลาเย็น ในภัต ๒ อย่างนั้น ภัตในเวลาเช้ากำหนดภายในเที่ยงวัน ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (ภัตในเวลาเย็น) กำหนดตั้งแต่เที่ยงวันไปจนถึงภายในอรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น แม้ฉัน ๑๐ ครั้งภายในเที่ยงวัน ก็ยังเป็นผู้มีภัตหนเดียว พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงการฉันนั้นจึงตรัสว่า เอกภัตติโก การฉันในเวลากลางคืนชื่อว่า รัตติ, ชื่อว่า รัตตูปรโต เพราะงดเว้นจากการฉันนั้น การฉันตั้งแต่เที่ยงวันล่วงไปแล้วจนถึงพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่า วิกาลโภชนะ, ชื่อว่า วิรโต วิกาลโภชนา เพราะเว้นขาดจากการฉันนั้น ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං. රජතන්ති කහාපණො ලොහමාසකො ජතුමාසකො දාරුමාසකොති යෙ වොහාරං ගච්ඡන්ති. තස්ස උභයස්සාපි පටිග්ගහණා පටිවිරතො, නෙව තං උග්ගණ්හාති, න උග්ගණ්හාපෙති, න උපනික්ඛිත්තං සාදියතීති අත්ථො. บทว่า ชาตรูปํ คือ ทองคำ บทว่า รชตํ คือ กหาปณะ มาสกโลหะ มาสกครั่ง มาสกไม้ ที่ใช้เป็นสื่อกลางในการซื้อขาย เว้นขาดจากการรับทั้งสองอย่างนั้น อธิบายว่า ไม่รับเอง ไม่ให้ผู้อื่นรับ และไม่ยินดีในสิ่งที่เขานำมาวางไว้ใกล้ๆ ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණාති සාලිවීහියවගොධූමකඞ්ගුවරකකුද්‍රූසකසඞ්ඛාතස්ස සත්තවිධස්සපි ආමකධඤ්ඤස්ස පටිග්ගහණා. න කෙවලඤ්ච එතෙසං පටිග්ගහණමෙව, ආමසනම්පි භික්ඛූනං න වට්ටතියෙව. ආමකමංසපටිග්ගහණාති එත්ථ අඤ්ඤත්‍ර ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතා ආමකමංසමච්ඡානං පටිග්ගහණමෙව භික්ඛූනං න වට්ටති, නො ආමසනන්ති. บทว่า อามกธัญฺญปฏิคฺคหณา คือ จากการรับธัญชาติดิบ ๗ ชนิด อันได้แก่ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ และมิใช่เพียงแต่การรับธัญชาติเหล่านี้เท่านั้นที่ไม่สมควร แม้การจับต้องก็ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลายเช่นกัน ในบทว่า อามกมํสปฏิคฺคหณา นี้ พึงทราบว่า เว้นจากเนื้อที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจงแล้ว การรับเนื้อดิบและปลาดิบเท่านั้นที่ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่การจับต้องนั้นสมควร (ไม่ใช่ไม่สมควร) ඉත්ථිකුමාරිකපටිග්ගහණාති එත්ථ ඉත්ථීති පුරිසන්තරගතා, ඉතරා කුමාරිකා නාම, තාසං පටිග්ගහණම්පි ආමසනම්පි අකප්පියමෙව. දාසිදාසපටිග්ගහණාති එත්ථ දාසිදාසවසෙනෙව තෙසං පටිග්ගහණං න වට්ටති, ‘‘කප්පියකාරකං දම්මි, ආරාමිකං දම්මී’’ති එවං වුත්තෙ පන වට්ටති. අජෙළකාදීසුපි ඛෙත්තවත්ථුපරියොසානෙසු කප්පියාකප්පියනයො විනයවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො. තත්ථ ඛෙත්තං නාම යස්මිං පුබ්බණ්ණං රුහති. වත්ථු නාම යස්මිං අපරණ්ණං රුහති. යත්ථ වා උභයම්පි රුහති, තං ඛෙත්තං. තදත්ථාය අකතභූමිභාගො වත්ථු. ඛෙත්තවත්ථුසීසෙන චෙත්ථ වාපි-තළාකාදීනිපි සඞ්ගහිතානෙව. ในบทว่า อิตฺถิกุมาริกปฺปฏิคฺคหณาติ นี้ คำว่า อิตฺถี หมายถึง หญิงที่เคยผ่านบุรุษมาแล้ว หญิงนอกนั้นชื่อว่า กุมาริกา การรับก็ดี การลูบคลำก็ดี ซึ่งหญิงเหล่านั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว ในบทว่า ทาสิทาสปฺปฏิคฺคหณาติ นี้ การรับทาสทาสีเหล่านั้นโดยความเป็นทาสทาสี ย่อมไม่ควร แต่เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "เราถวายกัปปิยการก" "เราถวายอารามิก" ย่อมควร แม้ในบททั้งหลายมีอเชฬกะเป็นต้น มีเขตตวัตถุเป็นที่สุด พึงพิจารณานัยแห่งสิ่งที่ควรและไม่ควรโดยนัยแห่งพระวินัย ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า เขตฺตํ (นา) คือ ที่ซึ่งบุพพัณณะ (ธัญพืชที่งอกก่อน) งอกขึ้น ที่ชื่อว่า วตฺถุ (ที่ดิน) คือ ที่ซึ่งอปรัณณะ (ธัญพืชที่งอกทีหลัง) งอกขึ้น หรือที่ใดที่พืชทั้งสองอย่างงอกขึ้นได้ ที่นั้นชื่อว่า เขตฺตํ ส่วนของพื้นที่ที่ยังไม่ได้ทำเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า วตฺถุ และในที่นี้ แม้สระน้ำและบึงเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยหัวข้อเขตตวัตถุนั่นเทียว දූතෙය්‍යං [Pg.378] වුච්චති දූතකම්මං ගිහීනං පණ්ණං වා සාසනං වා ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ ගමනං. පහිණගමනං වුච්චති ඝරා ඝරං පෙසිතස්ස ඛුද්දකගමනං. අනුයොගො නාම තදුභයකරණං. තස්මා දුතෙය්‍යපහිණගමනානං අනුයොගොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. කයවික්කයාති කයා ච වික්කයා ච. තුලාකූටාදීසු කූටන්ති වඤ්චනං. තත්ථ තුලාකූටං තාව රූපකූටං, අඞ්ගකූටං, ගහණකූටං, පටිච්ඡන්නකූටන්ති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ රූපකූටං නාම ද්වෙ තුලා සමරූපා කත්වා ගණ්හන්තො මහතියා ගණ්හාති, දදන්තො ඛුද්දිකාය දෙති. අඞ්ගකූටං නාම ගණ්හන්තො පච්ඡාභාගෙ හත්ථෙන තුලං අක්කමති, දදන්තො පුබ්බභාගෙ. ගහණකූටං නාම ගණ්හන්තො මූලෙ රජ්ජුං ගණ්හාති, දදන්තො අග්ගෙ. පටිච්ඡන්නකූටං නාම තුලං සුසිරං කත්වා අන්තො අයචුණ්ණං පක්ඛිපිත්වා ගණ්හන්තො තං පච්ඡාභාගෙ කරොති, දදන්තො අග්ගභාගෙ. การรับทำหน้าที่ทูต คือ การถือเอาใบบอกหรือข่าวสารของคฤหัสถ์แล้วไปในที่นั้นๆ เรียกว่า ทูเตยยะ การไปเล็กๆ น้อยๆ ของผู้ที่ถูกส่งไปจากเรือนสู่เรือน เรียกว่า ปหิณคมนะ การกระทำทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า อนุโยคะ เพราะฉะนั้น พึงทราบความในบทนี้อย่างนี้ว่า การประกอบการทำหน้าที่ทูตและการถูกส่งไปเป็นผู้สื่อสาร บทว่า กยวิกฺกยาติ ได้แก่ จากการซื้อและจากการขาย ในบทว่า ตุลากูฏาทิสุ เป็นต้น คำว่า กูฏํ คือ การโกง ในบรรดาการโกงเหล่านั้น ตุลากูฏ (การโกงด้วยตาชั่ง) มี ๔ อย่าง คือ รูปกูฏ อังคกูฏ คหณกูฏ ปฏิจฉันนกูฏ ใน ๔ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า รูปกูฏ คือ ทำตาชั่ง ๒ อันให้มีรูปเสมอกัน เมื่อรับของ ก็รับด้วยตาชั่งอันใหญ่ เมื่อให้ ก็ให้ด้วยตาชั่งอันเล็ก ที่ชื่อว่า อังคกูฏ คือ เมื่อรับของ ก็ใช้มือกดตาชั่งที่ส่วนท้าย เมื่อให้ ก็กดที่ส่วนหน้า ที่ชื่อว่า คหณกูฏ คือ เมื่อรับของ ก็จับเชือกที่โคน เมื่อให้ ก็จับที่ปลาย ที่ชื่อว่า ปฏิจฉันนกูฏ คือ ทำคันชั่งให้กลวง แล้วใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เมื่อรับของ ก็ทำให้ผงเหล็กนั้นไปอยู่ที่ส่วนท้าย เมื่อให้ ก็ทำให้ไปอยู่ที่ส่วนหน้า කංසො වුච්චති සුවණ්ණපාති, තාය වඤ්චනං කංසකූටං. කථං? එකං සුවණ්ණපාතිං කත්වා අඤ්ඤා ද්වෙ තිස්සො ලොහපාතියො සුවණ්ණවණ්ණා කරොති. තතො ජනපදං ගන්ත්වා කිඤ්චිදෙව අඩ්ඪකුලං පවිසිත්වා ‘‘සුවණ්ණභාජනානි කිණථා’’ති වත්වා අග්ඝෙ පුච්ඡිතෙ සමග්ඝතරං දාතුකාමා හොන්ති. තතො තෙහි ‘‘කථං ඉමෙසං සුවණ්ණභාවො ජානිතබ්බො’’ති වුත්තෙ ‘‘වීමංසිත්වා ගණ්හථා’’ති සුවණ්ණපාතිං පාසාණෙ ඝංසිත්වා සබ්බපාතියො දත්වා ගච්ඡති. ถาดทองคำ เรียกว่า กังสะ การโกงด้วยถาดนั้น ชื่อว่า กังสกูฏ เป็นอย่างไร คือ ทำถาดทองคำไว้ใบหนึ่ง แล้วทำถาดโลหะอื่นอีกสองสามใบให้มีสีเหมือนทองคำ จากนั้น ไปยังชนบท เข้าไปสู่ตระกูลที่มั่งคั่งสักตระกูลหนึ่ง กล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำเถิด" เมื่อถูกถามราคา ก็ทำทีเป็นต้องการจะให้ในราคาที่สมกัน ลำดับนั้น เมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า "จะพึงทราบความเป็นทองคำของภาชนะเหล่านี้ได้อย่างไร" ก็กล่าวว่า "พวกท่านจงพิจารณาแล้วถือเอาเถิด" ดังนี้แล้ว ก็เอาถาดทองคำขีดบนแผ่นหินสำหรับทดสอบทอง แล้วมอบถาดทั้งหมดให้แล้วก็จากไป මානකූටං නාම හදයභෙද-සිඛාභෙද-රජ්ජුභෙදවසෙන තිවිධං හොති. තත්ථ හදයභෙදො සප්පිතෙලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. තානි හි ගණ්හන්තො හෙට්ඨාඡිද්දෙන මානෙන ‘‘සණිකං ආසිඤ්චා’’ති වත්වා අත්තනො භාජනෙ බහුං පග්ඝරාපෙත්වා ගණ්හාති, දදන්තො ඡිද්දං පිධාය සීඝං පූරෙත්වා දෙති. සිඛාභෙදො තිලතණ්ඩුලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. තානි හි ගණ්හන්තො සණිකං සිඛං උස්සාපෙත්වා ගණ්හාති, දදන්තො වෙගෙන පූරෙත්වා සිඛං ඡින්දන්තො දෙති. රජ්ජුභෙදො ඛෙත්තවත්ථුමිනනකාලෙ ලබ්භති. ලඤ්ජං අලභන්තා හි ඛෙත්තං අමහන්තම්පි මහන්තං කත්වා මිනන්ති. ที่ชื่อว่า มานกูฏ (การโกงด้วยเครื่องตวง) มี ๓ อย่าง โดยแบ่งเป็น หทยเภท สิขาเภท และรัชชุเภท ใน ๓ อย่างนั้น หทยเภท (การเจาะไส้) มีในเวลาตวงเนยใสและน้ำมันเป็นต้น อธิบายว่า เมื่อรับของเหล่านั้น ก็ใช้ภาชนะตวงที่มีรูอยู่ข้างล่าง กล่าวว่า "จงค่อยๆ เท" แล้วทำให้ของจำนวนมากไหลลงในภาชนะของตนแล้วจึงรับเอา เมื่อให้ ก็อุดรูนั้นแล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้ สิขาเภท (การตัดยอด) มีในเวลาตวงงาและข้าวสารเป็นต้น อธิบายว่า เมื่อรับของเหล่านั้น ก็ค่อยๆ พูนยอดขึ้นแล้วจึงรับเอา เมื่อให้ ก็รีบตวงให้เต็มแล้วปาดยอดทิ้งแล้วจึงให้ รัชชุเภท (การบิดเบือนเชือก) มีในเวลาวัดนาและที่ดิน อธิบายว่า คนที่ไม่ได้รับสินบน ก็จะวัดที่นาแม้ไม่ใหญ่ให้เป็นที่ใหญ่ උක්කොටනාදීසු උක්කොටනන්ති සාමිකෙ අස්සාමිකෙ කාතුං ලඤ්ජග්ගහණං. වඤ්චනන්ති තෙහි තෙහි උපායෙහි පරෙසං වඤ්චනං. තත්‍රිදමෙකං වත්ථු [Pg.379] – එකො කිර ලුද්දකො මිගඤ්ච මිගපොතකඤ්ච ගහෙත්වා ආගච්ඡති. තමෙකො ධුත්තො ‘‘කිං භො මිගො අග්ඝති, කිං මිගපොතකො’’ති ආහ. ‘‘මිගො ද්වෙ කහාපණෙ, මිගපොතකො එක’’න්ති ච වුත්තෙ එකං කහාපණං දත්වා මිගපොතකං ගහෙත්වා ථොකං ගන්ත්වා නිවත්තො ‘‘න මෙ භො මිගපොතකෙනත්ථො, මිගං මෙ දෙහී’’ති ආහ. තෙන හි ද්වෙ කහාපණෙ දෙහීති. සො ආහ – ‘‘නනු තෙ භො මයා පඨමං එකො කහාපණො දින්නො’’ති? ආම දින්නොති. ඉමම්පි මිගපොතකං ගණ්හ, එවං සො ච කහාපණො අයඤ්ච කහාපණග්ඝනකො මිගපොතකො’’ති ද්වෙ කහාපණා භවිස්සන්තීති. සො ‘‘කාරණං වදතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා මිගපොතකං ගහෙත්වා මිගං අදාසීති. නිකතීති යොගවසෙන වා මායාවසෙන වා අපාමඞ්ගං පාමඞ්ගන්ති, අමණිං මණින්ති, අසුවණ්ණං සුවණ්ණන්ති කත්වා පතිරූපකෙන වඤ්චනං. සාචියොගොති කුටිලයොගො. එතෙසංයෙව උක්කොටනාදීනමෙතං නාමං. තස්මා උක්කොටනසාචියොගො වඤ්චනසාචියොගො නිකතිසාචියොගොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙචි අඤ්ඤං දස්සෙත්වා අඤ්ඤස්ස පරිවත්තනං සාචියොගොති වදන්ති, තං පන වඤ්චනෙනෙව සඞ්ගහිතං. ในบทว่า อุกฺโกฏนาทีสุ เป็นต้น อุกฺโกฏนํ คือ การรับสินบนเพื่อทำให้เจ้าของกลายเป็นผู้ไม่มีเจ้าของ วญฺจนํ คือ การลวงคนอื่นด้วยอุบายนั้นๆ ในเรื่องนั้น มีเรื่องหนึ่งดังนี้ – ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับเนื้อและลูกเนื้อได้แล้วกำลังเดินมา คนเจ้าเล่ห์คนหนึ่งถามนายพรานนั้นว่า "ท่านผู้เจริญ เนื้อราคาเท่าไร ลูกเนื้อราคาเท่าไร" เมื่อนายพรานตอบว่า "เนื้อราคา ๒ กหาปณะ ลูกเนื้อราคา ๑ กหาปณะ" คนเจ้าเล่ห์นั้นจึงให้ไป ๑ กหาปณะ แล้วเอาลูกเนื้อไป เดินไปได้หน่อยหนึ่งก็กลับมากล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ เราไม่ต้องการลูกเนื้อแล้ว ขอท่านจงให้เนื้อแก่เราเถิด" นายพรานกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้ ๒ กหาปณะ" คนเจ้าเล่ห์นั้นกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าให้กหาปณะหนึ่งแก่ท่านก่อนแล้วมิใช่หรือ" นายพรานตอบว่า "ใช่ ท่านให้แล้ว" (คนเจ้าเล่ห์กล่าวว่า) "ท่านจงรับลูกเนื้อนี้ไปด้วยเถิด อย่างนี้ กหาปณะนั้นด้วย ลูกเนื้อตัวนี้ซึ่งมีราคา ๑ กหาปณะด้วย ก็จะรวมเป็น ๒ กหาปณะ" นายพรานนั้นสำคัญว่า "เขาพูดมีเหตุผล" จึงรับลูกเนื้อไว้แล้วมอบเนื้อตัวใหญ่ให้ไป นิกติ คือ การลวงด้วยของเทียม โดยทำของที่ไม่ใช่แก้วมณีให้เป็นแก้วมณี ทำของที่ไม่ใช่แก้วผลึกให้เป็นแก้วผลึก ทำของที่ไม่ใช่ทองให้เป็นทอง ด้วยความพยายามหรือด้วยมายา สาจิโยโค คือ การประกอบการคดโกง คำนี้เป็นชื่อของอุกฺโกฏนะเป็นต้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ว่า การประกอบการคดโกงคือการรับสินบน การประกอบการคดโกงคือการลวง การประกอบการคดโกงคือการปลอมแปลง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การแสดงของอย่างหนึ่งแล้วแลกเปลี่ยนกับของอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สาจิโยโค แต่คำนั้นสงเคราะห์เข้าด้วยวญฺจนะนั่นเอง ඡෙදනාදීසු ඡෙදනන්ති හත්ථච්ඡෙදනාදි. වධොති මාරණං. බන්ධොති රජ්ජුබන්ධනාදීහි බන්ධනං. විපරාමොසොති හිමවිපරාමොසො, ගුම්බවිපරාමොසොති දුවිධො. යං හිමපාතසමයෙ හිමෙන පටිච්ඡන්නා හුත්වා මග්ගප්පටිපන්නං ජනං මුසන්ති, අයං හිමවිපරාමොසො. යං ගුම්බාදීහි පටිච්ඡන්නා මුසන්ති, අයං ගුම්බවිපරාමොසො. ආලොපො වුච්චති ගාමනිගමාදීනං විලොපකරණං. සහසාකාරොති සාහසිකකිරියා, ගෙහං පවිසිත්වා මනුස්සානං උරෙ සත්ථං ඨපෙත්වා ඉච්ඡිතභණ්ඩග්ගහණං. එවමෙතස්මා ඡෙදන…පෙ… සහසාකාරා පටිවිරතො හොති. ในบทว่า เฉทนาทีสุ เป็นต้น เฉทนํ ได้แก่ การตัดมือ เป็นต้น วโธ คือ การฆ่า พนฺโธ คือ การจองจำด้วยเครื่องจองจำมีเชือกเป็นต้น วิปราโมโส มี ๒ อย่าง คือ หิมวิปราโมโส และคุมพวิปราโมโส การที่โจรทั้งหลายถูกหิมะปกคลุมในเวลาหิมะตก แล้วปล้นคนเดินทาง นี้ชื่อว่า หิมวิปราโมโส การที่โจรทั้งหลายซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้เป็นต้นแล้วปล้น นี้ชื่อว่า คุมพวิปราโมโส การปล้นบ้านและนิคมเป็นต้น เรียกว่า อาโลโป สหสากาโร คือ การกระทำอย่างอุกอาจ ได้แก่ การเข้าไปในเรือน เอาศัสตราวางไว้บนอกของคนแล้วชิงเอาสิ่งของที่ต้องการ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเป็นผู้งดเว้นจากการตัด... (ละ)... การกระทำอย่างอุกอาจนั้น සො සන්තුට්ඨො හොතීති ස්වායං භික්ඛු හෙට්ඨා වුත්තෙන චතූසු පච්චයෙසු ද්වාදසවිධෙන ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතො හොති. ඉමිනා පන ද්වාදසවිධෙන ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො අට්ඨ පරික්ඛාරා වට්ටන්ති – තීණි චීවරානි, පත්තො, දන්තකට්ඨච්ඡෙදනවාසි, එකා සූචි, කායබන්ධනං පරිස්සාවනන්ති. වුත්තම්පි චෙතං – คำว่า 'ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษ' ความว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ๑๒ อย่าง ในปัจจัย ๔ ที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ ก็สำหรับภิกษุผู้ประกอบด้วยความสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ๑๒ อย่างนี้ บริขาร ๘ ย่อมควร คือ ไตรจีวร ๑ บาตร ๑ มีดสำหรับตัดไม้สีฟัน ๑ เข็ม ๑ เล่ม ๑ ประคดเอว ๑ และธมกรก (เครื่องกรองน้ำ) ๑ แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า – ‘‘තිචීවරඤ්ච [Pg.380] පත්තො ච, වාසි සූචි ච බන්ධනං; පරිස්සාවනෙන අට්ඨෙතෙ, යුත්තයොගස්ස භික්ඛුනො’’ති. “ไตรจีวร บาตร มีดขอ เข็ม ประคดเอว พร้อมด้วยธมกรก บริขาร ๘ เหล่านี้ (ย่อมควร) แก่ภิกษุผู้มีความเพียรประกอบแล้ว” තෙ සබ්බෙ කායපරිහාරිකාපි හොන්ති, කුච්ඡිපරිහාරිකාපි. කථං? තිචීවරං තාව නිවාසෙත්වා පාරුපිත්වා ච විචරණකාලෙ කායං පරිහරති පොසෙතීති කායපරිහාරිකං හොති. චීවරකණ්ණෙන උදකං පරිස්සාවෙත්වා පිවනකාලෙ, ඛාදිතබ්බඵලාඵලං ගහණකාලෙ ච කුච්ඡිං පරිහරති පොසෙතීති කුච්ඡිපරිහාරිකං හොති. පත්තොපි තෙන උදකං උද්ධරිත්වා න්හානකාලෙ කුටිපරිභණ්ඩකරණකාලෙ ච කායපරිහාරිකො හොති, ආහාරං ගහෙත්වා භුඤ්ජනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකො. වාසිපි තාය දන්තකට්ඨච්ඡෙදනකාලෙ මඤ්චපීඨානං අඞ්ගපාදචීවරකුටිදණ්ඩකසජ්ජනකාලෙ ච කායපරිහාරිකා හොති, උච්ඡුච්ඡෙදනනාළිකෙරාදිතච්ඡනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකා. සූචිපි චීවරසිබ්බනකාලෙ කායපරිහාරිකා හොති, පූවං වා ඵලං වා විජ්ඣිත්වා ඛාදනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකා. කායබන්ධනං බන්ධිත්වා විචරණකාලෙ කායපරිහාරිකං, උච්ඡුආදීනි බන්ධිත්වා ගහණකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකං. පරිස්සාවනං තෙන උදකං පරිස්සාවෙත්වා න්හානකාලෙ සෙනාසනපරිභණ්ඩකරණකාලෙ ච කායපරිහාරිකං, පානීයපානකපරිස්සාවනකාලෙ තෙනෙව තිලතණ්ඩුලපුථුකාදීනි ගහෙත්වා ඛාදනකාලෙ ච කුච්ඡිපරිහාරිකං. අයං තාව අට්ඨපරික්ඛාරිකස්ස පරික්ඛාරමත්තා. บริขารทั้งหมดนั้นเป็นทั้งเครื่องบริหารกายและเครื่องบริหารท้อง อย่างไร? ก่อนอื่น ไตรจีวร ในเวลานุ่งห่มเที่ยวไป ย่อมบริหาร ย่อมเลี้ยงกาย เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเครื่องบริหารกาย ในเวลากรองน้ำด้วยชายจีวรแล้วดื่ม และในเวลาถือเอาผลไม้ที่ควรเคี้ยว ย่อมบริหาร ย่อมเลี้ยงท้อง เพราะเหตุนั้นจึงเป็นเครื่องบริหารท้อง แม้บาตร ในเวลาตักน้ำด้วยบาตรนั้นอาบ และในเวลาทำบริภัณฑ์แก่กุฎี ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลารับอาหารแล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง แม้มีดขอ ในเวลาตัดไม้สีฟันด้วยมีดขอนั้น และในเวลาจัดแจงขาเตียงขาตั่ง ราวตากจีวรในกุฎี ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาตัดอ้อย ถากมะพร้าวเป็นต้น เป็นเครื่องบริหารท้อง แม้เข็ม ในเวลาเย็บจีวร ย่อมเป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาจิ้มขนมหรือผลไม้แล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง ประคดเอว ในเวลารัดแล้วเที่ยวไป เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลามัดอ้อยเป็นต้นแล้วถือเอา เป็นเครื่องบริหารท้อง ธมกรก ในเวลากรองน้ำด้วยธมกรกนั้นอาบ และในเวลาทำบริภัณฑ์แก่เสนาสนะ เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลากรองน้ำดื่มและน้ำปานะ และในเวลาใช้ธมกรกนั้นตักงา ข้าวสาร ข้าวตอกเป็นต้นแล้วฉัน เป็นเครื่องบริหารท้อง นี้เป็นเพียงบริขารของภิกษุผู้มีบริขาร ๘ ก่อน නවපරික්ඛාරිකස්ස පන සෙය්‍යං පවිසන්තස්ස තත්‍රට්ඨකපච්චත්ථරණං වා කුඤ්චිකා වා වට්ටති. දසපරික්ඛාරිකස්ස නිසීදනං වා චම්මඛණ්ඩං වා වට්ටති. එකාදසපරික්ඛාරිකස්ස කත්තරයට්ඨි වා තෙලනාළිකා වා වට්ටති. ද්වාදසපරික්ඛාරිකස්ස ඡත්තං වා උපාහනං වා වට්ටති. එතෙසු ච අට්ඨපරික්ඛාරිකොව සන්තුට්ඨො, ඉතරෙ අසන්තුට්ඨා මහිච්ඡා මහාභාරාති න වත්තබ්බා. එතෙපි අප්පිච්ඡාව සන්තුට්ඨාව සුභරාව සල්ලහුකවුත්තිනොව. භගවා පන න ඉමං සුත්තං තෙසං වසෙන කථෙසි, අට්ඨපරික්ඛාරිකස්ස වසෙන කථෙසි. සො හි ඛුද්දකවාසිඤ්ච සූචිඤ්ච පරිස්සාවනෙ පක්ඛිපිත්වා පත්තස්ස අන්තො ඨපෙත්වා පත්තං අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා තිචීවරං කායප්පටිබද්ධං කත්වා යෙනිච්ඡකං සුඛං පක්කමති, පටිනිවත්තිත්වා ගහෙතබ්බං නාමස්ස න හොති. ඉති ඉමස්ස භික්ඛුනො [Pg.381] සල්ලහුකවුත්තිතං දස්සෙන්තො භගවා සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙනාතිආදිමාහ. ส่วนภิกษุผู้มีบริขาร ๙ เมื่อเข้าสู่ที่นอน ผ้าปูนอนที่วางไว้ ณ ที่นั้น หรือกุญแจ ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๐ ผ้านิสีทนะ หรือหนังชิ้น ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๑ ไม้เท้า หรือกระบอกน้ำมัน ย่อมควร สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๒ ร่ม หรือรองเท้า ย่อมควร และในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ไม่พึงกล่าวว่า 'ภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เท่านั้นเป็นผู้สันโดษ ส่วนภิกษุที่เหลือไม่สันโดษ เป็นผู้มักมาก มีภาระมาก' แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เลี้ยงง่าย มีความเป็นอยู่เบา แต่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสพระสูตรนี้โดยอ้างอิงภิกษุเหล่านั้น แต่ตรัสโดยอ้างอิงภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เพราะว่าภิกษุนั้นใส่มีดขอเล่มเล็กและเข็มไว้ในธมกรก แล้วเก็บไว้ในบาตร คล้องบาตรไว้ที่จะงอยบ่า ทำไตรจีวรให้เนื่องด้วยกาย ย่อมหลีกไปสู่ที่ที่ปรารถนาได้โดยสะดวก สิ่งที่ชื่อว่าต้องกลับมาเอาย่อมไม่มีแก่เธอ ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีความเป็นอยู่เบาของภิกษุนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย' තත්ථ කායපරිහාරිකෙනාති කායපරිහරණමත්තකෙන. කුච්ඡිපරිහාරිකෙනාති කුච්ඡිපරිහරණමත්තකෙන. සමාදායෙව පක්කමතීති තං අට්ඨපරික්ඛාරමත්තකං සබ්බං ගහෙත්වාව කායප්පටිබද්ධං කත්වාව ගච්ඡති, ‘‘මම විහාරො පරිවෙණං උපට්ඨාකො’’තිස්ස සඞ්ගො වා බන්ධො වා න හොති. සො ජියා මුත්තො සරො විය, යූථා අපක්කන්තො මත්තහත්ථී විය ඉච්ඡිතිච්ඡිතං සෙනාසනං, වනසණ්ඩං, රුක්ඛමූලං, නවං පබ්භාරං පරිභුඤ්ජන්තො එකො තිට්ඨති, එකො නිසීදති, සබ්බිරියාපථෙසු එකො අදුතියො. ในบทเหล่านั้น คำว่า 'ด้วยเครื่องบริหารกาย' คือ เพียงเพื่อบริหารกาย คำว่า 'ด้วยเครื่องบริหารท้อง' คือ เพียงเพื่อบริหารท้อง คำว่า 'ย่อมถือเอาไปทีเดียว' คือ ย่อมถือเอาบริขารทั้งสิ้นเพียง ๘ อย่างนั้นนั่นเทียว ทำให้เนื่องด้วยกายนั่นเทียวแล้วไป, ความข้องหรือความผูกพันว่า 'วิหารของเรา บริเวณของเรา อุปัฏฐากของเรา' ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นเป็นดุจลูกศรที่หลุดจากแล่ง เป็นดุจช้างตกมันที่หลีกออกจากโขลง ใช้สอยเสนาสนะที่ปรารถนาแล้วๆ ป่าชัฏ โคนไม้ ซอกเขาใหม่ ยืนอยู่ผู้เดียว นั่งอยู่ผู้เดียว ในอิริยาบถทั้งปวง เป็นผู้เดียว ไม่มีเพื่อน ‘‘චාතුද්දිසො අප්පටිඝො ච හොති,සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන; පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භී,එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. (සු. නි. 42; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසො 128) – “เป็นผู้ไปได้ในสี่ทิศและไม่มีความขัดข้อง สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด” එවං වණ්ණිතං ඛග්ගවිසාණකප්පතං ආපජ්ජති. ย่อมถึงความเป็นดุจนอแรดที่ท่านพรรณนาไว้อย่างนี้ ඉදානි තමත්ථං උපමාය සාධෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ පක්ඛී සකුණොති පක්ඛයුත්තො සකුණො. ඩෙතීති උප්පතති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – සකුණා නාම ‘‘අසුකස්මිං පදෙසෙ රුක්ඛො පරිපක්කඵලො’’ති ඤත්වා නානාදිසාහි ආගන්ත්වා නඛපක්ඛතුණ්ඩාදීහි තස්ස ඵලානි විජ්ඣන්තා විධුනන්තා ඛාදන්ති, ‘‘ඉදං අජ්ජතනාය, ඉදං ස්වාතනාය භවිස්සතී’’ති නෙසං න හොති. ඵලෙ පන ඛීණෙ නෙව රුක්ඛස්ස ආරක්ඛං ඨපෙන්ති, න තත්ථ පක්ඛං වා පත්තං වා නඛං වා තුණ්ඩං වා ඨපෙන්ති, අථ ඛො තස්මිං රුක්ඛෙ අනපෙක්ඛා හුත්වා යො යං දිසාභාගං ඉච්ඡති, සො තෙන සපත්තභාරොව උප්පතිත්වා ගච්ඡති. එවමෙව අයං භික්ඛු නිස්සඞ්ගො නිරපෙක්ඛොයෙව පක්කමති, සමාදායෙව පක්කමති. අරියෙනාති නිද්දොසෙන. අජ්ඣත්තන්ති සකෙ අත්තභාවෙ. අනවජ්ජසුඛන්ති නිද්දොසසුඛං. บัดนี้ เมื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เสยฺยถาปิ' ในบทเหล่านั้น คำว่า 'ปักขี สกุโณ' คือ นกผู้ประกอบด้วยปีก คำว่า 'เฑติ' คือ ย่อมบินไป นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้: ชื่อว่านกทั้งหลาย เมื่อรู้ว่า 'ต้นไม้ในประเทศชื่อโน้นมีผลสุก' ก็พากันมาจากทิศต่างๆ ใช้เล็บ ปีก จะงอยปาก เป็นต้น จิก สลัดผลของต้นไม้นั้นกิน, ความคิดว่า 'นี่สำหรับวันนี้ นี่จักมีสำหรับวันพรุ่งนี้' ย่อมไม่มีแก่นกเหล่านั้น แต่เมื่อผลไม้สิ้นแล้ว ก็ไม่ตั้งการอารักขาต้นไม้ไว้ ไม่ทิ้งปีกแก่ ปีกอ่อน เล็บ หรือจะงอยปากไว้ที่ต้นไม้นั้น, แต่โดยที่แท้ เป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในต้นไม้นั้น นกตัวใดปรารถนาจะไปสู่ทิศทางใด นกตัวนั้นก็มีเพียงปีกของตนเป็นภาระ บินไปทางนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนี้เป็นผู้ไม่มีความข้องเกี่ยว ไม่มีความเยื่อใยเลย ย่อมหลีกไป ย่อมถือเอาไปทีเดียว คำว่า 'อริเยน' คือ อันไม่มีโทษ คำว่า 'อัชฌัตตัง' คือ ในอัตภาพของตน คำว่า 'อนวัชชสุขัง' คือ ความสุขที่ไม่มีโทษ සො චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති සො ඉමිනා අරියෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො භික්ඛු චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං පස්සිත්වාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි [Pg.382] යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.15) වුත්තං. අබ්‍යාසෙකසුඛන්ති කිලෙසෙහි අනාසිත්තසුඛං, අවිකිණ්ණසුඛන්තිපි වුත්තං. ඉන්ද්‍රියසංවරසුඛං හි දිට්ඨාදීසු දිට්ඨමත්තාදිවසෙන පවත්තතාය අවිකිණ්ණං හොති. บทว่า So cakkhunā rūpaṃ disvā (ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยจักษุ) มีความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ เห็นรูปด้วยจักษุวิญญาณ ในบทที่เหลือทั้งหลาย คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า Abyāsekasukhaṃ (สุขที่ไม่เจือปน) หมายถึง สุขที่กิเลสไม่ซัดส่ายไป ท่านกล่าวว่าเป็นสุขที่ไม่ระคน (ด้วยกิเลส) จริงอยู่ สุขเกิดจากการสำรวมอินทรีย์ ชื่อว่าไม่ระคน (ด้วยกิเลส) เพราะความเป็นไปในอารมณ์มีรูปที่เห็นเป็นต้น เพียงสักแต่ว่าเห็นเป็นต้น සො අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙති සො මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං සංවරෙන සමන්නාගතො භික්ඛු ඉමෙසු අභික්කන්තපටික්කන්තාදීසු සත්තසු ඨානෙසු සතිසම්පජඤ්ඤවසෙන සම්පජානකාරී හොති. තත්ථ අභික්කන්තන්ති පුරතො ගමනං. පටික්කන්තන්ති පච්ඡාගමනං. บทว่า So abhikkante paṭikkante (ภิกษุนั้นมีสัมปชัญญะในก้าวไป ในถอยกลับ) มีความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยความสำรวมอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะในฐานะ ๗ ประการเหล่านี้ มีการก้าวไปและการถอยกลับเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งสติและสัมปชัญญะ ในบทเหล่านั้น บทว่า abhikkanta หมายถึง การไปข้างหน้า บทว่า paṭikkanta หมายถึง การกลับข้างหลัง සම්පජානකාරී හොතීති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං, සප්පායසම්පජඤ්ඤං, ගොචරසම්පජඤ්ඤං, අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති ඉමෙසං චතුන්නං සතිසම්පයුත්තානං සම්පජඤ්ඤානං වසෙන සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වායෙව තානි අභික්කන්තපටික්කන්තානි කරොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ඉච්ඡන්තෙන දීඝනිකායෙ සාමඤ්ඤඵලවණ්ණනාතො වා මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානවණ්ණනාතො වා ගහෙතබ්බො. บทว่า Sampajānakārī hoti (ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะ) มีความว่า ภิกษุนั้นตั้งสติไว้แล้ว กำหนดด้วยญาณแล้วนั่นเทียว จึงทำการก้าวไปและถอยกลับเหล่านั้น ด้วยอำนาจแห่งสัมปชัญญะ ๔ ประการที่ประกอบด้วยสติเหล่านี้ คือ สาตถกสัมปชัญญะ สัปปายสัมปชัญญะ โคจรสัมปชัญญะ และอสัมโมหสัมปชัญญะ แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอรรถกถานี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร อันผู้ต้องการพึงถือเอาจากอรรถกถาสามัญญผลสูตรในทีฆนิกาย หรือจากอรรถกถาสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย සො ඉමිනා චාතිආදිනා කිං දස්සෙති? අරඤ්ඤවාසස්ස පච්චයසම්පත්තිං දස්සෙති. යස්ස හි ඉමෙ චත්තාරො පච්චයා නත්ථි, තස්ස අරඤ්ඤවාසො න ඉජ්ඣති, තිරච්ඡානගතෙහි වා වනචරකෙහි වා සද්ධිං වත්ථබ්බතං ආපජ්ජති. අරඤ්ඤෙ අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘කිං එවරූපස්ස පාපභික්ඛුනො අරඤ්ඤවාසෙනා’’ති භෙරවසද්දං සාවෙන්ති, හත්ථෙහි සීසං පහරිත්වා පලායනාකාරං කරොන්ති. ‘‘අසුකො භික්ඛු අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ඉදඤ්චිදඤ්ච පාපකම්මමකාසී’’ති අයසො පත්ථරති. යස්ස පනෙතෙ චත්තාරො පච්චයා අත්ථි, තස්ස අරඤ්ඤවාසො ඉජ්ඣති. සො හි අත්තනො සීලං පච්චවෙක්ඛන්තො කිඤ්චි කාළකං වා තිලකං වා අපස්සන්තො පීතිං උප්පාදෙත්වා තං ඛයතො වයතො සම්මසන්තො අරියභූමිං ඔක්කමති. අරඤ්ඤෙ අධිවත්ථා දෙවතා අත්තමනා වණ්ණං භාසන්ති. ඉතිස්ස උදකෙ පක්ඛිත්තතෙලබින්දු විය යසො විත්ථාරිකො හොති. ด้วยคำเป็นต้นว่า So iminā ca พระอรรถกถาจารย์แสดงอะไร? ท่านแสดงถึงความถึงพร้อมแห่งปัจจัยของการอยู่ป่า จริงอยู่ ภิกษุใดไม่มีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมไม่สำเร็จ ย่อมถึงความเป็นผู้ต้องอยู่ร่วมกับสัตว์เดียรัจฉานหรือกับคนเที่ยวป่า เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า คิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ป่าของภิกษุชั่วเช่นนี้" จึงทำเสียงน่าสะพรึงกลัวให้ได้ยิน เอามือทุบศีรษะ ทำท่าทางจะหนีไป ชื่อเสียงที่ไม่ดีงามย่อมขจรไปว่า "ภิกษุชื่อโน้น เข้าไปสู่ป่าแล้ว ได้ทำบาปกรรมชื่อนี้และชื่อนี้" ส่วนภิกษุใดมีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาศีลของตน ไม่เห็นโทษด่างพร้อยเพียงเล็กน้อยเปรียบด้วยจุดดำหรือเมล็ดงาเลย ก็ยังปีติให้เกิดขึ้นแล้ว พิจารณาเห็นปีตินั้นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป ย่อมหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่ามีใจยินดี กล่าวสรรเสริญคุณ ด้วยเหตุนี้ เกียรติคุณของภิกษุนั้นย่อมแผ่ขจรไป เหมือนหยดน้ำมันที่หยดลงในน้ำ තත්ථ විවිත්තන්ති සුඤ්ඤං, අප්පසද්දං, අප්පනිග්ඝොසන්ති අත්ථො. එතදෙව හි සන්ධාය විභඞ්ගෙ ‘‘විවිත්තන්ති සන්තිකෙ චෙපි සෙනාසනං හොති, තඤ්ච අනාකිණ්ණං ගහට්ඨෙහි පබ්බජිතෙහි, තෙන තං විවිත්ත’’න්ති (විභ. 526) වුත්තං. සෙති චෙව ආසති ච එත්ථාති සෙනාසනං. මඤ්චපීඨානමෙතං අධිවචනං. තෙනාහ – ‘‘සෙනාසනන්ති [Pg.383] මඤ්චොපි සෙනාසනං, පීඨම්පි, භිසිපි, බිම්බොහනම්පි, විහාරොපි, අඩ්ඪයොගොපි, පාසාදොපි, හම්මියම්පි, ගුහාපි, අට්ටොපි, මාළොපි, ලෙණම්පි, වෙළුගුම්බොපි, රුක්ඛමූලම්පි, මණ්ඩපොපි සෙනාසනං, යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්ති, සබ්බමෙතං සෙනාසන’’න්ති (විභ. 527). අපිච විහාරො, අඩ්ඪයොගො, පාසාදො, හම්මියං, ගුහාති ඉදං විහාරසෙනාසනං නාම. මඤ්චො, පීඨං, භිසි, බිම්බොහනන්ති ඉදං මඤ්චපීඨසෙනාසනං නාම. චිමිලිකා, චම්මඛණ්ඩො, තිණසන්ථාරො, පණ්ණසන්ථාරොති ඉදං සන්ථතසෙනාසනං නාම. යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්තීති එතං ඔකාසසෙනාසනං නාමාති එවං චතුබ්බිධං සෙනාසනං හොති. තං සබ්බම්පි සෙනාසනග්ගහණෙන ගහිතමෙව. ในบทเหล่านั้น บทว่า vivittaṃ (สงัด) มีความว่า ว่างเปล่า เสียงน้อย ปราศจากเสียงกึกก้อง จริงอยู่ ท่านหมายเอาความนี้แหละ จึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "บทว่า vivittaṃ (สงัด) คือ แม้เสนาสนะจะอยู่ใกล้ แต่เสนาสนะนั้นไม่คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต ด้วยเหตุนั้น เสนาสนะนั้นจึงชื่อว่าสงัด" สัตว์ทั้งหลายย่อมนอนและย่อมนั่งในที่นั้น เหตุนั้น ที่นั้นชื่อว่า เสนาสนะ คำว่า เสนาสนะ นี้ เป็นชื่อเรียกแทนเตียงและตั่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บทว่า เสนาสนะ คือ แม้เตียงก็เป็นเสนาสนะ แม้ตั่ง แม้ฟูก แม้หมอน แม้วิหาร แม้เรือนมุงครึ่งเดียว แม้ปราสาท แม้เรือนโล้น แม้ถ้ำ แม้ป้อม แม้ศาลา แม้ซุ้ม แม้กอไผ่ แม้โคนไม้ แม้มณฑป ก็เป็นเสนาสนะ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นไป ที่นั้นทั้งหมดเป็นเสนาสนะ" อีกประการหนึ่ง วิหาร เรือนมุงครึ่งเดียว ปราสาท เรือนโล้น ถ้ำ นี้ชื่อว่า วิหารเสนาสนะ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน นี้ชื่อว่า มัญจปีฐเสนาสนะ ผ้าปูนอน ชิ้นหนัง เครื่องปูลาดทำด้วยหญ้า เครื่องปูลาดทำด้วยใบไม้ นี้ชื่อว่า สันถตเสนาสนะ ส่วนที่ใดที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นไป ที่นั้นชื่อว่า โอกาสเสนาสนะ ด้วยประการฉะนี้ เสนาสนะจึงมี ๔ อย่าง เสนาสนะทั้งหมดนั้น ท่านถือเอาด้วยคำว่า เสนาสนะ นั่นเอง ඉමස්ස පන සකුණසදිසස්ස චාතුද්දිසස්ස භික්ඛුනො අනුච්ඡවිකං දස්සෙන්තො අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලන්තිආදිමාහ. තත්ථ අරඤ්ඤන්ති ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) ‘‘ඉදං භික්ඛුනීනං වසෙන ආගතං අරඤ්ඤං. ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ඉදං පන ඉමස්ස භික්ඛුනො අනුරූපං. තස්ස ලක්ඛණං විසුද්ධිමග්ගෙ ධුතඞ්ගනිද්දෙසෙ වුත්තං. රුක්ඛමූලන්ති යංකිඤ්චි සීතච්ඡායං විවිත්තං රුක්ඛමූලං. පබ්බතන්ති සෙලං. තත්ථ හි උදකසොණ්ඩීසු උදකකිච්චං කත්වා සීතාය රුක්ඛච්ඡායාය නිසින්නස්ස නානාදිසාසු ඛායමානාසු සීතෙන වාතෙන බීජියමානස්ස චිත්තං එකග්ගං හොති. කන්දරන්ති කං වුච්චති උදකං, තෙන දාරිතං උදකභින්නං පබ්බතපදෙසං, යං නිතම්බන්තිපි නදීනිකුඤ්ජන්තිපි වදන්ති. තත්ථ හි රජතපට්ටසදිසා වාලිකා හොති, මත්ථකෙ මණිවිතානං විය වනගහනං, මණික්ඛන්ධසදිසං උදකං සන්දති. එවරූපං කන්දරං ඔරුය්හ පානීයං පිවිත්වා ගත්තානි සීතානි කත්වා වාලිකං උස්සාපෙත්වා පංසුකූලචීවරං පඤ්ඤාපෙත්වා නිසින්නස්ස සමණධම්මං කරොතො චිත්තං එකග්ගං හොති. ගිරිගුහන්ති ද්වින්නං පබ්බතානං අන්තරං, එකස්මිංයෙව වා උමඞ්ගසදිසං මහාවිවරං. සුසානලක්ඛණං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.34) වුත්තං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසන්ති න වපන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘වනපත්ථන්ති දූරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්තිආදි. අබ්භොකාසන්ති අච්ඡන්නං. ආකඞ්ඛමානො පනෙත්ථ චීවරකුටිං කත්වා වසති. පලාලපුඤ්ජන්ති පලාලරාසිං[Pg.384]. මහාපලාලපුඤ්ජතො හි පලාලං නික්කඩ්ඪිත්වා පබ්භාරලෙණසදිසෙ ආලයෙ කරොන්ති, ගච්ඡගුම්බාදීනම්පි උපරි පලාලං පක්ඛිපිත්වා හෙට්ඨා නිසින්නා සමණධම්මං කරොන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. ก็เมื่อทรงแสดงเสนาสนะอันสมควรแก่ภิกษุนี้ ผู้เปรียบด้วยนก ผู้มีทิศ ๔ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ดังนี้ ในคำเหล่านั้น บทว่า อรญฺญํ ได้แก่ ป่าที่มาแล้วโดยอำนาจแห่งภิกษุณีทั้งหลาย ดังที่ตรัสไว้ว่า "ที่ชื่อว่าป่า ได้แก่ สถานที่ทั้งหมดนอกเสาเขื่อนออกไป" ส่วนป่านี้เป็นที่สมควรแก่ภิกษุนี้ ดังที่ตรัสไว้ว่า "เสนาสนะชื่อว่า อารัญญกะ มีระยะ ๕๐๐ ธนูเป็นอย่างน้อย" ลักษณะแห่งป่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในธุดงคนิเทศ แห่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า รุกฺขมูลํ ได้แก่ โคนไม้แห่งใดแห่งหนึ่งที่มีเงาเย็นและสงัด บทว่า ปพฺพตํ ได้แก่ ภูเขาศิลา จริงอยู่ ในภูเขาศิลานั้น เมื่อภิกษุทำกิจด้วยน้ำในบ่อน้ำแล้ว นั่งอยู่ในร่มไม้ที่เย็น เมื่อทิศต่างๆ ปรากฏอยู่ อันลมเย็นพัดอยู่ จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง บทว่า กนฺทรํ, น้ำ ท่านเรียกว่า กํ, ประเทศแห่งภูเขาที่ถูกน้ำนั้นทำลาย ที่ถูกน้ำเซาะ ซึ่งท่านเรียกว่า นิตมฺพํ บ้าง นทีกุญฺชํ บ้าง จริงอยู่ ในซอกเขานั้น ย่อมมีทรายที่เหมือนแผ่นเงิน เบื้องบนมีป่าทึบราวกับเพดานแก้วมณี น้ำที่เหมือนกองแก้วมณีย่อมไหลไป เมื่อภิกษุลงไปสู่ซอกเขาเห็นปานนี้ ดื่มน้ำดื่ม ทำอวัยวะทั้งหลายให้เย็น ก่อทรายขึ้น ปูลาดจีวรบังสุกุลแล้วนั่งกระทำสมณธรรมอยู่ จิตย่อมตั้งมั่น บทว่า คิริคุหํ ได้แก่ ช่องแห่งภูเขาสองลูก หรือช่องขนาดใหญ่ที่เหมือนอุโมงค์ในภูเขาลูกเดียวเท่านั้น ลักษณะของป่าช้า ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า วนปตฺถํ ได้แก่ สถานที่ที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์ทั้งหลาย ซึ่งล่วงเลยเขตบ้านไป ในที่ที่เขาไม่ไถไม่หว่านกัน เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "วนปตฺถํ นี้เป็นชื่อของเสนาสนะที่อยู่ไกล" เป็นต้น บทว่า อพฺโภกาสํ ได้แก่ ที่แจ้ง ภิกษุเมื่อหวังอยู่ ก็ทำกุฎีผ้าจีวรอยู่ในที่แจ้งนี้ได้ บทว่า ปลาลปุญฺชํ ได้แก่ กองฟาง จริงอยู่ ชนทั้งหลายย่อมดึงฟางออกจากกองฟางใหญ่ แล้วทำที่อยู่ที่เหมือนเงื้อมเขาและถ้ำ หรือสุมฟางไว้บนต้นไม้และกอไม้เป็นต้น แล้วนั่งทำสมณธรรมอยู่ข้างล่าง คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงที่อยู่นั้น පච්ඡාභත්තන්ති භත්තස්ස පච්ඡතො. පිණ්ඩපාතපටික්කන්තොති පිණ්ඩපාතපරියෙසනතො පටික්කන්තො. පල්ලඞ්කන්ති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං. ආභුජිත්වාති බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති උපරිමසරීරං උජුකං ඨපෙත්වා අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙත්වා. එවඤ්හි නිසින්නස්ස චම්මමංසන්හාරූනි න පණමන්ති. අථස්ස යා තෙසං පණමනපච්චයා ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තා න උප්පජ්ජන්ති. තාසු න උප්පජ්ජමානාසු චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං න පරිපතති, වුද්ධිං ඵාතිං උපගච්ඡති. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපයිත්වා, මුඛසමීපෙ වා කත්වාති අත්ථො. තෙනෙව විභඞ්ගෙ වුත්තං – ‘‘අයං සති උපට්ඨිතා හොති සූපට්ඨිතා නාසිකග්ගෙ වා මුඛනිමිත්තෙ වා. තෙන වුච්චති පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති (විභ. 537). අථ වා ‘‘පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති – ‘පරිමුඛං සති’’’න්ති එවං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.164) වුත්තනයෙන පනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපො ‘‘පරිග්ගහිතනිය්‍යානං සතිං කත්වා’’ති. บทว่า ปจฺฉาภตฺตํ ได้แก่ ในภายหลังแห่งภัต บทว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ได้แก่ กลับแล้วจากการแสวงหาบิณฑบาต บทว่า ปลฺลงฺกํ ได้แก่ การนั่งขัดสมาธิโดยรอบ บทว่า อาภุชิตฺวา ได้แก่ คู้เข้ามา บทว่า อุชุ กายํ ปณิธาย ได้แก่ ตั้งกายท่อนบนไว้ให้ตรง ให้ปลายกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนจรดกันด้วยปลาย จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั่งแล้วอย่างนี้ หนัง เนื้อ และเอ็นทั้งหลายย่อมไม่น้อมไป เมื่อเป็นเช่นนั้น เวทนาเหล่าใดพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นในขณะๆ เพราะการน้อมไปแห่งหนัง เนื้อ และเอ็นเหล่านั้นเป็นปัจจัย เวทนาเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเวทนาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นอยู่ จิตย่อมมีอารมณ์เป็นหนึ่ง กรรมฐานย่อมไม่เสื่อม ย่อมถึงความเจริญและความไพบูลย์ บทว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา มีอธิบายว่า ตั้งสติให้มีหน้าเฉพาะต่อกรรมฐาน หรือทำไว้ในที่ใกล้ปาก เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "สตินี้เป็นสติที่เข้าไปตั้งมั่น ตั้งมั่นดีแล้ว ที่ปลายจมูกบ้าง ที่มุขนิมิตบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้โดยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ว่า "บทว่า ปริ มีอรรถว่า กำหนดรู้, บทว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นทางออก, บทว่า สติ มีอรรถว่า เข้าไปตั้งมั่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ปริมุขํ สติ" ในอรรถนั้น นี้เป็นคำย่อว่า "กระทำสติให้เป็นทางออกอันตนกำหนดรู้แล้ว" අභිජ්ඣං ලොකෙති එත්ථ ලුජ්ජන-පලුජ්ජනට්ඨෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ලොකො. තස්මා පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු රාගං පහාය කාමච්ඡන්දං වික්ඛම්භෙත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථො. විගතාභිජ්ඣෙනාති වික්ඛම්භනවසෙන පහීනත්තා විගතාභිජ්ඣෙන, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණසදිසෙනාති අත්ථො. අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙතීති අභිජ්ඣාතො චිත්තං පරිමොචෙති, යථා නං සා මුඤ්චති චෙව මුඤ්චිත්වා ච න පුන ගණ්හාති, එවං කරොතීති අත්ථො. බ්‍යාපාදපදොසං පහායාතිආදීසුපි එසෙව නයො. බ්‍යාපජ්ජති ඉමිනා චිත්තං පූතිකුම්මාසාදයො විය පුරිමපකතිං පජහතීති බ්‍යාපාදො. විකාරප්පත්තියා පදුස්සති, පරං වා පදූසෙති විනාසෙතීති පදොසො. උභයම්පෙතං කොධස්සෙව අධිවචනං. ථිනං චිත්තගෙලඤ්ඤං, මිද්ධං චෙතසිකගෙලඤ්ඤං. ථිනඤ්ච මිද්ධඤ්ච ථිනමිද්ධං. ආලොකසඤ්ඤීති රත්තිම්පි දිවාපි දිට්ඨආලොකසඤ්ජානනසමත්ථාය විගතනීවරණාය පරිසුද්ධාය සඤ්ඤාය සමන්නාගතො[Pg.385]. සතො සම්පජානොති සතියා ච ඤාණෙන ච සමන්නාගතො. ඉදං උභයං ආලොකසඤ්ඤාය උපකාරකත්තා වුත්තං. උද්ධච්චඤ්ච කුක්කුච්චඤ්ච උද්ධච්චකුක්කුච්චං. තිණ්ණවිචිකිච්ඡොති විචිකිච්ඡං තරිත්වා අතික්කමිත්වා ඨිතො. ‘‘කථමිදං කථමිද’’න්ති එවං නප්පවත්තතීති අකථංකථී. කුසලෙසු ධම්මෙසූති අනවජ්ජෙසු ධම්මෙසු. ‘‘ඉමෙ නු ඛො කුසලා, කථමිමෙ කුසලා’’ති එවං න විචිකිච්ඡති න කඞ්ඛතීති අත්ථො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. ඉමෙසු පන නීවරණෙසු වචනත්ථලක්ඛණාදිභෙදතො යං වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.71-72) වුත්තං. පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙති යස්මා ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා උප්පජ්ජමානා අනුප්පන්නාය ලොකියලොකුත්තරාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, උප්පන්නාපි අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච වා අභිඤ්ඤා උච්ඡින්දිත්වා පාතෙන්ති. තස්මා පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණාති වුච්චන්ති. විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතානි. ในบทว่า อภิชฺฌํ โลเก นี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่าโลก โดยอรรถว่าย่อมสลายไป ย่อมสลายไปโดยประการต่างๆ เพราะเหตุนั้น ในบทนี้จึงมีอรรถว่า ละราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ ข่มกามฉันทะไว้ บทว่า วิคตาภิชฺเฌน ความว่า มีอภิชฌาไปปราศแล้ว เพราะละได้ด้วยวิกขัมภนปหาน อธิบายว่า มิใช่ด้วยจิตที่เสมอด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ ความว่า ย่อมยังจิตให้พ้นจากอภิชฌา อธิบายว่า กระทำโดยประการที่อภิชฌานั้นย่อมปล่อยจิตนั้นด้วย และครั้นปล่อยแล้วก็ไม่ยึดถืออีก แม้ในบทเป็นต้นว่า พฺยาปาทปโทสํ ปหาย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน จิตย่อมประทุษร้ายด้วยธรรมชาตินี้ คือย่อมละปกติเดิม เหมือนขนมกุมมาสที่บูดเน่าเป็นต้น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า พยาบาท ธรรมชาติใดย่อมประทุษร้ายโดยถึงความวิการ หรือว่าย่อมทำผู้อื่นให้ประทุษร้าย คือให้พินาศไป ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปโทสะ ทั้งสองบทนั้นเป็นชื่อของความโกรธนั่นเอง ความป่วยไข้ของจิต ชื่อว่า ถีนะ ความป่วยไข้ของเจตสิก ชื่อว่า มิทธะ ถีนะด้วย มิทธะด้วย ชื่อว่า ถีนมิทธะ บทว่า อาโลกสญฺญี ความว่า ผู้ประกอบด้วยสัญญาที่บริสุทธิ์ ปราศจากนิวรณ์ สามารถกำหนดรู้อาโลกสัญญาที่เห็นแล้วได้ทั้งกลางคืนทั้งกลางวัน บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า ผู้ประกอบด้วยสติและญาณ ทั้งสองบทนี้ ท่านกล่าวไว้เพราะเป็นอุปการะแก่อาโลกสัญญา อุทธัจจะด้วย กุกกุจจะด้วย ชื่อว่า อุทธัจจกุกกุจจะ บทว่า ติณฺณวิจิกิจฺโฉ ความว่า ผู้ข้าม ก้าวล่วงวิจิกิจฉาแล้วตั้งอยู่ ไม่เป็นไปอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างไร สิ่งนี้เป็นอย่างไร" ฉะนั้น จึงชื่อว่า อกถํกถี (ผู้ไม่มีความสงสัยว่าอย่างไร) บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีโทษ อธิบายว่า ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลงอย่างนี้ว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหนอแล หรือว่า ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลได้อย่างไร" นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ก็ในนิวรณ์เหล่านี้ คำใดที่พึงกล่าวโดยความต่างแห่งวจนัตถะ ลักษณะ เป็นต้น คำนั้นข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๗๑-๗๒) บทว่า ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ ความว่า เพราะว่านิวรณ์ ๕ เหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่ให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้นได้ แม้ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ตัดสมาบัติ ๘ หรืออภิญญา ๕ ให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เป็นธรรมเครื่องกระทำปัญญาให้อ่อนกำลัง บทเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ඉමෙ ආසවාතිආදි අපරෙනාපි පරියායෙන චතුසච්චප්පකාසනත්ථං වුත්තං. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති එත්තාවතා හෙට්ඨා තීහි අඞ්ගෙහි බාහිරසමයස්ස නිප්ඵලභාවං දස්සෙත්වා චතුත්ථෙන අඞ්ගෙන අත්තනො සාසනස්ස ගම්භීරභාවං පකාසෙත්වා දෙසනාය අරහත්තෙන කූටං ගණ්හි. ඉදානි දෙසනං අප්පෙන්තො එවං ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. คำเป็นต้นว่า อิเม อาสวา ท่านกล่าวไว้โดยปริยายอื่นอีกเพื่อประกาศสัจจะ ๔ ด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ ในเบื้องต้น ทรงแสดงความไม่มีผลของลัทธินอกพระศาสนาด้วยองค์ ๓ แล้วทรงประกาศความลึกซึ้งแห่งพระศาสนาของพระองค์ด้วยองค์ที่ ๔ ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอดแห่งเทศนา บัดนี้ เมื่อจะทรงจบเทศนา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ โข ภิกฺขเว 9. තණ්හාසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาตัณหาสูตร 199. නවමෙ ජාලිනින්ති ජාලසදිසං. යථා හි ජාලං සමන්තතො සංසිබ්බිතං ආකුලබ්‍යාකුලං, එවං තණ්හාපීති ජාලසදිසත්තා ජාලිනීති වුත්තා. තයො වා භවෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාය එතිස්සා තත්ථ තත්ථ අත්තනො කොට්ඨාසභූතං ජාලං අත්ථීතිපි ජාලිනී. සරිතන්ති තත්ථ තත්ථ සරිත්වා සංසරිත්වා ඨිතං. විසටන්ති පත්ථටං වික්ඛිත්තං. විසත්තිකන්ති තත්ථ තත්ථ විසත්තං ලග්ගං ලගිතං. අපිච ‘‘විසමූලාති විසත්තිකා. විසඵලාති විසත්තිකා’’තිආදිනාපි (මහානි. 3; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 22) නයෙනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උද්ධස්තොති උපරි ධංසිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තා වෙඨිතො. තන්තාකුලකජාතොති තන්තං විය ආකුලජාතො. යථා නාම දුන්නික්ඛිත්තං මූසිකච්ඡින්නං පෙසකාරානං තන්තං තහිං තහිං ආකුලං හොති, ‘‘ඉදං අග්ගං ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං හොති, එවං සත්තා ඉමාය තණ්හාය [Pg.386] පරියොනද්ධා ආකුලබ්‍යාකුලා න සක්කොන්ති අත්තනො නිස්සරණමග්ගං උජුං කාතුං. ගුලාගුණ්ඨිකජාතොති ගුලාගුණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං. ගුලා නාම සකුණිකා, තස්සා කුලාවකොතිපි එකෙ. යථා තදුභයම්පි ආකුලං අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරන්ති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. මුඤ්ජපබ්බජභූතොති මුඤ්ජතිණං විය පබ්බජතිණං විය ච භූතො, තාදිසො ජාතො. යථා තානි තිණානි කොට්ටෙත්වා කතරජ්ජුං ජිණ්ණකාලෙ කත්ථචි පතිතං ගහෙත්වා තෙසං තිණානං ‘‘ඉදං අග්ගං ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං. තම්පි ච පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කා භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය තණ්හාජාලං පදාලෙත්වා අත්තනො නිස්සරණමග්ගං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. එවමයං ලොකො තණ්හාජාලෙන පරියොනද්ධො අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති. තත්ථ අපායොති නිරය-තිරච්ඡානයොනි-පෙත්තිවිසය-අසුරකායා. සබ්බෙපි හි තෙ වඩ්ඪිසඞ්ඛාතස්ස ආයස්ස අභාවතො අපායාති වුච්චන්ති. තථා දුක්ඛස්ස ගතිභාවතො දුග්ගති. සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතො. ඉතරො පන – ๑๙๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ชาลินึ ความว่า ดุจตาข่าย จริงอยู่ ตาข่ายที่เย็บไว้โดยรอบย่อมยุ่งเหยิงฉันใด ตัณหาก็ฉันนั้น เพราะเป็นดุจตาข่าย ฉะนั้นจึงเรียกว่า ชาลินี อีกอย่างหนึ่ง ตัณหานั้นครอบงำภพ ๓ ตั้งอยู่ มีตาข่ายอันเป็นส่วนของตนในภพนั้นๆ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ชาลินี บทว่า สริตํ ความว่า แล่นไป ท่องเที่ยวไปในภพนั้นๆ แล้วตั้งอยู่ บทว่า วิสฏํ ความว่า แผ่ไป ซัดไป บทว่า วิสตฺติกํ ความว่า ข้องอยู่ ติดอยู่ เกาะเกี่ยวอยู่ในภพนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้โดยนัยเป็นต้นว่า "ชื่อว่า วิสัตติกา เพราะมีวิษเป็นราก ชื่อว่า วิสัตติกา เพราะมีวิษเป็นผล" (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตตคูมาณวปุจฉานิทเทส ๒๒) บทว่า อุทฺธํสโต ความว่า ถูกทำลายในเบื้องบน บทว่า ปริโยนทฺโธ ความว่า ถูกพันไว้โดยรอบ บทว่า ตนฺตากุลกชาโต ความว่า เกิดเป็นเหมือนด้ายที่ยุ่งเหยิง คือ ด้ายของช่างหูกที่วางไว้ไม่ดี ถูกหนูกัด ย่อมยุ่งในที่นั้นๆ เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนมาบรรจบกันได้ โดยกล่าวว่า "นี่ปลาย นี่โคน" ฉันใด สัตว์ทั้งหลายถูกตัณหานี้รัดรึงไว้ ยุ่งเหยิงสับสน ไม่สามารถทำทางแห่งการหลุดพ้นของตนให้ตรงได้ฉันนั้น บทว่า คุฬาคุณฺฐิกชาโต ความว่า ด้ายที่ช่างหูกลงแป้ง เรียกว่า คุฬาคุณฐิกะ บางพวกกล่าวว่า คุฬา คือ ชื่อนกเล็กๆ รังของนกนั้น (ก็เรียกว่า คุฬาคุณฐิกะ) พึงประกอบความตามนัยก่อนนั่นเทียวว่า ทั้งสองอย่างนั้นยุ่งเหยิง เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนมาบรรจบกันได้ บทว่า มุญฺชปพฺพชภูโต ความว่า เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง เกิดเป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างว่า หญ้าเหล่านั้นที่ทุบแล้วทำเป็นเชือก เมื่อเก่าแล้วตกอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง หยิบขึ้นมาแล้ว เป็นการยากที่จะทำให้ปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนของหญ้าเหล่านั้นมาบรรจบกันได้ โดยกล่าวว่า "นี่ปลาย นี่โคน" แม้การกระทำนั้นก็ยังอาจทำให้ตรงได้ โดยตั้งอยู่ในความเพียรของบุรุษแต่ละคน แต่เว้นพระโพธิสัตว์เสียแล้ว สัตว์อื่นชื่อว่าผู้สามารถทำลายตาข่ายคือตัณหาโดยธรรมดาของตน แล้วทำทางแห่งการหลุดพ้นของตนให้ตรงได้ ย่อมไม่มี ฉันใด สัตว์โลกนี้ถูกตาข่ายคือตัณหารัดรึงไว้ ย่อมไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สังสารวัฏไปได้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อปาย ได้แก่ นรก กำเนิดดิรัจฉาน เปรตวิสัย อสูรกาย จริงอยู่ ภพเหล่านั้นทั้งหมดเรียกว่า อบาย เพราะไม่มีความเจริญที่เรียกว่า วุฑฒิ ฉันนั้น เรียกว่า ทุคติ เพราะเป็นคติแห่งทุกข์ เรียกว่า วินิบาต เพราะตกไปจากกองแห่งสุข ส่วนอย่างอื่นนั้น - ‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච; අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චති. ลำดับแห่งขันธ์ทั้งหลายด้วย แห่งธาตุและอายตนะทั้งหลายด้วย ที่เป็นไปอยู่ไม่ขาดสาย เรียกว่า สังสารวัฏ තං සබ්බං නාතිවත්තති නාතික්කමති, අථ ඛො චුතිතො පටිසන්ධිං පටිසන්ධිතො චුතින්ති එවං පුනප්පුනං චුතිපටිසන්ධියො ගණ්හමානො තීසු භවෙසු චතූසු යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තනාවා විය යන්තෙ යුත්තගොණො විය ච පරිබ්භමතියෙව. สัตว์นั้นย่อมก้าวล่วง ย่อมก้าวข้ามวัฏสงสารในอบายทั้งหมดนั้นไปไม่ได้เลย แต่กลับถือเอาจุติและปฏิสนธิ คือ จากจุติไปสู่ปฏิสนธิ จากปฏิสนธิไปสู่จุติ อย่างนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมท่องเที่ยวไปในภพ ๓ ในโยนิ ๔ ในคติ ๕ ในวิญญาณฐิติ ๗ ในสัตตาวาส ๙ เปรียบเหมือนเรือที่ถูกลมพัดไปในมหาสมุทร และเหมือนโคที่เทียมแอกไว้ในยนต์ ฉะนั้นทีเดียว අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදායාති අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. ඉදඤ්හි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. බාහිරස්ස උපාදායාති බාහිරං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය, ඉදම්පි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අස්මීති, භික්ඛවෙ, සතීති, භික්ඛවෙ, යදෙතං අජ්ඣත්තං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමූහග්ගාහතො අස්මීති හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉත්ථස්මීති හොතීතිආදීසු පන එවං සමූහතො අහන්ති ගහණෙ සති තතො අනුපනිධාය [Pg.387] ච උපනිධාය චාති ද්විධා ගහණං හොති. තත්ථ අනුපනිධායාති අඤ්ඤං ආකාරං අනුපගම්ම සකභාවමෙව ආරම්මණං කත්වා ඉත්ථස්මීති හොති, ඛත්තියාදීසු ඉදංපකාරො අහන්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං. උපනිධාය ගහණං පන දුවිධං හොති සමතො ච අසමතො ච. තං දස්සෙතුං එවංස්මීති අඤ්ඤථාස්මීති ච වුත්තං. තත්ථ එවංස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං, යථායං ඛත්තියො යථායං බ්‍රාහ්මණො, එවමහම්පීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං, යථායං ඛත්තියො යථායං බ්‍රාහ්මණො, තතො අඤ්ඤථා අහං, හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි. คำว่า อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย มีความว่า เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายใน. จริงอยู่ คำว่า อชฺฌตฺติกสฺส นี้ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ. คำว่า พาหิรสฺส อุปาทาย มีความว่า เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายนอก, แม้คำนี้ก็เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีความคิดว่า เรามีอยู่ มีความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การยึดถือโดยความเป็นกลุ่มก้อนว่า 'เรามีอยู่' ย่อมมี เพราะอาศัยเบญจขันธ์ภายในนี้ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ, อธิบายว่า เมื่อการยึดถือนั้นมีอยู่. ส่วนในคำเป็นต้นว่า 'เราเป็นอย่างนี้' เมื่อมีการยึดถือว่า 'เรา' โดยความเป็นกลุ่มก้อนอย่างนี้ การยึดถือนั้นย่อมมี ๒ อย่าง คือ โดยไม่อาศัย (สิ่งอื่น) และโดยอาศัย (สิ่งอื่น). ใน ๒ อย่างนั้น คำว่า โดยไม่อาศัย คือ ไม่เข้าไปอาศัยอาการอื่น แต่ทำสภาวะของตนเองให้เป็นอารมณ์แล้ว (ยึดถือว่า) 'เราเป็นอย่างนี้', อธิบายว่า ในจำพวกกษัตริย์เป็นต้น (ย่อมยึดถือว่า) 'เราเป็นผู้มีอาการอย่างนี้' ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ. นี้เป็นการยึดถือโดยไม่อาศัย (สิ่งอื่น) ก่อน. ส่วนการยึดถือโดยอาศัย (สิ่งอื่น) มี ๒ อย่าง คือ โดยความเสมอกัน และโดยความไม่เสมอกัน. เพื่อแสดงการยึดถือ ๒ อย่างนั้น จึงตรัสว่า 'เราเป็นเช่นนั้น' และ 'เราเป็นอย่างอื่น'. ใน ๒ คำนั้น คำว่า 'เราเป็นเช่นนั้น' นี้ เป็นการยึดถือโดยอาศัยโดยความเสมอกัน, อธิบายว่า กษัตริย์ผู้นี้เป็นฉันใด พราหมณ์ผู้นี้เป็นฉันใด แม้เราก็เป็นฉันนั้น. ส่วนคำว่า 'เราเป็นอย่างอื่น' นี้ เป็นการยึดถือโดยความไม่เสมอกัน, อธิบายว่า กษัตริย์ผู้นี้เป็นฉันใด พราหมณ์ผู้นี้เป็นฉันใด เราเป็นอย่างอื่นจากนั้น คือ เลวกว่าหรือดีกว่า. เหล่านี้เป็นตัณหาวิจริต ๔ ประการ ด้วยอำนาจแห่งปัจจุบัน ก่อน. අසස්මීති සතස්මීති ඉමානි පන ද්වෙ යස්මා අත්ථීති අසං, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සීදතීති සතං, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. තස්මා සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. ඉතො පරානි සන්ති එවමාදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි. සන්ති හොතීති එවමාදීසු අහං සියන්ති හොතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. අධිප්පායො පනෙත්ථ පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බො. අපිහං සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අපි නාම අහං භවෙය්‍යන්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි. තානිපි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි. තෙසම්පි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවමෙතෙ – ส่วน ๒ บทนี้ คือ อสสฺมิ และ สตสฺมิ, เพราะมีอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อสํ, คำว่า อสํ นี้เป็นชื่อของสิ่งเที่ยง. เพราะย่อมจมลง ฉะนั้นจึงชื่อว่า สตํ, คำว่า สตํ นี้เป็นชื่อของสิ่งไม่เที่ยง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า (๒ บทนี้) ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. ๔ บทนอกนี้ คือ สนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความสงสัยและความวิตก. ในคำเป็นต้นว่า สนฺติ โหติ พึงทราบความอย่างนี้ว่า (การยึดถือ) ย่อมมีว่า 'เราพึงมี'. อธิบายในที่นี้ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ส่วน ๔ บท มี อปิหํ สนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาและความดำริว่า 'ไฉนหนอ เราพึงมี'. แม้ ๔ บทนั้น ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ส่วน ๔ บท มี ภวิสฺสนฺติ เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอนาคต. แม้ ๔ บทนั้น ก็พึงทราบความตามนัยที่กล่าวไว้ในจตุกกะแรกนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ เหล่านี้คือ – ‘‘ද්වෙ දිට්ඨිසීසා සීසඤ්ඤෙ, චත්තාරො සීසමූලකා; තයො තයොති එතානි, අට්ඨාරස විභාවයෙ. ทิฏฐิสีสะ ๒, สีสะอื่นอีก ๔, ที่มีสีสะเป็นมูลอย่างละ ๓, พึงจำแนกตัณหาวิจริต ๑๘ ประการเหล่านี้ එතෙසු හි අසස්මි, සතස්මීති එතෙ ද්වෙ දිට්ඨිසීසා නාම. අස්මි, සන්ති, අපිහං සන්ති, භවිස්සන්ති එතෙ චත්තාරො සුද්ධසීසා එව. ඉත්ථස්මීතිආදයො තයො තයොති ද්වාදස සීසමූලකා නාමාති එවමෙතෙ ද්වෙ දිට්ඨිසීසා චත්තාරො සුද්ධසීසා ද්වාදස සීසමූලකාති අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතධම්මා වෙදිතබ්බා. ඉමානි තාව අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි. බාහිරස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතෙසුපි එසෙව [Pg.388] නයො. ඉමිනාති ඉමිනා රූපෙන වා…පෙ… විඤ්ඤාණෙන වාති එස විසෙසො වෙදිතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙව. จริงอยู่ ในตัณหาวิจริตเหล่านั้น ๒ บทนี้ คือ อสสฺมิ, สตสฺมิ ชื่อว่า ทิฏฐิสีสะ. ๔ บทนี้ คือ อสฺมิ, สนฺติ, อปิหํ สนฺติ, ภวิสฺสนฺติ เป็นสุทธสีสะนั่นเทียว. ๑๒ บท มี อิตฺถสฺมิ เป็นต้น อย่างละ ๓ ชื่อว่า สีสมูลกะ. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบธรรมที่เป็นตัณหาวิจริต ๑๘ ประการ คือ ทิฏฐิสีสะ ๒, สุทธสีสะ ๔, สีสมูลกะ ๑๒. เหล่านี้เป็นตัณหาวิจริต ๑๘ ประการ ที่อาศัยส่วนภายใน ก่อน. แม้ในตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายนอก ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า อิมินา พึงทราบความพิเศษนี้ว่า ด้วยรูปนี้...ฯลฯ...หรือด้วยวิญญาณนี้. ที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. ඉති එවරූපානි අතීතානි ඡත්තිංසාති එකමෙකස්ස පුග්ගලස්ස අතීතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස. අනාගතානි ඡත්තිංසාති එකමෙකස්සෙව පුග්ගලස්ස ච අනාගතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස. පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංසාති එකස්ස වා පුග්ගලස්ස යථාසම්භවතො බහූනං වා පච්චුප්පන්නෙ අද්ධනි ඡත්තිංසාව. සබ්බසත්තානං පන නියමෙනෙව අතීතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස, අනාගතෙ ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නෙ ඡත්තිංස. අනන්තා හි අසදිසතණ්හාමානදිට්ඨිභෙදා සත්තා. අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතං හොන්තීති එත්ථ පන අට්ඨසතසඞ්ඛාතං තණ්හාවිචරිතං හොතීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. คำว่า ตัณหาวิจริตในอดีต ๓๖ อย่างนี้ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ ของบุคคลแต่ละคนในอดีตกาล. คำว่า ตัณหาวิจริตในอนาคต ๓๖ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ ของบุคคลแต่ละคนนั่นแหละในอนาคตกาล. คำว่า ตัณหาวิจริตในปัจจุบัน ๓๖ คือ ตัณหาวิจริต ๓๖ เท่านั้น ของบุคคลคนเดียวหรือของบุคคลหลายคนตามที่เกิดขึ้นได้ในปัจจุบันกาล. ส่วนของสัตว์ทั้งปวง โดยแน่นอนย่อมมีตัณหาวิจริต ๓๖ ในอดีตกาล, ๓๖ ในอนาคตกาล, ๓๖ ในปัจจุบันกาล. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแตกต่างแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิที่ไม่เหมือนกัน มีจำนวนหาที่สุดมิได้. ส่วนในคำว่า ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ย่อมมี พึงเห็นความอย่างนี้ว่า ตัณหาวิจริตที่นับได้ ๑๐๘ ย่อมมี. 10. පෙමසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาเปมสูตร 200. දසමෙ න උස්සෙනෙතීති දිට්ඨිවසෙන න උක්ඛිපති. න පටිසෙනෙතීති පටිවිරුද්ධො හුත්වා කලහභණ්ඩනවසෙන න උක්ඛිපති. න ධූපායතීති අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතවසෙන න ධූපායති. න පජ්ජලතීති බාහිරස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතවසෙන න පජ්ජලති. න සම්පජ්ඣායතීති අස්මිමානවසෙන න සම්පජ්ඣායති. සෙසං පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති. ๒๐๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า น อุสฺเสเนติ คือ ไม่ยกตนด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า น ปฏิเสเนติ คือ เป็นผู้ขัดแย้ง ไม่ยกตนด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะวิวาท. คำว่า น ธูปายติ คือ ไม่คุกรุ่นด้วยอำนาจแห่งตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายใน. คำว่า น ปชฺชลติ คือ ไม่ลุกโพลงด้วยอำนาจแห่งตัณหาวิจริตที่อาศัยส่วนภายนอก. คำว่า น สํปชฺฌายติ คือ ไม่ครุ่นคิดด้วยอำนาจแห่งอัสมิมานะ. ที่เหลือพึงทราบตามนัยแห่งบาลี. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ. මහාවග්ගො පඤ්චමො. มหาวรรคที่ ๕ චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. จตุตถปัณณาสกะ จบ. 5. පඤ්චමපණ්ණාසකං ๕. ปัญจมปัณณาสกะ (21) 1. සප්පුරිසවග්ගො (๒๑) ๑. สัปปุริสวรรค 1-6. සික්ඛාපදසුත්තවණ්ණනා อรรถกถาสิกขาปทสูตรที่ ๑-๖ 201. පඤ්චමස්ස [Pg.389] පඨමෙ අසප්පුරිසන්ති ලාමකපුරිසං තුච්ඡපුරිසං මූළ්හපුරිසං අවිජ්ජාය අන්ධීකතං බාලං. අසප්පුරිසතරන්ති අතිරෙකෙන අසප්පුරිසං. ඉතරෙ ද්වෙ වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසු පඤ්චසු. එතෙසු හි පඨමං පඤ්චවෙරවසෙන දෙසිතං, දුතියං අස්සද්ධම්මවසෙන, තතියං කායවචීද්වාරවසෙන, චතුත්ථං මනොද්වාරවසෙන, පඤ්චමං අට්ඨමිච්ඡත්තවසෙන, ඡට්ඨං දසමිච්ඡත්තවසෙන. ๒๐๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสกะที่ ๕ คำว่า อสปฺปุริสํ คือ บุรุษเลว บุรุษเปล่า บุรุษหลง คนพาลที่อวิชชาทำให้มืดบอด. คำว่า อสปฺปุริสตรํ คือ อสัตบุรุษยิ่งกว่า. ๒ บทที่เหลือ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรนี้เป็นฉันใด ใน ๕ สูตรนอกนี้ก็เป็นฉันนั้น. จริงอยู่ ในสูตรเหล่านั้น สูตรที่ ๑ ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งเวร ๕, สูตรที่ ๒ ด้วยอำนาจแห่งอสัทธรรม, สูตรที่ ๓ ด้วยอำนาจแห่งกายทวารและวจีทวาร, สูตรที่ ๔ ด้วยอำนาจแห่งมโนทวาร, สูตรที่ ๕ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตะ ๘, สูตรที่ ๖ ด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตะ ๑๐. 7-10. පාපධම්මසුත්තචතුක්කවණ්ණනා อรรถกถาปาปธรรมสูตรจตุกกะที่ ๗-๑๐ 207-210. සත්තමෙ පාපන්ති ලාමකං සංකිලිට්ඨපුග්ගලං. කල්‍යාණන්ති භද්දකං අනවජ්ජපුග්ගලං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. අට්ඨමෙපි එසෙව නයො. නවමෙ පාපධම්මන්ති ලාමකධම්මං. කල්‍යාණධම්මන්ති අනවජ්ජධම්මං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. දසමෙපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං වග්ගෙ දසසුපි සුත්තෙසු අගාරියප්පටිපදා කථිතා. සචෙපි සොතාපන්නසකදාගාමිනො හොන්ති, වට්ටතියෙවාති. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ปาปํ ได้แก่ บุคคลผู้เลวทราม ผู้เศร้าหมอง คำว่า กลฺยาณํ ได้แก่ บุคคลผู้ดีงาม ผู้ไม่มีโทษ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น แม้ในสูตรที่ ๘ ก็นัยนี้แหละ ในสูตรที่ ๙ คำว่า ปาปธมฺมํ ได้แก่ ผู้มีธรรมอันเลวทราม คำว่า กลฺยาณธมฺมํ ได้แก่ ผู้มีธรรมอันไม่มีโทษ บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น แม้ในสูตรที่ ๑๐ ก็นัยนี้แหละ ในวรรคนี้ ในสูตรทั้ง ๑๐ สูตร ตรัสปฏิปทาของคฤหัสถ์ไว้ ถึงแม้จะเป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี ก็สมควรทั้งนั้น සප්පුරිසවග්ගො පඨමො. สัปปุริสวรรคที่ ๑ (22) 2. පරිසාවග්ගො (๒๒) ๒. ปริสาวรรค 1. පරිසාසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปริสาสูตร 211. දුතියස්ස පඨමෙ පරිසං දූසෙන්තීති පරිසදූසනා. පරිසං සොභෙන්තීති පරිසසොභනා. ๒๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ชื่อว่า ปริสทูสนา เพราะทำบริษัทให้เสีย ชื่อว่า ปริสโสภนา เพราะทำบริษัทให้งดงาม 2. දිට්ඨිසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาทิฏฐิสูตร 212. දුතියෙ මනොදුච්චරිතෙ පරියාපන්නාපි මිච්ඡාදිට්ඨි මහාසාවජ්ජතාය විසුං වුත්තා, තස්සා ච පටිපක්ඛවසෙන සම්මාදිට්ඨි. ๒๑๒. ในสูตรที่ ๒ แม้มิจฉาทิฏฐิจะสงเคราะห์เข้าในมโนทุจริต ก็ตรัสไว้ต่างหาก เพราะมีความผิดมาก และสัมมาทิฏฐิ (ตรัสไว้) โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อมิจฉาทิฏฐินั้น 3. අකතඤ්ඤුතාසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอกตัญญุสูตร 213. තතියෙ [Pg.390] අකතඤ්ඤුතා අකතවෙදිතාති අකතඤ්ඤුතාය අකතවෙදිතාය. උභයම්පෙතං අත්ථතො එකමෙව. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයො. ๒๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อกตญฺญุตา อกตเวทิตา คือ ด้วยความเป็นผู้ไม่รู้อุปการะที่เขาทำแล้ว และด้วยความเป็นผู้ไม่ประกาศอุปการะที่เขาทำแล้ว ทั้งสองบทนั้น โดยเนื้อความก็เป็นอันเดียวกัน แม้ในฝ่ายขาว ก็นัยนี้แหละ 4-7. පාණාතිපාතීසුත්තාදිවණ්ණනා ๔-๗. อรรถกถาปาณาติปาติสูตร เป็นต้น 214-217. චතුත්ථං චතුන්නං කම්මකිලෙසානං තප්පටිපක්ඛස්ස ච වසෙන වුත්තං, පඤ්චමං සුක්කපක්ඛානං ආදිතො චතුන්නං මිච්ඡත්තානං වසෙන, ඡට්ඨං අවසෙසානං චතුන්නං, සත්තමං අනරියවොහාරඅරියවොහාරානං. තථා අට්ඨමනවමදසමානි සප්පටිපක්ඛානං අස්සද්ධම්මානං වසෙන වුත්තානි. සබ්බසුත්තෙසු පන සුක්කපක්ඛධම්මා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා. නවසු සුත්තෙසු කිඤ්චාපි ‘‘සග්ගෙ’’ති වුත්තං, තයො පන මග්ගා තීණි ච ඵලානි ලබ්භන්තියෙවාති. ๒๑๔-๒๑๗. สูตรที่ ๔ ตรัสไว้โดยอำนาจกรรมกิเลส ๔ และธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกรรมกิเลสนั้น, สูตรที่ ๕ ตรัสไว้โดยอำนาจมิจฉัตตะ ๔ ประการแรกแห่งฝ่ายขาว, สูตรที่ ๖ ตรัสไว้โดยอำนาจมิจฉัตตะ ๔ ประการที่เหลือ, สูตรที่ ๗ ตรัสไว้โดยอำนาจอนริยโวหารและอริยโวหาร. เช่นกัน สูตรที่ ๘, ๙ และ ๑๐ ตรัสไว้โดยอำนาจอธรรมพร้อมทั้งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. ก็ในสูตรทั้งหมด ธรรมฝ่ายขาวตรัสไว้ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ถึงแม้ใน ๙ สูตร จะตรัสว่า "ในสวรรค์" แต่ก็ย่อมได้มรรค ๓ และผล ๓ ด้วย පරිසාවග්ගො දුතියො. ปริสาวรรคที่ ๒ (23) 3. දුච්චරිතවග්ගවණ්ණනා (๒๓) ๓. อรรถกถาทุจริตวรรค 221-231. තතියස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. දසමෙ යො චින්තෙත්වා කබ්‍යං කරොති, අයං චින්තාකවි නාම. යො සුත්වා කරොති, අයං සුතකවි නාම. යො එකං අත්ථං නිස්සාය කරොති, අයං අත්ථකවි නාම. යො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව වඞ්ගීසත්ථෙරො විය අත්තනො පටිභානෙන කරොති, අයං පටිභානකවි නාමාති. ๒๒๑-๒๓๑. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งวรรคที่ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๑๐ ผู้ใดคิดแล้วแต่งกวีนิพนธ์ ผู้นี้ชื่อว่า จินตากวี. ผู้ใดฟังแล้วแต่ง ผู้นี้ชื่อว่า สุตกวี. ผู้ใดอาศัยเนื้อความอย่างหนึ่งแล้วแต่ง ผู้นี้ชื่อว่า อัตถกวี. ผู้ใดแต่งด้วยปฏิภาณของตนในขณะนั้นนั่นเองเหมือนพระวังคีสเถระ ผู้นี้ชื่อว่า ปฏิภาณกวี දුච්චරිතවග්ගො තතියො. ทุจริตวรรคที่ ๓ (24) 4. කම්මවග්ගො (๒๔) ๔. กรรมวรรค 1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสังขิตตสูตร 232. චතුත්ථස්ස පඨමෙ කණ්හන්ති කාළකං දසඅකුසලකම්මපථකම්මං. කණ්හවිපාකන්ති අපායෙ නිබ්බත්තනතො කාළකවිපාකං. සුක්කන්ති පණ්ඩරකං කුසලකම්මපථකම්මං[Pg.391]. සුක්කවිපාකන්ති සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො පණ්ඩරකවිපාකං. කණ්හසුක්කන්ති මිස්සකකම්මං. කණ්හසුක්කවිපාකන්ති සුඛදුක්ඛවිපාකං. මිස්සකකම්මඤ්හි කත්වා අකුසලෙන තිරච්ඡානයොනියං මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානාදීසු උප්පන්නො කුසලෙන පවත්තෙ සුඛං වෙදියති. කුසලෙන රාජකුලෙපි නිබ්බත්තො අකුසලෙන පවත්තෙ දුක්ඛං වෙදියති. අකණ්හං අසුක්කන්ති කම්මක්ඛයකරං චතුමග්ගඤාණං අධිප්පෙතං. තඤ්හි යදි කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ්හවිපාකං දදෙය්‍ය. යදි සුක්කං භවෙය්‍ය, සුක්කවිපාකං දදෙය්‍ය. උභයවිපාකස්ස පන අප්පදානතො අකණ්හං අසුක්කන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. ๒๓๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า กณฺหํ ได้แก่ กรรมคืออกุศลกรรมบถ ๑๐ อันดำ. คำว่า กณฺหวิปากํ ได้แก่ มีวิบากดำ เพราะให้เกิดในอบาย. คำว่า สุกฺกํ ได้แก่ กรรมคือกุศลกรรมบถอันขาวผ่อง. คำว่า สุกฺกวิปากํ ได้แก่ มีวิบากขาวผ่อง เพราะให้เกิดในสวรรค์. คำว่า กณฺหสุกฺกํ ได้แก่ กรรมที่ระคนกัน. คำว่า กณฺหสุกฺกวิปากํ ได้แก่ มีวิบากเป็นสุขและทุกข์. จริงอยู่ บุคคลทำกรรมที่ระคนกันแล้ว เพราะอกุศล จึงเกิดในกำเนิดดิรัจฉาน ในตระกูลช้างมงคลเป็นต้น เพราะกุศล จึงเสวยสุขในปวัตติกาล. เพราะกุศล จึงเกิดในราชตระกูล เพราะอกุศล จึงเสวยทุกข์ในปวัตติกาล. บทว่า อกณฺหํ อสุกฺกํ ทรงประสงค์เอาจตุมรรคญาณอันกระทำซึ่งความสิ้นไปแห่งกรรม. จริงอยู่ ญาณนั้นถ้าพึงเป็นกรรมดำ ก็พึงให้วิบากดำ. ถ้าพึงเป็นกรรมขาว ก็พึงให้วิบากขาว. แต่เพราะไม่ให้วิบากทั้งสอง จึงชื่อว่าไม่ดำไม่ขาว นี้เป็นเนื้อความในบทนี้ 2. විත්ථාරසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาวิตถารสูตร 233. දුතියෙ සබ්‍යාබජ්ඣන්ති සදොසං. කායසඞ්ඛාරන්ති කායද්වාරචෙතනං. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති සම්පිණ්ඩෙති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සබ්‍යාබජ්ඣං ලොකන්ති සදුක්ඛං ලොකං. සබ්‍යාබජ්ඣා ඵස්සාති සදුක්ඛා විපාකඵස්සා. සබ්‍යාබජ්ඣං වෙදනං වෙදියතීති සාබාධං විපාකවෙදනං වෙදියති. එකන්තදුක්ඛන්ති එකන්තෙනෙව දුක්ඛං, න සුඛසම්මිස්සං. සෙය්‍යථාපි සත්තා නෙරයිකාති එත්ථ සෙය්‍යථාපීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙන කෙවලං නෙරයිකසත්තෙ දස්සෙති, අඤ්ඤෙ පන තංසරික්ඛකා නාම නත්ථි. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථාපි මනුස්සාතිආදීසු පන මනුස්සානං තාව කාලෙන සුඛා වෙදනා උප්පජ්ජති, කාලෙන දුක්ඛා වෙදනා. එකච්චෙ ච දෙවාති එත්ථ පන කාමාවචරදෙවා දට්ඨබ්බා. තෙසඤ්හි මහෙසක්ඛතරා දෙවතා දිස්වා නිසින්නාසනතො වුට්ඨානං, පාරුතඋත්තරාසඞ්ගස්ස ඔතාරණං, අඤ්ජලිපග්ගණ්හනන්තිආදීනං වසෙන කාලෙන දුක්ඛං උප්පජ්ජති, දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තානං කාලෙන සුඛං. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති එත්ථ වෙමානිකපෙතා දට්ඨබ්බා. තෙ නිරන්තරමෙව එකස්මිං කාලෙ සුඛං, එකස්මිං කාලෙ දුක්ඛං වෙදියන්ති. නාගසුපණ්ණහත්ථිඅස්සාදයො පන මනුස්සා විය වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛාව හොන්ති. පහානාය යා චෙතනාති එත්ථ විවට්ටගාමිනී මග්ගචෙතනා වෙදිතබ්බා. සා හි කම්මක්ඛයාය සංවත්තතීති. ๒๓๓. ในสูตรที่ ๒ คำว่า สพฺยาพชฺฌํ ได้แก่ มีโทษ. คำว่า กายสงฺขารํ ได้แก่ กายทวารเจตนา. บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ย่อมพยายาม ย่อมรวบรวม. แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า สพฺยาพชฺฌํ โลกํ คือ โลกที่มีทุกข์. บทว่า สพฺยาพชฺฌา ผสฺสา คือ วิบากผัสสะทั้งหลายที่มีทุกข์. บทว่า สพฺยาพชฺฌํ เวทนํ เวทิยติ คือ ย่อมเสวยวิบากเวทนาที่มีความเจ็บปวด. บทว่า เอกนฺตทุกฺขํ คือ เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ไม่เจือด้วยสุข. ในบทว่า เสยฺยถาปิ สตฺตา เนรยิกา นี้ ศัพท์ว่า เสยฺยถาปิ เป็นนิบาตในอรรถว่าอุทาหรณ์. ด้วยศัพท์นั้น ทรงแสดงเฉพาะสัตว์นรกเท่านั้น ส่วนสัตว์อื่นที่เหมือนกับสัตว์นรกนั้นไม่มี. พึงทราบเนื้อความในทุกบทโดยนัยนี้. ส่วนในบทว่า เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เป็นต้น ก่อนอื่น สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นแก่มนุษย์ทั้งหลายในบางคราว ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นในบางคราว. ส่วนในบทว่า เอกจฺเจ จ เทวา นี้ พึงเห็นกามาวจรเทพ. จริงอยู่ เทพเหล่านั้นเห็นเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่กว่าแล้ว โดยการลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่ง การเปลื้องผ้าห่มเฉวียงบ่า การประนมมือ เป็นต้น ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นในบางคราว เมื่อเสวยทิพยสมบัติ สุขย่อมเกิดขึ้นในบางคราว. ในบทว่า เอกจฺเจ จ วินิปาติกา นี้ พึงเห็นเวมานิกเปรต. เปรตเหล่านั้นย่อมเสวยสุขในกาลหนึ่ง เสวยทุกข์ในกาลหนึ่ง ติดต่อกันไปทีเดียว. ส่วนนาค ครุฑ ช้าง ม้า เป็นต้น ย่อมมีสุขและทุกข์ระคนกันเหมือนมนุษย์ทั้งหลาย. ในบทว่า ปหานาย ยา เจตนา นี้ พึงทราบมรรคเจตนาอันเป็นไปเพื่อออกจากวัฏฏะ. จริงอยู่ เจตนานั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งกรรม 3. සොණකායනසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาโสณกายณสูตร 234. තතියෙ [Pg.392] සිඛාමොග්ගල්ලානොති සීසමජ්ඣෙ ඨිතාය මහතියා සිඛාය සමන්නාගතො මොග්ගල්ලානගොත්තො බ්‍රාහ්මණො. පුරිමානීති අතීතානන්තරදිවසතො පට්ඨාය පුරිමානි, දුතියාදිතො පට්ඨාය පුරිමතරානි වෙදිතබ්බානි. සොණකායනොති තස්සෙව අන්තෙවාසිකො. කම්මසච්චායං භො ලොකොති භො අයං ලොකො කම්මසභාවො. කම්මසමාරම්භට්ඨායීති කම්මසමාරම්භෙන තිට්ඨති. කම්මං ආයූහන්තොව තිට්ඨති, අනායූහන්තො උච්ඡිජ්ජතීති දීපෙති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ๒๓๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สิขามอคฺคลฺลาโน คือ พราหมณ์โคตรโมคคัลลานะ ผู้ประกอบด้วยมวยผมใหญ่ซึ่งตั้งอยู่กลางศีรษะ. บทว่า ปุริมานิ คือ พึงทราบว่า วันก่อนๆ นับตั้งแต่วันที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น, พึงทราบว่า วันก่อนๆ ยิ่งขึ้นไป นับตั้งแต่วันที่ ๒ เป็นต้นไป. บทว่า โสณกายโน คือ ศิษย์ของพราหมณ์โมคคัลลานโคตรนั้นนั่นเอง. บทว่า กมฺมสจฺจายํ โภ โลโก คือ ท่านผู้เจริญ โลกนี้มีกรรมเป็นสภาพ. บทว่า กมฺมสมารมฺภฏฺฐายี คือ ย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยการประกอบกรรม. แสดงว่า เมื่อประกอบกรรมเท่านั้นจึงตั้งอยู่ได้ เมื่อไม่ประกอบกรรมย่อมขาดสูญ. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง 4-9. සික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා ๔-๙. อรรถกถาสิกขาปทสูตร เป็นต้น 235. චතුත්ථාදීනිපි උත්තානත්ථානෙව. මග්ගඞ්ගෙසු පන යස්මා සතියා උපට්ඨපෙත්වා පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දති, තස්මා උභයමෙව කම්මං. සෙසා අඞ්ගානෙව හොන්ති, නො කම්මන්ති වුත්තං. බොජ්ඣඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො. අභිධම්මෙ පන සබ්බම්පෙතං අවිසෙසෙන චෙතනාසම්පයුත්තකම්මන්තෙව වණ්ණිතං. ๒๓๕. แม้พระสูตรทั้งหลายมีจตุตถสูตรเป็นต้น ก็มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ส่วนในองค์มรรคทั้งหลาย เพราะเหตุที่บุคคลตั้งไว้ด้วยสติแล้ว กำหนดด้วยปัญญา ฉะนั้น สติและปัญญาทั้งสองอย่างนั่นแหละจึงเป็นกรรม. ธรรมที่เหลือเป็นเพียงองค์ ไม่เป็นกรรม ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. แม้ในโพชฌงค์ทั้งหลาย ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในอภิธรรม ท่านอธิบายธรรมทั้งหมดนี้โดยไม่ต่างกันว่า เป็นกรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาเท่านั้น. 10. සමණසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาสมณสูตร 241. දසමෙ ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ. අයං පන නියමො සෙසපදෙසුපි වෙදිතබ්බො. දුතියාදයොපි හි සමණා ඉධෙව, න අඤ්ඤත්ථ. සුඤ්ඤාති රිත්තා තුච්ඡා. පරප්පවාදාති චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතිකා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා, සොළස සඤ්ඤිවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤිවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති ඉමෙ සබ්බෙපි බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො ඉතො බාහිරානං පරෙසං පවාදා පරප්පවාදා නාම. තෙ සබ්බෙපි ඉමෙහි චතූහි ඵලට්ඨකසමණෙහි සුඤ්ඤා. න හි තෙ එත්ථ සන්ති. න කෙවලඤ්ච එතෙහෙව සුඤ්ඤා, චතූහි පන මග්ගට්ඨකසමණෙහිපි, චතුන්නං මග්ගානං අත්ථාය ආරද්ධවිපස්සකෙහිපීති ද්වාදසහිපි සමණෙහි සුඤ්ඤා එව. ඉදමෙව අත්ථං සන්ධාය භගවතා මහාපරිනිබ්බානෙ (දී. නි. 2.214) වුත්තං – ๒๔๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อิเธว ความว่า ในศาสนานี้เท่านั้น. อนึ่ง ข้อกำหนดนี้ พึงทราบแม้ในบทที่เหลือ. จริงอยู่ แม้สมณะทั้งหลายมีสมณะที่ ๒ เป็นต้น ย่อมมีได้ในศาสนานี้เท่านั้น ไม่มีในศาสนาอื่น. บทว่า สุญฺญา ความว่า ว่างเปล่า สูญ. บทว่า ปรปฺปวาทา ความว่า วาทะของคนอื่น คือ ทิฏฐิ ๖๒ ประการทั้งหมดนี้ที่มาในพรหมชาลสูตร ได้แก่ สัสสตวาทะ ๔, เอกัจจสัสสติกะ ๔, อันตานันติกะ ๔, อมราวิกเขปิกะ ๔, อธิจจสมุปปันนิกะ ๒, สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, ทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕, วาทะเหล่านี้ของคนอื่นผู้เป็นพาหิรกะนอกศาสนานี้ ชื่อว่า ปรัปปวาทะ. วาทะทั้งหมดนั้น ว่างเปล่าจากสมณะผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ เหล่านี้. จริงอยู่ สมณะเหล่านั้นไม่มีในลัทธิเหล่านั้น. และมิใช่ว่างเปล่าจากสมณะเหล่านี้เท่านั้น แต่ว่างเปล่าแม้จากสมณะผู้ตั้งอยู่ในมรรค ๔, แม้จากผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่มรรค ๔, คือ ว่างเปล่าจากสมณะ ๑๒ จำพวกทีเดียว. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้นั่นแหละ จึงตรัสไว้ในมหาปรินิพพานสูตรว่า – ‘‘එකූනතිංසො [Pg.393] වයසා සුභද්ද,යං පබ්බජිං කිංකුසලානුඑසී; වස්සානි පඤ්ඤාස සමාධිකානි,යතො අහං පබ්බජිතො සුභද්ද; ඤායස්ස ධම්මස්ස පදෙසවත්තී,ඉතො බහිද්ධා සමණොපි නත්ථි’’. ดูก่อนสุภัททะ เรามีอายุ ๒๙ ปี ได้ออกบวช แสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล. ดูก่อนสุภัททะ นับแต่เราบวชแล้ว ปีเป็นจำนวนห้าสิบกว่าปีได้มีแล้ว. สมณะผู้ดำเนินในส่วนแห่งธรรมที่เป็นญายะ แม้สักรูปหนึ่ง ก็ไม่มีในภายนอกศาสนานี้. ‘‘දුතියොපි සමණො නත්ථි, තතියොපි සමණො නත්ථි, චතුත්ථොපි සමණො නත්ථි, සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙහි අඤ්ඤෙහී’’ති. එත්ථ හි පදෙසවත්තීති ආරද්ධවිපස්සකො අධිප්පෙතො. තස්මා සොතාපත්තිමග්ගස්ස ආරද්ධවිපස්සකං මග්ගට්ඨං ඵලට්ඨන්ති තයොපි එකතො කත්වා ‘‘සමණොපි නත්ථී’’ති ආහ, සකදාගාමිමග්ගස්ස ආරද්ධවිපස්සකං මග්ගට්ඨං ඵලට්ඨන්ති තයොපි එකතො කත්වා ‘‘දුතියොපි සමණො නත්ථී’’ති ආහ. ඉතරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො. එකාදසමං උත්තානත්ථමෙවාති. สมณะที่ ๒ ก็ไม่มี, สมณะที่ ๓ ก็ไม่มี, สมณะที่ ๔ ก็ไม่มี, ลัทธิของคนอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย ดังนี้. จริงอยู่ ในพระดำรัสนั้น ที่ว่า ปเทสวตฺตี ทรงประสงค์ถึงผู้ปรารภวิปัสสนา. เพราะฉะนั้น พระองค์ทรงรวมบุคคลแม้ทั้ง ๓ คือ ผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อโสดาปัตติมรรค ผู้ตั้งอยู่ในมรรค และผู้ตั้งอยู่ในผล เข้าด้วยกัน แล้วตรัสว่า สมโณปิ นตฺถิ. ทรงรวมบุคคลแม้ทั้ง ๓ คือ ผู้ปรารภวิปัสสนาเพื่อสกทาคามิมรรค ผู้ตั้งอยู่ในมรรค และผู้ตั้งอยู่ในผล เข้าด้วยกัน แล้วตรัสว่า ทุติโยปิ สมโณ นตฺถิ. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. สูตรที่ ๑๑ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล. කම්මවග්ගො චතුත්ථො. กัมมวรรคที่ ๔ (25) 5. ආපත්තිභයවග්ගො (๒๕) ๕. อาปัตติภยวรรค 1. සඞ්ඝභෙදකසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสังฆเภทกสูตร 243. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අපි නු තං, ආනන්ද, අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණාදීසු අඤ්ඤතරං අධිකරණං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උප්පජ්ජි, සත්ථා තස්ස වූපසන්තභාවං පුච්ඡන්තො එවමාහ. කුතො තං, භන්තෙති, භන්තෙ, කුතො කින්ති කෙන කාරණෙන තං අධිකරණං වූපසමිස්සතීති වදති. කෙවලකප්පන්ති සකලං සමන්තතො. සඞ්ඝභෙදාය ඨිතොති සඞ්ඝෙන සද්ධිං වාදත්ථාය කථිතං පටිකථෙන්තොව ඨිතො. තත්‍රායස්මාති තස්මිං එවං ඨිතෙ ආයස්මා අනුරුද්ධො. න එකවාචිකම්පි භණිතබ්බං මඤ්ඤතීති ‘‘මා, ආවුසො, සඞ්ඝෙන සද්ධිං එවං අවචා’’ති එකවචනම්පි වත්තබ්බං න මඤ්ඤති. වොයුඤ්ජතීති අනුයුඤ්ජති අනුයොගං ආපජ්ජති. අත්ථවසෙති කාරණවසෙ. නාසෙස්සන්තීති උපොසථප්පවාරණං උපගන්තුං අදත්වා නික්කඩ්ඪිස්සන්ති. සෙසං පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. ๒๔๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อปิ นุ ตํ อานนฺท อธิกรณํ ความว่า อธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิวาทาธิกรณ์เป็นต้นเกิดขึ้นแก่ภิกษุสงฆ์ พระศาสดาทรงประสงค์จะตรัสถามถึงความสงบระงับแห่งอธิกรณ์นั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า กุโต ตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อธิกรณ์นั้นจะพึงสงบระงับได้อย่างไร คือ ด้วยเหตุอะไร ด้วยเหตุผลอะไร ดังนี้. บทว่า เกวลกปฺปํ ความว่า ทั้งหมด โดยรอบ. บทว่า สงฺฆเภทาย ฐิโต ความว่า ยืนกล่าวคัดค้านคำที่กล่าวเพื่อประโยชน์แก่วาทะกับสงฆ์. บทว่า ตตฺรายสฺมา ความว่า เมื่อภิกษุนั้นยืนอยู่อย่างนั้น ท่านพระอนุรุทธะ. บทว่า น เอกวาจิกมฺปิ ภณิตพฺพํ มญฺญติ ความว่า ไม่สำคัญว่าควรกล่าวแม้แต่คำเดียวว่า "อาวุโส ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้กับสงฆ์". บทว่า โวยุญฺชติ ความว่า พากเพียร คือ พากเพียรซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมถึงความพากเพียร. บทว่า อตฺถวเส ความว่า โดยอำนาจแห่งเหตุ. บทว่า นาเสสฺสนฺติ ความว่า จักขับไล่เสีย ไม่ให้เข้าร่วมอุโบสถและปวารณา. ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีทีเดียว. 2. ආපත්තිභයසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอาปัตติภยสูตร 244. දුතියෙ [Pg.394] ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වාති පඤ්ච සිඛණ්ඩකෙ ඨපෙත්වා ඛුරෙන මුණ්ඩං කරිත්වා. ඛරස්සරෙනාති කක්ඛළසද්දෙන. පණවෙනාති වජ්ඣභෙරියා. ථලට්ඨස්සාති එකමන්තෙ ඨිතස්ස. සීසච්ඡෙජ්ජන්ති සීසච්ඡෙදාරහං. යත්‍ර හි නාමාති යං නාම. සො වතස්සාහන්ති සො වත අහං අස්සං, යං එවරූපං පාපං න කරෙය්‍යන්ති අත්ථො. යථාධම්මං පටිකරිස්සතීති ධම්මානුරූපං පටිකරිස්සති, සාමණෙරභූමියං ඨස්සතීති අත්ථො. කාළවත්ථං පරිධායාති කාළපිලොතිකං නිවාසෙත්වා. මොසල්ලන්ති මුසලාභිපාතාරහං. යථාධම්මන්ති ඉධ ආපත්තිතො වුට්ඨාය සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨහන්තො යථාධම්මං කරොති නාම. භස්මපුටන්ති ඡාරිකාභණ්ඩිකං. ගාරය්හං භස්මපුටන්ති ගරහිතබ්බඡාරිකාපුටෙන මත්ථකෙ අභිඝාතාරහං. යථාධම්මන්ති ඉධ ආපත්තිං දෙසෙන්තො යථාධම්මං පටිකරොති නාම. උපවජ්ජන්ති උපවාදාරහං. පාටිදෙසනීයෙසූති පටිදෙසෙතබ්බෙසු. ඉමිනා සබ්බාපි සෙසාපත්තියො සඞ්ගහිතා. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි ආපත්තිභයානීති, භික්ඛවෙ, ඉමානි චත්තාරි ආපත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකභයානි නාමාති. ๒๔๔. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ความว่า เว้นจุกผมไว้ ๕ แห่ง แล้วโกนให้โล้นด้วยมีดโกน. บทว่า ขรสฺสเรน ความว่า ด้วยเสียงที่กระด้าง. บทว่า ปณเวน ความว่า ด้วยกลองที่ใช้ประหาร. บทว่า ถลฏฺฐสฺส ความว่า ของผู้ที่ยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง. บทว่า สีสจฺเฉชฺชํ ความว่า สมควรแก่การตัดศีรษะ. บทว่า ยตฺร หิ นาม ความว่า เพราะเหตุใดหนอ. บทว่า โส วตสฺสาหํ ความว่า เออหนอ เราพึงเป็นผู้ไม่พึงทำบาปเช่นนั้น, นี้คือความหมาย. บทว่า ยถาธมฺมํ ปฏิกริสฺสติ ความว่า จักกระทำคืนตามธรรม, ความหมายคือ จักตั้งอยู่ในภูมิของสามเณร. บทว่า กาฬวตฺถํ ปริธาย ความว่า ให้นุ่งผ้าเก่าสีดำ. บทว่า โมสลฺลํ ความว่า สมควรแก่การทุบด้วยสาก. บทว่า ยถาธมฺมํ ความว่า ในที่นี้ ภิกษุผู้ออกจากอาบัติแล้ว ตั้งอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์ ชื่อว่าย่อมกระทำตามธรรม. บทว่า ภสฺมปุฏํ ความว่า ห่อเถ้า. บทว่า คารยฺหํ ภสฺมปุฏํ ความว่า สมควรแก่การทุบที่ศีรษะด้วยห่อเถ้าที่น่ารังเกียจ. บทว่า ยถาธมฺมํ ความว่า ในที่นี้ ภิกษุผู้แสดงอาบัติ ชื่อว่าย่อมกระทำคืนตามธรรม. บทว่า อุปวชฺชํ ความว่า สมควรแก่การตำหนิ. บทว่า ปาฏิเทสนิเยสุ ความว่า ในอาบัติที่พึงแสดงคืน. ด้วยบทนี้ ท่านสงเคราะห์อาบัติที่เหลือทั้งหมดไว้ด้วย. บทว่า อิมานิ โข ภิกฺขเว จตฺตาริ อาปตฺติภยานิ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัย ๔ ประการเหล่านี้ ชื่อว่าภัยที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอาบัติ. 3. සික්ඛානිසංසසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสิกขานิสังสสูตร 245. තතියෙ සික්ඛා ආනිසංසා එත්ථාති සික්ඛානිසංසං. පඤ්ඤා උත්තරා එත්ථාති පඤ්ඤුත්තරං. විමුත්ති සාරො එත්ථාති විමුත්තිසාරං. සති ආධිපතෙය්‍යා එත්ථාති සතාධිපතෙය්‍යං. එතෙසං හි සික්ඛාදිසඞ්ඛාතානං ආනිසංසාදීනං අත්ථාය වුස්සතීති වුත්තං හොති. ආභිසමාචාරිකාති උත්තමසමාචාරිකා. වත්තවසෙන පඤ්ඤත්තසීලස්සෙතං අධිවචනං. තථා තථා සො තස්සා සික්ඛායාති තථා තථා සො සික්ඛාකාමො භික්ඛු තස්මිං සික්ඛාපදෙ. ๒๔๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สิกฺขานิสํสํ เพราะมีสิกขาเป็นอานิสงส์ในพรหมจรรย์นี้. บทว่า ปัญฺญุตฺตรํ เพราะมีปัญญาเป็นธรรมอันยิ่งในพรหมจรรย์นี้. บทว่า วิมุตฺติสารํ เพราะมีวิมุตติเป็นสาระในพรหมจรรย์นี้. บทว่า สตาธิปเตยฺยํ เพราะมีสติเป็นใหญ่ในพรหมจรรย์นี้. ความจริง ท่านกล่าวว่า บุคคลย่อมอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อประโยชน์แก่อานิสงส์เป็นต้นเหล่านี้ ที่เรียกว่าสิกขาเป็นต้น. บทว่า อาภิสมาจาริกา คือ อุตตมสมาจาริกา (ความประพฤติอย่างยิ่ง). คำนี้เป็นชื่อของศีลที่บัญญัติไว้โดยอำนาจแห่งวัตร. บทว่า ตถา ตถา โส ตสฺสา สิกฺขาย ความว่า ภิกษุนั้นผู้ใคร่จะศึกษาในสิกขาบทนั้นๆ ย่อมศึกษาโดยอาการอย่างนั้นๆ. ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානං චතුන්නං මහාසීලානමෙතං අධිවචනං. සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන. ධම්මාති චතුසච්චධම්මා. පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිතා හොන්තීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුදිට්ඨා හොන්ති. විමුත්තියා ඵුසිතා හොන්තීති අරහත්තඵලවිමුත්තියා ඤාණඵස්සෙන ඵුට්ඨා හොන්ති. අජ්ඣත්තංයෙව සති සූපට්ඨිතා හොතීති නියකජ්ඣත්තෙයෙව සති සුට්ඨු උපට්ඨිතා හොති. පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති විපස්සනාපඤ්ඤාය [Pg.395] අනුග්ගහෙස්සාමි. පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිස්සාමීති ඉධාපි විපස්සනාපඤ්ඤා අධිප්පෙතා. ඵුසිතං වා ධම්මං තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති එත්ථ පන මග්ගපඤ්ඤාව අධිප්පෙතා. คำว่า อาทิพรหมจริยิกา นี้เป็นชื่อของมหาศีล ๔ ที่เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ บทว่า สพฺพโส ความว่า โดยอาการทั้งปวง บทว่า ธมฺมา ความว่า สัจธรรม ๔ บทว่า ปญฺญาย สมเวกฺขิตา โหนฺติ ความว่า เป็นธรรมอันเห็นดีแล้วด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า วิมุตฺติยา ผุสิตา โหนฺติ ความว่า เป็นธรรมอันสัมผัสแล้วด้วยญาณผัสสะคืออรหัตตผลวิมุตติ บทว่า อชฺฌตฺตํเยว สติ สูปฏฺฐิตา โหติ ความว่า สติเป็นธรรมอันตั้งมั่นดีแล้วในภายในของตนนั่นเทียว บทว่า ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ ความว่า เราจักอนุเคราะห์ด้วยวิปัสสนาปัญญา แม้ในบทว่า ปญฺญาย สมเวกฺขิสฺสามิ นี้ ก็ประสงค์เอาวิปัสสนาปัญญา ส่วนในบทว่า ผุสิตํ วา ธมฺมํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ นี้ ประสงค์เอามรรคปัญญาเท่านั้น 4. සෙය්‍යාසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาเสยยาสูตร 246. චතුත්ථෙ පෙතාති කාලකතා වුච්චන්ති. උත්තානා සෙන්තීති තෙ යෙභුය්‍යෙන උත්තානකාව සයන්ති. අථ වා පෙත්තිවිසයෙ නිබ්බත්තා පෙතා නාම, තෙ අප්පමංසලොහිතත්තා අට්ඨිසඞ්ඝාතජටිතා එකෙන පස්සෙන සයිතුං න සක්කොන්ති, උත්තානාව සෙන්ති. අනත්තමනො හොතීති තෙජුස්සදත්තා සීහො මිගරාජා ද්වෙ පුරිමපාදෙ එකස්මිං, පච්ඡිමපාදෙ එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වා නඞ්ගුට්ඨං අන්තරසත්ථිම්හි පක්ඛිපිත්වා පුරිමපාදපච්ඡිමපාදනඞ්ගුට්ඨානං ඨිතොකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා ද්වින්නං පුරිමපාදානං මත්ථකෙ සීසං ඨපෙත්වා සයති. දිවසම්පි සයිත්වා පබුජ්ඣමානො න උත්තසන්තො පබුජ්ඣති, සීසං පන උක්ඛිපිත්වා පුරිමපාදාදීනං ඨිතොකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ කිඤ්චි ඨානං විජහිත්වා ඨිතං හොති, ‘‘නයිදං තුය්හං ජාතියා, න සූරභාවස්ස අනුරූප’’න්ති අනත්තමනො හුත්වා තත්ථෙව සයති, න ගොචරාය පක්කමති. ඉදං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අනත්තමනො හොතී’’ති. අවිජහිත්වා ඨිතෙ පන ‘‘තුය්හං ජාතියා ච සූරභාවස්ස ච අනුරූපමිද’’න්ති හට්ඨතුට්ඨො උට්ඨාය සීහවිජම්භනං විජම්භිත්වා කෙසරභාරං විධුනිත්වා තික්ඛත්තුං සීහනාදං නදිත්වා ගොචරාය පක්කමති. තෙන වුත්තං – ‘‘අත්තමනො හොතී’’ති. ๒๔๖. ในสูตรที่ ๔ ท่านเรียกผู้ที่ทำกาละแล้วว่า เปรต บทว่า อุตฺตานา เสนฺติ ความว่า เปรตเหล่านั้นโดยมากย่อมนอนหงายเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ที่เกิดในเปรตวิสัยชื่อว่าเปรต เปรตเหล่านั้นมีเนื้อและเลือดน้อย ร่างกายมีแต่ร่างกระดูก จึงไม่อาจนอนตะแคงข้างเดียวได้ ย่อมนอนหงายเท่านั้น บทว่า อนตฺตมโน โหติ ความว่า ราชสีห์ผู้เป็นราชาแห่งเนื้อ เพราะมีความเดชมาก วางเท้าหน้าทั้งสองไว้ในที่แห่งหนึ่ง วางเท้าหลังไว้ในที่แห่งหนึ่ง สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน กำหนดที่ที่เท้าหน้า เท้าหลัง และหางตั้งอยู่ แล้ววางศีรษะไว้บนเท้าหน้าทั้งสองนอนอยู่ แม้นอนอยู่ตลอดวัน เมื่อจะตื่น ก็ไม่ตื่นอย่างสะดุ้ง แต่ยกศีรษะขึ้น กำหนดดูที่ที่เท้าหน้าเป็นต้นตั้งอยู่ ถ้าเท้าเคลื่อนไปจากที่เดิมแม้เล็กน้อย ก็จะคิดว่า "การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ชาติของเจ้า ไม่สมควรแก่ความเป็นผู้กล้าหาญของเจ้า" ดังนี้แล้ว ก็ไม่พอใจ นอนอยู่ที่นั่นเอง ไม่หลีกไปเพื่อหาอาหาร ท่านกล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า "ย่อมไม่พอใจ" ส่วนเมื่อเท้าไม่เคลื่อนจากที่เดิม ก็จะคิดว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ชาติและความเป็นผู้กล้าหาญของเจ้า" ดังนี้แล้ว ก็มีใจร่าเริงยินดี ลุกขึ้น บิดตัวอย่างราชสีห์ สลัดขนแผงคอ บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง แล้วหลีกไปเพื่อหาอาหาร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมพอใจ" 5. ථූපාරහසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาถูปารหสูตร 247. පඤ්චමෙ රාජා චක්කවත්තීති එත්ථ කස්මා භගවා අගාරමජ්ඣෙ වසිත්වා කාලකතස්ස රඤ්ඤො ථූපකරණං අනුජානාති, න සීලවතො පුථුජ්ජනභික්ඛුස්සාති? අනච්ඡරියත්තා. පුථුජ්ජනභික්ඛූනඤ්හි ථූපෙ අනුඤ්ඤායමානෙ තම්බපණ්ණිදීපෙ තාව ථූපානං ඔකාසො න භවෙය්‍ය, තථා අඤ්ඤෙසු ඨානෙසු. තස්මා ‘‘අනච්ඡරියා තෙ භවිස්සන්තී’’ති නානුජානාති. චක්කවත්තී රාජා එකොව නිබ්බත්තති, තෙනස්ස ථූපො අච්ඡරියො හොති. පුථුජ්ජනසීලවතො පන පරිනිබ්බුතභික්ඛුනො විය මහන්තම්පි සක්කාරං කාතුං වට්ටතියෙව. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව. ๒๔๗. ในสูตรที่ ๕ ในบทว่า ราชา จกฺกวตฺตี นี้ มีคำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตให้สร้างสถูปแก่พระราชาผู้สวรรคตแล้วขณะครองเรือน แต่ไม่ทรงอนุญาตแก่ปุถุชนภิกษุผู้มีศีล? ตอบว่า เพราะไม่เป็นของน่าอัศจรรย์ จริงอยู่ หากทรงอนุญาตให้สร้างสถูปแก่ปุถุชนภิกษุทั้งหลายแล้วไซร้ ในเกาะตัมพปัณณิก็จะไม่มีที่ว่างสำหรับสถูป แม้ในที่อื่นๆ ก็เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทรงอนุญาต ด้วยทรงพระดำริว่า "สถูปเหล่านั้นจักไม่เป็นของน่าอัศจรรย์" พระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิดเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สถูปของพระองค์จึงเป็นของน่าอัศจรรย์ ส่วนปุถุชนภิกษุผู้มีศีลนั้น ย่อมควรทำการสักการะอย่างยิ่งใหญ่ได้เหมือนกันกับภิกษุผู้ปรินิพพานแล้วนั่นเทียว สูตรที่ ๖ และที่ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 8. පඨමවොහාරසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาปฐมโวหารสูตร 250. අට්ඨමෙ [Pg.396] අනරියවොහාරාති අනරියානං කථා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ๒๕๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อนริยวโวหารา ความว่า ถ้อยคำของอนารยชน แม้ในสูตรที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ආපත්තිභයවග්ගො පඤ්චමො. อาปัตติภยวรรค ที่ ๕ පඤ්චමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปัญจมปัณณาสก์ จบ (26) 6. අභිඤ්ඤාවග්ගො (๒๖) ๖. อภิญญาวรรค 1-3. අභිඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๓. อรรถกถาอภิญญาสูตรเป็นต้น 254-256. ඡට්ඨස්ස පඨමෙ අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. සමථො ච විපස්සනා චාති චිත්තෙකග්ගතා ච සඞ්ඛාරපරිග්ගහවිපස්සනාඤාණඤ්ච. විජ්ජා ච විමුත්ති චාති මග්ගඤාණවිජ්ජා ච සෙසා සම්පයුත්තකධම්මා ච. දුතියෙ අනරියපරියෙසනාති අනරියානං එසනා ගවෙසනා. ජරාධම්මන්ති ජරාසභාවං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තතියං උත්තානමෙව. ๒๕๔-๒๕๖. ในสูตรแรกแห่งวรรคที่ ๖ บทว่า อภิญฺญาย ความว่า รู้แล้ว บทว่า สมโถ จ วิปสฺสนา จ ความว่า จิตเตกัคคตา และวิปัสสนาญาณอันกำหนดสังขาร บทว่า วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ ความว่า มรรคญาณวิชชา และสัมปยุตตธรรมที่เหลือ ในสูตรที่ ๒ บทว่า อนริยปริเยสนา ความว่า การแสวงหา การค้นหาของอนารยชน บทว่า ชราธมฺมํ ความว่า มีความแก่เป็นธรรมดา แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน สูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว 4. මාලුක්‍යපුත්තසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถามาลุงกยปุตตสูตร 257. චතුත්ථෙ මාලුක්‍යපුත්තොති මාලුක්‍යබ්‍රාහ්මණියා පුත්තො. එත්ථාති එතස්මිං තව ඔවාදයාචනෙ. ඉමිනා ථෙරං අපසාදෙතිපි උස්සාදෙතිපි. කථං? අයං කිර දහරකාලෙ පච්චයෙසු ලග්ගො හුත්වා පච්ඡා මහල්ලකකාලෙ අරඤ්ඤවාසං පත්ථෙන්තො කම්මට්ඨානං යාචති. අථ භගවා ‘‘එත්ථ දහරෙ කිං වක්ඛාම, මාලුක්‍යපුත්තො විය තුම්හෙපි තරුණකාලෙ පච්චයෙසු ලග්ගිත්වා මහල්ලකකාලෙ අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරෙය්‍යාථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන භණන්තො ථෙරං අපසාදෙති නාම. යස්මා පන ථෙරො මහල්ලකකාලෙව අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කාතුකාමො, තස්මා භගවා ‘‘එත්ථ දහරෙ කිං වක්ඛාම, අයං අම්හාකං මාලුක්‍යපුත්තො මහල්ලකකාලෙපි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කාතුකාමො [Pg.397] කම්මට්ඨානං යාචති. තුම්හෙ තාව තරුණකාලෙපි වීරියං න කරොථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන භණන්තො ථෙරං උස්සාදෙති නාමාති යොජනා. ๒๕๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า มาลุงกฺยปุตฺโต ความว่า บุตรของนางมาลุงกยาพราหมณี บทว่า เอตฺถ ความว่า ในการขอโอวาทของท่านนี้ ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงติเตียนพระเถระบ้าง ทรงยกย่องบ้าง อย่างไร? ได้ยินว่า พระเถระนี้ในวัยหนุ่มเป็นผู้ติดในปัจจัยทั้งหลาย ภายหลังในวัยแก่ปรารถนาการอยู่ในป่าจึงขอกัมมัฏฐาน ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสด้วยความหมายว่า "ในเรื่องนี้ เราจะว่าอะไรแก่ภิกษุหนุ่มๆ เล่า พวกเธอเหมือนมาลุงกยบุตร ติดในปัจจัยในวัยหนุ่มแล้ว เข้าป่าทำสมณธรรมในวัยแก่เถิด" ชื่อว่าทรงติเตียนพระเถระ แต่เพราะพระเถระเป็นผู้ใคร่จะเข้าป่าทำสมณธรรมในวัยแก่นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อตรัสด้วยความหมายว่า "ในเรื่องนี้ เราจะว่าอะไรแก่ภิกษุหนุ่มๆ เล่า มาลุงกยบุตรของเรานี้ แม้ในวัยแก่ก็ยังใคร่จะเข้าป่าทำสมณธรรม ขอกัมมัฏฐานอยู่ ส่วนพวกเธอ แม้ในวัยหนุ่มก็ไม่ทำความเพียร" ชื่อว่าทรงยกย่องพระเถระ พึงประกอบความดังนี้ 5-10. කුලසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๑๐. อรรถกถากุลสูตรเป็นต้น 258-263. පඤ්චමෙ ආධිපච්චෙ ඨපෙන්තීති භණ්ඩාගාරිකට්ඨානෙ ඨපෙන්ති. ඡට්ඨෙ වණ්ණසම්පන්නොති සරීරවණ්ණෙන සමන්නාගතො. බලසම්පන්නොති කායබලෙන සමන්නාගතො. භික්ඛුවාරෙ වණ්ණසම්පන්නොති ගුණවණ්ණෙන සමන්නාගතො. බලසම්පන්නොති වීරියබලෙන සමන්නාගතො. ජවසම්පන්නොති ඤාණජවෙන සමන්නාගතො. සත්තමෙපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. ๒๕๘-๒๖๓. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อาธิปจฺเจ ฐเปนฺติ ความว่า ย่อมตั้งไว้ในตำแหน่งเจ้าพนักงานคลัง ในสูตรที่ ๖ บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวรรณะแห่งสรีระ บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลังกาย ในวาระของภิกษุ บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยคุณวรรณะ บทว่า พลสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยวิริยพละ บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า สมบูรณ์ด้วยญาณชวนะ แม้ในสูตรที่ ๗ ก็มีนัยนี้เช่นกัน เนื้อความที่เหลือในที่นี้ตื้นอยู่แล้ว අභිඤ්ඤාවග්ගො ඡට්ඨො. อภิญญาวรรค ที่ ๖ (27) 7. කම්මපථවග්ගවණ්ණනා (๒๗) ๗. อรรถกถากัมมปถวรรค 264-273. කම්මපථවග්ගෙපි දසපි කම්මපථා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා. ๒๖๔-๒๗๓. แม้ในกัมมปถวรรค กัมมบถทั้ง ๑๐ ท่านกล่าวไว้ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ (28) 8. රාගපෙය්‍යාලවණ්ණනා (๒๘) ๘. อรรถกถาราคเปยยาล 274-783. රාගපෙය්‍යාලං අරහත්තං පාපෙත්වා කථිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๒๗๔-๗๘๓. ราคเปยยาล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยทรงนำ (ผู้ฟัง) ให้บรรลุพระอรหัต ส่วนข้อความที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งนั่นเทียว මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อว่า มโนรถปูรณี චතුක්කනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนาความแห่งจตุกกนิบาต จบแล้ว
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi