. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

. භාග්‍යවත් වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

අංගුත්තර නිකායෙහි

දුකනිපාත-අට්ඨකථා

දුක නිපාත අටුවාව

1. පඨමපණ්ණාසකං

1. පළමු පණ්ණාසකය

1. කම්මකාරණවග්ගො

1. කම්මකාරණ වර්ගය

1. වජ්ජසුත්තවණ්ණනා

1. වජ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව

1. දුකනිපාතස්ස [Pg.1] පඨමෙ වජ්ජානීති දොසා අපරාධා. දිට්ඨධම්මිකන්ති දිට්ඨෙව ධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ උප්පන්නඵලං. සම්පරායිකන්ති සම්පරායෙ අනාගතෙ අත්තභාවෙ උප්පන්නඵලං. ආගුචාරින්ති පාපකාරිං අපරාධකාරකං. රාජානො ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා කාරෙන්තෙති චොරං ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා රාජපුරිසා කරොන්ති, රාජානො පන තා කාරෙන්ති නාම. තං චොරං එවං කම්මකාරණා කාරියමානං එස පස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘පස්සති චොරං ආගුචාරිං රාජානො ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා කාරෙන්තෙ’’ති. අද්ධදණ්ඩකෙහීති මුග්ගරෙහි, පහාරසාධනත්ථං වා චතුහත්ථදණ්ඩං ද්වෙධා ඡෙත්වා ගහිතදණ්ඩකෙහි. බිලඞ්ගථාලිකන්ති කඤ්ජියඋක්ඛලිකකම්මකාරණං. තං කරොන්තා සීසකටාහං උප්පාටෙත්වා තත්තං අයොගුළං සණ්ඩාසෙන ගහෙත්වා තත්ථ පක්ඛිපන්ති, තෙන මත්ථලුඞ්ගං පක්කුථිත්වා [Pg.2] උත්තරති. සඞ්ඛමුණ්ඩිකන්ති සඞ්ඛමුණ්ඩකම්මකාරණං. තං කරොන්තා උත්තරොට්ඨඋභතොකණ්ණචූළිකගලවාටකපරිච්ඡෙදෙන චම්මං ඡින්දිත්වා සබ්බකෙසෙ එකතො ගණ්ඨිං කත්වා දණ්ඩකෙන වෙඨෙත්වා උප්පාටෙන්ති, සහ කෙසෙහි චම්මං උට්ඨහති. තතො සීසකටාහං ථූලසක්ඛරාහි ඝංසිත්වා ධොවන්තා සඞ්ඛවණ්ණං කරොන්ති. රාහුමුඛන්ති රාහුමුඛකම්මකාරණං. තං කරොන්තා සඞ්කුනා මුඛං විවරිත්වා අන්තොමුඛෙ දීපං ජාලෙන්ති, කණ්ණචූළිකාහි වා පට්ඨාය මුඛං නිඛාදනෙන ඛනන්ති, ලොහිතං පග්ඝරිත්වා මුඛං පූරෙති.

1. දුක නිපාතයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි ‘වජ්ජානි’ යනු දෝෂ හෙවත් අපරාධයන්ය. ‘දිට්ඨධම්මිකං’ යනු මේ දක්නට ලැබෙන ආත්මභාවයේදීම හෙවත් මේ පශ්චාත්කාලීන ආත්මභාවයේදීම හටගන්නා වූ විපාකයයි. ‘සම්පරායිකං’ යනු මතු පැමිණෙන ආත්මභාවයෙහි හටගන්නා වූ විපාකයයි. ‘ආගුචාරිං’ යනු පාපකර්ම කරන්නා වූ හෙවත් අපරාධ කරන්නා වූ තැනැත්තාය. ‘රාජානෝ ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා කාරෙන්ති’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, රජපුරුෂයන් විසින් සොරෙකු අල්ලාගෙන විවිධ වධහිංසා පමුණුවන බවයි; රජවරුන් විසින් එම වධහිංසා කරවනු ලබන බැවින් එසේ පවසා ඇත. මෙලෙස වධහිංසා පමුණුවනු ලබන එම සොරාව මොහු දකියි. එබැවින් “අල්ලාගනු ලැබූ අපරාධකාරී සොරෙකුට රජවරුන් විවිධ වධහිංසා පමුණුවනු දකියි” යැයි වදාරන ලදී. ‘අද්ධදණ්ඩකේහි’ යනු මුගුරු වලින් හෝ පහර දීම පිණිස රියන් හතරක පමණ දණ්ඩක් දෙකට පලා සාදාගත් ලී දඬු වලිනි. ‘බිලංගථාලිකං’ යනු පෝච්චියක පැසෙන කැඳ බඳු වූ වධයකි. එය කරන අය හිස්කබල ගලවා, රත් වූ යකඩ ගුලියක් අඬුවකින් ගෙන එහි දමති; එවිට මොළය රත්වී උතුරා පිටතට එයි. ‘සංඛමුණ්ඩිකං’ යනු හක්ගෙඩියක් මෙන් සුදු වන සේ හිස මුඩු කිරීමේ වධයකි. එය කරන්නන් උඩුතොල, කන්පෙති දෙක සහ ගෙලෙහි කෙළවර සීමා කොට සම සිඳ, සියලු කෙස් එකට ගැට ගසා, ලී දණ්ඩක වෙළා සම ගලවා දමති; එවිට කෙස් සමඟ සම ඉවත් වේ. ඉන්පසු හිස්කබල රළු ගල්කැබලි වලින් අතුල්ලා සෝදා හක්ගෙඩියක වර්ණය ගන්වති. ‘රාහුමුඛං’ යනු රාහුගේ මුඛය බඳු වධයකි. එය කරන්නන් කූඤ්ඤයකින් කට විවර කොට මුඛය තුළ පහනක් දල්වති; නැතහොත් කන්පෙති වල සිට කට දක්වා නියනකින් හාරති; එවිට ලේ වැගිරී මුඛය පිරී යයි.

ජොතිමාලිකන්ති සකලසරීරං තෙලපිලොතිකාය වෙඨෙත්වා ආලිම්පෙන්ති. හත්ථපජ්ජොතිකන්ති හත්ථෙ තෙලපිලොතිකාය වෙඨෙත්වා දීපං විය පජ්ජාලෙන්ති. එරකවත්තිකන්ති එරකවත්තකම්මකාරණං. තං කරොන්තා හෙට්ඨාගීවතො පට්ඨාය චම්මවට්ටෙ කන්තිත්වා ගොප්ඵකෙ ඨපෙන්ති, අථ නං යොත්තෙහි බන්ධිත්වා කඩ්ඪන්ති. සො අත්තනො චම්මවට්ටෙ අක්කමිත්වා අක්කමිත්වා පතති. චීරකවාසිකන්ති චීරකවාසිකකම්මකාරණං. තං කරොන්තා තථෙව චම්මවට්ටෙ කන්තිත්වා කටියං ඨපෙන්ති, කටිතො පට්ඨාය කන්තිත්වා ගොප්ඵකෙසු ඨපෙන්ති, උපරිමෙහි හෙට්ඨිමසරීරං චීරකනිවාසනනිවත්ථං විය හොති. එණෙය්‍යකන්ති එණෙය්‍යකකම්මකාරණං. තං කරොන්තා උභොසු කප්පරෙසු ච උභොසු ජාණුකෙසු ච අයවලයානි දත්වා අයසූලානි කොට්ටෙන්ති. සො චතූහි අයසූලෙහි භූමියං පතිට්ඨහති. අථ නං පරිවාරෙත්වා අග්ගිං කරොන්ති. ‘‘එණෙය්‍යකො ජොතිපරිග්ගහො යථා’’ති ආගතට්ඨානෙපි ඉදමෙව වුත්තං. තං කාලෙන කාලං සූලානි අපනෙත්වා චතූහි අට්ඨිකොටීහියෙව ඨපෙන්ති. එවරූපා කම්මකාරණා නාම නත්ථි.

‘ජොතිමාලිකං’ යනු මුළු ශරීරයම තෙල් පෙඟවූ රෙදි කඩකින් වෙළා ගිනි තැබීමයි. ‘හත්ථපජ්ජොතිකං’ යනු දෑත් තෙල් පෙඟවූ රෙදි කඩකින් වෙළා පහනක් මෙන් දැල්වීමයි. ‘එරකවත්තිකං’ යනු එරක තණපත් මෙන් සම ගැලවීමේ වධයකි. එය කරන්නන් ගෙලෙන් පහළ සිට සම පටි මෙන් සිඳ විලුඹ දක්වා ගෙන එති; ඉන්පසු ඔහුව ලණුවලින් බැඳ අදිනු ලබයි. එවිට ඔහු තමාගේම සම මත පෑගී පෑගී ඇද වැටෙයි. ‘චීරකවාසිකං’ යනු සිවුරක් මෙන් සම සිඳීමයි. එය කරන්නන් ඉහත කී පරිදිම සම පටි මෙන් සිඳ ඉණ දක්වාත්, ඉණේ සිට විලුඹ දක්වාත් සම ඉතිරි කරති; එවිට උඩු කයේ සම පහළ කයට වැටී තිබීම නිසා හණ වැස්සක් හැඳ සිටින්නාක් මෙන් දිස්වේ. ‘එණෙය්‍යකං’ යනු එණි මුවෙකුගේ ස්වරූපය ඇති කරන වධයකි. එය කරන්නන් වැලමිට දෙකෙහි සහ දණහිස් දෙකෙහි යකඩ වළලු දමා යකඩ උල් ගසති. ඔහු එම යකඩ උල් හතර මඟින් පොළොව මත සිටුවනු ලැබෙයි. ඉන්පසු ඔහු වටා ගිනි දල්වති. “එණෙය්‍යකෝ ජෝතිපරිග්ගහො යථා” යන තැන්හි වදාරා ඇත්තේ ද මෙයමය. වරින් වර එම උල් ඉවත් කර ඔහු අස්ථි කෙළවර හතරින් පමණක් සිටුවා තබති. මෙවැනි වධහිංසා (දැන් කාලයෙහි) නොමැත.

බළිසමංසිකන්ති උභතොමුඛෙහි බළිසෙහි පහරිත්වා චම්මමංසන්හාරූනි උප්පාටෙන්ති. කහාපණිකන්ති සකලසරීරං තිණ්හාහි වාසීහි කොටිතො පට්ඨාය කහාපණමත්තං, කහාපණමත්තං පාතෙන්තා කොට්ටෙන්ති. ඛාරාපතච්ඡිකන්ති සරීරං තත්ථ තත්ථ ආවුධෙහි පහරිත්වා කොච්ඡෙහි ඛාරං ඝංසන්ති, චම්මමංසන්හාරූනි පග්ඝරිත්වා අට්ඨිකසඞ්ඛලිකාව තිට්ඨති. පලිඝපරිවත්තිකන්ති එකෙන පස්සෙන නිපජ්ජාපෙත්වා කණ්ණච්ඡිද්දෙන අයසූලං කොට්ටෙත්වා පථවියා එකාබද්ධං කරොන්ති. අථ නං පාදෙ ගහෙත්වා ආවිඤ්ඡන්ති. පලාලපීඨකන්ති ඡෙකො [Pg.3] කාරණිකො ඡවිචම්මං අච්ඡින්දිත්වා නිසදපොතෙහි අට්ඨීනි භින්දිත්වා කෙසෙසු ගහෙත්වා උක්ඛිපති, මංසරාසියෙව හොති. අථ නං කෙසෙහෙව පරියොනන්ධිත්වා ගණ්හන්ති, පලාලවට්ටිං විය කත්වා පුන වෙඨෙන්ති. සුනඛෙහිපීති කතිපයානි දිවසානි ආහාරං අදත්වා ඡාතකසුනඛෙහි ඛාදාපෙන්ති. තෙ මුහුත්තෙන අට්ඨිකසඞ්ඛලිකමෙව කරොන්ති. සූලෙ උත්තාසෙන්තෙති සූලෙ ආරොපෙන්තෙ.

‘බළිසමංසිකං’ යනු දෙපැත්තට මුවහත් බිලී කොකු වලින් ඇන සම, මස් සහ නහර ඇද ඉවත් කිරීමයි. ‘කහාපණිකං’ යනු තියුණු වෑ වලින් මුළු ශරීරයම කෙළවර සිට කහාපණ කාසියක ප්‍රමාණයට කෑලි කපා දැමීමයි. ‘ඛාරාපතච්ඡිකං’ යනු ශරීරය තැනින් තැන ආයුධ වලින් විද, කොසු වලින් ක්ෂාර (ලුණු) වතුර ගා පිරිමැදීමයි; එවිට සම, මස්, නහර වැගිරී ගොස් ඇටසැකිල්ල පමණක් ඉතිරි වේ. ‘පලිඝපරිවත්තිකං’ යනු එක පැත්තකට නිදි කරවා කන් සිදුරෙන් යකඩ උලක් ගසා පොළොවට සවි කිරීමයි. ඉන්පසු ඔහුගේ පාද වලින් අල්ලා කරකවති. ‘පලාලපීඨකං’ යනු දක්ෂ වධකයෙකු විසින් පිටි සම නොසිඳෙන සේ ගල් රෝද වලින් ඇට කටු පොඩි කර, කෙස් වලින් අල්ලා එසවීමයි; එවිට ශරීරය මස් ගොඩක් මෙන් වේ. ඉන්පසු කෙස් වලින්ම වෙළා පිදුරු මිටියක් මෙන් කර නැවත වෙළති. ‘සුනඛේහිපි’ යනු දින කිහිපයක් නිරාහාරව සිටි බඩගිනි වූ බල්ලන් ලවා කප්පවීමයි. උන් මොහොතකින් ඔහුව ඇටසැකිල්ලක් බවට පත් කරති. ‘සූලේ උත්තාසේන්තේ’ යනු උල් මත හිඳුවීමයි.

න පරෙසං පාභතං විලුම්පන්තො චරතීති පරෙසං සන්තකං භණ්ඩං පරම්මුඛං ආභතං අන්තමසො අන්තරවීථියං පතිතං සහස්සභණ්ඩිකම්පි දිස්වා ‘‘ඉමිනා ජීවිස්සාමී’’ති විලුම්පන්තො න විචරති, කො ඉමිනා අත්ථොති පිට්ඨිපාදෙන වා පවට්ටෙත්වා ගච්ඡති.

‘න පරේසං පාභතං විලුම්පන්තෝ චරති’ යනු අනුන් සතු භාණ්ඩයක් ඔවුන් නැති අවස්ථාවකදී, අවම වශයෙන් මඟක වැටී තිබෙන දහසක් වටිනා පොදියක් වුවද දැක, “මම මෙයින් ජීවත් වන්නෙමි” යැයි සිතා කොල්ලකෑමට ඉදිරිපත් නොවන බවයි. “මෙයින් ඇති ඵලය කුමක්ද?” යැයි සිතා පතුලෙන් හෝ තල්ලු කර දමා ඔහු යයි.

පාපකොති ලාමකො. දුක්ඛොති අනිට්ඨො. කිඤ්ච තන්ති කිං නාම තං කාරණං භවෙය්‍ය. යාහන්ති යෙන අහං. කායදුච්චරිතන්ති පාණාතිපාතාදි තිවිධං අකුසලං කායකම්මං. කායසුචරිතන්ති තස්ස පටිපක්ඛභූතං තිවිධං කුසලකම්මං. වචීදුච්චරිතන්ති මුසාවාදාදි චතුබ්බිධං අකුසලං වචීකම්මං. වචීසුචරිතන්ති තස්ස පටිපක්ඛභූතං චතුබ්බිධං කුසලකම්මං. මනොදුච්චරිතන්ති අභිජ්ඣාදි තිවිධං අකුසලකම්මං. මනොසුචරිතන්ති තස්ස පටිපක්ඛභූතං තිවිධං කුසලකම්මං. සුද්ධං අත්තානං පරිහරතීති එත්ථ දුවිධා සුද්ධි – පරියායතො ච නිප්පරියායතො ච. සරණගමනෙන හි පරියායෙන සුද්ධං අත්තානං පරිහරති නාම. තථා පඤ්චහි සීලෙහි, දසහි සීලෙහි – චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන, පඨමජ්ඣානෙන…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙන, සොතාපත්තිමග්ගෙන, සොතාපත්තිඵලෙන…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන පරියායෙන සුද්ධං අත්තානං පරිහරති නාම. අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨිතො පන ඛීණාසවො ඡින්නමූලකෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ න්හාපෙන්තොපි ඛාදාපෙන්තොපි භුඤ්ජාපෙන්තොපි නිසීදාපෙන්තොපි නිපජ්ජාපෙන්තොපි නිප්පරියායෙනෙව සුද්ධං නිම්මලං අත්තානං පරිහරති පටිජග්ගතීති වෙදිතබ්බො.

‘පාපකෝ’ යනු ලාමක වූ දෙයයි. ‘දුක්ඛෝ’ යනු අනිෂ්ට වූ දෙයයි. ‘කිංච තං’ යනු එම කරුණ කුමක් විය හැකිද යන්නයි. ‘යාහං’ යනු යම් හෙයකින් මම යන අර්ථයයි. ‘කායදුච්චරිතං’ යනු ප්‍රාණාඝාතාදී තෙවැදෑරුම් අකුසල කායකර්මයන්ය. ‘කායසුචරිතං’ යනු ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ තෙවැදෑරුම් කුසල කර්මයන්ය. ‘වචීදුච්චරිතං’ යනු මුසාවාදාදී සිව්වැදෑරුම් අකුසල වචීකර්මයන්ය. ‘වචීසුචරිතං’ යනු ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සිව්වැදෑරුම් කුසල කර්මයන්ය. ‘මනොදුච්චරිතං’ යනු අභිජ්ඣාදී තෙවැදෑරුම් අකුසල මනෝකර්මයන්ය. ‘මනොසුචරිතං’ යනු ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ තෙවැදෑරුම් කුසල කර්මයන්ය. ‘සුද්ධං අත්තානං පරිහරති’ යන මෙහි පිරිසිදු බව පර්යාය වශයෙන් සහ නිෂ්පර්යාය වශයෙන් දෙයාකාර වේ. තෙරුවන් සරණ යාමෙන් පර්යාය වශයෙන් පිරිසිදු වූ තමා පවත්වයි. එසේම පංච ශීලය, දස ශීලය, චතුපාරිශුද්ධි ශීලය, ප්‍රථම ධ්‍යානය... පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය, සෝතාපත්ති මග්ගය, සෝතාපත්ති ඵලය... පෙ... අරහත්ත මග්ගය දක්වා පර්යාය වශයෙන් පිරිසිදු වූ තමා පවත්වයි. අරහත් ඵලයෙහි පිහිටි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නම්, සිඳ දැමූ කෙලෙස් මුල් ඇති පංචස්කන්ධය නෑවීමෙහිදී, කෑමෙහිදී, වැළඳීමෙහිදී, හිඳීමෙහිදී හෝ සැතපීමෙහිදී නිෂ්පර්යාය වශයෙන්ම පිරිසිදු වූ ද, නිර්මල වූ ද තමා පවත්වන බවත්, රැකබලා ගන්නා බවත් දත යුතුය.

තස්මාති යස්මා ඉමානි ද්වෙ වජ්ජානෙව, නො න වජ්ජානි, තස්මා. වජ්ජභීරුනොති වජ්ජභීරුකා. වජ්ජභයදස්සාවිනොති වජ්ජානි භයතො දස්සනසීලා. එතං පාටිකඞ්ඛන්ති එතං ඉච්ඡිතබ්බං, එතං අවස්සංභාවීති අත්ථො. යන්ති නිපාතමත්තං, කාරණවචනං වා යෙන කාරණෙන පරිමුච්චිස්සති සබ්බවජ්ජෙහි[Pg.4]. කෙන පන කාරණෙන පරිමුච්චිස්සතීති? චතුත්ථමග්ගෙන චෙව චතුත්ථඵලෙන ච. මග්ගෙන හි පරිමුච්චති නාම, ඵලං පත්තො පරිමුත්තො නාම හොතීති. කිං පන ඛීණාසවස්ස අකුසලං න විපච්චතීති? විපච්චති, තං පන ඛීණාසවභාවතො පුබ්බෙ කතං. තඤ්ච ඛො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ, සම්පරායෙ පනස්ස කම්මඵලං නාම නත්ථීති. පඨමං.

එබැවින්, යම් හෙයකින් මේ කරුණු දෙකම වරදවල්ම වන බැවින්, වරදවල් නොවන ඒවා නොවන බැවින්, 'තස්මා' (එබැවින්) යන්න වදාරන ලදී. 'වජ්ජභීරුනො' යනු වරදට බිය වන්නෝය. 'වජ්ජභයදස්සාවිනො' යනු වරදවල් භයක් ලෙස දකින ස්වභාවය ඇත්තෝය. 'එතං පාටිකංඛන්ති' යනු මෙය බලාපොරොත්තු විය යුතුය, මෙය අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවිය යුත්තක් යන අර්ථයයි. 'යං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි, නැතහොත් සියලු වරදවලින් මිදෙන කාරණය දැක්වෙන වචනයකි. කුමන කරුණකින් සියලු වරදවලින් මිදෙන්නේද යත්? සතරවන මාර්ගයෙන් (අරහත් මගින්) සහ සතරවන ඵලයෙන් (අරහත් ඵලයෙන්) ද වේ. මාර්ගයෙන් මිදෙමින් පවතින අතර, ඵලයට පත් වූ විට මිදුණේ යැයි කියනු ලැබේ. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමකට අකුසල් විපාක නොදෙන්නේද? විපාක දෙයි, එහෙත් එය රහත් වීමට පෙර කරන ලද අකුසල්ය. එයද මෙම ආත්මයේදීමය, පරලොවකදී උන්වහන්සේට කර්ම ඵලයක් නම් නැත. පළමු සූත්‍රය අවසන්ය.

2. පධානසුත්තවණ්ණනා

2. පධාන සූත්‍ර වර්ණනාව (පධාන සූත්‍රයේ අටුවාව)

2. දුතියෙ පධානානීති වීරියානි. වීරියඤ්හි පදහිතබ්බතො පධානභාවකරණතො වා පධානන්ති වුච්චති. දුරභිසම්භවානීති දුස්සහානි දුප්පූරියානි, දුක්කරානීති අත්ථො. අගාරං අජ්ඣාවසතන්ති අගාරෙ වසන්තානං. චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානුප්පදානත්ථං පධානන්ති එතෙසං චීවරාදීනං චතුන්නං පච්චයානං අනුප්පදානත්ථාය පධානං නාම දුරභිසම්භවන්ති දස්සෙති. චතුරතනිකම්පි හි පිලොතිකං, පසතතණ්ඩුලමත්තං වා භත්තං, චතුරතනිකං වා පණ්ණසාලං, තෙලසප්පිනවනීතාදීසු වා අප්පමත්තකම්පි භෙසජ්ජං පරෙසං දෙථාති වත්තුම්පි නීහරිත්වා දාතුම්පි දුක්කරං උභතොබ්‍යූළ්හසඞ්ගාමප්පවෙසනසදිසං. තෙනාහ භගවා –

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'පධානානි' යනු වීර්යයයි. වීර්යය උත්සාහයෙන් කටයුතු කළ යුතු බැවින් හෝ ප්‍රධානත්වය ගෙන ක්‍රියා කරන බැවින් 'පධාන' යැයි කියනු ලැබේ. 'දුරභිසම්භවානි' යනු දරාගැනීමට අපහසු, පූර්ණය කිරීමට අපහසු, කිරීමට අපහසු යන අර්ථයයි. 'අගාරං අජ්ඣාවසන්තං' යනු ගිහි ගෙයි වාසය කරන්නන් පිළිබඳවයි. සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන සහ ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත් පිරිකර යන මේ සතර ප්‍රත්‍යයන් සැපයීම සඳහා දරන උත්සාහය 'දුරභිසම්භව' (දුෂ්කර) බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. සතර රියන් රෙදි කැබැල්ලක් හෝ, දෝතක් පමණ වූ සහල් ප්‍රමාණයක බතක් හෝ, සතර රියන් පන්සලක් හෝ, තෙල් ගිතෙල් ආදියෙන් ස්වල්ප වූ බෙහෙතක් හෝ අනෙකෙකුට 'දෙන්න' යැයි පැවසීමත්, එය මතු කොට දීමත් දෙපසින් සටන් වදින මහා යුද්ධයකට ඇතුළු වීමක් මෙන් දුෂ්කරය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘දානඤ්ච යුද්ධඤ්ච සමානමාහු,අප්පාපි සන්තා බහුකෙ ජිනන්ති;

අප්පම්පි චෙ සද්දහානො දදාති,තෙනෙව සො හොති සුඛී පරත්ථා’’ති. (ජා. 1.8.72;

සං. නි. 1.33);

“පණ්ඩිතයෝ දානය සහ යුද්ධය සමාන යැයි පවසති. ස්වල්ප වූ ද දෙන ශාන්ත පුද්ගලයෝ (බහුල වූ අකුසලයන්) ජය ගනිති. යමෙක් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව ස්වල්පයක් වුවද දානය කෙරේද, ඔහු ඒ හේතුවෙන්ම පරලොවදී සැපවත් වන්නේය.”

අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතානන්ති ගෙහතො නික්ඛමිත්වා අගාරස්ස ඝරාවාසස්ස හිතාවහෙහි කසිගොරක්ඛාදීහි විරහිතං අනගාරියං පබ්බජ්ජං උපගතානං. සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගත්ථාය පධානන්ති සබ්බෙසං ඛන්ධූපධිකිලෙසූපධිඅභිසඞ්ඛාරූපධිසඞ්ඛාතානං උපධීනං පටිනිස්සග්ගසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස අත්ථාය විපස්සනාය චෙව මග්ගෙන ච සහජාතවීරියං. තස්මාති යස්මා ඉමානි ද්වෙ පධානානි දුරභිසම්භවානි, තස්මා. දුතියං.

'අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතානං' යනු ගිහි ගෙයින් නික්ම ගොස්, ගොවිතැන හෝ ගව පාලනය ආදී ගිහි ජීවිතයට හිතකර වැඩකටයුතුවලින් තොර වූ පැවිද්දට පත් වූවන් පිළිබඳවයි. 'සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගත්ථාය පධානං' යනු ස්කන්ධ උපධි, ක්ලේශ උපධි, අභිසංස්කාර උපධි සහ කාම උපධි යන සියලු උපධීන් අත්හැරීම නම් වූ නිර්වාණය පිණිස විදර්ශනාව හා මාර්ගය සමඟ උපදින වීර්යයයි. එබැවින් යම් හෙයකින් මේ ප්‍රධාන වීර්යයෝ දෙදෙනා දුෂ්කර වෙත්ද, එබැවින් (මෙසේ වදාරන ලදී). දෙවන සූත්‍රයයි.

3. තපනීයසුත්තවණ්ණනා

3. තපනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

3. තතියෙ [Pg.5] තපනීයාති ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච තපන්තීති තපනීයා. තප්පතීති චිත්තසන්තාපෙන තප්පති අනුසොචති කායදුච්චරිතං කත්වා නන්දයක්ඛො විය නන්දමාණවො විය නන්දගොඝාතකො විය දෙවදත්තො විය ද්වෙභාතිකා විය ච. තෙ කිර ගාවං වධිත්වා මංසං ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අකංසු. තතො කනිට්ඨො ජෙට්ඨකං ආහ – ‘‘මය්හං දාරකා බහූ, ඉමානි මෙ අන්තානි දෙහී’’ති. අථ නං සො ‘‘සබ්බං මංසං ද්වෙධා විභත්තං, පුන කිං මග්ගසී’’ති පහරිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. නිවත්තිත්වා ච නං ඔලොකෙන්තො මතං දිස්වා ‘‘භාරියං මෙ කම්මං කත’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙසි. අථස්ස බලවසොකො උප්පජ්ජි. සො ඨිතට්ඨානෙපි නිසින්නට්ඨානෙපි තදෙව කම්මං ආවජ්ජෙති, චිත්තස්සාදං න ලභති. අසිතපීතඛායිතසායිතම්පිස්ස සරීරෙ ඔජං න ඵරති, අට්ඨිචම්මමත්තමෙව අහොසි. අථ නං එකො ථෙරො දිස්වා – ‘‘උපාසක, ත්වං පහූතඅන්නපානො, අට්ඨිචම්මමත්තමෙව තෙ අවසිට්ඨං, අත්ථි නු ඛො තෙ කිඤ්චි තපනීයකම්ම’’න්ති? සො ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති සබ්බං ආරොචෙසි. අථ නං ථෙරො ‘‘භාරියං තෙ උපාසක කම්මං කතං, අනපරාධට්ඨානෙ අපරද්ධ’’න්ති ආහ. සො තෙනෙව කම්මෙන කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තො. වචීදුච්චරිතෙන සුප්පබුද්ධසක්කකොකාලිකචිඤ්චමාණවිකාදයො විය තප්පති. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථෙ ච උත්තානත්ථමෙව. තතියං.

3. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'තපනීයා' යනු මෙලොව හා පරලොව යන දෙලොවම තවන බැවින් තපනීය නම් වේ. 'තප්පති' යනු චිත්ත සන්තාපයෙන් තැවෙයි, පසුතැවෙයි. කාය දුශ්චරිතයෙහි යෙදී නන්ද යක්ෂයා, නන්ද මානවකයා, නන්ද ගවඝාතකයා, දේවදත්ත සහ සහෝදරයන් දෙදෙනා මෙන් පසුතැවෙයි. ඔවුන් දෙදෙනා ගවයෙකු මරා මස් කොටස් දෙකකට බෙදූහ. එවිට බාල සහෝදරයා වැඩිමහල් සහෝදරයාට 'මට දරුවන් බොහෝය, මේ බඩවැල් ටික මට දෙන්න' යැයි කීය. එවිට වැඩිමහල් සහෝදරයා 'සියලු මස් කොටස් දෙකකට බෙදා තිබියදී නැවත කුමක් ඉල්ලන්නේදැයි' පවසා ඔහුට පහර දී මරණයට පත් කළේය. පසුව හැරී බලන විට ඔහු මියගොස් ඇති බව දැක 'මම බරපතල අකුසලයක් කළෙමි' යැයි සිතුවේය. එවිට ඔහුට දැඩි සෝකයක් උපන්නේය. ඔහු සිටගෙන සිටින විටත් හිඳගෙන සිටින විටත් ඒ කළ පාපයම සිහි කරයි, සිතට සැනසීමක් නොලබයි. ඔහු අනුභව කරන, පානය කරන කිසිවකින් ශරීරයට ඕජාවක් නොලබයි, ඔහු ඇටත් සම්ත් පමණක් ඉතිරි වූ අයෙකු විය. එක් තෙරුන් වහන්සේ නමක් ඔහු දැක 'උපාසක, ඔබ ළඟ ආහාර පාන බොහෝ තිබියදීත් ඔබ ඇටත් සම්ත් පමණක් ඉතිරි වූ අයෙකු වී ඇත්තේ මන්ද? ඔබ අතින් කිසියම් තැවීමට කරුණක් වූ පාපයක් සිදුවූයේද?' යැයි ඇසූහ. ඔහු 'එසේය ස්වාමීනි' යැයි පවසා සියල්ල සැළ කළේය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ 'උපාසක, ඔබ බරපතල පාපයක් කර ඇත, වරදක් නොකළ කෙනෙකුට වරදක් කර ඇත' යැයි වදාළහ. ඔහු ඒ කර්මයෙන්ම මියගොස් නිරයෙහි උපන්නේය. වචී දුශ්චරිතය හේතුවෙන් සුප්පබුද්ධ ශාක්‍ය රජු, කෝකාලික, චිංචිමානවිකාව ආදීන් මෙන් තැවෙයි. මෙහි සහ හතරවන සූත්‍රයේ ඉතිරි කොටස්වල අර්ථය පැහැදිලිය. තුන්වන සූත්‍රයයි.

5. උපඤ්ඤාතසුත්තවණ්ණනා

5. උපඤ්ඤාත සූත්‍ර වර්ණනාව

5. පඤ්චමෙ ද්වින්නාහන්ති ද්වින්නං අහං. උපඤ්ඤාසින්ති උපගන්ත්වා ගුණං අඤ්ඤාසිං, ජානිං පටිවිජ්ඣින්ති අත්ථො. ඉදානි තෙ ධම්මෙ දස්සෙන්තො යා ච අසන්තුට්ඨිතාතිආදිමාහ. ඉමඤ්හි ධම්මද්වයං නිස්සාය සත්ථා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, තස්මා තස්සානුභාවං දස්සෙන්තො එවමාහ. තත්ථ අසන්තුට්ඨිතා කුසලෙසු ධම්මෙසූති ඉමිනා ඉමං දීපෙති – ‘‘අහං ඣානමත්තකෙන වා ඔභාසනිමිත්තමත්තකෙන වා අසන්තුට්ඨො හුත්වා අරහත්තමග්ගමෙව උප්පාදෙසිං. යාව සො න උප්පජ්ජි, න තාවාහං සන්තුට්ඨො අහොසිං. පධානස්මිං ච අනුක්කණ්ඨිතො හුත්වා අනොසක්කනාය ඨත්වායෙව පධානකිරියං අකාසි’’න්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො යා ච අප්පටිවානිතාතිආදිමාහ. තත්ථ අප්පටිවානිතාති අප්පටික්කමනා අනොසක්කනා. අප්පටිවානී සුදාහං[Pg.6], භික්ඛවෙ, පදහාමීති එත්ථ සුදන්ති නිපාතමත්තං. අහං, භික්ඛවෙ, අනොසක්කනායං ඨිතො බොධිසත්තකාලෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්ථෙන්තො පධානමකාසින්ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'ද්වින්නාහං' යනු දෙකක් පිළිබඳව මම (යන්නයි). 'උපඤ්ඤාසිං' යනු සමීප වී ගුණය දැනගත්තෙමි, අවබෝධ කරගත්තෙමි යන අර්ථයයි. දැන් ඒ ධර්මයන් පෙන්වීමට 'යා ච අසන්තුට්ඨිතා' ආදිය වදාළ සේක. මේ ධර්ම දෙක නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ සේක. එබැවින් එහි ආනුභාවය පෙන්වීමට මෙසේ වදාළ සේක. එහි 'අසන්තුට්ඨිතා කුසලේසු ධම්මේසු' යන්නෙන් මෙය පෙන්වයි: 'මම ධ්‍යාන මාත්‍රයකින් හෝ ආලෝක නිමිත්තකින් පමණක් සතුටු නොවී අරහත් මාර්ගයම උපදවා ගත්තෙමි. යම් තාක් එය නූපන්නේද, ඒ තාක් මම සතුටු නොවූයෙමි. වීර්යයෙහි නොපසුබටව, පසුබෑමක් නොමැතිව වීර්යය කිරීමේ ක්‍රියාව කළෙමි' යන අර්ථය පෙන්වමින් 'යා ච අප්පටිවානිතා' ආදිය වදාළ සේක. එහි 'අප්පටිවානිතා' යනු ආපසු නොහැරීම, පසු නොබැසීමයි. 'අප්පටිවානී සුදාහං' යනාදී තැන 'සුදං' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. 'මහණෙනි, මම පසු නොබසින සුලු වීර්යයෙහි පිහිටා බෝධිසත්ව කාලයේ සර්වඥතා ඥානය පතමින් වීර්යය කළෙමි' යනු මෙහි අර්ථයයි.

ඉදානි යථා තෙන තං පධානං කතං, තං දස්සෙන්තො කාමං තචො චාතිආදිමාහ. තත්ථ පත්තබ්බන්ති ඉමිනා පත්තබ්බං ගුණජාතං දස්සෙති. පුරිසථාමෙනාතිආදිනා පුරිසස්ස ඤාණථාමො ඤාණවීරියං ඤාණපරක්කමො ච කථිතො. සණ්ඨානන්ති ඨපනා අප්පවත්තනා ඔසක්කනා, පටිප්පස්සද්ධීති අත්ථො. එත්තාවතා තෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියාධිට්ඨානං නාම කථිතං. එත්ථ හි කාමං තචො චාති එකං අඞ්ගං, න්හාරු චාති එකං, අට්ඨි චාති එකං, මංසලොහිතන්ති එකං, ඉමානි චත්තාරි අඞ්ගානි. පුරිසථාමෙනාතිආදීනි අධිමත්තවීරියාධිවචනානි. ඉති පුරිමෙහි චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන හුත්වා එවං අධිට්ඨිතං වීරියං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියාධිට්ඨානං නාමාති වෙදිතබ්බං. එත්තාවතා තෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ අත්තනො ආගමනීයපටිපදා කථිතා.

දැන් උන්වහන්සේ ඒ වීර්යය වැඩූ ආකාරය දක්වමින් 'කාමං තචෝ ච' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පත්තබ්බං' යන්නෙන් පැමිණිය යුතු ගුණ සමූහය දක්වයි. 'පුරිසථාමේන' යනාදියෙන් පුරුෂයාගේ ප්‍රඥාව හා බැඳුණු ශක්තිය, ප්‍රඥාව හා බැඳුණු වීර්යය සහ ප්‍රඥාව හා බැඳුණු පරාක්‍රමය කියනු ලැබේ. 'සණ්ඨානං' යනු නැවතීම, ඉදිරියට පවත්වා නොගැනීම, පසුබෑම හෙවත් සංසිඳීම යන අර්ථයයි. මෙපමණකින් උන්වහන්සේ සිවු වැදෑරුම් අංගයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ වීර්ය අධිෂ්ඨානය වදාළ සේක. මෙහි 'කාමං තචෝ ච' යනු එක් අංගයකි, 'නහාරු ච' යනු එක් අංගයකි, 'අට්ඨි ච' යනු එක් අංගයකි, 'මංසලෝහිතං' යනු එක් අංගයකි - මේවා අංග සතරයි. 'පුරිසථාමේන' යනාදී වචන අධික වීර්යය සඳහා කියන ලද වචනයෝය. මෙසේ පෙර කී අංග සතරින් යුක්ත වී අධිෂ්ඨාන කරන ලද වීර්යය 'සතර අංගයකින් යුත් වීර්ය අධිෂ්ඨානය' යැයි දත යුතුය. මෙපමණකින් උන්වහන්සේ බෝධි පර්යංකයේදී තමන් වහන්සේට මඟඵල ලැබීමට හේතු වූ පූර්ව ප්‍රතිපදාව වදාළ සේක.

ඉදානි තාය පටිපදාය පටිලද්ධගුණං කථෙතුං තස්ස මය්හං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අප්පමාදාධිගතාති සතිඅවිප්පවාසසඞ්ඛාතෙන අප්පමාදෙන අධිගතා, න සුත්තප්පමත්තෙන ලද්ධා. සම්බොධීති චතුමග්ගඤාණඤ්චෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච. න හි සක්කා එතං සුත්තප්පමත්තෙන අධිගන්තුන්ති. තෙනාහ – ‘‘අප්පමාදාධිගතා සම්බොධී’’ති. අනුත්තරො යොගක්ඛෙමොති න කෙවලං බොධියෙව, අරහත්තඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතො අනුත්තරො යොගක්ඛෙමොපි අප්පමාදාධිගතොව.

දැන් එම ප්‍රතිපදාවෙන් ලැබූ ගුණ පැවසීම පිණිස 'තස්ස මය්හං භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අප්පමාදාධිගතා' යනු සිහියෙන් යුක්ත වීම වූ අප්‍රමාදය මඟින් ලබාගත් බවයි, ප්‍රමාද වූවෙකු විසින් ලැබූවක් නොවේ. 'සම්බෝධි' යනු සතර මඟ ඥානය සහ සර්වඥතා ඥානයයි. ප්‍රමාද වූවෙකුට මෙය ලබාගත නොහැකිය. එබැවින් 'අප්පමාදාධිගතා සම්බෝධි' යැයි වදාළ සේක. 'අනුත්තරෝ යෝගක්ඛේමෝ' යනු කේවල බෝධිය පමණක් නොවේ, අර්හත් ඵලය හා නිවන ලෙස කියන ලද අනුත්තර වූ යෝගක්ඛේමය ද අප්‍රමාදය මඟින්ම ලබාගත යුත්තකි.

ඉදානි අත්තනා පටිලද්ධගුණෙසු භික්ඛුසඞ්ඝං සමාදපෙන්තො තුම්හෙ චෙපි භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ යස්සත්ථායාති යස්ස අත්ථාය, යං උපසම්පජ්ජ විහරිතුකාමා හුත්වාති අත්ථො. තදනුත්තරන්ති තං අනුත්තරං. බ්‍රහ්මචරියපරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පරියොසානභූතං අරියඵලං. අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අභිඤ්ඤාය උත්තමපඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා. උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථාති පටිලභිත්වා පාපුණිත්වා විහරිස්සථ. තස්මාති යස්මා අප්පටිවානපධානං නාමෙතං බහූපකාරං උත්තමත්ථසාධකං, තස්මා. පඤ්චමං.

දැන් තමන් වහන්සේ ලැබූ ගුණයන් කෙරෙහි භික්ෂු සංඝයා සමාදන් කරවනු පිණිස 'තුම්හේ චේපි භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යස්සත්ථාය' යනු යම් අරහත් ඵලයක් සඳහා ද, යම් අරහත් ඵලයකට පැමිණ වාසය කිරීමට කැමතිව ද යන අර්ථයයි. 'තදනුත්තරං' යනු ඒ අනුත්තර වූ (අරහත් ඵලය) යි. 'බ්‍රහ්මචරියපරියෝසානං' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාවේ අවසානය වූ ආර්ය ඵලයයි. 'අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා' යනු උතුම් ප්‍රඥාවෙන් යුත් විශිෂ්ට ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට යන්නයි. 'උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථ' යනු ලබාගෙන, පැමිණ වාසය කරන්නහුය යන්නයි. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් මෙම නොපසුබස්නා වීර්යය බොහෝ උපකාර සහිත වූ උතුම් අර්ථය සාදා දෙන්නක් වේ ද, එබැවිනි. පස්වැන්නයි.

6. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

6. සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාව

6. ඡට්ඨෙ [Pg.7] සංයොජනියෙසු ධම්මෙසූති දසන්නං සංයොජනානං පච්චයභූතෙසු තෙභූමකධම්මෙසු. අස්සාදානුපස්සිතාති අස්සාදතො පස්සිතා පස්සනභාවොති අත්ථො. නිබ්බිදානුපස්සිතාති නිබ්බිදාවසෙන උක්කණ්ඨනවසෙන පස්සනභාවො. ජාතියාති ඛන්ධනිබ්බත්තිතො. ජරායාති ඛන්ධපරිපාකතො. මරණෙනාති ඛන්ධභෙදතො. සොකෙහීති අන්තොනිජ්ඣායනලක්ඛණෙහි සොකෙහි. පරිදෙවෙහීති තන්නිස්සිතලාලප්පිතලක්ඛණෙහි පරිදෙවෙහි. දුක්ඛෙහීති කායපටිපීළනදුක්ඛෙහි. දොමනස්සෙහීති මනොවිඝාතදොමනස්සෙහි. උපායාසෙහීති අධිමත්තායාසලක්ඛණඋපායාසෙහි. දුක්ඛස්මාති සකලවට්ටදුක්ඛතො. පජහතීති මග්ගෙන පජහති. පහායාති එත්ථ පන ඵලක්ඛණො කථිතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. ඡට්ඨං.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි 'සංයෝජනියේසු ධම්මේසු' යනු දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන්ට හේතු වූ තෛභූමක ධර්මයන් කෙරෙහිය. 'අස්සාදානුපස්සිතා' යනු ආශ්වාදය ලෙස දැකීම යන අර්ථයයි. 'නිබ්බිදානුපස්සිතා' යනු කලකිරීම් වශයෙන් හෝ නොඇලීමෙන් දැකීමයි. 'ජාතියා' යනු ස්කන්ධයන්ගේ ඉපදීමෙනි. 'ජරායා' යනු ස්කන්ධයන්ගේ දිරාපත්වීමෙනි. 'මරණේනා' යනු ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීයාමෙනි. 'සෝකේහි' යනු ඇතුළත දැවෙන ස්වභාවය ඇති ශෝකයන්ගෙනි. 'පරිදේවේහි' යනු ඒ ශෝකය නිසා ඇතිවන විලාප තැබීම්වලිනි. 'දුක්ඛේහි' යනු කායික පීඩා ඇති කරන දුකෙනි. 'දෝමනස්සේහි' යනු මානසික පීඩාවන් වූ නොසතුටු සිතෙනි. 'උපායාසේහි' යනු දැඩි වෙහෙසකාරී බව ඇති උපායාසයන්ගෙනි. 'දුක්ඛස්මා' යනු සමස්ත සංසාර වෘත්ත දුකෙනි. 'පජහති' යනු මාර්ගය මඟින් ප්‍රහීණ කරයි. 'පහායා' යන්නෙන් මෙහි ඵල ක්ෂණය පවසන ලදී. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) සහ විවෘත්තය (නිවන) ගැන වදාරන ලදී. හයවැන්නයි.

7. කණ්හසුත්තවණ්ණනා

7. කණ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව

7. සත්තමෙ කණ්හාති න කාළවණ්ණතාය කණ්හා, කණ්හතාය පන උපනෙන්තීති නිප්ඵත්තිකාළතාය කණ්හා. සරසෙනාපි වා සබ්බාකුසලධම්මා කණ්හා එව. න හි තෙසං උප්පත්තියා චිත්තං පභස්සරං හොති. අහිරිකන්ති අහිරිකභාවො. අනොත්තප්පන්ති අනොත්තාපිභාවො. සත්තමං.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'කණ්හා' යනු කළු පැහැය නිසා කණ්හ (කළු) නම් නොවේ. අඳුරු වූ සතර අපායට පමුණුවන නිසා හෙවත් අකුසල විපාක ඇති කරන බැවින් 'කණ්හ' නම් වේ. නැතහොත් ස්වභාවයෙන්ම සියලු අකුසල ධර්මයෝ 'කණ්හ' වෙති. ඒවා උපන් විට සිත ප්‍රභාස්වර නොවේ. 'අහිරිකං' යනු පව් කිරීමට ලැජ්ජා නැති බවයි. 'අනොත්තප්පං' යනු පව් කිරීමට බියක් නැති බවයි. හත්වැන්නයි.

8. සුක්කසුත්තවණ්ණනා

8. සුක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව

8. අට්ඨමෙ සුක්කාති න වණ්ණසුක්කතාය සුක්කා, සුක්කතාය පන උපනෙන්තීති නිප්ඵත්තිසුක්කතාය සුක්කා. සරසෙනාපි වා සබ්බකුසලධම්මා සුක්කා එව. තෙසං හි උප්පත්තියා චිත්තං පභස්සරං හොති. හිරී ච ඔත්තප්පඤ්චාති එත්ථ පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා හිරී, භායනලක්ඛණං ඔත්තප්පං. යං පනෙත්ථ විත්ථාරතො වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තමෙව. අට්ඨමං.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි 'සුක්කා' යනු පැහැයෙන් සුදු වූ නිසා සුක්ක (සුදු) නම් නොවේ. පිරිසිදු වූ සුගති භවයන්ට පමුණුවන නිසා හෙවත් පිරිසිදු විපාක ඇති කරන බැවින් 'සුක්ක' නම් වේ. නැතහොත් ස්වභාවයෙන්ම සියලු කුසල ධර්මයෝ 'සුක්ක' (පිරිසිදු) වෙති. ඒවා උපන් විට සිත ප්‍රභාස්වර වේ. 'හිරි ච ඔත්තප්පඤ්ච' යන්නෙහි පව් කිරීමට ඇති පිළිකුල 'හිරිය' වන අතර, පව් කිරීමට ඇති බිය 'ඔත්තප්පය' වේ. මේ පිළිබඳව විස්තර වශයෙන් කිව යුතු දෑ විශුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසන ලදී. අටවැන්නයි.

9. චරියසුත්තවණ්ණනා

9. චරිය සූත්‍ර වර්ණනාව

9. නවමෙ ලොකං පාලෙන්තීති ලොකං සන්ධාරෙන්ති ඨපෙන්ති රක්ඛන්ති. නයිධ පඤ්ඤායෙථ මාතාති ඉමස්මිං ලොකෙ ජනිකා මාතා ‘‘අයං මෙ මාතා’’ති [Pg.8] ගරුචිත්තීකාරවසෙන න පඤ්ඤායෙථ. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සම්භෙදන්ති සඞ්කරං මරියාදභෙදං වා. යථා අජෙළකාතිආදීසු එතෙ හි සත්තා ‘‘අයං මෙ මාතා’’ති වා ‘‘මාතුච්ඡා’’ති වා ගරුචිත්තීකාරවසෙන න ජානන්ති. යං වත්ථුං නිස්සාය උප්පන්නා, තත්ථෙව විප්පටිපජ්ජන්ති. තස්මා උපමං ආහරන්තො ‘‘යථා අජෙළකා’’තිආදිමාහ. නවමං.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ලෝකං පාලෙන්ති' යනු ලෝකය මනාව පවත්වති, රකිති යන්නයි. 'නයිධ පඤ්ඤායෙථ මාතා' යනු මේ ලෝකයෙහි මවු වූ තැනැත්තිය 'මොහු මගේ මවය' කියා ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව හඳුනා නොගනු ලබයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'සම්භේධං' යනු එකිනෙකා මිශ්‍ර වීම හෝ සීමාවන් බිඳී යාමයි. 'යථා අජේළකා' යනාදියෙහි මෙන්, මේ හිරි-ඔත්තප්ප ධර්මයන් නොමැති නම් සත්වයෝ 'මොහු මගේ මවය' කියා හෝ 'මොහු මගේ සුළු මවය' කියා හෝ ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව හඳුනා නොගනිති. තමන් යම් මවුපියන් නිසා උපන්නේ ද, ඔවුන් කෙරෙහිම වරදවා හැසිරෙති. එබැවින් උපමාවක් දක්වමින් 'යථා අජේළකා' යනාදිය වදාළ සේක. නවවැන්නයි.

10. වස්සූපනායිකසුත්තවණ්ණනා

10. වස්සූපනායික සූත්‍ර වර්ණනාව

10. දසමං අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තං. කතරඅට්ඨුප්පත්තියං? මනුස්සානං උජ්ඣායනෙ. භගවතා හි පඨමබොධියං වීසති වස්සානි වස්සූපනායිකා අප්පඤ්ඤත්තා අහොසි. භික්ඛූ අනිබද්ධවාසා වස්සෙපි උතුවස්සෙපි යථාසුඛං විචරිංසු. තෙ දිස්වා මනුස්සා ‘‘කථඤ්හි නාම සමණා සක්‍යපුත්තියා හෙමන්තම්පි ගිම්හම්පි වස්සම්පි චාරිකං චරිස්සන්ති හරිතානි තිණානි සම්මද්දන්තා එකින්ද්‍රියං ජීවං විහෙඨෙන්තා බහූ ඛුද්දකෙ පාණෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙන්තා. ඉමෙ හි නාම අඤ්ඤතිත්ථියා දුරක්ඛාතධම්මා වස්සාවාසං අල්ලීයිස්සන්ති සංකසායිස්සන්ති, ඉමෙ නාම සකුණා රුක්ඛග්ගෙසු කුලාවකානි කත්වා වස්සාවාසං අල්ලීයිස්සන්ති සංකසායිස්සන්තී’’තිආදීනි වත්වා උජ්ඣායිංසු. තමත්ථං භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ඉමං සුත්තං දෙසෙන්තො පඨමං තාව ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සං උපගන්තු’’න්ති (මහාව. 184) එත්තකමෙවාහ. අථ භික්ඛූනං ‘‘කදා නු ඛො වස්සං උපගන්තබ්බ’’න්ති උප්පන්නං විතක්කං සුත්වා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සානෙ වස්සං උපගන්තු’’න්ති ආහ. අථ ඛො භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘කති නු ඛො වස්සූපනායිකා’’ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. තං සුත්වා සකලම්පි ඉදං සුත්තං දෙසෙන්තො ද්වෙමා, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ වස්සූපනායිකාති වස්සූපගමනානි. පුරිමිකාති අපරජ්ජුගතාය ආසාළ්හියා උපගන්තබ්බා පුරිමකත්තිකපුණ්ණමිපරියොසානා පඨමා තෙමාසී. පච්ඡිමිකාති මාසගතාය ආසාළ්හියා උපගන්තබ්බා පච්ඡිමකත්තිකපරියොසානා පච්ඡිමා තෙමාසීති. දසමං.

10. දසවන (වස්සූපනායික) සූත්‍රය කරුණු උත්පත්ති සහිතව දේශනා කරන ලද්දකි. කවර කරුණු උත්පත්තියක් ද? මිනිසුන්ගේ දොස් පැවරීම නිසා ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රථම බෝධියේ වසර විසි එකක් යනතුරු වස් එළඹීමක් පනවා නොතිබුණි. ඒ කාලයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ස්ථිර වාසස්ථානයක් නොමැතිව වස් කාලයේත්, සෙසු කාලවලත් රිසි පරිදි සැරිසැරූහ. එය දුටු මිනිස්සු, 'ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා කොහොමද හේමන්ත, ගිම්හාන, වස්සාන යන කාල තුනේ ම නිල් තණ පෑගීමට ලක් කරමින්, එක් ඉන්ද්‍රියක් ඇති ජීවීන් පෙළමින්, බොහෝ කුඩා ප්‍රාණීන්ට වධ දෙමින් චාරිකාවේ හැසිරෙන්නේ? වැරදි ලෙස දේශනා කරන ලද ධර්ම ඇති මේ අන්‍ය තීර්ථකයන් පවා වස් කාලයේ වස් එළඹී වාසය කරයි; මේ පක්ෂීන් පවා ගස් මුදුන්වල කූඩු තනාගෙන වස් කාලය තුළ එහි ම රැඳී සිටිති' යි පවසමින් දොස් නැගූහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා මේ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැල කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ නිමිති කරගෙන මෙම සූත්‍රය දේශනා කරමින් ප්‍රථමයෙන් ම, 'මහණෙනි, වස් එළඹීමට මම අනුදනිමි' යි පවසා වදාළ සේක. එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලාට 'කවදා නම් වස් එළඹිය යුතු දැ' යි විතර්කයක් ඇති වූ අතර එය අසා, 'මහණෙනි, වස්සාන කාලයේ වස් එළඹීමට මම අනුදනිමි' යි වදාළ සේක. ඉක්බිති භික්ෂූන් වහන්සේලාට 'වස් එළඹීම් කීයක් තිබේ දැ' යි සිතක් ඇති විය. ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එම කරුණ සැල කළහ. එය අසා මෙම සම්පූර්ණ සූත්‍රය ම දේශනා කරමින්, 'මහණෙනි, මේ වස් එළඹීම් දෙකකි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'වස්සූපනායිකා' යනු වස් එළඹීම් ය. 'පුරිමිකා' යනු ඇසළ පුර පසළොස්වක පෝය ගෙවුණු පසු (අව පෑළවිය දා) එළඹිය යුතු, වප් පුර පසළොස්වක පෝය අවසාන කොට ඇති පළමු මාස තුනේ වස් එළඹීමයි. 'පච්ඡිමිකා' යනු ඇසළ පෝය ගෙවී මසක් ගිය පසු (නිකිණි මස අව පෑළවිය දා) එළඹිය යුතු, ඉල් පෝය අවසාන කොට ඇති පසු මාස තුනේ වස් එළඹීමයි. දසවන සූත්‍රය අවසන් ය.

කම්මකාරණවග්ගො පඨමො.

පළමු කම්මකාරණ වර්ගය අවසන් ය.

2. අධිකරණවග්ගවණ්ණනා

2. අධිකරණ වර්ග වණ්ණනාව

11. දුතියස්ස [Pg.9] පඨමෙ බලානීති කෙනට්ඨෙන බලානි. අකම්පියට්ඨෙන බලානි නාම, තථා දුරභිභවනට්ඨෙන අනජ්ඣොමද්දනට්ඨෙන ච. පටිසඞ්ඛානබලන්ති පච්චවෙක්ඛණබලං. භාවනාබලන්ති බ්‍රූහනබලං වඩ්ඪනබලං. සුද්ධං අත්තානන්ති ඉදං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තත්‍රාති තෙසු ද්වීසු බලෙසු. යමිදන්ති යං ඉදං. සෙඛානමෙතං බලන්ති සත්තන්නං සෙඛානං ඤාණබලමෙතං. සෙඛඤ්හි සො, භික්ඛවෙ, බලං ආගම්මාති සත්තන්නං සෙඛානං ඤාණබලං ආරබ්භ සන්ධාය පටිච්ච. පජහතීති මග්ගෙන පජහති. පහායාති ඉමිනා පන ඵලං කථිතං. යං පාපන්ති යං පාපකං ලාමකං. යස්මා පනෙතානි ද්වෙපි වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, තස්මා එත්ථ එතදග්ගං නාගතන්ති වෙදිතබ්බං.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'බලානි' යන්නෙන් කවර අර්ථයකින් බලය නම් වේ ද? කම්පනය නොවන අර්ථයෙන් බල නම් වේ. එසේ ම මැඩපැවැත්වීමට අපහසු අර්ථයෙන් සහ පරාජය කළ නොහැකි අර්ථයෙන් ද බල නම් වේ. 'පටිසංඛාන බලං' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා බලයයි. 'භාවනා බලං' යනු වැඩීමේ බලය, දියුණු කිරීමේ බලයයි. 'සුද්ධං අත්තානං' යන මෙහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදි ම දත යුතු ය. 'තත්‍ර' යනු එම බල දෙක අතුරින් යන්නයි. 'යමිදං' යනු 'යං ඉදං' යන්නයි. 'සේඛානමේතං බලං' යනු සප්ත සේඛයන්ගේ මෙම ප්‍රඥා බලයයි. 'සේඛං හි සො භික්ඛවේ බලං ආගම්ම' යනු සප්ත සේඛයන්ගේ ප්‍රඥා බලය ඇසුරු කොට, අරමුණු කොට, නිසා යන අර්ථයයි. 'පජහති' යනු මාර්ගඥානයෙන් ප්‍රහීණ කරයි. 'පහාය' යන මෙයින් ඵල සමාපත්තිය කියැවේ. 'යං පාපං' යනු යම් ලාමක අකුසලයක් ද එයයි. යම් හෙයකින් මෙම බල දෙක ම වඩා අර්හත්වයට පත් වේ ද, එබැවින් මෙහි ඒතදග්ග පදවියක් නොපැමිණි බව දත යුතු ය.

12. දුතියෙ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීතිආදීසු අයං හෙට්ඨා අනාගතානං පදානං වසෙන අත්ථවණ්ණනා – විවෙකනිස්සිතන්ති විවෙකං නිස්සිතං. විවෙකොති විවිත්තතා. ස්වායං තදඞ්ගවිවෙකො වික්ඛම්භන-සමුච්ඡෙද-පටිප්පස්සද්ධි-නිස්සරණවිවෙකොති පඤ්චවිධො. තස්මිං පඤ්චවිධෙ විවෙකෙ. විවෙකනිස්සිතන්ති තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතඤ්ච සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. තථා හි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තො යොගී විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං, මග්ගකාලෙ පන කිච්චතො සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, ආරම්මණතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති. පඤ්චවිධවිවෙකනිස්සිතම්පීති එකෙ. තෙ හි න කෙවලං බලවවිපස්සනාමග්ගඵලක්ඛණෙසුයෙව බොජ්ඣඞ්ගෙ උද්ධරන්ති, විපස්සනාපාදකකසිණජ්ඣානආනාපානාසුභබ්‍රහ්මවිහාරජ්ඣානෙසුපි උද්ධරන්ති, න ච පටිසිද්ධා අට්ඨකථාචරියෙහි. තස්මා තෙසං මතෙන එතෙසං ඣානානං පවත්තික්ඛණෙ කිච්චතො එව වික්ඛම්භනවිවෙකනිස්සිතං. යථා ච ‘‘විපස්සනාක්ඛණෙ අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිත’’න්ති වුත්තං, එවං ‘‘පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතම්පි භාවෙතී’’ති වත්තුං වට්ටති. එස නයො විරාගනිස්සිතන්තිආදීසු. විවෙකත්ථා එව හි විරාගාදයො.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'සතිසම්බොජ්ඣංගං භාවෙති' යනාදි තැන්හි කලින් නොපැමිණි පදවල අර්ථ විවරණය මෙසේ ය: 'විවේකනිස්සිතං' යනු විවේකය ඇසුරු කළ යන්නයි. 'විවේක' යනු වෙන් වූ ස්වභාවයයි. එම විවේකය තදංග, වික්ඛම්භන, සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි සහ නිස්සරණ වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. එම පස් වැදෑරුම් විවේකයෙහි 'විවේකනිස්සිතං' යනු තදංග විවේක නිස්සිත ද, සමුච්ඡේද විවේක නිස්සිත ද, නිස්සරණ විවේක නිස්සිත ද වූ සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි යන අර්ථය දත යුතු ය. එසේ ම සති සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමෙහි යෙදුණු යෝගියා විදර්ශනා මොහොතේදී කෘත්‍ය වශයෙන් තදංග විවේකය ද, අදහස වශයෙන් නිස්සරණ විවේකය ද ඇසුරු කරයි. මාර්ග මොහොතේදී කෘත්‍ය වශයෙන් සමුච්ඡේද විවේකය ද, අරමුණු වශයෙන් නිස්සරණ විවේකය ද සහිත සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි. ඇතැම් ආචාර්යවරු පස් වැදෑරුම් විවේකය ම ඇසුරු කරන බව පවසති. ඔවුහු බලවත් විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵල අවස්ථාවන්හිදී පමණක් නොව, විදර්ශනාවට පාදක වන කසිණ ධ්‍යාන, ආනාපාන, අසුභ සහ බ්‍රහ්මවිහාර ධ්‍යානයන්හිදී ද බොජ්ඣංගයන් ඉස්මතු කරන අතර එය අටුවාචාරීන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කර නොමැත. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතය අනුව එම ධ්‍යාන පවතින අවස්ථාවේදී කෘත්‍ය වශයෙන් වික්ඛම්භන විවේකය ඇසුරු කරයි. 'විදර්ශනා මොහොතේදී අදහස අනුව නිස්සරණ විවේකය' යැයි යම් සේ කියන ලද ද, එසේ ම 'පටිප්පස්සද්ධි විවේකය ද වඩයි' යනුවෙන් පැවසීම ද සුදුසු ය. 'විරාගනිස්සිතං' යනාදි පදවල ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතු ය. විරාගය ආදි පද විවේකයේ ම අර්ථය දෙන බැවිනි.

කෙවලං [Pg.10] හෙත්ථ වොස්සග්ගො දුවිධො පරිච්චාගවොස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො චාති. තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගොති විපස්සනාක්ඛණෙ ච තදඞ්ගවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ ච සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසප්පහානං. පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති විපස්සනාක්ඛණෙ තන්නින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ පන ආරම්මණකරණෙන නිබ්බානපක්ඛන්දනං. තදුභයම්පි ඉමස්මිං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකෙ අත්ථවණ්ණනානයෙ වට්ටති. තථා හි අයං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො යථාවුත්තෙන පකාරෙන කිලෙසෙ පරිච්චජති, නිබ්බානඤ්ච පක්ඛන්දති. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති ඉමිනා පන සකලෙන වචනෙන වොස්සග්ගත්ථං පරිණමන්තං පරිණතඤ්ච, පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චාති ඉදං වුත්තං හොති. අයඤ්හි බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තො භික්ඛු යථා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො කිලෙසපරිච්චාගවොස්සග්ගත්ථං නිබ්බානපක්ඛන්දනවොස්සග්ගත්ථඤ්ච පරිපච්චති, යථා ච පරිපක්කො හොති, තථා නං භාවෙතීති. එස නයො සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසු.

මෙහි 'වොස්සග්ග' හෙවත් අත්හැරීම දෙවැදෑරුම් ය: පරිත්‍යාග වොස්සග්ග සහ පක්ඛන්දන වොස්සග්ග වශයෙනි. එහි 'පරිත්‍යාග වොස්සග්ග' යනු විදර්ශනා මොහොතේදී තදංග වශයෙන් ද, මාර්ග මොහොතේදී සමුච්ඡේද වශයෙන් ද කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීමයි. 'පක්ඛන්දන වොස්සග්ග' යනු විදර්ශනා මොහොතේදී නිවනට නැඹුරු වූ ස්වභාවයෙන් ද, මාර්ග මොහොතේදී අරමුණු කිරීමෙන් ද නිවනට පිවිසීමයි. ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ මෙම අර්ථ විවරණ ක්‍රමයේදී ඒ දෙක ම සුදුසු ය. මෙසේ මෙම සති සම්බොජ්ඣංගය ඉහත කී පරිදි කෙලෙසුන් අත්හරියි, නිවනට ද පිවිසෙයි. 'වොස්සග්ගපරිණාමිං' යන සම්පූර්ණ වචනයෙන් අදහස් වන්නේ අත්හැරීම පිණිස නැඹුරු වූ ද, නැඹුරු වූ ද, මෝරා යන ද, මෝරා ගිය ද යන අර්ථයයි. බොජ්ඣංග වැඩීමෙහි යෙදුණු මෙම භික්ෂුව යම් සේ සති සම්බොජ්ඣංගය කෙලෙස් අත්හැරීම පිණිස සහ නිවනට පිවිසීම පිණිස මෝරා යයි ද, යම් සේ මෝරා ගියේ වේ ද, එසේ එය වඩයි යන්න අර්ථයයි. සෙසු බොජ්ඣංගයන්හි ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතු ය.

ඉධ පන නිබ්බානංයෙව සබ්බසඞ්ඛතෙහි විවිත්තත්තා විවෙකො, සබ්බෙසං විරාගභාවතො විරාගො, නිරොධභාවතො නිරොධොති වුත්තං. මග්ගො එව ච වොස්සග්ගපරිණාමී, තස්මා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති විවෙකං ආරම්මණං කත්වා පවත්තියා විවෙකනිස්සිතං, තථා විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං. තඤ්ච ඛො අරියමග්ගක්ඛණුප්පත්තියා කිලෙසානං සමුච්ඡෙදතො පරිච්චාගභාවෙන ච නිබ්බානපක්ඛන්දනභාවෙන ච පරිණතං පරිපක්කන්ති අයමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. එස නයො සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසු. ඉති ඉමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා. ඉමෙසුපි ද්වීසු බලෙසු එතදග්ගභාවො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

මෙහිදී සියලු සංඛත ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වූ (විවික්ත වූ) බැවින් නිවනටම 'විවේක' යැයි කියනු ලැබේ. සියලු සංඛත ධර්මයන් කෙරෙහි විරාගී වන (කැළඹීමක් නැති) බැවින් 'විරාග' යැයි ද, නිරුද්ධ වන (නිවී යන) බැවින් 'නිරෝධ' යැයි ද කියනු ලැබේ. ආර්ය මාර්ගයම වොස්සග්ගයට (කෙලෙසුන් අත්හැරීමට හා නිවනට නැඹුරු වීමට) නැඹුරු වූවකි. එබැවින් සංඛත ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වූ නිවන අරමුණු කරගෙන පැවතීම නිසා විවේකය ඇසුරු කළා වූ ද, එලෙසම විරාගය හා නිරෝධය ඇසුරු කළා වූ ද සති සම්බොජ්ඣංගය වඩයි. ආර්ය මාර්ග ක්ෂණයෙහි උපත ලැබීමෙන් කෙලෙසුන් සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් හා නිවනට පිවිසීමෙන් මෝරා ගිය, පරිපාකයට පත් වූ එම සති සම්බොජ්ඣංගයම වඩයි යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. සෙසු බොජ්ඣංගයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙසේ මේ සප්ත බොජ්ඣංගයෝ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදහ. මේ බල දෙකෙහි ද අග්‍ර භාවය ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

13. තතියෙ විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදීනං චතුන්නං ඣානානං පාළිඅත්ථො ච භාවනානයො ච සබ්බො සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.69-70) විත්ථාරිතොයෙව. ඉමානි පන චත්තාරි ඣානානි එකො භික්ඛු චිත්තෙකග්ගත්ථාය භාවෙති, එකො විපස්සනාපාදකත්ථාය, එකො අභිඤ්ඤාපාදකත්ථාය, එකො නිරොධපාදකත්ථාය, එකො භවවිසෙසත්ථාය. ඉධ පන තානිපි විපස්සනාපාදකානි අධිප්පෙතානි. අයං හි භික්ඛු ඉමානි ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා හෙතුපච්චයපරිග්ගහං කත්වා සප්පච්චයං [Pg.11] නාමරූපඤ්ච වවත්ථපෙත්වා ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. එවමෙතානි ඣානානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානෙව කථිතානි. ඉමස්මිම්පි බලද්වයෙ එතදග්ගභාවො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

13. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'විවිච්චේව කාමේහි' යනාදී වශයෙන් එන සතර ධ්‍යානයන්ගේ පාලි අර්ථය හා භාවනා ක්‍රමය සියලු ආකාරයෙන්ම විශුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. ඇතැම් භික්ෂුවක් සිතේ ඒකාග්‍රතාව (සමාධිය) පිණිස ද, ඇතැමෙක් විදර්ශනාවට පදනම සකසා ගැනීම පිණිස ද, ඇතැමෙක් අභිඥා ලැබීමේ පදනම පිණිස ද, ඇතැමෙක් නිරෝධ සමාපත්තිය ලැබීමේ පදනම පිණිස ද, ඇතැමෙක් රූප-අරූප භවයන්හි ඉපදීම පිණිස ද මේ සතර ධ්‍යානයන් වඩයි. මෙහිදී අදහස් කළේ විදර්ශනාවට පදනම් වන (විපස්සනා පාදක) එම ධ්‍යානයන්ය. එනම්, යම් භික්ෂුවක් මේ සතර ධ්‍යානයන්ට සම වැදී, එම සමාපත්තියෙන් නැගී සිට සංස්කාර ධර්මයන් පිරික්සා, හේතු ප්‍රත්‍යයන් වටහාගෙන, ප්‍රත්‍ය සහිත නාම-රූපයන් වෙන්කොට හඳුනාගෙන, ඉන්ද්‍රිය, බල හා බොජ්ඣංගයන් එක්තැන් කොට අරිහත්වය ලබයි. මෙසේ මේ ධ්‍යානයෝ ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රවම දේශනා කරන ලදහ. මේ බල දෙකෙහි ද අග්‍ර භාවය ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

14. චතුත්ථෙ සංඛිත්තෙන ච විත්ථාරෙන චාති සංඛිත්තධම්මදෙසනා විත්ථාරධම්මදෙසනා චාති ද්වෙයෙව ධම්මදෙසනාති දස්සෙති. තත්ථ මාතිකං උද්දිසිත්වා කථිතා දෙසනා සංඛිත්තදෙසනා නාම. තමෙව මාතිකං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා විත්ථාරදෙසනා නාම. මාතිකං වා ඨපෙත්වාපි අට්ඨපෙත්වාපි විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා විත්ථාරදෙසනා නාම. තාසු සංඛිත්තදෙසනා නාම මහාපඤ්ඤස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන කථිතා, විත්ථාරදෙසනා නාම මන්දපඤ්ඤස්ස. මහාපඤ්ඤස්ස හි විත්ථාරදෙසනා අතිපපඤ්චො විය හොති. මන්දපඤ්ඤස්ස සඞ්ඛෙපදෙසනා සසකස්ස උප්පතනං විය හොති, නෙව අන්තං න කොටිං පාපුණිතුං සක්කොති. සඞ්ඛෙපදෙසනා ච උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස වසෙන කථිතා, විත්ථාරදෙසනා ඉතරෙසං තිණ්ණං වසෙන. සකලම්පි හි තෙපිටකං සඞ්ඛෙපදෙසනා විත්ථාරදෙසනාති එත්ථෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

14. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'සංඛිත්තේන ච විත්ථාරේන ච' යන්නෙන් සංක්ෂිප්ත ධර්ම දේශනාව හා විස්තරාත්මක ධර්ම දේශනාව යන දේශනා දෙකම දක්වයි. එහිදී මාතෘකාව පමණක් උපුටා දක්වා කරන දේශනාව සංක්ෂිප්ත දේශනාවයි. එම මාතෘකාවම විස්තරාත්මකව බෙදා දක්වා කරන දේශනාව විස්තර දේශනාවයි. නැතහොත් මාතෘකාව තැබුවත් නැතත් විස්තර සහිතව බෙදා දක්වන දේශනාව විස්තර දේශනාවයි. එයින් සංක්ෂිප්ත දේශනාව මහා ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් උදෙසා දේශනා කරන ලද අතර, විස්තර දේශනාව මද ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් උදෙසා දේශනා කරන ලදී. මහා ප්‍රඥාවන්තයාට විස්තර දේශනාව ඉතා දීර්ඝ වැඩක් ලෙස පෙනේ. මද ප්‍රඥාවන්තයාට සංක්ෂිප්ත දේශනාව හාවෙකු පොළොවෙන් පැනීමක් වැනිය; ඔහුට එහි කෙළවරක් හෝ පරතෙරක් දැකීමට නොහැකිය. තවද සංක්ෂිප්ත දේශනාව උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා උදෙසා දේශිතය, විස්තර දේශනාව සෙසු (විපඤ්චිතඤ්ඤූ, නෙය්‍ය, පදපරම) තිදෙනා උදෙසා දේශිතය. මුළු තිපිටකයම සංක්ෂිප්ත හා විස්තර දේශනා යන මේ වර්ග දෙකෙහිම ඇතුළත් වේ.

15. පඤ්චමෙ යස්මිං, භික්ඛවෙ, අධිකරණෙති විවාදාධිකරණං, අනුවාදාධිකරණං, ආපත්තාධිකරණං, කිච්චාධිකරණන්ති ඉමෙසං චතුන්නං අධිකරණානං යස්මිං අධිකරණෙ. ආපන්නො ච භික්ඛූති ආපත්තිං ආපන්නො භික්ඛු ච. තස්මෙතන්ති තස්මිං එතං. දීඝත්තායාති දීඝං අද්ධානං තිට්ඨනත්ථාය. ඛරත්තායාති දාස-කොණ්ඩ-චණ්ඩාල-වෙනාති එවං ඛරවාචාපවත්තනත්ථාය. වාළත්තායාති පාණි ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පහරණවසෙන කක්ඛළභාවත්ථාය. භික්ඛූ ච න ඵාසුං විහරිස්සන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදාපන්නෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ යෙපි උද්දෙසං වා පරිපුච්ඡං වා ගහෙතුකාමා පධානං වා අනුයුඤ්ජිතුකාමා, තෙ ඵාසුං න විහරිස්සන්ති. භික්ඛුසඞ්ඝස්මිං හි උපොසථපවාරණාය ඨිතාය උද්දෙසාදීහි අත්ථිකා උද්දෙසාදීනි ගහෙතුං න සක්කොන්ති, විපස්සකානං චිත්තුප්පාදො න එකග්ගො හොති, තතො විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොන්ති. එවං භික්ඛූ ච න ඵාසුං විහරිස්සන්ති. න දීඝත්තායාතිආදීසු වුත්තපටිපක්ඛනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'යස්මිං භික්ඛවේ අධිකරණේ' යනු විවාදාධිකරණය, අනුවාදාධිකරණය, ආපත්තාධිකරණය, කිච්චාධිකරණය යන අධිකරණ සතරෙන් යම් අධිකරණයක යන්නයි. 'ආපන්නෝ ච භික්ඛූ' යනු ඇවතට පත් භික්ෂුවයි. 'තස්මේතං' යනු එම අධිකරණයෙහිය. 'දීඝත්තාය' යනු දිගු කලක් පැවතීම පිණිසයි. 'ඛරත්තාය' යනු දාස, කොණ්ඩ, චණ්ඩාල, වේණ යන මොවුන් මෙන් රුදුරු වචන පැවතීම පිණිසයි. 'වාළත්තාය' යනු ගල්, කැට, මුගුරු ආදියෙන් පහර දීම වැනි රළු (කර්කශ) ස්වභාවය පිණිසයි. 'භික්ඛූ ච න ඵාසුං විහරිස්සන්ති' යනු ඔවුනොවුන් විවාදයට පත් භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි යම් භික්ෂූහු පාලි ඉගෙනීමට (උද්දේශ) හෝ අටුවා ඉගෙනීමට (පරිපුච්ඡා) හෝ කැමති ද, කමටහන් වැඩීමට (ප්‍රධාන) කැමති ද, ඔවුහු සුවසේ වාසය නොකරන්නාහුය. භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි උපෝසථ පවාරණයන් නැවතී ඇති කල්හි, ඉගෙනීම් ආදිය කැමති භික්ෂූන්ට ඒවා කරගත නොහැකි වේ. විදර්ශනා වඩන්නන්ගේ සිතේ ඒකාග්‍රතාවයක් ඇති නොවේ, එබැවින් මාර්ග ඵලාදී විශේෂයන් උපදවා ගැනීමට ඔවුහු අපොහොසත් වෙති. මෙසේ භික්ෂූහු සුවසේ වාසය නොකරති. 'න දීඝත්තාය' යනාදී තැන්හි ඉහත කී කරුණුවල ප්‍රතිපක්ෂ අර්ථයෙන් අරුත දත යුතුය.

ඉධාති [Pg.12] ඉමස්මිං සාසනෙ. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං පච්චවෙක්ඛති. අකුසලං ආපන්නොති එත්ථ අකුසලන්ති ආපත්ති අධිප්පෙතා, ආපත්තිං ආපන්නොති අත්ථො. කඤ්චිදෙව දෙසන්ති න සබ්බමෙව ආපත්තිං, ආපත්තියා පන කඤ්චිදෙව දෙසං අඤ්ඤතරං ආපත්තින්ති අත්ථො. කායෙනාති කරජකායෙන. අනත්තමනොති අතුට්ඨචිත්තො. අනත්තමනවාචන්ති අතුට්ඨවාචං. මමෙවාති මංයෙව. තත්ථාති තස්මිං අධිකරණෙ. අච්චයො අච්චගමාති අපරාධො අතික්කමිත්වා මද්දිත්වා ගතො, අහමෙවෙත්ථ අපරාධිකො. සුඞ්කදායකංව භණ්ඩස්මින්ති යථා සුඞ්කට්ඨානං පරිහරිත්වා නීතෙ භණ්ඩස්මිං සුඞ්කදායකං අපරාධො අභිභවති, සො ච තත්ථ අපරාධිකො හොති, න රාජානො න රාජපුරිසාති අත්ථො.

'ඉධ' යනු මේ ශාසනයෙහි ය. 'ඉති පටිසඤ්චික්ඛති' යනු මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි (නැවත නැවත සිතයි). 'අකුසලං ආපන්නෝ' යන්නෙහි අකුසලය යනු ඇවතයි, ඇවතට පත් වූයේ යන අර්ථයයි. 'කඤ්චිදේව දේසං' යනු සියලුම ඇවතක් නොව, එක්තරා ඇවතක් යන අර්ථයයි. 'කායේන' යනු ශරීරයෙනි. 'අනත්තමනෝ' යනු නොසතුටු සිතැතිවයි. 'අනත්තමනවාචං' යනු නොසතුටු වචනයයි. 'මමේව' යනු මටමය. 'තත්ථ' යනු එම අධිකරණයෙහිය. 'අච්චයෝ අච්චගමා' යනු වරද ඉක්මවා ගොස් මඩනා ලද්දේය, එනම් 'මමම මෙහි වැරදිකරු වෙමි' යන්නයි. 'සුංකදායකංව භණ්ඩස්මිං' යනු බදු පොළ මගහැර බඩු ගෙන යන කල්හි, බදු ගෙවන්නා වරදට හසුවන්නාක් මෙන්, ඔහු එහි වැරදිකරු වේ, රජවරු හෝ රාජපුරුෂයෝ වැරදිකරුවන් නොවෙති යන අර්ථයයි.

ඉදං වුත්තං හොති – යො හි රඤ්ඤා ඨපිතං සුඞ්කට්ඨානං පරිහරිත්වා භණ්ඩං හරති, තං සහ භණ්ඩසකටෙන ආනෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙන්ති. තත්ථ නෙව සුඞ්කට්ඨානස්ස දොසො අත්ථි, න රඤ්ඤො න රාජපුරිසානං, පරිහරිත්වා ගතස්සෙව පන දොසො, එවමෙවං යං සො භික්ඛු ආපත්තිං ආපන්නො, තත්ථ නෙව ආපත්තියා දොසො, න චොදකස්ස. තීහි පන කාරණෙහි තස්සෙව භික්ඛුනො දොසො. තස්ස හි ආපත්තිං ආපන්නභාවෙනපි දොසො, චොදකෙ අනත්තමනතායපි දොසො, අනත්තමනස්ස සතො පරෙසං ආරොචනෙනපි දොසො. චොදකස්ස පන යං සො තං ආපත්තිං ආපජ්ජන්තං අද්දස, තත්ථ දොසො නත්ථි. අනත්තමනතාය චොදනාය පන දොසො. තම්පි අමනසිකරිත්වා අයං භික්ඛු අත්තනොව දොසං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘ඉති මමෙව තත්ථ අච්චයො අච්චගමා සුඞ්කදායකංව භණ්ඩස්මි’’න්ති එවං පටිසඤ්චික්ඛතීති අත්ථො. දුතියවාරෙ චොදකස්ස අනත්තමනතා ච අනත්තමනතාය චොදිතභාවො චාති ද්වෙ දොසා, තෙසං වසෙන ‘‘අච්චයො අච්චගමා’’ති එත්ථ යොජනා කාතබ්බා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

මෙහි අදහස මෙයයි: රජු විසින් පනවන ලද බදු පොළ මගහැර යම් අයෙක් බඩු ගෙන යන්නේ ද, ඔහුව බඩු ගැල් ද සමඟ රජු වෙත පමුණුවනු ලබයි. එහිදී බදු පොළෙහි හෝ රජුගේ හෝ රාජපුරුෂයන්ගේ වරදක් නැත, මගහැර ගිය තැනැත්තාගේම වරද පවතී. එලෙසම එම භික්ෂුව යම් ඇවතකට පත් වූයේ නම්, එහි ඇවතේ වරදක් නැත, චෝදකයාගේ ද වරදක් නැත. කරුණු තුනක් නිසා එම භික්ෂුවටම වරද හිමි වේ. එනම් ඇවතට පත්වීම නිසා ද, චෝදකයා කෙරෙහි අමනාප වීම නිසා ද, අමනාපව සිටියදී අන් අයට ඒ බව නොදැන්වීම නිසා ද ඔහුට වරද ඇත. චෝදකයා එම භික්ෂුව ඇවතට පත්වනු දුටු පමණින් චෝදකයාට වරදක් නැත. ඔහු අමනාපයෙන් යුතුව චෝදනා කළහොත් පමණක් එහි වරදක් ඇත. එම චෝදනාව ද නොසලකා මේ භික්ෂුව තමාගේම වරද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් "බදු ගෙවන්නා බඩු සම්බන්ධයෙන් වරදකරු වන්නාක් මෙන්, එහිදී වරද මටම පැමිණියේය" යි මෙසේ සිතයි. දෙවන වාරයේදී චෝදකයාගේ අමනාප බව හා අමනාපයෙන් යුතුව චෝදනා කරන ලද බව යන වරදවල් දෙකක් වෙයි. ඒවායේ වසයෙන් "වරද පැමිණියේය" යන්න මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

16. ඡට්ඨෙ අඤ්ඤතරොති එකො අපාකටනාමො බ්‍රාහ්මණො. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති යෙනාති භුම්මත්ථෙ කරණවචනං. තස්මා යත්ථ භගවා, තත්ථ උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. යෙන වා කාරණෙන භගවා දෙවමනුස්සෙහි උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙන කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙන ච කාරණෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො[Pg.13]? නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමාධිප්පායෙන, සාදුඵලූපභොගාධිප්පායෙන දිජගණෙහි නිච්චඵලිතමහාරුක්ඛො විය. උපසඞ්කමීති ගතොති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමිත්වාති උපසඞ්කමනපරියොසානදීපනං. අථ වා එවං ගතො තතො ආසන්නතරං ඨානං භගවතො සමීපසඞ්ඛාතං ගන්ත්වාතිපි වුත්තං හොති.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි එන 'අඤ්ඤතරෝ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ප්‍රකට නොවූ නමක් ඇති එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙකි. 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යන තැන 'යේන' යනු සප්තමී විභක්තියේ (ස්ථානය හැඟවීමේ) අර්ථයෙහි යෙදුණු තෘතීයා විභක්ති පදයකි. එබැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩසිටි සේක් ද, ඒ ස්ථානයට ඔහු පැමිණියේය යනු මෙහි අර්ථය බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, දෙවි මිනිසුන් විසින් යම් හේතුවක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණිය යුතු ද, ඒ හේතුව නිසා ඔහු පැමිණියේය යන අර්ථය ද මෙහි ගත හැකිය. කිනම් හේතුවක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණිය යුතු ද? නිරන්තරයෙන් ඵල දරන මහා වෘක්ෂයක් වෙත මිහිරි ඵල භුක්ති විඳීමේ අභිලාෂයෙන් පක්ෂි සමූහයා පැමිණෙන්නාක් මෙන්, විවිධ වූ ගුණ විශේෂයන් ලබා ගැනීමේ අභිලාෂයෙන් පැමිණිය යුතුය. 'උපසංකමි' යන්නෙන් ගියේය හෝ පැමිණියේය යන්න අදහස් වේ. 'උපසංකමිත්වා' යන්නෙන් පැමිණීමේ ක්‍රියාව අවසන් වූ බව පෙන්වයි. නැතහොත්, එසේ ගිය ඒ බ්‍රාහ්මණයා එතැන් සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඉතා සමීප ස්ථානයකට ගොස් යන්න ද මෙයින් කියැවේ.

භගවතා සද්ධිං සම්මොදීති යථා ච ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තො භගවා තෙන, එවං සොපි භගවතා සද්ධිං සමප්පවත්තමොදො අහොසි, සීතොදකං විය උණ්හොදකෙන සම්මොදිතං එකීභාවං අගමාසි. යාය ච ‘‘කච්චි, භො ගොතම, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි භොතො ගොතමස්ස ච සාවකානඤ්ච අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරො’’තිආදිකාය කථාය සම්මොදි, තං පීතිපාමොජ්ජසඞ්ඛාතස්ස සම්මොදස්ස ජනනතො සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො ච සම්මොදනීයං, අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරතාය සුචිරම්පි කාලං සාරෙතුං නිරන්තරං පවත්තෙතුං අරහරූපතො සරිතබ්බභාවතො ච සාරණීයං. සුය්‍යමානසුඛතො වා සම්මොදනීයං, අනුස්සරියමානසුඛතො සාරණීයං, තථා බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතාය සම්මොදනීයං, අත්ථපරිසුද්ධතාය සාරණීයන්ති එවං අනෙකෙහි පරියායෙහි සම්මොදනීයං සාරණීයං කථං වීතිසාරෙත්වා පරියොසාපෙත්වා නිට්ඨපෙත්වා යෙනත්ථෙන ආගතො, තං පුච්ඡිතුකාමො එකමන්තං නිසීදි.

'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ සතුටු විය' යනු - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශරීර සුවතාව ආදිය විමසමින් එම බ්‍රාහ්මණයා සමඟ යම් සේ සමාන සිතින් ප්‍රීති වූ සේක් ද, එම බ්‍රාහ්මණයා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ එමෙන්ම සතුටු විය. එය උණු දිය හා සිසිල් දිය එක්වී එකම ස්වභාවයකට පැමිණෙන්නාක් වැන්න. 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඔබට සුවපහසු ද? යැපීම පහසු ද? භවත් ගෝතමයන් වහන්සේටත් ශ්‍රාවකයන්ටත් රෝග පීඩා අඩු ද? සැහැල්ලු බවක්, ශක්තියක් සහ පහසු විහරණයක් තිබේ ද?' යනාදී වශයෙන් යම් කතාවකින් ඔහු සතුටු වූයේ ද, එය ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය උපදවන බැවින් ද, සතුටු වීමට සුදුසු බැවින් ද 'සම්මෝදනීය' (සතුටු විය යුතු) නම් වේ. අර්ථ හා ව්‍යංජනවල මධුර බව නිසා බොහෝ කලක් සිහිපත් කිරීමට හා නිරන්තරයෙන් පැවැත්වීමට සුදුසු බැවින් ද 'සාරණීය' (සිහි කටයුතු) නම් වේ. ඇසීමෙන් ලැබෙන සුවය නිසා 'සම්මෝදනීය' ද, සිහිපත් කිරීමෙන් ලැබෙන සුවය නිසා 'සාරණීය' ද වේ. එසේම ව්‍යංජනවල පිරිසිදු බව නිසා 'සම්මෝදනීය' ද, අර්ථවල පිරිසිදු බව නිසා 'සාරණීය' ද වේ. මෙසේ නන් අයුරින් සතුටු විය යුතු සිහි කටයුතු වූ කතාව නිමවා, තමන් පැමිණි කාරණය විමසනු කැමැත්තෙන් එක් පසෙක වාඩි විය.

එකමන්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය. තස්මා යථා නිසින්නො එකමන්තං නිසින්නො හොති, තථා නිසීදීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. භුම්මත්ථෙ වා එතං උපයොගවචනං. නිසීදීති උපාවිසි. පණ්ඩිතා හි පුරිසා ගරුට්ඨානීයං උපසඞ්කමිත්වා ආසනකුසලතාය එකමන්තං නිසීදන්ති. අයඤ්ච නෙසං අඤ්ඤතරො, තස්මා එකමන්තං නිසීදි.

'එකමන්තං' (එක් පසෙක) යනු ක්‍රියා විශේෂණ පදයකි. 'සඳ හිරු අසමතුලිතව හැසිරෙයි' යනාදී පාඨයන්හි මෙන් මෙය යෙදේ. එබැවින් යම් ආකාරයකින් හිඳගත් විට එක් පසෙක හිඳගත්තේ වේ ද, ඒ උචිත ආකාරයෙන් හිඳගත්තේය යනු මෙහි අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් මෙය සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි වූ ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. 'නිසීදි' යනු අසලින් හිඳගත්තේය යන්නයි. නුවණැති මිනිස්සු ගරු කළ යුතු උත්තමයෙකු වෙත පැමිණ, හිඳගැනීමේ දක්ෂතාවය නිසා එක් පසෙක (සුදුසු ස්ථානයක) හිඳගනිති. මේ බ්‍රාහ්මණයා ද එවැනි නුවණැති මිනිසුන් අතරෙන් එක් අයෙකි. එබැවින් ඔහු එක් පසෙක හිඳගත්තේය.

කථං නිසින්නො පන එකමන්තං නිසින්නො හොතීති? ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා. සෙය්‍යථිදං – අතිදූරං, අච්චාසන්නං, උපරිවාතං, උන්නතප්පදෙසං, අතිසම්මුඛං අතිපච්ඡාති. අතිදූරෙ නිසින්නො හි සචෙ කථෙතුකාමො හොති, උච්චාසද්දෙන කථෙතබ්බං හොති. අච්චාසන්නෙ නිසින්නො සඞ්ඝට්ටනං කරොති[Pg.14]. උපරිවාතෙ නිසින්නො සරීරගන්ධෙන බාධති. උන්නතප්පදෙසෙ නිසින්නො අගාරවං පකාසෙති. අතිසම්මුඛා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, චක්ඛුනා චක්ඛුං ආහච්ච දට්ඨබ්බං හොති. අතිපච්ඡා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, ගීවං පසාරෙත්වා දට්ඨබ්බං හොති. තස්මා අයම්පි එතෙ ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’ති.

එක් පසෙක හිඳගැනීම යනු කෙසේ හිඳගැනීම ද? හිඳගැනීමේ දෝෂ හයක් දුරු කොට හිඳගැනීමයි. එනම්: ඉතා දුරින් හිඳීම, ඉතා ළඟින් හිඳීම, සුළඟ හමන දිසාවෙන් (ඉහළින්) හිඳීම, උස් තැනක හිඳීම, කෙළින්ම ඉදිරියෙන් හිඳීම සහ කෙළින්ම පිටුපසින් හිඳීමයි. ඉතා දුරින් හිඳගන්නා තැනැත්තාට කතා කිරීමට අවශ්‍ය නම් මහ හඬින් කතා කිරීමට සිදු වේ. ඉතා ළඟින් හිඳගන්නා තැනැත්තා (වැඩසිටින තැනැත්තාගේ) සිරුරේ හැපෙයි. ඉහළ සුළඟේ හිඳගන්නා තැනැත්තා තම සිරුරේ ගන්ධයෙන් පීඩා කරයි. උස් තැනක හිඳගන්නා තැනැත්තා අගෞරවයක් පෙන්වයි. කෙළින්ම ඉදිරියෙන් හිඳගන්නා තැනැත්තාට බැලීමට අවශ්‍ය නම් ඇසට ඇස ගැටෙන සේ බැලිය යුතු වේ. කෙළින්ම පිටුපසින් හිඳගන්නා තැනැත්තාට බැලීමට අවශ්‍ය නම් බෙල්ල හරවා බැලිය යුතු වේ. එබැවින් මේ බ්‍රාහ්මණයා ද එම හිඳගැනීමේ දෝෂ හය දුරු කොට හිඳගත්තේය. එහෙයින් 'එක් පසෙක හිඳගත්තේය' යි කියන ලදී.

එතදවොචාති දුවිධා හි පුච්ඡා – අගාරිකපුච්ඡා, අනගාරිකපුච්ඡා ච. තත්ථ ‘‘කිං, භන්තෙ, කුසලං, කිං අකුසල’’න්ති (ම. නි. 3.296) ඉමිනා නයෙන අගාරිකපුච්ඡා ආගතා. ‘‘ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති (ම. නි. 3.86) ඉමිනා නයෙන අනගාරිකපුච්ඡා. අයං පන අත්තනො අනුරූපං අගාරිකපුච්ඡං පුච්ඡන්තො එතං ‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු කො පච්චයො’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ හෙතු පච්චයොති උභයම්පෙතං කාරණවෙවචනමෙව. අධම්මචරියාවිසමචරියාහෙතූති අධම්මචරියාසඞ්ඛාතාය විසමචරියාය හෙතු, තංකාරණා තප්පච්චයාති අත්ථො. තත්‍රායං පදත්ථො – අධම්මස්ස චරියා අධම්මචරියා, අධම්මකාරණන්ති අත්ථො. විසමං චරියා, විසමස්ස වා කම්මස්ස චරියාති විසමචරියා. අධම්මචරියා ච සා විසමචරියා චාති අධම්මචරියාවිසමචරියා. එතෙනුපායෙන සුක්කපක්ඛෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්ථතො පනෙත්ථ අධම්මචරියාවිසමචරියා නාම දස අකුසලකම්මපථා, ධම්මචරියාසමචරියා නාම දස කුසලකම්මපථාති වෙදිතබ්බා.

'එතදවෝච' (මෙය පැවසීය) යනු - ප්‍රශ්න විමසීම් දෙවදෑරුම් වේ: ගිහියන්ගේ ප්‍රශ්න සහ පැවිද්දන්ගේ ප්‍රශ්න වශයෙනි. එහි 'ස්වාමීනි, කුසලය යනු කුමක්ද? අකුසලය යනු කුමක්ද?' යන්න ගිහි ප්‍රශ්නවල ස්වභාවයයි. 'ස්වාමීනි, මේ පංච උපාදානස්කන්ධයෝ ද?' යන්න පැවිදි ප්‍රශ්නවල ස්වභාවයයි. මේ බ්‍රාහ්මණයා තමන්ට ගැලපෙන ගිහි ප්‍රශ්නයක් විමසනු කැමැත්තෙන්, 'භවත් ගෝතමයෙනි, කිනම් හේතුවක් කිනම් ප්‍රත්‍යයක් නිසාද...' යන මේ වචනය පැවසීය. එහි 'හේතු' සහ 'ප්‍රච්චය' යන වචන දෙකම 'කාරණය' යන අර්ථය දෙන සමාන පද වේ. 'අධම්මචරියා විසමචරියා හේතු' යනු - අධර්ම චර්යාව නම් වූ අසමාන හැසිරීමේ හේතුවෙන්, ඒ කාරණයෙන්, ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් යන්න අර්ථයයි. එහි පද අර්ථ මෙසේය: ධර්මයට පටහැනි හැසිරීම 'අධම්මචරියා' (අධර්ම චර්යාව) යි. එය අධර්මයක් කිරීම යන්නයි. අසමාන වූ හැසිරීම හෝ අසමාන කර්මයන්ගේ හැසිරීම 'විසමචරියා' (විෂම චර්යාව) නම් වේ. එය අධර්ම චර්යාව ද විෂම චර්යාව ද වන බැවින් 'අධම්මචරියා-විසමචරියා' නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන්ම කුසල පක්ෂයෙහි ද අර්ථය දත යුතුය. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල, අධර්ම චර්යා විෂම චර්යා යනු දස අකුසල කර්මපථයන් ය; ධර්ම චර්යා සම චර්යා යනු දස කුසල කර්මපථයන් ය.

අභික්කන්තං, භො ගොතමාති එත්ථ අයං අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනෙසු දිස්සති. ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’තිආදීසු (උදා. 45; චූළව. 383; අ. නි. 8.20) හි ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ.

'අභික්කන්තං භෝ ගෝතම' යන මෙහි 'අභික්කන්ත' ශබ්දය ගෙවීයාම (ඛය), යහපත් බව (සුන්දර), අතිශය රූමත් බව (අභිරූප) සහ අනුමෝදනය (අබ්භනුමෝදන) යන අර්ථයන්හි යෙදේ. 'ස්වාමීනි, රාත්‍රිය ගෙවී ගියේය (අභික්කන්තා), ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගියේය, භික්ෂු සංඝයා බොහෝ වේලාවක් වැඩසිටියහ' යනාදී තැන්හි 'ගෙවීයාම' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'මේ පුද්ගලයන් හතර දෙනා අතර මොහු වඩාත් යහපත් (අභික්කන්තතර) හා වඩාත් ප්‍රණීත වේ' යනාදී තැන්හි 'යහපත්' යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. –

ඇතැම් තැනක, 'සිරිකතින් හා යසසින් බබළමින්, අතිශය රූමත් වර්ණයෙන් (අභික්කන්තේන වණ්ණේන) සියලු දිශා බබළවමින් මගේ පාද වඳින්නේ කවුද?' යනුවෙන් එයි.

ආදීසු [Pg.15] (වි. ව. 857) අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ’’තිආදීසු (දී. නි. 1.250; පාරා. 15) අබ්භනුමොදනෙ. ඉධාපි අබ්භනුමොදනෙයෙව. යස්මා ච අබ්භනුමොදනෙ, තස්මා සාධු සාධු, භො ගොතමාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං.

යනාදී තැන්හි 'අතිශය රූමත්' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'ස්වාමීනි, අභික්කන්තං' යනාදී තැන්හි 'අනුමෝදනය' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහි ද එය යෙදී ඇත්තේ අනුමෝදනය (ප්‍රසාදය පළකිරීම) යන අර්ථයෙනි. එබැවින් 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඉතා මැනවි, ඉතා මැනවි' යන්න මෙහි අර්ථය බව දත යුතුය.

‘‘භයෙ කොධෙ පසංසායං, තුරිතෙ කොතූහලච්ඡරෙ;

හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච, කරෙ ආමෙඩිතං බුධො’’ති. –

'බිය, කෝපය, ප්‍රශංසාව, කලබලය, කුතුහලය, සතුට, ශෝකය සහ ප්‍රසාදය යන අවස්ථාවන්හිදී නුවණැත්තා වචනය දෙවරක් (ආමේඩිත) පැවසිය යුතුය' යනු ලක්ෂණයයි.

ඉමිනා ච ලක්ඛණෙන ඉධ පසාදවසෙන පසංසාවසෙන චායං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. අථ වා අභික්කන්තන්ති අභික්කන්තං අතිඉට්ඨං අතිමනාපං, අතිසුන්දරන්ති වුත්තං හොති.

මෙම ලක්ෂණයට අනුව, මෙහි ප්‍රසාදය හා ප්‍රශංසාව නිසා මේ 'අභික්කන්ත' ශබ්දය දෙවරක් පවසන ලද බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, 'අභික්කන්තං' යනු අතිශයින් කැමති වූ, අතිශයින් මනකල් වූ, අතිශයින්ම යහපත් වූ යන්නයි.

තත්ථ එකෙන අභික්කන්තසද්දෙන දෙසනං ථොමෙති, එකෙන අත්තනො පසාදං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අභික්කන්තං, භො ගොතම, යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනා, අභික්කන්තං යදිදං භොතො ගොතමස්ස ධම්මදෙසනං ආගම්ම මම පසාදොති. භගවතොයෙව වා වචනං ද්වෙ ද්වෙ අත්ථෙ සන්ධාය ථොමෙති – භොතො ගොතමස්ස වචනං අභික්කන්තං දොසනාසනතො, අභික්කන්තං ගුණාධිගමනතො, තථා සද්ධාජනනතො, පඤ්ඤාජනනතො, සාත්ථතො, සබ්‍යඤ්ජනතො, උත්තානපදතො, ගම්භීරත්ථතො, කණ්ණසුඛතො, හදයඞ්ගමතො, අනත්තුක්කංසනතො, අපරවම්භනතො, කරුණාසීතලතො, පඤ්ඤාවදාතතො, ආපාථරමණීයතො, විමද්දක්ඛමතො, සුය්‍යමානසුඛතො, වීමංසියමානහිතතොති එවමාදීහි යොජෙතබ්බං.

එහි එක් ‘අභික්කන්ත’ ශබ්දයකින් දේශනාවට ප්‍රශංසා කරයි; එක් (අභික්කන්ත) ශබ්දයකින් තමාගේ පැහැදීම ප්‍රකාශ කරයි. මෙහි අදහස මෙයයි - ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ යම් මේ ධර්ම දේශනාවක් ඇද්ද, එය ඉතා යහපත්ය; භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව නිසා ඇති වූ මාගේ යම් මේ පැහැදීමක් ඇද්ද, එයද ඉතා උතුම්ය.’ එසේත් නැතිනම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය අර්ථ දෙකක් බැගින් අරමුණු කොට ප්‍රශංසා කරයි - එනම් භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ වචනය දෝෂ නසන බැවින් අභික්කන්ත (ඉතා යහපත්) වේ, ගුණාධිගමය පිණිස වන බැවින් අභික්කන්ත වේ. එමෙන්ම ශ්‍රද්ධාව ඇති කරන බැවින්, ප්‍රඥාව උපදවන බැවින්, අර්ථ සහිත බැවින්, ව්‍යඤ්ජන සහිත බැවින්, පැහැදිලි පද ඇති බැවින්, ගැඹුරු අරුත් ඇති බැවින්, කනට සුව දෙන බැවින්, හදවතට පිවිසෙන බැවින්, තමා උසස් කර නොදක්වන බැවින්, අනුන් හෙළා නොදකින බැවින්, මහා කරුණාවෙන් සිසිල් වූ බැවින්, ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වූ බැවින්, ඇසූ පමණින් ප්‍රීතිය දනවන බැවින්, විමසීමට සුදුසු බැවින්, ඇසෙන විට සුවදායක බැවින් සහ විමසා බැලීමේදී යහපත සලසන බැවින් ආදී වශයෙන් මෙහි අර්ථ යෙදිය යුතුය.

තතො පරම්පි චතූහි උපමාහි දෙසනංයෙව ථොමෙති. තත්ථ නික්කුජ්ජිතන්ති අධොමුඛඨපිතං, හෙට්ඨාමුඛජාතං වා. උක්කුජ්ජෙය්‍යාති උපරිමුඛං කරෙය්‍ය. පටිච්ඡන්නන්ති තිණපණ්ණාදිඡාදිතං. විවරෙය්‍යාති උග්ඝාටෙය්‍ය. මූළ්හස්සාති දිසාමූළ්හස්ස. මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍යාති හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘එස මග්ගො’’ති වදෙය්‍ය. අන්ධකාරෙති කාළපක්ඛචාතුද්දසීඅඩ්ඪරත්තඝනවනසණ්ඩමෙඝපටලෙහි චතුරඞ්ගෙ තමෙ. අයං තාව අනුත්තානපදත්ථො.

ඉන් පසුව උපමා සතරකින් දේශනාවට ම ප්‍රශංසා කරයි. එහි ‘නික්කුජ්ජිතං’ යනු මුනින් අතට හරවන ලද හෙවත් යටිකුරු කළ දෙයකි. ‘උක්කුජ්ජෙය්‍ය’ යනු උඩුකුරු කරන්නේ යන්නයි. ‘පටිච්ඡන්නං’ යනු තණකොළ, කොළ රොඩු ආදියෙන් වැසී ගිය දෙයකි. ‘විවරෙය්‍ය’ යනු විවෘත කරන්නේ හෙවත් මතු කර දක්වන්නේ යන්නයි. ‘මූළ්හස්ස’ යනු මංමුළා වූවෙකුට ය. ‘මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය’ යනු අතින් අල්ලා ‘මේ මාර්ගයයි’ කියා පවසන්නේ යන්නයි. ‘අන්ධකාරෙ’ යනු කළුවර පක්ෂයේ තුදුස්වක දින, මධ්‍යම රාත්‍රිය, ඝන වනාන්තරය සහ වැහි වලාකුළු යන අංග සතරින් යුතු ඝන අන්ධකාරයෙහි යන්නයි. මෙය තාක් පදවල අර්ථයයි.

අයං පන අධිප්පායයොජනා – යථා කොචි නික්කුජ්ජිතං උක්කුජ්ජෙය්‍ය, එවං සද්ධම්මවිමුඛං අසද්ධම්මෙ පතිතං මං අසද්ධම්මා වුට්ඨාපෙන්තෙන, යථා පටිච්ඡන්නං විවරෙය්‍ය, එවං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානතො පභුති මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්නං [Pg.16] සාසනං විවරන්තෙන, යථා මූළ්හස්ස මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, එවං කුම්මග්ගමිච්ඡාමග්ගප්පටිපන්නස්ස මෙ සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආවිකරොන්තෙන, යථා අන්ධකාරෙ තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, එවං මොහන්ධකාරෙ නිමුග්ගස්ස මෙ බුද්ධාදිරතනරූපානි අපස්සතො තප්පටිච්ඡාදකමොහන්ධකාරවිද්ධංසකදෙසනාපජ්ජොතධාරණෙන මය්හං භොතා ගොතමෙන එතෙහි පරියායෙහි පකාසිතත්තා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතොති.

මෙහි අදහස මෙසේ දැක්විය යුතුය - යම්සේ යමෙක් යටිකුරු කළ දෙයක් උඩුකුරු කරන්නේද, එසේම සද්ධර්මයට පිටුපා අසද්ධර්මයෙහි පිහිටා සිටි මා ඉන් මුදවා ගනිමිනි; යම්සේ වැසී ඇති දෙයක් විවෘත කරන්නේද, එසේම කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය අතුරුදහන් වූ දා පටන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නමැති ලැහැබින් වැසී තිබූ ශාසනය විවෘත කර දක්වමිනි; යම්සේ මංමුළා වූවෙකුට මග පෙන්වන්නේද, එසේම වැරදි මාර්ගයන්හි ගිය මට ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගය ප්‍රකාශ කරමිනි; යම්සේ අන්ධකාරයෙහි තෙල් පහනක් දල්වන්නේද, එසේම මෝහ නමැති අන්ධකාරයෙහි ගිලී බුද්ධාදී රත්නයන්ගේ ස්වභාවය දැකගත නොහැකිව සිටි මට, ඒ ආවරණය කරන මෝහ අන්ධකාරය නසන දේශනා නමැති ප්‍රදීපය දල්වා පෙන්වමිනි. මෙසේ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ විසින් නොයෙක් අයුරින් ධර්මය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය යනුවෙන් දත යුතුය.

එවං දෙසනං ථොමෙත්වා ඉමාය දෙසනාය රතනත්තයෙ පසන්නචිත්තො පසන්නාකාරං කරොන්තො එසාහන්තිආදිමාහ. තත්ථ එසාහන්ති එසො අහං. භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමීති භවං මෙ ගොතමො සරණං පරායණං අඝස්ස තාතා හිතස්ස ච විධාතාති ඉමිනා අධිප්පායෙන භවන්තං ගොතමං ගච්ඡාමි භජාමි සෙවාමි පයිරුපාසාමි, එවං වා ජානාමි බුජ්ඣාමීති. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගති අත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. තස්මා ගච්ඡාමීති ඉමස්ස ජානාමි බුජ්ඣාමීති අයමත්ථො වුත්තො. ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චාති එත්ථ පන අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ ච චතූසු අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො. සො අත්ථතො අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34) විත්ථාරො. න කෙවලඤ්ච අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච, අපිච ඛො අරියඵලෙහි සද්ධිං පරියත්තිධම්මොපි. වුත්තඤ්හෙතං ඡත්තමාණවකවිමානෙ –

මෙසේ දේශනාවට ප්‍රශංසා කොට, එම දේශනාව මගින් තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදුණු සිත් ඇතිව, පැහැදුණු අයෙකු විසින් කළ යුතු ආකාරය දක්වමින් ‘එසාහං’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘එසාහං’ යනු ‘ඒ මම’ යන්නයි. ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ සරණ යමි’ යන්නෙන්, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ සරණ වන සේක, පිළිසරණ වන සේක, දුක නසන සේක, යහපත සලසන සේක යන අදහසින් භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ඇසුරු කරමි, සේවනය කරමි, වඳින්නෙමි යන්න අදහස් වේ. එසේත් නැතිනම් ‘දනිමි, අවබෝධ කරමි’ යනු අර්ථයයි. යම් ධාතුවක් ගමනාර්ථය (ගති) දෙන්නේද, එය අවබෝධය (බුද්ධි) යන අර්ථයද දෙයි. එබැවින් ‘ගච්ඡාමි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘දනිමි, අවබෝධ කරමි’ යන්නයි. ‘ධම්මඤ්ච භික්ඛුසංඝඤ්ච’ යන්නෙහි, අවබෝධ කළ මාර්ගය ඇති, ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ නිරෝධය ඇති, අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපදින්නා වූ සත්වයන් සතර අපායට වැටෙන්නට නොදී දරන බැවින් ‘ධර්මය’ නම් වේ. එය අර්ථ වශයෙන් ආර්ය මාර්ගය සහ නිර්වාණයයි. ‘මහණෙනි, සංඛත ධර්මයන් අතර ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ’ යනාදී වශයෙන් විස්තර දත යුතුය. කේවල ආර්ය මාර්ගය සහ නිර්වාණය පමණක් නොව, ආර්ය ඵලයන් සමඟ පර්යාප්ති ධර්මයද (ධර්මය නම් වේ). එය ඡත්තමාණවක විමානයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං, ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං;

මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං, ධම්මමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 887);

“රාගය දුරු කරන්නා වූ, තෘෂ්ණාව රහිත වූ, ශෝක රහිත වූ, අසංඛත වූ, අප්‍රතිකුල වූ, මධුර වූ, මැනවින් ප්‍රගුණ කළ, මැනවින් බෙදා දක්වන ලද මෙම ධර්මය සරණ යන පිණිස පැමිණෙව.”

එත්ථ රාගවිරොගොති මග්ගො කථිතො. අනොජමසොකන්ති ඵලං. ධම්මමසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං. අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තන්ති පිටකත්තයෙන විභත්තා සබ්බධම්මක්ඛන්ධාති. දිට්ඨිසීලසඞ්ඝාතෙන සංහතොති සඞ්ඝො. සො අත්ථතො අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහො. වුත්තඤ්හෙතං තස්මියෙව විමානෙ –

මෙහි ‘රාගවිරාගෝ’ යන්නෙන් මාර්ගය කියැවේ. ‘අනෙජමසෝකං’ යන්නෙන් ඵලය ද, ‘ධම්මමසංඛතං’ යන්නෙන් නිර්වාණය ද කියැවේ. ‘අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිබභත්තං’ යන්නෙන් පිටකත්‍රය වශයෙන් බෙදා දක්වන ලද සියලු ධර්මස්කන්ධයන් කියැවේ. දෘෂ්ටි සහ ශීල සමානත්වයෙන් එක් වූ බැවින් ‘සංඝ’ නම් වේ. එය අර්ථ වශයෙන් අෂ්ට ආර්ය පුද්ගල සමූහයයි. එය එම විමානයෙහිම මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘යත්ථ ච දින්නමහප්ඵලමාහු, චතූසු සුචීසු පුරිසයුගෙසු;

අට්ඨ ච පුග්ගලධම්මදසා තෙ, සඞ්ඝමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 888);

“යම් තැනක දෙන ලද දානය මහත් ඵල යැයි කියනු ලැබේද, ඒ පිරිසිදු පුරුෂ යුගල සතර දෙනාද, පුද්ගල වශයෙන් අට දෙනාද වන සද්ධර්මය දකින්නා වූ එම සංඝයා සරණ යන පිණිස පැමිණෙව.”

භික්ඛූනං [Pg.17] සඞ්ඝො භික්ඛුසඞ්ඝො. එත්තාවතා බ්‍රාහ්මණො තීණි සරණගමනානි පටිවෙදෙසි.

භික්ෂූන්ගේ සමූහය භික්ෂු සංඝයායි. මෙපමණකින් බ්‍රාහ්මණයා තිසරණ ගමනය ප්‍රකාශ කළේය.

ඉදානි තෙසු සරණගමනෙසු කොසල්ලත්ථං සරණං, සරණගමනං, යො ච සරණං ගච්ඡති, සරණගමනප්පභෙදො, සරණගමනඵලං, සංකිලෙසො, භෙදොති අයං විධි වෙදිතබ්බො.

දැන් එම සරණ ගමනයන්හි දක්ෂ වනු පිණිස: සරණ යනු කුමක්ද? සරණ ගමනය යනු කුමක්ද? සරණ යන්නේ කවුද? සරණ ගමනයෙහි ප්‍රභේද මොනවාද? එහි ආනිසංස මොනවාද? කිලිටි වීම සහ බිඳීම යනු කුමක්ද? යන මෙම ක්‍රමය දත යුතුය.

සෙය්‍යථිදං – පදත්ථතො තාව හිංසතීති සරණං, සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිපරිකිලෙසං හනති විනාසෙතීති අත්ථො, රතනත්තයස්සෙවෙතං අධිවචනං. අථ වා හිතෙ පවත්තනෙන අහිතා ච නිවත්තනෙන සත්තානං භයං හිංසතීති බුද්ධො, භවකන්තාරා උත්තාරණෙන ලොකස්ස අස්සාසදානෙන ච ධම්මො, අප්පකානම්පි කාරානං විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සඞ්ඝො. තස්මා ඉමිනාපි පරියායෙන රතනත්තයං සරණං. තප්පසාදතග්ගරුතාහි විහතකිලෙසො තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො සරණගමනං. තංසමඞ්ගීසත්තො සරණං ගච්ඡති, වුත්තප්පකාරෙන චිත්තුප්පාදෙන ‘‘එතානි මෙ තීණි රතනානි සරණං, එතානි පරායණ’’න්ති එවං උපෙතීති අත්ථො. එවං තාව සරණං සරණගමනං යො ච සරණං ගච්ඡති ඉදං තයං වෙදිතබ්බං.

එනම්, පද අර්ථය අනුව: හිංසා කරන බැවින් (නසන බැවින්) සරණ නම් වේ. සරණ ගියවුන්ගේ එම සරණ ගමනයෙන්ම භය, තැතිගැනීම, දුක සහ දුගති පීඩා නසන බැවින්, විනාශ කරන බැවින් ‘සරණ’ යනු තෙරුවනට නමකි. එසේත් නැතිනම් යහපතෙහි යොදවන බැවින් සහ අයහපතින් වළක්වන බැවින් සත්වයන්ගේ භය නසන බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ නම් වේ. භව කතරින් එතෙර කරවන බැවින් සහ ලෝකයාට සහනය සලසන බැවින් ධර්මය සරණ නම් වේ. අල්ප වූද පූජා සත්කාරයන්ට මහත් ඵල ලබා දෙන බැවින් සංඝයා සරණ නම් වේ. එබැවින් මෙම ක්‍රමයෙන්ද තෙරුවන් සරණ නම් වේ. එම තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදීම හා ගරුත්වය පෙරදැරිව, කෙලෙස් දුරු කරමින්, එම තෙරුවනම පිළිසරණ කොට පවත්නා චිත්තෝත්පාදය (සිතේ ඇති වීම) ‘සරණ ගමනය’ නම් වේ. එම සිතින් යුත් සත්වයා සරණ යන්නා වේ. ඉහත කී චිත්තෝත්පාදයෙන් ‘මේ රත්න තුන මාගේ සරණයි, මේවා මාගේ පිළිසරණයි’ යනුවෙන් එළඹීම එහි අර්ථයයි. මෙසේ සරණ, සරණ ගමනය සහ සරණ යන්නා යන මේ තිදෙනා පිළිබඳව දත යුතුය.

සරණගමනප්පභෙදෙ පන දුවිධං සරණගමනං ලොකුත්තරං ලොකියඤ්චාති. තත්ථ ලොකුත්තරං දිට්ඨසච්චානං මග්ගක්ඛණෙ සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන ආරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා කිච්චතො සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣති. ලොකියං පුථුජ්ජනානං සරණගමනුපක්කිලෙසවික්ඛම්භනෙන ආරම්මණතො බුද්ධාදිගුණාරම්මණං හුත්වා ඉජ්ඣති. තං අත්ථතො බුද්ධාදීසු වත්ථූසු සද්ධාපටිලාභො, සද්ධාමූලිකා ච සම්මාදිට්ඨි දසසු පුඤ්ඤකිරියාවත්ථූසු දිට්ඨිජුකම්මන්ති වුච්චති.

ශරණගමන ප්‍රභේදයෙහි ලෝකෝත්තර සහ ලෞකික වශයෙන් ශරණගමනය දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ලෝකෝත්තර ශරණගමනය යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ ආර්ය පුද්ගලයන්ට මාර්ග චිත්ත ක්ෂණයේදී ශරණගමනය කිලිටි කරන කෙලෙස් මුළුමනින්ම සිඳලීමෙන්, අරමුණු වශයෙන් නිර්වාණය අරමුණු කොට, කෘත්‍යය වශයෙන් මුළු රත්නත්‍රය කෙරෙහිම සම්පූර්ණ වන එකකි. ලෞකික ශරණගමනය යනු පෘථග්ජනයන් හට ශරණගමනය කිලිටි කරන කෙලෙස් යටපත් කිරීමෙන්, අරමුණු වශයෙන් බුද්ධාදී රත්නත්‍රයේ ගුණ අරමුණු කොට සම්පූර්ණ වන්නකි. එය අර්ථය වශයෙන් බුද්ධාදී වස්තූන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලැබීම සහ ශ්‍රද්ධාව මූලික කරගත් සම්මා දිට්ඨිය ද, දස පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තූන් අතර 'දිට්ඨිජුකම්ම' (දෘෂ්ටිය සෘජු කර ගැනීම) ද යැයි කියනු ලැබේ.

තයිදං චතුධා පවත්තති අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන තප්පරායණතාය සිස්සභාවූපගමනෙන පණිපාතෙනාති. තත්ථ අත්තසන්නිය්‍යාතනං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං අත්තානං බුද්ධස්ස නිය්‍යාතෙමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්සා’’ති එවං බුද්ධාදීනං අත්තපරිච්චජනං. තප්පරායණතා නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං බුද්ධපරායණො, ධම්මපරායණො, සඞ්ඝපරායණො ඉති මං ධාරෙථා’’ති එවං තප්පරායණභාවො. සිස්සභාවූපගමනං නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං බුද්ධස්ස [Pg.18] අන්තෙවාසිකො, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස ඉති මං ධාරෙථා’’ති එවං සිස්සභාවූපගමො. පණිපාතො නාම ‘‘අජ්ජ ආදිං කත්වා අහං අභිවාදන-පච්චුට්ඨාන-අඤ්ජලිකම්ම-සාමීචිකම්මං බුද්ධාදීනංයෙව තිණ්ණං වත්ථූනං කරොමි ඉති මං ධාරෙථා’’ති එවං බුද්ධාදීසු පරමනිපච්චකාරො. ඉමෙසඤ්හි චතුන්නම්පි ආකාරානං අඤ්ඤතරම්පි කරොන්තෙන ගහිතංයෙව හොති සරණගමනං.

එම ලෞකික ශරණගමනය ආත්ම සන්නිය්‍යාතනය (තමා පූජා කිරීම), තත්පරායණතාව (පරම පිහිට කොට ගැනීම), ශිෂ්‍යභාවෝපගමනය (ශිෂ්‍යයෙකු ලෙස එළඹීම) සහ ප්‍රණිපාතය (නමස්කාර කිරීම) යනුවෙන් සතර ආකාරයකින් පවතියි. එහි ආත්ම සන්නිය්‍යාතනය නම්: 'අද පටන් මම මාගේ ආත්මය බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කරමි, ධර්මයට පූජා කරමි, මහා සංඝරත්නයට පූජා කරමි' යනාදී වශයෙන් බුද්ධාදී රත්නත්‍රයට තමා කැප කිරීමයි. තත්පරායණතාව නම්: 'අද පටන් මම බුදුන් සරණ ගියෙක්මි, දහම් සරණ ගියෙක්මි, සඟ සරණ ගියෙක්මි, මා මෙසේ දරා ගන්නා සේක්වා' යනාදී වශයෙන් රත්නත්‍රය පරම පිහිට කොට ගත් බවයි. ශිෂ්‍යභාවෝපගමනය නම්: 'අද පටන් මම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අන්තේවාසික ශිෂ්‍යයෙක් වෙමි, ධර්මයාගේ ශිෂ්‍යයෙක් වෙමි, සංඝයාගේ ශිෂ්‍යයෙක් වෙමි, මා මෙසේ දරා ගන්නා සේක්වා' යනාදී වශයෙන් ශිෂ්‍යභාවයට එළඹීමයි. ප්‍රණිපාතය නම්: 'අද පටන් මම බුද්ධාදී රත්නත්‍රය විෂයෙහිම අභිවාදන, ප්‍රත්‍යුත්ථාන, අඤ්ජලිකර්ම සහ සාමීචිකර්ම පවත්වමි, මා මෙසේ දරා ගන්නා සේක්වා' යනාදී වශයෙන් බුද්ධාදී රත්නත්‍රය කෙරෙහි දක්වන පරම ගෞරවයයි. මෙම සතර ආකාර ක්‍රමවලින් එකක් හෝ සිදු කරන්නා විසින් ශරණගමනය ගන්නා ලද්දේම වෙයි.

අපිච ‘‘භගවතො අත්තානං පරිච්චජාමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස අත්තානං පරිච්චජාමි, ජීවිතං පරිච්චජාමි, පරිච්චත්තොයෙව මෙ අත්තා, පරිච්චත්තංයෙව මෙ ජීවිතං, ජීවිතපරියන්තිකං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, බුද්ධො මෙ සරණං ලෙණං තාණ’’න්ති එවම්පි අත්තසන්නිය්‍යාතනං වෙදිතබ්බං. ‘‘සත්ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං, සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං, සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 2.154) එවම්පි මහාකස්සපස්ස සරණගමනෙ විය සිස්සභාවූපගමනං දට්ඨබ්බං.

තවද, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මාගේ ආත්මය පූජා කරමි, ධර්මයට ආත්මය පූජා කරමි, සංඝයාට ආත්මය පූජා කරමි, ජීවිතය පූජා කරමි, මාගේ ආත්මය පූජා කරන ලද්දේමය, මාගේ ජීවිතය පූජා කරන ලද්දේමය, ජීවිතය අවසන් වන තුරු බුදුන් සරණ යමි, බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ සරණයි, මාගේ පිළිසරණයි, මාගේ ආරක්ෂාවයි' යනුවෙන් ද ආත්ම සන්නිය්‍යාතනය දත යුතුය. 'ඒකාන්තයෙන්ම මම ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ දකිම්වා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකිම්වා, ඒ සුගතයන් වහන්සේම දකිම්වා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකිම්වා, ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේම දකිම්වා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකිම්වා' යනුවෙන් මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේගේ ශරණගමනය මෙන් ශිෂ්‍යභාවෝපගමනය දත යුතුය.

‘‘සො අහං විචරිස්සාමි, ගාමා ගාමං පුරා පුරං;

නමස්සමානො සම්බුද්ධං, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’’න්ති. (සු. නි. 194;

සං. නි. 1.246);

'මම සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ද, ධර්මයේ ඇති සුධර්මතාවට ද නමස්කාර කරමින් ගමෙන් ගමට, නගරයෙන් නගරයට හැසිරෙන්නෙමි' යනුවෙන්,

එවම්පි ආළවකාදීනං සරණගමනං විය තප්පරායණතා වෙදිතබ්බා. ‘‘අථ ඛො බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා භගවතො පාදෙසු සිරසා නිපතිත්වා භගවතො පාදානි මුඛෙන ච පරිචුම්බති, පාණීහි ච පරිසම්බාහති, නාමඤ්ච සාවෙති – ‘බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො; බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො’’’ති (ම. නි. 2.394) එවම්පි පණිපාතො වෙදිතබ්බො.

ආළවක ආදීන්ගේ ශරණගමනය මෙන් තත්පරායණතාව දත යුතුය. 'එකල්හි බ්‍රාහ්මායු බ්‍රාහ්මණයා අසුනින් නැගිට, උතුරු සළුව එකාංශ කොට පොරවාගෙන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් අසල හිස නමා වැටී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් මුහුණින් සිඹිමින්, දෑතින් පිරිමදිමින්, 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම බ්‍රාහ්මායු බ්‍රාහ්මණයා වෙමි, භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම බ්‍රාහ්මායු බ්‍රාහ්මණයා වෙමි' යැයි තමාගේ නම ප්‍රකාශ කළේය' යනුවෙන් ප්‍රණිපාතය දත යුතුය.

සො පනෙස ඤාතිභයාචරියදක්ඛිණෙය්‍යවසෙන චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතෙන සරණගමනං හොති, න ඉතරෙහි. සෙට්ඨවසෙනෙව හි සරණං ගණ්හාති, සෙට්ඨවසෙන ච භිජ්ජති. තස්මා යො සාකියො වා කොලියො වා ‘‘බුද්ධො අම්හාකං ඤාතකො’’ති වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො වා ‘‘සමණො ගොතමො රාජපූජිතො මහානුභාවො අවන්දියමානො අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’’ති භයෙන වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො වා බොධිසත්තකාලෙ භගවතො සන්තිකෙ කිඤ්චි උග්ගහිතං සරමානො බුද්ධකාලෙ වා –

එම ප්‍රණිපාතය නෑකම, බිය, ගුරුකම සහ දක්ඛිණෙය්‍ය (දන් දීමට සුදුසු බව) වශයෙන් සතර වැදෑරුම් වේ. එහි දක්ඛිණෙය්‍ය ගුණය සලකා කෙරෙන ප්‍රණිපාතයෙන් ශරණගමනය සිදු වේ, සෙසු කරුණු නිසා වැඳීමෙන් සිදු නොවේ. මක්නිසාද යත්, ශරණගමනය සමාදන් වන්නේ ද ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසාමය, එය බිඳෙන්නේ ද ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසාමය. එබැවින් යම් ශාක්‍යයෙක් හෝ කෝලියයෙක් 'බුදුරජාණන් වහන්සේ අපගේ නෑයෙක්' යැයි සිතා වඳින්නේ නම්, ශරණගමනය ගන්නා ලද්දේ නොවේ. යමෙක් 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ රජුන් විසින් පුදන ලද, මහත් ආනුභාව සම්පන්න කෙනෙකි, නොවැන්දහොත් අනර්ථයක් කරනු ඇත' යැයි බියෙන් වඳින්නේ නම්, ශරණගමනය ගන්නා ලද්දේ නොවේ. යමෙක් බෝධිසත්ව කාලයේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් යමක් ඉගෙන ගත් බව සිහිපත් කරමින් හෝ බුද්ධ කාලයේදී,

‘‘එකෙන [Pg.19] භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍ය, ද්වීහි කම්මං පයොජයෙ;

චතුත්ථඤ්ච නිධාපෙය්‍ය, ආපදාසු භවිස්සතී’’ති. (දී. නි. 3.265) –

'එක් කොටසකින් භෝග සම්පත් අනුභව කළ යුතුය, කොටස් දෙකක් කර්මාන්ත වල යෙදවිය යුතුය, හතරවන කොටස ආපදාවකදී ප්‍රයෝජනයට ගැනීමට තැන්පත් කළ යුතුය' යනාදී වශයෙන්,

එවරූපං අනුසාසනිං උග්ගහෙත්වා ‘‘ආචරියො මෙ’’ති වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො පන ‘‘අයං ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති වන්දති, තෙනෙව ගහිතං හොති සරණං.

මෙවැනි අනුශාසනාවක් ලබාගෙන 'උන්වහන්සේ මාගේ ගුරුවරයා යැයි' සිතා වඳින්නේ නම්, ශරණගමනය ගන්නා ලද්දේ නොවේ. යමෙක් 'උන්වහන්සේ ලොව අග්‍ර දක්ඛිණෙය්‍ය උත්තමයාණෝ යැයි' සිතා වඳින්නේ නම්, ඔහු විසින් ශරණගමනය ගන්නා ලද්දේ වෙයි.

එවං ගහිතසරණස්ස ච උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා අඤ්ඤතිත්ථියෙසු පබ්බජිතම්පි ඤාතිං ‘‘ඤාතකො මෙ අය’’න්ති වන්දතො සරණගමනං න භිජ්ජති, පගෙව අපබ්බජිතං. තථා රාජානං භයවසෙන වන්දතො. සො හි රට්ඨපූජිතත්තා අවන්දියමානො අනත්ථම්පි කරෙය්‍යාති. තථා යං කිඤ්චි සිප්පං සික්ඛාපකං තිත්ථියං ‘‘ආචරියො මෙ අය’’න්ති වන්දතොපි න භිජ්ජතීති එවං සරණගමනප්පභෙදො වෙදිතබ්බො.

මෙසේ ශරණගමනය ගත් උපාසකයෙකු හෝ උපාසිකාවක, අන්‍ය තීර්ථකයන් අතර පැවිදි වූ නෑයෙකුට වුවද 'මොහු මාගේ නෑයා යැයි' සිතා වඳින්නේ නම් ශරණගමනය නොබිඳෙයි. ගිහි නෑයෙකුට වැඳීම ගැන කියනුම කිම? එසේම රජුට බියෙන් වඳින්නාට ද ශරණගමනය නොබිඳෙයි. මක්නිසාද යත්, රජු රට වැසියන් විසින් පුදන බැවින්, නොවැන්දහොත් අනර්ථයක් සිදු විය හැකි බැවිනි. එසේම යම් ශිල්පයක් උගන්වන තීර්ථකයෙකුට 'මොහු මාගේ ගුරුවරයා යැයි' සිතා වඳින්නාට ද ශරණගමනය නොබිඳෙයි. මෙසේ ශරණගමනයේ ප්‍රභේද දත යුතුය.

එත්ථ ච ලොකුත්තරස්ස සරණගමනස්ස චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵලං, සබ්බදුක්ඛක්ඛයො ආනිසංසඵලං. වුත්තඤ්හෙතං –

මෙහි ලෝකෝත්තර ශරණගමනයෙහි විපාක ඵලය වනුයේ සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන්ය. සියලු දුක් කෙළවර වීම එහි ආනිශංස ඵලයයි. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො;

චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. (ධ. ප. 190);

'යමෙක් බුදුන් ද දහම් ද සඟුන් ද සරණ ගියේ වේ ද, ඔහු සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය දකියි.

‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසමුප්පාදං, දුක්ඛස්ස ච අතික්කමං;

අරියඤ්චට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, දුක්ඛූපසමගාමිනං. (ධ. ප. 191);

දුක ද, දුක ඇති වීමට හේතුව ද, දුක ඉක්මවා යාම ද, දුක සංසිඳුවන මඟට පමුණුවන ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ද දකියි.

‘‘එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තමං;

එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 192);

මෙම සරණ යාම ඒකාන්තයෙන්ම නිර්භය සරණයි, මෙම සරණ යාම උතුම්ම සරණයි. මෙම සරණට පැමිණීමෙන් සියලු දුකින් මිදෙන්නේය.'

අපිච නිච්චතො අනුපගමනාදිවසෙනපෙතස්ස ආනිසංසඵලං වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

තවද, සංස්කාරයන් නිත්‍ය වශයෙන් නොගැනීම ආදී වශයෙන් ද මෙහි ආනිශංස ඵල දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය, සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍ය, කඤ්චි ධම්මං අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍ය, මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, පිතරං, අරහන්තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, පදුට්ඨචිත්තො තථාගතස්ස ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය, සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය, අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (ම. නි. 3.128-130; අ. නි. 1.272-277).

'මහණෙනි, සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් පුද්ගලයා යම් සංස්කාරයක් නිත්‍ය වශයෙන් හෝ සැප වශයෙන් හෝ ගැනීමට ද, යම් ධර්මයක් ආත්ම වශයෙන් ගැනීමට ද අවකාශයක් නැත, එය සිදු විය නොහැක්කකි. මව ජීවිතයෙන් තොර කිරීමට ද, පියා හෝ රහතන් වහන්සේ නමක ජීවිතයෙන් තොර කිරීමට ද, දූෂිත සිතින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ලේ සෙලවීමට ද, සංඝයා භේද කිරීමට ද, අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු උදෙසා (සරණ යාමට) ද නොහැකිය. මෙවැනි කරුණක් සිදු වීමට ඉඩක් නැත.'

ලොකියස්ස [Pg.20] පන සරණගමනස්ස භවසම්පදාපි භොගසම්පදාපි ඵලමෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

ලෞකික ශරණගමනයේ ඵලය වනුයේ භව සම්පත්තිය සහ භෝග සම්පත්තියයි. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ,න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං;

පහාය මානුසං දෙහං,දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති. (සං. නි. 1.37);

"යම් කෙනෙක් බුදුන් සරණ ගියාහු ද, ඔවුහු අපායට (දුගතියට) නොයන්නාහු ය. ඔවුහු මේ මිනිස් සිරුර හැර පියා (මරණින් මතු) දෙව්ලොව සම්පූර්ණ කරන්නාහු ය (දෙව්ලොව උපදින්නාහු ය)."

අපරම්පි වුත්තං –

තවද මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො අසීතියා දෙවතාසහස්සෙහි සද්ධිං යෙනායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… එකමන්තං ඨිතං ඛො සක්කං දෙවානමින්දං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො එතදවොච – ‘සාධු ඛො, දෙවානමින්ද, බුද්ධසරණගමනං හොති. බුද්ධසරණගමනහෙතු ඛො දෙවානමින්ද එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්ති දිබ්බෙන ආයුනා දිබ්බෙන වණ්ණෙන සුඛෙන යසෙන ආධිපතෙය්‍යෙන දිබ්බෙහි රූපෙහි සද්දෙහි ගන්ධෙහි රසෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’’ති (සං. නි. 4.341).

"එකල්හි දෙවියන්ට අධිපති වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍ර තෙමේ අසූදහසක් දේවතාවන් පිරිවරා ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට එළඹියේ ය... එකත්පසක සිටි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'දේවේන්ද්‍රය, බුදුන් සරණ යෑම යහපත් ම ය. දේවේන්ද්‍රය, බුදුන් සරණ යෑමේ හේතුවෙන් මෙලොව ඇතැම් සත්ත්වයෝ ශරීරය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපදින්නාහු ය. ඔවුහු දිව්‍යමය වූ ආයුෂ, දිව්‍යමය වූ වර්ණය, දිව්‍යමය වූ සැපය, දිව්‍යමය වූ යසස, දිව්‍යමය වූ ආධිපත්‍යය සහ දිව්‍යමය වූ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන කරුණු දසයෙන් අනෙක් දෙවියන් අභිබවා යන්නාහු ය.'"

එසෙව නයො ධම්මෙ සඞ්ඝෙ ච. අපිච වෙලාමසුත්තාදිවසෙනාපි (අ. නි. 9.20 ආදයො) සරණගමනස්ස ඵලවිසෙසො වෙදිතබ්බො. එවං සරණගමනඵලං වෙදිතබ්බං.

ධර්මය සහ සංඝයා කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. තවද වේලාම සූත්‍රය ආදියෙහි (අංගුත්තර නිකාය) දැක්වෙන පරිදි සරණාගමනයෙහි විශේෂ ඵලයන් දත යුතු ය. මෙසේ සරණාගමනයෙහි ඵලයන් දත යුතු ය.

තත්ථ ලොකියසරණගමනං තීසු වත්ථූසු අඤ්ඤාණසංසයමිච්ඡාඤාණාදීහි සංකිලිස්සති, න මහාජුතිකං හොති න මහාවිප්ඵාරං. ලොකුත්තරස්ස නත්ථි සංකිලෙසො. ලොකියස්ස ච සරණගමනස්ස දුවිධො භෙදො සාවජ්ජො අනවජ්ජො ච. තත්ථ සාවජ්ජො අඤ්ඤසත්ථාරාදීසු අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීහි හොති, සො අනිට්ඨඵලො. අනවජ්ජො කාලකිරියාය, සො අවිපාකත්තා අඵලො. ලොකුත්තරස්ස පන නෙවත්ථි භෙදො. භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො අඤ්ඤං සත්ථාරං න උද්දිසතීති එවං සරණගමනස්ස සංකිලෙසො ච භෙදො ච වෙදිතබ්බො.

එහි ලෞකික සරණාගමනය යනු වස්තූන් තුන (තෙරුවන්) කෙරෙහි නොදැනීම (අඥානය), සැකය සහ වැරදි ලෙස දැනීම (මිථ්‍යා ඥානය) ආදියෙන් කෙලෙසෙයි. එය මහා තේජසක් හෝ මහා විස්තාරයක් ඇත්තේ නොවේ. ලෝකෝත්තර සරණාගමනයෙහි කිලිටක් නැත. ලෞකික සරණාගමනය බිඳී යාම වරද සහිත (සාවද්‍ය) සහ වරද රහිත (අනවද්‍ය) යයි දෙපරිදි වේ. එහිලා සාවද්‍ය බිඳීම නම්, අන්‍ය ශාස්තෘවරුන් ආදියට තමා කැප කිරීම ආදියෙන් සිදුවන අතර එය අනිෂ්ට විපාක ඇත්තේ වෙයි. අනවද්‍ය බිඳීම නම් මරණය නිසා සිදුවන්නකි; එය විපාකයක් නොදෙන බැවින් නිශ්ඵල වේ. ලෝකෝත්තර සරණාගමනයෙහි බිඳීමක් නම් කිසිසේත් නැත. මක්නිසාද යත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයා අන්‍ය භවයකදී වුව ද අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු සරණ නොයන බැවිනි. මෙසේ සරණාගමනයෙහි කෙලෙසීම හා බිඳීම දත යුතු ය.

උපාසකං [Pg.21] මං භවං ගොතමො ධාරෙතූති මං භවං ගොතමො ‘‘උපාසකො අය’’න්ති එවං ධාරෙතු, ජානාතූති අත්ථො. උපාසකවිධිකොසල්ලත්ථං පනෙත්ථ කො උපාසකො, කස්මා උපාසකොති වුච්චති, කිමස්ස සීලං, කො ආජීවො, කා විපත්ති, කා සම්පත්තීති ඉදං පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං.

"භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මා උපාසකයෙකු ලෙස දරා ගන්නා සේක්වා" යනු "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මා උපාසකයෙකු යයි මෙසේ පිළිගන්නා සේක්වා, දැනගන්නා සේක්වා" යන අර්ථයයි. උපාසක පිළිවෙත්හි දක්ෂතාව පිණිස මෙහිදී: කවුද උපාසකයා?, කුමක් නිසා උපාසකයා යයි කියනු ලබන්නේ ද?, ඔහුගේ සීලය කුමක් ද?, ජීවිකාව කුමක් ද?, විපත්තිය කුමක් ද?, සම්පත්තිය කුමක් ද? යන මේ විවිධ කරුණු දත යුතු ය.

තත්ථ කො උපාසකොති යො කොචි සරණගතො ගහට්ඨො. වුත්තඤ්හෙතං –

එහි 'කවුද උපාසකයා?' යන්නට පිළිතුර නම්: සරණ ගිය යම්කිසි ගිහියෙකි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘යතො ඛො, මහානාම, උපාසකො බුද්ධං සරණං ගතො හොති, ධම්මං සරණං ගතො, සඞ්ඝං සරණං ගතො හොති. එත්තාවතා ඛො, මහානාම, උපාසකො හොතී’’ති (සං. නි. 5.1033).

"මහානාමය, යම් කලෙක උපාසකයා බුදුන් සරණ ගියේ වේ ද, ධර්මය සරණ ගියේ වේ ද, සංඝයා සරණ ගියේ වේ ද; මහානාමය, මෙපමණකින් උපාසකයා නම් වේ."

කස්මා උපාසකොති. රතනත්තයස්ස උපාසනතො. සො හි බුද්ධං උපාසතීති උපාසකො. ධම්මං, සඞ්ඝං උපාසතීති උපාසකොති.

"කුමක් නිසා උපාසකයා යයි කියනු ලබන්නේ ද?" යත්: තෙරුවන් කරා එළඹෙන (ඇසුරු කරන) බැවිනි. ඔහු බුදුන් ඇසුරු කරන බැවින් උපාසක නම් වේ. ධර්මය සහ සංඝයා ඇසුරු කරන බැවින් ද උපාසක නම් වේ.

කිමස්ස සීලන්ති. පඤ්ච වෙරමණියො. යථාහ –

"ඔහුගේ සීලය කුමක් ද?" යත්: පස්වැදෑරුම් විරති (වැළකීම්) සීලයයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘යතො ඛො, මහානාම, උපාසකො පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති, අදින්නාදානා, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා, මුසාවාදා, සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානා පටිවිරතො හොති. එත්තාවතා ඛො, මහානාම, උපාසකො සීලවා හොතී’’ති (සං. නි. 5.1033).

"මහානාමය, යම් කලෙක උපාසකයා ප්‍රාණාතපාතයෙන් වැළකුණේ වේ ද, අදත්තාදානයෙන්, කාමේසුමිච්ඡාචාරයෙන්, මුසාවාදයෙන් සහ ප්‍රමාදයට හේතුවන රහමෙර පානයෙන් වැළකුණේ වේ ද; මහානාමය, මෙපමණකින් උපාසකයා සිල්වතෙකු වේ."

කො ආජීවොති. පඤ්ච මිච්ඡාවණිජ්ජා පහාය ධම්මෙන සමෙන ජීවිකකප්පනං. වුත්තඤ්හෙතං –

"ජීවිකාව කුමක් ද?" යත්: පස්වැදෑරුම් වැරදි වෙළඳාම් (මිච්ඡා වණිජ්ජා) අත්හැර ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව ජීවිකාව ගෙනයෑමයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘පඤ්චිමා, භික්ඛවෙ, වණිජ්ජා උපාසකෙන අකරණීයා. කතමා පඤ්ච. සත්ථවණිජ්ජා, සත්තවණිජ්ජා, මංසවණිජ්ජා, මජ්ජවණිජ්ජා, විසවණිජ්ජා. ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්ච වණිජ්ජා උපාසකෙන අකරණීයා’’ති (අ. නි. 5.177).

"මහණෙනි, උපාසකයෙකු විසින් නොකටයුතු වූ වෙළඳාම් පහකි. ඒ පහ කවරේ ද? ආයුධ වෙළඳාම, සත්ත්ව වෙළඳාම, මස් වෙළඳාම, මත්පැන් වෙළඳාම සහ විෂ වෙළඳාම යන මේවා ය. මහණෙනි, උපාසකයෙකු විසින් මේ පස්වැදෑරුම් වෙළඳාම් නොකටයුතු ය."

කා විපත්තීති. යා තස්සෙව සීලස්ස ච ආජීවස්ස ච විපත්ති, අයමස්ස විපත්ති. අපිච යාය එස චණ්ඩාලො චෙව හොති මලඤ්ච පතිකුට්ඨො ච, සාපි තස්ස විපත්තීති වෙදිතබ්බා. තෙ ච අත්ථතො අස්සද්ධියාදයො පඤ්ච ධම්මා හොන්ති. යථාහ –

"විපත්තිය කුමක් ද?" යත්: එම සීලයෙහි සහ ජීවිකාවෙහි යම් පිරිහීමක් ඇද්ද, එය ඔහුගේ විපත්තියයි. තවද, යම් කරුණු නිසා උපාසකයා චණ්ඩාලයෙකු, කිලිටි වූවෙකු සහ නීච වූවෙකු වේ ද, එය ද ඔහුගේ විපත්තිය යයි දත යුතු ය. ඒවා අර්ථ වශයෙන් අශ්‍රද්ධාව ආදී වූ කරුණු පහකි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘පඤ්චහි[Pg.22], භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො උපාසකො උපාසකචණ්ඩාලො ච හොති උපාසකමලඤ්ච උපාසකපතිකුට්ඨො ච. කතමෙහි පඤ්චහි? අස්සද්ධො හොති, දුස්සීලො හොති, කොතූහලමඞ්ගලිකො හොති, මඞ්ගලං පච්චෙති නො කම්මං, ඉතො ච බහිද්ධා දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසති, තත්ථ ච පුබ්බකාරං කරොතී’’ති (අ. නි. 5.175).

"මහණෙනි, කරුණු පහකින් යුක්ත වූ උපාසකයා උපාසක චණ්ඩාලයෙකු ද, උපාසක මලයක (කිලිටක්) ද, නීච උපාසකයෙකු ද වෙයි. ඒ කරුණු පහ කවරේ ද? අශ්‍රද්ධාවන්ත වීම, දුස්සීල වීම, සුබ නිමිති අදහන්නෙකු (කෝතූහල මංගලික) වීම, කර්මය නොව සුබ නිමිති විශ්වාස කිරීම, මෙයින් (ශාසනයෙන්) බැහැරව පින් දිය යුතු දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් සෙවීම සහ එහි ප්‍රථමයෙන් පුණ්‍ය කටයුතු කිරීමයි."

කා සම්පත්තීති. යා චස්ස සීලසම්පදා ච ආජීවසම්පදා ච, සා සම්පත්ති. යෙ චස්ස රතනභාවාදිකරා සද්ධාදයො පඤ්ච ධම්මා. යථාහ –

"සම්පත්තිය කුමක් ද?" යත්: ඔහුගේ සීල සම්පත්තිය සහ ආජීව සම්පත්තිය යමක් ද, එය සම්පත්තියයි. උපාසකයා උත්තම රත්නයක් බවට පත් කරන ශ්‍රද්ධාව ආදී ධර්ම පහ ද සම්පත්තියයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො උපාසකො උපාසකරතනඤ්ච හොති උපාසකපදුමඤ්ච උපාසකපුණ්ඩරීකඤ්ච. කතමෙහි පඤ්චහි? සද්ධො හොති, සීලවා හොති, න කොතූහලමඞ්ගලිකො හොති, කම්මං පච්චෙති නො මඞ්ගලං, න ඉතො බහිද්ධා දක්ඛිණෙය්‍යං ගවෙසති, ඉධ ච පුබ්බකාරං කරොතී’’ති (අ. නි. 5.175).

"මහණෙනි, කරුණු පහකින් යුක්ත වූ උපාසකයා උපාසක රත්නයක් ද, උපාසක පද්මයක් ද, උපාසක පුණ්ඩරීකයක් ද වෙයි. ඒ කරුණු පහ කවරේ ද? ශ්‍රද්ධාවන්ත වීම, සිල්වත් වීම, සුබ නිමිති අදහන්නෙකු නොවීම, සුබ නිමිති නොව කර්මය විශ්වාස කිරීම, මෙයින් (ශාසනයෙන්) බැහැරව දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් නොසෙවීම සහ මෙහි ම (ශාසනයෙහි ම) ප්‍රථමයෙන් පුණ්‍ය කටයුතු කිරීමයි."

අජ්ජතග්ගෙති එත්ථ අයං අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. ‘‘අජ්ජතග්ගෙ සම්ම, දොවාරික, ආවරාමි ද්වාරං නිගණ්ඨානං නිගණ්ඨීන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.70) හි ආදිම්හි දිස්සති. ‘‘තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍ය (කථා. 441). උච්ඡග්ගං වෙළග්ග’’න්තිආදීසු කොටියං. ‘‘අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා (සං. නි. 5.374), අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතු’’න්තිආදීසු (චූළව. 318) කොට්ඨාසෙ. ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.34) සෙට්ඨෙ. ඉධ පනායං ආදිම්හි දට්ඨබ්බො. තස්මා අජ්ජතග්ගෙති අජ්ජතං ආදිං කත්වාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අජ්ජතන්ති අජ්ජභාවං. අජ්ජදග්ගෙති වා පාඨො, දකාරො පදසන්ධිකරො, අජ්ජ අග්ගං කත්වාති අත්ථො.

'අජ්ජතග්ගේ' යන මෙහි 'අග්ග' ශබ්දය ආරම්භය, කෝටිය (අග), කොටස සහ ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයන්හි පෙනේ. "අජ්ජතග්ගේ සම්ම දෝවාරික..." ආදී තැන්වල 'ආරම්භය' යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "තේනේව අංගුලග්ගේන..." සහ "උච්ඡග්ගං වේළග්ගං" ආදී තැන්වල 'කොන' (අග) යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා..." සහ "විහාරග්ගේන වා පරිවේණග්ගේන වා" ආදී තැන්වල 'කොටස' යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "යාවතා භික්ඛවේ සත්තා... තථාගතෝ තේසං අග්ගමක්ඛායති" ආදී තැන්වල 'ශ්‍රේෂ්ඨ' යන අර්ථයෙහි පෙනේ. මෙහිදී එය 'ආරම්භය' යන අර්ථයෙන් ගත යුතු ය. එබැවින් 'අජ්ජතග්ගේ' යනු 'අද දවසේ පටන්' යන අර්ථය මෙහි දත යුතු ය. 'අජ්ජතං' යනු අද දවසයි. 'අජ්ජදග්ගේ' කියා ද පාඨයක් ඇත; එහි 'ද' කාරය පදසන්ධිය පිණිස යෙදුණකි; 'අද ආරම්භය කොට' යනු එහි අර්ථයයි.

පාණුපෙතන්ති පාණෙහි උපෙතං, යාව මෙ ජීවිතං පවත්තති, තාව උපෙතං, අනඤ්ඤසත්ථුකං තීහි සරණගමනෙහි සරණං ගතං උපාසකං කප්පියකාරකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු ජානාතු. අහඤ්හි සචෙපි මෙ තිඛිණෙන අසිනා සීසං ඡින්දෙය්‍ය, නෙව බුද්ධං ‘‘න බුද්ධො’’ති වා ධම්මං ‘‘න [Pg.23] ධම්මො’’ති වා සඞ්ඝං ‘‘න සඞ්ඝො’’ති වා වදෙය්‍යන්ති එවං අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන සරණං ගන්ත්වා චතූහි ච පච්චයෙහි පවාරෙත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමීති.

‘පාණුපේතං’ යනු දිවි හිමියෙන් යන්නයි. මාගේ ජීවිතය පවතින තාක් කල්, අන්‍ය වූ ශාස්තෘවරයෙකු නොමැතිව, තෙරුවන් සරණ ගිය උපාසකයෙකු වූ ද, කැපකරු දායකයෙකු වූ ද මා භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පිළිගන්නා සේක්වා, දැනගන්නා සේක්වා. මක්නිසාද යත්, මම තියුණු අසිපතකින් මාගේ හිස සිඳ දැමුවද, බුදුන් වහන්සේ ‘බුදුන් නොවේ’ යැයි හෝ ධර්මය ‘ධර්මය නොවේ’ යැයි හෝ සංඝයා ‘සංඝයා නොවේ’ යැයි කිසිසේත් නොපවසමි. මෙසේ තමාම (තෙරුවනට) පූජා කරමින් සරණ ගොස්, සිව් පසයෙන් ආරාධනා කොට, අසුනින් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිවාදනය කොට, තෙවරක් පැදකුණු කොට නික්ම ගියේය යනු මෙහි අර්ථයයි.

17. සත්තමෙ ජාණුස්සොණීති ජාණුස්සොණිඨානන්තරං කිර නාමෙකං ඨානන්තරං, තං යෙන කුලෙන ලද්ධං, තං ජාණුස්සොණිකුලන්ති වුච්චති. අයං තස්මිං කුලෙ ජාතත්තා රඤ්ඤො සන්තිකෙ ච ලද්ධජාණුස්සොණිසක්කාරත්තා ජාණුස්සොණීති වුච්චති. තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘සමණො කිර ගොතමො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො බහුස්සුතො’’ති සුත්වා ‘‘සචෙ සො ලිඞ්ගවිභත්තිකාරකාදිභෙදං ජානිස්සති, අම්හෙහි ඤාතමෙව ජානිස්සති, අඤ්ඤාතං කිං ජානිස්සති. ඤාතමෙව කථෙස්සති, අඤ්ඤාතං කිං කථෙස්සතී’’ති චින්තෙත්වා මානද්ධජං පග්ගය්හ සිඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා මහාපරිවාරෙහි පරිවුතො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. කතත්තා ච, බ්‍රාහ්මණ, අකතත්තා චාති සත්ථා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො ඉධ ආගච්ඡන්තො න ජානිතුකාමො අත්ථගවෙසී හුත්වා ආගතො, මානං පන පග්ගය්හ සිඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා ආගතො. කිං නු ඛ්වස්ස යථා පඤ්හස්ස අත්ථං ජානාති, එවං කථිතෙ වඩ්ඪි භවිස්සති, උදාහු යථා න ජානාතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘යථා න ජානාති, එවං කථිතෙ වඩ්ඪි භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘කතත්තා ච, බ්‍රාහ්මණ, අකතත්තා චා’’ති ආහ.

17. හත්වන සූත්‍රයෙහි: ‘ජාණුස්සෝණී’ යනු එක්තරා තනතුරක නමකි. ඒ තනතුර යම් කුලයකට ලැබුණේ ද, එම කුලය ‘ජාණුස්සෝණි කුලය’ යැයි කියනු ලැබේ. මේ බ්‍රාහ්මණයා එම කුලයෙහි උපන් බැවින් ද, බිම්බිසාර රජුගෙන් ජාණුස්සෝණි නම් ගෞරව සම්මානය ලැබූ බැවින් ද ‘ජාණුස්සෝණි’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘තේනුපසංකමී’ යනු ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පණ්ඩිතය, ව්‍යක්තය, බහුශ්‍රුතය’ යැයි අසා, ‘ඉදින් උන්වහන්සේ ලිංග, විභක්ති, කාරක ආදී භේදයන් දන්නේ නම්, අප දන්නා දේම දනියි. අප නොදන්නා දෙයක් උන්වහන්සේ කෙසේ දන්නෙහිද? අප දන්නා දෙයක්ම පවසනු ඇත, අප නොදන්නා දෙයක් කෙසේ පවසනු ඇද්දැයි’ සිතා, මානය නැමැති ධජය ඔසවා, අං නැමැති මානය ඉහළට ඔසවා, විශාල පිරිසක් පිරිවරාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. ‘කතත්තා ච බ්‍රාහ්මණ අකතත්තා ච’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා, ‘මේ බ්‍රාහ්මණයා මෙහි පැමිණෙන්නේ කරුණු දැනගැනීමේ රිසියෙන් හෝ අර්ථය සොයන්නෙකු ලෙස නොව, මානයෙන් උදම්ව, මානය නැමැති අං ඔසවාගෙනය. ප්‍රශ්නයෙහි අර්ථය තේරුම් ගන්නා පරිදි මෙසේ ප්‍රකාශ කළහොත් ඔහුට වැඩක් වේද, නැතහොත් තේරුම් ගත නොහැකි පරිදි පැවසුවහොත් ඔහුට යහපතක් වේදැයි’ සිතා, ‘තේරුම් ගත නොහැකි පරිදි ප්‍රකාශ කළහොත් ඔහුට යහපතක් වන්නේය’ යැයි දැන, ‘කතත්තා ච බ්‍රාහ්මණ අකතත්තා ච’ (බ්‍රාහ්මණය, කළ දෙය නිසාත් නොකළ දෙය නිසාත්ය) යනුවෙන් වදාළ සේක.

බ්‍රාහ්මණො තං සුත්වා ‘‘සමණො ගොතමො කතත්තාපි අකතත්තාපි නිරයෙ නිබ්බත්තිං වදති, ඉදං උභයකාරණෙනාපි එකට්ඨානෙ නිබ්බත්තියා කථිතත්තා දුජ්ජානං මහන්ධකාරං, නත්ථි මය්හං එත්ථ පතිට්ඨා. සචෙ පනාහං එත්තකෙනෙව තුණ්හී භවෙය්‍යං, බ්‍රාහ්මණානං මජ්ඣෙ කථනකාලෙපි මං එවං වදෙය්‍යුං – ‘ත්වං සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං මානං පග්ගය්හ සිඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා ගතොසි, එකවචනෙනෙව තුණ්හී හුත්වා කිඤ්චි වත්තුං නාසක්ඛි, ඉමස්මිං ඨානෙ කස්මා කථෙසී’ති. තස්මා පරාජිතොපි අපරාජිතසදිසො හුත්වා පුන සග්ගගමනපඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා කො නු ඛො, භො ගොතමාති ඉමං දුතියපඤ්හං ආරභි.

බ්‍රාහ්මණයා එය අසා, ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ කළ දෙය නිසාත් නොකළ දෙය නිසාත් නිරයෙහි ඉපදීම සිදුවන බව වදාරති. මේ කරුණු දෙකම එකම ස්ථානයක ඉපදීමට හේතු වන බව පැවසීම නිසා මෙය තේරුම් ගැනීමට අපහසුය, මහා අඳුරක් වැනිය. මට මෙහිදී කිසිදු වැටහීමක් නැත. ඉදින් මම මේ ප්‍රමාණයෙන් නිහඬ වුවහොත්, බ්‍රාහ්මණයන් මැද කතාබහ කරන අවස්ථාවලදී ඔවුන් මට මෙසේ පවසනු ඇත - ‘ඔබ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වෙත මානයෙන් උදම්ව ගිය නමුත්, එකම වචනයෙන් නිහඬ වී කිසිවක් කියාගත නොහැකි වුණා. මේ ස්ථානයේදී ඔබ කතා කරන්නේ කුමක් නිසාද?’ යනුවෙනි. එබැවින් පරාජය වුවද අපරාජිතයෙකු මෙන් නැවත ස්වර්ගයට යන මඟ පිළිබඳ ප්‍රශ්නය විමසන්නෙමි’ යි සිතා, ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඒ කෙසේද?’ යන දෙවන ප්‍රශ්නය ආරම්භ කළේය.

එවම්පි [Pg.24] තස්ස අහොසි – ‘‘උපරිපඤ්හෙන හෙට්ඨාපඤ්හං ජානිස්සාමි, හෙට්ඨාපඤ්හෙන උපරිපඤ්හ’’න්ති. තස්මාපි ඉමං පඤ්හං පුච්ඡි. සත්ථා පුරිමනයෙනෙව චින්තෙත්වා යථා න ජානාති, එවමෙව කථෙන්තො පුනපි ‘‘කතත්තා ච, බ්‍රාහ්මණ, අකතත්තා චා’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණො තස්මිම්පි පතිට්ඨාතුං අසක්කොන්තො ‘‘අලං, භො, න ඊදිසස්ස පුරිසස්ස සන්තිකං ආගතෙන අජානිත්වා ගන්තුං වට්ටති, සකවාදං පහාය සමණං ගොතමං අනුවත්තිත්වා මය්හං අත්ථං ගවෙසිස්සාමි, පරලොකමග්ගං සොධෙස්සාමී’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා සත්ථාරං ආයාචන්තො න ඛො අහන්තිආදිමාහ. අථස්ස නිහතමානතං ඤත්වා සත්ථා උපරි දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො තෙන හි, බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ තෙන හීති කාරණනිද්දෙසො. යස්මා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස අත්ථං අජානන්තො විත්ථාරදෙසනං යාචසි, තස්මාති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ද ඇති විය: ‘මම ඉහළ ප්‍රශ්නයෙන් පහළ ප්‍රශ්නය තේරුම් ගන්නෙමි, පහළ ප්‍රශ්නයෙන් ඉහළ ප්‍රශ්නය තේරුම් ගන්නෙමි’ යනුවෙනි. එබැවින් මෙම ප්‍රශ්නය නැවත විමසුවේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙර ක්‍රමයටම සිතා, ඔහුට තේරුම් ගත නොහැකි පරිදිම දේශනා කරමින් නැවතත් ‘කතත්තා ච බ්‍රාහ්මණ අකතත්තා ච’ යනුවෙන් වදාළ සේක. බ්‍රාහ්මණයා එයින්ද කිසිවක් වටහාගත නොහැකිව, ‘භවත්නි, මෙබඳු ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයෙකු වෙත පැමිණ කරුණු වටහා නොගෙන යාම සුදුසු නැත. මාගේ වාදය අත්හැර ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අනුව යමින් මාගේ අර්ථය සොයන්නෙමි, පරලොව මඟ පිරිසිදු කරගන්නෙමි’ යි අධිෂ්ඨාන කොට, ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අයදිමින් ‘න ඛෝ අහං’ යනාදිය පැවසීය. එවිට ඔහුගේ මානය දුරු වූ බව දැන ශාස්තෘන් වහන්සේ මතු දේශනාව වර්ධනය කරමින් ‘තේන හි බ්‍රාහ්මණ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘තේන හි’ යනු කරුණු දැක්වීමකි. යම් හෙයකින් සංක්ෂිප්තව වදාළ දෙයෙහි අර්ථය නොදැන විස්තරාත්මක දේශනාවක් අයදින්නෙහිද, එබැවින් යන අර්ථයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

18. අට්ඨමෙ ආයස්මාති පියවචනමෙතං. ආනන්දොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. එකංසෙනාති එකන්තෙන. අනුවිච්චාති අනුපවිසිත්වා. විඤ්ඤූති පණ්ඩිතා. ගරහන්තීති නින්දන්ති, අවණ්ණං භාසන්ති. සෙසමෙත්ථ නවමෙ ච සබ්බං උත්තානත්ථමෙව.

18. අටවන සූත්‍රයෙහි: ‘ආයස්මා’ යනු ප්‍රිය වචනයකි. ‘ආනන්දෝ’ යනු එම තෙරුන් වහන්සේගේ නාමයයි. ‘ඒකංසේන’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. ‘අනුවිච්ච’ යනු විමසා බලා යන්නයි. ‘විඤ්ඤූ’ යනු පණ්ඩිතයෝයි. ‘ගරහන්ති’ යනු නින්දා කරති, අගුණ කියති යන්නයි. මෙහිද නවවන සූත්‍රයෙහිද ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

20. දසමෙ දුන්නික්ඛිත්තඤ්ච පදබ්‍යඤ්ජනන්ති උප්පටිපාටියා ගහිතපාළිපදමෙව හි අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනත්තා බ්‍යඤ්ජනන්ති වුච්චති. උභයමෙතං පාළියාව නාමං. අත්ථො ච දුන්නීතොති පරිවත්තෙත්වා උප්පටිපාටියා ගහිතා අට්ඨකථා. දුන්නික්ඛිත්තස්ස, භික්ඛවෙ, පදබ්‍යඤ්ජනස්ස අත්ථොපි දුන්නයො හොතීති පරිවත්තෙත්වා උප්පටිපාටියා ගහිතාය පාළියා අට්ඨකථා නාම දුන්නයා දුන්නීහාරා දුක්කථා නාම හොති. එකාදසමෙ වුත්තපටිපක්ඛනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි: ‘දුන්නික්ඛිත්තඤ්ච පදබ්‍යඤ්ජනං’ යනු අනුපිළිවෙළ වැරදි ලෙස ගත් පාලි පාඨයන්ය. අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් පදයටම ‘බ්‍යඤ්ජන’ යැයි ද කියනු ලැබේ. මේ දෙකම පාලියටම නම් වේ. ‘අත්ථෝ ච දුන්නීතෝ’ යනු අනුපිළිවෙළ වෙනස් කොට ගත් අටුවාවයි. ‘දුන්නික්ඛිත්තස්ස භික්ඛවේ පදබ්‍යඤ්ජනස්ස අත්ථෝපි දුන්නයෝ හෝති’ යනු පෙරළා වැරදි ලෙස ගත් පාලියෙහි අටුවාව ද වටහා ගැනීමට අපහසු වූ, දුෂ්කර වූ දේශනාවක්ම වන බවයි. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි අර්ථය මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ක්‍රමයට දත යුතුය.

අධිකරණවග්ගො දුතියො.

දෙවන අධිකරණ වර්ගයයි.

3. බාලවග්ගවණ්ණනා

3. බාල වර්ගයෙහි වර්ණනාවයි.

22. තතියස්ස පඨමෙ අච්චයං අච්චයතො න පස්සතීති ‘‘අපරජ්ඣිත්වා අපරද්ධං මයා’’ති අත්තනො අපරාධං න පස්සති, අපරද්ධං මයාති වත්වා දණ්ඩකම්මං [Pg.25] ආහරිත්වා න ඛමාපෙතීති අත්ථො. අච්චයං දෙසෙන්තස්සාති එවං වත්වා දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා ඛමාපෙන්තස්ස. යථාධම්මං නප්පටිග්ගණ්හාතීති ‘‘පුන එවං න කරිස්සාමි, ඛමථ මෙ’’ති වුච්චමානො අච්චයං ඉමං යථාධම්මං යථාසභාවං න පටිග්ගණ්හාති. ‘‘ඉතො පට්ඨාය පුන එවරූපං මා අකාසි, ඛමාමි තුය්හ’’න්ති න වදති. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

22. තෙවන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි: ‘අච්චයං අච්චයතෝ න පස්සති’ යනු ‘මා අතින් වරදක් විය’ යනුවෙන් තමාගේ වරද නොදකින බවයි. වරදක් කළ බව පවසා දඩුවම් පිළිගෙන සමාව නොගන්නා බව අර්ථයයි. ‘අච්චයං දේසේන්තස්ස’ යනු එසේ පවසා සමාව ගන්නා භික්ෂුවට යන්නයි. ‘යථාධම්මං නප්පටිග්ගණ්හාති’ යනු ‘නැවත මෙසේ නොකරමි, මට සමාවන්න’ යැයි පවසද්දී එම වරදට ධර්මානුකූලව සමාව නොදීමයි. ‘මෙතැන් පටන් නැවත මෙබඳු දේ නොකරන්න, මම ඔබට සමාව දෙමි’ යැයි නොපවසයි. කුසල පක්ෂය මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ක්‍රමයට දත යුතුය.

23. දුතියෙ අබ්භාචික්ඛන්තීති අභිභවිත්වා ආචික්ඛන්ති, අභූතෙන වදන්ති. දොසන්තරොති අන්තරෙ පතිතදොසො. එවරූපො හි ‘‘නත්ථි සමණස්ස ගොතමස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මො’’තිආදීනි වදන්තො සුනක්ඛත්තො විය තථාගතං අබ්භාචික්ඛති. සද්ධො වා දුග්ගහිතෙනාති යො හි ඤාණවිරහිතාය සද්ධාය අතිසද්ධො හොති මුද්ධප්පසන්නො, සොපි ‘‘බුද්ධො නාම සබ්බලොකුත්තරො, සබ්බෙ තස්ස කෙසාදයො බාත්තිංස කොට්ඨාසා ලොකුත්තරායෙවා’’තිආදිනා නයෙන දුග්ගහිතං ගණ්හිත්වා තථාගතං අබ්භාචික්ඛති. තතියං උත්තානත්ථමෙවාති.

23. දෙවන සූත්‍රයෙහි: ‘අබ්භාචික්ඛන්ති’ යනු යටපත් කොට පවසති, අසත්‍යයෙන් පවසති යන්නයි. ‘දෝසන්තරෝ’ යනු සිත ඇතුළත හටගත් ද්වේෂය ඇති බවයි. ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට මනුෂ්‍ය ධර්මයට එහා ගිය කිසිදු උත්තරීතර ගුණයක් නැත’ යනාදිය පවසන සුනක්ඛත්ත මෙන් තථාගතයන් වහන්සේට චෝදනා කරයි. ‘සද්ධෝ වා දුග්ගහිතේන’ යනු ප්‍රඥාවෙන් තොර ශ්‍රද්ධාවෙන් අධික ලෙස විශ්වාස කරන මෝඩ ප්‍රසාදයක් ඇත්තා ද ‘බුදුන් වහන්සේ යනු සකල ලෝකෝත්තර කෙනෙකි, උන්වහන්සේගේ කෙස් ආදී දෙතිස් කුණපයන් පවා ලෝකෝත්තරමය’ යනාදී වැරදි වැටහීම් ගෙන තථාගතයන් වහන්සේට චෝදනා කරයි. තෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. තෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව අවසන්ය.

25. චතුත්ථෙ නෙය්‍යත්ථං සුත්තන්තන්ති යස්ස අත්ථො නෙතබ්බො, තං නෙතබ්බත්ථං සුත්තන්තං. නීතත්ථො සුත්තන්තොති දීපෙතීති කථිතත්ථො අයං සුත්තන්තොති වදති. තත්ථ ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා, තයොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා, චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා’’ති එවරූපො සුත්තන්තො නෙය්‍යත්ථො නාම. එත්ථ හි කිඤ්චාපි සම්මාසම්බුද්ධෙන ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං, පරමත්ථතො පන පුග්ගලො නාම නත්ථීති එවමස්ස අත්ථො නෙතබ්බොව හොති. අයං පන අත්තනො බාලතාය නීතත්ථො අයං සුත්තන්තොති දීපෙති. පරමත්ථතො හි පුග්ගලෙ අසති න තථාගතො ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ’’තිආදීනි වදෙය්‍ය. යස්මා පන තෙන වුත්තං, තස්මා පරමත්ථතො අත්ථි පුග්ගලොති ගණ්හන්තො තං නෙය්‍යත්ථං සුත්තන්තං නීතත්ථො සුත්තන්තොති දීපෙති. නීතත්ථන්ති අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති එවං කථිතත්ථං. එත්ථ හි අනිච්චමෙව දුක්ඛමෙව අනත්තායෙවාති අත්ථො. අයං පන අත්තනො බාලතාය ‘‘නෙය්‍යත්ථො අයං සුත්තන්තො, අත්ථමස්ස ආහරිස්සාමී’’ති ‘‘නිච්චං නාම අත්ථි, සුඛං නාම අත්ථි, අත්තා නාම අත්ථී’’ති ගණ්හන්තො නීතත්ථං සුත්තන්තං නෙය්‍යත්ථො සුත්තන්තොති දීපෙති නාම. පඤ්චමං උත්තානත්ථමෙවාති.

25. සතරවන සූත්‍රයෙහි, 'නෙය්‍යත්ථ' සූත්‍රාන්තය යනු යම් සූත්‍රයක අර්ථය තවදුරටත් විමසා තේරුම් ගත යුතුද, එය එසේම තේරුම් ගත යුතු අර්ථ ඇති සූත්‍රයයි. 'නීතත්ථ' සූත්‍රාන්තය යනු ඍජුවම දේශනා කරන ලද අර්ථය ඇති සූත්‍රය බව දක්වයි. එහි "මහණෙනි, එක් පුද්ගලයෙක්...", "මහණෙනි, පුද්ගලයන් දෙදෙනෙක්...", "මහණෙනි, පුද්ගලයන් තිදෙනෙක්...", "මහණෙනි, පුද්ගලයන් සිව්දෙනෙක්..." යනාදී වශයෙන් එන සූත්‍ර නෙය්‍යත්ථ නම් වේ. මෙහි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, එක් පුද්ගලයෙක්" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද නමුත්, පරමාර්ථ වශයෙන් පුද්ගලයකු නම් නැති බැවින් මේ සූත්‍රයෙහි අර්ථය එලෙස තේරුම් ගත යුතුමය. එහෙත් මෝඩකම නිසා ඇතැමෙක් මෙය ඍජු අර්ථ ඇති (නීතත්ථ) සූත්‍රයක් ලෙස දක්වති. පරමාර්ථ වශයෙන් පුද්ගලයකු නැති කල්හි තථාගතයන් වහන්සේ "මහණෙනි, එක් පුද්ගලයෙක්" යනාදිය නොවදාරන සේක. එහෙත් උන්වහන්සේ එසේ වදාළ බැවින්, පරමාර්ථ වශයෙන් පුද්ගලයෙක් ඇතැයි වැරදි ලෙස ගනිමින් එම නෙය්‍යත්ථ සූත්‍රය නීතත්ථ සූත්‍රයක් ලෙස දක්වති. 'නීතත්ථ' යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යනුවෙන් ඍජුව ප්‍රකාශ කරන ලද අර්ථයයි. මෙහිදී අනිත්‍යම වේ, දුක්ඛම වේ, අනාත්මම වේ යනු අදහසයි. එහෙත් මෝඩකම නිසා ඇතැමෙක් "මෙය නෙය්‍යත්ථ සූත්‍රයකි, මෙහි අර්ථය මම සොයා පවසන්නෙමි" යි කියමින් "නිත්‍ය වූ දෙයක් ඇත, සුඛ වූ දෙයක් ඇත, ආත්මයක් ඇත" යනුවෙන් ගනිමින් නීතත්ථ සූත්‍රය නෙය්‍යත්ථ සූත්‍රයක් ලෙස දක්වති. පස්වන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිමය.

27. ඡට්ඨෙ [Pg.26] පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්සාති පාපකම්මස්ස. පාපං හි පටිච්ඡාදෙත්වා කරොන්ති. නො චෙපි පටිච්ඡාදෙත්වා කරොන්ති, පාපකම්මං පටිච්ඡන්නමෙවාති වුච්චති. නිරයොති සහොකාසකා ඛන්ධා. තිරච්ඡානයොනියං ඛන්ධාව ලබ්භන්ති. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානෙව.

27. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්ස' යනු පාපකර්ම කරන තැනැත්තා පිළිබඳවයි. පව්කම් වසන් කොට කරති. වසන් කොට නොකළත්, පාපකර්මය 'පටිච්ඡන්න' (සැඟවුණු) ලෙසම කියනු ලැබේ. 'නිරය' යනු අවීචිය ආදී ස්ථාන සමඟ පවතින ස්කන්ධයෝය. තිරිසන් යෝනියෙහි ස්කන්ධයන් පමණක්ම ලබති. හත්වන හා අටවන සූත්‍රයන්හි අර්ථ පැහැදිලිමය.

30. නවමෙ පටිග්ගාහාති පටිග්ගාහකා, දුස්සීලං පුග්ගලං ද්වෙ ඨානානි පටිග්ගණ්හන්තීති අත්ථො.

30. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'පටිග්ගාහා' යනු පිළිගන්නන් හෙවත් ප්‍රතිග්‍රාහකයන්ය. දුශ්ශීල පුද්ගලයා කරුණු දෙකක් පිළිගන්නේය යනු අදහසයි.

31. දසමෙ අත්ථවසෙති කාරණානි. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤානි ච වනපත්ථානි ච. තත්ථ කිඤ්චාපි අභිධම්මෙ නිප්පරියායෙන ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා, සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) වුත්තං, තථාපි යං තං ‘‘පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ආරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකං සෙනාසනං වුත්තං, තදෙව අධිප්පෙතන්ති වෙදිතබ්බං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසීයති න වපීයති. පන්තානීති පරියන්තානි අතිදූරානි, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති ලොකියලොකුත්තරං ඵාසුවිහාරං. පච්ඡිමඤ්ච ජනතං අනුකම්පමානොති පච්ඡිමෙ මම සාවකෙ අනුකම්පන්තො.

31. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'අත්ථවසෙ' යනු කරුණු හේතු කොට ගෙනය. 'අරඤ්ඤවනපත්ථානි' යනු වනාන්තර හා මනුෂ්‍යයන්ගෙන් දුරස්ථ වූ මහ වනාන්තරයි. එහි අභිධර්මයෙහි පර්යාය ක්‍රමයෙන් තොරව "ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් පිටතට ගිය පසු මේ සියල්ල අරණ්‍යය" යැයි වදාරන ලද නමුත්, මෙහි අදහස් කරන්නේ ආරණ්‍යකංග ධුතාංගය සම්පූර්ණ කළ හැකි "අඩුම තරමින් දුනු පන්සියයක් දුරින්" පිහිටි සේනාසනයම බව දත යුතුය. 'වනපත්ථ' යනු ගම ඉක්මවා ගිය, මනුෂ්‍යයන් නිතර ගැවසෙන්නේ නැති, සී සෑමක් හෝ වගා කිරීමක් සිදු නොකරන ස්ථානයයි. 'පන්තානි' යනු අතිශයින් දුරස්ථ වූ කෙළවර පිහිටි ස්ථානයන්ය. 'දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං' යනු මෙලොව ලැබෙන ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සැප විහරණයයි. 'පච්ඡිමඤ්ච ජනතං අනුකම්පමානෝ' යනු පසුව එන මාගේ ශ්‍රාවක ජනයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් යුතුව යන්නයි.

32. එකාදසමෙ විජ්ජාභාගියාති විජ්ජාකොට්ඨාසිකා. සමථොති චිත්තෙකග්ගතා. විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකඤාණං. කමත්ථමනුභොතීති කතමං අත්ථං ආරාධෙති සම්පාදෙති පරිපූරෙති. චිත්තං භාවීයතීති මග්ගචිත්තං භාවීයති බ්‍රූහීයති වඩ්ඪීයති. යො රාගො, සො පහීයතීති යො රජ්ජනකවසෙන රාගො, සො පහීයති. රාගො හි මග්ගචිත්තස්ස පච්චනීකො, මග්ගචිත්තං රාගස්ස ච. රාගක්ඛණෙ මග්ගචිත්තං නත්ථි, මග්ගචිත්තක්ඛණෙ රාගො නත්ථි. යදා පන රාගො උප්පජ්ජති, තදා මග්ගචිත්තස්ස උප්පත්තිං නිවාරෙති, පදං පච්ඡින්දති. යදා පන මග්ගචිත්තං උප්පජ්ජති, තදා රාගං සමූලකං උබ්බට්ටෙත්වා සමුග්ඝාතෙන්තමෙව උප්පජ්ජති. තෙන වුත්තං – ‘‘රාගො පහීයතී’’ති.

32. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'විජ්ජාභාගියා' යනු විද්‍යා කොටසට අයත් ධර්මයන්ය. 'සමථෝ' යනු සිතෙහි ඒකාග්‍රතාවයි. 'විපස්සනා' යනු සංස්කාරයන් වටහා ගන්නා වූ ඤාණයයි. 'කමත්ථමනුභෝති' යනු කවර ප්‍රයෝජනයක් හෙවත් අර්ථයක් සම්පූර්ණ කරයිද යන්නයි. 'චිත්තං භාවීයති' යනු මාර්ග චිත්තය වඩනු ලබයි, දියුණු කරනු ලබයි යන්නයි. 'යෝ රාගෝ, සෝ පහීයති' යනු යම් ඇලෙන ස්වභාවය ඇති රාගයක් ඇද්ද, එය ප්‍රහීණ කරනු ලබයි. රාගය මාර්ග චිත්තයට ප්‍රතිපක්ෂ වේ, මාර්ග චිත්තය රාගයට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. රාගය පවතින අවස්ථාවක මාර්ග චිත්තය නැත, මාර්ග චිත්තය පවතින අවස්ථාවක රාගය නැත. යම් විටක රාගය උපදීද, එකල මාර්ග චිත්තය ඉපදීම වළක්වයි, ඊට මඟ අහුරයි. යම් විටක මාර්ග චිත්තය උපදීද, එකල රාගය මුලිනුපුටා දමමින්ම උපදී. එබැවින් "රාගය ප්‍රහීණ වේ" යැයි වදාරන ලදී.

විපස්සනා, භික්ඛවෙ, භාවිතාති විපස්සනාඤාණං බ්‍රූහිතං වඩ්ඪිතං. පඤ්ඤා භාවීයතීති මග්ගපඤ්ඤා භාවීයති බ්‍රූහීයති වඩ්ඪීයති. යා අවිජ්ජා, සා පහීයතීති අට්ඨසු ඨානෙසු වට්ටමූලිකා මහාඅවිජ්ජා පහීයති. අවිජ්ජා හි මග්ගපඤ්ඤාය පච්චනීකා, මග්ගපඤ්ඤා අවිජ්ජාය. අවිජ්ජාක්ඛණෙ මග්ගපඤ්ඤා නත්ථි[Pg.27], මග්ගපඤ්ඤාක්ඛණෙ අවිජ්ජා නත්ථි. යදා පන අවිජ්ජා උප්පජ්ජති, තදා මග්ගපඤ්ඤාය උප්පත්තිං නිවාරෙති, පදං පච්ඡින්දති. යදා මග්ගපඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තදා අවිජ්ජං සමූලිකං උබ්බට්ටෙත්වා සමුග්ඝාතයමානාව උප්පජ්ජති. තෙන වුත්තං – ‘‘අවිජ්ජා පහීයතී’’ති. ඉති මග්ගචිත්තං මග්ගපඤ්ඤාති ද්වෙපි සහජාතධම්මාව කථිතා.

"මහණෙනි, විපස්සනාව වඩන ලද්දී" යනු විපස්සනා ඤාණය වැඩූ බව හා දියුණු කළ බවයි. "ප්‍රඥාව වඩනු ලබයි" යනු මාර්ග ප්‍රඥාව වඩනු ලබයි, දියුණු කරනු ලබයි යන්නයි. "යම් අවිද්‍යාවක් ඇද්ද, එය ප්‍රහීණ කරනු ලබයි" යනු කරුණු අටක් කෙරෙහි පවත්නා, සංසාර වෘත්තයට මුල් වූ මහා අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ කරනු ලබයි යන්නයි. අවිද්‍යාව මාර්ග ප්‍රඥාවට ප්‍රතිපක්ෂ වේ, මාර්ග ප්‍රඥාව අවිද්‍යාවට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. අවිද්‍යාව පවතින විට මාර්ග ප්‍රඥාව නැත, මාර්ග ප්‍රඥාව පවතින විට අවිද්‍යාව නැත. යම් විටක අවිද්‍යාව උපදීද, එකල මාර්ග ප්‍රඥාව ඉපදීම වළක්වයි, ඊට මඟ අහුරයි. යම් විටක මාර්ග ප්‍රඥාව උපදීද, එකල අවිද්‍යාව මුලිනුපුටා විනාශ කරමින්ම උපදී. එබැවින් "අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ වේ" යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ මාර්ග චිත්තය හා මාර්ග ප්‍රඥාව යන සහජාත ධර්මයන් දෙකම කියන ලදී.

රාගුපක්කිලිට්ඨං වා, භික්ඛවෙ, චිත්තං න විමුච්චතීති රාගෙන උපක්කිලිට්ඨත්තා මග්ගචිත්තං න විමුච්චතීති දස්සෙති. අවිජ්ජුපක්කිලිට්ඨා වා පඤ්ඤා න භාවීයතීති අවිජ්ජාය උපක්කිලිට්ඨත්තා මග්ගපඤ්ඤා න භාවීයතීති දස්සෙති. ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තීති රාගස්ස ඛයවිරාගෙන චෙතොවිමුත්ති නාම හොති. ඵලසමාධිස්සෙතං නාමං. අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තීති අවිජ්ජාය ඛයවිරාගෙන පඤ්ඤාවිමුත්ති නාම හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ නානාක්ඛණිකා සමාධිවිපස්සනා කථිතාති.

"මහණෙනි, රාගයෙන් කිලිටු වූ සිත නොමිදේ" යන්නෙන්, රාගයෙන් කිලිටු වූ බැවින් මාර්ග චිත්තය නොමිදෙන බව දක්වයි. "අවිද්‍යාවෙන් කිලිටු වූ ප්‍රඥාව වඩනු නොලැබේ" යන්නෙන්, අවිද්‍යාවෙන් කිලිටු වූ බැවින් මාර්ග ප්‍රඥාව වඩනු නොලැබෙන බව දක්වයි. "ඉති ඛෝ භික්ඛවේ" යනු "මහණෙනි, මෙසේය" යන්නයි. "රාගවිරාගා චේතොවිමුත්ති" යනු රාගය ක්ෂය වී වෙන් වීමෙන් 'චේතෝවිමුක්තිය' නම් වේ. මෙය ඵල සමාධියට නමකි. "අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති" යනු අවිද්‍යාව ක්ෂය වී වෙන් වීමෙන් 'ප්‍රඥාවිමුක්තිය' නම් වේ. මේ සූත්‍රයෙහි විවිධ අවස්ථාවල පවතින සමාධිය හා විපස්සනාව ගැන වදාරන ලදී.

බාලවග්ගො තතියො.

තුන්වන බාල වර්ගයයි.

4. සමචිත්තවග්ගවණ්ණනා

4. සමචිත්ත වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

33. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අසප්පුරිසභූමීති අසප්පුරිසානං පතිට්ඨානට්ඨානං. සප්පුරිසභූමියම්පි එසෙව නයො. අකතඤ්ඤූති කතං න ජානාති. අකතවෙදීති කතං පාකටං කත්වා න ජානාති. උපඤ්ඤාතන්ති වණ්ණිතං ථොමිතං පසත්ථං. යදිදන්ති යා අයං. අකතඤ්ඤුතා අකතවෙදිතාති පරෙන කතස්ස උපකාරස්ස අජානනඤ්චෙව පාකටං කත්වා අජානනඤ්ච. කෙවලාති සකලා. සුක්කපක්ඛෙපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

33. හතරවන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි 'අසප්පුරිසභූමී' යනු අසත්පුරුෂයන්ගේ රැඳී සිටින ස්ථානයයි. සත්පුරුෂ භූමියෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අකතඤ්ඤූ' යනු කළ උපකාරය නොදන්නා තැනැත්තායි. 'අකතවේදී' යනු කළ උපකාරය ප්‍රකට කරමින් කෘතවේදී නොවන තැනැත්තායි. 'උපඤ්ඤාතං' යනු වර්ණනා කරන ලද, පැසසුමට ලක් වූ දෙයයි. 'යදිදං' යනු යම් මේ අකෘතඥභාවයක් හා අකතවේදීභාවයක් වේද එයයි. 'අකතඤ්ඤුතා අකතවේදිතා' යනු අනුන් කළ උපකාර නොදැනීම හා එය ප්‍රකටව ස්තුතිපූර්වකව පිළිනොගැනීමයි. 'කේවලා' යනු මුළුමනින්ම වූ යන්නයි. ශුක්ල පක්ෂයෙහිද (යහපත් පැත්තෙහිද) ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය.

34. දුතියෙ මාතු ච පිතු චාති ජනකමාතු ච ජනකපිතු ච. එකෙන, භික්ඛවෙ, අංසෙන මාතරං පරිහරෙය්‍යාති එකස්මිං අංසකූටෙ ඨපෙත්වා මාතරං පටිජග්ගෙය්‍ය. එකෙන අංසෙන පිතරං පරිහරෙය්‍යාති එකස්මිං අංසකූටෙ ඨපෙත්වා පිතරං පටිජග්ගෙය්‍ය. වස්සසතායුකො වස්සසතජීවීති වස්සසතායුකකාලෙ ජාතො සකලං වස්සසතං ජීවන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ පුත්තො නාම ‘‘මාතාපිතූනං පටිකරිස්සාමී’’ති උට්ඨාය සමුට්ඨාය දක්ඛිණෙ අංසකූටෙ මාතරං, වාමෙ පිතරං [Pg.28] ඨපෙත්වා වස්සසතායුකො සකලම්පි වස්සසතං ජීවමානො පරිහරෙය්‍ය. සො ච නෙසං උච්ඡාදනපරිමද්දනන්හාපනසම්බාහනෙනාති සො ච පුත්තො නෙසං මාතාපිතූනං අංසකූටෙසු ඨිතානංයෙව දුග්ගන්ධපටිවිනොදනත්ථං සුගන්ධකරණෙන උච්ඡාදනෙන, පරිස්සමවිනොදනත්ථං හත්ථපරිමද්දනෙන, සීතුණ්හකාලෙ ච උණ්හොදකසීතොදකන්හාපනෙන, හත්ථපාදාදීනං ආකඩ්ඪනපරිකඩ්ඪනසඞ්ඛාතෙන සම්බාහනෙන උපට්ඨානං කරෙය්‍ය. තෙ ච තත්ථෙවාති තෙ ච මාතාපිතරො තත්ථෙව තස්ස අංසකූටෙසු නිසින්නාව මුත්තකරීසං චජෙය්‍යුං. නත්වෙව , භික්ඛවෙති, භික්ඛවෙ, එවම්පි නත්වෙව මාතාපිතූනං කතං වා හොති පටිකතං වා.

34. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'මව්පියන්' (මාතු ච පිතු ච) යනු උපත ලබා දුන් මව සහ උපත ලබා දුන් පියාය. 'මහණෙනි, එක් උරහිසකින් මව වඩා ගන්නේ නම්' (එකේන භික්ඛවේ අංසේන මාතරං පරිහරෙය්‍ය) යනු එක් උරහිසක් මත මව තබාගෙන ඇයට උපස්ථාන කරන්නේ නම් යන්නයි. 'එක් උරහිසකින් පියා වඩා ගන්නේ නම්' (එකේන අංසේන පිතරං පරිහරෙය්‍ය) යනු එක් උරහිසක් මත පියා තබාගෙන ඔහුට උපස්ථාන කරන්නේ නම් යන්නයි. 'සියවසක් ආයු ඇති, සියවසක් ජීවත් වන' (වස්සසතායුකෝ වස්සසතජීවී) යනු අවුරුදු සියයක ආයු කාලයක් ඇති කාලයක ඉපිද, මුළු අවුරුදු සියය පුරාම ජීවත් වන පුද්ගලයාය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි – ඉදින් යම් පුතෙකු 'මම මව්පියන්ට කළගුණ සලකන්නෙමි' යි සිතා උත්සාහ කොට නැවත නැවතත් දකුණු උරහිස මත මවද, වම් උරහිස මත පියාද තබාගෙන සියවසක ආයු කාලයක් ඇතිව මුළු අවුරුදු සියය පුරාම ජීවත් වෙමින් ඔවුන් උසුලාගෙන යන්නේ නම්, ඒ පුත්‍රයා උරහිස් මත සිටින එම මව්පියන්ගේ දුගඳ නැති කිරීම පිණිස සුවඳ විලවුන් ගැල්වීමෙන්ද, විඩාව නිවීම පිණිස අත් පෑමෙන් හා පිරිමැදීමෙන්ද, ශීත උෂ්ණ කාලයන්හිදී උණුදිය හා සිසිල් දියෙන් නැවවීමෙන්ද, අත් පා ආදිය ඇදීම හා පිරිමැදීම නම් වූ සම්බාහනයෙන්ද උපස්ථාන කරන්නේ නම්, ඔවුන් දෙදෙනා එම පුත්‍රයාගේ උරහිස් මතම හිඳිමින් මලමුත්‍ර පහ කළද, මහණෙනි, එසේ කළත් මව්පියන්ට කළ උපකාරයක් හෝ ප්‍රත්‍යුපකාරයක් නොවන්නේමය.

ඉස්සරාධිපච්චෙ රජ්ජෙති චක්කවත්තිරජ්ජං සන්ධායෙවමාහ. ආපාදකාති වඩ්ඪකා අනුපාලකා. පුත්තා හි මාතාපිතූහි වඩ්ඪිතා චෙව අනුපාලිතා ච. පොසකාති හත්ථපාදෙ වඩ්ඪෙත්වා හදයලොහිතං පායෙත්වා පොසකා. පුත්තා හි මාතාපිතූහි පුට්ඨා භතා අන්නපානාදීහි පටිජග්ගිතා. ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරොති සචෙ හි මාතාපිතරො ජාතදිවසෙයෙව පුත්තං පාදෙ ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වා නදියං වා පපාතෙ වා ඛිපෙය්‍යුං, ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං න පස්සෙය්‍ය. එවං අකත්වා ආපාදිතත්තා පොසිතත්තා එස ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං මාතාපිතරො නිස්සාය පස්සතීති ත්‍යාස්ස ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො නාම හොන්ති. සමාදපෙතීති ගණ්හාපෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සද්ධාසීලචාගපඤ්ඤා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා. ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරසදිසොව භික්ඛු තෙසු පතිට්ඨාපෙති නාමාති වෙදිතබ්බො.

'ඊශ්වරාධිපත්‍ය රජයෙහි' යන්න සක්විති රජකම අරභයා පවසන ලද්දකි. 'ආපාදකා' (ඇති දැඩි කරන්නෝ) යනු පෝෂණය කරන්නෝ සහ ආරක්ෂා කරන්නෝය. සැබවින්ම දරුවන් මව්පියන් විසින් පෝෂණය කරනු ලබති, ආරක්ෂා කරනු ලබති. 'පෝෂකා' යනු අත් පා වර්ධනය කරවා, හෘද රුධිරය නම් වූ මව්කිරි පොවා පෝෂණය කරන්නෝය. සැබවින්ම දරුවන් මව්පියන් විසින් මැනවින් ඇති දැඩි කරනු ලබති, ආහාර පාන ආදියෙන් පෝෂණය කරනු ලබති. 'මෙම ලෝකය පෙන්වන්නෝය' යන මෙහිදී: ඉදින් මව්පියන් දරුවා උපන් දිනයේදීම ඔහුගේ දෙපාවලින් අල්ලා වනයක හෝ ගඟක හෝ ප්‍රපාතයක හෝ විසිකළේ නම්, ඔහුට මේ ලෝකයෙහි ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට අරමුණු දැකගත නොහැකි වනු ඇත. එසේ නොකොට ඇති දැඩි කළ බැවින් සහ පෝෂණය කළ බැවින්, මේ දරුවා මව්පියන් නිසා ලෝකයේ ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු දකියි. එබැවින් ඔවුහු දරුවාට මේ ලෝකය පෙන්වන්නෝ වෙති. 'සමාදපේති' යනු සමාදන් කරවයි (ගන්නවයි). මෙම සූත්‍රයෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ශ්‍රද්ධා, සීල, ත්‍යාග, ප්‍රඥා යන ගුණ ගැන කියවේ. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ වැනි භික්ෂුවක් එම ගුණධර්මයන්හි මව්පියන් පිහිටුවන්නේ නම්, එය පිහිටුවීම යැයි දත යුතුය.

35. තතියෙ තෙනුපසඞ්කමීති සො හි බ්‍රාහ්මණො ‘‘සමණො කිර ගොතමො කථිතං විස්සජ්ජෙති, පුච්ඡායස්ස විරජ්ඣනං නාම නත්ථි. අහමස්ස විරජ්ඣනපඤ්හං අභිසඞ්ඛරිස්සාමී’’ති පණීතභොජනං භුඤ්ජිත්වා ගබ්භද්වාරං පිදහිත්වා නිසින්නො චින්තෙතුං ආරභි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ උච්චාසද්දමහාසද්දො වත්තති, චිත්තං න එකග්ගං හොති, භූමිඝරං කාරෙස්සාමී’’ති භූමිඝරං කාරෙත්වා තත්ථ පවිසිත්වා – ‘‘එවං පුට්ඨො එවං කථෙස්සති, එවං පුට්ඨො එවං කථෙස්සතී’’ති එකං ගණ්හිත්වා එකං [Pg.29] විස්සජ්ජෙන්තො සකලදිවසං කිඤ්චි පස්සිතුං නාසක්ඛි. තස්ස ඉමිනාව නීහාරෙන චත්තාරො මාසා වීතිවත්තා. සො චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන උභතොකොටිකං පඤ්හං නාම අද්දස. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අහං සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිත්වා ‘කිංවාදී භව’න්ති පුච්ඡිස්සාමි. සචෙ ‘කිරියවාදිම්හී’ති වක්ඛති, ‘සබ්බාකුසලානං නාම තුම්හෙ කිරියං වදෙථා’ති නං නිග්ගණ්හිස්සාමි. සචෙ ‘අකිරියවාදිම්හී’ති වක්ඛති, ‘කුසලධම්මානං නාම තුම්හෙ අකිරියං වදෙථා’ති නං නිග්ගණ්හිස්සාමි. ඉදඤ්හි උභතොකොටිකං පඤ්හං පුට්ඨො නෙව උග්ගිලිතුං සක්ඛිස්සති න නිග්ගිලිතුං. එවං මම ජයො භවිස්සති, සමණස්ස ගොතමස්ස පරාජයො’’ති උට්ඨාය අප්ඵොටෙත්වා භූමිඝරා නික්ඛම්ම ‘‘එවරූපං පඤ්හං පුච්ඡන්තෙන න එකකෙන ගන්තුං වට්ටතී’’ති නගරෙ ඝොසනං කාරෙත්වා සකලනාගරෙහි පරිවුතො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. කිංවාදීති කිංලද්ධිකො. කිමක්ඛායීති කිං නාම සාවකානං පටිපදං අක්ඛායීති පුච්ඡි. අථස්ස භගවා චතූහි මාසෙහි පඤ්හං අභිසඞ්ඛරිත්වා ‘‘දිට්ඨො මෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරාජයපඤ්හො’’ති මානං පග්ගය්හ ආගතභාවං ඤත්වා එකපදෙනෙව තං පඤ්හං භින්දන්තො කිරියවාදී චාහං, බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. අථ බ්‍රාහ්මණො අත්තනො මානං අපනෙත්වා භගවන්තං ආයාචන්තො යථාකථං පනාතිආදිමාහ. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

35. තුන්වන සූත්‍රයෙහි: 'එතැනට එළඹියේය' යනු: එම බ්‍රාහ්මණයා 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අසන ලද ප්‍රශ්න විසඳන බවත්, උන්වහන්සේගේ ප්‍රශ්න විසඳීමෙහි කිසිදු වැරදීමක් නැති බවත්' අසා, 'මම උන්වහන්සේට වරදින සුළු ප්‍රශ්නයක් සකස් කරන්නෙමි' යි සිතා ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට, ගබඩා කාමරයක දොර වසාගෙන වාඩි වී කල්පනා කරන්නට විය. එවිට ඔහුට මෙසේ සිතුණි: 'මේ ස්ථානයෙහි මහත් ශබ්ද ඇසෙයි, සිත එකඟ නොවේ. මම භූගත නිවසක් සාදවන්නෙමි' යි සිතා භූගත නිවසක් කරවා එහි ඇතුළු වී, 'මෙසේ ඇසූ විට මෙසේ පවසනු ඇත, මෙසේ ඇසූ විට මෙසේ පවසනු ඇත' යි සිතමින් එක් ප්‍රශ්නයක් ගෙන තවෙකක් විසඳමින් මුළු දවස පුරාම කිසිදු ප්‍රශ්නයක් දැකීමට නොහැකි විය. ඔහුට මේ ක්‍රමයෙන් මාස හතරක් ගත විය. මාස හතරක් අවසානයේ ඔහු දෙපැත්ත කැපෙන (උභතෝකෝටික) ප්‍රශ්නයක් දුටුවේය. ඔහුට මෙසේ සිතුණි: 'මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වෙත ගොස් 'භවතුන් වහන්සේ කුමක් පවසන්නෙක්ද' (කිංවාදී) දැයි අසන්නෙමි. ඉදින් 'මම ක්‍රියාවාදියෙක්මි' (කිරියවාදී) යි පවසන්නේ නම්, 'එසේ නම් සියලු අකුසල් කළ යුතුයැයි ඔබ පවසන්නේද?' යි උන්වහන්සේට නිග්‍රහ කරන්නෙමි. ඉදින් 'මම අක්‍රියාවාදියෙක්මි' (අකිරියවාදී) යි පවසන්නේ නම්, 'එසේ නම් ඔබ කුසල් දහම් නොකළ යුතු යැයි පවසන්නේද?' යි උන්වහන්සේට නිග්‍රහ කරන්නෙමි. දෙපැත්ත කැපෙන මෙම ප්‍රශ්නය ඇසූ විට උන්වහන්සේට එය වැමෑරීමට හෝ ගිලීමට නොහැකි වනු ඇත. එවිට මට ජය ලැබෙනු ඇත, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් පරාජය වනු ඇත' යි සිතා, නැගිට, අත්පොළසන් දී භූගත නිවසින් බැහැර වී, 'මෙවැනි ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට තනිව යාම නුසුදුසුය' යි සිතා නගරයේ ප්‍රසිද්ධ කර ජනතාව පිරිවරාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට එළඹියේය. 'කිංවාදී' යනු කිනම් මතයක් දරන්නේද යන්නයි. 'කිමක්ඛායී' යනු ශ්‍රාවකයන්ට කිනම් පිළිවෙතක් දේශනා කරන්නේදැයි විමසූ බවයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු මාස හතරක් තිස්සේ ප්‍රශ්න සකස් කර, 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් පරාජය කරන ප්‍රශ්නය මම දුටුවෙමි' යි මානයක් ඇතිව පැමිණි බව දැනගෙන, එක වචනයෙන්ම එම ප්‍රශ්නය බිඳ දමමින් 'බ්‍රාහ්මණය, මම කිරියවාදියෙකුද වෙමි' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එවිට බ්‍රාහ්මණයා තමාගේ මානය දුරු කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අයැදිමින් 'එය කෙසේ වෙන්නේද?' යනාදී වශයෙන් විමසීය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

36. චතුත්ථෙ දක්ඛිණෙය්‍යාති දක්ඛිණා වුච්චති දානං, තස්ස පටිග්ගහණයුත්තා කති පුග්ගලාති පුච්ඡති. සෙඛොති ඉමිනා සත්ත සෙක්ඛෙ දස්සෙති. එත්ථ ච සීලවන්තපුථුජ්ජනොපි සොතාපන්නෙනෙව සඞ්ගහිතො. ආහුනෙය්‍යා යජමානානං හොන්තීති දානං දදන්තානං ආහුනස්ස අරහා දානපටිග්ගාහකා නාම හොන්තීති අත්ථො. ඛෙත්තන්ති වත්ථු පතිට්ඨා, පුඤ්ඤස්ස විරුහනට්ඨානන්ති අත්ථො.

36. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'දක්ඛිණෙය්‍ය' යන්නෙහි: දානය 'දක්ඛිණා' යැයි කියනු ලැබේ, එම දානය පිළිගැනීමට සුදුසු පුද්ගලයන් කී දෙනෙක් සිටිත්දැයි විමසයි. 'සේඛ' යන මෙයින් ශෛක්ෂ්‍ය පුද්ගලයන් සත් දෙනෙකු පෙන්වා දෙයි. මෙහිදී සිල්වත් පෘථග්ජනයාද සෝවාන් පුද්ගලයා යටතේම ඇතුළත් කර ගනු ලැබේ. 'යජමානානං ආහුනෙය්‍යා හොන්ති' යනු දන් දෙන අය විසින් දුර බැහැර සිට ගෙනැවිත් දෙන දානය පිළිගැනීමට සුදුසු දාන ප්‍රතිග්‍රාහකයන් වෙති යන්න අර්ථයයි. 'ඛෙත්තං' යනු වස්තුව හෙවත් පිහිටයි, එනම් පින නමැති බීජ පැළවන ස්ථානයයි යනු අර්ථයයි.

37. පඤ්චමෙ පුබ්බාරාමෙති සාවත්ථිතො පුරත්ථිමදිසාභාගෙ ආරාමෙ. මිගාරමාතුපාසාදෙති විසාඛාය උපාසිකාය පාසාදෙ. සා හි මිගාරසෙට්ඨිනා මාතුට්ඨානෙ ඨපිතත්තාපි, සබ්බජෙට්ඨකස්ස පුත්තස්ස අය්‍යකසෙට්ඨිනොව සමානනාමකත්තාපි මිගාරමාතාති වුච්චති. තාය කාරිතො සහස්සගබ්භො පාසාදො මිගාරමාතුපාසාදො නාම. ථෙරො [Pg.30] තස්මිං විහරති. තත්‍ර ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තොති තස්මිං පාසාදෙ විහරන්තො ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරො.

37. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'පුබ්බාරාමෙ' යනු සැවැත් නුවරට නැගෙනහිර දිශා භාගයෙහි පිහිටි ආරාමයයි. 'මිගාරමාතුපාසාදෙ' යනු විශාඛා උපාසිකාවගේ ප්‍රාසාදයයි. ඇය මිගාර සිටුවරයා විසින් මවකගේ ස්ථානයෙහි තබන ලද බැවින්ද, ඇගේ වැඩිමහලු පුතුට සීයා වූ මිගාර සිටුතුමාගේ නමම තබන ලද බැවින්ද ඇයට 'මිගාරමාතා' යැයි කියනු ලැබේ. ඇය විසින් කරවන ලද කාමර දහසකින් යුත් ප්‍රාසාදය මිගාරමාතු ප්‍රාසාදය නම් වේ. තෙරුන් වහන්සේ එහි වසති. 'තත්‍ර ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො' යනු එම ප්‍රාසාදයෙහි වසන ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේය.

භික්ඛූ ආමන්තෙසීති කස්මිං කාලෙ ආමන්තෙසි? කානිචි හි සුත්තානි පුරෙභත්තෙ භාසිතානි අත්ථි, කානිචි පච්ඡාභත්තෙ, කානිචි පුරිමයාමෙ, කානිචි මජ්ඣිමයාමෙ, කානිචි පච්ඡිමයාමෙ. ඉදං පන සමචිත්තපටිපදාසුත්තං පච්ඡාභත්තෙ භාසිතං. තස්මා සායන්හසමයෙ ආමන්තෙසි.

'භික්ෂූන් ඇමතූහ' යනු කිනම් වේලාවක ඇමතූ සේක්ද? ඇතැම් සූත්‍ර පෙරබත් වේලෙහි දේශනා කරන ලදී, ඇතැම් සූත්‍ර පසුබත් වේලෙහිද, ඇතැම් ඒවා පෙරයමෙහිද, ඇතැම් ඒවා මැදියමෙහිද, ඇතැම් ඒවා පැසුළුයමෙහිද දේශනා කරන ලදී. මෙම සමචිත්තප්පටිපදා සූත්‍රය වනාහි පසුබත් වේලෙහි දේශනා කරන ලද්දකි. එබැවින් සවස් කාලයෙහි භික්ෂූන් ඇමතූහ.

න කෙවලං චෙතං ථෙරෙනෙව භාසිතං, තථාගතෙනාපි භාසිතං. කත්ථ නිසීදිත්වාති? විසාඛාය රතනපාසාදෙ නිසීදිත්වා. තථාගතො හි පඨමබොධියං වීසති වස්සානි අනිබද්ධවාසො හුත්වා යත්ථ යත්ථ ඵාසුකං හොති, තත්ථ තත්ථෙව ගන්ත්වා වසි. පඨමං අන්තොවස්සඤ්හි ඉසිපතනෙ ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා අට්ඨාරස මහාබ්‍රහ්මකොටියො අමතපානං පායෙත්වා බාරාණසිං උපනිස්සාය ඉසිපතනෙ වසි. දුතියං අන්තොවස්සං රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ, තතියචතුත්ථානිපි තත්ථෙව, පඤ්චමං අන්තොවස්සං වෙසාලිං උපනිස්සාය මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං, ඡට්ඨං අන්තොවස්සං මකුලපබ්බතෙ, සත්තමං තාවතිංසභවනෙ, අට්ඨමං භග්ගෙ සුසුමාරගිරං නිස්සාය භෙසකළාවනෙ, නවමං කොසම්බියං, දසමං පාලිලෙය්‍යකෙ වනසණ්ඩෙ, එකාදසමං නාලායං බ්‍රාහ්මණගාමෙ, ද්වාදසමං වෙරඤ්ජායං, තෙරසමං චාලියපබ්බතෙ, චුද්දසමං ජෙතවනෙ, පඤ්චදසමං කපිලවත්ථුස්මිං, සොළසමං ආළවකං දමෙත්වා චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතපානං පායෙත්වා ආළවියං, සත්තරසමං රාජගහෙයෙව, අට්ඨාරසමං චාලියපබ්බතෙයෙව, තථා එකූනවීසතිමං, වීසතිමං පන අන්තොවස්සං රාජගහංයෙව උපනිස්සාය වසි. එවං වීසති වස්සානි අනිබද්ධවාසො හුත්වා යත්ථ යත්ථ ඵාසුකං හොති, තත්ථ තත්ථෙව වසි.

මෙය හුදෙක් ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්ම පමණක් දේශනා කරන ලද්දක් නොවේ; තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ද දේශනා කරන ලදී. ඒ කවර ස්ථානයක වැඩ සිටියදී ද? විශාඛා මහෝපාසිකාවගේ රත්න ප්‍රාසාදයෙහි වැඩ සිටියදීය. සැබවින්ම තථාගතයන් වහන්සේ බුද්ධත්වයෙන් පසු මුල් විසි වසර තුළ ස්ථිර වාසස්ථානයක් නොමැතිව, යම් යම් ස්ථානයක වාසය පහසු වේද, ඒ ඒ ස්ථානයට වැඩම කොට වාසය කළ සේක. පළමු වස් කාලය ඉසිපතනයේදී ධම්මචක්ක සූත්‍රය දේශනා කොට, අටළොස් කෝටියක් මහා බ්‍රහ්මයන්ට අමෘත පානය (නිවන් සුව) ලබා දී, බරණැස ඇසුරු කොට ඉසිපතනයෙහි වාසය කළ සේක. දෙවන වස් කාලය රජගහනුවර ඇසුරු කොට වේළුවනාරාමයෙහි ද, තෙවන හා සිව්වන වස් කාලයන් ද එහිම ද, පස්වන වස් කාලය විශාලා මහනුවර ඇසුරු කොට මහාවනයෙහි කූටාගාර ශාලාවෙහි ද, හයවන වස් කාලය මකුල පර්වතයෙහි ද, හත්වන වස් කාලය තව්තිසා භවනයෙහි ද, අටවන වස් කාලය භග්ග රටෙහි සුංසුමාරගිරි පර්වතය ඇසුරු කොට භේසකලා වනයෙහි ද, නවවන වස් කාලය කොසඹෑ නුවර ද, දසවන වස් කාලය පාලිලෙය්‍යක වන ලැහැබෙහි ද, එකොළොස්වන වස් කාලය නාලා නම් බමුණු ගමෙහි ද, දොළොස්වන වස් කාලය වේරංජාවෙහි ද, දහතුන්වන වස් කාලය චාලිය පර්වතයෙහි ද, දහහතරවන වස් කාලය ජේතවනයෙහි ද, පහළොස්වන වස් කාලය කිඹුල්වත් පුරයෙහි ද, දහසයවන වස් කාලය ආලවක යක්ෂයා දමනය කොට අසූ හාරදහසක් සත්ත්වයන්ට අමෘත පානය ලබා දී ආලවියෙහි ද, දහහත්වන වස් කාලය රජගහනුවරම ද, දහඅටවන වස් කාලය චාලිය පර්වතයෙහිම ද, එලෙසම දහනවවන වස් කාලය ද එහිම ද වාසය කළ සේක. විසිවන වස් කාලය රජගහනුවර ඇසුරු කොට වාසය කළ සේක. මෙලෙස විසි වසරක් ස්ථිර වාසස්ථානයක් නොමැතිව යම් යම් තැනක වාසය පහසු වූයේ ද, ඒ ඒ තැන්හි වැඩ විසූ සේක.

තතො පට්ඨාය පන ද්වෙ සෙනාසනානි ධුවපරිභොගානි අකාසි. කතරානි ද්වෙ? ජෙතවනඤ්ච පුබ්බාරාමඤ්ච. කස්මා? ද්වින්නං කුලානං ගුණමහන්තතාය. අනාථපිණ්ඩිකස්ස හි විසාඛාය ච ගුණං සන්ධාය ගුණං පටිච්ච සත්ථා තානි සෙනාසනානි ධුවපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජි. උතුවස්සං චාරිකං චරිත්වාපි හි අන්තොවස්සෙ ද්වීසුයෙව සෙනාසනෙසු වසති. එවං වසන්තො [Pg.31] පන ජෙතවනෙ රත්තිං වසිත්වා පුනදිවසෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො දක්ඛිණද්වාරෙන සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා පුබ්බාරාමෙ දිවාවිහාරං කරොති. පුබ්බාරාමෙ රත්තිං වසිත්වා පුනදිවසෙ පාචීනද්වාරෙන සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ජෙතවනෙ දිවාවිහාරං කරොති. තස්මිං පන දිවසෙ සම්මාසම්බුද්ධො ජෙතවනෙයෙව වසි. යත්ථ කත්ථචි වසන්තස්ස චස්ස පඤ්චවිධකිච්චං අවිජහිතමෙව හොති. තං හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව. තෙසු කිච්චෙසු පච්ඡිමයාමකිච්චකාලෙ භගවා ලොකං ඔලොකෙන්තො සාවත්ථිවාසීනඤ්ච සමන්තා ච සාවත්ථියා ගාවුතඅඩ්ඪයොජනයොජනපරමෙ ඨානෙ අපරිමාණානං සත්තානං අභිසමයභාවං අද්දස.

ඉන් අනතුරුව උන්වහන්සේ සේනාසන දෙකක් නිත්‍ය පරිභෝගය (ස්ථිර වාසස්ථාන) පිණිස ඇති කළ සේක. ඒ දෙක කවරේද? ජේතවනය හා පූර්වාරාමයයි. ඒ මක්නිසාද? (එම) පවුල් දෙකෙහි ඇති උදාර ගුණ මහිමය නිසාය. සැබවින්ම අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේත් විශාඛාවගේත් ගුණ සලකා, ඒ ගුණයන් කෙරෙහි පැහැදී ශාස්තෘන් වහන්සේ එම සේනාසනයන් නිත්‍ය වාසස්ථාන ලෙස පරිභෝග කළ සේක. සෘතු කාලයන්හි චාරිකාවෙහි වැඩිය ද වස් කාලයෙහි මෙම සේනාසන දෙකෙහිම වාසය කරන සේක. මෙලෙස වැඩ වසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි රාත්‍රිය ගත කළහොත්, පසුදා උදෑසන භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා දකුණු දොරටුවෙන් සැවැත්නුවරට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කොට, නැගෙනහිර දොරටුවෙන් නික්ම පූර්වාරාමයෙහි දිවා විහරණය (දහවල් කාලය ගත කිරීම) කරන සේක. පූර්වාරාමයෙහි රාත්‍රිය ගත කළහොත්, පසුදා නැගෙනහිර දොරටුවෙන් සැවැත්නුවරට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කොට, දකුණු දොරටුවෙන් නික්ම ජේතවනයෙහි දිවා විහරණය කරන සේක. එදින සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනයෙහිම වැඩ සිටි සේක. කොහේ වැඩ සිටියත් උන්වහන්සේ පස්වැදෑරුම් බුද්ධ කෘත්‍යයන් අත් නොහරින සේක. එය මීට පෙර විස්තර කරන ලදී. එම කෘත්‍යයන් අතරින් පශ්චිම යාමයෙහි ලෝකය දෙස බලන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සැවැත්නුවර වැසියන්ගේ ද සැවැත්නුවර අවට ගාවුතක්, අඩයොදුනක් හා යොදුනක් පමණ වූ ප්‍රදේශවල සිටින අප්‍රමාණ සත්ත්වයන්ගේ ද ධර්මාවබෝධය ලැබීමේ හැකියාව දුටු සේක.

තතො ‘‘කස්මිං නු ඛො කාලෙ අභිසමයො භවිස්සතී’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘සායන්හසමයෙ’’ති දිස්වා ‘‘මයි නු ඛො කථෙන්තෙ අභිසමයො භවිස්සති, සාවකෙ කථෙන්තෙ භවිස්සතී’’ති ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරෙ කථෙන්තෙ භවිස්සතී’’ති අද්දස. තතො ‘‘කත්ථ නිසීදිත්වා කථෙන්තෙ භවිස්සතී’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘විසාඛාය රතනපාසාදෙ නිසීදිත්වා’’ති දිස්වා ‘‘බුද්ධානං නාම තයො සාවකසන්නිපාතා හොන්ති, අග්ගසාවකානං එකො. තෙසු අජ්ජ ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සාවකසන්නිපාතො භවිස්සතී’’ති අද්දස. දිස්වා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා නිවත්ථනිවාසනො සුගතචීවරං පාරුපිත්වා සෙලමයපත්තං ආදාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වා පිණ්ඩාය චරන්තො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සුලභපිණ්ඩපාතං කත්වා වාතප්පහතා විය නාවා පටිනිවත්තිත්වා දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා බහිද්වාරෙ අට්ඨාසි. තතො අසීති මහාසාවකා භික්ඛුනිපරිසා උපාසකපරිසා උපාසිකාපරිසාති චතස්සො පරිසා සත්ථාරං පරිවාරයිංසු.

ඉක්බිති "කවර වේලාවක ධර්මාවබෝධය වන්නේදැයි" බලන උන්වහන්සේ "සවස් කාලයේදී" යයි දැක, "මා දේශනා කරන විට ධර්මාවබෝධය වන්නේද, ශ්‍රාවකයෙකු දේශනා කරන විට වන්නේදැයි" පිරික්සා, "ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ දේශනා කරන විට වන්නේය" යි දුටු සේක. ඉක්බිති "කොහේ සිට දේශනා කරන විට වන්නේදැයි" බලන උන්වහන්සේ, "විශාඛාවගේ රත්න ප්‍රාසාදයෙහි සිට දේශනා කරන විට" යයි දැක, "බුදුවරුන්ට ශ්‍රාවක සන්නිපාත (ශ්‍රාවක රැස්වීම්) තුනක් ඇත්තේය, අග්‍රශ්‍රාවකයන්ට එකක් ඇත්තේය. ඒ අතරින් අද ධර්ම සේනාපති ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සන්නිපාතය වන්නේය" යි දුටු සේක. එසේ දැක උදෑසනම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, සිවුරු හැඳ පොරවා, සෛලමය පාත්‍රය ගෙන භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා දකුණු දොරටුවෙන් නගරයට පිවිස, පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙමින් භික්ෂු සංඝයාට පහසුවෙන් පිණ්ඩපාතය ලැබෙන්නට සලස්වා, සුළඟින් පහර කෑ බෝට්ටුවක් මෙන් ආපසු හැරී අවුත්, දකුණු දොරටුවෙන් නික්ම නගරයෙන් බැහැරව වැඩ සිටි සේක. ඉක්බිති අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා, භික්ෂුණී පිරිස, උපාසක පිරිස සහ උපාසිකා පිරිස යන සිව්වනක් පිරිස ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිවරා ගත්හ.

සත්ථා සාරිපුත්තත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘සාරිපුත්ත, තයා පුබ්බාරාමං ගන්තුං වට්ටති, තව ච පරිසං ගහෙත්වා ගච්ඡාහී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ථෙරො අත්තනො පරිවාරෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි පරිවුතො පුබ්බාරාමං අගමාසි. එතෙනෙව නියාමෙන අසීති මහාසාවකෙ පුබ්බාරාමමෙව පෙසෙත්වා සයං එකෙන ආනන්දත්ථෙරෙනෙව සද්ධිං ජෙතවනං අගමාසි. ආනන්දත්ථෙරොපි විහාරෙ සත්ථු වත්තං කත්වා වන්දිත්වා ‘‘පුබ්බාරාමං ගච්ඡාමි, භන්තෙ’’ති ආහ. එවං [Pg.32] කරොහි ආනන්දාති. සත්ථාරං වන්දිත්වා තත්ථෙව අගමාසි. සත්ථා එකකොව ජෙතවනෙ ඔහීනො.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ අමතා මෙසේ වදාළ සේක: "ශාරිපුත්‍රය, ඔබ පූර්වාරාමයට යාම සුදුසුය, ඔබගේ පිරිස ද රැගෙන යන්න." ස්ථවිරයන් වහන්සේ "ස්වාමීනි, යහපතැයි" පවසා තමන්ගේ පිරිවර වූ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ පූර්වාරාමයට වැඩම කළ සේක. එම ක්‍රමයෙන්ම අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද පූර්වාරාමයටම පිටත් කර හැර, උන්වහන්සේ ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමඟ පමණක් ජේතවනයට වැඩම කළ සේක. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද විහාරයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේට කළ යුතු වත්පිළිවෙත් නිමවා, වැඳ නමස්කාර කොට "ස්වාමීනි, මම පූර්වාරාමයට යන්නෙමි" යි පැවසූහ. "ආනන්දය, එසේ කරන්න" යයි වදාළ කල්හි උන්වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ එහිම (පූර්වාරාමයට) වැඩම කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි තනිවම වැඩ සිටි සේක.

තං දිවසඤ්හි චතස්සො පරිසා ථෙරස්සෙව ධම්මකථං සොතුකාමා අහෙසුං. කොසලමහාරාජාපි බලකායෙන පරිවුතො පුබ්බාරාමමෙව ගතො. තථා පඤ්චසතඋපාසකපරිවාරො අනාථපිණ්ඩිකො. විසාඛා පන මහාඋපාසිකා ද්වීහි ජඞ්ඝසහස්සෙහි පරිවුතො අගමාසි. සත්තපණ්ණාසාය කුලසතසහස්සානං වසනට්ඨානෙ සාවත්ථිනගරෙ ගෙහපාලකදාරකෙ ඨපෙත්වා සෙසජනො ගන්ධචුණ්ණමාලාදීනි ගහෙත්වා පුබ්බාරාමමෙව අගමාසි. චතූසු ද්වාරගාමෙසු ගාවුතඅඩ්ඪයොජනයොජනපරමට්ඨානෙ සබ්බෙයෙව මනුස්සා ගන්ධචුණ්ණමාලාදිහත්ථා පුබ්බාරාමමෙව අගමංසු. සකලවිහාරො මිස්සකපුප්ඵෙහි අභිකිණ්ණො විය අහොසි.

එදින සිව්වනක් පිරිසම ස්ථවිරයන් වහන්සේගේම ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කිරීමට කැමැත්තෙන් සිටියහ. කොසොල් මහ රජතුමා ද සිය සේනාව පිරිවරා පූර්වාරාමයටම ගියේය. එමෙන්ම පන්සියයක් උපාසකයන් පිරිවරා ගත් අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා ද එහි ගියේය. විශාඛා මහෝපාසිකාව ද පිරිවර දෙදහසක් සමඟ එහි ගියාය. පනස් හත් ලක්ෂයක් පවුල් වාසය කරන සැවැත්නුවර, ගෙවල් රැකීමට දරුවන් පමණක් නතර කොට, සෙසු ජනයා සුවඳ කුඩු, මල් ආදිය ගෙන පූර්වාරාමයටම ගියහ. ගම් දොරටු සතරෙහි ගාවුතක්, අඩයොදුනක් හා යොදුනක් පමණ දුර ප්‍රදේශවල සිටි සියලු මනුෂ්‍යයෝ සුවඳ කුඩු හා මල් ආදිය අතැතිව පූර්වාරාමයටම පැමිණියහ. මුළු විහාරයම විවිධ මල්වලින් වැසී ගියාක් මෙන් විය.

ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරොපි ඛො විහාරං ගන්ත්වා විහාරපරිවෙණෙ අඞ්ගණට්ඨානෙ අට්ඨාසි. භික්ඛූ ථෙරස්ස ආසනං පඤ්ඤාපයිංසු. ථෙරො තත්ථ නිසීදිත්වා උපට්ඨාකත්ථෙරෙන වත්තෙ කතෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔවාදං කත්වා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදි. සො පරිච්ඡින්නකාලවසෙන සමාපත්තිතො වුට්ඨාය අචිරවතිං ගන්ත්වා රජොජල්ලං පවාහෙත්වා පටිප්පස්සද්ධදරථො ඔතිණ්ණතිත්ථෙනෙව උත්තරිත්වා නිවත්ථනිවාසනො සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා අට්ඨාසි. භික්ඛුසඞ්ඝොපි සම්මුඛසම්මුඛට්ඨානෙන ඔතරිත්වා සරීරෙ රජොජල්ලං පවාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා ථෙරං පරිවාරයිංසු. අන්තොවිහාරෙපි ථෙරස්ස ධම්මාසනං පඤ්ඤාපයිංසු. චතස්සොපි පරිසා අත්තනො අත්තනො ඔකාසං ඤත්වා මග්ගං ඨපෙත්වා නිසීදිංසු. සාරිපුත්තත්ථෙරොපි පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො ධම්මසභං ආගන්ත්වා සීහමත්ථකප්පතිට්ඨිතෙ සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රතනපල්ලඞ්කෙ චිත්තබීජනිං ගහෙත්වා පුරත්ථාභිමුඛො නිසීදි. නිසීදිත්වා පරිසං ඔලොකෙත්වා – ‘‘මහතී වතායං පරිසා, ඉමිස්සා න අප්පමත්තිකා පරිත්තකධම්මදෙසනා අනුච්ඡවිකා, කතරධම්මදෙසනා නු ඛො අනුච්ඡවිකා භවිස්සතී’’ති තීණි පිටකානි ආවජ්ජමානො ඉමං සංයොජනපරියාය ධම්මදෙසනං අද්දස.

ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් මහා තෙරුන් වහන්සේ ද විහාරයට වැඩම කොට, විහාර පිරිවෙණෙහි එළිමහන් ස්ථානයක වැඩ සිටි සේක. භික්ෂූන් වහන්සේලා තෙරුන් වහන්සේ වෙනුවෙන් අසුනක් පැනවූහ. තෙරුන් වහන්සේ එහි වැඩ හිඳ උපස්ථායක තෙරුන් වහන්සේ විසින් වත්පිළිවෙත් කළ පසු භික්ෂු සංඝයාට අවවාද කොට, ගඳකිළියට වැඩම කර සමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටි සේක. උන්වහන්සේ නියමිත කාලය අවසානයේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, අචිරවතී නදියට වැඩම කොට, ශරීරයේ දූවිලි හා කුණු සෝදා හැර පීඩාවන් සංසිඳුවා ගෙන, තොටුපළෙන් ගොඩට වැඩම කොට හැඳ සිටි සිවුරු මාරු කර සඟළ සිවුර පොරවාගෙන වැඩ සිටි සේක. භික්ෂු සංඝයා ද උන්වහන්සේ ඉදිරිපිටම නදියට බැස ශරීරයේ දූවිලි හා කුණු සෝදා හැර නැවත ගොඩට පැමිණ තෙරුන් වහන්සේ පිරිවරා ගත්හ. විහාරය ඇතුළත ද තෙරුන් වහන්සේ උදෙසා ධර්මාසනයක් පැනවූහ. සතර පිරිස ද තම තමන්ට සුදුසු ස්ථාන දැන මග ඉතිරි කොට වාඩි වූහ. සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ ද පන්සියයක් භික්ෂූන් පිරිවරා ධර්ම සභාවට වැඩම කොට, සිංහ මස්තකයෙහි පිහිටුවන ලද, එසවූ සුදු සේසත් සහිත රන් මිණි පල්ලංගයක විසිතුරු පවනක් ගෙන පෙරදිගට අභිමුඛව වැඩ සිටි සේක. එහි වැඩ හිඳ පිරිස දෙස බලා, "මේ පිරිස ඉතා විශාලය, මොවුන්ට ස්වල්ප වූ හෝ කුඩා වූ ධර්ම දේශනාවක් සුදුසු නැත. මොවුන්ට සුදුසු කිනම් ධර්ම දේශනාවක් වනු ඇත්ද?" යැයි ත්‍රිපිටකය මෙනෙහි කරමින් මේ "සංයෝජන පරියාය" නම් ධර්ම දේශනාව දුටු සේක.

එවං [Pg.33] දෙසනං සල්ලක්ඛෙත්වා තං දෙසෙතුකාමො භික්ඛූ ආමන්තෙසි ආවුසො, භික්ඛවෙති. ආවුසොති හි අවත්වා, භික්ඛවෙති වචනං බුද්ධාලාපො නාම හොති, අයං පනායස්මා ‘‘දසබලෙන සමානං ආලපනං න කරිස්සාමී’’ති සත්ථු ගාරවවසෙන සාවකාලාපං කරොන්තො, ‘‘ආවුසො භික්ඛවෙ’’ති ආහ. එතදවොචාති එතං ‘‘අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච, ආවුසො, පුග්ගලං දෙසෙස්සාමි බහිද්ධාසංයොජනඤ්චා’’ති ධම්මදෙසනාපදං අවොච.

මෙලෙස දේශනාව මෙනෙහි කරමින් එය දේශනා කරනු කැමැතිව "ඇවැත්නි, මහණෙනි" යි භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. "මහණෙනි" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ඇමතීමකි. එහෙත් මේ ආයුෂ්මත් තෙරුන් වහන්සේ "දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන ඇමතීමක් නොකරන්නෙමි" යි ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවයෙන් ශ්‍රාවකයන්ගේ ඇමතීමක් කරමින් "ඇවැත්නි, මහණෙනි" යි වදාළ සේක. "එතදවෝච" යනු "ඇවැත්නි, මම ආධ්‍යාත්මික සංයෝජන ඇති පුද්ගලයා සහ බාහිර සංයෝජන ඇති පුද්ගලයා පිළිබඳ දේශනා කරන්නෙමි" යන මේ ධර්ම දේශනා පාඨය වදාළ සේක.

තස්මිං පන රතනපාසාදෙ අධිවත්ථො එකො සොතාපන්නො දෙවපුත්තො අත්ථි, සො බුද්ධෙහි වා සාවකෙහි වා දෙසනාය ආරද්ධමත්තායයෙව ජානාති – ‘‘අයං දෙසනා උත්තානිකා භවිස්සති, අයං ගම්භීරා. අයං ඣානනිස්සිතා භවිස්සති, අයං විපස්සනානිස්සිතා. අයං මග්ගනිස්සිතා අයං ඵලනිස්සිතා, අයං නිබ්බානනිස්සිතා’’ති. සො තස්මිම්පි දිවසෙ ථෙරෙන දෙසනාය ආරද්ධමත්තාය එවං අඤ්ඤාසි – ‘‘යෙන නීහාරෙන මය්හං අය්‍යෙන ධම්මසෙනාපතිනා සාරිපුත්තත්ථෙරෙන දෙසනා ආරද්ධා, අයං දෙසනා විපස්සනාගාළ්හා භවිස්සති, ඡහි මුඛෙහි විපස්සනං කථෙස්සති. දෙසනාපරියොසානෙ කොටිසතසහස්සදෙවතා අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති, සොතාපන්නාදීනං පන දෙවමනුස්සානං පරිච්ඡෙදො න භවිස්සති. දෙසනාය අනුච්ඡවිකං කත්වා මය්හං අය්‍යස්ස සාධුකාරං දස්සාමී’’ති දෙවානුභාවෙන මහන්තං සද්දං කත්වා – ‘‘සාධු සාධු අය්‍යා’’ති ආහ.

ඒ රත්න ප්‍රාසාදයෙහි අධිගෘහිත එක්තරා සෝවාන් වූ දේවපුත්‍රයෙක් සිටියේය. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේලා හෝ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දේශනාවක් ආරම්භ කරනවාත් සමඟම, "මේ දේශනාව පැහැදිලි එකක් වනු ඇත, මෙය ගැඹුරු වනු ඇත, මෙය ධ්‍යාන ඇසුරු කළ එකක් වනු ඇත, මෙය විදර්ශනා ඇසුරු කළ එකක් වනු ඇත, මෙය මාර්ග ඇසුරු කළ එකක් වනු ඇත, මෙය ඵල ඇසුරු කළ එකක් වනු ඇත, මෙය නිවන ඇසුරු කළ එකක් වනු ඇතැයි" දැන ගනී. එදින ද තෙරුන් වහන්සේ දේශනාව ආරම්භ කළ විගස ඔහු මෙසේ දැන ගත්තේය: "මගේ ස්වාමී වූ ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ යම් අයුරකින් දේශනාව ආරම්භ කළේ ද, මේ දේශනාව විදර්ශනාවෙන් ගැඹුරු වනු ඇත, කරුණු හයකින් විදර්ශනාව දේශනා කරනු ඇත. දේශනාව අවසානයේ කෝටි ලක්ෂයක් දෙවිවරු අර්හත් ඵලයට පැමිණෙන්නාහ, සෝවාන් ආදී මාර්ග ඵල ලබන දෙවි මිනිසුන්ගේ ප්‍රමාණය ගණනය කළ නොහැකි වනු ඇත. දේශනාවට සුදුසු පරිදි මගේ ස්වාමීන් වහන්සේට සාධුකාර දෙන්නෙමි" යි සිතා දේව අනුභාවයෙන් මහත් හඬ පතුරා "ස්වාමීනි, සාධු සාධු" යි කීවේය.

දෙවරාජෙන සාධුකාරෙ දින්නෙ පරිවාරකපාසාදසහස්සෙ අධිවත්ථා දෙවතා සබ්බාව සාධුකාරං අදංසු. තාසං සාධුකාරසද්දෙන සබ්බා පුබ්බාරාමෙ වසනදෙවතා, තාසං සද්දෙන ගාවුතමත්තෙ දෙවතා, තතො අඩ්ඪයොජනෙ යොජනෙති එතෙනුපායෙන එකචක්කවාළෙ, ද්වීසු චක්කවාළෙසු, තීසු චක්කවාළෙසූති දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවතා සාධුකාරමදංසු. තාසං සාධුකාරසද්දෙන පථවිට්ඨකනාගා ච ආකාසට්ඨකදෙවතා ච. තතො අබ්භවලාහකා, උණ්හවලාහකා, සීතවලාහකා, වස්සවලාහකා, චාතුමහාරාජිකා චත්තාරො මහාරාජානො, තාවතිංසා දෙවතා, සක්කො දෙවරාජා, යාමා දෙවතා, සුයාමො දෙවරාජා[Pg.34], තුසිතා දෙවතා, සන්තුසිතො දෙවරාජා, නිම්මානරතී දෙවතා, සුනිම්මිතො දෙවරාජා, වසවත්තී දෙවතා, වසවත්තී දෙවරාජා, බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා, බ්‍රහ්මපුරොහිතා, මහාබ්‍රහ්මානො, පරිත්තාභා, අප්පමාණාභා, ආභස්සරා, පරිත්තසුභා, අප්පමාණසුභා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලා, අවිහා, අතප්පා, සුදස්සා, සුදස්සී, අකනිට්ඨා දෙවතාති අසඤ්ඤෙ ච අරූපාවචරසත්තෙ ච ඨපෙත්වා සොතායතනපවත්තිට්ඨානෙ සබ්බා දෙවතා සාධුකාරමදංසු.

දේවරාජයා විසින් සාධුකාර දුන් කල්හි, පිරිවර වශයෙන් වූ දහසක් ප්‍රාසාදවල වසන සියලුම දේවතාවෝ ද සාධුකාර දුන්හ. ඔවුන්ගේ සාධුකාර හඬින් පුබ්බාරාමයෙහි වසන සියලු දේවතාවෝ ද, ඔවුන්ගේ හඬින් ගාවුතයක් මානයේ සිටි දේවතාවෝ ද, ඉන්පසු අර්ධ යොජනයක්, යොජනයක් වශයෙන් මේ ක්‍රමයෙන් එක් සක්වළක ද, සක්වළවල් දෙකක ද, සක්වළවල් තුනක ද වශයෙන් දසදහසක් සක්වළෙහි දේවතාවෝ සාධුකාර දුන්හ. ඔවුන්ගේ සාධුකාර හඬින් පොළොව යට නාගයෝ ද, අහසෙහි වසන දේවතාවෝ ද සාධුකාර දුන්හ. ඉන්පසු අබ්භවලහක, උෂ්ණ වලාහක, ශීත වලාහක, වර්ෂා වලාහක දේවතාවෝ ද, සතර මහා රජවරුන් ඇතුළු සතර වරම් දෙවිවරු ද, තව්තිසා වැසි දේවතාවෝ ද, සක් දෙවිඳු ද, යාම දෙවිවරු ද, සුයාම දිව්‍ය රාජයා ද, තුසිත වැසි දෙවිවරු ද, සන්තුසිත දිව්‍ය රාජයා ද, නිර්මාණරතී වැසි දෙවිවරු ද, සුනිර්මිත දිව්‍ය රාජයා ද, පරනිර්මිත වසවර්තී වැසි දෙවිවරු ද, වසවර්තී දිව්‍ය රාජයා ද, බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජ, බ්‍රහ්ම පුරෝහිත, මහා බ්‍රහ්ම, පරිත්තාභ, අප්පමාණාභ, ආභස්සර, පරිත්තසුභ, අප්පමාණසුභ, සුභකිණ්හ, වේහප්ඵල, අවිහ, අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී සහ අකනිට්ඨ යන බ්‍රහ්ම ලෝක වැසි දෙවිවරු ද සාධුකාර දුන්හ. මෙසේ අසඤ්ඤසත්ත සහ අරූපී සත්වයන් හැර, සෝත ආයතනය පවතින ස්ථානවල වසන සියලුම දේවතාවෝ සාධුකාර දුන්හ.

තතො ඛීණාසවමහාබ්‍රහ්මානො – ‘‘මහා වතායං සාධුකාරසද්දො, පථවිතලතො පට්ඨාය යාව අකනිට්ඨලොකං ආගතො, කිමත්ථං නු ඛො එසො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරො පුබ්බාරාමෙ විසාඛාය රතනපාසාදෙ නිසීදිත්වා සංයොජනපරියායධම්මදෙසනමාරභි, අම්හෙහිපි තත්ථ කායසක්ඛීහි භවිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා තත්ථ අගමංසු. පුබ්බාරාමො දෙවතාහි පරිපුණ්ණො, සමන්තා පුබ්බාරාමස්ස ගාවුතං අඩ්ඪයොජනං, යොජනන්ති සකලචක්කවාළං හෙට්ඨා පථවිතලෙන තිරියං චක්කවාළපරියන්තෙන පරිච්ඡින්නං දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි සන්නිපතිතාහි දෙවතාහි නිරන්තරමහොසි, ආරග්ගනිතුදනමත්තෙ ඨානෙ උපරිමකොටියා සට්ඨි දෙවතා සුඛුමත්තභාවෙ මාපෙත්වා අට්ඨංසු.

එවිට රහත් වූ මහා බ්‍රහ්මයන් වහන්සේලා, "පොළොව මට්ටමේ සිට අකනිට්ඨ බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා පැමිණි මේ සාධුකාර හඬ ඉතා විශාලය, මෙය කුමක් නිසා දැයි" මෙනෙහි කරන විට, "ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ පුබ්බාරාමයෙහි විශාඛා උපාසිකාවගේ රත්න ප්‍රාසාදයෙහි වැඩ හිඳ සංයෝජන පරියාය ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළහ, අප ද එහි ගොස් සාක්ෂිකරුවන් විය යුතුය" යි සිතා එහි වැඩම කළහ. පුබ්බාරාමය දේවතාවුන්ගෙන් පිරී ගියේය. පුබ්බාරාමය අවට ගාවුතයක්, අර්ධ යොජනයක්, යොජනයක් වශයෙන් මුළු සක්වළම යට පොළොව මට්ටමේ සිට තිරස් අතට සක්වළ කෙළවර දක්වා දසදහසක් සක්වළින් රැස්වූ දේවතාවුන්ගෙන් හිඩැසක් නොමැතිව පිරී ගියේය. කුඩා ඉදිකටු තුඩක් බඳු වූ ස්ථානයක වුවද ඉතා සියුම් ආත්මභාවයන් මවාගත් දේවතාවෝ සැට නම බැගින් එහි සිටියහ.

අථායස්මා සාරිපුත්තො ‘‘මහන්තං වතිදං හලාහලං, කිං නු ඛො එත’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො දසසහස්සචක්කවාළෙ ඨිතානං දෙවතානං එකචක්කවාළෙ සන්නිපතිතභාවං අද්දස. අථ යස්මා බුද්ධානං අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි, පරිසපරිමාණෙනෙව පස්සන්ති චෙව සද්දඤ්ච සාවෙන්ති. සාවකානං පන අධිට්ඨානං වට්ටති. තස්මා ථෙරො සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය මහග්ගතචිත්තෙන අධිට්ඨාසි – ‘‘චක්කවාළපරියන්තා පරිසා සබ්බාපි මං පස්සතු, ධම්මඤ්ච මෙ දෙසෙන්තස්ස සද්දං සුණාතූ’’ති. අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය දක්ඛිණජාණුපස්සෙ ච චක්කවාළමුඛවට්ටියඤ්ච නිසීදිත්වා ‘‘ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරො නාම කීදිසො දීඝො රස්සො සාමො ඔදාතො’’ති වත්තබ්බකාරණං නාහොසි, සබ්බෙසම්පි සබ්බදිසාසු නිසින්නානං අභිමුඛෙයෙව පඤ්ඤායිත්ථ, නභමජ්ඣෙ ඨිතචන්දො විය අහොසි. ධම්මං දෙසෙන්තස්සාපිස්ස [Pg.35] දක්ඛිණජාණුපස්සෙ ච චක්කවාළමුඛවට්ටියඤ්ච නිසින්නා සබ්බෙ එකකංසෙනෙව සද්දං සුණිංසු.

එවිට ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ, "මේ ඝෝෂාව ඒකාන්තයෙන්ම මහත් එකකි. මෙය කුමක් නිසා සිදුවූවක්ද?" යි මෙනෙහි කරන සේක්, දස දහසක් සක්වල සිටි දේවතාවුන් එක් සක්වලකට රැස් වී සිටින බව දුටු සේක. එහිදී බුදුවරුන්ට අධිෂ්ඨානයක් කිරීමේ කාර්යයක් නැත. උන්වහන්සේලා පිරිසේ ප්‍රමාණය අනුවම සියල්ලන් දකිති, ශබ්දය ද ඇසෙන්නට සලස්වති. එහෙත් ශ්‍රාවකයන්ට අධිෂ්ඨාන කිරීම සුදුසුය. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේ සමාපත්තියට සමවැදී, සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, මහග්ගත සිතින් මෙසේ අධිෂ්ඨාන කළ සේක: "සක්වල කෙළවර දක්වා වූ මුළු පිරිසම මා දකිත්වා, ධර්මය දේශනා කරන මගේ හඬ ද අසත්වා!" යන්නයි. අධිෂ්ඨාන කළ මොහොතේ සිට, උන්වහන්සේගේ දකුණු දණහිස අසල සිටින්නන්ට හෝ සක්වල කෙළවර සිටින්නන්ට හෝ "ධර්ම සේනාධිපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ කෙබඳු ද? උස ද? මිටි ද? කළු ද? රන්වන් ද? සුදු ද?" යි විමසීමට කරුණක් නොවීය. සියලු දිශාවන්හි සිටි සෑම දෙනාටම උන්වහන්සේ තම ඉදිරිපිටම සිටින්නාක් මෙන් පෙනුණි. එය අහස මැද පෑයූ සඳ මෙන් විය. ධර්මය දේශනා කරන උන්වහන්සේගේ දකුණු දණහිස අසල සිට සක්වල කෙළවර දක්වා වූ සෑම තැනකම සිටි සියල්ලෝම ඒකාන්තයෙන්ම එම හඬ ඇසූහ.

එවං අධිට්ඨහිත්වා ථෙරො අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච, ආවුසොති ඉමං ධම්මදෙසනං ආරභි. තත්ථ අජ්ඣත්තන්ති කාමභවො. බහිද්ධාති රූපාරූපභවො. කිඤ්චාපි හි සත්තා කාමභවෙ අප්පං කාලං වසන්ති කප්පස්ස චතුත්ථමෙව කොට්ඨාසං, ඉතරෙසු තීසු කොට්ඨාසෙසු කාමභවො සුඤ්ඤො හොති තුච්ඡො, රූපභවෙ බහුං කාලං වසන්ති, තථාපි තෙසං යස්මා කාමභවෙ චුතිපටිසන්ධියො බහුකා හොන්ති, අප්පකා රූපාරූපභවෙසු. යත්ථ ච චුතිපටිසන්ධියො බහුකා, තත්ථ ආලයොපි පත්ථනාපි අභිලාසොපි බහු හොති. යත්ථ අප්පා, තත්ථ අප්පො. තස්මා කාමභවො අජ්ඣත්තං නාම ජාතං, රූපාරූපභවා බහිද්ධා නාම. ඉති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ කාමභවෙ ඡන්දරාගො අජ්ඣත්තසංයොජනං නාම, බහිද්ධාසඞ්ඛාතෙසු රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො බහිද්ධාසංයොජනං නාම. ඔරම්භාගියානි වා පඤ්ච සංයොජනානි අජ්ඣත්තසංයොජනං නාම, උද්ධම්භාගියානි පඤ්ච බහිද්ධාසංයොජනං නාම. තත්‍රායං වචනත්ථො – ඔරං වුච්චති කාමධාතු, තත්ථ උපපත්තිනිප්ඵාදනතො තං ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි. උද්ධං වුච්චති රූපාරූපධාතු, තත්ථ උපපත්තිනිප්ඵාදනතො තං උද්ධං භජන්තීති උද්ධම්භාගියානි.

මෙසේ අධිෂ්ඨාන කොට තෙරුන් වහන්සේ, "ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික සංයෝජනය ද..." යනුවෙන් මෙම ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි 'ආධ්‍යාත්මික' (අජ්ඣත්ත) යනු කාම භවයයි. 'බාහිර' (බහිද්ධා) යනු රූප සහ අරූප භවයන්ය. මන්ද යත්, සත්ත්වයෝ කාම භවයෙහි වාසය කරන්නේ ඉතා ස්වල්ප කාලයකි; එනම් මහා කල්පයකින් හතරෙන් එකක් පමණ වූ කාලයක් පමණි. අනෙක් කාල කොටස් තුනෙහිදී කාම භවය හිස්ය, ශුන්‍යය. රූප භවයෙහි ඔවුහු බොහෝ කාලයක් වාසය කරති. එසේ වුවද, ඔවුන්ගේ චුති-ප්‍රතිසන්ධි (මැරී ඉපදීම්) කාම භවයෙහි ඉතා බොහෝ වන බැවින් ද, රූප-අරූප භවයන්හි චුති-ප්‍රතිසන්ධි අල්ප වන බැවින් ද, යම් තැනක මැරී ඉපදීම් බොහෝ වේ ද, එහි ඇල්ම ද, ප්‍රාර්ථනාව ද, අභිලාෂය ද බොහෝ වෙයි. යම් තැනක ඒවා අල්ප ද, එහි ඇල්ම ආදිය ද අල්ප වෙයි. එබැවින් කාම භවය 'ආධ්‍යාත්මික' ලෙස ද, රූප-අරූප භවයන් 'බාහිර' ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. මෙසේ ආධ්‍යාත්මික යැයි කියන ලද කාම භවයෙහි ඇති වන ඡන්දරාගය 'ආධ්‍යාත්මික සංයෝජනය' නම් වේ. බාහිර යැයි කියන ලද රූප-අරූප භවයන්හි ඇති වන ඡන්දරාගය 'බාහිර සංයෝජනය' නම් වේ. එසේ නැතහොත් ඕරම්භාගිය සංයෝජන පහ 'ආධ්‍යාත්මික සංයෝජන' නම් වේ. උද්ධම්භාගිය සංයෝජන පහ 'බාහිර සංයෝජන' නම් වේ. එහි වචනාර්ථය මෙසේය: 'ඕර' යනු කාම ධාතුවයි. එහි උප්පත්තිය ලබා දෙන බැවින් එම පහත් කාම ධාතුවට බැඳෙන දේ 'ඕරම්භාගිය' නම් වේ. 'උද්ධ' යනු රූප සහ අරූප ධාතුවයි. එහි උප්පත්තිය ලබා දෙන බැවින් එම ඉහළ ධාතුවට බැඳෙන දේ 'උද්ධම්භාගිය' නම් වේ.

එවං වුත්තප්පභෙදෙන අජ්ඣත්තසංයොජනෙන සංයුත්තො පුග්ගලො අජ්ඣත්තසංයොජනො, බහිද්ධාසංයොජනෙන සංයුත්තො පුග්ගලො බහිද්ධාසංයොජනො. උභයම්පි චෙතං න ලොකියස්ස වට්ටනිස්සිතමහාජනස්ස නාමං. යෙසං පන භවො ද්වෙධා පරිච්ඡින්නො, තෙසං සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං අරියසාවකානං එතං නාමං. යථා හි මහාඅරඤ්ඤෙ ඛදිරවනසාලවනාදීනි ථම්භො තුලාසඞ්ඝාටොති නාමං න ලභන්ති, ඛදිරවනං සාලවනන්ති නාමමෙව ලභන්ති. යදා පන තතො රුක්ඛා තිණ්හාය කුඨාරියා ඡින්දිත්වා ථම්භාදිසණ්ඨානෙන තච්ඡිතා හොන්ති, තදා ථම්භො තුලාසඞ්ඝාටොති නාමං ලභන්ති. එවමෙවං අපරිච්ඡින්නභවො බහලකිලෙසො පුථුජ්ජනො එතං නාමං න ලභති, භවං පරිච්ඡින්දිත්වා කිලෙසෙ තනුකෙ කත්වා ඨිතා සොතාපන්නාදයොව ලභන්ති.

මෙසේ දක්වන ලද ප්‍රභේදයන් අනුව, ආධ්‍යාත්මික සංයෝජනයෙන් බැඳුණු පුද්ගලයා 'ආධ්‍යාත්මික සංයෝජන' ඇති පුද්ගලයා ලෙස ද, බාහිර සංයෝජනයෙන් බැඳුණු පුද්ගලයා 'බාහිර සංයෝජන' ඇති පුද්ගලයා ලෙස ද හැඳින්වේ. මේ නම් දෙකම සංසාර වෘත්තයට බැඳී සිටින ලෞකික පෘථග්ජන ජනයාට ව්‍යවහාර නොකෙරේ. නමුත් යම් සෝවාන්, සකෘදාගාමී සහ අනාගාමී උතුමන්ගේ භවය කොටස් දෙකකට සීමා වී තිබේ ද, එම ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ටම මේ නම් ව්‍යවහාර කෙරේ. නිදසුනක් ලෙස, මහ වනයක ඇති කිහිිරි හෝ සල් වනාන්තර 'කණු, බාල්ක හෝ පරාල' යන නම් නොලබයි. ඒවා හුදෙක් 'කිහිරි වනය, සල් වනය' යන නම් පමණක් ලබයි. යම් කලක එම වනයෙන් ගස් ගෙන තියුණු පොරවකින් කපා කණු ආදී හැඩතලවලට සකස් කරනු ලබයි ද, එකල ඒවා 'කණු, බාල්ක, පරාල' යන නම් ලබයි. එමෙන්ම, සීමා නොකළ භව ඇති, ඝන කෙලෙස් සහිත පෘථග්ජනයා මෙම නම් නොලබයි. භවය සීමා කොට, කෙලෙස් තුනී කරගෙන සිටින සෝවාන් ආදී ආර්යයෝම මෙම නම් ලබති.

ඉමස්ස ච පනත්ථස්ස විභාවනත්ථං ඉදං වච්ඡකසාලොපමං වෙදිතබ්බං. වච්ඡකසාලං හි කත්වා අන්තො ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා වච්ඡකෙ යොත්තෙහි බන්ධිත්වා [Pg.36] තෙසු උපනිබන්ධන්ති, යොත්තෙසු අප්පහොන්තෙසු කණ්ණෙසුපි ගහෙත්වා තත්ථ වච්ඡකෙ පවෙසෙන්ති, අන්තොසාලාය ඔකාසෙ අප්පහොන්තෙ බහි ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වාපි එවමෙව කරොන්ති. තත්ථ කොචි අන්තොබද්ධො වච්ඡකො බහිනිපන්නො හොති, කොචි බහිබද්ධො අන්තොනිපන්නො, කොචි අන්තොබද්ධො අන්තොව නිපන්නො, කොචි බහිබද්ධො බහියෙව නිපන්නො. කොචි අන්තොපි අබද්ධොව චරති, බහිපි අබද්ධොව. තත්ථ අන්තොබද්ධස්ස බහිනිපන්නස්ස බන්ධනං දීඝං හොති. සො හි උණ්හාදිපීළිතො නික්ඛමිත්වා බහි වච්ඡකානං අබ්භන්තරෙ නිපජ්ජති. බහිබද්ධෙ අන්තොනිපන්නෙපි එසෙව නයො. යො පන අන්තොබද්ධො අන්තොනිපන්නො, තස්ස බන්ධනං රස්සං හොති. බහිබද්ධෙ බහිනිපන්නෙපි එසෙව නයො. උභොපි හි තෙ දිවසම්පි ඛාණුකං අනුපරිගන්ත්වා තත්ථෙව සයන්ති. යො පන අන්තො අබද්ධො තත්ථෙව වච්ඡකානං අන්තරෙ විචරති. අයං සීලවා වච්ඡකො කණ්ණෙ ගහෙත්වා වච්ඡකානං අන්තරෙ විස්සට්ඨො දිවසම්පි අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා තත්ථෙව චරති. බහි අබද්ධෙ තත්ථෙව විචරන්තෙපි එසෙව නයො.

මෙම කරුණ පැහැදිලි කිරීම සඳහා වසු පැටවුන් රඳවන ගාලක උපමාව දත යුතුය. වසු පැටවුන් සඳහා ගාලක් තනා, එහි ඇතුළත කණු සිටුවා, වසු පැටවුන් ලණුවලින් බැඳ ඒ කණුවල ගැටගසති. ලණු මදි වූ විට උන්ගේ කන්වලින් අල්ලා හෝ එහි ඇතුළු කරති. ගාල ඇතුළත ඉඩ මදි වූ විට පිටත ද කණු සිටුවා එලෙසම කරති. එහි ඇතැම් වසු පැටියෙක් ඇතුළත බැඳ ඇති නමුත් පිටත ලැග සිටියි. ඇතැමෙක් පිටත බැඳ ඇති නමුත් ඇතුළත ලැග සිටියි. ඇතැමෙක් ඇතුළත බැඳ ඇතුළතම ලැග සිටියි. ඇතැමෙක් පිටත බැඳ පිටතම ලැග සිටියි. ඇතැම් වසු පැටියෙක් ඇතුළත ද නොබැඳිව හැසිරෙයි, පිටත ද නොබැඳිව හැසිරෙයි. එහි ඇතුළත බැඳ පිටත ලැග සිටින වසු පැටවාගේ ලණුව දිගුය. ඌ රස්නය ආදියෙන් පීඩා විඳිද්දී පිටතට ගොස් අනෙක් වසු පැටවුන් අතර ලගියි. පිටත බැඳ ඇතුළත ලගින වසු පැටවා සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. යම් වසු පැටියෙක් ඇතුළත බැඳ ඇතුළතම ලැග සිටියි ද, ඔහුගේ ලණුව කොටය. පිටත බැඳ පිටතම ලැග සිටින වසු පැටවා සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඒ දෙදෙනාම දවස පුරාම කණුව වටේ කැරකෙමින් එහිම ලගිති. යමෙක් ඇතුළත නොබැඳිව එහිම වසු පැටවුන් අතර හැසිරෙයි ද, කනෙන් අල්ලා වසු පැටවුන් අතර මුදා හරින ලද මේ හික්මුණු වසු පැටවා දවස පුරා වෙනත් තැනකට නොගොස් එහිම හැසිරෙයි. පිටත නොබැඳිව එහිම හැසිරෙන වසු පැටවා ගැන ද දත යුත්තේ මෙලෙසමය.

තත්ථ වච්ඡකසාලා විය තයො භවා වෙදිතබ්බා. වච්ඡකසාලායං ඛාණුකා විය අවිජ්ජාඛාණුකො. වච්ඡකබන්ධනයොත්තං විය දස සංයොජනානි. වච්ඡකා විය තීසු භවෙසු නිබ්බත්තසත්තා. අන්තොබද්ධො බහිසයිතවච්ඡකො විය රූපාරූපභවෙසු සොතාපන්නසකදාගාමිනො. තෙ හි කිඤ්චාපි තත්ථෙව වසන්ති, සංයොජනං පන තෙසං කාමාවචරූපනිබද්ධමෙව. කෙනට්ඨෙන? අප්පහීනට්ඨෙන. රූපාරූපභවෙසු පුථුජ්ජනොපි එතෙහෙව සඞ්ගහිතො. සොපි හි කිඤ්චාපි තත්ථ වසති, සංයොජනං පනස්ස කාමාවචරූපනිබද්ධමෙව. බහිබද්ධො අන්තොසයිතවච්ඡකො විය කාමාවචරෙ අනාගාමී. සො හි කිඤ්චාපි කාමාවචරෙ වසති, සංයොජනං පනස්ස රූපාරූපභවූපනිබද්ධමෙව. අන්තොබද්ධො අන්තොනිපන්නො විය කාමාවචරෙ සොතාපන්නසකදාගාමිනො. තෙ හි සයම්පි කාමාවචරෙ වසන්ති, සංයොජනම්පි තෙසං කාමාවචරූපනිබද්ධමෙව. බහිබද්ධො බහිනිපන්නො විය රූපාරූපභවෙසු අනාගාමී. සො හි සයම්පි තත්ථ වසති, සංයොජනම්පිස්ස රූපාරූපභවූපනිබද්ධමෙව. අන්තොඅබද්ධො අන්තොවිචරණවච්ඡකො විය කාමාවචරෙ ඛීණාසවො. බහිඅබද්ධො බහිවිචරණවච්ඡකො [Pg.37] විය රූපාරූපභවෙ ඛීණාසවො. සංයොජනෙසු පන සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසොති ඉමානි තීණි ගච්ඡන්තං නිවාරෙන්ති, ගතං පටිආනෙන්ති. කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදොති ඉමානි පන ද්වෙ සංයොජනානි සමාපත්තියා වා අවික්ඛම්භෙත්වා මග්ගෙන වා අසමුච්ඡින්දිත්වා රූපාරූපභවෙ නිබ්බත්තිතුං න සක්කොති.

එහි වස්සන් රඳවන ගාලක් බඳු වූ භව තුනක් ඇති බව දත යුතුය. වසු ගාලෙහි සිටුවා ඇති කණුවක් මෙන් අවිද්‍යාව නමැති කණුව දත යුතුය. වස්සන් බඳින රැහැන මෙන් දස සංයෝජනයන් දත යුතුය. වස්සන් මෙන් භව තුනෙහි උපදින සත්වයන් දත යුතුය. ඇතුළත බඳිනු ලැබ පිටත ලැග සිටින වස්සෙකු මෙන් රූප අරූප භවයන්හි සිටින සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී පුද්ගලයන් දත යුතුය. මන්දයත්, ඔවුන් සැබවින්ම එහි විසුවද, ඔවුන්ගේ සංයෝජන කාම භවයටම බැඳී පවතින බැවිනි. ඒ කුමන අර්ථයකින්ද? මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණය නොකළ යන අර්ථයෙනි. රූප අරූප භවයන්හි සිටින පෘථග්ජනයාද මොවුන්ටම ඇතුළත් වේ. ඔහුද සැබවින්ම එහි විසුවද, ඔහුගේ සංයෝජන කාම භවයටම බැඳී පවතී. පිටත බඳිනු ලැබ ඇතුළත ලැග සිටින වස්සෙකු මෙන් කාම භවයෙහි සිටින අනාගාමී පුද්ගලයා දත යුතුය. මන්දයත්, ඔහු සැබවින්ම කාම භවයෙහි විසුවද, ඔහුගේ සංයෝජන රූප අරූප භවයන්ටම බැඳී පවතින බැවිනි. ඇතුළත බඳිනු ලැබ ඇතුළතම ලැග සිටින වස්සෙකු මෙන් කාම භවයෙහි සිටින සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී පුද්ගලයන් දත යුතුය. මන්දයත්, ඔවුන් තමන්ම කාම භවයෙහි වසන අතර ඔවුන්ගේ සංයෝජනයන්ද කාම භවයටම බැඳී පවතී. පිටත බඳිනු ලැබ පිටතම ලැග සිටින වස්සෙකු මෙන් රූප අරූප භවයන්හි සිටින අනාගාමී පුද්ගලයා දත යුතුය. මන්දයත්, ඔහු තමන්ම එහි වසන අතර ඔහුගේ සංයෝජනයන්ද රූප අරූප භවයන්ටම බැඳී පවතින බැවිනි. ඇතුළත නොබඳින ලදුව ඇතුළත හැසිරෙන වස්සෙකු මෙන් කාම භවයෙහි සිටින රහතන් වහන්සේ දත යුතුය. පිටත නොබඳින ලදුව පිටත හැසිරෙන වස්සෙකු මෙන් රූප අරූප භවයන්හි සිටින රහතන් වහන්සේ දත යුතුය. සංයෝජනයන් අතුරින් සක්කාය දිට්ඨිය, විචිකිච්ඡාව, සීලබ්බතපරාමාසය යන මේ තුන (සසරට) යන සත්වයා වළක්වයි, ගිය සත්වයා ආපසු හරවා එවයි. කාමච්ඡන්දය සහ ව්‍යාපාදය යන මේ සංයෝජන දෙක සමාපත්තියෙන් යටපත් නොකොට හෝ මාර්ගයෙන් සහමුලින් සිඳ නොදමා රූප අරූප භවයන්හි ඉපදීමට නොහැකිය.

කතමො චාවුසොති ඉදං ථෙරො යථා නාම පුරිසො ද්වෙ රතනපෙළා පස්සෙ ඨපෙත්වා සම්පත්තපරිසාය ද්වෙ හත්ථෙ පූරෙත්වා සත්තවිධං රතනං භාජෙත්වා දදෙය්‍ය, එවං පඨමං රතනපෙළං දත්වා දුතියම්පි තථෙව දදෙය්‍ය. එවමෙවං ‘‘අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච, ආවුසො, පුග්ගලං දෙසෙස්සාමි බහිද්ධාසංයොජනඤ්චා’’ති ඉමානි ද්වෙ පදානි මාතිකාවසෙන ඨපෙත්වා ඉදානි අට්ඨවිධාය පරිසාය භාජෙත්වා දස්සෙතුං විත්ථාරකථං ආරභි.

"ආයුෂ්මතුනි, කවරෙක්ද?" යන මෙයින් සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ මෙසේ උපමාවක් දක්වති. යම් පුරුෂයෙක් රත්න මංජුසා දෙකක් දෙපස තබා පැමිණි පිරිසට දෑත් පුරවා සත් වැදෑරුම් රත්නයන් බෙදා දෙන්නේද, එලෙසම පළමු රත්න මංජුසාව දී දෙවැන්නද එලෙසම ලබා දෙන්නේය. එපරිද්දෙන්ම "ආයුෂ්මතුනි, මම ආධ්‍යාත්මික සංයෝජන පුද්ගලයා සහ බාහිර සංයෝජන පුද්ගලයා දේශනා කරමි" යි මේ පද දෙක මාතෘකා වශයෙන් තබා, දැන් අට වැදෑරුම් පිරිසට බෙදා දැක්වීම සඳහා විස්තර කථාව ආරම්භ කළ සේක.

තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. සීලවා හොතීති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙහි සීලසම්පන්නො හොති. ඉති ථෙරො එත්තාවතා ච කිර චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති ඉමිනා තත්ථ ජෙට්ඨකසීලං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙසීති දීපවිහාරවාසී සුම්මත්ථෙරො ආහ. අන්තෙවාසිකො පනස්ස තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො ආහ – ‘‘උභයත්ථාපි පාතිමොක්ඛසංවරොව වුත්තො. පාතිමොක්ඛසංවරොයෙව හි සීලං, ඉතරානි පන තීණි සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම අත්ථී’’ති අනනුජානන්තො උත්තරි ආහ – ඉන්ද්‍රියසංවරො නාම ඡද්වාරරක්ඛාමත්තකමෙව, ආජීවපාරිසුද්ධි ධම්මෙන සමෙන පච්චයුප්පත්තිමත්තකං, පච්චයසන්නිස්සිතං පටිලද්ධපච්චයෙ ‘‘ඉදමත්ථ’’න්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනමත්තකං, නිප්පරියායෙන පන පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං. යස්ස සො භින්නො, අයං ඡින්නසීසො විය පුරිසො හත්ථපාදෙ සෙසානි රක්ඛිස්සතීති න වත්තබ්බො. යස්ස පන සො අරොගො, අයං අච්ඡින්නසීසො විය පුරිසො ජීවිතං සෙසානි පුන පාකතිකානි කත්වා රක්ඛිතුං සක්කොති. තස්මා සීලවාති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරං උද්දිසිත්වා තං විත්ථාරෙන්තො ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදිමාහාති.

එහි "මෙයෙහි" යනු මේ ශාසනයෙහි යන්නයි. "සීලවන්ත වෙයි" යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයෙන් යුක්ත වෙයි යන්නයි. මෙසේ සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ මෙපමණකින් චතුපාරිශුද්ධි සීලය කෙටියෙන් දක්වා, "පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් සංවර වූ" යන මෙයින් එහි ඇති ශ්‍රේෂ්ඨතම සීලය විස්තර කළ බව දීපවිහාරවාසී සුධම්ම තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. එහෙත් උන්වහන්සේගේ අතේවාසික වූ ටිපිටක චූළනාග තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ, "අවස්ථා දෙකේදීම වදාරන ලද්දේ පාතිමොක්ඛ සංවර සීලයමය. පාතිමොක්ඛ සංවරයම සීලය වන අතර ඉතිරි තුන 'සීලය' යයි වදාළ තැන්ද ඇත" යනුවෙන් පිළිනොගනිමින් තවදුරටත් මෙසේ පැවසූහ. ඉන්ද්‍රිය සංවරය යනු ද්වාර හය ආරක්ෂා කිරීම පමණකි. ආජීව පාරිශුද්ධිය යනු දැහැමිව හා සාධාරණව සිව්පසය ඉපදවීම පමණකි. ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිතය යනු ලත් ප්‍රත්‍යයන් "මේ ප්‍රයෝජනය සඳහාය" යි පසක් කරමින් පරිභෝජනය කිරීම පමණකි. එහෙත් සැබෑ ලෙසම පාතිමොක්ඛ සංවරයම සීලයයි. යමෙකුගේ ඒ සීලය බිඳී ඇත්නම්, ඔහු හිස සිඳුණු මිනිසෙකු අතපය ආරක්ෂා කරන්නේ යයි කිව නොහැක්කා සේ, සෙසු සීලයන් ආරක්ෂා කරන්නේ යයි කිව නොහැකිය. එහෙත් යමෙකුගේ ඒ සීලය නීරෝගීව පවතී නම්, ඔහු හිස නොසිඳුණු මිනිසෙකු තම ජීවිතය ආරක්ෂා කරන්නා සේ, සෙසු සීලයන් නැවත යථා තත්ත්වයට පත් කර ගනිමින් ආරක්ෂා කිරීමට සමත් වෙයි. එබැවින් "සීලවන්ත" යන පදයෙන් පාතිමොක්ඛ සංවරය කෙටියෙන් දක්වා, එය විස්තර කරමින් "පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් සංවර වූ" යනාදිය වදාරන ලදී.

තත්ථ [Pg.38] පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති පාතිමොක්ඛසංවරෙන සමන්නාගතො. ආචාරගොචරසම්පන්නොති ආචාරෙන ච ගොචරෙන ච සම්පන්නො. අණුමත්තෙසූති අප්පමත්තකෙසු. වජ්ජෙසූති අකුසලධම්මෙසු. භයදස්සාවීති භයදස්සී. සමාදායාති සම්මා ආදියිත්වා. සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති තං තං සික්ඛාපදං සමාදියිත්වා සික්ඛති. අපිච සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යංකිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛාකොට්ඨාසෙසු සික්ඛිතබ්බං කායිකං වා වාචසිකං වා, තං සබ්බං සම්මා ආදාය සික්ඛති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන සබ්බානෙතානි පාතිමොක්ඛසංවරාදීනි පදානි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.14 ආදයො) වුත්තානි, චතුපාරිසුද්ධිසීලඤ්ච සබ්බාකාරෙන විභජිත්වා දස්සිතං. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායන්ති ඡසු කාමාවචරදෙවඝටාසු අඤ්ඤතරං දෙවඝටං. ආගාමී හොතීති හෙට්ඨා ආගාමී හොති. ආගන්තා ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථත්තං මානුසකපඤ්චක්ඛන්ධභාවමෙව ආගන්තා හොති. තත්‍රූපපත්තිකො වා උපරූපපත්තිකො වා න හොති, පුන හෙට්ඨාගාමීයෙව හොතීති දස්සෙති. ඉමිනා අඞ්ගෙන සුක්ඛවිපස්සකස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකභික්ඛුනො හෙට්ඨිමං මග්ගද්වයඤ්චෙව ඵලද්වයඤ්ච කථිතං.

එහි "පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් සංවර වූ" යනු පාතිමොක්ඛ සංවර සීලයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "ආචාර ගෝචර සම්පන්න වූ" යනු යහපත් හැසිරීමෙන් හා ඇසුරු කළ යුතු තැන්වලින් යුක්ත වූ යන්නයි. "ස්වල්ප වූ" යනු ඉතා සුළු වූ දේවලයි. "වරදෙහි" යනු අකුසල ධර්මයන්හි යන්නයි. "බිය දක්නා සුලු" යනු වරදෙහි බිය දකින්නා වූ යන්නයි. "සමාදන්ව" යනු මැනවින් පිළිගෙන යන්නයි. "ශික්ෂාපදයන්හි හික්මෙයි" යනු ඒ ඒ ශික්ෂාපදය සමාදන්ව හික්මෙයි යන්නයි. තවද "සමාදන්ව ශික්ෂාපදයන්හි හික්මෙයි" යනු ශික්ෂාපද කොටස්වල හික්මිය යුතු යම් කායික හෝ වාචසික ශික්ෂාපදයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල මැනවින් සමාදන්ව හික්මෙයි යන්නයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් මේ පාතිමොක්ඛ සංවර ආදී සියලු පදයන් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇත. චතුපාරිශුද්ධි සීලයද සියලු ආකාරයෙන් බෙදා දක්වා ඇත. "එක්තරා දේව නිකායක" යනු සය වැදෑරුම් කාමාවචර දිව්‍ය සමූහයන්ගෙන් එක්තරා දිව්‍ය සමූහයකටය. "පැමිණෙන්නේ වෙයි" යනු පහළ කාම ලෝකයට පැමිණෙන්නේ වෙයි. "මෙහි පැමිණ" යනු මේ මනුෂ්‍ය පංචස්කන්ධ භාවයටම පැමිණෙයි යන්නයි. එහිම ඉපදීම හෝ ඉහළ රූප අරූප භවයන්හි ඉපදීම සිදු නොවන බවත්, නැවත පහළ කාම ලෝකයටම පැමිණෙන බවත් මෙයින් දක්වයි. මේ අංගයෙන් ශුෂ්ක විදර්ශක ධාතු කමටහන්ලාභී භික්ෂුවකගේ යට මාර්ග දෙක හා ඵල දෙක දේශනා කරන ලදී.

අඤ්ඤතරං සන්තං චෙතොවිමුත්තින්ති අට්ඨසු සමාපත්තීසු අඤ්ඤතරං චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තිං. සා හි පච්චනීකකිලෙසානං සන්තත්තා සන්තා, තෙහෙව ච කිලෙසෙහි චෙතසො විමුත්තත්තා චෙතොවිමුත්තීති වුච්චති. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායන්ති පඤ්චසු සුද්ධාවාසදෙවනිකායෙසු අඤ්ඤතරං. අනාගන්තා ඉත්ථත්තන්ති පුන ඉමං පඤ්චක්ඛන්ධභාවං අනාගන්තා, හෙට්ඨූපපත්තිකො න හොති, උපරූපපත්තිකො වා හොති තත්ථෙව වා පරිනිබ්බායීති දස්සෙති. ඉමිනා අඞ්ගෙන සමාධිකම්මිකස්ස භික්ඛුනො තයො මග්ගා තීණි ච ඵලානි කථිතානි.

"එක්තරා ශාන්ත වූ චේතෝ විමුක්තියක්" යනු අෂ්ට සමාපත්තීන්ගෙන් එක්තරා වූ චතුර්ථ ධ්‍යාන සමාපත්තියයි. සැබවින්ම එය ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන් සන්සිඳුණු බැවින් 'ශාන්ත' යයිද, ඒ ක්ලේශයන්ගෙන් සිත මිදුණු බැවින් 'චේතෝ විමුක්ති' යයිද කියනු ලැබේ. "එක්තරා දේව නිකායක" යනු පංච ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයන්ගෙන් එක්තරා බ්‍රහ්ම ලෝකයකය. "මෙහි නොපැමිණ" යනු නැවත මේ පංචස්කන්ධ භාවයට නොපැමිණ, පහළ භවයන්හි උපදින්නේ නැතිව, ඉහළ භවයක උපදින බව හෝ එහිම පිරිනිවන් පාන බව දක්වයි. මේ අංගයෙන් සමථ භාවනාවෙහි යෙදෙන භික්ෂුවකගේ මාර්ග තුනක් සහ ඵල තුනක් දේශනා කරන ලදී.

කාමානංයෙව නිබ්බිදායාති දුවිධානම්පි කාමානං නිබ්බින්දනත්ථාය උක්කණ්ඨනත්ථාය. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධායාති අප්පවත්තිකරණත්ථාය. පටිපන්නො හොතීති පටිපත්තිං පටිපන්නො හොති. එත්තාවතා සොතාපන්නස්ස ච සකදාගාමිනො ච පඤ්චකාමගුණිකරාගක්ඛයත්ථාය අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා කථිතා හොති. භවානංයෙවාති තිණ්ණං භවානං. ඉමිනා අනාගාමිනො භවරාගක්ඛයත්ථාය අරහත්තමග්ගවිපස්සනා කථිතා හොති. තණ්හාක්ඛයාය පටිපන්නො හොතීති ඉමිනාපි [Pg.39] සොතාපන්නසකදාගාමීනංයෙව පඤ්චකාමගුණිකතණ්හාක්ඛයකරණත්ථං අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා කථිතා. සො ලොභක්ඛයායාති ඉමිනාපි අනාගාමිනො භවලොභක්ඛයත්ථාය අරහත්තමග්ගවිපස්සනාව කථිතා. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායන්ති සුද්ධාවාසෙස්වෙව අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං. අනාගන්තා ඉත්ථත්තන්ති ඉමං ඛන්ධපඤ්චකභාවං අනාගන්තා, හෙට්ඨූපපත්තිකො න හොති, උපරූපපත්තිකො වා හොති, තත්ථෙව වා පරිනිබ්බායති.

"කාමයන් කෙරෙහි ම කලකිරීම පිණිස" යනු වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාම යන දෙවර්ගය කෙරෙහි ම කලකිරීම පිණිස හා නොඇලීම පිණිස ය. "විරාගය පිණිස" යනු ඇලීම දුරු කිරීම පිණිස ය. "නිරෝධය පිණිස" යනු නැවත හට නොගැනීම පිණිස ය. "පිළිපන්නේ වෙයි" යනු ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වන්නේ ය යන්නයි. මෙපමණකින් සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී පුද්ගලයන් හට පඤ්ච කාමගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගය ක්ෂය කිරීම සඳහා අනාගාමී මාර්ග විපස්සනාව දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. "භවයන් කෙරෙහි ම" යන්නෙන් තුන් භවයන් අදහස් වේ. මෙයින් අනාගාමී පුද්ගලයාගේ භව රාගය ක්ෂය කිරීම සඳහා අර්හත් මාර්ග විපස්සනාව දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. "තණ්හාව ක්ෂය කිරීම පිණිස පිළිපන්නේ වෙයි" යන්නෙන් ද සෝවාන් හා සකෘදාගාමී පුද්ගලයන්ගේ ම පඤ්ච කාමගුණික තණ්හාව ක්ෂය කිරීම සඳහා අනාගාමී මාර්ග විපස්සනාව දේශනා කරන ලදි. "ඔහු ලෝභය ක්ෂය කිරීම පිණිස" යන්නෙන් ද අනාගාමී පුද්ගලයාගේ භව ලෝභය ක්ෂය කිරීම සඳහා අර්හත් මාර්ග විපස්සනාව ම දේශනා කරන ලදි. "යම්කිසි දේව නිකායකට" යනු ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයන් අතරින් එක්තරා දේව නිකායකට ය. "මෙහි පැමිණීමක් නැති" යනු මේ පඤ්චස්කන්ධ ස්වභාවයට නැවත නොපැමිණීමයි. හෙතෙම යට (කාම ලෝකයේ) නූපදින්නේ ය, මතු (ශුද්ධාවාසයේ) උපදින්නේ ය, නැතහොත් එහි ම පිරිනිවන් පාන්නේ ය.

ඉති පඨමෙන අඞ්ගෙන සුක්ඛවිපස්සකස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකභික්ඛුනො හෙට්ඨිමානි ද්වෙ මග්ගඵලානි කථිතානි, දුතියෙන සමාධිකම්මිකස්ස තීණි මග්ගඵලානි, ‘‘සො කාමාන’’න්ති ඉමිනා සොතාපන්නසකදාගාමීනං පඤ්චකාමගුණිකරාගක්ඛයාය උපරි අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා, ‘‘සො භවානංයෙවා’’ති ඉමිනා අනාගාමිස්ස උපරි අරහත්තමග්ගවිපස්සනා, ‘‘සො තණ්හාක්ඛයායා’’ති ඉමිනා සොතාපන්නසකදාගාමීනං පඤ්චකාමගුණිකතණ්හාක්ඛයාය උපරි අනාගාමිමග්ගවිපස්සනා, ‘‘සො ලොභක්ඛයායා’’ති ඉමිනා අනාගාමිනො භවලොභක්ඛයාය උපරි අරහත්තමග්ගවිපස්සනා කථිතාති එවං ඡහි මුඛෙහි විපස්සනං කථෙත්වා දෙසනං යථානුසන්ධිං පාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ කොටිසතසහස්සදෙවතා අරහත්තං පාපුණිංසු, සොතාපන්නාදීනං පරිච්ඡෙදොව නාහොසි. යථා ච ඉමස්මිං සමාගමෙ, එවං මහාසමයසුත්තෙ මඞ්ගලසුත්තෙ ච චූළරාහුලොවාදසුත්තෙ ච කොටිසතසහස්සදෙවතා අරහත්තං පාපුණිංසු, සොතාපන්නාදීනං දෙවමනුස්සානං පරිච්ඡෙදො නාහොසි.

මෙසේ පළමු අංගයෙන් ශුෂ්ක විපස්සක ධාතු කර්මස්ථානලාභී භික්ෂුවට යට මඟඵල දෙක දේශනා කරන ලදි. දෙවන අංගයෙන් සමාධි කර්මස්ථානයෙහි නිරත වූවන්ට මඟඵල තුනක් දේශනා කරන ලදි. "ඔහු කාමයන් කෙරෙහි" යන්නෙන් සෝවාන් හා සකෘදාගාමීන්ට පඤ්ච කාමගුණ රාගය ක්ෂය කිරීම පිණිස මතු අනාගාමී මාර්ග විපස්සනාව ද, "ඔහු භවයන් කෙරෙහි ම" යන්නෙන් අනාගාමී පුද්ගලයාට මතු අර්හත් මාර්ග විපස්සනාව ද, "ඔහු තණ්හාව ක්ෂය කිරීම පිණිස" යන්නෙන් සෝවාන් හා සකෘදාගාමීන්ට පඤ්ච කාමගුණික තණ්හාව ක්ෂය කිරීම පිණිස මතු අනාගාමී මාර්ග විපස්සනාව ද, "ඔහු ලෝභය ක්ෂය කිරීම පිණිස" යන්නෙන් අනාගාමී පුද්ගලයාට භව ලෝභය ක්ෂය කිරීම පිණිස මතු අර්හත් මාර්ග විපස්සනාව ද දේශනා කරන ලදි. මෙසේ ක්‍රම හයකින් විපස්සනාව දේශනා කර අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව නිම කරන ලදි. දේශනාව අවසානයේ දෙවිවරුන් කෝටි ලක්ෂයක් අර්හත්වයට පත් වූහ. සෝවාන් ආදි ඵලයන්ට පත් වූවන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. මේ සමාගමයේ මෙන්ම මහාසමය සූත්‍රයෙහි ද, මංගල සූත්‍රයෙහි ද, චූළරාහුලෝවාද සූත්‍රයෙහි ද දෙවිවරුන් කෝටි ලක්ෂයක් අර්හත්වයට පත් වූහ. සෝවාන් ආදි ඵල ලැබූ දෙවි මිනිසුන්ගේ ප්‍රමාණයක් නොවී ය.

සමචිත්තා දෙවතාති චිත්තස්ස සුඛුමභාවසමතාය සමචිත්තා. සබ්බාපි හි තා අත්තනො අත්තභාවෙ සුඛුමෙ චිත්තසරික්ඛකෙ කත්වා මාපෙසුං. තෙන සමචිත්තා නාම ජාතා. අපරෙනපි කාරණෙන සමචිත්තා – ‘‘ථෙරෙන සමාපත්ති තාව කථිතා, සමාපත්තිථාමො පන න කථිතො. මයං දසබලං පක්කොසිත්වා සමාපත්තියා ථාමං කථාපෙස්සාමා’’ති සබ්බාපි එකචිත්තා අහෙසුන්තිපි සමචිත්තා. අපරම්පි කාරණං – ‘‘ථෙරෙන එකෙන පරියායෙන සමාපත්තිපි සමාපත්තිථාමොපි කථිතො, කො නු ඛො ඉමං සමාගමං සම්පත්තො, කො න සම්පත්තො’’ති ඔලොකයමානා තථාගතස්ස අසම්පත්තභාවං දිස්වා ‘‘මයං තථාගතං පක්කොසිත්වා [Pg.40] පරිසං පරිපුණ්ණං කරිස්සාමා’’ති සබ්බාපි එකචිත්තා අහෙසුන්තිපි සමචිත්තා. අපරම්පි කාරණං – අනාගතෙ කොචිදෙව භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා දෙවො වා මනුස්සො වා ‘‘අයං දෙසනා සාවකභාසිතා’’ති අගාරවං කරෙය්‍ය, සම්මාසම්බුද්ධං පක්කොසිත්වා ඉමං දෙසනං සබ්බඤ්ඤුභාසිතං කරිස්සාම. එවං අනාගතෙ ගරුභාවනීයා භවිස්සතීති සබ්බාව එකචිත්තා අහෙසුන්තිපි සමචිත්තා. අපරම්පි කාරණං – සබ්බාපි හි තා එකසමාපත්තිලාභිනියො වා අහෙසුං එකාරම්මණලාභිනියො වාති එවම්පි සමචිත්තා.

"සමචිත්ත දෙවිවරු" යනු සිතේ සියුම් බවේ සමානත්වය නිසා සමාන සිත් ඇති වූවෝ ය. ඒ සියලු දෙවිවරු තමන්ගේ සියුම් සිතට සමාන වූ ආත්මභාවයන් මවා ගත්හ. එම නිසා ඔවුහු සමචිත්ත නම් වූහ. තවත් කරුණක් නම්: "තෙරුන් වහන්සේ විසින් සමාපත්තිය පමණක් දේශනා කරන ලදි, සමාපත්තියේ ශක්තිය දේශනා නොකරන ලදි. අපි දසබලධාරීන් වහන්සේ වැඩම කරවා සමාපත්තියේ ශක්තිය දේශනා කරවන්නෙමු" යි සියල්ලෝ ම එකම සිතක් ඇති වූ නිසා ද සමචිත්ත නම් වූහ. තවත් කරුණක් නම්: "තෙරුන් වහන්සේ විසින් එක් ක්‍රමයකින් සමාපත්තියත් සමාපත්ති බලයත් දේශනා කරන ලදි, මේ සමාගමයට පැමිණියේ කවුද, නොපැමිණියේ කවුදැ" යි බලන ඔවුහු තථාගතයන් වහන්සේ වැඩම නොකළ බව දැක, "අපි තථාගතයන් වහන්සේ වැඩම කරවා පිරිස සම්පූර්ණ කරන්නෙමු" යි සියල්ලෝ ම එකම අදහසක් ඇති වූ නිසා ද සමචිත්ත නම් වූහ. තවත් කරුණක් නම්: අනාගතයේ දී යම් භික්ෂුවක්, භික්ෂුණියක්, දෙවියෙක් හෝ මිනිසෙක් "මෙය ශ්‍රාවක දේශනාවක්" යැයි අගෞරව කරතැයි සිතා, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කරවා මෙය සර්වඥ දේශනාවක් කරවන්නෙමු, එවිට අනාගතයේ දී මෙය ගරු කටයුතු වනු ඇතැයි සියල්ලෝ ම එකම සිතක් ඇති වූ නිසා ද සමචිත්ත නම් වූහ. තවත් කරුණක් නම්: ඒ සියලු දෙවිවරුන් ම එකම සමාපත්තියක් ලැබූවන් හෝ එකම අරමුණක් ලැබූවන් වූ බැවින් ද මෙසේ සමචිත්ත නම් වූහ.

හට්ඨාති තුට්ඨපහට්ඨා ආමොදිතා පමොදිතා. සාධූති ආයාචනත්ථෙ නිපාතො. අනුකම්පං උපාදායාති න ථෙරස්ස අනුකම්පං කාරුඤ්ඤං අනුද්දයං පටිච්ච, න ච ඉමස්මිං ඨානෙ ථෙරස්ස අනුකම්පිතබ්බකිච්චං අත්ථි. යස්මිං හි දිවසෙ ථෙරො සූකරඛතලෙණද්වාරෙ භාගිනෙය්‍යස්ස දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාකම්මට්ඨානෙ (ම. නි. 2.206) කථියමානෙ තාලවණ්ටං ගහෙත්වා සත්ථාරං බීජමානො ඨිතො පරස්ස වඩ්ඪිතභොජනං භුඤ්ජිත්වා ඛුදං විනොදෙන්තො විය පරස්ස සජ්ජිතපසාධනං සීසෙ පටිමුඤ්චන්තො විය ච සාවකපාරමිඤාණස්ස නිප්පදෙසතො මත්ථකං පත්තො, තස්මිංයෙව දිවසෙ භගවතා අනුකම්පිතො නාම. අවසෙසානං පන තං ඨානං සම්පත්තානං දෙවමනුස්සානං අනුකම්පං උපාදාය ගච්ඡතු භගවාති භගවන්තං යාචිංසු.

"හට්ඨා" යනු සතුටු වූ, ප්‍රමෝදයට පත් වූ, සොම්නස් වූ යන්නයි. "සාධු" යනු අයැදීමේ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. "අනුකම්පා උපදවා" යනු සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් හෝ කරුණාවෙන් නොවේ. මේ අවස්ථාවෙහි තෙරුන් වහන්සේට අනුකම්පා කළ යුතු කටයුත්තක් නැත. යම් දිනක තෙරුන් වහන්සේ සූකරඛත ලෙන් දොරටුවේ දී, තම බෑණනුවන් වන දීඝනඛ පරිබ්‍රාජකයාට වේදනා කර්මස්ථානය දේශනා කරන කල්හි, තල්වැටක් ගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේට පවන් සලමින් සිටිය දී, අන් අයෙකු සඳහා පිළියෙල කළ ආහාර අනුභව කර බඩගින්න නිවාගන්නා සේ ද, අන් අයෙකු සඳහා සැකසූ ආභරණ හිසෙහි පළඳින්නා සේ ද, ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ කෙළවරට ම (රහත් බවට) පත් වූ සේක. එදින ම උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුකම්පාවට (විශේෂ සැලකිල්ලට) ලක් වූහ. එහෙත් මෙහි දී, ඒ සමාගමයට පැමිණි සෙසු දෙවි මිනිසුන් කෙරෙහි අනුකම්පා උපදවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරන සේක්වා යි දෙවිවරු අයැද සිටියහ.

බලවා පුරිසොති දුබ්බලො හි ඛිප්පං සමිඤ්ජනපසාරණං කාතුං න සක්කොති, බලවාව සක්කොති. තෙනෙතං වුත්තං. සම්මුඛෙ පාතුරහොසීති සම්මුඛට්ඨානෙ පුරතොයෙව පාකටො අහොසි. භගවා එතදවොචාති එතං ‘‘ඉධ සාරිපුත්තා’’තිආදිනා නයෙන අත්තනො ආගමනකාරණං අවොච. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘සචෙ කොචි බාලො අකතඤ්ඤූ භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා එවං චින්තෙය්‍ය – ‘සාරිපුත්තත්ථෙරො මහන්තං පරිසං අලත්ථ, සම්මාසම්බුද්ධො එත්තකං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො උසූයාය පරිසං උට්ඨාපෙතුං ආගතො’ති. සො ඉමං මයි මනොපදොසං කත්වා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍යා’’ති. අථත්තනො ආගමනකාරණං කථෙන්තො එතං ‘‘ඉධ සාරිපුත්තා’’තිආදිවචනං අවොච.

"බලවත් පුරුෂයෙක්" යනු දුබලයෙකුට වහා අත හැකිළීම හෝ දිගු කිරීම කළ නොහැකි ය, බලවතෙකුට එය වහා කළ හැකි ය. ඒ නිසා එසේ කියන ලදි. "ඉදිරියෙහි පහළ විය" යනු සම්මුඛයෙහි ම පෙනී සිටියේ ය යන්නයි. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක" යන්නෙන් "මෙහි සාරිපුත්තය" ආදී වශයෙන් තමන් වහන්සේ වැඩම කිරීමට හේතුව වදාළ සේක. උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති වූයේ ලු: "යම්කිසි මෝඩ, කළගුණ නොදත් මහණෙක්, මෙහෙණක්, උපාසකයෙක් හෝ උපාසිකාවක් 'සැරියුත් තෙරුන් හට මහා පිරිසක් ලැබුණි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට එය ඉවසාගත නොහැකි ව ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පිරිස විසිරුවා හැරීමට වැඩම කළ සේකැ'යි සිතන්නට පුළුවන. ඔහු මා කෙරෙහි මෙබඳු සිත නරක් කරගෙන අපායෙහි උපදින්නේ ය" කියා ය. එබැවින් තමන් වහන්සේ වැඩම වීමේ සැබෑ හේතුව පවසමින් "මෙහි සාරිපුත්තය" ආදී වචන වදාළ සේක.

එවං [Pg.41] අත්තනො ආගමනකාරණං කථෙත්වා ඉදානි සමාපත්තියා ථාමං කථෙතුං තා ඛො පන, සාරිපුත්ත, දෙවතා දසපි හුත්වාතිආදිමාහ. තත්ථ යසවසෙන වා අත්ථං ආහරිතුං වට්ටති සමාපත්තිවසෙන වා. යසවසෙන තාව මහෙසක්ඛා දෙවතා දස දස එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු, තාහි අප්පෙසක්ඛතරා වීසති වීසති එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු, තාහි අප්පෙසක්ඛතරා…පෙ… සට්ඨි සට්ඨි එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. සමාපත්තිවසෙන පන යාහි පණීතා සමාපත්ති භාවිතා, තා සට්ඨි සට්ඨි එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. යාහි තතො හීනතරා, තා පඤ්ඤාස පඤ්ඤාස…පෙ… යාහි තතො හීනතරා සමාපත්ති භාවිතා…පෙ… තා දස දස එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. යාහි වා හීනා භාවිතා, තා දස දස එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු. යාහි තතො පණීතතරා භාවිතා, තා වීසති වීසති. යාහි තතො පණීතතරා…පෙ… තා සට්ඨි සට්ඨි එකට්ඨානෙ අට්ඨංසු.

මෙසේ තමන් වහන්සේගේ පැමිණීමට හේතුව වදාරා, දැන් සමාපත්තියේ අනුභාවය (ශක්තිය) දේශනා කරනු පිණිස "ශාරිපුත්‍රය, ඒ දේවතාවෝ දස දෙනෙක් බැගින් වී" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය පිරිවරේ (යසස) බලයෙන් හෝ සමාපත්තියේ බලයෙන් හෝ විස්තර කළ හැකිය. පළමුව, පිරිවරේ අනුභාවයෙන් නම්: මහේශාක්‍ය දේවතාවෝ දස දෙනා බැගින් එක් ස්ථානයක සිටියහ. ඔවුන්ට වඩා අඩු තේජස් ඇති දේවතාවෝ විසි දෙනා බැගින් එක් ස්ථානයක සිටියහ. ඔවුන්ටත් වඩා අඩු තේජස් ඇති අය... (පෙ.)... හැට දෙනා බැගින් එක් ස්ථානයක සිටියහ. සමාපත්ති බලයෙන් නම්: යම් දේවතාවියෝ ප්‍රණීත වූ සමාපත්තීන් වැඩුවෝද, ඔවුහු හැට දෙනා බැගින් එක් ස්ථානයක සිටියහ. ඔවුන්ට වඩා හීන වූ (සමාපත්ති වැඩූ) අය පනස් දෙනා බැගින්... (පෙ.)... ඔවුන්ට වඩා හීන වූ සමාපත්ති වැඩූ... (පෙ.)... ඔවුහු දස දෙනා බැගින් එක් ස්ථානයක සිටියහ. තවද, යම් දේවතාවියෝ හීන සමාපත්ති වැඩුවෝද, ඔවුහු දස දෙනා බැගින් එක් ස්ථානයක සිටියහ. ඔවුන්ට වඩා ප්‍රණීත සමාපත්ති වැඩූ අය විසි දෙනා බැගින්, ඔවුන්ට වඩා ප්‍රණීත අය... (පෙ.)... හැට දෙනා බැගින් එක් ස්ථානයක සිටියහ.

ආරග්ගකොටිනිතුදනමත්තෙති ආරග්ගකොටියා පතනමත්තෙ ඔකාසෙ. න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්තීති එවං සම්බාධෙ ඨානෙ තිට්ඨන්තියොපි අඤ්ඤමඤ්ඤං න බ්‍යාබාධෙන්ති න ඝට්ටෙන්ති, අසම්පීළා අසම්බාධාව අහෙසුං. ‘‘තව හත්ථො මං බාධති, තව පාදො මං බාධති, ත්වං මං මද්දන්තී ඨිතා’’ති වත්තබ්බකාරණං නාහොසි. තත්ථ නූනාති තස්මිං භවෙ නූන. තථාචිත්තං භාවිතන්ති තෙනාකාරෙන චිත්තං භාවිතං. යෙන තා දෙවතාති යෙන තථාභාවිතෙන චිත්තෙන තා දෙවතා දසපි හුත්වා…පෙ… තිට්ඨන්ති, න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්තීති. ඉධෙව ඛොති සාසනෙ වා මනුස්සලොකෙ වා භුම්මං, ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ ඉමස්මිංයෙව මනුස්සලොකෙති අත්ථො. තාසඤ්හි දෙවතානං ඉමස්මිංයෙව මනුස්සලොකෙ ඉමස්මිංයෙව ච සාසනෙ තං චිත්තං භාවිතං, යෙන තා සන්තෙ රූපභවෙ නිබ්බත්තා, තතො ච පන ආගන්ත්වා එවං සුඛුමෙ අත්තභාවෙ මාපෙත්වා ඨිතා. තත්ථ කිඤ්චාපි කස්සපදසබලස්ස සාසනෙ තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තදෙවතාපි අත්ථි, සබ්බබුද්ධානං පන එකාව අනුසාසනී එකං සාසනන්ති කත්වා ‘‘ඉධෙව ඛො, සාරිපුත්තා’’ති අඤ්ඤබුද්ධානං සාසනම්පි ඉමමෙව සාසනං කරොන්තො ආහ. එත්තාවතා තථාගතෙන සමාපත්තියා ථාමො කථිතො.

"ආරග්ගකෝටි නිතුදනමත්තෙ" යනු වෑ තුඩක් පතිත වන තරම් වූ (කුඩා) අවකාශයක යන්නයි. "එකිනෙකාට පීඩා නොකරති" යනු මෙබඳු පටු ස්ථානයක සිටියත් එකිනෙකාට පීඩා නොකරති, ගැටීමක් සිදු නොකරති, පීඩාවක් හෝ අවහිරයක් රහිතවම සිටියහ යන්නයි. "ඔබේ අත මට පීඩා කරයි, ඔබේ පය මට පීඩා කරයි, ඔබ මාව පාගාගෙන සිටියි" කියා පැවසීමට කිසිදු හේතුවක් නොවීය. එහි "නූන" යනු ඒ (බ්‍රහ්ම) භවයෙහි සැබවින්ම යන්නයි. "තථා චිත්තං භාවිතං" යනු ඒ ආකාරයෙන් සිත වඩන ලදී යන්නයි. "යෙන තා දේවතා" යනු ඒ ආකාරයෙන් වැඩූ යම් සිතක් හේතුවෙන් ඒ දේවතාවෝ දස දෙනෙකු බැගින් ද වී... (පෙ.)... සිටිද්දීත් එකිනෙකාට පීඩා නොකරන්නාහු ද (එබඳු සිතකි). "ඉධෙව ඛො" යනු ශාසනයෙහි හෝ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි හෝ යන අර්ථය දෙන සප්තමී විභක්ති පදයකි. මේ ශාසනයෙහිම, මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිම යන අර්ථයයි. ඒ දේවතාවන් විසින් මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිම, මේ ශාසනයෙහිම ඒ සිත වඩන ලදී. යම් සිතක් හේතුවෙන් ඔවුහු ශාන්ත වූ රූප භවයෙහි උපන්නාහුද, එතැනින් පැමිණ මෙසේ සියුම් ආත්මභාවයන් මවාගෙන සිටියහ. එහි කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි මගඵල තුනක් ලබා බඹලොව උපන් දේවතාවෝ ද සිටිති. එහෙත් සියලු බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනය එකක්ම වන බැවින්, "ශාරිපුත්‍රය, මෙහිම (ඉධෙව)" යැයි අන්‍ය බුදුවරුන්ගේ ශාසනය ද මේ ශාසනයම කොට වදාළ සේක. මෙපමණකින් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් සමාපත්තියේ ශක්තිය වදාරන ලදී.

ඉදානි [Pg.42] සාරිපුත්තත්ථෙරං ආරබ්භ තන්තිවසෙන අනුසාසනිං කථෙන්තො තස්මාතිහ, සාරිපුත්තාති ආහ. තත්ථ තස්මාති යස්මා තා දෙවතා ඉධෙව සන්තං සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙත්වා සන්තෙ භවෙ නිබ්බත්තා, තස්මා. සන්තින්ද්‍රියාති පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං සන්තතාය නිබ්බුතතාය පණීතතාය සන්තින්ද්‍රියා. සන්තමානසාති මානසස්ස සන්තතාය නිබ්බුතතාය පණීතතාය සන්තමානසා. සන්තංයෙව උපහාරං උපහරිස්සාමාති කායචිත්තූපහාරං සන්තං නිබ්බුතං පණීතංයෙව උපහරිස්සාම. සබ්‍රහ්මචාරීසූති සමානං එකුද්දෙසතාදිං බ්‍රහ්මං චරන්තෙසු සහධම්මිකෙසු. එවඤ්හි වො, සාරිපුත්ත, සික්ඛිතබ්බන්ති ඉමිනා එත්තකෙන වාරෙන භගවා දෙසනං සබ්බඤ්ඤුභාසිතං අකාසි. අනස්සුන්ති නට්ඨා විනට්ඨා. යෙ ඉමං ධම්මපරියායං නාස්සොසුන්ති යෙ අත්තනො පාපිකං තුච්ඡං නිරත්ථකං දිට්ඨිං නිස්සාය ඉමං එවරූපං ධම්මදෙසනං සොතුං න ලභිංසූති යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

දැන් ශාරිපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ අරභයා ධර්ම ක්‍රමයට අනුශාසනා කරනු පිණිස "තස්මාතිහ සාරිපුත්ත" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් ඒ දේවතාවෝ මෙහිදීම ශාන්ත සමාපත්තීන් උපදවා ශාන්ත වූ භවයෙහි උපන්නාහුද, ඒ නිසා යන්නයි. "සන්තින්ද්‍රියා" යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රිය පහේ ශාන්ත බව, නිවුණු බව හා ප්‍රණීත බව නිසා ශාන්ත වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෝ යන්නයි. "සන්තමානසා" යනු සිතෙහි ශාන්ත බව, නිවුණු බව හා ප්‍රණීත බව නිසා ශාන්ත වූ සිත් ඇත්තෝ යන්නයි. "සන්තංයෙව උපහාරං උපහරිස්සාම" යනු ශාන්ත වූ, නිවුණු වූ, ප්‍රණීත වූ කය හා සිත පිළිබඳ පිදීමක් (ගෞරවයක්) පවත්වන්නෙමු යන්නයි. "සබ්‍රහ්මචාරීසු" යනු සමාන වූ ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය ආදී උතුම් හැසිරීම් ඇති සබ්‍රහ්මචාරීන් (සහධර්මිකයන්) විෂයෙහි යන්නයි. "ශාරිපුත්‍රය, මෙසේ ඔබලා විසින් හික්මිය යුතුය" යන මේ දේශනා පාඨයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව සර්වඥ භාෂිතයක් කළ සේක. "අනස්සුං" යනු විනාශ වූහ, නැති වූහ යන්නයි. "යම් කෙනෙක් මේ ධර්ම ක්‍රමය අසා නැද්ද" යනු තමන්ගේ ලාමක වූ, හිස් වූ, අර්ථ රහිත වූ දෘෂ්ටිය නිසා මෙබඳු ධර්ම දේශනාවක් ඇසීමට නොලැබූ අන්‍ය ලබ්ධික පරිබ්‍රාජකයන් ගැනයි. මෙසේ අනුසන්ධි වශයෙන් දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

38. ඡට්ඨෙ වරණායං විහරතීති වරණා නාම එකං නගරං, තං උපනිස්සාය විහරති. කාමරාගාභිනිවෙසවිනිබන්ධපලිගෙධපරියුට්ඨානජ්ඣොසානහෙතූති කාමරාගාභිනිවෙසහෙතු, කාමරාගවිනිබන්ධහෙතු, කාමරාගපලිගෙධහෙතු, කාමරාගපරියුට්ඨානහෙතු, කාමරාගඅජ්ඣොසානහෙතූති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ය්වායං පඤ්ච කාමගුණෙ නිස්සාය උප්පජ්ජති කාමරාගො, තස්සාභිනිවෙසාදිහෙතු. කාමරාගෙන අභිනිවිට්ඨත්තා විනිබද්ධත්තා තස්මිංයෙව ච කාමරාගෙ මහාපඞ්කෙ විය පලිගෙධත්තා අනුපවිට්ඨත්තා තෙනෙව ච කාමරාගෙන පරියුට්ඨිතත්තා ගහිතත්තා කාමරාගෙනෙව ච අජ්ඣොසිතත්තා ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහිතත්තාති. දිට්ඨිරාගාදිපදෙසුපි එසෙව නයො. දිට්ඨිරාගොති පනෙත්ථ ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො නිස්සාය උප්පජ්ජනකරාගො වෙදිතබ්බො. පුරත්ථිමෙසු ජනපදෙසූති ථෙරස්ස වසනට්ඨානතො සාවත්ථිජනපදො පුරත්ථිමදිසාභාගෙ හොති, ථෙරො ච නිසීදන්තොපි තතොමුඛොව නිසින්නො, තස්මා එවමාහ. උදානං උදානෙසීති උදාහාරං උදාහරි. යථා හි යං තෙලං මානං ගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං අවසෙසකොති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති[Pg.43], තං ඔඝොති වුච්චති, එවමෙවං යං පීතිවචනං හදයං ගහෙතුං න සක්කොති, අධිකං හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා බහි නික්ඛමති, තං උදානන්ති වුච්චති, එවරූපං පීතිමයවචනං නිච්ඡාරෙසීති අත්ථො.

38. හයවන සූත්‍රයේ "වරණායං විහරති" යනු වරණා නම් වූ එක් නගරයක් ඇත්තේය, එය ඇසුරු කොට වසයි යන්නයි. "කාමරාගාභිනිවෙස..." යනු කාමරාගය තදින් අල්ලා ගැනීම, එයින් බැඳීම, එහි ගිලීම, කාමරාගයෙන් යටපත් වීම සහ එහි දැඩිව ඇලීම යන කරුණු නිසා යන්න අර්ථයයි. මෙහි අදහස මෙයයි: පංචකාම ගුණයන් ඇසුරු කොට යම් කාමරාගයක් උපදියිද, එය තදින් අල්ලා ගැනීම ආදී හේතූන් නිසා (මෙය කියන ලදී). කාමරාගයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ද, බැඳී සිටින බැවින් ද, ඒ කාමරාගය නමැති මහා මඩ වගුරෙහි ගිලී සිටින්නාක් මෙන් එහි බැසගෙන සිටින බැවින් ද, ඒ කාමරාගයෙන්ම මැඩ පවත්වන ලද බැවින් ද, කාමරාගයෙහිම දැඩිව ඇලී එය සම්පූර්ණයෙන්ම ගිලගෙන (අවසන් කොට) සිටින බැවින් ද මෙසේ කියන ලදී. දෘෂ්ඨිරාග ආදී පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. "දිට්ඨිරාගො" යනු මෙහි හැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටීන් ඇසුරු කොට උපදින රාගය (ඇල්ම) යැයි දත යුතුය. "පුරත්ථිමෙසු ජනපදෙසු" යනු තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානයේ සිට සැවැත් නුවර පිහිටා ඇත්තේ නැගෙනහිර දිශාවෙහිය. තෙරුන් වහන්සේ වාඩි වී සිටියදීත් ඒ දෙසට මුහුණ ලා වාඩි වී සිටි සේක. එබැවින් මෙසේ වදාළහ. "උදානං උදානෙසි" යනු උදානයක් (ප්‍රීති වාක්‍යයක්) ප්‍රකාශ කළහ යන්නයි. යම් සේ තෙල් මැනීමට භාජනයක් ප්‍රමාණවත් නොවූ කල එය පිටාර ගලා යයිද, එය ඉතිරි වූ කොටස යැයි කියනු ලැබේ. යම් සේ වැවකට දරාගත නොහැකි ජලය පිටාර ගලා යයිද, එය ජල ගැල්මක් (ඕඝයක්) යැයි කියනු ලැබේ. එසේම යම් ප්‍රීති වාක්‍යයක් හදවතෙහි දරාගත නොහැකිව වැඩි වී ඇතුළත රඳවා ගත නොහැකිව පිටතට පැමිණෙයිද, එය "උදානය" යැයි කියනු ලැබේ. එවන් ප්‍රීති සහගත වචනයක් ප්‍රකාශ කළහ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

39. සත්තමෙ ගුන්දාවනෙති එවං නාමකෙ වනෙ. උපසඞ්කමීති ‘‘මහාකච්චානත්ථෙරො කිර නාම අත්තනො පිතුමත්තම්පි අය්‍යකමත්තම්පි දිස්වා නෙව අභිවාදෙති න පච්චුට්ඨෙති න ආසනෙන නිමන්තෙතී’’ති සුත්වා ‘‘න සක්කා එත්තකෙන නිට්ඨං ගන්තුං, උපසඞ්කමිත්වා නං පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති භුත්තපාතරාසො යෙනායස්මා මහාකච්චානො තෙනුපසඞ්කමි. ජිණ්ණෙති ජරාජිණ්ණෙ. වුද්ධෙති වයොවුද්ධෙ. මහල්ලකෙති ජාතිමහල්ලකෙ. අද්ධගතෙති දීඝකාලද්ධානං අතික්කන්තෙ. වයොඅනුප්පත්තෙති පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තෙ. තයිදං, භො කච්චාන, තථෙවාති, භො කච්චාන, යං තං අම්හෙහි කෙවලං සුතමෙව, තං ඉමිනා දිට්ඨෙන සමෙති. තස්මා තං තථෙව, න අඤ්ඤථා. න හි භවං කච්චානො බ්‍රාහ්මණෙති ඉදං අත්තානං සන්ධාය වදති. අයං කිරස්ස අධිප්පායො – අම්හෙ එවං මහල්ලකෙ දිස්වා භොතො කච්චානස්ස අභිවාදනමත්තම්පි පච්චුට්ඨානමත්තම්පි ආසනෙන නිමන්තනමත්තම්පි නත්ථීති. න සම්පන්නමෙවාති න යුත්තමෙව න අනුච්ඡවිකමෙව.

39. සත්වන සූත්‍රයෙහි, 'ගුන්දාවනේ' යනු එවැනි නමක් ඇති වනයෙහි ය. 'උපසංකමී' (ළඟාවූයේය) යනු— "මහා කච්චාන තෙරුන් වහන්සේ තම පියා වැනි, සීයා වැනි හෝ මී මුත්තා වැනි වැඩිහිටියන් දුටුවද ඔවුන්ට නොවඳින්නේල, හුනස්නෙන් නැගී නොසිටින්නේල, අසුනකින් ආරාධනා නොකරන්නේල" යනුවෙන් අසා, "මේ ඇසූ පමණින් නිගමනයකට එළඹිය නොහැක, උන්වහන්සේ වෙත ගොස් පරීක්ෂා කර බලන්නෙමි" යි සිතා, උදෑසන ආහාර ගෙන ආයුෂ්මත් මහා කච්චාන තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. 'ජිණ්ණෙ' යනු දිරාපත් වූ බැවින් ජරාවට පත් වූ යන්නයි. 'වුද්ධෙ' යනු වයසින් වැඩුණු යන්නයි. 'මහල්ලකෙ' යනු උපතින් මහලු වූ යන්නයි. 'අද්ධගතෙ' යනු දීර්ඝ කාලයක් ඉක්මවා ගිය යන්නයි. 'වයෝඅනුප්පත්තෙ' යනු අවසාන වයසට පැමිණි යන්නයි. "භවත් කච්චානයෙනි, එය එසේම ය" (තයිදං භෝ කච්චාන තථේවා) යනු, "භවත් කච්චානයෙනි, අප විසින් යම් වැඩිහිටියන්ට නොවඳිනා බවක් අසන ලද ද, එය මේ දක්නට ලැබෙන දෙය හා සමාන වේ. එබැවින් එය එසේම ය, වෙනසක් නැත" යන්නයි. "භවත් කච්චාන තෙරුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයෙක් නොවේ" (න හි භවං කච්චානෝ බ්‍රාහ්මණෝ) යන්න තමා අරභයා පවසයි. "අප වැනි මෙතරම් වයස්ගත වූවන් දැකලත් භවත් කච්චානයන් වැඳීමක්වත්, හුනස්නෙන් නැගී සිටීමක්වත්, අසුනකින් ආරාධනා කිරීමක්වත් නොකරයි" යන්න ඔහුගේ අදහසයි. 'න සම්පන්නමේව' යනු සුදුසු නොවන බවයි, නොගැලපෙන බවයි.

ථෙරො බ්‍රාහ්මණස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො නෙව වුද්ධෙ ජානාති න දහරෙ, ආචික්ඛිස්සාමිස්ස වුද්ධෙ ච දහරෙ චා’’ති දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො අත්ථි බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ ජානතාති සබ්බං නෙය්‍යං ජානන්තෙන. පස්සතාති තදෙව හත්ථෙ ඨපිතං ආමලකං විය පස්සන්තෙන. වුද්ධභූමීති යෙන කාරණෙන වුද්ධො නාම හොති, තං කාරණං. දහරභූමීති යෙන කාරණෙන දහරො නාම හොති, තං කාරණං. ආසීතිකොති අසීතිවස්සවයො. නාවුතිකොති නවුතිවස්සවයො. කාමෙ පරිභුඤ්ජතීති වත්ථුකාමෙ කිලෙසකාමෙති දුවිධෙපි කාමෙ කමනවසෙන පරිභුඤ්ජති. කාමමජ්ඣාවසතීති දුවිධෙපි කාමෙ ඝරෙ ඝරස්සාමිකො විය වසති අධිවසති. කාමපරියෙසනාය උස්සුකොති දුවිධානම්පි කාමානං පරියෙසනත්ථං උස්සුක්කමාපන්නො. බාලො න ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති සො න ථෙරො බාලො මන්දොත්වෙව ගණනං ගච්ඡති. වුත්තං හෙතං –

තෙරුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයාගේ වචනය අසා, "මේ බ්‍රාහ්මණයා වැඩිහිටියන් කවුදැයි නොදනියි, තරුණයන් කවුදැයි නොදනියි; මම මොහුට වැඩිහිටියන් හා තරුණයන් පිළිබඳව කියා දෙන්නෙමි" යි දේශනාව පවත්වමින් 'අත්ථි බ්‍රාහ්මණ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ජානතා' යනු සියලු දත යුතු ධර්මයන් දන්නා වූ යන්නයි. 'පස්සතා' යනු ඒ ධර්මයන්ම අතේ තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් දක්නා වූ යන්නයි. 'වුද්ධභූමි' යනු යම් කරුණක් නිසා 'වුද්ධ' (වැඩිහිටි) නම් වේ ද, ඒ කරුණයි. 'දහරභූමි' යනු යම් කරුණක් නිසා 'දහර' (තරුණ) නම් වේ ද, ඒ කරුණයි. 'ආසීතිකෝ' යනු අසූ වියැති තැනැත්තායි. 'නාවුතිකෝ' යනු අනූ වියැති තැනැත්තායි. 'කාමේ පරිභුඤ්ජති' යනු වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාම යන දෙවැදෑරුම් කාමයන් ආශාවෙන් යුතුව පරිභෝජනය කිරීමයි. 'කාමමජ්ඣාවසති' යනු දෙවැදෑරුම් කාමයන් තුළ ගිහිගෙයි ගෘහ මූලිකයෙකු මෙන් වාසය කිරීමයි. 'කාමපරියේසනාය උස්සුකෝ' යනු දෙවැදෑරුම් වූ කාමයන් සෙවීමෙහි උත්සාහවත් වීමයි. 'බාලෝ න ථේරෝත්වේව සංඛ්‍යං ගච්ඡති' යනු ඔහු තෙරෙක් නොව බාලයෙක්, මන්දප්‍රඥයෙක් ලෙස පමණක් ගණන් ගැනේ යන්නයි. මේ බව වදාරන ලදී—

‘‘න [Pg.44] තෙන ථෙරො සො හොති, යෙනස්ස පලිතං සිරො;

පරිපක්කො වයො තස්ස, මොඝජිණ්ණොති වුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 260);

"හිස පැසී සුදු වූ පමණින්ම කෙනෙකු තෙරෙක් නොවේ; ඔහුගේ වයස පිරිපුන් (මහලු) වුවද, ඔහු 'හිස් ලෙස මහලු වූවෙක්' යැයි කියනු ලැබේ."

දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බනෙන සමන්නාගතො. සුසුකාළකෙසොති සුට්ඨු කාළකෙසො. භද්‍රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතොති යෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො යුවා, තං යොබ්බනං භද්‍රං ලද්ධකන්ති දස්සෙති. පඨමෙන වයසාති පඨමවයො නාම තෙත්තිංස වස්සානි, තෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. පණ්ඩිතො ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති සො එවරූපො පුග්ගලො පණ්ඩිතොති ච ථෙරොති ච ගණනං ගච්ඡති. වුත්තම්පි චෙතං –

'දහරෝ' යනු තරුණ යන්නයි. 'යුවා' යනු යොවුන් බවින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සුසුකාලකේසෝ' යනු ඉතා කළු පැහැති කේසයන් ඇති යන්නයි. 'භද්‍රේන යොබ්බනේන සමන්නාගතෝ' යන මෙයින් යම් යොවුන් බවකින් යුක්ත වූ බැවින් තරුණයෙකු වේ ද, ඒ යොවුන් බව යහපත් වූවක්, ලැබිය යුත්තක් බව දක්වයි. 'පඨමේන වයසා' යනු පළමු වයස නම් අවුරුදු තිස් තුනකි, එයින් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'පණ්ඩිතෝ ථේරෝත්වේව සංඛ්‍යං ගච්ඡති' යනු එවැනි පුද්ගලයා පණ්ඩිතයෙකු ලෙස ද, තෙරෙකු ලෙස ද ගණන් ගනු ලැබේ යන්නයි. මේ බව ද වදාරන ලදී—

‘‘යම්හි සච්චඤ්ච ධම්මො ච, අහිංසා සංයමො දමො;

ස වෙ වන්තමලො ධීරො, ථෙරො ඉති පවුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 261);

"යමෙකු තුළ සත්‍යය ද, ධර්මය ද, අහිංසාව ද, සංයමය හා දමනය ද පවතී ද, කෙලෙස් මල බැහැර කළ ඒ ස්ථිර ගුණැති තැනැත්තාම සැබවින්ම 'තෙර' යැයි කියනු ලැබේ."

40. අට්ඨමෙ චොරා බලවන්තො හොන්තීති පක්ඛසම්පන්නා, පරිවාරසම්පන්නා, ධනසම්පන්නා, නිවාසට්ඨානසම්පන්නා, වාහනසම්පන්නා ච හොන්ති. රාජානො තස්මිං සමයෙ දුබ්බලා හොන්තීති තස්මිං සමයෙ රාජානො තාසං සම්පත්තීනං අභාවෙන දුබ්බලා හොන්ති. අතියාතුන්ති බහිද්ධා ජනපදචාරිකං චරිත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ අන්තොනගරං පවිසිතුං. නිය්‍යාතුන්ති ‘‘චොරා ජනපදං විලුම්පන්ති මද්දන්ති, තෙ නිසෙධෙස්සාමා’’ති පඨමයාමෙ වා මජ්ඣිමයාමෙ වා පච්ඡිමයාමෙ වා නික්ඛමිතුං ඵාසුකං න හොති. තතො උට්ඨාය චොරා මනුස්සෙ පොථෙත්වා අච්ඡින්දිත්වා ගච්ඡන්ති. පච්චන්තිමෙ වා ජනපදෙ අනුසඤ්ඤාතුන්ති ගාමං වාසකරණත්ථාය සෙතුං අත්ථරණත්ථාය පොක්ඛරණිං ඛණාපනත්ථාය සාලාදීනං කරණත්ථාය පච්චන්තිමෙ ජනපදෙ අනුසඤ්ඤාතුම්පි න සුඛං හොති. බ්‍රාහ්මණගහපතිකානන්ති අන්තොනගරවාසීනං බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං. බාහිරානි වා කම්මන්තානීති බහිගාමෙ ආරාමෙ ඛෙත්තකම්මන්තානි. පාපභික්ඛූ බලවන්තො හොන්තීති පක්ඛුත්තරා යසුත්තරා පුඤ්ඤවන්තො බහුකෙහි උපට්ඨාකෙහි ච උපට්ඨාකීහි ච සමන්නාගතා රාජරාජමහාමත්තසන්නිස්සිතා. පෙසලා භික්ඛූ තස්මිං සමයෙ දුබ්බලා හොන්තීති තස්මිං සමයෙ පියසීලා භික්ඛූ තාසං සම්පත්තීනං අභාවෙන දුබ්බලා හොන්ති. තුණ්හීභූතා තුණ්හීභූතාව සඞ්ඝමජ්ඣෙ සඞ්කසායන්තීති [Pg.45] නිස්සද්දා හුත්වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නා කිඤ්චි එකවචනම්පි මුඛං උක්ඛිපිත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තා පජ්ඣායන්තා විය නිසීදන්ති. තයිදන්ති තදෙතං කාරණං. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො.

40. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'චෝරා බලවන්තෝ හොන්ති' යනු සොරහු පිරිස් බලයෙන්, පරිවාර සම්පත්තියෙන්, ධන සම්පත්තියෙන්, වාසස්ථාන සම්පත්තියෙන් හා වාහන සම්පත්තියෙන් යුක්ත වෙති යන්නයි. 'රාජානෝ තස්මිං සමයේ දුබ්බලා හොන්ති' යනු ඒ කාලයෙහි රජවරුන් එම සම්පත් නොමැති වීම නිසා දුර්වල වෙති යන්නයි. 'අතියාතුං' යනු පිටත ජනපදයන්හි සැරිසරා තමන් කැමති ඕනෑම මොහොතක නගරයට ඇතුළු වීමයි. 'නිය්‍යාතුං' යනු "සොරුන් ජනපදය කොල්ලකති, පෙළති, ඔවුන් වළක්වන්නෙමු" යි සිතා පෙරයමෙහි හෝ මැදියමෙහි හෝ පසුයමෙහි හෝ පිටත් වීමට පහසු නොවේ යන්නයි. ඉන්පසු සොරුන් මිනිසුන්ට තළා පෙළා කොල්ලකා යති. 'පච්චන්තිමේ වා ජනපදේ අනුසඤ්ඤාතුං' යනු ගම්මාන තමන් සන්තක කර ගැනීමට හෝ, ඒදඬු පාලම් තැනීමට හෝ, පොකුණු කැණවීමට හෝ, සල්හල් ආදිය කරවීමට හෝ ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්හි සැරිසැරීමට පවා පහසු නොවේ යන්නයි. 'බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං' යනු නගර වැසි බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන්ට ය. 'බාහිරානි වා කම්මන්තානි' යනු ගමෙන් පිටත ආරාමයන්හි හා කුඹුරුවල කෙරෙන කටයුතුයි. 'පාපභික්ඛූ බලවන්තෝ හොන්ති' යනු පිරිස් බලය ඇති, යසස ඇති, පින් ඇති, බොහෝ උපස්ථායක උපස්ථායිකාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, රජුන් හා රජ මහාමාත්‍යයන් ඇසුරු කරන්නා වූ පාපී භික්ෂූහු බලවත් වෙති යන්නයි. 'පේසලා භික්ෂූ තස්මිං සමයේ දුබ්බලා හොන්ති' යනු ඒ කාලයෙහි සිල්වත් භික්ෂූන් වහන්සේලා එම සම්පත් නොමැති බැවින් දුර්වල වෙති යන්නයි. 'තුණ්හීභූතා තුණ්හීභූතාව සංඝමජ්ඣේ සංකසායන්ති' යනු නිශ්ශබ්දව සංඝයා මැද වැඩහිඳිමින්, කට ඇර එක වචනයක් හෝ කතා කිරීමට අපොහොසත් වී, කනස්සල්ලෙන් මෙන් වැඩසිටිති යන්නයි. 'තයිදං' යනු ඒ මේ කරුණයි. කුසල් පක්ෂය (සුක්කපක්ඛ) මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථය මගින් දත යුතුය.

41. නවමෙ මිච්ඡාපටිපත්තාධිකරණහෙතූති මිච්ඡාපටිපත්තියා කාරණහෙතු පටිපජ්ජනහෙතූති අත්ථො. ඤායං ධම්මං කුසලන්ති සහවිපස්සනකං මග්ගං. එවරූපො හි සහවිපස්සනකං මග්ගං ආරාධෙතුං සම්පාදෙතුං පූරෙතුං න සක්කොති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ සහ විපස්සනාය මග්ගො කථිතො.

41. නවවන සූත්‍රයෙහි 'මිච්ඡාපටිපත්තාධිකරණහේතූ' යනු වැරදි පිළිවෙතෙහි යෙදීමේ හේතුවෙන් යන අර්ථයයි. 'ඤායං ධම්මං කුසලං' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ගයයි. මෙවැනි පුද්ගලයෙකුට විදර්ශනාව සහිත මාර්ගය සාක්ෂාත් කිරීමට හෝ සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකිය. කුසල් පක්ෂය මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි විදර්ශනාව සමග මාර්ගය දක්වන ලදී.

42. දසමෙ දුග්ගහිතෙහීති උප්පටිපාටියා ගහිතෙහි. බ්‍යඤ්ජනප්පතිරූපකෙහීති බ්‍යඤ්ජනසො පතිරූපකෙහි අක්ඛරචිත්‍රතාය ලද්ධකෙහි. අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්ච පටිබාහන්තීති සුග්ගහිතසුත්තන්තානං අත්ථඤ්ච පාළිඤ්ච පටිබාහන්ති, අත්තනො දුග්ගහිතසුත්තන්තානංයෙව අත්ථඤ්ච පාළිඤ්ච උත්තරිතරං කත්වා දස්සෙන්ති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ සාසනස්ස වුද්ධි ච පරිහානි ච කථිතාති.

42. දසවන සූත්‍රයෙහි 'දුග්ගහිතේහි' යනු වැරදි පිළිවෙළට ගනු ලැබූ යන්නයි. 'බ්‍යඤ්ජනප්පතිරූපකේහි' යනු ශබ්ද අතින් සමාන බවක් පෙන්වන, අක්ෂරයන්ගේ විචිත්‍ර බව නිසා ලැබුණු (ව්‍යාජ) අර්ථයන්ගෙනි. 'අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්ච පටිබාහන්ති' යනු මැනවින් උගත් සූත්‍රයන්ගේ අර්ථය හා පාලිය වළක්වති; තමන් වැරදියට උගත් සූත්‍රයන්ගේ අර්ථය හා පාලියම උතුම් කොට දක්වති. කුසල් පක්ෂය මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි ශාසනයේ දියුණුව හා පිරිහීම දක්වන ලදී. මෙතෙකින් දසවන සූත්‍රයේ විවරණය අවසන් වේ.

සමචිත්තවග්ගො චතුත්ථො.

සතරවන සමචිත්ත වර්ගයයි.

5. පරිසවග්ගවණ්ණනා

5. පරිස වර්ගයෙහි විවරණයයි.

43. පඤ්චමස්ස පඨමෙ උත්තානාති පාකටා අප්පටිච්ඡන්නා. ගම්භීරාති ගුළ්හා පටිච්ඡන්නා. උද්ධතාති උද්ධච්චෙන සමන්නාගතා. උන්නළාති උග්ගතනළා, උට්ඨිතතුච්ඡමානාති වුත්තං හොති. චපලාති පත්තචීවරමණ්ඩනාදිනා චාපල්ලෙන යුත්තා. මුඛරාති මුඛඛරා ඛරවචනා. විකිණ්ණවාචාති අසංයතවචනා දිවසම්පි නිරත්ථකවචනපලාපිනො. මුට්ඨස්සතීති විස්සට්ඨසතිනො. අසම්පජානාති නිප්පඤ්ඤා. අසමාහිතාති චිත්තෙකග්ගතාමත්තස්සාපි අලාභිනො. පාකතින්ද්‍රියාති පකතියා ඨිතෙහි විවටෙහි අරක්ඛිතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො.

43. පස්වන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: ‘උත්තානා’ යනු ප්‍රකට වූ, සඟවන ලද්දක් නොමැති බවයි. ‘ගම්භීරා’ යනු සැඟවුණු, වසන ලද බවයි. ‘උද්ධතා’ යනු නොසන්සුන් භාවයෙන් හෙවත් උද්ධච්චයෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘උන්නළා’ යනු හිස් බට ගසක් මෙන් උඩඟු වූ, හිස් මානයෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘චපලා’ යනු පාත්‍ර සිවුරු අලංකාර කිරීම් ආදියෙන් යුක්ත වූ සසල බවින් යුක්ත වූ බවයි. ‘මුඛරා’ යනු රළු මුඛයක් ඇති, රළු වචන කතා කරන බවයි. ‘විකිණ්ණවාචා’ යනු අසංවර වචන ඇති, දවස මුළුල්ලෙහි නිශ්ඵල වචන කතා කරන්නන් බවයි. ‘මුට්ඨස්සති’ යනු ගිලිහුණු සිහිය ඇති බවයි. ‘අසම්පජානා’ යනු ප්‍රඥාව නොමැති බවයි. ‘අසමාහිතා’ යනු සිතේ එකඟතාවයක් මාත්‍රයකදු නොලබන්නන් බවයි. ‘පාකටින්ද්‍රියා’ යනු ස්වභාවයෙන්ම පිහිටි, විවෘත වූ, ආරක්ෂා නොකරන ලද ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වූ බවයි. සුක්ක පක්ෂය (පිරිසිදු පාර්ශ්වය) මෙයට විරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය.

44. දුතියෙ [Pg.46] භණ්ඩනජාතාති භණ්ඩනං වුච්චති කලහස්ස පුබ්බභාගො, තං තෙසං ජාතන්ති භණ්ඩනජාතා. තථා ‘‘මයං තුම්හෙ දණ්ඩාපෙස්සාම බන්ධාපෙස්සාමා’’තිආදිවචනප්පවත්තියා සඤ්ජාතකලහා. අයං තාව ගිහීසු නයො. පබ්බජිතා පන ආපත්තිවීතික්කමවාචං වදන්තා කලහජාතා නාම. විවාදාපන්නාති විරුද්ධවාදං ආපන්නා. මුඛසත්තීහි විතුදන්තාති ගුණානං ඡින්දනට්ඨෙන දුබ්භාසිතා වාචා මුඛසත්තියොති වුච්චන්ති, තාහි විතුදන්තා විජ්ඣන්තා. සමග්ගාති එකකම්මං එකුද්දෙසො සමසික්ඛතාති එතෙසං කරණෙන සමග්ගතාය සහිතා. පියචක්ඛූහීති මෙත්තාචක්ඛූහි.

44. දෙවන සූත්‍රයෙහි: ‘භණ්ඩනජාතා’ යන්නෙහි කලහයකට පෙර සිදුවන කතාබහ හෝ නොමනා හැසිරීම් ‘භණ්ඩන’ ලෙස හැඳින්වේ. ඔවුන් තුළ එය හටගත් බැවින් ‘භණ්ඩනජාතා’ නම් වේ. එමෙන්ම “අපි නුඹලාට දඬුවම් කරවන්නෙමු, බැඳ තබවන්නෙමු” ආදී වචන පැවැත්වීමෙන් හටගත් කලහ ඇති බවයි. මෙය ගිහියන් සම්බන්ධ ක්‍රමයයි. පැවිද්දන් සම්බන්ධයෙන් නම් ඇවැත් ඉක්මවා යෑම පිළිබඳ වචන කතා කරන්නන් ‘කලහජාත’ නම් වේ. ‘විවාදාපන්නා’ යනු විරුද්ධ වාදයන්ට පැමිණි බවයි. ‘මුඛසත්තීහි විතුදන්තා’ යනු ගුණ ධර්ම සිඳලන අර්ථයෙන් දුර්භාෂිත වචන ‘මුඛ සත්ති’ (මුඛය නමැති ආයුධ) නම් වේ, ඒවායින් විදින්නාක් මෙන් පහර දීමයි. ‘සමග්ගා’ යනු පොදු කර්මයක්, එකම පාතිමොක්ඛ උදේසයක් සහ සමාන ශික්ෂා ඇති බවින් යුක්ත වීමයි. ‘පියචක්ඛූහි’ යනු මෙත්තා සහගත බැල්මෙන් යුතුව යන්නයි.

45. තතියෙ අග්ගවතීති උත්තමපුග්ගලවතී, අග්ගාය වා උත්තමාය පටිපත්තියා සමන්නාගතා. තතො විපරීතා අනග්ගවතී. බාහුලිකාති චීවරාදිබාහුල්ලාය පටිපන්නා. සාසනං සිථිලං ගණ්හන්තීති සාථලිකා. ඔක්කමනෙ පුබ්බඞ්ගමාති එත්ථ ඔක්කමනං වුච්චති අවගමනට්ඨෙන පඤ්ච නීවරණානි, තෙන පඤ්චනීවරණපූරණෙ පුබ්බඞ්ගමාති වුත්තං හොති. පවිවෙකෙති උපධිවිවෙකෙ නිබ්බානෙ. නික්ඛිත්තධුරාති තිවිධෙපි විවෙකෙ ඔරොපිතධුරා. න වීරියං ආරභන්තීති දුවිධම්පි වීරියං න කරොන්ති. අප්පත්තස්ස පත්තියාති පුබ්බෙ අප්පත්තස්ස ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලවිසෙසස්ස පත්තිඅත්ථාය. ඉතරං පදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. පච්ඡිමා ජනතාති සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකජනො. දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජතීති ආචරියුපජ්ඣායෙහි කතං අනුකරොන්තො දිට්ඨස්ස තෙසං ආචාරස්ස අනුගතිං ආපජ්ජති නාම. සෙසං වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බං.

45. තෙවන සූත්‍රයෙහි: ‘අග්ගවතී’ යනු උතුම් පුද්ගලයන් ඇති පිරිසයි, එසේත් නැතහොත් උතුම් ප්‍රතිපත්තියෙන් යුක්ත වූ බවයි. එයින් වෙනස් වූ පිරිස ‘අනග්ගවතී’ නම් වේ. ‘බාහුලිකා’ යනු සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් බහුල කරගැනීම සඳහා පිළිපන් පිරිසයි. ‘සාථලිකා’ යනු ශාසනය ලිහිල්ව පිළිපදින පිරිසයි. ‘ඔක්කමනේ පුබ්බංගමා’ යන්නෙහි පහළට ඇද දමන අර්ථයෙන් පංච නීවරණයෝ ‘ඔක්කමන’ නම් වෙති. එම නීවරණයන් සම්පූර්ණ කිරීමෙහි පෙරටුගාමී වන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ‘පවිවේකේ’ යනු උපධි විවේකය වූ නිවනෙහි යන්නයි. ‘නික්ඛිත්තධුරා’ යනු කාය, චිත්ත, උපධි යන ත්‍රිවිධ විවේකයන්හිම අත්හරින ලද වීරිය ඇති බවයි. ‘න වීිරියං ආරභන්ති’ යනු කායික හා චෛතසික වීරිය නොකරන බවයි. ‘අප්පත්තස්ස පත්තියා’ යනු පෙර නොලැබූ ධ්‍යාන, විපස්සනා, මග, පල විශේෂයන් ලබා ගැනීම පිණිස යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකද එයටම පර්යාය පද වේ. ‘පච්ඡිමා ජනතා’ යනු සද්ධිවිහාරික සහ අතේවාසික පිරිසයි. ‘දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජති’ යනු ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් කළ දෑ අනුකරණය කරමින් ඔවුන්ගේ හැසිරීම් අනුව හික්මීමට පත්වීමයි. ඉතිරිය විරුද්ධ පාර්ශ්වය දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

46. චතුත්ථෙ අරියාති අරියසාවකපරිසා. අනරියාති පුථුජ්ජනපරිසා. ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං නප්පජානන්තීති ඨපෙත්වා තණ්හං තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං නාම, එත්තකමෙව දුක්ඛං, ඉතො උද්ධං දුක්ඛං නත්ථීති යථාසභාවතො නප්පජානන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ. සෙසපදෙසු පන තස්ස දුක්ඛස්ස සමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා සමුදයො නාම, තස්සායෙව තණ්හාය, ද්වින්නම්පි වා තෙසං සච්චානං අච්චන්තක්ඛයො අසමුප්පත්ති දුක්ඛනිරොධො නාම, අට්ඨඞ්ගිකො අරියමග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා නාමාති [Pg.47] එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ චතූහි සච්චෙහි චත්තාරො මග්ගා ච චත්තාරි ච ඵලානි කථිතානි.

46. සිව්වන සූත්‍රයෙහි: ‘අරියා’ යනු ආර්ය ශ්‍රාවක පිරිසයි. ‘අනරියා’ යනු පෘථග්ජන පිරිසයි. ‘ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං නප්පජානන්ති’ යනු තණ්හාව හැර ත්‍රෛභූමක පංචස්කන්ධයම දුක්ඛ සත්‍යය බවත්, දුක මෙපමණක්ම බවත්, මෙයින් ඔබ්බට දුකක් නැති බවත් ඇති සැටියෙන් නොදන්නා බවයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ. ඉතිරි පදවලදී, එම දුක හටගන්වන පෙර භවයේ තණ්හාව ‘සමුදය’ නම් වේ. එම තණ්හාවෙහිම හෝ ඒ සත්‍යයන් දෙකෙහිම සම්පූර්ණ ක්ෂය වීම සහ හට නොගැනීම ‘දුක්ඛ නිරෝධය’ නම් වේ. අෂ්ටාංගික ආර්ය මාර්ගය ‘දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදා’ නම් වේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සත්‍ය හතර මගින් සතර මාර්ගය සහ සතර ඵලය දේශනා කරන ලදී.

47. පඤ්චමෙ පරිසාකසටොති කසටපරිසා කචවරපරිසා පලාපපරිසාති අත්ථො. පරිසාමණ්ඩොති පසන්නපරිසා සාරපරිසාති අත්ථො. ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තීති ඡන්දෙන අගතිං ගච්ඡන්ති, අකත්තබ්බං කරොන්තීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉමානි පන චත්තාරි අගතිගමනානි භණ්ඩභාජනීයෙ ච විනිච්ඡයට්ඨානෙ ච ලබ්භන්ති. තත්ථ භණ්ඩභාජනීයෙ තාව අත්තනො භාරභූතානං භික්ඛූනං අමනාපෙ භණ්ඩකෙ පත්තෙ තං පරිවත්තෙත්වා මනාපං දෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. අත්තනො පන අභාරභූතානං මනාපෙ භණ්ඩකෙ පත්තෙ තං පරිවත්තෙත්වා අමනාපං දෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. භණ්ඩකභාජනීයවත්ථුඤ්ච ඨිතිකඤ්ච අජානන්තො මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. මුඛරානං වා රාජාදිනිස්සිතානං වා ‘‘ඉමෙ මෙ අමනාපෙ භණ්ඩකෙ දින්නෙ අනත්ථම්පි කරෙය්‍යු’’න්ති භයෙන පරිවත්තෙත්වා මනාපං දෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන එවං න ගච්ඡති, සබ්බෙසං තුලාභූතො පමාණභූතො මජ්ඣත්තො හුත්වා යං යස්ස පාපුණාති, තඤ්ඤෙව තස්ස දෙති, අයං චතුබ්බිධම්පි අගතිගමනං න ගච්ඡති නාම. විනිච්ඡයට්ඨානෙ පන අත්තනො භාරභූතස්ස ගරුකාපත්තිං ලහුකාපත්තීති කත්වා කථෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. ඉතරස්ස ලහුකාපත්තිං ගරුකාපත්තීති කත්වා කථෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. ආපත්තිවුට්ඨානං පන සමුච්චයක්ඛන්ධකඤ්ච අජානන්තො මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. මුඛරස්ස වා රාජපූජිතස්ස වා ‘‘අයං මෙ ගරුකං කත්වා ආපත්තිං කථෙන්තස්ස අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’’ති ගරුකමෙව ලහුකාති කත්වා කථෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන සබ්බෙසං යථාභූතමෙව කථෙති, අයං චතුබ්බිධම්පි අගතිගමනං න ගච්ඡති නාම.

47. පස්වන සූත්‍රයෙහි: ‘පරිසාකසටෝ’ යනු කසළ බඳු පිරිස හෙවත් බොල් පිරිස යන අර්ථයයි. ‘පරිසාමණ්ඩෝ’ යනු පැහැදුණු පිරිස හෙවත් සාරවත් පිරිසයි. ‘ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්ති’ යනු කැමැත්ත නිසා අගතියට යන හෙවත් නොකටයුත්ත කරන බවයි. ඉතිරි පදවලද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙම අගතිගාමී වීම් හතර භාණ්ඩ බෙදාදීමේදී සහ විනිශ්චය කිරීමේදී දැකිය හැකිය. භාණ්ඩ බෙදාදීමේදී, තමාට හිතවත් භික්ෂූන්ට අකැමැති භාණ්ඩයක් ලැබුණු කල්හි එය මාරු කර කැමැති භාණ්ඩයක් දීම ‘ඡන්දාගතිය’යි. තමාට හිතවත් නොවන භික්ෂූන්ට කැමැති භාණ්ඩයක් ලැබුණු කල්හි එය මාරු කර අකැමැති භාණ්ඩයක් දීම ‘දෝසාගතිය’යි. භාණ්ඩ බෙදාදීමේ නීතිරීති නොදැනීම ‘මෝහාගතිය’යි. රළු වචන ඇති හෝ රජුන් ඇසුරු කරන භික්ෂූන්ට අකැමැති දෙයක් දුනහොත් තමාට අනර්ථයක් කරතියි යන බියෙන් මාරු කර කැමැති දෙයක් දීම ‘භයාගතිය’යි. යමෙක් මෙසේ අගතියට නොගොස්, සැමට තරාදියක් මෙන් මධ්‍යස්ථව කාට කුමක් හිමි විය යුතුද එයම ලබා දෙන්නේ නම් ඔහු අගතියට නොයන්නෙකි. විනිශ්චය කිරීමේදී, තමාට හිතවත් අයෙකුගේ බරපතල ඇවතක් සැහැල්ලු ඇවතක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම ‘ඡන්දාගතිය’යි. අන් අයෙකුගේ සැහැල්ලු ඇවතක් බරපතල ඇවතක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම ‘දෝසාගතිය’යි. ඇවතින් නැගී සිටීම සහ ඇවැත් සමූහය නොදැනීම ‘මෝහාගතිය’යි. රළු හෝ රජුන් විසින් පිදූ භික්ෂුවකගේ බරපතල ඇවතක් තමාට අනර්ථයක් වේ යැයි බියෙන් සැහැල්ලු එකක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම ‘භයාගතිය’යි. යමෙක් සැමට ඇති සැටියෙන්ම පවසන්නේද ඔහු අගතියට නොයන්නෙකි.

48. ඡට්ඨෙ ඔක්කාචිතවිනීතාති දුබ්බිනීතා. නො පටිපුච්ඡාවිනීතාති න පුච්ඡිත්වා විනීතා. ගම්භීරාති පාළිවසෙන ගම්භීරා සල්ලසුත්තසදිසා. ගම්භීරත්ථාති අත්ථවසෙන ගම්භීරා මහාවෙදල්ලසුත්තසදිසා. ලොකුත්තරාති ලොකුත්තරඅත්ථදීපකා[Pg.48]. සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති සත්තසුඤ්ඤං ධම්මමත්තමෙව පකාසකා අසඞ්ඛතසංයුත්තසදිසා. න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්තීති විජානනත්ථාය චිත්තං න උපට්ඨපෙන්ති, නිද්දායන්ති වා අඤ්ඤවිහිතා වා හොන්ති. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති උග්ගහෙතබ්බෙ ච පරියාපුණිතබ්බෙ ච. කවිතාති කවීහි කතා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. චිත්තක්ඛරාති විචිත්‍රඅක්ඛරා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. බාහිරකාති සාසනතො බහිභූතා. සාවකභාසිතාති තෙසං තෙසං සාවකෙහි භාසිතා. සුස්සූසන්තීති අක්ඛරචිත්තතාය චෙව සරසම්පත්තියා ච අත්තමනා හුත්වා සුණන්ති. න චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිපුච්ඡන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං අත්ථං වා අනුසන්ධිං වා පුබ්බාපරං වා න පුච්ඡන්ති. න ච පටිවිචරන්තීති පුච්ඡනත්ථාය චාරිකං න විචරන්ති. ඉදං කථන්ති ඉදං බ්‍යඤ්ජනං කථං රොපෙතබ්බං කින්ති රොපෙතබ්බං? ඉමස්ස කො අත්ථොති ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථො, කා අනුසන්ධි, කිං පුබ්බාපරං? අවිවටන්ති පටිච්ඡන්නං. න විවරන්තීති න උග්ඝාටෙන්ති. අනුත්තානීකතන්ති අපාකටං කතං. න උත්තානිං කරොන්තීති පාකටං න කරොන්ති. කඞ්ඛාඨානියෙසූති කඞ්ඛාය කාරණභූතෙසු. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො.

48. සයවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘ඕක්කාචිතවිනීතා’ යනු හික්මවීමට අපහසු වූ යන්නයි. ‘නො පටිපුච්ඡාවිනීතා’ යනු (කරුණු) විමසා හික්මවනු නොලැබූ යන්නයි. ‘ගම්භීරා’ යනු පාලි දේශනාව වශයෙන් ගම්භීර වූ, සල්ල සූත්‍රය බඳු වූ දේශනායි. ‘ගම්භීරත්ථා’ යනු අර්ථය වශයෙන් ගම්භීර වූ, මහා වේදල්ල සූත්‍රය බඳු වූ දේශනායි. ‘ලෝකුත්තරා’ යනු ලෝකෝත්තර අර්ථ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යන්නයි. ‘සුඤ්ඤතප්පටිසංයුත්තා’ යනු සත්ත්ව ශූන්‍යත්වය හෙවත් පරමාර්ථ ධර්ම ස්වභාවය පමණක් ප්‍රකාශ කරන, සංඛත සංයුත්තය බඳු වූ දේශනායි. ‘න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති’ යනු අවබෝධ කරගනු පිණිස සිත යොමු නොකරති, නැතහොත් නිදිබර වෙති හෝ වෙනත් අරමුණක යෙදෙති යන්නයි. ‘උග්ගහේතබ්බං පරියාපුණිතබ්බං’ යනු උගත යුතු දේ සහ ප්‍රගුණ කළ යුතු දේ යන්නයි. ‘කවිතා’ යනු කවියන් විසින් කරන ලද යන්නයි. අනෙක් පදය (කාවෙය්‍ය) එහිම පර්යාය වචනයකි. ‘චිත්තක්ඛරා’ යනු විසිතුරු අක්ෂර සහිත යන්නයි. අනෙක් පදය (චිත්තබ්‍යඤ්ජනා) එහිම පර්යාය වචනයකි. ‘බාහිරකා’ යනු ශාසනයෙන් බැහැර වූ යන්නයි. ‘සාවකභාසිතා’ යනු එම බාහිර ශාසනයන්ගේ ශ්‍රාවකයන් විසින් පවසන ලද දේ යන්නයි. ‘සුස්සූසන්ති’ යනු අක්ෂරයන්ගේ විසිතුරු බව සහ ශබ්ද මාධුර්යය නිසා සතුටට පත්ව ශ්‍රවණය කරති යන්නයි. ‘න චේව අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිපුච්ඡන්ති’ යනු එකිනෙකාගෙන් අර්ථය, අනුසන්ධිය හෝ පූර්වාපර සම්බන්ධය පිළිබඳව විමසන්නේ නැත යන්නයි. ‘න ච පටිවිචරන්ති’ යනු විමසීම පිණිස චාරිකාවේ (ගුරු ඇසුර සොයා) නොයෙදෙති යන්නයි. ‘ඉදං කථං’ යනු “මෙම වචනය කෙසේ පිහිටුවිය යුතුද? කුමන ආකාරයෙන් පිහිටුවිය යුතුද?” යන්නයි. ‘ඉමස්ස කෝ අත්ථෝ’ යනු මෙම දේශනාවෙහි අර්ථය කුමක්ද, අනුසන්ධිය කුමක්ද, පූර්වාපර සම්බන්ධය කුමක්ද යන්නයි. ‘අවිවටං’ යනු වැසුණු දෙයයි. ‘න විවරන්ති’ යනු විවෘත නොකරති යන්නයි. ‘අනුත්තානීකතං’ යනු පැහැදිලි නොකළ දෙයයි. ‘න උත්තානිං කරොන්ති’ යනු පැහැදිලි නොකරති යන්නයි. ‘කංඛාඨානියේසු’ යනු සැකයට කරුණු වූ කරුණුවලදී යන්නයි. ශුක්ල පක්ෂය මෙහි පැවසූ දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය.

49. සත්තමෙ ආමිසගරූති චතුපච්චයගරුකා ලොකුත්තරධම්මං ලාමකතො ගහෙත්වා ඨිතපරිසා. සද්ධම්මගරූති නව ලොකුත්තරධම්මෙ ගරුකෙ කත්වා චත්තාරො පච්චයෙ ලාමකතො ගහෙත්වා ඨිතපරිසා. උභතොභාගවිමුත්තොති ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො. පඤ්ඤාවිමුත්තොති පඤ්ඤාය විමුත්තො සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවො. කායසක්ඛීති කායෙන ඣානඵස්සං ඵුසිත්වා පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකත්වා ඨිතො. දිට්ඨිප්පත්තොති දිට්ඨන්තං පත්තො. ඉමෙ ද්වෙපි ඡසු ඨානෙසු ලබ්භන්ති. සද්ධාවිමුත්තොති සද්දහන්තො විමුත්තො. අයම්පි ඡසු ඨානෙසු ලබ්භති. ධම්මං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. සද්ධං අනුස්සරතීති සද්ධානුසාරී. ඉමෙ ද්වෙපි පඨමමග්ගසමඞ්ගිනො. කල්‍යාණධම්මොති සුන්දරධම්මො. දුස්සීලො පාපධම්මොති නිස්සීලො ලාමකධම්මො. ඉමං කස්මා ගණ්හන්ති? සබ්බෙසු හි එකසදිසෙසු ජාතෙසු [Pg.49] සීලවන්තෙසු බලවගාරවං න හොති, එකච්චෙසු පන දුස්සීලෙසු සති සීලවන්තානං උපරි බලවගාරවං හොතීති මඤ්ඤන්තා ගණ්හන්ති. තෙ තෙන ලාභං ලභන්තීති තෙ භික්ඛූ එකච්චානං වණ්ණං එකච්චානං අවණ්ණං කථෙත්වා චත්තාරො පච්චයෙ ලභන්ති. ගථිතාති තණ්හාය ගන්ථිතා. මුච්ඡිතාති තණ්හාවසෙනෙව මුච්ඡිතා. අජ්ඣොපන්නාති අජ්ඣොසාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ඨිතා. අනාදීනවදස්සාවිනොති අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ආදීනවං අපස්සන්තා. අනිස්සරණපඤ්ඤාති චතූසු පච්චයෙසු ඡන්දරාගඅපකඩ්ඪනාය නිස්සරණපඤ්ඤාය විරහිතා ඉදමත්ථං එතන්ති අජානන්තා. පරිභුඤ්ජන්තීති සච්ඡන්දරාගා හුත්වා පරිභුඤ්ජන්ති.

49. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි; ‘ආමිසගරු’ යනු සිව්පසය ගරු කොට සලකන, ලෝකෝත්තර ධර්මය හීන කොට සලකා සිටින පිරිසයි. ‘සද්ධම්මගරු’ යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය ගරු කොට සලකා, සිව්පසය හීන කොට සලකා සිටින පිරිසයි. ‘උභතෝභාගවිමුත්තෝ’ යනු (රූප කාය සහ නාම කාය යන) කොටස් දෙකකින්ම මිදුණු තැනැත්තායි. ‘පඤ්ඤාවිමුත්තෝ’ යනු අර්හත් මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් මිදුණු, ශුෂ්ක විදර්ශක රහතන් වහන්සේයි. ‘කායසක්ඛී’ යනු නාම කයෙන් ධ්‍යාන ස්පර්ශය ලබා, පසුව නිරෝධය හෙවත් නිවන සාක්ෂාත් කර සිටින තැනැත්තායි. ‘දිට්ඨිප්පත්තෝ’ යනු නිවන දකින සෝතාපත්ති මාර්ගය අවසානයට පැමිණි තැනැත්තායි. මොවුන් දෙදෙනාම අවස්ථා හයකදී ලැබෙති. ‘සද්ධාවිමුත්තෝ’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව මිදුණු තැනැත්තායි. මොහු ද අවස්ථා හයකදී ලැබෙයි. ධර්මය (මාර්ග ප්‍රඥාව) අනුගමනය කරන බැවින් ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ශ්‍රද්ධාව අනුගමනය කරන බැවින් ‘සද්ධානුසාරී’ නම් වේ. මොවුන් දෙදෙනාම ප්‍රථම මාර්ගයට (සෝතාපත්ති මාර්ගයට) පිළිපන් අය වෙති. ‘කල්‍යාණධම්මෝ’ යනු යහපත් ස්වභාව ඇති තැනැත්තායි. ‘දුස්සීලෝ පාපධම්මෝ’ යනු සිල් රහිත, ලාමක ස්වභාව ඇති තැනැත්තායි. මොවුන්ව (දුස්සීලයන්ව) ඇයි පිළිගන්නේ? මන්ද, සියලු දෙනාම සමාන ලෙස සිල්වන්තයන් වූ කල විශේෂ කොට බලවත් ගෞරවයක් ඇති නොවේ. එහෙත් ඇතැම් පිරිසක් දුස්සීලව සිටින විට, සිල්වන්තයන් කෙරෙහි බලවත් ගෞරවයක් ඇති වේ යැයි සලකා ඔවුන්ව පිළිගනිති. ‘තේ තේන ලාභං ලභන්ති’ යනු එම භික්ෂූන් ඇතැම් අයගේ ගුණ පවසා හෝ ඇතැම් අයගේ අගුණ පවසා සිව්පසය ලබාගනිති යන්නයි. ‘ගථිතා’ යනු තණ්හාවෙන් බැඳුණු යන්නයි. ‘මුච්ඡිතා’ යනු තණ්හාවට වසඟ වීමෙන් මත්වූ යන්නයි. ‘අජ්ඣෝපන්නා’ යනු තණ්හාවෙන් ගිලගෙන නිම කරන ලදුව එහිම ඇලී සිටින යන්නයි. ‘අනාදීනවදස්සාවිනෝ’ යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට පරිභෝග කිරීමේ ආදීනව නොදක්නා වූ යන්නයි. ‘අනිස්සරණපඤ්ඤා’ යනු සිව්පසයෙහි ඇති තණ්හාව ඉවත් කරන්නා වූ නිවනට පමුණුවන ප්‍රඥාවෙන් තොරව, “මෙය මේ අර්ථය ඇත්තකි” යන්න නොදැන පරිභෝග කරති යන්නයි. ‘පරිභුඤ්ජන්ති’ යනු දැඩි තණ්හාවෙන් යුක්තව පරිභෝග කරති යන්නයි.

සුක්කපක්ඛෙ උභතොභාගවිමුත්තොතිආදීසු අයං සත්තන්නම්පි අරියපුග්ගලානං සඞ්ඛෙපපකාසනා – එකො භික්ඛු පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ ධම්මානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු කායසක්ඛි නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ උභතොභාගවිමුත්තො නාම. සමාපත්තීහි වික්ඛම්භනවිමුත්තියා මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමුත්තියාති ද්වික්ඛත්තුං වා ද්වීහි වා භාගෙහි විමුත්තොති අත්ථො. අපරො පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො සුක්ඛවිපස්සකොව හුත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ ධම්මානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු දිට්ඨිප්පත්තො නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම. අපරො සද්ධාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ සද්ධානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු කායසක්ඛි නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ උභතොභාගවිමුත්තො නාම. අපරො සද්ධාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො සුක්ඛවිපස්සකොව හුත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපුණාති. සො තස්මිං ඛණෙ සද්ධානුසාරී නාම හොති, සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තො නාම, අරහත්තඵලක්ඛණෙ පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම.

ශුක්ල පක්ෂයෙහි ‘උභතෝභාගවිමුත්තෝ’ ආදී පදවලින් දැක්වෙන්නේ සප්තවිධ ආර්ය පුද්ගලයන් පිළිබඳ සංක්ෂිප්ත විවරණයකි - ප්‍රඥාව පෙරදැරි කරගත් (ප්‍රඥාධුර) එක්තරා භික්ෂුවක් අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙයි. උන්වහන්සේ එම සෝතාපත්ති මාර්ග ක්ෂණයෙහි ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. සෝතාපත්ති ඵලයේ සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූ අවස්ථා හයෙහි ‘කායසක්ඛී’ නම් වේ. අර්හත් ඵල ක්ෂණයෙහි ‘උභතෝභාගවිමුත්තෝ’ නම් වේ. සමාපත්තීන් මගින් විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් සහ මාර්ගය මගින් සමුච්ඡේද විමුක්තියෙන් යන දෙයාකාරයෙන්ම හෝ (රූප සහ නාම යන) කොටස් දෙකකින්ම මිදුණු බැවින් ‘උභතෝභාගවිමුක්ත’ යනු එහි අර්ථයයි. ප්‍රඥාව පෙරදැරි කරගත් (ප්‍රඥාධුර) වෙනත් පුද්ගලයෙක් සමාපත්ති ඉපදවීමට නොහැකිව ශුෂ්ක විදර්ශකව සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙයි. උන්වහන්සේ එම මාර්ග ක්ෂණයෙහි ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. සෝතාපත්ති ඵලයේ සිට අවස්ථා හයෙහි ‘දිට්ඨිප්පත්තෝ’ නම් වේ. අර්හත් ඵල ක්ෂණයෙහි ‘පඤ්ඤාවිමුත්තෝ’ නම් වේ. ශ්‍රද්ධාව පෙරදැරි කරගත් (සද්ධාධුර) වෙනත් පුද්ගලයෙක් අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙයි. උන්වහන්සේ එම මාර්ග ක්ෂණයෙහි ‘සද්ධානුසාරී’ නම් වේ. සෝතාපත්ති ඵලයේ සිට අවස්ථා හයෙහි ‘කායසක්ඛී’ නම් වේ. අර්හත් ඵල ක්ෂණයෙහි ‘උභතෝභාගවිමුත්තෝ’ නම් වේ. ශ්‍රද්ධාව පෙරදැරි කරගත් (සද්ධාධුර) තවත් පුද්ගලයෙක් සමාපත්ති ඉපදවීමට නොහැකිව ශුෂ්ක විදර්ශකව සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙයි. උන්වහන්සේ එම මාර්ග ක්ෂණයෙහි ‘සද්ධානුසාරී’ නම් වේ. සෝතාපත්ති ඵලයේ සිට අවස්ථා හයෙහි ‘සද්ධාවිමුත්තෝ’ නම් වේ. අර්හත් ඵල ක්ෂණයෙහි ‘පඤ්ඤාවිමුත්තෝ’ නම් වේ.

50. අට්ඨමෙ විසමාති සපක්ඛලනට්ඨෙන විසමා. සමාති නිපක්ඛලනට්ඨෙන සමා. අධම්මකම්මානීති උද්ධම්මානි කම්මානි. අවිනයකම්මානීති උබ්බිනයානි කම්මානි.

50. අටවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘විසමා’ යනු මාර්ගයෙන් ගිලිහෙන හෙවත් වැරදි මගෙහි යන අර්ථයෙන් විසම නම් වේ. ‘සමා’ යනු මග නොවැරදෙන අර්ථයෙන් සම නම් වේ. ‘අධම්මකම්මානි’ යනු සූත්‍ර හා අභිධර්මයට පටහැනි කර්මයන්ය. ‘අවිනයකම්මානි’ යනු විනයට පටහැනි කර්මයන්ය.

51. නවමෙ [Pg.50] අධම්මිකාති නිද්ධම්මා. ධම්මිකාති ධම්මයුත්තා.

51. නවවැනි සූත්‍රයෙහි; ‘අධම්මිකා’ යනු ධර්මයට පටහැනි වූ යන්නයි. ‘ධම්මිකා’ යනු ධර්මය හා අනුකූල වූ යන්නයි.

52. දසමෙ අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණාදිචතුබ්බිධං අධිකරණං. ආදියන්තීති ගණ්හන්ති. සඤ්ඤාපෙන්තීති ජානාපෙන්ති. න ච සඤ්ඤත්තිං උපගච්ඡන්තීති සඤ්ඤාපනත්ථං න සන්නිපතන්ති. න ච නිජ්ඣාපෙන්තීති න පෙක්ඛාපෙන්ති. න ච නිජ්ඣත්තිං උපගච්ඡන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං නිජ්ඣාපනත්ථාය න සන්නිපතන්ති. අසඤ්ඤත්තිබලාති අසඤ්ඤත්තියෙව බලං එතෙසන්ති අසඤ්ඤත්තිබලා. අප්පටිනිස්සග්ගමන්තිනොති යෙසං හි එවං හොති – ‘‘සචෙ අම්හෙහි ගහිතං අධිකරණං ධම්මිකං භවිස්සති, ගණ්හිස්සාම. සචෙ අධම්මිකං, විස්සජ්ජෙස්සාමා’’ති, තෙ පටිනිස්සග්ගමන්තිනො නාම හොන්ති. ඉමෙ පන න තථා මන්තෙන්තීති අප්පටිනිස්සග්ගමන්තිනො. ථාමසා පරාමාසා අභිනිවිස්සාති දිට්ඨිථාමෙන ච දිට්ඨිපරාමාසෙන ච අභිනිවිසිත්වා. ඉදමෙව සච්චන්ති ඉදං අම්හාකං වචනමෙව සච්චං. මොඝමඤ්ඤන්ති අවසෙසානං වචනං මොඝං තුච්ඡං. සුක්කපක්ඛො උත්තානත්ථොයෙවාති.

52. දසවන සූත්‍රයෙහි; 'අධිකරණ' යනු විවාදාධිකරණ ආදී සතර වැදෑරුම් අධිකරණයන්ය. 'ආදියන්ති' යනු ගනිති. 'සඤ්ඤාපෙන්ති' යනු දැනුම් දෙති. 'න ච සඤ්ඤත්තිං උපගච්ඡන්ති' යනු දැනුම් දීම පිණිස එක් රැස් නොවෙති යන්නයි. 'න ච නිජ්ඣාපෙන්ති' යනු අන්‍යයන් ලවා මෙනෙහි කරවීමට (බැලවීමට) උත්සාහ නොකරති. 'න ච නිජ්ඣත්තිං උපගච්ඡන්ති' යනු එකිනෙකාට නිරීක්ෂණය කරවීම පිණිස එක් රැස් නොවෙති. 'අසඤ්ඤත්තිබලා' යනු ඔවුන්ට ඒත්තු නොගැන්වීමම බලය වන හෙයින් අසඤ්ඤත්තිබල නම් වෙති. 'අප්පටිනිස්සග්ගමන්තිනෝ' යනු - යම් මහණ කෙනෙකුට මෙබඳු අදහසක් වේද, එනම් "අප ගත් අධිකරණය ධාර්මික වුවහොත් එය පිළිගන්නෙමු, අධර්මික වුවහොත් එය අත්හරින්නෙමු" කියායි, ඔවුහු පටිනිස්සග්ගමන්තිනෝ (අත්හැරීමේ අදහස ඇති අය) නම් වෙති. මොවුන් එසේ සාකච්ඡා නොකරන හෙයින් අප්පටිනිස්සග්ගමන්තිනෝ නම් වෙති. 'ථාමසා පරාමාසා අභිනිවිස්ස' යනු දෘෂ්ටි බලයෙන් හා දෘෂ්ටි පරාමර්ශනයෙන් (වැරදි ලෙස ගැනීමෙන්) දැඩිව අල්ලාගෙන යන්නයි. 'ඉදමේව සච්චං' යනු අපගේ මෙම වචනයම සත්‍යය යන්නයි. 'මෝඝමඤ්ඤං' යනු ඉතිරි අයගේ වචන හිස් ය, බොරු ය යන්නයි. ශුක්ල පක්ෂය (පිරිසිදු පැත්ත) පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

පරිසවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වන පරිස වර්ගයයි.

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

පළමුවන පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

2. දුතියපණ්ණාසකං

2. දෙවන පණ්ණාසකය

(6) 1. පුග්ගලවග්ගවණ්ණනා

(6) 1. පුද්ගල වර්ග වර්ණනාව

53. දුතියපණ්ණාසකස්ස [Pg.51] පඨමෙ චක්කවත්තිනා සද්ධිං ගහිතත්තා ‘‘ලොකානුකම්පායා’’ති න වුත්තං. එත්ථ ච චක්කවත්තිනො උප්පත්තියා ද්වෙ සම්පත්තියො ලභන්ති, බුද්ධානං උප්පත්තියා තිස්සොපි.

53. දෙවන පණ්ණාසකයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි, සක්විති රජු සමඟ එක්ව වදාළ බැවින් 'ලෝකානුකම්පාය' (ලෝකයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්) යන්න වදාරා නැත. මෙහි සක්විති රජෙකුගේ උපත නිසා මනුෂ්‍ය සම්පත් හා දේව සම්පත් යන සම්පත් දෙකක් ලැබෙයි. බුදුවරුන්ගේ උපත නිසා ඒ තුනම (නිවන් සම්පතද ඇතුළුව) ලැබෙයි.

54. දුතියෙ අච්ඡරියමනුස්සාති ආචිණ්ණමනුස්සා අබ්භුතමනුස්සා.

54. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'අච්ඡරිය මනුස්සා' යනු ලොව පුරුදු නොවූ (අතිශය පුදුම සහගත) මනුෂ්‍යයන්ය, පෙර නොවූ විරූ අද්භූත මනුෂ්‍යයන්ය.

55. තතියෙ බහුනො ජනස්ස අනුතප්පා හොතීති මහාජනස්ස අනුතාපකාරී හොති. තත්ථ චක්කවත්තිනො කාලකිරියා එකචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානං අනුතාපං කරොති, තථාගතස්ස කාලකිරියා දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු.

55. තෙවන සූත්‍රයෙහි; 'බහුනෝ ජනස්ස අනුතප්පා හෝති' යනු බොහෝ ජනයාට ශෝකය හා පසුතැවිල්ල ඇති කරන්නෙකු වේ යන්නයි. එහි සක්විති රජෙකුගේ කාලක්‍රියා කිරීම (අභාවය) එක් සක්වලක දෙවි මිනිසුන්ට ශෝකය ඇති කරයි. තථාගතයන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑම දසදහසක් සක්වල දෙවි මිනිසුන්ට ශෝකය ඇති කරයි.

56. චතුත්ථෙ ථූපාරහාති ථූපස්ස යුත්තා අනුච්ඡවිකා. චක්කවත්තිනො හි චෙතියං පටිජග්ගිත්වා ද්වෙ සම්පත්තියො ලභන්ති, බුද්ධානං චෙතියං පටිජග්ගිත්වා තිස්සොපි.

56. සිව්වන සූත්‍රයෙහි; 'ථූපාරහා' යනු ස්තූපයක් (චෛත්‍යයක්) කිරීමට සුදුසු වූ, උචිත වූ තැනැත්තන්ය. සක්විති රජෙකුගේ චෛත්‍යයට උපස්ථාන කිරීමෙන් (පිළිදැගීමෙන්) සම්පත් දෙකක් ලබති. බුදුවරුන්ගේ චෛත්‍යයට උපස්ථාන කිරීමෙන් සම්පත් තුනම ලබති.

57. පඤ්චමෙ බුද්ධාති අත්තනො ආනුභාවෙන චත්තාරි සච්චානි බුද්ධා.

57. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'බුද්ධා' යනු ස්වකීය ආනුභාවයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළා වූ බුද්ධිමත් උත්තමයෝය.

58. ඡට්ඨෙ ඵලන්තියාති සද්දං කරොන්තියා. න සන්තසන්තීති න භායන්ති. තත්ථ ඛීණාසවො අත්තනො සක්කායදිට්ඨියා පහීනත්තා න භායති, හත්ථාජානීයො සක්කායදිට්ඨියා බලවත්තාති. සත්තමට්ඨමෙසුපි එසෙව නයො.

58. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'ඵලන්තියා' යනු (කෙඳිරිලි ආදී) ශබ්ද පවත්වන කල්හිය. 'න සන්තසන්ති' යනු බිය නොවෙති යන්නයි. එහි රහතන් වහන්සේ ස්වකීය සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රහීණ කළ බැවින් බිය නොවෙති. අනෙක් අජානීය හස්තියා සක්කාය දිට්ඨිය (ආත්ම දෘෂ්ටිය) බලවත් බැවින් බිය නොවෙයි. සත්වන හා අටවන සූත්‍රවලද මෙම ක්‍රමයම වේ.

61. නවමෙ කිංපුරිසාති කින්නරා. මානුසිං වාචං න භාසන්තීති මනුස්සකථං න කථෙන්ති. ධම්මාසොකස්ස කිර එකං කින්නරං ආනෙත්වා දස්සෙසුං. සො ‘‘කථාපෙථ න’’න්ති ආහ. කින්නරො කථෙතුං න ඉච්ඡති. එකො පුරිසො ‘‘අහමෙතං කථාපෙස්සාමී’’ති හෙට්ඨාපාසාදං ඔතාරෙත්වා ද්වෙ ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා උක්ඛලිං ආරොපෙසි. සා උභතොපස්සෙහි පතති. තං දිස්වා කින්නරො ‘‘කිං අඤ්ඤං එකං ඛාණුකං කොට්ටෙතුං [Pg.52] න වට්ටතී’’ති එත්තකමෙව ආහ. පුන අපරභාගෙ ද්වෙ කින්නරෙ ආනෙත්වා දස්සෙසුං. රාජා ‘‘කථාපෙථ නෙ’’ති ආහ. තෙ කථෙතුං න ඉච්ඡිංසු. එකො පුරිසො ‘‘අහමෙතෙ කථාපෙස්සාමී’’ති තෙ ගහෙත්වා අන්තරාපණං අගමාසි. තත්ථෙකො අම්බපක්කඤ්ච මච්ඡෙ ච අද්දස, එකො කබිට්ඨඵලඤ්ච අම්බිලිකාඵලඤ්ච. තත්ථ පුරිමො ‘‘මහාවිසං මනුස්සා ඛාදන්ති, කථං තෙ කිලාසිනො න හොන්තී’’ති ආහ. ඉතරො ‘‘කථං ඉමෙ එතං නිස්සාය කුට්ඨිනො න හොන්තී’’ති ආහ. එවං මානුසිං වාචං කථෙතුං සක්කොන්තාපි ද්වෙ අත්ථෙ සම්පස්සමානා න කථෙන්තීති.

61. නවවන සූත්‍රයෙහි; 'කිම්පුරිසා' යනු කින්නරයෝය. 'මානුසිං වාචං න භාසන්ති' යනු මනුෂ්‍ය කතාවන් නොකරති යන්නයි. ධර්මාශෝක රජුට එක් කින්නරයෙකු ගෙනැවිත් පෙන්වූහ. රජු "මොහු ලවා කතා කරවන්න" යැයි කීය. කින්නරයා කතා කිරීමට අකමැති විය. එක් මිනිසෙක් "මම මොහු ලවා කතා කරවන්නෙමි" යැයි කියා ප්‍රාසාදයෙන් පහළට බැස ගෙන, කූරු දෙකක් ගසා ඒ මත වළඳක් තැබීය. එය දෙපසට වැටෙයි. එය දැක කින්නරයා "තව එක් කූරක් ගැසීම සුදුසු නොවේද?" යන මේ වචන පමණක් කීය. නැවත කලෙක කින්නරයන් දෙදෙනෙකු ගෙනැවිත් පෙන්වූහ. රජු "මොවුන් ලවා කතා කරවන්න" යැයි කීය. ඔවුහු කතා කිරීමට අකමැති වූහ. එක් මිනිසෙක් "මම මොවුන් ලවා කතා කරවන්නෙමි" යැයි කියා ඔවුන් ගෙන වෙළෙඳපොළට ගියේය. එහිදී එක් කින්නරයෙක් ඉදුණු අඹ හා මසුන් දුටුවේය. අනෙකා දිවුල් හා සියඹලා දුටුවේය. එහිදී පළමු කින්නරයා "මිනිස්සු මහා විෂ අනුභව කරති, ඔවුන්ට අළුහම්, ලප ආදිය ඇති නොවන්නේ කෙසේද?" යැයි කීය. අනෙකා "මිනිස්සු මේ දිවුල් සියඹලා ඇසුරු කරගෙන කුෂ්ඨ රෝගීන් නොවන්නේ කෙසේද?" යැයි කීය. මෙසේ මනුෂ්‍ය භාෂාවෙන් කතා කිරීමට සමර්ථ වුවද, (කතා කිරීමේදී) අර්ථ (ප්‍රතිවිපාක) දෙකක් දකින හෙයින් ඔවුහු කතා නොකරති.

62. දසමෙ අප්පටිවානොති අනුකණ්ඨිතො අපච්චොසක්කිතො.

62. දසවන සූත්‍රයෙහි; 'අප්පටිවානෝ' යනු නොකැළඹුණා වූ, පසුබෑමක් නැතිව උත්සාහ කරන්නා වූ යන්නයි.

63. එකාදසමෙ අසන්තසන්නිවාසන්ති අසප්පුරිසානං සන්නිවාසං. න වදෙය්‍යාති ඔවාදෙන වා අනුසාසනියා වා න වදෙය්‍ය, මා වදතූති අත්ථො. ථෙරම්පාහං න වදෙය්‍යන්ති අහම්පි ථෙරං භික්ඛුං ඔවාදානුසාසනිවසෙන න වදෙය්‍යං. අහිතානුකම්පීති අහිතං ඉච්ඡමානො. නො හිතානුකම්පීති හිතං අනිච්ඡමානො. නොති නං වදෙය්‍යන්ති ‘‘අහං තව වචනං න කරිස්ස’’න්ති නං වදෙය්‍යං. විහෙඨෙය්‍යන්ති වචනස්ස අකරණෙන විහෙඨෙය්‍යං. පස්සම්පිස්ස නප්පටිකරෙය්‍යන්ති පස්සන්තොපි ජානන්තොපි අහං තස්ස වචනං න කරෙය්‍යං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සුක්කපක්ඛෙ පන සාධූති නං වදෙය්‍යන්ති ‘‘සාධු භද්දකං සුකථිතං තයා’’ති තස්ස කථං අභිනන්දන්තො නං වදෙය්‍යන්ති අත්ථො.

63. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි; 'අසන්තසන්නිවාසං' යනු අසත්පුරුෂයන්ගේ වාසයයි. 'න වදෙය්‍ය' යනු අවවාදයෙන් හෝ අනුශාසනාවෙන් හෝ නොපැවසිය යුතුය, නොකියත්වා යන්න අර්ථයයි. 'ථේරම්පාහං න වදෙය්‍යං' යනු මමද තෙර නමකට අවවාද අනුශාසනා වශයෙන් (ඔහු අහිතානුකම්පී නම්) නොපවසන්නෙමි. 'අහිතානුකම්පී' යනු අහිත කැමති වන්නාය. 'නෝ හිතානුකම්පී' යනු යහපතක් අකමැති වන්නාය. 'නෝති නං වදෙය්‍යං' යනු "මම ඔබගේ වචනය පිළි නොගනිමි" යැයි එම තෙරුන්ට කීමයි. 'විහේඨෙය්‍යං' යනු වචනය පිළිනොපැදීමෙන් පීඩා කිරීමයි. 'පස්සම්පිස්ස නප්පටිකරෙය්‍යං' යනු දකිමින් වුවද දැනගනිමින් වුවද මම ඔහුගේ වචනයට ප්‍රතිචාර නොදක්වන්නෙමි (පිළිනොපදින්නෙමි). මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය. ශුක්ල පක්ෂයෙහි (යහපත් පැත්තෙහි) 'සාධූති නං වදෙය්‍යං' යනු "යහපති, මැනවින් පවසන ලදී" යැයි ඔහුගේ කථාව අනුමෝදන් වෙමින් පැවසිය යුතුය යන්න අර්ථයයි.

64. ද්වාදසමෙ උභතො වචීසංසාරොති ද්වීසුපි පක්ඛෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං අක්කොසනපච්චක්කොසනවසෙන සංසරමානා වාචා වචීසංසාරො. දිට්ඨිපළාසොති දිට්ඨිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො දිට්ඨිපළාසො නාම. චෙතසො ආඝාතොති කොපො. සො හි චිත්තං ආඝාතෙන්තො උප්පජ්ජති. අප්පච්චයොති අතුට්ඨාකාරො, දොමනස්සන්ති අත්ථො. අනභිරද්ධීති කොපොයෙව. සො හි අනභිරාධනවසෙන අනභිරද්ධීති වුච්චති. අජ්ඣත්තං අවූපසන්තං හොතීති සබ්බම්පෙතං නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ [Pg.53] අත්තනො චිත්තෙ ච සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකසඞ්ඛාතාය අත්තනො පරිසාය ච අවූපසන්තං හොති. තස්මෙතන්ති තස්මිං එතං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

64. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි; 'උභතෝ වචීසංසාරෝ' යනු දෙපසින්ම එකිනෙකාට ආක්‍රෝශ පරිභව කිරීම් වශයෙන් නැවත නැවත සිදුවන වචන භාවිතයයි. 'දිට්ඨිපළාසෝ' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිසා ඇතිවන, යුගග්ගාහ (එකට ගැටීම) ලක්ෂණය ඇති මානය හෝ දැඩිව ග්‍රහණය කිරීමයි. 'චේතසෝ ආඝාතෝ' යනු කෝපයයි. එය සිත පෙළමින් හටගනියි. 'අප්පච්චයෝ' යනු නොසතුටු ස්වභාවය හෙවත් දෝමනස්සයයි. 'අනභිරද්ධි' යනුද කෝපයමය. එය අනුන්ට හිත පිණිස නොවන බැවින් 'අනභිරද්ධි' යැයි කියනු ලැබේ. 'අජ්ඣත්තං අවූපසන්තං හෝති' යනු තමාගේ සිතෙහිද, සද්ධිවිහාරික අතේවාසික යන තමාගේ පිරිසගේ සිතෙහිද මේ සියල්ල නොසන්සිඳී පවතියි යන්නයි. 'තස්මේතං' යන්න 'තස්මිං ඒතං' ලෙස පද බෙදිය යුතුය. ඉතිරිය කලින් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

පුග්ගලවග්ගො පඨමො.

පළමුවන පුද්ගල වර්ගයයි.

(7) 2. සුඛවග්ගවණ්ණනා

(7) 2. සුඛ වර්ග වර්ණනාව

65. දුතියස්ස පඨමෙ ගිහිසුඛන්ති ගිහීනං සබ්බකාමනිප්ඵත්තිමූලකං සුඛං. පබ්බජිතසුඛන්ති පබ්බජිතානං පබ්බජ්ජාමූලකං සුඛං.

65. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'ගිහිසුඛං' යනු ගිහියන්ගේ සියලු කාම සම්පත් සිද්ධ වීම මුල් කොට ඇති සැපයයි. 'පබ්බජිතසුඛං' යනු පැවිද්දන්ගේ පැවිදි බව මුල් කොට ඇති සැපයයි.

66. දුතියෙ කාමසුඛන්ති කාමෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජනකසුඛං. නෙක්ඛම්මසුඛන්ති නෙක්ඛම්මං වුච්චති පබ්බජ්ජා, තං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකසුඛං.

66. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'කාමසුඛං' යනු පඤ්ච කාමයන් අරමුණු කොට උපදින සැපයයි. 'නෙක්ඛම්මසුඛං' යනු පැවිදි බවට නෙක්ඛම්ම යැයි කියනු ලැබේ, එය අරමුණු කොට උපදින සැපයයි.

67. තතියෙ උපධිසුඛන්ති තෙභූමකසුඛං. නිරුපධිසුඛන්ති ලොකුත්තරසුඛං.

67. තෙවන සූත්‍රයෙහි; 'උපධිසුඛං' යනු භව තුනෙහිම ඇතුළත් වන සැපයයි. 'නිරුපධිසුඛං' යනු ලෝකෝත්තර සැපයයි.

68. චතුත්ථෙ සාසවසුඛන්ති ආසවානං පච්චයභූතං වට්ටසුඛං. අනාසවසුඛන්ති තෙසං අපච්චයභූතං විවට්ටසුඛං.

68. සිව්වන සූත්‍රයෙහි; 'සාසවසුඛං' යනු ආශ්‍රවයන්ට ප්‍රත්‍ය වන සංසාර සැපයයි. 'අනාසවසුඛං' යනු ආශ්‍රවයන්ට හේතු නොවන (නිවන් අරමුණු කොට උපදින) සැපයයි.

69. පඤ්චමෙ සාමිසන්ති සංකිලෙසං වට්ටගාමිසුඛං. නිරාමිසන්ති නික්කිලෙසං විවට්ටගාමිසුඛං.

69. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'සාමිසං' යනු කෙලෙස් සහිත වූ සංසාරගාමී සැපයයි. 'නිරාමිසං' යනු කෙලෙස් රහිත වූ නිවන් අරමුණු කොට උපදින සැපයයි.

70. ඡට්ඨෙ අරියසුඛන්ති අපුථුජ්ජනසුඛං. අනරියසුඛන්ති පුථුජ්ජනසුඛං.

70. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'අරියසුඛං' යනු ආර්යයන් වහන්සේලාගේ සැපයයි. 'අනරියසුඛං' යනු පෘථග්ජනයන්ගේ සැපයයි.

71. සත්තමෙ කායිකන්ති කායවිඤ්ඤාණසහජාතං. චෙතසිකන්ති මනොද්වාරිකසුඛං. තං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං කථිතං.

71. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'කායික' යනු කාය විඤ්ඤාණය හා සමඟ උපන් දෙයයි. 'චෛතසික' යනු මනෝද්වාරයෙහි උපදින සුඛයයි. එය ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර යන දෙවර්ගයේම මිශ්‍රණයක් ලෙස වදාරන ලදී.

72. අට්ඨමෙ සප්පීතිකන්ති පඨමදුතියජ්ඣානසුඛං. නිප්පීතිකන්ති තතියචතුත්ථජ්ඣානසුඛං. තත්ථ ලොකියසප්පීතිකතො ලොකියනිප්පීතිකං, ලොකුත්තරසප්පීතිකතො ච ලොකුත්තරනිප්පීතිකං අග්ගන්ති එවං භුම්මන්තරං අභින්දිත්වා අග්ගභාවො වෙදිතබ්බො.

72. අටවැනි සූත්‍රයෙහි; 'සප්පීතික' යනු ප්‍රථම සහ ද්විතීය ධ්‍යානයන්හි සුඛයයි. 'නිප්පීතික' යනු තෘතීය සහ චතුර්ථ ධ්‍යානයන්හි සුඛයයි. එහිදී ලෞකික සප්පීතික සුඛයට වඩා ලෞකික නිප්පීතික සුඛය උතුම්ය, ලෝකෝත්තර සප්පීතික සුඛයට වඩා ලෝකෝත්තර නිප්පීතික සුඛය උතුම්ය. මෙසේ භූමි අන්තරයන් (ලෞකික-ලෝකෝත්තර භේදය) නොබිඳ උතුම් බව දත යුතුය.

73. නවමෙ [Pg.54] සාතසුඛන්ති තීසු ඣානෙසු සුඛං. උපෙක්ඛාසුඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානසුඛං.

73. නවවැනි සූත්‍රයෙහි; 'සාත සුඛය' යනු (පළමු) ධ්‍යාන තුනෙහි පවතින සුඛයයි. 'උපේක්ඛා සුඛය' යනු සිව්වැනි ධ්‍යානයෙහි පවතින සුඛයයි.

74. දසමෙ සමාධිසුඛන්ති අප්පනං වා උපචාරං වා පත්තසුඛං. අසමාධිසුඛන්ති තදුභයං අප්පත්තසුඛං.

74. දසවැනි සූත්‍රයෙහි; 'සමාධි සුඛය' යනු අර්පණාවට හෝ උපචාරයට හෝ පත් වූ සුඛයයි. 'අසමාධි සුඛය' යනු ඒ දෙකටම පත් නොවූ සුඛයයි.

75. එකාදසමෙ සප්පීතිකාරම්මණන්ති සප්පීතිකං ඣානද්වයං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසුඛං. නිප්පීතිකාරම්මණෙපි එසෙව නයො. ද්වාදසමෙපි ඉමිනාව උපායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

75. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'සප්පීතිකාරම්මණ' යනු සප්පීතික වූ ධ්‍යාන දෙක ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාහට උපදින සුඛයයි. 'නිප්පීතිකාරම්මණ' යන්නෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. දොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහිද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය.

77. තෙරසමෙ රූපාරම්මණන්ති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානාරම්මණං, යංකිඤ්චි රූපං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං වා. අරූපාරම්මණන්ති අරූපාවචරජ්ඣානාරම්මණං, යංකිඤ්චි අරූපං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකං වාති.

77. දහතුන්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'රූපාරම්මණ' යනු රූපාවචර සිව්වැනි ධ්‍යානය අරමුණු කොට උපදින සුඛයයි, නැතහොත් යම්කිසි රූපයක් අරමුණු කොට උපදින සුඛයයි. 'අරූපාරම්මණ' යනු අරූපාවචර ධ්‍යානයන් අරමුණු කොට උපදින සුඛයයි, නැතහොත් යම්කිසි අරූප ධර්මයක් අරමුණු කොට උපදින සුඛයයි.

සුඛවග්ගො දුතියො.

දෙවැනි සුඛ වර්ගයයි.

(8) 3. සනිමිත්තවග්ගවණ්ණනා

(8) 3. සනිමිත්ත වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

78-79. තතියස්ස පඨමෙ සනිමිත්තාති සකාරණා. දුතියාදීසුපි එසෙව නයො. නිදානං හෙතු සඞ්ඛාරො පච්චයො රූපන්ති සබ්බානිපි හි එතානි කාරණවෙවචනානෙව.

78-79. තුන්වැනි වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි; 'සනිමිත්තා' යනු හේතු සහිත වූ යන්නයි. දෙවැනි ආදී සූත්‍රයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. නිදාන, හේතු, සංඛාර, ප්‍රත්‍ය, රූප යන මේ සියල්ලම 'හේතුව' යන අර්ථය දෙන පර්යාය වචනම වේ.

84. සත්තමෙ සවෙදනාති පච්චයභූතාය සම්පයුත්තවෙදනාය සතියෙව උප්පජ්ජන්ති, නාසතීති අත්ථො. අට්ඨමනවමෙසුපි එසෙව නයො.

84. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'සවේදනා' යනු ප්‍රත්‍ය වූ සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව ඇති කල්හිම උපදින්නාහ, නැති කල්හි නොවෙයි යන්න අර්ථයයි. අටවැනි සහ නවවැනි සූත්‍රයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ.

87. දසමෙ සඞ්ඛතාරම්මණාති පච්චයනිබ්බත්තං සඞ්ඛතධම්මං ආරම්මණං කත්වාව උප්පජ්ජන්ති. නො අසඞ්ඛතාරම්මණාති අසඞ්ඛතං පන නිබ්බානං ආරබ්භ න උප්පජ්ජන්ති. න හොන්තීති මග්ගක්ඛණෙ න හොන්ති නාම, ඵලෙ පත්තෙ නාහෙසුන්ති. එවමෙතෙසු දසසුපි ඨානෙසු යාව අරහත්තා දෙසනා දෙසිතාති.

87. දසවැනි සූත්‍රයෙහි; 'සංඛතාරම්මණා' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් සංඛත ධර්මයක් අරමුණු කොටම උපදින්නාහ යන්නයි. 'නෝ අසංඛතාරම්මණා' යනු අසංඛත වූ නිර්වාණය අරමුණු කොට නූපදින්නාහ යන්නයි. 'න හොන්ති' යනු මඟ ක්ෂණයෙහි නොවෙති යන්නයි, ඵලයට පත් වූ කල්හි නොවූහ යන්නයි. මෙසේ මේ කරුණු දසයෙහිද රහත් ඵලය දක්වා දේශනාව වදාරන ලදී.

සනිමිත්තවග්ගො තතියො.

තුන්වැනි සනිමිත්ත වර්ගයයි.

(9) 4. ධම්මවග්ගවණ්ණනා

(9) 4. ධර්ම වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

88. චතුත්ථස්ස [Pg.55] පඨමෙ චෙතොවිමුත්තීති ඵලසමාධි. පඤ්ඤාවිමුත්තීති ඵලපඤ්ඤා.

88. හතරවැනි වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි; 'චේතෝවිමුක්ති' යනු ඵල සමාධියයි. 'ප්‍රඥාවිමුක්ති' යනු ඵල ප්‍රඥාවයි.

89. දුතියෙ පග්ගාහොති වීරියං. අවික්ඛෙපොති චිත්තෙකග්ගතා.

89. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි; 'පග්ගාහ' යනු වීර්යයයි. 'අවික්ඛේප' යනු චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයි.

90. තතියෙ නාමන්ති චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා. රූපන්ති රූපක්ඛන්ධො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ධම්මකොට්ඨාසපරිච්ඡෙදඤාණං නාම කථිතං.

90. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'නාම' යනු අරූප ස්කන්ධ හතරයි. 'රූප' යනු රූප ස්කන්ධයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ධර්ම කොටස් වෙන් කොට දැනගන්නා වූ විදර්ශනා ඥානය ගැන වදාරන ලදී.

91. චතුත්ථෙ විජ්ජාති ඵලඤාණං. විමුත්තීති තංසම්පයුත්තා සෙසධම්මා.

91. හතරවැනි සූත්‍රයෙහි; 'විජ්ජා' යනු ඵල ඥානයයි. 'විමුත්ති' යනු ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සෙසු ධර්මයන්ය.

92. පඤ්චමෙ භවදිට්ඨීති සස්සතදිට්ඨි. විභවදිට්ඨීති උච්ඡෙදදිට්ඨි. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

92. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'භව දිට්ඨි' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. 'විභව දිට්ඨි' යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. හයවැනි සහ හත්වැනි සූත්‍රයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

95. අට්ඨමෙ දොවචස්සතාති දුබ්බචභාවො. පාපමිත්තතාති පාපමිත්තසෙවනභාවො. නවමං වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං.

95. අටවැනි සූත්‍රයෙහි; 'දෝවචස්සතා' යනු අවකීර්ණ බවයි. 'පාපමිත්තතා' යනු පාප මිතුරන් ඇසුරු කරන බවයි. නවවැනි සූත්‍රය කලින් කී දෙයට විරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය.

97. දසමෙ ධාතුකුසලතාති අට්ඨාරස ධාතුයො ධාතූති ජානනං. මනසිකාරකුසලතාති තාසංයෙව ධාතූනං අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා ජානනං.

97. දසවැනි සූත්‍රයෙහි; 'ධාතු කුසලතා' යනු දහඅටක් වූ ධාතූන් 'ධාතූන්' ලෙස දැන ගැනීමයි. 'මනසිකාර කුසලතා' යනු එම ධාතූන්ම අනිත්‍යාදී වශයෙන් ලක්ෂණත්‍රයට නංවා දැන ගැනීමයි.

98. එකාදසමෙ ආපත්තිකුසලතාති පඤ්චන්නඤ්ච සත්තන්නඤ්ච ආපත්තික්ඛන්ධානං ජානනං. ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතාති දෙසනාය වා කම්මවාචාය වා ආපත්තීහි වුට්ඨානජානනන්ති.

98. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'ආපත්ති කුසලතා' යනු පස් වැදෑරුම් සහ සත් වැදෑරුම් ආපත්ති ස්කන්ධයන් දැන ගැනීමයි. 'ආපත්ති වුට්ඨාන කුසලතා' යනු දේශනා කිරීමෙන් හෝ කර්මවාක්‍යයෙන් හෝ ආපත්තීන්ගෙන් නැගී සිටීම දැන ගැනීමයි.

ධම්මවග්ගො චතුත්ථො.

හතරවැනි ධර්ම වර්ගයයි.

(10) 5. බාලවග්ගවණ්ණනා

(10) 5. බාල වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

99. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අනාගතං භාරං වහතීති ‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච, ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො, පාතිමොක්ඛං ථෙරභාරොති වුච්චතී’’ති ඉමං දසවිධං ථෙරභාරං නවකො හුත්වා [Pg.56] ථෙරෙන අනජ්ඣිට්ඨො කරොන්තො අනාගතං භාරං වහති නාම. ආගතං භාරං න වහතීති ථෙරො සමානො තමෙව දසවිධං භාරං අත්තනා වා අකරොන්තො පරං වා අසමාදපෙන්තො ආගතං භාරං න වහති නාම. දුතියසුත්තෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

99. පස්වැනි වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි; 'අනාගත භාරයක් දරයි' යනු - මළුව ඇමදීම, පහන් දැල්වීම, පැන් හා අසුන් පැනවීම, ඡන්දය, පාරිශුද්ධිය හා ඍතු ප්‍රකාශ කිරීම, භික්ෂූන් ගණනය කිරීම, අවවාද දීම, පාතිමොක්ඛය යන මේවා ස්ථවිරයන්ගේ භාරයන් යැයි කියනු ලැබේ - යන මෙම දස වැදෑරුම් ස්ථවිර භාරය, නවක භික්ෂුවකව සිටිමින් ස්ථවිරයන් විසින් නියම නොකරන ලද්දේ කරන්නේ නම්, ඔහු තමාට පැමිණ නැති භාරයක් දරන්නේ නමී වේ. 'පැමිණි භාරය නොදරයි' යනු - ස්ථවිරයෙකුව සිටිමින්ම එම දස වැදෑරුම් භාරය තමා විසින් නොකරන්නේ නම් හෝ අන් ලවා කරවීමට උත්සාහ නොගන්නේ නම් හෝ ඔහු තමාට පැමිණි භාරය නොදරන්නේ නමී වේ. දෙවැනි සූත්‍රයෙහිද මේ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය.

101. තතියෙ අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤීති අකප්පියෙ සීහමංසාදිම්හි ‘‘කප්පියං ඉද’’න්ති එවංසඤ්ඤී. කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤීති කුම්භීලමංසබිළාරමංසාදිම්හි කප්පියෙ ‘‘අකප්පියං ඉද’’න්ති එවංසඤ්ඤී. චතුත්ථං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

101. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'අකැප දේහි කැපය යන සංඥාව ඇති' යනු සිංහ මස් ආදී වූ අකැප මස්හි "මෙය කැපය" යන මෙබඳු හැඟීමක් ඇති වීමයි. 'කැප දේහි අකැපය යන සංඥාව ඇති' යනු කිඹුල් මස්, බළල් මස් ආදී කැප මස්හි "මෙය අකැපය" යන මෙබඳු හැඟීමක් ඇති වීමයි. හතරවැනි සූත්‍රය කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

103. පඤ්චමෙ අනාපත්තියා ආපත්තිසඤ්ඤීති ආපුච්ඡිත්වා භණ්ඩකං ධොවන්තස්ස, පත්තං පචන්තස්ස, කෙසෙ ඡින්දන්තස්ස, ගාමං පවිසන්තස්සාතිආදීසු අනාපත්ති, තත්ථ ‘‘ආපත්ති අය’’න්ති එවංසඤ්ඤී. ආපත්තියා අනාපත්තිසඤ්ඤීති තෙසඤ්ඤෙව වත්ථූනං අනාපුච්ඡාකරණෙ ආපත්ති, තත්ථ ‘‘අනාපත්තී’’ති එවංසඤ්ඤී. ඡට්ඨෙපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. සත්තමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

103. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'අනාපත්තියෙහි ආපත්ති සංඥාව ඇති' යනු විචාරා සිවුරු පිරිකර සෝදන්නාහට, පාත්‍රය පුලුස්සන්නාහට, කෙස් කපන්නාහට, ගමට පිවිසෙන්නාහට ආදී අවස්ථාවලදී ආපත්ති සිදු නොවේ; එහිදී "මෙය ආපත්තියකි" යන හැඟීම ඇති වීමයි. 'ආපත්තියෙහි අනාපත්ති සංඥාව ඇති' යනු එම කරුණුම අවසර නොගෙන කිරීමේදී ආපත්ති සිදුවන අතර, එහිදී "ආපත්තියක් නොවේ" යන හැඟීම ඇති වීමයි. හයවැනි සූත්‍රයෙහිද කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය. හත්වැනි ආදී සූත්‍රයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

109. එකාදසමෙ ආසවාති කිලෙසා. න කුක්කුච්චායිතබ්බන්ති සඞ්ඝභොගස්ස අපට්ඨපනං අවිචාරණං න කුක්කුච්චායිතබ්බං නාම, තං කුක්කුච්චායති. කුක්කුච්චායිතබ්බන්ති තස්සෙව පට්ඨපනං විචාරණං, තං න කුක්කුච්චායති. ද්වාදසමාදීනි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානීති.

109. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'ආසව' යනු කෙලෙස්ය. 'කුකුස නොකළ යුතු තැන' යනු සංඝයා සතු පරිභෝග දේ පිළියෙළ නොකිරීම හෝ නොවිමසීම "කුකුස නොකළ යුතු" දෙයයි; එයට කුකුස කරයි. 'කුකුස කළ යුතු තැන' යනු එම සංඝ පරිභෝග දේම පිළියෙළ කිරීම හෝ විමසීමයි; එයට කුකුස නොකරයි. දොළොස්වැනි ආදී සූත්‍රයන් යට කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

බාලවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වැනි බාල වර්ගයයි.

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

දෙවැනි පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

3. තතියපණ්ණාසකං

3. තුන්වැනි පණ්ණාසකය.

(11) 1. ආසාදුප්පජහවග්ගවණ්ණනා

(11) 1. ආසාදුප්පජහ වර්ගයේ වර්ණනාව (බලාපොරොත්තුව අත්හැරීමේ අපහසුතාව පිළිබඳ වර්ගය)

119. තතියස්ස [Pg.57] පණ්ණාසකස්ස පඨමෙ ආසාති තණ්හා. දුප්පජහාති දුච්චජා දුන්නීහරා. ලාභාසාය දුප්පජහභාවෙන සත්තා දසපි වස්සානි වීසතිපි සට්ඨිපි වස්සානි ‘‘අජ්ජ ලභිස්සාම, ස්වෙ ලභිස්සාමා’’ති රාජානං උපට්ඨහන්ති, කසිකම්මාදීනි කරොන්ති, උභතොබ්‍යූළ්හං සඞ්ගාමං පක්ඛන්දන්ති, අජපථසඞ්කුපථාදයො පටිපජ්ජන්ති, නාවාය මහාසමුද්දං පවිසන්ති. ජීවිතාසාය දුප්පජහත්තා සම්පත්තෙ මරණකාලෙපි වස්සසතජීවිං අත්තානං මඤ්ඤන්ති. සො කම්මකම්මනිමිත්තාදීනි පස්සන්තොපි ‘‘දානං දෙහි පූජං, කරොහී’’ති අනුකම්පකෙහි වුච්චමානො ‘‘නාහං මරිස්සාමි, ජීවිස්සාමි’’ච්චෙව ආසාය කස්සචි වචනං න ගණ්හාති.

119. තෙවන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'ආසා' යනු තෘෂ්ණාවයි. 'දුප්පජහා' යනු අත්හැරීමට අපහසු වූ, ඉවත් කිරීමට අපහසු වූ යන අර්ථයයි. ලාභය පිළිබඳ බලාපොරොත්තුව අත්හැරීමේ අපහසුතාව නිසා සත්වයෝ දස වසරක්, විසි වසරක් හෝ හැට වසරක් වුවද “අද අපට ලැබෙනු ඇත, හෙට අපට ලැබෙනු ඇත” යනුවෙන් සිතමින් රජුන්ට උපස්ථාන කරති, ගොවිතැන් කටයුතු කරති, දෙපසින් සේනා පිරිවරා ගත් යුද බිමට පිවිසෙති, එළු මාවත් හා කටු මාවත් ආදී දුෂ්කර මාර්ගවල ගමන් කරති, නැව් මගින් මහා සමුද්‍රයට පිවිසෙති. ජීවිතය පිළිබඳ බලාපොරොත්තුව අත්හැරීමට අපහසු බැවින්, මරණාසන්න මොහොතට පැමිණියද තමන් තව වසර සියයක් ජීවත් වනු ඇතැයි සිතති. ඔහු කර්ම හා කර්ම නිමිති ආදිය දකිමින් සිටියද, අනුකම්පාව දක්වන ඥාතීන් විසින් “දන් දෙන්න, පූජා පවත්වන්න” යැයි කියනු ලැබූවත්, “මම නොමැරෙන්නෙමි, මම තව ජීවත් වන්නෙමි” යි බලාපොරොත්තුවෙන්ම කිසිවෙකුගේ වචනය පිළි නොගනී.

120. දුතියෙ පුබ්බකාරීති පඨමං උපකාරස්ස කාරකො. කතඤ්ඤූකතවෙදීති තෙන කතං ඤත්වා පච්ඡා කාරකො. තෙසු පුබ්බකාරී ‘‘ඉණං දෙමී’’ති සඤ්ඤං කරොති, පච්ඡා කාරකො ‘‘ඉණං ජීරාපෙමී’’ති සඤ්ඤං කරොති.

120. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'පුබ්බකාරී' යනු පළමුව උපකාර කරන්නායි. 'කතඤ්ඤූ කතවේදී' යනු ඔහු කළ උපකාරය දැන පසුව උපකාර කරන්නායි. ඔවුන් අතරින් 'පුබ්බකාරී' තැනැත්තා “මම ණයක් දෙමි” (අනාගතයට උපකාරයක් තබමි) යන සංඥාව ඇති කර ගනී; පසුව උපකාර කරන්නා “මම ණය ගෙවා දමමි” යන සංඥාව ඇති කර ගනී.

121. තතියෙ තිත්තො ච තප්පෙතා චාති පච්චෙකබුද්ධො ච තථාගතසාවකො ච ඛීණාසවො තිත්තො නාම, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තිත්තො ච තප්පෙතා ච.

121. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'තිත්තො ච තප්පේතා ච' යනු, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ සහ තථාගත ශ්‍රාවක වූ රහතන් වහන්සේ 'තිත්ත' (ගුණයෙන් සෑහීමට පත් වූ) නම් වෙති. අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සෑහීමට පත් වූ (තිත්ත) මෙන්ම අන් අයව සෑහීමට පත් කරන්නා (තප්පේතා) ද වෙති.

122. චතුත්ථෙ දුත්තප්පයාති දායකෙන දුත්තප්පයා තප්පෙතුං න සුකරා. නික්ඛිපතීති නිදහති න පරිභුඤ්ජති. විස්සජ්ජෙතීති පරෙසං දෙති.

122. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, 'දුත්තප්පයා' යනු දායකයා විසින් සෑහීමට පත් කිරීමට අපහසු වූ යන්නයි. 'නික්ඛිපති' යනු තැන්පත් කර තබයි, අනුභව නොකරයි. 'විස්සජ්ජේති' යනු අනුන්ට දෙයි.

123. පඤ්චමෙ න විස්සජ්ජෙතීති සබ්බංයෙව පරෙසං න දෙති, අත්තනො පන යාපනමත්තං ගහෙත්වා අවසෙසං දෙති.

123. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'න විස්සජ්ජේති' යනු සියලු වස්තුව අනුන්ට නොදෙයි, තමන්ගේ යැපීමට පමණක් ගෙන ඉතිරිය දෙයි යන්නයි.

124. ඡට්ඨෙ සුභනිමිත්තන්ති ඉට්ඨාරම්මණං.

124. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'සුභනිමිත්තං' යනු ඉෂ්ට අරමුණයි.

125. සත්තමෙ [Pg.58] පටිඝනිමිත්තන්ති අනිට්ඨනිමිත්තං.

125. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'පටිඝනිමිත්තං' යනු අනිෂ්ට අරමුණයි.

126. අට්ඨමෙ පරතො ච ඝොසොති පරස්ස සන්තිකා අස්සද්ධම්මසවනං.

126. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'පරතො ච ඝොසො' යනු අන්‍යයන්ගෙන් අසද්ධර්මය ඇසීමයි.

127. නවමෙ පරතො ච ඝොසොති පරස්ස සන්තිකා සද්ධම්මසවනං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

127. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'පරතො ච ඝොසො' යනු අන්‍යයන්ගෙන් සද්ධර්මය ඇසීමයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිමය.

ආසාදුප්පජහවග්ගො පඨමො.

පළමු ආසාදුප්පජහ වර්ගයයි.

(12) 2. ආයාචනවග්ගවණ්ණනා

(12) 2. ආයාචන වර්ගයේ වර්ණනාව

131. දුතියස්ස පඨමෙ එවං සම්මා ආයාචමානො ආයාචෙය්‍යාති සද්ධො භික්ඛු උට්ඨහිත්වා ‘‘යාදිසො සාරිපුත්තත්ථෙරො පඤ්ඤාය, අහම්පි තාදිසො හොමි. යාදිසො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො ඉද්ධියා, අහම්පි තාදිසො හොමී’’ති එවං ආයාචන්තො පිහෙන්තො පත්ථෙන්තො යං අත්ථි, තස්සෙව පත්ථිතත්තා සම්මා පත්ථෙය්‍ය නාම. ඉතො උත්තරි පත්ථෙන්තො මිච්ඡා පත්ථෙය්‍ය. එවරූපා හි පත්ථනා යං නත්ථි, තස්ස පත්ථිතත්තා මිච්ඡාපත්ථනා නාම හොති. කිං කාරණා? එසා, භික්ඛවෙ, තුලා එතං පමාණන්ති යථා හි සුවණ්ණං වා හිරඤ්ඤං වා තුලෙන්තස්ස තුලා ඉච්ඡිතබ්බා, ධඤ්ඤං මිනන්තස්ස මානන්ති තුලනෙ තුලා, මිනනෙ ච මානං පමාණං හොති, එවමෙව මම සාවකානං භික්ඛූනං එසා තුලා එතං පමාණං යදිදං සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා. තෙ ගහෙත්වා ‘‘අහම්පි ඤාණෙන වා ඉද්ධියා වා එතම්පමාණො හොමී’’ති අත්තානං තුලෙතුං වා පමාණෙතුං වා සක්කා, න ඉතො අඤ්ඤථා.

131. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'ඒවං සම්මා ආයාචමානො ආයාචෙය්‍ය' යනු, ශ්‍රද්ධාවන්ත භික්ෂුවක් නැගී සිට “සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රඥාවෙන් යම් බඳුද, මම ද එබඳු වෙම්වා. මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ සෘද්ධියෙන් යම් බඳුද, මම ද එබඳු වෙම්වා” යි මෙසේ පතන්නේද, යම් සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන ගුණයක් ඇත්නම් එයම පතන බැවින් එය 'සම්මා පත්ථෙය්‍ය' (යහපත් ප්‍රාර්ථනාව) නම් වේ. මීට වඩා උසස් දෙයක් පතන්නේ නම් එය 'මිච්ඡා පත්ථෙය්‍ය' (වැරදි ප්‍රාර්ථනාව) නම් වේ. මන්දයත්, මෙබඳු ප්‍රඥාවට හා සෘද්ධියට වඩා උසස් ශ්‍රාවක ගුණයක් නොමැති බැවිනි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, මේ සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන ගුණය තරාදියක් බඳුය, එය මිම්මක් බඳුය. රන් හෝ රිදී කිරන්නෙකුට තරාදියක් අවශ්‍ය වන්නාක් මෙන්ද, ධාන්‍ය මනින්නෙකුට මිනුම් ඒකකයක් (නැළියක්) අවශ්‍ය වන්නාක් මෙන්ද, කිරිබෑමේදී තරාදියත් මැනීමේදී මිනුමත් ප්‍රමාණය වේ. එසේම මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන්ට මේ සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන දෙපළ තරාදියක් බඳුය, මිම්මක් බඳුය. ඔවුන් නිදසුනක් කොට ගෙන “මම ද ප්‍රඥාවෙන් හෝ සෘද්ධියෙන් මෙබඳු ප්‍රමාණයක් වෙම්වා” යි තමන්ව කිරා බැලීමට හෝ මැන බැලීමට හැකිය. මීට වඩා වෙනස් ආකාරයකින් එය කළ නොහැකිය.

132. දුතියාදීසුපි එසෙව නයො. ඉදං පනෙත්ථ විසෙසමත්තං – ඛෙමා ච භික්ඛුනී උප්පලවණ්ණා චාති එතාසු හි ඛෙමා පඤ්ඤාය අග්ගා, උප්පලවණ්ණා ඉද්ධියා. තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය වා [Pg.59] ඉද්ධියා වා එතාදිසී හොමී’’ති සම්මා ආයාචමානා ආයාචෙය්‍ය. තථා චිත්තො ගහපති පඤ්ඤාය අග්ගො, හත්ථකො රාජකුමාරො මහිද්ධිකතාය. තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය වා ඉද්ධියා වා එදිසො හොමී’’ති සම්මා ආයාචමානො ආයාචෙය්‍ය. ඛුජ්ජුත්තරාපි මහාපඤ්ඤතාය අග්ගා, නන්දමාතා මහිද්ධිකතාය. තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය වා ඉද්ධියා වා එතාදිසී හොමී’’ති සම්මා ආයාචමානා ආයාචෙය්‍ය.

132. දෙවන සූත්‍රයේ සිට ද එසේමයි. මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම් - 'ඛේමා ච භික්ඛුනී උප්පලවණ්ණා ච' යන මෙහි, ඛේමා මෙහෙණිය ප්‍රඥාවෙන් අග්‍රය, උප්පලවණ්ණා මෙහෙණිය සෘද්ධියෙන් අග්‍රය. එබැවින් “ප්‍රඥාවෙන් හෝ සෘද්ධියෙන් මම ද මොවුන් වැනි වෙම්වා” යි යහපත් ලෙස ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය. එසේම චිත්ත ගෘහපතියා ප්‍රඥාවෙන් අග්‍රය, හත්ථක රාජකුමාරයා මහා ගුණවත්භාවයෙන් අග්‍රය. එබැවින් “ප්‍රඥාවෙන් හෝ සෘද්ධියෙන් මම ද මොවුන් බඳු වෙම්වා” යි යහපත් ලෙස ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය. ඛුජ්ජුත්තරාව ද මහා ප්‍රඥාවන්තභාවයෙන් අග්‍රය, නන්දමාතාව මහා සෘද්ධිමත්භාවයෙන් අග්‍රය. එබැවින් “ප්‍රඥාවෙන් හෝ සෘද්ධියෙන් මම ද මොවුන් බඳු වෙම්වා” යි යහපත් ලෙස ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය.

135. පඤ්චමෙ ඛතන්ති ගුණානං ඛතත්තා ඛතං. උපහතන්ති ගුණානං උපහතත්තා උපහතං, ඡින්නගුණං නට්ඨගුණන්ති අත්ථො. අත්තානං පරිහරතීති නිග්ගුණං අත්තානං ජග්ගති ගොපායති. සාවජ්ජොති සදොසො. සානුවජ්ජොති සඋපවාදො. පසවතීති පටිලභති. අනනුවිච්චාති අජානිත්වා අවිනිච්ඡිනිත්වා. අපරියොගාහෙත්වාති අනනුපවිසිත්වා. අවණ්ණාරහස්සාති අවණ්ණයුත්තස්ස මිච්ඡාපටිපන්නස්ස තිත්ථියස්ස වා තිත්ථියසාවකස්ස වා. වණ්ණං භාසතීති ‘‘සුප්පටිපන්නො එස සම්මාපටිපන්නො’’ති ගුණං කථෙති. වණ්ණාරහස්සාති බුද්ධාදීසු අඤ්ඤතරස්ස සම්මාපටිපන්නස්ස. අවණ්ණං භාසතීති ‘‘දුප්පටිපන්නො එස මිච්ඡාපටිපන්නො’’ති අගුණං කථෙති. අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණං භාසතීති ඉධෙකච්චො පුග්ගලො දුප්පටිපන්නානං මිච්ඡාපටිපන්නානං තිත්ථියානං තිත්ථියසාවකානං ‘‘ඉතිපි දුප්පටිපන්නා ඉතිපි මිච්ඡාපටිපන්නා’’ති අවණ්ණං භාසති. වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසතීති සුප්පටිපන්නානං සම්මාපටිපන්නානං බුද්ධානං බුද්ධසාවකානං ‘‘ඉතිපි සුප්පටිපන්නා ඉතිපි සම්මාපටිපන්නා’’ති වණ්ණං භාසති.

135. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'ඛතං' යනු ගුණයන් හෑරී ගිය (විනාශ වූ) බැවින් ඛත නම් වේ. 'උපහතං' යනු ගුණයන් නසන ලද බැවින් උපහත නම් වේ, එනම් සිඳුණු ගුණ ඇති, විනාශ වූ ගුණ ඇති යන අර්ථයයි. 'අත්තානං පරිහරති' යනු ගුණ රහිත වූ තමන්ව රක්ෂා කරයි, රැකබලා ගනී යන්නයි. 'සාවජ්ජො' යනු දොස් සහිතයි. 'සානුවජ්ජො' යනු දෝෂාරෝපණය සහිතයි. 'පසවති' යනු ලබයි. 'අනනුවිච්ච' යනු නොදැන, විනිශ්චය නොකොට යන්නයි. 'අපරියොගාහෙත්වා' යනු ඥානයෙන් විමසා නොබලා යන්නයි. 'අවණ්ණාරහස්ස' යනු අගුණ කීමට සුදුසු වූ, වැරදි ලෙස පිළිපන් තීර්ථකයාගේ හෝ තීර්ථක ශ්‍රාවකයාගේ යන්නයි. 'වණ්ණං භාසති' යනු “මොහු මැනවින් පිළිපන්නේය, නිවැරදිව පිළිපන්නේය” යි ගුණ කීමයි. 'වණ්ණාරහස්ස' යනු බුද්ධාදීන් අතරින් සම්මා පටිපන්න (නිවැරදිව පිළිපන්) කෙනෙකුගේ යන්නයි. 'අවණ්ණං භාසති' යනු “මොහු වැරදි ලෙස පිළිපන්නේය” යි අගුණ කීමයි. 'අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණං භාසති' යනු මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් වැරදි ලෙස පිළිපන් තීර්ථකයන්ගේ හා ඔවුන්ගේ ශ්‍රාවකයන්ගේ “මෙම කරුණෙන්ද වැරදිය, මෙම කරුණෙන්ද වැරදිය” යනුවෙන් අගුණ කියයි. 'වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසති' යනු මැනවින් පිළිපන් බුදුවරුන්ගේ හා බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ “මෙම කරුණෙන්ද මැනවින් පිළිපන්නේය, මෙම කරුණෙන්ද මැනවින් පිළිපන්නේය” යනුවෙන් ගුණ කියයි.

136. ඡට්ඨෙ අප්පසාදනීයෙ ඨානෙති අප්පසාදකාරණෙ. පසාදං උපදංසෙතීති දුප්පටිපදාය මිච්ඡාපටිපදාය ‘‘අයං සුප්පටිපදා සම්මාපටිපදා’’ති පසාදං ජනෙති. පසාදනීයෙ ඨානෙ අප්පසාදන්ති සුප්පටිපදාය සම්මාපටිපදාය ‘‘අයං දුප්පටිපදා මිච්ඡාපටිපදා’’ති අප්පසාදං ජනෙතීති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

136. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'අප්පසාදනීයෙ ඨානෙ' යනු අප්‍රසාදයට කරුණෙහි යන්නයි. 'පසාදං උපදංසෙති' යනු වැරදි පිළිවෙතෙහි “මෙය මනා පිළිවෙතකි, නිවැරදි පිළිවෙතකි” යි ප්‍රසාදය උපදවයි. 'පසාදනීයෙ ඨානෙ අප්පසාදං' යනු යහපත් පිළිවෙතෙහි “මෙය නරක පිළිවෙතකි, වැරදි පිළිවෙතකි” යි අප්‍රසාදය උපදවයි යන්නයි. මෙහි සෙසු කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

137. සත්තමෙ ද්වීසූති ද්වීසු ඔකාසෙසු ද්වීසු කාරණෙසු. මිච්ඡාපටිපජ්ජමානොති මිච්ඡාපටිපත්තිං පටිපජ්ජමානො. මාතරි ච පිතරි චාති මිත්තවින්දකො විය මාතරි, අජාතසත්තු විය පිතරි. සුක්කපක්ඛො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

137. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'ද්වීසු' යනු අවස්ථා දෙකකදී හෙවත් කරුණු දෙකකදී යන්නයි. 'මිච්ඡා පටිපජ්ජමානො' යනු වැරදි ලෙස පිළිපදින තැනැත්තායි. 'මාතරි ච පිතරි ච' යනු මිත්තවින්දක මෙන් මව කෙරෙහි ද, අජාසත්ත මෙන් පියා කෙරෙහි ද යන්නයි. ශුක්ල පක්ෂය (යහපත් පැත්ත) කලින් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

138. අට්ඨමෙ තථාගතෙ ච තථාගතසාවකෙ චාති දෙවදත්තො විය තථාගතෙ, කොකාලිකො විය ච තථාගතසාවකෙ. සුක්කපක්ඛෙ [Pg.60] ආනන්දත්ථෙරො විය තථාගතෙ, නන්දගොපාලකසෙට්ඨිපුත්තො විය ච තථාගතසාවකෙ.

138. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'තථාගතෙ ච තථාගතසාවකෙ ච' යනු දේවදත්ත මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ද, කෝකාලික මෙන් තථාගත ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ද යන්නයි. ශුක්ල පක්ෂයෙහි (යහපත් පැත්තෙහි), ආනන්ද ස්ථවිරයන් මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ද, නන්දගෝපාලක සිටුපුත්‍රයා මෙන් තථාගත ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ද කටයුතු කරන ආකාරය දත යුතුය.

139. නවමෙ සචිත්තවොදානන්ති සකචිත්තස්ස වොදානං, අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං එතං නාමං. න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති ලොකෙ ච රූපාදීසු ධම්මෙසු කිඤ්චි එකං ධම්මම්පි න ගණ්හාති න පරාමසති. එවමෙත්ථ අනුපාදානං නාම දුතියො ධම්මො හොති. දසමෙකාදසමානි උත්තානත්ථානෙවාති.

139. නවවන සූත්‍රයෙහි; 'සචිත්තවෝදානං' යනු තමාගේ සිත පිරිසිදු කිරීමයි. මෙය අෂ්ට සමාපත්තීන් සඳහා වූ නමකි. 'න ච කිඤ්චි ලෝකේ උපාදියති' යනු ලෝකයෙහි රූප ආදී ධර්මයන් කෙරෙහි කිසිදු එක් ධර්මයක්වත් උපාදානය කර නොගනියි, වැරදි ලෙස ස්පර්ශ නොකරයි. මෙසේ මෙහි 'අනුපාදාන' නමින් දෙවන ධර්මය වේ. දසවන හා එකොළොස්වන සූත්‍රයන්හි අර්ථය පැහැදිලිමය.

ආයාචනවග්ගො දුතියො.

දෙවන ආයාචන වර්ගයයි.

(13) 3. දානවග්ගවණ්ණනා

(13) 3. දාන වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

142. තතියස්ස පඨමෙ දානානීති දිය්‍යනකවසෙන දානානි, දෙය්‍යධම්මස්සෙතං නාමං. සවත්ථුකා වා චෙතනා දානං, සම්පත්තිපරිච්චාගස්සෙතං නාමං. ආමිසදානන්ති චත්තාරො පච්චයා දිය්‍යනකවසෙන ආමිසදානං නාම. ධම්මදානන්ති ඉධෙකච්චො අමතපත්තිපටිපදං කථෙත්වා දෙති, ඉදං ධම්මදානං නාම.

142. තුන්වන (වර්ගයෙහි) පළමු සූත්‍රයෙහි; 'දානානි' යනු දිය යුතු දේ යන අර්ථයෙන් දානයන් නම් වේ. මෙය දෙය්‍යධර්මයන්ට නමකි. නැතහොත් වස්තුවක් (පූජා භාණ්ඩයක්) සමග ඇති වන චේතනාව දානයයි. මෙය තම සම්පත් පරිත්‍යාග කිරීමේ චේතනාවට නමකි. 'ආමිසදානං' යනු දිය යුතු දේ වශයෙන් සිවුපසය ආමිස දානය නම් වේ. 'ධර්මදානං' යනු මෙලොව යම් පුද්ගලයෙකු අමෘත මහා නිවන් මගට පැමිණීමේ ප්‍රතිපදාව දේශනා කර දෙයිද, මෙය ධර්ම දානය නම් වේ.

143. දුතියෙ චත්තාරො පච්චයා යජනකවසෙන යාගො නාම ධම්මොපි යජනකවසෙන යාගොති වෙදිතබ්බො.

143. දෙවන සූත්‍රයෙහි; පිදිය යුතු දේ යන අර්ථයෙන් සිවුපසය 'යාග' නම් වේ. ධර්මය ද පිදිය යුතු අර්ථයෙන් 'යාග' වන බව දත යුතුය.

144. තතියෙ ආමිසස්ස චජනං ආමිසචාගො, ධම්මස්ස චජනං ධම්මචාගො. චතුත්ථෙ උපසග්ගමත්තං විසෙසො.

144. තුන්වන සූත්‍රයෙහි; ආමිසය අත්හැරීම ආමිසත්‍යාගයයි, ධර්මය බෙදා දීම (අත්හැරීම) ධර්මත්‍යාගයයි. හතරවන සූත්‍රයෙහි උපසර්ග පදයේ පමණක් වෙනසක් ඇත.

146. පඤ්චමෙ චතුන්නං පච්චයානං භුඤ්ජනං ආමිසභොගො, ධම්මස්ස භුඤ්ජනං ධම්මභොගො. ඡට්ඨෙ උපසග්ගමත්තං විසෙසො.

146. පස්වන සූත්‍රයෙහි; සිවුපසය පරිභෝජනය කිරීම ආමිසභෝගයයි, ධර්මය අනුභව කිරීම (පිළිපැදීම) ධර්මභෝගයයි. හයවන සූත්‍රයෙහි ද උපසර්ග පදයේ පමණක් වෙනසක් ඇත.

148. සත්තමෙ චතුන්නං පච්චයානං සංවිභජනං ආමිසසංවිභාගො, ධම්මස්ස සංවිභජනං ධම්මසංවිභාගො.

148. හත්වන සූත්‍රයෙහි; සිවුපසය මැනවින් බෙදා දීම ආමිස සංවිභාගයයි, ධර්මය මැනවින් බෙදා දීම ධර්ම සංවිභාගයයි.

149. අට්ඨමෙ චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහො ආමිසසඞ්ගහො, ධම්මෙන සඞ්ගහො ධම්මසඞ්ගහො.

149. අටවන සූත්‍රයෙහි; සිවුපසයෙන් සංග්‍රහ කිරීම ආමිස සංග්‍රහයයි, ධර්මයෙන් සංග්‍රහ කිරීම ධර්ම සංග්‍රහයයි.

150. නවමෙ [Pg.61] චතූහි පච්චයෙහි අනුග්ගණ්හනං ආමිසානුග්ගහො, ධම්මෙන අනුග්ගණ්හනං ධම්මානුග්ගහො.

150. නවවන සූත්‍රයෙහි; සිවුපසයෙන් අනුග්‍රහ කිරීම ආමිස අනුග්‍රහයයි, ධර්මයෙන් අනුග්‍රහ කිරීම ධර්ම අනුග්‍රහයයි.

151. දසමෙ චතූහි පච්චයෙහි අනුකම්පනං ආමිසානුකම්පා, ධම්මෙන අනුකම්පනං ධම්මානුකම්පාති.

151. දසවන සූත්‍රයෙහි; සිවුපසයෙන් අනුකම්පා කිරීම ආමිස අනුකම්පාවයි, ධර්මයෙන් අනුකම්පා කිරීම ධර්ම අනුකම්පාවයි. මෙසේ දසවන සූත්‍රයේ විවරණය අවසන් වේ.

දානවග්ගො තතියො.

තුන්වන දාන වර්ගයයි.

(14) 4. සන්ථාරවග්ගවණ්ණනා

(14) 4. සන්ථාර වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

152. චතුත්ථස්ස පඨමෙ චතූහි පච්චයෙහි අත්තනො ච පරස්ස ච අන්තරපටිච්ඡාදනවසෙන සන්ථරණං ආමිසසන්ථාරො, ධම්මෙන සන්ථරණං ධම්මසන්ථාරො. දුතියෙ උපසග්ගමත්තං විසෙසො.

152. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; සිවුපසයෙන් තමාගේත් අනුන්ගේත් අඩුපාඩු පිරවීම හෝ පිළිසඳර පැවැත්වීම ආමිස සන්ථාරයයි, ධර්මයෙන් පිළිසඳර පැවැත්වීම ධර්ම සන්ථාරයයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි උපසර්ග පදයේ පමණක් වෙනසක් ඇත.

154. තතියෙ වුත්තප්පකාරස්ස ආමිසස්ස එසනා ආමිසෙසනා, ධම්මස්ස එසනා ධම්මෙසනා. චතුත්ථෙ උපසග්ගමත්තමෙව විසෙසො.

154. තුන්වන සූත්‍රයෙහි; ඉහත දැක්වූ පරිදි ආමිසය සෙවීම ආමිසයේෂණාවයි, ධර්මය සෙවීම ධර්මයේෂණාවයි. හතරවන සූත්‍රයෙහි ද උපසර්ග මාත්‍රයක වෙනසක් පමණි.

156. පඤ්චමෙ මත්ථකප්පත්තා ආමිසපරියෙසනා ආමිසපරියෙට්ඨි, මත්ථකප්පත්තාව ධම්මපරියෙසනා ධම්මපරියෙට්ඨීති වුත්තා.

156. පස්වන සූත්‍රයෙහි; උච්චතම අවස්ථාවට පත් ආමිසය සෙවීම 'ආමිසපරියේට්ඨි' නම් වේ. උච්චතම අවස්ථාවට පත් ධර්මය සෙවීම 'ධර්මපරියේට්ඨි' යයි වදාරන ලදී.

157. ඡට්ඨෙ ආමිසෙන පූජනං ආමිසපූජා, ධම්මෙන පූජනං ධම්මපූජා.

157. හයවන සූත්‍රයෙහි; ආමිසයෙන් පූජා කිරීම ආමිස පූජාවයි, ධර්මයෙන් පූජා කිරීම ධර්ම පූජාවයි.

158. සත්තමෙ ආතිථෙය්‍යානීති ආගන්තුකදානානි. අතිථෙය්‍යානීතිපි පාඨො.

158. හත්වන සූත්‍රයෙහි; 'ආතිථෙය්‍යානි' යනු ආගන්තුකයන්ට දෙන දානයන්ය. 'අතිථෙය්‍යානි' ලෙස ද පාඨයක් පවතී.

159. අට්ඨමෙ ආමිසං ඉජ්ඣනකසමිජ්ඣනකවසෙන ආමිසිද්ධි, ධම්මොපි ඉජ්ඣනකසමිජ්ඣනකවසෙන ධම්මිද්ධි.

159. අටවන සූත්‍රයෙහි; ආමිසය සාර්ථක වීම හෝ සමෘද්ධිමත් වීම ආමිස සිද්ධියයි. ධර්මය සාර්ථක වීම හෝ සමෘද්ධිමත් වීම ධර්ම සිද්ධියයි.

160. නවමෙ ආමිසෙන වඩ්ඪනං ආමිසවුද්ධි, ධම්මෙන වඩ්ඪනං ධම්මවුද්ධි.

160. නවවන සූත්‍රයෙහි; ආමිසයෙන් වැඩීම ආමිස වෘද්ධියයි, ධර්මයෙන් වැඩීම ධර්ම වෘද්ධියයි.

161. දසමෙ රතිකරණට්ඨෙන ආමිසං ආමිසරතනං, ධම්මො ධම්මරතනං.

161. දසවන සූත්‍රයෙහි; සතුට ගෙන දෙන අර්ථයෙන් ආමිසය ආමිස රත්නයයි, ධර්මය ධර්ම රත්නයයි.

162. එකාදසමෙ [Pg.62] ආමිසස්ස චිනනං වඩ්ඪනං ආමිසසන්නිචයො, ධම්මස්ස චිනනං වඩ්ඪනං ධම්මසන්නිචයො.

162. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි; ආමිසය රැස් කිරීම හා වැඩි දියුණු කිරීම ආමිස සන්නිචයයි. ධර්මය රැස් කිරීම හා වර්ධනය කිරීම ධර්ම සන්නිචයයි.

163. ද්වාදසමෙ ආමිසස්ස විපුලභාවො ආමිසවෙපුල්ලං, ධම්මස්ස විපුලභාවො ධම්මවෙපුල්ලන්ති.

163. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි; ආමිසයේ විපුල බව ආමිස වේපුල්ලයයි, ධර්මයේ විපුල බව ධර්ම වේපුල්ලයයි. මෙසේ දොළොස්වන සූත්‍රයේ විවරණය අවසන් වේ.

සන්ථාරවග්ගො චතුත්ථො.

හතරවන සන්ථාර වර්ගයයි.

(15) 5. සමාපත්තිවග්ගවණ්ණනා

(15) 5. සමාපත්ති වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

164. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සමාපත්තිකුසලතාති ආහාරසප්පායං උතුසප්පායං පරිග්ගණ්හිත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනෙ ඡෙකතා. සමාපත්තිවුට්ඨානකුසලතාති යථාපරිච්ඡෙදෙන ගතෙ කාලෙ වියත්තො හුත්වා උට්ඨහන්තො වුට්ඨානකුසලො නාම හොති, එවං කුසලතා.

164. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'සමාපත්තිකෝසල්ලතා' යනු ආහාරයට හා සෘතුවට ගැලපෙන දේ සොයා බලා සමාපත්තිවලට සමවැදීමෙහි ඇති දක්ෂතාවයයි. 'සමාපත්තිවුට්ඨානකෝසල්ලතා' යනු නියම කරගත් කාලය පැමිණි විට දක්ෂ ලෙස සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීමෙහි ඇති දක්ෂතාවයයි. මෙසේ දක්ෂතාවය දත යුතුය.

165. දුතියෙ අජ්ජවන්ති උජුභාවො. මද්දවන්ති මුදුභාවො.

165. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'අජ්ජවං' යනු ඍජු බවයි (අවංක බවයි). 'මද්දවං' යනු මෘදු බවයි.

166. තතියෙ ඛන්තීති අධිවාසනඛන්ති. සොරච්චන්ති සුසීල්‍යභාවෙන සුරතභාවො.

166. තුන්වන සූත්‍රයෙහි; 'ඛන්ති' යනු ඉවසීමයි (අධිවාසන ඛන්තියයි). 'සෝරච්චං' යනු යහපත් සීලවන්ත බව නිසා ඇති වන ශාන්ත හා සංවර බවයි.

167. චතුත්ථෙ සාඛල්‍යන්ති සණ්හවාචාවසෙන සම්මොදමානභාවො. පටිසන්ථාරොති ආමිසෙන වා ධම්මෙන වා පටිසන්ථරණං.

167. හතරවන සූත්‍රයෙහි; 'සාඛල්‍යං' යනු මෘදු මොලොක් වචන භාවිතයෙන් ප්‍රියමනාපව හැසිරීමයි. 'පටිසන්ථාරෝ' යනු ආමිසයෙන් හෝ ධර්මයෙන් පිළිසඳර පැවැත්වීමයි.

168. පඤ්චමෙ අවිහිංසාති කරුණාපුබ්බභාගො. සොචෙය්‍යන්ති සීලවසෙන සුචිභාවො. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

168. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'අවිහිංසා' යනු කරුණා ධ්‍යානයට පූර්ව භාගයෙහි ඇති වන කරුණාවයි. 'සෝචෙය්‍යං' යනු සීලය හේතුවෙන් ඇති වන පිරිසිදු බවයි. හයවන හා හත්වන සූත්‍රයන්හි අර්ථය පැහැදිලිමය.

171. අට්ඨමෙ පටිසඞ්ඛානබලන්ති පච්චවෙක්ඛණබලං.

171. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'පටිසංඛාන බලය' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ බලයයි.

172. නවමෙ මුට්ඨස්සච්චෙ අකම්පනෙන සතියෙව සතිබලං. උද්ධච්චෙ අකම්පනෙන සමාධියෙව සමාධිබලං.

172. නවවන සූත්‍රයෙහි, මුළාවූ සිහිය (මුට්ඨසච්චය) හේතුවෙන් කම්පා නොවන බැවින් සතියම 'සති බලය' නම් වේ. උද්ධච්චය (සිතේ නොසන්සුන් බව) හේතුවෙන් කම්පා නොවන බැවින් සමාධියම 'සමාධි බලය' නම් වේ.

173. දසමෙ සමථොති චිත්තෙකග්ගතා. විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකඤ්ඤාණං.

173. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'සමථය' යනු චිත්ත ඒකග්ගතාවයි. 'විපස්සනාව' යනු සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දන්නා වූ ඥානයයි.

174. එකාදසමෙ [Pg.63] සීලවිපත්තීති දුස්සීල්‍යං. දිට්ඨිවිපත්තීති මිච්ඡාදිට්ඨි.

174. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'සීල විපත්තිය' යනු දුශ්ශීල බවයි. 'දිට්ඨි විපත්තිය' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි.

175. ද්වාදසමෙ සීලසම්පදාති පරිපුණ්ණසීලතා. දිට්ඨිසම්පදාති සම්මාදිට්ඨිකභාවො. තෙන කම්මස්සකතසම්මාදිට්ඨි, ඣානසම්මාදිට්ඨි, විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි, මග්ගසම්මාදිට්ඨි, ඵලසම්මාදිට්ඨීති සබ්බාපි පඤ්චවිධා සම්මාදිට්ඨි සඞ්ගහිතා හොති.

175. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'සීල සම්පදාව' යනු සම්පූර්ණ වූ සීලය ඇති බවයි. 'දිට්ඨි සම්පදාව' යනු සම්මා දිට්ඨිය ඇති බවයි. එයින් කම්මස්සකතා සම්මා දිට්ඨිය, ධ්‍යාන සම්මා දිට්ඨිය, විපස්සනා සම්මා දිට්ඨිය, මාර්ග සම්මා දිට්ඨිය සහ ඵල සම්මා දිට්ඨිය යන පස්වැදෑරුම් වූ සියලු සම්මා දිට්ඨීන් සංග්‍රහ කරනු ලැබේ.

176. තෙරසමෙ සීලවිසුද්ධීති විසුද්ධිසම්පාපකං සීලං. දිට්ඨිවිසුද්ධීති විසුද්ධිසම්පාපිකා චතුමග්ගසම්මාදිට්ඨි, පඤ්චවිධාපි වා සම්මාදිට්ඨි.

176. දහතුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'සීල විසුද්ධිය' යනු විසුද්ධීන් කරා පමුණුවන සීලයයි. 'දිට්ඨි විසුද්ධිය' යනු විසුද්ධිය කරා පමුණුවන්නා වූ සිව්වැදෑරුම් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි, නැතහොත් පස්වැදෑරුම් සම්මා දිට්ඨියයි.

177. චුද්දසමෙ දිට්ඨිවිසුද්ධීති විසුද්ධිසම්පාපිකා සම්මාදිට්ඨියෙව. යථාදිට්ඨිස්ස ච පධානන්ති හෙට්ඨිමමග්ගසම්පයුත්තං වීරියං. තඤ්හි තස්සා දිට්ඨියා අනුරූපත්තා ‘‘යථාදිට්ඨිස්ස ච පධාන’’න්ති වුත්තං.

177. දහහතරවන සූත්‍රයෙහි, 'දිට්ඨි විසුද්ධිය' යනු විසුද්ධිය (නිවන) කරා පමුණුවන සම්මා දිට්ඨියමයි. 'යථා දිට්ඨිස්ස ච පධානං' යනු පහළ මාර්ගයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වීර්යයයි. එම වීර්යය එම දෘෂ්ටියට (සම්මා දිට්ඨියට) අනුරූප වන බැවින් 'යථා දිට්ඨිස්ස ච පධානං' යැයි කියනු ලැබේ.

178. පන්නරසමෙ අසන්තුට්ඨිතා ච කුසලෙසු ධම්මෙසූති අඤ්ඤත්‍ර අරහත්තමග්ගා කුසලෙසු ධම්මෙසු අසන්තුට්ඨිභාවො.

178. පහළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'කුසල් දහම්හි නොසතුටු බව' යනු අර්හත් මාර්ගය හැර සෙසු කුසල් දහම්හි (වැඩිදුරටත් කුසල් වැඩීමට ඇති) අතෘප්තිමත් බවයි.

179. සොළසමෙ මුට්ඨස්සච්චන්ති මුට්ඨස්සතිභාවො. අසම්පජඤ්ඤන්ති අඤ්ඤාණභාවො.

179. දහසයවන සූත්‍රයෙහි, 'මුට්ඨසච්චය' යනු මුළාවූ සිහිය ඇති බවයි. 'අසම්පජඤ්ඤය' යනු අවබෝධයක් නැති බවයි.

180. සත්තරසමෙ අපිලාපනලක්ඛණා සති. සම්මා පජානනලක්ඛණං සම්පජඤ්ඤන්ති.

180. දහහත්වන සූත්‍රයෙහි, (අරමුණෙන්) බැහැර නොයන ලක්ෂණය 'සතිය' යි. මනා කොට දැනගන්නා ලක්ෂණය 'සම්පජඤ්ඤය' යි.

සමාපත්තිවග්ගො පඤ්චමො. තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

පස්වන සමාපත්ති වර්ගයයි. තෙවන පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

1. කොධපෙය්‍යාලං

1. කෝධ පෙය්‍යාලය.

181. ඉතො [Pg.64] පරෙසු කුජ්ඣනලක්ඛණො කොධො. උපනන්ධනලක්ඛණො උපනාහො. සුකතකරණමක්ඛනලක්ඛණො මක්ඛො. යුගග්ගාහලක්ඛණො පලාසො. උසූයනලක්ඛණා ඉස්සා. පඤ්චමච්ඡෙරභාවො මච්ඡරියං. තං සබ්බම්පි මච්ඡරායනලක්ඛණං. කතපටිච්ඡාදනලක්ඛණා මායා. කෙරාටිකලක්ඛණං සාඨෙය්‍යං. අලජ්ජනාකාරො අහිරිකං. උපවාදතො අභායනාකාරො අනොත්තප්පං. අක්කොධාදයො තෙසං පටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා.

181. මෙහි මතු දැක්වෙන දහම්හි: කිපෙන ලක්ෂණය 'කෝධය' යි. වෛර බඳින ලක්ෂණය 'උපනාහය' යි. කළ ගුණ මැකීමේ ලක්ෂණය 'මක්ඛය' යි. තමා හා සම කිරීමට තැත් කිරීමේ ලක්ෂණය 'පලාසය' යි. ඊර්ෂ්‍යා කිරීමේ ලක්ෂණය 'ඉස්සාව' යි. මසුරු බව පස්වැදෑරුම් වේ, එය තමාගේ සම්පත් සැඟවීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. තමා කළ වරද සැඟවීමේ ලක්ෂණය 'මායාව' යි. කපටි බවේ ලක්ෂණය 'සාඨෙය්‍යය' යි. පව් කිරීමට ලැජ්ජා නොවන ස්වභාවය 'අහිරිකය' යි. පව් කිරීමට බිය නොවන ස්වභාවය 'අනොත්තප්පය' යි. අක්කෝධය ආදිය මේ ක්‍රෝධය ආදියෙහි ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් දත යුතුය.

185. සෙක්ඛස්ස භික්ඛුනොති සත්තවිධස්සාපි සෙක්ඛස්ස උපරිඋපරිගුණෙහි පරිහානාය සංවත්තන්ති, පුථුජ්ජනස්ස පන පඨමතරංයෙව පරිහානාය සංවත්තන්තීති වෙදිතබ්බා. අපරිහානායාති උපරිඋපරිගුණෙහි අපරිහානත්ථාය.

185. 'සෙක්ඛ භික්ෂුවකගේ' යනු සත් වැදෑරුම් සෙක්ඛ පුද්ගලයන්ගේ මතු මතු ගුණධර්මයන්ගෙන් පිරිහීම පිණිස (මේවා) පවතී. පෘථග්ජනයන් සම්බන්ධයෙන් නම් එය ඉතා මුලදීම පිරිහීම පිණිස පවතී. 'අපරිහානාය' යනු මතු මතු ගුණධර්මයන්ගෙන් නොපිරිහීම පිණිසයි.

187. යථාභතං නික්ඛිත්තොති යථා ආනෙත්වා නික්ඛිත්තො, එවං නිරයෙ පතිට්ඨිතො වාති වෙදිතබ්බො.

187. 'ගෙනවුත් තබන ලද්දක් මෙන්' යනු යමෙකු ගෙනවුත් තබන්නාක් මෙන් එලෙසම නිරයෙහි පිහිටුවන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

190. එකච්චොති යස්සෙතෙ කොධාදයො අත්ථි, සො එකච්චො නාම.

190. 'එක්තරා' යනු යමෙකු තුළ මේ ක්‍රෝධය ආදිය පවතීද, ඔහු ඒ පුද්ගලයා නම් වේ.

කොධපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං.

කෝධ පෙය්‍යාලය නිමාවට පත් විය.

2. අකුසලපෙය්‍යාලං

2. අකුසල පෙය්‍යාලය.

191-200. සාවජ්ජාති සදොසා. අනවජ්ජාති නිද්දොසා. දුක්ඛුද්‍රයාති දුක්ඛවඩ්ඪිකා. සුඛුද්‍රියාති සුඛවඩ්ඪිකා. සබ්‍යාබජ්ඣාති සදුක්ඛා. අබ්‍යාබජ්ඣාති නිද්දුක්ඛා. එත්තාවතා වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

191-200. 'සාවජ්ජ' යනු දොස් සහිතයි. 'අනවජ්ජ' යනු දොස් රහිතයි. 'දුක්ඛුද්‍රය' යනු දුක වර්ධනය කරන සුලුයි. 'සුඛුද්‍රය' යනු සැප වර්ධනය කරන සුලුයි. 'සබ්‍යාපජ්ජ' යනු දුක් සහිතයි. 'අබ්‍යාපජ්ජ' යනු දුක් රහිතයි. මෙපමණකින් වෘත්ත (සංසාරය) සහ විවෘත්ත (නිවන) ගැනම දේශනා කරන ලදී.

අකුසලපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං.

අකුසල පෙය්‍යාලය නිමාවට පත් විය.

3. විනයපෙය්‍යාලං

3. විනය පෙය්‍යාලය.

201. ද්වෙමෙ[Pg.65], භික්ඛවෙ, අත්ථවසෙ පටිච්චාති, භික්ඛවෙ, ද්වෙ අත්ථෙ නිස්සාය ද්වෙ කාරණානි සන්ධාය. සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති සික්ඛාකොට්ඨාසො ඨපිතො. සඞ්ඝසුට්ඨුතායාති සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවාය, ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති වත්වා සම්පටිච්ඡනත්ථායාති අත්ථො. සඞ්ඝඵාසුතායාති සඞ්ඝස්ස ඵාසුවිහාරත්ථාය. දුම්මඞ්කූනන්ති දුස්සීලානං. පෙසලානන්ති පීයසීලානං. දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානන්ති දිට්ඨධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ වීතික්කමපච්චයා පටිලද්ධබ්බානං වධබන්ධනාදිදුක්ඛධම්මසඞ්ඛාතානං ආසවානං. සංවරායාති පිදහනත්ථාය. සම්පරායිකානන්ති තථාරූපානංයෙව අපායදුක්ඛසඞ්ඛාතානං සම්පරායෙ උප්පජ්ජනකආසවානං. පටිඝාතායාති පටිසෙධනත්ථාය. වෙරානන්ති අකුසලවෙරානම්පි පුග්ගලවෙරානම්පි. වජ්ජානන්ති දොසානං. තෙ එව වා දුක්ඛධම්මා වජ්ජනීයත්තා ඉධ වජ්ජාති අධිප්පෙතා. භයානන්ති චිත්තුත්‍රාසභයානම්පි භයහෙතූනං තෙසංයෙව දුක්ඛධම්මානම්පි. අකුසලානන්ති අක්ඛමට්ඨෙන අකුසලසඞ්ඛාතානං දුක්ඛධම්මානං. ගිහීනං අනුකම්පායාති ගිහීසු උජ්ඣායන්තෙසු පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං ගිහීනං අනුකම්පාය පඤ්ඤත්තං නාම. පාපිච්ඡානං පක්ඛුපච්ඡෙදායාති පාපිච්ඡා පක්ඛං නිස්සාය සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යුන්ති තෙසං පක්ඛුපච්ඡෙදනත්ථාය. අප්පසන්නානං පසාදායාති පුබ්බෙ අප්පසන්නානම්පි පණ්ඩිතමනුස්සානං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසම්පදං දිස්වා පසාදුප්පත්තිඅත්ථාය. පසන්නානං භිය්‍යොභාවායාති පසන්නානං උපරූපරිපසාදභාවාය. සද්ධම්මට්ඨිතියාති සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතත්ථං. විනයානුග්ගහායාති පඤ්චවිධස්සාපි විනයස්ස අනුග්ගණ්හනත්ථාය.

201. 'මහණෙනි, කරුණු දෙකක් නිසා' යනු කරුණු දෙකක් ඇසුරු කොට, හේතු දෙකක් අරමුණු කොට යන්නයි. 'ශික්ෂා පද පනවන ලදී' යනු ශික්ෂා පද පද්ධතියක් පිහිටුවන ලදී. 'සංඝයාගේ යහපත පිණිස' යනු සංඝයාගේ උතුම් බව පිණිසයි, එනම් 'ස්වාමීනි, මැනවි' යැයි පවසා එය පිළිගැනීම පිණිසයි. 'සංඝයාගේ පහසුව පිණිස' යනු සංඝයාගේ සැප විහරණය පිණිසයි. 'දුම්මංකූනං' යනු දුශ්ශීල පුද්ගලයන් උදෙසාය. 'පේසලානං' යනු සිල්වත් භික්ෂූන් උදෙසාය. 'මෙලොව ආශ්‍රවයන් වැළැක්වීම පිණිස' යනු මේ ආත්මයෙහිම වැරදි කිරීම නිසා ලැබිය හැකි වධ බන්ධන ආදී දුක්ඛ දහම්ය. 'සංවරය පිණිස' යනු ඒවා වැසීම පිණිසයි. 'පරලොව ආශ්‍රවයන් වැළැක්වීම පිණිස' යනු අපාය දුක්ඛ සංඛ්‍යාත මතු උපදින උපද්‍රවයන්ය. 'ප්‍රතිඝාතය පිණිස' යනු වැළැක්වීම පිණිසයි. 'වෛරයන්' යනු අකුසල වෛරයන් සහ පුද්ගල වෛරයන්ය. 'වජ්ජයන්' යනු දෝෂයන්ය, නැතහොත් එම දුක්ඛ දහම්ම බැහැර කළ යුතු බැවින් 'වජ්ජ' නමින් අදහස් කෙරේ. 'භය' යනු සිතේ තැතිගැනීම් මෙන්ම එම බියට හේතුවන දුක්ඛ දහම්ම වේ. 'අකුසල්' යනු ඉවසිය නොහැකි බැවින් අකුසල සංඛ්‍යාත දුක්ඛ දහම්ය. 'ගිහියන්ට අනුකම්පාව පිණිස' යනු ගිහියන් දොස් නගන කල්හි ශික්ෂා පද පැනවීම ඔවුන්ට කරන අනුකම්පාවකි. 'ලාමක අදහස් ඇති පුද්ගලයන්ගේ පක්ෂය සිඳලීම පිණිස' යනු එවැනි අය පිරිසක් සාදාගෙන සංඝයා භේද කළ හැකි බැවින් එම පිරිස විසිරුවා හැරීම පිණිසයි. 'නොපැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීම පිණිස' යනු නුවණැති මිනිසුන් ශික්ෂා පද පැනවීම දැක පැහැදීම ඇති කර ගැනීම පිණිසයි. 'පැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීම වැඩි වීම පිණිස' යනු පැහැදුණු අයගේ ශ්‍රද්ධාව තව තවත් වැඩි වීම පිණිසයි. 'සද්ධර්මයේ පැවැත්ම පිණිස' යනු සද්ධර්මය බොහෝ කල් පැවැත්ම පිණිසයි. 'විනයට අනුග්‍රහ පිණිස' යනු පස්වැදෑරුම් විනය ශක්තිමත් කිරීම පිණිසයි.

202-230. පාතිමොක්ඛං පඤ්ඤත්තන්ති භික්ඛුපාතිමොක්ඛං භික්ඛුනිපාතිමොක්ඛන්ති දුවිධං පාතිමොක්ඛං පඤ්ඤත්තං. පාතිමොක්ඛුද්දෙසොති භික්ඛූනං පඤ්ච, භික්ඛුනීනං චත්තාරොති නව පාතිමොක්ඛුද්දෙසා පඤ්ඤත්තා. පාතිමොක්ඛට්ඨපනන්ති උපොසථට්ඨපනං. පවාරණා පඤ්ඤත්තාති චාතුද්දසිකා පන්නරසිකාති ද්වෙ පවාරණා පඤ්ඤත්තා. පවාරණට්ඨපනං පඤ්ඤත්තන්ති සාපත්තිකස්ස භික්ඛුනො පවාරණා උත්තියා වත්තමානාය පවාරණට්ඨපනං පඤ්ඤත්තං. තජ්ජනීයකම්මාදීසු [Pg.66] භික්ඛූ වාචාසත්තීහි විතුදන්තානං පණ්ඩුකලොහිතකානං භික්ඛූනං තජ්ජනීයකම්මං (චූළව. 1 ආදයො) පඤ්ඤත්තං. බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස සෙය්‍යසකස්ස භික්ඛුනො නියස්සකම්මං පඤ්ඤත්තං. කුලදූසකෙ අස්සජිපුනබ්බසුකෙ භික්ඛූ ආරබ්භ පබ්බාජනීයකම්මං (චූළව. 21 ආදයො) පඤ්ඤත්තං. ගිහීනං අක්කොසකස්ස සුධම්මත්ථෙරස්ස පටිසාරණීයකම්මං (චූළව. 33 ආදයො) පඤ්ඤත්තං. ආපත්තියා අදස්සනාදීසු උක්ඛෙපනීයකම්මං පඤ්ඤත්තං. ගරුකාපත්තිං ආපන්නස්ස පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසදානං පඤ්ඤත්තං. පරිවාසෙ අන්තරාපත්තිං ආපන්නස්ස මූලාය පටිකස්සනං පඤ්ඤත්තං. පටිච්ඡන්නායපි අප්පටිච්ඡන්නායපි ආපත්තියා මානත්තදානං පඤ්ඤත්තං. චිණ්ණමානත්තස්ස අබ්භානං පඤ්ඤත්තං. සම්මා වත්තන්තස්ස ඔසාරණීයං පඤ්ඤත්තං. අසම්මාවත්තනාදීසු නිස්සාරණීයං පඤ්ඤත්තං.

202-230. පාතිමොක්ඛං පඤ්ඤත්තන්ති යනු - භික්ෂු ප්‍රාතිමෝක්ෂය හා භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ ප්‍රාතිමෝක්ෂය පණවන ලද්දේය. පාතිමොක්ඛුද්දෙසො යනු - භික්ෂූන්ගේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශ පහක් හා භික්ෂුණීන්ගේ හතරක් වශයෙන් නවයක් වූ ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශ පණවන ලද්දේය. පාතිමොක්ඛට්ඨපනන්ති යනු - උපෝසථය තැබීමයි. පවාරණා පඤ්ඤත්තාති යනු - තුදුස්වක පවාරණය හා පසළොස්වක පවාරණය වශයෙන් පවාරණයන් දෙකක් පණවන ලද්දේය. පවාරණට්ඨපනං පඤ්ඤත්තන්ති යනු - ඇවැත් සහිත භික්ෂුවකගේ පවාරණ ඤත්තිය පවතින කල්හි පවාරණය තැබීම පණවන ලද්දේය. තජ්ජනීය කර්මාදීන්හි - වචන නමැති හීවලින් (ආක්‍රෝශ පරිභවවලින්) භික්ෂූන්ට පීඩා කරන්නා වූ පණ්ඩික හා ලෝහිතක යන භික්ෂූන් සඳහා තජ්ජනීය කර්මය පණවන ලද්දේය. අඥාන වූ ද අදක්ෂ වූ ද සෙය්‍යසක භික්ෂුව සඳහා නිස්සය කර්මය පණවන ලද්දේය. කුල දූෂණය කරන්නා වූ අස්සජි හා පුනබ්බසු යන භික්ෂූන් අරභයා පබ්බාජනීය කර්මය පණවන ලද්දේය. ගිහියන්ට ආක්‍රෝශ කරන්නා වූ සුධම්ම තෙරුන් උදෙසා පටිසාරණීය කර්මය පණවන ලද්දේය. ඇවත නොදැකීම ආදියෙහි උක්ඛේපනීය කර්මය පණවන ලද්දේය. ගරු ඇවැතකට පත් වූ ද, එය සඟවා තැබූ ඇවැතක් වූ ද භික්ෂුවට පරිවාස දීම පණවන ලද්දේය. පරිවාසයෙහි සිටියදී අතරතුර ඇවැතකට පත් වූවහුට මූලාය පටිකස්සනය පණවන ලද්දේය. සඟවන ලද හෝ නොසඟවන ලද හෝ ඇවැතට මානත් දීම පණවන ලද්දේය. මානත් පුරා අවසන් වූවහුට අබ්භානය පණවන ලද්දේය. මනා කොට පිළිපදින්නහුට ඕසාරණීය කර්මය ද, නොමනා පිළිපැදීම් ආදියෙහි නිස්සාරණීය කර්මය ද පණවන ලද්දේය.

එහිභික්ඛූපසම්පදා සරණගමනූපසම්පදා ඔවාදූපසම්පදා පඤ්හාබ්‍යාකරණූපසම්පදා ඤත්තිචතුත්ථකම්මූපසම්පදා ගරුධම්මූපසම්පදා උභතොසඞ්ඝෙ උපසම්පදා දූතෙන උපසම්පදාති අට්ඨවිධා උපසම්පදා පඤ්ඤත්තා. ඤත්තිකම්මං නව ඨානානි ගච්ඡතීති එවං නවට්ඨානිකං ඤත්තිකම්මං පඤ්ඤත්තං. ඤත්තිදුතියකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡතීති එවං සත්තට්ඨානිකමෙව ඤත්තිදුතියකම්මං පඤ්ඤත්තං. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං සත්ත ඨානානි ගච්ඡතීති එවං සත්තට්ඨානිකමෙව ඤත්තිචතුත්ථකම්මං පඤ්ඤත්තං. පඨමපාරාජිකාදීනං පඨමපඤ්ඤත්ති අපඤ්ඤත්තෙ පඤ්ඤත්තං. තෙසංයෙව අනුපඤ්ඤත්ති පඤ්ඤත්තෙ අනුපඤ්ඤත්තං. ධම්මසම්මුඛතා විනයසම්මුඛතා සඞ්ඝසම්මුඛතා පුග්ගලසම්මුඛතාති ඉමස්ස චතුබ්බිධස්ස සම්මුඛීභාවස්ස වසෙන සම්මුඛාවිනයො පඤ්ඤත්තො. සතිවෙපුල්ලප්පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස අචොදනත්ථාය සතිවිනයො පඤ්ඤත්තො. උම්මත්තකස්ස භික්ඛුනො අමූළ්හවිනයො පඤ්ඤත්තො. අප්පටිඤ්ඤාය චුදිතකස්ස ආපත්තියා අතරණත්ථං පටිඤ්ඤාතකරණං පඤ්ඤත්තං. බහුතරානං ධම්මවාදීනං ලද්ධිං ගහෙත්වා අධිකරණවූපසමනත්ථං. යෙභුය්‍යසිකා පඤ්ඤත්තා. පාපුස්සන්නස්ස පුග්ගලස්ස නිග්ගණ්හනත්ථං තස්සපාපියසිකා පඤ්ඤත්තා. භණ්ඩනාදිවසෙන බහුං අස්සාමණකං කත්වා ආපත්තිං ආපන්නානං භික්ඛූනං ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජං ඨපෙත්වා ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච අවසෙසාපත්තීනං වූපසමනත්ථාය තිණවත්ථාරකො පඤ්ඤත්තො.

එහිභික්ෂු උපසම්පදාව, සරණගමන උපසම්පදාව, ඕවාද උපසම්පදාව, ප්‍රශ්න ව්‍යාකරණ (පිළිතුරු දීමෙන්) උපසම්පදාව, ඤත්තිචතුත්ථ කම්ම උපසම්පදාව, ගරුධම්ම උපසම්පදාව, උභතෝසංඝයෙහි උපසම්පදාව, දූතයෙකු මඟින් උපසම්පදාව යනුවෙන් අට වැදෑරුම් වූ උපසම්පදාව පණවන ලද්දේය. ඤත්ති කර්මය කරුණු නවයකින් සිදුවේ යැයි මෙසේ නව ආකාර වූ ඤත්ති කර්මය පණවන ලද්දේය. ඤත්තිදුතිය කර්මය කරුණු හතකින් සිදුවේ යැයි මෙසේ සත් ආකාර වූම ඤත්තිදුතිය කර්මය පණවන ලද්දේය. ඤත්තිචතුත්ථ කර්මය කරුණු හතකින් සිදුවේ යැයි මෙසේ සත් ආකාර වූම ඤත්තිචතුත්ථ කර්මය පණවන ලද්දේය. ප්‍රථම පාරාජිකා ආදියේ ප්‍රථම පඤ්ඤත්තිය, ශික්ෂා පදය පණවා නොමැති කල්හි පණවන ලද්දේය. ඒවායේම අනුපඤ්ඤත්තිය, ශික්ෂා පදය පණවා ඇති කල්හි පණවන ලද්දේය. ධර්ම සම්මුඛතාව, විනය සම්මුඛතාව, සංඝ සම්මුඛතාව හා පුද්ගල සම්මුඛතාව යන මෙම සිව් වැදෑරුම් සම්මුඛීභාවය හේතුවෙන් සම්මුඛාවිනය පණවන ලද්දේය. පෘථුල වූ සිහිය ඇති රහතන් වහන්සේට චෝදනා නොකරනු පිණිස සතිවිනය පණවන ලද්දේය. උමතු භික්ෂුව සඳහා අමූළ්හවිනය පණවන ලද්දේය. පිළිනොගත්, එහෙත් චෝදනා කරන ලද භික්ෂුව ඇවැතට පත් නොකරනු පිණිස පටිඤ්ඤාතකරණය පණවන ලද්දේය. බොහෝ වූ ධර්මවාදීන්ගේ මතය ගෙන අධිකරණය සන්සිඳුවනු පිණිස යේභුය්‍යසිකාව පණවන ලද්දේය. පාපී ගති බහුල පුද්ගලයෙකු මර්දනය කරනු පිණිස තස්සපාපියසිකාව පණවන ලද්දේය. කලහ ආදිය හේතුවෙන් බොහෝ වූ අශ්‍රමණ රූපාචාරයන් කොට ඇවැතට පත් වූ භික්ෂූන්ගේ ථුල්ලවජ්ජ හා ගිහි පාර්ශ්වයට සම්බන්ධ වරදවල් හැර, ඉතිරි ඇවැත් සන්සිඳුවනු පිණිස තිණවත්ථාරක කර්මය පණවන ලද්දේය.

විනයපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං.

විනය පෙය්‍යාලය නිමාවට පත් විය.

4. රාගපෙය්‍යාලං

4. රාග පෙය්‍යාලය

231. රාගස්ස[Pg.67], භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤායාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස අභිජානනත්ථං පච්චක්ඛකරණත්ථං. පරිඤ්ඤායාති පරිජානනත්ථං. පරික්ඛයායාති පරික්ඛයගමනත්ථං. පහානායාති පජහනත්ථං. ඛයාය වයායාති ඛයවයගමනත්ථං. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථං. නිරොධායාති නිරුජ්ඣනත්ථං. චාගායාති චජනත්ථං. පටිනිස්සග්ගායාති පටිනිස්සජ්ජනත්ථං.

231. මහණෙනි, රාගය පිළිබඳව විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගනු පිණිස (අභිඤ්ඤාය) යනු - පංචකාම ගුණ පිළිබඳ රාගය විශිෂ්ට ලෙස අවබෝධ කරගැනීම හා ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගැනීම පිණිසයි. පිරිඤ්ඤාය යනු - පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිසයි. පරික්ඛයාය යනු - ක්ෂය වීමට පැමිණීම පිණිසයි. පහානාය යනු - ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසයි. ඛයාය වයාය යනු - ගෙවී යාම හා විනාශ වී යාම පිණිසයි. විරාගාය යනු - නොඇලීම පිණිසයි. නිරෝධාය යනු - නැති කිරීම (නිරුද්ධ කිරීම) පිණිසයි. චාගාය යනු - අත්හැරීම පිණිසයි. පටිනිස්සග්ගාය යනු - නැවත අත්හැරීම (බැහැර කිරීම) පිණිසයි.

232-246. ථම්භස්සාති කොධමානවසෙන ථද්ධභාවස්ස. සාරබ්භස්සාති කාරණුත්තරියලක්ඛණස්ස සාරබ්භස්ස. මානස්සාති නවවිධමානස්ස. අතිමානස්සාති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤනමානස්ස. මදස්සාති මජ්ජනාකාරමදස්ස. පමාදස්සාති සතිවිප්පවාසස්ස, පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සග්ගස්ස. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

232-246. ථම්භස්සාති යනු - ක්‍රෝධය හා මානය නිසා ඇති වන තද බවයි. සාරම්භස්සාති යනු - අභිබවා කටයුතු කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුතු දැඩි ගතියයි. මානස්සාති යනු - නව වැදෑරුම් මානයයි. අතිමානස්සාති යනු - අනුන් ඉක්මවා තමා උසස් යැයි සිතන මානයයි. මදස්සාති යනු - මත්වන ආකාරයේ මානයයි. පමාදස්සාති යනු - සිහියෙන් තොර වීම හෙවත් පංච කාම ගුණයන්හි සිත මුදා හැරීමයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

රාගපෙය්‍යාලං නිට්ඨිතං.

රාග පෙය්‍යාලය නිමාවට පත් විය.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි

දුකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුක නිපාතයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

. භාග්‍යවත් වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

අංගුත්තර නිකායෙහි

තිකනිපාත-අට්ඨකථා

තික නිපාත අටුවාව

1. පඨමපණ්ණාසකං

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

1. බාලවග්ගො

1. බාල වර්ගය

1. භයසුත්තවණ්ණනා

1. භය සූත්‍ර වර්ණනාව

1. තිකනිපාතස්ස [Pg.69] පඨමෙ භයානීතිආදීසු භයන්ති චිත්තුත්‍රාසො. උපද්දවොති අනෙකග්ගතාකාරො. උපසග්ගොති උපසට්ඨාකාරො තත්ථ තත්ථ ලග්ගනාකාරො.

1. තික නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘භයානි’ ආදී තැන්හි භය යනු - සිතේ තැතිගැනීමයි. උපද්දවෝ යනු - සිතේ එකඟතාවක් නොමැති ස්වභාවයයි. උපසග්ගෝ යනු - උපසර්ගය හෙවත් ඒ ඒ අරමුණෙහි ඇලෙන (කැළඹී සිටින) ස්වභාවයයි.

තෙසං එවං නානත්තං වෙදිතබ්බං – පබ්බතවිසමනිස්සිතා චොරා ජනපදවාසීනං පෙසෙන්ති – ‘‘මයං අසුකදිවසෙ නාම තුම්හාකං ගාමං පහරිස්සාමා’’ති. තෙ තං පවත්තිං සුතකාලතො පට්ඨාය භයං සන්තාසං ආපජ්ජන්ති. අයං චිත්තුත්‍රාසො නාම. ‘‘යථා නො තෙ චොරා කුපිතා අනත්ථම්පි ආවහෙය්‍යු’’න්ති හත්ථසාරං ගහෙත්වා ද්විපදචතුප්පදෙහි සද්ධිං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තත්ථ තත්ථ භූමියං නිපජ්ජන්ති ඩංසමකසාදීහි ඛජ්ජමානා, ගුම්බන්තරානි පවිසන්තා ඛාණුකණ්ටකෙ මද්දන්ති. තෙසං එවං විචරන්තානං වික්ඛිත්තභාවො අනෙකග්ගතාකාරො නාම. තතො චොරෙසු යථාවුත්තෙ දිවසෙ අනාගච්ඡන්තෙසු ‘‘තුච්ඡකසාසනං භවිස්සති, ගාමං පවිසිස්සාමා’’ති සපරික්ඛාරා ගාමං පවිසන්ති. අථ තෙසං පවිට්ඨභාවං ඤත්වා ගාමං පරිවාරෙත්වා ද්වාරෙ අග්ගිං දත්වා මනුස්සෙ ඝාතෙත්වා චොරා සබ්බං විභවං විලුම්පිත්වා ගච්ඡන්ති. තෙසු ඝාතිතාවසෙසා අග්ගිං නිබ්බාපෙත්වා කොට්ඨකච්ඡායාභිත්තිච්ඡායාදීසු තත්ථ තත්ථ ලග්ගිත්වා නිසීදන්ති නට්ඨං අනුසොචමානා. අයං උපසට්ඨාකාරො ලග්ගනාකාරො නාම.

ඒවායේ වෙනස මෙසේ දත යුතුය - පර්වත ආදී විෂම ස්ථාන ඇසුරු කරගත් සොරුන් ජනපදවාසීන්ට ‘අසවල් දවසේ අපි ඔබගේ ගම කොල්ලකන්නෙමු’ යැයි පණිවිඩ එවති. ඔවුහු එම පුවත ඇසූ මොහොතේ පටන් භීතියට හා තැතිගැනීමට පත් වෙති. මෙය සිතේ තැතිගැනීම (චිත්ත උත්‍රාසය) නමි. ‘එම සොරුන් කෝප වී අපට අනර්ථයක් කරාවි’ යැයි සිතා තමන් සතු වටිනා සම්පත් ගෙන ද්විපාද සිවුපා සතුන් සමඟ වනයට වැදී එහි ඒ ඒ තැන්හි බිම නිදාගනිති. එහිදී මැසි මදුරුවන්ගෙන් පීඩා විඳිමින්, පඳුරු අතරට වදින විට කොට හා කටු පාගති. මෙසේ හැසිරෙන ඔවුන්ගේ ව්‍යාකූල බව ‘අනේකග්ගත ආකාරය’ (සිතේ විසිරුණු බව) නමි. පසුව පවසා තිබූ දිනයේ සොරුන් නොපැමිණි කල්හි ‘එය බොරු පණිවිඩයක් විය හැකිය, නැවත ගමට යමු’ යැයි සිතා පිරිකර සමඟ ගමට එති. එවිට ඔවුන් ගමට පැමිණි බව දැන සොරුන් ගම වටලා, දොරටු අසල ගිනි තබා, මිනිසුන් මරා සියලු සම්පත් කොල්ලකා යති. මරණයෙන් බේරුණු ඉතිරි මිනිස්සු ගින්න නිවා දමා, අටු හෙවණෙහි හා බිත්ති හෙවණෙහි ඒ ඒ තැනට වී විනාශ වූ සම්පත් ගැන ශෝක කරමින් සිටිති. මෙය ඇලී සිටින ස්වභාවය හෙවත් ‘ලග්ගනාකාරය’ (උපසග්ගය) නමි.

නළාගාරාති නළෙහි ඡන්නපටිච්ඡන්නඅගාරා. සෙසසම්භාරා පනෙත්ථ රුක්ඛමයා හොන්ති. තිණාගාරෙපි එසෙව නයො. කූටාගාරානීති කූටසඞ්ගහිතානි අගාරානි. උල්ලිත්තාවලිත්තානීති අන්තො ච බහි ච ලිත්තානි. නිවාතානීති නිවාරිතවාතප්පවෙසානි. ඵුසිතග්ගළානීති ඡෙකෙහි වඩ්ඪකීහි කතත්තා [Pg.70] පිට්ඨසඞ්ඝාටම්හි සුට්ඨු ඵුසිතකවාටානි. පිහිතවාතපානානීති යුත්තවාතපානානි. ඉමිනා පදද්වයෙන කවාටවාතපානානං නිච්චපිහිතතං අකථෙත්වා සම්පත්තියෙව කථිතා. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පන තානි පිධීයන්ති ච විවරීයන්ති ච.

‘නළාගාර’ යනු බටවලින් සෙවිලි කළ හෝ වට කළ නිවාසයි. එහි සෙවිලි කළ ද්‍රව්‍ය හැර සෙසු අමුද්‍රව්‍ය ලීයෙන් කළ ඒවාය. ‘තිණාගාර’ (පිදුරු සෙවිලි කළ නිවාස) සම්බන්ධයෙන් ද මෙයම ක්‍රමයයි. ‘කූටාගාර’ යනු කූටයකින් (මුදුනකින්) යුක්ත වූ නිවාසයි. ‘උල්ලිට්ටාවලිට්ටානි’ යනු ඇතුළත හා පිටත පිරිබඩම් කරන ලද (ආලේප කරන ලද) යන්නයි. ‘නිවාතානි’ යනු සුළං ඇතුළුවීම වැළැක්වූ (සුළං ආවරණය වූ) යන්නයි. ‘ඵුසිතග්ගළානි’ යනු දක්ෂ වඩුවන් විසින් නිම කරන ලද බැවින් උළුවස්සට මැනවින් ගැළපෙන දොරවල් ඇති නිවාසයි. ‘පිහිතවාතපානානි’ යනු මැනවින් සවි කරන ලද කවුළු (ජනෙල්) ඇති යන්නයි. මෙම පද දෙකෙන් දොරවල් සහ කවුළු නිරන්තරයෙන් වසා තැබීමක් අදහස් නොවන අතර ඒවායේ මනා නිමාව ගැන කියවේ. එහෙත් අවශ්‍ය ඕනෑම අවස්ථාවක ඒවා වැසීමට හා විවෘත කිරීමට හැකිය.

බාලතො උප්පජ්ජන්තීති බාලමෙව නිස්සාය උප්පජ්ජන්ති. බාලො හි අපණ්ඩිතපුරිසො රජ්ජං වා ඔපරජ්ජං වා අඤ්ඤං වා පන මහන්තං ඨානං පත්ථෙන්තො කතිපයෙ අත්තනා සදිසෙ විධවපුත්තෙ මහාධුත්තෙ ගහෙත්වා ‘‘එථ අහං තුම්හෙ ඉස්සරෙ කරිස්සාමී’’ති පබ්බතගහනාදීනි නිස්සාය අන්තමන්තෙ ගාමෙ පහරන්තො දාමරිකභාවං ජානාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන නිගමෙපි ජනපදෙපි පහරති. මනුස්සා ගෙහානි ඡඩ්ඩෙත්වා ඛෙමට්ඨානං පත්ථයමානා පක්කමන්ති. තෙ නිස්සාය වසන්තා භික්ඛූපි භික්ඛුනියොපි අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානානි පහාය පක්කමන්ති. ගතගතට්ඨානෙ භික්ඛාපි සෙනාසනම්පි දුල්ලභං හොති. එවං චතුන්නම්පි පරිසානං භයං ආගතමෙව හොති. පබ්බජ්ජිතෙසුපි ද්වෙ බාලා භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං පට්ඨපෙත්වා චොදනං ආරභන්ති. ඉති කොසම්බිවාසිකානං විය මහාකලහො උප්පජ්ජති. චතුන්නං පරිසානං භයං ආගතමෙව හොතීති එවං යානි කානිචි භයානි උප්පජ්ජන්ති, සබ්බානි තානි බාලතො උප්පජ්ජන්තීති යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

‘බාලතෝ උප්පජ්ජන්ති’ යනු අඥානයා නිසාම (බිය ආදිය) හටගන්නා බවයි. අඥාන, ප්‍රඥාවන්ත නොවන පුද්ගලයා රජකම හෝ යුවරාජ තනතුර හෝ වෙනත් උසස් තනතුරක් පතමින්, තමා බඳුම වූ අඥාන පුද්ගලයන් කිහිපදෙනෙකු එක් කරගෙන, මහා ආයුධ ගෙන, “එන්න, මම ඔබව අධිපතීන් කරන්නෙමි” යි පවසා පර්වත හා වනාන්තර ආදිය ඇසුරු කරමින්, අඩුම තරමින් ගම්වලට පහර දෙමින් තමන් මංකොල්ලකරුවන් බව හඟවා, පිළිවෙළින් නියම්ගම් හා ජනපදවලට ද පහර දෙයි. එවිට මිනිස්සු ගෙවල් අත්හැර බියක් නැති තැන් සොයා පලා යති. ඔවුන් ඇසුරු කරගෙන වසන භික්ෂූන් හා භික්ෂුණීන් ද තමන් වසන ස්ථාන අතහැර නික්ම යති. එසේ ගිය ගිය තැන පිණ්ඩපාතය හා සේනාසන ලැබීම දුෂ්කර වෙයි. මෙසේ සිවු පිරිසටම බිය පැමිණෙයි. පැවිද්දන් අතර ද අඥාන භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් විවාද ඇති කරගෙන චෝදනා කිරීමට පටන් ගනිති. එවිට කොසඹෑ නුවර වැසි භික්ෂූන්ට මෙන් මහා කලහයක් හටගනී. එවිට ද සිවු පිරිසට බිය පැමිණෙයි. මෙසේ යම්කිසි බියක් හටගන්නේ ද ඒ සියල්ල අඥානයා නිසාම හටගන්නේ යැයි අනුසන්ධි වශයෙන් දේශනාව නිම කරන ලදී.

2. ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

2. ලක්ඛණ සූත්‍ර වර්ණනාව

2. දුතියෙ කායද්වාරාදිපවත්තං කම්මං ලක්ඛණං සඤ්ජානනකාරණං අස්සාති කම්මලක්ඛණො. අපදානසොභනී පඤ්ඤාති යා පඤ්ඤා නාම අපදානෙන සොභති, බාලා ච පණ්ඩිතා ච අත්තනො අත්තනො චරිතෙනෙව පාකටා හොන්තීති අත්ථො. බාලෙන හි ගතමග්ගො රුක්ඛගච්ඡගාමනිගමාදීනි ඣාපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස ඉන්දග්ගිනො ගතමග්ගො විය හොති, ඣාමට්ඨානමත්තමෙව අඞ්ගාරමසිඡාරිකාසමාකුලං පඤ්ඤායති. පණ්ඩිතෙන ගතමග්ගො කුසොබ්භාදයො පූරෙත්වා විවිධසස්සසම්පදං ආවහමානෙන චතුදීපිකමෙඝෙන ගතමග්ගො විය හොති. යථා තෙන ගතමග්ගෙ උදකපූරානි චෙව විවිධසස්සඵලාඵලානි ච තානි තානි ඨානානි පඤ්ඤායන්ති, එවං පණ්ඩිතෙන ගතමග්ගෙ සම්පත්තියොව පඤ්ඤායන්ති නො විපත්තියොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි - කායද්වාරාදියෙහි පවතින තමන් කරන ක්‍රියාවම හඳුනාගැනීමේ ලකුණ හෝ හේතුව වන බැවින් ඔහු ‘කම්මලක්ඛණ’ නම් වේ. ‘අපදානසෝභනී පඤ්ඤා’ යනු යම් ප්‍රඥාවක් දෝෂ හඳුනාගැනීමේ උත්සාහයෙන් බබළයි ද එයයි. අඥානයෝ සහ ප්‍රඥාවන්තයෝ තම තමන්ගේ හැසිරීමෙන්ම ප්‍රකට වෙති යන්න මෙහි අදහසයි. අඥානයා ගිය මඟ, ගස් කොළන්, වැල්, ගම් නියම්ගම් ආදිය දවාගෙන යන ගින්නක් ගිය මඟ වැනිය. එහි අඟුරු, දැලි හා අළු පිරුණු දැවුණු ස්ථානයක් පමණක් පෙනෙන්නට තිබේ. ප්‍රඥාවන්තයා ගිය මඟ, වළවල් ආදිය පුරවමින් විවිධ සස්‍ය සම්පත්තීන් පමුණුවන සිව් මහා ද්වීපයටම වසින මහා වර්ෂාවක ගමන් මඟ වැනිය. එම වර්ෂාව ගිය මඟෙහි ජලයෙන් පිරුණු තැන් ද විවිධ ධාන්‍ය හා ගෙඩි වර්ග ආදියෙන් පිරුණු තැන් ද දක්නට ලැබෙන්නාක් මෙන්, ප්‍රඥාවන්තයා ගිය මඟෙහි ද ගුණ සම්පත්තීන්ම දක්නට ලැබෙන අතර විපත්ති (අගුණ) දක්නට නොලැබේ. මෙහි ඉතිරි පදවල අර්ථය පැහැදිලිය.

3. චින්තීසුත්තවණ්ණනා

3. චින්තී සූත්‍ර වර්ණනාව

3. තතියෙ [Pg.71] බාලලක්ඛණානීති ‘‘බාලො අය’’න්ති එතෙහි ලක්ඛීයති ඤායතීති බාලලක්ඛණානි. තානෙවස්ස සඤ්ජානනකාරණානීති බාලනිමිත්තානි. බාලාපදානානීති බාලස්ස අපදානානි. දුච්චින්තිතචින්තීති චින්තයන්තො අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදමිච්ඡාදස්සනවසෙන දුච්චින්තිතමෙව චින්තෙති. දුබ්භාසිතභාසීති භාසමානොපි මුසාවාදාදිභෙදං දුබ්භාසිතමෙව භාසති. දුක්කටකම්මකාරීති කරොන්තොපි පාණාතිපාතාදිවසෙන දුක්කටකම්මමෙව කරොති. පණ්ඩිතලක්ඛණානීතිආදි වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුචින්තිතචින්තීතිආදීනි චෙත්ථ මනොසුචරිතාදීනං වසෙන යොජෙතබ්බානි.

3. තෙවන සූත්‍රයෙහි - ‘බාලලක්ඛණානි’ යනු නරක සිතුවිලි ආදියෙන් “මොහු අඥානයෙකි” යි හඳුනාගත හැකි ලක්ෂණයි. ඒවාම ඔහු හඳුනාගැනීමේ හේතූන් වන බැවින් ‘බාලනිමිත්තානි’ නම් වේ. ‘බාලාපදානානි’ යනු අඥානයා වෙන්කර හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණයි. ‘දුච්චින්තිතචින්තී’ යනු සිතන විට අභිධ්‍යාව, ව්‍යාපාදය සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පදනම් කරගෙන නරක සිතුවිලිම සිතීමයි. ‘දුබ්භාසිතභාසී’ යනු කතා කරන විට ද මුසාවාදය ආදී නරක වචනම කතා කිරීමයි. ‘දුක්කටකම්මකාරී’ යනු කරන විට ද ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් යුත් නරක ක්‍රියාම කිරීමයි. ‘පණ්ඩිතලක්ඛණානි’ ආදී පද මීට පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම තේරුම් ගත යුතුය. මෙහි සඳහන් ‘සුචින්තිතචින්තී’ ආදී පද මනෝ සුචරිතාදියට අනුකූලව ගළපා ගත යුතුය.

4. අච්චයසුත්තවණ්ණනා

4. අච්චය සූත්‍ර වර්ණනාව

4. චතුත්ථෙ අච්චයං අච්චයතො න පස්සතීති අත්තනො අපරාධං අපරාධතො න පස්සති. අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං නප්පටිකරොතීති ‘‘අපරද්ධං මයා’’ති ඤත්වාපි යො ධම්මො, තං න කරොති, දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා අච්චයං න දෙසෙති නක්ඛමාපෙති. අච්චයං දෙසෙන්තස්ස යථාධම්මං නප්පටිග්ගණ්හාතීති පරස්ස ‘‘විරද්ධං මයා’’ති ඤත්වා දණ්ඩකම්මං ආහරිත්වා ඛමාපෙන්තස්ස නක්ඛමති. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බො.

4. සිව්වන සූත්‍රයෙහි - ‘අච්චයං අච්චයතෝ න පස්සති’ යනු තමාගේ වරද වරදක් ලෙස නොදැකීමයි. ‘අච්චයතෝ දිස්වා යථාධම්මං නප්පටිකරෝති’ යනු “මා අතින් වරදක් විය” යි දැන දැනත්, එය ධර්මානුකූලව නිවැරදි නොකිරීමයි; එනම් දණ්ඩකර්මයකට යටත්ව වරද ප්‍රකාශ නොකිරීම හෝ සමාව නොඉල්ලීමයි. ‘අච්චයං දේසෙන්තස්ස යථාධම්මං නප්පටිග්ගණ්හාති’ යනු අනෙකා “මා අතින් වරදක් විය” යි දැන දණ්ඩකර්මයකට යටත්ව සමාව ඉල්ලන විට එය පිළිනොගැනීමයි. ශුක්ල පක්ෂය (ප්‍රඥාවන්ත පක්ෂය) මෙහි විරුද්ධ පැත්ත ලෙස තේරුම් ගත යුතුය.

5. අයොනිසොසුත්තවණ්ණනා

5. අයෝනිසෝ සූත්‍ර වර්ණනාව

5. පඤ්චමෙ අයොනිසො පඤ්හං කත්තා හොතීති ‘‘කති නු ඛො, උදායි, අනුස්සතිට්ඨානානී’’ති වුත්තෙ ‘‘පුබ්බෙනිවාසො අනුස්සතිට්ඨානං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා ලාළුදායිත්ථෙරො විය අනුපායචින්තාය අපඤ්හමෙව පඤ්හන්ති කත්තා හොති. අයොනිසො පඤ්හං විස්සජ්ජෙතා හොතීති එවං චින්තිතං පන පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තොපි ‘‘ඉධ, භන්තෙ, භික්ඛු අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. සෙය්‍යථිදං, එකම්පි ජාති’’න්තිආදිනා නයෙන සොයෙව ථෙරො විය අයොනිසො විස්සජ්ජෙතා හොති, අපඤ්හමෙව පඤ්හන්ති කථෙති. පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති එත්ථ පදමෙව අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො පදබ්‍යඤ්ජනං. තං අක්ඛරපාරිපූරිං කත්වා දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අපරිහාපෙත්වා [Pg.72] වුත්තං පරිමණ්ඩලං නාම හොති, එවරූපෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති අත්ථො. සිලිට්ඨෙහීති පදසිලිට්ඨතාය සිලිට්ඨෙහි. උපගතෙහීති අත්ථඤ්ච කාරණඤ්ච උපගතෙහි. නාබ්භනුමොදිතාති එවං යොනිසො සබ්බං කාරණසම්පන්නං කත්වාපි විස්සජ්ජිතං පරස්ස පඤ්හං නාභිනුමොදති නාභිනන්දති සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පඤ්හං ලාළුදායිත්ථෙරො විය. යථාහ –

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි - ‘අයෝනිසෝ පඤ්හං කත්තා හෝති’ යනු, “උදායි, අනුස්සති ස්ථාන කොපමණද?” යි ඇසූ විට, “පූර්වේනිවාසානුස්සතිය එක් අනුස්සති ස්ථානයක් වනු ඇත” යි සිතා ලාළුදායී තෙරුන් මෙන් අනුපාය (අයෝනිසෝ) කල්පනාවෙන් ප්‍රශ්න නොවන දෙයක් ප්‍රශ්නයක් ලෙස ඉදිරිපත් කිරීමයි. ‘අයෝනිසෝ පඤ්හං විස්සජ්ජේතා හෝති’ යනු එසේ සිතූ ප්‍රශ්නය විසඳන විට ද, “ස්වාමීනි, මෙහි භික්ෂුව නන්වැදෑරුම් වූ පූර්වේනිවාසානුස්සතිය සිහි කරයි, එනම් එක් ජාතියක්...” ආදී වශයෙන් එම තෙරුන්ම මෙන් නුසුදුසු පරිදි පිළිතුරු දීමයි. ‘පරිමණ්ඩලේහි පදබ්‍යඤ්ජනේහි’ යන්නෙහි පදයම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් පදබ්‍යඤ්ජන නම් වේ. අක්ෂර සම්පූර්ණ කොට දස වැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජන බුද්ධිය පිරිහෙළා නොදමා පැවසූ විට එය ‘පරිමණ්ඩල’ නම් වේ. ‘සිලිට්ඨේහි’ යනු පදවල මනා ගැළපීම නිසා ඇති වූ සුමට බවයි. ‘උපගතේහි’ යනු අර්ථයට හා කරුණට එළඹි (ගැළපෙන) යන්නයි. ‘නාබ්භනුමෝදිතා’ යනු මෙසේ යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් සියලු කරුණු සම්පූර්ණ කොට අන්‍යයෙකු දුන් පිළිතුර ගැන, සැරියුත් තෙරුන්ගේ පිළිතුර ගැන ලාළුදායී තෙරුන් මෙන් සතුටු නොවීමයි. ඒ ගැන බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘අට්ඨානං ඛො එතං, ආවුසො සාරිපුත්ත, අනවකාසො, යං සො අතික්කම්මෙව කබළීකාරාහාරභක්ඛානං දෙවානං සහබ්‍යතං අඤ්ඤතරං මනොමයං කායං උපපන්නො සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපජ්ජෙය්‍යාපි වුට්ඨහෙය්‍යාපි, නත්ථෙතං ඨාන’’න්ති (අ. නි. 5.166).

“ඇවැත්නි ශාරීපුත්‍රය, කබළීකාරාහාරය භුක්ති විඳින දෙවියන්ගේ සහභාගීත්වය ඉක්මවා ගොස්, කිසියම් මනෝමය කයක් ලබා උපන් කෙනෙකු සඤ්ඤාවේදයිත නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදීම හෝ ඉන් නැගී සිටීම හෝ සිදු වේ යන යම් කරුණක් ඇද්ද, එයට අවකාශයක් නැත, එය සිදු විය නොහැක්කකි.”

යොනිසො පඤ්හං කත්තාතිආදීසු ආනන්දත්ථෙරො විය යොනිසොව පඤ්හං චින්තෙත්වා යොනිසො විස්සජ්ජිතා හොති. ථෙරො හි ‘‘කති නු ඛො, ආනන්ද, අනුස්සතිට්ඨානානී’’ති පුච්ඡිතො ‘‘අයං පඤ්හො භවිස්සතී’’ති යොනිසො චින්තෙත්වා යොනිසො විස්සජ්ජෙන්තො ආහ – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉදං, භන්තෙ, අනුස්සතිට්ඨානං එවංභාවිතං එවංබහුලීකතං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තතී’’ති. අබ්භනුමොදිතා හොතීති තථාගතො විය යොනිසො අබ්භනුමොදිතා හොති. තථාගතො හි ආනන්දත්ථෙරෙන පඤ්හෙ විස්සජ්ජිතෙ ‘‘සාධු සාධු, ආනන්ද, තෙන හි ත්වං, ආනන්ද, ඉමම්පි ඡට්ඨං අනුස්සතිට්ඨානං ධාරෙහි. ඉධානන්ද, භික්ඛු සතොව අභික්කමති සතොව පටික්කමතී’’තිආදිමාහ. ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

"නුවණින් යුක්තව ප්‍රශ්න අසන්නා" යනාදියෙහි ආනන්ද තෙරුන් මෙන් නුවණින්ම ප්‍රශ්නය ගැන සිතා නුවණින්ම පිළිතුරු දෙන්නා වෙයි. ආනන්ද තෙරුන්ගෙන් "ආනන්දය, අනුස්සතිට්ඨාන (අනුස්මරණ ස්ථාන) කොපමණද?" යි විමසූ විට, "මෙය ප්‍රශ්නය වනු ඇතැයි" නුවණින් සිතා නුවණින්ම පිළිතුරු දෙමින් උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ - "ස්වාමීනි, මෙහි මහණ තෙමේ කාමයන්ගෙන් වෙන්ව...පෙ... සිව්වන දැහැනට පැමිණ වාසය කරයි. ස්වාමීනි, මෙසේ වඩන ලද, මෙසේ බහුලව කරන ලද මේ අනුස්සතිට්ඨානය මෙලොව සැප විහරණය පිණිස පවතියි". "අනුමෝදන් වන්නා වෙයි" යනු තථාගතයන් වහන්සේ මෙන් නුවණින් අනුමෝදන් වන්නා වෙයි. තථාගතයන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් විසින් ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන් පසු, "සාධු සාධු ආනන්දය, එසේ නම් ආනන්දය, ඔබ මේ හයවන අනුස්සතිට්ඨානයද දරා ගන්න. ආනන්දය, මෙහි මහණ තෙමේ සිහියෙන්ම ඉදිරියට යයි, සිහියෙන්ම ආපසු හැරෙයි" යනාදිය වදාළහ. හයවැන්නාදී සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

9. ඛතසුත්තවණ්ණනා

9. ඛත සූත්‍ර වර්ණනාව.

9. නවමෙ සුක්කපක්ඛො පුබ්බභාගෙ දසහිපි කුසලකම්මපථෙහි පරිච්ඡින්නො, උපරි යාව අරහත්තමග්ගා ලබ්භති. බහුඤ්ච පුඤ්ඤං පසවතීති එත්ථ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකපුඤ්ඤං කථිතං.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි, සුක්ක පක්ෂය (දීප්තිමත් පැත්ත) පූර්ව භාගයෙහි දස කුසල කර්ම පථයන්ගෙන් පරිච්ඡේද කර දක්වන ලද අතර, ඉහළට රහත් මඟ දක්වා ලැබේ. "බොහෝ පින් උපදවයි" යන්නෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ පින් ගැන කියවේ.

10. මලසුත්තවණ්ණනා

10. මල සූත්‍ර වර්ණනාව.

10. දසමෙ දුස්සීලභාවො දුස්සීල්‍යං, දුස්සීල්‍යමෙව මලං දුස්සීල්‍යමලං. කෙනට්ඨෙන මලන්ති? අනුදහනට්ඨෙන දුග්ගන්ධට්ඨෙන කිලිට්ඨකරණට්ඨෙන ච. තඤ්හි නිරයාදීසු අපායෙසු අනුදහතීති අනුදහනට්ඨෙනපි මලං. තෙන සමන්නාගතො [Pg.73] පුග්ගලො මාතාපිතූනම්පි සන්තිකෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්සාපි අන්තරෙ බොධිචෙතියට්ඨානෙසුපි ජිගුච්ඡනීයො හොති, සබ්බදිසාසු චස්ස ‘‘එවරූපං කිර තෙන පාපකම්මං කත’’න්ති අවණ්ණගන්ධො වායතීති දුග්ගන්ධට්ඨෙනපි මලං. තෙන ච සමන්නාගතො පුග්ගලො ගතගතට්ඨානෙ උපතාපඤ්චෙව ලභති, කායකම්මාදීනි චස්ස අසුචීනි හොන්ති අපභස්සරානීති කිලිට්ඨකරණට්ඨෙනපි මලං. අපිච තං දෙවමනුස්සසම්පත්තියො චෙව නිබ්බානසම්පත්තිඤ්ච මිලාපෙතීති මිලාපනට්ඨෙනපි මලන්ති වෙදිතබ්බං. ඉස්සාමලමච්ඡෙරමලෙසුපි එසෙව නයො.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි, දුස්සීල බව දුශ්ශීල්‍යය නම් වේ. දුශ්ශීල්‍යයම කිලුටකි (මලකි), එබැවින් එය දුශ්ශීල්‍ය මල නම් වේ. කිනම් අර්ථයකින් 'මල' (කිලුට) නම් වේද? තවන (දවන) අර්ථයෙන්, දුගඳ හමන අර්ථයෙන් සහ කිලිටි කරන අර්ථයෙනි. එය නිරයාදී අපායන්හි දවන බැවින් තවන අර්ථයෙන්ද 'මල' නම් වේ. එයින් යුක්ත පුද්ගලයා මවුපියන් සමීපයෙහිද, භික්ෂු සංඝයා මැදද, බෝධි චේතිය ස්ථානයන්හිද පිළිකුල් කටයුතු අයෙක් වෙයි. සෑම දිශාවකම ඔහු ගැන "ඔහු විසින් මෙවැනි පාපකර්මයක් කරන ලදැයි" අගුණ නමැති දුගඳ විහිදෙන බැවින් දුගඳ හමන අර්ථයෙන්ද 'මල' නම් වේ. එමෙන්ම එයින් යුක්ත පුද්ගලයා ගිය ගිය තැන තැවීම් ලබයි. ඔහුගේ කාය කර්මාදිය අශුචි මෙන් අපවිත්‍ර වන බැවින් කිලිටි කරන අර්ථයෙන්ද 'මල' නම් වේ. තවද එය දෙවි මිනිස් සම්පත් මෙන්ම නිවන් සම්පතද මැලවී යාමට සලස්වන බැවින් මැලවීමේ අර්ථයෙන්ද 'මල' යයි දත යුතුය. ඊර්ෂ්‍යා මල සහ මසුරු මල සම්බන්ධයෙන්ද මේ ක්‍රමයම වේ.

බාලවග්ගො පඨමො.

පළමුවන බාල වර්ගයයි.

2. රථකාරවග්ගො

2. රථකාර වර්ගය.

1. ඤාතසුත්තවණ්ණනා

1. ඤාත සූත්‍ර වර්ණනාව.

11. දුතියස්ස පඨමෙ ඤාතොති පඤ්ඤාතො පාකටො. අනනුලොමිකෙති සාසනස්ස න අනුලොමෙතීති අනනුලොමිකං, තස්මිං අනනුලොමිකෙ. කායකම්මෙති පාණාතිපාතාදිම්හි කායදුච්චරිතෙ. ඔළාරිකං වා එතං, න එවරූපෙ සමාදපෙතුං සක්කොති. දිසා නමස්සිතුං වට්ටති, භූතබලිං කාතුං වට්ටතීති එවරූපෙ සමාදපෙති ගණ්හාපෙති. වචීකම්මෙපි මුසාවාදාදීනි ඔළාරිකානි, අත්තනො සන්තකං පරස්ස අදාතුකාමෙන ‘‘නත්ථී’’ති අයං වඤ්චනමුසාවාදො නාම වත්තුං වට්ටතීති එවරූපෙ සමාදපෙති. මනොකම්මෙපි අභිජ්ඣාදයො ඔළාරිකා, කම්මට්ඨානං විසංවාදෙත්වා කථෙන්තො පන අනනුලොමිකෙසු ධම්මෙසු සමාදපෙති නාම දක්ඛිණවිහාරවාසිත්ථෙරො විය. තං කිර ථෙරං එකො උපට්ඨාකො අමච්චපුත්තො උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මෙත්තායන්තෙන පඨමං කීදිසෙ පුග්ගලෙ මෙත්තායිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡි. ථෙරො සභාගවිසභාගං අනාචික්ඛිත්වා ‘‘පියපුග්ගලෙ’’ති ආහ. තස්ස ච භරියා පියා හොති මනාපා, සො තං ආරබ්භ මෙත්තායන්තො උම්මාදං පාපුණි. කථං පනෙස බහුජනඅහිතාය පටිපන්නො හොතීති? එවරූපස්ස හි සද්ධිවිහාරිකාදයො චෙව උපට්ඨාකාදයො ච තෙසං ආරක්ඛදෙවතා ආදිං කත්වා තාසං තාසං මිත්තභූතා යාව බ්‍රහ්මලොකා [Pg.74] සෙසදෙවතා ච ‘‘අයං භික්ඛු න අජානිත්වා කරිස්සතී’’ති තෙන කතමෙව කරොන්ති, එවමෙස බහුජනඅහිතාය පටිපන්නො හොති.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'ඤාත' යනු ප්‍රකට වූ හෙවත් ප්‍රසිද්ධ වූ යන්නයි. 'අනනුලෝමික' යනු ශාසනයට අනුකූල නොවන බැවින් අනනුලෝමික නම් වේ. එවැනි අනනුලෝමික වූ කාය කර්මයේදී ප්‍රාණාඝාතාදී කාය දුශ්චරිතයන්හි යෙදෙයි. මෙය රළු වූවකි, මෙවැනි දෙයක සමාදන් කරවීමට නොහැකිය. "දිශාවන්ට වැඳීම සුදුසුය, භූත බලී පූජා පැවැත්වීම සුදුසුය" යනාදී වශයෙන් මෙවැනි දෙයෙහි සමාදන් කරවයි, ගන්වයි. වචී කර්මයේදීද මුසාවාදාදිය රළු වූ දේවල්ය. තමා සතු දෙය අනෙකෙකුට දීමට අකමැති බැවින් "නැත" යයි කීම මෙවැනි රැවටිලි සහගත මුසාවාද කීමට සුදුසු යැයි මෙවැනි දෑ සමාදන් කරවයි. මනෝ කර්මයේදී අභිජ්ඣාදිය රළු දේවල්ය. කර්මස්ථාන වැරදි ලෙස කියා දෙන තැනැත්තා ශාසනයට නොගැලපෙන දහම්හි සමාදන් කරවයි, ඒ දකුණු වෙහෙර වැසි තෙරුන් මෙන්ය. කියනු ලබන පරිදි, එම තෙරුන් වෙත එක්තරා උපස්ථායක අමාත්‍ය පුත්‍රයෙක් පැමිණ "මෛත්‍රිය වඩන්නා පළමුව කෙබඳු පුද්ගලයකු කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුද?" යි විමසීය. තෙරණුවෝ සභාග විසභාග (ගැලපෙන නොගැලපෙන) බව නොදන්වා "ප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහි" යයි වදාළහ. ඔහුගේ බිරිඳ ඔහුට ඉතා ප්‍රිය මනාප වූවාය. ඔහු ඇය අරමුණු කර මෛත්‍රිය වඩද්දී උමතු විය. කෙසේ නම් මේ තැනැත්තා බොහෝ දෙනාට අහිත පිණිස පිළිපන්නේ වේද? මෙවැනි තැනැත්තාගේ සද්ධිවිහාරිකයන් සහ උපස්ථායකයන්ද, ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක දේවතාවන් පටන් බඹලොව දක්වා සෙසු දේවතාවන්ද "මේ භික්ෂුව නොදැන නොකරනු ඇතැයි" සිතා ඔහු කරන දෙයම කරති. මෙසේ මොහු බොහෝ දෙනාට අහිත පිණිස පිළිපන්නේ වෙයි.

සුක්කපක්ඛෙ පාණාතිපාතා වෙරමණිආදීනංයෙව වසෙන කායකම්මවචීකම්මානි වෙදිතබ්බානි. කම්මට්ඨානං පන අවිසංවාදෙත්වා කථෙන්තො අනුලොමිකෙසු ධම්මෙසු සමාදපෙති නාම කොළිතවිහාරවාසී චතුනිකායිකතිස්සත්ථෙරො විය. තස්ස කිර ජෙට්ඨභාතා නන්දාභයත්ථෙරො නාම පොතලියවිහාරෙ වසන්තො එකස්මිං රොගෙ සමුට්ඨිතෙ කනිට්ඨං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘ආවුසො, මය්හං සල්ලහුකං කත්වා එකං කම්මට්ඨානං කථෙහී’’ති. කිං, භන්තෙ, අඤ්ඤෙන කම්මට්ඨානෙන, කබළීකාරාහාරං පරිග්ගණ්හිතුං වට්ටතීති? කිමත්ථිකො එස, ආවුසොති? භන්තෙ, කබළීකාරාහාරො උපාදාරූපං, එකස්මිඤ්ච උපාදාරූපෙ දිට්ඨෙ තෙවීසති උපාදාරූපානි පාකටානි හොන්තීති. සො ‘‘වට්ටිස්සති, ආවුසො, එත්තක’’න්ති තං උය්‍යොජෙත්වා කබළීකාරාහාරං පරිග්ගණ්හිත්වා උපාදාරූපං සල්ලක්ඛෙත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථ නං ථෙරං බහිවිහාරා අනික්ඛන්තමෙව පක්කොසිත්වා, ‘‘ආවුසො, මහාඅවස්සයොසි මය්හං ජාතො’’ති කනිට්ඨත්ථෙරස්ස අත්තනා පටිලද්ධගුණං ආරොචෙසි. බහුජනහිතායාති එතස්සපි හි සද්ධිවිහාරිකාදයො ‘‘අයං න අජානිත්වා කරිස්සතී’’ති තෙන කතමෙව කරොන්තීති බහුජනහිතාය පටිපන්නො නාම හොතීති.

සුක්ක පක්ෂයෙහි ප්‍රාණාඝාතයෙන් වැළකීම ආදියෙන්ම කාය කර්ම වචී කර්ම දත යුතුය. කර්මස්ථානයන් නිවැරදිව පවසන්නා ශාසනයට අනුකූල දහම්හි සමාදන් කරවයි, ඒ කෝළිත විහාරවාසී සිවුනිකායධාරී තිස්ස තෙරුන් මෙන්ය. කියනු ලබන පරිදි, උන්වහන්සේගේ වැඩිමහල් සොහොයුරු නන්දාභය නම් තෙරණුවෝ පොතලිය වෙහෙරෙහි වසන කල එක්තරා රෝගයක් හටගත් විට මලණුවන් කැඳවා "ඇවැත්නි, මට සැහැල්ලුවක් වන ලෙස එක් කර්මස්ථානයක් පවසන්න" යයි කීහ. "ස්වාමීනි, වෙනත් කර්මස්ථානයකින් කුමන ඵලයක්ද, කබලිංකාරාහාරය පිරිසිඳ දැකීම වටින්නේය" යි කීහ. "ඇවැත්නි, එහි ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?" යි ඇසූ විට, "ස්වාමීනි, කබලිංකාරාහාරය යනු උපාදා රූපයකි, එක් උපාදා රූපයක් දුටු විට විසිතුන් වැදෑරුම් උපාදා රූපයන් ප්‍රකට වේ" යයි කීහ. උන්වහන්සේ "ඇවැත්නි, මෙපමණක් සෑහෙයි" කියා මලණුවන් පිටත් කර යවා කබලිංකාරාහාරය පිරිසිඳ දැක, උපාදා රූපය මෙනෙහි කර, විදර්ශනාව වඩා අරහත්වයට පැමිණියහ. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ විහාරයෙන් පිටතට නොවැඩමවාම මලණුවන් කැඳවා, "ඇවැත්නි, ඔබ මට මහත් පිළිසරණක් වූයේය" යි තමා ලැබූ ගුණය මලණුවන්ට දැන්වූහ. "බොහෝ දෙනාට හිත පිණිස" යන්නෙහිද, මොහුගේ සද්ධිවිහාරිකයන් ආදීහු "මොහු නොදැන නොකරනු ඇතැයි" සිතා ඔහු කරන දෙයම කරති, එබැවින් ඔහු බොහෝ දෙනාට හිත පිණිස පිළිපන්නේ නම් වෙයි.

2. සාරණීයසුත්තවණ්ණනා

2. සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව.

12. දුතියෙ ඛත්තියස්සාති ජාතියා ඛත්තියස්ස. මුද්ධාවසිත්තස්සාති රාජාභිසෙකෙන මුද්ධනි අභිසිත්තස්ස. සාරණීයානි භවන්තීති සරිතබ්බානි අසම්මුස්සනීයානි හොන්ති. ජාතොති නිබ්බත්තො. යාවජීවං සාරණීයන්ති දහරකාලෙ ජානිතුම්පි න සක්කා, අපරභාගෙ පන මාතාපිතුආදීහි ඤාතකෙහි වා දාසාදීහි වා ‘‘ත්වං අසුකජනපදෙ අසුකනගරෙ අසුකදිවසෙ අසුකනක්ඛත්තෙ ජාතො’’ති ආචික්ඛිතෙ සුත්වා තතො පට්ඨාය යාවජීවං සරති න සම්මුස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘යාවජීවං සාරණීයං හොතී’’ති.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'ඛත්තියස්ස' යනු උපතින් ක්ෂත්‍රිය වූවහුටය. 'මුද්ධාවසිත්තස්ස' යනු රාජාභිෂේකයෙන් හිස මත අභිෂේක ලද්දහුටය. 'සාරණීයානි' යනු සිහි කටයුතු වූ අමතක නොකටයුතු දේවල්ය. 'ජාතෝ' යනු උපන්නේය යන්නයි. 'ජීවිතාන්තය දක්වා සිහි කටයුතු' යන්න ළදරු වියේදී දැනගත නොහැකි වුවද, පසුකාලීනව මවුපියන් හෝ ඥාතීන් හෝ දාසයන් හෝ "ඔබ අසවල් ජනපදයේ, අසවල් නගරයේ, අසවල් දවසේ, අසවල් නැකතින් උපන්නෙහිය" යි පැවසූ විට එය අසා එතැන් සිට ජීවිතාන්තය දක්වා සිහි කරයි, අමතක නොකරයි. එබැවින් "ජීවිතාන්තය දක්වා සිහි කටයුතු වේ" යයි වදාරන ලදී.

ඉදං[Pg.75], භික්ඛවෙ, දුතියන්ති අභිසෙකට්ඨානං නාම රඤ්ඤො බලවතුට්ඨිකරං හොති, තෙනස්ස තං යාවජීවං සාරණීයං. සඞ්ගාමවිජයට්ඨානෙපි එසෙව නයො. එත්ථ පන සඞ්ගාමන්ති යුද්ධං. අභිවිජිනිත්වාති ජිනිත්වා සත්තුමද්දනං කත්වා. තමෙව සඞ්ගාමසීසන්ති තමෙව සඞ්ගාමට්ඨානං. අජ්ඣාවසතීති අභිභවිත්වා ආවසති.

"මහණෙනි, මේ දෙවැන්නයි" යනු අභිෂේක කරන ස්ථානයයි. එය රජුට මහත් වූ ප්‍රීතියක් ඇති කරයි. එබැවින් ඔහු එය ජීවිතාන්තය දක්වා සිහිපත් කළ යුතුය. යුද්ධයෙන් ජයගත් ස්ථානයට ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. මෙහි 'සංගාම' යනු යුද්ධයයි. 'අභිවිජිනිත්වා' යනු ජයගෙන සතුරන් මර්දනය කිරීමයි. 'තමේව සංගාමසීසං' යනු එම යුද පිටියමය. 'අජ්ඣාවසති' යනු අභිභවනය කර වාසය කිරීමයි.

ඉදානි යස්මා සම්මාසම්බුද්ධස්ස රඤ්ඤො ජාතිට්ඨානාදීහි කත්තබ්බකිච්චං නත්ථි, ඉමස්මිං පන සාසනෙ තප්පටිභාගෙ තයො පුග්ගලෙ දස්සෙතුං ඉදං කාරණං ආභතං, තස්මා තෙ දස්සෙන්තො එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනගාරියං පබ්බජිතො හොතීති එත්ථ චතුපාරිසුද්ධිසීලම්පි පබ්බජ්ජානිස්සිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. සාරණීයං හොතීති ‘‘අහං අසුකරට්ඨෙ අසුකජනපදෙ අසුකවිහාරෙ අසුකමාළකෙ අසුකදිවාට්ඨානෙ අසුකචඞ්කමෙ අසුකරුක්ඛමූලෙ පබ්බජිතො’’ති එවං යාවජීවං සරිතබ්බමෙව හොති න සම්මුස්සිතබ්බං.

දැන්, රජෙකුට මෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට උපන් ස්ථානය ආදිය සම්බන්ධයෙන් කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින්, මෙම ශාසනයෙහි එම තත්ත්වයට සමාන පුද්ගලයන් තිදෙනෙකු දැක්වීම සඳහා මෙම කරුණ ගෙන එන ලදී. එබැවින් ඔවුන් පෙන්වා දීම පිණිස "මහණෙනි, එලෙසම..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අනගාරියං පබ්බජිතෝ හෝති' යන්නෙහි චතුපාරිශුද්ධි ශීලය ද පැවිදි බව මතම පදනම් වන බව දත යුතුය. 'සාරණීයං හෝති' යනු "මම අසවල් රටේ, අසවල් ජනපදයේ, අසවල් විහාරයේ, අසවල් මළුවේ, අසවල් දිවාස්ථානයේ, අසවල් සක්මන් මළුවේ, අසවල් රුක් මූලයේ පැවිදි වීමි" යනුවෙන් ජීවිතාන්තය දක්වා සිහිපත් කළ යුතුම දෙයක් වන අතර එය අමතක නොකළ යුත්තකි.

ඉදං දුක්ඛන්ති එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛං අත්ථි. අයං දුක්ඛසමුදයොති එත්තකො දුක්ඛසමුදයො, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛසමුදයො අත්ථීති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එවමෙත්ථ චතූහි සච්චෙහි සොතාපත්තිමග්ගො කථිතො. කසිණපරිකම්මවිපස්සනාඤාණානි පන මග්ගසන්නිස්සිතානෙව හොන්ති. සාරණීයං හොතීති ‘‘අහං අසුකරට්ඨෙ…පෙ… අසුකරුක්ඛමූලෙ සොතාපන්නො ජාතො’’ති යාවජීවං සාරණීයං හොති අසම්මුස්සනීයං.

'ඉදං දුක්ඛං' යනු දුක්ඛ සත්‍යය මෙපමණකි, මෙයින් ඔබ්බට (ත්‍රෛභූමක ධර්මයන්ගෙන් ඔබ්බට) දුක්ඛ සත්‍යයක් නැත යන්නයි. 'අයං දුක්ඛසමුදයෝ' යනු දුක්ඛ සමුදය සත්‍යය මෙම තණ්හාව පමණකි, මෙයින් ඔබ්බට සමුදය සත්‍යයක් නැත යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සතර සත්‍යය මගින් සෝතාපත්ති මාර්ගය දේශනා කරන ලදී. කසිණ පරිකර්ම හා විපස්සනා ඥානයන් මාර්ගය ඇසුරු කළ ඒවාම වෙති. 'සාරණීයං හෝති' යනු "මම අසවල් රටේ... පෙ... අසවල් රුක් මූලයේ දී සෝවාන් වූයෙමි" යන්න ජීවිතාන්තය දක්වා සිහිපත් කළ යුතු, අමතක නොකළ යුතු දෙයකි.

ආසවානං ඛයාති ආසවානං ඛයෙන. චෙතොවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලපඤ්ඤං. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනාව අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා. උපසම්පජ්ජ විහරතීති පටිලභිත්වා විහරති. සාරණීයන්ති ‘‘මයා අසුකරට්ඨෙ…පෙ… අසුකරුක්ඛමූලෙ අරහත්තං පත්ත’’න්ති අත්තනො අරහත්තපත්තිට්ඨානං නාම යාවජීවං සාරණීයං හොති අසම්මුස්සනීයන්ති යථානුසන්ධිනාව දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

'ආසවානං පයා' යනු ආසවයන් ක්ෂය වීමෙනි. 'චේතොවිමුත්තිං' යනු ඵල සමාධියයි. 'පඤ්ඤාවිමුත්තිං' යනු ඵල ප්‍රඥාවයි. 'සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා' යනු තමා විසින්ම විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගෙන යන්නයි. 'උපසම්පජ්ජ විහරති' යනු ලබාගෙන වාසය කිරීමයි. 'සාරණීයං' යනු "මා විසින් අසවල් රටේ... පෙ... අසවල් රුක් මූලයේ දී අර්හත් ඵලයට පත් විය" යනුවෙන් තමා අර්හත් ඵලයට පත් වූ ස්ථානය ජීවිතාන්තය දක්වා සිහිපත් කළ යුතු, අමතක නොකළ යුතු බවයි. මෙසේ අනුසන්ධි වශයෙන් දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

3. ආසංසසුත්තවණ්ණනා

3. ආසංස සූත්‍ර වර්ණනාව.

13. තතියෙ සන්තොති අත්ථි උපලබ්භන්ති. සංවිජ්ජමානාති තස්සෙව වෙවචනං. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. නිරාසොති අනාසො අපත්ථනො. ආසංසොති [Pg.76] ආසංසමානො පත්ථයමානො. විගතාසොති අපගතාසො. චණ්ඩාලකුලෙති චණ්ඩාලානං කුලෙ. වෙනකුලෙති විලීවකාරකුලෙ. නෙසාදකුලෙති මිගලුද්දකානං කුලෙ. රථකාරකුලෙති චම්මකාරකුලෙ. පුක්කුසකුලෙති පුප්ඵච්ඡඩ්ඩකකුලෙ.

13. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සන්තෝ' යනු ලෝක සම්මුතියට අනුව ඇත්තා වූ හෝ දක්නට ලැබෙන්නා වූ යන්නයි. 'සංවිජ්ජමානා' යනු එහිම පර්යාය වචනයකි. 'ලෝකස්මිං' යනු සත්ව ලෝකයෙහි යන්නයි. 'නිරාසෝ' යනු ආශාවන් හෝ ප්‍රාර්ථනාවන් රහිත පුද්ගලයායි. 'ආසංසෝ' යනු බලාපොරොත්තු වන හෙවත් ප්‍රාර්ථනා කරන පුද්ගලයායි. 'විගතාසෝ' යනු පහ වූ ආශාවන් ඇති තැනැත්තායි. 'චණ්ඩාලකුලේ' යනු චණ්ඩාලයන්ගේ කුලයෙහි ය. 'වේනකුලේ' යනු බට පියන් (උණ බට ආශ්‍රිත නිර්මාණ කරන්නන්) ගේ කුලයෙහි ය. 'නේසාදකුලේ' යනු මෘග වැද්දන්ගේ කුලයෙහි ය. 'රථකාරකුලේ' යනු සම් පදම් කරන්නන්ගේ කුලයෙහි ය. 'පුක්කුසකුලේ' යනු මල් කසළ දමන්නන්ගේ කුලයෙහි ය.

එත්තාවතා කුලවිපත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා නීචකුලෙ ජාතොපි එකච්චො අඩ්ඪො හොති මහද්ධනො, අයං පන න තාදිසො, තස්මාස්ස භොගවිපත්තිං දස්සෙතුං දලිද්දෙතිආදිමාහ. තත්ථ දලිද්දෙති දාලිද්දියෙන සමන්නාගතෙ. අප්පන්නපානභොජනෙති පරිත්තකඅන්නපානභොජනෙ. කසිරවුත්තිකෙති දුක්ඛජීවිකෙ, යත්ථ වායාමෙන පයොගෙන ජීවිතවුත්තිං සාධෙන්ති, තථාරූපෙති අත්ථො. යත්ථ කසිරෙන ඝාසච්ඡාදො ලබ්භතීති යස්මිං කුලෙ දුක්ඛෙන යාගුභත්තඝාසො ච කොපීනමත්තං අච්ඡාදනඤ්ච ලබ්භති.

මෙපමණකින් කුල විපත්තිය පෙන්වා දී, දැන් ඇතැම් පුද්ගලයෙකු නීච කුලයක උපන්නත් පොහොසත් හා මහා ධනවත් විය හැකි වුව ද, මෙම පුද්ගලයා එසේ නොවන බැවින් ඔහුගේ භෝග විපත්තිය (සම්පත් නොමැතිකම) පෙන්වීම සඳහා 'දලිද්දේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දලිද්දේ' යනු දිළිඳුකම සහිත වූ යන්නයි. 'අප්පන්නපානභෝජනේ' යනු අල්ප වූ ආහාර පාන ඇති යන්නයි. 'කසිරවුත්තිකේ' යනු දුක්ඛිත ජීවිකාවක් ඇති, එනම් වීර්යයෙන් හා උත්සාහයෙන් ජීවිකාව සරිකර ගන්නා වූ ස්වභාවයයි. 'යත්ථ කසිරේන ඝාසච්ඡාදෝ ලබ්භති' යනු යම් කුලයක කැඳ බත් ආදී ආහාර ද, ලැජ්ජා බය වසා ගැනීමට පමණක් වූ වස්ත්‍ර ද ඉතා දුකසේ ලබයි ද යන්නයි.

ඉදානි යස්මා එකච්චො නීචකුලෙ ජාතොපි උපධිසම්පන්නො හොති අත්තභාවසමිද්ධියං ඨිතො, අයඤ්ච න තාදිසො, තස්මාස්ස සරීරවිපත්තිම්පි දස්සෙතුං සො ච හොති දුබ්බණ්ණොතිආදිමාහ. තත්ථ දුබ්බණ්ණොති පංසුපිසාචකො විය ඣාමඛාණුවණ්ණො. දුද්දසිකොති විජාතමාතුයාපි අමනාපදස්සනො. ඔකොටිමකොති ලකුණ්ඩකො. කාණොති එකක්ඛිකාණො වා උභයක්ඛිකාණො වා. කුණීති එකහත්ථකුණී වා උභයහත්ථකුණී වා. ඛඤ්ජොති එකපාදඛඤ්ජො වා උභයපාදඛඤ්ජො වා. පක්ඛහතොති හතපක්ඛො පීඨසප්පී. පදීපෙය්‍යස්සාති වට්ටිතෙලකපල්ලකාදිනො පදීපඋපකරණස්ස. තස්ස න එවං හොතීති. කස්මා න හොති? නීචකුලෙ ජාතත්තා.

දැන් යම් පුද්ගලයෙකු නීච කුලයක උපන්නත් ශරීර සම්පත්තියෙන් යුක්ත විය හැකි වුව ද, මොහු එසේ නොවන බැවින් ඔහුගේ ශරීර විපත්තිය පෙන්වීමට 'සෝ ච හෝති දුබ්බණ්ණෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දුබ්බණ්ණෝ' යනු පාංශු පිසාචයෙකු මෙන් හෝ පිළිස්සුණු කොටයක් මෙන් අවර්ණ වූ යන්නයි. 'දුද්දසිකෝ' යනු වැදූ මවට පවා අප්‍රිය දර්ශනයක් ඇති යන්නයි. 'ඕකෝටිමකෝ' යනු මිටි වූ තැනැත්තායි. 'කාණෝ' යනු එක් ඇසක් හෝ ඇස් දෙකම නොපෙනෙන තැනැත්තායි. 'කුණී' යනු එක් අතක් හෝ අත් දෙකම කොර වූ තැනැත්තායි. 'ඛඤ්ජෝ' යනු එක් පයක් හෝ පය දෙකම කොර වූ තැනැත්තායි. 'පක්ඛහතෝ' යනු අංශභාගය වැළඳී පෙට්ටියක් හෝ ලෑල්ලක් ආධාරයෙන් ගමන් කරන්නායි. 'පදීපෙය්‍යස්ස' යනු පහන් තිර හා තෙල් වැනි පහන් උපකරණ සඳහායි. "ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති නොවේ" යනු කුමක් නිසා ද? නීච කුලයක උපන් බැවිනි.

ජෙට්ඨොති අඤ්ඤස්මිං ජෙට්ඨෙ සති කනිට්ඨො ආසං න කරොති, තස්මා ජෙට්ඨොති ආහ. ආභිසෙකොති ජෙට්ඨොපි න අභිසෙකාරහො ආසං න කරොති, තස්මා ආභිසෙකොති ආහ. අනභිසිත්තොති අභිසෙකාරහොපි කාණකුණිආදිදොසරහිතො සකිං අභිසිත්තො පුන අභිසෙකෙ ආසං න කරොති, තස්මා අනභිසිත්තොති ආහ[Pg.77]. අචලප්පත්තොති ජෙට්ඨොපි ආභිසෙකො අනභිසිත්තො මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො, සොපි අභිසෙකෙ ආසං න කරොති. සොළසවස්සුද්දෙසිකො පන පඤ්ඤායමානමස්සුභෙදො අචලප්පත්තො නාම හොති, මහන්තම්පි රජ්ජං විචාරෙතුං සමත්ථො, තස්මා ‘‘අචලප්පත්තො’’ති ආහ. තස්ස එවං හොතීති කස්මා හොති? මහාජාතිතාය.

'ජෙට්ඨෝ' යනු වෙනත් වැඩිමහල්ලෙකු සිටින විට බාලයා අභිෂේකය පිළිබඳ බලාපොරොත්තුවක් ඇති කර නොගන්නා බැවින් 'ජෙට්ඨෝ' (වැඩිමහල්ලා) යයි වදාළ සේක. 'ආභිසේකෝ' යනු වැඩිමහල් වුවත් අභිෂේකයට නුසුදුසු නම් බලාපොරොත්තුවක් ඇති කර නොගන්නා බැවින් 'ආභිසේකෝ' යයි වදාළ සේක. 'අනභිසිත්තෝ' යනු අභිෂේකයට සුදුසු වුව ද, ඇස් පෙනීම හෝ අත් පා ආදී දෝෂ රහිතව එක් වරක් අභිෂේකය ලැබූ රජ කුමරෙකු නැවත අභිෂේකයක් බලාපොරොත්තු නොවන බැවින් 'අනභිසිත්තෝ' යයි වදාළ සේක. 'අචලප්පත්තෝ' යනු වැඩිමහල් වූත්, අභිෂේකයට සුදුසු වූත්, තවමත් අභිෂේකය නොලැබූ නමුත් උඩුබැලි අතට වැතිරී සිටින මන්ද බුද්ධික කුඩා දරුවෙකු නම් ඔහු ද අභිෂේකය ගැන බලාපොරොත්තු ඇති කර නොගනී. සොළොස් හැවිරිදි, රැවුල වැවුණු කුමරෙකු රාජ්‍ය පාලනය කිරීමට සමර්ථ බැවින් 'අචලප්පත්ත' (නොසැලෙන බවට පත් වූ) නම් වේ. "ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති වේ" යනු කුමක් නිසා ද? උසස් කුලයක උපන් බැවිනි.

දුස්සීලොති නිස්සීලො. පාපධම්මොති ලාමකධම්මො. අසුචීති අසුචීහි කායකම්මාදීහි සමන්නාගතො. සඞ්කස්සරසමාචාරොති සඞ්කාහි සරිතබ්බසමාචාරො, කිඤ්චිදෙව අසාරුප්පං දිස්වා ‘‘ඉදං ඉමිනා කතං භවිස්සතී’’ති එවං පරෙසං ආසඞ්කනීයසමාචාරො, අත්තනායෙව වා සඞ්කාහි සරිතබ්බසමාචාරො, සාසඞ්කසමාචාරොති අත්ථො. තස්ස හි දිවාට්ඨානාදීසු සන්නිපතිත්වා කිඤ්චිදෙව මන්තයන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘ඉමෙ එකතො හුත්වා මන්තෙන්ති, කච්චි නු ඛො මයා කතකම්මං ජානිත්වා මන්තෙන්තී’’ති එවං සාසඞ්කසමාචාරො හොති. පටිච්ඡන්නකම්මන්තොති පටිච්ඡාදෙතබ්බයුත්තකෙන පාපකම්මෙන සමන්නාගතො. අස්සමණො සමණපටිඤ්ඤොති අස්සමණො හුත්වාව සමණපතිරූපකතාය ‘‘සමණො අහ’’න්ති එවං පටිඤ්ඤො. අබ්‍රහ්මචාරී බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤොති අඤ්ඤෙ බ්‍රහ්මචාරිනො සුනිවත්ථෙ සුපාරුතෙ සුම්භකපත්තධරෙ ගාමනිගමරාජධානීසු පිණ්ඩාය චරිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තෙ දිස්වා සයම්පි තාදිසෙන ආකාරෙන තථා පටිපජ්ජනතො ‘‘අහං බ්‍රහ්මචාරී’’ති පටිඤ්ඤං දෙන්තො විය හොති. ‘‘අහං භික්ඛූ’’ති වත්වා උපොසථග්ගාදීනි පවිසන්තො පන බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤො හොතියෙව, තථා සඞ්ඝිකං ලාභං ගණ්හන්තො. අන්තොපූතීති පූතිනා කම්මෙන අන්තො අනුපවිට්ඨො. අවස්සුතොති රාගාදීහි තින්තො. කසම්බුජාතොති සඤ්ජාතරාගාදිකචවරො. තස්ස න එවං හොතීති. කස්මා න හොති? ලොකුත්තරධම්මඋපනිස්සයස්ස නත්ථිතාය. තස්ස එවං හොතීති. කස්මා හොති? මහාසීලස්මිං පරිපූරකාරිතාය.

"Dussīlo" යනු සිල් රහිත වූ පුද්ගලයායි. "Pāpadhammo" යනු ලාමක ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. "Asucī" යනු අපිරිසිදු වූ කාය කර්මාදියෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයායි. "Saṅkassarasamācāro" යනු සැක උපදවන හැසිරීම් ඇති බවයි; එනම්, භික්ෂූන්ට නොගැලපෙන කිසියම් දෙයක් දැක, "මෙය මොහු විසින් කරන ලද්දක් විය හැකිය" යනුවෙන් අන්‍යයන් තුළ සැක උපදවන හැසිරීම් ඇති බව හෝ, තමා විසින්ම තම වැරදි සිහිපත් කරමින් සැකයෙන් යුතුව හැසිරීමයි. දහවල් කාලයේ විවේක ගන්නා ස්ථාන ආදියේදී භික්ෂූන් රැස්ව කිසියම් දෙයක් සාකච්ඡා කරනු දැක, "මේ භික්ෂූන් එක්වී සාකච්ඡා කරන්නේ මා කළ වැරදි දැනගෙන විය හැකිය" යනුවෙන් සැකයෙන් යුතුව හැසිරීම මෙහි අදහසයි. "Paṭicchannakammanto" යනු සඟවා තැබිය යුතු පාපී ක්‍රියාවන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. "Assamaṇo samaṇapaṭiñño" යනු සැබවින්ම ශ්‍රමණයෙකු නොවී, ශ්‍රමණයෙකුගේ වෙස් ගෙන "මම ශ්‍රමණයෙක්මි" යි ප්‍රතිඥා දීමයි. "Abrahmacārī brahmacāripaṭiñño" යනු මැනවින් සිවුරු හැඳ පෙරවා, පාත්‍රය ගෙන ගම් නියම්ගම් හා රජදහන්හි පිඬුසිඟා යමින් දිවි පෙවෙත ගෙවන බ්‍රහ්මචාරීන් දැක, තමාද ඔවුන් මෙන් හැසිරෙමින් "මම බ්‍රහ්මචාරියෙක්මි" යි ප්‍රතිඥා දීමයි. "මම භික්ෂුවක්මි" යි පවසමින් උපෝසථාගාර ආදියට ඇතුළු වීම සහ සංඝික ලාභ පිළිගැනීම බ්‍රහ්මචාරී ප්‍රතිඥාවට අයත් වේ. "Antopūti" යනු කුණු වූ කර්මයන් තමා තුළ ඇති බවයි. "Avassuto" යනු රාගාදියෙන් තෙත් වූ බවයි. "Kasambujāto" යනු රාගාදී කෙලෙස් කසළින් යුක්ත වූ බවයි. ලොකුත්තර ධර්මයන් ලැබීමට උපනිශ්‍රය ධර්මයන් නොමැති බැවින් ඔහුට (කුසල් පිළිබඳ) එබඳු අදහසක් ඇති නොවේ. මහා සීලයෙහි පරිපූර්ණව පිළිපදින බැවින් ඔහුට එබඳු අදහසක් ඇති වේ.

4. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා

4. චක්කවත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව.

14. චතුත්ථෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ජනං රඤ්ජෙතීති රාජා. චක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී. වත්තිතං වා අනෙන චක්කන්ති චක්කවත්තී. ධම්මො අස්ස [Pg.78] අත්ථීති ධම්මිකො. ධම්මෙනෙව දසවිධෙන චක්කවත්තිවත්තෙන රාජා ජාතොති ධම්මරාජා. සොපි න අරාජකන්ති සොපි අඤ්ඤං නිස්සයරාජානං අලභිත්වා චක්කං නාම වත්තෙතුං න සක්කොතීති අත්ථො. ඉති සත්ථා දෙසනං පට්ඨපෙත්වා යථානුසන්ධිං අපාපෙත්වාව තුණ්හී අහොසි. කස්මා? අනුසන්ධිකුසලා උට්ඨහිත්වා අනුසන්ධිං පුච්ඡිස්සන්ති, බහූ හි ඉමස්මිං ඨානෙ තථාරූපා භික්ඛූ, අථාහං තෙහි පුට්ඨො දෙසනං වඩ්ඪෙස්සාමීති. අථෙකො අනුසන්ධිකුසලො භික්ඛු භගවන්තං පුච්ඡන්තො කො පන, භන්තෙතිආදිමාහ. භගවාපිස්ස බ්‍යාකරොන්තො ධම්මො භික්ඛූතිආදිමාහ.

14. සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ජනයා සතුටු කරන බැවින් "රජ" (Rājā) නම් වේ. සක් රුවන පවත්වන බැවින් "සක්විති" (Cakkavattī) නම් වේ. ඔහුට දසරාජ ධර්මය ඇති බැවින් "ධාර්මික" (Dhammiko) නම් වේ. දස වැදෑරුම් සක්විති වත් මගින් උපන් බැවින් "ධර්මරාජ" (Dhammarājā) නම් වේ. මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනාව ආරම්භ කර, එය අනුසන්ධියට නොපමුණුවාම නිශ්ශබ්ද වූ සේක. ඒ මන්ද යත්, අනුසන්ධියෙහි දක්ෂ භික්ෂූන් නැගී සිට අනුසන්ධිය විචාරනු ඇතැයි ද, එවිට තමන් වහන්සේ දේශනාව තවදුරටත් පවත්වන්නෙමි යි සිතූ බැවිනි. එකල්හි අනුසන්ධියෙහි දක්ෂ එක්තරා භික්ෂුවක් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ඒ පිළිබඳව විමසූ අතර, බුදුරජාණන් වහන්සේද එයට පිළිතුරු දෙමින් "ධර්මය, භික්ෂුව" යනාදී වශයෙන් දේශනා කළ සේක.

තත්ථ ධම්මොති දසකුසලකම්මපථධම්මො. ධම්මන්ති තමෙව වුත්තප්පකාරං ධම්මං. නිස්සායාති තදධිට්ඨානෙන චෙතසා තමෙව නිස්සයං කත්වා. ධම්මං සක්කරොන්තොති යථා කතො සො ධම්මො සුට්ඨු කතො හොති, එවමෙතං කරොන්තො. ධම්මං ගරුං කරොන්තොති තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා තං ගරුකරොන්තො. ධම්මං අපචායමානොති තස්සෙව ධම්මස්ස අඤ්ජලිකරණාදීහි නීචවුත්තිතං කරොන්තො. ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතූති තං ධම්මං ධජමිව පුරක්ඛත්වා කෙතුමිව උක්ඛිපිත්වා පවත්තියා ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතු ච හුත්වාති අත්ථො. ධම්මාධිපතෙය්‍යොති ධම්මාධිපතිභූතාගතභාවෙන ධම්මවසෙනෙව ච සබ්බකිරියානං කරණෙන ධම්මාධිපතෙය්‍යො හුත්වා. ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහතීති ධම්මො අස්සා අත්ථීති ධම්මිකා, රක්ඛා ච ආවරණඤ්ච ගුත්ති ච රක්ඛාවරණගුත්ති. තත්ථ ‘‘පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛතී’’ති වචනතො ඛන්තිආදයො රක්ඛා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛති. ඛන්තියා අවිහිංසාය මෙත්තචිත්තතාය අනුද්දයායා’’ති (සං. නි. 5.385). නිවාසනපාරුපනගෙහාදීනි ආවරණං. චොරාදිඋපද්දවනිවාරණත්ථං ගොපායනා ගුත්ති. තං සබ්බම්පි සුට්ඨු විදහති පවත්තෙති ඨපෙතීති අත්ථො.

එහි "ධර්මය" යනු දස කුසල් කර්මපථ ධර්මයයි. "ධර්මය නිස්සාය" යනු එම දස කුසල් ධර්මයම අධිෂ්ඨානයක් කොට ගෙන සිතින් එයම පිළිසරණ කොට ගැනීමයි. "ධර්මය සත්කාර කරන්නා" යනු ඒ ධර්මය මැනවින් ඉටු කිරීමයි. "ධර්මය ගරු කරන්නා" යනු ඒ කෙරෙහි ගෞරවය ඇති කරගෙන එය ගරු කොට සැලකීමයි. "ධර්මය නමස්කාර කරන්නා" යනු වැඳීම පිදීම ආදියෙන් ධර්මය කෙරෙහි යටහත් පහත් බව දැක්වීමයි. "ධම්මද්ධජො ධම්මකේතු" යනු ඒ ධර්මය ධජයක් මෙන් පෙරටු කරගෙන ද කේතුවක් මෙන් ඔසවා තබාගෙන ද කටයුතු කිරීමයි. "ධර්මාධිපතෙය්‍යො" යනු ධර්මය අධිපති කොට ගෙන සියලු කටයුතු කිරීමයි. "ධාර්මික රක්ෂා ආවරණ ගුප්තිය" යනු ධාර්මික වූ ආරක්ෂාව, වැළැක්වීම සහ රැකවරණයයි. එහි "අනුන් රකින්නා තමා රකින්නෙකි" යන වචනයට අනුව ඉවසීම ආදිය "රක්ෂා" (ආරක්ෂාව) නම් වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, අනුන් රකින්නා තමා රකින්නේ කෙසේද? ඉවසීමෙන්, අවිහිංසාවෙන්, මෙත් සිතින් හා අනුකම්පාවෙනි". ඇඳුම් පැළඳුම් හා නිවාස ආදිය "ආවරණ" නම් වේ. සොරුන් ආදීන්ගෙන් වන පීඩා වැළැක්වීම "ගුප්ති" (රැකවරණය) නම් වේ. සක්විති රජු ඒ සියල්ල මැනවින් සංවිධානය කරයි.

ඉදානි යත්ථ සා සංවිදහිතබ්බා, තං දස්සෙන්තො අන්තොජනස්මින්තිආදිමාහ. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – අන්තොජනසඞ්ඛාතං පුත්තදාරං සීලසංවරෙ පතිට්ඨාපෙන්තො වත්ථගන්ධමාලාදීනි චස්ස දදමානො සබ්බොපද්දවෙ චස්ස නිවාරයමානො ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහති නාම. ඛත්තියාදීසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – අභිසිත්තඛත්තියා භද්‍රඅස්සාජානීයාදිරතනසම්පදානෙනපි [Pg.79] උපගණ්හිතබ්බා, අනුයන්තා ඛත්තියා තෙසං අනුරූපයානවාහනසම්පදානෙනපි පරිතොසෙතබ්බා, බලකායො කාලං අනතික්කමෙත්වා භත්තවෙතනසම්පදානෙනපි අනුග්ගහෙතබ්බො, බ්‍රාහ්මණා අන්නපානවත්ථාදිනා දෙය්‍යධම්මෙන, ගහපතිකා භත්තබීජනඞ්ගලබලිබද්දාදිසම්පදානෙන, තථා නිගමවාසිනො නෙගමා ජනපදවාසිනො ච ජානපදා. සමිතපාපබාහිතපාපා පන සමණබ්‍රාහ්මණා සමණපරික්ඛාරසම්පදානෙන සක්කාතබ්බා, මිගපක්ඛිනො අභයදානෙන සමස්සාසෙතබ්බා.

දැන් එම ආරක්ෂාව සැපයිය යුතු පාර්ශවයන් දක්වමින් "අන්තෝජනස්මිං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි සංක්ෂිප්ත අදහස නම්: අඹුදරුවන් ඇතුළු පිරිවර ජනයා සීල සංවරයෙහි පිහිටුවීම, ඔවුන්ට ඇඳුම් පැළඳුම් හා සුවඳ මල් ආදිය දීම සහ සියලු උපද්‍රවයන්ගෙන් ඔවුන් වැළැක්වීම "ධාර්මික රක්ෂා ආවරණ ගුප්තිය" සංවිධානය කිරීමයි. ක්ෂත්‍රියයන් ආදීන් කෙරෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි විශේෂත්වය නම්: අභිෂේක ලත් ක්ෂත්‍රියයන්ට උතුම් ආජානීය අසුන් ආදී වස්තූන් ලබා දී සංග්‍රහ කළ යුතුය. මෙනොත් ක්ෂත්‍රියයන්ට සුදුසු යාන වාහන දී සතුටු කළ යුතුය. සේනාවට නිසි කලට ආහාර හා වැටුප් දී සංග්‍රහ කළ යුතුය. බ්‍රාහ්මණයන්ට ආහාර පාන හා වස්ත්‍ර ආදියෙන් සංග්‍රහ කළ යුතුය. ගෘහපතියන්ට ආහාර, බීජ, නගුල් සහ ගොන් ආදිය දී සංග්‍රහ කළ යුතුය. එමෙන්ම නියම්ගම් වැසියන්ට හා ජනපද වැසියන්ට ද එසේම සංග්‍රහ කළ යුතුය. පාපයන් දුරු කළ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට ශ්‍රමණ පිරිකර දී සත්කාර කළ යුතුය. මෘග පක්ෂීන්ට අභය දානය දී ඔවුන්ට රැකවරණය සැලසිය යුතුය.

ධම්මෙනෙව චක්කං වත්තෙතීති දසකුසලකම්මපථධම්මෙනෙව චක්කං පවත්තෙති. තං හොති චක්කං අප්පටිවත්තියන්ති තං තෙන එවං පවත්තිතං ආණාචක්කං අප්පටිවත්තියං හොති. කෙනචි මනුස්සභූතෙනාති දෙවතා නාම අත්තනා ඉච්ඡිතිච්ඡිතමෙව කරොන්ති, තස්මා තා අග්ගණ්හිත්වා ‘‘මනුස්සභූතෙනා’’ති වුත්තං. පච්චත්ථිකෙනාති පටිඅත්ථිකෙන, පටිසත්තුනාති අත්ථො. ධම්මිකොති චක්කවත්තී දසකුසලකම්මපථවසෙන ධම්මිකො, තථාගතො පන නවලොකුත්තරධම්මවසෙන. ධම්මරාජාති නවහි ලොකුත්තරධම්මෙහි මහාජනං රඤ්ජෙතීති ධම්මරාජා. ධම්මංයෙවාති නවලොකුත්තරධම්මමෙව නිස්සාය තමෙව සක්කරොන්තො තං ගරුකරොන්තො තං අපචායමානො. සොවස්ස ධම්මො අබ්භුග්ගතට්ඨෙන ධජොති ධම්මද්ධජො. සොවස්ස කෙතූති ධම්මකෙතු. තමෙව අධිපතිං ජෙට්ඨකං කත්වා විහරතීති ධම්මාධිපතෙය්‍යො. ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තින්ති ලොකියලොකුත්තරධම්මදායිකරක්ඛඤ්ච ආවරණඤ්ච ගුත්තිඤ්ච. සංවිදහතීති ඨපෙති පඤ්ඤපෙති. එවරූපන්ති තිවිධං කායදුච්චරිතං න සෙවිතබ්බං, සුචරිතං සෙවිතබ්බන්ති එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සංවිදහිත්වාති ඨපෙත්වා කථෙත්වා. ධම්මෙනෙව අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තෙතීති නවලොකුත්තරධම්මෙනෙව අසදිසං ධම්මචක්කං පවත්තෙති. තං හොති චක්කං අප්පටිවත්තියන්ති තං එවං පවත්තිතං ධම්මචක්කං එතෙසු සමණාදීසු එකෙනපි පටිවත්තෙතුං පටිබාහිතුං න සක්කා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'ධම්මෙනෙව චක්කං වත්තේති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දස කුසල් කම්මපථ ධර්මයෙන්ම සක්විති රුවන පවත්වන බවයි. 'තං හෝති චක්කං අප්පටිවත්තියං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එම සක්විති රජු විසින් පවත්වන ලද ඒ ආඥා චක්‍රය කිසිවෙකුට ආපසු හැරවිය නොහැකි බවයි. 'කේනචි මනුස්සභූතේන' යන්නෙහි අදහස් කරන්නේ, දෙවිවරුන් යනු තමන්ට කැමති කැමති දේ කරන පිරිසක් බැවින්, ඔවුන් මෙහිලා නොගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මනුෂ්‍යයෙකු විසින්' යැයි වදාරන ලදී. 'පච්චත්ථිකේන' යනු සතුරු වූ තැනැත්තා හෙවත් ප්‍රතිමල්ලවයා යන්නයි. 'ධම්මිකෝ' යනු සක්විති රජු දස කුසල් කම්මපථය අනුව ධාර්මික වන අතර, තථාගතයන් වහන්සේ නව ලොකුත්තර ශ්‍රී සද්ධර්මය අනුව ධාර්මික වන සේක. 'ධම්මරාජා' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයෙන් මහජනයා සතුටු කරවන බැවින් ධර්ම රාජයා නම් වන සේක. 'ධම්මං යේව' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයම ඇසුරු කරමින්, එයටම සත්කාර කරමින්, එයටම ගරු කරමින්, එයටම බුහුමන් දක්වමිනි. උසස් යන අර්ථයෙන් එම ධර්මයම උන්වහන්සේගේ ධජය වන බැවින් 'ධම්මද්ධජ' නම් වන සේක. එම ධර්මයම උන්වහන්සේගේ කේතුව (ලාංඡනය) වන බැවින් 'ධම්මකේතු' නම් වන සේක. එම ධර්මයම ප්‍රමුඛ කොටගෙන, ප්‍රධාන කොටගෙන වසන බැවින් 'ධම්මාධිපතෙය්‍ය' නම් වන සේක. 'ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං' යනු ලෞකික හා ලොකුත්තර ධර්මය ලබා දෙන්නා වූ රැකවරණය, ආවරණය සහ ආරක්ෂාව සැලසීමයි. 'සංවිදහති' යනු පනවයි, නියම කරයි. 'ඒවරූපං' යන්නෙන් මෙබඳු වූ ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතයෙහි නොයෙදිය යුතු බවත්, සුචරිතයෙහි යෙදිය යුතු බවත් මෙසේ සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. 'සංවිදහිත්වා' යනු පනවා, වදාරා යන්නයි. 'ධම්මෙනෙව අනුත්තරං ධම්මචක්කං වත්තේති' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයෙන්ම අසදෘශ වූ ධර්ම චක්‍රය පවත්වන සේක යන්නයි. 'තං හෝති චක්කං අප්පටිවත්තියං' යනු මෙසේ පවත්වන ලද ඒ ධර්ම චක්‍රය එම ශ්‍රමණ ආදීන් අතරින් කිසිවෙකුටවත් ආපසු හැරවීමට හෝ වැළැක්වීමට නොහැකි බවයි. ඉතිරි පද සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

5. සචෙතනසුත්තවණ්ණනා

5. සචේතන සූත්‍ර වර්ණනාව

15. පඤ්චමෙ ඉසිපතනෙති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසඞ්ඛාතානං ඉසීනං ධම්මචක්කප්පවත්තනත්ථාය චෙව උපොසථකරණත්ථාය ච ආගන්ත්වා පතනෙ, සන්නිපාතට්ඨානෙති අත්ථො. පදනෙතිපි පාඨො, අයමෙව අත්ථො. මිගදායෙති [Pg.80] මිගානං අභයත්ථාය දින්නෙ. ඡහි මාසෙහි ඡාරත්තූනෙහීති සො කිර රඤ්ඤා ආණත්තදිවසෙයෙව සබ්බූපකරණානි සජ්ජෙත්වා අන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ගාමද්වාරගාමමජ්ඣදෙවකුලසුසානාදීසු ඨිතරුක්ඛෙ චෙව ඣාමපතිතසුක්ඛරුක්ඛෙ ච විවජ්ජෙත්වා සම්පන්නපදෙසෙ ඨිතෙ සබ්බදොසවිවජ්ජිතෙ නාභිඅරනෙමීනං අනුරූපෙ රුක්ඛෙ ගහෙත්වා තං චක්කං අකාසි. තස්ස රුක්ඛෙ විචිනිත්වා ගණ්හන්තස්ස චෙව කරොන්තස්ස ච එත්තකො කාලො වීතිවත්තො. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡහි මාසෙහි ඡාරත්තූනෙහී’’ති. නානාකරණන්ති නානත්තං. නෙසන්ති න එසං. අත්ථෙසන්ති අත්ථි එසං. අභිසඞ්ඛාරස්ස ගතීති පයොගස්ස ගමනං. චිඞ්ගුලායිත්වාති පරිබ්භමිත්වා. අක්ඛාහතං මඤ්ඤෙති අක්ඛෙ පවෙසෙත්වා ඨපිතමිව.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'ඉසිපතනෙ' යනු බුදු හා පසේබුදු යන ඉසීන් වහන්සේලා ධර්ම චක්‍රය පැවැත්වීම සඳහා හෝ උපෝසථ කර්ම කිරීම සඳහා හෝ වැඩමවා බසිනා ස්ථානය හෙවත් රැස්වන ස්ථානය යන අර්ථයයි. 'පදනෙ' කියාද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථයද මෙයම වේ. 'මිගදායෙ' යනු මෘගයන්ට අභය දීම පිණිස දුන් ස්ථානයයි. 'ඡහි මාසේහි ඡාරත්තූනේහි' යන්නෙන් කියැවෙන්නේ, ඒ රථ සාදන්නා රජු අණ කළ දිනයේම සියලු උපකරණ සපයාගෙන අතේවාසිකයන් සමඟ වනයට වැදී, ගම් දොර, ගම් මැද, දේවාල හා සොහොන් ආදියෙහි ඇති ගස් මෙන්ම පිළිස්සුණු, ඇද වැටුණු හා දිරා ගිය ගස් මඟහැර, සාරවත් බිමක පිහිටි සියලු දොසින් තොර වූ, නැබ, අර සහ නිම් වළලු සඳහා සුදුසු ගස් තෝරාගෙන එම රථ චක්‍රය සෑදූ බවයි. ගස් තෝරා ගැනීමටත් එය සෑදීමටත් ඔහුට මාස හයකට රාත්‍රී හයක් අඩු කාලයක් ගත විය. එබැවින් 'මාස හයකින් හා රාත්‍රී හයකින් අඩු කාලයකින්' යැයි වදාරන ලදී. 'නානාකරණං' යනු වෙනසයි. 'නේසං' යනු 'න ඒසං' (මොවුන්ගේ නැත) යන්නයි. 'අත්ථේසං' යනු 'අත්ථි ඒසං' (මොවුන්ගේ ඇත) යන්නයි. 'අභිසංඛාරස්ස ගති' යනු උත්සාහයේ හෝ ප්‍රයෝගයේ පැවැත්මයි. 'චිංගුලායිත්වා' යනු කැරකී ගොස් යන්නයි. 'අක්ඛාහතං මඤ්ඤේ' යනු අක්ෂයෙහි (අවයෙහි) බහා තැබුවාක් මෙන් හඟිමි යන්නයි.

සදොසාති සගණ්ඩා උණ්ණතොණතට්ඨානයුත්තා. සකසාවාති පූතිසාරෙන චෙව ඵෙග්ගුනා ච යුත්තා. කායවඞ්කාතිආදීනි කායදුච්චරිතාදීනං නාමානි. එවං පපතිතාති එවං ගුණපතනෙන පතිතා. එවං පතිට්ඨිතාති එවං ගුණෙහි පතිට්ඨිතා. තත්ථ ලොකියමහාජනා පපතිතා නාම, සොතාපන්නාදයො පතිට්ඨිතා නාම. තෙසුපි පුරිමා තයො කිලෙසානං සමුදාචාරක්ඛණෙ පපතිතා නාම, ඛීණාසවා පන එකන්තෙනෙව පතිට්ඨිතා නාම. තස්මාති යස්මා අප්පහීනකායවඞ්කාදයො පපතන්ති, පහීනකායවඞ්කාදයො පතිට්ඨහන්ති, තස්මා. කායවඞ්කාදීනං පන එවං පහානං වෙදිතබ්බං – පාණාතිපාතො අදින්නාදානං මිච්ඡාචාරො මුසාවාදො පිසුණාවාචා මිච්ඡාදිට්ඨීති ඉමෙ තාව ඡ සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, ඵරුසාවාචා බ්‍යාපාදොති ද්වෙ අනාගාමිමග්ගෙන, අභිජ්ඣා සම්ඵප්පලාපොති ද්වෙ අරහත්තමග්ගෙනාති.

'සදෝසා' යනු ගැට සහිත වූ හා උස් පහත් තැන්වලින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සකසාවා' යනු දිරාගිය හරය හා එළය (අපිරිසිදු කොටස්) සහිත වූ යන්නයි. 'කායවංකා' ආදී පද කාය දුශ්චරිත ආදියට නම් වේ. 'ඒවං පපතිතා' යනු මෙසේ ගුණ පිරිහීමෙන් ඇද වැටුණු බවයි. 'ඒවං පතිට්ඨිතා' යනු මෙසේ ගුණධර්මයන්හි පිහිටි බවයි. එහි ලෞකික මහජනයා 'ඇද වැටුණු අය' නම් වේ, සෝවාන් ආදී උතුමෝ 'පිහිටි අය' නම් වෙති. ඔවුන් අතරද පළමු තිදෙනා (සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී) කෙලෙස් මතුවන අවස්ථාවලදී 'ඇද වැටුණු අය' ලෙස හැඳින්විය හැකි වුවද, රහතන් වහන්සේලා නම් ඒකාන්තයෙන්ම 'ස්ථාවරව පිහිටි අය' නම් වෙති. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් කායවංක ආදිය ප්‍රහීණ නොකළ අය ඇද වැටෙන බැවින් සහ ප්‍රහීණ කළ අය ස්ථාවර වන බැවින් යන අර්ථයයි. කායවංක ආදිය ප්‍රහීණ කිරීම මෙසේ දත යුතුය: ප්‍රාණාතිපාතය, අදත්තාදානය, කාමේසු මිච්ඡාචාරය, මුසාවාදය, පිසුණාවාචාව හා මිච්ඡාදිට්ඨිය යන මේ හය සෝවාන් මඟින් ප්‍රහීණ වේ. පරුෂාවාචාව හා ව්‍යාපාදය යන දෙක අනාගාමී මඟින්ද, අභිජ්ඣාව හා සම්ඵප්පලාපය යන දෙක අර්හත් මඟින්ද ප්‍රහීණ වේ.

6. අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා

6. අපණ්ණක සූත්‍ර වර්ණනාව

16. ඡට්ඨෙ අපණ්ණකපටිපදන්ති අවිරද්ධපටිපදං එකංසපටිපදං නිය්‍යානිකපටිපදං කාරණපටිපදං සාරපටිපදං මණ්ඩපටිපදං අපච්චනීකපටිපදං අනුලොමපටිපදං ධම්මානුධම්මපටිපදං පටිපන්නො හොති, න තක්කග්ගාහෙන වා නයග්ගාහෙන වා. එවං ගහෙත්වා පටිපන්නො හි භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා මනුස්සදෙවනිබ්බානසම්පත්තීහි හායති පරිහායති, අපණ්ණකපටිපදං [Pg.81] පටිපන්නො පන තාහි සම්පත්තීහි න පරිහායති. අතීතෙ කන්තාරද්ධානමග්ගං පටිපන්නෙසු ද්වීසු සත්ථවාහෙසු යක්ඛස්ස වචනං ගහෙත්වා බාලසත්ථවාහො සද්ධිං සත්ථෙන අනයබ්‍යසනං පත්තො, යක්ඛස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා ‘‘උදකදිට්ඨට්ඨානෙ උදකං ඡඩ්ඩෙස්සාමා’’ති සත්ථකෙ සඤ්ඤාපෙත්වා මග්ගං පටිපන්නො පණ්ඩිතසත්ථවාහො විය. යං සන්ධාය වුත්තං –

16. සයවන සූත්‍රයෙහි 'අපණ්ණකපටිපදං' යනු නොවරදින පිළිවෙත, ඒකාන්ත පිළිවෙත, නෛර්යාණික පිළිවෙත, කරුණු සහිත පිළිවෙත, සාරවත් පිළිවෙත, පිරිසිදු පිළිවෙත, විරුද්ධ නොවන පිළිවෙත, අනුලෝම පිළිවෙත හා ධර්මානුධර්ම පිළිවෙතෙහි පිළිපන් බවයි. එය තර්කයෙන් හෝ න්‍යාය ග්‍රහණයෙන් සිදුවන්නක් නොවේ. යමෙක් තර්ක න්‍යාය අනුව පිළිපදියිද, ඒ භික්ෂුව හෝ භික්ෂුණිය හෝ උපාසකයා හෝ උපාසිකාව මානුෂික, දිව්‍යමය හා නිවන් සම්පත්වලින් පිරිහෙයි. නමුත් අපණ්ණක පිළිවෙතෙහි පිළිපන්නා ඒ සම්පත්වලින් නොපිරිහෙයි. අතීතයේ කතර මඟ ගිය ගැල් නායකයන් දෙදෙනාගෙන්, අඥාන ගැල් නායකයා යක්ෂයාගේ බස ගෙන සියලු පිරිස සමඟ විනාශයට පත් විය. නමුත් පණ්ඩිත ගැල් නායකයා යක්ෂයාගේ බස නොගෙන, 'ජලය පෙනෙන තැනකදී ජලය ඉවත දමමු' යැයි පිරිස දැනුවත් කර මඟ ගොස් ජය ලැබූ බෝසත් ගැල් නායකයා මෙනි. ඒ අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘අපණ්ණකං ඨානමෙකෙ, දුතියං ආහු තක්කිකා;

එතදඤ්ඤාය මෙධාවී, තං ගණ්හෙ යදපණ්ණක’’න්ති. (ජා. 1.1.1);

"ඇතැම්හු නිවැරදි වූ නිශ්චිත ප්‍රතිපදාව ගත්හ, තර්ක කරන්නෝ දෙවැන්න (සාවද්‍ය ප්‍රතිපදාව) ගත්හ. බුද්ධිමත් තැනැත්තා මෙහි වෙනස දැන ඒ නිවැරදි වූ අපණ්ණක ප්‍රතිපදාවම ගන්නේය."

යොනි චස්ස ආරද්ධා හොතීති එත්ථ යොනීති ඛන්ධකොට්ඨාසස්සපි කාරණස්සපි පස්සාවමග්ගස්සපි නාමං. ‘‘චතස්සො ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, යොනියො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.152) හි ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනි නාම. ‘‘යොනි හෙසා භූමිජ ඵලස්ස අධිගමායා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.226) කාරණං. ‘‘න චාහං බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි, යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති (ම. නි. 2.457; ධ. ප. 396) ච ‘‘තමෙනං කම්මජවාතා නිවත්තිත්වා උද්ධංපාදං අධොසිරං සම්පරිවත්තෙත්වා මාතු යොනිමුඛෙ සම්පටිපාදෙන්තී’’ති ච ආදීසු පස්සාවමග්ගො. ඉධ පන කාරණං අධිප්පෙතං. ආරද්ධාති පග්ගහිතා පරිපුණ්ණා.

'යෝනි චස්ස ආරද්ධා හෝති' යන මෙහි 'යෝනි' යන නාමය ස්කන්ධ කොටස්වලට, හේතුවට මෙන්ම ප්‍රසූත මාර්ගයටද භාවිතා වේ. 'සාරිපුත්තය, මේ යෝනි සතරකි' ආදී තැන්වල ස්කන්ධ සමූහය යෝනි නම් වේ. 'භූමිජය, මෙය ඵලය ලබා ගැනීමට හේතුවයි' ආදී තැන්වල හේතුව අදහස් වේ. 'මම ඔහු බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි නොකියමි, මවුකුසින් උපන් පමණින්' සහ 'කර්මජ වාතයෝ ඔහුව කරකවා හිස යටටත් පය උඩටත් හරවා මවුකුසින් බිහි කරති' ආදී තැන්වල ප්‍රසූත මාර්ගය අදහස් වේ. මෙහිදී අදහස් කළේ 'හේතුව' යන්නයි. 'ආරද්ධා' යනු මැනවින් පවත්වන ලද හෙවත් පරිපූර්ණ කරන ලද යන්නයි.

ආසවානං ඛයායාති එත්ථ ආසවන්තීති ආසවා, චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපි සන්දන්ති පවත්තන්තීති වුත්තං හොති. ධම්මතො යාව ගොත්‍රභු, ඔකාසතො යාව භවග්ගා සවන්තීති වා ආසවා, එතෙ ධම්මෙ එතඤ්ච ඔකාසං අන්තොකරිත්වා පවත්තන්තීති අත්ථො. අන්තොකරණත්ථො හි අයං ආකාරො. චිරපාරිවාසියට්ඨෙන මදිරාදයො ආසවා, ආසවා වියාතිපි ආසවා. ලොකස්මිම්පි හි චිරපාරිවාසිකා මදිරාදයො ආසවාති වුච්චන්ති, යදි ච චිරපාරිවාසියට්ඨෙන ආසවා, එතෙයෙව භවිතුමරහන්ති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය, ඉතො පුබ්බෙ අවිජ්ජා නාහොසී’’තිආදි (අ. නි. 10.61). ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං සවන්ති පසවන්තීතිපි ආසවා. පුරිමානි චෙත්ථ නිබ්බචනානි යත්ථ කිලෙසා ආසවාති ආගච්ඡන්ති, තත්ථ යුජ්ජන්ති, පච්ඡිමං කම්මෙපි. න කෙවලඤ්ච කම්මකිලෙසායෙව ආසවා, අපිච ඛො නානප්පකාරා උපද්දවාපි. සුත්තෙසු හි ‘‘නාහං, චුන්ද, දිට්ඨධම්මිකානංයෙව ආසවානං සංවරාය ධම්මං [Pg.82] දෙසෙමී’’ති (දී. නි. 3.182) එත්ථ විවාදමූලභූතා කිලෙසා ආසවාති ආගතා.

“ආසවයන්ගේ ක්ෂය වීම පිණිස” යන්නෙහි, ගලා යන බැවින් (යොමුවන බැවින්) ආසව නම් වේ. එනම් චක්ඛු ද්වාරයේ සිට...පෙ... මනෝ ද්වාරය දක්වාම (කෙලෙස්) ගලා යන බැවින් හෝ පවතින බැවින් මෙසේ කියනු ලැබේ. ධර්මතාව අනුව ගොත්‍රභූ ඥානය දක්වා ද, භූමි වශයෙන් භවග්ගය (භවයේ ඉහළම තලය) දක්වා ද ගලා යන බැවින් ආසව නම් වේ. මෙම ධර්මයන් ද, මෙම අවකාශය ද ඇතුළත් කර ගනිමින් පවතින බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. මෙහි ‘ආ’ යන්නෙන් ‘ඇතුළත කිරීම’ (අන්තර්ගත කිරීම) යන අර්ථය දේ. බොහෝ කල් තබා පැසවනු ලැබූ අර්ථයෙන් මද්‍යසාර ආදී පානයන්ට ද ආසව යැයි කියනු ලැබේ. මෙම කෙලෙස් ධර්ම ද ආසවයන් (පැසවූ මද්‍යසාර) වැනි බැවින් ආසව නම් වේ. ලෝකයා ද බොහෝ කල් තබා පැසවනු ලැබූ මද්‍යසාර ආදියට ‘ආසව’ යැයි පවසති. ඉදින් බොහෝ කල් තැබීමේ අර්ථයෙන් ආසව නම් වේ නම්, (ලෝභ, දිට්ඨි, මෝහ යන) මෙම ධර්මයන්ම ඒ සඳහා සුදුසු වේ. මේ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා ඇත: “මහණෙනි, අවිද්‍යාවේ පූර්ව කෙළවරක් පැන නොපෙනේ, මින් පෙර අවිද්‍යාව නොවීය” යනාදී වශයෙනි. නැතහොත් දීර්ඝ වූ සංසාර දුක ඇති කරන (ප්‍රසූත කරන) බැවින් ද ආසව නම් වේ. මෙහි ඉහතින් දැක්වූ විග්‍රහයන් කෙලෙස් ‘ආසව’ ලෙස එන සූත්‍ර හා අභිධර්ම පාඨයන්හි ගැලපේ; අවසන් විග්‍රහය කර්ම විග්‍රහයන්හි ද ගැලපේ. කර්ම හා කෙලෙස් පමණක්ම ආසව නොවන අතර නොයෙක් ආකාරයේ උපද්‍රවයන් ද ආසව නම් වේ. සූත්‍රයන්හි, “චුන්ද, මම වර්තමාන භවයෙහි උපදින ආසවයන්ගේම සංවරය පිණිස ධර්මය දේශනා නොකරමි” යන්නෙහි විවාදයට මුල් වූ කෙලෙස් ධර්මයන් ‘ආසව’ ලෙස දක්වා ඇත.

‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො;

යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍යං, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ;

තෙ මය්හං ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36) –

“යම් ආසව ධර්මයන් නිසා මට දෙවියන් අතර උපතක් වන්නේ ද, අහසින් යන ගාන්ධර්වයෙක් වන්නේ ද, යක්ෂයෙකුගේ තත්ත්වයට පත් වන්නේ ද, මනුෂ්‍ය භවයකට පැමිණෙන්නේ ද; මාගේ ඒ ආසවයන් ක්ෂය වී ඇත, නසා ඇත, සහමුලින්ම දුරු කර ඇත.” (අංගුත්තර නිකාය)

එත්ථ තෙභූමකං ච කම්මං අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා. ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39; අ. නි. 2.202-230) එත්ථ පරූපවාදවිප්පටිසාරවධබන්ධාදයො චෙව අපායදුක්ඛභූතා ච නානප්පකාරා උපද්දවා.

මෙහි ‘ආසව’ යන්නෙන් තෛභූමක (කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනට අයත්) කර්මයන් ද ඉතිරි අකුසල ධර්මයන් ද අදහස් කෙරේ. “වර්තමාන භවයෙහි ඇති වන ආසවයන් සංවර කරනු පිණිස ද, මතු භවයන්හි ඇති වන ආසවයන් මැඩපවත්වනු පිණිස ද” යන්නෙහි, අන්‍යයන්ගේ නින්දා අපහාස, පසුතැවිල්ල, වධහිංසා, බන්ධන ආදී උපද්‍රවයන් ද අපාය දුක් ලෙස ඇති වන නානාප්‍රකාර උපද්‍රවයන් ද ආසව ලෙස අදහස් වේ.

තෙ පනෙතෙ ආසවා යත්ථ යථා ආගතා, තත්ථ තථා වෙදිතබ්බා. එතෙ හි විනයෙ තාව ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39; අ. නි. 2.202-230) ද්වෙධා ආගතා. සළායතනෙ ‘‘තයො මෙ, ආවුසො, ආසවා කාමාසවො භවාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති (සං. නි. 4.321) තිධා ආගතා. අඤ්ඤෙසු ච සුත්තන්තෙසු (චූළනි. ජතුකණ්ණිමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 69; පටි. ම. 1.107) අභිධම්මෙ (ධ. ස. 1102-1106; විභ. 937) ච තෙයෙව දිට්ඨාසවෙන සහ චතුධා ආගතා. නිබ්බෙධිකපරියායෙන ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා නිරයගාමිනියා, අත්ථි ආසවා තිරච්ඡානයොනිගාමිනියා, අත්ථි ආසවා පෙත්තිවිසයගාමිනියා, අත්ථි ආසවා මනුස්සලොකගාමිනියා, අත්ථි ආසවා දෙවලොකගාමිනියා’’ති (අ. නි. 6.63) පඤ්චධා ආගතා. කම්මමෙව චෙත්ථ ආසවාති වුත්තං. ඡක්කනිපාතෙ ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා සංවරාපහාතබ්බා’’තිආදිනා (අ. නි. 6.58) නයෙන ඡධා ආගතා. සබ්බාසවපරියායෙ (ම. නි. 1.14 ආදයො) තෙයෙව දස්සනෙන පහාතබ්බෙහි සද්ධිං සත්තධා ආගතා. ඉධ පන අභිධම්මනයෙන චත්තාරො ආසවා අධිප්පෙතාති වෙදිතබ්බා.

ඒ මෙම ආසවයන් යම් තැනක යම් අයුරකින් සඳහන් වේ ද, එහිදී ඒ අයුරින්ම දත යුතුය. එනම්, විනය පිටකයේ මේවා “වර්තමාන ආසවයන්ගේ සංවරය පිණිස හා මතු උපදින ආසවයන් වැළැක්වීම පිණිස” යැයි දෙවැදෑරුම්ව දැක්වේ. සළායතන සංයුක්තයේ “ඇවැත්නි, කාමාසවය, භවාසවය, අවිජ්ජාසවය යැයි ආසව තුනකි” ලෙස තෙවැදෑරුම්ව දැක්වේ. අනෙකුත් සූත්‍ර දේශනාවල හා අභිධර්මයේ එම තුනට දිට්ඨාසවය ද එකතු වී සිව්වැදෑරුම්ව දැක්වේ. නිබ්බේධික පරියාය දේශනාවෙහි “මහණෙනි, නිරයට පමුණුවන ආසවයන් ඇත... තිරිසන් යෝනියට... ප්‍රේත විෂයට... මනුෂ්‍ය ලෝකයට... දේව ලෝකයට පමුණුවන ආසවයන් ඇත” යැයි පස්වැදෑරුම්ව දැක්වේ. මෙහි කර්මයම ‘ආසව’ ලෙස හඳුන්වා ඇත. ඡක්ක නිපාතයේ “මහණෙනි, සංවරයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු ආසවයන් ඇත” යනාදී වශයෙන් සය වැදෑරුම්ව දැක්වේ. සබ්බාසව සූත්‍රයේ දී එම සය වැදෑරුම් ආසවයන්ට දර්ශනයෙන් (සෝවාන් මඟින්) ප්‍රහාණය කළ යුතු ආසවයන් ද එකතු වී සත් වැදෑරුම්ව දැක්වේ. එහෙත් මෙහි (මෙම සූත්‍රයේ දී) අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව ආසව සතරක් අදහස් කරන බව දත යුතුය.

ඛයායාති එත්ථ පන ආසවානං සරසභෙදොපි ඛීණාකාරොපි මග්ගඵලනිබ්බානානිපි ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුච්චති. ‘‘යො ආසවානං ඛයො වයො භෙදො පරිභෙදො අනිච්චතා අන්තරධාන’’න්ති එත්ථ හි ආසවානං සරසභෙදො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. ‘‘ජානතො අහං, භික්ඛවෙ, පස්සතො [Pg.83] ආසවානං ඛයං වදාමී’’ති (ම. නි. 1.15; සං. නි. 2.23; ඉතිවු. 102) එත්ථ ආසවප්පහානං ආසවානං අච්චන්තක්ඛයො අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො.

“ක්ෂය වීම පිණිස” යන්නෙහි, ආසවයන්ගේ ස්වභාවය බිඳී යාම ද, ක්ෂය වූ ආකාරය ද, මාර්ග, ඵල හා නිවන ද ‘ආසවක්ඛය’ (ආසව ක්ෂය වීම) ලෙස හැඳින්වේ. “ආසවයන්ගේ යම් ක්ෂය වීමක්, වැය වීමක්, බිඳීමක්, පිරිහීමක්, අනිත්‍ය බවක්, අතුරුදහන් වීමක් වේ ද” යන්නෙහි ආසවයන්ගේ ස්වභාවය බිඳී යාම ‘ආසවක්ඛය’ ලෙස දැක්වේ. “මහණෙනි, මම දන්නා වූ, දක්නා වූ තැනැත්තාගේ ආසවයන්ගේ ක්ෂය වීම පවසමි” යන්නෙහි, ආසව ප්‍රහාණය කිරීම, ආසවයන්ගේ අතිශයින්ම ක්ෂය වීම, නැවත නූපදනා බව, ක්ෂය වූ ස්වභාවය හා නැති වී යාම ‘ආසවක්ඛය’ ලෙස දැක්වේ.

‘‘සෙඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො;

ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති. (ඉතිවු. 62) –

“හික්මෙන්නා වූ, සෘජු මාර්ගය අනුගමනය කරන්නා වූ සේඛ පුද්ගලයාට, (ආසවයන්) ක්ෂය වීමේ දී පළමුව (මාර්ග) ඥානය උපදී, ඉන් අනතුරුව (අරහත් ඵල) ප්‍රඥාව ඇති වේ.” (ඉතිවුත්තක)

එත්ථ මග්ගො ‘‘ආසවක්ඛයො’’ති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති (ම. නි. 1.438) එත්ථ ඵලං.

මෙහි ආර්ය මාර්ගය ‘ආසවක්ඛය’ ලෙස දැක්වේ. “ආසවයන් ක්ෂය වීමෙන් ශ්‍රමණයා වේ” යන්නෙහි රහත් ඵලය අදහස් වේ.

‘‘පරවජ්ජානුපස්සිස්ස, නිච්චං උජ්ඣානසඤ්ඤිනො;

ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති. (ධ. ප. 253) –

“අනුන්ගේ වැරදි සොයන්නා වූ, නිතර දෝෂාරෝපණය කරන සිත් ඇත්තාගේ ආසවයෝ වැඩෙති; ඔහු ආසවයන්ගේ ක්ෂය වීමෙන් (නිවනින්) බොහෝ දුරස්ව සිටියි.” (ධම්මපදය)

එත්ථ නිබ්බානං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඵලං සන්ධාය ‘‘ආසවානං ඛයායා’’ති ආහ, අරහත්තඵලත්ථායාති අත්ථො.

මෙහි ‘ආසවක්ඛය’ යන්නෙන් නිවන අදහස් වේ. එහෙත් මෙම සූත්‍රයේ දී රහත් ඵලය අරමුණු කරගෙන “ආසවයන් ක්ෂය වීම පිණිස” යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය අරහත් ඵලය ලබා ගැනීම පිණිස යන්නයි.

ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරොති මනච්ඡට්ඨෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරො. භොජනෙ මත්තඤ්ඤූති භොජනස්මිං පමාණඤ්ඤූ, පටිග්ගහණපරිභොගපච්චවෙක්ඛණමත්තං ජානාති පජානාතීති අත්ථො. ජාගරියං අනුයුත්තොති රත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා පඤ්චසු කොට්ඨාසෙසු ජාගරණභාවං අනුයුත්තො, ජාගරණෙයෙව යුත්තප්පයුත්තොති අත්ථො.

“ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවෘත ද්වාර ඇත්තේ” යනු මනස හයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන්හි වසන ලද (ආරක්ෂිත) ද්වාර ඇත්තෙකු වීමයි. “භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ බව” යනු ආහාරයෙහි ප්‍රමාණය දන්නා බවයි; එනම් ආහාර පිළිගැනීම, පරිභෝජනය හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ ප්‍රමාණය මැනවින් දන්නා බවයි. “නිදි වැරීමෙහි (පිබිදී සිටීමෙහි) නිරත වූ” යනු දහවල් හා රාත්‍රිය කොටස් හයකට බෙදා, ඉන් කොටස් පහකම අවදිව සිටීමේ ස්වභාවයෙහි යෙදුණු, නිදි වැරීමෙහිම දැඩිව උත්සාහවත් වූ යන අර්ථයයි.

එවං මාතිකං ඨපෙත්වා ඉදානි තමෙව ඨපිතපටිපාටියා විභජන්තො කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූතිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛුනා රූපං දිස්වාතිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.15) විත්ථාරිතො, තථා පටිසඞ්ඛා යොනිසො ආහාරං ආහාරෙති නෙව දවායාතිආදීනං (විසුද්ධි. 1.18). ආවරණීයෙහි ධම්මෙහීති පඤ්චහි නීවරණෙහි ධම්මෙහි. නීවරණානි හි චිත්තං ආවරිත්වා තිට්ඨන්ති, තස්මා ආවරණීයා ධම්මාති වුච්චන්ති. සීහසෙය්‍යං කප්පෙතීති සීහො විය සෙය්‍යං කප්පෙති. පාදෙ පාදං අච්චාධායාති වාමපාදං දක්ඛිණපාදෙ අතිආධාය. සමං ඨපිතෙ හි පාදෙ ජාණුකෙන ජාණුකං ගොප්ඵකෙන ච ගොප්ඵකං ඝටීයති, තතො වෙදනා උට්ඨහන්ති. තස්මා තස්ස දොසස්ස පරිවජ්ජනත්ථං ථොකං අතික්කමිත්වා එස පාදං ඨපෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘පාදෙ පාදං අච්චාධායා’’ති.

මෙසේ මාතෘකාව තබා, දැන් එයම අනුපිළිවෙළින් විස්තර කරමින් “මහණෙනි, මහණ තෙමේ කෙසේ නම්...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “ඇසින් රූපයක් දැක...” යනාදියේ අර්ථය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. එමෙන්ම “නුවණින් සලකා ආහාර අනුභව කරයි, කෙළි පිණිස නොව...” යනාදියේ අර්ථය ද එහිම විස්තර කර ඇත. “ආවරණීය ධර්මයන්ගෙන්” යනු නීවරණ ධර්ම පහයි. නීවරණයෝ කුසල් සිත වසාගෙන සිටින බැවින් ‘ආවරණීය ධර්ම’ යැයි කියනු ලැබේ. “සීහසෙය්‍යාව (සිංහ සෙය්‍යාව) කෙරෙයි” යනු සිංහ රාජයෙකු මෙන් නිදීමයි. “පාදයක් මත පාදයක් තබා” යනු දකුණු පය මත වම් පය මදක් මෑත් කොට තැබීමයි. පාද දෙක සමව තැබූ විට දණහිසට දණහිස ද වළලුකරට වළලුකර ද ගැටේ; ඉන් වේදනාවන් හටගනී. එබැවින් එම දෝෂය මගහරවා ගැනීම පිණිස මෙම යෝගී පුද්ගලයා පාදය මදක් මෑත් කොට තබයි. ඒ නිසා “පාදයක් මත පාදයක් තබා” යැයි වදාරන ලදී.

සතො [Pg.84] සම්පජානොති සතියා චෙව සම්පජඤ්ඤෙන ච සමන්නාගතො. කථං පනෙස නිද්දායන්තො සතො සම්පජානො නාම හොතීති? පුරිමප්පවත්තිවසෙන. අයං හි චඞ්කමෙ චඞ්කමන්තො නිද්දාය ඔක්කමනභාවං ඤත්වා පවත්තමානං කම්මට්ඨානං ඨපෙත්වා මඤ්චෙ වා ඵලකෙ වා නිපන්නො නිද්දං උපගන්ත්වා පුන පබුජ්ඣමානො කම්මට්ඨානං ඨිතට්ඨානෙ ගණ්හන්තොයෙව පබුජ්ඣති. තස්මා නිද්දායන්තොපි සතො සම්පජානො නාම හොති. අයං තාව මූලකම්මට්ඨානෙ නයොව. පරිග්ගහකම්මට්ඨානවසෙනාපි පනෙස සතො සම්පජානො නාම හොති. කථං? අයං හි චඞ්කමන්තො නිද්දාය ඔක්කමනභාවං ඤත්වා පාසාණඵලකෙ වා මඤ්චෙ වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන නිපජ්ජිත්වා පච්චවෙක්ඛති – ‘‘අචෙතනො කායො අචෙතනෙ මඤ්චෙ පතිට්ඨිතො, අචෙතනො මඤ්චො අචෙතනාය පථවියා, අචෙතනා පථවී අචෙතනෙ උදකෙ, අචෙතනං උදකං අචෙතනෙ වාතෙ, අචෙතනො වාතො අචෙතනෙ ආකාසෙ පතිට්ඨිතො. තත්ථ ආකාසම්පි ‘අහං වාතං උක්ඛිපිත්වා ඨිත’න්ති න ජානාති, වාතොපි ‘අහං ආකාසෙ පතිට්ඨිතො’ති න ජානාති. තථා වාතො න ජානාති. ‘අහං උදකං උක්ඛිපිත්වා ඨිතො’ති…පෙ… මඤ්චො න ජානාති, ‘අහං කායං උක්ඛිපිත්වා ඨිතො’ති, කායො න ජානාති ‘අහං මඤ්චෙ පතිට්ඨිතො’ති. න හි තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගො වා සමන්නාහාරො වා මනසිකාරො වා චෙතනා වා පත්ථනා වා අත්ථී’’ති. තස්ස එවං පච්චවෙක්ඛතො තං පච්චවෙක්ඛණචිත්තං භවඞ්ගෙ ඔතරති. එවං නිද්දායන්තොපි සතො සම්පජානො නාම හොතීති.

‘සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව’ (සතෝ සම්පජානෝ) යනු සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. නිදාගන්නා වූ යෝගී පුද්ගලයෙක් කෙසේ නම් සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත වේද? එය පෙර පවත්වන ලද කර්මස්ථානයේ බලය නිසා සිදු වේ. මෙම යෝගී පුද්ගලයා සක්මන් කරද්දී නිදිමත පැමිණෙන බව දැන, පවත්වමින් සිටි කර්මස්ථානය තබා, ඇඳක හෝ ලෑල්ලක වැතිර නිද්‍රාවට පත්ව, නැවත අවදි වන විට කර්මස්ථානය නැවතුණු තැන සිටම ගනිමින් අවදි වෙයි. එබැවින් නිදා සිටියද ඔහු සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත වූවෙක් නම් වේ. මෙය මුල සිටම කර්මස්ථානය පවත්වාගත් ආකාරයයි. තවද නිදාගන්නා අවස්ථාවෙහි කර්මස්ථානය අල්ලා ගැනීමෙන්ද (පරිග්ගහ කම්මට්ඨාන) ඔහු සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත වේ. ඒ කෙසේද? සක්මන් කරද්දී නිදිමත එන බව දැන, ගල්තලාවක හෝ ඇඳක දකුණු ඇලයෙන් වැතිර මෙසේ මෙනෙහි කරයි: “අචේතනික වූ කය අචේතනික වූ ඇඳ මත පිහිටා ඇත, අචේතනික ඇඳ අචේතනික පොළොව මත ද, අචේතනික පොළොව අචේතනික ජලය මත ද, අචේතනික ජලය අචේතනික වාතය මත ද, අචේතනික වාතය අචේතනික ආකාශය මත ද පිහිටා ඇත. එහිදී ආකාශය පවා ‘මම වාතය දරාගෙන සිටිමි’ යි නොදනී, වාතය ද ‘මම ආකාශයෙහි පිහිටා සිටිමි’ යි නොදනී. එලෙසම වාතය ‘මම ජලය දරාගෙන සිටිමි’ යි නොදනී...පෙ... ඇඳ ‘මම කය දරාගෙන සිටිමි’ යි නොදනී, කය ‘මම ඇඳ මත පිහිටා සිටිමි’ යි නොදනී. ඒ කිසිවක් අතර එකිනෙකා කෙරෙහි යොමු වීමක් (ආභෝග), මෙනෙහි කිරීමක් (සමන්නාහාර), අවධානයක් (මනසිකාර), චේතනාවක් හෝ ප්‍රාර්ථනාවක් නැත” යනුවෙනි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා වූ ඔහුගේ ඒ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සිත භවාංගයට බැස ගනී. මෙසේ නිදා සිටියද සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත යැයි දත යුතුය.

උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වාති ‘‘එත්තකං ඨානං ගතෙ චන්දෙ වා තාරකාය වා උට්ඨහිස්සාමී’’ති උට්ඨානකාලපරිච්ඡෙදිකං සඤ්ඤං මනසිකරිත්වා, චිත්තෙ ඨපෙත්වාති අත්ථො. එවං කරිත්වා සයිතො හි යථාපරිච්ඡින්නෙයෙව කාලෙ උට්ඨහති.

‘අවදිවීමේ සංඥාව මෙනෙහි කොට’ (උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා) යනු “සඳ හෝ තරු මේ තරම් ස්ථානයකට පැමිණි විට මම අවදි වන්නෙමි” යි අවදිවන කාලය නියම කරගත් සංඥාව සිතෙහි තබා ගැනීමයි. මෙසේ කොට නිදාගත් තැනැත්තා නියම කරගත් කාලයෙහිම අවදි වෙයි.

7. අත්තබ්‍යාබාධසුත්තවණ්ණනා

7. අත්තබ්‍යාබාධ සූත්‍ර වර්ණනාව

17. සත්තමෙ අත්තබ්‍යාබාධායාති අත්තදුක්ඛාය. පරබ්‍යාබාධායාති පරදුක්ඛාය. කායසුචරිතන්තිආදීනි පුබ්බභාගෙ දසකුසලකම්මපථවසෙන ආගතානි, උපරි පන යාව අරහත්තා අවාරිතානෙව.

17. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි: ‘තමාට පීඩා පිණිස’ (අත්තබ්‍යාබාධාය) යනු තමාගේ දුක පිණිසයි. ‘අන්‍යයන්ට පීඩා පිණිස’ (පරබ්‍යාබාධාය) යනු අන්‍යයන්ගේ දුක පිණිසයි. ‘කාය සුචරිතය’ යනාදී පද පූර්ව භාගයෙහි දස කුසල් කර්මපථ වශයෙන් ද, පසුව අර්හත් ඵලය දක්වා වූ නොවැළැක්විය හැකි ප්‍රතිපදාවන් වශයෙන් ද පැමිණ ඇත.

8. දෙවලොකසුත්තවණ්ණනා

8. දේවලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව

18. අට්ඨමෙ [Pg.85] අට්ටීයෙය්‍යාථාති අට්ටා පීළිතා භවෙය්‍යාථ. හරායෙය්‍යාථාති ලජ්ජෙය්‍යාථ. ජිගුච්ඡෙය්‍යාථාති ගූථෙ විය තස්මිං වචනෙ සඤ්ජාතජිගුච්ඡා භවෙය්‍යාථ. ඉති කිරාති එත්ථ ඉතීති පදසන්ධිබ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතා, කිරාති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො. දිබ්බෙන කිර ආයුනා අට්ටීයථාති එවමස්ස සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පගෙව ඛො පනාති පඨමතරංයෙව.

18. අටවැනි සූත්‍රයෙහි: ‘වෙහෙසට පත්වන්නේ නම්’ (අට්ඨීයේය්‍යාථ) යනු පීඩාවට පත්වන්නේ නම් යන්නයි. ‘ලජ්ජා වන්නේ නම්’ (හරායේය්‍යාථ) යනු ලජ්ජාවට පත් වන්නේ නම් යන්නයි. ‘පිළිකුල් කරන්නේ නම්’ (ජිගුච්ඡෙය්‍යාථ) යනු අශුචි කෙරෙහි යම් සේ පිළිකුලක් ඇති වේ ද එලෙසම ඒ වචනය කෙරෙහි පිළිකුලක් ඇති වන්නේ නම් යන්නයි. ‘ඉති කිර’ යන්නෙහි ‘ඉති’ යනු පද සම්බන්ධය සඳහා යෙදුණු නිපාතයකි. ‘කිර’ යනු අසා දැනගත් අර්ථයෙහි (අනුස්සව) යෙදෙන නිපාතයකි. දිව්‍ය ආයුෂයෙන් වෙහෙසට පත්වන්න යන අර්ථය මෙහි සම්බන්ධය ලෙස දත යුතුය. ‘පගේව ඛෝ පන’ යනු සියල්ලටම වඩා පළමුවෙන්ම යන්නයි.

9. පඨමපාපණිකසුත්තවණ්ණනා

9. ප්‍රථම පාපණික සූත්‍ර වර්ණනාව

19. නවමෙ පාපණිකොති ආපණිකො, ආපණං උග්ඝාටෙත්වා භණ්ඩවික්කායකස්ස වාණිජස්සෙතං අධිවචනං. අභබ්බොති අභාජනභූතො. න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාතීති යථා අධිට්ඨිතං සුඅධිට්ඨිතං හොති, එවං සයං අත්තපච්චක්ඛං කරොන්තො නාධිට්ඨාති. තත්ථ පච්චූසකාලෙ පදසද්දෙන උට්ඨාය දීපං ජාලෙත්වා භණ්ඩං පසාරෙත්වා අනිසීදන්තො පුබ්බණ්හසමයං න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාති නාම. අයං හි යං චොරා රත්තිං භණ්ඩං හරිත්වා ‘‘ඉදං අම්හාකං හත්ථතො විස්සජ්ජෙස්සාමා’’ති ආපණං ගන්ත්වා අප්පෙන අග්ඝෙන දෙන්ති, යම්පි බහුවෙරිනො මනුස්සා රත්තිං නගරෙ වසිත්වා පාතොව ආපණං ගන්ත්වා භණ්ඩං ගණ්හන්ති, යං වා පන ජනපදං ගන්තුකාමා මනුස්සා පාතොව ආපණං ගන්ත්වා භණ්ඩං කිණන්ති, තප්පච්චයස්ස ලාභස්ස අස්සාමිකො හොති.

19. නවවැනි සූත්‍රයෙහි: ‘පාපණික’ (පාපණිකෝ) යනු වෙළෙන්දා ය; වෙළඳසැල විවෘත කොට බඩු විකුණන වෙළෙන්දාට මෙය නමකි. ‘අභව්‍ය’ (අභබ්බෝ) යනු දියුණුවට සුදුසු නොවන බවයි. ‘කටයුතු මැනවින් අධිෂ්ඨාන නොකරයි’ යනු යම් සේ කළ යුතු ද එලෙස මැනවින් සංවිධානය කරන්නේ ද, තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් එසේ අධිෂ්ඨාන (කළමනාකරණය) නොකිරීමයි. එහි පාන්දර කාලයේ මිනිසුන්ගේ හඬ ඇසෙද්දී අවදි වී, පහන දල්වා, බඩු භාණ්ඩ පතුරුවා නොසිටින අලස වෙළෙන්දා පෙරවරු කාලයෙහි මැනවින් කටයුතු අධිෂ්ඨාන නොකරන්නෙක් නම් වේ. ඔහු, සොරුන් රාත්‍රියේ බඩු පැහැරගෙන විත් “මෙය අපගේ අතින් ඉක්මනින් විකුණා ගනිමු” යි වෙළඳසැලට පැමිණ ඉතා අඩු මිලට දෙන බඩු ද, බොහෝ වෛරක්කාර මිනිසුන් නගරයෙහි රැය ගත කොට පාන්දරින්ම වෙළඳසැලට විත් ගන්නා බඩු ද, ජනපදයකට යන්නට බලාපොරොත්තු වන මිනිසුන් උදෑසනම පැමිණ මිලදී ගන්නා බඩු ද යන මේවායින් ලැබිය හැකි ලාභයේ හිමිකරුවෙකු නොවේ.

අඤ්ඤෙසං භොජනවෙලාය පන භුඤ්ජිතුං ආගන්ත්වා පාතොව භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා ඝරං ගන්ත්වා භුඤ්ජිත්වා නිද්දායිත්වා සායං පුන ආපණං ආගච්ඡන්තො මජ්ඣන්හිකසමයං න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාති නාම. සො හි යං චොරා පාතොව විස්සජ්ජෙතුං න සම්පාපුණිංසු, දිවාකාලෙ පන පරෙසං අසඤ්චාරක්ඛණෙ ආපණං ගන්ත්වා අප්පග්ඝෙන දෙන්ති, යඤ්ච භොජනවෙලාය පුඤ්ඤවන්තො ඉස්සරා ‘‘ආපණතො ඉදඤ්චිදඤ්ච ලද්ධුං වට්ටතී’’ති පහිණිත්වා ආහරාපෙන්ති, තප්පච්චයස්ස ලාභස්ස අස්සාමිකො හොති.

තවද අන්‍යයන්ගේ ආහාර වේලාවට අනුභව කිරීමට පැමිණ, පාන්දරින්ම බඩු අස්පස් කොට, ගෙදර ගොස් ආහාර ගෙන නිදාගෙන, නැවත සවස් කාලයේ වෙළඳසැලට එන වෙළෙන්දා මධ්‍යහ්න කාලයෙහි මැනවින් කටයුතු නොකරන්නෙකි. ඔහු, සොරුන් පාන්දරින්ම දීමට නොහැකි වූ බඩු දවල් කාලයේ මිනිසුන්ගේ අවධානය අඩු මොහොතක විකිණීමට පැමිණෙන විට ඒවා අඩු මිලට ගැනීමට ඇති අවස්ථාව ද, ආහාර වේලාවේදී පින්වත් ප්‍රභූන් “වෙළඳසැලෙන් අසවල් අසවල් දේ ගෙනෙන්න” යැයි පණිවිඩ එවා මිලදී ගන්නා බඩු ද යන මේවායින් ලැබෙන ලාභයේ හිමිකරුවෙකු නොවේ.

යාව යාමභෙරිනික්ඛමනා පන අන්තොආපණෙ දීපං ජාලාපෙත්වා අනිසීදන්තො සායන්හසමයං න සක්කච්චං කම්මන්තං අධිට්ඨාති නාම. සො හි යං [Pg.86] චොරා පාතොපි දිවාපි විස්සජ්ජෙතුං න සම්පාපුණිංසු, සායං පන ආපණං ගන්ත්වා අප්පග්ඝෙන දෙන්ති, තප්පච්චයස්ස ලාභස්ස අස්සාමිකො හොති.

රාත්‍රී යාමයෙහි බෙර හඬ නගන තෙක් වෙළඳසැල තුළ පහන දල්වාගෙන නොසිටින වෙළෙන්දා සවස් කාලයෙහි මැනවින් කටයුතු නොකරන්නෙකි. ඔහු, සොරුන් උදෑසන හෝ දවල් කාලයේ විකුණා ගැනීමට නොහැකි වූ බඩු සවසට වෙළඳසැලට ගෙනවිත් අඩු මිලට දෙන විට ඒවායින් ලැබිය හැකි ලාභයේ හිමිකරුවෙකු නොවේ.

න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාතීති සක්කච්චකිරියාය සමාධිං න සමාපජ්ජති. එත්ථ ච පාතොව චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණෙසු වත්තං කත්වා සෙනාසනං පවිසිත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා, තාව සමාපත්තිං අප්පෙත්වා අනිසීදන්තො පුබ්බණ්හසමයං න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාති නාම. පච්ඡාභත්තං පන පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානං පවිසිත්වා යාව සායන්හසමයා සමාපත්තිං අප්පෙත්වා අනිසීදන්තො මජ්ඣන්හිකසමයං න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාති නාම. සායං පන චෙතියං වන්දිත්වා ථෙරූපට්ඨානං කත්වා සෙනාසනං පවිසිත්වා පඨමයාමං සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අනිසීදන්තො සායන්හසමයං න සක්කච්චං සමාධිනිමිත්තං අධිට්ඨාති නාම. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ ‘‘සමාපත්තිං අප්පෙත්වා’’ති වුත්තට්ඨානෙ සමාපත්තියා අසති විපස්සනාපි වට්ටති, සමාධිනිමිත්තන්ති ච සමාධිආරම්මණම්පි වට්ටතියෙව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘සමාධිපි සමාධිනිමිත්තං, සමාධාරම්මණම්පි සමාධිනිමිත්ත’’න්ති.

‘සමාධි නිමිත්ත මැනවින් අධිෂ්ඨාන නොකරයි’ යනු මැනවින් සමාධියට සම නොවැදීමයි. මෙහිදී උදෑසනම චෛත්‍යංගනය හා බෝධියංගනයෙහි වත්පිළිවෙත් නිමවා සෙනසුනට වැදී, පිණ්ඩපාත වේලාව තෙක් සමසපත්තියට සමවැදී නොසිටින භික්ෂුව පෙරවරු කාලයෙහි මැනවින් සමාධි නිමිත්ත අධිෂ්ඨාන නොකරන්නෙක් නම් වේ. පිණ්ඩපාතයෙන් පසු දහවල් කාලයේ හෝ රාත්‍රී කාලයේ විවේක ස්ථානයට වැදී සවස් වනතුරු සමසපත්තියට සමවැදී නොසිටින භික්ෂුව මධ්‍යහ්න කාලයෙහි මැනවින් සමාධි නිමිත්ත අධිෂ්ඨාන නොකරන්නෙකි. සවස චෛත්‍ය වන්දනා කොට ස්වාමීන් වහන්සේලාට උපස්ථාන කොට සෙනසුනට වැදී ප්‍රථම යාමයෙහි සමසපත්තියට සමවැදී නොසිටින භික්ෂුව සවස් කාලයෙහි මැනවින් සමාධි නිමිත්ත අධිෂ්ඨාන නොකරන්නෙකි. ශුක්ල පක්ෂය (ප්‍රතිපක්ෂය) ඉහත කී ක්‍රමයේ විරුද්ධ පැත්තෙන් දත යුතුය. තවද මෙහි ‘සමසපත්තියට සමවැදී’ යැයි කී තැන, සමසපත්තියක් නැතත් විදර්ශනාව ද සුදුසුය. සමාධි නිමිත්ත යනු සමාධි අරමුණ ද සුදුසුමය. “සමාධිය ද සමාධි නිමිත්තකි, සමාධි අරමුණු වූ ධර්මයෝ ද සමාධි නිමිත්තකි” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

10. දුතියපාපණිකසුත්තවණ්ණනා

10. ද්විතීය පාපණික සූත්‍ර වර්ණනාව

20. දසමෙ චක්ඛුමාති පඤ්ඤාචක්ඛුනා චක්ඛුමා හොති. විධුරොති විසිට්ඨධුරො උත්තමධුරො ඤාණසම්පයුත්තෙන වීරියෙන සමන්නාගතො. නිස්සයසම්පන්නොති අවස්සයසම්පන්නො පතිට්ඨානසම්පන්නො. පණියන්ති වික්කායිකභණ්ඩං. එත්තකං මූලං භවිස්සති එත්තකො උදයොති තස්මිං ‘‘එවං කීතං එවං වික්කායමාන’’න්ති වුත්තපණියෙ යෙන කයෙන තං කීතං, තං කයසඞ්ඛාතං මූලං එත්තකං භවිස්සති. යො ච තස්මිං වික්කයමානෙ වික්කයො, තස්මිං වික්කයෙ එත්තකො උදයො භවිස්සති, එත්තිකා වඩ්ඪීති අත්ථො.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'චක්ඛුමා' යනු ප්‍රඥා ඇසින් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'විධුරෝ' යනු සුවිශේෂී වූ වීර්යය හෙවත් උතුම් වූ ඥානසම්ප්‍රයුක්ත වීර්යයෙන් යුක්ත වූවෙකි. 'නිස්සයසම්පන්නෝ' යනු පිහිට හා ආධාර ඇති, ස්ථාවර භාවයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'පණියං' යනු විකිණිය යුතු වෙළඳ භාණ්ඩයයි. 'මෙපමණක් මුලධනය වනු ඇත, මෙපමණක් ලාභය වනු ඇත' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, එසේ විකිණීමට ඇති භාණ්ඩය කෙතරම් මිලකට මිලදී ගත්තේද, එම මිලදී ගත් මිල මෙපමණක් වන බවත්, එය විකුණන විට ලැබෙන විකුණුම් මිල හා ලාභය හෝ වර්ධනය මෙපමණක් වන බවත් අවබෝධ කරගැනීමයි.

කුසලො හොති පණියං කෙතුඤ්ච වික්කෙතුඤ්චාති සුලභට්ඨානං ගන්ත්වා කිණන්තො දුල්ලභට්ඨානං ගන්ත්වා වික්කිණන්තො ච එත්ථ කුසලො නාම හොති, දසගුණම්පි වීසතිගුණම්පි ලාභං ලභති.

'කුසලෝ හෝති පණියං කේතුඤ්ච වික්කේතුඤ්ච' යනු භාණ්ඩ පහසුවෙන් ලබාගත හැකි ස්ථානයට ගොස් මිලදී ගැනීමටත්, භාණ්ඩ සොයාගැනීමට අපහසු ස්ථානයට ගොස් ඒවා විකිණීමටත් දක්ෂ වීමයි. මෙහිදී ඔහු දස ගුණයක හෝ විසි ගුණයක වුවද ලාභයක් ලබයි.

අඩ්ඪාති [Pg.87] ඉස්සරා බහුනා නික්ඛිත්තධනෙන සමන්නාගතා. මහද්ධනාති වළඤ්ජනකවසෙන මහද්ධනා. මහාභොගාති උපභොගපරිභොගභණ්ඩෙන මහාභොගා. පටිබලොති කායබලෙන චෙව ඤාණබලෙන ච සමන්නාගතත්තා සමත්ථො. අම්හාකඤ්ච කාලෙන කාලං අනුප්පදාතුන්ති අම්හාකඤ්ච ගහිතධනමූලිකං වඩ්ඪිං කාලෙන කාලං අනුප්පදාතුං. නිපතන්තීති නිමන්තෙන්ති. නිපාතෙන්තීතිපි පාඨො, අයමෙව අත්ථො.

'අඩ්ඪා' යනු ප්‍රබල වූ, පොළොවේ නිදන් කළ බොහෝ ධනයෙන් යුක්ත වූවන්ය. 'මහද්ධනා' යනු එදිනෙදා පරිභෝජනය කළ හැකි බොහෝ ධනය ඇති අයයි. 'මහාභෝගා' යනු පරිභෝජනය කරන උපකරණ හා භාණ්ඩ බහුලව ඇති අයයි. 'පටිබලෝ' යනු කාය බලයෙන් හා ඥාන බලයෙන් යුක්ත වූ බැවින් සමර්ථ වූ තැනැත්තායි. 'අම්හාකඤ්ච කාලේන කාලං අනුප්පදාතුං' යනු අප ලබාගත් මූලික ධනය වැඩි දියුණු කොට කලින් කලට අපට ආපසු ලබා දීමයි. 'නිපතන්ති' යනු ආරාධනා කරති යන්නයි. 'නිපාතෙන්ති' යන්නද පාඨයකි, එහි අර්ථයද මෙයම වේ.

කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදායාති කුසලධම්මානං සම්පාදනත්ථාය පටිලාභත්ථාය. ථාමවාති ඤාණථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරෙන ඤාණපරක්කමෙන සමන්නාගතො. අනික්ඛිත්තධුරොති ‘‘අග්ගමග්ගං අපාපුණිත්වා ඉමං වීරියධුරං න ඨපෙස්සාමී’’ති එවං අට්ඨපිතධුරො.

'කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය' යනු කුසල් දහම් සම්පූර්ණ කරගැනීම පිණිස හා ලබාගැනීම පිණිසයි. 'ථාමවා' යනු ඥාන ශක්තියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'දළ්හපරක්කමෝ' යනු ස්ථිර වූ ඥාන වීර්යයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'අනික්ඛිත්තධුරෝ' යනු "අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) ට පැමිණෙන තෙක් මේ වීර්යය නැමැති ධුරය අත් නොහරිමි" යැයි වීර්යය අත් නොහළ තැනැත්තායි.

බහුස්සුතාති එකනිකායාදිවසෙන බහු බුද්ධවචනං සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. ආගතාගමාති එකො නිකායො එකො ආගමො නාම, ද්වෙ නිකායා ද්වෙ ආගමා නාම, පඤ්ච නිකායා පඤ්ච ආගමා නාම, එතෙසු ආගමෙසු යෙසං එකොපි ආගමො ආගතො පගුණො පවත්තිතො, තෙ ආගතාගමා නාම. ධම්මධරාති සුත්තන්තපිටකධරා. විනයධරාති විනයපිටකධරා. මාතිකාධරාති ද්වෙමාතිකාධරා. පරිපුච්ඡතීති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං පුච්ඡති. පරිපඤ්හතීති ‘‘ඉමං නාම පුච්ඡිස්සාමී’’ති අඤ්ඤාති තුලෙති පරිග්ගණ්හාති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

'බහුස්සුතා' යනු එක් නිකායක් හෝ ආදී වශයෙන් බොහෝ බුද්ධ වචනය අසා ඇති අයයි. 'ආගතාගමා' යනු එක් නිකායක් එක් ආගමයක් ලෙසත්, නිකාය දෙකක් ආගමයන් දෙකක් ලෙසත්, නිකාය පහම ආගමයන් පහ ලෙසත් හැඳින්වේ. මේ ආගමයන් අතුරින් එක් ආගමයක් හෝ මැනවින් ඉගෙන, පුහුණු කර, පවත්වාගෙන යන අය ආගතාගම නම් වෙති. 'ධම්මධරා' යනු සූත්‍ර පිටකය දරන්නෝය. 'විනයධරා' යනු විනය පිටකය දරන්නෝය. 'මාතිකාධරා' යනු මාතෘකා දෙක දරන්නෝය. 'පරිපුච්ඡති' යනු අර්ථය හා අනර්ථය පිළිබඳවද, හේතුව හා අහේතුව පිළිබඳවද විමසීමයි. 'පරිපඤ්හති' යනු "මේ ප්‍රශ්නය විමසන්නෙමි" යි දැන, සලකා බලා පරීක්ෂා කිරීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇති ඒවාය.

ඉමස්මිං පන සුත්තෙ පඨමං පඤ්ඤා ආගතා, පච්ඡා වීරියඤ්ච කල්‍යාණමිත්තසෙවනා ච. තත්ථ පඨමං අරහත්තං පත්වා පච්ඡා වීරියං කත්වා කල්‍යාණමිත්තා සෙවිතබ්බාති න එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො, දෙසනාය නාම හෙට්ඨිමෙන වා පරිච්ඡෙදො හොති උපරිමෙන වා ද්වීහිපි වා කොටීහි. ඉධ පන උපරිමෙන පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. තස්මා කථෙන්තෙන පඨමං කල්‍යාණමිත්තඋපනිස්සයං දස්සෙත්වා මජ්ඣෙ වීරියං දස්සෙත්වා පච්ඡා අරහත්තං කථෙතබ්බන්ති.

මේ සූත්‍රයෙහි පළමුව ප්‍රඥාවත්, පසුව වීර්යය සහ කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනයත් සඳහන් වේ. එහිදී පළමුව අර්හත් භාවයට පත්ව, පසුව වීර්යය කොට කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සේවනය කළ යුතුය යන අර්ථය නොගත යුතුය. දේශනාවක කෙළවර දැක්වෙන්නේ පහළ දහමකින් හෝ ඉහළ දහමකින් හෝ ඒ දෙපාර්ශවයෙන්ම විය හැකිය. මෙහිදී ඉහළ දහමෙන් (අග්‍ර ඵලයෙන්) කෙළවර දක්වා ඇති බව දත යුතුය. එබැවින් දේශනා කරන විට පළමුව කල්‍යාණ මිත්‍ර ඇසුර දක්වා, මැදදී වීර්යය දක්වා, අවසානයේ අර්හත් භාවය ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

රථකාරවග්ගො දුතියො.

දෙවන රථකාර වර්ගයයි.

3. පුග්ගලවග්ගො

3. පුද්ගල වර්ගය

1. සමිද්ධසුත්තවණ්ණනා

1. සමිද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

21. තතියස්ස [Pg.88] පඨමෙ ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති කායසක්ඛි. දිට්ඨන්තං පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො. සද්දහන්තො විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. ඛමතීති රුච්චති. අභික්කන්තතරොති අතිසුන්දරතරො. පණීතතරොති අතිපණීතතරො. සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොතීති සමිද්ධත්ථෙරස්ස කිර අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ සද්ධින්ද්‍රියං ධුරං අහොසි, සෙසානි චත්තාරි සහජාතින්ද්‍රියානි තස්සෙව පරිවාරානි අහෙසුං. ඉති ථෙරො අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගං කථෙන්තො එවමාහ. මහාකොට්ඨිකත්ථෙරස්ස පන අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ සමාධින්ද්‍රියං ධුරං අහොසි, සෙසානි චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි තස්සෙව පරිවාරානි අහෙසුං. තස්මා සොපි සමාධින්ද්‍රියං අධිමත්තන්ති කථෙන්තො අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගමෙව කථෙසි. සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පන අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ පඤ්ඤින්ද්‍රියං ධුරං අහොසි. සෙසානි චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි තස්සෙව පරිවාරානි අහෙසුං. තස්මා සොපි පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තන්ති කථෙන්තො අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගමෙව කථෙසි.

21. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, පළමුව ධ්‍යාන ස්පර්ශය ලබා, පසුව නිරෝධය වූ නිවන සාක්ෂාත් කරන බැවින් 'කායසක්ඛි' (කාය සාක්ෂි) නම් වේ. නිවන දුටු බැවින් (සෝවාන් මාර්ගයට පත් බැවින්) 'දිට්ඨිප්පත්ත' නම් වේ. ශ්‍රද්ධාවෙන් මිදුණු බැවින් 'සද්ධා විමුත්ත' නම් වේ. 'ඛමති' යනු රුචි කරයි යන්නයි. 'අභික්කන්තතරෝ' යනු ඉතා සුන්දර වූ යන්නයි. 'පණීතතරෝ' යනු ඉතා ප්‍රණීත වූ යන්නයි. 'සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හෝති' යනු සමිද්ධ තෙරුන් වහන්සේට අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වූ බවත්, ඉතිරි සහජාත ඉන්ද්‍රියයන් සතර එයට පිරිවර වූ බවත් කියැවේ. මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ තමන් අවබෝධ කරගත් මාර්ගය ගැන වදාරමින් මෙසේ පැවසූහ. මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේට අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි සමාධින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වූ අතර, ඉතිරි ඉන්ද්‍රිය සතර පිරිවර විය. එබැවින් උන්වහන්සේද සමාධින්ද්‍රිය අධික බව පවසමින් තමන් අවබෝධ කළ මාර්ගයම වදාළහ. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි ප්‍රඥේන්ද්‍රිය ප්‍රධාන වූ අතර, ඉතිරි ඉන්ද්‍රිය සතර පිරිවර විය. එබැවින් උන්වහන්සේද ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අධික බව පවසමින් තමන් අවබෝධ කළ මාර්ගයම වදාළහ.

න ඛ්වෙත්ථාති න ඛො එත්ථ. එකංසෙන බ්‍යාකාතුන්ති එකන්තෙන බ්‍යාකරිතුං. අරහත්තාය පටිපන්නොති අරහත්තමග්ගසමඞ්ගිං දස්සෙති. එවමෙතස්මිං සුත්තෙ තීහිපි ථෙරෙහි අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගොව කථිතො, සම්මාසම්බුද්ධො පන භුම්මන්තරෙනෙව කථෙසි.

'න ඛ්වේත්ථ' යනු 'න ඛෝ එත්ථ' යන්නයි. 'ඒකංසේන බ්‍යාකාතුං' යනු ඒකාන්තයෙන් විසඳීම පිණිසයි. 'අරහත්තාය පටිපන්නෝ' යන්නෙන් අර්හත් මාර්ගයට පිළිපන් පුද්ගලයා දක්වයි. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි තෙරුන් වහන්සේලා තිදෙනාම තමන් අවබෝධ කරගත් මාර්ගය ගැනම වදාළ අතර, බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළේ භූමි අන්තරය (විවිධ මට්ටම්) අනුවය.

2. ගිලානසුත්තවණ්ණනා

2. ගිලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

22. දුතියෙ සප්පායානීති හිතානි වුද්ධිකරානි. පතිරූපන්ති අනුච්ඡවිකං. නෙව වුට්ඨාති තම්හා ආබාධාති ඉමිනා අතෙකිච්ඡෙන වාතාපමාරාදිනා රොගෙන සමන්නාගතො නිට්ඨාපත්තගිලානො කථිතො. වුට්ඨාති තම්හා ආබාධාති ඉමිනා ඛිපිතකකච්ඡුතිණපුප්ඵකජරාදිභෙදො අප්පමත්තආබාධො කථිතො. ලභන්තො සප්පායානි භොජනානි නො අලභන්තොති ඉමිනා පන යෙසං පටිජග්ගනෙන ඵාසුකං හොති, සබ්බෙපි තෙ ආබාධා කථිතා. එත්ථ ච පතිරූපො උපට්ඨාකො නාම ගිලානුපට්ඨාකඅඞ්ගෙහි සමන්නාගතො පණ්ඩිතො දක්ඛො අනලසො වෙදිතබ්බො. ගිලානුපට්ඨාකො අනුඤ්ඤාතොති භික්ඛුසඞ්ඝෙන දාතබ්බොති අනුඤ්ඤාතො. තස්මිඤ්හි ගිලානෙ අත්තනො ධම්මතාය යාපෙතුං අසක්කොන්තෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙන [Pg.89] තස්ස භික්ඛුනො එකො භික්ඛු ච සාමණෙරො ච ‘‘ඉමං පටිජග්ගථා’’ති අපලොකෙත්වා දාතබ්බා. යාව පන තෙ තං පටිජග්ගන්ති, තාව ගිලානස්ස ච තෙසඤ්ච ද්වින්නං යෙනත්ථො, සබ්බං භික්ඛුසඞ්ඝස්සෙව භාරො.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'සප්පායානි' යනු හිතකර වූ, දියුණුව සලසන දෑය. 'පතිරූපං' යනු උචිත වූ හෙවත් ගැලපෙන යන්නයි. 'නේවා වුට්ඨාති තම්හා ආබාධා' යන්නෙන් සුවකළ නොහැකි වාත රෝග, අපස්මාරය ආදී රෝගයන්ගෙන් පෙළෙන, මරණාසන්න ගිලන් භික්ෂුව ගැන පැවසේ. 'වුට්ඨාති තම්හා ආබාධා' යන්නෙන් කැස්ස, පණු රෝග, කුෂ්ඨ, සමේ රෝග ආදී සුළු අසනීප අදහස් වේ. 'ලභන්තෝ සප්පායානි භෝජනානි නෝ අලභන්තෝ' යන්නෙන් සාත්තු කිරීමෙන් සුවය ලැබිය හැකි සියලුම රෝගාබාධ අදහස් වේ. මෙහිදී සුදුසු උපස්ථායකයා යනු ගිලානෝපස්ථායක අංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ, නැණවත්, දක්ෂ, අලස නොවන තැනැත්තා ලෙස දත යුතුය. 'ගිලානුපට්ඨාකෝ අනුඤ්ඤාතෝ' යනු භික්ෂු සංඝයා විසින් පත් කළ යුතු බවට අනුදැන වදාළ බවයි. ඒ ගිලන් භික්ෂුවට තමන්ගේ ශක්තියෙන් යැපීමට නොහැකි වූ විට, සංඝයා විසින් ඒ භික්ෂුව වෙනුවෙන් එක් භික්ෂුවක් සහ සාමණේර නමක "මොහුට සාත්තු කරන්න" යැයි පවරා දිය යුතුය. ඔවුන් ඒ ගිලන් භික්ෂුවට සාත්තු කරන තාක් කල්, ගිලන් භික්ෂුවටත්, සාත්තු කරන ඒ දෙදෙනාටත් අවශ්‍ය සියලු දේ සැපයීම භික්ෂු සංඝයාගේම වගකීමකි.

අඤ්ඤෙපි ගිලානා උපට්ඨාතබ්බාති ඉතරෙපි ද්වෙ ගිලානා උපට්ඨාපෙතබ්බා. කිං කාරණා? යොපි හි නිට්ඨපත්තගිලානො, සො අනුපට්ඨියමානො ‘‘සචෙ මං පටිජග්ගෙය්‍යුං, ඵාසුකං මෙ භවෙය්‍ය. න ඛො පන මං පටිජග්ගන්තී’’ති මනොපදොසං කත්වා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය. පටිජග්ගියමානස්ස පනස්ස එවං හොති ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝෙන යං කාතබ්බං, තං කතං. මය්හං පන කම්මවිපාකො ඊදිසො’’ති. සො භික්ඛුසඞ්ඝෙ මෙත්තං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිස්සති. යො පන අප්පමත්තකෙන බ්‍යාධිනා සමන්නාගතො ලභන්තොපි අලභන්තොපි වුට්ඨාතියෙව, තස්ස විනාපි භෙසජ්ජෙන වූපසමනබ්‍යාධි භෙසජ්ජෙ කතෙ ඛිප්පතරං වූපසම්මති. සො තතො බුද්ධවචනං වා උග්ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සති, සමණධම්මං වා කාතුං සක්ඛිස්සති. ඉමිනා කාරණෙන ‘‘අඤ්ඤෙපි ගිලානා උපට්ඨාතබ්බා’’ති වුත්තං.

අනෙකුත් ගිලන්වූවන්ටද උපස්ථාන කළ යුතුය යන්නෙහි අදහස නම් මීට අමතර වූ අනෙක් ගිලන් භික්ෂූන් දෙදෙනාටද උපස්ථාන කළ යුතු බවයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මන්දයත්, යම් පුද්ගලයෙක් අවසාන මොහොතට පැමිණි ගිලන්වූවෙකු වුවද, ඔහුට උපස්ථාන නොකරන විට, "සැබවින්ම මට උපස්ථාන කළේ නම් මට පහසුවක් වන්නේය. නමුත් මොවුහු මට උපස්ථාන නොකරති" යි මෙසේ සිත තුළ ද්වේෂයක් උපදවාගෙන අපායෙහි උපත ලැබිය හැකි බැවිනි. එහෙත් උපස්ථාන ලබන ගිලන්වූවාට මෙවැනි සිතක් ඇති වෙයි: "භික්ෂු සංඝයා විසින් කළ යුතු යමක් ඇත්ද, එය කරන ලදී. මට වනාහි මේ ලැබී ඇත්තේ මාගේම කර්ම විපාකයකි." ඔහු භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි මෙත් සිත පිහිටුවාගෙන දෙව්ලොව උපදින්නේය. යමෙක් සුළු අසනීපයකින් පෙළෙන්නේ වුවද, සුදුසු ඖෂධ ආහාර පානාදිය ලැබුණත් නොලැබුණත් රෝගයෙන් නැගී සිටින්නේ වුවද, ඔහුට ඖෂධ රහිතවද රෝගය සන්සිඳෙන නමුත් ඖෂධ කළ විට ඉතා ඉක්මනින් සුවපත් වේ. එවිට ඔහුට එම සුවය නිසා බුද්ධ වචනය ඉගෙනීමට හෝ මහණ දම් පිරීමට හෝ හැකි වන්නේය. මේ හේතුව නිසා "අනෙකුත් ගිලන්වූවන්ටද උපස්ථාන කළ යුතුය" යි වදාරන ලදී.

නෙව ඔක්කමතීති නෙව පවිසති. නියාමං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු මග්ගනියාමසඞ්ඛාතං සම්මත්තං. ඉමිනා පදපරමො පුග්ගලො කථිතො. දුතියවාරෙන උග්ඝටිතඤ්ඤූ ගහිතො සාසනෙ නාලකත්ථෙරසදිසො බුද්ධන්තරෙ එකවාරං පච්චෙකබුද්ධානං සන්තිකෙ ඔවාදං ලභිත්වා පටිවිද්ධපච්චෙකබොධිඤාණො ච. තතියවාරෙන විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුග්ගලො කථිතො, නෙය්‍යො පන තන්නිස්සිතොව හොති.

"ඇතුළු නොවේ" යනු ඇතුල් නොවීමයි. "කුසල් දහම්හි සම්මත්ත නියාමයට" යනු කුසල් දහම්හි මාර්ග නියාමය යැයි කියනු ලබන නිවැරදි තත්ත්වයටයි. මෙයින් පදපරම පුද්ගලයා ගැන කියැවිණි. දෙවන වාරයෙන් උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා ගැන කියැවෙන අතර, ශාසනයෙහි නාලක තෙරුන් වැනි වූද, බුද්ධාන්තරයක එක් වරක පසේබුදුන් වහන්සේලා සමීපයෙහි අවවාද ලබා පසේබුදු නුවණ පසක් කරගත්තා වූද පුද්ගලයා ද මෙයට ඇතුළත් වේ. තුන්වන වාරයෙන් විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා ගැන කියැවුණු අතර, නෙය්‍ය පුද්ගලයා වනාහි ඔහුම ඇසුරු කරන්නෙකු වෙයි.

ධම්මදෙසනා අනුඤ්ඤාතාති මාසස්ස අට්ඨ වාරෙ ධම්මකථා අනුඤ්ඤාතා. අඤ්ඤෙසම්පි ධම්මො දෙසෙතබ්බොති ඉතරෙසම්පි ධම්මො කථෙතබ්බො. කිං කාරණා? පදපරමස්ස හි ඉමස්මිං අත්තභාවෙ ධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කොන්තස්සාපි අනාගතෙ පච්චයො භවිස්සති. යො පන තථාගතස්ස රූපදස්සනං ලභන්තොපි අලභන්තොපි ධම්මවිනයඤ්ච සවනාය ලභන්තොපි අලභන්තොපි ධම්මං අභිසමෙති, සො අලභන්තො තාව අභිසමෙති. ලභන්තො පන ඛිප්පමෙව අභිසමෙස්සතීති ඉමිනා කාරණෙන [Pg.90] තෙසං ධම්මො දෙසෙතබ්බො. තතියස්ස පන පුනප්පුනං දෙසෙතබ්බොව.

"ධර්ම දේශනාව අනුදැන වදාරන ලදී" යනු මසකට අට වතාවක් ධර්ම කථාව අනුදැන වදාරන ලදී යන්නයි. "අන් අයටද ධර්මය දේශනා කළ යුතුය" යනු ඉතිරි පුද්ගලයන්ටද ධර්මය දේශනා කළ යුතු බවයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මන්දයත්, පදපරම පුද්ගලයාට මේ ආත්මභාවයෙහි සත්‍යාවබෝධය කිරීමට නොහැකි වුවද, අනාගතයෙහි එයට ප්‍රත්‍යයක් වන බැවිනි. යම් පුද්ගලයෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ රූපය දැකීමට ලැබුණත් නැතත්, ධර්ම විනය ශ්‍රවණය කිරීමට ලැබුණත් නැතත් සත්‍යාවබෝධ කරන්නේ නම්, ඔහුට ඒවා නොලැබුණත් එම අවබෝධය ලබා ගනියි. ලැබුණහොත් වනාහි ඉතා ඉක්මනින් සත්‍යාවබෝධ කරන්නේය. මේ හේතුව නිසා ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කළ යුතුය. තුන්වන පුද්ගලයාට වනාහි නැවත නැවතත් දේශනා කළ යුතුම වේ.

3. සඞ්ඛාරසුත්තවණ්ණනා

3. සංඛාර සූත්‍ර වර්ණනාව

23. තතියෙ සබ්‍යාබජ්ඣන්ති සදුක්ඛං. කායසඞ්ඛාරන්ති කායද්වාරෙ චෙතනාරාසිං. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති රාසිං කරොති පිණ්ඩං කරොති. වචීමනොද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. සබ්‍යාබජ්ඣං ලොකන්ති සදුක්ඛං ලොකං. සබ්‍යාබජ්ඣා ඵස්සා ඵුසන්තීති සදුක්ඛා විපාකඵස්සා ඵුසන්ති. සබ්‍යාබජ්ඣං වෙදනං වෙදියතීති සදුක්ඛං විපාකවෙදනං වෙදියති, සාබාධං නිරස්සාදන්ති අත්ථො. සෙය්‍යථාපි සත්තා නෙරයිකාති යථා නිරයෙ නිබ්බත්තසත්තා එකන්තදුක්ඛං වෙදනං වෙදියන්ති, එවං වෙදියතීති අත්ථො. කිං පන තත්ථ උපෙක්ඛාවෙදනා නත්ථීති? අත්ථි, දුක්ඛවෙදනාය පන බලවභාවෙන සා අබ්බොහාරිකට්ඨානෙ ඨිතා. ඉති නිරයොව නිරයස්ස උපමං කත්වා ආහටො. තත්‍ර පටිභාගඋපමා නාම කිර එසා.

23. තෙවන සූත්‍රයෙහි "සබ්‍යාබජ්ඣං" යනු දුක් සහිත වූ යන්නයි. "කායසංඛාරං" යනු කායද්වාරයෙහි ඇති වන චේතනා සමූහයයි. "අභිසංඛරෝති" යනු රැස් කරයි, ගොඩනගයි, පිණ්ඩයක් කරයි යන්නයි. වචී සහ මනෝ ද්වාරයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. "සබ්‍යාබජ්ඣං ලෝකං" යනු දුක් සහිත ලෝකයයි. "සබ්‍යාබජ්ඣා ඵස්සා ඵුසන්ති" යනු දුක් සහගත විපාක ඵස්සයන් ස්පර්ශ වන බවයි. "සබ්‍යාබජ්ඣං වේදනං වේදියති" යනු දුක් සහගත විපාක වේදනාවන් විඳියි යන්නයි, එනම් පීඩාකාරී වූ ආශ්වාදයක් නැති වේදනාවන් විඳීමයි. "සෙය්‍යථාපි සත්තා නේරයිකා" යනු නිරයෙහි උපන් සත්ත්වයන් ඒකාන්තයෙන්ම දුක් වේදනාවන් විඳින්නාක් මෙන්, මෙසේ වේදනා විඳියි යන අර්ථයයි. එහි උපේක්ෂා වේදනාව නැද්ද? ඇත, නමුත් දුක් වේදනාවෙහි ප්‍රබල බව නිසා එය ව්‍යවහාරයට නොගත හැකි (නොසලකා හැරිය හැකි) තත්ත්වයක පවතී. මෙසේ නිරයම නිරයට උපමාවක් කොට දක්වන ලදී. එහි මෙය ප්‍රතිභාග උපමාව නම් වන බව පැවසේ.

සෙය්‍යථාපි දෙවා සුභකිණ්හාති ඉධාපි දෙවලොකොව දෙවලොකස්ස උපමං කත්වා ආහටො. යස්මා පන හෙට්ඨිමෙසු බ්‍රහ්මලොකෙසු සප්පීතිකජ්ඣානවිපාකො වත්තති, සුභකිණ්හෙසු නිප්පීතිකො එකන්තසුඛොව, තස්මා තෙ අග්ගහෙත්වා සුභකිණ්හාව කථිතා. ඉති අයම්පි තත්‍ර පටිභාගඋපමා නාමාති වෙදිතබ්බා.

"සෙය්‍යථාපි දේවා සුභකිණ්හා" යන්නෙහිද දෙව්ලොවම දෙව්ලොවට උපමාවක් කොට දක්වන ලදී. යම් හෙයකින් පහළ බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි ප්‍රීතිය සහිත ධ්‍යාන විපාක පවතින නමුත්, සුභකිණ්හ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ප්‍රීතිය රහිත ඒකාන්ත සැපයම පවතින බැවින්, එම පහළ බ්‍රහ්ම ලෝකයන් නොගෙන සුභකිණ්හ බ්‍රහ්ම ලෝකයම වදාරන ලදී. මෙහිදී එයද ප්‍රතිභාග උපමාවක් ලෙස දත යුතුය.

වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛන්ති වොමිස්සකසුඛදුක්ඛං. සෙය්‍යථාපි මනුස්සාති මනුස්සානං හි කාලෙන සුඛං හොති, කාලෙන දුක්ඛං. එකච්චෙ ච දෙවාති කාමාවචරදෙවා. තෙසම්පි කාලෙන සුඛං හොති, කාලෙන දුක්ඛං. තෙසං හි හීනතරානං මහෙසක්ඛතරා දෙවතා දිස්වා ආසනා වුට්ඨාතබ්බං හොති, මග්ගා උක්කමිතබ්බං, පාරුතවත්ථං අපනෙතබ්බං, අඤ්ජලිකම්මං කාතබ්බන්ති තං සබ්බම්පි දුක්ඛං නාම හොති. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති වෙමානිකපෙතා. තෙ හි කාලෙන සම්පත්තිං අනුභවන්ති කාලෙන කම්මන්ති වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛාව හොන්ති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තීණි සුචරිතානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

"වෝකිණ්ණසුඛදුක්ඛං" යනු සැප හා දුක මිශ්‍ර වූ යන්නයි. "සෙය්‍යථාපි මනුස්සා" යන්නෙන් මනුෂ්‍යයන්ට වරින් වර සැපද වරින් වර දුකද ඇති වන බව කියැවේ. "ඒකච්චේ ච දේවා" යනු කාමාවචර දෙවියන්ය. ඔවුන්ටද වරින් වර සැප හා දුක ඇති වේ. එයට හේතුව නම් ඔවුන්ට වඩා මහේශාක්‍ය දෙවිවරුන් දුටු විට අසුනෙන් නැගී සිටීමට, මගින් ඉවත් වීමට, පොරවා සිටි වස්ත්‍රය ඉවත් කිරීමට හා දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමට සිදු වීමයි. ඒ සියල්ලම දුකක්ම වේ. "ඒකච්චේ ච විනිපාතිකා" යනු වේමානික ප්‍රේතයන්ය. ඔවුහු වරින් වර සැප සම්පත්ද වරින් වර අකුසල කර්ම විපාකද අනුභව කරති. එබැවින් ඔවුහු සැප දුක මිශ්‍ර වූවෝම වෙති. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් මිශ්‍ර වූ සුචරිතයන් තුනක් වදාරන ලද බව දත යුතුය.

4. බහුකාරසුත්තවණ්ණනා

4. බහුකාර සූත්‍ර වර්ණනාව

24. චතුත්ථෙ [Pg.91] තයොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලාති තයො ආචරියපුග්ගලා. පුග්ගලස්ස බහුකාරාති අන්තෙවාසිකපුග්ගලස්ස බහූපකාරා. බුද්ධන්ති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධං. සරණං ගතො හොතීති අවස්සයං ගතො හොති. ධම්මන්ති සතන්තිකං නවලොකුත්තරධම්මං. සඞ්ඝන්ති අට්ඨඅරියපුග්ගලසමූහං. ඉදඤ්ච පන සරණගමනං අග්ගහිතසරණපුබ්බස්ස අකතාභිනිවෙසස්ස වසෙන වුත්තං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සරණදායකො සොතාපත්තිමග්ගසම්පාපකො අරහත්තමග්ගසම්පාපකොති තයො ආචරියා බහුකාරාති ආගතා, පබ්බජ්ජාදායකො බුද්ධවචනදායකො කම්මවාචාචරියො සකදාගාමිමග්ගසම්පාපකො අනාගාමිමග්ගසම්පාපකොති ඉමෙ ආචරියා න ආගතා, කිං එතෙ න බහුකාරාති? නො, න බහුකාරා. අයං පන දෙසනා දුවිධෙන පරිච්ඡින්නා. තස්මා සබ්බෙපෙතෙ බහුකාරා. තෙසු සරණගමනස්මිංයෙව අකතාභිනිවෙසො වට්ටති, චතුපාරිසුද්ධිසීලකසිණපරිකම්මවිපස්සනාඤාණානි පන පඨමමග්ගසන්නිස්සිතානි හොන්ති, උපරි ද්වෙ මග්ගා ච ඵලානි ච අරහත්තමග්ගසන්නිස්සිතානීති වෙදිතබ්බානි.

24. සතරවන සූත්‍රයෙහි "භික්ෂුවෙනි, මේ පුද්ගලයෝ තිදෙනෙකි" යනු ආචාර්ය පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි. "පුද්ගලයාට බොහෝ උපකාරී වෙති" යනු අතේවාසික පුද්ගලයාට බොහෝ උපකාරී වන බවයි. "බුදුන්" යනු සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේය. "සරණ ගියේ වෙයි" යනු සංසාර දුකින් මිදීම පිණිස පිළිසරණ කොට ගියේ වෙයි යන්නයි. "ධර්මය" යනු පර්යාප්තිය සහිත වූ නව ලෝකෝත්තර ශ්‍රී සද්ධර්මයයි. "සංඝයා" යනු අට අරිය පුද්ගල මහා සංඝ රත්නයයි. මෙම සරණාගමනය වදාරන ලද්දේ මින් පෙර සරණ නොගිය, සරණාගමනයෙහි සිත නොපිහිටවූ පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙනි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සරණාගමනය ලබා දෙන ආචාර්යවරයා, සෝතාපත්ති මාර්ගයට පමුණුවන ආචාර්යවරයා සහ අර්හත් මාර්ගයට පමුණුවන ආචාර්යවරයා යන ආචාර්යවරුන් තිදෙනා බොහෝ උපකාරී වන බව දක්වා ඇත. පැවිද්ද ලබා දෙන ආචාර්යවරයා, බුද්ධ වචනය උගන්වන ආචාර්යවරයා, කම්මවාචාචාර්යවරයා, සකෘදාගාමී මාර්ගයට පමුණුවන ආචාර්යවරයා සහ අනාගාමී මාර්ගයට පමුණුවන ආචාර්යවරයා යන මොවුන් මෙහි සඳහන් නොවුණි. එසේ නම් ඔවුන් බොහෝ උපකාරී නොවන්නේද? එසේ නොවේ, ඔවුන්ද බොහෝ උපකාරී වෙති. එහෙත් මෙම දේශනාව ප්‍රධාන කොටස් දෙකකට බෙදා දක්වා ඇත. එබැවින් ඒ සියලු දෙනාම බොහෝ උපකාරී වෙති. ඔවුන් අතරින් සරණාගමනයෙහි පමණක් මින් පෙර සිත නොපිහිටවූ බව පැවසීම උචිතය. සතර පාරිශුද්ධි ශීලය, කසිණ පරිකර්මය හා විදර්ශනා ඥානය යන මේවා ප්‍රථම මාර්ගයට (සෝවාන්) උපකාරී වන අතර, ඉහළ මාර්ග දෙක හා ඵලයන් අර්හත් මාර්ගය හා සම්බන්ධ වන බව දත යුතුය.

ඉමිනා පුග්ගලෙනාති ඉමිනා අන්තෙවාසිකපුග්ගලෙන. න සුප්පතිකාරං වදාමීති පතිකාරං කාතුං න සුකරන්ති වදාමි. අභිවාදනාදීසු අනෙකසතවාරං අනෙකසහස්සවාරම්පි හි පඤ්චපතිට්ඨිතෙන නිපතිත්වා වන්දන්තො ආසනා වුට්ඨාය පච්චුග්ගච්ඡන්තො දිට්ඨදිට්ඨක්ඛණෙ අඤ්ජලිං පග්ගණ්හන්තො අනුච්ඡවිකං සාමීචිකම්මං කරොන්තො දිවසෙ දිවසෙ චීවරසතං චීවරසහස්සං පිණ්ඩපාතසතං පිණ්ඩපාතසහස්සං දදමානො චක්කවාළපරියන්තෙන සබ්බරතනමයං ආවාසං කරොන්තො සප්පිනවනීතාදිනානප්පකාරං භෙසජ්ජං අනුප්පදජ්ජමානො නෙව සක්කොති ආචරියෙන කතස්ස පතිකාරං නාම කාතුන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

‘ඉමිනා පුග්ගලේනා’ යනු මෙම අන්තේවාසික පුද්ගලයා විසිනි. ‘න සුප්පටිකාරං වදාමි’ යනු (ඔහු කරන උපකාරයට) පෙරළා උපකාර කිරීම පහසු නොවන බව පවසමි. මක්නිසාද යත්, අභිවාදනාදියේදී සිය දහස් වාරයක් පංචපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ වැටී නමස්කාර කරන, අසුනෙන් නැගිට පෙරගමන් කරන, දකින දකින මොහොතේ දොහොත් මුදුන් දී වැඳ නමස්කාර කරන, සුදුසු වත්පිළිවෙත් කරන, දිනපතා සිවුරු සිය ගණනක් දහස් ගණනක් හා පිණ්ඩපාත සිය ගණනක් දහස් ගණනක් පූජා කරන, සක්වළ කෙළවර කොට ඇති සියලු රත්නයෙන් කළ ආවාස තනවා පූජා කරන, ගිතෙල් වෙඬරු ආදී නන් වැදෑරුම් බෙහෙත් පූජා කරන පුද්ගලයා පවා තමාගේ ආචාර්යවරයා කළ උපකාරයට පෙරළා උපකාරයක් (ප්‍රතිකාරයක්) කිරීමට සමත් නොවන බව මෙහි අර්ථයයි.

5. වජිරූපමසුත්තවණ්ණනා

5. 5. වජිරූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

25. පඤ්චමෙ අරුකූපමචිත්තොති පුරාණවණසදිසචිත්තො. විජ්ජූපමචිත්තොති ඉත්තරකාලොභාසනෙන විජ්ජුසදිසචිත්තො. වජිරූපමචිත්තොති කිලෙසානං [Pg.92] මූලඝාතකරණසමත්ථතාය වජිරෙන සදිසචිත්තො. අභිසජ්ජතීති ලග්ගති. කුප්පතීති කොපවසෙන කුප්පති. බ්‍යාපජ්ජතීති පකතිභාවං පජහති, පූතිකො හොති. පතිත්ථීයතීති ථිනභාවං ථද්ධභාවං ආපජ්ජති. කොපන්ති දුබ්බලකොධං. දොසන්ති දුස්සනවසෙන තතො බලවතරං. අප්පච්චයන්ති අතුට්ඨාකාරං දොමනස්සං. දුට්ඨාරුකොති පුරාණවණො. කට්ඨෙනාති දණ්ඩකකොටියා. කඨලෙනාති කපාලෙන. ආසවං දෙතීති අපරාපරං සවති. පුරාණවණො හි අත්තනො ධම්මතායෙව පුබ්බං ලොහිතං යූසන්ති ඉමානි තීණි සවති, ඝට්ටිතො පන තානි අධිකතරං සවති.

25. පස්වන (සූත්‍රයෙහි) ‘අරුකූපම චිත්තෝ’ යනු පැරණි වණයක් හා සමාන සිතක් ඇති පුද්ගලයාය. ‘විජ්ජූපම චිත්තෝ’ යනු ස්වල්ප වේලාවක ආලෝකයක් ලබා දෙන විදුලියක් බඳු සිතක් ඇති පුද්ගලයාය. ‘වජිරූපම චිත්තෝ’ යනු කෙලෙසුන් මුලිනුපුටා දැමීමට ඇති සමත්කම නිසා වජ්‍රායුධයක් බඳු සිතක් ඇති පුද්ගලයාය. ‘අභිසජ්ජති’ යනු ලැගෙයි (කෝපයෙන් බැඳෙයි). ‘කුප්පති’ යනු කෝපය නිසා කිපෙයි. ‘බ්‍යාපජ්ජති’ යනු ස්වභාවික තත්ත්වය අත්හරියි, කුණු වෙයි. ‘පතිට්ඨීයති’ යනු දැඩි බවට, තද බවට පත්වෙයි. ‘කෝපං’ යනු දුබල ක්‍රෝධයයි. ‘දෝසං’ යනු ද්වේෂය නිසා ඊට වඩා බලවත් වූ ක්‍රෝධයයි. ‘අප්පච්චයං’ යනු අසතුටු ස්වභාවය වූ දොම්නසයි. ‘දුට්ඨාරුකෝ’ යනු පැරණි වණයයි. ‘කට්ඨේන’ යනු ලී කැබැල්ලක අගිනි. ‘කඨලේන’ යනු වළං කැබැල්ලකිනි. ‘ආසවං දේති’ යනු නැවත නැවතත් (සැරව, ලේ ආදිය) වැගිරෙයි. සැබැවින්ම පැරණි වණයක් එහි ස්වභාවයෙන්ම සැරව, ලේ හා ලේ වතුර යන මේ තුන වැගිරෙයි. ලී කැබැල්ලකින් හෝ වැදුණු විට එය අධික ලෙස වැගිරෙයි.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – දුට්ඨාරුකො විය හි කොධනපුග්ගලො, තස්ස අත්තනො ධම්මතාය සවනං විය කොධනස්සපි අත්තනො ධම්මතාය උද්ධුමාතස්ස විය චණ්ඩිකතස්ස චරණං, කට්ඨෙන වා කඨලාය වා ඝට්ටනං විය අප්පමත්තං වචනං, භිය්‍යොසොමත්තාය සවනං විය ‘‘මාදිසං නාම එස එවං වදතී’’ති භිය්‍යොසොමත්තාය උද්ධුමායනභාවො දට්ඨබ්බො.

‘එවමේව ඛෝ’ යන මෙහි මෙය උපමා සංසන්දනයයි - පැරණි වණයක් වැනි වූයේ ක්‍රෝධී පුද්ගලයාය. වණයේ ස්වභාවයෙන්ම වැගිරීම වැනි වූයේ, ක්‍රෝධී පුද්ගලයාගේද ස්වභාවයෙන්ම රළු වූ, ඉදිමුණාක් වැනි වූ හැසිරීමයි. ලී කැබැල්ලකින් හෝ වළං කැබැල්ලකින් වැදීම වැනි වූයේ, ඔහුට පවසන ස්වල්ප වූ වචනයයි. අධික ලෙස වැගිරීම වැනි වූයේ, ‘මා වැනි කෙනෙකුට මොහු මෙසේ පවසයිද’ කියා බොහෝ සෙයින් ඉදිමී යන ස්වභාවය (කෝපයට පත්වීම) යැයි දත යුතුය.

රත්තන්ධකාරතිමිසායන්ති රත්තිං චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණෙන අන්ධභාවකරණෙ බහලතමෙ. විජ්ජන්තරිකායාති විජ්ජුප්පත්තික්ඛණෙ. ඉධාපි ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – චක්ඛුමා පුරිසො විය හි යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, අන්ධකාරං විය සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, විජ්ජුසඤ්චරණං විය සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස උප්පත්තිකාලො, විජ්ජන්තරිකාය චක්ඛුමතො පුරිසස්ස සමන්තා රූපදස්සනං විය සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ නිබ්බානදස්සනං, පුන අන්ධකාරාවත්ථරණං විය සකදාගාමිමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, පුන විජ්ජුසඤ්චරණං විය සකදාගාමිමග්ගඤාණස්ස උප්පාදො, විජ්ජන්තරිකාය චක්ඛුමතො පුරිසස්ස සමන්තා රූපදස්සනං විය සකදාගාමිමග්ගක්ඛණෙ නිබ්බානදස්සනං, පුන අන්ධකාරාවත්ථරණං විය අනාගාමිමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, පුන විජ්ජුසඤ්චරණං විය අනාගාමිමග්ගඤාණස්ස උප්පාදො, විජ්ජන්තරිකාය චක්ඛුමතො පුරිසස්ස සමන්තා රූපදස්සනං විය අනාගාමිමග්ගක්ඛණෙ නිබ්බානදස්සනං වෙදිතබ්බං.

‘රත්තන්ධකාරතිමිසායං’ යනු රාත්‍රී කාලයේ චක්ඛු විඤ්ඤාණය ඉපදීම වැළැක්වීමෙන් අන්ධභාවය ඇති කරන ඝන අන්ධකාරයෙහි යන්නයි. ‘විජ්ජන්තරිකායං’ යනු විදුලිය කෙටූ මොහොතෙහි යන්නයි. මෙහිද උපමා සංසන්දනය මෙසේය - ඇස් ඇති පුරුෂයා වැනි වූයේ යෝගාවචරයා යැයි දත යුතුය. අන්ධකාරය වැනි වූයේ සෝතාපත්ති මග්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස්ය. විදුලිය කෙටීම වැනි වූයේ සෝතාපත්ති මග්ග ඥානය උපදින කාලයයි. විදුලි එළියෙන් ඇස් ඇති පුරුෂයාට අවට රූප පෙනීම වැනි වූයේ, සෝතාපත්ති මග්ග ක්ෂණයේදී නිවන දැකීමයි. නැවත අන්ධකාරයෙන් වැසී යාම වැනි වූයේ සකදාගාමී මග්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස්ය. නැවත විදුලිය කෙටීම වැනි වූයේ සකදාගාමී මග්ග ඥානය ඉපදීමයි. විදුලි එළියෙන් ඇස් ඇති පුරුෂයාට අවට රූප පෙනීම වැනි වූයේ සකදාගාමී මග්ග ක්ෂණයේදී නිවන දැකීම යැයි දත යුතුය. නැවත අන්ධකාරයෙන් වැසී යාම වැනි වූයේ අනාගාමී මග්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස්ය. නැවත විදුලිය කෙටීම වැනි වූයේ අනාගාමී මග්ග ඥානය ඉපදීමයි. විදුලි එළියෙන් ඇස් ඇති පුරුෂයාට අවට රූප පෙනීම වැනි වූයේ අනාගාමී මග්ග ක්ෂණයේදී නිවන දැකීම යැයි දත යුතුය.

වජිරූපමචිත්තතායපි [Pg.93] ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – වජිරං විය හි අරහත්තමග්ගඤාණං දට්ඨබ්බං, මණිගණ්ඨිපාසාණගණ්ඨි විය අරහත්තමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා, වජිරස්ස මණිගණ්ඨිම්පි වා පාසාණගණ්ඨිම්පි වා විනිවිජ්ඣිත්වා අගමනභාවස්ස නත්ථිතා විය අරහත්තමග්ගඤාණෙන අච්ඡෙජ්ජානං කිලෙසානං නත්ථිභාවො, වජිරෙන නිබ්බිද්ධවෙධස්ස පුන අපතිපූරණං විය අරහත්තමග්ගෙන ඡින්නානං කිලෙසානං පුන අනුප්පාදො දට්ඨබ්බොති.

වජිරූපම චිත්ත ස්වභාවයෙහිද උපමා සංසන්දනය මෙසේය - වජ්‍රායුධය වැනි වූයේ අරහත්ත මග්ග ඥානය යැයි දත යුතුය. මිණි ගැටය හෝ ගල් ගැටය වැනි වූයේ අරහත්ත මග්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස්ය. වජ්‍රායුධයට විනිවිද යා නොහැකි මිණි ගැටයක් හෝ ගල් ගැටයක් නැත්තා සේ, අරහත්ත මග්ග ඥානයෙන් විනිවිද නොයන (නොනසන) කෙලෙස් නැති බව දත යුතුය. වජ්‍රායුධයකින් සිදුරු කළ පසු එය නැවත පිරෙන්නේ නැති සේ, අරහත්ත මග්ගයෙන් සිඳ දැමූ කෙලෙස් නැවත නොහටගන්නා බව දත යුතුය.

6. සෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා

6. 6. සේවිතබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව

26. ඡට්ඨෙ සෙවිතබ්බොති උපසඞ්කමිතබ්බො. භජිතබ්බොති අල්ලීයිතබ්බො. පයිරුපාසිතබ්බොති සන්තිකෙ නිසීදනවසෙන පුනප්පුනං උපාසිතබ්බො. සක්කත්වා ගරුං කත්වාති සක්කාරඤ්චෙව ගරුකාරඤ්ච කත්වා. හීනො හොති සීලෙනාතිආදීසු උපාදායුපාදාය හීනතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ යො හි පඤ්ච සීලානි රක්ඛති, සො දස සීලානි රක්ඛන්තෙන න සෙවිතබ්බො. යො දස සීලානි රක්ඛති, සො චතුපාරිසුද්ධිසීලං රක්ඛන්තෙන න සෙවිතබ්බො. අඤ්ඤත්‍ර අනුද්දයා අඤ්ඤත්‍ර අනුකම්පාති ඨපෙත්වා අනුද්දයඤ්ච අනුකම්පඤ්ච. අත්තනො අත්ථායෙව හි එවරූපො පුග්ගලො න සෙවිතබ්බො, අනුද්දයානුකම්පාවසෙන පන තං උපසඞ්කමිතුං වට්ටති.

26. හයවන (සූත්‍රයෙහි) ‘සේවිතබ්බෝ’ යනු ඇසුරු කළ යුතුය. ‘භජිතබ්බෝ’ යනු ළං විය යුතුය. ‘පයිරුපාසිතබ්බෝ’ යනු සමීපයෙහි හිඳීමෙන් නැවත නැවතත් ඇසුරු කළ යුතුය. ‘සක්කත්වා ගරුං කත්වා’ යනු සත්කාර හා ගරුකාර කොට යන්නයි. ‘හීනෝ හෝති සීලේන’ ආදී පදයන්හි එකිනෙකාට සාපේක්ෂව පහත් බව (හීන බව) දත යුතුය. එහි යමෙක් පංච සීලය රකී නම්, දස සීලය රකින තැනැත්තා විසින් ඔහු (තම දියුණුව පතා) ඇසුරු නොකළ යුතුය. යමෙක් දස සීලය රකී නම්, චතුපාරිසුද්ධි සීලය රකින තැනැත්තා විසින් ඔහු ඇසුරු නොකළ යුතුය. ‘අඤ්ඤත්‍ර අනුද්දයා අඤ්ඤත්‍ර අනුකම්පා’ යනු අනුදැය (දයාව) සහ අනුකම්පාව හැර යන්නයි. සැබැවින්ම තමාගේම යහපත පතා මෙවැනි පුද්ගලයින් ඇසුරු නොකළ යුතු වුවද, දයාව හා අනුකම්පාව පෙරදැරිව ඔවුන් කරා එළඹීම සුදුසුය.

සීලසාමඤ්ඤගතානං සතන්ති සීලෙන සමානභාවං ගතානං සන්තානං. සීලකථා ච නො භවිස්සතීති එවං සමානසීලානං අම්හාකං සීලමෙව ආරබ්භ කථා භවිස්සති. සා ච නො පවත්තිනී භවිස්සතීති සා ච අම්හාකං කථා දිවසම්පි කථෙන්තානං පවත්තිස්සති න පටිහඤ්ඤිස්සති. සා ච නො ඵාසු භවිස්සතීති සා ච දිවසම්පි පවත්තමානා සීලකථා අම්හාකං ඵාසුවිහාරො සුඛවිහාරො භවිස්සති. සමාධිපඤ්ඤාකථාසුපි එසෙව නයො.

‘සීලසාමඤ්ඤගතානං සතං’ යනු සීලයෙන් සමාන බවට පත් වූ සත්පුරුෂයන්ගේ යන්නයි. ‘සීලකථා ච නෝ භවිස්සති’ යනු මෙසේ සමාන සීල ඇති අපට සීලයම අරමුණු කොට කථා ඇති වනු ඇත යන්නයි. ‘සා ච නෝ පවත්තිනී භවිස්සති’ යනු දවස පුරා කථා කළද අපේ ඒ කථාව බාධාවකින් තොරව ගලා යනු ඇත යන්නයි. ‘සා ච නෝ ඵාසු භවිස්සති’ යනු දවස පුරා පවතින ඒ සීල කථාව අපට සැප විහරණයක් වනු ඇත යන්නයි. සමාධි කථා හා ප්‍රඥා කථා සම්බන්ධයෙන්ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

සීලක්ඛන්ධන්ති සීලරාසිං. තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති එත්ථ සීලස්ස අසප්පායෙ අනුපකාරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා සප්පායෙ උපකාරධම්මෙ සෙවන්තො තස්මිං තස්මිං ඨානෙ සීලක්ඛන්ධං පඤ්ඤාය අනුග්ගණ්හාති නාම. සමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධෙසුපි එසෙව නයො. නිහීයතීති අත්තනො හීනතරං පුග්ගලං සෙවන්තො ඛාරපරිස්සාවනෙ ආසිත්තඋදකං විය සතතං සමිතං හායති පරිහායති. තුල්‍යසෙවීති අත්තනා සමානසෙවී. සෙට්ඨමුපනමන්ති සෙට්ඨං [Pg.94] පුග්ගලං ඔණමන්තො. උදෙති ඛිප්පන්ති ඛිප්පමෙව වඩ්ඪති. තස්මා අත්තනො උත්තරිං භජෙථාති යස්මා සෙට්ඨං පුග්ගලං උපනමන්තො උදෙති ඛිප්පං, තස්මා අත්තනො උත්තරිතරං විසිට්ඨතරං භජෙථ.

‘සීලක්ඛන්ධං’ යනු සීල සමූහයයි. ‘තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහේස්සාමි’ යන මෙහි, සීලයට අහිතකර වූ අනුපකාරී ධර්මයන් අත්හැර හිතකර වූ උපකාරී ධර්මයන් සේවනය කරන්නා ඒ ඒ ස්ථානයේදී සීල සමූහය ප්‍රඥාවෙන් පෝෂණය කරන්නේ නමුවේ. සමාධි හා ප්‍රඥා ස්කන්ධයන්හිද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘නිහීයති’ යනු තමාට වඩා හීන පුද්ගලයෙකු ඇසුරු කරන්නා, හළු දිය පෙරණයට වත්කළ ජලය සේ නිරතුරුවම පිරිහෙයි. ‘තුල්‍යසේවී’ යනු තමා හා සමාන අය ඇසුරු කරන්නායි. ‘සෙට්ඨමුපනමන්ති’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයෙකුට නැමෙන්නායි. ‘උදේති ඛිප්පං’ යනු වහා දියුණු වෙයි. ‘තස්මා අත්තනෝ උත්තරිං භජේථ’ යනු යම් හෙයකින් ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයෙකු ඇසුරු කරන්නා වහා දියුණු වේද, එබැවින් තමාට වඩා උසස් වූ, විශිෂ්ට වූ පුද්ගලයා ඇසුරු කළ යුතුය.

7. ජිගුච්ඡිතබ්බසුත්තවණ්ණනා

7. 7. ජිගුච්ඡිතබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව

27. සත්තමෙ ජිගුච්ඡිතබ්බොති ගූථං විය ජිගුච්ඡිතබ්බො. අථ ඛො නන්ති අථ ඛො අස්ස. කිත්තිසද්දොති කථාසද්දො. එවමෙව ඛොති එත්ථ ගූථකූපො විය දුස්සීල්‍යං දට්ඨබ්බං. ගූථකූපෙ පතිත්වා ඨිතො ධම්මනිඅහි විය දුස්සීලපුග්ගලො. ගූථකූපතො උද්ධරියමානෙන තෙන අහිනා පුරිසස්ස සරීරං ආරුළ්හෙනාපි අදට්ඨභාවො විය දුස්සීලං සෙවමානස්සාපි තස්ස කිරියාය අකරණභාවො. සරීරං ගූථෙන මක්ඛෙත්වා අහිනා ගතකාලො විය දුස්සීලං සෙවමානස්ස පාපකිත්තිසද්දඅබ්භුග්ගමනකාලො වෙදිතබ්බො.

27. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'පිළිකුල් කටයුතු' (ජිගුච්ඡිතබ්බො) යන්නෙන් අසූචි මෙන් පිළිකුල් කළ යුතු බව අදහස් වේ. 'අථ ඛො නං' යනු 'ඉන්පසු ඔහුට' යන්නයි. 'කිත්තිසද්දො' යනු කථා ශබ්දය හෙවත් ප්‍රසිද්ධියයි. 'ඒවමේව ඛො' යන්නෙහි අසූචි වළක් මෙන් දුස්සීලභාවය දත යුතුය. අසූචි වළකට වැටී සිටින 'ධමනි' නම් සර්පයෙකු මෙන් දුස්සීල පුද්ගලයා දත යුතුය. අසූචි වළෙන් ගොඩට ගන්නා ලද ඒ සර්පයා මිනිසෙකුගේ ශරීරයට නැගුණ ද දෂ්ට නොකරන්නාක් මෙන්, දුස්සීල පුද්ගලයෙකු ඇසුරු කළ ද ඔහුගේ ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය නොකිරීම (දෂ්ට නොකිරීමක් වැනි ය). ශරීරය අසූචිවලින් තවරාගෙන සර්පයෙකු අල්ලාගත් අවස්ථාවක් මෙන්, දුස්සීල පුද්ගලයා ඇසුරු කරන්නා කෙරෙහි පාපී අකීර්ති ශබ්දය පැතිරී යන කාලය දත යුතුය.

තින්දුකාලාතන්ති තින්දුකරුක්ඛඅලාතං. භිය්‍යොසොමත්තාය චිච්චිටායතීති තං හි ඣායමානං පකතියාපි පපටිකායො මුඤ්චන්තං චිච්චිටාති ‘‘චිටිචිටා’’ති සද්දං කරොති, ඝට්ටිතං පන අධිමත්තං කරොතීති අත්ථො. එවමෙව ඛොති එවමෙවං කොධනො අත්තනො ධම්මතායපි උද්ධතො චණ්ඩිකතො හුත්වා චරති, අප්පමත්තකං පන වචනං සුතකාලෙ ‘‘මාදිසං නාම එවං වදති එවං වදතී’’ති අතිරෙකතරං උද්ධතො චණ්ඩිකතො හුත්වා චරති. ගූථකූපොති ගූථපුණ්ණකූපො, ගූථරාසියෙව වා. ඔපම්මසංසන්දනං පනෙත්ථ පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තස්මා එවරූපො පුග්ගලො අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බො න සෙවිතබ්බොති යස්මා කොධනො අතිසෙවියමානො අතිඋපසඞ්කමියමානොපි කුජ්ඣතියෙව, ‘‘කිං ඉමිනා’’ති පටික්කමන්තෙපි කුජ්ඣතියෙව. තස්මා පලාලග්ගි විය අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බො න සෙවිතබ්බො න භජිතබ්බො. කිං වුත්තං හොති? යො හි පලාලග්ගිං අතිඋපසඞ්කමිත්වා තප්පති, තස්ස සරීරං ඣායති. යො අතිපටික්කමිත්වා තප්පති, තස්ස සීතං න වූපසම්මති. අනුපසඞ්කමිත්වා අපටික්කමිත්වා පන මජ්ඣත්තභාවෙන තප්පන්තස්ස සීතං වූපසම්මති, තස්මා පලාලග්ගි විය කොධනො පුග්ගලො මජ්ඣත්තභාවෙන [Pg.95] අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බො, න සෙවිතබ්බො න භජිතබ්බො න පයිරුපාසිතබ්බො.

'තින්දුකාලාතං' යනු තිඹිරි දර කැබැල්ලකි. 'භිය්‍යෝසො මත්තාය චිච්චිටායති' යන්නෙහි අර්ථය නම්, දැවෙන එම තිඹිරි දර කැබැල්ල ස්වභාවයෙන් ම ගිනි පුපුරු පිට කරමින් 'චිටි චිටි' යන හඬ නගන අතර, එය කිසිවක ගැටුණු විට අධික ලෙස ශබ්ද නගන බවයි. එමෙන්ම, ක්‍රෝධ කරන පුද්ගලයා ස්වභාවයෙන් ම උඩඟු වූ ද චණ්ඩ වූ ද ලෙස හැසිරෙන අතර, සුළු වචනයක් ඇසූ සැණින් "මා වැන්නෙකුට මෙසේ පවසන්නේද" යි වඩාත් උඩඟු ව, චණ්ඩ ව ක්‍රෝධ කරයි. 'ගූථකූපො' යනු අසූචි පිරුණු වළකි, නැතහොත් අසූචි ගොඩකි. මෙහි උපමාවන් සැසඳීම පෙර ක්‍රමයට ම දත යුතුය. එබැවින් මෙබඳු පුද්ගලයා උපේක්ෂාවෙන් යුතුව බැලිය යුතුය, ඇසුරු නොකළ යුතුය. මන්ද යත් ක්‍රෝධ කරන පුද්ගලයා අධික ලෙස ඇසුරු කරන විට හෝ සමීප වන විට හෝ ඔහු ක්‍රෝධ කරයි. "ඔහුගෙන් ඇති ඵලය කිමද" කියා බැහැර වන විට ද ඔහු ක්‍රෝධ කරයි. එබැවින් පිදුරු ගින්නක් මෙන් ඔහු දෙස උපේක්ෂාවෙන් බැලිය යුතු අතර, ඇසුරු නොකළ යුතුය, භජනය නොකළ යුතුය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? යමෙක් පිදුරු ගින්නකට ඉතා සමීපව තැපෙන්නේ ද, ඔහුගේ ශරීරය දැවෙයි. යමෙක් ඉතා දුරස්ව තැපෙන්නේ ද, ඔහුගේ සීතල නොසන්සිඳෙයි. එහෙත් සමීප නොවී, දුරස් නොවී මධ්‍යස්ථව තැපෙන්නාගේ සීතල සන්සිඳෙයි. එබැවින් පිදුරු ගින්නක් මෙන් ක්‍රෝධ කරන පුද්ගලයා කෙරෙහි මධ්‍යස්ථව උපේක්ෂාව දැක්විය යුතු අතර, ඔහු ඇසුරු නොකළ යුතුය, සේවනය නොකළ යුතුය, සමීපව ඇසුරු නොකළ යුතුය.

කල්‍යාණමිත්තොති සුචිමිත්තො. කල්‍යාණසහායොති සුචිසහායො. සහායා නාම සහගාමිනො සද්ධිංචරා. කල්‍යාණසම්පවඞ්කොති කල්‍යාණෙසු සුචිපුග්ගලෙසු සම්පවඞ්කො, තන්නින්නතප්පොණතප්පබ්භාරමානසොති අත්ථො.

'කල්‍යාණමිත්තො' යනු පිරිසිදු මිතුරා ය. 'කල්‍යාණසහායො' යනු පිරිසිදු යහළුවා ය. 'සහාය' යනු එක්ව යන, එක්ව හැසිරෙන අයයි. 'කල්‍යාණසම්පවංකො' යනු යහපත් වූ පිරිසිදු පුද්ගලයන් කෙරෙහි නැමුණු, ඒ දෙසට ම යොමු වූ සිත් ඇති බවයි.

8. ගූථභාණීසුත්තවණ්ණනා

8. ගූථභාණී සූත්‍ර වර්ණනාව

28. අට්ඨමෙ ගූථභාණීති යො ගූථං විය දුග්ගන්ධකථං කථෙති. පුප්ඵභාණීති යො පුප්ඵානි විය සුගන්ධකථං කථෙති. මධුභාණීති යො මධු විය මධුරකථං කථෙති. සභග්ගතොති සභාය ඨිතො. පරිසග්ගතොති ගාමපරිසාය ඨිතො. ඤාතිමජ්ඣගතොති ඤාතීනං මජ්ඣෙ ඨිතො. පූගමජ්ඣගතොති සෙණීනං මජ්ඣෙ ඨිතො. රාජකුලමජ්ඣගතොති රාජකුලස්ස මජ්ඣෙ මහාවිනිච්ඡයෙ ඨිතො. අභිනීතොති පුච්ඡනත්ථායානීතො. සක්ඛිපුට්ඨොති සක්ඛිං කත්වා පුච්ඡිතො. එහම්භො පුරිසාති ආලපනමෙතං. අත්තහෙතු වා පරහෙතු වාති අත්තනො වා පරස්ස වා හත්ථපාදාදිහෙතු වා ධනහෙතු වා. ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතු වාති එත්ථ ආමිසන්ති ලඤ්ජො අධිප්පෙතො. කිඤ්චික්ඛන්ති යං වා තං වා අප්පමත්තකං අන්තමසො තිත්තිරියවට්ටකසප්පිපිණ්ඩනවනීතපිණ්ඩාදිමත්තකස්ස ලඤ්ජස්ස හෙතූති අත්ථො. සම්පජානමුසා භාසිතා හොතීති ජානන්තොයෙව මුසාවාදං කත්තා හොති.

28. අටවන සූත්‍රයෙහි 'ගූථභාණී' යනු අසූචි මෙන් දුගඳ හමන කථා පවසන තැනැත්තායි. 'පුප්ඵභාණී' යනු මල් මෙන් සුගන්ධවත් කථා පවසන තැනැත්තායි. 'මධුභාණී' යනු මී පැණි මෙන් මිහිරි කථා පවසන තැනැත්තායි. 'සභග්ගතො' යනු සභාවකට පැමිණි විටයි. 'පරිසග්ගතො' යනු ගම් පිරිසක් මැද සිටින විටයි. 'ඤාතිමජ්ඣගතො' යනු නෑයන් මැද සිටින විටයි. 'පූගමජ්ඣගතො' යනු ශ්‍රේණි (සමූහයන්) මැද සිටින විටයි. 'රාජකුලමජ්ඣගතො' යනු රජ පවුල මැද මහා විනිශ්චය ශාලාවක සිටින විටයි. 'අභිනීතො' යනු විමසීම පිණිස පමුණුවන ලද විටයි. 'සක්ඛිපුට්ඨො' යනු සාක්ෂි විමසන ලද විටයි. 'එහම්භො පුරිස' යනු ආමන්ත්‍රණයකි. 'අත්තහේතු වා පරහේතු වා' යනු තමා වෙනුවෙන් හෝ අනුන් වෙනුවෙන් අත් පා ආදිය නිසා හෝ ධනය නිසා හෝ යන්නයි. 'ආමිසකිංචික්ඛහේතු වා' යන්නෙහි 'ආමිස' යනු අල්ලස අදහස් වේ. 'කිංචික්ඛ' යනු ඉතා සුළු වූ, අඩුම තරමින් වටුවෙකුගේ හෝ තිත්තයෙකුගේ ගිතෙල් පිඬක් හෝ වෙඬරු පිඬක් වැනි අල්ලසක් නිසා යන්න අර්ථයයි. 'සම්පජානමුසා භාසිතා හෝති' යනු දැන දැන ම බොරු පවසන්නා වීමයි.

නෙලාති එලං වුච්චති දොසො, නාස්ස එලන්ති නෙලා, නිද්දොසාති අත්ථො. ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති (උදා. 65) එත්ථ වුත්තසීලං විය. කණ්ණසුඛාති බ්‍යඤ්ජනමධුරතාය කණ්ණානං සුඛා, සූචිවිජ්ඣනං විය කණ්ණසූලං න ජනෙති. අත්ථමධුරතාය සකලසරීරෙ කොපං අජනෙත්වා පෙමං ජනෙතීති පෙමනීයා. හදයං ගච්ඡති අප්පටිහඤ්ඤමානා සුඛෙන චිත්තං පවිසතීති හදයඞ්ගමා. ගුණපරිපුණ්ණතාය පුරෙ භවාති පොරී. පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී විය සුකුමාරාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාති නගරවාසීනං කථාති අත්ථො. නගරවාසිනො හි යුත්තකථා හොන්ති[Pg.96], පිතිමත්තං පිතාති, මාතිමත්තං මාතාති, භාතිමත්තං භාතාති වදන්ති. එවරූපී කථා බහුනො ජනස්ස කන්තා හොතීති බහුජනකන්තා. කන්තභාවෙනෙව බහුනො ජනස්ස මනාපා චිත්තවුද්ධිකරාති බහුජනමනාපා.

'නේලා' යන්නෙහි 'ඒල' යනු දෝෂයයි. දෝෂයක් නැති බැවින් 'නේලා' නම් වේ, එහි අර්ථය නිර්දෝෂී යන්නයි. 'නේලංගො සේතපච්ඡාදෝ' යන්නෙහි දැක්වෙන සීලය මෙනි. 'කණ්ණසුඛා' යනු පදයන්ගේ මිහිරි බව නිසා කන්වලට සුවදායක වීමයි, එය ඉදිකටුවකින් අනින්නාක් මෙන් කන්වලට වේදනාවක් ඇති නොකරයි. අර්ථයේ මිහිරි බව නිසා මුළු ශරීරයෙහි ම ක්‍රෝධය ඇති නොකර ප්‍රේමය උපදවන බැවින් 'පේමනීයා' නම් වේ. කිසිදු බාධාවකින් තොරව සුවසේ සිතට ඇතුළු වන බැවින් 'හදයංගමා' නම් වේ. ගුණයෙන් පිරිපුන් බැවින් නගරයට (පුරයට) සුදුසු නිසා 'පෝරී' නම් වේ. නගරයක හැදුණු වැඩුණු ස්ත්‍රියක මෙන් ඉතා සුකුමාර බැවින් ද 'පෝරී' නම් වේ. නගරවාසීන්ගේ කථාව වන බැවින් ද 'පෝරී' නම් වේ. නගරවාසීන්ගේ කථාව යනු සුදුසු පරිදි කථා කිරීමයි. ඔවුහු පියා වැනි අයට 'පියා' යැයි ද, මව වැනි අයට 'මව' යැයි ද, සහෝදරයා වැනි අයට 'සහෝදරයා' යැයි ද පවසති. මෙබඳු කථාව බොහෝ දෙනාට ප්‍රිය මනාප බැවින් 'බහුජනකන්තා' නම් වේ. ප්‍රිය මනාප බැවින් ම බොහෝ දෙනාගේ සිත් සතුටු කරන, සිත වැඩිකරන බැවින් 'බහුජනමනාපා' නම් වේ.

9. අන්ධසුත්තවණ්ණනා

9. අන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

29. නවමෙ චක්ඛු න හොතීති පඤ්ඤාචක්ඛු න හොති. ඵාතිං කරෙය්‍යාති ඵීතං වඩ්ඪිතං කරෙය්‍ය. සාවජ්ජානවජ්ජෙති සදොසනිද්දොසෙ. හීනප්පණීතෙති අධමුත්තමෙ. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙති කණ්හසුක්කායෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිබාහනතො පටිපක්ඛවසෙන සප්පටිභාගාති වුච්චන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – කුසලෙ ධම්මෙ ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති ජානෙය්‍ය, අකුසලෙ ධම්මෙ ‘‘අකුසලා ධම්මා’’ති ජානෙය්‍ය. සාවජ්ජාදීසුපි එසෙව නයො. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙසු පන කණ්හධම්මෙ ‘‘සුක්කසප්පටිභාගා’’ති ජානෙය්‍ය, සුක්කධම්මෙ ‘‘කණ්හසප්පටිභාගා’’ති යෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනා ජානෙය්‍ය, තථාරූපම්පිස්ස චක්ඛු න හොතීති. ඉමිනා නයෙන සෙසවාරෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ඇස නැත' යනු ප්‍රඥා ඇස නැති බවයි. 'ඵාතිං කරෙය්‍ය' යනු දියුණු කරයි, වර්ධනය කරයි යන්නයි. 'සාවජ්ජානවජ්ජේ' යනු වැරදි සහිත සහ වැරදි රහිත ධර්මයන් ය. 'හීනප්පණීතේ' යනු හීන සහ ප්‍රණීත ධර්මයන් ය. 'කණ්හසුක්කසප්පටභාගේ' යනු කළු (අකුසල්) සහ සුදු (කුසල්) ධර්මයන් එකිනෙකට ප්‍රතිවිරුද්ධ වන බැවින් ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් 'සප්පටභාග' (ප්‍රතිභාග සහිත) යයි කියනු ලැබේ. මෙහි සංක්ෂේපය නම්, කුසල් දහම් 'කුසල් දහම්' ලෙසත්, අකුසල් දහම් 'අකුසල් දහම්' ලෙසත් දත යුතු බවයි. සාවජ්ජ ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. කළු සුදු ප්‍රතිභාග ධර්මයන්හි දී, යම් ප්‍රඥා ඇසකින් අකුසල් දහම් 'කුසල් දහම්' ලෙසත්, කුසල් දහම් 'අකුසල් දහම්' ලෙසත් දන්නේ ද, එවැනි ඇසක් ඔහුට නැත යන්න අර්ථයයි. මේ ආකාරයෙන් ඉතිරි වාරයන්හි ද අර්ථ දත යුතුය.

න චෙව භොගා තථාරූපාති තථාජාතිකා භොගාපිස්ස න හොන්ති. න ච පුඤ්ඤානි කුබ්බතීති පුඤ්ඤානි ච න කරොති. එත්තාවතා භොගුප්පාදනචක්ඛුනො ච පුඤ්ඤකරණචක්ඛුනො ච අභාවො වුත්තො. උභයත්ථ කලිග්ගාහොති ඉධලොකෙ ච පරලොකෙ චාති උභයස්මිම්පි අපරද්ධග්ගාහො, පරාජයග්ගාහො හොතීති අත්ථො. අථ වා උභයත්ථ කලිග්ගාහොති උභයෙසම්පි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකානං අත්ථානං කලිග්ගාහො, පරාජයග්ගාහොති අත්ථො. ධම්මාධම්මෙනාති දසකුසලකම්මපථධම්මෙනපි දසඅකුසලකම්මපථඅධම්මෙනපි. සඨොති කෙරාටිකො. භොගානි පරියෙසතීති භොගෙ ගවෙසති. ථෙය්‍යෙන කූටකම්මෙන, මුසාවාදෙන චූභයන්ති ථෙය්‍යාදීසු උභයෙන පරියෙසතීති අත්ථො. කථං? ථෙය්‍යෙන කූටකම්මෙන ච පරියෙසති, ථෙය්‍යෙන මුසාවාදෙන ච පරියෙසති, කූටකම්මෙන මුසාවාදෙන ච පරියෙසති. සඞ්ඝාතුන්ති සඞ්ඝරිතුං. ධම්මලද්ධෙහීති දසකුසලකම්මපථධම්මං අකොපෙත්වා ලද්ධෙහි. උට්ඨානාධිගතන්ති වීරියෙන [Pg.97] අධිගතං. අබ්‍යග්ඝමානසොති නිබ්බිචිකිච්ඡචිත්තො. භද්දකං ඨානන්ති සෙට්ඨං දෙවට්ඨානං. න සොචතීති යස්මිං ඨානෙ අන්තොසොකෙන න සොචති.

'න චේව භෝගා තථාරූපා' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එවැනි ස්වභාවයක් ඇති සම්පත් එම පුද්ගලයාට නොලැබෙන බවයි. 'න ච පුඤ්ඤානි කුබ්බති' යන්නෙන් ඔහු පින් ද නොකරන බව අදහස් වේ. මෙපමණකින් සම්පත් උපදවා ගැනීමේ නුවණ හා පින් කිරීමේ නුවණ යන දෙකෙහිම නොමැතිකම පවසන ලදී. 'උභයත්ථ කලිග්ගාහෝ' යනු මෙලොව හා පරලොව යන දෙලොවෙහිම පරාජය ලැබීම හෙවත් වරදවා ගැනීමයි. එසේත් නැතහොත් 'උභයත්ථ කලිග්ගාහෝ' යනු දිට්ඨධම්මික හා සම්පරායික යන දෙලොවෙහිම අභිවෘද්ධිය පරාජය වීම හෙවත් අහිමි වීමයි. 'ධම්මාධම්මේන' යනු දස කුසල් කර්මපථ ධර්මයෙන් ද දස අකුසල් කර්මපථ අධර්මයෙන් ද යන දෙකමයි. 'සඨෝ' යනු කපටි තැනැත්තායි. 'භෝගානි පරියේසති' යනු සම්පත් සොයන බවයි. 'ථෙය්යේන කූටකම්මේන, මුසාවාදේන චුභයං' යනු සොරකමෙන්, වංචාවෙන් හා මුසාවාදයෙන් යන මේවායින් සොයන බවයි. කෙසේ ද? සොරකමින් හා වංචාවෙන් ද, සොරකමින් හා මුසාවාදයෙන් ද, වංචාවෙන් හා මුසාවාදයෙන් ද සොයන බවයි. 'සංඝාතුං' යනු රැස් කිරීම පිණිසයි. 'ධම්මලද්ධේහි' යනු දස කුසල කර්මපථ ධර්මයන් නොකඩවා ලබාගත් දෙයයි. 'උට්ඨානාධිගතං' යනු වීර්යයෙන් ලබාගත් දෙයයි. 'අබ්‍යග්ඝමානසෝ' යනු සැකයෙන් තොර සිතක් ඇතිව යන්නයි. 'භද්දකං ඨානං' යනු උතුම් වූ දෙව්ලොවයි. 'න සෝචති' යනු යම් තැනක අභ්‍යන්තර ශෝකයෙන් පීඩා නොවිඳින්නේ ද එයයි.

10. අවකුජ්ජසුත්තවණ්ණනා

10. අවකුජ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව

30. දසමෙ අවකුජ්ජපඤ්ඤොති අධොමුඛපඤ්ඤො. උච්ඡඞ්ගපඤ්ඤොති උච්ඡඞ්ගසදිසපඤ්ඤො. පුථුපඤ්ඤොති විත්ථාරිකපඤ්ඤො. ආදිකල්‍යාණන්තිආදීසු ආදීති පුබ්බපට්ඨපනා. මජ්ඣන්ති කථාවෙමජ්ඣං. පරියොසානන්ති සන්නිට්ඨානං. ඉතිස්ස තෙ ධම්මං කථෙන්තා පුබ්බපට්ඨපනෙපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා කථෙන්ති, වෙමජ්ඣෙපි පරියොසානෙපි. එත්ථ ච අත්ථි දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානානි, අත්ථි සාසනස්ස. තත්ථ දෙසනාය තාව චතුප්පදිකගාථාය පඨමපදං ආදි, ද්වෙ පදානි මජ්ඣං, අවසානපදං පරියොසානං. එකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස නිදානං ආදි, අනුසන්ධි මජ්ඣං, ඉදමවොචාති අප්පනා පරියොසානං. අනෙකානුසන්ධිකස්ස පඨමො අනුසන්ධි ආදි, තතො පරං එකො වා අනෙකෙ වා මජ්ඣං, පච්ඡිමො පරියොසානං. අයං තාව දෙසනාය නයො. සාසනස්ස පන සීලං ආදි, සමාධි මජ්ඣං, විපස්සනා පරියොසානං. සමාධි වා ආදි, විපස්සනා මජ්ඣං, මග්ගො පරියොසානං. විපස්සනා වා ආදි, මග්ගො මජ්ඣං, ඵලං පරියොසානං. මග්ගො වා ආදි, ඵලං මජ්ඣං, නිබ්බානං පරියොසානං. ද්වෙ ද්වෙ වා කයිරමානෙ සීලසමාධයො ආදි, විපස්සනාමග්ගා මජ්ඣං, ඵලනිබ්බානානි පරියොසානං.

30. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'අවකුජ්ජපඤ්ඤෝ' යනු යටිකුරු කළ ප්‍ර්‍ඥාවයි. 'උච්ඡංගපඤ්ඤෝ' යනු උකුළ බඳු ප්‍රඥාවයි. 'පුථුපඤ්ඤෝ' යනු පැතිරුණු හෙවත් පුළුල් ප්‍රඥාවයි. 'ආදිකල්‍යාණං' ආදී තැන්හි 'ආදි' යනු පළමු ආරම්භයයි. 'මජ්ඣං' යනු දේශනාවේ මධ්‍යයයි. 'පරියෝසානං' යනු නිගමනය හෙවත් අවසානයයි. මෙලෙස ධර්මය දේශනා කරන්නා වූ ඔවුහු ආරම්භයෙහි ද යහපත් වූ, නිර්දෝෂී වූ දෙයම පවසති; මධ්‍යයෙහි හා අවසානයෙහි ද එසේමය. මෙහි දේශනාවෙහි ද ශාසනයෙහි ද ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය පවතී. එහි දේශනාවෙහි නම්, සිවුපද ගාථාවක පළමු පදය ආරම්භයයි, පද දෙකක් මධ්‍යයයි, අවසන් පදය අවසානයයි. එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රයක නිදානය ආරම්භයයි, අනුසන්ධිය මධ්‍යයයි, 'ඉදමවෝච' යන නිගමනය අවසානයයි. බොහෝ අනුසන්ධි ඇති සූත්‍රයක පළමු අනුසන්ධිය ආරම්භයයි, ඉන් පසුව එන එක් හෝ බොහෝ අනුසන්ධි මධ්‍යයයි, අවසාන අනුසන්ධිය අවසානයයි. මෙය දේශනාවෙහි ක්‍රමයයි. ශාසනයෙහි නම් සීලය ආරම්භයයි, සමාධිය මධ්‍යයයි, විපස්සනාව අවසානයයි. නොහොත් සමාධිය ආරම්භයයි, විපස්සනාව මධ්‍යයයි, මාර්ගය අවසානයයි. නොහොත් විපස්සනාව ආරම්භයයි, මාර්ගය මධ්‍යයයි, ඵලය අවසානයයි. නොහොත් මාර්ගය ආරම්භයයි, ඵලය මධ්‍යයයි, නිර්වාණය අවසානයයි. දෙක බැගින් ගත් කල සීල-සමාධි ආරම්භයයි, විපස්සනා-මාර්ග මධ්‍යයයි, ඵල-නිර්වාණ අවසානයයි.

සාත්ථන්ති සාත්ථකං කත්වා දෙසෙන්ති. සබ්‍යඤ්ජනන්ති අක්ඛරපාරිපූරිං කත්වා දෙසෙන්ති. කෙවලපරිපුණ්ණන්ති සකලපරිපුණ්ණං අනූනං කත්වා දෙසෙන්ති. පරිසුද්ධන්ති පරිසුද්ධං නිජ්ජටං නිග්ගණ්ඨිං කත්වා දෙසෙන්ති. බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙන්තීති එවං දෙසෙන්තා ච සෙට්ඨචරියභූතං සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං පකාසෙන්ති. නෙව ආදිං මනසි කරොතීති නෙව පුබ්බපට්ඨපනං මනසි කරොති.

'සාත්ථං' යනු අර්ථ සහිතව දේශනා කරන බවයි. 'සබ්‍යඤ්ජනං' යනු අක්ෂර පරිපූර්ණත්වයෙන් යුතුව දේශනා කරන බවයි. 'කේවලපරිපුණ්ණං' යනු සියල්ලෙන් සම්පූර්ණව, අඩුපාඩුවක් නැතිව දේශනා කරන බවයි. 'පරිසුද්ධං' යනු පිරිසිදු වූ, අවුල් රහිත වූ දේශනාවයි. 'බ්‍රහ්මචරියං පකාසේන්ති' යනු මෙලෙස දේශනා කරන්නා වූ ඔවුහු උතුම් වූ චර්යාව වූ, ශික්ෂාත්‍රයට අයත් වූ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ප්‍රකාශ කරන බවයි. 'නේව ආදිං මනසි කරෝති' යනු දේශනාවේ ආරම්භය පිළිබඳව පවා මෙනෙහි නොකරන බවයි.

කුම්භොති ඝටො. නිකුජ්ජොති අධොමුඛො ඨපිතො. එවමෙව ඛොති එත්ථ කුම්භො නිකුජ්ජො විය අවකුජ්ජපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බො, උදකාසිඤ්චනකාලො [Pg.98] විය ධම්මදෙසනාය ලද්ධකාලො, උදකස්ස විවට්ටනකාලො විය තස්මිං ආසනෙ නිසින්නස්ස උග්ගහෙතුං අසමත්ථකාලො, උදකස්ස අසණ්ඨානකාලො විය වුට්ඨහිත්වා අසල්ලක්ඛණකාලො වෙදිතබ්බො.

'කුම්භෝ' යනු කළයයි. 'නික්කුජ්ජෝ' යනු යටිකුරු කොට තබන ලද යන්නයි. 'ඒවමේව ඛෝ' යන්නෙහි, යටිකුරු කරන ලද කළයක් මෙන් අවකුජ්ජ ප්‍රඥාව ඇති පුද්ගලයා දත යුතුය. ජලය වත් කරන අවස්ථාව මෙන් ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරන අවස්ථාව ද, ජලය ඉවතට ගලා යන අවස්ථාව මෙන් එම ආසනයෙහි හිඳ ධර්මය ඉගෙන ගැනීමට නොහැකි අවස්ථාව ද, ජලය කළය තුළ නොරැඳෙන අවස්ථාව මෙන් ආසනයෙන් නැගිට ගිය පසු දේශනාව මතකයේ තබා ගැනීමට නොහැකි අවස්ථාව ද දත යුතුය.

ආකිණ්ණානීති පක්ඛිත්තානි. සතිසම්මොසාය පකිරෙය්‍යාති මුට්ඨස්සතිතාය විකිරෙය්‍ය. එවමෙව ඛොති එත්ථ උච්ඡඞ්ගො විය උච්ඡඞ්ගපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බො, නානාඛජ්ජකානි විය නානප්පකාරං බුද්ධවචනං, උච්ඡඞ්ගෙ නානාඛජ්ජකානි ඛාදන්තස්ස නිසින්නකාලො විය තස්මිං ආසනෙ නිසින්නස්ස උග්ගණ්හනකාලො, වුට්ඨහන්තස්ස සතිසම්මොසා පකිරණකාලො විය තස්මා ආසනා වුට්ඨාය ගච්ඡන්තස්ස අසල්ලක්ඛණකාලො වෙදිතබ්බො.

'ආකිණ්ණානි' යනු බහාලන ලද දෑය. 'සතිසම්මෝසාය පකිරෙය්‍ය' යනු සිහිය මුළා වීමෙන් විසිරී යාමයි. 'ඒවමේව ඛෝ' යන්නෙහි, උකුළක් මෙන් උච්ඡංග ප්‍රඥාව ඇති පුද්ගලයා දත යුතුය. විවිධ ආහාර වර්ග මෙන් විවිධ වූ බුද්ධ වචනය දත යුතුය. උකුළෙහි ඇති විවිධ ආහාර අනුභව කරමින් හිඳින අවස්ථාව මෙන් එම ආසනයෙහි හිඳ ධර්මය ඉගෙන ගන්නා අවස්ථාව ද, නැගිටින විට සිහිය මුළා වීමෙන් ආහාර විසිරී යන අවස්ථාව මෙන් එම ආසනයෙන් නැගිට යන පුද්ගලයාට ධර්මය සිහිපත් කරගත නොහැකි අවස්ථාව ද දත යුතුය.

උක්කුජ්ජොති උපරිමුඛො ඨපිතො. සණ්ඨාතීති පතිට්ඨහති. එවමෙව ඛොති එත්ථ උපරිමුඛො ඨපිතො කුම්භො විය පුථුපඤ්ඤො පුග්ගලො දට්ඨබ්බො, උදකස්ස ආසිත්තකාලො විය දෙසනාය ලද්ධකාලො, උදකස්ස සණ්ඨානකාලො විය තත්ථ නිසින්නස්ස උග්ගණ්හනකාලො, නො විවට්ටනකාලො විය වුට්ඨාය ගච්ඡන්තස්ස සල්ලක්ඛණකාලො වෙදිතබ්බො.

'උක්කුජ්ජෝ' යනු උඩුකුරු කොට තබන ලද යන්නයි. 'සණ්ඨාති' යනු පිහිටයි හෙවත් රැඳෙයි. 'ඒවමේව ඛෝ' යන්නෙහි, උඩුකුරු කොට තබන ලද කළයක් මෙන් පෘථු ප්‍රඥාව ඇති පුද්ගලයා දත යුතුය. ජලය වත් කරන අවස්ථාව මෙන් දේශනාව ශ්‍රවණය කරන අවස්ථාව දත යුතුය. ජලය කළය තුළ රැඳෙන අවස්ථාව මෙන් එහි හිඳ ධර්මය ඉගෙන ගන්නා අවස්ථාව දත යුතුය. ජලය ඉවතට ගලා නොයන අවස්ථාව මෙන් නැගිට යන විට ධර්මය මනාව මතකයේ තබා ගන්නා අවස්ථාව දත යුතුය.

දුම්මෙධොති නිප්පඤ්ඤො. අවිචක්ඛණොති සංවිදහනපඤ්ඤාය රහිතො. ගන්තාති ගමනසීලො. සෙය්‍යො එතෙන වුච්චතීති එතස්මා පුග්ගලා උත්තරිතරොති වුච්චති. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවලොකුත්තරධම්මස්ස අනුධම්මං සහ සීලෙන පුබ්බභාගපටිපදං පටිපන්නො. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. අන්තකරො සියාති කොටිකරො පරිච්ඡෙදකරො පරිවටුමකරො භවෙය්‍යාති.

'දුම්මේධෝ' යනු ප්‍රඥාව නැති තැනැත්තායි. 'අවිචක්ඛණෝ' යනු විමසා බැලීමේ ප්‍රඥාවෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. 'ගන්තා' යනු නැවත නැවත සංසාර ගමනෙහි යෙදෙන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. 'සෙය්‍යෝ ඒතේන වුච්චති' යනු මේ පුද්ගලයා (අනෙක් අයට වඩා) උතුම් යැයි කියනු ලැබේ. 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ' යනු නව ලෝකුත්තර ධර්මයට අනුකූල වූ සීලය සමඟ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදුණු තැනැත්තායි. 'දුක්ඛස්ස' යනු වට්ට දුක්ඛයාගේයි. 'අන්තකරෝ සියා' යනු කෙළවර කරන්නෙක්, සීමා කරන්නෙක්, අවසානය සිදු කරන්නෙක් වන්නේය යන්නයි.

පුග්ගලවග්ගො තතියො.

තුන්වන පුග්ගල වර්ගයයි.

4. දෙවදූතවග්ගො

4. දේවදූත වර්ගය

1. සබ්‍රහ්මකසුත්තවණ්ණනා

1. සබ්‍රහ්මක සූත්‍ර වර්ණනාව

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අජ්ඣාගාරෙති සකෙ ඝරෙ. පූජිතා හොන්තීති යං ඝරෙ අත්ථි, තෙන පටිජග්ගිතා ගොපිතා හොන්ති. ඉති මාතාපිතුපූජකානි කුලානි මාතාපිතූහි සබ්‍රහ්මකානීති පකාසෙත්වා ඉදානි නෙසං [Pg.99] සපුබ්බාචරියකාදිභාවං පකාසෙන්තො සපුබ්බාචරියකානීතිආදිමාහ. තත්ථ බ්‍රහ්මාතිආදීනි තෙසං බ්‍රහ්මාදිභාවසාධනත්ථං වුත්තානි. බහුකාරාති පුත්තානං බහූපකාරා. ආපාදකාති ජීවිතස්ස ආපාදකා. පුත්තකානං හි මාතාපිතූහි ජීවිතං ආපාදිතං පාලිතං ඝටිතං අනුප්පබන්ධෙන පවත්තිතං. පොසකාති හත්ථපාදෙ වඩ්ඪෙත්වා හදයලොහිතං පායෙත්වා පොසෙතාරො. ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරොති පුත්තානං හි ඉමස්මිං ලොකෙ ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණස්ස දස්සනං නාම මාතාපිතරො නිස්සාය ජාතන්ති ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො නාම.

31. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අජ්ඣාගාරේ' යනු තම නිවසෙහි යන්නයි. 'පූජිතා හොන්ති' යනු නිවසේ ඇති දෙයින් උපස්ථාන කරන ලද හා ආරක්ෂා කරන ලද යන්නයි. මෙලෙස මවුපියන්ට උපස්ථාන කරන කුලයන් මවුපියන් නිසා 'බ්‍රහ්මයා සහිත' වන්නේ යැයි ප්‍රකාශ කොට, දැන් ඔවුන්ගේ පූර්වාචාර්ය භාවය ආදිය ප්‍රකාශ කිරීමට 'සපුබ්බාචරියකානි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'බ්‍රහ්මා' ආදී වචන ඔවුන්ගේ බ්‍රහ්ම ආදී භාවය තහවුරු කිරීම පිණිස වදාරන ලදී. 'බහුකාරා' යනු පුතුන්ට බොහෝ උපකාර ඇති බවයි. 'ආපාදකා' යනු ජීවිතය ලබා දෙන්නන්ය. මවුපියන් විසින්ම පුතුන්ගේ ජීවිතය ඇති කරන ලදී, රක්නා ලදී, පෝෂණය කරන ලදී, නොකඩවා පවත්වා ගන්නා ලදී. 'පෝසකා' යනු අත් පා වඩවා, හදවතේ ලේ (කිරි) පොවා ඇති දැඩි කරන්නන්ය. 'ඉමස්ස ලෝකස්ස දස්සේතාරෝ' යන්නෙහි, පුතුන්ට මේ ලෝකයෙහි ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු දැකීම මවුපියන් නිසාම සිදු වූවක් බැවින් ඔවුහු 'මේ ලෝකය පෙන්වන්නෝ' නම් වෙති'.

බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරොති සෙට්ඨාධිවචනං. යථා බ්‍රහ්මුනො චතස්සො භාවනා අවිජහිතා හොන්ති මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛාති, එවමෙව මාතාපිතූනං පුත්තකෙසු චතස්සො භාවනා අවිජහිතා හොන්ති. තා තස්මිං තස්මිං කාලෙ වෙදිතබ්බා – කුච්ඡිගතස්මිං හි දාරකෙ ‘‘කදා නු ඛො පුත්තකං අරොගං පරිපුණ්ණඞ්ගපච්චඞ්ගං පස්සිස්සාමා’’ති මාතාපිතූනං මෙත්තචිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පනෙස මන්දො උත්තානසෙය්‍යකො ඌකාහි වා මඞ්කුලාදීහි පාණකෙහි දට්ඨො දුක්ඛසෙය්‍යාය වා පන පීළිතො පරොදති විරවති, තදාස්ස සද්දං සුත්වා මාතාපිතූනං කාරුඤ්ඤං උප්පජ්ජති, ආධාවිත්වා විධාවිත්වා කීළනකාලෙ පන ලොභනීයවයස්මිං වා ඨිතකාලෙ දාරකං ඔලොකෙත්වා මාතාපිතූනං චිත්තං සප්පිමණ්ඩෙ පක්ඛිත්තසතවිහතකප්පාසපිචුපටලං විය මුදුකං හොති ආමොදිතං පමොදිතං, තදා තෙසං මුදිතා ලබ්භති. යදා පනෙස පුත්තො දාරාභරණං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා පාටියෙක්කං අගාරං අජ්ඣාවසති, තදා මාතාපිතූනං ‘‘සක්කොති දානි නො පුත්තකො අත්තනො ධම්මතාය යාපෙතු’’න්ති මජ්ඣත්තභාවො උප්පජ්ජති, තස්මිං කාලෙ උපෙක්ඛා ලබ්භතීති ඉමිනා කාරණෙන ‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො’’ති වුත්තං.

මවුපියන් බ්‍රහ්මයා ලෙස හැඳින්වීම උතුම් නාමයකින් හැඳින්වීමකි. බ්‍රහ්මයන් තුළ මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා යන සතර බඹවිහරණ ධර්මයන් නොපිරිහී පවතින්නා සේම, මවුපියන් තුළ ද දරුවන් කෙරෙහි මෙම සතර ධර්මයන් නොපිරිහී පවතී. එම ධර්මයන් ඒ ඒ අවස්ථාවලදී මෙසේ හඳුනාගත යුතුය – දරුවා මවුකුස පිළිසිඳගත් කල්හි, 'කවදා නම් මාගේ පුතු නිරෝගීව, සම්පූර්ණ අතපය ඇතිව දකින්නෙම්දැයි' මවුපියන්ට මෛත්‍රී සිතක් ඇති වේ. දරුවා බිළිඳු කල උඩුබැලි අතට නිදා සිටින විට, කිරිපැණි, මකුණන් වැනි සතුන් දෂ්ට කළ විට හෝ නිදි අපහසුවෙන් පීඩා විඳිමින් හඬා වැලපෙන විට, එම හඬ අසා මවුපියන්ට කරුණාව ඇති වේ. දරුවා ඇවිදින, දුවන හා සෙල්ලම් කරන වයසට පැමිණි විට, ප්‍රියමනාප පෙනුමකින් යුත් එම දරුවා දෙස බලා මවුපියන්ගේ සිත සිය වරක් පිරිසිදු කරන ලද පුළුන් රොදක් සේ මෘදු වී අතිශයින් සතුටට පත් වේ; එකල ඔවුහු මුදිතාව ලබති. දරුවා වැඩිවියට පත්ව අඹුදරුවන් පෝෂණය කරමින් වෙනම නිවසක ජීවත් වන විට, 'දැන් අපගේ පුතාට තමාගේම උත්සාහයෙන් හා ස්වභාවයෙන් ජීවත් විය හැකිය' යනුවෙන් මවුපියන් තුළ මැදහත් බවක් හෙවත් උපේක්ෂාවක් ඇති වේ. මේ හේතුව නිසා 'මවුපියෝ බ්‍රහ්මයා හා සමානය'යි වදාරන ලදි.

පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙති මාතාපිතරො හි ජාතකාලතො පට්ඨාය ‘‘එවං නිසීද, එවං තිට්ඨ, එවං ගච්ඡ, එවං සය, එවං ඛාද, එවං භුඤ්ජ, අයං තෙ, තාතාති වත්තබ්බො, අයං භාතිකාති, අයං භගිනීති, ඉදං නාම කාතුං වට්ටති, ඉදං න වට්ටති, අසුකං නාම උපසඞ්කමිතුං වට්ටති, අසුකං න වට්ටතී’’ති ගාහාපෙන්ති සික්ඛාපෙන්ති. අථාපරභාගෙ අඤ්ඤෙ ආචරියා හත්ථිසිප්පඅස්සසිප්පරථසිප්පධනුසිප්පථරුසිප්පමුද්දාගණනාදීනි සික්ඛාපෙන්ති. අඤ්ඤො [Pg.100] සරණානි දෙති, අඤ්ඤො සීලෙසු පතිට්ඨාපෙති, අඤ්ඤො පබ්බාජෙති, අඤ්ඤො බුද්ධවචනං උග්ගණ්හාපෙති, අඤ්ඤො උපසම්පාදෙති, අඤ්ඤො සොතාපත්තිමග්ගාදීනි පාපෙති. ඉති සබ්බෙපි තෙ පච්ඡාචරියා නාම හොන්ති, මාතාපිතරො පන සබ්බපඨමා, තෙනාහ – ‘‘පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ’’ති. තත්ථ වුච්චරෙති වුච්චන්ති කථියන්ති. ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තානන්ති පුත්තානං ආහුතං පාහුතං අභිසඞ්ඛතං අන්නපානාදිං අරහන්ති, අනුච්ඡවිකා තං පටිග්ගහෙතුං. තස්මා ‘‘ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තාන’’න්ති වුත්තං. පජාය අනුකම්පකාති පරෙසං පාණෙ අච්ඡින්දිත්වාපි අත්තනො පජං පටිජග්ගන්ති ගොපායන්ති. තස්මා ‘‘පජාය අනුකම්පකා’’ති වුත්තං.

මවුපියන් පූර්වාචාර්යවරුන් ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. දරුවා උපන් දා සිට 'මෙසේ හිඳගන්න, මෙසේ සිටගන්න, මෙසේ යන්න, මෙසේ නිදන්න, මෙසේ කන්න, මෙසේ බොන්න, මොහු ඔබේ පියා ය, මොහු ඔබේ සහෝදරයා ය, මොහු ඔබේ සහෝදරිය ය, මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය, අසවල් තැනැත්තා වෙත යා යුතුය, අසවල් තැනැත්තා වෙත නොයා යුතුය' යනුවෙන් මවුපියෝ තම දරුවන් හික්මවති, උගන්වති. ඉන් පසු කාලයකදී වෙනත් ගුරුවරුන් විසින් ඇත් ශිල්ප, අස් ශිල්ප, රිය ශිල්ප, දුනු ශිල්ප, කඩු ශිල්ප හා ගණිත ශිල්ප ආදිය උගන්වනු ලබයි. තවත් ගුරුවරයෙක් තිසරණ ලබා දෙයි, තවත් කෙනෙක් සීලයෙහි පිහිටුවයි, තවත් කෙනෙක් පැවිදි කරවයි, තවත් කෙනෙක් බුද්ධ වචනය උගන්වයි, තවත් කෙනෙක් උපසම්පදා කරවයි, තවත් කෙනෙක් සෝවාන් මග ආදී මාර්ගඵලයන්ට පමුණුවයි. මෙලෙස ඒ සියලු දෙනාම 'පශ්චාත් ආචාර්ය' (පසුකාලීන ගුරුවරු) වන අතර මවුපියෝ සියල්ලටම පෙර සිටින ප්‍රථම ගුරුවරු වෙති. එබැවින් 'ඔවුහු පූර්වාචාර්යවරු වෙති'යි වදාරන ලදි. 'ආහුණෙය්‍ය' යනු දරුවන් විසින් ඈත සිට රැගෙන එන ලද හෝ පිළියෙළ කරන ලද ආහාර පානාදිය පිළිගැනීමට මවුපියන් සුදුසු වන බැවිනි. 'පජාය අනුකම්පකා' යනු පරපණ නසා හෝ තම දරුවන් පෝෂණය කරමින් රක්නා බැවින් ඔවුහු දරුවන් කෙරෙහි අනුකම්පා කරන්නෝ වෙති.

නමස්සෙය්‍යාති නමො කරෙය්‍ය. සක්කරෙය්‍යාති සක්කාරෙන පටිමානෙය්‍ය. ඉදානි තං සක්කාරං දස්සෙන්තො ‘‘අන්නෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අන්නෙනාති යාගුභත්තඛාදනීයෙන. පානෙනාති අට්ඨවිධපානෙන. වත්ථෙනාති නිවාසනපාරුපනකෙන වත්ථෙන. සයනෙනාති මඤ්චපීඨානුප්පදානෙන. උච්ඡාදනෙනාති දුග්ගන්ධං පටිවිනොදෙත්වා සුගන්ධකරණුච්ඡාදනෙන. න්හාපනෙනාති සීතෙ උණ්හොදකෙන, උණ්හෙ සීතොදකෙන ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්වා න්හාපනෙන. පාදානං ධොවනෙනාති උණ්හොදකසීතොදකෙහි පාදධොවනෙන චෙව තෙලමක්ඛනෙන ච. පෙච්චාති පරලොකං ගන්ත්වා. සග්ගෙ පමොදතීති ඉධ තාව මාතාපිතූසු පාරිචරියං දිස්වා පාරිචරියකාරණා තං පණ්ඩිතමනුස්සා ඉධෙව පසංසන්ති, පරලොකං පන ගන්ත්වා සග්ගෙ ඨිතො සො මාතාපිතුඋපට්ඨාකො දිබ්බසම්පත්තීහි ආමොදති පමොදතීති.

නමස්සෙය්‍ය යනු නමස්කාර කළ යුතු බවයි. සක්කරෙය්‍ය යනු සත්කාරයෙන් ගරු බුහුමන් කළ යුතු බවයි. දැන් එම සත්කාරය පෙන්වීමට 'අන්නෙන' (ආහාරයෙන්) යනාදිය වදාරන ලදි. එහි අන්නෙන යනු කැඳ, බත් සහ කැවිලි පෙතිවලින් කරන සංග්‍රහයයි. පානෙන යනු අෂ්ටවිධ පානයන්ගෙන් සංග්‍රහ කිරීමයි. වත්ථෙන යනු හැඳීමට හා පෙරවීමට ගන්නා වස්ත්‍ර ලබා දීමයි. සයනෙන යනු ඇඳ පුටු ආදිය පිළියෙළ කර දීමයි. උච්ඡාදනෙන යනු සිරුරේ දුගඳ දුරු කොට සුවඳ විලවුන් ගැල්වීමයි. න්හාපනෙන යනු ශීත කාලයේ උණුවතුරෙන් ද, උණුසුම් කාලයේ ශීතල වතුරෙන් ද සිරුර නෑවීමයි. පාදානං ධෝවනෙන යනු උණු හෝ ශීතල වතුරෙන් පා සේදීම හා තෙල් ගැල්වීමයි. 'පෙච්ච' යනු මරණින් මතු පරලොව ගොස් යන්නයි. 'සග්ගේ පමෝදති' යනු මෙලොවදී මවුපියන්ට උපස්ථාන කිරීම දැක, එම උපස්ථානය හේතුවෙන් පණ්ඩිතයෝ ඔහුව මෙලොවදීම පසසති; පරලොව ගිය පසු දිව්‍ය සම්පත් විඳිමින් දෙව්ලොව සතුටු වන බවයි.

2. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

2. ආනන්ද සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

32. දුතියෙ තථාරූපොති තථාජාතිකො. සමාධිපටිලාභොති චිත්තෙකග්ගතාලාභො. ඉමස්මිං ච සවිඤ්ඤාණකෙති එත්ථ අත්තනො ච පරස්ස චාති උභයෙසම්පි කායො සවිඤ්ඤාණකට්ඨෙන එකතො කත්වා ඉමස්මින්ති වුත්තො. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයාති අහඞ්කාරදිට්ඨි ච මමඞ්කාරතණ්හා ච මානානුසයො චාති අත්තනො ච පරස්ස [Pg.101] ච කිලෙසා. නාස්සූති න භවෙය්‍යුං. බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසූති රූපනිමිත්තං, සද්දනිමිත්තං, ගන්ධනිමිත්තං, රසනිමිත්තං, ඵොට්ඨබ්බනිමිත්තං, සස්සතාදිනිමිත්තං, පුග්ගලනිමිත්තං ධම්මනිමිත්තන්ති එවරූපෙසු ච බහිද්ධා සබ්බනිමිත්තෙසු. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිඤ්චෙව ඵලඤාණඤ්ච. සියාති භවෙය්‍ය.

32. දෙවන සූත්‍රයේ 'තථාරූපෝ' යනු එවැනි ස්වභාවයක් ඇති බවයි. 'සමාධිපටිලාභෝ' යනු චිත්ත ඒකාග්‍රතාව ලැබීමයි. 'ඉමස්මිං ච සවිඤ්ඤාණකේ' යන මෙහි තමාගේ සහ අනුන්ගේ යන දෙපාර්ශවයේම ශරීරයන් විඤ්ඤාණය සහිත යන අර්ථයෙන් ඒකරාශී කොට 'ඉමස්මිං' (මෙහි) යැයි කියන ලදී. 'අහංකාර මමංකාර මානානුසයා' යනු අහංකාර දිට්ඨිය, මමංකාර තණ්හාව සහ මානානුසය යන තමාගේ හා අනුන්ගේ කෙලෙස් ය. 'නාස්සු' යනු නොවිය යුතුය යන්නයි. 'බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තesu' යනු රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටි, පුද්ගල සංකල්ප සහ ධර්ම සංකල්ප යන බාහිර සියලු අරමුණුවලයි. චේතෝවිමුක්තිය හා ප්‍රඥාවිමුක්තිය යනු ඵල සමාධිය හා ඵල ඥානයයි. 'සියා' යනු විය යුතුය යන්නයි.

ඉධානන්ද, භික්ඛුනොති, ආනන්ද, ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛුනො. එතං සන්තං එතං පණීතන්ති නිබ්බානං දස්සෙන්තො ආහ. නිබ්බානං හි කිලෙසානං සන්තතාය සන්තං නාම, නිබ්බානං සන්තන්ති සමාපත්තිං අප්පෙත්වාව දිවසම්පි නිසින්නස්ස චිත්තුප්පාදො සන්තන්තෙව පවත්තතීතිපි සන්තං. පණීතන්ති සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නස්සාපි චිත්තුප්පාදො පණීතන්තෙව පවත්තතීති නිබ්බානං පණීතං නාම. සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදීනිපි තස්සෙව වෙවචනානි. ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’ති සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස හි දිවසභාගම්පි චිත්තුප්පාදො සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතෙව පවත්තති…පෙ… තථා තීසු භවෙසු වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අභාවෙන නිබ්බානන්ති ලද්ධනාමෙ තස්මිං සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස චිත්තුප්පාදො නිබ්බානං නිබ්බානන්තෙව පවත්තතීති සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදීනි නාමානි ලභති. ඉමස්මිං පන අට්ඨවිධෙ ආභොගසමන්නාහාරෙ ඉමස්මිං ඨානෙ එකොපි ලබ්භති, ද්වෙපි සබ්බෙපි ලබ්භන්තෙව.

ආනන්දය, මේ ශාසනයෙහි මහණහුට 'මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය'යි නිවන පෙන්වමින් වදාරන ලදි. කෙලෙස් සංසිඳෙන බැවින් නිවන 'ශාන්ත' නම් වේ. නිවන ශාන්තයැයි සිතා සමාපත්තියට සමවැදී දවස පුරා සිටින තැනැත්තාගේ චිත්ත පරම්පරාව ද ශාන්තව පවතින බැවින් එය ශාන්ත නම් වේ. සමාපත්තියට සමවැදී සිටින්නාගේ චිත්ත පරම්පරාව ප්‍රණීතව පවතින බැවින් නිවන 'ප්‍රණීත' නම් වේ. 'සබ්බසංඛාරසමථෝ' (සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම) යනාදිය ද නිවනටම පර්යාය නාමයන්ය. භව තුනෙහිම 'වාන' නම් වූ තණ්හාව නැති බැවින් 'නිර්වාණ' යන නම ලැබූ එම නිවනෙහි සමාපත්තියට සමවැදී සිටින තැනැත්තාගේ සිත නිවන අරමුණු කොට පවතින බැවින් එම නම් ලැබෙයි. මේ අෂ්ටවිධ වූ මෙනෙහි කිරීම් අතරින් එක් කරුණක් හෝ දෙකක් හෝ සියල්ලම හෝ මෙහිදී ලැබිය හැකිය.

සඞ්ඛායාති ඤාණෙන ජානිත්වා. පරොපරානීති පරානි ච ඔපරානි ච. පරඅත්තභාවසකඅත්තභාවානි හි පරානි ච ඔපරානි චාති වුත්තං හොති. යස්සාති යස්ස අරහතො. ඉඤ්ජිතන්ති රාගිඤ්ජිතං දොසමොහමානදිට්ඨිකිලෙසදුච්චරිතිඤ්ජිතන්ති ඉමානි සත්ත ඉඤ්ජිතානි චලිතානි ඵන්දිතානි. නත්ථි කුහිඤ්චීති කත්ථචි එකාරම්මණෙපි නත්ථි. සන්තොති පච්චනීකකිලෙසානං සන්තතාය සන්තො. විධූමොති කායදුච්චරිතාදිධූමවිරහිතො. අනීඝොති රාගාදිඊඝවිරහිතො. නිරාසොති නිත්තණ්හො. අතාරීති තිණ්ණො උත්තිණ්ණො සමතික්කන්තො. සොති සො අරහං ඛීණාසවො. ජාතිජරන්ති එත්ථ ජාතිජරාගහණෙනෙව බ්‍යාධිමරණම්පි ගහිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. ඉති සුත්තන්තෙපි ගාථායපි අරහත්තඵලසමාපත්තියෙව කථිතාති.

"සංඛායා" යනු ප්‍රඥාවෙන් දැනගෙන යන්නයි. "පරෝපරානි" යනු අන්‍යන්ගේ ආයතන සහ තමාගේ ආයතනයි. එනම් අන්‍යයන්ගේ ආත්මභාවයන් සහ තමාගේ ආත්මභාවයන් ගැන කියැවේ. "යස්ස" යනු යම් රහතන් වහන්සේ නමකට යන අර්ථයයි. "ඉඤ්ජිතං" යනු රාගය නිසා ඇතිවන සැලීම, ද්වේෂය, මෝහය, මානය, දිට්ඨිය, කෙලෙස් සහ දුශ්චරිතය යන මේ සත් ආකාර වූ සැලීම් හෝ චලනයන් ය. "නත්ථි කුහිඤ්චි" යනු කිසිම අරමුණක මේවා නොමැති බවයි. "සන්තෝ" යනු ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස් සංසිඳුණු බැවින් ශාන්ත වූ යන්නයි. "විධූමෝ" යනු කාය දුශ්චරිතාදී දුමෙන් තොර වූ යන්නයි. "අනීඝෝ" යනු රාගාදී දුක්වලින් තොර වූ යන්නයි. "නිරාසෝ" යනු තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ යන්නයි. "අතාරි" යනු එතෙර වූ, මැනවින් ඉක්මවා ගිය යන අර්ථයයි. "සෝ" යනු ඒ රහතන් වහන්සේයි. "ජාතිජරං" යන්නෙහි ජාති සහ ජරාව යන වචනවලින් ව්‍යාධිය හා මරණය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මෙසේ සූත්‍රයෙහි මෙන්ම ගාථාවෙහි ද අර්හත් ඵල සමාපත්තිය ගැනම කියැවුණු බව දත යුතුය.

3. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

3. ශාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව)

33. තතියෙ [Pg.102] සංඛිත්තෙනාති මාතිකාඨපනෙන. විත්ථාරෙනාති ඨපිතමාතිකාවිභජනෙන. සංඛිත්තවිත්ථාරෙනාති කාලෙ සංඛිත්තෙන කාලෙ විත්ථාරෙන. අඤ්ඤාතාරො ච දුල්ලභාති පටිවිජ්ඣනකපුග්ගලා පන දුල්ලභා. ඉදං භගවා ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ඤාණං ඝට්ටෙමී’’ති අධිප්පායෙන කථෙසි. තං සුත්වා ථෙරො කිඤ්චාපි ‘‘අහං, භන්තෙ, ආජානිස්සාමී’’ති න වදති, අධිප්පායෙන පන ‘‘විස්සත්ථා තුම්හෙ, භන්තෙ, දෙසෙථ, අහං තුම්හෙහි දෙසිතං ධම්මං නයසතෙන නයසහස්සෙන පටිවිජ්ඣිස්සාමි, මමෙස භාරො හොතූ’’ති සත්ථාරං දෙසනාය උස්සාහෙන්තො එතස්ස භගවා කාලොතිආදිමාහ.

33. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "සංඛිත්තේන" යනු මාතෘකාවන් ඉදිරිපත් කිරීමෙනි. "විත්ථාරේන" යනු ඉදිරිපත් කළ මාතෘකා විස්තර කර දැක්වීමෙනි. "සංඛිත්තවිත්ථාරේන" යනු ඇතැම් විට කෙටියෙන් ද ඇතැම් විට විස්තරාත්මකව ද යන අර්ථයයි. "අඤ්ඤාතාරෝ ච දුල්ලභා" යනු සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නා පුද්ගලයන් දුර්ලභ බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය දේශනා කළේ "සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ ඥානය මෙහෙයවමි" යන අදහසිනි. එය අසා තෙරණුවෝ "ස්වාමීනි, මම අවබෝධ කරගන්නෙමි" යැයි වචනයෙන් ප්‍රකාශ නොකළත්, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ නිදහසේ දේශනා කරන සේක්වා, ඔබ වහන්සේ දේශනා කරන ධර්මය සිය දහස් ගණන් ක්‍රම මඟින් මම අවබෝධ කරගන්නෙමි, මෙය මගේ වගකීමක් වේවා" යන අදහසින් යුතුව දේශනාව සඳහා උන්වහන්සේව උනන්දු කරවමින් "ඒතස්ස භගවා කාලෝ" යනාදිය ප්‍රකාශ කළහ.

අථස්ස සත්ථා තස්මාතිහාති දෙසනං ආරභි. තත්ථ ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙතිආදි වුත්තනයමෙව. අච්ඡෙච්ඡි තණ්හන්ති මග්ගඤාණසත්ථෙන තණ්හං ඡින්දි. විවත්තයි සංයොජනන්ති දසවිධම්පි සංයොජනං සමූලකං උබ්බත්තෙත්වා ඡඩ්ඩෙසි. සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති සම්මා උපායෙන සම්මා පටිපත්තියා නවවිධස්ස මානස්ස පහානාභිසමයෙන වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තමකාසි. ඉදඤ්ච පන මෙතං, සාරිපුත්ත, සන්ධාය භාසිතන්ති, සාරිපුත්ත, මයා පාරායනෙ උදයපඤ්හෙ ඉදං ඵලසමාපත්තිමෙව සන්ධාය එතං භාසිතං.

ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ "තස්මාතිහ" යනුවෙන් දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි "ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකේ" යනාදිය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයම වේ. "අච්ඡේජ්ජි තණ්හං" යනු අර්හත් මාර්ග ඥානය නමැති ආයුධයෙන් තෘෂ්ණාව සිඳ දැමූ බවයි. "විවත්තයි සංයෝජනං" යනු දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන් මුල් සහිතව උදුරා දමා අත්හැර දැමූ බවයි. "සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්ස" යනු නිවැරදි ක්‍රමයෙන්, නිවැරදි පිළිවෙතින් නව වැදෑරුම් මානය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් සංසාර දුකෙහි කෙළවර සිදු කළ බවයි. "ඉදඤ්ච පන මේතං සාරිපුත්ත සන්ධාය භාසිතං" යනු "සාරිපුත්ත, මා විසින් පාරායන වග්ගයෙහි උදය ප්‍රශ්නයෙහිදී මේ ඵල සමාපත්තියම අරභයා මෙය දේශනා කරන ලදී" යන්නයි.

ඉදානි යං තං භගවතා භාසිතං, තං දස්සෙන්තො පහානං කාමසඤ්ඤානන්තිආදි ආරද්ධං. උදයපඤ්හෙ ච එතං පදං ‘‘පහානං කාමච්ඡන්දාන’’න්ති (සු. නි. 1112; චූළනි. උදයමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 75) ආගතං, ඉධ පන අඞ්ගුත්තරභාණකෙහි ‘‘කාමසඤ්ඤාන’’න්ති ආරොපිතං. තත්ථ බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං, අත්ථො පන එකොයෙව. කාමසඤ්ඤානන්ති කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤානං, අට්ඨහි වා ලොභසහගතචිත්තෙහි සහජාතසඤ්ඤානං. දොමනස්සාන චූභයන්ති එතාසඤ්ච කාමසඤ්ඤානං චෙතසිකදොමනස්සානඤ්චාති උභින්නම්පි පහානං පටිප්පස්සද්ධිපහානසඞ්ඛාතං අරහත්තඵලං අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්‍රූමීති අත්ථො. නිද්දෙසෙ පන ‘‘කාමච්ඡන්දස්ස ච දොමනස්සස්ස ච උභින්නං පහානං වූපසමං පටිනිස්සග්ගං පටිප්පස්සද්ධිං අමතං නිබ්බාන’’න්ති (චූළනි. උදයමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 75) වුත්තං, තං අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තං. පහානන්ති හි ඛීණාකාරසඞ්ඛාතො වූපසමොපි වුච්චති, කිලෙසෙ පටිනිස්සජ්ජන්තො මග්ගොපි, කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිසඞ්ඛාතං ඵලම්පි[Pg.103], යං ආගම්ම කිලෙසා පහීයන්ති, තං අමතං නිබ්බානම්පි. තස්මා තත්ථ තානි පදානි ආගතානි. ‘‘අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්‍රූමී’’ති වචනතො පන අරහත්තඵලමෙව අධිප්පෙතං. ථිනස්ස ච පනූදනන්තිපි ථිනස්ස ච පනූදනන්තෙ උප්පන්නත්තා අරහත්තඵලමෙව අධිප්පෙතං. කුක්කුච්චානං නිවාරණන්ති කුක්කුච්චනිවාරණස්ස මග්ගස්ස අනන්තරං උප්පන්නත්තා ඵලමෙව අධිප්පෙතං.

දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් වචනයක් දේශනා කළ සේක් ද, එය දක්වමින් "පහානං කාමසඤ්ඤානං" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. උදය ප්‍රශ්නයෙහි "පහානං කාමච්ඡන්දානං" යනුවෙන් මෙය පැමිණ ඇතත්, මෙහි අංගුත්තර නිකායෙහි භාණක වරන් විසින් "කාමසඤ්ඤානං" ලෙස යොදා ඇත. එහි අකුරු වෙනස් වුව ද අර්ථය එකමය. "කාමසඤ්ඤානං" යනු පස්කම් සැප අරභයා හටගන්නා සංඥාවන් හෝ ලෝභ සහගත සිත් අට සමඟ උපදින සංඥාවන් ය. "දෝමනස්සාන චූභයං" යනු එම කාම සංඥාවන් හා සිතෙහි උපදින දොම්නස් යන මේ දෙකම ප්‍රහාණය කිරීමයි. "අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්‍රූමි" යනු අර්හත් ඵලය නමැති විමුක්තිය දේශනා කරමි යන අර්ථයයි. නිද්දේසයෙහි "කාමච්ඡන්දය හා දොම්නස යන දෙකෙහි ප්‍රහාණය, සන්සිඳීම, අත්හැරීම, නිවන" යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත්තේ පහාන ශබ්දයේ අර්ථ විවරණය සඳහාය. "පහාන" යනු කෙලෙස් ක්ෂය වීමේ ලක්ෂණය වන මාර්ගය සහ ඵලයයි. කෙලෙස් අත්හරින මාර්ගය ද, කෙලෙස් සන්සිඳෙන ඵලය ද "වූපසම" ලෙස හැඳින්වේ. යම් නිවනක් ඇසුරු කොට කෙලෙස් ප්‍රහාණය වේ ද, ඒ අමෘත නිවන ද "වූපසම" නම් වේ. එබැවින් නිද්දේසයෙහි එම වචන සඳහන් වේ. මෙහි "අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්‍රූමි" යන වචනය නිසා අර්හත් ඵලයම අදහස් කරන ලදී. "ථිනස්ස ච පනූදනං" යන්නෙන් ථීනය දුරු කිරීමෙන් පසු උපදින බැවින් අර්හත් ඵලයම අදහස් වේ. "කුක්කුච්චානං නිවාරණං" යනු කුක්කුච්චය වළක්වන මාර්ගයට අනතුරුව උපදින බැවින් එය ද ඵලයම වේ.

උපෙක්ඛාසතිසංසුද්ධන්ති චතුත්ථජ්ඣානිකෙ ඵලෙ උප්පන්නාය උපෙක්ඛාය ච සතියා ච සංසුද්ධං. ධම්මතක්කපුරෙජවන්ති ධම්මතක්කො වුච්චති සම්මාසඞ්කප්පො, සො ආදිතො හොති, පුරතො හොති, පුබ්බඞ්ගමො හොති අඤ්ඤාවිමොක්ඛස්සාති ධම්මතක්කපුරෙජවො. තං ධම්මතක්කපුරෙජවං. අඤ්ඤාවිමොක්ඛන්ති අඤ්ඤින්ද්‍රියපරියොසානෙ උප්පන්නං විමොක්ඛං, අඤ්ඤාය වා විමොක්ඛං අඤ්ඤාවිමොක්ඛං, පඤ්ඤාවිමුත්තන්ති අත්ථො. අවිජ්ජාය පභෙදනන්ති අවිජ්ජාය පභෙදනන්තෙ උප්පන්නත්තා, අවිජ්ජාය පභෙදනසඞ්ඛාතං වා නිබ්බානං ආරබ්භ උප්පන්නත්තා එවංලද්ධනාමං අරහත්තඵලමෙව. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පහානන්තිආදීහි පදෙහි අරහත්තඵලමෙව පකාසිතන්ති වෙදිතබ්බං.

"උපෙක්ඛාසතිසංසුද්ධං" යනු සතරවන ධ්‍යාන ඵලයෙහි උපන් උපේක්ෂාවෙන් හා ස්මෘතියෙන් පිරිසිදු වූ යන්නයි. "ධම්මතක්කපුරේජවං" යන්නෙහි ධම්මතක්ක යනු සම්මා සංකල්පයයි. එය අඤ්ඤාවිමොක්ඛයට (අර්හත් ඵල විමුක්තියට) පෙරටුව, මුලින් පවතින බැවින් ධම්මතක්කපුරේජව නම් වේ. "අඤ්ඤාවිමොක්ඛං" යනු අඤ්ඤින්ද්‍රියය කෙළවර උපන් විමුක්තියයි. නැතහොත් අවබෝධය මඟින් ලැබූ විමුක්තියයි. මෙහි අර්ථය ප්‍රඥා විමුක්තිය යන්නයි. "අවිජ්ජාය පභේදනං" යනු අවිද්‍යාව විදාරණය කිරීම අවසානයේ උපදින බැවින් හෝ අවිද්‍යාව විදාරණය කිරීම නම් වූ නිවන අරභයා උපදින බැවින් ඒ නම ලත් අර්හත් ඵලයම වේ. මෙසේ "පහානං" ආදී මේ සියලු වචනවලින් ප්‍රකාශ වන්නේ අර්හත් ඵලයම බව දත යුතුය.

4. නිදානසුත්තවණ්ණනා

4. නිදාන සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව)

34. චතුත්ථෙ නිදානානීති කාරණානි. කම්මානන්ති වට්ටගාමිකම්මානං. ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායාති ලුබ්භනපලුබ්භනසභාවො ලොභො වට්ටගාමිකම්මානං සමුදයාය පිණ්ඩකරණත්ථාය නිදානං කාරණං පච්චයොති අත්ථො. දොසොති දුස්සනපදුස්සනසභාවො දොසො. මොහොති මුය්හනපමුය්හනසභාවො මොහො.

34. සතරවන සූත්‍රයෙහි "නිදානානි" යනු හේතූන් ය. "කම්මානං" යනු සංසාර වෘත්තයට පමුණුවන කර්මයන්ගේ ය. "ලෝභෝ නිදානං කම්මානං සමුදයාය" යනු ඇලෙන ස්වභාවය ඇති ලෝභය, සංසාරයට පමුණුවන කර්මයන් රැස් කිරීමට හා හටගැනීමට හේතුවක්, ප්‍රත්‍යයක් වන බවයි. "දෝසෝ" යනු දූෂිත වන ස්වභාවය ඇති ද්වේෂයයි. "මෝහෝ" යනු මුළාවන ස්වභාවය ඇති මෝහයයි.

ලොභපකතන්ති ලොභෙන පකතං, ලොභාභිභූතෙන ලුද්ධෙන හුත්වා කතකම්මන්ති අත්ථො. ලොභතො ජාතන්ති ලොභජං. ලොභො නිදානමස්සාති ලොභනිදානං. ලොභො සමුදයො අස්සාති ලොභසමුදයං. සමුදයොති පච්චයො, ලොභපච්චයන්ති අත්ථො. යත්ථස්ස අත්තභාවො නිබ්බත්තතීති යස්මිං ඨානෙ අස්ස ලොභජකම්මවතො පුග්ගලස්ස අත්තභාවො නිබ්බත්තති, ඛන්ධා පාතුභවන්ති. තත්ථ තං කම්මං විපච්චතීති තෙසු ඛන්ධෙසු තං කම්මං විපච්චති. දිට්ඨෙ වා ධම්මෙතිආදි යස්මා තං කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා හොති උපපජ්ජවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා, තස්මා තං පභෙදං දස්සෙතුං වුත්තං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

"ලෝභපකතං" යනු ලෝභයෙන් කරන ලද, ලෝභයෙන් මඩනා ලදුව ලෝභී වී කරන ලද කර්මය යන අර්ථයයි. ලෝභයෙන් හටගත් බැවින් "ලෝභජ" නම් වේ. ලෝභය නිදානය වූ බැවින් "ලෝභ නිදාන" නම් වේ. ලෝභය හටගැනීමට හේතුව වූ බැවින් "ලෝභ සමුදය" නම් වේ. මෙහි සමුදය යනු ප්‍රත්‍යයයි, එනම් ලෝභය ප්‍රත්‍යය වූ යන්නයි. "යත්ථස්ස අත්තභාවෝ නිබ්බත්තති" යනු ඒ ලෝභජ කර්ම ඇති පුද්ගලයාගේ ආත්මභාවය යම් තැනක උපදී ද, එනම් ස්කන්ධයන් පහළ වේ ද යන්නයි. "තත්ථ තං කම්මං විපච්චති" යනු ඒ ස්කන්ධයන් තුළ ඒ කර්මය විපාක දෙන බවයි. "දිට්ඨේ වා ධම්මේ" යනාදිය දක්වා ඇත්තේ, ඒ කර්මය මේ ආත්මයේදී හෝ, ඊළඟ ආත්මයේදී හෝ, ඉන්පසු ආත්මයකදී හෝ විපාක දිය හැකි බැවින් ඒ ප්‍රභේදයන් දැක්වීමටයි. ඉතිරි කර්ම දෙක සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

අඛණ්ඩානීති [Pg.104] අභින්නානි. අපූතීනීති පූතිභාවෙන අබීජත්තං අප්පත්තානි. අවාතාතපහතානීති න වාතෙන න ච ආතපෙන හතානි. සාරාදානීති ගහිතසාරානි සාරවන්තානි න නිස්සාරානි. සුඛසයිතානීති සන්නිචයභාවෙන සුඛං සයිතානි. සුඛෙත්තෙති මණ්ඩඛෙත්තෙ. සුපරිකම්මකතාය භූමියාති නඞ්ගලකසනෙන චෙව අට්ඨදන්තකෙන ච සුට්ඨු පරිකම්මකතාය ඛෙත්තභූමියා. නික්ඛිත්තානීති ඨපිතානි රොපිතානි. අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍යාති අනුප්පවෙසෙය්‍ය. වුද්ධින්තිආදීසු උද්ධග්ගමනෙන වුද්ධිං, හෙට්ඨා මූලප්පතිට්ඨානෙන විරූළ්හිං, සමන්තා විත්ථාරිකභාවෙන වෙපුල්ලං.

'අඛණ්ඩ' යනු නොකැඩුණු හෙවත් නොබිඳුණු යන්නයි. 'අපූතීනි' යනු නරක් නොවීම නිසා බීජභාවයෙන් තොර තත්ත්වයට පත් නොවූ යන්නයි. 'අවාතාතපහතානි' යනු සුළඟින් හෝ අව්වෙන් විනාශ නොවූ යන්නයි. 'සාරාදානි' යනු සාරවත් වූ හෙවත් අරටුවක් සහිත වූ, නිසරු නොවන බීජයන් ය. 'සුඛසයිතානි' යනු රැස්කර තැබීමෙන් සුවසේ තැන්පත් කරන ලද යන්නයි. 'සුඛෙත්තෙ' යනු පිරිසිදු වූ කෙතෙහි යන්නයි. 'සුපරිකම්මකතාය භූමියා' යනු නඟුලෙන් සීසෑමෙන් හා අට-දත් පෝරුවෙන් මැනවින් සකස් කරන ලද කුඹුරු බිමෙහි යන්නයි. 'නික්ඛිත්තානි' යනු තැන්පත් කරන ලද හෙවත් වපුරන ලද යන්නයි. 'අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය' යනු ඇතුළු කළ යුතුය (වැපිරිය යුතුය) යන්නයි. 'වුද්ධිං' ආදී පදවලින්, ඉහළට වැඩීමෙන් 'වෘද්ධිය' ද, පහළට මුල් බැසීමෙන් 'විරූළ්හිය' ද, හාත්පස විහිදී යාමෙන් 'වෛපුල්‍යය' ද අදහස් වේ.

යං පනෙත්ථ දිට්ඨෙ වා ධම්මෙතිආදි වුත්තං, තත්ථ අසම්මොහත්ථං ඉමස්මිං ඨානෙ කම්මවිභත්ති නාම කථෙතබ්බා. සුත්තන්තිකපරියායෙන හි එකාදස කම්මානි විභත්තානි. සෙය්‍යථිදං – දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරපරියායවෙදනීයං, යග්ගරුකං යබ්බහුලං යදාසන්නං කටත්තා වා පන කම්මං, ජනකං උපත්ථම්භකං උපපීළකං උපඝාතකන්ති. තත්ථ එකජවනවීථියං සත්තසු චිත්තෙසු කුසලා වා අකුසලා වා පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං නාම. තං ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති කාකවළියපුණ්ණසෙට්ඨීනං විය කුසලං, නන්දයක්ඛනන්දමාණවකනන්දගොඝාතකකොකාලියසුප්පබුද්ධදෙවදත්තචිඤ්චමාණවිකානං විය ච අකුසලං. තථා අසක්කොන්තං පන අහොසිකම්මං නාම හොති, අවිපාකං සම්පජ්ජති. තං මිගලුද්දකොපමාය සාධෙතබ්බං. යථා හි මිගලුද්දකෙන මිගං දිස්වා ධනුං ආකඩ්ඪිත්වා ඛිත්තො සරො සචෙ න විරජ්ඣති, තං මිගං තත්ථෙව පාතෙති, අථ නං මිගලුද්දකො නිච්චම්මං කත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡෙත්වා මංසං ආදාය පුත්තදාරං තොසෙන්තො ගච්ඡති. සචෙ පන විරජ්ඣති, මිගො පලායිත්වා පුන තං දිසං න ඔලොකෙති. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. සරස්ස අවිරජ්ඣිත්වා මිගවිජ්ඣනං විය හි දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස කම්මස්ස විපාකවාරපටිලාභො, අවිජ්ඣනං විය අවිපාකභාවාය සම්පජ්ජනන්ති.

මෙම සූත්‍රයෙහි 'දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ' (මේ ආත්මයෙහිම) යනාදී වශයෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එහි පටලැවිල්ලක් ඇති නොවීම පිණිස මේ ස්ථානයෙහි කර්ම විභාගය පැවසිය යුතුය. සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයට අනුව කර්ම එකොළොස් ආකාරයකට බෙදා දක්වා ඇත. එනම්: දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය, උපපජ්ජවේදනීය කර්මය, අපරාපරියවේදනීය කර්මය, ගරුක කර්මය, බහුල කර්මය, ආසන්න කර්මය, කළා වූ පමණින් වන (කටත්තා) කර්මය, ජනක කර්මය, උපත්ථම්භක කර්මය, උපපීළක කර්මය සහ උපඝාතක කර්මය යනුවෙනි. එහිදී එක් ජවන වීථියක සිතුවිලි සතක් අතුරින් කුසල් හෝ අකුසල් වේවා පළමු ජවන චේතනාව දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය නම් වේ. එය මේ ආත්ම භවයේදීම විපාක දෙයි. කාකවළිය හා පුණ්ණ සිටුවරුන්ගේ කුසල් කර්ම මෙන් ද, නන්ද යක්ෂයා, නන්ද මානවකයා, නන්ද ගවඝාතකයා, කෝකාලික, සුප්පබුද්ධ, දේවදත්ත සහ චිංචි මානවිකාවගේ අකුසල් කර්ම මෙන් ද එය විපාක දෙයි. යම් හෙයකින් විපාක දීමට අසමත් වුවහොත් එය අහෝසි කර්මය බවට පත් වේ. එය වැදි උදාහරණයකින් තේරුම් ගත යුතුය. වැද්දෙකු මුවෙකු දැක දුන්න ඇද විදි හී සැරය මුවාට වැදුණහොත්, එම මුවා එතැනම ඇද වැටේ. එවිට වැද්දා මුවාගේ හම ගලවා කැබලි කර මස් රැගෙන අඹුදරුවන් පිනවමින් යයි. නමුත් හී සැරය වැරදුණහොත් මුවා පැන ගොස් නැවත ඒ දෙස නොබලයි. මෙලෙසම, දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය විපාක දීම මුවාට හී සැරය වැදීම වැනි වන අතර, විපාක නොදී අහෝසි වීම හී සැරය වැරදී යාම වැනි ය.

අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකං දෙති. තං පනෙතං කුසලපක්ඛෙ අට්ඨසමාපත්තිවසෙන, අකුසලපක්ඛෙ පඤ්චානන්තරියකම්මවසෙන වෙදිතබ්බං. තත්ථ අට්ඨසමාපත්තිලාභී එකාය සමාපත්තියා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. පඤ්චන්නම්පි ආනන්තරියානං කත්තා එකෙන කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, සෙසසමාපත්තියො [Pg.105] ච කම්මානි ච අහොසිකම්මභාවංයෙව ආපජ්ජන්ති, අවිපාකානි හොන්ති. අයම්පි අත්ථො පුරිමඋපමායයෙව දීපෙතබ්බො.

කටයුත්ත අවසන් කරන සත්වන ජවන චේතනාව උපපජ්ජවේදනීය කර්මය නම් වේ. එය ඊළඟ ආත්ම භවයෙහි විපාක දෙයි. එය කුසල් පක්ෂයෙහි අෂ්ට සමාපත්ති වශයෙන් ද, අකුසල් පක්ෂයෙහි පංචානන්තරිය කර්ම වශයෙන් ද දත යුතුය. එහිදී අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියා එක් සමාපත්තියක බලයෙන් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදියි. පංචානන්තරිය කර්ම පහම කළ තැනැත්තා එක් කර්මයකින් නිරයෙහි උපදියි. එවිට ඉතිරි සමාපත්ති හා කර්මයන් අහෝසි කර්ම බවට පත්වේ. මෙම අර්ථය ද පෙර උදාහරණයෙන්ම පැහැදිලි කළ යුතුය.

උභින්නං අන්තරෙ පන පඤ්චජවනචෙතනා අපරපරියායවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනාගතෙ යදා ඔකාසං ලභති, තදා විපාකං දෙති. සති සංසාරප්පවත්තියා අහොසිකම්මං නාම න හොති. තං සබ්බං සුනඛලුද්දකෙන දීපෙතබ්බං. යථා හි සුනඛලුද්දකෙන මිගං දිස්වා සුනඛො විස්සජ්ජිතො මිගං අනුබන්ධිත්වා යස්මිං ඨානෙ පාපුණාති, තස්මිං යෙව ඩංසති; එවමෙවං ඉදං කම්මං යස්මිං ඨානෙ ඔකාසං ලභති, තස්මිංයෙව විපාකං දෙති, තෙන මුත්තො සත්තො නාම නත්ථි.

පළමු හා සත්වන ජවනයන් අතර පවතින ජවන චේතනා පහ අපරාපරියවේදනීය කර්මය නම් වේ. එය අනාගතයේ අවස්ථාවක් ලැබුණු ඕනෑම කලක විපාක දෙයි. සංසාරය පවතින තාක් එය කිසිදා අහෝසි කර්මයක් නොවේ. එය දඩයම් බල්ලාගේ උදාහරණයෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. දඩයම් වැද්දා විසින් මුදාහළ බල්ලා මුවා ලුහුබැඳ ගොස් මුවා අසු වන ඕනෑම තැනකදී හපා කන්නාක් මෙන්ම, මේ කර්මය ද අවස්ථාව ලැබුණු ඕනෑම තැනකදී විපාක දෙයි. මෙයින් නිදහස් වූ සත්ත්වයෙක් නම් නැත.

කුසලාකුසලෙසු පන ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං හොති, තං යග්ගරුකං නාම. තදෙතං කුසලපක්ඛෙ මහග්ගතකම්මං, අකුසලපක්ඛෙ පඤ්චානන්තරියකම්මං වෙදිතබ්බං. තස්මිං සති සෙසානි කුසලානි වා අකුසලානි වා විපච්චිතුං න සක්කොන්ති, තදෙව දුවිධම්පි පටිසන්ධිං දෙති. යථා හි සාසපප්පමාණාපි සක්ඛරා වා අයගුළිකා වා උදකරහදෙ පක්ඛිත්තා උදකපිට්ඨෙ උප්ලවිතුං න සක්කොති, හෙට්ඨාව පවිසති; එවමෙව කුසලෙපි අකුසලෙපි යං ගරුකං, තදෙව ගණ්හිත්වා ගච්ඡති.

කුසල් අකුසල් අතර ඇති බලවත් හෝ දුබල කර්ම අතුරින් යමක් බලවත් (ගරුක) වේද, එය ගරුක කර්මය නම් වේ. එය කුසල් පක්ෂයෙහි මහග්ගත කර්ම ලෙස ද, අකුසල් පක්ෂයෙහි පංචානන්තරිය කර්ම ලෙස ද දත යුතුය. එම කර්මය පවතින විට සෙසු කුසල් හෝ අකුසල් විපාක දීමට අසමත් වන අතර, ඒ බලවත් කර්මයම පටිසන්ධිය ලබා දෙයි. අබ ඇටයක් තරම් කුඩා වුව ද ගල් කැටයක් හෝ යකඩ ගුලියක් දිය පොකුණකට දැමූ විට ජලය මතුපිට පාවෙන්නේ නැතිව යටටම කිඳා බසින්නාක් මෙන්, කුසල් හෝ අකුසල් වේවා යම් කර්මයක් බලවත් නම් එයම විපාක පිණිස පවතී.

කුසලාකුසලෙසු පන යං බහුලං හොති, තං යබ්බහුලං නාම. තං දීඝරත්තං ලද්ධාසෙවනවසෙන වෙදිතබ්බං. යං වා බලවකුසලකම්මෙසු සොමනස්සකරං, අකුසලකම්මෙසු සන්තාපකරං, එතං යබ්බහුලං නාම. තදෙතං යථා නාම ද්වීසු මල්ලෙසු යුද්ධභූමිං ඔතිණ්ණෙසු යො බලවා, සො ඉතරං පාතෙත්වා ගච්ඡති; එවමෙව ඉතරං දුබ්බලකම්මං අවත්ථරිත්වා යං ආසෙවනවසෙන වා බහුලං, ආසන්නවසෙන වා බලවං, තං විපාකං දෙති, දුට්ඨගාමණිඅභයරඤ්ඤො කම්මං විය.

කුසල් හෝ අකුසල් අතුරින් යමක් බහුලව පුරුදු පුහුණු කරන ලද්දේ ද, එය බහුල කර්මය නම් වේ. එය බොහෝ කලක් තිස්සේ ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් දියුණු කරන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. එසේත් නැත්නම්, බලවත් කුසල් කර්මයන් අතරින් සතුට උපදවන යමක් වේද, අකුසල් කර්මයන් අතරින් දැවෙන පශ්චාත්තාපය උපදවන යමක් වේද, එය බහුල කර්මයයි. මල්ලව පොර බිමකට පිවිසි මල්ලවයන් දෙදෙනෙකුගෙන් වඩාත් ශක්තිමත් තැනැත්තා අනෙකා බිම හෙළා ජය ගන්නාක් මෙන්, ආසේවන වශයෙන් බහුල වූ හෝ ආසන්න වශයෙන් බලවත් වූ කර්මය සෙසු දුබල කර්මයන් මැඩපවත්වා විපාක දෙයි. දුටුගැමුණු අභය රජතුමාගේ කර්මය මෙයට උදාහරණයකි.

සො කිර චූළඞ්ගණියයුද්ධෙ පරාජිතො වළවං ආරුය්හ පලායි. තස්ස චූළුපට්ඨාකො තිස්සාමච්චො නාම එකකොව පච්ඡතො අහොසි. සො එකං අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නො ජිඝච්ඡාය බාධයමානාය – ‘‘භාතික තිස්ස, අතිවිය නො ජිඝච්ඡා බාධති, කිං කරිස්සාමා’’ති ආහ[Pg.106]. අත්ථි, දෙව, මයා සාටකන්තරෙ ඨපෙත්වා එකං සුවණ්ණසරකභත්තං ආභතන්ති. තෙන හි ආහරාති. සො නීහරිත්වා රඤ්ඤො පුරතො ඨපෙසි. රාජා දිස්වා, ‘‘තාත, චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කරොහී’’ති ආහ. මයං තයො ජනා, කස්මා දෙවො චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරයතීති? භාතික තිස්ස, යතො පට්ඨාය අහං අත්තානං සරාමි, න මෙ අය්‍යානං අදත්වා ආහාරො පරිභුත්තපුබ්බො අත්ථි, ස්වාහං අජ්ජපි අදත්වා න පරිභුඤ්ජිස්සාමීති. සො චත්තාරො කොට්ඨාසෙ අකාසි. රාජා ‘‘කාලං ඝොසෙහී’’ති ආහ. ඡඩ්ඩිතාරඤ්ඤෙ කුතො, අය්‍යෙ, ලභිස්සාම දෙවාති. ‘‘නායං තව භාරො. සචෙ මම සද්ධා අත්ථි, අය්‍යෙ, ලභිස්සාම, විස්සත්ථො කාලං ඝොසෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘කාලො, භන්තෙ, කාලො, භන්තෙ’’ති තික්ඛත්තුං ඝොසෙසි.

ඒ රජතුමා චූළංගණිය යුද්ධයෙන් පරාජය වී වෙළඹක පිට නැඟී පලා ගියේය. රජුගේ සමීප උපස්ථායක තිස්ස නම් ඇමතියා පමණක් ඔහු පසුපස ගියේය. එක් වනාන්තරයකට වැදී සිටින විට රජුට දැඩි කුසගින්නක් දැනී, "මල්ලි තිස්ස, අපට කුසගින්න බොහෝ සේ පීඩා කරයි, කුමක් කරමුද?" යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, මා සළුව ඇතුළත තබාගෙන ආ රන් තලියක බතක් තිබේ" යැයි ඔහු කීය. "එසේ නම් එය ගෙනෙන්න" යි රජු පැවසීය. ඇමතියා එය ගෙන රජු ඉදිරියෙහි තැබූ විට, "යහළුව, මෙහි කොටස් හතරක් කරන්න" යි රජු කීය. "දේවයන් වහන්ස, අප සිටින්නේ තිදෙනෙකි, ඔබ වහන්සේ සතර කොටසක් කරවන්නේ මන්ද?" යි ඇමතියා ඇසීය. "මල්ලි තිස්ස, මට මගේ සිහිය ඇති දා සිට මහා සංඝරත්නයට පූජා නොකර ආහාර අනුභව කළ දවසක් නැත. මම අදත් පූජා නොකර අනුභව නොකරමි" යි රජු පැවසීය. ඇමතියා කොටස් හතරක් කළේය. "දානයට කාලය ප්‍රකාශ කරන්න" යැයි රජු පැවසීය. "දේවයන් වහන්ස, මේ පාළු වනයේ සංඝයා වහන්සේලා කොහෙන් ලබමුද?" යි ඇසූ විට, "එය නුඹේ බරක් නොවේ, මාගේ ශ්‍රද්ධාවක් ඇත්නම් උන්වහන්සේලා වැඩම කරනු ඇත, කාලය ප්‍රකාශ කරන්න" යැයි රජු කීවේය. එවිට ඔහු "ස්වාමීනි, කාලයයි! ස්වාමීනි, කාලයයි!" යනුවෙන් තෙවරක් ශබ්ද කළේය.

අථස්ස බොධිමාතුමහාතිස්සත්ථෙරො තං සද්දං දිබ්බාය සොතධාතුයා සුත්වා ‘කත්ථායං සද්දො’ති තං ආවජ්ජෙන්තො ‘‘අජ්ජ දුට්ඨගාමණිඅභයමහාරාජා යුද්ධපරාජිතො අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නො එකං සරකභත්තං චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරෙත්වා ‘එකකොව න පරිභුඤ්ජිස්සාමී’ති කාලං ඝොසාපෙසී’’ති ඤත්වා ‘‘අජ්ජ මයා රඤ්ඤො සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති මනොගතියා ආගන්ත්වා රඤ්ඤො පුරතො අට්ඨාසි. රාජා දිස්වා පසන්නචිත්තො ‘‘පස්ස, භාතික, තිස්සා’’ති වත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘පත්තං, භන්තෙ, දෙථා’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං නීහරි. රාජා අත්තනො කොට්ඨාසෙන සද්ධිං ථෙරස්ස කොට්ඨාසං පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ආහාරපරිස්සයො නාම මා කදාචි හොතූ’’ති වන්දිත්වා අට්ඨාසි. තිස්සාමච්චොපි ‘‘මම අය්‍යපුත්තෙ පස්සන්තෙ භුඤ්ජිතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති අත්තනො කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව පත්තෙ ආකිරි. වළවාපි චින්තෙසි – ‘‘මය්හම්පි කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව දාතුං වට්ටතී’’ති. රාජා වළවං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයම්පි අත්තනො කොට්ඨාසං ථෙරස්සෙව පත්තෙ පක්ඛිපනං පච්චාසීසතී’’ති ඤත්වා තම්පි තත්ථෙව පක්ඛිපිත්වා ථෙරං වන්දිත්වා උය්‍යොජෙසි. ථෙරො තං භත්තං ආදාය ගන්ත්වා ආදිතො පට්ඨාය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආලොපසඞ්ඛෙපෙන අදාසි.

ඉක්බිති බෝධිමාතු (ගෝධියමාලක) මහා තිස්ස තෙරණුවෝ දිව්‍ය ශ්‍රෝත්‍ර අභිඥානයෙන් ඒ හඬ අසා, “මේ හඬ කොතැනින්දැයි” මෙනෙහි කරන සේක්, “අද දුටුගැමුණු අභය මහරජතුමා යුද්ධයෙන් පරාජය වී වනයට වැදී හිඳ, එක් සරක බත් (කුඩා බඳුනක බත්) කොටස් හතරකට බෙදා ‘මම තනිව අනුභව නොකරමි’ යි කාලය ඝෝෂා කරවීය” යි දැන, “අද මා විසින් රජුට සංග්‍රහයක් කිරීම වටින්නේය” යි සිතා සිතේ වේගයෙන් (මනෝගතියෙන්) පැමිණ රජු ඉදිරියෙහි වැඩ සිටි සේක. රජතුමා උන්වහන්සේ දැක පැහැදුණු සිතින්, “සහෝදර තිස්ස, බලන්න” යි පවසා තෙරණුවන් වැඳ, “ස්වාමීනි, පාත්‍රය දුන මැනවැ” යි කීවේය. තෙරණුවෝ පාත්‍රය ඉදිරිපත් කළහ. රජතුමා තමන්ගේ කොටසත් සමඟ තෙරණුවන්ගේ කොටස පාත්‍රයේ බහා, “ස්වාමීනි, මට කිසි කලක ආහාර පිළිබඳ පීඩාවක් (හිඟයක්) ඇති නොවේවා” යි පවසා වැඳ සිටියේය. තිස්ස ඇමතියා ද “මාගේ ස්වාමිපුත්‍රයා (රජු) බලා සිටියදී අනුභව කිරීමට මම අසමත් වෙමි” යි සිතා තමාගේ කොටස ද තෙරණුවන්ගේම පාත්‍රයට දැමුවේය. වෙළඹ ද (අශ්වයා ද) “මාගේ කොටස ද තෙරණුවන්ටම දීම වටින්නේය” යි සිතුවාය. රජතුමා වෙළඹ දෙස බලා “ඇය ද තම කොටස තෙරණුවන්ගේ පාත්‍රයට පූජා කිරීමට අපේක්ෂා කරන්නීය” යි දැන, එය ද එහිම බහා තෙරණුවන් වැඳ පිටත් කර යැවීය. තෙරණුවෝ ඒ බත රැගෙන ගොස් ආරම්භයේ සිටම භික්ෂු සංඝයාට පිණ්ඩපාතය වශයෙන් බෙදා දුන්හ.

රාජාපි චින්තෙසි – ‘‘අතිවියම්හා ජිඝච්ඡිතා, සාධු වතස්ස සචෙ අතිරෙකභත්තසිත්ථානි පහිණෙය්‍යා’’ති. ථෙරො රඤ්ඤො චිත්තං ඤත්වා අතිරෙකභත්තං [Pg.107] එතෙසං යාපනමත්තං කත්වා පත්තං ආකාසෙ ඛිපි, පත්තො ආගන්ත්වා රඤ්ඤො හත්ථෙ පතිට්ඨාසි. භත්තං තිණ්ණම්පි ජනානං යාවදත්ථං අහොසි. අථ රාජා පත්තං ධොවිත්වා ‘‘තුච්ඡපත්තං න පෙසිස්සාමී’’ති උත්තරිසාටකං මොචෙත්වා උදකං පුඤ්ඡිත්වා සාටකං පත්තෙ ඨපෙත්වා ‘‘පත්තො ගන්ත්වා මම අය්‍යස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨාතූ’’ති ආකාසෙ ඛිපි. පත්තො ගන්ත්වා ථෙරස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨාසි.

රජතුමා ද “අපි ඉතාමත් බඩගින්නෙන් පෙළෙමු, ඉදින් ඉතිරි වූ බත් ස්වල්පයක් එවන්නේ නම් කෙතරම් යහපත්දැයි” සිතුවේය. තෙරණුවෝ රජුගේ සිත දැන, ඉතිරි වූ බත ඔවුන්ගේ යැපීමට සෑහෙන ප්‍රමාණයකට සලස්වා පාත්‍රය අහසට දැමූහ. පාත්‍රය අවුත් රජුගේ අතෙහි පිහිටියේය. ඒ බත තිදෙනාටම සෑහෙන පමණ විය. ඉක්බිති රජතුමා පාත්‍රය සෝදා, “හිස් පාත්‍රයක් ආපසු නොයවමි” යි සිතා, තමාගේ උතුරු සළුව මුදා ජලය පිස දමන සළුවක් කොට පාත්‍රයේ තබා, “පාත්‍රය ගොස් මාගේ ස්වාමිපාණන් වහන්සේගේ අතෙහි පිහිටාවා” යි පතා අහසට දැමුවේය. පාත්‍රය ගොස් තෙරණුවන්ගේ අතෙහි පිහිටියේය.

අපරභාගෙ රඤ්ඤො තථාගතස්ස සරීරධාතූනං අට්ඨමභාගං පතිට්ඨාපෙත්වා වීසරතනසතිකං මහාචෙතියං කාරෙන්තස්ස අපරිනිට්ඨිතෙයෙව චෙතියෙ කාලකිරියාසමයො අනුප්පත්තො. අථස්ස මහාචෙතියස්ස දක්ඛිණපස්සෙ නිපන්නස්ස පඤ්චනිකායවසෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙ සජ්ඣායං කරොන්තෙ ඡහි දෙවලොකෙහි ඡ රථා ආගන්ත්වා පුරතො ආකාසෙ අට්ඨංසු. රාජා ‘‘පුඤ්ඤපොත්ථකං ආහරථා’’ති ආදිතො පට්ඨාය පුඤ්ඤපොත්ථකං වාචාපෙසි. අථ නං කිඤ්චි කම්මං න පරිතොසෙසි. සො ‘‘පරතො වාචෙථා’’ති ආහ. පොත්ථකවාචකො ‘‘චූළඞ්ගණියයුද්ධෙ පරාජිතෙන තෙ දෙව අටවිං පවිසිත්වා නිසින්නෙන එකං සරකභත්තං චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කාරෙත්වා බොධිමාතුමහාතිස්සත්ථෙරස්ස භික්ඛා දින්නා’’ති ආහ. රාජා ‘‘ඨපෙහී’’ති වත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි, ‘‘භන්තෙ, කතරො දෙවලොකො රමණීයො’’ති? සබ්බබොධිසත්තානං වසනට්ඨානං තුසිතභවනං මහාරාජාති. රාජා කාලං කත්වා තුසිතභවනතො ආගතරථෙව පතිට්ඨාය තුසිතභවනං අගමාසි. ඉදං බලවකම්මස්ස විපාකදානෙ වත්ථු.

පසු කලෙක රජතුමා තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීර ධාතූන්ගෙන් අටෙන් පංගුවක් තැන්පත් කරවා රියන් එකසිය විස්සක් උසැති මහා චෛත්‍යය කරවන කල්හි, චෛත්‍යයේ වැඩ නිමවීමට පෙරම කළුරිය කරන කාලය පැමිණියේය. එකල්හි මහා චෛත්‍යයේ දකුණු පස සැතපී සිටි ඒ රජුට පංච නිකාය ධර්මය අනුව භික්ෂු සංඝයා සජ්ඣායනා කරන කල්හි, සදෙව් ලොවින් රථ හයක් පැමිණ ඉදිරියෙහි අහසේ රැඳී සිටියහ. රජතුමා “පින් පොත රැගෙන එන්නැයි” කියා ආරම්භයේ සිට පින් පොත කියවීමට සැලැස්වීය. එකල්හි (එහි මුලින් කියැවුණු) කිසිදු පින්කමක් ඔහු සතුටට පත් නොකළේය. ඔහු “ඉදිරියට කියවන්නැයි” කීවේය. පින් පොත කියවන්නා, “දේවයන් වහන්ස, චූළංගණිය යුද්ධයෙන් පරාජය වී වනයට වැදී සිටි ඔබ වහන්සේ එක් බත් බඳුනක් හතරට බෙදා බෝධිමාතු මහා තිස්ස තෙරණුවන්ට දන් පිදූහ” යි කීවේය. රජතුමා “නතර කරන්නැයි” පවසා භික්ෂු සංඝයාගෙන්, “ස්වාමීනි, කිනම් දෙව්ලොවක් රමණීය වේදැයි” ඇසුවේය. “මහරජ, සියලු බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා වසන තුසිත භවනය රමණීයය” යි වදාළහ. රජතුමා කළුරිය කොට තුසිත භවනයෙන් පැමිණි රථයෙහිම පිහිටා තුසිත භවනයට ගියේය. මෙය බලවත් කර්මයක් විපාක දීම පිළිබඳ වස්තුවකි.

යං පන කුසලාකුසලෙසු ආසන්නමරණෙ අනුස්සරිතුං සක්කොති, තං යදාසන්නං නාම. තදෙතං යථා නාම ගොගණපරිපුණ්ණස්ස වජස්ස ද්වාරෙ විවටෙ පරභාගෙ දම්මගවබලවගවෙසු සන්තෙසුපි යො වජද්වාරස්ස ආසන්නො හොති අන්තමසො දුබ්බලජරග්ගවොපි, සො එව පඨමතරං නික්ඛමති, එවමෙව අඤ්ඤෙසු කුසලාකුසලෙසු සන්තෙසුපි මරණකාලස්ස ආසන්නත්තා විපාකං දෙති.

යම් පින් හෝ පව් කර්මයක් මරණාසන්න මොහොතේ සිහිපත් කිරීමට හැකි වේ ද, එය 'ආසන්න කර්මය' නම් වේ. එය කෙසේද යත්, ගව සමූහයකින් පිරුණු ගාලක දොර විවෘත කළ කල්හි, පසුපසින් හික්මුණු ගවයන් හෝ බලවත් ගවයන් සිටියද, ගාලේ දොරට සමීපව සිටින යම් ගවයෙක් වේ ද, අවසානයේ දුර්වල නාකි ගවයෙකු වුවද, ඔහුම පළමුව පිටතට පැමිණෙන්නාක් මෙනි. එලෙසම අන්‍ය වූ පින් පව් කර්මයන් තිබියදී වුවද, මරණ කාලයට සමීප බැවින් (ආසන්න කර්මය) විපාක දෙයි.

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – මධුඅඞ්ගණගාමෙ කිර එකො දමිළදොවාරිකො පාතොව බළිසං ආදාය ගන්ත්වා මච්ඡෙ වධිත්වා තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා [Pg.108] එකෙන තණ්ඩුලං ගණ්හාති, එකෙන දධිං, එකං පචති. ඉමිනා නීහාරෙන පඤ්ඤාස වස්සානි පාණාතිපාතකම්මං කත්වා අපරභාගෙ මහල්ලකො අනුට්ඨානසෙය්‍යං උපගච්ඡති. තස්මිං ඛණෙ ගිරිවිහාරවාසී චූළපිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරො ‘‘මා අයං සත්තො මයි පස්සන්තෙ නස්සතූ’’ති ගන්ත්වා තස්ස ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. අථස්ස භරියා, ‘‘සාමි, ථෙරො ආගතො’’ති ආරොචෙසි. අහං පඤ්ඤාස වස්සානි ථෙරස්ස සන්තිකං න ගතපුබ්බො, කතරෙන මෙ ගුණෙන ථෙරො ආගමිස්සති, ගච්ඡාති නං වදථාති. සා ‘‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘උපාසකස්ස කා සරීරප්පවත්තී’’ති පුච්ඡි. දුබ්බලො, භන්තෙති. ථෙරො ඝරං පවිසිත්වා සතිං උප්පාදෙත්වා ‘‘සීලං ගණ්හිස්සසී’’ති ආහ. ආම, භන්තෙ, දෙථාති. ථෙරො තීණි සරණානි දත්වා පඤ්ච සීලානි දාතුං ආරභි. තස්ස පඤ්ච සීලානීති වචනකාලෙයෙව ජිව්හා පපති. ථෙරො ‘‘වට්ටිස්සති එත්තක’’න්ති නික්ඛමිත්වා ගතො. සොපි කාලං කත්වා චාතුමහාරාජිකභවනෙ නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තක්ඛණෙයෙව ච ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා මයා ඉදං ලද්ධ’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො ථෙරං නිස්සාය ලද්ධභාවං ඤත්වා දෙවලොකතො ආගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ ‘‘අහං, භන්තෙ, දමිළදොවාරිකො’’ති ආහ. කුහිං නිබ්බත්තොසීති? චාතුමහාරාජිකෙසු, භන්තෙ, සචෙ මෙ අය්‍යො පඤ්ච සීලානි අදස්ස, උපරි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අස්සං. අහං කිං කරිස්සාමි, ත්වං ගණ්හිතුං නාසක්ඛි, පුත්තකාති. සො ථෙරං වන්දිත්වා දෙවලොකමෙව ගතො. ඉදං තාව කුසලකම්මෙ වත්ථු.

එහි වස්තු මෙසේය - මධුඅංගණ ග්‍රාමයෙහි එක්තරා දෙමළ දොරටුපාලකයෙක් උදෑසනම බිලී පිත්තක් රැගෙන ගොස් මසුන් මරා කොටස් තුනකට බෙදා, එක් කොටසකින් සහල් ලබා ගනියි, එක් කොටසකින් දීකිරි ලබා ගනියි, එක් කොටසක් පිස ගනියි. මේ අයුරින් වසර පණහක් ප්‍රාණඝාත අකුසල් කොට පසු කලෙක මහලු වී මරණ මංචකයෙහි වැතිරුණේය. ඒ මොහොතේ ගිරි විහාරවාසී චූළපිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරණුවෝ, “මේ සත්වයා මා බලා සිටියදී විනාශ නොවේවා” යි සිතා ඔහුගේ නිවසේ දොරටුව අසලට වැඩි සේක. එකල්හි ඔහුගේ බිරිඳ, “හිමියනි, තෙරණුවෝ වැඩම කළහ” යි කීවාය. “මම වසර පණහක් තිස්සේ තෙරණුවන් වෙත නොගියෙමි, මාගේ කිනම් ගුණයක් නිසා උන්වහන්සේ වැඩම කරන්නෙහිද? උන්වහන්සේට වඩින්නැයි පවසන්න” යි ඔහු කීවේය. ඇය “ස්වාමීනි, ඉවසනු මැනවැ (වැඩම කරනු මැනවැ)” යි කීවාය. තෙරණුවෝ “උපාසකයාගේ ශරීර තත්ත්වය කෙසේදැයි” ඇසූහ. “ස්වාමීනි, ඔහු දුර්වලය” යි ඇය කීවාය. තෙරණුවෝ නිවසට වැදී සිහිය උපදවා, “සිල් ගන්නෙහිදැයි” ඇසූහ. “එසේය ස්වාමීනි, දුන මැනවැ” යි ඔහු කීවේය. තෙරණුවෝ තිසරණ දී පංචසීලය දීමට ආරම්භ කළහ. “පංචසීලානි” යි පවසන අවස්ථාවේදීම ඔහුගේ දිව අඩපණ විය. තෙරණුවෝ “මෙපමණක් සෑහේ යැයි” සිතා නික්ම වැඩි සේක. ඔහු ද කළුරිය කොට චාතුම්මහාරාජික දෙව්ලොව උපන්නේය. උපන් කෙණෙහිම “මා කුමන පින්කමක් කොට මෙය ලැබුවේදැයි” මෙනෙහි කරන්නේ, තෙරණුවන් නිසා මෙය ලැබූ බව දැන දෙව්ලොවින් අවුත් තෙරණුවන් වැඳ එකත්පසක සිටියේය. “මේ කවුදැයි” ඇසූ කල්හි, “ස්වාමීනි, මම අර දෙමළ දොරටුපාලකයාය” යි කීවේය. “කොහේද උපන්නේ?” යි ඇසූ විට, “ස්වාමීනි, චාතුම්මහාරාජිකයේය. ඉදින් ඔබ වහන්සේ මට පංචසීලයම දුන්නේ නම් මම මීට වඩා ඉහළ දෙව්ලොවක උපදින්නෙමි” යි කීවේය. තෙරණුවෝ “පුතණුවනි, මම කුමක් කරම්ද? ඔබට එය ලබා ගැනීමට නොහැකි විය” යි වදාළහ. ඔහු තෙරණුවන් වැඳ නැවත දෙව්ලොවටම ගියේය. මෙය පින්කම් සම්බන්ධයෙන් වූ (ආසන්න කර්ම) වස්තුවකි.

අන්තරගඞ්ගාය පන මහාවාචකාලඋපාසකො නාම අහොසි. සො තිංස වස්සානි සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායිත්වා ‘‘අහං එවං ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තො ඔභාසමත්තම්පි නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛිං, බුද්ධසාසනං අනිය්‍යානිකං භවිස්සතී’’ති දිට්ඨිවිපල්ලාසං පත්වා කාලකිරියං කත්වා මහාගඞ්ගාය නවඋසභිකො සුසුමාරපෙතො හුත්වා නිබ්බත්ති. එකං සමයං කච්ඡකතිත්ථෙන සට්ඨි පාසාණත්ථම්භසකටානි අගමංසු. සො සබ්බෙපි තෙ ගොණෙ ච පාසාණෙ ච ඛාදි. ඉදං අකුසලකම්මෙ වත්ථු.

තවද, ගංගා නදිය අසල මහා වාතකාලක නම් වූ උපාසකයෙක් සිටියේය. ඔහු තිස් වසරක් මුළුල්ලේ සෝවාන් මාර්ගය ලබාගැනීම පිණිස දෙතිස් කුණපය (ද්වත්තිංසාකාරය) සජ්ඣායනා කළේය. 'මම මෙලෙස දෙතිස් කුණපය සජ්ඣායනා කළත් කිසිදු ආලෝක මාත්‍රයක් පවා උපදවා ගැනීමට අපොහොසත් වීමි. එබැවින් බුද්ධ ශාසනය සසරින් එතෙර කරවන එකක් නොවිය යුතුය' යි මෙලෙස දෘෂ්ටි විපල්ලාසයට (වැරදි වැටහීමකට) පැමිණ, කළුරිය කොට මහා ගංගා නදියේ උසභ නවයක් දිගැති කිඹුල් ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය. එක් කලෙක කච්ඡක තොටින් ගල් කුළුණු පටවන ලද ගැල් සැටක් ගමන් කළේය. ඒ සියලු ගොනුන් සහ ගල් පවා ඔහු කා දැමුවේය. මෙය අකුසල කර්මය පිළිබඳ වස්තුවයි.

එතෙහි [Pg.109] පන තීහි මුත්තං අඤ්ඤාණවසෙන කතං කටත්තා වා පන කම්මං නාම. තං යථා නාම උම්මත්තකෙන ඛිත්තදණ්ඩං යත්ථ වා තත්ථ වා ගච්ඡති, එවමෙව තෙසං අභාවෙ යත්ථ කත්ථචි විපාකං දෙති.

තවද, කලින් කී (ගරුක ආදී) කර්ම තුනෙන් තොරව, අවිද්‍යාව (අඥානකම) නිසා කරනු ලබන කර්මය 'කටත්තා කර්මය' (කළ පමණින් වූ කර්මය) නම් වේ. උමතු මිනිසෙකු විසින් විසි කරන ලද දණ්ඩක් කොහේ හෝ ගොස් වැටෙන්නාක් මෙන්, එම බලවත් කර්ම තුන නොමැති කල්හි මෙය ඕනෑම තැනක විපාක ලබා දෙයි.

ජනකං නාම එකං පටිසන්ධිං ජනෙත්වා පවත්තිං න ජනෙති, පවත්තෙ අඤ්ඤං කම්මං විපාකං නිබ්බත්තෙති. යථා හි මාතා ජනෙතියෙව, ධාතියෙව පන ජග්ගති; එවමෙවං මාතා විය පටිසන්ධිනිබ්බත්තකං ජනකකම්මං, ධාති විය පවත්තෙ සම්පත්තකම්මං. උපත්ථම්භකං නාම කුසලෙපි ලබ්භති අකුසලෙපි. එකච්චො හි කුසලං කත්වා සුගතිභවෙ නිබ්බත්තති. සො තත්ථ ඨිතො පුනප්පුනං කුසලං කත්වා තං කම්මං උපත්ථම්භෙත්වා අනෙකානි වස්සසතසහස්සානි සුගතිභවස්මිංයෙව විචරති. එකච්චො අකුසලං කත්වා දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තති. සො තත්ථ ඨිතො පුනප්පුනං අකුසලං කත්වා තං කම්මං උපත්ථම්භෙත්වා බහූනි වස්සසතසහස්සානි දුග්ගතිභවස්මිංයෙව විචරති.

ජනක කර්මය යනු ප්‍රතිසන්ධිය පමණක් ලබා දී ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි (ජීවත් වන කාලයෙහි) විපාක ලබා නොදෙන්නකි. ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි වෙනත් කර්මයක් විපාක ලබා දෙයි. මවක් දරුවෙකු බිහි කරන්නාක් මෙන් ද, කිරි මවක් එම දරුවා හදා වඩා ගන්නාක් මෙන් ද, ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන ජනක කර්මය මවක් වැනිය; ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි සැප සම්පත් ලබා දෙන කර්මය කිරි මවක් වැනිය. උපත්ථම්භක කර්මය කුසලයෙහි මෙන්ම අකුසලයෙහි ද දක්නට ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙක් කුසල් කොට සුගති භවයක උපදී. ඔහු එහි සිට නැවත නැවතත් කුසල් කරමින් එම ජනක කර්මයට උපකාර කර (ශක්තිමත් කර) වසර ලක්ෂ ගණනාවක් සුගති භවයෙහිම සැරිසරයි. එසේම යම් පුද්ගලයෙක් අකුසල් කොට දුගති භවයක උපදී. ඔහු එහි සිට නැවත නැවතත් අකුසල් කරමින් එම අකුසල කර්මයට උපකාර කර වසර ලක්ෂ ගණනාවක් දුගති භවයෙහිම සැරිසරයි.

අපරො නයො – ජනකං නාම කුසලම්පි හොති අකුසලම්පි. තං පටිසන්ධියම්පි පවත්තෙපි රූපාරූපවිපාකක්ඛන්ධෙ ජනෙති. උපත්ථම්භකං පන විපාකං ජනෙතුං න සක්කොති, අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛං උපත්ථම්භෙති, අද්ධානං පවත්තෙති. උපපීළකං නාම අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛං පීළෙති බාධෙති, අද්ධානං පවත්තිතුං න දෙති. තත්‍රායං නයො – කුසලකම්මෙ විපච්චමානෙ අකුසලකම්මං උපපීළකං හුත්වා තස්ස විපච්චිතුං න දෙති. අකුසලකම්මෙ විපච්චමානෙ කුසලකම්මං උපපීළකං හුත්වා තස්ස විපච්චිතුං න දෙති. යථා වඩ්ඪමානකං රුක්ඛං වා ගච්ඡං වා ලතං වා කොචිදෙව දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා භින්දෙය්‍ය වා ඡින්දෙය්‍ය වා, අථ සො රුක්ඛො වා ගච්ඡො වා ලතා වා වඩ්ඪිතුං න සක්කුණෙය්‍ය; එවමෙවං කුසලං විපච්චමානං අකුසලෙන උපපීළිතං, අකුසලං වා පන විපච්චමානං කුසලෙන උපපීළිතං විපච්චිතුං න සක්කොති. තත්ථ සුනක්ඛත්තස්ස අකුසලකම්මං කුසලං උපපීළෙසි, චොරඝාතකස්ස කුසලකම්මං අකුසලං උපපීළෙසි.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම්: ජනක කර්මය කුසල හෝ අකුසල එකක් විය හැකිය. එය ප්‍රතිසන්ධි කාලයෙහි මෙන්ම ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි ද රූපී හා අරූපී විපාකස්කන්ධයන් ඇති කරයි. නමුත් උපත්ථම්භක කර්මය තනිව විපාක ඉපදවීමට අසමත්ය. එය වෙනත් කර්මයකින් ලබා දුන් ප්‍රතිසන්ධියෙන් හටගත් විපාකයෙහි උපදින සැප හෝ දුක ශක්තිමත් කරයි, වැඩි කාලයක් පවත්වයි. උපපීළක කර්මය යනු වෙනත් කර්මයකින් දුන් ප්‍රතිසන්ධිය නිසා හටගත් විපාකයෙහි උපදින සැප හෝ දුක පෙළන, බාධා කරන, එය වැඩි කාලයක් පැවතීමට ඉඩ නොදෙන කර්මයයි. එහි ක්‍රමය මෙසේය: කුසල කර්මය විපාක දෙන කල්හි අකුසල කර්මය උපපීළකයක් වී එය විපාක දීමට ඉඩ නොදෙයි. අකුසල කර්මය විපාක දෙන කල්හි කුසල කර්මය උපපීළකයක් වී එය විපාක දීමට ඉඩ නොදෙයි. වැඩෙන ගසක්, පඳුරක් හෝ වැලක් යමෙකු විසින් දණ්ඩකින් හෝ ආයුධයකින් තැළුවහොත් හෝ කැපුවහොත්, එම ගසට, පඳුරට හෝ වැලට තවදුරටත් වැඩෙන්නට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, විපාක දෙමින් පවතින කුසලය අකුසලයෙන් පෙළුණු විට හෝ විපාක දෙමින් පවතින අකුසලය කුසලයෙන් පෙළුණු විට විපාක දීමට නොහැකි වෙයි. එහිදී සුනක්ඛත්තගේ අකුසල කර්මය ඔහුගේ කුසලය පෙළුවේය. සොර මරන්නාගේ (චෝරඝාතකගේ) කුසල කර්මය ඔහුගේ අකුසලය පෙළුවේය.

රාජගහෙ කිර වාතකාළකො පඤ්ඤාස වස්සානි චොරඝාතකම්මං අකාසි. අථ නං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘දෙව, වාතකාළකො මහල්ලකො චොරෙ ඝාතෙතුං න සක්කොතී’’ති. ‘‘අපනෙථ නං තස්මා [Pg.110] ඨානන්තරාති. අමච්චා නං අපනෙත්වා අඤ්ඤං තස්මිං ඨානෙ ඨපයිංසු. වාතකාළකොපි යාව තං කම්මං අකාසි, තාව අහතවත්ථානි වා අච්ඡාදිතුං සුරභිපුප්ඵානි වා පිළන්ධිතුං පායාසං වා භුඤ්ජිතුං උච්ඡාදනන්හාපනං වා පච්චනුභොතුං නාලත්ථ. සො ‘‘දීඝරත්තං මෙ කිලිට්ඨවෙසෙන චරිත’’න්ති ‘‘පායාසං මෙ පචාහී’’ති භරියං ආණාපෙත්වා න්හානීයසම්භාරානි ගාහාපෙත්වා න්හානතිත්ථං ගන්ත්වා සීසං න්හත්වා අහතවත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා ගන්ධෙ විලිම්පිත්වා පුප්ඵානි පිළන්ධිත්වා ඝරං ආගච්ඡන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරං දිස්වා ‘‘සංකිලිට්ඨකම්මතො චම්හි අපගතො, අය්‍යො ච මෙ දිට්ඨො’’ති තුට්ඨමානසො ථෙරං ඝරං නෙත්වා නවසප්පිසක්කරචුණ්ණාභිසඞ්ඛතෙන පායාසෙන පරිවිසි. ථෙරො තස්ස අනුමොදනමකාසි. සො අනුමොදනං සුත්වා අනුලොමිකඛන්තිං පටිලභිත්වා ථෙරං අනුගන්ත්වා නිවත්තමානො අන්තරාමග්ගෙ තරුණවච්ඡාය ගාවියා මද්දිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපිතො ගන්ත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. භික්ඛූ තථාගතං පුච්ඡිංසු – ‘‘භන්තෙ, චොරඝාතකො අජ්ජෙව කිලිට්ඨකම්මතො අපනීතො, අජ්ජෙව කාලඞ්කතො, කහං නු ඛො නිබ්බත්තො’’ති? තාවතිංසභවනෙ, භික්ඛවෙති. භන්තෙ, චොරඝාතකො දීඝරත්තං පුරිසෙ ඝාතෙසි, තුම්හෙ ච එවං වදෙථ, නත්ථි නු ඛො පාපකම්මස්ස ඵලන්ති. මා, භික්ඛවෙ, එවං අවචුත්ථ, බලවකල්‍යාණමිත්තූපනිස්සයං ලභිත්වා ධම්මසෙනාපතිස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා අනුමොදනං සුත්වා අනුලොමිකඛන්තිං පටිලභිත්වා සො තත්ථ නිබ්බත්තොති.

රජගහනුවර වාතකාලක නම් පුද්ගලයෙක් පනස් වසරක් මුළුල්ලේ සොර මරන්නෙකු (වධකයෙකු) ලෙස කටයුතු කළේය. පසුව "දේවයන් වහන්ස, වාතකාලක දැන් මහලුය, ඔහුට සොරුන් මැරීමට නොහැක" යි රජුට දැන්වූහ. "ඔහුව එම තනතුරෙන් ඉවත් කරන්න" යැයි රජු අණ කළේය. ඇමතිවරු ඔහු ඉවත් කර වෙනත් අයෙකු එම තනතුරෙහි තැබූහ. වාතකාලක එම කර්මය කළ තාක් කල්, අලුත් වස්ත්‍ර ඇඳීමට, සුවඳ මල් පැළඳීමට, කිරිපිඬු අනුභව කිරීමට හෝ ස්නානය කොට සුවඳ විලවුන් ගැල්වීමේ සැපය විඳීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණි. "බොහෝ කලක් මම කිලිටි වෙසින් හැසිරුණෙමි" යි සිතූ ඔහු "මට කිරිපිඬු පිසින්න" යැයි බිරිඳට අණ කර, ස්නානයට අවශ්‍ය දෑ රැගෙන තොටුපළට ගොස් හිස සෝදා ස්නානය කර, අලුත් වස්ත්‍ර හැඳ, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, මල් පැළඳ නිවසට එන අතරතුර සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ දැක, "මම දැන් කිලිටි කර්මයෙන් ඉවත් වීමි, ආර්යයන් වහන්සේ නමකුත් දුටුවෙමි" යි සතුටු සිතින් යුතුව උන්වහන්සේව නිවසට වැඩම කරවා, අලුත් ගිතෙල් සහ සීනි මිශ්‍ර කිරිපිඬු දන් දුන්නේය. තේරණූවෝ ඔහුට අනුමෝදනා ධර්මය දේශනා කළහ. ඔහු එම දහම අසා සෝවාන් මාර්ගයට අනුකූල වූ අනුලෝමික ක්ෂාන්තිය ලබා, තේරණූවන් පසුපස මද දුරක් ගොස් ආපසු එන අතරමගදී තරුණ වස්සෙකු සිටින දෙනක විසින් ඇන මරා දැමූ හෙයින් කළුරිය කොට තව්තිසා භවයෙහි උපන්නේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසූහ: "ස්වාමීනි, සොර මරන්නා අදම කිලිටි කර්මයෙන් මිදී, අදම මියගියේය. ඔහු කොහේ උපන්නේද?" "මහණෙනි, ඔහු තව්තිසා භවයෙහි උපන්නේය" යි වදාළ සේක. "ස්වාමීනි, ඒ සොර මරන්නා බොහෝ කලක් මිනිසුන් මැරුවේය, ඔබ වහන්සේ මෙසේ පවසන සේක. පව්කම් වලට විපාකයක් නැතිද?" "මහණෙනි, එසේ නොකියන්න. ඔහු බලවත් කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය ලබා, ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේට පිණ්ඩපාතය දී, අනුමෝදනාව අසා, අනුලෝමික ක්ෂාන්තිය ලබා එහි උපන්නේය" යි වදාළ සේක.

‘‘සුභාසිතං සුණිත්වාන, නාගරියො චොරඝාතකො;

අනුලොමඛන්තිං ලද්ධාන, මොදතී තිදිවං ගතො’’ති.

"මනාව වදාරන ලද ධර්මය ශ්‍රවණය කොට, අනුලෝම ක්ෂාන්තිය ලබාගත් රජගහනුවර සොර මරන්නා (වාතකාලක), දෙව්ලොවට ගොස් සතුටු වෙයි."

උපඝාතකං පන සයං කුසලම්පි අකුසලම්පි සමානං අඤ්ඤං දුබ්බලකම්මං ඝාතෙත්වා තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති. එවං පන කම්මෙන කතෙ ඔකාසෙ තං විපාකං උප්පන්නං නාම වුච්චති. උපච්ඡෙදකන්තිපි එතස්සෙව නාමං. තත්‍රායං නයො – කුසලකම්මස්ස විපච්චනකාලෙ එකං අකුසලකම්මං උට්ඨාය තං කම්මං ඡින්දිත්වා පාතෙති. අකුසලකම්මස්සපි විපච්චනකාලෙ එකං කුසලකම්මං උට්ඨාය තං කම්මං ඡින්දිත්වා පාතෙති. ඉදං උපච්ඡෙදකං නාම. තත්ථ අජාතසත්තුනො කම්මං කුසලච්ඡෙදකං [Pg.111] අහොසි, අඞ්ගුලිමාලත්ථෙරස්ස අකුසලච්ඡෙදකන්ති. එවං සුත්තන්තිකපරියායෙන එකාදස කම්මානි විභත්තානි.

උපඝාතක කර්මය යනු තමා කුසල හෝ අකුසල එකක් වෙමින්, වෙනත් දුර්වල කර්මයක් විනාශ කර, එහි විපාකය වළක්වා තමාගේ විපාකයට ඉඩ සලසා දීමයි. මෙලෙස කර්මය විසින් අවස්ථාව සලසා දුන් විට එම විපාකය 'උප්පන්න' (හටගත්) විපාකය යැයි කියනු ලැබේ. 'උපච්ඡේදක' යනු ද මෙයටම නමකි. එහි ක්‍රමය මෙසේය: කුසල කර්මය විපාක දෙන කාලයකදී එක් අකුසල කර්මයක් ඉදිරිපත් වී එම කුසල කර්මය සිඳ දමා නැති කරයි. එසේම අකුසල කර්මය විපාක දෙන කාලයකදී එක් කුසල කර්මයක් ඉදිරිපත් වී එම අකුසල කර්මය සිඳ දමා නැති කරයි. මෙය උපච්ඡේදක කර්මය නම් වේ. එහිදී අජාසත්ත රජුගේ කර්මය කුසලය සිඳලන්නක් විය. අංගුලිමාල තේරණූවන්ගේ කර්මය අකුසලය සිඳලන්නක් විය. මෙලෙස සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයට අනුව කර්ම එකොළොසක් බෙදා දක්වන ලදී.

අභිධම්මපරියායෙන පන සොළස කම්මානි විභත්තානි, සෙය්‍යථිදං – ‘‘අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි උපධිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි කාලසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි පයොගසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, උපධිවිපත්තිං, කාලවිපත්තිං, පයොගවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි කල්‍යාණානි කම්මසමාදානානි ගතිවිපත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති, උපධිවිපත්ති, කාලවිපත්ති, පයොගවිපත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්ති. අත්ථෙකච්චානි කල්‍යාණානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, උපධිසම්පත්තිං, කාලසම්පත්තිං, පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්තී’’ති (විභ. 810).

අභිධප්ම ක්‍නමයට අනුව කප්ම දහසයක් වින්ජසනනය කර ඇඤ. එනම්: ඇඤම් අකුසල කප්ම ගති සම්පත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙන අතර, ඇඤම් අකුසල කප්ම උපධි සම්පත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙන අතර, ඇඤම් අකුසල කප්ම කාල සම්පත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙන අතර, ඇඤම් අකුසල කප්ම ප්‍රනයේග සම්පත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙනවා ඇත. ඇඤම් අකුසල කප්ම ගති විපත්තින් ද, උපධි විපත්තින් ද, කාල විපත්තින් ද, ප්‍රනයේග විපත්තින් ද විප්මාක දෙනවා ඇත. ඇඤම් කුසල කප්ම ගති විපත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙන අතර, උපධි විපත්තින් ද, කාල විපත්තින් ද, ප්‍රනයේග විපත්තින් ද වැළකී විප්මාක න්නොදෙනවා ඇත. ඇඤම් කුසල කප්ම ගති සම්පත්තින් ද, උපධි සම්පත්තින් ද, කාල සම්පත්තින් ද, ප්‍රනයේග සම්පත්තින් ද විප්මාක දෙනවා ඇති බවනි.

තත්ථ පාපකානීති ලාමකානි. කම්මසමාදානානීති කම්මග්ගහණානි. ගහිතසමාදින්නානං කම්මානමෙතං අධිවචනං. ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්තීතිආදීසු අනිට්ඨාරම්මණානුභවනාරහෙ කම්මෙ විජ්ජමානෙයෙව සුගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස තං කම්මං ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. ගතිසම්පත්තියා පතිබාහිතං හුත්වා න විපච්චතීති අත්ථො. යො පන පාපකම්මෙන දාසියා වා කම්මකාරියා වා කුච්ඡියං නිබ්බත්තිත්වා උපධිසම්පන්නො හොති, අත්තභාවසමිද්ධියං තිට්ඨති. අථස්ස සාමිකා තස්ස රූපසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘නායං කිලිට්ඨකම්මස්සානුච්ඡවිකො’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා අත්තනො ජාතපුත්තං විය භණ්ඩාගාරිකාදිට්ඨානෙසු ඨපෙත්වා සම්පත්තිං යොජෙත්වා පරිහරන්ති. එවරූපස්ස කම්මං උපධිසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන පඨමකප්පිකකාලසදිසෙ සුලභසම්පන්නරසභොජනෙ සුභික්ඛකාලෙ නිබ්බත්තති, තස්ස විජ්ජමානම්පි පාපකම්මං කාලසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන සම්මාපයොගං නිස්සාය ජීවති, උපසඞ්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ උපසඞ්කමති, පටික්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ පටික්කමති, පලායිතබ්බයුත්තකාලෙ පලායති. ලඤ්ජදානයුත්තකාලෙ ලඤ්ජං දෙති, චොරිකයුත්තකාලෙ චොරිකං [Pg.112] කරොති, එවරූපස්ස පාපකම්මං පයොගසම්පත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම.

එහි ‘පාපකානි’ – පාපකානි යනු ලාමක අකුසල කප්මයි. ‘කප්මසමාදානානි’ – කප්මසමාදානානි යනු කප්ම සමාදාන ොවීමයි. එනම් සමාදාන ොවී ඇති කප්මවලට නමකි. ‘ගති සම්පත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙන’ යනු අනිෂ්ඨ ආරම්මණ වින්දිනනට සුදුසු අකුසල කප්මයක් ඇති විට සුඬති භවයක උපන් අයහුට එම කප්මය ගති සම්පත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙනවා යන අරුතයි. යම් අයෙකු අකුසල කප්මයක් නිසා දාසියකඑග් හෝ සේවිකාවකඑග් හෝ කුසෙහි උපදී ද ඔහු රූප සම්පත්තින් යුක්ත විය හැකි බව අනික් අතට විස්තර කෙරේ. එවිට ඔහුගඑග් හිමිවරු ඔහුගඑග් රූප සම්පත්තින් දැක ‘මුහු පහත් වැඩවලට සුදුසු නැතැ’යි සිතා තමන්ගඑග් පුත්‍රනෙකු මෙන් බණ්ඩාගාරික ආදී තනතුරු දී සැප සම්පත් දී පෝෂණය කරති. එවැනි අයඑගඑග් අකුසල කප්මය උපධි සම්පත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙන බව කියනු ලපබේ. තවද, යම් අයෙකු ආදි කප්පික කාලය වැනි සුභික්ෂ කාලයක උපන් විට ඔහුගඑග් ඇති අකුසල කප්ම කාල සම්පත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙනවා ඇත. යම් අයෙකු සුදුසු උත්සාහය මත ජීවත් වෙන්නේ නම්, සැපිය යුතු වෙලාවට සැපෙන්නෞ නම්, අෑත් විය යුතු වෙලාවට අෑත් වෙන්නෞ නම්, පළා ගිය යුතු වෙලාවට පළා යන්නෞ නම්, සන්තෝසම් දිය යුතු වෙලාවට සන්තෝසම් දෙන්නෞ නම්, සෙන්කම් කළ යුතු වෙලාවට සෙන්කම් කරන්නෞ නම්, එවැනි අයඑගඑග් අකුසල කප්ම ප්‍රනයේග සම්පත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙන බව දැක්වනු ලපබේ.

දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස පන පාපකම්මං ගතිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන දාසියා වා කම්මකාරියා වා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තො දුබ්බණ්ණො හොති දුස්සණ්ඨානො, ‘‘යක්ඛො නු ඛො මනුස්සො නු ඛො’’ති විමතිං උප්පාදෙති. සො සචෙ පුරිසො හොති, අථ නං ‘‘නායං අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස අනුච්ඡවිකො’’ති හත්ථිං වා රක්ඛාපෙන්ති අස්සං වා ගොණෙ වා, තිණකට්ඨාදීනි වා ආහරාපෙන්ති, ඛෙළසරකං වා ගණ්හාපෙන්ති. සචෙ ඉත්ථී හොති, අථ නං හත්ථිඅස්සාදීනං භත්තමාසාදීනි වා පචාපෙන්ති, කචවරං වා ඡඩ්ඩාපෙන්ති, අඤ්ඤං වා පන ජිගුච්ඡනීයකම්මං කාරෙන්ති. එවරූපස්ස පාපකම්මං උපධිවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන දුබ්භික්ඛකාලෙ වා පරිහීනසම්පත්තිකාලෙ වා අන්තරකප්පෙ වා නිබ්බත්තති, තස්ස පාපකම්මං කාලවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පන පයොගං සම්පාදෙතුං න ජානාති, උපසඞ්කමිතබ්බයුත්තකාලෙ උපසඞ්කමිතුං න ජානාති…පෙ… චොරිකයුත්තකාලෙ චොරිකං කාතුං න ජානාති, තස්ස පාපකම්මං පයොගවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම.

දුඬති භවයක උපන් අයඑගඑග් අකුසල කප්ම ගති විපත්තින් විප්මාක දෙනවා ඇත. යම් අයෙකු දාසියකඑගඑගඑග් හෝ සේවිකාවකඑගඑගඑග් කුසෙහි උපදී ද, ඔහු දුබ්වර්ණ හෝ වියුක්ත ස්වරූපයක් ඇති විට, ‘මූ යක්ෂයෙක් ද? මනුෂ්යයෙක් ද?’ යන සැකය ඇති වෙන්නෞ නම්, ඔහු පුරුෂයෙක් නම් ‘මුහු වෙනත් වැඩට සුදුසු නැතැ’යි සිතා ඇතුන්, අසුන්, ගවන් බලා කිරීමට, තන හෝ දර එකතු කිරීමට හෝ සෙම් හෙළන බඳුන් අල්ලා ගෙන සිටීමට යොදවති. ඉදින් ස්ත්රියක් නම් ඇතුන් අසුන්ට කຽ පිසීමට, කුණු කසළ ඉවත් කිරීමට හෝ වෙනත් පිළිකුල් වැඩ කරවති. එවිට අකුසල කප්මය උපධි විපත්තින් විප්මාක දෙනවා ඇත. දුබ්වික්ෂ කාලයක හෝ අන්තර කප්පයක උපන් විට අකුසල කප්ම කාල විපත්තින් විප්මාක දෙනවා ඇත. යම් අයෙකු සුදුසු ප්‍රනයේගයක් කළ නුහැකි නම්, එනම් සැපිය යුතු වෙලාව ආදිය නුදනී නම්, අකුසල කප්ම ප්‍රනයේග විපත්තින් විප්මාක දෙනවා ඇත.

යො පන ඉට්ඨාරම්මණානුභවනාරහෙ කම්මෙ විජ්ජමානෙයෙව ගන්ත්වා දුග්ගතිභවෙ නිබ්බත්තති, තස්ස තං කම්මං ගතිවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන පුඤ්ඤානුභාවෙන රාජරාජමහාමත්තාදීනං ගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා කාණො වා හොති කුණී වා ඛඤ්ජො වා පක්ඛහතො වා, තස්ස ඔපරජ්ජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකට්ඨානාදීනි න අනුච්ඡවිකානීති න දෙන්ති. ඉච්චස්ස තං පුඤ්ඤං උපධිවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො පන දුබ්භික්ඛකාලෙ වා පරිහීනසම්පත්තිකාලෙ වා අන්තරකප්පෙ වා මනුස්සෙසු නිබ්බත්තති, තස්ස තං කල්‍යාණකම්මං කාලවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම. යො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව පයොගං සම්පාදෙතුං න ජානාති, තස්ස කල්‍යාණකම්මං පයොගවිපත්තිපටිබාළ්හං න විපච්චති නාම.

යම් අයෙකු ඉෂ්ඨ ආරම්මණ වින්දිනනට සුදුසු කුසල කප්ම ඇති විට දුඬතිභවයක උපනි නම්, එම කුසල කප්මය ගති විපත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙනවා ඇත. යම් අයෙකු පින් මහිමයෙන් රජ මැති ඇමති කුලවල උපනි නමුත් කොන්, කොන්ටු හෝ අඟවිකල විය හැකි බව කියැවේ. එවිට ඔහුට යුවරජ, සෙනනවි හෝ බණ්ඩාගාරික තනතුරු නුසුදුසු බව සිතා එවැනි තනතුරු නොදෙති. එවිට එම පින උපධි විපත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙන බව කියනු ලපබේ. දුබ්වික්ෂ කාලයක හෝ අන්තර කප්පයක මනුෂ්ය භවයක උපනි නමුත් එම කුසල කප්ම කාල විපත්තින් වැළකී විප්මාක න්නොදෙන අතර, ප්‍රනයේග විපත්තින් ද එස්සේම විප්මාක න්නොදෙන බව ේ.

කල්‍යාණකම්මෙන පන සුගතිභවෙ නිබ්බත්තස්ස තං කම්මං ගතිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. රාජරාජමහාමත්තාදීනං කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා උපධිසම්පත්තිං පත්තස්ස [Pg.113] අත්තභාවසමිද්ධියං ඨිතස්ස දෙවනගරෙ සමුස්සිතරතනතොරණසදිසං අත්තභාවං දිස්වා ‘‘ඉමස්ස ඔපරජ්ජසෙනාපතිභණ්ඩාගාරිකට්ඨානාදීනි අනුච්ඡවිකානී’’ති දහරස්සෙව සතො තානි ඨානන්තරානි දෙන්ති, එවරූපස්ස කල්‍යාණකම්මං උපධිසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො පඨමකප්පිකෙසු වා සුලභන්නපානකාලෙ වා නිබ්බත්තති, තස්ස කල්‍යාණකම්මං කාලසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. යො වුත්තනයෙනෙව පයොගං සම්පාදෙතුං ජානාති, තස්ස කම්මං පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චති නාම. එවං අභිධම්මපරියායෙන සොළස කම්මානි විභත්තානි.

සුඬති භවයක උපන් විට කුසල කප්මය ගති සම්පත්තින් විප්මාක දෙනවා ඇත. රජ මැති ඇමති කුලවල උපදී රූප සම්පත්තින් යුක්ත වූ විට, ඔහුගඑගඑගඑග් රූපය දැක ‘මුහුට යුවරජ, සෙනනවි තනතුරු සුදුසුය’ යි සිතා එම තනතුරු දෙති. එවිට කුසල කප්මය උපධි සම්පත්තින් විප්මාක දෙනවා ඇත. සුභික්ෂ කාලයක උපන් විට කාල සම්පත්තින් ද, සුදුසු ප්‍රනයේග ඇති විට ප්‍රනයේග සම්පත්තින් ද කුසල කප්ම විප්මාක දෙන බව ේ. මෙස් අභිධප්ම ක්‍නමට අනුව කප්ම දහසයක් වින්ජසනනය කර ඇඤ.

අපරානිපි පටිසම්භිදාමග්ගපරියායෙන ද්වාදස කම්මානි විභත්තානි. සෙය්‍යථිදං – ‘‘අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234).

පටිසම්භිදාමග්ග දේශනා ක්‍රමයට අනුව තවත් කර්ම දොළසක් විග්‍රහ කොට ඇත. එනම්: කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය වූයේය; කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය නොවූයේය; කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය ඇත්තේය; කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය නැත්තේය; කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය වන්නේය; කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය නොවන්නේය; කර්මය ඇත්තේය, කර්ම විපාකය ඇත්තේය; කර්මය ඇත්තේය, කර්ම විපාකය නැත්තේය; කර්මය ඇත්තේය, කර්ම විපාකය වන්නේය; කර්මය ඇත්තේය, කර්ම විපාකය නොවන්නේය; කර්මය වන්නේය, කර්ම විපාකය වන්නේය; කර්මය වන්නේය, කර්ම විපාකය නොවන්නේය යනුවෙනි.

තත්ථ යං කම්මං අතීතෙ ආයූහිතං අතීතෙයෙව විපාකවාරං ලභි, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං ජනෙසි, රූපජනකං රූපං, තං අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභි, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං නාසක්ඛි, තං අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන අතීතෙ ආයූහිතං එතරහි ලද්ධවිපාකවාරං පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං ජනෙත්වා රූපජනකං රූපං ජනෙත්වා ඨිතං, තං අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං අලද්ධවිපාකවාරං පටිසන්ධිජනකං වා පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං නාසක්ඛි, තං අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන අතීතෙ ආයූහිතං අනාගතෙ විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං අනාගතෙ විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං න සක්ඛිස්සති, තං අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං.

එහි යම් කර්මයක් අතීතයෙහි රැස් කරන ලදුව අතීතයෙහිම විපාක වාරය ලැබුවේද, ප්‍රතිසන්ධිය උපදවන්නා වූ කර්මය ප්‍රතිසන්ධිය ඉපදවූයේද, රූපය උපදවන්නා වූ කර්මය රූපය ඉපදවූයේද, එය 'කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය වූයේය' යි කියනු ලැබේ. යම් කර්මයක් විපාක වාරය නොලැබුවේද, ප්‍රතිසන්ධිය උපදවන කර්මය ප්‍රතිසන්ධිය හෝ රූපය උපදවන කර්මය රූපය හෝ ඉපදවීමට අසමත් වූයේද, එය 'කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය නොවූයේය' යි කියනු ලැබේ. යම් කර්මයක් අතීතයෙහි රැස් කරන ලදුව වර්තමානයෙහි විපාක වාරය ලබා ප්‍රතිසන්ධිය හෝ රූපය උපදවා පවතියිද, එය 'කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය ඇත්තේය' යි කියනු ලැබේ. යම් කර්මයක් විපාක වාරය නොලැබුවේද, ප්‍රතිසන්ධිය හෝ රූපය ඉපදවීමට අසමත් වූයේද, එය 'කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය නැත්තේය' යි කියනු ලැබේ. යම් කර්මයක් අතීතයෙහි රැස් කරන ලදුව අනාගතයෙහි විපාක වාරය ලබන්නේද, ප්‍රතිසන්ධිය හෝ රූපය උපදවීමට සමත් වන්නේද, එය 'කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය වන්නේය' යි කියනු ලැබේ. යම් කර්මයක් අනාගතයෙහි විපාක වාරය නොලබන්නේද, ප්‍රතිසන්ධිය හෝ රූපය ඉපදවීමට අසමත් වන්නේද, එය 'කර්මය වූයේය, කර්ම විපාකය නොවන්නේය' යි කියනු ලැබේ.

යං [Pg.114] පන එතරහි ආයූහිතං එතරහියෙව විපාකවාරං ලභති, තං අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන එතරහි විපාකවාරං න ලභති, තං අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන එතරහි ආයූහිතං අනාගතෙ විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං සක්ඛිස්සති, තං අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං.

යම් කර්මයක් වර්තමානයෙහි රැස් කරනු ලබයිද, වර්තමානයෙහිම විපාක වාරය ලබයිද, එය 'කර්මය ඇත්තේය, කර්ම විපාකය ඇත්තේය' යි කියනු ලැබේ. යම් කර්මයක් වර්තමානයෙහි විපාක වාරය නොලබයිද, එය 'කර්මය ඇත්තේය, කර්ම විපාකය නැත්තේය' යි කියනු ලැබේ. යම් කර්මයක් වර්තමානයෙහි රැස් කරනු ලබයිද, අනාගතයෙහි විපාක වාරය ලබන්නේද, ප්‍රතිසන්ධිය හෝ රූපය ඉපදවීමට සමත් වන්නේද, එය 'කර්මය ඇත්තේය, කර්ම විපාකය වන්නේය' යි කියනු ලැබේ. යම් කර්මයක් විපාක වාරය නොලබන්නේද, ප්‍රතිසන්ධිය හෝ රූපය ඉපදවීමට අසමත් වන්නේද, එය 'කර්මය ඇත්තේය, කර්ම විපාකය නොවන්නේය' යි කියනු ලැබේ.

යං පනානාගතෙ ආයූහිස්සති, අනාගතෙයෙව විපාකවාරං ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙස්සති, තං භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. යං පන විපාකවාරං න ලභිස්සති, පටිසන්ධිජනකං පටිසන්ධිං රූපජනකං වා රූපං ජනෙතුං න සක්ඛිස්සති, තං භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකොති වුත්තං. එවං පටිසම්භිදාමග්ගපරියායෙන ද්වාදස කම්මානි විභත්තානි.

යම් කර්මයක් අනාගතයෙහි රැස් කරන්නේද, අනාගතයෙහිම විපාක වාරය ලබන්නේද, ප්‍රතිසන්ධිය හෝ රූපය උපදවන්නේද, එය 'කර්මය වන්නේය, කර්ම විපාකය වන්නේය' යි කියනු ලැබේ. යම් කර්මයක් විපාක වාරය නොලබන්නේද, ප්‍රතිසන්ධිය හෝ රූපය උපදවීමට අසමත් වන්නේද, එය 'කර්මය වන්නේය, කර්ම විපාකය නොවන්නේය' යි කියනු ලැබේ. මෙසේ පටිසම්භිදාමග්ග දේශනා ක්‍රමයෙන් කර්ම දොළසක් විග්‍රහ කරන ලදී.

ඉති ඉමානි චෙව ද්වාදස අභිධම්මපරියායෙන විභත්තානි ච සොළස කම්මානි අත්තනො ඨානා ඔසක්කිත්වා සුත්තන්තිකපරියායෙන වුත්තානි එකාදස කම්මානියෙව භවන්ති. තානිපි තතො ඔසක්කිත්වා තීණියෙව කම්මානි හොන්ති දිට්ඨධම්මවෙදනීයං, උපපජ්ජවෙදනීයං, අපරපරියායවෙදනීයන්ති. තෙසං සඞ්කමනං නත්ථි, යථාඨානෙයෙව තිට්ඨන්ති. යදි හි දිට්ඨධම්මවෙදනීයං කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය. සචෙපි උපපජ්ජවෙදනීයං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා අපරපරියායවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘උපපජ්ජ වා’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය. අථාපි අපරපරියායවෙදනීයං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං වා උපපජ්ජවෙදනීයං වා භවෙය්‍ය, ‘‘අපරෙ වා පරියායෙ’’ති සත්ථා න වදෙය්‍ය.

මෙසේ මෙම දොළොස් කර්මයන්ද, අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව විග්‍රහ කරන ලද දහසය වැදෑරුම් කර්මයන්ද තමන්ගේ ස්ථානයන්ගෙන් අනුගතව සූත්‍ර ක්‍රමයට අනුව වදාලා වූ එකොළොස් වැදෑරුම් කර්මයන්ම වෙති. ඒවාද එතැනින් අනුගත වී දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය, උපපජ්ජවේදනීය කර්මය සහ අපරපරියායවේදනීය කර්මය යනුවෙන් කර්ම තුනක්ම වෙති. ඒවායේ සංක්‍රමණයක් නැත, ඒවා නියමිත ස්ථානයන්හිම පවතියි. මන්දයත්, ඉදින් දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය, උපපජ්ජවේදනීය හෝ අපරපරියායවේදනීය කර්මයක් වූයේ නම්, 'දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ' යැයි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාරන්නේ නැත. ඉදින් උපපජ්ජවේදනීය කර්මය, දිට්ඨධම්මවේදනීය හෝ අපරපරියායවේදනීය වූයේ නම්, 'උපපජ්ජ වා' යැයි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාරන්නේ නැත. එසේම අපරපරියායවේදනීය කර්මය, දිට්ඨධම්මවේදනීය හෝ උපපජ්ජවේදනීය වූයේ නම්, 'අපරෙ වා පරියායෙ' යැයි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාරන්නේ නැත.

සුක්කපක්ඛෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ පන ලොභෙ විගතෙති ලොභෙ අපගතෙ නිරුද්ධෙ. තාලවත්ථුකතන්ති තාලවත්ථු විය කතං, මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය පුන අවිරුළ්හිසභාවං කතන්ති අත්ථො. අනභාවං කතන්ති අනුඅභාවං කතං, යථා පුන නුප්පජ්ජති, එවං කතන්ති අත්ථො. එවස්සූති එවං භවෙය්‍යුං. එවමෙව ඛොති එත්ථ බීජානි විය කුසලාකුසලං [Pg.115] කම්මං දට්ඨබ්බං, තානි අග්ගිනා ඩහනපුරිසො විය යොගාවචරො, අග්ගි විය මග්ගඤාණං, අග්ගිං දත්වා බීජානං ඩහනකාලො විය මග්ගඤාණෙන කිලෙසානං දඩ්ඪකාලො, මසිකතකාලො විය පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ඡින්නමූලකෙ කත්වා ඨපිතකාලො, මහාවාතෙ ඔපුනිත්වා නදියා වා පවාහෙත්වා අප්පවත්තිකතකාලො විය උපාදින්නකසන්තානස්ස නිරොධෙන ඡින්නමූලකානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අප්පටිසන්ධිකභාවෙන නිරුජ්ඣිත්වා පුන භවස්මිං පටිසන්ධිං අග්ගහිතකාලො වෙදිතබ්බො.

ශුක්ල පක්ෂයෙහිද (කුසල පක්ෂයෙහි) මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය. මෙහි 'ලෝභය පහ වූ කල්හි' යනු අරිහත් මාර්ග ඥානයෙන් ලෝභය පහව ගිය කල්හි, නිරුද්ධ වූ කල්හි යන්නයි. 'තාලාවත්ථුකතං' යනු තල් ගසක අඩිය මෙන් කරන ලද, එනම් කරටිය කැපූ තල් ගසක් මෙන් නැවත නොවැඩෙන ස්වභාවයට පත් කරන ලද යන්නයි. 'අනභාවං කතං' යනු නැවත නොවන්නට කරන ලද, එනම් යම් අයුරකින් නැවත නූපදීද එසේ කරන ලද යන්නයි. 'ඒවස්සු' යනු එසේ වන්නාහුය යන්නයි. 'ඒවමේව ඛෝ' යන්නෙහි බීජ මෙන් කුසලාකුසල කර්ම දත යුතුය. බීජ ගින්නෙන් පුලුස්සන පුරුෂයෙකු මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. ගින්න මෙන් මාර්ග ඥානය දත යුතුය. ගිනි තබා බීජ පුලුස්සන කාලය මෙන් මාර්ග ඥානයෙන් කෙලෙසුන් දවන කාලය දත යුතුය. අළු බවට පත් කළ කාලය මෙන් පංචස්කන්ධයන්ගේ මුල් සිඳ දමා තැබූ කාලය දත යුතුය. මහ සුළඟේ විසුරුවා හැර හෝ ගඟක පා කර හැර හෝ නැවත පැවැත්මක් නැති කළ කාලය මෙන්, උපාදින්නක සන්තානයේ නිරෝධයෙන් මුල් සිඳුණු පංචස්කන්ධයන්ගේ නැවත ප්‍රතිසන්ධියක් නැති බැවින් නිරුද්ධ වී, මතු භවයක ප්‍රතිසන්ධියක් ග්‍රහණය නොකරන කාලය දත යුතුය.

මොහජඤ්චාපවිද්දසූති මොහජඤ්චාපි අවිද්දසු. ඉදං වුත්තං හොති – යං සො අවිදූ අන්ධබාලො ලොභජඤ්ච දොසජඤ්ච මොහජඤ්චාති කම්මං කරොති, එවං කරොන්තෙන යං තෙන පකතං කම්මං අප්පං වා යදි වා බහුං. ඉධෙව තං වෙදනියන්ති තං කම්මං තෙන බාලෙන ඉධ සකෙ අත්තභාවෙයෙව වෙදනීයං, තස්සෙව තං අත්තභාවෙ විපච්චතීති අත්ථො. වත්ථුං අඤ්ඤං න විජ්ජතීති තස්ස කම්මස්ස විපච්චනත්ථාය අඤ්ඤං වත්ථු නත්ථි. න හි අඤ්ඤෙන කතං කම්මං අඤ්ඤස්ස අත්තභාවෙ විපච්චති. තස්මා ලොභඤ්ච දොසඤ්ච, මොහජඤ්චාපි විද්දසූති තස්මා යො විදූ මෙධාවී පණ්ඩිතො තං ලොභජාදිභෙදං කම්මං න කරොති, සො විජ්ජං උප්පාදයං භික්ඛු, සබ්බා දුග්ගතියො ජහෙ, අරහත්තමග්ගවිජ්ජං උප්පාදෙත්වා තං වා පන විජ්ජං උප්පාදෙන්තො සබ්බා දුග්ගතියො ජහති. දෙසනාසීසමෙවෙතං, සුගතියොපි පන සො ඛීණාසවො ජහතියෙව. යම්පි චෙතං ‘‘තස්මා ලොභඤ්ච දොසඤ්චා’’ති වුත්තං, එත්ථාපි ලොභදොසසීසෙන ලොභජඤ්ච දොසජඤ්ච කම්මමෙව නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. එවං සුත්තන්තෙසුපි ගාථායපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.

"මෝහජඤ්චාපවිද්දසූ" යනු මෝහයෙන් හටගත් අකුසල කර්මය ද නොදන්නා තැනැත්තා යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරනුයේ මෙයයි - ඒ නොදන්නා අන්ධ බාලයා ලෝභයෙන් හටගත්, ද්වේෂයෙන් හටගත් සහ මෝහයෙන් හටගත් යම් කර්මයක් කරයි ද, එසේ කරන්නා වූ ඒ බාලයා විසින් කරන ලද ඒ කර්මය ස්වල්ප වුවත් හෝ බොහෝ වුවත්, "ඉධේව තං වේදනීයං" යනු ඒ කර්මය ඒ බාලයා විසින් මේ ආත්මභාවයේදීම විපාක විඳිය යුතු බවයි. එනම් ඔහුගේම ආත්මභාවයෙහි එය විපාක දෙයි යන්න අර්ථයයි. "වත්ථුං අඤ්ඤං න විජ්ජති" යනු ඒ කර්මය විපාක දීම සඳහා (අන්‍ය පුද්ගලයකු වැනි) වෙනත් වස්තුවක් නැත. මන්දයත්, එක් අයෙකු විසින් කරන ලද කර්මයක් වෙනත් අයෙකුගේ ආත්මභාවයක විපාක නොදෙන බැවිනි. එබැවින් "තස්මා ලෝභඤ්ච දෝසඤ්ච, මෝහජඤ්චාපි විද්දසූ" යනු, එබැවින් යම් නුවණැති පණ්ඩිතයෙක් වේ ද, හෙතෙම ලෝභය ආදිය මුල් කොට ගත් ඒ කර්මයන් නොකරයි. ඒ විද්‍යාව උපදවන්නා වූ භික්ෂුව සියලු දුගති ප්‍රහීණ කරයි. අර්හත් මාර්ග ඥානය නමැති විද්‍යාව උපදවා හෝ ඒ විද්‍යාව උපදවන්නා වූ තැනැත්තා සියලු දුගති අතහරියි. මෙය දේශනා ශීර්ෂයකි, නමුත් ඒ ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ සුගති ද අතහරින්නේමය. "තස්මා ලෝභඤ්ච දෝසඤ්ච" යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, මෙහිදී ද ලෝභ ද්වේෂයන් ප්‍රධාන කොට ලෝභයෙන් හා ද්වේෂයෙන් හටගත් කර්මයම දක්වන ලද බව දත යුතුය. මෙසේ සූත්‍රාන්තයන්හි මෙන්ම ගාථාවන්හි ද වට්ට-විවට්ටයම (සංසාරය හා නිවන) පවසන ලද්දේය.

5. හත්ථකසුත්තවණ්ණනා

5. හත්ථක සූත්‍ර වර්ණනාව

35. පඤ්චමෙ ආළවියන්ති ආළවිරට්ඨෙ. ගොමග්ගෙති ගුන්නං ගමනමග්ගෙ. පණ්ණසන්ථරෙති සයං පතිතපණ්ණසන්ථරෙ. අථාති එවං ගුන්නං ගමනමග්ගං උජුං මහාපථං නිස්සාය සිංසපාවනෙ සයං පතිතපණ්ණානි සඞ්කඩ්ඪිත්වා කතසන්ථරෙ සුගතමහාචීවරං පත්ථරිත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නෙ තථාගතෙ. හත්ථකො ආළවකොති හත්ථතො හත්ථං ගතත්තා එවංලද්ධනාමො ආළවකො රාජපුත්තො. එතදවොචාති එතං ‘‘කච්චි, භන්තෙ[Pg.116], භගවා’’තිආදිවචනං අවොච. කස්මා පන සම්මාසම්බුද්ධො තං ඨානං ගන්ත්වා නිසින්නො, කස්මා රාජකුමාරො තත්ථ ගතොති? සම්මාසම්බුද්ධො තාව අට්ඨුප්පත්තිකාය ධම්මදෙසනාය සමුට්ඨානං දිස්වා තත්ථ නිසින්නො, රාජකුමාරොපි පාතොව උට්ඨාය පඤ්චහි උපාසකසතෙහි පරිවුතො බුද්ධුපට්ඨානං ගච්ඡන්තො මහාමග්ගා ඔක්කම්ම ගොපථං ගහෙත්වා ‘‘බුද්ධානං පූජනත්ථාය මිස්සකමාලං ඔචිනිස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තො සත්ථාරං දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි, එවං සො තත්ථ ගතොති. සුඛමසයිත්ථාති සුඛං සයිත්ථ.

35. පස්වන සූත්‍රයේ "ආළවියං" යනු ආළවී රටෙහිය. "ගෝමග්ගේ" යනු ගවයන් යන මාවතෙහිය. "පණ්ණසන්ථරේ" යනු ඉබේ වැටුණු කොළ අතු ඇතිරූ තැනෙහිය. "අථ" යනු මෙසේ ගවයන් යන සෘජු මාවත ඇසුරු කොට ඇති සිංශපා වනයේ ඉබේ වැටුණු කොළ අතු රැස් කොට කළ ඇතිරිල්ලෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උතුම් සිවුර අතුරා පළඟක් බැඳ වැඩසිටි කල්හිය. "හත්ථකෝ ආළවකෝ" යනු අතින් අතට පත් වූ බැවින් ඒ නම ලැබූ ආළවක රජකුමාරයාය. "ඒතදවෝච" යනු "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, සැපසේ සැතපුණ සේක්ද?" යනාදී වචන පැවසීය. කුමක් නිසා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ ස්ථානයට වැඩම කොට වැඩසිටි සේක්ද? කුමක් නිසා රජකුමාරයා එහි ගියේද? සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පළමුව ධර්ම දේශනාවකට කරුණු යෙදෙන බව දැක එහි වැඩසිටි සේක. රජකුමාරයා ද උදෑසනම අවදි වී උපාසකවරුන් පන්සියයක් පිරිවරා බුදුරජාණන් වහන්සේ බැහැදැකීමට යන අතරතුර මහා මාර්ගයෙන් බැස ගවයන් යන පාරට පිවිස, "බුදුරජාණන් වහන්සේ පිදීම සඳහා විවිධ මල් නෙළාගන්නෙමි" යි යන්නේ ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක, එතැනට ගොස් වැඳ එකත්පසෙක වාඩි විය. මෙසේ හෙතෙම එහි ගියේය. "සුඛමසයිත්ථ" යනු සුවසේ සැතපුණාද යන්නයි.

අන්තරට්ඨකොති මාඝඵග්ගුණානං අන්තරෙ අට්ඨදිවසපරිමාණො කාලො. මාඝස්ස හි අවසානෙ චත්තාරො දිවසා, ඵග්ගුණස්ස ආදිම්හි චත්තාරොති අයං ‘‘අන්තරට්ඨකො’’ති වුච්චති. හිමපාතසමයොති හිමස්ස පතනසමයො. ඛරාති ඵරුසා කක්ඛළා වා. ගොකණ්ටකහතාති නවවුට්ඨෙ දෙවෙ ගාවීනං අක්කන්තක්කන්තට්ඨානෙ ඛුරන්තරෙහි කද්දමො උග්ගන්ත්වා තිට්ඨති, සො වාතාතපෙන සුක්ඛො කකචදන්තසදිසො හොති දුක්ඛසම්ඵස්සො. තං සන්ධායාහ – ‘‘ගොකණ්ටකහතා භූමී’’ති. ගුන්නං ඛුරන්තරෙහි ඡින්නාතිපි අත්ථො. වෙරම්භො වාතො වායතීති චතූහි දිසාහි වායන්තො වාතො වායති. එකාය දිසාය වා ද්වීහි වා දිසාහි තීහි වා දිසාහි වායන්තො වාතො වෙරම්භොති න වුච්චති.

"අන්තරට්ඨකෝ" යනු මාඝ (නවම්) සහ ඵග්ගුණ (මැදින්) මාස අතර වූ අට දිනක කාලයයි. නවම් මාසයේ අවසාන දින හතර සහ මැදින් මාසයේ මුල් දින හතර "අන්තරට්ඨක" යයි කියනු ලැබේ. "හිමපාතසමයෝ" යනු හිම පතිත වන කාලයයි. "ඛරා" යනු රළු හෝ තද බවයි. "ගෝකණ්ටකහතා" යනු වැසි අලුත වැටුණු කල්හි ගවයන් පෑගූ පෑගූ තැන්වල කුර අතරින් මඩ ඉහළට මතු වී පවතියි, එය සුළඟින් හා අව්වෙන් වියළී කියතක දත් වැනි වී ස්පර්ශයට දුක් සහිත වෙයි. එය අරභයා "ගෝකණ්ටකහතා භූමී" (ගව කුරවලින් තැළුණු පොළොව) යැයි වදාළ සේක. ගවයන්ගේ කුර අතරින් කැපී ගිය යන අර්ථය ද මෙහි වේ. "වේරම්භෝ වාතෝ වායති" යනු සතර දිශාවෙන්ම හමන සුළඟ හමයි යන්නයි. එක් දිශාවකින් හෝ දිශා දෙකකින් හෝ තුනකින් හමන සුළඟ "වේරම්භ" යයි නොකියනු ලැබේ.

තෙන හි රාජකුමාරාති ඉදං සත්ථා ‘‘අයං රාජකුමාරො ලොකස්මිං නෙව සුඛවාසිනො, න දුක්ඛවාසිනො ජානාති, ජානාපෙස්සාමි න’’න්ති උපරි දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො ආහ. තත්ථ යථා තෙ ඛමෙය්‍යාති යථා තුය්හං රුච්චෙය්‍ය. ඉධස්සාති ඉමස්මිං ලොකෙ අස්ස. ගොනකත්ථතොති චතුරඞ්ගුලාධිකලොමෙන කාළකොජවෙන අත්ථතො. පටිකත්ථතොති උණ්ණාමයෙන සෙතත්ථරණෙන අත්ථතො. පටලිකත්ථතොති ඝනපුප්ඵෙන උණ්ණාමයඅත්ථරණෙන අත්ථතො. කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණොති කදලිමිගචම්මමයෙන උත්තමපච්චත්ථරණෙන අත්ථතො. තං කිර පච්චත්ථරණං සෙතවත්ථස්ස උපරි කදලිමිගචම්මං අත්ථරිත්වා සිබ්බිත්වා කරොන්ති. සඋත්තරච්ඡදොති සහ උත්තරච්ඡදෙන, උපරි බද්ධෙන රත්තවිතානෙන සද්ධින්ති අත්ථො. උභතොලොහිතකූපධානොති සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චාති පල්ලඞ්කස්ස උභතො ඨපිතලොහිතකූපධානො. පජාපතියොති භරියායො. මනාපෙන [Pg.117] පච්චුපට්ඨිතා අස්සූති මනාපෙන උපට්ඨානවිධානෙන පච්චුපට්ඨිතා භවෙය්‍යුං.

"තේන හි රාජකුමාර" යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ "මේ රජකුමාරයා ලෝකයෙහි සුවසේ වසන්නවුන් හෝ දුකසේ වසන්නවුන් හෝ නොදනියි, මොහුට එය දන්වන්නෙමි" යි මතු දේශනාව වර්ධනය කරමින් වදාළ සේක. එහි "යථා තේ ඛමෙය්‍ය" යනු යම් සේ ඔබට රුචි වන්නේ ද (එසේ සිතන්න) යන්නයි. "ඉධස්ස" යනු මේ ලෝකයෙහි ඔහුට විය යුතුය. "ගෝනකත්ථතෝ" යනු සතරඟුලක් පමණ දිග ලොම් ඇති කළු පලසක් අතුරා ඇති බවයි. "පටිකත්ථතෝ" යනු ලොම්වලින් කළ සුදු ඇතිරිල්ලක් අතුරා ඇති බවයි. "පටලිකත්ථතෝ" යනු ඝන මල්කම් ඇති ලොම් ඇතිරිල්ලක් අතුරා ඇති බවයි. "කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණෝ" යනු කදලි මුව සමින් කළ උතුම් ඇතිරිල්ලක් අතුරා ඇති බවයි. ඒ ඇතිරිල්ල සුදු රෙද්දක් මත කදලි මුව සමක් අතුරා මසා සාදන්නක්ලු. "සඋත්තරච්ඡදෝ" යනු උඩු වියනක් සහිත වූ, එනම් ඉහළින් බඳින ලද රතු වියනක් සමඟ වූ යන්න අර්ථයයි. "උභතෝලෝහිතකූපධානෝ" යනු හිසට කොට්ටයක් සහ පයට කොට්ටයක් වශයෙන් පලඟේ දෙපස තබන ලද රතු පැහැති කොට්ට ඇති යන්නයි. "පජාපතියෝ" යනු භාර්යාවන්ය. "මනාපේන පච්චුපට්ඨිතා අස්සූ" යනු මනාප වූ උපස්ථාන විධියකින් පිරිවරා සිටින්නාහුය යන්නයි.

කායිකාති පඤ්චද්වාරකායං ඛොභයමානා. චෙතසිකාති මනොද්වාරං ඛොභයමානා. සො රාගො තථාගතස්ස පහීනොති තථාරූපො රාගො තථාගතස්ස පහීනොති අත්ථො. යො පන තස්ස රාගො, න සො තථාගතස්ස පහීනො නාම. දොසමොහෙසුපි එසෙව නයො.

"කායිකා" යනු පංචද්වාරික කය කම්පනය කරවන්නා වූය. "චේතසිකා" යනු මනෝද්වාරය කම්පනය කරවන්නා වූය. "සෝ රාගෝ තථාගතස්ස පහීනෝ" යනු එවන් ස්වභාව ඇති රාගය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේය යන්න අර්ථයයි. යම් ඒ (පුද්ගලයාගේ) රාගයක් වේ ද, එය තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්‍රහීණ කරන ලද්දක් නොවේ. ද්වේෂය හා මෝහය සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

බ්‍රාහ්මණොති බාහිතපාපො ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. න ලිම්පති කාමෙසූති වත්ථුකාමෙසු ච කිලෙසකාමෙසු ච තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙහි න ලිම්පති. සීතිභූතොති අබ්භන්තරෙ තාපනකිලෙසානං අභාවෙන සීතිභූතො. නිරූපධීති කිලෙසූපධීනං අභාවෙන නිරූපධි. සබ්බා ආසත්තියො ඡෙත්වාති ආසත්තියො වුච්චන්ති තණ්හායො, තා සබ්බාපි රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ආසත්තවිසත්තා ආසත්තියො ඡින්දිත්වා. විනෙය්‍ය හදයෙ දරන්ති හදයනිස්සිතං දරථං විනයිත්වා වූපසමෙත්වා. සන්තිං පප්පුය්‍ය චෙතසොති චිත්තස්ස කිලෙසනිබ්බානං පාපුණිත්වා. කරණවචනං වා එතං ‘‘සබ්බචෙතසො සමන්නාහරිත්වා’’තිආදීසු විය, චෙතසා නිබ්බානං පාපුණිත්වාති අත්ථො.

"බ්‍රාහ්මණෝ" යනු බැහැර කරන ලද පාපයන් ඇති ක්ෂීණාශ්‍රව බ්‍රාහ්මණයාය. "පරිනිබ්බුතෝ" යනු කෙලෙස් පිරිනිවනින් පිරිනිවුණු තැනැත්තාය. "න ලිම්පති කාමේසු" යනු වස්තු කාමයන්හි සහ ක්ලේශ කාමයන්හි තණ්හා දිට්ඨි නමැති ආලේපයන්ගෙන් නොතැවරෙයි යන්නයි. "සීතිභූතෝ" යනු අභ්‍යන්තරයෙහි දැවෙන කෙලෙස් නැති බැවින් සිහිල් වූයේ යන්නයි. "නිරූපධී" යනු ක්ලේශ උපධීන් නැති බැවින් උපධි රහිත වූ යන්නයි. "සබ්බා ආසත්තියෝ ඡෙත්වා" යන මෙහි "ආසත්ති" යනු තණ්හාවන්ය, රූප ආදී අරමුණුවල ඇලෙන්නා වූ ඒ සියලු තණ්හාවන් සිඳ දමා යන්නයි. "විනෙය්‍ය හදයේ දරං" යනු හදවත ඇසුරු කළ දැවිල්ල (පීඩාව) බැහැර කොට සන්සිඳුවා යන්නයි. "සන්තිං පප්පුය්‍ය චේතසෝ" යනු සිතේ කෙලෙස් නිවීම් (ශාන්තිය) කරා පැමිණ යන්නයි. නැතහොත් මෙය "සබ්බචේතසෝ සමන්නාහරිත්වා" යන්නෙහි මෙන් කරණ විභක්තියක් ලෙස ගෙන, සිතින් නිවනට පැමිණ යන අර්ථය දේ.

6. දෙවදූතසුත්තවණ්ණනා

6. දේවදූත සූත්‍ර වර්ණනාව

36. ඡට්ඨෙ දෙවදූතානීති දෙවදූතා. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – දෙවොති මච්චු, තස්ස දූතාති දෙවදූතා. ජිණ්ණබ්‍යාධිමතා හි සංවෙගජනනට්ඨෙන ‘‘ඉදානි තෙ මච්චුසමීපං ගන්තබ්බ’’න්ති චොදෙන්ති විය, තස්මා දෙවදූතාති වුච්චන්ති. දෙවා විය දූතාතිපි දෙවදූතා. යථා හි අලඞ්කතපටියත්තාය දෙවතාය ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘ත්වං අසුකදිවසෙ මරිස්සසී’’ති වුත්තෙ තස්සා වචනං සද්ධාතබ්බං හොති; එවමෙවං ජිණ්ණබ්‍යාධිමතාපි දිස්සමානා ‘‘ත්වම්පි එවංධම්මො’’ති චොදෙන්ති විය, තෙසඤ්ච තං වචනං අනඤ්ඤථාභාවිතාය දෙවතාය බ්‍යාකරණසදිසමෙව හොතීති දෙවා විය දූතාති දෙවදූතා. විසුද්ධිදෙවානං දූතාතිපි දෙවදූතා. සබ්බබොධිසත්තා හි ජිණ්ණබ්‍යාධිමතපබ්බජිතෙ දිස්වාව සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිංසු. එවං විසුද්ධිදෙවානං දූතාතිපි දෙවදූතා. ඉධ පන ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන ‘‘දෙවදූතානී’’ති වුත්තං.

36. සයවන සූත්‍රයෙහි ‘දේවදූතානි’ යනු දේවදූතයන්ට නමකි. මෙහි පද අර්ථය මෙසේය - ‘දේව’ යනු මාරයා (මෘත්‍යුව) යි, ඔහුගේ දූතයෝ දේවදූතයෝ ය. දිරාගිය, රෝගී වූ සහ මියගිය තැනැත්තෝ සංවේගය උපදවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ‘දැන් ඔබ මාරයා සමීපයට යා යුතුය’ යන්න දැනුම් දෙන්නාක් මෙනි. එබැවින් ඔවුහු දේවදූතයෝ යයි කියනු ලබති. දෙවියන් වැනි දූතයන් නිසා ද ‘දේවදූත’ යයි කියනු ලැබේ. මැනවින් සැරසුණු දෙවියෙකු අහසේ සිට ‘ඔබ අසවල් දින මියයන්නේ ය’ යි කී විට ඒ වචනය විශ්වාස කටයුතු වන්නා සේම, දක්නට ලැබෙන මහලු, ලෙඩ වූ සහ මළවුන් ද ‘ඔබත් මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇත්තෙහිය’ යි දැනුම් දෙන්නාක් මෙනි. ඔවුන්ගේ ඒ වචනය ද ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන්නක් වන බැවින් දෙවියන්ගේ ප්‍රකාශයක් බඳුය. එබැවින් ද ඔවුහු දෙවියන් වැනි දූතයන් බැවින් දේවදූතයෝ ය. විශුද්ධි දේවතාවන්ගේ (බ්‍රහ්මයන්ගේ) දූතයන් නිසා ද ‘දේවදූත’ යයි කියනු ලැබේ. සියලු බෝධිසත්වවරු මහලු, ලෙඩ වූ, මළ සහ පැවිදි රූප දැක සංවේගයට පත්ව අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර පැවිදි වූහ. මෙසේ ද මොවුහු විශුද්ධි දේවතාවන්ගේ දූතයෝ ය. මෙහි ලිංග විපර්යාසයකින් ‘දේවදූතානි’ යයි නියුට්‍රල් ලිංගයෙන් වදාරන ලදී.

කායෙන [Pg.118] දුච්චරිතන්තිආදි කස්මා ආරද්ධං? දෙවදූතානුයුඤ්ජනට්ඨානුපක්කමකම්මදස්සනත්ථං. ඉමිනා හි කම්මෙන අයං සත්තො නිරයෙ නිබ්බත්තති, අථ නං තත්ථ යමො රාජා දෙවදූතෙ සමනුයුඤ්ජති. තත්ථ කායෙන දුච්චරිතං චරතීති කායද්වාරෙන තිවිධං දුච්චරිතං චරති. වාචායාති වචීද්වාරෙන චතුබ්බිධං දුච්චරිතං චරති. මනසාති මනොද්වාරෙන තිවිධං දුච්චරිතං චරති.

‘කායෙන දුච්චරිතං’ යනාදිය ආරම්භ කළේ කුමක් නිසා ද යත්? දේවදූතයන් පිළිබඳව විමසන ස්ථානයට පත්වීමට හේතු වන අකුසල කර්මයන් දැක්වීම පිණිසය. මෙබඳු කර්ම නිසා සත්ත්වයා නිරයේ උපදී. එවිට යම රජු ඔහුගෙන් දේවදූතයන් පිළිබඳව විමසයි. එහි ‘කායෙන දුච්චරිතං චරති’ යනු කාය ද්වාරයෙන් තෙවැදෑරුම් දුශ්චරිතයෙහි හැසිරීමයි. ‘වාචාය’ යනු වචී ද්වාරයෙන් සිව්වැදෑරුම් දුශ්චරිතයෙහි හැසිරීමයි. ‘මනසා’ යනු මනෝ ද්වාරයෙන් තෙවැදෑරුම් දුශ්චරිතයෙහි හැසිරීමයි.

තමෙනං, භික්ඛවෙ, නිරයපාලාති එත්ථ එකච්චෙ ථෙරා ‘‘නිරයපාලා නාම නත්ථි, යන්තරූපං විය කම්මමෙව කාරණං කාරෙතී’’ති වදන්ති. තං ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලාති, ආමන්තා. අත්ථි ච කාරණිකා’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ (කථා. 866) පටිසෙධිතමෙව. යථා හි මනුස්සලොකෙ කම්මකාරණකාරකා අත්ථි, එවමෙව නිරයෙ නිරයපාලා අත්ථීති. යමස්ස රඤ්ඤොති යමරාජා නාම වෙමානිකපෙතරාජා. එකස්මිං කාලෙ දිබ්බවිමානෙ දිබ්බකප්පරුක්ඛදිබ්බඋය්‍යානදිබ්බනාටකාදිසබ්බසම්පත්තිං අනුභවති, එකස්මිං කාලෙ කම්මවිපාකං, ධම්මිකො රාජා, න චෙස එකොව හොති, චතූසු පන ද්වාරෙසු චත්තාරො ජනා හොන්ති. අමත්තෙය්‍යොති මාතු හිතො මත්තෙය්‍යො, මාතරි සම්මා පටිපන්නොති අත්ථො. න මත්තෙය්‍යොති අමත්තෙය්‍යො, මාතරි මිච්ඡා පටිපන්නොති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අබ්‍රහ්මඤ්ඤොති එත්ථ ච ඛීණාසවා බ්‍රාහ්මණා නාම, තෙසු මිච්ඡා පටිපන්නො අබ්‍රහ්මඤ්ඤො නාම.

‘මහණෙනි, නිරය පාලකයෝ ඔහුව...’ යන මෙහි ඇතැම් තෙරවරු ‘නිරය පාලකයෝ කියා පිරිසක් නැත, යන්ත්‍ර රූපයක් මෙන් තමා කළ කර්මය විසින්ම දඬුවම් පමුණුවයි’ යන්න පවසති. එය අභිධර්මයෙහි ‘නිරයේ නිරය පාලකයෝ සිටිත් ද? එසේය, පීඩා කරන්නෝ ද සිටිති’ යනාදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. මනුෂ්‍ය ලෝකයේ වධකයින් (දඬුවම් පමුණුවන්නන්) සිටින්නා සේම, නිරයෙහි ද නිරය පාලකයෝ සිටින බව දත යුතුය. ‘යමස්ස රඤ්ඤෝ’ යනු යම රජු නම් වේමානික ප්‍රේත රජෙකි. ඔහු එක් කාලයක දිව්‍ය විමානයක කල්ප වෘක්ෂ, දිව්‍ය උද්‍යාන, දිව්‍ය නාට්‍ය ආදී සියලු සම්පත් අනුභව කරයි. තවත් කාලයක තමා කළ අකුසල කර්ම විපාක අනුභව කරයි. ඔහු ධාර්මික රජෙකි. ඔහු එක් අයෙකු පමණක් නොවේ, දොරටු හතරෙහි යම රජවරු හතර දෙනෙක් සිටිති. ‘අමත්තෙය්‍යෝ’ යනු මවට හිතවත් තැනැත්තා ‘මත්තෙය්‍ය’ නම් වේ, එනම් මව කෙරෙහි මැනවින් පිළිපන් තැනැත්තා ය. මවට හිතවත් නොවන තැනැත්තා ‘අමත්තෙය්‍ය’ නම් වේ, එනම් මව කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන් තැනැත්තා ය. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය. ‘අබ්‍රහ්මඤ්ඤෝ’ යන්නෙහි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා ‘බ්‍රාහ්මණ’ නම් වෙති. ඔවුන් කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන් තැනැත්තා ‘අබ්‍රහ්මඤ්ඤ’ නම් වේ.

සමනුයුඤ්ජතීති අනුයොගවත්තං ආරොපෙන්තො පුච්ඡති, ලද්ධිං පතිට්ඨාපෙන්තො පන සමනුග්ගාහති නාම, කාරණං පුච්ඡන්තො සමනුභාසති නාම. නාද්දසන්ති අත්තනො සන්තිකෙ පහිතස්ස කස්සචි දෙවදූතස්ස අභාවං සන්ධාය එවං වදති.

‘සමනුයුඤ්ජති’ යනු ප්‍රශ්න ඇසීමේ වත් පිළිවෙත් අනුගමනය කරමින් විමසීමයි. තමන්ගේ මතය තහවුරු කරන්නා ‘සමනුග්ගාහති’ නම් වේ. සුදුසු කරුණු විමසන්නා ‘සමනුභාසති’ නම් වේ. ‘නාද්දසං’ (නොදැක්කෙමි) යනු තමා වෙත එවන ලද කිසිදු දේවදූතයෙකු නොසිටි බව අදහස් කරමින් ඔහු පවසන වචනයකි.

අථ නං යමො ‘‘නායං භාසිතස්ස අත්ථං සල්ලක්ඛෙතී’’ති ඤත්වා අත්ථං සල්ලක්ඛාපෙතුකාමො අම්භොතිආදිමාහ. තත්ථ ජිණ්ණන්ති ජරාජිණ්ණං. ගොපානසිවඞ්කන්ති ගොපානසී විය වඞ්කං. භොග්ගන්ති භග්ගං. ඉමිනාපිස්ස වඞ්කභාවමෙව දීපෙති. දණ්ඩපරායණන්ති දණ්ඩපටිසරණං දණ්ඩදුතියං. පවෙධමානන්ති කම්පමානං. ආතුරන්ති ජරාතුරං. ඛණ්ඩදන්තන්ති ජරානුභාවෙන ඛණ්ඩිතදන්තං. පලිතකෙසන්ති පණ්ඩරකෙසං. විලූනන්ති ලුඤ්චිත්වා ගහිතකෙසං විය [Pg.119] ඛල්ලාටං. ඛලිතසිරන්ති මහාඛල්ලාටසීසං. වලිතන්ති සඤ්ජාතවලිං. තිලකාහතගත්තන්ති සෙතතිලකකාළතිලකෙහි විකිණ්ණසරීරං. ජරාධම්මොති ජරාසභාවො, අපරිමුත්තො ජරාය, ජරා නාම මය්හං අබ්භන්තරෙයෙව පවත්තතීති. පරතො බ්‍යාධිධම්මො මරණධම්මොති පදද්වයෙපි එසෙව නයො.

එවිට යම රජු ‘මොහු පවසන දේ තේරුම් නොගනී’ යයි සිතා අර්ථය තේරුම් කර දෙනු පිණිස ‘අම්භෝ’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘ජිණ්‍ණං’ යනු ජරාවෙන් දිරාපත් වූ යන්නයි. ‘ගෝපානසිවංකං’ යනු පරාලයක් මෙන් වක්‍ර වූ යන්නයි. ‘භොග්ගං’ යනු බිඳුණු හෝ නැමුණු ශරීරයයි. මෙයින් ද ඔහුගේ ශරීරයේ වංක බවම දක්වයි. ‘දණ්ඩපරායනං’ යනු සැරයටිය පිළිසරණ කොට ගත්, සැරයටිය දෙවැන්නා කර ගත් යන්නයි. ‘පවෙධමානං’ යනු වෙව්ලන යන්නයි. ‘ආතුරං’ යනු ජරාවෙන් පීඩිත වූ යන්නයි. ‘ඛණ්ඩදන්තං’ යනු ජරාවේ ආනුභාවයෙන් දත් කැඩී ගිය යන්නයි. ‘පලිතකෙසං’ යනු සුදු වූ කෙස් ඇති යන්නයි. ‘විලූනං’ යනු උදුරා ගත් කෙස් ඇති තට්ටයෙකු මෙනි. ‘ඛලිතසිරං’ යනු බෙහෙවින් තට්ට හිස ඇති යන්නයි. ‘වලිතං’ යනු සම රැලි වැටුණු යන්නයි. ‘තිලකාහතගත්තං’ යනු සුදු සහ කළු ලප වලින් ගැවසුණු ශරීරය ඇති යන්නයි. ‘ජරාධම්මෝ’ යනු ජරාව ස්වභාවය කොට ඇති, ජරාවෙන් නොමිදුණු, ජරාව මා තුළම පවතින්නක් බව පැවසීමයි. ඉදිරියට එන ‘බ්‍යාධිධම්මෝ’ සහ ‘මරණධම්මෝ’ යන පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය.

පඨමං දෙවදූතං සමනුයුඤ්ජිත්වාති එත්ථ ජරාජිණ්ණසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය තරුණො අහොසිං ඌරුබලී බාහුබලී ජවසම්පන්නො, තස්ස මෙ තා බලජවසම්පත්තියො අන්තරහිතා, විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, ජරායම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි ජරාය අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි ජරා ආගමිස්සති. ඉති තස්සා පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවෙස දෙවදූතො නාම ජාතො. ආබාධිකන්ති බාධිකං. දුක්ඛිතන්ති දුක්ඛප්පත්තං. බාළ්හගිලානන්ති අධිමත්තගිලානං.

‘පඨමං දේවදූතං සමනුයුඤ්ජිත්වා’ යන්නෙහි, මහලු සත්ත්වයා අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසයි - ‘පින්වත, බලන්න. මමත් ඔබ මෙන් තරුණව, ශක්තිමත්ව, කලවා සහ බාහු වල බලය ඇතිව, වේගවත්ව සිටියෙමි. මාගේ ඒ බලය සහ වේගය දැන් අතුරුදන් වී ඇත. දෑත් දෙපා තිබුණත්, ජරාවෙන් නොමිදුණු බැවින් ඒවායින් කළ යුතු වැඩ කළ නොහැක. මම පමණක් නොව ඔබ සැම ද ජරාවෙන් නොමිදුණාහුමය. මට මෙන්ම ඔබට ද ජරාව පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් එය පැමිණීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න.’ මෙසේ ඔහු ‘දේවදූත’ නමින් පෙනී සිටී. ‘ආබාධිකං’ යනු රෝගාතුර වූ යන්නයි. ‘දුක්ඛිතං’ යනු දුකට පත් වූ යන්නයි. ‘බාළ්හගිලානං’ යනු දැඩි ලෙස ගිලන් වූ යන්නයි.

දුතියං දෙවදූතන්ති එත්ථපි ගිලානසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, අහම්පි තුම්හෙ විය නිරොගො අහොසිං, සොම්හි එතරහි බ්‍යාධිනා අභිහතො, සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො, උට්ඨාතුම්පි න සක්කොමි. විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, බ්‍යාධිතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි බ්‍යාධිතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි බ්‍යාධි ආගමිස්සති. ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවෙස දෙවදූතො නාම ජාතො.

දෙවන දේවදූතයා ගැන පවසන විට ද, ගිලන් සත්ත්වයා අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසයි - ‘පින්වත, බලන්න. මමත් ඔබ මෙන් නීරෝගීව සිටියෙමි. දැන් මම රෝගයෙන් පීඩිතව, තමාගේම මළමූත්‍ර වල වැටී සිටිමි, නැගිට ගැනීමට ද නොහැක. රෝගයෙන් නොමිදුණු බැවින් දෑත් දෙපා තිබුණත් ඒවායින් වැඩක් ගත නොහැක. මම මෙන්ම ඔබ ද රෝගී බවෙන් නොමිදුණාහුමය. එබැවින් රෝගය පැමිණීමට පෙර කුසල් දහම්හි යෙදෙන්න.’ මෙසේ ඔහු දේවදූතයෙකු ලෙස උපදී.

එකාහමතන්තිආදීසු එකාහං මතස්ස අස්සාති එකාහමතො, තං එකාහමතං. පරතො පදද්වයෙපි එසෙව නයො. භස්තා විය වායුනා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා යථාක්කමං සමුග්ගතෙන සූනභාවෙන උද්ධුමාතත්තා උද්ධුමාතකං. විනීලො වුච්චති විපරිභින්නවණ්ණො, විනීලොව විනීලකො, තං විනීලකං. පටිකූලත්තා වා කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකං. විපුබ්බකන්ති විස්සන්දමානපුබ්බකං, පරිභින්නට්ඨානෙ හි පග්ඝරිතෙන පුබ්බෙන පලිමක්ඛිතන්ති අත්ථො.

‘එකාහමතං’ යනාදියේ, මියගොස් දිනක් ගත වූ සිරුර ‘එකාහමත’ නම් වේ. ඉදිරි පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. සුළඟින් පිරුණු සම් මල්ලක් මෙන්, ජීවිත ඉන්ද්‍රිය අවසන් වූ පසු පිළිවෙළින් හටගන්නා ඉදිමුණු ස්වභාවය නිසා ‘උද්ධුමාතක’ නම් වේ. ‘විනීල’ යනු වෙනස් වූ පැහැයක් ඇති, එනම් නිල් පැහැ ගැන්වුණු සිරුරයි. ‘විනීල’ යනුම ‘විනීලක’ යයි ද කියනු ලැබේ. නැතහොත් පිළිකුල් සහගත නිසා ‘කූච්ඡිත විනීල’ යන අරුතින් ‘විනීලක’ නම් වේ. ‘විපුබ්බකං’ යනු වැගිරෙන සැරව ඇති යන්නයි. බිඳුණු තැන් වලින් සැරව වැගිරෙමින් තැවරුණු ශරීරය යනු එහි අර්ථයයි.

තතියං [Pg.120] දෙවදූතන්ති එත්ථ මතකසත්තො අත්ථතො එවං වදති නාම – ‘‘පස්සථ, භො, මං ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං උද්ධුමාතකාදිභාවප්පත්තං, මරණතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො. න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි මරණතො අපරිමුත්තා. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි මරණං ආගමිස්සති. ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්‍යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙවස්ස දෙවදූතො නාම ජාතො.

මෙහි ‘තතියං දේවදූතන්ති’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මියගිය සත්ත්වයා ස්වභාවයෙන්ම මෙසේ පවසන්නාක් වැනිය: “පින්වත්නි, අමු සොහොනෙහි දමා ඇති, ඉදිමී ගිය ස්වභාවයට පත්ව ඇති මා දෙස බලන්න. මරණයෙන් මිදී නොසිටි බැවින් මම මෙබඳු තත්ත්වයට පත්ව සිටිමි. මා පමණක් නොව, ඔබ සැම ද මරණයෙන් මිදී නැත. මට යම් සේ ද, එසේම ඔබ සැමට ද මරණය පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් ඒ මරණය පැමිණීමට පෙරම කුසල් දහම්හි නිරත වන්න.” මේ නිසාම ඒ මරණය ‘දේවදූතයා’ නම් වේ.

ඉමං පන දෙවදූතානුයොගං කො ලභති, කො න ලභති? යෙන තාව බහුං පාපං කතං, සො ගන්ත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තතියෙව. යෙන පන පරිත්තං පාපං කතං, සො ලභති. යථා හි සභණ්ඩං චොරං ගහෙත්වා කත්තබ්බමෙව කරොන්ති න විනිච්ඡිනන්ති. අනුවිජ්ජිත්වා ගහිතං පන විනිච්ඡයට්ඨානං නයන්ති, සො විනිච්ඡයං ලභති. එවංසම්පදමෙතං. පරිත්තපාපකම්මා හි අත්තනො ධම්මතායපි සරන්ති, සාරීයමානාපි සරන්ති.

මෙහිදී දේවදූතයන් පිළිබඳ මෙම ප්‍රශ්න කිරීම් වලට ලක්වන්නේ කවුද, ලක් නොවන්නේ කවුද? යමෙකු විසින් බොහෝ පව්කම් කරන ලද්දේ ද, ඔහු කෙලින්ම නිරයේ උපදී. යමෙකු විසින් ස්වල්ප වශයෙන් පව් කරන ලද්දේ ද, ඔහුට මෙම අවස්ථාව ලැබේ. සොරබඩු සමඟ අසු වූ සොරා ගැන විනිශ්චයක් නොකොට දඬුවම් පමුණුවන්නා සේ ද, සැක පිට අල්ලා ගත් අයෙකු විනිශ්චය ශාලාවට ගෙන ගොස් විනිශ්චය ලබා දෙන්නා සේ ද මෙය වටහා ගත යුතුය. අල්ප වූ අකුසල් ඇති අය සිය ස්වභාවයෙන්ම හෝ අනුන් විසින් සිහිපත් කරවන විට හෝ කුසල් සිහිපත් කරති.

තත්ථ දීඝජයන්තදමිළො නාම අත්තනො ධම්මතාය සරි. සො කිර දමිළො සුමනගිරිමහාවිහාරෙ ආකාසචෙතියං රත්තපටෙන පූජෙසි, අථ නිරයෙ උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො අග්ගිජාලසද්දං සුත්වාව අත්තනා පූජිතපටං අනුස්සරි, සො ගන්ත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. අපරොපි පුත්තස්ස දහරභික්ඛුනො ඛලිසාටකං දෙන්තො පාදමූලෙ ඨපෙසි, මරණකාලම්හි පටපටාති සද්දෙ නිමිත්තං ගණ්හි, සොපි උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තො ජාලසද්දෙන තං සාටකං අනුස්සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. එවං තාව අත්තනො ධම්මතාය කුසලං කම්මං සරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තතීති.

එහි දීඝජයන්ත නම් දෙමළ ජාතිකයා සිය කැමැත්තෙන්ම කුසලය සිහිපත් කළේය. ඔහු සුමනගිරි මහා විහාරයේ ආකාශ චෛත්‍යයට රතු වස්ත්‍රයකින් ධජයක් සාදා පූජා කළේය. පසුව ඔසුපත් නිරය (උස්සද නිරය) අසල උපන් ඔහු, ගිනි දැල්වල හඬ ඇසූ සැණින් තමා කළ වස්ත්‍ර පූජාව සිහිපත් කළේය. ඔහු එහි මියගොස් දෙව්ලොව උපන්නේය. තවත් අයෙකු තමාගේ පුත් කුඩා හිමිනමකට වස්ත්‍රයක් පූජා කළේය. නිරය අසල උපන් ඔහු ද ගිනි දැල් හඬින් ඒ පූජාව සිහිපත් කර දෙව්ලොව උපන්නේය. මෙසේ ස්වකීය ස්වභාවයෙන්ම කුසල් සිහිපත් කර දෙව්ලොව උපදිති.

අත්තනො ධම්මතාය අසරන්තෙ පන තයො දෙවදූතෙ පුච්ඡති. තත්ථ කොචි පඨමෙන දෙවදූතෙන සරති, කොචි දුතියතතියෙහි, කොචි තීහිපි නස්සරති. තං යමො රාජා දිස්වා සයං සාරෙති. එකො කිර අමච්චො සුමනපුප්ඵකුම්භෙන මහාචෙතියං පූජෙත්වා යමස්ස පත්තිං අදාසි, තං අකුසලකම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තං යමස්ස සන්තිකං නයිංසු. තස්මිං තීහිපි දෙවදූතෙහි කුසලං අසරන්තෙ යමො සයං ඔලොකෙන්තො දිස්වා – ‘‘නනු ත්වං මහාචෙතියං සුමනපුප්ඵකුම්භෙන පූජෙත්වා මය්හං පත්තිං අදාසී’’ති සාරෙසි, සො තස්මිං කාලෙ සරිත්වා දෙවලොකං ගතො[Pg.121]. යමො පන සයං ඔලොකෙත්වාපි අපස්සන්තො – ‘‘මහාදුක්ඛං නාම අනුභවිස්සති අයං සත්තො’’ති තුණ්හී අහොසි.

තමා විසින්ම කුසල් සිහිපත් නොකරන අයගෙන් දේවදූතයන් තිදෙනා පිළිබඳව විමසනු ලැබේ. එහිදී ඇතමෙක් පළමු දේවදූතයාගෙන් ද, ඇතමෙක් දෙවන හෝ තෙවන දේවදූතයාගෙන් ද කුසල් සිහිපත් කරති. ඇතමෙක් තිදෙනාගෙන්ම සිහිපත් නොකරති. එවිට යම රජු ඔවුන්ට සිහිපත් කරවයි. එක් අමාත්‍යවරයෙක් මහා සෑයට පිච්ච මල් වට්ටියක් පූජා කර එහි පින් යම රජුට අනුමෝදන් කළේය. ඔහු අකුසල් නිසා නිරයට ගිය අතර යම රජු ඉදිරියට පමුණුවන ලදී. දේවදූතයන් තිදෙනාගෙන් ද ඔහුට කුසල් සිහිපත් නොවූ කල, යම රජු තමා විසින්ම ඔහුගේ පින්කම් පරීක්ෂා කර බලා, “ඔබ මහා සෑයට මල් පූජා කර මට පින් දුන්නා නේද?” යි සිහිපත් කළේය. එවිට ඔහු එය සිහිපත් කර දෙව්ලොව ගියේය. යම රජු පවා විමසා බලා කිසිදු කුසලයක් නොදකින විට “මේ සත්ත්වයා මහත් දුක් විඳිනු ඇතැයි” සිතා නිශ්ශබ්ද වෙයි.

තත්තං අයොඛිලන්ති තිගාවුතං අත්තභාවං සම්පජ්ජලිතාය ලොහපථවියා උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙ තාලප්පමාණං අයසූලං පවෙසෙන්ති, තථා වාමහත්ථාදීසු. යථා ච තං උත්තානකං නිපජ්ජාපෙත්වා, එවං උරෙනපි වාමපස්සෙනපි දක්ඛිණපස්සෙනපි නිපජ්ජාපෙත්වා තෙ තං කම්මකාරණං කරොන්තියෙව. සංවෙසෙත්වාති ජලිතාය ලොහපථවියා තිගාවුතං අත්තභාවං නිපජ්ජාපෙත්වා. කුඨාරීහීති මහතීහි ගෙහස්ස එකපක්ඛච්ඡදනමත්තාහි කුඨාරීහි තච්ඡන්ති, ලොහිතං නදී හුත්වා සන්දති, ලොහපථවිතො ජාලා උට්ඨහිත්වා තච්ඡිතට්ඨානං ගණ්හාති, මහාදුක්ඛං උප්පජ්ජති. තච්ඡන්තා පන සුත්තාහතං කරිත්වා දාරුං විය අට්ඨංසම්පි ඡළංසම්පි කරොන්ති. වාසීහීති මහාසුප්පප්පමාණාහි වාසීහි. රථෙ යොජෙත්වාති සද්ධිං යුගයොත්තපක්ඛරථචක්කකුබ්බරපාජනෙහි සබ්බතො පජ්ජලිතෙ රථෙ යොජෙත්වා. මහන්තන්ති මහාකූටාගාරප්පමාණං. ආරොපෙන්තීති සම්පජ්ජලිතෙහි අයමුග්ගරෙහි පොථෙන්තා ආරොපෙන්ති. සකිම්පි උද්ධන්ති සුපක්කුථිතාය උක්ඛලියා පක්ඛිත්තතණ්ඩුලා විය උද්ධමධොතිරියඤ්ච ගච්ඡති. මහානිරයෙති අවීචිමහානිරයම්හි.

‘තත්තං අයෝඛිලං’ යනු ගාවුත තුනක් පමණ වන ශරීරය, ඇවිළෙන යකඩ පොළොවෙහි උඩුබැලි අතට නිදිකරවා, දකුණු අතෙහි තල් කඳක් පමණ වූ යකඩ උලක් බස්වති. වම් අතෙහි ද එසේමය. උඩුබැලි අතට මෙන්ම, පපුව පැත්තට, වම් ඇලයට හා දකුණු ඇලයට හරවා ද එම දඬුවම් පමුණුවති. ‘සංවේසේත්වා’ යනු ඇවිළෙන යකඩ පොළොවෙහි නිදිකරවා යන්නයි. ‘කුඨාරීහි’ යනු නිවසක එක පැත්තක වහලක් තරම් විශාල පොරෝවලින් ලී කොටයක් සේ සූරති. එවිට ලේ ගංගාවක් මෙන් ගලයි. යකඩ පොළොවෙන් පැනනගින ගිනි දැල් ඒ සූරන ලද ස්ථාන පුළුස්සයි. මෙසේ මහත් දුක් උපදියි. මෙසේ සූරන්නෝ ලී කැබැල්ලක් සේ අටපට්ටම් හා හයපට්ටම් වන සේ සූරති. ‘වාසිහි’ යනු විශාල වෑවලින් යන්නයි. ‘රථේ යෝජේත්වා’ යනු වියගස්, රැහැන් ආදිය සහිතව සෑම පැත්තෙන්ම ඇවිළෙන රථවල බැඳීමයි. ‘මහන්තං’ යනු මහා කූටාගාරයක් තරම් විශාල රථයකි. ‘ආරෝපේන්ති’ යනු ඇවිළෙන යකඩ මුගුරුවලින් තලමින් රථයට නංවන බවයි. ‘සකිම්පි උද්ධං’ යනු හොඳින් උතුරන සැළියක දැමූ සහල් මෙන් ඉහළ පහළ හා ඇලයට යන බවයි. ‘මහා නිරයේ’ යනු අවීචි මහා නිරයයි.

භාගසො මිතොති භාගෙ ඨපෙත්වා විභත්තො. පරියන්තොති පරික්ඛිත්තො. අයසාති උපරි අයපට්ටෙන ඡාදිතො. සමන්තා යොජනසතං, ඵරිත්වා තිට්ඨතීති එවං ඵරිත්වා තිට්ඨති, යථා තං සමන්තා යොජනසතෙ ඨත්වා ඔලොකෙන්තස්ස අක්ඛීනි යමකගොළකා විය නික්ඛමන්ති.

‘භාගසෝ මිතෝ’ යනු කොටස් වලට බෙදන ලද යන්නයි. ‘පරියන්තෝ’ යනු වට කරන ලද යන්නයි. ‘අයසා’ යනු උඩින් යකඩ තහඩුවකින් වසන ලද යන්නයි. ‘සමන්තා යෝජනසතං’ යනු යොදුන් සියයක් ඈත සිට බලන්නෙකුගේ වුව ද ඇස් ගෙඩි දෙකක් සේ එළියට පනින තරම් රශ්මියක් හා රස්නයක් විහිදෙන බවයි.

හීනකායූපගාති හීනං කායං උපගතා හුත්වා. උපාදානෙති තණ්හාදිට්ඨිග්ගහණෙ. ජාතිමරණසම්භවෙති ජාතියා ච මරණස්ස ච කාරණභූතෙ. අනුපාදාති චතූහි උපාදානෙහි අනුපාදියිත්වා. ජාතිමරණසඞ්ඛයෙති ජාතිමරණසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුච්චන්ති. දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති දිට්ඨධම්මෙ ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සබ්බකිලෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතා. සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලවට්ටදුක්ඛං අතික්කන්තා.

‘හීනකායූපගා’ යනු ලාමක සත්ත්ව සමූහයට පැමිණි යන්නයි. ‘උපාදානේ’ යනු තණ්හා දිට්ඨිවලින් දැඩිව ගැනීමයි. ‘ජාතිමරණසම්භවේ’ යනු ජාති මරණවලට හේතු වූ සංසාරයයි. ‘අනුපාදා’ යනු සතර උපාදානයන්ගෙන් දැඩිව නොගෙනයි. ‘ජාතිමරණසංඛයේ’ යනු ජාති මරණ ක්ෂය වූ නිවනෙහි මිදෙති. ‘දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතා’ යනු මෙලොවදීම සියලු කෙලෙසුන් නිවීමෙන් ශාන්ත වූ යන්නයි. ‘සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුං’ යනු සියලු වට්ට දුක ඉක්මවා ගියහ.

7. චතුමහාරාජසුත්තවණ්ණනා

7. චතුමහාරාජ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

37. සත්තමෙ [Pg.122] අමච්චා පාරිසජ්ජාති පරිචාරිකදෙවතා. ඉමං ලොකං අනුවිචරන්තීති අට්ඨමීදිවසෙ කිර සක්කො දෙවරාජා චත්තාරො මහාරාජානො ආණාපෙති – ‘‘තාතා, අජ්ජ අට්ඨමීදිවසෙ මනුස්සලොකං අනුවිචරිත්වා පුඤ්ඤානි කරොන්තානං නාමගොත්තං උග්ගණ්හිත්වා ආගච්ඡථා’’ති. තෙ ගන්ත්වා අත්තනො පරිචාරකෙ පෙසෙන්ති – ‘‘ගච්ඡථ, තාතා, මනුස්සලොකං විචරිත්වා පුඤ්ඤකාරකානං නාමගොත්තානි සුවණ්ණපට්ටෙ ලිඛිත්වා ආනෙථා’’ති. තෙ තථා කරොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉමං ලොකං අනුවිචරන්තී’’ති. කච්චි බහූතිආදි තෙසං උපපරික්ඛාකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. එවං උපපරික්ඛන්තා හි තෙ අනුවිචරන්ති. තත්ථ උපොසථං උපවසන්තීති මාසස්ස අට්ඨවාරෙ උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨහන්ති. පටිජාගරොන්තීති පටිජාගරඋපොසථකම්මං නාම කරොන්ති. තං කරොන්තා එකස්මිං අද්ධමාසෙ චතුන්නං උපොසථදිවසානං පච්චුග්ගමනානුග්ගමනවසෙන කරොන්ති. පඤ්චමීඋපොසථං පච්චුග්ගච්ඡන්තා චතුත්ථියං උපොසථිකා හොන්ති, අනුගච්ඡන්තා ඡට්ඨියං. අට්ඨමීඋපොසථං පච්චුග්ගච්ඡන්තා සත්තමියං, අනුගච්ඡන්තා නවමියං. චාතුද්දසිං පච්චුග්ගච්ඡන්තා තෙරසියං, පන්නරසීඋපොසථං අනුගච්ඡන්තා පාටිපදෙ උපොසථිකා හොන්ති. පුඤ්ඤානි කරොන්තීති සරණගමනනිච්චසීලපුප්ඵපූජාධම්මස්සවනපදීපසහස්සආරොපනවිහාරකරණාදීනි නානප්පකාරානි පුඤ්ඤානි කරොන්ති. තෙ එවං අනුවිචරිත්වා පුඤ්ඤකම්මකාරකානං නාමගොත්තානි සොවණ්ණමයෙ පට්ටෙ ලිඛිත්වා ආහරිත්වා චතුන්නං මහාරාජානං දෙන්ති. පුත්තා ඉමං ලොකං අනුවිචරන්තීති චතූහි මහාරාජෙහි පුරිමනයෙනෙව පහිතත්තා අනුවිචරන්ති. තදහූති තංදිවසං. උපොසථෙති උපොසථදිවසෙ.

37. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘අමච්චා පාරිසජ්ජා’ යනු පිරිවර දේවතාවෝ ය. ‘ඉමං ලෝකං අනුවිචරන්ති’ යනු, අටවක දිනයෙහි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා සතර වරම් මහරජවරුන්ට මෙසේ අණ කරන බව කියැවේ: ‘පින්වත්නි, අද අටවක දිනයෙහි මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි හැසිර, පින්කම් කරන්නන්ගේ නම සහ ගෝත්‍රය දැනගෙන එන්න.’ ඔවුන් ගොස් තමන්ගේ පිරිවර දේවතාවන් යොදවන්නේ, ‘පින්වත්නි, මනුෂ්‍ය ලෝකයට ගොස් හැසිර පින් කරන්නන්ගේ නාම ගෝත්‍ර රන් පතක ලියාගෙන එන්න’ යනුවෙනි. ඔවුහු එසේ කරති. එබැවින් ‘ඉමං ලෝකං අනුවිචරන්ති’ (මේ ලෝකයෙහි සැරිසරති) යැයි වදාළ සේක. ‘කච්චි බහු’ යනාදී වදන් පවසන ලද්දේ එම පිරිවර දේවතාවන්ගේ පිරික්සීමේ ආකාරය දැක්වීම පිණිස ය. ඔවුහු එසේ පිරික්සමින් සැරිසරති. එහි ‘උපෝසථං උපවසන්ති’ යනු මසකට අට වතාවක් උපෝසථ අංගයන් සමාදන් වීමයි. ‘පටිජාගරොන්ති’ යනු පටිජාගර උපෝසථ කර්මය කිරීමයි. එය කරන්නෝ එක් අඩමසක පෝය දින හතරක් පෙරගමන් කිරීම් හා පසුගමන් කිරීම් වශයෙන් සිදු කරති. එනම්, පස්වක පෝය සඳහා පෙරගමන් කරන්නෝ සිව්වක දින උපෝසථය රකිති; පසුගමන් කරන්නෝ ජලවක දින උපෝසථය රකිති. අටවක පෝය සඳහා පෙරගමන් කරන්නෝ සත්වක දින ද, පසුගමන් කරන්නෝ නවවක දින ද උපෝසථය රකිති. දහහතරවක පෝය සඳහා පෙරගමන් කරන්නෝ තෙළෙස්වක දින ද, පසළොස්වක පෝය සඳහා පසුගමන් කරන්නෝ මස පෑලවිය දින ද උපෝසථය රකිති. ‘පුඤ්ඤානි කරොන්ති’ යනු සරණාගමනය, නිත්‍ය සීලය, මල් පූජා, ධර්ම ශ්‍රවණය, පහන් දහසක් පූජා කිරීම, විහාර කරවීම් ආදී නන් වැදෑරුම් පින්කම් කිරීමයි. ඔවුහු මෙසේ හැසිර පින්කම් කරන්නන්ගේ නාම ගෝත්‍ර රන් පතක ලියා ගෙනැවිත් සතර වරම් මහරජවරුන්ට දෙති. ‘පුත්තා ඉමං ලොකං අනුවිචරන්ති’ යනු සතර වරම් මහරජුන් විසින් පෙර කී පරිදිම පිටත් කර යැවූ නිසා ඔවුන් හැසිරෙන බවයි. ‘තදහූ’ යනු එම දිනයෙහි ය. ‘උපෝසථෙ’ යනු උපෝසථ දිනයෙහි ය.

සචෙ, භික්ඛවෙ, අප්පකා හොන්තීති චතුන්නං මහාරාජානං අමච්චා පාරිසජ්ජා තා තා ගාමනිගමරාජධානියො උපසඞ්කමන්ති, තතො තං උපනිස්සාය අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘මහාරාජානං අමච්චා ආගතා’’ති පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා තෙසං සන්තිකං ගච්ඡන්ති. තෙ පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ‘‘කච්චි නු ඛො මාරිසා බහූ මනුස්සා මත්තෙය්‍යා’’ති වුත්තනයෙන මනුස්සානං පුඤ්ඤපටිපත්තිං පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, මාරිස, ඉමස්මිං ගාමෙ අසුකො ච අසුකො ච පුඤ්ඤානි කරොන්තී’’ති වුත්තෙ තෙසං නාමගොත්තං ලිඛිත්වා අඤ්ඤත්ථ [Pg.123] ගච්ඡන්ති. අථ චාතුද්දසියං චතුන්නං මහාරාජානං පුත්තාපි තමෙව සුවණ්ණපට්ටං ගහෙත්වා තෙනෙව නයෙන අනුවිචරන්තා නාමගොත්තානි ලිඛන්ති. තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ චත්තාරොපි මහාරාජානො තෙනෙව නයෙන තස්මිංයෙව සුවණ්ණපට්ටෙ නාමගොත්තානි ලිඛන්ති. තෙ සුවණ්ණපට්ටපරිමාණෙනෙව – ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ මනුස්සා අප්පකා, ඉමස්මිං කාලෙ බහුකා’’ති ජානන්ති. තං සන්ධාය ‘‘සචෙ, භික්ඛවෙ, අප්පකා හොන්ති මනුස්සා’’තිආදි වුත්තං. දෙවානං තාවතිංසානන්ති පඨමං අභිනිබ්බත්තෙ තෙත්තිංස දෙවපුත්තෙ උපාදාය එවංලද්ධනාමානං. තෙසං පන උප්පත්තිකථා දීඝනිකායෙ සක්කපඤ්හසුත්තවණ්ණනාය විත්ථාරිතා. තෙනාති තෙන ආරොචනෙන, තෙන වා පුඤ්ඤකාරකානං අප්පකභාවෙන. දිබ්බා වත, භො, කායා පරිහායිස්සන්තීති නවනවානං දෙවපුත්තානං අපාතුභාවෙන දෙවකායා පරිහායිස්සන්ති, රමණීයං දසයොජනසහස්සං දෙවනගරං සුඤ්ඤං භවිස්සති. පරිපූරිස්සන්ති අසුරකායාති චත්තාරො අපායා පරිපූරිස්සන්ති. ඉමිනා ‘‘මයං පරිපුණ්ණෙ දෙවනගරෙ දෙවසඞ්ඝමජ්ඣෙ නක්ඛත්තං කීළිතුං න ලභිස්සාමා’’ති අනත්තමනා හොන්ති. සුක්කපක්ඛෙපි ඉමිනාව උපායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

‘සචේ භික්ඛවේ අප්පකා හොන්ති’ යනු, මහණෙනි, ඉදින් (පින් කරන්නෝ) ස්වල්ප දෙනෙක් වෙත් නම්, සතර මහරජුන්ගේ අමාත්‍ය මණ්ඩලය හා පිරිවර ඒ ඒ ගම්, නියම්ගම් හා රජදහන් කරා එළඹෙති. එවිට ඒ ගම් ආදිය ඇසුරු කොට වසන දේවතාවෝ ‘මහරජුන්ගේ අමාත්‍යවරු පැමිණියහ’ යි සිතා පඬුරු ගෙන ඔවුන් හමුවට යති. ඔවුහු ඒ පඬුරු පිළිගෙන ‘නිදුකාණෙනි, මනුෂ්‍යයෝ මව්පියන්ට උපස්ථාන කිරීම ආදී ගුණධර්මයන්හි බොහෝ සෙයින් යෙදෙන්නාහු ද?’ යැයි පින්කම් පිළිබඳව විමසති. ‘එසේය නිදුකාණෙනි, මේ ගමෙහි අසවලා ද අසවලා ද පින්කම් කරති’ යි කී කල්හි, ඔවුන්ගේ නාම ගෝත්‍ර ලියාගෙන වෙනත් තැනකට යති. ඉක්බිති දහහතරවක දිනයෙහි සතර මහරජුන්ගේ පුත්‍රයෝ ද ඒ රන් පතම රැගෙන එම ක්‍රමයටම සැරිසරමින් නාම ගෝත්‍ර ලියති. පසළොස්වක පෝය දින සතර මහරජවරු ද එම ක්‍රමයටම එම රන් පතෙහිම නාම ගෝත්‍ර ලියති. ඔවුහු ඒ රන් පතෙහි ඇති ලේඛන ප්‍රමාණය අනුවම ‘මේ කාලයෙහි මනුෂ්‍යයෝ ස්වල්පයක් පින් කරති, මේ කාලයෙහි බොහෝ දෙනෙක් පින් කරති’ යි දැනගනිති. එය අරභයා ‘සචේ භික්ඛවේ අප්පකා හොන්ති මනුස්සා’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘දේවානං තාවතිංසානං’ යනු ප්‍රථමයෙන් පහළ වූ දෙවිවරුන් තිස්තුන් දෙනා ඇසුරින් ලැබුණු නාමයකි. ඔවුන්ගේ උත්පත්ති කථා දීඝ නිකායේ සක්කපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි විස්තර කර ඇත. ‘තේන’ යනු ඒ දැන්වීම හේතුවෙන් හෝ පින් කරන්නන්ගේ අඩුවීම හේතුවෙන් ය. ‘දිබ්බා වත භෝ කායා පරිහායිස්සන්ති’ යනු අලුත් දෙවිවරුන් පහළ නොවීමෙන් දිව්‍ය සමූහයා පිරිහෙන බවයි. රමණීය වූ යොදුන් දසදහසක් පමණ වූ දිව්‍ය නගරය හිස් වනු ඇත. ‘පරිපූරිස්සන්ති අසුරකායා’ යනු සතර අපාය පිරී යනු ඇත යන්නයි. මෙයින් ‘අපි පිරුණු දිව්‍ය නගරයෙහි දිව්‍ය සමූහයා මැද සැණකෙළි පවත්වන්නට නොලබන්නෙමු’ යි දෙවියෝ නොසතුටු වෙති. ශුක්ල පක්ෂයෙහි ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය.

භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, සක්කො දෙවානමින්දොති අත්තනො සක්කදෙවරාජකාලං සන්ධාය කථෙති. එකස්ස වා සක්කස්ස අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා කථෙතීති වුත්තං. අනුනයමානොති අනුබොධයමානො. තායං වෙලායන්ති තස්මිං කාලෙ.

‘භූතපුබ්බං භික්ඛවේ සක්කෝ දේවානමින්දෝ’ යන මෙම වචනය ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා තමන්ගේ අතීතය සිහිපත් කරමින් පවසන්නකි. එසේත් නැතිනම් එක් ශක්‍රයෙකුගේ අදහස ගෙන පවසන ලද්දක් යැයි කියනු ලැබේ. ‘අනුනයමානෝ’ යනු මැනවින් අවබෝධ කරවමින් ය. ‘තායං වේලායං’ යනු ඒ කාලයෙහි ය.

පාටිහාරියපක්ඛඤ්චාති එත්ථ පාටිහාරියපක්ඛො නාම අන්තොවස්සෙ තෙමාසං නිබද්ධුපොසථො, තං අසක්කොන්තස්ස ද්වින්නං පවාරණානං අන්තරෙ එකමාසං නිබද්ධුපොසථො, තම්පි අසක්කොන්තස්ස පඨමපවාරණතො පට්ඨාය එකො අද්ධමාසො පාටිහාරියපක්ඛොයෙව නාම. අට්ඨඞ්ගසුසමාගතන්ති අට්ඨහි ගුණඞ්ගෙහි සමන්නාගතං. යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි සත්තො මාදිසො භවෙය්‍ය. සක්කොපි කිර වුත්තප්පකාරස්ස උපොසථකම්මස්ස ගුණං ජානිත්වා ද්වෙ දෙවලොකසම්පත්තියො පහාය මාසස්ස අට්ඨ වාරෙ උපොසථං උපවසති. තස්මා එවමාහ. අපරො නයො – යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි සත්තො මාදිසො අස්ස, මයා පත්තං [Pg.124] සම්පත්තිං පාපුණිතුං ඉච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. සක්කා හි එවරූපෙන උපොසථකම්මෙන සක්කසම්පත්තිං පාපුණිතුන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

‘පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච’ යන්නෙහි ප්‍රාතිහාර්ය පක්ෂය යනු වස් කාලය තුළ තෙමසක් පුරා නොකඩවා රකින උපෝසථයයි. එයට අපොහොසත් වන්නෙකුට පවාරණ දෙක අතර (වප් සහ ඉල් මස අතර) මසක් පුරා රකින උපෝසථයයි. එයට ද අපොහොසත් වන්නෙකුට පළමු පවාරණයේ සිට අඩමසක් පුරා රකින උපෝසථය ප්‍රාතිහාර්ය පක්ෂය නමින් හැඳින්වේ. ‘අට්ඨංගසුසමාගතං’ යනු අංග අටකින් සමන්විත වූ යන්නයි. ‘යෝපිස්ස මාදිසෝ නරෝ’ යනු මා වැනි වූ යම් සත්වයෙක් වේ ද යන්නයි. ශක්‍රයා පවා මෙබඳු උපෝසථ කර්මයක අනිශංස දැන, දිව්‍ය ලෝක සම්පත් දෙකක් (කාම සහ රූප සම්පත්) පසෙක තබා මසකට අට වතාවක් උපෝසථය රකින බව කියැවේ. එබැවින් මෙසේ වදාළහ. තවත් ක්‍රමයක් නම්, ‘යෝපිස්ස මාදිසෝ නරෝ’ යනු මා වැනි සත්වයෙක් මා ලැබූ මෙබඳු සම්පත්තියක් ලබන්නට කැමති වන්නේ නම් යන අර්ථයයි. මෙබඳු උපෝසථ කර්මයකින් ශක්‍ර සම්පත්තිය පවා ලබාගත හැකි බව මෙහි අදහසයි.

වුසිතවාති වුත්ථවාසො. කතකරණීයොති චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බකිච්චං කත්වා ඨිතො. ඔහිතභාරොති ඛන්ධභාරකිලෙසභාරඅභිසඞ්ඛාරභාරෙ ඔතාරෙත්වා ඨිතො. අනුප්පත්තසදත්ථොති සදත්ථො වුච්චති අරහත්තං, තං අනුප්පත්තො. පරික්ඛීණභවසංයොජනොති යෙන සංයොජනෙන බද්ධො භවෙසු ආකඩ්ඪීයති, තස්ස ඛීණත්තා පරික්ඛීණභවසංයොජනො. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති හෙතුනා නයෙන කාරණෙන ජානිත්වා විමුත්තො. කල්ලං වචනායාති යුත්තං වත්තුං.

‘වුසිතවා’ යනු වාසය කර නිම කළ (මගබඹසර වැස නිම කළ) තැනැත්තා ය. ‘කතකරණීයෝ’ යනු සතර මගින් කළ යුතු සියලු කටයුතු නිම කොට සිටින තැනැත්තා ය. ‘ඕහිතභාරෝ’ යනු ස්කන්ධ භාරය, කෙලෙස් භාරය හා අභිසංස්කාර භාරය යන බර බහා තැබූ තැනැත්තා ය. ‘අනුප්පත්තසදත්ථෝ’ යන්නෙහි ‘සදත්ථ’ යනු අර්හත්වයයි, එයට පැමිණි තැනැත්තා ය. ‘පරික්ඛීණභව සංයෝජනෝ’ යනු යම් සංයෝජනයකින් බැඳී භවයන්හි ඇද දමනු ලැබේද, එම සංයෝජන ක්ෂය වූ බැවින් ක්ෂය වූ භව සංයෝජන ඇත්තා යන්නයි. ‘සම්මදඤ්ඤා විමුත්තෝ’ යනු නිවැරදි ක්‍රමයට හේතු සහිතව දැන (කෙලෙසුන්ගෙන්) මිදුණු තැනැත්තා ය. ‘කල්ලං වචනාය’ යනු පැවසීමට සුදුසු ය යන්නයි.

යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි මාදිසො ඛීණාසවො අස්ස, සොපි එවරූපං උපොසථං උපවසෙය්‍යාති උපොසථකම්මස්ස ගුණං ජානන්තො එවං වදෙය්‍ය. අපරො නයො යොපිස්ස මාදිසො නරොති යොපි සත්තො මාදිසො අස්ස, මයා පත්තං සම්පත්තිං පාපුණිතුං ඉච්ඡෙය්‍යාති අත්ථො. සක්කා හි එවරූපෙන උපොසථකම්මෙන ඛීණාසවසම්පත්තිං පාපුණිතුන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

“යොපිස්ස මාදිසෝ නරෝ” යන්නෙහි අර්ථය නම්: “මා වැනි වූ රහත් උතුමෙකු වුවද, මෙබඳු උපෝසථයක ගුණ දැන මෙබඳු වූ උපෝසථයක් සමාදන් වන්නේය” යන්නයි. තවත් ක්‍රමයක් නම්, “මා වැනි වූ යම් සත්වයෙක් මා ලැබූ මහා සම්පත්තිය ලබා ගැනීමට කැමති වන්නේ නම්” යන්නයි. මෙබඳු උපෝසථ කර්මයකින් රහත් උතුමන් ලබන සම්පත්තියට පැමිණිය හැකි බව මෙහි අදහසයි. අටවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතයි.

9. සුඛුමාලසුත්තවණ්ණනා

9. 9. සුඛුමාල සූත්‍ර වර්ණනාව

39. නවමෙ සුඛුමාලොති නිද්දුක්ඛො. පරමසුඛුමාලොති පරමනිද්දුක්ඛො. අච්චන්තසුඛුමාලොති සතතනිද්දුක්ඛො. ඉමං භගවා කපිලපුරෙ නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය නිද්දුක්ඛභාවං ගහෙත්වා ආහ, චරියකාලෙ පන තෙන අනුභූතදුක්ඛස්ස අන්තො නත්ථීති. එකත්ථාති එකිස්සා පොක්ඛරණියා. උප්පලං වප්පතීති උප්පලං රොපෙති. සා නීලුප්පලවනසඤ්ඡන්නා හොති. පදුමන්ති පණ්ඩරපදුමං. පුණ්ඩරීකන්ති රත්තපදුමං. එවං ඉතරාපි ද්වෙ පදුමපුණ්ඩරීකවනෙහි සඤ්ඡන්නා හොන්ති. බොධිසත්තස්ස කිර සත්තට්ඨවස්සිකකාලෙ රාජා අමච්චෙ පුච්ඡි – ‘‘තරුණදාරකා කතරකීළිකං පියායන්තී’’ති? උදකකීළිකං දෙවාති. තතො රාජා කුද්දාලකම්මකාරකෙ සන්නිපාතෙත්වා පොක්ඛරණිට්ඨානානි ගණ්හාපෙසි. අථ සක්කො දෙවරාජා ආවජ්ජෙන්තො තං පවත්තිං ඤත්වා – ‘‘න යුත්තො මහාසත්තස්ස මානුසකපරිභොගො, දිබ්බපරිභොගො යුත්තො’’ති විස්සකම්මං ආමන්තෙත්වා – ‘‘ගච්ඡ, තාත, මහාසත්තස්ස කීළාභූමියං පොක්ඛරණියො මාපෙහී’’ති ආහ. කීදිසා හොන්තු[Pg.125], දෙවාති? අපගතකලලකද්දමා හොන්තු විප්පකිණ්ණමණිමුත්තපවාළිකා සත්තරතනමයපාකාරපරික්ඛිත්තා පවාළමයඋණ්හීසෙහි මණිමයසොපානබාහුකෙහි සුවණ්ණරජතමණිමයඵලකෙහි සොපානෙහි සමන්නාගතා. සුවණ්ණරජතමණිපවාළමයා චෙත්ථ නාවා හොන්තු, සුවණ්ණනාවාය රජතපල්ලඞ්කො හොතු, රජතනාවාය සුවණ්ණපල්ලඞ්කො, මණිනාවාය පවාළපල්ලඞ්කො, පවාළනාවාය මණිපල්ලඞ්කො, සුවණ්ණරජතමණිපවාළමයාව උදකසෙචනනාළිකා හොන්තු, පඤ්චවණ්ණෙහි ච පදුමෙහි සඤ්ඡන්නා හොන්තූති. ‘‘සාධු, දෙවා’’ති විස්සකම්මදෙවපුත්තො සක්කස්ස පටිස්සුත්වා රත්තිභාගෙ ඔතරිත්වා රඤ්ඤො ගාහාපිතපොක්ඛරණිට්ඨානෙසුයෙව තෙනෙව නියාමෙන පොක්ඛරණියො මාපෙසි.

39. නවවන සූත්‍රයෙහි “සුඛුමාලෝ” යනු දුක් රහිත වූවකි. “පරම සුඛුමාලෝ” යනු අතිශයින්ම දුක් රහිත වූවකි. “අච්චන්ත සුඛුමාලෝ” යනු නිරන්තරයෙන්ම දුක් රහිත වූවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කපිලවස්තු පුරයෙහි උපන් දා සිට පැවති දුක් රහිත බව අරභයා මෙය වදාළ සේක. බෝධිසත්ව අවධියේදී (දුෂ්කර ක්‍රියා ආදී කාලයේදී) විඳි දුකට සීමාවක් නැති බව දත යුතුය. “ඒකත්ථා” යනු එක් පොකුණකය. “උප්පලං වප්පති” යනු මානෙල් සිටුවනු ලැබේ යන්නයි. එය නිල් මානෙල් වනයකින් වැසී පවතී. “පදුමං” යනු සුදු නෙළුමයි. “පුණ්ඩරීකං” යනු රතු නෙළුමයි. අනෙක් පොකුණු දෙකද එලෙසම නෙළුම් හා පුණ්ඩරීක වනයෙන් වැසී පවතී. බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ සත් අට හැවිරිදි වියේදී, රජතුමා ඇමතියන්ගෙන් “කුඩා දරුවන් කෙබඳු ක්‍රීඩාවලට කැමතිද?”යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, ජල ක්‍රීඩාවට කැමතිය”යි ඔවුහු පැවසූහ. එවිට රජතුමා කම්කරුවන් රැස් කර පොකුණු හෑරීමට සුදුසු ස්ථාන වෙන් කළේය. එවිට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ඒ පිළිබඳ මෙනෙහි කර, “මහාසත්වයන්ට මනුෂ්‍ය පරිභෝජනය නුසුදුසුය, දිව්‍ය පරිභෝජනයම සුදුසුය”යි සිතා විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා කැඳවා, “පින්වත, ගොස් මහාසත්වයන්ගේ ක්‍රීඩා භූමියෙහි පොකුණු මවන්න”යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, ඒවා කෙබඳු විය යුතුද?”යි ඇසූ විට, “මඩ රහිත, මැණික් මුතු පබළු විසිරුණු, සත්රුවනින් කළ ප්‍රාකාරවලින් වට වූ, පබළු වියන් සහිත, මැණික් පඩිපෙළවල් හා රන් රිදී මැණික් පුවරු සහිත පඩිපෙළවලින් යුක්ත විය යුතුය. රන් රිදී මැණික් පබළු ඔරු ද එහි විය යුතුය. රන් ඔරුවෙහි රිදී පලඟක් ද, රිදී ඔරුවෙහි රන් පලඟක් ද, මැණික් ඔරුවෙහි පබළු පලඟක් ද, පබළු ඔරුවෙහි මැණික් පලඟක් ද විය යුතුය. රන් රිදී ආදියෙන් කළ පැන් ඉසින නල ද පස් වන් නෙළුම්වලින් වැසී තිබිය යුතුය”යි කීවේය. “යහපති දේවයන් වහන්ස”යි විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා ශක්‍රයාට පොරොන්දු වී රාත්‍රී කාලයෙහි රජු නියම කළ ස්ථානයන්හි එලෙසම පොකුණු මැවීය.

නනු චෙතා අපගතකලලකද්දමා, කථමෙත්ථ පදුමානි පුප්ඵිංසූති? සො කිර තාසු පොක්ඛරණීසු තත්ථ තත්ථ සුවණ්ණරජතමණිපවාළමයා ඛුද්දකනාවායො මාපෙත්වා ‘‘එතා කලලකද්දමපූරිතා ච හොන්තු, පඤ්චවණ්ණානි චෙත්ථ පදුමානි පුප්ඵන්තූ’’ති අධිට්ඨාසි. එවං පඤ්චවණ්ණානි පදුමානි පුප්ඵිංසු, රෙණුවට්ටියො උග්ගන්ත්වා උදකපිට්ඨං අජ්ඣොත්ථරිත්වා විචරන්ති. පඤ්චවිධා භමරගණා උපකූජන්තා විචරන්ති. එවං තා මාපෙත්වා විස්සකම්මො දෙවපුරමෙව ගතො. තතො විභාතාය රත්තියා මහාජනො දිස්වා ‘‘මහාපුරිස්සස්ස මාපිතා භවිස්සන්තී’’ති ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා මහාජනපරිවාරො ගන්ත්වා පොක්ඛරණියො දිස්වා ‘‘මම පුත්තස්ස පුඤ්ඤිද්ධියා දෙවතාහි මාපිතා භවිස්සන්තී’’ති අත්තමනො අහොසි. තතො පට්ඨාය මහාපුරිසො උදකකීළිකං අගමාසි.

මඩ රහිත වූ එම පොකුණුවල නෙළුම් පිපුණේ කෙසේද? විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා එහි රන් රිදී ආදියෙන් කළ කුඩා ඔරු මවා ඒවා මඩින් පුරවා එහි පස් වන් නෙළුම් පිපේවායි අධිෂ්ඨානය කළේය. එවිට පස් වන් නෙළුම් පිපී, රේණු ජලය මතුපිට විසිරී ගියේය. පස් වැදෑරුම් බඹරු නාද කරමින් සැරිසැරූහ. මෙසේ මවා විශ්වකර්ම තෙමේ දෙව්ලොවට ගියේය. පසුදින මිනිසුන් මෙය දැක රජුට දැන්වූහ. රජතුමා ද පිරිවර සමඟ ගොස් පොකුණු දැක “මෙය මාගේ පුත්‍රයාගේ පිනෙන් දෙවියන් මැවූවකි”යි සතුටු විය. එතැන් සිට මහාසත්වයන් වහන්සේ ජල ක්‍රීඩාවෙහි යෙදුණහ.

යාවදෙව මමත්ථායාති එත්ථ යාවදෙවාති පයොජනාවධිනියාමවචනං, යාව මමෙව අත්ථාය, නත්ථෙත්ථ අඤ්ඤං කාරණන්ති අත්ථො. න ඛො පනස්සාහන්ති න ඛො පනස්ස අහං. අකාසිකං චන්දනන්ති අසණ්හං චන්දනං. කාසිකං, භික්ඛවෙ, සු මෙ තං වෙඨනන්ති, භික්ඛවෙ, වෙඨනම්පි මෙ කාසිකං හොති. එත්ථ හි සුඉති ච තන්ති ච නිපාතමත්තං, මෙති සාමිවචනං. වෙඨනම්පි මෙ සණ්හමෙව හොතීති දස්සෙති. කාසිකා කඤ්චුකාති පාරුපනකඤ්චුකොපි සණ්හකඤ්චුකොව. සෙතච්ඡත්තං ධාරීයතීති මානුසකසෙතච්ඡත්තම්පි දිබ්බසෙතච්ඡත්තම්පි උපරිධාරිතමෙව හොති. මා නං ඵුසි සීතං වාති [Pg.126] මා එතං බොධිසත්තං සීතං වා උණ්හාදීසු වා අඤ්ඤතරං ඵුසතූති අත්ථො.

“යාවදේව මමත්ථාය” යන්නෙහි අර්ථය නම්, “ප්‍රයෝජනයක සීමාව දැක්වීමකි, එනම් මාගේම ප්‍රයෝජනය සඳහා මිස වෙනත් කරුණක් මෙහි නැත” යන්නයි. “න ඛෝ පනස්සාහං” යන්න “න ඛෝ පන අස්ස අහං” ලෙස පද සිඳිය යුතුය. “කාසිකං චන්දනං” යනු ඉතා සිනිඳු වූ කාසි රටේ සඳුන්ය. “සු මේ තං වේඨනං” යනු “මහණෙනි, මාගේ හිස් වෙළුම ද කාසි රටේ නිපදවන ලද්දක් විය” යන්නයි. මෙහි ‘සු’ සහ ‘තං’ යනු නිපාත පද වේ. ‘මේ’ යන්නෙන් මාගේ යන අර්ථය දේ. “කාසිකා කංචුකා” යනු පොරවන ඇඳුම ද ඉතා සිනිඳු වූවකි. “සේතච්ඡත්තං ධාරීයති” යනු මනුෂ්‍ය හෝ දිව්‍ය සුදු කුඩයක් හිසට ඉහළින් නිතරම අල්ලාගෙන සිටීමයි. “මා නං පූසි සීතං වා” යනු එම බෝධිසත්වයන්ට සීතලෙන් හෝ රස්නයෙන් හෝ වෙනත් පීඩාවකින් පීඩාවක් නොවනු පිණිස යන්නයි.

තයො පාසාදා අහෙසුන්ති බොධිසත්තෙ කිර සොළසවස්සුද්දෙසිකෙ ජාතෙ සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘පුත්තස්ස වසනකපාසාදෙ කාරෙස්සාමී’’ති වඩ්ඪකිනො සන්නිපාතාපෙත්වා භද්දකෙන නක්ඛත්තමුහුත්තෙන නවභූමිකතපරිකම්මං කාරෙත්වා තයො පාසාදෙ කාරාපෙසි. තෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. හෙමන්තිකොතිආදීසු යත්ථ සුඛං හෙමන්තෙ වසිතුං, අයං හෙමන්තිකො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – හෙමන්තෙ වාසො හෙමන්තං, හෙමන්තං අරහතීති හෙමන්තිකො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො.

“තයෝ පාසාදා අහේසුං” යනු බෝධිසත්වයන් වහන්සේට දහසය වයස් පිරුණු කල, සුද්ධෝදන මහා රජතුමා “පුත්‍රයාට වාසය සඳහා මාලිගා කරවමි”යි වඩුවන් කැඳවා ශුභ මොහොතින් භූමිය සකස් කර මාලිගා තුනක් කරවීය. ඒවා අරභයා මෙය වදාරන ලදී. “හේමන්තිකො” යනු සීතල කාලයේ වාසයට සුදුසු මාලිගාවයි. අනෙක් කාලවලට ද එසේමය. “හේමන්තිකො” යන්නෙහි අර්ථය හේමන්ත කාලයෙහි වාසය කිරීමට සුදුසු වූයේ යන අර්ථයයි. අනෙක් පදවල ද අර්ථය එසේම දත යුතුය.

තත්ථ හෙමන්තිකො පාසාදො නවභූමකො අහොසි, භූමියො පනස්ස උණ්හඋතුග්ගාහාපනත්ථාය නීචා අහෙසුං. තත්ථ ද්වාරවාතපානානි සුඵුසිතකවාටානි අහෙසුං නිබ්බිවරානි. චිත්තකම්මම්පි කරොන්තා තත්ථ තත්ථ පජ්ජලිතෙ අග්ගික්ඛන්ධෙයෙව අකංසු. භූමත්ථරණං පනෙත්ථ කම්බලමයං, තථා සාණිවිතානනිවාසනපාරුපනවෙඨනානි. වාතපානානි උණ්හග්ගාහාපනත්ථං දිවා විවටානි රත්තිං පිහිතානි හොන්ති.

එහි හේමන්තික මාලිගාව නව මහල් වූ අතර, උණුසුම රැකගැනීම පිණිස එම මහල් මිටිව සාදන ලදී. එහි දොර ජනෙල් සිදුරු රහිතව තදින් වැසෙන සේ නිමවා තිබුණි. එහි සිතුවම් කරන්නන් ද තැනින් තැන ඇවිලෙන ගිනි ජාලාවන්ගේ රූපම ඇඳ තිබුණි. බිම ඇතිරිලි කම්බිලිවලින් නිමවා තිබූ අතර, වියන් සහ ඇඳුම් පැළඳුම් ද එලෙසම කම්බිලිවලින්ම නිමවා තිබුණි. දහවල් කාලයේ උණුසුම ලබා ගැනීම පිණිස ජනෙල් විවෘත කළ අතර රාත්‍රී කාලයේදී ඒවා වසා තබන ලදී.

ගිම්හිකො පන පඤ්චභූමකො අහොසි. සීතඋතුග්ගාහාපනත්ථං පනෙත්ථ භූමියො උච්චා අසම්බාධා අහෙසුං. ද්වාරවාතපානානි නාතිඵුසිතානි සවිවරානි සජාලානි අහෙසුං. චිත්තකම්මෙ උප්පලානි පදුමානි පුණ්ඩරීකානියෙව අකංසු. භූමත්ථරණං පනෙත්ථ දුකූලමයං, තථා සාණිවිතානනිවාසනපාරුපනවෙඨනානි. වාතපානසමීපෙසු චෙත්ථ නව චාටියො ඨපෙත්වා උදකස්ස පූරෙත්වා නීලුප්පලාදීහි සඤ්ඡාදෙන්ති. තෙසු තෙසු පදෙසෙසු උදකයන්තානි කරොන්ති, යෙහි දෙවෙ වස්සන්තෙ විය උදකධාරා නික්ඛමන්ති. අන්තොපාසාදෙ තත්ථ තත්ථ කලලපූරා දොණියො ඨපෙත්වා පඤ්චවණ්ණානි පදුමානි රොපයිංසු. පාසාදමත්ථකෙ සුක්ඛමහිංසචම්මං බන්ධිත්වා යන්තං පරිවත්තෙත්වා යාව ඡදනපිට්ඨියා පාසාණෙ ආරොපෙත්වා තස්මිං විස්සජ්ජෙන්ති. තෙසං චම්මෙ පවට්ටන්තානං සද්දො මෙඝගජ්ජිතං විය හොති. ද්වාරවාතපානානි පනෙත්ථ දිවා පිහිතානි හොන්ති රත්තිං විවටානි.

ගිම්හාන කාලයට සුදුසු ප්‍රාසාදය මහල් පහකින් යුක්ත විය. එහි සිසිල් සෘතුව ඇති කරනු පිණිස මහල් උස් වූ අතර තදබදයක් නොවීය. දොර ජනෙල් එකිනෙක නොවදින සේ සිදුරු සහිතව සහ දැල් සහිතව සාදා තිබුණි. චිත්‍ර කර්මාන්තයේදී රතු නෙළුම්, සුදු නෙළුම් සහ නිල් මානෙල් ආදියෙහි ස්වරූපයන්ම යොදා ගත්හ. එහි බිම ඇතිරිලි දූකුල පිළියෙන් (සුදු සේද) නිමවා තිබුණි. එසේම තිර රෙදි, උඩු වියන්, ඇඳුම් පැළඳුම් සහ හිස් වැසුම් ද එසේම විය. දොර ජනෙල් අසල අලුත් මැටි බඳුන් තබා ඒවා ජලයෙන් පුරවා නිල් මානෙල් ආදියෙන් වසා තැබූහ. තැනින් තැන ජල යන්ත්‍ර සවි කළ අතර ඒවායින් වැසි වසින්නාක් මෙන් ජල ධාරාවන් නික්මුණි. ප්‍රාසාදය තුළ තැනින් තැන මඩ පිරවූ ඔරු තබා එහි පස් පියුම් රෝපණය කළහ. ප්‍රාසාදය මුදුනේ වියළි මී සමක් බැඳ, යන්ත්‍රයක් මගින් එය කරකවමින් සෙවිලි මතුපිට දක්වා ගල් පටවා මුදා හැරියේය. සම මත පෙරළෙන ඒ ගල්වල ශබ්දය අකුණු හඬක් වැනි විය. එහි දොර ජනෙල් දහවල් කාලයේ වසා තිබුණු අතර රාත්‍රී කාලයේ විවෘතව තැබුණි.

වස්සිකො [Pg.127] සත්තභූමකො අහොසි. භූමියො පනෙත්ථ ද්වින්නම්පි උතූනං ගාහාපනත්ථාය නාතිඋච්චා නාතිනීචා අකංසු. එකච්චානි ද්වාරවාතපානානි සුඵුසිතානි, එකච්චානි සවිවරානි. තත්ථ චිත්තකම්මම්පි කෙසුචි ඨානෙසු පජ්ජලිතඅග්ගික්ඛන්ධවසෙන, කෙසුචි ජාතස්සරවසෙන කතං. භූමත්ථරණාදීනි පනෙත්ථ කම්බලදුකූලවසෙන උභයමිස්සකානි. එකච්චෙ ද්වාරවාතපානා රත්තිං විවටා දිවා පිහිතා, එකච්චෙ දිවා විවටා රත්තිං පිහිතා. තයොපි පාසාදා උබ්බෙධෙන සමප්පමාණා. භූමිකාසු පන නානත්තං අහොසි.

වර්ෂා කාලයට සුදුසු ප්‍රාසාදය සත් මහල් විය. එහි මහල් සෘතු දෙකටම ගැලපෙන සේ ඉතා උස් නොවූ ද ඉතා මිටි නොවූ ද ලෙස සාදා තිබුණි. ඇතැම් දොර ජනෙල් හොඳින් වැසෙන සේ ද, ඇතැම් ඒවා සිදුරු සහිතව ද විය. එහි ඇතැම් තැන්වල දිලෙන ගිනි කඳන් ලෙස ද, ඇතැම් තැන්වල පද්ම විල් ලෙස ද චිත්‍ර කර්මාන්ත කර තිබුණි. එහි බිම ඇතිරිලි ආදිය ලොම් රෙදි සහ දූකුල පිළි යන දෙවර්ගයම මිශ්‍රව නිමවා තිබුණි. ඇතැම් දොර ජනෙල් රාත්‍රියේ විවෘතව ද දහවල් කාලයේ වසා ද තැබූ අතර, ඇතැම් ඒවා දහවල් විවෘතව ද රාත්‍රියේ වසා ද තැබුණි. ප්‍රාසාද තුනම උසින් සමාන වුවද, මහල් සංඛ්‍යාවෙන් එකිනෙකට වෙනස් විය.

එවං නිට්ඨිතෙසු පාසාදෙසු රාජා චින්තෙසි – ‘‘පුත්තො මෙ වයප්පත්තො, ඡත්තමස්ස උස්සාපෙත්වා රජ්ජසිරිං පස්සිස්සාමී’’ති. සො සාකියානං පණ්ණානි පහිණි – ‘‘පුත්තො මෙ වයප්පත්තො, රජ්ජෙ නං පතිට්ඨාපෙස්සාමි, සබ්බෙ අත්තනො අත්තනො ගෙහෙසු වයප්පත්තා, දාරිකා ඉමං ගෙහං පෙසෙන්තූ’’ති. තෙ සාසනං සුත්වා – ‘‘කුමාරො කෙවලං දස්සනක්ඛමො රූපසම්පන්නො, න කිඤ්චි සිප්පං ජානාති, දාරභරණං කාතුං න සක්ඛිස්සති, න මයං ධීතරො දස්සාමා’’ති ආහංසු. රාජා තං පවත්තිං සුත්වා පුත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොචෙසි. බොධිසත්තො ‘‘කිං සිප්පං දස්සෙතුං වට්ටති, තාතා’’ති ආහ. සහස්සථාමධනුං ආරොපෙතුං වට්ටති, තාතාති. තෙන හි ආහරාපෙථාති. රාජා ආහරාපෙත්වා අදාසි. ධනුං පුරිසසහස්සං ආරොපෙති, පුරිසසහස්සං ඔරොපෙති. මහාපුරිසො ධනුං ආහරාපෙත්වා පල්ලඞ්කෙ නිසින්නොව ජියං පාදඞ්ගුට්ඨකෙ වෙඨෙත්වා කඩ්ඪන්තො පාදඞ්ගුට්ඨකෙනෙව ධනුං ආරොපෙත්වා වාමෙන හත්ථෙන දණ්ඩෙ ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන කඩ්ඪිත්වා ජියං පොථෙසි. සකලනගරං උප්පතනාකාරප්පත්තං අහොසි. ‘‘කිං සද්දො එසො’’ති ච වුත්තෙ ‘‘දෙවො ගජ්ජතී’’ති ආහංසු. අථඤ්ඤෙ ‘‘තුම්හෙ න ජානාථ, න දෙවො ගජ්ජති, අඞ්ගීරසස්ස කුමාරස්ස සහස්සථාමධනුං ආරොපෙත්වා ජියං පොථෙන්තස්ස ජියප්පහාරසද්දො එසො’’ති ආහංසු. සාකියා තාවතකෙනෙව ආරද්ධචිත්තා අහෙසුං.

මෙසේ ප්‍රාසාදයන් නිම වූ කල්හි සුද්ධෝදන රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: "මගේ පුතණුවන් දැන් වැඩිවියට පත්ව සිටී. එබැවින් එතුමාට සේසත් නගා රාජ්‍ය ශ්‍රීය බලන්නෙමි." රජතුමා ශාක්‍යයන් වෙත පණිවිඩ යැවීය: "මගේ පුතණුවන් දැන් වැඩිවියට පත්ව ඇත. මම එතුමාව රාජ්‍යයෙහි පිහිටුවන්නෙමි. එබැවින් සියලු දෙනාම තමන්ගේ නිවෙස්වල සිටින වැඩිවියට පත් වූ දියණියන් මේ මගේ පුතාගේ නිවසට එවන්න." ඒ පණිවිඩය ඇසූ ශාක්‍යයෝ මෙසේ කීහ: "කුමාරයා පෙනුමෙන් පමණක් යුක්තය, රූප සම්පන්නය. නමුත් කිසිදු ශිල්පයක් නොදනී. බිරිඳක් පෝෂණය කිරීමට ඔහුට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් අප දියණියන් ලබා නොදෙන්නෙමු." රජතුමා ඒ පුවත අසා පුතණුවන් වෙත ගොස් ඒ බව පැවසීය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, "පියාණෙනි, මා කිනම් ශිල්පයක් පෙන්විය යුතුද?" යි ඇසූහ. "පුතණුවනි, පුරුෂයන් දහසකගේ ශක්තිය ඇති දුන්න නැමිය යුතුය" යි රජු කීවේය. "එසේ නම් එය ගෙන්වන්න" යැයි කුමරු කීවේය. රජතුමා එය ගෙන්වා දුන්නේය. සාමාන්‍යයෙන් පුරුෂයන් දහසක් එක්ව නැමිය යුතු ඒ දුන්න මහා පුරුෂයන් වහන්සේ ගෙන්වා ගෙන පර්යංකයෙන් වැඩහිඳිමින්ම, දුනු දිය පා ඇඟිල්ලේ පටලවා ඇද, පා ඇඟිල්ලෙන්ම දුන්න නමා, වම් අතින් දුනු දණ්ඩ ගෙන දකුණු අතින් දිය ඇද හැරියහ. මුළු නගරයම කම්පා වන්නාක් මෙන් විය. "මේ කුමන ශබ්දයක්ද?" යි ඇසූ විට ඇතැමෙක් "අකුණු ගසනවා" යැයි කීහ. තවත් අය, "ඔබ නොදන්නවාද? මේ අකුණු හඬක් නොවේ. මේ අංගීරස කුමාරයා සහස්සථාම ධනුව නමා දුනු දිය හැරීමේ ශබ්දයයි" කීහ. ශාක්‍යයෝ එපමණකින්ම අතිශයින් සතුටට පත් වූහ.

මහාපුරිසො ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. අට්ඨඞ්ගුලමත්තබහලං අයොපට්ටං කණ්ඩෙන විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. චතුරඞ්ගුලබහලං අසනඵලකං විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. විදත්ථිබහලං උදුම්බරඵලකං විනිවිජ්ඣිතුං [Pg.128] වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති. යන්තෙ බද්ධං ඵලකසතං විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තං විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. සට්ඨිපටලං සුක්ඛමහිංසචම්මං විනිවිජ්ඣිතුං වට්ටතීති. තම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. තතො වාලිකසකටාදීනි ආචික්ඛිංසු. මහාසත්තො වාලිකසකටම්පි පලාලසකටම්පි විනිවිජ්ඣිත්වා උදකෙ එකුසභප්පමාණං කණ්ඩං පෙසෙසි, ථලෙ අට්ඨඋසභප්පමාණං. අථ නං ‘‘ඉදානි වාතිඞ්ගණසඤ්ඤාය වාලං විජ්ඣිතුං වට්ටතී’’ති ආහංසු. තෙන හි බන්ධාපෙථාති. සද්දන්තරෙ බජ්ඣතු, තාතාති. පුරතො ගච්ඡන්තු, ගාවුතන්තරෙ බන්ධන්තූති. පුරතො ගච්ඡන්තු, අද්ධයොජනෙ බන්ධන්තූති. පුරතො ගච්ඡන්තු යොජනෙ බන්ධන්තූති. බන්ධාපෙථ, තාතාති යොජනමත්ථකෙ වාතිඞ්ගණසඤ්ඤාය වාලං බන්ධාපෙත්වා රත්තන්ධකාරෙ මෙඝපටලච්ඡන්නාසු දිසාසු කණ්ඩං ඛිපි, තං ගන්ත්වා යොජනමත්ථකෙ වාලං ඵාලෙත්වා පථවිං පාවිසි. න කෙවලඤ්ච එත්තකමෙව, තං දිවසං පන මහාසත්තො ලොකෙ වත්තමානසිප්පං සබ්බමෙව සන්දස්සෙසි. සක්‍යරාජානො අත්තනො අත්තනො ධීතරො අලඞ්කරිත්වා පෙසයිංසු, චත්තාලීසසහස්සනාටකිත්ථියො අහෙසුං. මහාපුරිසො තීසු පාසාදෙසු දෙවො මඤ්ඤෙ පරිචාරෙන්තො මහාසම්පත්තිං අනුභවති.

මහා පුරුෂයන් වහන්සේ "තව කුමක් කළ යුතුද?" යි ඇසූහ. "අඟල් අටක් ඝනකම ඇති යකඩ තහඩුවක් ඊතලයකින් විනිවිද විදිය යුතුය" යි ඔවුහු කීහ. එය විනිවිද විද, "තව කුමක් කළ යුතුද?" යි ඇසූහ. "අඟල් හතරක් ඝනකම ඇති අසන (පියල්) ලෑල්ලක් විනිවිද විදිය යුතුය" යි කීහ. එයද විද, "තව කුමක්ද?" යි ඇසූහ. "වියතක් ඝනකම ඇති දිඹුල් ලෑල්ලක් විනිවිද විදිය යුතුය" යි කීහ. එයද විද, "තව කුමක්ද?" යි ඇසූහ. "යන්ත්‍රයක බැඳි ලෑලි සියයක් විනිවිද විදිය යුතුය" යි කීහ. එයද විද, "තව කුමක්ද?" යි ඇසූහ. "වියළි මී සම තට්ටු හැටක් විනිවිද විදිය යුතුය" යි කීහ. එයද විද, "තව කුමක්ද?" යි ඇසූහ. ඉන්පසු වැලි කරත්ත, පිදුරු කරත්ත ආදිය ගැන කීහ. මහාසත්වයන් වහන්සේ වැලි කරත්තය සහ පිදුරු කරත්තය ද විනිවිද විද, ජලයෙහි උසභයක් පමණ දුරට ද ගොඩබිම උසභ අටක් පමණ දුරට ද ඊතලය යැවූහ. ඉන්පසු ඔවුහු "දැන් කෙස් ගසක් විද පෙන්විය යුතුය" යැයි කීහ. "එසේ නම් එය සූදානම් කරන්න" යැයි පැවසූහ. "පියාණෙනි, හඬ ඇසෙන මානයක (සද්දන්තරයෙහි) එය බඳින්න" යැයි කීහ. "ඉදිරියට ගොස් ගාවුතයක් දුරින් බඳින්න", "ඉදිරියට ගොස් අඩ යොදුනක් දුරින් බඳින්න", "ඉදිරියට ගොස් යොදුනක් දුරින් බඳින්න" යැයි වදාළහ. "පියාණෙනි, දැන් බඳින්න" යැයි පවසා යොදුනක් මානයේ කෙස් ගසක් බැඳ, ඝන අඳුර ඇති රාත්‍රියක වළාකුළුවලින් වැසුණු දිශාවකට ඊතලයක් විද්දහ. එය ගොස් යොදුනක් දුරින් තිබූ කෙස් ගස පලා පොළොවට වැදුණි. එපමණක් නොව, එදින මහාසත්වයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි පවතින සියලුම ශිල්ප දක්වා වදාළහ. එවිට ශාක්‍ය රජවරු තමන්ගේ දියණියන් අලංකාර කර එවුහ. එහි කතුන් හතළිස් දහසක් වූහ. මහා පුරුෂයන් වහන්සේ ඒ ප්‍රාසාද තුනෙහි දෙවියකු මෙන් මහත් සම්පත් අනුභව කරමින් වාසය කළහ.

නිප්පුරිසෙහීති පුරිසවිරහිතෙහි. න කෙවලං චෙත්ථ තූරියානෙව නිප්පුරිසානි, සබ්බට්ඨානානිපි නිප්පුරිසානෙව. දොවාරිකාපි ඉත්ථියොව, න්හාපනාදිපරිකම්මකරාපි ඉත්ථියොව. රාජා කිර ‘‘තථාරූපං ඉස්සරියසුඛසම්පත්තිං අනුභවමානස්ස පුරිසං දිස්වා පරිසඞ්කා උප්පජ්ජති, සා මෙ පුත්තස්ස මා අහොසී’’ති සබ්බකිච්චෙසු ඉත්ථියොව ඨපෙසි. පරිචාරයමානොති මොදමානො. න හෙට්ඨාපාසාදං ඔරොහාමීති පාසාදතො හෙට්ඨා න ඔතරාමි. ඉති මං චත්තාරො මාසෙ අඤ්ඤො සිඛාබද්ධො පුරිසො නාම පස්සිතුං නාලත්ථ. යථාති යෙන නියාමෙන. දාසකම්මකරපොරිසස්සාති දාසානඤ්චෙව දෙවසිකභත්තවෙතනාභතානං කම්මකරානඤ්ච නිස්සාය ජීවමානපුරිසානඤ්ච. කණාජකන්ති සකුණ්ඩකභත්තං. බිලඞ්ගදුතියන්ති කඤ්ජිකදුතියං.

'නිප්පුරිසේහි' යනු පුරුෂයන්ගෙන් තොර වූ (ස්ත්‍රීන් පමණක් සිටින) යන්නයි. මෙහි තූර්ය වාදනය කරන්නියන් පමණක් පුරුෂයන්ගෙන් තොර වූවා නොවේ, සියලුම ස්ථානවල සිටියේ ස්ත්‍රීන් පමණි. දොරටුපාලිකාවන් ද, ස්නානය ආදී කටයුතු කර දෙන්නියන් ද ස්ත්‍රීන්ම විය. රජතුමා මෙබඳු වූ සමෘද්ධිමත් ඉසුරු සැප අනුභව කරන්නා වූ මාගේ පුත්‍රයා පුරුෂයෙකු දැක (කලකිරීම් ඇතිවේ යැයි) සැකයක් ඇති කරගනීවි යන බියෙන්, සියලු කටයුතු සඳහා ස්ත්‍රීන්ම පත් කළේය. 'පරිචාරයමානෝ' යනු සතුටු වන්නා වූ යන්නයි. 'න හෙට්ඨාපාසාදං ඔරොහාමි' යනු ප්‍රාසාදයෙන් පහළට නොබසින බවයි. මෙලෙස සිව් මසක් තිස්සේ හිසකෙස් බැඳි (කෙස් වැටියක් සහිත) වෙනත් පුරුෂයෙකු දැකීමට මට නොලැබුණි. 'යථා' යනු යම් ආකාරයකින් ද යන්නයි. 'දාසකම්මකරපොරිසස්ස' යනු දාසයන්ටත්, දිනපතා බත් හා වැටුප් ලබන සේවකයන්ටත්, අනුන් ඇසුරේ ජීවත් වන පුරුෂයන්ටත් යන්නයි. 'කණාජකං' යනු කුඩු සහිත බත්ය. 'බිලංගදුතියං' යනු කාඩි හොදි දෙවැන්න කොට ඇති (කාඩි හොදි සමඟ අනුභව කරන) බත්ය.

එවරූපාය ඉද්ධියාති එවංජාතිකාය පුඤ්ඤිද්ධියා සමන්නාගතස්ස. එවරූපෙන ච සුඛුමාලෙනාති එවංජාතිකෙන ච නිද්දුක්ඛභාවෙන. සොඛුමාලෙනාතිපි [Pg.129] පාඨො. එවං තථාගතො එත්තකෙන ඨානෙන අත්තනො සිරිසම්පත්තිං කථෙසි. කථෙන්තො ච න උප්පිලාවිතභාවත්ථං කථෙසි, ‘‘එවරූපායපි පන සම්පත්තියා ඨිතො පමාදං අකත්වා අප්පමත්තොව අහොසි’’න්ති අප්පමාදලක්ඛණස්සෙව දීපනත්ථං කථෙසි. තෙනෙව අස්සුතවා ඛො පුථුජ්ජනොතිආදිමාහ. තත්ථ පරන්ති පරපුග්ගලං. ජිණ්ණන්ති ජරාජිණ්ණං. අට්ටීයතීති අට්ටො පීළිතො හොති. හරායතීති හිරිං කරොති ලජ්ජති. ජිගුච්ඡතීති අසුචිං විය දිස්වා ජිගුච්ඡං උප්පාදෙති. අත්තානංයෙව අතිසිත්වාති ජරාධම්මම්පි සමානං අත්තානං අතික්කමිත්වා අට්ටීයති හරායතීති අත්ථො. ජරාධම්මොති ජරාසභාවො. ජරං අනතීතොති ජරං අනතික්කන්තො, අන්තො ජරාය වත්තාමි. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතොති එවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස. යොබ්බනමදොති යොබ්බනං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො මානමදො. සබ්බසො පහීයීති සබ්බාකාරෙන පහීනො. මග්ගෙන පහීනසදිසො කත්වා දස්සිතො. න පනෙස මග්ගෙන පහීනො, පටිසඞ්ඛානෙන පහීනොව කථිතොති වෙදිතබ්බො. බොධිසත්තස්ස හි දෙවතා ජරාපත්තං දස්සෙසුං. තතො පට්ඨාය යාව අරහත්තා අන්තරා මහාසත්තස්ස යොබ්බනමදො නාම න උප්පජ්ජති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ පන ආරොග්‍යමදොති අහං නිරොගොති ආරොග්‍යං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො මානමදො. ජීවිතමදොති අහං චිරං ජීවීති තං නිස්සාය උප්පජ්ජනකො මානමදො. සික්ඛං පච්චක්ඛායාති සික්ඛං පටික්ඛිපිත්වා. හීනායාවත්තතීති හීනාය ලාමකාය ගිහිභාවාය ආවත්තති.

මෙබඳු වූ පින් මහිමයෙන් යුත් සෘද්ධියක් ඇත්තා වූ ද, මෙබඳු වූ සුකුමාර බවකින් (දුක් රහිත සියුම් බවකින්) යුක්ත වූ ද තථාගතයන් වහන්සේ මෙපමණකින් තමන් වහන්සේගේ ශ්‍රී සම්පත්තිය වදාළ සේක. මෙසේ වදාරන ලද්දේ සිතේ උඩඟු බව ඇති කරගැනීම සඳහා නොව, 'මෙබඳු සම්පත්තියක සිටියදීත් ප්‍රමාද නොවී අප්‍රමාදීව සිටියෙමි' යන අප්‍රමාද ලක්ෂණය පෙන්වා දීම සඳහාමය. එහෙයින් 'අස්සුතවා ඛො පුථුජ්ජනෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පරං' යනු අන්‍ය පුද්ගලයායි. 'ජිණ්ණං' යනු ජරාවෙන් දිරාපත් වූ තැනැත්තායි. 'අට්ටීයති' යනු පීඩාවට පත් වීමයි. 'හරායති' යනු ලැජ්ජා වීමයි. 'ජිගුච්ඡති' යනු අශූචි මෙන් දැක පිළිකුල් කිරීමයි. 'අත්තානං යේව අතිසිත්වා' යනු තමා ද ජරාවට පත්වන ස්වභාවයෙන් යුක්තව සිටියදීත්, තමා ද එබඳු බව අමතක කොට (අන්‍ය ජරාවට පත් වූවන් දැක) පීඩාවට පත්වීම හෝ ලැජ්ජාවට පත්වීම යන අර්ථයයි. 'ජරාධම්මෝ' යනු ජරාවට පත්වන ස්වභාවයයි. 'ජරං අනතීතෝ' යනු ජරාව ඉක්මවා නොගිය, ජරාව තුළම වෙසෙන බවයි. 'ඉති පටිසඤ්චික්ඛතෝ' යනු මෙලෙස ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා වූ මට යන්නයි. 'යොබ්බනමදෝ' යනු තරුණකම නිසා ඇතිවන උඩඟුකම හෙවත් මත්වීමයි. 'සබ්බසෝ පහීයි' යනු සියලු ආකාරයෙන් ප්‍රහීණ වූ බවයි. මෙහිදී මාර්ග ඥානයෙන් ප්‍රහීණ වූවාක් මෙන් දක්වා ඇතත්, සැබවින්ම මෙය මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වූවක් නොව නුවණින් විමසීම (ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව) මගින් ප්‍රහීණ වූවක් බව දත යුතුය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේට දෙවිවරු ජරාවට පත් වූවෙකු පෙන්වූහ. එතැන් පටන් අර්හත් ඵලය ලබන තෙක් ඒ අතරතුර මහාසත්වයන් වහන්සේට තරුණකම නිසා ඇතිවන මත්වීමක් ඇති නොවීය. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද (ආරෝග්‍ය මදය සහ ජීවිත මදය) ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහි 'ආරෝග්‍ය මදය' යනු 'මම නිරෝගී වෙමි' කියා නිරෝගී බව නිසා ඇතිවන මත්වීමයි. 'ජීවිත මදය' යනු 'මම බොහෝ කල් ජීවත් වෙමි' කියා ජීවිතය නිසා ඇතිවන මත්වීමයි. 'සික්ඛං පච්චක්ඛායා' යනු ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කොට, 'හීනායාවත්තති' යනු හීන වූ ගිහි බවට පත්වීමයි.

යථාධම්මාති බ්‍යාධිආදීහි යථාසභාවා. තථාසන්තාති යථා සන්තා එව අවිපරීතබ්‍යාධිආදිසභාවාව හුත්වාති අත්ථො. ජිගුච්ඡන්තීති පරපුග්ගලං ජිගුච්ඡන්ති. මම එවං විහාරිනොති මය්හං එවං ජිගුච්ඡාවිහාරෙන විහරන්තස්ස එවං ජිගුච්ඡනං නප්පතිරූපං භවෙය්‍ය නානුච්ඡවිකං. සොහං එවං විහරන්තොති සො අහං එවං පරං ජිගුච්ඡමානො විහරන්තො, එවං වා ඉමිනා පටිසඞ්ඛානවිහාරෙන විහරන්තො. ඤත්වා ධම්මං නිරූපධින්ති සබ්බූපධිවිරහිතං නිබ්බානධම්මං ඤත්වා. සබ්බෙ මදෙ අභිභොස්මීති සබ්බෙ තයොපි මදෙ අභිභවිං සමතික්කමිං. නෙක්ඛම්මෙ දට්ඨු ඛෙමතන්ති නිබ්බානෙ ඛෙමභාවං දිස්වා. නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතොතිපි පාඨො, නිබ්බානං ඛෙමතො දිස්වාති අත්ථො. තස්ස [Pg.130] මෙ අහු උස්සාහොති තස්ස මය්හං තං නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතං නිබ්බානං අභිපස්සන්තස්ස උස්සාහො අහු, වායාමො අහොසීති අත්ථො. නාහං භබ්බො එතරහි, කාමානි පටිසෙවිතුන්ති අහං දානි දුවිධෙපි කාමෙ පටිසෙවිතුං අභබ්බො. අනිවත්ති භවිස්සාමීති පබ්බජ්ජතො ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො ච න නිවත්තිස්සාමි, අනිවත්තකො භවිස්සාමි. බ්‍රහ්මචරියපරායණොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියපරායණො ජාතොස්මීති අත්ථො. ඉති ඉමාහි ගාථාහි මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අත්තනො ආගමනීයවීරියං කථෙසි.

'යථාධම්මා' යනු ව්‍යාධි ආදිය නිසා ඇතිවන යථා ස්වභාවයයි. 'තථාසන්තා' යනු සැබෑ වූ ව්‍යාධි ආදී ස්වභාවයෙන්ම යුක්තව යන්නයි. 'ජිගුච්ඡන්ති' යනු අන් පුද්ගලයන් පිළිකුල් කිරීමයි. 'මම ඒවං විහාරිනෝ' යනු 'මෙසේ පිළිකුල් විහරණයෙන් වෙසෙන මට, මෙබඳු පිළිකුල් කිරීමක් නොගැලපේ, එය නුසුදුසුය' යන්නයි. 'සොහං ඒවං විහරන්තෝ' යනු අන්‍යයන් පිළිකුල් කරමින් වෙසෙන ඒ මම හෝ මෙලෙස නුවණින් විමසීමේ විහරණයෙන් වෙසෙන මම යන්නයි. 'ඤත්වා ධම්මං නිරූපධිං' යනු සියලු උපධි රහිත වූ නිවන් දහම දැනගෙන යන්නයි. 'සබ්බේ මදේ අභිභොස්මි' යනු ඒ මත්වීම් (උඩඟුකම්) තුනම මැඩ පවත්වා ඉක්මවා ගියෙමි යන්නයි. 'නෙක්ඛම්මේ දට්ඨු ඛේමතං' යනු නිවනෙහි නිර්භය (ශාන්ත) බව දැකීමයි. 'නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛේමතෝ' කියා ද පාඨයක් ඇති අතර එහි අර්ථය නිවන නිර්භය ලෙස දැකීම යන්නයි. 'තස්ස මේ අහු උස්සාහෝ' යනු ඒ නෙක්ඛම්ම සංඛ්‍යාත නිවන දකින්නා වූ මට වීර්යයක් ඇති විය යන්නයි. 'නාහං බබ්බෝ ඒතරහි කාමානි පටිසේවිතුං' යනු 'දැන් මම දෙවැදෑරුම් වූ කාමයන් සේවනය කිරීමට නුසුදුස්සෙක් වෙමි' යන්නයි. 'අනිවත්ති භවිස්සාමි' යනු පැවිදි බවෙන් හා සර්වඥතා ඥානයෙන් පසුබට නොවන්නෙමි, පසුබට නොවන කෙනෙක් වන්නෙමි යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචරිය පරායණෝ' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව පරම කොට ඇත්තෙක් වීමි යන්නයි. මෙසේ මෙම ගාථාවලින් මහා බෝධි පර්යංකයේදී තමන් වහන්සේගේ (බෝධියට) පැමිණවීමේ වීර්යය වදාළ සේක.

10. ආධිපතෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

10. ආධිපතෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

40. දසමෙ ආධිපතෙය්‍යානීති ජෙට්ඨකකාරණතො නිබ්බත්තානි. අත්තාධිපතෙය්‍යන්තිආදීසු අත්තානං ජෙට්ඨකං කත්වා නිබ්බත්තිතං ගුණජාතං අත්තාධිපතෙය්‍යං. ලොකං ජෙට්ඨකං කත්වා නිබ්බත්තිතං ලොකාධිපතෙය්‍යං. නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං ජෙට්ඨකං කත්වා නිබ්බත්තිතං ධම්මාධිපතෙය්‍යං. න ඉති භවාභවහෙතූති ඉති භවො, ඉති භවොති එවං ආයතිං, න තස්ස තස්ස සම්පත්තිභවස්ස හෙතු. ඔතිණ්ණොති අනුපවිට්ඨො. යස්ස හි ජාති අන්තොපවිට්ඨා, සො ජාතියා ඔතිණ්ණො නාම. ජරාදීසුපි එසෙව නයො. කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛරාසිස්ස. අන්තකිරියා පඤ්ඤායෙථාති අන්තකරණං පරිච්ඡෙදපරිවටුමකරණං පඤ්ඤායෙය්‍ය. ඔහායාති පහාය. පාපිට්ඨතරෙති ලාමකතරෙ. ආරද්ධන්ති පග්ගහිතං පරිපුණ්ණං, ආරද්ධත්තාව අසල්ලීනං. උපට්ඨිතාති චතුසතිපට්ඨානවසෙන උපට්ඨිතා. උපට්ඨිතත්තාව අසම්මුට්ඨා. පස්සද්ධො කායොති නාමකායො ච කරජකායො ච පස්සද්ධො වූපසන්තදරථො. පස්සද්ධත්තාව අසාරද්ධො. සමාහිතං චිත්තන්ති ආරම්මණෙ චිත්තං සම්මා ආහිතං සුට්ඨු ඨපිතං. සම්මා ආහිතත්තාව එකග්ගං. අධිපතිං කරිත්වාති ජෙට්ඨකං කත්වා. සුද්ධං අත්තානං පරිහරතීති සුද්ධං නිම්මලං කත්වා අත්තානං පරිහරති පටිජග්ගති, ගොපායතීති අත්ථො. අයඤ්ච යාව අරහත්තමග්ගා පරියායෙන සුද්ධමත්තානං පරිහරති නාම, ඵලප්පත්තොව පන නිප්පරියායෙන සුද්ධමත්තානං පරිහරති.

40. දසවන සූත්‍රයේ 'ආධිපතෙය්‍යානි' යනු ප්‍රමුඛත්වය නිසා හටගත් කරුණුය. 'අත්තාධිපතෙය්‍ය' යනාදියේදී තමාම ප්‍රමුඛයා (අධිපතියා) කරගෙන උපදවා ගත් ගුණ සමූහය 'අත්තාධිපතෙය්‍ය' නම් වේ. ලෝකය ප්‍රමුඛයා කරගෙන උපදවා ගත් ගුණය 'ලෝකාධිපතෙය්‍ය' නම් වේ. නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය ප්‍රමුඛ කොට උපදවා ගත් ගුණය 'ධම්මාධිපතෙය්‍ය' නම් වේ. 'න ඉති භවාභවහේතු' යනු මතු යම් සම්පත් භවයක් ලැබීමේ හේතුව පිණිස (පැවිදි වූයේ) නොවේ යන්නයි. 'ඕතිණ්ණෝ' යනු ඇතුළු වූයේ යන්නයි. යමෙකුට ජාතිය (ඉපදීම) ඇතුළු වූයේ ද ඔහු ජාතියට බැස ගත්තෙක් නම් වේ. ජරා ආදියේදී ද මෙය මෙසේමය. 'කේවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස' යනු සමස්ත වට්ට දුක් රැසෙහි යන්නයි. 'අන්තකිරියා පඤ්ඤායේථ' යනු අවසානයක් කිරීම හෙවත් කෙළවරක් පැනවීම පෙනේවා යන්නයි. 'ඕහාය' යනු හැර දමාය. 'පාපිට්ඨතරේ' යනු බෙහෙවින් ලාමක වූ ගුණයන්ය. 'ආරද්ධං' යනු පටන් ගන්නා ලද හෙවත් පරිපූර්ණ වූ වීර්යයයි. එය වීර්යය වැඩූ බැවින් හැකිලීමක් නැත. 'උපට්ඨිතා' යනු සතර සතිපට්ඨානයන්ගේ බලයෙන් අරමුණෙහි එළඹ සිටි සිහියයි. එලෙස සිහිය පිහිටි බැවින් මුළා වීමක් නැත. 'පස්සද්ධෝ කායෝ' යනු නාම කය හා රූප කය දෙකම සංසිඳුණු, පීඩා රහිත වූ බවයි. එසේ සංසිඳුණු බැවින් කැලඹීමක් නැත. 'සමාහිතං චිත්තං' යනු අරමුණෙහි සිත මැනවින් තැන්පත් වූ බවයි. එසේ මැනවින් තැන්පත් වූ බැවින් චිත්ත ඒකාග්‍රතාව ඇති වේ. 'අධිපතිං කරිත්වා' යනු ප්‍රමුඛ කොට ගෙනයි. 'සුද්ධං අත්තානං පරිහරති' යනු කෙලෙස් මල රහිතව පිරිසිදු වූ තමා පිරිසිදු කරමින් ආරක්ෂා කරමින් පවත්වා ගැනීමයි. මෙසේ වසන මහණ තෙමේ අර්හත් මාර්ගය දක්වා පර්යාය වශයෙන් (යම් ප්‍රමාණයකට) පිරිසිදු වූ තමා පවත්වාගෙන යයි. රහත් ඵලයට පත් වූ තැනැත්තාම ඒකාන්තයෙන්ම (නිෂ්පර්යායයෙන්) පිරිසිදු වූ තමා පවත්වාගෙන යන්නේ වේ.

ස්වාක්ඛාතොතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.147) විත්ථාරිතානි. ජානං පස්සං විහරන්තීති තං ධම්මං ජානන්තා පස්සන්තා විහරන්ති. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි ආධිපතෙය්‍යානීති [Pg.131] එත්තාවතා තීණි ආධිපතෙය්‍යානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානි.

'ස්වක්ඛාත' යනාදී පද විශුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'ජානං පස්සං විහරන්ති' යනු එම ධර්මය දනිමින් හා දකිමින් වාසය කරති යන්නයි. 'මහණෙනි, මේ අධිපති ධර්ම තුනකි' යන්නෙන් මෙහිදී ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ අධිපති ධර්ම තුනක් දේශනා කරන ලදී.

පකුබ්බතොති කරොන්තස්ස. අත්තා තෙ පුරිස ජානාති, සච්චං වා යදි වා මුසාති යං ත්වං කරොසි, තං යදි වා යථාසභාවං යදි වා නො යථාසභාවන්ති තව අත්තාව ජානාති. ඉමිනා ච කාරණෙන වෙදිතබ්බං ‘‘පාපකම්මං කරොන්තස්ස ලොකෙ පටිච්ඡන්නට්ඨානං නාම නත්ථී’’ති. කල්‍යාණන්ති සුන්දරං. අතිමඤ්ඤසීති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤසි. අත්තානං පරිගූහසීති යථා මෙ අත්තාපි න ජානාති, එවං නං පරිගූහාමීති වායමසි. අත්තාධිපතෙය්‍යකොති අත්තජෙට්ඨකො. ලොකාධිපොති ලොකජෙට්ඨකො. නිපකොති පඤ්ඤවා. ඣායීති ඣායන්තො. ධම්මාධිපොති ධම්මජෙට්ඨකො. සච්චපරක්කමොති ථිරපරක්කමො භූතපරක්කමො. පසය්හ මාරන්ති මාරං පසහිත්වා. අභිභුය්‍ය අන්තකන්ති ඉදං තස්සෙව වෙවචනං. යො ච ඵුසී ජාතික්ඛයං පධානවාති යො ඣායී පධානවා මාරං අභිභවිත්වා ජාතික්ඛයං අරහත්තං ඵුසි. සො තාදිසොති සො තථාවිධො තථාසණ්ඨිතො. ලොකවිදූති තයො ලොකෙ විදිතෙ පාකටෙ කත්වා ඨිතො. සුමෙධොති සුපඤ්ඤො. සබ්බෙසු ධම්මෙසු අතම්මයො මුනීති සබ්බෙ තෙභූමකධම්මෙ තණ්හාසඞ්ඛාතාය තම්මයතාය අභාවෙන අතම්මයො ඛීණාසවමුනි කදාචි කත්ථචි න හීයති න පරිහීයතීති වුත්තං හොතීති.

'පකුබ්බතො' යනු කරන්නාට යන්නයි. 'පුරුෂය, ඔබ කරන දෙය සත්‍යයක් ද එසේ නැතහොත් බොරුවක් ද යන්න ඔබේ ආත්මය (සිත) දනී' යනු ඔබ යමක් කරයි ද එය ස්වභාවය අනුව හෝ අස්වභාවය අනුව හෝ වේවා, එය ප්‍රථමයෙන්ම තමාම දනී යන්නයි. මේ කරුණින් 'පව්කම් කරන්නාට ලෝකයෙහි සැඟවිය හැකි තැනක් නැත' යන්න දත යුතුය. 'කල්‍යාණං' යනු යහපත්ය. 'අතිමඤ්ඤසි' යනු ඉක්මවා සිතයි (අවඥා කරයි). 'අත්තානං පරිගූහසි' යනු මාගේ ආත්මය පවා නොදන්නා පරිදි මෙසේ මෙය සඟවන්නෙමි යි උත්සාහ කරයි. 'අත්තාධිපතෙය්‍යකො' යනු තමාම ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය. 'ලෝකාධිපො' යනු ලෝකය ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය. 'නිපකො' යනු ප්‍රඥාවන්තයාය. 'ඣායී' යනු (කෙලෙස්) දවන්නා වූ තැනැත්තාය. 'ධම්මාධිපො' යනු ධර්මය ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය. 'සච්චපරක්කමො' යනු ස්ථිර වූ වීර්යය ඇති හෙවත් සත්‍ය වූ වීර්යය ඇති තැනැත්තාය. 'පසය්හ මාරං' යනු මාරයා මැඩ පවත්වා යන්නයි. 'අභිභුය්‍ය අන්තකං' යනු මෙයටම සමාන අර්ථ ඇති පදයකි. 'යො ච ඵුසී ජාතික්ඛයං පධානවා' යනු යම් ධ්‍යාන වඩන, වීර්යවන්තයෙක් මාරයා මැඩ පවත්වා ජාතික්ෂය සංඛ්‍යාත අර්හත්වය ස්පර්ශ කළේ (ලැබුවේ) ද ඔහු එවැනි ස්වභාව ඇත්තෙකි. 'ලෝකවිදූ' යනු ලෝක තුනම විදිත කොට, ප්‍රකට කොට සිටින්නාය. 'සුමේධෝ' යනු මනා ප්‍රඥාව ඇත්තාය. 'සබ්බේසු ධම්මේසු අතම්මයෝ මුනි' යනු සියලු තෛභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි තණ්හාව නමැති බැඳීම නැති බැවින් 'අතම්මය' වූ (තණ්හාවෙන් නොකලඹන ලද) ක්ෂීණාශ්‍රව මුනිවරයා කිසි කලෙකත්, කිසි තැනකත් පිරිහෙන්නේ නැත යන්න මෙයින් අදහස් වේ.

දෙවදූතවග්ගො චතුත්ථො.

සතරවන දේවදූත වර්ගයයි.

5. චූළවග්ගො

5. චූළ වර්ගය.

1. සම්මුඛීභාවසුත්තවණ්ණනා

1. සම්මුඛීභාව සූත්‍ර වර්ණනාව.

41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සම්මුඛීභාවාති සම්මුඛීභාවෙන, විජ්ජමානතායාති අත්ථො. පසවතීති පටිලභති. සද්ධාය සම්මුඛීභාවාති යදි හි සද්ධා න භවෙය්‍ය, දෙය්‍යධම්මො න භවෙය්‍ය, දක්ඛිණෙය්‍යසඞ්ඛාතා පටිග්ගාහකපුග්ගලා න භවෙය්‍යුං, කථං පුඤ්ඤකම්මං කරෙය්‍ය. තෙසං පන සම්මුඛීභාවෙන සක්කා කාතුන්ති තස්මා ‘‘සද්ධාය සම්මුඛීභාවා’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච ද්වෙ [Pg.132] ධම්මා සුලභා දෙය්‍යධම්මා චෙව දක්ඛිණෙය්‍යා ච, සද්ධා පන දුල්ලභා. පුථුජ්ජනස්ස හි සද්ධා අථාවරා පදවාරෙන නානා හොති, තෙනෙව මහාමොග්ගල්ලානසදිසොපි අග්ගසාවකො පාටිභොගො භවිතුං අසක්කොන්තො ආහ – ‘‘ද්වින්නං ඛො තෙ අහං, ආවුසො, ධම්මානං පාටිභොගො භොගානඤ්ච ජීවිතස්ස ච, සද්ධාය පන ත්වංයෙව පාටිභොගො’’ති (උදා. 18).

41. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සම්මුඛීභාවා' යනු සම්මුඛ වීමෙන් හෙවත් පවත්නා බව යන අර්ථයයි. 'පසවති' යනු ලබයි. 'ශ්‍රද්ධාව සම්මුඛ වීමෙන්' යන්නෙහි අදහස නම්: ඉදින් ශ්‍රද්ධාව නැති නම්, දෙය්‍යධර්ම නැති නම්, දක්ඛිණෙය්‍ය සංඛ්‍යාත ප්‍රතිග්‍රාහක පුද්ගලයන් නැති නම්, පින්කම් කරන්නේ කෙසේද? ඔවුන්ගේ සම්මුඛ වීමෙන් (එකතුවෙන්) පින්කම් කළ හැකි බැවින් 'සද්ධාය සම්මුඛීභාවා' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහිදී දෙය්‍යධර්ම හා දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් යන කරුණු දෙක සොයා ගැනීම පහසුය, නමුත් ශ්‍රද්ධාව ලැබීම දුෂ්කරය. පෘථග්ජනයාගේ ශ්‍රද්ධාව අස්ථාවරය, එය පියවරෙන් පියවර වෙනස් වේ. එබැවින් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ වැනි අග්‍රශ්‍රාවකයෙකුට පවා අනුන්ගේ ශ්‍රද්ධාව පිළිබඳව ඇප විය නොහැකිව මෙසේ වදාළහ: 'ඇවැත්නි, මම ඔබගේ වස්තුවට හා ජීවිතයට ඇප වන්නෙමි, නමුත් ශ්‍රද්ධාව සම්බන්ධයෙන් ඔබම ඇප විය යුතුය.'

2. තිඨානසුත්තවණ්ණනා

2. තටිඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

42. දුතියෙ විගතමලමච්ඡෙරෙනාති විගතමච්ඡරියමලෙන. මුත්තචාගොති විස්සට්ඨචාගො. පයතපාණීති ධොතහත්ථො. අස්සද්ධො හි සතක්ඛත්තුං හත්ථෙ ධොවිත්වාපි මලිනහත්ථොව හොති, සද්ධො පන දානාභිරතත්තා මලිනහත්ථොපි ධොතහත්ථොව. වොස්සග්ගරතොති වොස්සග්ගසඞ්ඛාතෙ දානෙ රතො. යාචයොගොති යාචිතුං යුත්තො, යාචකෙහි වා යොගො අස්සාතිපි යාචයොගො. දානසංවිභාගරතොති දානං දදන්තො සංවිභාගඤ්ච කරොන්තො දානසංවිභාගරතො නාම හොති.

42. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'විගතමලමච්ඡේරේන' යනු මසුරුකම් නමැති මලකඩ දුරු කළ තැනැත්තා විසිනි. 'මුත්තචාගො' යනු පරිත්‍යාගයෙහි නිදහස් වූ තැනැත්තාය. 'පයතපාණී' යනු සෝදාගත් දෑත් ඇති තැනැත්තාය. සැබවින්ම අශ්‍රද්ධාවන්තයා සිය වාරයක් දෑත් සේදුවත් කිලිටි දෑත් ඇත්තෙකි. ශ්‍රද්ධාවන්තයා දානයෙහි ඇලුණු බැවින් කිලිටි දෑත් ඇතිව සිටියත් සෝදාගත් දෑත් ඇත්තෙකු හා සමාන වේ. 'වොස්සග්ගරතෝ' යනු පරිත්‍යාග සංඛ්‍යාත දානයෙහි ඇලුනු තැනැත්තාය. 'යාචයෝගො' යනු යදින්නන්ට සුදුසු වූ හෙවත් යදින්නන් සමඟ ඇසුර ඇති තැනැත්තාය. 'දානසංවිභාගරතො' යනු දන්දීමෙහි හා බෙදා දීමෙහි ඇලුනු තැනැත්තා 'දානසංවිභාගරත' නම් වේ.

දස්සනකාමො සීලවතන්ති දසපි යොජනානි වීසම්පි තිංසම්පි යොජනසතම්පි ගන්ත්වා සීලසම්පන්නෙ දට්ඨුකාමො හොති පාටලිපුත්තකබ්‍රාහ්මණො විය සද්ධාතිස්සමහාරාජා විය ච. පාටලිපුත්තස්ස කිර නගරද්වාරෙ සාලාය නිසින්නා ද්වෙ බ්‍රාහ්මණා කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසිමහානාගත්ථෙරස්ස ගුණකථං සුත්වා ‘‘අම්හෙහි තං භික්ඛුං දට්ඨුං වට්ටතී’’ති ද්වෙපි ජනා නික්ඛමිංසු. එකො අන්තරාමග්ගෙ කාලමකාසි. එකො සමුද්දතීරං පත්වා නාවාය මහාතිත්ථපට්ටනෙ ඔරුය්හ අනුරාධපුරං ආගන්ත්වා ‘‘කාළවල්ලිමණ්ඩපො කුහි’’න්ති පුච්ඡි. රොහණජනපදෙති. සො අනුපුබ්බෙන ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පත්වා චූළනගරගාමෙ ධුරඝරෙ නිවාසං ගහෙත්වා ථෙරස්ස ආහාරං සම්පාදෙත්වා පාතොව වුට්ඨාය ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා ජනපරියන්තෙ ඨිතො ථෙරං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා සකිං තත්ථෙව ඨිතො වන්දිත්වා පුන උපසඞ්කමිත්වා ගොප්ඵකෙසු දළ්හං ගහෙත්වා වන්දන්තො ‘‘උච්චා, භන්තෙ, තුම්හෙ’’ති ආහ. ථෙරො ච නාතිඋච්චො නාතිරස්සො පමාණයුත්තොව, තෙන නං පුන ආහ – ‘‘නාතිඋච්චා තුම්හෙ, තුම්හාකං [Pg.133] පන ගුණා මෙචකවණ්ණස්ස සමුද්දස්ස මත්ථකෙන ගන්ත්වා සකලජම්බුදීපතලං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගතා, අහම්පි පාටලිපුත්තනගරද්වාරෙ නිසින්නො තුම්හාකං ගුණකථං අස්සොසි’’න්ති. සො ථෙරස්ස භික්ඛාහාරං දත්වා අත්තනො තිචීවරං පටියාදෙත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තස්සොවාදෙ පතිට්ඨාය කතිපාහෙනෙව අරහත්තං පාපුණි.

'දස්සනකාමෝ සීලවතං' යනු යොදුන් දහයක්, විස්සක්, තිහක් හෝ සියයක් වුවද ගොස් සිල්වතුන් දැකීමට කැමති වීමයි. එය පාටලීපුත්‍ර බ්‍රාහ්මණයන් මෙන් ද සද්ධාතිස්ස මහාරාජයා මෙන් ද වේ. පාටලීපුත්‍ර නගර ද්වාරයෙහි ශාලාවක සිටි බ්‍රාහ්මණයන් දෙදෙනෙක් කාලවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාග තෙරුන්ගේ ගුණ අසා 'අප විසින් ඒ භික්ෂුව දැකිය යුතුය' කියා දෙදෙනාම පිටත් වූහ. එක් අයෙක් අතරමගදී මිය ගියේය. අනෙක් තැනැත්තා මුහුදු වෙරළට පැමිණ නැවෙන් මහාතිත්ථ තොටුපළට බැස අනුරාධපුරයට පැමිණ 'කාලවල්ලිමණ්ඩපය කොහිදැයි' ඇසීය. එය රෝහණ ජනපදයෙහි ඇතැයි පිළිතුරු ලැබිණි. ඔහු පිළිවෙළින් තෙරුන් වහන්සේ වසන තැනට පැමිණ, චූළනගර ගමෙහි දායක නිවසක නවාතැන් ගෙන, තෙරුන්ට ආහාර පිළියෙළ කර, අලුයම නැගිට තෙරුන් වහන්සේ වසන තැන අසා ගොස්, ජනපද කෙළවර සිට තෙරුන් වහන්සේ දුරදීම වඩිනු දැක එතැනම වැඳ, නැවත අසලට ගොස් වලලුකර තදින් අල්වා වඳිමින් 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ උසස්ය' යි කීය. තෙරුන් වහන්සේ ඉතා උසත් නොවූ ඉතා මිටිත් නොවූ ප්‍රමාණවත් උස ඇත්තෙකි. එබැවින් ඔහු නැවතත් මෙසේ කීය: 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ශරීරයෙන් ඉතා උස නැත, නමුත් ඔබ වහන්සේගේ ගුණයෝ කළු පැහැති මුහුද මතුපිටින් ගොස් මුළු දඹදිව් තලයම වසා පැතිර ගියහ. මම ද පාටලීපුත්‍ර නගර ද්වාරයෙහි හිඳ ඔබ වහන්සේගේ ගුණ අසා සිටියෙමි.' ඔහු තෙරුන් වහන්සේට පිණ්ඩපාතය පූජා කර, තමාට සිවුරු තුනක් පිළියෙළ කරගෙන තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී, උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා නොබෝ දිනකින්ම අර්හත්වයට පත් විය.

සද්ධාතිස්සමහාරාජාපි, ‘‘භන්තෙ, මය්හං වන්දිතබ්බයුත්තකං එකං අය්‍යං ආචික්ඛථා’’ති පුච්ඡි. භික්ඛූ ‘‘මඞ්ගලවාසී කුට්ටතිස්සත්ථෙරො’’ති ආහංසු. රාජා මහාපරිවාරෙන පඤ්චයොජනමග්ගං අගමාසි. ථෙරො ‘‘කිං සද්දො එසො, ආවුසො’’ති භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි. ‘‘රාජා, භන්තෙ, තුම්හාකං දස්සනත්ථාය ආගතො’’ති. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘කිං මය්හං මහල්ලකකාලෙ රාජගෙහෙ කම්ම’’න්ති දිවාට්ඨානෙ මඤ්චෙ නිපජ්ජිත්වා භූමියං ලෙඛං ලිඛන්තො අච්ඡි. රාජා ‘‘කහං ථෙරො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘දිවාට්ඨානෙ’’ති සුත්වා තත්ථ ගච්ඡන්තො ථෙරං භූමියං ලෙඛං ලිඛන්තං දිස්වා ‘‘ඛීණාසවස්ස නාම හත්ථකුක්කුච්චං නත්ථි, නායං ඛීණාසවො’’ති අවන්දිත්වාව නිවත්ති. භික්ඛුසඞ්ඝො ථෙරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, එවංවිධස්ස සද්ධස්ස පසන්නස්ස රඤ්ඤො කස්මා විප්පටිසාරං කරිත්ථා’’ති. ‘‘ආවුසො, රඤ්ඤො පසාදරක්ඛනං න තුම්හාකං භාරො, මහල්ලකත්ථෙරස්ස භාරො’’ති වත්වා අපරභාගෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං ආහ – ‘‘මය්හං කූටාගාරම්හි අඤ්ඤම්පි පල්ලඞ්කං අත්ථරථා’’ති. තස්මිං අත්ථතෙ ථෙරො – ‘‘ඉදං කූටාගාරං අන්තරෙ අප්පතිට්ඨහිත්වා රඤ්ඤා දිට්ඨකාලෙයෙව භූමියං පතිට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා පරිනිබ්බායි. කූටාගාරං පඤ්චයොජනමග්ගං ආකාසෙන අගමාසි. පඤ්චයොජනමග්ගෙ ධජං ධාරෙතුං සමත්ථා රුක්ඛා ධජපග්ගහිතාව අහෙසුං. ගච්ඡාපි ගුම්බාපි සබ්බෙ කූටාගාරාභිමුඛා හුත්වා අට්ඨංසු.

සද්ධාතිස්ස මහරජතුමා ද, "ස්වාමීනි, මට වැඳීමට සුදුසු එක් ආර්යයන් වහන්සේ නමක් වදාරන සේක්වා" යි (භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන්) විමසීය. භික්ෂූන් වහන්සේලා, "මංගල ප්‍රදේශයෙහි වසන කුට්ටතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ යැ" යි වදාළහ. රජතුමා මහත් පිරිවරක් සමඟ යොදුන් පහක මඟක් ගෙවා වැඩම කළේය. තෙරුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, මේ කුමන ශබ්දයක් ද?" යි භික්ෂු සංඝයාගෙන් විමසූහ. "ස්වාමීනි, රජතුමා ඔබ වහන්සේව දැකබලා ගැනීම සඳහා පැමිණ සිටින්නේ යැ" යි භික්ෂූහු පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ, "මගේ මේ මහලු කාලයෙහි රාජ මාලිගාවන් සම්බන්ධ කාර්යයකින් ඇති ඵලය කුමක් ද?" යි සිතා, දිවාස්ථානයෙහි ඇඳක් මත වැතිර පොළොවෙහි ඉරි අඳිමින් සිටියහ. රජතුමා "තෙරුන් වහන්සේ කොහේද?" යි විමසා, "දිවාස්ථානයෙහි වැඩසිටින සේකැ" යි අසා එතැනට යන අතරතුර, තෙරුන් වහන්සේ පොළොවෙහි ඉරි අඳිනු දැක, "රහතන් වහන්සේ නමකට මෙබඳු අතින් කෙරෙන නොසන්සුන් වැඩ (හත්ථකුක්කුච්ච) නැත, මොහු රහතන් වහන්සේ නමක් නොවේ යැ" යි සිතා නොවඳාම ආපසු හැරුණේය. භික්ෂු සංඝයා තෙරුන් වහන්සේට මෙසේ කීහ: "ස්වාමීනි, මෙබඳු වූ ශ්‍රද්ධාවන්ත පැහැදුණු රජතුමෙකුට කුමන කරුණක් නිසා විපිළිසර බවක් ඇති කළේ ද?" "ඇවැත්නි, රජුගේ ප්‍රසාදය ආරක්ෂා කිරීම ඔබලාගේ භාරයක් නොව, මහලු තෙරුන්ගේ භාරයකි" යි වදාරා, පසුව අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පානා සේක්, භික්ෂු සංඝයා අමතා, "මගේ කූටාගාරයෙහි තවත් පල්ලංකයක් (ආසනයක්) පනවන්නැ" යි වදාළහ. එය පැනවූ පසු තෙරුන් වහන්සේ, "මේ කූටාගාරය අතරමඟ අහසේ නොරැඳී, රජතුමා දුටු සැනින්ම පොළොවෙහි පිහිටාවා" යි අධිෂ්ඨාන කර පිරිනිවන් පෑහ. කූටාගාරය යොදුන් පහක මඟක් අහසින් ගියේය. එම යොදුන් පහක මාර්ගයෙහි කොඩි දරා සිටීමට සමත් වෘක්ෂයෝ කොඩි ගත් වනම සිටියහ. සියලු පැළෑටි සහ පඳුරු ද කූටාගාරයට අභිමුඛව සිටියහ.

රඤ්ඤොපි පණ්ණං පහිණිංසු ‘‘ථෙරො පරිනිබ්බුතො, කූටාගාරං ආකාසෙන ආගච්ඡතී’’ති. රාජා න සද්දහි. කූටාගාරං ආකාසෙන ගන්ත්වා ථූපාරාමං පදක්ඛිණං කත්වා සිලාචෙතියට්ඨානං අගමාසි. චෙතියං සහ වත්ථුනා උප්පතිත්වා කූටාගාරමත්ථකෙ අට්ඨාසි, සාධුකාරසහස්සානි පවත්තිංසු. තස්මිං ඛණෙ මහාබ්‍යග්ඝත්ථෙරො නාම ලොහපාසාදෙ සත්තමකූටාගාරෙ නිසින්නො භික්ඛූනං විනයකම්මං කරොන්තො තං සද්දං සුත්වා ‘‘කිං සද්දො [Pg.134] එසො’’ති පටිපුච්ඡි. භන්තෙ, මඞ්ගලවාසී කුට්ටතිස්සත්ථෙරො පරිනිබ්බුතො, කූටාගාරං පඤ්චයොජනමග්ගං ආකාසෙන ආගතං, තත්ථ සො සාධුකාරසද්දොති. ආවුසො, පුඤ්ඤවන්තෙ නිස්සාය සක්කාරං ලභිස්සාමාති අන්තෙවාසිකෙ ඛමාපෙත්වා ආකාසෙනෙව ආගන්ත්වා තං කූටාගාරං පවිසිත්වා දුතියමඤ්චෙ නිසීදිත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. රාජා ගන්ධපුප්ඵචුණ්ණානි ආදාය ගන්ත්වා ආකාසෙ ඨිතං කූටාගාරං දිස්වා කූටාගාරං පූජෙසි. තස්මිං ඛණෙ කූටාගාරං ඔතරිත්වා පථවියං පතිට්ඨිතං. රාජා මහාසක්කාරෙන සරීරකිච්චං කාරෙත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං අකාසි. එවරූපා සීලවන්තානං දස්සනකාමා නාම හොන්ති.

රජතුමාට ද "තෙරුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑහ, කූටාගාරය අහසින් වැඩම කරන්නේ යැ" යි හසුනක් යැවූහ. රජතුමා එය විශ්වාස නොකළේය. කූටාගාරය අහසින් ගොස් ථූපාරාමය පැදකුණු කර සිලාචේතිය පිහිටි ස්ථානයට පැමිණියේය. චෛත්‍යය ද තමන් පිහිටි බිම සමඟම අහසට පැන නැඟී කූටාගාරය මතුපිට පිහිටියේය. සාධුකාර දහස් ගණනක් පැවතිණි. ඒ මොහොතේ ලෝවාමහාපායෙහි හත්වැනි මහලෙහි වැඩසිටි මහාබ්‍යග්ඝ තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට විනය කර්ම කරමින් සිටියදී ඒ ශබ්දය අසා, "මේ කුමන ශබ්දයක් ද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, මංගල ප්‍රදේශයෙහි වැඩසිටි කුට්ටතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑහ, කූටාගාරය යොදුන් පහක් අහසින් වැඩම කර තිබේ, ඒ සාධුකාර ශබ්දය යැ" යි භික්ෂූහු පැවසූහ. "ඇවැත්නි, පින්වන්තයන් නිසා අපට ද සත්කාර ලැබෙන්නේ යැ" යි පවසා අතවැසි භික්ෂූන්ගෙන් සමාව ගෙන අහසින්ම වැඩම කර, එම කූටාගාරයට වැදී දෙවැනි ඇඳෙහි හිඳ අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑහ. රජතුමා සුවඳ මල් හා සුවඳ කුඩු ගෙන ගොස් අහසේ රැඳී තිබූ කූටාගාරය දැක එයට පූජා පැවැත්වීය. ඒ මොහොතේම කූටාගාරය පහතට බැස පොළොවෙහි පිහිටියේය. රජතුමා මහත් සත්කාරයෙන් ආදාහන පූජාව සිදු කර ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කොට චෛත්‍යයක් කරවීය. සිල්වතුන් දැකීමට කැමති වන්නෝ මෙබඳු වෙති.

සද්ධම්මං සොතුමිච්ඡතීති තථාගතප්පවෙදිතං සද්ධම්මං සොතුකාමො හොති පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරාදයො විය. ගඞ්ගාවනවාලිඅඞ්ගණම්හි කිර තිංස භික්ඛූ වස්සං උපගතා අන්වද්ධමාසං උපොසථදිවසෙ චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමමහාඅරියවංසඤ්ච (අ. නි. 4.28) කථෙන්ති. එකො පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරො පච්ඡාභාගෙන ආගන්ත්වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදි. අථ නං එකො ගොනසො ජඞ්ඝපිණ්ඩිමංසං සණ්ඩාසෙන ගණ්හන්තො විය ඩංසි. ථෙරො ඔලොකෙන්තො ගොනසං දිස්වා ‘‘අජ්ජ ධම්මස්සවනන්තරායං න කරිස්සාමී’’ති ගොනසං ගහෙත්වා ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ථවිකාමුඛං බන්ධිත්වා අවිදූරෙ ඨානෙ ඨපෙත්වා ධම්මං සුණන්තොව නිසීදි. අරුණුග්ගමනඤ්ච විසං වික්ඛම්භෙත්වා ථෙරස්ස තිණ්ණං ඵලානං පාපුණනඤ්ච විසස්ස දට්ඨට්ඨානෙනෙව ඔතරිත්වා පථවිපවිසනඤ්ච ධම්මකථිකත්ථෙරස්ස ධම්මකථානිට්ඨාපනඤ්ච එකක්ඛණෙයෙව අහොසි. තතො ථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො එකො මෙ චොරො ගහිතො’’ති ථවිකං මුඤ්චිත්වා ගොනසං විස්සජ්ජෙසි. භික්ඛූ දිස්වා ‘‘කාය වෙලාය දට්ඨත්ථ, භන්තෙ’’ති පුච්ඡිංසු. හිය්‍යො සායන්හසමයෙ, ආවුසොති. කස්මා, භන්තෙ, එවං භාරියං කම්මං කරිත්ථාති. ආවුසො, සචාහං දීඝජාතිකෙන දට්ඨොති වදෙය්‍යං, නයිමං එත්තකං ආනිසංසං ලභෙය්‍යන්ති. ඉදං තාව පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරස්ස වත්ථු.

"සද්ධර්මය ඇසීමට කැමති වන්නේය" යනු තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද සද්ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට කැමති වෙයි යන්නයි. ඒ පිණ්ඩපාතික තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් මෙනි. ගංගාවනවාලි නම් අංගණයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා තිස් නමක් වස් විසූහ. උන්වහන්සේලා සෑම අඩ මසකට වරක්ම පොහොය දිනවල සිව්පසයෙහි සතුටු වීම හා භාවනාවෙහි ඇලීම නම් වූ මහා අරියවංස ධර්මය දේශනා කරති. එක් පිණ්ඩපාතික තෙරුන් වහන්සේ නමක් දේශනය ආරම්භ වූ පසු පැමිණ රහසිගත ස්ථානයක වාඩි වූහ. එකල්හි උන්වහන්සේගේ කෙණ්ඩ මස් පිඩක් අඬුවකින් අල්ලා ගන්නාක් මෙන් පොළඟෙකු දෂ්ට කළේය. තෙරුන් වහන්සේ බැලූ කල පොළඟා දැක, "අද ධර්ම ශ්‍රවණයට බාධාවක් කර නොගනිමි" යි සිතා පොළඟා අල්ලා මල්ලක බහා එහි කට බැඳ නුදුරු ස්ථානයක තබා ධර්මය අසමින්ම වැඩසිටියහ. අරුණෝදය උදා වීමත්, (විපස්සනා බලයෙන්) විෂ පලවා හැර තෙරුන් වහන්සේ පහළ ඵල තුනට පැමිණීමත්, විෂ දෂ්ට කළ ස්ථානයෙන්ම පහළට බැස පොළොවට ඇතුළු වීමත්, ධර්ම කථික තෙරුන් වහන්සේ දේශනය අවසන් කිරීමත් යන මේ සියල්ල එකම මොහොතක සිදු විය. පසුව තෙරුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, මා විසින් එක් සොයෙක් අල්ලා ගන්නා ලදි" යි පවසා මල්ල ලිහා පොළඟා මුදා හැරියහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ දැක, "ස්වාමීනි, කවර වේලාවක දෂ්ට කරන ලද්දේ ද?" යි විමසූහ. "ඇවැත්නි, ඊයේ සවස් කාලයේ ය" යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. "ස්වාමීනි, කුමන කරුණක් නිසා මෙබඳු අසීරු කාර්යයක් කළේ ද?" යි විමසූ විට, "ඇවැත්නි, මා සර්පයෙකු දෂ්ට කළේ යැයි පැවසුවේ නම්, මට මේ සා විශාල ආනිශංසයක් නොලැබෙන්නේය" යි වදාළහ. මේ පිණ්ඩපාතික තෙරුන් වහන්සේගේ කතාවයි.

දීඝවාපියම්පි ‘‘මහාජාතකභාණකත්ථෙරො ගාථාසහස්සං මහාවෙස්සන්තරං කථෙස්සතී’’ති තිස්සමහාගාමෙ තිස්සමහාවිහාරවාසී එකො [Pg.135] දහරො සුත්වා තතො නික්ඛමිත්වා එකාහෙනෙව නවයොජනමග්ගං ආගතො. තස්මිංයෙව ඛණෙ ථෙරො ධම්මකථං ආරභි. දහරො දූරමග්ගාගමනෙන සඤ්ජාතකායදරථත්තා පට්ඨානගාථාය සද්ධිං අවසානගාථංයෙව වවත්ථපෙසි. තතො ථෙරස්ස ‘‘ඉදමවොචා’’ති වත්වා උට්ඨාය ගමනකාලෙ ‘‘මය්හං ආගමනකම්මං මොඝං ජාත’’න්ති රොදමානො අට්ඨාසි. එකො මනුස්සො තං කථං සුත්වා ගන්ත්වා ථෙරස්ස ආරොචෙසි, ‘‘භන්තෙ, ‘තුම්හාකං ධම්මකථං සොස්සාමී’ති එකො දහරභික්ඛු තිස්සමහාවිහාරා ආගතො, සො ‘කායදරථභාවෙන මෙ ආගමනං මොඝං ජාත’න්ති රොදමානො ඨිතො’’ති. ගච්ඡථ සඤ්ඤාපෙථ නං ‘‘පුන ස්වෙ කථෙස්සාමා’’ති. සො පුනදිවසෙ ථෙරස්ස ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලං පාපුණි.

දීඝවාපියෙහි ද "මහා ජාතක භාණක තෙරුන් වහන්සේ ගාථා දහසකින් යුත් මහා වෙස්සන්තර ජාතකය දේශනා කරන්නාහ" යි අසා, තිස්සමහාරාම විහාරවාසී එක් දහරා භික්ෂුවක් එතැනින් නික්ම එක දිනකින් යොදුන් නවයක මඟක් ගෙවා පැමිණියේය. ඒ මොහොතේම තෙරුන් වහන්සේ ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළහ. ඒ දහරා භික්ෂුව දුර පාරක් පැමිණීම නිසා හටගත් ශාරීරික විඩාව හේතුවෙන් ප්‍රථම ගාථාව සමඟ අවසාන ගාථාව පමණක් තේරුම් ගත්තේය. පසුව තෙරුන් වහන්සේ "ඉදමවෝච" යි පවසා නැගිට වඩින කල්හි, "මාගේ පැමිණීමේ කාර්යය හිස් වූයේය" යි හඬමින් සිටියේය. එක් මිනිසෙක් ඒ කතාව අසා ගොස් තෙරුන් වහන්සේට මෙසේ දැන්වීය: "ස්වාමීනි, 'ඔබ වහන්සේගේ ධර්මය අසන්නෙමි' යි පවසා තිස්සමහාරාමයේ සිට එක් දහරා භික්ෂුවක් පැමිණියේය, ඔහු ශාරීරික විඩාව නිසා තම පැමිණීම නිෂ්ඵල වූ බව පවසා හඬමින් සිටින්නේය." "ගොස් ඔහුට කියන්න, 'නැවත හෙට දේශනා කරන්නෙමු' යි ඔහු සනසවන්න" යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. ඔහු පසුදා තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා සෝවාන් ඵලයට පැමිණියේය.

අපරාපි උල්ලකොලිකණ්ණිවාසිකා එකා ඉත්ථී පුත්තකං පායමානා ‘‘දීඝභාණකමහාඅභයත්ථෙරො නාම අරියවංසපටිපදං කථෙතී’’ති සුත්වා පඤ්චයොජනමග්ගං ගන්ත්වා දිවාකථිකත්ථෙරස්ස නිසින්නකාලෙයෙව විහාරං පවිසිත්වා භූමියං පුත්තං නිපජ්ජාපෙත්වා දිවාකථිකත්ථෙරස්ස ඨිතකාව ධම්මං අස්සොසි. සරභාණකෙ ථෙරෙ උට්ඨිතෙ දීඝභාණකමහාඅභයත්ථෙරො චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමමහාඅරියවංසං ආරභි. සා ඨිතකාව පග්ගණ්හාති. ථෙරො තයො එව පච්චයෙ කථෙත්වා උට්ඨානාකාරං අකාසි. සා උපාසිකා ආහ – ‘‘අය්‍යො, ‘අරියවංසං කථෙස්සාමී’ති සිනිද්ධභොජනං භුඤ්ජිත්වා මධුරපානකං පිවිත්වා යට්ඨිමධුකතෙලාදීහි භෙසජ්ජං කත්වා කථෙතුං යුත්තට්ඨානෙයෙව උට්ඨහතී’’ති. ථෙරො ‘‘සාධු, භගිනී’’ති වත්වා උපරි භාවනාරාමං පට්ඨපෙසි. අරුණුග්ගමනඤ්ච ථෙරස්ස ‘‘ඉදමවොචා’’ති වචනඤ්ච උපාසිකාය සොතාපත්තිඵලුප්පත්ති ච එකක්ඛණෙයෙව අහොසි.

තවත් එක් උල්ලකෝලිකණ්ණි වාසී ස්ත්‍රියක් තම කුඩා පුත්‍රයාට කිරි පොවමින් සිටියදී, 'දීඝභාණක මහා අභය තෙරුන් වහන්සේ අරියවංශ ප්‍රතිපදාව දේශනා කරති' යි අසා පස් යොදුනක් මඟ ගෙවා ගොස්, දහවල් කාලයේ දේශනා කරන තෙරුන් වහන්සේ අසුන්ගෙන සිටි අවස්ථාවේදීම විහාරයට පිවිස, බිම පුතු නිදිකරවා, දේශක තෙරුන් වහන්සේගෙන් හිටගෙනම ධර්මය ශ්‍රවණය කළාය. සරභාණක තෙරුන් වහන්සේලා නැගිටි කල්හි, දීඝභාණක මහා අභය තෙරුන් වහන්සේ සිව්පසයෙහි සතුටු වීම හා භාවනාරාමතාව යන මහා අරියවංශ ධර්මය ආරම්භ කළහ. ඕතොමෝ ද හිටගෙනම එය මැනවින් ශ්‍රවණය කළාය. තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යයන් තුනක් ගැන පමණක් දේශනා කොට නැගිටීමට සූදානම් වූහ. එවිට ඒ උපාසිකාව මෙසේ කීවාය: 'ස්වාමීනි, අරියවංශය දේශනා කරමි යි ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට, මිහිරි පැන් පානය කොට, වැල්මී තෙල් ආදියෙන් බෙහෙත් කොට දේශනා කිරීමට සුදුසු අවස්ථාවේදීම ඔබ වහන්සේ නැගිටින සේක.' තෙරුන් වහන්සේ 'නංගී, ඉතා යහපත්' යි පවසා ඉතිරි භාවනාරාම කොටස දේශනා කළහ. අරුණෝදයත් සමඟම තෙරුන් වහන්සේ දේශනාව අවසන් කිරීමත්, උපාසිකාව සෝවාන් ඵලයට පත්වීමත් එකම මොහොතක සිදුවිය.

අපරාපි කළම්පරවාසිකා ඉත්ථී අඞ්කෙන පුත්තං ආදාය ‘‘ධම්මං සොස්සාමී’’ති චිත්තලපබ්බතං ගන්ත්වා එකං රුක්ඛං නිස්සාය දාරකං නිපජ්ජාපෙත්වා සයං ඨිතකාව ධම්මං සුණාති. රත්තිභාගසමනන්තරෙ එකො දීඝජාතිකො තස්සා [Pg.136] පස්සන්තියායෙව සමීපෙ නිපන්නදාරකං චතූහි දාඨාහි ඩංසිත්වා අගමාසි. සා චින්තෙසි – ‘‘සචාහං ‘පුත්තො මෙ සප්පෙන දට්ඨො’ති වක්ඛාමි, ධම්මස්ස අන්තරායො භවිස්සති. අනෙකක්ඛත්තුං ඛො පන මෙ අයං සංසාරවට්ටෙ වට්ටන්තියා පුත්තො අහොසි, ධම්මමෙව චරිස්සාමී’’ති තියාමරත්තිං ඨිතකාව ධම්මං පග්ගණ්හිත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අරුණෙ උග්ගතෙ සච්චකිරියාය පුත්තස්ස විසං නිම්මථෙත්වා පුත්තං ගහෙත්වා ගතා. එවරූපා පුග්ගලා ධම්මං සොතුකාමා නාම හොන්ති.

තවත් එක් කළම්පරවාසී ස්ත්‍රියක් තම පුතු වඩාගෙන 'ධර්මය අසන්නෙමි' යි සිතා චිත්තලපබ්බතයට ගොස්, එක් ගසකට වාරු වී පුතු නිදිකරවා තමන් හිටගෙනම ධර්මය ඇසුවාය. රාත්‍රී කාලය එළඹෙත්ම, එක් සර්පයෙක් ඇය බලා සිටියදීම අසල නිදා සිටි දරුවාට සතර දළින්ම දෂ්ට කොට ගියේය. ඕතොමෝ මෙසේ සිතුවාය: 'සර්පයා මාගේ පුතුට දෂ්ට කළ බව මා පැවසුවහොත් ධර්ම දේශනාවට බාධාවක් වනු ඇත. මේ සංසාර වට්ටයෙහි සැරිසරන මට මොහු අනේක වාරයක් පුතු වී ඇත. මම ධර්මයම පුරුදු කරන්නෙමි.' මෙසේ සිතා තුන් යම් රාත්‍රිය මුළුල්ලේ හිටගෙනම ධර්මය ශ්‍රවණය කොට සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, අරුණ නැගුණු කල්හි සත්‍යක්‍රියා බලයෙන් දරුවාගේ විෂ බැස්සවා, පුතු රැගෙන ගියාය. මෙබඳු පුද්ගලයෝ ධර්මය ඇසීමට කැමති අය නම් වෙති.

3. අත්ථවසසුත්තවණ්ණනා

3. අත්ථවස සූත්‍ර වර්ණනාව

43. තතියෙ තයො, භික්ඛවෙ, අත්ථවසෙ සම්පස්සමානෙනාති තයො අත්ථෙ තීණි කාරණානි පස්සන්තෙන. අලමෙවාති යුත්තමෙව. යො ධම්මං දෙසෙතීති යො පුග්ගලො චතුසච්චධම්මං පකාසෙති. අත්ථප්පටිසංවෙදීති අට්ඨකථං ඤාණෙන පටිසංවෙදී. ධම්මප්පටිසංවෙදීති පාළිධම්මං පටිසංවෙදී.

43. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'තයෝ භික්ඛවේ අත්ථවසේ සම්පස්සමානේන' යනු කරුණු තුනක් දකින්නා වූ තැනැත්තා විසිනි. 'අලමේව' යනු සුදුසුම වේ යන්නයි. 'යෝ ධම්මං දේසේති' යනු යම් පුද්ගලයෙක් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය ප්‍රකාශ කරයිද ඔහුයි. 'අත්ථප්පටිසංවේදී' යනු අටුවාව නුවණින් අත්විඳින්නා වූ (දැනගන්නා වූ) තැනැත්තායි. 'ධම්මප්පටිසංවේදී' යනු පාලි ධර්මය අත්විඳින්නා වූ (දැනගන්නා වූ) තැනැත්තායි.

4. කථාපවත්තිසුත්තවණ්ණනා

4. කථාපවත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

44. චතුත්ථෙ ඨානෙහීති කාරණෙහි. පවත්තිනීති අප්පටිහතා නිය්‍යානිකා.

44. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, 'ඨානේහි' යනු කරුණු මඟිනි. 'පවත්තිනී' යනු බාධාවක් නැති වූ, සසරින් නික්ම යන්නා වූ (කථාවයි).

5. පණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

5. පණ්ඩිත සූත්‍ර වර්ණනාව

45. පඤ්චමෙ පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තානීති පණ්ඩිතෙහි පඤ්ඤත්තානි කථිතානි පසත්ථානි. සප්පුරිසපඤ්ඤත්තානීති සප්පුරිසෙහි මහාපුරිසෙහි පඤ්ඤත්තානි කථිතානි පසත්ථානි. අහිංසාති කරුණා චෙව කරුණාපුබ්බභාගො ච. සංයමොති සීලසංයමො. දමොති ඉන්ද්‍රියසංවරො, උපොසථවසෙන වා අත්තදමනං, පුණ්ණොවාදෙ (ම. නි. 3.395 ආදයො; සං. නි. 4.88 ආදයො) දමොති වුත්තා ඛන්තිපි ආළවකෙ (සං. නි. 1.246; සු. නි. 183 ආදයො) වුත්තා පඤ්ඤාපි ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටතියෙව. මාතාපිතු උපට්ඨානන්ති මාතාපිතූනං රක්ඛනං ගොපනං පටිජග්ගනං. සන්තානන්ති අඤ්ඤත්ථ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඅරියසාවකා සන්තො නාම, ඉධ පන මාතාපිතුඋපට්ඨාකා අධිප්පෙතා. තස්මා උත්තමට්ඨෙන සන්තානං[Pg.137], සෙට්ඨචරියට්ඨෙන බ්‍රහ්මචාරීනං. ඉදං මාතාපිතුඋපට්ඨානං සබ්භි උපඤ්ඤාතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සතං එතානි ඨානානීති සන්තානං උත්තමපුරිසානං එතානි ඨානානි කාරණානි. අරියො දස්සනසම්පන්නොති ඉධ ඉමෙසංයෙව තිණ්ණං ඨානානං කාරණෙන අරියො චෙව දස්සනසම්පන්නො ච වෙදිතබ්බො, න බුද්ධාදයො න සොතාපන්නා. අථ වා සතං එතානි ඨානානීති මාතුපට්ඨානං පිතුපට්ඨානන්ති එතානි ඨානානි සන්තානං උත්තමපුරිසානං කාරණානීති එවං මාතාපිතුඋපට්ඨාකවසෙන ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථො වෙදිතබ්බො. මාතාපිතුඋපට්ඨාකොයෙව හි ඉධ ‘‘අරියො දස්සනසම්පන්නො’’ති වුත්තො. ස ලොකං භජතෙ සිවන්ති සො ඛෙමං දෙවලොකං ගච්ඡතීති.

45. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'පණ්ඩිතපඤ්ඤත්තානි' යනු පණ්ඩිතයන් විසින් පනවන ලද, දේශනා කරන ලද, ප්‍රශංසා කරන ලද දේය. 'සප්පුරිසපඤ්ඤත්තානි' යනු සත්පුරුෂ මහා පුරුෂයන් විසින් පනවන ලද, දේශනා කරන ලද, ප්‍රශංසා කරන ලද දේය. 'අහිංසා' යනු කරුණාව මෙන්ම කරුණාවට පූර්වභාගී වන අවස්ථාවයි. 'සංයමෝ' යනු සීල සංයමයයි. 'දමෝ' යනු ඉන්ද්‍රිය සංවරයයි, නැතහොත් උපෝසථ වශයෙන් තමා දමනය කර ගැනීමයි. පුණ්ණෝවාද සූත්‍රයෙහි 'දම' යන වචනයෙන් පැවසෙන ඉවසීම (ක්‍ෂාන්තිය) ද, ආළවක සූත්‍රයෙහි පැවසෙන ප්‍රඥාව ද මෙම සූත්‍රයට යෝග්‍ය වේ. 'මාතාපිටු උපට්ඨානං' යනු මවුපියන් රැකබලා ගැනීම, ආරක්ෂා කිරීම හා පෝෂණය කිරීමයි. 'සන්තානං' යන්නෙහි අර්ථය: වෙනත් තැන්වල බුදු, පසේබුදු, ආර්ය ශ්‍රාවකයන් 'සන්ත' (ශාන්ත වූවෝ) නම් වුවද, මෙහිදී මවුපියන්ට උපස්ථාන කරන්නන් අදහස් වේ. එබැවින් උත්තම අර්ථයෙන් සත්පුරුෂයන්ගේ ද, ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීම් ඇති අර්ථයෙන් බ්‍රහ්මචාරීන්ගේ ද මෙම මවුපිය උපස්ථානය සත්පුරුෂයන් විසින් පනවන ලද්දක් ය යන අර්ථය මෙහි දැකිය යුතුය. 'සතං ඒතානි ඨානානි' යනු ක්ලේශයන් සන්සිඳවූ උත්තම පුරුෂයන්ගේ මේ කරුණු වේ. 'අරියෝ දස්සනසම්පන්නෝ' යන්නෙන් මෙහිදී මෙම කරුණු තුන කිරීම නිසාම ආර්ය වූ ද, දැකීමෙන් (දර්ශනයෙන්) යුක්ත වූ ද තැනැත්තා ලෙස දත යුතුය. මෙහිදී බුද්ධාදීන් හෝ සෝවාන් වූවන් අදහස් නොවේ. නැතහොත් 'සතං ඒතානි ඨානානි' යනු මවුපිය උපස්ථානය ආදී මේ කරුණු උත්තම පුරුෂයන්ගේ ගුණාංග බවයි. මෙසේ මවුපියන්ට උපස්ථාන කරන්නා යන අර්ථයෙන් මෙම ගාථාවෙහි අර්ථය දත යුතුය. මවුපියන්ට උපස්ථාන කරන්නාම මෙහි 'ආර්ය' සහ 'දර්ශන සම්පන්න' ලෙස හඳුන්වා ඇත. 'ස ලෝකං භජතේ සිවං' යනු ඔහු ක්ෂේම වූ දෙව්ලොවට යයි යන්නයි.

6. සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා

6. සීලවන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

46. ඡට්ඨෙ තීහි ඨානෙහීති තීහි කාරණෙහි. කායෙනාතිආදීසු භික්ඛූ ආගච්ඡන්තෙ දිස්වා පච්චුග්ගමනං කරොන්තා ගච්ඡන්තෙ අනුගච්ඡන්තා ආසනසාලාය සම්මජ්ජනඋපලෙපනාදීනි කරොන්තා ආසනානි පඤ්ඤාපෙන්තා පානීයං පච්චුපට්ඨාපෙන්තා කායෙන පුඤ්ඤං පසවන්ති නාම. භික්ඛුසඞ්ඝං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා ‘‘යාගුං දෙථ, භත්තං දෙථ, සප්පිනවනීතාදීනි දෙථ, ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙථ, උපොසථං උපවසථ, ධම්මං සුණාථ, චෙතියං වන්දථා’’තිආදීනි වදන්තා වාචාය පුඤ්ඤං පසවන්ති නාම. භික්ඛූ පිණ්ඩාය චරන්තෙ දිස්වා ‘‘ලභන්තූ’’ති චින්තෙන්තා මනසා පුඤ්ඤං පසවන්ති නාම. පසවන්තීති පටිලභන්ති. පුඤ්ඤං පනෙත්ථ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං කථිතං.

46. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'තීහි ඨානේහි' යනු කරුණු තුනකිනි. 'කායේන' යනාදී තැන්වල: භික්ෂූන් වඩිනු දැක පෙරගමන් කරන්නෝ ද, වඩිනා විට පසුගමන් කරන්නෝ ද, අසන ශාලාව ඇමදීම හා මැටි පිරියම් කිරීම ආදිය කරන්නෝ ද, අසුන් පනවන්නෝ ද, පැන් පිළියෙල කරන්නෝ ද කයින් පින් රැස් කරති. භික්ෂු සංඝයා පිඬු පිණිස වඩිනු දැක 'කැඳ දෙන්න, බත් දෙන්න, ගිතෙල් වෙඬරු ආදිය දෙන්න, සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදන්න, පෙහෙවස් රකින්න, බණ අසන්න, චෛත්‍ය වඳින්න' යනාදී දේ පවසන්නෝ වචනයෙන් පින් රැස් කරති. භික්ෂූන් පිඬු පිණිස වඩිනු දැක 'ඔවුන්ට ලබන්නට ලැබේවා' යි සිතන්නෝ මනසින් පින් රැස් කරති. 'පසවන්ති' යනු ලබති යන්නයි. මෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර කුසල් ගැන පවසන ලදී.

7. සඞ්ඛතලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

7. සංඛතලක්ඛණ සූත්‍ර වර්ණනාව

47. සත්තමෙ සඞ්ඛතස්සාති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතස්ස. සඞ්ඛතලක්ඛණානීති සඞ්ඛතං එතන්ති සඤ්ජානනකාරණානි නිමිත්තානි. උප්පාදොති ජාති. වයොති භෙදො. ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං නාම ජරා. තත්ථ සඞ්ඛතන්ති තෙභූමකා ධම්මා. මග්ගඵලානි පන අසම්මසනූපගත්තා ඉධ න කථීයන්ති. උප්පාදාදයො සඞ්ඛතලක්ඛණා නාම. තෙසු උප්පාදක්ඛණෙ උප්පාදො, ඨානක්ඛණෙ ජරා, භෙදක්ඛණෙ වයො. ලක්ඛණං න සඞ්ඛතං, සඞ්ඛතං න ලක්ඛණං[Pg.138], ලක්ඛණෙන පන සඞ්ඛතං පරිච්ඡින්නං. යථා හත්ථිඅස්සගොමහිංසාදීනං සත්තිසූලාදීනි සඤ්ජානනලක්ඛණානි න හත්ථිආදයො, නපි හත්ථිආදයො ලක්ඛණානෙව, ලක්ඛණෙහි පන තෙ ‘‘අසුකස්ස හත්ථී, අසුකස්ස අස්සො, අසුකහත්ථී, අසුකඅස්සො’’ති වා පඤ්ඤායන්ති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

47. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'සංඛතස්ස' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව සැකසුණු ධර්මයාගේ යන්නයි. 'සංඛතලක්ඛණානි' යනු 'මෙය සංඛතයකි' යි හඳුනාගැනීමේ කරුණු වන නිමිති වේ. 'උප්පාදෝ' යනු ජාතිය හෙවත් ඉපදීමයි. 'වයෝ' යනු භේදය හෙවත් බිඳී යාමයි. පවත්නා දෙයෙහි වෙනස් ආකාරයකින් පැවතීම (ඨිතස්ස අඤ්ඤතත්තං) නම් ජරාවයි. එහි 'සංඛත' යනු ත්‍රෛභූමක ධර්මයන්ය. මාර්ග හා ඵල ධර්මයන් ලක්ෂණත්‍රයට හසු නොවන බැවින් මෙහිදී සංඛත ලෙස නොගැනේ. උප්පාද ආදිය සංඛත ලක්ෂණ නම් වේ. එයින් උප්පාද ක්ෂණයේදී උප්පාදය ද, තිති ක්ෂණයේදී ජරාව ද, භංග ක්ෂණයේදී වය ද ලක්ෂණ වේ. ලක්ෂණය සංඛතය නොවේ, සංඛතය ලක්ෂණය නොවේ. එහෙත් ලක්ෂණයෙන් සංඛතය වෙන් කොට හඳුනාගනු ලැබේ. ඇතා, අශ්වයා, ගවයා, මීහරකා ආදීන්ගේ (සිරුරේ ඇති) හෙල්ල, කුකුළා ආදී සලකුණු හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණ වේ මිස එම සලකුණු ඇතා ආදී සතුන් නොවේ. ඇතා ආදී සත්තු ද ලක්ෂණම නොවෙති. එහෙත් එම ලක්ෂණ මඟින් 'මොහු අසවලාගේ ඇතාය, අසවලාගේ අශ්වයාය, මේ අසවල් ඇතාය, මේ අසවල් අශ්වයාය' යනාදී වශයෙන් හඳුනාගනු ලැබේ. මෙය ද එලෙසම දත යුතුය.

8. අසඞ්ඛතලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

8. අසංඛතලක්ඛණ සූත්‍ර වර්ණනාව

48. අට්ඨමෙ අසඞ්ඛතස්සාති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා අකතස්ස. අසඞ්ඛතලක්ඛණානීති අසඞ්ඛතං එතන්ති සඤ්ජානනකාරණානි නිමිත්තානි. න උප්පාදො පඤ්ඤායතීතිආදීහි උප්පාදජරාභඞ්ගානං අභාවො වුත්තො. උප්පාදාදීනඤ්හි අභාවෙන අසඞ්ඛතන්ති පඤ්ඤායති.

48. අටවන සූත්‍රයේ 'අසංඛතස්ස' යනු ප්‍රත්‍යයන් එක්ව නොකරන ලද ධර්මයාගේ යන්නයි. 'අසංඛතලක්ඛණානි' යනු 'මෙය අසංඛතය' යනුවෙන් හඳුනා ගැනීමට හේතුවන ලක්ෂණ හෙවත් නිමිති වේ. 'න උප්පාදෝ පඤ්ඤායති' යනාදී පාඨයන්ගෙන් උප්පාද, ජරා, භංග යන ලක්ෂණයන්ගේ අභාවය (නොමැති බව) පවසන ලදී. සැබවින්ම උප්පාදාදියේ අභාවය නිසා 'අසංඛත' යැයි දත හැකිය.

9. පබ්බතරාජසුත්තවණ්ණනා

9. පබ්බතරාජ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

49. නවමෙ මහාසාලාති මහාරුක්ඛා. කුලපතින්ති කුලජෙට්ඨකං. සෙලොති සිලාමයො. අරඤ්ඤස්මින්ති අගාමකට්ඨානෙ. බ්‍රහ්මාති මහන්තො. වනෙති අටවියං. වනප්පතීති වනජෙට්ඨකා. ඉධ ධම්මං චරිත්වාන, මග්ගං සුගතිගාමිනන්ති සුගතිගාමිකමග්ගසඞ්ඛාතං ධම්මං චරිත්වා.

49. නවවන සූත්‍රයේ 'මහාසාලා' යනු විශාල වෘක්ෂයන්ය. 'කුලපතිං' යනු කුලයෙහි ජ්‍යෙෂ්ඨයාටය. 'සේලෝ' යනු ගලින් කරන ලද (ශෛලමය) යන්නයි. 'අරඤ්ඤස්මිං' යනු ජනාවාස නොමැති ආරණ්‍යයෙහිය. 'බ්‍රහ්මා' යනු මහත් වූ යන්නයි. 'වනේ' යනු වනාන්තරයෙහිය. 'වනප්පතී' යනු වනයට අධිපති වූ (වනස්පති) ගස්ය. 'ඉධ ධම්මං චරිත්වාන, මග්ගං සුගතිගාමිනං' යනු සුගතියට පමුණුවන මාවත යැයි කියනු ලබන ධර්මය මෙලොවෙහි හැසිර (ප්‍රගුණ කර) යන්නයි.

10. ආතප්පකරණීයසුත්තවණ්ණනා

10. ආතප්පකරණීය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

50. දසමෙ ආතප්පං කරණීයන්ති වීරියං කාතුං යුත්තං. අනුප්පාදායාති අනුප්පාදත්ථාය, අනුප්පාදං සාධෙස්සාමීති ඉමිනා කාරණෙන කත්තබ්බන්ති අත්ථො. පරතොපි එසෙව නයො. සාරීරිකානන්ති සරීරසම්භවානං. දුක්ඛානන්ති දුක්ඛමානං. තිබ්බානන්ති බහලානං, තාපනවසෙන වා තිබ්බානං. ඛරානන්ති ඵරුසානං. කටුකානන්ති තිඛිණානං. අසාතානන්ති අමධුරානං. අමනාපානන්ති මනං වඩ්ඪෙතුං අසමත්ථානං. පාණහරානන්ති ජීවිතහරානං. අධිවාසනායාති අධිවාසනත්ථාය සහනත්ථාය ඛමනත්ථාය.

50. දසවන සූත්‍රයේ 'ආතප්පං කරණීයං' යනු වීර්යය කිරීම සුදුසුය යන්නයි. 'අනුප්පාදාය' යනු නූපදවා ගැනීම පිණිසයි; එනම් 'නූපන් අකුසල් නූපදවන්නෙමි' යන අදහසින් යුතුව (වීර්යය) කළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. ඉදිරියට ඇති පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'සාරීරිකානං' යනු ශරීරයෙහි හටගන්නා වූ යන්නයි. 'දුක්ඛානං' යනු ඉවසීමට අපහසු වූ යන්නයි. 'තිබ්බානං' යනු තීව්‍ර වූ හෙවත් දැඩි වූ යන්නයි, නැතහොත් තැවීම් වශයෙන් දැඩි වූ යන්නයි. 'ඛරානං' යනු රළු වූ යන්නයි. 'කටුකානං' යනු තියුණු වූ යන්නයි. 'අසාතානං' යනු අමිහිරි වූ යන්නයි. 'අමනාපානං' යනු සිත ප්‍රබෝධමත් කිරීමට නොහැකි වූ යන්නයි. 'පාණහරානං' යනු ජීවිතය නැති කරන්නා වූ යන්නයි. 'අධිවාසනාය' යනු ඉවසීම පිණිස, විඳදරාගැනීම පිණිස යන්නයි.

එත්තකෙ [Pg.139] ඨානෙ සත්ථා ආණාපෙත්වා ආණත්තිං පවත්තෙත්වා ඉදානි සමාදපෙන්තො යතො ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ යතොති යදා. ආතාපීති වීරියවා. නිපකොති සප්පඤ්ඤො. සතොති සතියා සමන්නාගතො. දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති වට්ටදුක්ඛස්ස පරිච්ඡෙදපරිවටුමකිරියාය. ඉමෙ ච පන ආතාපාදයො තයොපි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා.

මෙපමණ තැනකදී ශාස්තෘන් වහන්සේ නියෝග පනවා, දැන් (භික්ෂූන්) උනන්දු කරවනු පිණිස 'යතෝ ඛෝ භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යතෝ' යනු යම් කලෙකද යන්නයි. 'ආතාපී' යනු වීර්යවන්ත තැනැත්තාය. 'නිපකෝ' යනු ප්‍රඥාවන්ත තැනැත්තාය. 'සතෝ' යනු සිහියෙන් යුක්ත තැනැත්තාය. 'දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය' යනු සංසාර දුක්ඛයාගේ කෙළවර කිරීම හෙවත් සීමාව පැනවීම පිණිසයි. තවද මෙම ආතාප ආදී ධර්ම තුන ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව වදාරන ලදී.

11. මහාචොරසුත්තවණ්ණනා

11. මහාචෝර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

51. එකාදසමෙ මහාචොරොති මහන්තො බලවචොරො. සන්ධින්ති ඝරසන්ධිං. නිල්ලොපන්ති මහාවිලොපං. එකාගාරිකන්ති එකමෙව ගෙහං පරිවාරෙත්වා විලුම්පනං. පරිපන්ථෙපි තිට්ඨතීති පන්ථදූහනකම්මං කරොති. නදීවිදුග්ගන්ති නදීනං දුග්ගමට්ඨානං අන්තරදීපකං, යත්ථ සක්කා හොති ද්වීහිපි තීහිපි ජඞ්ඝසහස්සෙහි සද්ධිං නිලීයිතුං. පබ්බතවිසමන්ති පබ්බතානං විසමට්ඨානං පබ්බතන්තරං, යත්ථ සක්කා හොති සත්තහි වා අට්ඨහි වා ජඞ්ඝසහස්සෙහි සද්ධිං නිලීයිතුං. තිණගහනන්ති තිණෙන වඩ්ඪිත්වා සඤ්ඡන්නං ද්වත්තියොජනට්ඨානං. රොධන්ති ඝනං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨසාඛං එකාබද්ධං මහාවනසණ්ඩං. පරියොධාය අත්ථං භණිස්සන්තීති පරියොදහිත්වා තං තං කාරණං පක්ඛිපිත්වා අත්ථං කථයිස්සන්ති. ත්‍යාස්සාති තෙ අස්ස. පරියොධාය අත්ථං භණන්තීති කිස්මිඤ්චි කිඤ්චි වත්තුං ආරද්ධෙයෙව ‘‘මා එවං අවචුත්ථ, මයං එතං කුලපරම්පරාය ජානාම, න එස එවරූපං කරිස්සතී’’ති තං තං කාරණං පක්ඛිපිත්වා මහන්තම්පි දොසං හරන්තා අත්ථං භණන්ති. අථ වා පරියොධායාති පටිච්ඡාදෙත්වාතිපි අත්ථො. තෙ හි තස්සපි දොසං පටිච්ඡාදෙත්වා අත්ථං භණන්ති. ඛතං උපහතන්ති ගුණඛනනෙන ඛතං, ගුණුපඝාතෙන උපහතං. විසමෙන කායකම්මෙනාති සම්පක්ඛලනට්ඨෙන විසමෙන කායද්වාරිකකම්මෙන. වචීමනොකම්මෙසුපි එසෙව නයො. අන්තග්ගාහිකායාති දසවත්ථුකාය අන්තං ගහෙත්වා ඨිතදිට්ඨියා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

51. එකොළොස්වන සූත්‍රයේ 'මහාචෝරෝ' යනු මහත් වූ බලවත් සොරාය. 'සන්ධිං' යනු නිවාස බිඳීමයි. 'නිල්ලෝපං' යනු මහා කොල්ලයයි. 'ඒකාගාරිකං' යනු එක් නිවසක් පමණක් වටකොට කොල්ලකෑමයි. 'පරිපන්තේපි තිට්ඨති' යනු මඟ රැක සිට මංකොල්ලකෑමේ යෙදෙයි යන්නයි. 'නදීවිදුග්ගං' යනු ගමන් කිරීමට අපහසු නදීන් අතර ඇති දූපත්ය, එහි දහස් ගණන් පිරිවර සමඟ සැඟවී සිටිය හැකිය. 'පබ්බතවිසමං' යනු පර්වතයන් අතර ඇති විෂම ස්ථානයි, එහි ද හත් අට දහසක පිරිවර සමඟ සැඟවී සිටිය හැකිය. 'තිණගහනං' යනු තෘණයෙන් වැවී වැසුණු යොදුන් දෙක තුනක් පමණ වූ ප්‍රදේශයකි. 'රෝධං' යනු ඝන වූ, එකිනෙක පැටලුණු අතු ඇති මහා වනයයි. 'පරියෝධාය අත්ථං භණිස්සන්ති' යනු ගුණ ආරෝපණය කොට ඒ ඒ කරුණු දක්වමින් යහපත පවසනු ඇත යන්නයි. 'ත්‍යාස්සාති' යනු 'තේ අස්ස' යන්නයි. 'පරියෝධාය අත්ථං භණන්ති' යනු යමෙකු ඔහුට කිසියම් වරදක් පවසන්නට පටන් ගත් විටම 'මෙසේ නොකියන්න, අපි මොහු පරම්පරාගතව හඳුනන්නෙමු, මොහු මෙබඳු දෙයක් නොකරන්නේය' යැයි ඒ ඒ කරුණු දක්වමින්, මහත් වූ වරද පවා වසා අර්ථ පවසති. නැතහොත් 'පරියෝධාය' යනු වසා තැබීම හෙවත් සැඟවීම යන අර්ථයයි. සැබවින්ම ඔවුහු එම සොරාගේ වරද වසා අර්ථ පවසති. 'ඛතං උපහතං' යනු ගුණ හෑරීමෙන් හාරන ලද, ගුණ නැසීමෙන් විනාශ කරන ලද යන්නයි. 'විසමේන කායකම්මේන' යනු විෂම වූ කායද්වාරික කර්මයෙන් යන්නයි. වචී හා මනෝ කර්මයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අන්තග්ගාහිකාය' යනු දස වස්තුවකින් යුත් අන්තයක් ගත් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙනි. සෙසු සියලු තැන අර්ථය ප්‍රකටය.

චූළවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වන චූළ වග්ගයයි.

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

පළමු පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

2. දුතියපණ්ණාසකං

2. දෙවන පණ්ණාසකය

(6) 1. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

(6) 1. බ්‍රාහ්මණ වර්ගය

1. පඨමද්වෙබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

1. පළමු ද්වේබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

52. බ්‍රාහ්මණවග්ගස්ස [Pg.140] පඨමෙ ජිණ්ණාති ජරාජිණ්ණා. වුද්ධාති වයොවුද්ධා. මහල්ලකාති ජාතිමහල්ලකා. අද්ධගතාති තයො අද්ධෙ අතික්කන්තා. වයොඅනුප්පත්තාති තතියං වයං අනුප්පත්තා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති පුත්තදාරෙ අත්තනො වචනං අකරොන්තෙ දිස්වා ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා නිය්‍යානිකමග්ගං ගවෙසිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා උපසඞ්කමිංසු. මයමස්සු, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණාති; භො ගොතම, මයං බ්‍රාහ්මණා න ඛත්තියා නාමච්චා න ගහපතිකාති බ්‍රාහ්මණභාවං ජානාපෙත්වා ජිණ්ණාතිආදිමාහංසු. අකතභීරුත්තාණාති අකතභයපරිත්තාණා. අවස්සයභූතං පතිට්ඨාකම්මං අම්හෙහි න කතන්ති දස්සෙන්ති. තග්ඝාති එකංසත්ථෙ නිපාතො, සම්පටිච්ඡනත්ථෙ වා. එකන්තෙන තුම්හෙ එවරූපා, අහම්පි ඛො එතං සම්පටිච්ඡාමීති ච දස්සෙති. උපනීයතීති උපසංහරීයති. අයං හි ජාතියා ජරං උපනීයති, ජරාය බ්‍යාධිං, බ්‍යාධිනා මරණං, මරණෙන පුන ජාතිං. තෙන වුත්තං – ‘‘උපනීයතී’’ති.

52. බ්‍රාහ්මණ වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'ජිණ්ණා' යනු ජරාවෙන් දිරාපත් වූ යන්නයි. 'වුද්ධා' යනු වයසින් මහලු වූ යන්නයි. 'මහල්ලකා' යනු උපතින් වැඩිමහලු වූ යන්නයි. 'අද්ධගතා' යනු වයස් අවධි තුනම ඉක්මවා ගිය යන්නයි. 'වයෝඅනුප්පත්තා' යනු තෙවන වයසට (මහලු වයසට) පැමිණි යන්නයි. 'යේන භගවා තේනුපසංකමිංසු' යනු තමන්ගේ වචනයට අවනත නොවන අඹුදරුවන් දැක, 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වෙත ගොස් විමුක්ති මාර්ගය සොයන්නෙමු' යයි සිතා එළඹුණහ. 'මයමස්සු භෝ ගෝතම බ්‍රාහ්මණා' යනු 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, අපි බ්‍රාහ්මණයෝ වෙමු, ක්ෂත්‍රියයෝ හෝ අමාත්‍යයෝ හෝ ගෘහපතියෝ නොවෙමු' යැයි තමන් බ්‍රාහ්මණයන් බව දන්වා, 'ජිණ්ණා' යනාදිය පැවසූහ. 'අකතභීරුත්තාණා' යනු බිය වැළැක්වීමට කළ යුතු (පින්කම් වැනි) ආරක්ෂාවන් නොකළ යන්නයි. මෙයින් 'පිහිටක් විය යුතු වූ, සුගතිය පිණිස වූ පින්කම් අප විසින් නොකරන ලදී' යන අර්ථය දක්වති. 'තග්ඝ' යනු ඒකාන්තයෙන් යන අර්ථයේ හෝ පිළිගැනීමේ අර්ථයේ පවතින නිපාතයකි. 'ඒකාන්තයෙන්ම ඔබලා මෙබඳු වන්නහුය, මම ද එය පිළිගනිමි' යන්න මින් පෙන්වයි. 'උපනීයති' යනු සමීපයට පමුණුවනු ලැබේ යන්නයි. සැබවින්ම මෙම සත්ව ලෝකය ඉපදීම විසින් ජරාවට ද, ජරාව විසින් ව්‍යාධියට ද, ව්‍යාධිය විසින් මරණයට ද, මරණය විසින් නැවත ඉපදීමට ද පමුණුවනු ලැබේ. එබැවින් 'උපනීයති' යැයි කියන ලදී.

ඉදානි යස්මා තෙ බ්‍රාහ්මණා මහල්ලකත්තා පබ්බජිත්වාපි වත්තං පූරෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති, තස්මා නෙ පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙන්තො භගවා යොධ කායෙන සංයමොතිආදිමාහ. තත්ථ කායෙන සංයමොති කායද්වාරෙන සංවරො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තං තස්ස පෙතස්සාති තං පුඤ්ඤං තස්ස පරලොකං ගතස්ස තායනට්ඨෙන තාණං, නිලීයනට්ඨෙන ලෙණං, පතිට්ඨානට්ඨෙන දීපො, අවස්සයනට්ඨෙන සරණං, උත්තමගතිවසෙන පරායණඤ්ච හොතීති දස්සෙති. ගාථා උත්තානත්ථායෙව. එවං තෙ බ්‍රාහ්මණා තථාගතෙන පඤ්චසු සීලෙසු සමාදපිතා යාවජීවං පඤ්ච සීලානි රක්ඛිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිංසු.

දැන් ඒ බ්‍රාහ්මණයන් මහලු බැවින් පැවිදි වී වත් පිළිවෙත් පිරීමට නොහැකි නිසා, ඔවුන් පන්සිල්හි පිහිටුවනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'යෝධ කායේන සංයමෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'කායේන සංයමෝ' යනු කාය ද්වාරයෙන් සංවර වීමයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'තං තස්ස පේතස්ස' යනු ඒ පින පරලොව ගිය එම සත්වයාට ආරක්ෂා කරන අර්ථයෙන් 'තාණ' (ආරක්ෂාව) ද, සැඟවී සිටින අර්ථයෙන් 'ලෙණ' (ගුහාව) ද, පිහිට වන අර්ථයෙන් 'දීප' (ද්වීපය) ද, ඇසුරු කරන අර්ථයෙන් 'සරණ' (පිහිට) ද, උතුම් ගතියක් වන බැවින් 'පරායන' ද වන්නේය යන්න පෙන්වයි. ගාථාවන්ගේ අර්ථය පැහැදිලිය. මෙසේ ඒ බ්‍රාහ්මණයෝ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් පන්සිල්හි සමාදන් කරවන ලද්දෝව, දිවි හිමියෙන් පන්සිල් රකිනාහු දෙව්ලොව උපන්නාහ.

2. දුතියද්වෙබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවන ද්වේබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

53. දුතියෙ [Pg.141] භාජනන්ති යංකිඤ්චි භණ්ඩකං. සෙසං පඨමෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

53. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'භාජනං' යනු යම් කිසි භාණ්ඩයකි. සෙසු කරුණු පළමු සූත්‍රයෙහි කී පරිදිම දත යුතුය.

3. අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

3. අඤ්ඤතර බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

54. තතියෙ සම්මොදනීයන්ති සම්මොදජනනිං. සාරණීයන්ති සරිතබ්බයුත්තකං. වීතිසාරෙත්වාති පරියොසාපෙත්වා. කිත්තාවතාති කිත්තකෙන. සන්දිට්ඨිකො ධම්මො හොතීති සාමං පස්සිතබ්බො හොති. අකාලිකොති න කාලන්තරෙ ඵලදායකො. එහිපස්සිකොති ‘‘එහි පස්සා’’ති එවං දස්සෙතුං සක්කාති ආගමනීයපටිපදං පුච්ඡති. ඔපනෙය්‍යිකොති අත්තනො චිත්තං උපනෙතබ්බො. පච්චත්තං වෙදිතබ්බොති සාමංයෙව ජානිතබ්බො. විඤ්ඤූහීති පණ්ඩිතෙහි. පරියාදින්නචිත්තොති ආදින්නගහිතපරාමට්ඨචිත්තො හුත්වා. චෙතෙතීති චින්තෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ බ්‍රාහ්මණෙන ලොකුත්තරමග්ගො පුච්ඡිතො, සත්ථාරාපි සොයෙව කථිතො. සො හි සාමං පස්සිතබ්බත්තා සන්දිට්ඨිකො නාමාති.

54. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'සම්මෝදනීයං' යනු සතුට උපදවන සුළු වූ යන්නයි. 'සාරණීයං' යනු සිහි කටයුතු වූ යන්නයි. 'වීතිසාරෙත්වා' යනු අවසන් කොට යන්නයි. 'කිත්තාවතා' යනු කොපමණකින්ද යන්නයි. 'සන්දිට්ඨිකෝ ධම්මෝ හෝතීති' යනු තමා විසින්ම දැක්ක යුතු වූ ධර්මය වන්නේය යන්නයි. 'අකාලිකෝ' යනු වෙනත් කාලයකදී නොව (එසැණින්) ප්‍රතිඵල දෙන බවයි. 'ඒහිපස්සිකෝ' යනු 'එන්න, බලන්න' යැයි මෙසේ දැක්විය හැකි බැවින් පැමිණිය යුතු පිළිවෙත ගැන විමසයි. 'ඕපනෙයිකෝ' යනු තමාගේ සිතට පමුණුවා ගත යුතු වූ යන්නයි. 'පච්චත්තං වේදිතබ්බෝ' යනු තමා විසින්ම දත යුතු වූ යන්නයි. 'විඤ්ඤූහීති' යනු පණ්ඩිතයන් (අරිය පුද්ගලයන්) විසිනි. 'පරියාදින්නචිත්තෝ' යනු දැඩිව ග්‍රහණය කරගත්, වරදවා පරාමර්ශනය කරන ලද සිත් ඇතිව යන්නයි. 'චේතේති' යනු සිතයි. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙම සූත්‍රයෙහි බ්‍රාහ්මණයා විසින් ලෝකෝත්තර මාර්ගය ගැන විමසන ලද අතර, බුදුරජාණන් වහන්සේ ද එම ලෝකෝත්තර මාර්ගයම වදාළ සේක. එය තමා විසින්ම දැක්ක යුතු බැවින් 'සන්දිට්ඨික' නම් වේ.

4. පරිබ්බාජකසුත්තවණ්ණනා

4. පරිබ්බාජක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

55. චතුත්ථෙ බ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකොති බ්‍රාහ්මණජාතිකො පරිබ්බාජකො, න ඛත්තියාදිජාතිකො. අත්තත්ථම්පීති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං අත්තනො අත්ථං.

55. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'බ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකෝ' යනු බ්‍රාහ්මණ ජාතියෙහි උපන් පරිබ්‍රාජකයෙකි, ක්ෂත්‍රිය ආදී ජාතියක නොවෙයි. 'අත්තත්ථම්පී' යනු මෙලොව පරලොව වශයෙන් වූ ද, ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ද තමාගේ යහපතයි.

5. නිබ්බුතසුත්තවණ්ණනා

5. නිබ්බුත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

56. පඤ්චමෙ අකාලිකන්ති න කාලන්තරෙ පත්තබ්බං. ඔපනෙය්‍යිකන්ති පටිපත්තියා උපගන්තබ්බං.

56. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අකාලිකං' යනු වෙනත් කාලයකදී නොව එසැණින් ලැබිය යුතු බවයි. 'ඕපනෙයිකං' යනු පිළිවෙතින් ළඟා විය යුතු බවයි.

6. පලොකසුත්තවණ්ණනා

6. පලෝක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

57. ඡට්ඨෙ ආචරියපාචරියානන්ති ආචරියානඤ්චෙව ආචරියාචරියානඤ්ච. අවීචි මඤ්ඤෙ ඵුටො අහොසීති යථා අවීචි මහානිරයො නිරන්තරඵුටො නෙරයිකසත්තෙහි පරිපුණ්ණො, මනුස්සෙහි එවං පරිපුණ්ණො හොති. කුක්කුටසංපාතිකාති එකගාමස්ස ඡදනපිට්ඨිතො උප්පතිත්වා ඉතරගාමස්ස [Pg.142] ඡදනපිට්ඨෙ පතනසඞ්ඛාතො කුක්කුටසංපාතො එතාසු අත්ථීති කුක්කුටසංපාතිකා. කුක්කුටසංපාදිකාතිපි පාඨො, ගාමන්තරතො ගාමන්තරං කුක්කුටානං පදසා ගමනසඞ්ඛාතො කුක්කුටසංපාදො එතාසු අත්ථීති අත්ථො. උභයම්පෙතං ඝනනිවාසතංයෙව දීපෙති. අධම්මරාගරත්තාති රාගො නාම එකන්තෙනෙව අධම්මො, අත්තනො පරික්ඛාරෙසු පන උප්පජ්ජමානො න අධම්මරාගොති අධිප්පෙතො, පරපරික්ඛාරෙසු උප්පජ්ජමානොව අධම්මරාගොති. විසමලොභාභිභූතාති ලොභස්ස සමකාලො නාම නත්ථි, එකන්තං විසමොව එස. අත්තනා පරිග්ගහිතවත්ථුම්හි පන උප්පජ්ජමානො සමලොභො නාම, පරපරිග්ගහිතවත්ථුම්හි උප්පජ්ජමානොව විසමොති අධිප්පෙතො. මිච්ඡාධම්මපරෙතාති අවත්ථුපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙන මිච්ඡාධම්මෙන සමන්නාගතා. දෙවො න සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡතීති වස්සිතබ්බයුත්තෙ කාලෙ වස්සං න වස්සති. දුබ්භික්ඛන්ති දුල්ලභභික්ඛං. දුස්සස්සන්ති විවිධසස්සානං අසම්පජ්ජනෙන දුස්සස්සං. සෙතට්ඨිකන්ති සස්සෙ සම්පජ්ජමානෙ පාණකා පතන්ති, තෙහි දට්ඨත්තා නික්ඛන්තනික්ඛන්තානි සාලිසීසානි සෙතවණ්ණානි හොන්ති නිස්සාරානි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සෙතට්ඨික’’න්ති. සලාකාවුත්තන්ති වපිතං වපිතං සස්සං සලාකාමත්තමෙව සම්පජ්ජති, ඵලං න දෙතීති අත්ථො. යක්ඛාති යක්ඛාධිපතිනො. වාළෙ අමනුස්සෙ ඔස්සජ්ජන්තීති චණ්ඩයක්ඛෙ මනුස්සපථෙ විස්සජ්ජෙන්ති, තෙ ලද්ධොකාසා මහාජනං ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති.

57. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'ආචරියපාචරියානං' යනු ආචාර්යවරුන්ගේ ද ආචාර්යවරුන්ගේ ආචාර්යවරුන්ගේ ද යන්නයි. 'අවීචි මඤ්ඤේ ඵුටෝ අහෝසි' යනු අවීචි මහා නිරය නිරන්තරයෙන් නිරිසතුන්ගෙන් පිරී පවතින්නාක් මෙන්, මනුෂ්‍ය ලෝකය ද මිනිසුන්ගෙන් පිරී පවතී යන්නයි. 'කුක්කුටසම්පාතිකා' යනු එක් ගමක වහලකින් පියඹා ගොස් අනෙක් ගමක වහලක් මත වැසීමට හැකි තරම් (ගම්මාන) කුකුළන්ට සමීප බවයි. 'කුක්කුටසම්පාදිකා' යන්න ද පාඨයකි; එහි අර්ථය එක් ගමක සිට තවත් ගමකට කුකුළන්ට පයින්ම යා හැකි තරම් ගම් සමීප බවයි. මේ පද දෙකෙන්ම කියැවෙන්නේ නිවාසවල ඝනත්වයයි. 'අධම්මරාගරත්තා' යන්නෙහි රාගය යනු ඒකාන්තයෙන්ම අධර්මයකි, නමුත් මෙහි තමාගේ පිරිකර කෙරෙහි ඇතිවන රාගය අධම්මරාග ලෙස අදහස් නොකෙරේ; අනුන්ගේ පිරිකර කෙරෙහි ඇතිවන රාගයම 'අධම්මරාග' ලෙස අදහස් කෙරේ. 'විසමලෝභාභිභූතා' යන්නෙහි ලෝභයට සමකාලයක් නැත, එය ඒකාන්තයෙන්ම විෂම වේ. එහෙත් තමා විසින් රැස්කරගත් වස්තුව කෙරෙහි ඇතිවන ලෝභය 'සමලෝභ' ලෙසත්, අනුන් සතු වස්තුව කෙරෙහි ඇතිවන ලෝභය 'විසමලෝභ' ලෙසත් අදහස් කෙරේ. 'මිච්ඡාධම්මපරේතා' යනු අයථා සේවනය නම් වූ මිථ්‍යා ධර්මයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'දේවෝ න සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡති' යනු වැසි වැසිය යුතු කාලයෙහි වැසි නොවසින බවයි. 'දුබ්භික්ඛං' යනු ආහාර සොයා ගැනීම අපහසු වීමයි. 'දුස්සස්සං' යනු විවිධ භෝගයන් නිසි පරිදි නොවැවී විනාශ වීමයි. 'සේතට්ඨිකං' යනු ගොයම් පැසෙන විට සුදු මැස්සන් (පණුවන්) වැටී, උන් සපා කෑම නිසා නික්මෙන වී කරල් සුදු පැහැ වී සහල් නැති බොල් වී බවට පත්වීමයි. එය අරභයා 'සේතට්ඨික' යැයි කියනු ලැබේ. 'සලාකාවුත්තං' යනු වපුරන ලද භෝගයන් හුදෙක් ඉපල් පමණක් වී ඵල නොදෙන බවයි. 'යක්ඛා' යනු යක්ෂ අධිපතීන්ය. 'වාළේ අමනුස්සේ ඔස්සජ්ජන්ති' යනු රුදුරු යක්ෂයන් මිනිසුන් ගැවසෙන මාවත්වලට මුදාහරින බවයි; ඔවුහු අවස්ථාව ලබා මනුෂ්‍යයන් ජීවිතක්ෂයට පත් කරති.

7. වච්ඡගොත්තසුත්තවණ්ණනා

7. වච්ඡගොත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

58. සත්තමෙ මහප්ඵලන්ති මහාවිපාකං. ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරොන්තීති එත්ථ ධම්මො නාම කථිතකථා, අනුධම්මො නාම කථිතස්ස පටිකථනං. සහධම්මිකොති සකාරණො සහෙතුකො. වාදානුපාතොති වාදස්ස අනුපාතො, අනුපතනං පවත්තීති අත්ථො. ගාරය්හං ඨානන්ති ගරහිතබ්බයුත්තං කාරණං. ඉදං වුත්තං හොති – භොතා ගොතමෙන වුත්තා සකාරණා වාදප්පවත්ති කිඤ්චිපි ගාරය්හං කාරණං න ආගච්ඡතීති. අථ වා තෙහි පරෙහි වුත්තා සකාරණා වාදප්පවත්ති කිඤ්චි ගාරය්හං කාරණං න ආගච්ඡතීති පුච්ඡති.

58. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'මහප්ඵලං' යනු මහා විපාක ඇත්තේ යන්නයි. 'ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරොන්ති' යන්නෙහි 'ධම්ම' යනු ගෞතමයන් වහන්සේ වදාළ දේශනාවයි, 'අනුධම්ම' යනු ඒ වදාළ දේ අනුකූලව නැවත ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'සහධම්මිකෝ' යනු කරුණු සහිත වූ, හේතු සහිත වූ යන්නයි. 'වාදානුපාතෝ' යනු ගෞතමයන් වහන්සේගේ වචනය අනුව පැවතීමයි. 'ගාරය්හං ඨානං' යනු ගැරහිය යුතු කරුණකි. මෙහි අර්ථය නම් - භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ විසින් කරුණු සහිතව වදාරන ලද වචනයට කිසිදු ගැරහිය යුතු කරුණක් නොපැමිණෙන්නේය යන්නයි. නැතහොත්, අන් අය විසින් පවසන ලද කරුණු සහිත වචනයට කිසිදු ගැරහිය යුතු කරුණක් පැමිණේදැයි විමසයි.

අන්තරායකරො [Pg.143] හොතීති අන්තරායං විනාසං කිච්ඡලාභකං විලොමකං කරොති. පාරිපන්ථිකොති පන්ථදූහනචොරො. ඛතො ච හොතීති ගුණඛනනෙන ඛතො හොති. උපහතොති ගුණුපඝාතෙනෙව උපහතො.

'අන්තරායකරෝ හෝතීති' යනු අන්තරාය, විනාශය, ලාභ ලැබීමේ අපහසුව සහ බාධා පමුණුවන බවයි. 'පාරිපන්ථිකෝ' යනු මඟ රැක සිටින සොරුන් වැනිය. 'ඛතෝ ච හෝතීති' යනු ගුණ හෑරීමෙන් හෑරුණේ වෙයි. 'උපහතෝ' යනු ගුණ විනාශ කිරීමෙන් විනාශ වූයේ වෙයි.

චන්දනිකායාති අසුචිකලලකූපෙ. ඔලිගල්ලෙති නිද්ධමනකලලෙ. සො චාති සො සීලවාති වුත්තඛීණාසවො. සීලක්ඛන්ධෙනාති සීලරාසිනා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච විමුත්තිඤාණදස්සනං වුච්චති පච්චවෙක්ඛණඤාණං, තං අසෙක්ඛස්ස පවත්තත්තා අසෙක්ඛන්ති වුත්තං. ඉතරානි සික්ඛාපරියොසානප්පත්තතාය සයම්පි අසෙක්ඛානෙව. තානි ච පන ලොකුත්තරානි, පච්චවෙක්ඛණඤාණං ලොකියං.

'චන්දනිකායා' යනු අශූචි පිරි මඩ වළකයි. 'ඕලිගල්ලේ' යනු කාණු මඩෙහි යන්නයි. 'සෝ චා' යනු එම සීලවන්ත වූ රහතන් වහන්සේයි. 'සීලක්ඛන්ධේන' යනු සීල සමූහයෙනි. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි 'විමුත්තිඤාණදස්සන' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි; එය අසේඛ පුද්ගලයා කෙරෙහි පවතින බැවින් 'අසේඛ' යැයි කියනු ලැබේ. අනෙක් සීලක්ඛන්ධ ආදිය ශික්ෂාවන්ගේ නිමාවට පත්වීමෙන් තමන්ම අසේඛ වෙති. ඒවා ලෝකෝත්තර වන අතර ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ලෞකික වේ.

රොහිණීසූති රත්තවණ්ණාසු. සරූපාසූති අත්තනො වච්ඡකෙහි සමානරූපාසු. පාරෙවතාසූති කපොතවණ්ණාසු. දන්තොති නිබ්බිසෙවනො. පුඞ්ගවොති උසභො. ධොරය්හොති ධුරවාහො. කල්‍යාණජවනික්කමොති කල්‍යාණෙන උජුනා ජවෙන ගන්තා. නාස්ස වණ්ණං පරික්ඛරෙති අස්ස ගොණස්ස සරීරවණ්ණං න උපපරික්ඛන්ති, ධුරවහනකම්මමෙව පන උපපරික්ඛන්ති. යස්මිං කස්මිඤ්චි ජාතියෙති යත්ථ කත්ථචි කුලජාතෙ. යාසු කාසුචි එතාසූති එතාසු ඛත්තියාදිප්පභෙදාසු යාසු කාසුචි ජාතීසු.

'රෝහිණීසූ' යනු රතු පැහැති (දෙනුන්) කෙරෙහිය. 'සරූපසූ' යනු තමාගේ වස්සන්ට සමාන රූප ඇති දෙනුන් කෙරෙහිය. 'පාරේවතසූ' යනු පරෙවි පැහැති (අළු පැහැති) දෙනුන් කෙරෙහිය. 'දන්තෝ' යනු හික්මුණු හෙවත් විරුද්ධ බවක් නැති යන්නයි. 'පුංගවෝ' යනු ගොනාය. 'ධෝරය්හෝ' යනු බර අදින ගොනාය. 'කල්‍යාණජවනක්කමෝ' යනු යහපත් වූ ඍජු වේගයකින් යුතුව යන්නා වූ යන්නයි. 'නාස්ස වණ්ණං පරික්ඛරේ' යනු එම ගොනාගේ ශරීර වර්ණය පරීක්ෂා නොකරයි; හුදෙක් බර ඇදීමේ කාර්යයම පරීක්ෂා කරති. 'යස්මිං කස්මිංචි ජාතියේ' යනු යම්කිසි කුලයක උපන් යන්නයි. 'යාසු කාසුචි ඒතාසූ' යනු ක්ෂත්‍රිය ආදී ප්‍රභේද ඇති ඒ යම්කිසි ජාතීන් කෙරෙහිය.

බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලීති බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලෙන සමන්නාගතො, පරිපුණ්ණභාවෙන යුත්තොති අත්ථො. ඛීණාසවො හි සකලබ්‍රහ්මචාරී නාම හොති. තෙනෙතං වුත්තං. පන්නභාරොති ඔරොපිතභාරො, ඛන්ධභාරං කිලෙසභාරං කාමගුණභාරඤ්ච ඔරොපෙත්වා ඨිතොති අත්ථො. කතකිච්චොති චතූහි මග්ගෙහි කිච්චං කත්වා ඨිතො. පාරගූ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බධම්මා වුච්චන්ති පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො, තෙසං සබ්බධම්මානං අභිඤ්ඤාපාරං, පරිඤ්ඤාපාරං, පහානපාරං, භාවනාපාරං, සච්ඡිකිරියාපාරං, සමාපත්තිපාරඤ්චාති ඡබ්බිධං පාරං ගතත්තා පාරගූ. අනුපාදායාති අග්ගහෙත්වා. නිබ්බුතොති කිලෙසසන්තාපරහිතො. විරජෙති රාගදොසමොහරජරහිතෙ.

'බ්‍රහ්මචරියස්ස කේවලී' යනු සම්පූර්ණ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් යුක්ත වූ, පූර්ණ බවට පත් වූ යන්නයි. රහතන් වහන්සේ සැබවින්ම සකල බ්‍රහ්මචාරී වෙති. එබැවින් මෙය වදාරන ලදී. 'පන්නභාරෝ' යනු බිම තැබූ බර ඇත්තේය; එනම් ඛන්ධ භාරය, කිලේස භාරය සහ කාමගුණ භාරය බිම තබා සිටින බවයි. 'කතකිච්චෝ' යනු සිව් මඟින් කළ යුතු සොළොස් වැදෑරුම් කටයුතු නිමවා සිටින බවයි. 'පාරගූ සබ්බධම්මානං' යන්නෙහි පංචස්කන්ධය, දොළොස් ආයතන හා දහඅට ධාතු 'සබ්බධම්ම' ලෙස හැඳින්වේ; එම සියලු ධර්මයන්හි අභිඥා පාරය, පිරිඥා පාරය, ප්‍රහාණ පාරය, භාවනා පාරය, සච්ඡිකිරියා පාරය සහ සමාපත්ති පාරය යන හය වැදෑරුම් පාරයට (තෙරට) පැමිණි බැවින් 'පාරගූ' නම් වේ. 'අනුපාදායා' යනු දැඩිව නොගෙන යන්නයි. 'නිබ්බුතෝ' යනු කෙලෙස් ගින්නෙන් නිවුණු යන්නයි. 'විරජේ' යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන රජස් (දූවිලි) රහිත වූ යන්නයි.

අවිජානන්තාති [Pg.144] ඛෙත්තං අජානන්තා. දුම්මෙධාති නිප්පඤ්ඤා. අස්සුතාවිනොති ඛෙත්තවිනිච්ඡයසවනෙන රහිතා. බහිද්ධාති ඉමම්හා සාසනා බහිද්ධා. න හි සන්තෙ උපාසරෙති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවෙ උත්තමපුරිසෙ න උපසඞ්කමන්ති. ධීරසම්මතෙති පණ්ඩිතෙහි සම්මතෙ සම්භාවිතෙ. මූලජාතා පතිට්ඨිතාති ඉමිනා සොතාපන්නස්ස සද්ධං දස්සෙති. කුලෙ වා ඉධ ජායරෙති ඉධ වා මනුස්සලොකෙ ඛත්තියබ්‍රාහ්මණවෙස්සකුලෙ ජායන්ති. අයමෙව හි තිවිධා කුලසම්පත්ති නාම. අනුපුබ්බෙන නිබ්බානං, අධිගච්ඡන්තීති සීලසමාධිපඤ්ඤාති ඉමෙ ගුණෙ පූරෙත්වා අනුක්කමෙන නිබ්බානං අධිගච්ඡන්තීති.

"අවිජානන්තා" යනු පින්කෙත (දීමනාව පිළිගන්නා උත්තම පුද්ගලයා නැමැති පින්කෙත) පිළිබඳ නොදන්නා වූ යන්නයි. "දුම්මේධා" යනු ප්‍රඥාව රහිත වූ යන්නයි. "අස්සුතාවිනෝ" යනු පින්කෙත පිළිබඳ විනිශ්චය කරනු ලබන ධර්මය ඇසීමෙන් තොර වූ යන්නයි. "බහිද්ධා" යනු මෙම බුද්ධ ශාසනයෙන් බැහැර වූ යන්නයි. "න හි සන්තේ උපාසරේති" යනු බුදු, පසේබුදු සහ රහතන් වහන්සේලා යන උත්තම පුරුෂයන් කරා නොපැමිණෙන්නාහුය යන්නයි. "ධීරසම්මතේති" යනු පණ්ඩිතයන් විසින් සම්මත කරන ලද හෙවත් ප්‍රශංසා කරන ලද යන්නයි. "මූලජාතා පතිට්ඨිතා" යන මෙයින් සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ශ්‍රද්ධාව දක්වයි. "කුලේ වා ඉධ ජායරේති" යනු මෙලොව මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ හෝ වෛශ්‍ය කුලයන්හි උපදින්නාහුය යන්නයි. සැබවින්ම මෙසේ වූ තෙවැදෑරුම් කුල සම්පත්තිය "කුලසම්පත්ති" නම් වේ. "අනුපුබ්බේන නිබ්බානං අධිගච්ඡන්තීති" යනු සීල, සමාධි සහ ප්‍රඥා යන මෙම ගුණධර්මයන් පුරවා අනුපිළිවෙළින් නිවනට පැමිණෙන්නාහුය යන්නයි.

8. තිකණ්ණසුත්තවණ්ණනා

8. තිකණ්ණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

59. අට්ඨමෙ තිකණ්ණොති තස්ස නාමං. උපසඞ්කමීති ‘‘සමණො කිර ගොතමො පණ්ඩිතො, ගච්ඡිස්සාමි තස්ස සන්තික’’න්ති චින්තෙත්වා භුත්තපාතරාසො මහාජනපරිවුතො උපසඞ්කමි. භගවතො සම්මුඛාති දසබලස්ස පුරතො නිසීදිත්වා. වණ්ණං භාසතීති කස්මා භාසති? සො කිර ඉතො පුබ්බෙ තථාගතස්ස සන්තිකං අගතපුබ්බො. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘බුද්ධා නාම දුරාසදා, මයි පඨමතරං අකථෙන්තෙ කථෙය්‍ය වා න වා. සචෙ න කථෙස්සති, අථ මං සමාගමට්ඨානෙ කථෙන්තං එවං වක්ඛන්ති ‘ත්වං ඉධ කස්මා කථෙසි, යෙන තෙ සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වචනමත්තම්පි න ලද්ධ’න්ති. තස්මා ‘එවං මෙ අයං ගරහා මුච්චිස්සතී’’’ති මඤ්ඤමානො භාසති. කිඤ්චාපි බ්‍රාහ්මණානං වණ්ණං භාසති, තථාගතස්ස පන ඤාණං ඝට්ටෙස්සාමීති අධිප්පායෙනෙව භාසති. එවම්පි තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණාති තෙවිජ්ජකබ්‍රාහ්මණා එවංපණ්ඩිතා එවංධීරා එවංබ්‍යත්තා එවංබහුස්සුතා එවංවාදිනො, එවංසම්මතාති අත්ථො. ඉතිපීති ඉමිනා තෙසං පණ්ඩිතාදිආකාරපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. එත්තකෙන කාරණෙන පණ්ඩිතා…පෙ… එත්තකෙන කාරණෙන සම්මතාති අයඤ්හි එත්ථ අත්ථො.

59. අටවන සූත්‍රයෙහි "තිකණ්ණෝ" යනු එම බ්‍රාහ්මණයාගේ නමයි. "උපසංකමී" යනු "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පණ්ඩිතයෙකි, මම උන්වහන්සේ වෙත යන්නෙමි" යි සිතා, උදෑසන ආහාර ගෙන මහා ජනයා පිරිවරා උන්වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. "භගවතෝ සම්මුඛා" යනු දසබලධාරීන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි හිඳගෙනය. "වණ්ණං භාසතීති" යන්නෙහි, කුමන හේතුවක් නිසා ගුණ පවසන්නේද? ඔහු මීට පෙර තථාගතයන් වහන්සේ හමුවට නොපැමිණි අයෙකි. එවිට ඔහුට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: "බුදුවරුන් කරා එළඹීම දුෂ්කරය, මා මුලින් කතා නොකළහොත් උන්වහන්සේ කතා කරයිද නැද්ද? ඉදින් උන්වහන්සේ කතා නොකරන්නේ නම්, එවිට පිරිස් රැස්වන තැනදී මිනිසුන් මට මෙසේ කියනු ඇත: 'ඔබ එහි ගියේ මක්නිසාද? ඔබට ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගෙන් වචනයක් මාත්‍රයක්වත් අසාගත නොහැකි විය.' එබැවින් 'මෙසේ කිරීමෙන් මා මෙබඳු නින්දාවෙන් මිදෙන්නෙමි' යි සිතමින් ඔහු ගුණ කියයි. ඔහු බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ගුණ කීවද, එය තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥානය හා ගැටීමේ (පරීක්ෂා කිරීමේ) අදහසින්ම සිදු කරයි. "ඒවම්පි තේවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණාති" යනු තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණයෝ මෙසේ පණ්ඩිතයෝය, මෙසේ ධීරයෝය, මෙසේ ව්‍යක්තයෝය, මෙසේ බහුශ්‍රුතයෝය, මෙසේ වාද කරන්නෝය, මෙසේ සම්මත වූවෝය යන්න අර්ථයයි. "ඉතිපී" යන්නෙන් ඔවුන්ගේ පණ්ඩිතභාවය ආදී ලක්ෂණයන්ගේ සීමාවන් දක්වයි. මේ මෙපමණ හේතුවකින් පණ්ඩිතයෝය... මේ මෙපමණ හේතුවකින් සම්මත වූවෝය යනු මෙහි අර්ථයයි.

යථා කථං පන බ්‍රාහ්මණාති එත්ථ යථාති කාරණවචනං, කථං පනාති පුච්ඡාවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – කථං පන, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රාහ්මණා තෙවිජ්ජං [Pg.145] පඤ්ඤාපෙන්ති. යථා එවං සක්කා හොති ජානිතුං, තං කාරණං වදෙහීති. තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො ‘‘ජානනට්ඨානෙයෙව මං සම්මාසම්බුද්ධො පුච්ඡි, නො අජානනට්ඨානෙ’’ති අත්තමනො හුත්වා ඉධ, භො ගොතමාතිආදිමාහ. තත්ථ උභතොති ද්වීහිපි පක්ඛෙහි. මාතිතො ච පිතිතො චාති යස්ස මාතා බ්‍රාහ්මණී, මාතු මාතා බ්‍රාහ්මණී, තස්සාපි මාතා බ්‍රාහ්මණී. පිතා බ්‍රාහ්මණො, පිතු පිතා බ්‍රාහ්මණො, තස්සාපි පිතා බ්‍රාහ්මණො, සො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච. සංසුද්ධගහණිකොති යස්ස සංසුද්ධා මාතු ගහණී, කුච්ඡීති අත්ථො. ‘‘සමවෙපාකිනියා ගහණියා’’ති පන එත්ථ කම්මජතෙජොධාතු ගහණීති වුච්චති.

"යථා කථං පන බ්‍රාහ්මණා" යන්නෙහි "යථා" යනු හේතුව පවසන වචනයකි, "කථං පන" යනු ප්‍රශ්නාර්ථය දක්වන වචනයකි. මෙහි අදහස මෙසේය: "බ්‍රාහ්මණය, බ්‍රාහ්මණයෝ කෙසේ නම් තෙවිජ්ජාව (වේදත්‍රය පිළිබඳ දැනුම) පනවන්නාහුද? එය මැනවින් දැනගත හැකි පරිදි ඒ හේතුව පවසන්න" යන්නයි. එය අසා තිකණ්ණ බ්‍රාහ්මණයා "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගෙන් විමසුවේ මා දන්නා දෙයමය, නොදන්නා දෙය නොවේ" යයි සතුටු සිතින් යුතුව "ඉධ භෝ ගෝතම" ආදිය පැවසීය. එහි "උභතෝ" යනු මව් පසින් හා පිය පසින් යන දෙපසින්ම යන්නයි. "මාතිතෝ ච පීතිතෝ චාති" යනු යමෙකුගේ මව බ්‍රාහ්මණියක්ද, ඇයගේ මවද බ්‍රාහ්මණියක්ද, ඇයගේ මවද බ්‍රාහ්මණියක්ද වේද, එමෙන්ම පියා බ්‍රාහ්මණයෙක්ද, පියාගේ පියා බ්‍රාහ්මණයෙක්ද, ඔහුගේ පියාද බ්‍රාහ්මණයෙක්ද වේද, ඔහු දෙපාර්ශවයෙන්ම මනාව උපත ලැබූවෙකි. "සංසුද්ධගහණිකෝ" යනු යමෙකුගේ මවගේ ගර්භාෂය (කුස) පිරිසිදුද යන්නයි. "සමවේපාකිනියා ගහණියා" යන්නෙහි මෙහි 'ගහණී' යනු කර්මජ තේජෝ ධාතුවට නමකි.

යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතු පිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. යුගන්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං, අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පුරිසො, තාව සංසුද්ධගහණිකො, අථ වා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති දස්සෙති. අක්ඛිත්තොති ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපක්කුට්ඨොති න උපක්කුට්ඨො, න අක්කොසං වා නින්දං වා පත්තපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති? ජාතිවාදෙන. ‘‘ඉතිපි හීනජාතිකො එසො’’ති එවරූපෙන වචනෙනාති අත්ථො.

"යාව සත්තමා පිතාමහයුගා" යන්නෙහි පියාගේ පියා 'පිතාමහ' (සීයා) නම් වේ, ඔහුගේ ආයු කාලය පිතාමහ යුගයයි. "යුග" යන්නෙන් ආයු ප්‍රමාණය අදහස් කෙරේ. එය හුදු ව්‍යවහාරයක් පමණි, අර්ථය අනුව සීයාමය. සීයාගෙන් ඉහළ සියලු පූර්ව පුරුෂයන් "පිතාමහ" යන වචනයෙන්ම ගනු ලැබේ. මෙසේ සත්වන පරම්පරාව දක්වා පිරිසිදු කුසක් ඇති, ජාතිය මුල් කරගෙන බැහැර නොකරන ලද හෝ නින්දා නොකරන ලද බව දක්වයි. "අක්ඛිත්තෝ" යනු "මොහු බැහැර කරනු, මොහුගෙන් ඇති ඵලය කිමද" යනාදී වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේප නොකළ බවයි. "අනුපක්කුට්ඨෝ" යනු නින්දා නොලැබූ, මීට පෙර කිසිදු ආක්‍රෝශයකට හෝ නින්දාවකට පත් නොවූ යන්නයි. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද යත් ජාතිය හෙවත් උපත මුල් කරගෙනය. "මොහු හීන ජාතිකයෙකි" යන මෙබඳු වචනයෙන් අපහාස නොලද බව අර්ථයයි.

අජ්ඣායකොති ඉදං ‘‘න දානිමෙ ඣායන්ති, න දානිමෙ ඣායන්තීති ඛො, වාසෙට්ඨ, අජ්ඣායකා අජ්ඣායකාතෙව තතියං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති (දී. නි. 3.132) එවං පඨමකප්පිකකාලෙ ඣානවිරහිතානං බ්‍රාහ්මණානං ගරහවචනං උප්පන්නං. ඉදානි පන තං අජ්ඣායතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති ඉමිනා අත්ථෙන පසංසාවචනං කත්වා වොහරන්ති. මන්තෙ ධාරෙතීති මන්තධරො.

"අජ්ඣායකෝ" යනු, "වාශේෂ්ඨය, දැන් මොහුන් ධ්‍යාන නොවඩන්නාහුය (භාවනා නොකරන්නාහුය)" යනුවෙන් ලෝක සම්භවය වූ මුල් කාලයෙහි ධ්‍යාන රහිත බ්‍රාහ්මණයන් උදෙසා උපන් නින්දා වචනයකි. එහෙත් වර්තමානයෙහි එම මන්ත්‍ර හදාරන්නා යන අර්ථයෙන් "අජ්ඣායක" යැයිද, මන්ත්‍ර පිරිවටන්නා (පුරුදු කරන්නා) යන අර්ථයෙන් ප්‍රශංසා වචනයක් ලෙස ව්‍යවහාර කරති. මන්ත්‍ර ධාරණය කරන්නා "මන්ත්‍රධර" නම් වේ.

තිණ්ණං වෙදානන්ති ඉරුබ්බෙදයජුබ්බෙදසාමබ්බෙදානං. ඔට්ඨපහතකරණවසෙන පාරං ගතොති පාරගූ. සහ නිඝණ්ඩුනා ච කෙටුභෙන ච සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං. නිඝණ්ඩූති නාමනිඝණ්ඩුරුක්ඛාදීනං වෙවචනපකාසකසත්ථං. කෙටුභන්ති කිරියාකප්පවිකප්පො කවීනං උපකාරාය සත්ථං. සහ අක්ඛරප්පභෙදෙන [Pg.146] සාක්ඛරප්පභෙදානං. අක්ඛරප්පභෙදොති සික්ඛා ච නිරුත්ති ච. ඉතිහාසපඤ්චමානන්ති ආථබ්බණවෙදං චතුත්ථං කත්වා ඉතිහ ආස, ඉතිහ ආසාති ඊදිසවචනපටිසංයුත්තො පුරාණකථාසඞ්ඛාතො ඛත්තවිජ්ජාසඞ්ඛාතො වා ඉතිහාසො පඤ්චමො එතෙසන්ති ඉතිහාසපඤ්චමා. තෙසං ඉතිහාසපඤ්චමානං වෙදානං.

"තිණ්ණං වේදානං" යනු ඉරුබේදය, යජුර්බේදය සහ සාමබේදය යන වේදයන්ටයි. තොල් හා මුඛය මැනවින් හසුරුවමින් උච්චාරණය කර පරතෙරට පත් වූ බැවින් "පාරගූ" නම් වේ. නිඝණ්ඩු හා කේටුභ ග්‍රන්ථයන් සමඟ වන බැවින් "සනිඝණ්ඩුකේටුභානං" නම් වේ. "නිඝණ්ඩු" යනු වෘක්ෂාදී නාමයන්හි පර්යාය පද දක්වන ශාස්ත්‍රයයි. "කේටුභං" යනු කවීන්ට උපකාරී වන වචන භාවිතයන් හා උපක්‍රම දක්වන ශාස්ත්‍රයයි. අක්ඛරප්පභේද ශාස්ත්‍රය සමඟ වන බැවින් "සාක්ඛරප්පභේදානං" නම් වේ. "අක්ඛරප්පභේදෝ" යනු ශික්ෂා හා නිරුක්ති ශාස්ත්‍රයයි. "ඉතිහාසපඤ්චමානං" යනු ආථර්වණ වේදය හතරවැන්න කොට "මෙසේ විය, මෙසේ විය" යනුවෙන් එන පැරණි කථා හෝ ක්ෂත්‍රිය විද්‍යාව පස්වැන්න කොට ඇති ඉතිහාසයයි. එම ඉතිහාසය පස්වැනි කොට ඇති වේදයන්ගේ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

පදං තදවසෙසඤ්ච බ්‍යාකරණං අධීයති වෙදෙති චාති පදකො වෙය්‍යාකරණො. ලොකායතං වුච්චති විතණ්ඩවාදසත්ථං. මහාපුරිසලක්ඛණන්ති මහාපුරිසානං බුද්ධාදීනං ලක්ඛණදීපකං ද්වාදසසහස්සගන්ථපමාණං සත්ථං, යත්ථ සොළසසහස්සගාථාපදපරිමාණා බුද්ධමන්තා නාම අහෙසුං, යෙසං වසෙන ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙන සමන්නාගතා බුද්ධා නාම හොන්ති, ඉමිනා පච්චෙකබුද්ධා, ද්වෙ අග්ගසාවකා, අසීති මහාසාවකා, බුද්ධමාතා, බුද්ධපිතා, අග්ගුපට්ඨාකා, අග්ගුපට්ඨායිකා, රාජා චක්කවත්තී’’ති අයං විසෙසො ඤායති. අනවයොති ඉමෙසු ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනූනො පරිපූරකාරී, අවයො න හොතීති වුත්තං හොති. අවයො නාම යො තානි අත්ථතො ච ගන්ථතො ච සන්ධාරෙතුං න සක්කොති. අථ වා අනවයොති අනු අවයො, සන්ධිවසෙන උකාරලොපො. අනු අවයො පරිපුණ්ණසිප්පොති අත්ථො.

පදයන් හා ඉතිරි ව්‍යාකරණයන් හදාරන බැවින් හා දන්නා බැවින් "පදක" හා "වෙය්‍යාකරණ" නම් වේ. "ලෝකායත" යනු විතණ්ඩවාද ශාස්ත්‍රයයි. "මහාපුරිසලක්ඛණං" යනු බුද්ධාදී මහා පුරුෂයන්ගේ ලක්ෂණ දක්වන ග්‍රන්ථ දොළොස්දහසක ප්‍රමාණයෙන් යුත් ශාස්ත්‍රයයි. එහි ගාථා පද දහසයදහසක ප්‍රමාණයෙන් යුත් බුද්ධ මන්ත්‍රයන් ඇතුළත් විය. එම මන්ත්‍රයන්ගේ බලයෙන් "මෙබඳු ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ බුදුවරුය, මෙබඳු ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූවෝ පසේබුදුවරුය, අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම, අසූ මහා ශ්‍රාවකයෝ, බුද්ධ මාතාව, බුද්ධ පියාණන්, අග්‍ර උපස්ථායක, අග්‍ර උපස්ථායිකාව සහ සක්විති රජ" යන මේ විශේෂයන් හඳුනාගත හැකිය. "අනවයෝ" යනු මෙම ලෝකායත හා මහාපුරිස ලක්ෂණ ශාස්ත්‍රයන්හි අඩුවක් නැතිව පරතෙරට පත් වූ, අදක්ෂයෙකු නොවන තැනැත්තා යන්නයි. "අවය" යනු යමෙකුට එම ශාස්ත්‍රයන් අර්ථ වශයෙන් හෝ ග්‍රන්ථ වශයෙන් ධාරණය කරගත නොහැකි වේද ඔහුයි. එයට විරුද්ධ අර්ථය අනවය යන්නයි. එසේත් නැතහොත් "අනුවයෝ" යනු සන්ධි වීමෙන් 'උ' කාරය ලොප් වී සෑදුණු පදයකි. එහි අර්ථය නැවත නැවතත් අඩුවක් නැතිව ශිල්පය සම්පූර්ණ කළ තැනැත්තා යන්නයි.

තෙන හීති ඉදං භගවා නං ආයාචන්තං දිස්වා ‘‘ඉදානිස්ස පඤ්හං කථෙතුං කාලො’’ති ඤත්වා ආහ. තස්සත්ථො – යස්මා මං ආයාචසි, තස්මා සුණාහීති. විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.70) විත්ථාරිතමෙව. ඉධ පනෙතං තිස්සන්නං විජ්ජානං පුබ්බභාගපටිපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ද්වින්නං විජ්ජානං අනුපදවණ්ණනා චෙව භාවනානයො ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.402 ආදයො) විත්ථාරිතොව.

“ටේන හි” (එසේ නම්) යන මෙම වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන්ගෙන් අයැද සිටින ඒ (තිකණ්ණ) බමුණා දැක, “දැන් මොහුට ප්‍රශ්නය විස්තර කිරීමට කාලයයි” යනුවෙන් දැන වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - යම් හෙයකින් ඔබ මාගෙන් අයැදින්නෙහිද, එබැවින් අසන්න යන්නයි. “විවිච්චේව කාමේහි” (කාමයන්ගෙන් වෙන්වම) යනාදිය විශුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. මෙහිදී එය ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දැක්වීම පිණිස පවසන ලද බව දත යුතුය. එහි විද්‍යාවන් දෙකක අනුපද වර්ණනාවත්, භාවනා ක්‍රමයත් විශුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර තිබේ.

පඨමා විජ්ජාති පඨමං උප්පන්නාති පඨමා, විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා. කිං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාසං. අවිජ්ජාති තස්සෙව පුබ්බෙනිවාසස්ස අවිදිතකරණට්ඨෙන තප්පටිච්ඡාදකො මොහො වුච්චති. තමොති ස්වෙව මොහො පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමොති වුච්චති. ආලොකොති සායෙව විජ්ජා ඔභාසකරණට්ඨෙන ආලොකොති වුච්චති. එත්ථ ච විජ්ජා අධිගතාති අයං අත්ථො[Pg.147]. සෙසං පසංසාවචනං. යොජනා පනෙත්ථ අයමස්ස විජ්ජා අධිගතා, අථස්ස අධිගතවිජ්ජස්ස අවිජ්ජා විහතා විනට්ඨාති අත්ථො. කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නා. ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙ එසෙව නයො. යථා තන්ති එත්ථ යථාති ඔපම්මං, තන්ති නිපාතමත්තං. සතියා අවිප්පවාසෙන අප්පමත්තස්ස. වීරියාතාපෙන ආතාපිනො. කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය පහිතත්තස්ස. පෙසිතත්තස්සාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො අවිජ්ජා විහඤ්ඤෙය්‍ය, විජ්ජා උප්පජ්ජෙය්‍ය. තමො විහඤ්ඤෙය්‍ය, ආලොකො උප්පජ්ජෙය්‍ය, එවමෙව තස්ස අවිජ්ජා විහතා, විජ්ජා උප්පන්නා. තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො. එතස්ස තෙන පධානානුයොගස්ස අනුරූපමෙව ඵලං ලද්ධන්ති.

“පඨමා විජ්ජා” (පළමු විද්‍යාව) යනු පළමුව උපන් බැවින් පඨමා නම් වේ, දත යුතු දෙය ප්‍රකට කරන බැවින් විජ්ජා (විද්‍යාව) නම් වේ. කුමක් ප්‍රකට කරයිද? පූර්වෙනිවාසයයි. “අවිජ්ජා” යනු එම පූර්වෙනිවාසයම ප්‍රකට නොකිරීමේ අර්ථයෙන් එය වසන්නා වූ මෝහයට කියනු ලැබේ. “තමෝ” (අඳුර) යනු එම මෝහයම (සත්‍යය) වැසීමේ අර්ථයෙන් තමෝ යැයි කියනු ලැබේ. “ආලෝකෝ” (එළිය) යනු එම විද්‍යාවම ආලෝකය පැතිරවීමේ අර්ථයෙන් ආලෝකෝ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි “විජ්ජා අධිගතා” (විද්‍යාව පසක් කරගන්නා ලදී) යනු අර්ථයයි. ඉතිරිය ප්‍රශංසා වචන වේ. මෙහි සම්බන්ධය නම් - මොහුට මෙම විද්‍යාව පසක් විය, ඉන්පසු විද්‍යාව ලැබූ මොහුගේ අවිද්‍යාව නැසී විනාශ විය යන්නයි. ඒ මන්ද? විද්‍යාව උපන් බැවිනි. අනෙක් පද දෙකෙහිද (අඳුර සහ එළිය) මෙම ක්‍රමයම වේ. “යථා තං” යන්නෙහි “යථා” යනු උපමාවකි, “තං” යනු නිපාත මාත්‍රයකි. “අප්පමත්තස්ස” යනු සිහියෙන් වෙන් නොවීමෙන් අප්‍රමාදී වූ තැනැත්තාටයි. “ආතාපිනෝ” යනු වීර්යය නැමැති තැපීමෙන් යුක්ත වූවන්ටයි. “පහිතත්තස්ස” යනු කයෙහි හෝ ජීවිතයෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව නිවන කරා මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති තැනැත්තාට යන අර්ථයයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ - අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුතුව, නිවනට යොමු කළ සිත් ඇතිව වෙසෙන්නාට යම් සේ අවිද්‍යාව නැසී විද්‍යාව උපදින්නේද, අඳුර නැසී ආලෝකය උපදින්නේද, එමෙන්ම ඔහුට අවිද්‍යාව නැසී විද්‍යාව උපන්නේය, අඳුර නැසී ආලෝකය උපන්නේය යන්නයි. මොහු විසින් එම ප්‍රධාන වීර්යයට අනුරූප වූම ඵලය ලබන ලදී.

චුතූපපාතකථායං විජ්ජාති දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති සත්තානං චුතිපටිසන්ධිප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

චුතූපපාත කථාවෙහි “විජ්ජා” යනු දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥාන විද්‍යාවයි. “අවිජ්ජා” යනු සත්වයන්ගේ චුති-පටිසන්ධිය වසන්නා වූ අවිද්‍යාවයි. ඉතිරිය පෙර පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

තතියවිජ්ජාය සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙති විපස්සනාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං වෙදිතබ්බං. ආසවානං ඛයඤාණායාති අරහත්තමග්ගඤාණත්ථාය. අරහත්තමග්ගො හි ආසවවිනාසනතො ආසවානං ඛයොති වුච්චති, තත්‍ර චෙතං ඤාණං තත්ථ පරියාපන්නත්තාති. චිත්තං අභිනින්නාමෙතීති විපස්සනාචිත්තං අභිනීහරති. සො ඉදං දුක්ඛන්ති එවමාදීසු එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො භිය්‍යොති සබ්බම්පි දුක්ඛසච්චං සරසලක්ඛණප්පටිවෙධෙන යථාභූතං පජානාති පටිවිජ්ඣති, තස්ස ච දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තිකං තණ්හං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති, තදුභයම්පි යං ඨානං පත්වා නිරුජ්ඣති, තං තෙසං අපවත්තිං නිබ්බානං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති. තස්ස ච සම්පාපකං අරියමග්ගං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති සරසලක්ඛණප්පටිවෙධෙන යථාභූතං පජානාති පටිවිජ්ඣතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

තෙවන විද්‍යාවෙහි “සෝ ඒවං සමාහිතේ චිත්තේ” (ඔහු මෙසේ සමාහිත වූ සිතින් යුතුව) යන්නෙන් විදර්ශනාවට පාදක වන චතුර්ථ ධ්‍යාන සිත දත යුතුය. “ආසවානං ඛයඤාණාය” යනු අර්හත් මාර්ග ඥානය පිණිස යන්නයි. අර්හත් මාර්ගය ආසවයන් විනාශ කරන බැවින් එය “ආසවක්ඛය” යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී මෙම ඥානය ඇති වන්නේ එයට ඇතුළත් වන බැවිනි. “චිත්තං අභිනින්නාමේති” යනු විදර්ශනා සිත අභිමුඛ කරයි. “සෝ ඉදං දුක්ඛන්ති” යනාදී පදවලින් - මෙපමණක් දුක වේ, මෙයින් ඔබ්බට දුකක් නැතැයි සියලු දුක්ඛ සත්‍යය ස්වකීය ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයෙන් තත්වූ පරිද්දෙන් දැනගනියි, අවබෝධ කරයි. එම දුක උපදවන්නා වූ තෘෂ්ණාව “මෙය දුක්ඛ සමුදයයි” කියාද, ඒ දෙකම යම් තැනකට පැමිණ නිරුද්ධ වේද ඒ පවතින්නා වූ නිර්වාණය “මෙය දුක්ඛ නිරෝධයයි” කියාද, එයට පමුණුවන ආර්ය මාර්ගය “මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවයි” කියාද ස්වකීය ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයෙන් තත්වූ පරිද්දෙන් දැනගනියි, අවබෝධ කරයි යනුවෙන් අර්ථය දත යුතුය.

එවං සරූපතො සච්චානි දස්සෙත්වා ඉදානි කිලෙසවසෙන පරියායතො දස්සෙන්තො ඉමෙ ආසවාතිආදිමාහ. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතොති තස්ස භික්ඛුනො එවං ජානන්තස්ස එවං පස්සන්තස්ස. සහ විපස්සනාය කොටිප්පත්තං මග්ගං කථෙසි. කාමාසවාති කාමාසවතො. විමුච්චතීති ඉමිනා මග්ගක්ඛණං දස්සෙති. මග්ගක්ඛණෙ හි චිත්තං විමුච්චති, ඵලක්ඛණෙ [Pg.148] විමුත්තං හොති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණන්ති ඉමිනා පච්චවෙක්ඛණඤාණං දස්සෙති. ඛීණා ජාතීතිආදීහි තස්ස භූමිං. තෙන හි ඤාණෙන සො පච්චවෙක්ඛන්තො ඛීණා ජාතීතිආදීනි පජානාති. කතමා පනස්ස ජාති ඛීණා, කථඤ්ච නං පජානාතීති? න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා පුබ්බෙව ඛීණත්තා, න අනාගතා, අනාගතෙ වායාමාභාවතො, න පච්චුප්පන්නා, විජ්ජමානත්තා. යා පන මග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍ය එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසු එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදා ජාති, සා මග්ගස්ස භාවිතත්තා අනුප්පාදධම්මතං ආපජ්ජනෙන ඛීණා. තං සො මග්ගභාවනාය පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා කිලෙසාභාවෙ විජ්ජමානම්පි කම්මං ආයතිඅප්පටිසන්ධිකං හොතීති ජානන්තො පජානාති.

මෙසේ ස්වරූපයෙන් සත්‍යයන් දක්වා, දැන් කෙලෙස් වශයෙන් පරියාය ක්‍රමයෙන් දක්වමින් “ඉමේ ආසවා” (මේවා ආසවයෝය) යනාදිය වදාළ සේක. “තස්ස ඒවං ජානතෝ ඒවං පස්සතෝ” යනු මෙසේ දන්නා වූ මෙසේ දක්නා වූ ඒ භික්ෂුවටයි. විදර්ශනාව සමඟින් අග්‍රයට පත් මාර්ගය වදාළ සේක. “කාමාසවා” යනු කාමාසවයෙන් යන්නයි. “විමුච්චති” (මිදෙයි) යන්නෙන් මාර්ග ක්ෂණය දක්වයි. මාර්ග ක්ෂණයේදී සිත මිදෙමින් පවතී, ඵල ක්ෂණයේදී මිදුණේ වෙයි. “විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඥාණං” යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දක්වයි. “ඛීණා ජාති” (ජාතිය ක්ෂය විය) යනාදියෙන් එහි භූමිය දක්වයි. ඒ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා වූ ඔහු “ජාතිය ක්ෂය විය” යනාදිය දැනගනියි. ඔහුට කවර නම් ජාතියක් ක්ෂය වූයේද, එය කෙසේ දැනගනියිද? පළමුව ඔහුට අතීත ජාතිය ක්ෂය වූයේ නොවේ, මන්ද යත් එය කලින්ම ක්ෂය වී අවසන් බැවිනි. අනාගත ජාතිය ක්ෂය වූයේ නොවේ, මන්ද අනාගතයෙහි වීර්යයක් නැති බැවිනි. වර්තමාන ජාතිය ක්ෂය වූයේ නොවේ, මන්ද එය පවතින බැවිනි. එහෙත් මාර්ගය වඩන්නේ නැතිව උපදින්නට තිබූ, ඒ ඒ භවයන්හි පංචස්කන්ධ වශයෙන් බෙදුණු යම් ජාතියක් වේද, මාර්ගය වැඩීම නිසා එය නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත්වීමෙන් ක්ෂය විය. මාර්ග භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් දෙස බලා, කෙලෙස් නැති කල්හි පවතින කර්මය පවා මතු පටිසන්ධියක් ඇති නොකරන බව දැනගනිමින් ඔහු (ජාතිය ක්ෂය වූ බව) අවබෝධ කරයි.

වුසිතන්ති වුත්ථං පරිවුත්ථං, කතං චරිතං නිට්ඨිතන්ති අත්ථො. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකෙන හි සද්ධිං සත්ත සෙක්ඛා බ්‍රහ්මචරියවාසං වසන්ති නාම, ඛීණාසවො වුත්ථවාසො. තස්මා සො අත්තනො බ්‍රහ්මචරියවාසං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘වුසිතං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති පජානාති. කතං කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයවසෙන සොළසවිධම්පි කිච්චං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකාදයො හි තං කිච්චං කරොන්ති, ඛීණාසවො කතකරණීයො. තස්මා සො අත්තනො කරණීයං පච්චවෙක්ඛන්තො ‘‘කතං කරණීය’’න්ති පජානාති. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පුන ඉත්ථභාවාය, එවං සොළසවිධකිච්චභාවාය කිලෙසක්ඛයාය වා මග්ගභාවනාකිච්චං මෙ නත්ථීති පජානාති. අථ වා ඉත්ථත්තායාති ඉත්ථභාවතො, ඉමස්මා එවං පකාරා ඉදානි වත්තමානක්ඛන්ධසන්තානා අපරං ඛන්ධසන්තානං මය්හං නත්ථි, ඉමෙ පන පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්ති ඡින්නමූලකා රුක්ඛා විය. තෙ චරිමකවිඤ්ඤාණනිරොධෙන අනුපාදානො විය ජාතවෙදො නිබ්බායිස්සන්තීති පජානාති. ඉධ විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති චතුසච්චප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

“වුසිතං” යනු වසන ලදී, පුරුදු කරන ලදී, නිම කරන ලදී යන අර්ථයයි. “බ්‍රහ්මචරියං” යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා සමඟ සප්ත ශෛක්ෂ පුද්ගලයෝ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි වසන්නෝ නම් වෙති. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ වසා නිම කළ බ්‍රහ්මචර්යාව ඇති තැනැත්තා වේ. එබැවින් උන්වහන්සේ තමන්ගේ බ්‍රහ්මචර්ය වාසය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් “බ්‍රහ්මචර්යාව වසා නිම කරන ලදී” යැයි දැනගනිති. “කතං කරණීියං” යනු සතර සත්‍යයන් කෙරෙහි සතර මාර්ගයන්ගෙන් පරිඥා, ප්‍රහාණ, සාක්ෂාත්කරණ හා භාවනා වශයෙන් වූ දහසය වැදෑරුම් කෘත්‍යය නිම කරන ලදී යන අර්ථයයි. කල්‍යාණ පෘථග්ජනාදීහු ඒ කෘත්‍යය කරමින් සිටිති. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ කෘත්‍යය නිම කළ තැනැත්තා වේ. එබැවින් උන්වහන්සේ තමන්ගේ කෘත්‍යය දෙස බලමින් “කටයුත්ත නිම කරන ලදී” යැයි දැනගනිති. “නාපරං ඉත්ථත්තාය” යනු නැවත මෙවැනි දහසය වැදෑරුම් මාර්ග කෘත්‍යයක් හෝ කෙලෙස් නැසීම පිණිස වූ මාර්ග භාවනා කෘත්‍යයක් මට නැතැයි දැනගනියි. එසේත් නැතිනම් “ඉත්ථත්තාය” යනු මෙවැනි ස්වභාවයක් ඇති දැනට පවතින ස්කන්ධ සන්තතියෙන් පසු වෙනත් ස්කන්ධ සන්තතියක් මට නැත, මේ පංචස්කන්ධයෝ පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ මුල් සිඳ දැමූ ගසක් මෙන් පවතී, ඒවා අවසාන චුති සිත නිරුද්ධ වීමෙන් උපාදාන රහිත ගින්නක් නිවී යන්නාක් මෙන් නිවී යනු ඇතැයි දැනගනියි. මෙහි “විජ්ජා” යනු අර්හත් මාර්ග ඥාන විද්‍යාවයි. “අවිජ්ජා” යනු සතර සත්‍යය වසන්නා වූ අවිද්‍යාවයි. ඉතිරිය පෙර පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

අනුච්චාවචසීලස්සාති යස්ස සීලං කාලෙන හායති, කාලෙන වඩ්ඪති, සො උච්චාවචසීලො නාම හොති. ඛීණාසවස්ස පන සීලං එකන්තවඩ්ඪිතමෙව. තස්මා සො අනුච්චාවචසීලො නාම හොති. වසීභූතන්ති [Pg.149] වසිප්පත්තං. සුසමාහිතන්ති සුට්ඨු සමාහිතං, ආරම්මණම්හි සුට්ඨපිතං. ධීරන්ති ධිතිසම්පන්නං. මච්චුහායිනන්ති මච්චුං ජහිත්වා ඨිතං. සබ්බප්පහායිනන්ති සබ්බෙ පාපධම්මෙ පජහිත්වා ඨිතං. බුද්ධන්ති චතුසච්චබුද්ධං. අන්තිමදෙහිනන්ති සබ්බපච්ඡිමසරීරධාරිනං. තං නමස්සන්ති ගොතමන්ති තං ගොතමගොත්තං බුද්ධසාවකා නමස්සන්ති. අථ වා ගොතමබුද්ධස්ස සාවකොපි ගොතමො, තං ගොතමං දෙවමනුස්සා නමස්සන්තීති අත්ථො.

‘අනුච්චාවචසීලස්ස’ යනු යමෙකුගේ සීලය කලින් කලට පිරිහේද, කලින් කලට වැඩේද ඔහු ‘උච්චාවචසීල’ (උස් පහත් වන සීලයක් ඇති තැනැත්තා) නම් වේ. එහෙත් රහතන් වහන්සේගේ සීලය ඒකාන්තයෙන්ම වැඩුණක්ම වෙයි. එබැවින් උන්වහන්සේ ‘අනුච්චාවචසීල’ නම් වන සේක. ‘වසීභූතං’ යනු වසීභාවයට (මැනවින් දමනය කළ බවට) පත් වූ යන්නයි. ‘සුසමාහිතං’ යනු අරමුණෙහි මැනවින් පිහිටුවන ලද යන්නයි. ‘ධීරං’ යනු ධෛර්යයෙන් හෙවත් ස්ථිර ගුණයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘මච්චුහායිනං’ යනු මරණය අතහැර සිටින යන්නයි. ‘සබ්බප්පහායිනං’ යනු සියලු අකුසල් දහම් ප්‍රහීණ කොට සිටින යන්නයි. ‘බුද්ධං’ යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ බුදුරජාණන් වහන්සේය. ‘අන්තිමදේහිනං’ යනු සියල්ලටම අවසන් වූ ශරීරය දරන යන්නයි. ‘තං නමස්සන්ති ගෝතමං’ යනු ඒ ගෞතම ගෝත්‍රික බුදුරජාණන් වහන්සේට බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ නමස්කාර කරති යන්නයි. එසේත් නැතහොත් ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයාද ගෝතම නම් වේ, ඒ ගෝතම ශ්‍රාවකයාට දෙවි මිනිස්සු නමස්කාර කරති යනු අර්ථයයි.

පුබ්බෙනිවාසන්ති පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධපරම්පරං. යොවෙතීති යො අවෙති අවගච්ඡති. යොවෙදීතිපි පාඨො. යො අවෙදි, විදිතං පාකටං කත්වා ඨිතොති අත්ථො. සග්ගාපායඤ්ච පස්සතීති ඡ කාමාවචරෙ නව බ්‍රහ්මලොකෙ චත්තාරො ච අපායෙ පස්සති. ජාතික්ඛයං පත්තොති අරහත්තං පත්තො. අභිඤ්ඤාවොසිතොති ජානිත්වා කිච්චවොසානෙන වොසිතො. මුනීති මොනෙය්‍යෙන සමන්නාගතො ඛීණාසවමුනි. එතාහීති හෙට්ඨා නිද්දිට්ඨාහි පුබ්බෙනිවාසඤාණාදීහි. නාඤ්ඤං ලපිතලාපනන්ති යො පනඤ්ඤො තෙවිජ්ජොති අඤ්ඤෙහි ලපිතවචනමත්තමෙව ලපති, තමහං තෙවිජ්ජොති න වදාමි, අත්තපච්චක්ඛතො ඤත්වා පරස්සපි තිස්සො විජ්ජා කථෙන්තමෙවාහං තෙවිජ්ජොති වදාමීති අත්ථො. කලන්ති කොට්ඨාසං. නාග්ඝතීති න පාපුණාති. ඉදානි බ්‍රාහ්මණො භගවතො කථාය පසන්නො පසන්නාකාරං කරොන්තො අභික්කන්තන්තිආදිමාහ.

‘පුබ්බේනිවාසං’ යනු පෙර විසූ ස්කන්ධ පරම්පරාවයි. ‘යෝ වේති’ යනු යමෙක් දනීද හෙවත් අවබෝධ කරයිද යන්නයි. ‘යෝ වේදී’ යනු ද පාඨයකි. යමෙක් දැන, එය ප්‍රකට කොට සිටීද යනු අර්ථයයි. ‘සග්ගාපායඤ්ච පස්සති’ යනු සදෙව් ලොවද, නව බ්‍රහ්ම ලෝකයන්ද, සතර අපායන්ද දකියි යන්නයි. ‘ජාතික්ඛයං පත්තෝ’ යනු අර්හත් භාවයට පත් වූ යන්නයි. ‘අභිඤ්ඤාවෝසිතෝ’ යනු (සත්‍යය) දැන කටයුතු අවසන් කිරීමෙන් කෙළවරට පත් වූ යන්නයි. ‘මුනි’ යනු මෞනෙය්‍ය ප්‍රතිපදාවෙන් යුක්ත වූ රහත් මුනිවරයායි. ‘ඒතාහි’ යනු යට සඳහන් කරන ලද පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය ආදියෙනි. ‘නඤ්ඤං ලපිතලාපනං’ යනු වෙනත් යමෙක් තමා ත්‍රිවිද්‍යාලාභියෙකු යැයි අනුන් කියන වචන මාත්‍රයක් පමණක් පවසයිද, ඔහුට මම ‘ත්‍රිවිද්‍යාලාභී’ යැයි නොකියමි. තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂව දැන අන් අයටද ඒ ත්‍රිවිද්‍යාවන් ප්‍රකාශ කළ හැකි තැනැත්තාටම මම ‘ත්‍රිවිද්‍යාලාභී’ යැයි කියමි යනු අර්ථයයි. ‘කලං’ යනු කොටසකි. ‘නාග්ඝති’ යනු නොවටී හෙවත් ඒ අගයට පත් නොවේ. මෙහිදී බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව කෙරෙහි පැහැදී, පැහැදුණු අයෙකු කරන අයුරින් ‘අභික්කන්තං’ යනාදිය පැවසීය.

9. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා

9. ජාණුස්සෝණි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

60. නවමෙ යස්සස්සූති යස්ස භවෙය්‍යුං. යඤ්ඤොතිආදීසු යජිතබ්බොති යඤ්ඤො, දෙය්‍යධම්මස්සෙතං නාමං. සද්ධන්ති මතකභත්තං. ථාලිපාකොති වරපුරිසානං දාතබ්බයුත්තං භත්තං. දෙය්‍යධම්මන්ති වුත්තාවසෙසං යංකිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං නාම. තෙවිජ්ජෙසු බ්‍රාහ්මණෙසු දානං දදෙය්‍යාති සබ්බමෙතං දානං තෙවිජ්ජෙසු දදෙය්‍ය, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණාව පටිග්ගහෙතුං යුත්තාති දස්සෙති. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති.

60. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘යස්සස්සු’ යනු යමෙකුට වන්නේද යන්නයි. ‘යඤ්ඤෝ’ යනාදියේදී පිදිය යුතු බැවින් ‘යඤ්ඤ’ (යාගය/පූජාව) නම් වේ, එය දාන වස්තුවට නමකි. ‘සද්ධං’ යනු මළගියවුන් උදෙසා දෙන බතයි. ‘ථාලිපාකෝ’ යනු උත්තම පුරුෂයන්ට දිය යුතු බතයි. ‘දෙය්‍යධම්මං’ යනු ඉහත කී දේ හැර ඉතිරි ඕනෑම දිය යුතු වස්තුවකි. ‘තේවිජ්ජේසු බ්‍රාහ්මණේසු දානං දදෙය්‍ය’ යන මෙයින් මේ සියලු දානයන් ත්‍රිවේදය දත් බ්‍රාහ්මණයන් විෂයෙහි දිය යුතුය, ඔවුන්ම එය පිළිගැනීමට සුදුසුය යන්න පෙන්වා දෙයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයම වෙයි.

10. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

10. සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

61. දසමෙ සඞ්ගාරවොති එවංනාමකො රාජගහනගරෙ ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණකාරකො ආයුත්තකබ්‍රාහ්මණො. උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො හුත්වා මහාජනපරිවුතො උපසඞ්කමි. මයමස්සූති එත්ථ අස්සූති [Pg.150] නිපාතමත්තං, මයං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණා නාමාති ඉදමෙව අත්ථපදං. යඤ්ඤං යජාමාති බාහිරසමයෙ සබ්බචතුක්කෙන සබ්බට්ඨකෙන සබ්බසොළසකෙන සබ්බද්වත්තිංසාය සබ්බචතුසට්ඨියා සබ්බසතෙන සබ්බපඤ්චසතෙනාති ච එවං පාණඝාතපටිසංයුත්තො යඤ්ඤො නාම හොති. තං සන්ධායෙවමාහ. අනෙකසාරීරිකන්ති අනෙකසරීරසම්භවං. යදිදන්ති යා එසා. යඤ්ඤාධිකරණන්ති යජනකාරණා චෙව යාජනකාරණා චාති අත්ථො. එකස්මිඤ්හි බහූනං දදන්තෙපි දාපෙන්තෙපි බහූසුපි බහූනං දෙන්තෙසුපි දාපෙන්තෙසුපි පුඤ්ඤපටිපදා අනෙකසාරීරිකා නාම හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තුය්හඤ්ච තුය්හඤ්ච යජාමීති වදන්තස්සාපි ත්වඤ්ච ත්වඤ්ච යජාහීති ආණාපෙන්තස්සාපි ච අනෙකසාරීරිකාව හොති. තම්පි සන්ධායෙතං වුත්තං. යස්ස වා තස්ස වාති යස්මා වා තස්මා වා. එකමත්තානං දමෙතීති අත්තනො ඉන්ද්‍රියදමනවසෙන එකං අත්තානමෙව දමෙති. එකමත්තානං සමෙතීති අත්තනො රාගාදිසමනවසෙන එකං අත්තානමෙව සමෙති. පරිනිබ්බාපෙතීති රාගාදිපරිනිබ්බානෙනෙව පරිනිබ්බාපෙති. එවමස්සායන්ති එවං සන්තෙපි අයං.

61. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘සංගාරවෝ’ යනු එම නම ඇති රජගහ නුවර දිරාපත් වූ අස්හල් ආදිය පිළිසකර කරවන්නා වූ රාජකාරියෙහි නියුතු බ්‍රාහ්මණයාය. ‘උපසංකමී’ යනු උදෑසන ආහාරය ගෙන මහා ජනකායක් පිරිවරා පැමිණියේය යන්නයි. ‘මයමස්සු’ යන්නෙහි ‘අස්සු’ යනු නිපාතයකි. ‘පින්වත් ගෝතමයන් වහන්ස, අපි බ්‍රාහ්මණයෝ වෙමු’ යන්නම මෙහි අර්ථවත් පදයයි. ‘යඤ්ඤං යජාම’ යනු ශාසනයෙන් බැහැර සමයන්හි සතර බැගින්, අට බැගින්, දහසය බැගින්, තිස් දෙක බැගින්, හැට හතර බැගින්, සියය බැගින් හෝ පන්සියය බැගින් වූ සතුන් මැරීම හා සම්බන්ධ වූ යාගයයි. සංගාරව බ්‍රාහ්මණයා එය අරභයා මෙසේ කීවේය. ‘අනේකසාරීරිකං’ යනු බොහෝ සිරුරු හා සම්බන්ධ (බොහෝ සතුන් සම්බන්ධ) යන්නයි. ‘යදිදං’ යනු යම් මේ පින්කමක් වූ ප්‍රතිපදාවකි. ‘යඤ්ඤාධිකරණං’ යනු යාගයම හේතු කොට ගත් යන්නයි. එක් අයෙකු බොහෝ දෙනෙකුට දෙන කල්හි හෝ දෙවන කල්හි, බොහෝ දෙනෙකු බොහෝ දෙනෙකුට දෙන කල්හි හෝ දෙවන කල්හි එම පින්කම ‘අනේකසාරීරික’ නම් වේ. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. ‘ඔබටත් පූජා කරමි’ යි කියන්නාටද, ‘ඔබ පූජා කරව’ යි අණ කරන්නාටද එය අනේකසාරීරිකම වෙයි. ‘යස්ස වා තස්ස වා’ යනු යම් කිසිවෙකුට හෝ වේවා යන්නයි. ‘ඒකමත්තානං දමේති’ යනු ඉන්ද්‍රිය දමනය මගින් තමාවම දමනය කරගැනීමයි. ‘ඒකමත්තානං සමේති’ යනු රාගාදිය සංසිඳවීම මගින් තමාවම සංසිඳුවා ගැනීමයි. ‘පරිනිබ්බාපේති’ යනු රාගාදිය නිවීමෙන්ම පිරිනිවීමයි. ‘ඒවමස්සායං’ යනු මෙසේ තිබියදීත් මේ ප්‍රතිපදාව යන්නයි.

එවමිදං බ්‍රාහ්මණස්ස කථං සුත්වා සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො පසුඝාතකසංයුත්තං මහායඤ්ඤං අනෙකසාරීරිකං පුඤ්ඤපටිපදං වදෙති, පබ්බජ්ජාමූලකං පන පුඤ්ඤුප්පත්තිපටිපදං එකසාරීරිකන්ති වදෙති. නෙවායං එකසාරීරිකං ජානාති, න අනෙකසාරීරිකං, හන්දස්ස එකසාරීරිකඤ්ච අනෙකසාරීරිකඤ්ච පටිපදං දෙසෙස්සාමී’’ති උපරි දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො තෙන හි බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ යථා තෙ ඛමෙය්‍යාති යථා තුය්හං රුච්චෙය්‍ය. ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතීතිආදි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතමෙව. එථායං මග්ගොති එථ තුම්හෙ, අහමනුසාසාමි, අයං මග්ගො. අයං පටිපදාති තස්සෙව වෙවචනං. යථා පටිපන්නොති යෙන මග්ගෙන පටිපන්නො. අනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියොගධන්ති අරහත්තමග්ගසඞ්ඛාතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස අනුත්තරං ඔගධං උත්තමපතිට්ඨාභූතං නිබ්බානං. ඉච්චායන්ති ඉති අයං.

බ්‍රාහ්මණයාගේ මේ වචන අසා ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක - “මේ බ්‍රාහ්මණයා සතුන් මැරීම හා සම්බන්ධ බොහෝ සතුන් වෙහෙසන මහා යාගය පින්කමක් ලෙස පවසයි, එහෙත් පැවිද්ද මුල් කරගත් උතුම් ප්‍රතිපදාව එක් අයෙකුට පමණක් අදාළ දෙයක් ලෙස පවසයි. ඔහු ඒකසාරීරික හෝ අනේකසාරීරික ප්‍රතිපදාවන් නොදනියි. එබැවින් මොහුට ඒකසාරීරික හා අනේකසාරීරික යන ප්‍රතිපදාවන් දෙකම දේශනා කරන්නෙමි” යි සිතා දේශනාව ඉදිරියට ගෙන යමින් ‘තේන හි බ්‍රාහ්මණ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘යථා තේ ඛමේය්‍ය’ යනු ඔබට යම් පරිදි රුචි වේද (එසේ අසන්න) යන්නයි. ‘ඉධ තථාගතෝ ලෝකේ උප්පජ්ජති’ යනාදිය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. ‘ඒථායං මග්ගෝ’ යනු ඔබලා එන්න, මම අනුශාසනා කරමි, මෙය මගයි යන්නයි. ‘අයං පටිපදා’ යනු එම ‘මග්ග’ යන පදයටම පර්යාය වචනයකි. ‘යථා පටිපන්නෝ’ යනු යම් මගක පිළිපන්නා වූ යන්නයි. ‘අනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියෝගධං’ යනු අර්හත් මාර්ගය සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යාවට උතුම්ම පිහිට වූ නිර්වාණයයි. ‘ඉච්චායං’ යනු ‘ඉති අයං’ යන්නයි.

අප්පට්ඨතරාති යත්ථ බහූහි වෙය්‍යාවච්චකරෙහි වා උපකරණෙහි වා අත්ථො නත්ථි. අප්පසමාරම්භතරාති යත්ථ බහූනං කම්මච්ඡෙදවසෙන පීළාසඞ්ඛාතො [Pg.151] සමාරම්භො නත්ථි. සෙය්‍යථාපි භවං ගොතමො, භවං චානන්දො, එතෙ මෙ පුජ්ජාති යථා භවං ගොතමො, භවඤ්චානන්දො, එවරූපා මම පූජිතා, තුම්හෙයෙව ද්වෙ ජනා මය්හං පුජ්ජා ච පාසංසා චාති ඉමමත්ථං සන්ධායෙතං වදති. තස්ස කිර එවං අහොසි – ‘‘ආනන්දත්ථෙරො මංයෙව ඉමං පඤ්හං කථාපෙතුකාමො, අත්තනො ඛො පන වණ්ණෙ වුත්තෙ පදුස්සනකො නාම නත්ථී’’ති. තස්මා පඤ්හං අකථෙතුකාමො වණ්ණභණනෙන වික්ඛෙපං කරොන්තො එවමාහ.

‘අප්පට්ඨතරා’ යනු බොහෝ වතාවත් කරන්නන්ගෙන් හෝ උපකරණවලින් අවශ්‍යතාවයක් නැති ප්‍රතිපදාවයි. ‘අප්පසමාරම්භතරා’ යනු බොහෝ දෙනෙකුගේ වැඩ කටයුතුවලට බාධා කරමින් කරන පීඩාවන් නොමැති ප්‍රතිපදාවයි. ‘සෙය්‍යථාපි භවං ගෝතමෝ, භවං චානන්දෝ, ඒතේ මේ පූජ්ජා’ යනු පින්වත් ගෝතමයන් වහන්සේ හා පින්වත් ආනන්දයන් වහන්සේ වැනි අය මා විසින් පිදිය යුත්තාහ, ඔබ වහන්සේලා දෙදෙනාම මට පූජ්‍ය වූවාහුය, ප්‍රශංසනීය වූවාහුය යන අර්ථයෙන් බ්‍රාහ්මණයා මෙය පවසයි. ඔහුට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය - “ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ මට මේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට සලස්වන්නට උත්සාහ කරති, තමන්ගේ ගුණ කියන විට අකමැති වන කිසිවෙකු නැත” යනුවෙනි. එබැවින් ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට අකමැතිව ගුණ වර්ණනා කිරීමෙන් ප්‍රශ්නය වෙනතකට හරවමින් මෙසේ පැවසීය.

න ඛො ත්‍යාහන්ති න ඛො තෙ අහං. ථෙරොපි කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො පඤ්හං අකථෙතුකාමො පරිවත්තති, ඉමං පඤ්හං එතංයෙව කථාපෙස්සාමී’’ති. තස්මා නං එවමාහ.

‘න ඛෝ ත්‍යාහං’ යනු ‘මම ඔබට එසේ (ප්‍රශ්නය මගහරවා ගැනීමට) නොකීවෙමි’ යන්නයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේද “මේ බ්‍රාහ්මණයා ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු නොදී මගහරිමින් සිටියි, මොහු ලවාම මේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දිය යුතුය” යි සිතා එබැවින් මෙසේ පැවසූ සේක.

සහධම්මිකන්ති සකාරණං. සංසාදෙතීති සංසීදාපෙති. නො විස්සජ්ජෙතීති න කථෙති. යංනූනාහං පරිමොචෙය්‍යන්ති යංනූනාහං උභොපෙතෙ විහෙසතො පරිමොචෙය්‍යං. බ්‍රාහ්මණො හි ආනන්දෙන පුච්ඡිතං පඤ්හං අකථෙන්තො විහෙසෙති, ආනන්දොපි බ්‍රාහ්මණං අකථෙන්තං කථාපෙන්තො. ඉති උභොපෙතෙ විහෙසතො මොචෙස්සාමීති චින්තෙත්වා එවමාහ. කා න්වජ්ජාති කා නු අජ්ජ. අන්තරාකථා උදපාදීති අඤ්ඤිස්සා කථාය අන්තරන්තරෙ කතරා කථා උප්පජ්ජීති පුච්ඡති. තදා කිර රාජන්තෙපුරෙ තීණි පාටිහාරියානි ආරබ්භ කථා උදපාදි, තං පුච්ඡාමීති සත්ථා එවමාහ. අථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘ඉදානි වත්තුං සක්ඛිස්සාමී’’ති රාජන්තෙපුරෙ උප්පන්නං කථං ආරොචෙන්තො අයං ඛ්වජ්ජ, භො ගොතමාතිආදිමාහ. තත්ථ අයං ඛ්වජ්ජාති අයං ඛො අජ්ජ. පුබ්බෙ සුදන්ති එත්ථ සුදන්ති නිපාතමත්තං. උත්තරි මනුස්සධම්මාති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතා මනුස්සධම්මා උත්තරිං. ඉද්ධිපාටිහාරියං දස්සෙසුන්ති භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තා ආකාසෙනෙව ගමිංසු චෙව ආගමිංසු චාති එවං පුබ්බෙ පවත්තං ආකාසගමනං සන්ධායෙවමාහ. එතරහි පන බහුතරා ච භික්ඛූති ඉදං සො බ්‍රාහ්මණො ‘‘පුබ්බෙ භික්ඛූ ‘චත්තාරො පච්චයෙ උප්පාදෙස්සාමා’ති මඤ්ඤෙ එවමකංසු, ඉදානි පච්චයානං උප්පන්නභාවං ඤත්වා සොප්පෙන චෙව පමාදෙන ච වීතිනාමෙන්තී’’ති ලද්ධියා එවමාහ.

'සහධම්මිකං' යනු කාරණා සහිත වූ යන්නයි. 'සංසාදේති' යනු පසුබෑමට පත් කරයි (ගිල්වයි) යන්නයි. 'නෝ විස්සජ්ජේති' යනු පිළිතුරු නොදෙයි යන්නයි. 'යංනූනාහං පරිමෝචෙය්‍යං' යනු 'මම මේ දෙදෙනාම (බ්‍රාහ්මණයා සහ ආනන්ද හිමියන්) වෙහෙසට පත්වීමෙන් නිදහස් කරන්නෙමි නම් මැනවි' යන්නයි. බ්‍රාහ්මණයා ආනන්ද හිමියන් විමසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දිය නොහැකිව වෙහෙසට පත් වෙයි. ආනන්ද හිමියන් ද පිළිතුරු නොදෙන බ්‍රාහ්මණයා ලවා කථා කරවීමට උත්සාහ කරමින් වෙහෙසට පත් වෙයි. මෙසේ මේ දෙදෙනාම වෙහෙසෙන් මුදවන්නෙමියි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. 'කා න්වජ්ජා' යනු 'කා නු අජ්ජ' යන්නයි. 'අන්තරාකථා උදපාදි' යනු වෙනත් කථාවක් අතරතුර කිනම් කථාවක් ඇති වූයේදැයි විමසීමයි. එකල රජමාලිගාවෙහි ප්‍රාතිහාර්ය තුනක් පිළිබඳව කථාවක් ඇති වූ බවත්, එය විමසීම සඳහා බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ බවත් පැවසේ. එවිට බ්‍රාහ්මණයා 'දැන් මට පිළිතුරු දිය හැකිය' කියා සිතා රජමාලිගාවෙහි ඇති වූ කථාව පවසමින් 'අයං ඛ්වජ්ජ භො ගෝතම' යනාදිය කීවේය. එහි 'අයං ඛ්වජ්ජ' යනු 'අයං ඛෝ අජ්ජ' යන්නයි. 'පුබ්බේ සුදං' යන්නෙහි 'සුදං' යනු නිපාතයකි. 'උත්තරි මනුස්සධම්මා' යනු දස කුසල කර්මපථ ලෙස හැඳින්වෙන මනුෂ්‍ය ධර්මයන්ට වඩා උතුම් වූ (සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යාදී) ධර්මයන් යන්නයි. 'ඉද්ධිපාටිහාරියං දස්සේසුං' යනු පිඬුසිඟා වැඩීමේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා අහසින්ම වැඩි බවත්, වැඩම කළ බවත් අදහස් කරමින් අතීතයේ පැවති අහසින් යාම පිළිබඳව මෙසේ වදාළ සේක. 'ඒතරහි පන බහුතරා ච භික්ඛූ' යනු 'අතීතයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සතර පසය උපදවා ගනිමු යැයි සිතා මෙසේ ප්‍රාතිහාර්ය පෑහ; දැන් පසය ලැබී ඇති බව දැන නින්දෙන් හා ප්‍රමාදයෙන් කාලය ගෙවති' යන මතයෙන් බ්‍රාහ්මණයා පැවසූවකි.

පාටිහාරියානීති [Pg.152] පච්චනීකපටිහරණවසෙන පාටිහාරියානි. ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති ඉජ්ඣනවසෙන ඉද්ධි, පටිහරණවසෙන පාටිහාරියං, ඉද්ධියෙව පාටිහාරියං ඉද්ධිපාටිහාරියං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධන්තිආදීනං අත්ථො චෙව භාවනානයො ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.365) විත්ථාරිතොව.

'පාටිහාරියානි' යනු විරුද්ධ වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදිය බැහැර කිරීමේ අර්ථයෙන් ප්‍රාතිහාර්ය නම් වේ. 'ඉද්ධිපාටිහාරියං' යනු සමෘද්ධිමත් වීමේ (සිද්ධ වීමේ) අර්ථයෙන් 'සෘද්ධි' වන අතර, විරුද්ධ දේ බැහැර කිරීමේ අර්ථයෙන් 'ප්‍රාතිහාර්ය' නම් වේ. සෘද්ධියම ප්‍රාතිහාර්යයක් බැවින් 'සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය' නම් වේ. අනෙක් ඒවායේදී ද (ආදේශනා, අනුසාසනී) මේ ක්‍රමයම වේ. 'අනේකවිහිතං ඉද්ධිවිධං' යනාදී පදවල අර්ථය සහ භාවනා ක්‍රමය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

නිමිත්තෙන ආදිසතීති ආගතනිමිත්තෙන වා ගතනිමිත්තෙන වා ඨිතනිමිත්තෙන වා ‘‘ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති කථෙති. තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර රාජා තිස්සො මුත්තා ගහෙත්වා පුරොහිතං පුච්ඡි ‘‘කිං මෙ, ආචරිය, හත්ථෙ’’ති. සො ඉතො චිතො ච ඔලොකෙසි, තෙන ච සමයෙන එකා සරබූ ‘‘මක්ඛිකං ගහෙස්සාමී’’ති පක්ඛන්තා, ගහණකාලෙ මක්ඛිකා පලාතා. සො මක්ඛිකාය මුත්තත්තා ‘‘මුත්තා මහාරාජා’’ති ආහ. මුත්තා තාව හොන්තු, කති මුත්තාති. සො පුන නිමිත්තං ඔලොකෙසි. අථාවිදූරෙ කුක්කුටො තික්ඛත්තුං සද්දං නිච්ඡාරෙසි. බ්‍රාහ්මණො ‘‘තිස්සො මහාරාජා’’ති ආහ. එවං එකච්චො ආගතනිමිත්තෙන කථෙති. එතෙනුපායෙන ගතඨිතනිමිත්තෙහිපි කථනං වෙදිතබ්බං. එවම්පි තෙ මනොති එවං තව මනො සොමනස්සිතො වා දොමනස්සිතො වා කාමවිතක්කාදිසංයුත්තො වාති. දුතියං තස්සෙව වෙවචනං. ඉතිපි තෙ චිත්තන්ති ඉතිපි තව චිත්තං, ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච අත්ථං චින්තයමානං පවත්තතීති අත්ථො. බහුං චෙපි ආදිසතීති බහුං චෙපි කථෙති. තථෙව තං හොතීති යථා කථිතං, තථෙව හොති.

'නිමිත්තේන ආදිසති' යනු පැමිණෙන නිමිත්තෙන් හෝ, යන නිමිත්තෙන් හෝ, සිටින නිමිත්තෙන් හෝ 'මෙය මෙබඳු දෙයක් වනු ඇත' යැයි පැවසීමයි. ඒ සම්බන්ධයෙන් මේ වස්තු කථාවයි - එක් රජෙක් මුතු ඇට තුනක් අතට ගෙන 'ආචාර්යවරයෙනි, මගේ අතේ ඇත්තේ මොනවාද?' කියා පුරෝහිතගෙන් ඇසීය. ඔහු එහා මෙහා බැලුවේය. ඒ වෙලාවේ එක් හිකනලෙක් 'මැස්සෙක් අල්ලන්නෙමියි' පැන, මැස්සා අල්ලන අවස්ථාවේ මැස්සා පලා ගියේය. මැස්සා මිදුණු (මුත්තා) බැවින් 'මහරජ, මුතු (මුත්තා)' යැයි ඔහු කීවේය. 'මුතු වෙන්න ඇති, මුතු කීයක් තිබේද?' කියා රජු ඇසීය. ඔහු නැවතත් නිමිත්තක් බැලීය. ඒ අසල සිටි කුකුළෙක් තුන් වරක් හැඬලීය. එවිට බ්‍රාහ්මණයා 'මහරජ, තුනකි' යැයි කීවේය. මෙසේ ඇතැමෙක් පැමිණි නිමිත්තෙන් කරුණු පවසයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම යන හා සිටින නිමිතිවලින්ද කරුණු පැවසීම තේරුම් ගත යුතුය. 'ඒවම්පි තේ මනෝ' යනු 'ඔබේ සිත මෙසේය, එනම් සෝමනස්ස සහගතය හෝ දෝමනස්ස සහගතය හෝ කාම විතර්කාදියෙන් යුක්තය' යන්නයි. දෙවැනි පදය එහිම පර්යාය වචනයකි. 'ඉතිපි තේ චිත්තං' යනු 'මෙසේ වූ ඔබේ සිත, මේ මේ අර්ථයන් සිතමින් පවතී' යන අර්ථයයි. 'බහුං චේපි ආදිසති' යනු බොහෝ දේ පවසයි නම් යන්නයි. 'තථේව තං හෝති' යනු යම් සේ පවසන ලද්දේද, එය එසේම වෙයි යන්නයි.

අමනුස්සානන්ති යක්ඛපිසාචාදීනං. දෙවතානන්ති චාතුමහාරාජිකාදීනං. සද්දං සුත්වාති අඤ්ඤස්ස චිත්තං ඤත්වා කථෙන්තානං සුත්වා. විතක්කවිප්ඵාරසද්දන්ති විතක්කවිප්ඵාරවසෙන උප්පන්නං විප්පලපන්තානං සුත්තප්පමත්තාදීනං සද්දං. සුත්වාති තං සුත්වා. යං විතක්කයතො තස්ස සො සද්දො උප්පන්නො, තස්ස වසෙන ‘‘එවම්පි තෙ මනො’’තිආදිසති.

'අමනුස්සානං' යනු යක්ෂ පිසාචාදීන්ගේ යන්නයි. 'දේවතානං' යනු චාතුම්මහාරාජිකාදී දෙවියන්ගේ යන්නයි. 'සද්දං සුත්වා' යනු අන් අයගේ සිත දැන පවසන්නන්ගේ ශබ්දය අසා යන්නයි. 'විතක්කවිප්ඵාරසද්දං' යනු විතර්කයන්ගේ පැතිරීම හේතුවෙන් නින්දෙන් කියවන හෝ ප්‍රමාද වූවන්ගෙන් නික්මෙන ශබ්දයයි. 'සුත්වා' යනු එය අසා යන්නයි. යමෙකු යමක් සිතන විට ඒ ශබ්දය උපදීද, ඒ අනුව 'ඔබේ සිත මෙබඳු ස්වභාවයකින් යුක්තය' යනාදිය පවසයි.

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – එකො කිර මනුස්සො ‘‘අට්ටං කරිස්සාමී’’ති ගාමා නගරං ගච්ඡන්තො නික්ඛන්තට්ඨානතො පට්ඨාය ‘‘විනිච්ඡයසභායං රඤ්ඤො ච රාජමහාමත්තානඤ්ච ඉදං කථෙස්සාමි ඉදං කථෙස්සාමී’’ති විතක්කෙන්තො රාජකුලං ගතො විය රඤ්ඤො පුරතො ඨිතො විය අට්ටකාරකෙන සද්ධිං [Pg.153] කථෙන්තො විය ච අහොසි, තස්ස තං විතක්කවිප්ඵාරවසෙන නිච්ඡරන්තං සද්දං සුත්වා එකො පුරිසො ‘‘කෙනට්ඨෙන ගච්ඡසී’’ති ආහ. අට්ටකම්මෙනාති. ගච්ඡ, ජයො තෙ භවිස්සතීති. සො ගන්ත්වා අට්ටං කත්වා ජයමෙව පාපුණි.

එහි මේ වස්තු කථාවන් වේ - එක් මිනිසෙක් 'නඩුවක් පවරන්නෙමියි' සිතා ගමෙන් නගරයට යන්නේ, පිටත් වූ තැන සිටම 'විනිශ්චය සභාවෙහි රජුට සහ රජමහාමාත්‍යවරුන්ට මම මෙය පවසමි, මෙය පවසමි' යැයි සිතමින්, රජ මැදුරට ගියාක් මෙන්ද, රජු ඉදිරියෙහි සිටින්නාක් මෙන්ද, නඩුකාරයා සමඟ කථා කරන්නාක් මෙන්ද විය. ඔහුගේ ඒ විතර්ක විප්ඵාරය නිසා නික්මුණු ශබ්දය අසා එක් පුරුෂයෙක් 'ඔබ කුමන කාරණයකට යන්නේද?' කියා ඇසීය. 'නඩු කටයුත්තකට' යැයි කී විට, 'යන්න, ඔබට ජය ලැබෙනු ඇත' යැයි ඔහු කීවේය. ඔහු ගොස් නඩුව මෙහෙයවා ජයම ලැබීය.

අපරොපි ථෙරො මොළියගාමෙ පිණ්ඩාය චරි. අථ නං නික්ඛමන්තං එකා දාරිකා අඤ්ඤවිහිතා න අද්දස. සො ගාමද්වාරෙ ඨත්වා නිවත්තිත්වා ඔලොකෙත්වා තං දිස්වා විතක්කෙන්තො අගමාසි. ගච්ඡන්තොයෙව ච ‘‘කිං නු ඛො කුරුමානා දාරිකා න අද්දසා’’ති වචීභෙදං අකාසි. පස්සෙ ඨිතො එකො පුරිසො සුත්වා ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, මොළියගාමෙ චරිත්ථා’’ති ආහ.

තවත් එක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් මෝළිය ගමෙහි පිඬු පිණිස වැඩි සේක. උන්වහන්සේ ගමෙන් නික්ම වඩින විට එක් දැරියක් වෙනත් අතක් බලා සිටි බැවින් උන්වහන්සේව නොදැක්කාය. උන්වහන්සේ ගම් දොර නතර වී, ආපසු හැරී බලා ඇය දැක, ඒ ගැන සිතමින් වැඩි සේක. වඩින අතරතුරේදීම 'ඒ දැරිය කුමක් කරමින් සිටි නිසා මාව නොදැක්කාද?' කියා වචනයෙන් පැවසූ සේක. පසෙක සිටි එක් මිනිසෙක් එය අසා 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මෝළිය ගමෙහි පිඬු පිණිස හැසිරුණු සේක' යැයි කීවේය.

මනොසඞ්ඛාරා පණිහිතාති චිත්තසඞ්ඛාරා සුට්ඨපිතා. විතක්කෙස්සතීති විතක්කයිස්සති පවත්තයිස්සතීති පජානාති. පජානන්තො ච ආගමනෙන ජානාති, පුබ්බභාගෙන ජානාති, අන්තොසමාපත්තියං චිත්තං අපලොකෙත්වා ජානාති. ආගමනෙන ජානාති නාම කසිණපරිකම්මකාලෙයෙව ‘‘යෙනාකාරෙනෙස කසිණභාවනං ආරද්ධො පඨමජ්ඣානං වා…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානං වා අට්ඨ වා සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙස්සතී’’ති ජානාති. පුබ්බභාගෙන ජානාති නාම පඨමවිපස්සනාය ආරද්ධායයෙව ජානාති, ‘‘යෙනාකාරෙන එස විපස්සනං ආරද්ධො සොතාපත්තිමග්ගං වා නිබ්බත්තෙස්සති…පෙ… අරහත්තමග්ගං වා නිබ්බත්තෙස්සතී’’ති ජානාති. අන්තොසමාපත්තියං චිත්තං ඔලොකෙත්වා ජානාති නාම – ‘‘යෙනාකාරෙන ඉමස්ස මනොසඞ්ඛාරා සුට්ඨපිතා, ඉමස්ස නාම චිත්තස්ස අනන්තරා ඉමං නාම විතක්කං විතක්කෙස්සති, ඉතො වුට්ඨිතස්ස එතස්ස හානභාගියො වා සමාධි භවිස්සති ඨිතිභාගියො වා විසෙසභාගියො වා නිබ්බෙධභාගියො වා, අභිඤ්ඤායො වා නිබ්බත්තෙස්සතී’’ති ජානාති. තත්ථ පුථුජ්ජනො චෙතොපරියඤාණලාභී පුථුජ්ජනානංයෙව චිත්තං ජානාති, න අරියානං. අරියෙසුපි හෙට්ඨිමො උපරිමස්ස චිත්තං න ජානාති, උපරිමො පන හෙට්ඨිමස්ස ජානාති. එතෙසු ච සොතාපන්නො සොතාපත්තිඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති…පෙ… අරහා අරහත්තඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. උපරිමො හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජති. තෙසඤ්හි හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා සමාපත්ති තත්‍රවත්තියෙව හොති. තථෙව තං [Pg.154] හොතීති එතං එකංසෙන තථෙව හොති. චෙතොපරියඤාණවසෙන ඤාතඤ්හි අඤ්ඤථාභාවි නාම නත්ථි.

‘මනෝසංඛාරා පණිහිතා’ යනු සිතෙහි සංස්කාරයන් (චිත්ත සංඛාර) මැනවින් පිහිටුවන ලද්දේය යන්නයි. ‘විතක්කෙස්සති’ යනු ඔහු විතර්ක කරන්නේය, පවත්වන්නේය යන්න පිරිසිඳ දනියි. පිරිසිඳ දන්නා තැනැත්තා තෙවැදෑරුම් ලෙස දනියි: ආගමනයෙන් (පැමිණීමෙන්) දනියි, පූර්ව භාගයෙන් (පෙර සූදානමෙන්) දනියි, සමාපත්තිය ඇතුළත සිට සිත දෙස බලා දනියි. ආගමනයෙන් දැනීම යනු: කසිණ පරිකර්ම කරන අවධියේදීම ‘මොහු යම් අයුරකින් කසිණ භාවනාව ආරම්භ කළේ ද, ඔහු ප්‍රථම ධ්‍යානය හෝ...පෙ... සිව්වන ධ්‍යානය හෝ අෂ්ට සමාපත්තීන් හෝ උපදවා ගනු ඇතැයි’ දැනීමයි. පූර්ව භාගයෙන් දැනීම යනු: ප්‍රථම විදර්ශනාව ආරම්භ කළ අවධියේදීම ‘මොහු යම් අයුරකින් විදර්ශනාව ආරම්භ කළේ ද, ඔහු සෝතාපත්ති මාර්ගය හෝ...පෙ... අරහත්ත මාර්ගය හෝ උපදවා ගනු ඇතැයි’ දැනීමයි. සමාපත්තිය ඇතුළත සිට සිත දෙස බලා දැනීම යනු: ‘මොහුගේ මනෝ සංස්කාරයන් යම් අයුරකින් මැනවින් පිහිටුවා තිබේද, මේ සිතට අනතුරුව මොහු මෙබඳු වූ විතර්කයක් විතර්ක කරනු ඇත, මෙයින් නැගී සිටි කල්හි මොහුට පිරිහෙන ස්වභාවය ඇති (හානභාගිය) සමාධියක් හෝ ස්ථාවරව පවතින (ඨිතිභාගිය) සමාධියක් හෝ සුවිශේෂී වූ (විශේෂභාගිය) සමාධියක් හෝ කෙලෙස් විනිවිද යන (නිබ්බේධභාගිය) සමාධියක් හෝ ඇති වනු ඇත, නැතහොත් අභිඥාවන් උපදවා ගනු ඇතැයි’ දැනීමයි. එහිදී පරචිත්ත විජානන ඥානය ලැබූ පෘථග්ජනයා දැනගන්නේ පෘථග්ජනයන්ගේම සිත් පමණි, ආර්යයන්ගේ සිත් නොදන්නේය. ආර්යයන් අතර ද පහළ මට්ටමක සිටින්නා (සෝවාන් ආදීහු) උසස් මට්ටමක සිටින්නාගේ (සකෘදාගාමී ආදීන්ගේ) සිත නොදනිති. එහෙත් උසස් මට්ටමේ තැනැත්තා පහළ මට්ටමේ තැනැත්තාගේ සිත දනියි. ඔවුන් අතර ද සෝවාන් තැනැත්තා සෝතාපත්ති ඵල සමාපත්තියට සමවදියි...පෙ... රහතන් වහන්සේ අරහත්ත ඵල සමාපත්තියට සමවදිති. ඉහළ තැනැත්තා පහළ සමාපත්තියකට සමවැදීමක් නැත. මන්දයත්, ඔවුන්ගේ පහළ පහළ සමාපත්තීන් ඒ ඒ මට්ටම් තුළම පවතින බැවිනි. ‘තථේව තං හෝති’ යනු එය ඒකාන්තයෙන්ම එලෙසම සිදුවන බවයි. පරචිත්ත විජානන ඥානයෙන් දන්නා ලද්දක් කිසිවිටෙකත් වෙනස් නොවේ.

එවං විතක්කෙථාති එවං නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො පවත්තෙන්තා විතක්කෙථ. මා එවං විතක්කයිත්ථාති එවං කාමවිතක්කාදයො පවත්තෙන්තා මා විතක්කයිත්ථ. එවං මනසි කරොථාති එවං අනිච්චසඤ්ඤමෙව, දුක්ඛසඤ්ඤාදීසු වා අඤ්ඤතරං මනසි කරොථ. මා එවන්ති නිච්චන්තිආදිනා නයෙන මා මනසා කරිත්ථ. ඉදන්ති ඉදං පඤ්චකාමගුණරාගං පජහථ. ඉදඤ්ච උපසම්පජ්ජාති ඉදං චතුමග්ගඵලප්පභෙදං ලොකුත්තරධම්මමෙව උපසම්පජ්ජ පාපුණිත්වා නිප්ඵාදෙත්වා විහරථ.

‘ඒවං විතක්කේථ’ යනු මෙලෙස නෙක්ඛම්ම විතර්කාදිය පවත්වමින් කල්පනා කරව් යන්නයි. ‘මා ඒවං විතක්කයිත්ථ’ යනු මෙලෙස කාම විතර්කාදිය පවත්වමින් කල්පනා නොකරව් යන්නයි. ‘ඒවං මනසිකරෝථ’ යනු මෙලෙස අනිත්‍ය සඤ්ඤාවම හෝ දුක්ඛ සඤ්ඤා ආදීන් අතරින් එකක් මෙනෙහි කරව් යන්නයි. ‘මා ඒවං’ යනු නිත්‍යයි යන ආදී වශයෙන් සිතින් මෙනෙහි නොකරව් යන්නයි. ‘ඉදං’ යනු මේ පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගය ප්‍රහීණ කරව් යන්නයි. ‘ඉදං ච උපසම්පජ්ජ’ යනු සිව් මඟ සතර පල ප්‍රභේද ඇති මේ ලෝකෝත්තර ධර්මයටම එළඹ, එය සාක්ෂාත් කර, සම්පූර්ණ කර වාසය කරව් යන්නයි.

මායාසහධම්මරූපං විය ඛායතීති මායාය සමානකාරණජාතිකං විය හුත්වා උපට්ඨාති. මායාකාරොපි හි උදකං ගහෙත්වා තෙලං කරොති, තෙලං ගහෙත්වා උදකන්ති එවං අනෙකරූපං මායං දස්සෙති. ඉදම්පි පාටිහාරියං තථාරූපමෙවාති. ඉදම්පි මෙ, භො ගොතම, පාටිහාරියං මායාසහධම්මරූපං විය ඛායතීති චින්තාමණිකවිජ්ජාසරික්ඛකතං සන්ධාය එවං ආහ. චින්තාමණිකවිජ්ජං ජානන්තාපි හි ආගච්ඡන්තමෙව දිස්වා ‘‘අයං ඉදං නාම විතක්කෙන්තො ආගච්ඡතී’’ති ජානන්ති. තථා ‘‘ඉදං නාම විතක්කෙන්තො ඨිතො, ඉදං නාම විතක්කෙන්තො නිසින්නො, ඉදං නාම විතක්කෙන්තො නිපන්නො’’ති ජානන්ති.

‘මායාසහධම්මරූපං විය ඛායති’ යනු මායාවකට සමාන ස්වභාවයක් ඇතිව වැටහෙයි යන්නයි. මන්දයත්, මායාකරුවා ද ජලය ගෙන තෙල් බවට පත් කරයි, තෙල් ගෙන ජලය බවට පත් කරයි. මෙලෙස ඔහු විවිධ රූප ඇති මායාවන් පෙන්වයි. ‘ඉදම්පි පාටිහාරියං තථාරූපමේව’ යනු ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මට මේ ප්‍රාතිහාර්යය ද මායාවකට සමාන වූවක් සේ වැටහෙයි’ යනුවෙන් චින්තාමණික විද්‍යාවට සමාන බව අදහස් කරමින් මෙලෙස පැවසීය. චින්තාමණික විද්‍යාව දන්නා අය ද යමෙකු පැමිණෙනු දැක ‘මොහු මේ නම ඇති දෙයක් සිතමින් පැමිණෙන්නේය’ යැයි දනිති. එමෙන්ම ‘මොහු මේ දෙය සිතමින් සිටින්නේය, මේ දෙය සිතමින් වාඩි වී සිටින්නේය, මේ දෙය සිතමින් සැතපී සිටින්නේය’ යැයි දනිති.

අභික්කන්තතරන්ති සුන්දරතරං. පණීතතරන්ති උත්තමතරං. භවඤ්හි ගොතමො අවිතක්කං අවිචාරන්ති ඉධ බ්‍රාහ්මණො අවසෙසං ආදෙසනාපාටිහාරියං බාහිරකන්ති න ගණ්හි. ඉදඤ්ච පන සබ්බං සො බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස වණ්ණං කථෙන්තොයෙව ආහ. අද්ධා ඛො ත්‍යායන්ති එකංසෙනෙව තයා අයං. ආසජ්ජ උපනීය වාචා භාසිතාති මම ගුණෙ ඝට්ටෙත්වා මමෙව ගුණානං සන්තිකං උපනීතා වාචා භාසිතා. අපිච ත්‍යාහං බ්‍යාකරිස්සාමීති අපිච තෙ අහමෙව කථෙස්සාමීති. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.

‘අභික්කන්තතරං’ යනු වඩාත් යහපත් වූ යන්නයි. ‘පණීතතරං’ යනු වඩාත් උතුම් වූ යන්නයි. ‘භවං හි ගෝතමෝ අවිතක්කං අවිචාරං’ යන මෙහිදී බ්‍රාහ්මණයා ඉතිරි ආදේසනා ප්‍රාතිහාර්යය ශාසනයෙන් බැහැර දෙයක් ලෙස පිළිගත්තේ නැත. මේ සියල්ල එම බ්‍රාහ්මණයා තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ පවසමින්ම ප්‍රකාශ කළේය. ‘අද්ධා ඛෝ ත්‍යාහං’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම ඔබ විසින් යන්නයි. ‘ආසජ්ජ උපනීය වාචා භාසිතා’ යනු මාගේ ගුණයන්ට පහර ගසා, මාගේම ගුණයන් සමීපයට පමුණුවන ලද වචනයක් ප්‍රකාශ කරන ලදී යන්නයි. ‘අපිච ත්‍යාහං ව්‍යාකරිස්සාමි’ යනු ඔබට මමම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යන්නයි. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

බ්‍රාහ්මණවග්ගො පඨමො.

ප්‍රථම බ්‍රාහ්මණ වර්ගයයි.

(7) 2. මහාවග්ගො

(7) 2. මහා වර්ගය

1. තිත්ථායතනසුත්තවණ්ණනා

1. තිත්ථායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

62. දුතියස්ස [Pg.155] පඨමෙ තිත්ථායතනානීති තිත්ථභූතානි ආයතනානි, තිත්ථියානං වා ආයතනානි. තත්ථ තිත්ථං ජානිතබ්බං, තිත්ථකරා ජානිතබ්බා, තිත්ථියා ජානිතබ්බා, තිත්ථියසාවකා ජානිතබ්බා. තිත්ථං නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො. තිත්ථිකරා නාම තාසං දිට්ඨීනං උප්පාදකා. තිත්ථියා නාම යෙසං තා දිට්ඨියො රුච්චන්ති ඛමන්ති. තිත්ථියසාවකා නාම තෙසං පච්චයදායකා. ආයතනන්ති ‘‘කම්බොජො අස්සානං ආයතනං, ගුන්නං දක්ඛිණාපථො ආයතන’’න්ති එත්ථ සඤ්ජාතිට්ඨානං ආයතනං නාම.

62. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘තිත්ථායතනානි’ යනු තොටුපළවල් බඳු වූ ආයතනයන් හෝ තීර්ථකයන්ගේ ආයතනයන්ය. එහිදී ‘තිත්ථ’ (තොටුපළ/දෘෂ්ටිය) දත යුතුය, ‘තිත්ථකර’ (තීර්ථකරුවන්) දත යුතුය, ‘තිත්ථිය’ (තීර්ථකයන්) දත යුතුය, ‘තිත්ථිය සාවක’ (තීර්ථක ශ්‍රාවකයන්) දත යුතුය. හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ‘තීර්ථ’ නම් වේ. එම දෘෂ්ටීන් උපදවන්නෝ ‘තීර්ථකර’ නම් වෙති. යමෙකුට එම දෘෂ්ටීන් රුචි වේද, ඉවසේද ඔවුන් ‘තීර්ථක’ නම් වේ. ඔවුන්ට පසය දායක වන්නෝ ‘තීර්ථක ශ්‍රාවකයෝ’ නම් වෙති. ආයතන යනු ‘කම්බෝජය අශ්වයන්ගේ ආයතනයයි, දක්ෂිණාපථය ගවයන්ගේ ආයතනයයි’ යන මෙහි උපදින ස්ථානය ආයතනය නම් වේ.

‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා;

ඡායං ඡායත්ථිනො යන්ති, ඵලත්ථං ඵලභොජිනො’’ති. (අ. නි. 5.38) –

‘මනරම් වූ ආයතනයෙහි (මහ රුකෙහි) පක්ෂීහු එය සෙවුනාහුය. සෙවණ කැමැත්තෝ සෙවණ සඳහා ද, ඵල අනුභව කරන්නෝ ඵල සඳහා ද එහි යන්නාහුය.’

එත්ථ සමොසරණට්ඨානං. ‘‘පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙ, විමුත්තායතනානී’’ති (අ. නි. 5.26) එත්ථ කාරණං. තං ඉධ සබ්බම්පි ලබ්භති. සබ්බෙපි හි දිට්ඨිගතිකා සඤ්ජායමානා ඉමෙසුයෙව තීසු ඨානෙසු සඤ්ජායන්ති, සමොසරණමානාපි එතෙසුයෙව තීසු ඨානෙසු සමොසරන්ති සන්නිපතන්ති, දිට්ඨිගතිකභාවෙ ච නෙසං එතානෙව තීණි කාරණානීති තිත්ථභූතානි සඤ්ජාතිආදිනා අත්ථෙන ආයතනානීතිපි තිත්ථායතනානි. තෙනෙවත්ථෙන තිත්ථියානං ආයතනානීතිපි තිත්ථායතනානි. සමනුයුඤ්ජියමානානීති කා නාමෙතා දිට්ඨියොති එවං පුච්ඡියමානානි. සමනුගාහියමානානීති කිංකාරණා එතා දිට්ඨියො උප්පන්නාති එවං සම්මා අනුග්ගාහියමානානි. සමනුභාසියමානානීති පටිනිස්සජ්ජෙථ එතානි පාපකානි දිට්ඨිගතානීති එවං සම්මා අනුසාසියමානානි. අපිච තීණිපි එතානි අනුයොගපුච්ඡාවෙවචනානෙව. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං – ‘‘සමනුයුඤ්ජතීති වා සමනුග්ගාහතීති වා සමනුභාසතීති වා එසෙසෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවා’’ති.

මෙහිදී ආයතන යනු රැස්වන ස්ථානයයි. ‘මහණෙනි, මේ විමුක්ති ආයතන පහකි’ යන මෙහිදී ආයතන යනු හේතුවයි. ඒ සියලු අර්ථයන් මෙහිදී ගැලපේ. සියලු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ උපදින්නාහු මේ කරුණු තුනෙහිමය, රැස්වන්නාහු හා එක්වන්නාහු ද මේ කරුණු තුනෙහිමය. ඔවුන්ගේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටික බවට ද මේවාම හේතු වේ. තොටුපළක් බඳු වූ බැවින් ද උපදින ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ද ආයතන වන බැවින් මේවා ‘තිත්ථායතන’ නම් වේ. එම අර්ථයෙන්ම තීර්ථකයන්ගේ ආයතන බැවින් ද ‘තිත්ථායතන’ නම් වේ. ‘සමනුයුඤ්ජියමානානි’ යනු ‘මේවා කවර නම් දෘෂ්ටීහුද?’ යනුවෙන් ප්‍රශ්න කරනු ලබන කල්හිය. ‘සමනුග්ගාහියමානානි’ යනු ‘මේ දෘෂ්ටීන් කුමන හේතුවක් නිසා උපන්නේද?’ යනුවෙන් මැනවින් විමසනු ලබන කල්හිය. ‘සමනුභාසියමානානි’ යනු ‘මේ ලාමක වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන් අත්හරින්න’ යනුවෙන් මැනවින් අනුශාසනා කරනු ලබන කල්හිය. තවද මේ පද තුනම විමසීමේ ප්‍රශ්න සඳහා පර්යාය වචනයෝය. එබැවින් අටුවාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී: ‘සමනුයුඤ්ජති හෝ සමනුග්ගාහති හෝ සමනුභාසති හෝ යන මේවායේ අර්ථය සමානය, එකම කොටසකට අයත්ය, එකම ස්වභාවය ඇත්තේය’.

පරම්පි ගන්ත්වාති ආචරියපරම්පරා ලද්ධිපරම්පරා අත්තභාවපරම්පරාති එතෙසු යංකිඤ්චි පරම්පරං ගන්ත්වාපි. අකිරියාය සණ්ඨහන්තීති අකිරියමත්තෙ සංතිට්ඨන්ති. ‘‘අම්හාකං ආචරියො පුබ්බෙකතවාදී, අම්හාකං පාචරියො පුබ්බෙකතවාදී, අම්හාකං ආචරියපාචරියො පුබ්බෙකතවාදී. අම්හාකං ආචරියො ඉස්සරනිම්මානවාදී[Pg.156], අම්හාකං පාචරියො ඉස්සරනිම්මානවාදී, අම්හාකං ආචරියපාචරියො ඉස්සරනිම්මානවාදී. අම්හාකං ආචරියො අහෙතුඅපච්චයවාදී, අම්හාකං පාචරියො අහෙතුඅපච්චයවාදී, අම්හාකං ආචරියපාචරියො අහෙතුඅපච්චයවාදී’’ති එවං ගච්ඡන්තානි හි එතානි ආචරියපරම්පරං ගච්ඡන්ති නාම. ‘‘අම්හාකං ආචරියො පුබ්බෙකතලද්ධිකො, අම්හාකං පාචරියො…පෙ… අම්හාකං ආචරියපාචරියො අහෙතුඅපච්චයලද්ධිකො’’ති එවං ගච්ඡන්තානි ලද්ධිපරම්පරං ගච්ඡන්ති නාම. ‘‘අම්හාකං ආචරියස්ස අත්තභාවො පුබ්බෙකතහෙතු, අම්හාකං පාචරියස්ස…පෙ… අම්හාකං ආචරියපාචරියස්ස අත්තභාවො අහෙතු අපච්චයො’’ති එවං ගච්ඡන්තානි අත්තභාවපරම්පරං ගච්ඡන්ති නාම. එවං පන සුවිදූරම්පි ගච්ඡන්තානි අකිරියමත්තෙයෙව සණ්ඨහන්ති, එකොපි එතෙසං දිට්ඨිගතිකානං කත්තා වා කාරෙතා වා න පඤ්ඤායති.

'පරම්ප පගන්ත්වා' යනු ආචාර්ය පරම්පරාව, ලබ්ධි (ඇදහිලි) පරම්පරාව, අත්තභාව (ආත්ම) පරම්පරාව යන මේවායින් කිසියම් පරම්පරාවකට ගොස් යන්නයි. 'අකිරියාය සණ්ඨහන්ති' යනු කිසිවක් නොකිරීමේ (අකර්මන්‍යතාවේ) මාත්‍රයෙහිම පිහිටා සිටිති යන්නයි. 'අපගේ ආචාර්යවරයා පෙර කරන ලද කර්ම හේතු කොට ගෙන සියල්ල සිදුවේය යන වාදය ඇත්තෙකි (පුබ්බේකතවාදී), අපගේ පරාචාර්යවරයා පෙර කරන ලද කර්ම හේතු කොට ගෙන සියල්ල සිදුවේය යන වාදය ඇත්තෙකි, අපගේ ආචාර්ය-පරාචාර්යවරයා පෙර කරන ලද කර්ම හේතු කොට ගෙන සියල්ල සිදුවේය යන වාදය ඇත්තෙකි. අපගේ ආචාර්යවරයා ඊශ්වර මැවීම් වාදය ඇත්තෙකි... අපගේ ආචාර්යවරයා හේතු ප්‍රත්‍ය රහිත වාදය ඇත්තෙකි...' යනාදී වශයෙන් පවතින මේවා ආචාර්ය පරම්පරාව නමින් හැඳින්වේ. 'අපගේ ආචාර්යවරයා පෙර කරන ලද්දේය යන ලබ්ධිය (අදහස) ඇත්තෙකි... අපගේ ආචාර්ය-පරාචාර්යවරයා හේතු ප්‍රත්‍ය රහිත ලබ්ධිය ඇත්තෙකි' යන මෙසේ පවතින්නේ ලබ්ධි පරම්පරාවයි. 'අපගේ ආචාර්යවරයාගේ ආත්මය පෙර කරන ලද හේතු ඇතිය... අපගේ ආචාර්ය-පරාචාර්යවරයාගේ ආත්මය හේතු රහිතය, ප්‍රත්‍ය රහිතය' යන මෙසේ පවතින්නේ අත්තභාව පරම්පරාවයි. මෙසේ ඉතා ඈත පරම්පරාවකට ගියත් ඔවුහු කිසිවක් නොකිරීමේ මාත්‍රයෙහිම (අකර්මන්‍යතාවෙහිම) පිහිටති. මෙම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිගතිකයන් අතර එක් සත්ත්වයෙකු පවා (යහපත හෝ අයහපත) කරන්නෙකු ලෙස හෝ කරවන්නෙකු ලෙස හෝ දක්නට නොලැබේ.

පුරිසපුග්ගලොති සත්තො. කාමඤ්ච පුරිසොතිපි වුත්තෙ පුග්ගලොතිපි වුත්තෙ සත්තොයෙව වුත්තො හොති, අයං පන සම්මුතිකථා නාම යො යථා ජානාති, තස්ස තථා වුච්චති. පටිසංවෙදෙතීති අත්තනො සන්තානෙ උප්පන්නං ජානාති පටිසංවිදිතං කරොති, අනුභවති වා. පුබ්බෙකතහෙතූති පුබ්බෙකතකාරණා, පුබ්බෙකතකම්මපච්චයෙනෙව පටිසංවෙදෙතීති අත්ථො. ඉමිනා කම්මවෙදනඤ්ච කිරියවෙදනඤ්ච පටික්ඛිපිත්වා එකං විපාකවෙදනමෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙ වා ඉමෙ පිත්තසමුට්ඨානා ආබාධා සෙම්හසමුට්ඨානා වාතසමුට්ඨානා සන්නිපාතිකා උතුපරිණාමජා විසමපරිහාරජා ඔපක්කමිකා ආබාධා කම්මවිපාකජා ආබාධාති අට්ඨ රොගා වුත්තා, තෙසු සත්ත පටික්ඛිපිත්වා එකං විපාකවෙදනංයෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙපිමෙ දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරපරියායවෙදනීයන්ති තයො කම්මරාසයො වුත්තා, තෙසුපි ද්වෙ පටිබාහිත්වා එකං අපරපරියායකම්මංයෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙපිමෙ දිට්ඨධම්මවෙදනීයො විපාකො උපපජ්ජවෙදනීයො අපරපරියායවෙදනීයොති තයො විපාකරාසයො වුත්තා, තෙසුපි ද්වෙ පටිබාහිත්වා එකං අපරපරියායවිපාකමෙව සම්පටිච්ඡන්ති. යෙපිමෙ කුසලචෙතනා අකුසලචෙතනා විපාකචෙතනා කිරියචෙතනාති චත්තාරො චෙතනාරාසයො වුත්තා, තෙසුපි තයො පටිබාහිත්වා එකං විපාකචෙතනංයෙව සම්පටිච්ඡන්ති.

'පුරිසපුග්ගලෝ' යනු සත්ත්වයායි. පුරුෂයා කියා කීවත් පුද්ගලයා කියා කීවත් සත්ත්වයා යන අර්ථයම ලැබෙයි. මෙය සම්මුති කථාවකි. යමෙකු යම් ආකාරයකින් (සත්ත්වයා ගැන) දන්නේද, ඔහුට එම ආකාරයෙන් කියනු ලැබේ. 'පටිසංවේදේති' යනු තමාගේ සන්තානයෙහි උපන් වේදනාව දැන ගැනීමයි, ප්‍රකට කිරීමයි හෝ අනුභව කිරීමයි. 'පුබ්බේකතහේතූ' යනු පෙර කරන ලද කුසල් හෝ අකුසල් කර්ම හේතුවෙනි. පෙර කරන ලද කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන්ම (වේදනාව) විඳියි යනු අර්ථයයි. මෙයින් කර්ම වේදනාව සහ ක්‍රියා වේදනාව ප්‍රතික්ෂේප කර එකම විපාක වේදනාව පමණක් ඔවුන් පිළිගනිති. පිත් නිසා උපන් රෝග, සෙම් නිසා උපන් රෝග, වාතය නිසා උපන් රෝග, සන්නිපාත රෝග, සෘතු විපර්යාසයෙන් උපන් රෝග, විෂම පරිහරණයෙන් උපන් රෝග, උපක්‍රම නිසා උපන් රෝග සහ කර්ම විපාකයෙන් උපන් රෝග යන රෝග අට දක්වන ලද අතර, ඉන් සතක්ම ප්‍රතික්ෂේප කර අටවැන්න වූ කර්ම විපාක වේදනාව පමණක් ඔවුහු පිළිගනිති. දිට්ඨධම්මවේදනීය, උපපජ්ජවේදනීය සහ අපරපරියායවේදනීය යන කර්ම රාශීන් තුනක් වදාරන ලද අතර, ඉන් දෙකක් බැහැර කර අපරපරියාය කර්මය පමණක් ඔවුහු පිළිගනිති. (එසේම විපාක රාශීන් තුනෙන් දෙකක් බැහැර කර අපරපරියාය විපාකයම පිළිගනිති.) කුසල චේතනා, අකුසල චේතනා, විපාක චේතනා සහ ක්‍රියා චේතනා යන චේතනා රාශීන් සතර අතුරින් තුනක් බැහැර කර එකම විපාක චේතනාව පමණක් ඔවුහු පිළිගනිති.

ඉස්සරනිම්මානහෙතූති ඉස්සරනිම්මානකාරණා, ඉස්සරෙන නිම්මිතත්තා පටිසංවෙදෙතීති අත්ථො. අයං හි තෙසං අධිප්පායො – ඉමා තිස්සො වෙදනා [Pg.157] පච්චුප්පන්නෙ අත්තනා කතමූලකෙන වා ආණත්තිමූලකෙන වා පුබ්බෙකතෙන වා අහෙතුඅපච්චයා වා පටිසංවෙදිතුං නාම න සක්කා, ඉස්සරනිම්මානකාරණායෙව පන ඉමා පටිසංවෙදෙතීති. එවංවාදිනො පනෙතෙ හෙට්ඨා වුත්තෙසු අට්ඨසු රොගෙසු එකම්පි අසම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බෙ පටිබාහන්ති, හෙට්ඨා වුත්තෙසු ච තීසු කම්මරාසීසු තීසු විපාකරාසීසු චතූසු චෙතනාරාසීසු එකම්පි අසම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බෙපි පටිබාහන්ති.

'ඉස්සරනිම්මාණහේතූ' යනු ඊශ්වර මැවීම් හේතුවෙනි. ඊශ්වරයා විසින් මවන ලද බැවින් විඳියි යනු අර්ථයයි. ඔවුන්ගේ අදහස මෙයයි - මෙම වේදනා තුන (සැප, දුක්, උපේක්ෂා) වර්තමානයෙහි තමා විසින් කරන ලද මූලයකින් හෝ, අනුන් ලවා කරවන ලද මූලයකින් හෝ, පෙර කළ දෙයකින් හෝ, හේතු ප්‍රත්‍ය රහිතව හෝ විඳිය නොහැකිය. ඊශ්වරයාගේ මැවීම් හේතුවෙන් පමණක් මේවා විඳියි යන්නයි. මෙසේ කියන්නා වූ ඔවුහු ඉහත දැක්වූ රෝග අටෙන් එකක්වත් පිළිනොගෙන සියල්ල බැහැර කරති. තවද ඉහත කී කර්ම රාශීන් තුනෙන්ද, විපාක රාශීන් තුනෙන්ද, චේතනා රාශීන් සතරෙන්ද එකක්වත් පිළිනොගෙන සියල්ල ප්‍රතික්ෂේප කරති.

අහෙතුඅපච්චයාති හෙතුඤ්ච පච්චයඤ්ච විනා, අකාරණෙනෙව පටිසංවෙදෙතීති අත්ථො. අයඤ්හි නෙසං අධිප්පායො – ඉමා තිස්සො වෙදනා පච්චුප්පන්නෙ අත්තනා කතමූලකෙන වා ආණත්තිමූලකෙන වා පුබ්බෙකතෙන වා ඉස්සරනිම්මානහෙතුනා වා පටිසංවෙදිතුං නාම න සක්කා, අහෙතුඅපච්චයායෙව පන ඉමා පටිසංවෙදෙතීති. එවංවාදිනො පනෙතෙ හෙට්ඨා වුත්තෙසු රොගාදීසු එකම්පි අසම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බං පටිබාහන්ති.

'අහේතුඅප්පච්චයා' යනු ජනක හේතුව සහ උපස්ථම්භක ප්‍රත්‍යය රහිතව, කිසිදු හේතුවක් නොමැතිවම විඳියි යනු අර්ථයයි. ඔවුන්ගේ අදහස මෙයයි - මෙම වේදනා තුන වර්තමානයෙහි තමා කළ දෙයකින් හෝ, මෙහෙයවීමකින් හෝ, පෙර කළ දෙයකින් හෝ, ඊශ්වර මැවීමකින් හෝ විඳිය නොහැකිය. හේතු ප්‍රත්‍ය රහිතවම මේවා විඳියි යන්නයි. මෙසේ කියන්නා වූ ඔවුහු ඉහත දැක්වූ රෝගාදියෙන් එකක්වත් පිළිනොගෙන සියල්ල බැහැර කරති.

එවං සත්ථා මාතිකං නික්ඛිපිත්වා ඉදානි තං විභජිත්වා දස්සෙතුං තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ එවං වදාමීති ලද්ධිපතිට්ඨාපනත්ථං එවං වදාමීති දස්සෙති. ලද්ධිඤ්හි අප්පතිට්ඨාපෙත්වා නිග්ගය්හමානා ලද්ධිතො ලද්ධිං සඞ්කමන්ති, භො ගොතම, න මයං පුබ්බෙකතවාදං වදාමාතිආදීනි වදන්ති. ලද්ධියා පන පතිට්ඨාපිතාය සඞ්කමිතුං අලභන්තා සුනිග්ගහිතා හොන්ති, ඉති නෙසං ලද්ධිපතිට්ඨාපනත්ථං එවං වදාමීති ආහ. තෙනහායස්මන්තොති තෙන හි ආයස්මන්තො. කිං වුත්තං හොති – යදි එතං සච්චං, එවං සන්තෙ තෙන තුම්හාකං වාදෙන. පාණාතිපාතිනො භවිස්සන්ති පුබ්බෙකතහෙතූති යෙ කෙචි ලොකෙ පාණං අතිපාතෙන්ති, සබ්බෙ තෙ පුබ්බෙකතහෙතු පාණාතිපාතිනො භවිස්සන්ති. කිංකාරණා? න හි පාණාතිපාතකම්මං අත්තනා කතමූලකෙන න ආණත්තිමූලකෙන න ඉස්සරනිම්මානහෙතුනා න අහෙතුඅපච්චයා සක්කා පටිසංවෙදෙතුං, පුබ්බෙකතහෙතුයෙව පටිසංවෙදෙතීති අයං වො ලද්ධි. යථා ච පාණාතිපාතිනො, එවං පාණාතිපාතා විරමන්තාපි පුබ්බෙකතහෙතුයෙව විරමිස්සන්තීති. ඉති භගවා තෙසංයෙව ලද්ධිං ගහෙත්වා තෙසං නිග්ගහං ආරොපෙති. ඉමිනා නයෙන අදින්නාදායිනොතිආදීසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා.

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මාතෘකාව තබා, දැන් එය බෙදා දක්වනු පිණිස 'තත්‍ර භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ඒවං වදාමි' යන්නෙන් තම ලබ්ධියෙහි (මතයෙහි) පිහිටුවීම පිණිස මෙසේ වදාරමි යන්න දක්වයි. මන්ද, තමන්ගේ මතයෙහි නොපිහිටුවා නිග්‍රහ කරන කල්හි (ප්‍රශ්න කරන විට) ඔවුහු තම ලබ්ධියෙන් බැහැර වී, 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, අපි පෙර කරන ලද්දේය යන වාදය නොකියමු' යනාදී වශයෙන් පවසා වෙනත් මතයකට මාරු වෙති. නමුත් තම ලබ්ධියෙහි පිහිටුවා ප්‍රශ්න කරන විට මාරු වීමට නොහැකිව ඔවුහු මැනවින් නිග්‍රහයට (පරාජයට) පත් වෙති. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතයෙහි පිහිටුවීමට 'ඒවං වදාමි' යැයි වදාළ සේක. 'තේනහායස්මන්තෝ' යනු එසේ නම් ආයුෂ්මතුනි යන්නයි. මෙහි අදහස කුමක්ද? ඉදින් ඔබගේ එම කථාව සත්‍ය නම්, ඔබගේ ඒ වාදයට අනුව, ලෝකයේ යම් කෙනෙක් සතුන් මරත්ද, ඒ සියල්ලෝම පෙර කරන ලද කර්ම හේතුවෙන්ම සතුන් මරන්නෝ වෙති. හේතුව කුමක්ද? ප්‍රාණඝාත කර්මය තමා විසින් කළ දෙයකින් හෝ, මෙහෙයවීමකින් හෝ, ඊශ්වර මැවීමකින් හෝ, අහේතුකව හෝ විඳිය නොහැකි බවත්, එය පෙර කරන ලද කර්ම නිසාම විඳින්නක් බවත් ඔබගේ මතය (ලබ්ධිය) වන බැවිනි. යම්සේ ප්‍රාණඝාත කරන්නෝ එසේ වෙත්ද, එසේම ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන් වන්නෝද පෙර කරන ලද කර්ම හේතුවෙන්ම වෙන් වන්නෝ වෙති. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේම ලබ්ධිය ගෙන ඔවුන්ටම නිග්‍රහය පමුණුවන සේක. 'අදින්නාදායිනෝ' (සොරකම් කරන්නෝ) යනාදී අනෙක් පදයන්හිද මේ ක්‍රමයම යොදාගත යුතු බව දත යුතුය.

සාරතො [Pg.158] පච්චාගච්ඡතන්ති සාරභාවෙන ගණ්හන්තානං. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාඡන්දො. ඉදං වා කරණීයං ඉදං වා අකරණීයන්ති එත්ථ අයං අධිප්පායො – ඉදං වා කරණීයන්ති කත්තබ්බස්ස කරණත්ථාය, ඉදං වා අකරණීයන්ති අකත්තබ්බස්ස අකරණත්ථාය කත්තුකම්‍යතා වා පච්චත්තපුරිසකාරො වා න හොති. ඡන්දවායාමෙසු වා අසන්තෙසු ‘‘ඉදං කත්තබ්බ’’න්තිපි ‘‘ඉදං න කත්තබ්බ’’න්තිපි න හොති. ඉති කරණීයාකරණීයෙ ඛො පන සච්චතො ථෙතතො අනුපලබ්භියමානෙති එවං කත්තබ්බෙ ච අකත්තබ්බෙ ච භූතතො ථිරතො අපඤ්ඤායමානෙ අලබ්භමානෙ. යදි හි කත්තබ්බං කාතුං අකත්තබ්බතො ච විරමිතුං ලභෙය්‍ය, කරණීයාකරණීයං සච්චතො ථෙතතො උපලබ්භෙය්‍ය. යස්මා පන උභයම්පි තං එස නුපලබ්භති, තස්මා තං සච්චතො ථෙතතො න උපලබ්භති, එවං තස්මිං ච අනුපලබ්භියමානෙති අත්ථො. මුට්ඨස්සතීනන්ති නට්ඨස්සතීනං විස්සට්ඨස්සතීනං. අනාරක්ඛානං විහරතන්ති ඡසු ද්වාරෙසු නිරාරක්ඛානං විහරන්තානං. න හොති පච්චත්තං සහධම්මිකො සමණවාදොති එවං භූතානං තුම්හාකං වා අඤ්ඤෙසං වා මයං සමණාති පච්චත්තං සකාරණො සමණවාදො න හොති න ඉජ්ඣති. සමණාපි හි පුබ්බෙකතකාරණායෙව හොන්ති, අස්සමණාපි පුබ්බෙකතකාරණායෙවාති. සහධම්මිකොති සකාරණො. නිග්ගහො හොතීති මම නිග්ගහො හොති, තෙ පන නිග්ගහිතා හොන්තීති.

"සාරය (ප්‍රධාන දෙය) ලෙස පිළිගන්නා වූ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ උතුම් බවින් යුක්තව පිළිගන්නා වූවන් ය. "ඡන්දය" යනු යමක් කිරීමේ කැමැත්තයි. "මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය" යන මෙහි අදහස මෙසේය - මෙය කුසලයක් බැවින් කළ යුතුය යන්න හෝ, මෙය අකුසලයක් බැවින් නොකළ යුතුය යනුවෙන් කිරීමට ඇති කැමැත්ත හෝ පෞද්ගලික පුරුෂ වීර්යය හෝ (එම දෘෂ්ටියට අනුව) නැත. ඡන්දය හා වීර්යය නැති කල්හි, "මෙය කළ යුතුය" කියා හෝ "මෙය නොකළ යුතුය" කියා හෝ සිතක් ඇති නොවේ. මෙසේ කළ යුතු හෝ නොකළ යුතු දේ සත්‍ය වශයෙන්ම හෝ ස්ථිර වශයෙන්ම සොයාගත නොහැකි කල්හි යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, කළ යුතු දේ හා නොකළ යුතු දේ පිළිබඳව ඇති තත්ත්වය එලෙසම ස්ථිරව ප්‍රකට නොවන කල්හි ය. ඉදින් කළ යුතු දේ කිරීමටත් නොකළ යුතු දෙයින් වැළකීමටත් හැකියා ඇත්නම්, කළ යුතු දේ හා නොකළ යුතු දේ සත්‍ය වශයෙන්ම හා ස්ථිර වශයෙන්ම ලබා ගත හැකිය. යම් හෙයකින් ඒ දෙකම (කුසල් කිරීම හා අකුසලින් වැළකීම) ඔහුට ලැබිය නොහැකි බැවින්, එය සත්‍ය වශයෙන්ම හා ස්ථිර වශයෙන්ම නොලැබේ. මෙසේ එය (කළ යුතු දේ සහ නොකළ යුතු දේ) ලබාගත නොහැකි වූ කල්හි යනු එහි අර්ථයයි. "මුට්ඨස්සතීනං" යනු සිහිය නැති වූ, මුළා වූ සිහිය ඇති අය සඳහා ය. "අනාරක්ඛානං විහරතං" යනු සය දොරින් (ඉන්ද්‍රියන්ගෙන්) ආරක්ෂාව රහිතව වාසය කරන්නන් සඳහා ය. "න හොති පච්චත්තං සහධම්මිකො සමණවාදො" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මෙවැනි තත්ත්වයට පත් වූ ඔබලාට හෝ අන් අයට හෝ "අපි ශ්‍රමණයෝ වෙමු" යි යන තමා තුළ ඇති හේතු සහිත ශ්‍රමණවාදය සිදු නොවන බවයි, එය සාර්ථක නොවන බවයි. මන්දයත්, පෙර කරන ලද (කුසල් අකුසල්) හේතුවෙන් පමණක් ශ්‍රමණයෝ ද වෙති, පෙර කරන ලද හේතුවෙන් පමණක් අශ්‍රමණයෝ ද වෙති (යන දෘෂ්ටිය නිසාය). "සහධම්මිකො" යනු හේතු සහිත යන්නයි. "නිග්ගහො හොති" යනු මා විසින් කරනු ලබන නිග්‍රහයයි (මර්දනයයි), එනම් එම ශ්‍රමණ බමුණෝ නිග්‍රහයට (පරාජයට) පත් වෙති යන්නයි.

එවං පුබ්බෙකතවාදිනො නිග්ගහෙත්වා ඉදානි ඉස්සරනිම්මානවාදිනො නිග්ගහෙතුං තත්‍ර, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තස්සත්ථො පුබ්බෙකතවාදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො, තථා අහෙතුකවාදෙපි.

මෙසේ පෙර කරන ලද කර්මයම සියල්ලට හේතු වේ යැයි කියන වාදීන්ට (පුබ්බේකතවාදීන්ට) නිග්‍රහ කොට, දැන් ඊශ්වර නිර්මාණවාදීන්ට (ඊශ්වරයා විසින් මවන ලද්දේය යන දෘෂ්ටිය ඇති අයට) නිග්‍රහ කරනු පිණිස "තත්‍ර භික්ඛවෙ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය පුබ්බේකතවාදයෙහි කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. එමෙන්ම අහේතුකවාදයෙහි ද එසේමය.

එවං ඉමෙසං තිත්ථායතනානං පරම්පි ගන්ත්වා අකිරියාය සණ්ඨහනභාවෙන තුච්ඡභාවං අනිය්‍යානිකභාවං, අසාරභාවෙන ථුසකොට්ටනසදිසතං ආපජ්ජනභාවෙන අග්ගිසඤ්ඤාය ධමමානඛජ්ජුපනකසරික්ඛතං තංදිට්ඨිකානං පුරිමස්සපි මජ්ඣිමස්සපි පච්ඡිමස්සපි අත්ථදස්සනතාය අභාවෙන අන්ධවෙණූපමතං සද්දමත්තෙනෙව තානි ගහෙත්වා සාරදිට්ඨිකානං පථවියං පතිතස්ස බෙලුවපක්කස්ස දද්දභායිතසද්දං සුත්වා ‘‘පථවී සංවට්ටමානා ආගච්ඡතී’’ති සඤ්ඤාය පලායන්තෙන සසකෙන සරික්ඛභාවඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි අත්තනා දෙසිතස්ස ධම්මස්ස සාරභාවඤ්චෙව නිය්‍යානිකභාවඤ්ච දස්සෙතුං අයං [Pg.159] ඛො පන, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනිග්ගහිතොති අඤ්ඤෙහි අනිග්ගහිතො නිග්ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යො. අසංකිලිට්ඨොති නික්කිලෙසො පරිසුද්ධො, ‘‘සංකිලිට්ඨං නං කරිස්සාමා’’ති පවත්තෙහිපි තථා කාතුං අසක්කුණෙය්‍යො. අනුපවජ්ජොති උපවාදවිනිමුත්තො. අප්පටිකුට්ඨොති ‘‘කිං ඉමිනා හරථ න’’න්ති එවං අප්පටිබාහිතො, අනුපක්කුට්ඨො වා. විඤ්ඤූහීති පණ්ඩිතෙහි. අපණ්ඩිතානඤ්හි අජානිත්වා කථෙන්තානං වචනං අප්පමාණං. තස්මා විඤ්ඤූහීති ආහ.

මෙසේ මෙම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිස්ථානයන් පිළිබඳව තවදුරටත් විමසා බැලීමේදී, කිසිදු ක්‍රියාවක් නැති බව (අකිරියවාදය) මත පිහිටන බැවින් එහි හිස් බව ද, සංසාරයෙන් එතෙර වීමට මඟක් නොවන බව ද ප්‍රකට වේ. එහි කිසිදු හරයක් (සාරයක්) නැති බැවින් එය දහයියා කෙටීම වැනිය. ගින්නක් යැයි සිතා කණාමැදිරියෙකුට පිඹිනවා හා සමානය. එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ඇති පූර්ව, මධ්‍යම හෝ අපර වූවන්ට අර්ථය දැකීමේ හැකියාවක් නැති බැවින්, එය අන්ධයන්ගේ පෙළක් (වැළක්) වැනිය. හුදෙක් ශබ්ද මාත්‍රයකින් පමණක් එම මිථ්‍යා මත වැළඳගෙන, ඒවායේ හරයක් ඇතැයි සිතා සිටින්නෝ, පොළොවට වැටුණු බෙලි ගෙඩියක "දඩස්" යන ශබ්දය ඇසී "පොළොව පෙරළීගෙන එන්නේ යැයි" සිතා පලාගිය හාවාට සමාන බව පෙන්වා දුන් සේක. දැන් තමන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි සාරවත් බව සහ නිය්‍යානික (සංසාරයෙන් එතෙර කරවන) බව පෙන්වනු පිණිස "අයං ඛො පන භික්ඛවෙ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "අනිග්ගහිතො" යනු අන්‍යන්ට නිග්‍රහ කළ නොහැකි බවයි. "අසංකිලිට්ඨො" යනු කෙලෙස් රහිත වූ පිරිසිදු බවයි. "මෙහි කිලිටු බවක් කරන්නෙමු" යි සිතන්නවුන්ට පවා එලෙස කළ නොහැකි බවයි. "අනූපවජ්ජො" යනු ගැරහීමෙන් හෝ දෝෂාරෝපණයෙන් තොර වූ බවයි. "අප්පටිකුට්ඨො" යනු "මෙයින් ඇති ඵලය කුමක්ද, මෙය බැහැර කරව්" යැයි කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි බව හෝ අවලාද නැගිය නොහැකි බවයි. "විඤ්ඤූහි" යනු පණ්ඩිතයන් විසිනි. අඥානයන් නොදැන පවසන වචන ප්‍රමාණ (සත්‍ය) නොවන බැවින්, "විඤ්ඤූහි" (ප්‍රඥාවන්තයන් විසින්) යැයි වදාළ සේක.

ඉදානි තස්ස ධම්මස්ස දස්සනත්ථං ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ’’ති පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමා ඡ ධාතුයො’’තිආදිනා නයෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වා යථාපටිපාටියා විභජිත්වා දස්සෙන්තො පුන ඉමා ඡ ධාතුයොතිආදිමාහ. තත්ථ ධාතුයොති සභාවා. නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවප්පකාසකො හි සභාවට්ඨො ධාත්වට්ඨො නාම. ඵස්සායතනානීති විපාකඵස්සානං ආකරට්ඨෙන ආයතනානි. මනොපවිචාරාති විතක්කවිචාරපාදෙහි අට්ඨාරසසු ඨානෙසු මනස්ස උපවිචාරා.

දැන් එම ධර්මය පෙන්වා දීම පිණිස "මහණෙනි, එය කවරේද?" යි ප්‍රශ්න කොට, "මෙම ධාතූහු සය දෙනෙකි" යනාදි ක්‍රමයෙන් මාතෘකාව තබා, පිළිවෙළින් බෙදා දක්වනු පිණිස නැවතත් "ඉමා ඡ ධාතුයො" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "ධාතුයො" යනු ස්වභාවයන් ය. ආත්මයක් නොවන බව හා සත්ත්වයෙකු නොවන බව ප්‍රකාශ කරන බැවින් සැබෑ ස්වභාවය යන අර්ථයෙන් "ධාතු" යැයි කියනු ලැබේ. "ඵස්සායතනානි" යනු විපාක ඵස්සයන්ට හේතු වන බැවින් ආයතන නම් වේ. "මනොපවිචාරා" යනු විතර්ක විචාර පාද කොටගෙන කරුණු දහඅටක් ඔස්සේ සිත හැසිරීමයි.

පථවීධාතූති පතිට්ඨාධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. ආකාසධාතූති අසම්ඵුට්ඨධාතු. විඤ්ඤාණධාතූති විජානනධාතු. එවමිදං ධාතුකම්මට්ඨානං ආගතං. තං ඛො පනෙතං සඞ්ඛෙපතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතුං වට්ටති. විත්ථාරතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතො කථෙතුං න වට්ටති, විත්ථාරතොව වට්ටති. ඉමස්මිං පන තිත්ථායතනසුත්තෙ ඉදං සඞ්ඛෙපතො ඡධාතුවසෙන කම්මට්ඨානං ආගතං. තං උභයථාපි කථෙතුං වට්ටති.

පඨවි ධාතුව යනු (අන්‍ය මහා භූත හා උපාදා රූපයන්ට) පිහිට වන ධාතුවයි. ආපෝ ධාතුව යනු බැඳ තබන ධාතුවයි. තේජෝ ධාතුව යනු පසවන (මෝරන) ධාතුවයි. වායෝ ධාතුව යනු දරා සිටින (පිම්බෙන) ධාතුවයි. ආකාශ ධාතුව යනු ස්පර්ශ නොවන (අවකාශමය) ධාතුවයි. විඤ්ඤාණ ධාතුව යනු විශේෂයෙන් දැනගන්නා ස්වභාවයයි. මෙසේ මෙම ධාතු කර්මස්ථානය පැමිණියේය. එය සංක්ෂේපයෙන් පැමිණි තැන සංක්ෂේපයෙන් මෙන්ම විස්තර වශයෙන් ද පැවසීම සුදුසුය. විස්තර වශයෙන් පැමිණි තැන සංක්ෂේපයෙන් පැවසීම නුසුදුසුය, විස්තර වශයෙන්ම පැවසිය යුතුය. නමුත් මෙම තිත්ථායතන සූත්‍රයෙහි මෙම කර්මස්ථානය සංක්ෂේපයෙන් ධාතු හයක් වශයෙන් පැමිණ ඇත. එය ක්‍රම දෙකෙන්ම (සංක්ෂේප හා විස්තර) පැවසීම සුදුසුය.

සඞ්ඛෙපතො ඡධාතුවසෙන කම්මට්ඨානං පරිග්ගණ්හන්තොපි එවං පරිග්ගණ්හාති – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති ඉමානි චත්තාරි මහාභූතානි, ආකාසධාතු උපාදාරූපං. එකස්මිං ච උපාදාරූපෙ දිට්ඨෙ සෙසානි තෙවීසති දිට්ඨානෙවාති සල්ලක්ඛෙතබ්බානි. විඤ්ඤාණධාතූති චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති, තෙන සහජාතා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ඵස්සො ච චෙතනා ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති ඉමෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා නාම. චත්තාරි පන මහාභූතානි චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදාරූපං [Pg.160] රූපක්ඛන්ධො නාම. තත්ථ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා නාමං, රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති නාමඤ්ච රූපඤ්චාති ද්වෙයෙව ධම්මා හොන්ති, තතො උද්ධං සත්තො වා ජීවො වා නත්ථීති එවං එකස්ස භික්ඛුනො සඞ්ඛෙපතො ඡධාතුවසෙන අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

සංක්ෂේපයෙන් ධාතු සය වශයෙන් කර්මස්ථානය පිරික්සන්නා මෙසේ පිරික්සයි: පඨවි ධාතුව, ආපෝ ධාතුව, තේජෝ ධාතුව, වායෝ ධාතුව යන මොහු සතර මහා භූතයෝ වෙති. ආකාශ ධාතුව උපාදා රූපයකි. එක් උපාදා රූපයක් දුටු කල්හි සෙසු විසිතුන් වැදෑරුම් උපාදා රූප ද දක්නා ලද්දේම යැයි සැලකිය යුතුය. විඤ්ඤාණ ධාතුව යනු සිතයි, එය විඤ්ඤාණක්ඛන්ධය වේ. ඒ හා සමග උපදින වේදනාව වේදනාක්ඛන්ධයයි, සංඥාව සංඥාක්ඛන්ධයයි, ඵස්සය හා චේතනාව සංඛාරක්ඛන්ධයයි. මෙසේ මේ සතර අරූපී ස්කන්ධ (නාම ස්කන්ධ) නම් වෙති. සතර මහා භූතයන් හා සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කළ උපාදා රූප රූපක්ඛන්ධය නම් වේ. එහි සතර අරූපී ස්කන්ධයන් 'නාමය' වන අතර, රූපක්ඛන්ධය 'රූපය' වේ. මෙසේ නාමය හා රූපය යන ධර්මයන් දෙකක් පමණක්ම වෙති. එයින් ඔබ්බට සත්ත්වයෙකු හෝ ජීවයෙකු නැතැයි මෙසේ එක් භික්ෂුවක විසින් සංක්ෂේපයෙන් ධාතු සය වසයෙන් රහත් බව ලබා දෙන කර්මස්ථානය දත යුතුය.

විත්ථාරතො පරිග්ගණ්හන්තො පන චත්තාරි මහාභූතානි පරිග්ගණ්හිත්වා ආකාසධාතුපරිග්ගහානුසාරෙන තෙවීසති උපාදාරූපානි පරිග්ගණ්හාති. අථ නෙසං පච්චයං උපපරික්ඛන්තො පුන චත්තාරෙව මහාභූතානි දිස්වා තෙසු පථවීධාතු වීසතිකොට්ඨාසා, ආපොධාතු ද්වාදස, තෙජොධාතු චත්තාරො, වායොධාතු ඡකොට්ඨාසාති කොට්ඨාසවසෙන සමොධානෙත්වා ද්වාචත්තාලීස මහාභූතානි ච වවත්ථපෙත්වා තෙසු තෙවීසති උපාදාරූපානි පක්ඛිපිත්වා පඤ්චසට්ඨි රූපානි වවත්ථපෙති. තානි ච වත්ථුරූපෙන සද්ධිං ඡසට්ඨි හොන්තීති ඡසට්ඨි රූපානි පස්සති. විඤ්ඤාණධාතු පන ලොකියචිත්තවසෙන එකාසීති චිත්තානි. තානි සබ්බානිපි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාම හොති. තෙහි සහජාතා වෙදනාදයොපි තත්තකායෙවාති එකාසීති වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, එකාසීති සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, එකාසීති චෙතනා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති ඉමෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා තෙභූමකවසෙන ගය්හමානා චතුවීසාධිකානි තීණි ධම්මසතානි හොන්තීති ඉති ඉමෙ ච අරූපධම්මා ඡසට්ඨි ච රූපධම්මාති සබ්බෙපි සමොධානෙත්වා නාමඤ්ච රූපඤ්චාති ද්වෙව ධම්මා හොන්ති, තතො උද්ධං සත්තො වා ජීවො වා නත්ථීති නාමරූපවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ වවත්ථපෙත්වා තෙසං පච්චයං පරියෙසන්තො අවිජ්ජාපච්චයා තණ්හාපච්චයා කම්මපච්චයා ආහාරපච්චයාති එවං පච්චයං දිස්වා ‘‘අතීතෙපි ඉමෙහි පච්චයෙහි ඉදං වට්ටං පවත්තිත්ථ, අනාගතෙපි එතෙහි පච්චයෙහි පවත්තිස්සති, එතරහිපි එතෙහියෙව පවත්තතී’’ති තීසු කාලෙසු කඞ්ඛං විතරිත්වා අනුක්කමෙන පටිපජ්ජමානො අරහත්තං පාපුණාති. එවං විත්ථාරතොපි ඡධාතුවසෙන අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

විස්තර වශයෙන් කර්මස්ථානය පිරිසිඳ ගන්නා පුද්ගලයා සතර මහා භූතයන් පිරිසිඳ ගෙන, ආකාශ ධාතුව පිරිසිඳ ගැනීමේ අනුපිළිවෙළින් උපාදාය රූප විසි තුනක් පිරිසිඳ ගනියි. ඉන්පසු ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් විමසන ඔහු නැවතත් සතර මහා භූතයන්ම දැක, ඒවා අතරින් පඨවි ධාතුව කොටස් විස්සක්, ආපෝ ධාතුව දොළහක්, තේජෝ ධාතුව සතරක් සහ වායෝ ධාතුව හයක් ලෙස කොටස් වශයෙන් එක්කොට මහා භූතයන් හතළිස් දෙකක් ලෙස ව්‍යවස්ථාපනය කරයි. ඒවාට උපාදාය රූප විසි තුනක් ඇතුළත් කර රූප හැට පහක් ව්‍යවස්ථාපනය කරයි. ඒවා වස්තු රූපය සමග හැට හයක් වන බැවින් රූප හැට හයක් ලෙස දකියි. විඤ්ඤාණ ධාතුව වූ කලී ලෞකික සිත් වශයෙන් සිත් අසූ එකකි. ඒ සියල්ලම විඤ්ඤාණක්ඛන්ධය නම් වේ. ඒවා හා සහජාත වූ වේදනාදීන් ද එපමණම වන බැවින්, වේදනා අසූ එක වේදනාක්ඛන්ධය ද, සංඥා අසූ එක සංඥාක්ඛන්ධය ද, චේතනා අසූ එක සංඛාරක්ඛන්ධය ද වේ. මෙසේ මේ අරූපක්ඛන්ධ සතර තෙභූමක වශයෙන් ගන්නා කල ධර්ම තුන්සිය විසි හතරක් වේ. මෙසේ මේ අරූප ධර්මයන් ද රූප ධර්ම හැට හය ද යන සියල්ල එක්කොට නාම සහ රූප යනුවෙන් ධර්ම දෙකක්ම වේ. මින් ඔබ්බට සත්වයෙක් හෝ ජීවයෙක් නැතැයි නාම-රූප වශයෙන් පංචස්කන්ධය ව්‍යවස්ථාපනය කොට, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් සොයන්නේ අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන්, තණ්හා ප්‍රත්‍යයෙන්, කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් හා ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් (නාම-රූපයන් උපදියි) මෙසේ ප්‍රත්‍යයන් දැක, “අතීතයෙහි ද මේ ප්‍රත්‍යයන් නිසා මේ වෘත්තය පැවතුණි, අනාගතයෙහි ද මේ ප්‍රත්‍යයන් නිසා පවතින්නේය, වර්තමානයෙහි ද මේ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන්ම පවතී” යැයි කාලත්‍රය පිළිබඳ සැකය දුරු කොට අනුපිළිවෙළින් පිළිපදින්නේ අර්හත්වයට පැමිණෙයි. මෙසේ විස්තර වශයෙන් ද ෂඩ් ධාතු වශයෙන් අර්හත්වය ලබා දෙන කර්මස්ථානය දත යුතුය.

චක්ඛු ඵස්සායතනන්ති සුවණ්ණාදීනං සුවණ්ණාදිආකරො විය ද්වෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණානි ද්වෙ සම්පටිච්ඡනානි තීණි සන්තීරණානීති ඉමෙහි සත්තහි විඤ්ඤාණෙහි සහජාතානං සත්තන්නං ඵස්සානං සමුට්ඨානට්ඨෙන ආකරොති ආයතනං. සොතං ඵස්සායතනන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. මනො ඵස්සායතනන්ති [Pg.161] එත්ථ පන ද්වාවීසති විපාකඵස්සා යොජෙතබ්බා. ඉති හිදං ඡඵස්සායතනානං වසෙන කම්මට්ඨානං ආගතං. තං සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතබ්බං. සඞ්ඛෙපතො තාව – එත්ථ හි පුරිමානි පඤ්ච ආයතනානි උපාදාරූපං, තෙසු දිට්ඨෙසු අවසෙසං උපාදාරූපං දිට්ඨමෙව හොති. ඡට්ඨං ආයතනං චිත්තං, තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති, තෙන සහජාතා වෙදනාදයො සෙසා තයො අරූපක්ඛන්ධාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරතො ච අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

“චක්ඛු ඵස්සායතනය” යනු රන් ආදියට රන් ආදියේ ආකාරය (හටගන්නා තැන) මෙන්, චක්ඛු විඤ්ඤාණ දෙක, සම්පටිච්ඡන දෙක සහ සන්තීරිණ තුන යන මේ විඤ්ඤාණ සත සමඟ සහජාත වූ ඵස්සයන් සතට හටගන්නා ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ආකාරය හෙවත් ආයතනයයි. සෝත ඵස්සායතනය ආදියේ ද මේ ක්‍රමයම වේ. මනෝ ඵස්සායතනය යන මෙහිදී විපාක ඵස්ස විසි දෙකක් යෙදිය යුතුය. මෙසේ ඵස්සායතන හයෙහි වශයෙන් මේ කර්මස්ථානය පැමිණියේය. එය සංක්ෂේපයෙන් හා විස්තර වශයෙන් කිව යුතුය. පළමුව සංක්ෂේපයෙන් - මෙහි මුල් ආයතන පහ උපාදාය රූප වේ, ඒවා දුටු කල්හි ඉතිරි උපාදාය රූප ද දක්නා ලද්දේම වෙයි. හයවන ආයතනය සිතයි, එය විඤ්ඤාණක්ඛන්ධය වේ, ඒ හා සහජාත වූ වේදනා ආදී ඉතිරි අරූපක්ඛන්ධ තුන වේ. මෙසේ යට දැක්වූ ක්‍රමයෙන්ම සංක්ෂේපයෙන් හා විස්තර වශයෙන් අර්හත්වය ලබා දෙන කර්මස්ථානය දත යුතුය.

චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං පස්සිත්වා. සොමනස්සට්ඨානියන්ති සොමනස්සස්ස කාරණභූතං. උපවිචරතීති තත්ථ මනං චාරෙන්තො උපවිචරති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච ඉට්ඨං වා හොතු අනිට්ඨං වා, යං රූපං දිස්වා සොමනස්සං උප්පජ්ජති, තං සොමනස්සට්ඨානියං නාම. යං දිස්වා දොමනස්සං උප්පජ්ජති, තං දොමනස්සට්ඨානියං නාම. යං දිස්වා උපෙක්ඛා උප්පජ්ජති, තං උපෙක්ඛාට්ඨානියං නාමාති වෙදිතබ්බං. සද්දාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති ඉදං සඞ්ඛෙපතො කම්මට්ඨානං ආගතං. තං ඛො පනෙතං සඞ්ඛෙපතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතුං වට්ටති. විත්ථාරතො ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛෙපතො කථෙතුං න වට්ටති. ඉමස්මිං පන තිත්ථායතනසුත්තෙ ඉදං සඞ්ඛෙපතො අට්ඨාරසමනොපවිචාරවසෙන කම්මට්ඨානං ආගතං. තං සඞ්ඛෙපතොපි විත්ථාරතොපි කථෙතුං වට්ටති.

“ඇසින් රූපයක් දැක” යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපයක් දැකීමයි. “සෝමනස්සට්ඨානියං” යනු සෝමනස්සයට හේතු වූ යන්නයි. “උපවිචරති” යනු එහි සිත හැසිරවීමයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී ඉෂ්ට වූ හෝ අනිෂ්ට වූ හෝ යම් රූපයක් දැක සෝමනස්සය උපදියි ද එය සෝමනස්සට්ඨානිය නම් වේ. යමක් දැක දෝමනස්සය උපදියි ද එය දෝමනස්සට්ඨානිය නම් වේ. යමක් දැක උපේක්ෂාව උපදියි ද එය උපේක්ඛාට්ඨානිය නම් වේ යැයි දත යුතුය. ශබ්ද ආදියේ ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් මේ කර්මස්ථානය පැමිණියේය. එය සංක්ෂේපයෙන් පැමිණි තන්හි සංක්ෂේපයෙන් මෙන්ම විස්තර වශයෙන් ද කීම සුදුසුය. විස්තර වශයෙන් පැමිණි තන්හි සංක්ෂේපයෙන් කීම නුසුදුසුය. එහෙත් මේ තිත්ථායතන සූත්‍රයෙහි අටළොස් මනෝපවිචාර වශයෙන් මේ කර්මස්ථානය සංක්ෂේපයෙන් පැමිණ ඇත. එය සංක්ෂේපයෙන් මෙන්ම විස්තර වශයෙන් ද කීම සුදුසුය.

තත්ථ සඞ්ඛෙපතො තාව – චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො, රූපං සද්දො ගන්ධො රසොති ඉමානි නව උපාදාරූපානි, තෙසු දිට්ඨෙසු සෙසං උපාදාරූපං දිට්ඨමෙව හොති. ඵොට්ඨබ්බං තීණි මහාභූතානි, තෙහි දිට්ඨෙහි චතුත්ථං දිට්ඨමෙව හොති. මනො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තෙන සහජාතා වෙදනාදයො තයො අරූපක්ඛන්ධාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරතො ච අරහත්තසම්පාපකං කම්මට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

එහි පළමුව සංක්ෂේපයෙන් - චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, රූප, සද්ද, ගන්ධ, රස යන මේ නවය උපාදාය රූප වේ. ඒවා දුටු කල්හි ඉතිරි උපාදාය රූප ද දක්නා ලද්දේම වෙයි. පොට්ඨබ්බය යනු මහා භූත තුනකි, ඒවා දැකීමෙන් සිව්වන මහා භූතය ද දක්නා ලද්දේම වෙයි. මනස විඤ්ඤාණක්ඛන්ධයයි, ඒ හා සහජාත වූ වේදනාදී අරූපක්ඛන්ධ තුන වේ. මෙසේ යට දැක්වූ ක්‍රමයෙන්ම සංක්ෂේපයෙන් හා විස්තර වශයෙන් අර්හත්වය ලබා දෙන කර්මස්ථානය දත යුතුය.

අරියසච්චානීති අරියභාවකරානි, අරියපටිවිද්ධානි වා සච්චානි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං පදං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.529) පකාසිතං. ඡන්නං, භික්ඛවෙ, ධාතූනන්ති ඉදං කිමත්ථං ආරද්ධං? සුඛාවබොධනත්ථං. යස්ස හි තථාගතො ද්වාදසපදං පච්චයාවට්ටං කථෙතුකාමො හොති, තස්ස ගබ්භාවක්කන්ති වට්ටං දස්සෙති. ගබ්භාවක්කන්ති වට්ටස්මිං හි දස්සිතෙ කථෙතුම්පි සුඛං හොති [Pg.162] පරං අවබොධෙ උතුම්පීති සුඛාවබොධනත්ථං ඉදමාරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ඡන්නං ධාතූනන්ති හෙට්ඨා වුත්තානංයෙව පථවීධාතුආදීනං. උපාදායාති පටිච්ච. එතෙන පච්චයමත්තං දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘ඡධාතුපච්චයා ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොතී’’ති. කස්ස ඡන්නං ධාතූනං පච්චයෙන, කිං මාතු, උදාහු පිතූති? න මාතු න පිතු, පටිසන්ධිග්ගණ්හනකසත්තස්සෙව පන ඡන්නං ධාතූනං පච්චයෙන ගබ්භස්සාවක්කන්ති නාම හොති. ගබ්භො ච නාමෙස නිරයගබ්භො තිරච්ඡානයොනිගබ්භො පෙත්තිවිසයගබ්භො මනුස්සගබ්භො දෙවගබ්භොති නානප්පකාරො හොති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ මනුස්සගබ්භො අධිප්පෙතො. අවක්කන්ති හොතීති ඔක්කන්ති නිබ්බත්ති පාතුභාවො හොති, කථං හොතීති? තිණ්ණං සන්නිපාතෙන. වුත්තඤ්හෙතං –

“ආර්ය සත්‍යයෝ” යනු ආර්ය භාවය ඇති කරන, එසේත් නැතිනම් ආර්යයන් විසින් අවබෝධ කරන ලද සත්‍යයෝය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් මෙය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මා විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. “මහණෙනි, ධාතූන් හයකි” යන මෙය කුමක් සඳහා ආරම්භ කරන ලද්දක් ද? පහසුවෙන් අවබෝධ කරවීම සඳහාය. යමෙකුට තථාගතයන් වහන්සේ දොළොස් පදයකින් යුත් ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද වෘත්තය දේශනා කිරීමට කැමති වන්නේ ද, ඔහුට ගර්භාවක්‍රාන්ති වෘත්තය දක්වන සේක. ගර්භාවක්‍රාන්ති වෘත්තය දැක්වූ කල්හි දේශනා කිරීමට ද පහසුය, අනෙකාට අවබෝධ කරවීමට ද පහසුය. එබැවින් පහසුවෙන් අවබෝධ කරවීම සඳහා මෙය ආරම්භ කළ බව දත යුතුය. එහි “ධාතූන් හයකි” යනු පෙර සඳහන් කරන ලද පඨවි ධාතු ආදියම වේ. “උපාදාය” යනු ප්‍රත්‍ය කොට ගෙනය. මෙයින් ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයක් පමණක් දක්වයි. “ධාතු හයක ප්‍රත්‍යයෙන් ගර්භාවක්‍රාන්තිය වෙයි” යන්න මෙහි අදහසයි. කාගේ ධාතු හයක ප්‍රත්‍යයෙන් ද, මවගේ ද එසේත් නැතිනම් පියාගේ ද? මවගේ ද නොවේ, පියාගේ ද නොවේ, ප්‍රතිසන්ධි ගන්නා සත්වයාගේම ධාතු හයක ප්‍රත්‍යයෙන් ගර්භාවක්‍රාන්තිය නම් වූ පිළිසිඳ ගැනීම සිදු වේ. ගර්භය නම් නිරය ගර්භය, තිරිසන් ගර්භය, ප්‍රේත ගර්භය, මනුෂ්‍ය ගර්භය හා දේව ගර්භය යැයි නානාවිධ වේ. එහෙත් මෙහිදී මනුෂ්‍ය ගර්භය අදහස් කෙරේ. “අවක්කන්ති හෝති” යනු බැස ගැනීම, ඉපදීම, පහළ වීම සිදුවන බවයි. එය කෙසේ සිදු වේ ද? කරුණු තුනක එකතුවෙනි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී.

‘‘තිණ්ණං ඛො පන, භික්ඛවෙ, සන්නිපාතා ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොති. කතමෙසං තිණ්ණං? ඉධ මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච න උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච න පච්චුපට්ඨිතො හොති. නෙව තාව ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොති. ඉධ මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච න පච්චුපට්ඨිතො හොති, නෙව තාව ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොති. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච පච්චුපට්ඨිතො හොති. එවං තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්සාවක්කන්ති හොතී’’ති (ම. නි. 1.408).

“මහණෙනි, කරුණු තුනක එකතුවීමෙන් මවුකුසක පිළිසිඳ ගැනීම සිදු වේ. ඒ කරුණු තුන කවරේද? මෙහි මවුපියන් එක්වී සිටියද, මව සෘතුමතියක නොවන්නේ නම් සහ පිළිසිඳ ගැනීමට සත්වයෙකු (ගන්ධබ්බයෙකු) ඉදිරිපත්වී නොසිටින්නේ නම්, එතෙක් මවුකුසක පිළිසිඳ ගැනීමක් සිදු නොවේ. තවද මවුපියන් එක්වී සිටියද, මව සෘතුමතියක වුවද, පිළිසිඳ ගැනීමට සත්වයෙකු ඉදිරිපත්වී නොසිටින්නේ නම්, එතෙක්ද මවුකුසක පිළිසිඳ ගැනීමක් සිදු නොවේ. මහණෙනි, යම් අවස්ථාවක මවුපියන් එක්වී සිටින්නේද, මව සෘතුමතියක වන්නීද, පිළිසිඳ ගැනීමට සත්වයාද ඉදිරිපත්වී සිටින්නේද, මෙසේ මේ කරුණු තුනෙහි එකතුවීමෙන් මවුකුසක පිළිසිඳ ගැනීම සිදු වේ.”

ඔක්කන්තියා සති නාමරූපන්ති ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ වත්ථුදසකං කායදසකං භාවදසකං තයො අරූපිනො ඛන්ධාති තෙත්තිංස ධම්මා ගහිතා, ඉමස්මිං පන ‘‘ඔක්කන්තියා සති නාමරූප’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ විඤ්ඤාණක්ඛන්ධම්පි පක්ඛිපිත්වා ගබ්භසෙය්‍යකානං පටිසන්ධික්ඛණෙ චතුත්තිංස ධම්මා ගහිතාති වෙදිතබ්බා. නාමරූපපච්චයා සළායතනන්තිආදීහි යථෙව ඔක්කන්තියා සති නාමරූපපාතුභාවො දස්සිතො, එවං නාමරූපෙ සති සළායතනපාතුභාවො, සළායතනෙ සති ඵස්සපාතුභාවො, ඵස්සෙ සති වෙදනාපාතුභාවො දස්සිතො.

‘පිළිසිඳ ගැනීම ඇති කල්හි නාමරූප වේ’ යන්නෙහි, ‘විඤ්ඤාණ පච්චයා නාමරූපං’ (විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූප වේ) යනුවෙන් වදාළ තැන වස්තු දසකය, කාය දසකය, භාව දසකය සහ අරූපී ස්කන්ධ තුන යන ධර්ම තිස්තුනක් ගැනේ. එහෙත් ‘පිළිසිඳ ගැනීම ඇති කල්හි නාමරූප වේ’ යයි වදාළ මෙම ස්ථානයෙහිදී, විඤ්ඤාණස්කන්ධයද ඇතුළත්ව මවුකුස පිළිසිඳ ගන්නා සත්වයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි ධර්ම තිස්හතරක් ගැනෙන බව දත යුතුය. ‘නාමරූප පච්චයා සළායතනං’ (නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතන වේ) යනාදී පාඨයන්ගෙන් පිළිසිඳ ගැනීම ඇති කල්හි නාමරූප පහළ වීම පෙන්වා දුන්නාක් මෙන්ම, නාමරූප ඇති කල්හි සළායතන පහළ වීමත්, සළායතන ඇති කල්හි ස්පර්ශය පහළ වීමත්, ස්පර්ශය ඇති කල්හි වේදනාව පහළ වීමත් පෙන්වා දී ඇත.

වෙදියමානස්සාති [Pg.163] එත්ථ වෙදනං අනුභවන්තොපි වෙදියමානොති වුච්චති ජානන්තොපි. ‘‘වෙදියාමහං, භන්තෙ, වෙදියතීති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති (චූළව. අට්ඨ. 102) එත්ථ හි අනුභවන්තො වෙදියමානො නාම, ‘‘සුඛං වෙදනං වෙදියමානො සුඛං වෙදනං වෙදියාමීති පජානාතී’’ති (ම. නි. 1.113; දී. නි. 2.380; විභ. 363) එත්ථ ජානන්තො. ඉධාපි ජානන්තොව අධිප්පෙතො. ඉදං දුක්ඛන්ති පඤ්ඤපෙමීති එවං ජානන්තස්ස සත්තස්ස ‘‘ඉදං දුක්ඛං එත්තකං දුක්ඛං, නත්ථි ඉතො උද්ධං දුක්ඛ’’න්ති පඤ්ඤපෙමි බොධෙමි ජානාපෙමි. අයං දුක්ඛසමුදයොතිආදීසුපි එසෙව නයො.

‘වේදියමානස්ස’ (විඳින්නාට) යන්නෙහි වේදනාව අනුභව කරන්නාට මෙන්ම (දන්නා) හඳුනාගන්නාටද ‘වේදියමාන’ යැයි කියනු ලැබේ. “ස්වාමීනි, මම දනිමි, මම දන්නා බව සංඝයා වහන්සේ දරත්වා” යන මෙහි අනුභව කරන්නා ‘වේදියමාන’ නම් වේ. “සැප වේදනාවක් විඳින්නේ සැප වේදනාවක් විඳිමියි දැනගනී” යන තැන දැනගන්නා තැනැත්තා ‘වේදියමාන’ වේ. මෙහිදීද දැනගන්නා තැනැත්තාම අදහස් කෙරේ. “මෙය දුක්ඛයයි මම පනවමි” යනු මෙසේ දැනගන්නා සත්වයාට “මෙය දුකයි, දුක මෙපමණයි, මින් මතු තවත් දුකක් නැත” යනුවෙන් පනවමි, අවබෝධ කරවමි, දන්වමි යන්නයි. ‘අයං දුක්ඛ සමුදයෝ’ (මෙය දුක්ඛ සමුදයයි) යනාදී තැන්වලදීද මෙම ක්‍රමයම වේ.

තත්ථ දුක්ඛාදීසු අයං සන්නිට්ඨානකථා – ඨපෙත්වා හි තණ්හං තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛං නාම, තස්සෙව පභාවිකා පුබ්බතණ්හා දුක්ඛසමුදයො නාම, තෙසං ද්වින්නම්පි සච්චානං අනුප්පත්තිනිරොධො දුක්ඛනිරොධො නාම, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා නාම. ඉති භගවා ඔක්කන්තියා සති නාමරූපන්ති කථෙන්තොපි වෙදියමානස්ස ජානමානස්සෙව කථෙසි, නාමරූපපච්චයා සළායතනන්ති කථෙන්තොපි, සළායතනපච්චයා ඵස්සොති කථෙන්තොපි, ඵස්සපච්චයා වෙදනාති කථෙන්තොපි, වෙදියමානස්ස ඛො පනාහං, භික්ඛවෙ, ඉදං දුක්ඛන්ති පඤ්ඤපෙමීති කථෙන්තොපි, අයං දුක්ඛසමුදයොති, අයං දුක්ඛනිරොධොති, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති පඤ්ඤපෙමීති කථෙන්තොපි වෙදියමානස්ස ජානමානස්සෙව කථෙසි.

එහි දුක්ඛාදී සත්‍යයන් පිළිබඳ නිශ්චිත විග්‍රහය මෙයයි - තණ්හාව හැර තුන් භූමියෙහි පවතින පංචස්කන්ධයම ‘දුක්ඛ’ නම් වේ. එම දුකට හේතු වූ පූර්ව තණ්හාව ‘දුක්ඛ සමුදය’ නම් වේ. ඒ සත්‍යයන් දෙකෙහිම නැවත නූපදනා පරිදි නිරුද්ධ වීම ‘දුක්ඛ නිරෝධ’ නම් වේ. උතුම් අෂ්ටාංගික මාර්ගය ‘දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදා’ (දුක්ඛ නිරෝධයට පමුණුවන මාවත) නම් වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘පිළිසිඳ ගැනීම ඇති කල්හි නාමරූප වේ’ යයි වදාරන ලද්දේද, නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතන වේ යයි වදාරන ලද්දේද, සළායතන ප්‍රත්‍යයෙන් ස්පර්ශය වේ යයි වදාරන ලද්දේද, ස්පර්ශ ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව වේ යයි වදාරන ලද්දේද, ‘මහණෙනි, මම විඳින්නාට (දැනගන්නාට) මෙය දුක යැයි පනවමි’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේද දැනගන්නා තැනැත්තා සම්බන්ධයෙන්මය.

ඉදානි තානි පටිපාටියා ඨපිතානි සච්චානි විත්ථාරෙන්තො කතමඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තං සබ්බං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.537) විත්ථාරිතමෙව. තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – තත්ථ ‘‘දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා’’ති (ම. නි. 1.133; දී. නි. 2.400; විභ. 203) ඉමාය තන්තියා ආගතං, ඉධ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති පච්චයාකාරවසෙන. තත්ථ ච දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං ‘‘යො තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො’’ති (ම. නි. 1.134; දී. නි. 2.401; විභ. 204) ඉමාය තන්තියා ආගතං, ඉධ ‘‘අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’’ති පච්චයාකාරනිරොධවසෙන.

දැන් පිළිවෙළින් තැබූ එම සත්‍යයන් විස්තර කරමින් ‘මහණෙනි, කවරේ නම්...’ යනාදිය වදාළ සේක. ඒ සියල්ල සෑම ආකාරයකින්ම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. එහි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - විසුද්ධිමාර්ගයෙහි “යම් මේ තණ්හාවක් නැවත උපත ඇති කරන්නේද” යන පාඨය අනුව දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය පැමිණේ. මෙහිදී “අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති” යන ප්‍රත්‍යාකාර (පටිච්චසමුප්පාද) ක්‍රමයෙන් පැමිණේ. එහි දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය “එම තණ්හාවම ඉතිරි නොමැතිව නොඇල්මෙන් නිරුද්ධ කිරීම” යන පාඨයෙන් පැමිණේ. මෙහිදී “අවිද්‍යාවම ඉතිරි නොවී නොඇල්මෙන් නිරුද්ධ වීමෙන්” යන ප්‍රත්‍යාකාර නිරෝධ ක්‍රමයෙන් පැමිණේ.

තත්ථ අසෙසවිරාගනිරොධාති අසෙසවිරාගෙන ච අසෙසනිරොධෙන ච. උභයම්පෙතං අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනමෙව. සඞ්ඛාරනිරොධොති සඞ්ඛාරානං අනුප්පත්තිනිරොධො [Pg.164] හොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉමෙහි පන පදෙහි යං ආගම්ම අවිජ්ජාදයො නිරුජ්ඣන්ති, අත්ථතො තං නිබ්බානං දීපිතං හොති. නිබ්බානඤ්හි අවිජ්ජානිරොධොතිපි සඞ්ඛාරනිරොධොතිපි එවං තෙසං තෙසං ධම්මානං නිරොධනාමෙන කථීයති. කෙවලස්සාති සකලස්ස. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති වට්ටදුක්ඛරාසිස්ස. නිරොධො හොතීති අප්පවත්ති හොති. තත්ථ යස්මා අවිජ්ජාදීනං නිරොධො නාම ඛීණාකාරොපි වුච්චති අරහත්තම්පි නිබ්බානම්පි, තස්මා ඉධ ඛීණාකාරදස්සනවසෙන ද්වාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං, ද්වාදසසුයෙව නිබ්බානං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදං වුච්චතීති එත්ථ නිබ්බානමෙව සන්ධාය ඉදන්ති වුත්තං. අට්ඨඞ්ගිකොති න අට්ඨහි අඞ්ගෙහි විනිමුත්තො අඤ්ඤො මග්ගො නාම අත්ථි. යථා පන පඤ්චඞ්ගිකං තූරියන්ති වුත්තෙ පඤ්චඞ්ගමත්තමෙව තූරියන්ති වුත්තං හොති, එවමිධාපි අට්ඨඞ්ගිකමත්තමෙව මග්ගො හොතීති වෙදිතබ්බො. අනිග්ගහිතොති න නිග්ගහිතො. නිග්ගණ්හන්තො හි හාපෙත්වා වා දස්සෙති වඩ්ඪෙත්වා වා තං පරිවත්තෙත්වා වා. තත්ථ යස්මා චත්තාරි අරියසච්චානි ‘‘න ඉමානි චත්තාරි, ද්වෙ වා තීණි වා’’ති එවං හාපෙත්වාපි ‘‘පඤ්ච වා ඡ වා’’ති එවං වඩ්ඪෙත්වාපි ‘‘න ඉමානි චත්තාරි අරියසච්චානි, අඤ්ඤානෙව චත්තාරි අරියසච්චානී’’ති දස්සෙතුං න සක්කා. තස්මා අයං ධම්මො අනිග්ගහිතො නාම. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

එහි ‘අසේසවිරාගනිරෝධා’ යනු ඉතිරි නොවී නොඇල්මෙන් නිරුද්ධ වීමයි. මේ පද දෙකම එකිනෙකට පර්යාය පද වේ. ‘සංස්කාර නිරෝධය’ යනු සංස්කාරයන් නැවත නූපදනා පරිදි නිරුද්ධ වීමයි. සෙසු පදවලදීද මෙම ක්‍රමයම වේ. අවිද්‍යාව ආදී ධර්මයන් යමක් ඇසුරු කොට නිරුද්ධ වේද, අර්ථ වශයෙන් එයින් ‘නිර්වාණය’ ප්‍රකාශ වේ. නිර්වාණයට අවිද්‍යා නිරෝධය, සංස්කාර නිරෝධය ආදී වශයෙන් ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ නිරෝධය යන නමින් කියනු ලැබේ. ‘කේවලස්ස’ යනු සියලුම වූ, ‘දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස’ යනු සංසාර දුක්ඛ රාශියෙහි, ‘නිරෝධෝ හෝති’ යනු නිරුද්ධ වීම සිදු වේ යන්නයි. එහි අවිද්‍යාදී ධර්මයන්ගේ නිරෝධය යන්නෙන් ක්ෂය වූ ආකාරයත්, අර්හත් ඵලයත්, නිර්වාණයත් කියවෙන බැවින්, මෙහිදී ක්ෂය වූ ආකාරය දැක්වීම් වශයෙන් ස්ථාන දොළසකදී අර්හත් ඵලයද, ස්ථාන දොළසකදීම නිර්වාණයද වදාරන ලද බව දත යුතුය. ‘ඉදං වුච්චති’ යන්නෙහි ‘ඉදං’ (මෙය) යන්නෙන් නිර්වාණයම අදහස් කොට වදාරන ලදී. ‘අෂ්ටාංගික’ යනු අංග අටෙන් බැහැර වූ වෙනත් මාර්ගයක් නැති බැවිනි. අංග පහකින් යුත් තූර්ය භාණ්ඩයකට ‘පංචාංගික තූර්යය’ යයි කී කල එම අංග පහම තූර්යය වන්නා සේ, මෙහිදීද අංග අටම මාර්ගය වන බව දත යුතුය. ‘අනිග්ගහිතෝ’ යනු මැඩපැවැත්විය නොහැකි වූ (වෙනස් කළ නොහැකි) යන්නයි. යමෙකු යමක් මැඩපවත්වන්නේ නම් එය අඩු කොට හෝ වැඩි කොට හෝ පෙරළා දක්වයි. එහි ආර්ය සත්‍ය හතර “මේ හතර නොවේ, දෙකකි හෝ තුනකි” යයි මෙසේ අඩු කොට හෝ, “පහකි හෝ හයකි” යයි වැඩි කොට හෝ, “මේ ආර්ය සත්‍ය හතර නොවේ, වෙනත් හතරකි” යයි පෙරළා දැක්වීමට හෝ නොහැකිය. එබැවින් මෙම ධර්මය ‘අනිග්ගහිත’ නම් වේ. ඉතිරි කොටස් සෑම තැනකදීම පැහැදිලිය.

2. භයසුත්තවණ්ණනා

2. භය සූත්‍ර වර්ණනාව

63. දුතියෙ අමාතාපුත්තිකානීති මාතා ච පුත්තො ච මාතාපුත්තං, පරිත්තාතුං සමත්ථභාවෙන නත්ථි එත්ථ මාතාපුත්තන්ති අමාතාපුත්තිකානි. යන්ති යස්මිං සමයෙ. තත්ථ මාතාපි පුත්තං නප්පටිලභතීති තස්මිං අග්ගිභයෙ උප්පන්නෙ මාතාපි පුත්තං පස්සිතුං න ලභති, පුත්තොපි මාතරං පස්සිතුං න ලභතීති අත්ථො. භයං හොතීති චිත්තුත්‍රාසභයං හොති. අටවිසඞ්කොපොති අටවියා සඞ්කොපො. අටවීති චෙත්ථ අටවිවාසිනො චොරා වෙදිතබ්බා. යදා හි තෙ අටවිතො ජනපදං ඔතරිත්වා ගාමනිගමරාජධානියො පහරිත්වා විලුම්පන්ති, තදා අටවිසඞ්කොපො නාම හොති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. චක්කසමාරූළ්හාති එත්ථ ඉරියාපථචක්කම්පි වට්ටති යානචක්කම්පි. භයස්මිං හි සම්පත්තෙ යෙසං යානකානි අත්ථි, තෙ අත්තනො පරික්ඛාරභණ්ඩං තෙසු ආරොපෙත්වා පලායන්ති. යෙසං නත්ථි[Pg.165], තෙ කාජෙන වා ආදාය සීසෙන වා උක්ඛිපිත්වා පලායන්තියෙව. තෙ චක්කසමාරූළ්හා නාම හොන්ති. පරියායන්තීති ඉතො චිතො ච ගච්ඡන්ති. කදාචීති කිස්මිඤ්චිදෙව කාලෙ. කරහචීති තස්සෙව වෙවචනං. මාතාපි පුත්තං පටිලභතීති ආගච්ඡන්තං වා ගච්ඡන්තං වා එකස්මිං ඨානෙ නිලීනං වා පස්සිතුං ලභති. උදකවාහකොති නදීපූරො. මාතාපි පුත්තං පටිලභතීති කුල්ලෙ වා උළුම්පෙ වා මත්තිකාභාජනෙ වා දාරුක්ඛණ්ඩෙ වා ලග්ගං වුය්හමානං පස්සිතුං පටිලභති, සොත්ථිනා වා පුන උත්තරිත්වා ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා ඨිතං පස්සිතුං ලභතීති.

63. දෙවන සූත්‍රයෙහි; ‘අමාතාපුත්තිකානි’ යනු මව සහ පුත්‍රයා යනු ‘මාතාපුත්ත’ යි. මේ භයයන්හි එකිනෙකා ආරක්ෂා කිරීමට සමත් බවක් නැති බැවින් (එනම් මවට පුතු හෝ පුතුට මව ආරක්ෂා කළ නොහැකි බැවින්) ‘අමාතාපුත්තික’ නම් වේ. ‘යං’ යනු යම් කාලයකද යන්නයි. එහි ‘මාතාපි පුත්තං නප්පටිලභති’ යනු ඒ ගිනි බිය හටගත් කල්හි මවට වුවද තම පුත්‍රයා දැකීමට නොලැබෙන බවත්, පුත්‍රයාටද මව දැකීමට නොලැබෙන බවත් අර්ථයයි. ‘භයං හෝති’ යනු සිතෙහි තැතිගැනීමක් ඇතිවන භයයි. ‘අටවිසංකෝපෝ’ යනු වනය නිසා සිදුවන කැළඹීමයි. මෙහි ‘අටවී’ යන්නෙන් වනයෙහි වසන සොරුන් දත යුතුය. යම් කලෙක ඒ සොරුන් වනයෙන් ජනපදයට බැස ගම්, නියම්ගම් සහ රාජධානීන් පැහැර ගනිමින් කොල්ලකන්නාහුද, එකල්හි එය ‘අටවිසංකෝප’ නම් වේ. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. ‘චක්කසමාරූළ්හා’ යන්නෙහි ඉරියාපථ චක්‍රය මෙන්ම යාන චක්‍රයද (රෝද සහිත වාහන) යෙදේ. බිය පැමිණි කල්හි යමෙකුට වාහන තිබේද, ඔවුහු තම පිරිකර හා බඩුබාහිරා ඒවායෙහි පටවාගෙන පලායති. වාහන නැති අය කදින් හෝ හිස මත තබාගෙන හෝ පලායති. ඔවුහු ‘චක්කසමාරූළ්හ’ නම් වෙති. ‘පරියායන්ති’ යනු මෙහෙන් එහෙන් යති (ඇවිදිති). ‘කදාචි’ යනු යම් කිසි කාලයකදීය. ‘කරහචි’ යනු එම පදයටම සමාන අර්ථ ඇති පදයකි. ‘මාතාපි පුත්තං පටිලභති’ යනු තමා වෙත එන හෝ තමා අතහැර යන හෝ එක් තැනක සැඟවී සිටින පුත්‍රයා දැකීමට මවට අවස්ථාව ලැබීමයි. ‘උදකවාහකෝ’ යනු ජලයෙන් පිරුණු ගංගාවයි. ‘මාතාපි පුත්තං පටිලභති’ යනු පහුරක හෝ ලී කොටයක හෝ මැටි බඳුනක හෝ එල්ලී ගසාගෙන යන පුත්‍රයා දැකීමට ලැබීම හෝ සුවසේ ගොඩට පැමිණ ගමක හෝ වනයක සිටිනු දැකීමට ලැබීමයි.

එවං පරියායතො අමාතාපුත්තිකානි භයානි දස්සෙත්වා ඉදානි නිප්පරියායෙන දස්සෙන්තො තීණිමානීතිආදිමාහ. තත්ථ ජරාභයන්ති ජරං පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘ජරං පටිච්ච උප්පජ්ජති භයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උත්‍රාසො. බ්‍යාධිං පටිච්ච, මරණං පටිච්ච උප්පජ්ජති භයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උත්‍රාසො’’ති (විභ. 921). සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

මෙසේ පර්යාය අර්ථයෙන් අමාතාපුත්තික භයයන් දක්වා, දැන් නිප්පරියාය වශයෙන් (ඍජුවම) ඒවා දැක්වීමට ‘තීණිමානි’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘ජරාභයං’ යනු ජරාව (මහලු බව) නිසා හටගන්නා භයයි. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙයම වේ. මේ පිළිබඳව මෙසේද වදාරන ලදී - ‘ජරාව නිසා භය ද, භයානක බව ද, තැතිගැනීම ද, ලොමුදැහැනුම් ගැනීම ද, සිතේ තැතිගැනීම ද හටගනී. ව්‍යාධිය නිසා ද... මරණය නිසා ද... සිතේ තැතිගැනීම හටගනී’ (විභංග 921). සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

3. වෙනාගපුරසුත්තවණ්ණනා

3. වේනාගපුර සූත්‍ර වර්ණනාව

64. තතියෙ කොසලෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. චාරිකං චරමානොති අද්ධානගමනං ගච්ඡන්තො. චාරිකා ච නාමෙසා භගවතො දුවිධා හොති තුරිතචාරිකා ච අතුරිතචාරිකා චාති. තත්ථ දූරෙපි බොධනෙය්‍යපුග්ගලං දිස්වා තස්ස බොධනත්ථාය සහසා ගමනං තුරිතචාරිකා නාම. සා මහාකස්සපපච්චුග්ගමනාදීසු දට්ඨබ්බා. යං පන ගාමනිගමපටිපාටියා දෙවසිකං යොජනඅද්ධයොජනවසෙන පිණ්ඩපාතචරියාදීහි ලොකං අනුග්ගණ්හන්තස්ස ගමනං, අයං අතුරිතචාරිකා නාම. ඉමං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘චාරිකං චරමානො’’ති. විත්ථාරෙන පන චාරිකාකථා සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය අම්බට්ඨසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.254) වුත්තා. බ්‍රාහ්මණගාමොති බ්‍රාහ්මණානං සමොසරණගාමොපි බ්‍රාහ්මණගාමොති වුච්චති, බ්‍රාහ්මණානං භොගගාමොපි. ඉධ සමොසරණගාමො බ්‍රාහ්මණවසනගාමොති අධිප්පෙතො. තදවසරීති තත්ථ අවසරි, සම්පත්තොති අත්ථො. විහාරො පනෙත්ථ අනියාමිතො. තස්මා තස්ස අවිදූරෙ බුද්ධානං [Pg.166] අනුච්ඡවිකො එකො වනසණ්ඩො අත්ථි, සත්ථා තං වනසණ්ඩං ගතොති වෙදිතබ්බො.

64. තුන්වන සූත්‍රයෙහි; ‘කෝසලේසු’ යනු එම නම ඇති ජනපදයෙහි යන්නයි. ‘චාරිකං චරමානෝ’ යනු දීර්ඝ ගමනක් වඩින්නා වූ යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ චාරිකාව ‘තුරිත චාරිකා’ සහ ‘අතුරිත චාරිකා’ යයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි දුර බැහැර වුවද අවබෝධ කරවීමට සුදුසු (බෝධනේය) පුද්ගලයෙකු දැක ඔහුට ධර්මාවබෝධය කරවීම පිණිස වහා වැඩම කිරීම ‘තුරිත චාරිකා’ නම් වේ. මහා කාශ්‍යප තෙරුන් පෙරගමන් කිරීම ආදියේදී එය දත යුතුය. ගම් නියම්ගම් පිළිවෙළින් දිනපතා යොදුනක් හෝ අඩ යොදුනක් වැනි දුරක් පිණ්ඩපාත චාරිකා ආදියෙන් ලෝකයාට අනුග්‍රහ කරමින් වැඩම කිරීම ‘අතුරිත චාරිකා’ නම් වේ. මෙය අරභයා ‘චාරිකං චරමානෝ’ යයි වදාරන ලදී. විස්තරාත්මක චාරිකා කථාව සුමංගලවිලාසිනී නම් දීඝනිකාය අට්ඨකථාවේ අම්බට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි දක්වා ඇත. ‘බ්‍රාහ්මණගාමෝ’ යනු බමුණන් රැස්වන ගම මෙන්ම බමුණන්ගේ භුක්තිය සඳහා ඇති ගම ද හැඳින්වීමට යෙදේ. මෙහි අදහස් කළේ බමුණන් වසන ගමය. ‘තදවසරි’ යනු එහි වැඩම කළ සේක, පැමිණි සේක යන්නයි. මෙහි විහාරයක් ගැන නිශ්චිතව දක්වා නැත. එබැවින් ඒ ගමට නුදුරින් බුදුවරුන්ට සුදුසු එක් වන ලැහැබක් ඇති බවත්, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ වන ලැහැබට වැඩම කළ බවත් දත යුතුය.

අස්සොසුන්ති සුණිංසු උපලභිංසු, සොතද්වාරසම්පත්තවචනනිග්ඝොසානුසාරෙන ජානිංසු. ඛොති අවධාරණත්ථෙ, පදපූරණමත්තෙ වා නිපාතො. තත්ථ අවධාරණත්ථෙන ‘‘අස්සොසුං එව, න තෙසං කොචි සවනන්තරායො අහොසී’’ති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. පදපූරණෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාමත්තමෙව.

‘අස්සෝසුං’ යනු ඇසුවෝය, දැනගත්තෝය, කන් දොරට පැමිණි ශබ්දයට අනුව දැනගත්තෝය යන්නයි. ‘ඛෝ’ යනු අවධාරණය පිණිස හෝ පද පූරණය පිණිස යෙදෙන නිපාතයකි. එහි අවධාරණ අර්ථයෙන් ගත්කල ‘ඇසුවාහුමය, ඔවුන්ට එය ඇසීමට කිසිදු බාධාවක් නොවීය’ යන අර්ථය දත යුතුය. පද පූරණයක් ලෙස යෙදීමේදී වචනවල මෘදු බව (ප්‍රසාද ගුණය) පමණක් ඇති වේ.

ඉදානි යමත්ථං අස්සොසුං, තං පකාසෙතුං සමණො ඛලු, භො, ගොතමොතිආදි වුත්තං. තත්ථ සමිතපාපත්තා සමණොති වෙදිතබ්බො. ඛලූති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො. භොති තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලපනමත්තං. ගොතමොති භගවතො ගොත්තවසෙන පරිදීපනං, තස්මා ‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො’’ති එත්ථ සමණො කිර, භො, ගොතමගොත්තොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. සක්‍යපුත්තොති ඉදං පන භගවතො උච්චාකුලපරිදීපනං. සක්‍යකුලා පබ්බජිතොති සද්ධාපබ්බජිතභාවපරිදීපනං, කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනභිභූතො අපරික්ඛීණංයෙව තං කුලං පහාය සද්ධාය පබ්බජිතොති වුත්තං හොති. තං ඛො පනාති ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ උපයොගවචනං, තස්ස ඛො පන භොතො ගොතමස්සාති අත්ථො. කල්‍යාණොති කල්‍යාණගුණසමන්නාගතො, සෙට්ඨොති වුත්තං හොති. කිත්තිසද්දොති කිත්තියෙව, ථුතිඝොසො වා. අබ්භුග්ගතොති සදෙවකං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා උග්ගතො. කින්ති? ඉතිපි සො භගවා…පෙ… බුද්ධො භගවාති. තත්‍රායං පදසම්බන්ධො – සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවාති. ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොති.

දැන් ඔවුන් යම් කරුණක් ඇසුවාහුද, එය ප්‍රකාශ කිරීමට ‘සමණෝ ඛලු භෝ ගෝතමෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි පව් සංසිඳුවූ බැවින් ‘සමණ’ නම් වන බව දත යුතුය. ‘ඛලු’ යනු අනුශ්‍රව (අසා දැනගැනීම) අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. ‘භෝ’ යනු ඔවුන් එකිනෙකා අමතන වචනයකි. ‘ගෝතමෝ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගෝත්‍රය දැක්වීමකි. එබැවින් ‘සමණෝ ඛලු භෝ ගෝතමෝ’ යන්නෙහි ‘භවත්නි, ගෝතම ගෝත්‍රික ශ්‍රමණයෙක් වඩිනවලු’ යන අර්ථය දත යුතුය. ‘සක්‍යපුත්තෝ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උසස් කුලය දැක්වීමකි. ‘සක්‍යකුලා පබ්බජිතෝ’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ බව දැක්වීමකි. කිසිදු හානියකින් හෝ අඩුවකින් නොව, පිරිහීමක් නැති ඒ කුලය අතහැර ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ බව මෙයින් පැවසේ. ‘තං ඛෝ පන’ යනු මේ ආකාර වූ ගුණ ඇති බව ප්‍රකාශ කිරීමෙහි යෙදෙන ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. ‘කල්‍යාණෝ’ යනු යහපත් ගුණයෙන් යුක්ත වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන්නයි. ‘කිත්තිසද්දෝ’ යනු කීර්තියමයි, නැතහොත් ප්‍රශංසා හඬයි. ‘අබ්භුග්ගතෝ’ යනු දෙවියන් සහිත ලෝකය පුරා පැතිරී ඉහළට ගියේය යන්නයි. කෙසේ ද? ‘ඉතිපි සෝ භගවා...’ යනාදී වශයෙනි. එහි පද සම්බන්ධය මෙසේය - ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මේ කරුණු නිසා අරහං වන සේක, මේ මේ කරුණු නිසා සම්මාසම්බුද්ධ වන සේක... මේ මේ කරුණු නිසා භගවා වන සේක. මේ මේ කාරණා නිසා යයි මෙයින් කියැවේ.

තත්ථ ‘‘ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි කාරණෙහි සො භගවා අරහන්ති වෙදිතබ්බො’’තිආදිනා නයෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වා සබ්බානෙව එතානි පදානි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.125-127) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානීති තතො නෙසං විත්ථාරො ගහෙතබ්බො.

එහි ‘කෙලෙසුන්ගෙන් දුරුවූ බැවින් ද, කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද, සංසාර චක්‍රයේ අරයන් සිඳලූ බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන්ට සුදුසු වූ බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහං නම් වන සේක’ යනාදී ක්‍රමයෙන් මාතෘකාව තබා විශුද්ධිමාර්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයෙහි මා විසින් මේ සියලු පදයන් විස්තර කර ඇත. එබැවින් ඒවායේ විස්තරය එතැනින් ගත යුතුය.

සො [Pg.167] ඉමං ලොකන්ති සො භවං ගොතමො ඉමං ලොකං, ඉදානි වත්තබ්බං නිදස්සෙති. සදෙවකන්ති සහ දෙවෙහි සදෙවකං. එවං සහ මාරෙන සමාරකං. සහ බ්‍රහ්මුනා සබ්‍රහ්මකං. සහ සමණබ්‍රාහ්මණෙහි සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං. පජාතත්තා පජා, තං පජං. සහ දෙවමනුස්සෙහි සදෙවමනුස්සං. තත්ථ සදෙවකවචනෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං වෙදිතබ්බං, සමාරකවචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං, සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං, සස්සමණබ්‍රාහ්මණිවචනෙන සාසනස්ස පච්චත්ථිකපච්චාමිත්තසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං, සමිතපාපබාහිතපාපසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච, පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං, සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවඅවසෙසමනුස්සග්ගහණං. එවමෙත්ථ තීහි පදෙහි ඔකාසලොකෙන සද්ධිං සත්තලොකො, ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකොව ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

"සෝ ඉමං ලෝකං" යන්නෙන් ඒ භාග්‍යවත් ගෞතමයන් වහන්සේ දැන් විස්තර කිරීමට නියමිත මේ ලෝකය දක්වන සේක. "සදේවකං" යනු දෙවියන් (දිව්‍ය ලෝක පහක්) සමඟ ඇති බැවින් සදේවක නම් වේ. එසේම මාරයා සමඟ ඇති බැවින් "සමාරක" නම් වේ. බ්‍රහ්මයා සමඟ ඇති බැවින් "සබ්‍රහ්මක" නම් වේ. ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සමඟ ඇති බැවින් "සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං" නම් වේ. විවිධ ආකාරයෙන් හටගන්නා බැවින් "පජා" (ප්‍රජාව) නම් වේ, එම ප්‍රජාවයි. දෙවි මිනිසුන් සමඟ ඇති බැවින් "සදේවමනුස්සං" නම් වේ. එහිදී "සදේවක" යන වචනයෙන් පංච කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක ගැනෙන බව දත යුතුය. "සමාරක" යන වචනයෙන් හයවන කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය වන පරනිම්මිත වසවත්ති දිව්‍ය ලෝකය ගැනේ. "සබ්‍රහ්මක" යන වචනයෙන් බ්‍රහ්ම ලෝකය ගැනේ. "සස්සමණබ්‍රාහ්මණි" යන වචනයෙන් ශාසනයට පසමිතුරු වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් මෙන්ම, පව් සංසිඳුවූ හා පව් දුරු කළ (සැබෑ) ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ද ගැනෙන බව දත යුතුය. "පජා" යන වචනයෙන් සත්ත්ව ලෝකය ගැනේ. "සදේවමනුස්ස" යන වචනයෙන් සම්මුති දේවතාවන් වන රජවරුන් සහ සෙසු මනුෂ්‍යයන් ගැනේ. මෙසේ මෙහි පද තුනකින් ඕකාශ ලෝකය සමඟ සත්ත්ව ලෝකය ද, පද දෙකකින් ප්‍රජා වශයෙන් සත්ත්ව ලෝකය පමණක් ද ගන්නා ලදැයි දත යුතුය.

අපරො නයො – සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරලොකො ගහිතො, සමාරකග්ගහණෙන ඡකාමාවචරදෙවලොකො, සබ්‍රහ්මකග්ගහණෙන රූපීබ්‍රහ්මලොකො, සස්සමණබ්‍රාහ්මණාදිග්ගහණෙන චතුපරිසවසෙන, සම්මුතිදෙවෙහි වා සහ මනුස්සලොකො, අවසෙසසබ්බසත්තලොකො වා. පොරාණා පනාහු – සදෙවකන්ති දෙවතාහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. සමාරකන්ති මාරෙන සද්ධිං අවසෙසලොකං. සබ්‍රහ්මකන්ති බ්‍රහ්මෙහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. එවං සබ්බෙපි තිභවූපගෙ සත්තෙ තීහාකාරෙහි තීසු පදෙසු පක්ඛිපිත්වා පුන ද්වීහි පදෙහි පරියාදාතුං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සන්ති වුත්තං. එවං පඤ්චහි පදෙහි තෙන තෙනාකාරෙන තෙධාතුකමෙව පරියාදින්නන්ති.

තවත් ක්‍රමයක් නම්: "සදේවක" යන පදයෙන් අරූපාවචර ලෝකය ගැනේ. "සමාරක" පදයෙන් හය කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය ගැනේ. "සබ්‍රහ්මක" පදයෙන් රූපාවචර බ්‍රහ්ම ලෝකය ගැනේ. "සස්සමණබ්‍රාහ්මණ" ආදී පදවලින් සිවුවණක් පිරිස වශයෙන්, සම්මුති දේවතාවන් සමඟ වූ මනුෂ්‍ය ලෝකය හෝ සෙසු සියලු නාග සුපර්ණාදී සත්ත්ව ලෝකය හෝ ගැනේ. එසේම පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පවසති: "සදේවක" යන වචනයෙන් දෙවියන් සමඟ සෙසු සත්ත්ව ලෝකය ද, "සමාරක" යන වචනයෙන් මාරයා සමඟ සෙසු සත්ත්ව ලෝකය ද, "සබ්‍රහ්මක" යන වචනයෙන් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෙසු ලෝකය ද ගන්නා ලදී. මෙසේ භව තුනට ඇතුළත් සියලු සත්ත්වයන් ආකාර තුනකින් පද තුනක ඇතුළත් කොට, නැවත පද දෙකකින් (සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදේවමනුස්සං) ශේෂයකින් තොරව සියල්ල ඇතුළත් කරන ලදී. මෙසේ පද පහකින් ඒ ඒ ආකාරයෙන් ත්‍රෛධාතුක ලෝකයම පූර්ණ වශයෙන් දක්වන ලද්දේ යැයි කියනු ලැබේ.

සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතීති සයන්ති සාමං, අපරනෙය්‍යො හුත්වා. අභිඤ්ඤාති අභිඤ්ඤාය, අධිකෙන ඤාණෙන ඤත්වාති අත්ථො. සච්ඡිකත්වාති පච්චක්ඛං කත්වා, එතෙන අනුමානාදිපටික්ඛෙපො කතො. පවෙදෙතීති බොධෙති ඤාපෙති පකාසෙති.

"සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවේදේති" යන්නෙහි "සයං" යනු තමන් වහන්සේම ය, අනුන්ගෙන් දැනගත යුතු නොවී යන්නයි. "අභිඤ්ඤා" යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් හෙවත් අතිශය වූ ඥානයෙන් දැනගෙන යන්නයි. "සච්ඡිකත්වා" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කොටගෙන යන්නයි; මෙයින් අනුමාන ආදියෙන් දැනගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කෙරේ. "පවේදේති" යනු අවබෝධ කරවයි, හඳුන්වා දෙයි, ප්‍රකාශ කරයි.

සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරියොසානකල්‍යාණන්ති සො භගවා සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච හිත්වාපි අනුත්තරං විවෙකසුඛං ධම්මං [Pg.168] දෙසෙති. තඤ්ච ඛො අප්පං වා බහුං වා දෙසෙන්තො ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරමෙව දෙසෙති, ආදිම්හිපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා දෙසෙති, මජ්ඣෙපි, පරියොසානෙපි කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා දෙසෙතීති වුත්තං හොති.

"සෝ ධම්මං දේසේති ආදිකල්‍යාණං...පේ... පරියෝසානකල්‍යාණං" යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ත්වයන් කෙරෙහි වූ කරුණාව නිසා අනුත්තර වූ විවේක සුඛය (අර්හත් ඵල සමාපත්ති සුවය) පවා අත්හැර ධර්මය දේශනා කරන සේක. උන්වහන්සේ ස්වල්ප වූ හෝ බොහෝ වූ හෝ ධර්මයක් දේශනා කරන කල්හි මුල යහපත් වූ ආකාරයෙන්ම දේශනා කරන සේක. ආරම්භයේදී ද යහපත් වූ, මංගල වූ, නිවැරදි වූ දෙයක්ම කොට දේශනා කරන සේක. මැදදී ද අවසානයේදී ද යහපත් වූ, මංගල වූ, නිවැරදි වූ දෙයක්ම කොට දේශනා කරන සේක යනු මෙහි අදහසයි.

තත්ථ අත්ථි දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං, අත්ථි සාසනස්ස. දෙසනාය තාව චතුප්පදිකායපි ගාථාය පඨමපාදො ආදි නාම, තතො ද්වෙ මජ්ඣං නාම, අන්තෙ එකො පරියොසානං නාම. එකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස නිදානං ආදි, ඉදමවොචාති පරියොසානං, උභින්නං අන්තරා මජ්ඣං. අනෙකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස පඨමානුසන්ධි ආදි, අන්තෙ අනුසන්ධි පරියොසානං, මජ්ඣෙ එකො වා ද්වෙ වා බහූ වා මජ්ඣමෙව.

එහි දේශනාවෙහි ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය ඇත; ශාසනයෙහි ද ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය ඇත. පළමුව දේශනාවෙහි: සිවුපද ගාථාවක වුව ද පළමු පාදය ආරම්භය (ආදි) නම් වේ. ඉන්පසු පාද දෙක මධ්‍යය නම් වේ. අවසාන පාදය පරියෝසානය (අවසානය) නම් වේ. එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රයක නිදානය ආරම්භයයි; "ඉදමවෝච" යන්න අවසානයයි; ඒ දෙක අතර මැද කොටස මධ්‍යයයි. බොහෝ අනුසන්ධි ඇති සූත්‍රයක පළමු අනුසන්ධිය ආරම්භයයි; අවසාන අනුසන්ධිය පරියෝසානයයි; මැද ඇති එක් අනුසන්ධියක් හෝ දෙකක් හෝ බොහෝ අනුසන්ධි හෝ මධ්‍යයම වේ.

සාසනස්ස සීලසමාධිවිපස්සනා ආදි නාම. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘කො චාදි කුසලානං ධම්මානං, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.369). ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, මජ්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං වුත්තො පන අරියමග්ගො මජ්ඣං නාම. ඵලඤ්චෙව නිබ්බානඤ්ච පරියොසානං නාම. ‘‘තස්මාතිහ ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මචරියං එතංපාරං එතංපරියොසාන’’න්ති එත්ථ ඵලං පරියොසනන්ති වුත්තං. ‘‘නිබ්බානොගධඤ්හි, ආවුසො විසාඛ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති නිබ්බානපරායණං නිබ්බානපරියොසාන’’න්ති (ම. නි. 1.466) එත්ථ නිබ්බානං පරියොසානන්ති වුත්තං. ඉධ පන දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං අධිප්පෙතං. භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො ආදිම්හි සීලං දස්සෙත්වා මජ්ඣෙ මග්ගං පරියොසානෙ නිබ්බානං දස්සෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණ’’න්ති. තස්මා අඤ්ඤොපි ධම්මකථිකො ධම්මං කථෙන්තො –

ශාසනයෙහි නම් සීල, සමාධි, විපස්සනා ආරම්භය වේ. මේ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, කුසල් දහම්වල ආරම්භය කුමක්ද? මැනවින් පිරිසිදු වූ සීලය හා සෘජු වූ දෘෂ්ටියයි". එසේම "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවක් ඇත" යැයි වදාළ ඒ ආර්ය මාර්ගය මධ්‍යය නම් වේ. ඵලය හා නිර්වාණය පරියෝසානය නම් වේ. "බ්‍රාහ්මණය, මේ බ්‍රහ්මචර්යාව මේ (අර්හත් ඵලය) අර්ථය කොට ඇත්තේය, මෙය පරතෙර කොට ඇත්තේය, මෙය අවසානය කොට ඇත්තේය" යන්නෙහි ඵලය පරියෝසානය යැයි වදාරන ලදී. "ඇවැත්නි විසාඛය, බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි නිවනට බැසගන්නා ලද්දේය, නිවන පරායනය (පිහිට) කොට ඇත්තේය, නිවන අවසානය කොට ඇත්තේය" යන්නෙහි නිවන පරියෝසානය යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් මෙහි (ධර්ම දේශනා සන්දර්භයෙහි) අදහස් කළේ දේශනාවේ ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන කල්හි ආරම්භයේ සීලය ද, මැද මාර්ගය ද, අවසානයේ නිවන ද දක්වන සේක. එබැවින් "සෝ ධම්මං දේසේති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣේ කල්‍යාණං පරියෝසානකල්‍යාණං" යැයි වදාරන ලදී. එහෙයින් අන්‍ය ධර්ම කථිකයෙකු වුව ද ධර්මය දේශනා කරන කල්හි -

‘‘ආදිම්හි සීලං දස්සෙය්‍ය, මජ්ඣෙ මග්ගං විභාවයෙ;

පරියොසානම්හි නිබ්බානං, එසා කථිකසණ්ඨිතී’’ති.

"ආරම්භයේදී සීලය දැක්විය යුතුය, මධ්‍යයේදී මාර්ගය පැහැදිලි කළ යුතුය, අවසානයේදී නිර්වාණය පැහැදිලි කළ යුතුය. මෙය ධර්ම කථිකයෙකුගේ ක්‍රමවත් ස්වභාවයයි."

සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනන්ති යස්ස හි යාගුභත්තඉත්ථිපුරිසාදිවණ්ණනානිස්සිතා දෙසනා හොති, න සො සාත්ථං දෙසෙති. භගවා පන තථාරූපං දෙසනං පහාය චතුසතිපට්ඨානාදිනිස්සිතං දෙසනං දෙසෙති. තස්මා ‘‘සාත්ථං දෙසෙතී’’ති [Pg.169] වුච්චති. යස්ස පන දෙසනා එකබ්‍යඤ්ජනාදියුත්තා වා සබ්බනිරොට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සබ්බවිස්සට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සබ්බනිග්ගහිතබ්‍යඤ්ජනා වා, තස්ස දමිළකිරාතයවනාදිමිලක්ඛානං භාසා විය බ්‍යඤ්ජනපාරිපූරියා අභාවතො අබ්‍යඤ්ජනා නාම දෙසනා හොති. භගවා පන –

"සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං" යන්නෙහි: යමෙකුගේ දේශනාව කැඳ, බත්, ස්ත්‍රී, පුරුෂ ආදිය වර්ණනා කිරීම නිස්සිත වේ ද, ඔහු අර්ථ සහිත දේශනාවක් නොකරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එවැනි දේශනා අත්හැර සතර සතිපට්ඨානය ආදිය ඇසුරු කළ දේශනා පවත්වන සේක. එබැවින් "අර්ථ සහිතව දේශනා කරයි" (සාත්ථං දේසේති) යැයි කියනු ලැබේ. යමෙකුගේ දේශනාව එක් ව්‍යඤ්ජනයක් පමණක් යුක්ත වේ ද, නැතහොත් සියල්ල තොල් නොගෑවෙන අකුරුවලින් යුක්ත වේ ද, සියල්ල ලිහිල් අකුරුවලින් යුක්ත වේ ද, ඔහුගේ දේශනාව ද්‍රවිඩ, කිරාත, යවන ආදී මිලේච්ඡයන්ගේ භාෂා මෙන් ව්‍යඤ්ජන පරිපූර්ණ බවක් නැති බැවින් ව්‍යඤ්ජන රහිත (අබ්‍යඤ්ජනා) නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි -

‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ලහුකං ගරුකඤ්ච නිග්ගහීතං;

සම්බන්ධං වවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති. –

"ලිහිල්ව (සිථිල) හා තදින් (ධනිත) උච්චාරණය, දිගු (දීඝ) හා මිටි (රස්ස) ශබ්ද, සැහැල්ලු (ලහුක) හා බර (ගරුක) ශබ්ද, නිග්ගහීත ශබ්ද, අකුරු එකිනෙක ගැළපීම (සම්බන්ධ), වෙන් කිරීම (වවත්ථිත) හා මුදා හැරීම (විමුත්ත) යන දස වැදෑරුම් ප්‍රභේදයන් ව්‍යඤ්ජන බුද්ධිය (ශබ්ද විද්‍යාව) පිණිස පවතී."

එවං වුත්තං දසවිධං බ්‍යඤ්ජනං අමක්ඛෙත්වා පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනමෙව කත්වා ධම්මං දෙසෙති. තස්මා ‘‘සබ්‍යඤ්ජනං කත්වා දෙසෙතී’’ති වුච්චති. කෙවලපරිපුණ්ණන්ති එත්ථ කෙවලන්ති සකලාධිවචනං. පරිපුණ්ණන්ති අනූනාධිකවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – සකලපරිපුණ්ණමෙව දෙසෙති, එකදෙසනාපි අපරිපුණ්ණා නත්ථීති. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. යො හි ‘‘ඉමං ධම්මදෙසනං නිස්සාය ලාභං වා සක්කාරං වා ලභිස්සාමී’’ති දෙසෙති, තස්ස අපරිසුද්ධා දෙසනා නාම හොති. භගවා පන ලොකාමිසනිරපෙක්ඛො හිතඵරණෙනෙව මෙත්තාභාවනාය මුදුහදයො උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙන චිත්තෙන දෙසෙති. තස්මා පරිසුද්ධං දෙසෙතීති වුච්චති. බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලං සාසනං. තස්මා බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරිසුද්ධං, එවං දෙසෙන්තො ච සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලසාසනබ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. බ්‍රහ්මචරියන්ති සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතං චරියං, බ්‍රහ්මභූතානං වා බුද්ධාදීනං චරියන්ති වුත්තං හොති.

මෙසේ වදාල දසවැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජනයන් (අක්ෂර වින්‍යාසයන්) විකෘති නොකොට, සම්පූර්ණ ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් යුක්තව ම ධර්මය දේශනා කරති. එබැවින් “ව්‍යඤ්ජන සහිත කොට දේශනා කරති” යි කියනු ලැබේ. ‘කේවලපරිපුණ්ණං’ යන මෙහි ‘කේවල’ යනු සමස්තය යන අර්ථයයි. ‘පරිපුණ්ණ’ යනු අඩු වැඩි නැති බවයි. මෙයින් අදහස් කරනුයේ - සියලු අයුරින් ම පරිපූර්ණ වූ ධර්මය දේශනා කරන බවත්, එකදු දේශනාවක්වත් අසම්පූර්ණ නොවන බවත් ය. ‘පරිසුද්ධං’ යනු කෙලෙස් රහිත බවයි. යමෙක් “මම මේ ධර්ම දේශනාව ඇසුරින් ලාභයක් හෝ සත්කාරයක් ලබන්නෙමි” යි සිතා දේශනා කෙරේද, ඔහුගේ ඒ දේශනාව අපිරිසිදු දේශනාවක් නම් වේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝක ආමිසය කෙරෙහි අපේක්ෂාවකින් තොරව, හිත සුව පතුරුවන්නා වූ මෛත්‍රී භාවනාවෙන් මෘදු වූ හදවතින් යුක්තව, සත්ත්වයන් සසරින් ගොඩගැනීමේ ස්වභාවය ඇති සිතින් යුක්තව ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් “පිරිසිදු ධර්මය දේශනා කරති” යි කියනු ලැබේ. ‘බ්‍රහ්මචරියං පකාසේති’ යන මෙහි ‘බ්‍රහ්මචරිය’ යනු ශික්ෂාත්‍රයට ඇතුළත් වූ මුළු ශාසනයම යි. එබැවින් ‘බ්‍රහ්මචරියං පකාසේති’ යන්නෙන් උන්වහන්සේ ආදිකල්‍යාණ වූ...පෙ... පරිශුද්ධ වූ ධර්මය දේශනා කරන අතර, එසේ දේශනා කරමින් ශික්ෂාත්‍රයට ඇතුළත් වූ සකල ශාසන බ්‍රහ්මචරියාව ප්‍රකාශ කරති යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ‘බ්‍රහ්මචරිය’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් බ්‍රහ්ම (උතුම්) වූ හැසිරීමයි, එසේත් නැතිනම් බුද්ධාදී උත්තමයන්ගේ හැසිරීම යැයි මෙහි අර්ථයයි.

සාධු ඛො පනාති සුන්දරං ඛො පන, අත්ථාවහං සුඛාවහන්ති වුත්තං හොති. තථාරූපානං අරහතන්ති යථාරූපො සො භවං ගොතමො, එවරූපානං අනෙකෙහිපි කප්පකොටිසතසහස්සෙහි දුල්ලභදස්සනානං බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛිත්තෙහි අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතෙහි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවරෙහි සමාකිණ්ණමනොරමසරීරානං අනප්පකදස්සනානං අතිමධුරධම්මනිග්ඝොසානං යථාභූතගුණාධිගමෙන ලොකෙ අරහන්තොති ලද්ධසද්දානං අරහතං. දස්සනං හොතීති පසාදසොම්මානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා දස්සනමත්තම්පි සාධු හොති. සචෙ පන අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතෙන බ්‍රහ්මස්සරෙන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස එකපදම්පි සොතුං ලභිස්සාම, සාධුතරංයෙව භවිස්සතීති [Pg.170] එවං අජ්ඣාසයං කත්වා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති සබ්බකිච්චානි පහාය තුට්ඨමානසා අගමංසු. අඤ්ජලිං පණාමෙත්වාති එතෙ උභතොපක්ඛිකා, තෙ එවං චින්තෙසුං – ‘‘සචෙ නො මිච්ඡාදිට්ඨිකා චොදෙස්සන්ති ‘කස්මා තුම්හෙ සමණං ගොතමං වන්දිත්ථා’ති, තෙසං ‘කිං අඤ්ජලිකරණමත්තෙනාපි වන්දිතං හොතී’ති වක්ඛාම. සචෙ නො සම්මාදිට්ඨිකා චොදෙස්සන්ති ‘කස්මා භගවන්තං න වන්දිත්ථා’ති, ‘කිං සීසෙන භූමිං පහරන්තෙනෙව වන්දිතං හොති. නනු අඤ්ජලිකම්මම්පි වන්දනා එවා’ති වක්ඛාමා’’ති.

‘සාධු ඛො පන’ යනු ඉතා යහපත් වූ, ලෞකික ලෝකෝත්තර අර්ථය හා සැපය එළවන්නා වූ යන අර්ථයයි. ‘තථාරූපානං අරහතං’ යනු ඒ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ යම් බඳු වූ අර්හත් සම්‍යක් සම්බුද්ධාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත ද, එබඳු වූ, කල්ප කෝටි ශතසහස්‍ර ගණනාවකින් ද දැකීම දුර්ලභ වූ, බඹයක් පමණ රැස් වළල්ලෙන් පිරිවරාගත්, අසූවක් අනුබ්‍යඤ්ජන නමැති රත්නයන්ගෙන් සරසන ලද, තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුත් සිත් ඇදගන්නා රමණීය ශරීර ඇති, නෙතට පිනවන රශ්මි මාලා ඇති, ඉතා මිහිරි ධර්ම නාදයක් ඇති, යථාභූත ගුණාධිගමය හේතුවෙන් ලෝකයෙහි ‘අර්හත්’ යන නාමය ලත් රහතන් වහන්සේලා යන්නයි. ‘දස්සනං හෝති’ යනු ප්‍රසාදජනක වූ ශාන්ත වූ නෙත් හැර දැකීම පමණක් වුව ද (ලෞකික ලෝකෝත්තර යහපත සලසන බැවින්) යහපති. ඉදින් අෂ්ටාංගයෙන් යුක්ත බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් ධර්මය දේශනා කරන උන්වහන්සේගේ එකදු පදයක් හෝ අසන්නට ලැබේ නම්, එය වඩාත් ම යහපත් වන්නේ යැයි මෙබඳු අදහසක් ඇතිව, ‘යෙන භගවා තෙනුපසංකමිංසු’ යනු සියලු කටයුතු අතහැර සතුටු වූ සිතින් යුක්තව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ යන්නයි. ‘අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා’ යන මෙහි, මිථ්‍යාදෘෂ්ටි හා සම්මාදෘෂ්ටි යන දෙපක්ෂයට ම අයත් වූ ඒ පිරිස මෙසේ සිතූහ: “ඉදින් මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෝ අපට ‘නුඹලා කුමට ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වැන්දහුද’ යි චෝදනා කළහොත්, ‘දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමෙන් පමණක් වැන්දා වන්නේද’ යි ඔවුන්ට පවසන්නෙමු. ඉදින් සම්මාදෘෂ්ටිකයෝ අපට ‘නුඹලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නොවන්දේ මන්ද’ යි චෝදනා කළහොත්, ‘හිසින් පොළොව ස්පර්ශ වන සේ වැඳීමෙන් ම පමණක් වැන්දා වන්නේද? දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමත් වන්දනාවක් ම නොවේද?’ යි ඔවුන්ට පවසන්නෙමු” යි කියාය.

නාමගොත්තන්ති, ‘‘භො ගොතම, අහං අසුකස්ස පුත්තො දත්තො නාම මිත්තො නාම ඉධාගතො’’ති වදන්තා නාමං සාවෙන්ති නාම. ‘‘භො ගොතම, අහං වාසෙට්ඨො නාම කච්චානො නාම ඉධාගතො’’ති වදන්තා ගොත්තං සාවෙන්ති නාම. එතෙ කිර දලිද්දා ජිණ්ණකුලපුත්තා ‘‘පරිසමජ්ඣෙ නාමගොත්තවසෙන පාකටා භවිස්සාමා’’ති එවං අකංසු. යෙ පන තුණ්හීභූතා නිසීදිංසු, තෙ කෙරාටිකා චෙව අන්ධබාලා ච. තත්ථ කෙරාටිකා ‘‘එකං ද්වෙ කථාසල්ලාපෙ කරොන්තෙ විස්සාසිකො හොති, අථ විස්සාසෙ සති එකං ද්වෙ භික්ඛා අදාතුං න යුත්ත’’න්ති තතො අත්තානං මොචෙන්තා තුණ්හීභූතා නිසීදන්ති. අන්ධබාලා අඤ්ඤාණතායෙව අවක්ඛිත්තමත්තිකාපිණ්ඩා විය යත්ථ කත්ථචි තුණ්හීභූතා නිසීදන්ති.

‘නාමගොත්තං’ යනු, “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම අසවලාගේ පුත්‍රයා වූ දත්ත නම් හෝ මිත්ත නම් වූවෙක්මි, මෙහි පැමිණියෙමි” යි පවසන්නෝ නම ඇස්වූවෝ නම් වෙති. “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම වාසෙට්ඨ වෙමි, මම කච්චාන වෙමි, මෙහි පැමිණියෙමි” යි පවසන්නෝ ගෝත්‍රය ඇස්වූවෝ නම් වෙති. මොවුහු වනාහි දිළිඳු වූ හෝ පිරිහුණු කුලවල දරුවෝ වූ අතර “පිරිස මැද නම හා ගෝත්‍රය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ප්‍රසිද්ධ වන්නෙමු” යි සිතා මෙසේ කළහ. යමෙක් නිහඬව වාඩි වී සිටියෝ ද, ඔවුහු වංචනිකයෝ හා අඥානයෝ වූහ. එහි වංචනිකයෝ නම් “වචනයක් දෙකක් හෝ කතා කළහොත් සමීප හිතවතෙක් බවට පත් වේ, එවිට හිතවත් බව නිසා දානයක් දෙකක් හෝ නොදී සිටීම නුසුදුසුය” යි සිතා, ඒ දාන පූජා කිරීමෙන් නිදහස් වනු පිණිස නිහඬව සිටියහ. අඥානයෝ වනාහි තමන්ගේ නොදන්නාකම නිසා ම, බිම දමන ලද මැටි පිඩක් මෙන් කොතැනක හෝ නිහඬව වාඩි වී සිටියහ.

වෙනාගපුරිකොති වෙනාගපුරවාසී. එතදවොචාති පාදන්තතො පට්ඨාය යාව කෙසග්ගා තථාගතස්ස සරීරං ඔලොකෙන්තො අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනසමුජ්ජලෙහි ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි පටිමණ්ඩිතං සරීරා නික්ඛමිත්වා සමන්තතො අසීතිහත්ථප්පදෙසං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාහි ඡබ්බණ්ණාහි ඝනබුද්ධරංසීහි සම්පරිවාරිතං තථාගතස්ස සරීරං දිස්වා සඤ්ජාතවිම්හයො වණ්ණං භණන්තො එතං ‘‘අච්ඡරියං, භො ගොතමා’’තිආදිවචනං අවොච.

‘වේනාගපුරිකෝ’ යනු වේනාගපුරයෙහි වාසය කරන වැසියා යන්නයි. ‘ඒතදවෝච’ යනු ශ්‍රී පාද මලෙහි සිට කෙස් අග දක්වා තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය දෙස බලන්නා වූ ඔහු, අසූවක් අනුබ්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් බබළන්නා වූ ද තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් සැරසුණා වූ ද, ශරීරයෙන් නික්ම දසත රියන් අසූවක් පමණ පෙදෙසක් වසා පවතින්නා වූ ෂඩ්වර්ණ ඝන බුද්ධ රශ්මි මාලාවෙන් පිරිවරා ගත් තථාගත ශරීරය දැක, හටගත් මහත් විස්මය ඇතිව ගුණ වර්ණනා කරනු පිණිස “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මෙය ඉතා ආශ්චර්යයකි” යනාදී වචන පැවසීය.

තත්ථ යාවඤ්චිදන්ති අධිමත්තප්පමාණපරිච්ඡෙදවචනමෙතං. තස්ස විප්පසන්නපදෙන සද්ධිං සම්බන්ධො. යාවඤ්ච විප්පසන්නානි අධිමත්තවිප්පසන්නානීති අත්ථො. ඉන්ද්‍රියානීති චක්ඛාදීනි ඡ ඉන්ද්‍රියානි. තස්ස හි පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං පතිට්ඨිතොකාසස්ස විප්පසන්නතං දිස්වා තෙසං විප්පසන්නතා පාකටා අහොසි. යස්මා පන සා මනෙ විප්පසන්නෙයෙව හොති, අවිප්පසන්නචිත්තානඤ්හි ඉන්ද්‍රියප්පසාදො නාම නත්ථි, තස්මාස්ස මනින්ද්‍රියප්පසාදොපි පාකටො අහොසි. තං එස විප්පසන්නතං [Pg.171] ගහෙත්වා ‘‘විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානී’’ති ආහ. පරිසුද්ධොති නිම්මලො. පරියොදාතොති පභස්සරො. සාරදං බදරපණ්ඩුන්ති සරදකාලෙ ජාතං නාතිසුපරිපක්කං බදරං. තඤ්හි පරිසුද්ධඤ්චෙව හොති පරියොදාතඤ්ච. තාලපක්කන්ති සුපරිපක්කතාලඵලං. සම්පති බන්ධනා පමුත්තන්ති තංඛණඤ්ඤෙව බන්ධනා පමුත්තං. තස්ස හි බන්ධනමූලං අපනෙත්වා පරමුඛං කත්වා ඵලකෙ ඨපිතස්ස චතුරඞ්ගුලමත්තං ඨානං ඔලොකෙන්තානං පරිසුද්ධං පරියොදාතං හුත්වා ඛායති. තං සන්ධායෙවමාහ. නෙක්ඛං ජම්බොනදන්ති සුරත්තවණ්ණස්ස ජම්බොනදසුවණ්ණස්ස ඝටිකා. දක්ඛකම්මාරපුත්තසුපරිකම්මකතන්ති දක්ඛෙන සුවණ්ණකාරපුත්තෙන සුට්ඨු කතපරිකම්මං. උක්කාමුඛෙ සුකුසලසම්පහට්ඨන්ති සුවණ්ණකාරඋද්ධනෙ පචිත්වා සුකුසලෙන සුවණ්ණකාරෙන ඝට්ටනපරිමජ්ජනහංසනෙන සුට්ඨු පහට්ඨං සුපරිමද්දිතන්ති අත්ථො. පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තන්ති අග්ගිනා පචිත්වා දීපිදාඨාය ඝංසිත්වා ගෙරුකපරිකම්මං කත්වා රත්තකම්බලෙ ඨපිතං. භාසතෙති සඤ්ජාතඔභාසතාය භාසතෙ. තපතෙති අන්ධකාරවිද්ධංසනතාය තපතෙ. විරොචතීති විජ්ජොතමානං හුත්වා විරොචති, සොභතීති අත්ථො.

එහි 'යාවඤ්චිදං' යනු අධික වූ ප්‍රමාණය හෝ සීමාව දක්වන නිපාත පදයකි. එය 'විප්පසන්න' යන පදය සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'ඉතාමත්ම ප්‍රසන්න වූයේය' යනු එහි අර්ථයයි. 'ඉන්ද්‍රියානි' යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රිය හයයි. වච්ඡගොත්ත බමුණාට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පංචේන්ද්‍රියයන් පිහිටි ස්ථානයන්හි ප්‍රසන්න බව දැක, එම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ප්‍රසන්න බව ප්‍රකට විය. සිත ප්‍රසන්න වූ කල්හිම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ පැහැදීම ඇති වන බැවින්, ඔහුට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මනින්ද්‍රියයේ ප්‍රසන්න බව ද ප්‍රකට විය. ඔහු එම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ප්‍රසන්න බව දැක 'ඉන්ද්‍රියයන් ප්‍රසන්නය' යි පැවසීය. 'පරිසුද්ධෝ' යනු කිළුටු නැති නිර්මල බවයි. 'පරියෝදාතෝ' යනු දීප්තිමත් ධවල වර්ණයයි. 'සාරදං බදරපණ්ඩුං' යනු සරත් කාලයෙහි හටගත් මනා කොට ඉදුණු මහදෙබර ගෙඩියක් වැනිය. එය ඉතා පිරිසිදු මෙන්ම දීප්තිමත්ය. 'තාලපක්කං' යනු මනා කොට ඉදුණු තල් ගෙඩියකි. 'සම්පති බන්ධනා පමුත්තං' යනු ඒ මොහොතේම නටුවෙන් ගිලිහුණු යන්නයි. තල් ගෙඩියක නටුව ඉවත් කර, එහි මුහුණත පුවරුවක් මත තැබූ විට දිස්වන අඟල් හතරක පමණ ප්‍රදේශය ඉතා පිරිසිදු හා දීප්තිමත් වන්නා සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය බබළයි. 'නෙක්ඛං ජම්බෝනදං' යනු රන්වන් පැහැති ජම්බෝනද රත්රන් ආභරණයකි. 'දක්ඛකම්මාරපුත්තසුපරිකම්මකතං' යනු දක්ෂ රන්කරුවකු විසින් මනා කොට නිමවන ලද යන්නයි. 'උක්කාමුඛේ සුකුසලසම්පහට්ඨං' යනු රන් උදුනක බහා උණු කර දක්ෂ රන්කරුවකු විසින් මනා කොට පිරිසිදු කරන ලද රන් ආභරණයක් මෙන් බබළන බවයි. 'පණ්ඩුකම්බලේ නික්ඛිත්තං' යනු රතු පැහැති පලසක් මත තැබූ රන් ආභරණයක් වැනිය. 'භාසතේ' යනු රැස් විහිදීමයි. 'තපතේ' යනු අඳුර දුරලමින් බැබළීමයි. 'විරෝචති' යනු ඉතා දීප්තිමත්ව ශෝභමාන වීමයි.

උච්චාසයනමහාසයනානීති එත්ථ අතික්කන්තප්පමාණං උච්චාසයනං නාම, ආයතවිත්ථතං අකප්පියභණ්ඩං මහාසයනං නාම. ඉදානි තානි දස්සෙන්තො සෙය්‍යථිදං, ආසන්දීතිආදිමාහ. තත්ථ ආසන්දීති අතික්කන්තප්පමාණං ආසනං. පල්ලඞ්කොති පාදෙසු වාළරූපානි ඨපෙත්වා කතො. ගොනකොති දීඝලොමකො මහාකොජවො. චතුරඞ්ගුලාධිකානි කිර තස්ස ලොමානි. චිත්තකොති වානචිත්තං උණ්ණාමයත්ථරණං. පටිකාති උණ්ණාමයො සෙතත්ථරකො. පටලිකාති ඝනපුප්ඵො උණ්ණාමයත්ථරකො, යො ආමලකපට්ටොතිපි වුච්චති. තූලිකාති තිණ්ණං තූලානං අඤ්ඤතරපුණ්ණා තූලිකා. විකතිකාති සීහබ්‍යග්ඝාදිරූපවිචිත්‍රො උණ්ණාමයත්ථරකො. උද්දලොමීති උභතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං. කෙචි එකතො උග්ගතපුප්ඵන්ති වදන්ති. එකන්තලොමීති එකතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං. කෙචි උභතො උග්ගතපුප්ඵන්ති වදන්ති. කට්ටිස්සන්ති රතනපරිසිබ්බිතං කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයං පච්චත්ථරණං. කොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බිතමෙව කොසියසුත්තමයං පච්චත්ථරණං. කුත්තකන්ති සොළසන්නං නාටකිත්ථීනං ඨත්වා නච්චනයොග්ගං උණ්ණාමයත්ථරණං. හත්ථත්ථරාදයො හත්ථිපිට්ඨාදීසු අත්ථරණකඅත්ථරකා චෙව [Pg.172] හත්ථිරූපාදීනි දස්සෙත්වා කතඅත්ථරකා ච. අජිනප්පවෙණීති අජිනචම්මෙහි මඤ්චප්පමාණෙන සිබ්බිත්වා කතප්පවෙණී. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

'උච්චාසයන මහාසයනානි' යන්නෙහි නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය ඇඳ පුටු උච්චාසයන නම් වේ. ප්‍රමාණයෙන් විශාල වූ අකැප භාණ්ඩ මහාසයන නම් වේ. ඒවා විස්තර කිරීමට 'ආසන්දි' ආදී පද වදාරන ලදී. එහි 'ආසන්දි' යනු නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවූ ආසනයකි. 'පල්ලංක' යනු පාදවල සත්ව රූප තබා නිම කළ ආසනයකි. 'ගෝනක' යනු සතරඟුලකට වඩා දිග ලොම් ඇති විශාල පලස් වර්ගයකි. 'චිත්තක' යනු රත්නයන්ගෙන් විචිත්‍ර වූ එළු ලොම් ඇතිරිලි වේ. 'පටිකා' යනු සුදු එළු ලොම් ඇතිරිලිය. 'පටලිකා' යනු ඝන පුෂ්ප රූප ඇති එළු ලොම් ඇතිරිලිය. 'තූලිකා' යනු පුළුන් පිරවූ මෙට්ටය. 'විකතිකා' යනු සිංහ ව්‍යාඝ්‍ර රූපවලින් විචිත්‍ර වූ ඇතිරිලිය. 'උද්ධලෝමී' යනු දෙපසම ලොම් සහිත ඇතිරිලිය. 'ඒකන්තලෝමී' යනු එක් පසක පමණක් ලොම් සහිත ඇතිරිලිය. 'කට්ටිස්සං' යනු රත්නයන්ගෙන් විචිත්‍ර කළ පට රෙදි ඇතිරිලිය. 'කෝසෙය්‍යං' යනු මුතු මැණික් අල්ලන ලද සේද රෙදි ඇතිරිලිය. 'කුත්තකං' යනු නැට්ටුක්කාරියන් දහසය දෙනෙකුට සිටගෙන නැටිය හැකි විශාල එළු ලොම් ඇතිරිලිය. 'හත්ථත්ථරාදයෝ' යනු ඇතුන් පිට දමන ඇතිරිලි ආදියයි. 'අජිනප්පවේණී' යනු අඳුන් දිවි සමින් ඇඳෙහි ප්‍රමාණයට මසා සකස් කළ ඇතිරිලිය. සෙසු පද පෙර පරිදිම වේ.

නිකාමලාභීති අතිකාමලාභී ඉච්ඡිතිච්ඡිතලාභී. අකිච්ඡලාභීති අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී මහන්තලාභී, උළාරුළාරානෙව ලභති මඤ්ඤෙති සන්ධාය වදති. අයං කිර බ්‍රාහ්මණො සයනගරුකො, සො භගවතො විප්පසන්නින්ද්‍රියාදිතං දිස්වා ‘‘අද්ධා එස එවරූපෙසු උච්චාසයනමහාසයනෙසු නිසීදති චෙව නිපජ්ජති ච. තෙනස්ස විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානි, පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො’’ති මඤ්ඤමානො ඉමං සෙනාසනවණ්ණං කථෙසි.

'නිකාමලාභී' යනු අධිකව කැමති පරිදි ලබන සුලු බවයි. 'අකිච්ඡලාභී' යනු දුකක් රහිතව පහසුවෙන් ලබන බවයි. 'අකසිරලාභී' යනු අපහසුවකින් තොරව ඉතා විශාල ලෙස ලබන බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ උසස් ආසන සයනම ලබන සේකැයි බමුණා සිතීය. මෙම බමුණා සයනයන්ට ප්‍රිය කරන්නෙකි. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රසන්න ඉන්ද්‍රියයන් දැක 'සැබවින්ම මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මෙබඳු උසස් සයනයන්හි සැතපෙන නිසාම උන්වහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියයන් හා ශරීර වර්ණය මෙතරම් ප්‍රසන්න වන්නේ යැයි' සිතා මෙම සේනාසනයන්ගේ ගුණ වර්ණනා කළේය.

ලද්ධා ච පන න කප්පන්තීති එත්ථ කිඤ්චි කිඤ්චි කප්පති. සුද්ධකොසෙය්‍යඤ්හි මඤ්චෙපි අත්ථරිතුං වට්ටති, ගොනකාදයො ච භූමත්ථරණපරිභොගෙන, ආසන්දියා පාදෙ ඡින්දිත්වා, පල්ලඞ්කස්ස වාළෙ භින්දිත්වා, තූලිකං විජටෙත්වා ‘‘බිම්බොහනඤ්ච කාතු’’න්ති (චූළව. 297) වචනතො ඉමානිපි එකෙන විධානෙන කප්පන්ති. අකප්පියං පන උපාදාය සබ්බානෙව න කප්පන්තීති වුත්තානි.

'ලද්ධා ච පන න කප්පන්ති' යන මෙහි ඇතැම් දෑ කැප වේ. පිරිසිදු පට රෙදි ඇඳ මත ඇතිරීමට කැපය. ගෝනක ආදී ඇතිරිලි බිමට ඇතිරීම සඳහා කැපය. ආසන්දිවල පාද කපා දැමීමෙන් ද, පල්ලංකවල සත්ව රූප ඉවත් කිරීමෙන් ද, මෙට්ටවල පුළුන් ඉවත් කර කොට්ට සකස් කිරීමෙන් ද ඇතැම් විධිවිධාන යටතේ මේවා කැප වේ. එහෙත් අකැප දෑ මුල් කරගෙන සමස්තයක් ලෙස 'ලැබුණත් කැප නොවේ' යැයි මෙහි දක්වා ඇත.

වනන්තඤ්ඤෙව පවිසාමීති අරඤ්ඤංයෙව පවිසාමි. යදෙවාති යානියෙව. පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙන්තො උජුං කායං ඨපෙත්වා. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපෙත්වා, පරිග්ගහිතනිය්‍යානං වා කත්වාති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති (පටි. ම. 1.164). උපසම්පජ්ජ විහරාමීති පටිලභිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා විහරාමි. එවංභූතොති එවං පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරසමඞ්ගී හුත්වා. දිබ්බො මෙ එසො තස්මිං සමයෙ චඞ්කමො හොතීති චත්තාරි හි රූපජ්ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා චඞ්කමන්තස්ස චඞ්කමො දිබ්බචඞ්කමො නාම හොති, සමාපත්තිතො වුට්ඨාය චඞ්කමන්තස්සාපි චඞ්කමො දිබ්බචඞ්කමොයෙව. ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. තථා ඉතරෙසු ද්වීසු විහාරෙසු.

'වනන්තඤ්ඤේව පවිසාමි' යනු අරණ්‍යයටම පිවිසෙමි යන්නයි. 'යදේව' යනු යම් ඒ තෘණ හෝ පත්‍ර වේ ද ඒවාය. 'පල්ලංකං ආභුජිත්වා' යනු එරමිණියා ගොතා ගැනීමයි. 'උජුං කායං පණිධාය' යනු කොන්දේ ඇට දහඅට එකිනෙක මත ඍජුව පිහිටුවා ශරීරය කෙළින් තබා ගැනීමයි. 'පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා' යනු කර්මස්ථානයට අභිමුඛව සිහිය පිහිටුවා ගැනීමයි. 'පරි' යනු වටහා ගැනීමයි, 'මුඛං' යනු සංසාරයෙන් නික්මීමයි, 'සති' යනු සිහිය පිහිටුවීමයි. 'උපසම්පජ්ජ විහරාමි' යනු ධ්‍යානයට සමවැදී ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට වාසය කිරීමයි. 'ඒවම්භූතෝ' යනු මෙසේ ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදී යම් ධ්‍යානයකට සමවැදී සිටින තැනැත්තායි. රූපාවචර ධ්‍යානයන්ට සමවැදී සක්මන් කරන්නහුගේ සක්මන 'දිව්‍ය සක්මන' නම් වේ. ධ්‍යානයෙන් නැගිට සක්මන් කරන්නහුගේ සක්මන ද දිව්‍ය සක්මනම වේ. සිටීම ආදී සෙසු ඉරියව්වලදී ද මෙසේම දත යුතුය. සෙසු බ්‍රහ්ම විහාර හා ආර්ය විහාර සම්බන්ධයෙන් ද එසේම වේ.

සො [Pg.173] එවං පජානාමි ‘‘රාගො මෙ පහීනො’’ති මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගෙන පහීනරාගමෙව දස්සෙන්තො ‘‘සො එවං පජානාමි රාගො මෙ පහීනො’’ති ආහ. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉමිනා පන කිං කථිතං හොතීති? පච්චවෙක්ඛණා කථිතා, පච්චවෙක්ඛණාය ඵලසමාපත්ති කථිතා. ඵලසමාපත්තිඤ්හි සමාපන්නස්සපි සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්සාපි චඞ්කමාදයො අරියචඞ්කමාදයො හොන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

මම මේ අයුරින් දනිමි, 'මාගේ රාගය ප්‍රහීණ කරන ලද්දේය' යනුවෙන් මහා බෝධි පර්යංකයේදී අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද රාගයම දක්වමින් 'මම මේ අයුරින් දනිමි, මාගේ රාගය ප්‍රහීණ කරන ලද්දේය' යි වදාළහ. ඉතිරි පදවලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙයින් කුමක් පවසන ලද්දේ ද? ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය පවසන ලදී, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය මගින් ඵලසමාපත්තිය පවසන ලදී. ඵලසමාපත්තියට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ ද සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාගේ ද සක්මන් කිරීම් ආදිය ආර්ය සක්මන් ආදිය වෙයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ සහිතමය.

4. සරභසුත්තවණ්ණනා

4. සරභ සූත්‍ර වර්ණනාව

65. චතුත්ථෙ රාජගහෙති එවංනාමකෙ නගරෙ. ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙති ගිජ්ඣසදිසානිස්ස කූටානි, ගිජ්ඣා වා තස්ස කූටෙසු වසන්තීති ගිජ්ඣකූටො, තස්මිං ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ. එතෙනස්ස රාජගහං ගොචරගාමං කත්වා විහරන්තස්ස වසනට්ඨානං දස්සිතං. ගිජ්ඣකූටස්මිඤ්හි තථාගතං උද්දිස්ස විහාරො කාරිතො, ගිජ්ඣකූටවිහාරොත්වෙවස්ස නාමං. තත්ථායං තස්මිං සමයෙ විහරතීති. සරභො නාම පරිබ්බාජකො අචිරපක්කන්තො හොතීති සරභොති එවංනාමකො පරිබ්බාජකො ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව පක්කන්තො හොති, අධුනා විබ්භන්තොති අත්ථො. සම්මාසම්බුද්ධෙ හි ලොකෙ උප්පන්නෙ තිත්ථියා නට්ඨලාභසක්කාරා අහෙසුං, තිණ්ණං රතනානං මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි. යථාහ –

65. සතරවන සූත්‍රයෙහි, 'රජගහනුවර' යනු එම නම ඇති නගරයෙහිය. 'ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි' යනු, එම පර්වතයේ ශීර්ෂයන් (කූටයන්) ගිජුලිහිණියන් හා සමාන බැවින් හෝ එහි කූටයන්හි ගිජුලිහිණියන් වසන බැවින් ගිජ්ඣකූට නම් වේ, ඒ ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහිය. මෙයින් රජගහනුවර ගොදුරු ගම් කොට වාසය කරන උන්වහන්සේගේ වාසස්ථානය දක්වන ලදී. ගිජ්ඣකූටයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ උදෙසා විහාරයක් කරවන ලදී, එයට 'ගිජ්ඣකූට විහාරය' යැයිම නම විය. එහි උන්වහන්සේ එම සමයෙහි වාසය කරති යනු අර්ථයයි. 'සරභ නම් පරිබ්‍රාජකයා නොබෝ කලකින් නික්ම ගියේ වෙයි' යනු, සරභ නම් වූ පරිබ්‍රාජකයා මෙම ශාසනයෙහි පැවිදි වී නොබෝ කලකින්ම නික්ම ගියේය, දැන් සිවුරු හැර ගිහි වූයේය යනු අර්ථයයි. ලොව සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේ උපන් කල්හි, තීර්ථකයන්ගේ ලාභ සත්කාර විනාශ විය, තෙරුවන් උදෙසා මහා ලාභ සත්කාර උපන්නේය. යම්සේ වදාළේ ද:

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං. අඤ්ඤතිත්ථියා පන පරිබ්බාජකා අසක්කතා හොන්ති අගරුකතා අමානිතා අපූජිතා න ලාභිනො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා.14; සං.නි.1.2.70).

එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්කාර කරන ලද්දේ, ගරු කරන ලද්දේ, බහුමාන කරන ලද්දේ, පුදන ලද්දේ, නමස්කාර කරන ලද්දේ සහ සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලානප්‍රත්‍ය සජ්ජ පිරිකර ලාභීහු වූහ. අන්‍ය තීර්ථක පරිබ්‍රාජකයෝ වනාහි සත්කාර නොකරන ලද්දෝ, ගරු නොකරන ලද්දෝ, බහුමාන නොකරන ලද්දෝ, නොපුදන ලද්දෝ සහ සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලානප්‍රත්‍ය සජ්ජ පිරිකර ලාභීහු නොවූහ.

තෙ එවං පරිහීනලාභසක්කාරා පඤ්චසතමත්තා එකස්මිං පරිබ්බාජකාරාමෙ සන්නිපතිත්වා සම්මන්තයිංසු – ‘‘භො, මයං සමණස්ස ගොතමස්ස උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය හතලාභසක්කාරා ජාතා, සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකානඤ්චස්ස එකං අවණ්ණං උපධාරෙථ, අවණ්ණං පත්ථරිත්වා එතස්ස [Pg.174] සාසනං ගරහිත්වා අම්හාකං ලාභසක්කාරං උප්පාදෙස්සාමා’’ති. තෙ වජ්ජං ඔලොකෙන්තා – ‘‘තීසු ද්වාරෙසු ආජීවෙ චාති චතූසුපි ඨානෙසු සමණස්ස ගොතමස්ස වජ්ජං පස්සිතුං න සක්කා, ඉමානි චත්තාරි ඨානානි මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ ඔලොකෙථා’’ති ආහංසු. අථ නෙසං අන්තරෙ එකො එවමාහ – ‘‘අහං අඤ්ඤං න පස්සාමි, ඉමෙ අන්වඩ්ඪමාසං සන්නිපතිත්වා ද්වාරවාතපානානි පිධාය සාමණෙරානම්පි පවෙසනං න දෙන්ති. ජීවිතසදිසාපි උපට්ඨාකා දට්ඨුං න ලභන්ති, ආවට්ටනිමායං ඔසාරෙත්වා ඔසාරෙත්වා ජනං ආවට්ටෙත්වා ආවට්ටෙත්වා ඛාදන්ති. සචෙ තං මයං ආහරිතුං සක්ඛිස්සාම, එවං නො ලාභසක්කාරඋළාරො භවිස්සතී’’ති. අපරොපි එවමෙව වදන්තො උට්ඨාසි. සබ්බෙ එකවාදා අහෙසුං. තතො ආහංසු – ‘‘යො තං ආහරිතුං සක්ඛිස්සති, තං මයං අම්හාකං සමයෙ ජෙට්ඨකං කරිස්සාමා’’ති.

මෙසේ ලාභ සත්කාර පිරිහුණු පන්සියයක් පමණ වූ ඒ තීර්ථකයෝ එක් පරිබ්‍රාජක ආරාමයක රැස්ව සාකච්ඡා කළහ - 'භවත්නි, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් උපන් දින සිට අපි ලාභ සත්කාර අහිමි වූවෝ වීමු. ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ හා ඔහුගේ ශ්‍රාවකයන්ගේ යම් අගුණයක් සොයව්, අගුණය පතුරුවා මොහුගේ ශාසනයට ගර්හා කොට අපගේ ලාභ සත්කාර උපදවා ගනිමු' යැයි කීහ. ඔවුහු වැරදි සොයන්නාහු - 'කාය, වාග්, මන යන දොරටු තුනෙහි සහ ආජීවයෙහි යන කරුණු සතරෙහිම ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ වරදක් දැකීමට නොහැකිය, මේ කරුණු සතර අතහැර වෙනත් තැනක බලව්' යැයි කීහ. එවිට ඔවුන් අතර සිටි එක් අයෙක් මෙසේ කීවේය - 'මම වෙනත් දෙයක් නොදකිමි. මොවුහු අඩ මසකට වරක් රැස්ව දොර ජනෙල් වසාගෙන සාමණේරයන්ට පවා ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙති. පණ වැනි උපස්ථායකයන්ට පවා දැකීමට නොලැබේ. මොවුහු 'ආවට්ටනී' නම් මායාව වරින් වර භාවිත කරමින් ජනයා රවටාගෙන බුදිති. ඉදින් අපට එය රැගෙන ඒමට හැකි වුවහොත්, අපට මහත් වූ ලාභ සත්කාර ලැබෙනු ඇත.' තවත් අයෙක් ද එසේම කියමින් නැගී සිටියේය. සියල්ලෝම එකඟ වූහ. ඉක්බිති ඔවුහු කීහ - 'යමෙක් එය රැගෙන ඒමට සමත් වේද, අපි ඔහුව අපගේ ආගමයෙහි ප්‍රධානියා කරමු' යැයි කීහ.

තතො කොටිතො පට්ඨාය ‘‘ත්වං සක්ඛිස්සසි, ත්වං සක්ඛිස්සසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අහං න සක්ඛිස්සාමි, අහං න සක්ඛිස්සාමී’’ති බහූහි වුත්තෙ සරභං පුච්ඡිංසු – ‘‘ත්වං සක්ඛිස්සසි ආචරියා’’ති. සො ආහ – ‘‘අගරු එතං ආහරිතුං, සචෙ තුම්හෙ අත්තනො කථාය ඨත්වා මං ජෙට්ඨකං කරිස්සථා’’ති. අගරු එතමාචරිය ආහර, ත්වං කතොයෙවාසි අම්හෙහි ජෙට්ඨකොති. සො ආහ – ‘‘තං ආහරන්තෙන ථෙනෙත්වා වා විලුම්පිත්වා වා ආහරිතුං න සක්කා, සමණස්ස පන ගොතමස්ස සාවකසදිසෙන හුත්වා තස්ස සාවකෙ වන්දිත්වා වත්තපටිවත්තං කත්වා තෙසං පත්තෙ භත්තං භුඤ්ජිත්වා ආහරිතුං සක්කා. රුච්චති වො එතස්ස එත්තකස්ස කිරියා’’ති. යංකිඤ්චි කත්වා ආහරිත්වා ච නො දෙහීති. තෙන හි මං දිස්වා අපස්සන්තා විය භවෙය්‍යාථාති පරිබ්බාජකානං සඤ්ඤං දත්වා දුතියදිවසෙ පාතොව උට්ඨාය ගිජ්ඣකූටමහාවිහාරං ගන්ත්වා දිට්ඨදිට්ඨානං භික්ඛූනං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පාදෙ වන්දි. භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘අඤ්ඤෙ පරිබ්බාජකා චණ්ඩා ඵරුසා, අයං පන සද්ධො භවිස්සති පසන්නො’’ති. භන්තෙ, තුම්හෙ ඤත්වා යුත්තට්ඨානස්මිංයෙව පබ්බජිතා, මයං පන අනුපධාරෙත්වා අතිත්ථෙනෙව පක්ඛන්තා අනිය්‍යානිකමග්ගෙ විචරාමාති. සො එවං වත්වා දිට්ඨෙ දිට්ඨෙ භික්ඛූ පුනප්පුනං වන්දති, න්හානොදකාදීනි පටියාදෙති, දන්තකට්ඨං කප්පියං කරොති, පාදෙ ධොවති මක්ඛෙති, අතිරෙකභත්තං ලභිත්වා භුඤ්ජති.

ඉක්බිති පේළියේ කෙළවර සිට 'ඔබට හැකිද? ඔබට හැකිද?' යි විමසා, 'මට නොහැකිය, මට නොහැකිය' යි බොහෝ දෙනා කී කල්හි, සරභගෙන් විමසූහ - 'ආචාර්යතුමනි, ඔබට හැකිද?' කියාය. ඔහු මෙසේ කීවේය - 'ඉදින් ඔබලා ඔබලාගේ පොරොන්දුවෙහි පිහිටා මා ප්‍රධානියා කරන්නේ නම්, එය රැගෙන ඒම අපහසු නැත.' 'ආචාර්යතුමනි, එය රැගෙන එන්න, ඔබ දැනටමත් අපගේ ප්‍රධානියාය' යි ඔවුහු කීහ. ඔහු මෙසේ කීවේය - 'එය රැගෙන ඒමට සොරාගෙන හෝ කොල්ලකා හෝ නොහැකිය. ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෙකු මෙන් වී, ඔහුගේ ශ්‍රාවකයන් වැඳ පුදා, වත්පිළිවෙත් කොට, ඔවුන්ගේ පාත්‍රයෙන් බත් අනුභව කොට එය රැගෙන ඒමට හැකිය. මෙපමණ දෙයක් කිරීම ඔබට රුචිද?' කියාය. 'යම්කිසි දෙයක් කොට එය රැගෙන විත් අපට දෙන්න' යි ඔවුහු කීහ. 'එසේ නම් මා දුටු විට නොදුටුවා සේ සිටින්න' යි පරිබ්‍රාජකයන්ට සලකුණක් දී, දෙවන දින අලුයම නැගිට ගිජ්ඣකූට මහා විහාරයට ගොස් දකින දකින භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාමුල පංචප්‍රතිෂ්ඨානයෙන් වැඳ නමස්කාර කළේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ - 'අනෙක් පරිබ්‍රාජකයෝ සැර පරුෂයහ, මොහු වනාහි ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක්, ප්‍රසන්න වූවෙක් විය යුතුය.' 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා නිසි පරිදි දැන සුදුසු තැනම පැවිදි වූහ, අපි වනාහි නොවිමසා වැරදි මගට බැස විමුක්තියක් නැති මගෙහි හැසිරෙමු' යැයි ඔහු කීවේය. ඔහු මෙසේ පවසා දකින දකින භික්ෂූන් වහන්සේලාට නැවත නැවත වඳියි, ස්නානය සඳහා පැන් ආදිය පිළියෙල කරයි, දැහැටි ආදිය කැප කොට පිළිගන්වයි, පාද සෝදයි, ආලේප කරයි, ඉතිරි වූ දන් ලැබ අනුභව කරයි.

තං [Pg.175] ඉමිනා නීහාරෙන වසන්තං එකො මහාථෙරො දිස්වා, ‘‘පරිබ්බාජක, ත්වං සද්ධො පසන්නො, කිං න පබ්බජසී’’ති. කො මං, භන්තෙ, පබ්බාජෙස්සති. මයඤ්හි චිරකාලං භදන්තානං පච්චත්ථිකා හුත්වා විචරිම්හාති. ථෙරො ‘‘සචෙ ත්වං පබ්බජිතුකාමො, අහං තං පබ්බාජෙස්සාමී’’ති වත්වා පබ්බාජෙසි. සො පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය නිරන්තරං වත්තපටිවත්තමකාසි. අථ නං ථෙරො වත්තෙ පසීදිත්වා නචිරස්සෙව උපසම්පාදෙසි. සො උපොසථදිවසෙ භික්ඛූහි සද්ධිං උපොසථග්ගං පවිසිත්වා භික්ඛූ මහන්තෙන උස්සාහෙන පාතිමොක්ඛං පග්ගණ්හන්තෙ දිස්වා ‘‘ඉමිනා නීහාරෙන ඔසාරෙත්වා ඔසාරෙත්වා ලොකං ඛාදන්ති, කතිපාහෙන හරිස්සාමී’’ති චින්තෙසි. සො පරිවෙණං ගන්ත්වා උපජ්ඣායං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, කො නාමො අයං ධම්මො’’ති පුච්ඡි. පාතිමොක්ඛො නාම, ආවුසොති. උත්තමධම්මො එස, භන්තෙ, භවිස්සතීති. ආම, ආවුසො, සකලසාසනධාරණී අයං සික්ඛාති. භන්තෙ, සචෙ එස සික්ඛාධම්මො උත්තමො, ඉමමෙව පඨමං ගණ්හාමීති. ගණ්හාවුසොති ථෙරො සම්පටිච්ඡි. සො ගණ්හන්තො පරිබ්බාජකෙ පස්සිත්වා ‘‘කීදිසං ආචරියා’’ති පුච්ඡිතො, ‘‘ආවුසො, මා චින්තයිත්ථ, කතිපාහෙන ආහරිස්සාමී’’ති වත්වා නචිරස්සෙව උග්ගණ්හිත්වා උපජ්ඣායං ආහ – ‘‘එත්තකමෙව, භන්තෙ, උදාහු අඤ්ඤම්පි අත්ථී’’ති. එත්තකමෙව, ආවුසොති.

එක්තරා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් මෙලෙස වසන්නා වූ එම සරභ නම් පරිබ්‍රාජකයා දැක, “පරිබ්‍රාජකය, ඔබ ශ්‍රද්ධාවන්තය, පැහැදුණේ වෙහිය, කුමක් හෙයින් මහණ නොවන්නේද?” යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, කවරෙක් මා මහණ කරවන්නේද? අපි බොහෝ කලක් ඔබ වහන්සේලාගේ සතුරන් වී හැසිරුණෙමු” යි ඔහු කීවේය. “ඉදින් ඔබ මහණ වීමට කැමති නම්, මම ඔබව මහණ කරවන්නෙමි” යි පවසා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුව මහණ කරවූහ. ඔහු මහණ වූ තැන් සිට නොකඩවා වත්පිළිවෙත් කළේය. ඉක්බිති ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුගේ වත්පිළිවෙත් කෙරෙහි පැහැදී නොබෝ කලකින්ම ඔහුව උපසම්පදා කළහ. ඔහු උපෝසථ දිනයක භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ උපෝසථාගාරයට වැදී, භික්ෂූන් වහන්සේලා මහත් උත්සාහයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂය උගන්නා ආකාරය දැක, “මොවුන් මේ අයුරින් (ආවට්ටනී මායාව) වරින් වර උගන්වමින් ලෝකයා රවටා යැපෙති, මා දින කිහිපයකින් මෙය උගෙන (සංඝයා කෙරෙන්) බැහැර වන්නෙමි” යි සිතීය. ඔහු පරිවේණයට ගොස් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනි, මේ ධර්මයේ නම කුමක්ද?” යි ඇසීය. “ඇවැත්නි, මෙය ප්‍රාතිමෝක්ෂය නම් වේ” යි වදාළ විට, “ස්වාමීනි, මෙය උතුම් ධර්මයක් විය යුතුය” යි ඔහු කීවේය. “එසේය ඇවැත්නි, මුළු ශාසනයම දරා සිටින්නේ මේ ශික්ෂාවයි” යි වදාළ විට, “ස්වාමීනි, ඉදින් මේ ශික්ෂා පදය උතුම් නම්, මම පළමුව මෙයම උගනිමි” යි කීවේය. “ඇවැත්නි, උගනින්න්න” යි ස්ථවිරයන් වහන්සේ අවසර දුන්හ. ඔහු එය උගන්නා අතරතුර පරිබ්‍රාජකයන් දැක, “ආචාර්යතුමනි, කෙසේද?” යි විමසූ විට, “ඇවැත්නි, කනගාටු නොවන්න, දින කිහිපයකින් මම මෙය (ප්‍රාතිමෝක්ෂය නැමැති මායාව) ගෙන එන්නෙමි” යි පවසා නොබෝ කලකින්ම එය උගෙන උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනි, මෙපමණක්මද, නැතහොත් වෙනත් දෙයක් ඇද්ද?” යි විමසීය. “ඇවැත්නි, මෙපමණක්මයි” යි උන්වහන්සේ වදාළහ.

සො පුනදිවසෙ යථානිවත්ථපාරුතොව ගහිතනීහාරෙනෙව පත්තං ගහෙත්වා ගිජ්ඣකූටා නික්ඛම්ම පරිබ්බාජකාරාමං අගමාසි. පරිබ්බාජකා දිස්වා ‘‘කීදිසං, ආචරිය, නාසක්ඛිත්ථ මඤ්ඤෙ ආවට්ටනිමායං ආහරිතු’’න්ති තං පරිවාරයිංසු. මා චින්තයිත්ථ, ආවුසො, ආහටා මෙ ආවට්ටනිමායා, ඉතො පට්ඨාය අම්හාකං ලාභසක්කාරො මහා භවිස්සති. තුම්හෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගා හොථ, මා විවාදං අකත්ථාති. සචෙ තෙ, ආචරිය, සුග්ගහිතා, අම්හෙපි නං වාචෙහීති. සො ආදිතො පට්ඨාය පාතිමොක්ඛං ඔසාරෙසි. අථ තෙ සබ්බෙපි – ‘‘එථ, භො, නගරෙ විචරන්තා සමණස්ස ගොතමස්ස අවණ්ණං කථෙස්සාමා’’ති අනුග්ඝාටිතෙසුයෙව නගරද්වාරෙසු ද්වාරසමීපං ගන්ත්වා විවටෙන ද්වාරෙන සබ්බපඨමං පවිසිංසු. එවං සලිඞ්ගෙනෙව අපක්කන්තං තං පරිබ්බාජකං සන්ධාය – ‘‘සරභො නාම පරිබ්බාජකො අචිරපක්කන්තො හොතී’’ති වුත්තං.

ඔහු පසුදින, සිවුරු පෙරවාගත් පරිද්දෙන්ම, පාත්‍රය ද ගෙන ගිජුකුළු පර්වතයෙන් නික්ම පරිබ්‍රාජක ආරාමයට ගියේය. පරිබ්‍රාජකයෝ ඔහුව දැක, “ආචාර්යතුමනි, කෙසේද? අර ආවට්ටනී මායාව රැගෙන ඒමට හැකි වූයේ යැයි සිතමු” යි පවසමින් ඔහුව පිරිවරා ගත්හ. “ඇවැත්නි, කනගාටු නොවන්න, මම ඒ ආවට්ටනී මායාව ගෙන ආවෙමි. මෙතැන් සිට අපට ලැබෙන ලාභ සත්කාර බොහෝ වනු ඇත. ඔබලා එකිනෙකා සමඟ සමඟි වන්න, විවාද නොකරන්න” යි ඔහු කීවේය. “ආචාර්යතුමනි, ඉදින් ඔබ එය හොඳින් උගත්තේ නම් අපට ද එය උගන්වන්න” යි ඔවුන් කීහ. ඔහු මුල සිටම ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කළේය. ඉක්බිති ඔවුන් සියල්ලෝම, “එන්න මිතුරනි, නුවර හැසිරෙමින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ අගුණ කියමු” යි පවසා නුවර දොරටු විවෘත කිරීමටත් පෙර දොරටු සමීපයට ගොස්, දොර විවෘත කළ වහාම සියල්ලන්ටම ප්‍රථමයෙන් ඇතුළු වූහ. මෙසේ තම ශ්‍රමණ වේශයෙන්ම බැහැරව ගිය ඒ පරිබ්‍රාජකයා අරභයා, “සරභ නම් පරිබ්‍රාජකයා නොබෝ කලකට පෙර නික්ම ගියේය” යි වදාරන ලදී.

තං [Pg.176] දිවසං පන භගවා පච්චූසසමයෙ ලොකං ඔලොකෙන්තො ඉදං අද්දස – ‘‘අජ්ජ සරභො පරිබ්බාජකො නගරෙ විචරිත්වා පකාසනීයකම්මං කරිස්සති, තිණ්ණං රතනානං අවණ්ණං කථෙන්තො විසං සිඤ්චිත්වා පරිබ්බාජකාරාමං ගමිස්සති, අහම්පි තත්ථෙව ගමිස්සාමි, චතස්සොපි පරිසා තත්ථෙව ඔසරිස්සන්ති. තස්මිං සමාගමෙ චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිස්සන්තී’’ති. තතො ‘‘තස්ස ඔකාසො හොතු, යථාරුචියා අවණ්ණං පත්ථරතූ’’ති චින්තෙත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ආනන්ද, අට්ඨාරසසු මහාවිහාරෙසු භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මයා සද්ධිංයෙව පිණ්ඩාය චරිතුං ආරොචෙහී’’ති. ථෙරො තථා අකාසි. භික්ඛූ පත්තචීවරමාදාය සත්ථාරමෙව පරිවාරයිංසු. සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝං ආදාය ද්වාරගාමසමීපෙයෙව පිණ්ඩාය චරි. සරභොපි පරිබ්බාජකෙහි සද්ධිං නගරං පවිට්ඨො තත්ථ තත්ථ පරිසමජ්ඣෙ රාජද්වාරවීථිචතුක්කාදීසු ච ගන්ත්වා ‘‘අඤ්ඤාතො මයා සමණානං සක්‍යපුත්තියානං ධම්මො’’තිආදීනි අභාසි. තං සන්ධාය සො රාජගහෙ පරිසති එවං වාචං භාසතීතිආදි වුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤාතොති ඤාතො අවබුද්ධො, පාකටං කත්වා උග්ගහිතොති දීපෙති. අඤ්ඤායාති ජානිත්වා. අපක්කන්තොති සලිඞ්ගෙනෙව අපක්කන්තො. සචෙ හි සමණස්ස ගොතමස්ස සාසනෙ කොචි සාරො අභවිස්ස, නාහං අපක්කමිස්සං. තස්ස පන සාසනං අසාරං නිස්සාරං, ආවට්ටනිමායං ඔසාරෙත්වා සමණා ලොකං ඛාදන්තීති එවමත්ථං දීපෙන්තො එවමාහ.

එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි ලොව බලන සේක් මෙය දුටු සේක: “අද සරභ පරිබ්‍රාජකයා නුවර හැසිරී ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රකාශ කිරීමේ කටයුත්තක් කරනු ඇත, තෙරුවන්ගේ අගුණ පවසමින් විෂ වත්කර පරිබ්‍රාජක ආරාමයට යනු ඇත, මම ද එතැනටම වඩින්නෙමි, සිව්වනක් පිරිස ද එතැනටම රැස් වනු ඇත. එම රැස්වීමේදී අසූහතර දහසක් ප්‍රාණීන් අමෘත පානය (නිවන් සුවය) ලබනු ඇත” යනුවෙනි. ඉන්පසු, “ඔහුට අවස්ථාව ලැබේවා, රිසි පරිදි අගුණ පතුරුවාවා” යි සිතා ආනන්ද තෙරුන් ඇමතූ සේක: “ආනන්ද, දහඅටක් මහා විහාරයන්හි වසන භික්ෂු සංඝයාට මා සමඟම පිඬු පිණිස හැසිරීමට දන්වන්න” යි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ එලෙසම කළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා පා සිවුරු ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේව පිරිවරා ගත්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නුවර දොරටු සමීප ගම්මානයෙහිම පිඬු පිණිස හැසිරුණු සේක. සරභ පරිබ්‍රාජකයා ද පරිබ්‍රාජකයන් සමඟ නුවරට වැදී, තැන් තැන්වල පිරිස් මැද, රජවාසල් දොරටුවල, මංසන්ධිවල ආදී ස්ථානවලට ගොස් “ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන්ගේ ධර්මය මා දන්නෙමි” යනාදිය පැවසීය. එය අරභයා ඔහු රජගහනුවර පිරිස මැද මෙබඳු වචන කී බව වදාරන ලදී. එහි ‘අඤ්ඤාතෝ’ යනු දන්නා ලදී, අවබෝධ කරන ලදී, ප්‍රකට කර උගන්නා ලදී යන අර්ථයයි. ‘අඤ්ඤාය’ යනු දැනගෙන යන්නයි. ‘අපක්කන්තෝ’ යනු තම (ශ්‍රමණ) වේශයෙන්ම බැහැර වූ බවයි. ඉදින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ශාසනයෙහි කිසියම් හරයක් තිබුණේ නම් මම බැහැර නොවන්නෙමි. නමුත් ඔහුගේ ශාසනය අසාරය, හරයක් නැත, ආවට්ටනී මායාව පතුරුවා ශ්‍රමණයෝ ලෝකයා රවටා යැපෙති යන අර්ථය දක්වමින් ඔහු මෙසේ කීවේය.

අථ ඛො සම්බහුලා භික්ඛූති අථ එවං තස්මිං පරිබ්බාජකෙ භාසමානෙ අරඤ්ඤවාසිනො පඤ්චසතා භික්ඛූ ‘‘අසුකට්ඨානං නාම සත්ථා පිණ්ඩාය චරිතුං ගතො’’ති අජානන්තා භික්ඛාචාරවෙලායං රාජගහං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. තෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. අස්සොසුන්ති සුණිංසු. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති ‘‘ඉමං කාරණං දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමා’’ති උපසඞ්කමිංසු.

‘අථ ඛෝ සම්බහුලා භික්ඛූ’ යනු: එකල්හි ඒ පරිබ්‍රාජකයා මෙසේ පවසද්දී, වනයෙහි වසන පන්සියයක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා “ශාස්තෘන් වහන්සේ අසවල් ස්ථානයට පිඬු පිණිස වැඩි සේක” යි නොදැන, පිඬු පිණිස හැසිරෙන වේලාවෙහි රජගහ නුවරට පිඬු පිණිස වැඩම කළහ. ඔවුන් අරභයා මෙය පවසන ලදී. ‘අස්සෝසුං’ යනු ඇසූහ යන්නයි. ‘යේන භගවා තේනුපසංකමිංසු’ යනු “මේ කරුණ දසබලයන් වහන්සේට දන්වන්නෙමු” යි සිතා උන්වහන්සේ වෙත එළඹුණු බවයි.

සිප්පිනිකාතීරන්ති සිප්පිනිකාති එවංනාමිකාය නදියා තීරං. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙනාති කායඞ්ගවාචඞ්ගානි අචොපෙත්වා අබ්භන්තරෙ ඛන්තිං ධාරෙත්වා චිත්තෙනෙව අධිවාසෙසීති අත්ථො. එවං අධිවාසෙත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘කිං නු ඛො අජ්ජ මයා සරභස්ස වාදං මද්දිතුං ගච්ඡන්තෙන එකකෙන ගන්තබ්බං[Pg.177], උදාහු භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතෙනා’’ති. අථස්ස එතදහොසි – සචාහං භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගමිස්සාමි, මහාජනො එවං චින්තෙස්සති – ‘‘සමණො ගොතමො වාදුප්පත්තිට්ඨානං ගච්ඡන්තො පක්ඛං උක්ඛිපිත්වා ගන්ත්වා පරිසබලෙන උප්පන්නං වාදං මද්දති, පරවාදීනං සීසං උක්ඛිපිතුං න දෙතී’’ති. න ඛො පන මය්හං උප්පන්නෙ වාදෙ පරං ගහෙත්වා මද්දනකිච්චං අත්ථි, අහමෙව ගන්ත්වා මද්දිස්සාමි. අනච්ඡරියං චෙතං ය්වාහං ඉදානි බුද්ධභූතො අත්තනො උප්පන්නං වාදං මද්දෙය්‍යං, චරියං චරණකාලෙ අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තෙනාපි හි මයා වහිතබ්බං ධුරං අඤ්ඤො වහිතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. ඉමස්ස පනත්ථස්ස සාධනත්ථං –

‘සිප්පිනිකාතීරං’ යනු සිප්පිනිකා නම් ගංගාවේ තීරයයි. ‘අධිවාසේසි භගවා තුණ්හීභාවේන’ යනු කය සහ වචනය නොසොල්වා, සිතින්ම ඉවසීම දරාගෙන ඉවසා වදාළ සේක යන්න අර්ථයයි. මෙසේ ඉවසා වදාරා නැවත මෙසේ සිතූ සේක: “අද සරභගේ වාදය මර්දනය කිරීමට යන මම තනිවම යා යුතුද, නැතහොත් භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන යා යුතුද?” එවිට උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: “ඉදින් මම භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන යන්නෙම් නම්, මහජනයා මෙසේ සිතනු ඇත: ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වාදයක් හටගත් තැනට යද්දී පිරිසක් පිරිවරාගෙන ගොස්, පිරිස් බලයෙන් උපන් වාදය මර්දනය කරයි, පරවාදීන්ට හිස ඔසවන්නට ඉඩ නොදෙයි’ යනුවෙනි. නමුත් මට පරවාද මර්දනය කිරීමට අනෙකෙකුගේ සහාය අවශ්‍ය නැත, මමම ගොස් එය මර්දනය කරන්නෙමි. දැන් බුදු බවට පත්ව සිටින මා තමන්ට එරෙහිව උපන් වාදය මර්දනය කිරීම පුදුමයක් නොවේ, මක්නිසාද යත් බෝධිසත්ව චරිතය පුරන කාලයෙහි අහේතුක පටිසන්ධියෙන් (තිරිසන් යෝනියක) උපන් කල පවා මා දැරිය යුතු ධූරය (බර) දැරීමට සමත් අන් කිසිවෙකු නොවූ බැවිනි.” මේ කරුණ තහවුරු කිරීම පිණිස මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘යතො යතො ගරු ධුරං, යතො ගම්භීරවත්තනී;

තදාස්සු කණ්හං යුඤ්ජෙන්ති, ස්වාස්සු තං වහතෙ ධුර’’න්ති. (ජා. 1.1.29) –

“යම් යම් තැනක බර වැඩියි ද, යම් තැනක මාවත ගැඹුරු ද (දුෂ්කර ද), එකල්හි (ඒ බර ඇදීමට) කළු ගොනාම යොදවති, ඒ කළු ගොනාම ඒ බර ඇදගෙන යයි.”

ඉදං කණ්හජාතකං ආහරිතබ්බං. අතීතෙ කිර එකො සත්ථවාහො එකිස්සා මහල්ලිකාය ගෙහෙ නිවාසං ගණ්හි. අථස්ස එකිස්සා ධෙනුයා රත්තිභාගසමනන්තරෙ ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. සා එකං වච්ඡකං විජායි. මහල්ලිකාය වච්ඡකං දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය පුත්තසිනෙහො උදපාදි. පුනදිවසෙ සත්ථවාහපුත්තො – ‘‘තව ගෙහවෙතනං ගණ්හාහී’’ති ආහ. මහල්ලිකා ‘‘මය්හං අඤ්ඤෙන කිච්චං න අත්ථි, ඉමමෙව වච්ඡකං දෙහී’’ති ආහ. ගණ්හ, අම්මාති. සා තං ගණ්හිත්වා ඛීරං පායෙත්වා යාගුභත්තතිණාදීනි දදමානා පොසෙසි. සො වුද්ධිමන්වාය පරිපුණ්ණරූපො බලවීරියසම්පන්නො අහොසි සම්පන්නාචාරො, කාළකො නාම නාමෙන. අථෙකස්ස සත්ථවාහස්ස පඤ්චහි සකටසතෙහි ආගච්ඡන්තස්ස උදකභින්නට්ඨානෙ සකටචක්කං ලග්ගි. සො දසපි වීසම්පි තිංසම්පි යොජෙත්වා නීහරාපෙතුං අසක්කොන්තො කාළකං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘තාත, තව වෙතනං දස්සාමි, සකටං මෙ උක්ඛිපිත්වා දෙහී’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා තං ආදාය – ‘‘අඤ්ඤො ඉමිනා සද්ධිං ධුරං වහිතුං සමත්ථො නත්ථී’’ති ධුරසකටෙ යොත්තං බන්ධිත්වා තං එකකංයෙව යොජෙසි. සො තං සකටං උක්ඛිපිත්වා ථලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා එතෙනෙව නිහාරෙන පඤ්ච සකටසතානි නීහරි. සො සබ්බපච්ඡිමසකටං නීහරිත්වා මොචියමානො ‘‘සු’’න්ති කත්වා සීසං උක්ඛිපි.

මෙම කණ්හ ජාතකය ගෙනහැර දැක්විය යුතුය. අතීතයේ එක් ගැල් නායකයෙක් එක්තරා මහලු ස්ත්‍රියකගේ නිවසේ ලැගුම් ගත්තේය. එවිට ඔහුගේ එක් එළදෙනකට අළුයම් කාලයේදී පැටවෙකු ලැබුණි. ඇය එක් වසු පැටවෙකු ප්‍රසූත කළාය. එම මැහැල්ලට වසු පැටවා දුටු වේලාවේ සිට පුත්‍ර ස්නේහය උපන්නේය. පසුදින ගැල් නායකයාගේ පුත්‍රයා 'ඔබේ නිවසේ කුලිය ගන්න' යැයි කීවේය. මැහැල්ල 'මට වෙනත් දෙයකින් වැඩක් නැත, මට මේ වසු පැටවාම දෙන්න' යැයි කීවාය. 'මෑණියනි, ගන්න' යැයි ඔහු කීවේය. ඇය ඔහු ගෙන කිරි පොවා, කැඳ, බත්, තණකොළ ආදිය දෙමින් ඇති දැඩි කළාය. ඔහු වැඩෙත්ම පිරිපුන් රූපයක් ඇති, බලවීර්යයෙන් යුත්, යහපත් පැවතුම් ඇති සතෙකු විය. ඔහු නමින් 'කාළක' නම් විය. එක්තරා ගැල් නායකයෙක් ගැල් පන්සියයක් සමඟ එන අතරතුර ජලයෙන් කැඩී ගිය තැනක ගැල් රෝදයක් එරුණි. ඔහු ගවයන් දස දෙනෙකු, විසි දෙනෙකු, තිස් දෙනෙකු බැගින් යොදා එය ගොඩ ගැනීමට නොහැකිව, කාළක වෙත පැමිණ මෙසේ කීවේය: 'පුතේ, මම තට කුලියක් දෙන්නම්, මගේ ගැල ඔසවා දීපන්.' මෙසේ කියා ඔහු කැඳවාගෙන ගොස් 'මොහු සමඟ බර ඇදීමට සමත් වෙනත් අයෙක් නැත' යැයි සිතා ගැල් වියගහේ ලණුව බැඳ ඔහු තනිවම යෙදුවේය. ඔහු එම ගැල ඔසවා ගොඩබිමෙහි තබා එම ක්‍රමයෙන්ම ගැල් පන්සියයම ගොඩ ගත්තේය. ඔහු අවසාන ගැලත් ගොඩට ඇද මුදා හරින විට 'ෂූ' යන ශබ්දය නගමින් හිස එසවීය.

සත්ථවාහො [Pg.178] ‘‘අයං එත්තකානි සකටානි උක්ඛිපන්තො එවං න අකාසි, වෙතනත්ථං මඤ්ඤෙ කරොතී’’ති සකටගණනාය කහාපණෙ ගහෙත්වා පඤ්චසතභණ්ඩිකං තස්ස ගීවාය බන්ධාපෙසි. සො අඤ්ඤෙසං අත්තනො සන්තිකං අල්ලීයිතුං අදෙන්තො උජුකං ගෙහමෙව අගමාසි. මහල්ලිකා දිස්වා මොචෙත්වා කහාපණභාවං ඤත්වා ‘‘කස්මා, පුත්ත, එවමකාසි, මා ත්වං ‘මයා කම්මං කත්වා ආභතෙන අයං ජීවිස්සතී’ති සඤ්ඤමකාසී’’ති වත්වා ගොණං උණ්හොදකෙන න්හාපෙත්වා තෙලෙන අබ්භඤ්ජිත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය පුන මා එවමකාසී’’ති ඔවදි. එවං සත්ථා ‘‘චරියං චරණකාලෙ අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තෙනාපි හි මයා වහිතබ්බධුරං අඤ්ඤො වහිතුං සමත්ථො නාම නාහොසී’’ති චින්තෙත්වා එකකොව අගමාසි. තං දස්සෙතුං අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොතිආදි වුත්තං.

ගැල් නායකයා 'මොහු මෙතරම් ගැල් ප්‍රමාණයක් ඔසවන විට මෙසේ කළේ නැත, මම හිතන්නේ කුලිය සඳහා මෙසේ කරයි' කියා ගැල් ගණනට අනුව කහවනු ගෙන කහවනු පන්සියයක පොදියක් ඔහුගේ බෙල්ලේ බැන්දේය. ඔහු අන් අයට තමා වෙත ළඟා වීමට ඉඩ නොදී කෙලින්ම නිවසටම ගියේය. මැහැල්ල එය දැක, ලෙහා දමා කහවනු බව දැන, 'පුතේ, ඇයි මෙහෙම කළේ? මා වැඩ කර ගෙනා දෙයින් මැය ජීවත් වේවි කියා ඔබ සිතන්න එපා' යැයි පවසා, ගවයා උණු පැන් වලින් නහවා තෙල් ගල්වා 'මෙතැන් සිට නැවත මෙසේ නොකරන්න' යැයි අවවාද කළාය. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ 'පාරමී දම් පුරන කාලයේ අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක උපත ලැබුවද, මා විසින් ඉසිලිය යුතු බර ඉසිලීමට සමත් වෙනත් අයෙකු නොවීය' යැයි සිතා තනිවම වැඩම කළ සේක. එය දැක්වීමට 'ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සවස් කාලයේ පටිසල්ලානයෙන් නැගී සිටි සේක' යනාදිය වදාරන ලදී.

තත්ථ පටිසල්ලානාති පුථුත්තාරම්මණෙහි චිත්තං පටිසංහරිත්වා සල්ලානතො, ඵලසමාපත්තිතොති අත්ථො. තෙනුපසඞ්කමීති පරිබ්බාජකෙසු සකලනගරෙ පකාසනීයකම්මං කත්වා නගරා නික්ඛම්ම පරිබ්බාජකාරාමෙ සන්නිපතිත්වා ‘‘සචෙ, ආවුසො සරභ, සමණො ගොතමො ආගමිස්සති, කිං කරිස්සසී’’ති. සමණෙ ගොතමෙ එකං කරොන්තෙ අහං ද්වෙ කරිස්සාමි, ද්වෙ කරොන්තෙ චත්තාරි, චත්තාරි කරොන්තෙ පඤ්ච, පඤ්ච කරොන්තෙ දස, දස කරොන්තෙ වීසති, වීසති කරොන්තෙ තිංසං, තිංසං කරොන්තෙ චත්තාලීසං, චත්තාලීසං කරොන්තෙ පඤ්ඤාසං, පඤ්ඤාසං කරොන්තෙ සතං, සතං කරොන්තෙ සහස්සං කරිස්සාමීති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං සීහනාදකථං සමුට්ඨාපෙත්වා නිසින්නෙසු උපසඞ්කමි.

එහි 'පටිසල්ලානා' යනු නානාවිධ අරමුණු වලින් සිත ඉවත් කර ඵලසමාපත්තියට සමවැදීමයි. 'තේනුපසංකමී' යනු පිරිවැජියන් මුළු නගරය පුරා ප්‍රසිද්ධියක් කර නගරයෙන් පිටව පිරිවැජි ආරාමයේ රැස්ව 'ඇවැත්නි සරභය, ඉදින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වැඩම කළහොත් ඔබ කුමක් කරන්නේද?' යැයි විමසූ කල්හිය. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ එක් කරුණක් කියද්දී මම කරුණු දෙකක් කියමි, දෙකක් කියද්දී හතරක්, හතරක් කියද්දී පහක්, පහක් කියද්දී දහයක්, දහයක් කියද්දී විස්සක්, විස්සක් කියද්දී තිහක්, තිහක් කියද්දී හතළිහක්, හතළිහක් කියද්දී පනහක්, පනහක් කියද්දී සියයක්, සියයක් කියද්දී දහසක් කියමි යි මෙසේ ඔවුනොවුන් සිංහනාද පවත්වමින් සිටින තැනට වැඩම කළ සේක.

උපසඞ්කමන්තො පන යස්මා පරිබ්බාජකාරාමස්ස නගරමජ්ඣෙනෙව මග්ගො, තස්මා සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා සුගතමහාචීවරං පාරුපිත්වා විස්සට්ඨබලො රාජා විය එකකොව නගරමජ්ඣෙන අගමාසි. මිච්ඡාදිට්ඨිකා දිස්වා ‘‘පරිබ්බාජකා සමණස්ස ගොතමස්ස පකාසනීයකම්මං කරොන්තා අවණ්ණං පත්ථරිංසු, සො එතෙ අනුවත්තිත්වා සඤ්ඤාපෙතුං ගච්ඡති මඤ්ඤෙ’’ති අනුබන්ධිංසු. සම්මාදිට්ඨිකාපි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො පත්තචීවරං ආදාය එකකොව නික්ඛන්තො, අජ්ජ සරභෙන සද්ධිං මහාධම්මසඞ්ගාමො භවිස්සති. මයම්පි තස්මිං සමාගමෙ කායසක්ඛිනො භවිස්සාමා’’ති අනුබන්ධිංසු. සත්ථා පස්සන්තස්සෙව මහාජනස්ස පරිබ්බාජකාරාමං උපසඞ්කමි.

වැඩම කරද්දී පිරිවැජි ආරාමයට යන මාවත නගරය මැදින්ම වැටී ඇති බැවින්, මැනවින් පඬු පෙවූ අඳනයක් හැඳ සුගත මහා සිවුර පෙරවාගෙන, පිරිවර අත්හළ රජෙකු මෙන් තනිවම නගරය මැදින් වැඩම කළ සේක. මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෝ දැක 'පිරිවැජියෝ ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ට එරෙහිව ප්‍රසිද්ධියේ අගුණ පතුරුවා ඇත, ඔහු ඔවුන් කරා ගොස් ඔවුන්ව සනසා ගැනීමට යන්නේ යැයි සිතමි' කියා පසුපස ගියහ. සම්‍යග්දෘෂ්ටිකයෝ ද 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පා සිවුරු ගෙන තනිවම නික්මුණු සේක, අද සරභ සමඟ මහා ධර්ම සංග්‍රාමයක් සිදුවනු ඇත. අපිත් එම සමාගමයේ සාක්ෂිකරුවන් වන්නෙමු' යැයි සිතා පසුපස ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ මහජනයා බලා සිටියදීම පිරිවැජි ආරාමයට වැඩම කළ සේක.

පරිබ්බාජකා [Pg.179] රුක්ඛානං ඛන්ධවිටපසාඛන්තරෙහි සමුග්ගච්ඡන්තා ඡබ්බණ්ණඝනබුද්ධරස්මියො දිස්වා ‘‘අඤ්ඤදා එවරූපො ඔභාසො නාම නත්ථි, කිං නු ඛො එත’’න්ති උල්ලොකෙත්වා ‘‘සමණො ගොතමො ආගච්ඡතී’’ති ආහංසු. තං සුත්වාව සරභො ජාණුකන්තරෙ සීසං ඨපෙත්වා අධොමුඛො නිසීදි. එවං තස්මිං සමයෙ භගවා තං ආරාමං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. තථාගතො හි ජම්බුදීපතලෙ අග්ගකුලෙ ජාතත්තා අග්ගාසනාරහොතිස්ස සබ්බත්ථ ආසනං පඤ්ඤත්තමෙව හොති. එවං පඤ්ඤත්තෙ මහාරහෙ බුද්ධාසනෙ නිසීදි.

පිරිවැජියෝ ගස්වල කඳන්, අතු පතර අතරින් විහිදෙන ෂඩ්වර්ණ ඝන බුද්ධ රශ්මිය දැක 'වෙනදා මෙබඳු ආලෝකයක් නැත, මෙය කුමක්ද?' කියා බලා 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වැඩම කරති' යි කීහ. එය ඇසූ සැනින් සරභ දණහිස් දෙක අතර හිස තබාගෙන මුහුණ බිමට හරවාගෙන වාඩි විය. මෙසේ ඒ අවස්ථාවේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ආරාමයට වැඩම කර පණවන ලද අසනයෙහි වැඩ සිටි සේක. තථාගතයන් වහන්සේ ජම්බුද්වීප තලයෙහි අග්‍ර කුලයක උපන් බැවින් අග්‍රාසනයට සුදුසු වන සේක, උන්වහන්සේට සෑම තැනකම අසනයක් පණවාම ඇත. මෙසේ පණවන ලද මහාර්හ බුද්ධාසනයෙහි වැඩ සිටි සේක.

තෙ පරිබ්බාජකා සරභං පරිබ්බාජකං එතදවොචුන්ති සම්මාසම්බුද්ධෙ කිර සරභෙන සද්ධිං එත්තකං කථෙන්තෙයෙව භික්ඛුසඞ්ඝො සත්ථු පදානුපදිකො හුත්වා පරිබ්බාජකාරාමං සම්පාපුණි, චතස්සොපි පරිසා පරිබ්බාජකාරාමෙයෙව ඔසරිංසු. තතො තෙ පරිබ්බාජකා ‘‘අච්ඡරියං සමණස්ස ගොතමස්ස කම්මං, සකලනගරං විචරිත්වා අවණ්ණං පත්ථරිත්වා පකාසනීයකම්මං කත්වා ආගතානං වෙරීනං පටිසත්තූනං පච්චාමිත්තානං සන්තිකං ආගන්ත්වා ථොකම්පි විග්ගාහිකකථං න කථෙසි, ආගතකාලතො පට්ඨාය සතපාකතෙලෙන මක්ඛෙන්තො විය අමතපානං පායෙන්තො විය මධුරකථං කථෙතී’’ති සබ්බෙපි සම්මාසම්බුද්ධං අනුවත්තන්තා එතදවොචුං.

එම පිරිවැජියෝ සරභ පිරිවැජියාට මෙසේ කීහ: සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සරභ සමඟ මෙපමණක් කතා කරද්දීම භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පියවර ඔස්සේ පිරිවැජි ආරාමයට පැමිණි සේක, සිව්වනක් පිරිසද පිරිවැජි ආරාමයටම රැස් වූහ. ඉක්බිති ඒ පිරිවැජියෝ 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ක්‍රියාව පුදුම සහගතය, මුළු නගරයම සැරිසරා අගුණ පතුරුවා ප්‍රසිද්ධ කළ වෛරී ප්‍රතිවාදී සතුරන් වෙත පැමිණ ස්වල්ප වූ හෝ වාදශීලී කතාවක් නොකරති, වැඩම කළ වෙලාවේ සිට සියක් වරක් පිසින ලද තෙල් ගල්වන්නාක් මෙන්, අමෘත පානයක් පොවන්නාක් මෙන් මිහිරි කතා කරති' යි පවසා සියල්ලෝම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට එකඟ වෙමින් මෙසේ කීහ.

යාචෙය්‍යාසීති ආයාචෙය්‍යාසි පත්ථෙය්‍යාසි පිහෙය්‍යාසි. තුණ්හීභූතොති තුණ්හීභාවං උපගතො. මඞ්කුභූතොති නිත්තෙජතං ආපන්නො. පත්තක්ඛන්ධොති ඔනතගීවො. අධොමුඛොති හෙට්ඨාමුඛො. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතොති ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බෙ ධම්මා මයා අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං පටිජානතො තව. අනභිසම්බුද්ධාති ඉමෙ නාම ධම්මා තයා අනභිසම්බුද්ධා. තත්ථාති තෙසු අනභිසම්බුද්ධාති එවං දස්සිතධම්මෙසු. අඤ්ඤෙන වා අඤ්ඤං පටිචරිස්සතීති අඤ්ඤෙන වා වචනෙන අඤ්ඤං වචනං පටිච්ඡාදෙස්සති, අඤ්ඤං පුච්ඡිතො අඤ්ඤං කථෙස්සතීති අධිප්පායො. බහිද්ධා කථං අපනාමෙස්සතීති බහිද්ධා අඤ්ඤං ආගන්තුකකථං ආහරන්තො පුරිමකථං අපනාමෙස්සති. අප්පච්චයන්ති අනභිරද්ධිං අතුට්ඨාකාරං පාතුකරිස්සතීති පාකටං කරිස්සති. එත්ථ ච අප්පච්චයෙන දොමනස්සං වුත්තං, පුරිමෙහි ද්වීහි මන්දබලවභෙදො කොධොයෙව.

"යාවෙය්‍යාසි" යනු වාචිකව ඉල්ලන්න, සිතින් පතන්න හෝ ප්‍රාර්ථනා කරන්න යන අර්ථයයි. "තුණ්හීභූතෝ" යනු නිශ්ශබ්දතාවයට පත් වූයේ යන්නයි. "මංකුභූතෝ" යනු තේජස රහිත භාවයට පත් වූයේ යන්නයි. "පත්තක්ඛන්ධෝ" යනු පහතට නැමුණු බෙල්ලක් ඇතිව යන්නයි. "අධෝමුඛෝ" යනු පහළට මුහුණ යොමු කරගෙන යන්නයි. "සම්මාසම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ" යනු "මම සම්මා සම්බුදු වෙමි, සියලු ධර්මයන් මා විසින්ම අවබෝධ කරගන්නා ලදී" යැයි ප්‍රතිඥා දෙන ඔබගේ යන්නයි. "අනභිසම්බුද්ධා" යනු මේ ධර්මයන් ඔබ විසින් අවබෝධ කරගනු ලැබ නැත යන්නයි. "තත්ථ" යනු එසේ අවබෝධ නොකරන ලදැයි පෙන්වා දුන් ධර්මයන් පිළිබඳවයි. "අඤ්ඤේන වා අඤ්ඤං පටිචරිස්සති" යනු එක් වචනයක් වෙනත් වචනයකින් වසන් කරනු ඇත, එනම් වෙනත් දෙයක් ඇසූ විට වෙනත් දෙයක් පවසනු ඇත යන්න මෙහි අදහසයි. "බහිද්ධා කථං අපනාමෙස්සති" යනු බාහිරව පැමිණි අලුත් කතාවක් ගෙන එමින් කලින් පැවති කතාව බැහැර කරනු ඇත යන්නයි. "අප්පච්චයං" යනු අප්‍රසාදය හෝ නොසතුට ප්‍රකාශ කරනු ඇත යන්නයි. මෙහි "අප්පච්චය" යන්නෙන් දෝමනස්ස වේදනාව කියැවෙන අතර, පෙර කී "කෝප" සහ "දෝස" යන පද දෙකෙන් දුර්වල හෝ බලවත් වූ ක්‍රෝධයම අදහස් වේ.

එවං [Pg.180] භගවා පඨමවෙසාරජ්ජෙන සීහනාදං නදිත්වා පුන දුතියාදීහි නදන්තො යො ඛො මං පරිබ්බාජකාතිආදිමාහ. තත්ථ යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතොති යස්ස මග්ගස්ස වා ඵලස්ස වා අත්ථාය තයා චතුසච්චධම්මො දෙසිතො. සො න නිය්‍යාතීති සො ධම්මො න නිය්‍යාති න නිග්ගච්ඡති, න තං අත්ථං සාධෙතීති වුත්තං හොති. තක්කරස්සාති යො නං කරොති, තස්ස පටිපත්තිපූරකස්ස පුග්ගලස්සාති අත්ථො. සම්මා දුක්ඛක්ඛයායාති හෙතුනා නයෙන කාරණෙන සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස ඛයාය. අථ වා යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතොති යස්ස තෙ අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො. සෙය්‍යථිදං – රාගපටිඝාතත්ථාය අසුභකම්මට්ඨානං, දොසපටිඝාතත්ථාය මෙත්තාභාවනා, මොහපටිඝාතත්ථාය පඤ්ච ධම්මා, විතක්කුපච්ඡෙදාය ආනාපානස්සති. සො න නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායාති සො ධම්මො යො නං යථාදෙසිතං කරොති, තස්ස තක්කරස්ස සම්මා හෙතුනා නයෙන කාරණෙන වට්ටදුක්ඛක්ඛයාය න නිය්‍යාති න නිග්ගච්ඡති, තං අත්ථං න සාධෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සෙය්‍යථාපි සරභො පරිබ්බාජකොති යථා අයං සරභො පරිබ්බාජකො පජ්ඣායන්තො අප්පටිභානො නිසින්නො, එවං නිසීදිස්සතීති.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් සිංහ නාද පවත්වා, නැවත දෙවන ආදී වෛශාරද්‍යයන්ගෙන් සිංහ නාද පවත්වනු පිණිස "යෝ ඛෝ මං පරිබ්බාජකා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "යස්ස ඛෝ පන තේ අත්ථාය ධම්මෝ දේසිතෝ" යනු යම් මාර්ගයක හෝ ඵලයක අර්ථය පිණිස ඔබ විසින් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දේශනා කරන ලදද යන්නයි. "සෝ න නිය්‍යාති" යනු ඒ ධර්මය (සංසාරයෙන්) එතෙර වීමට හේතු නොවේ, ඒ අර්ථය සාධනය නොකරයි යන්නයි. "තක්කරස්ස" යනු එම ධර්මය පිළිපදින්නා වූ, පිළිවෙත් පුරන්නා වූ පුද්ගලයාට යන අර්ථයයි. "සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය" යනු නිසි හේතුවෙන් හා ක්‍රමයෙන් සියලු වෘත්ත දුක්ඛයන් ක්ෂය කිරීම පිණිසයි. නැතහොත්, "යස්ස ඛෝ පන තේ අත්ථාය ධම්මෝ දේසිතෝ" යන්නෙන් යම් රාගය ප්‍රහාණය කිරීම ආදී අර්ථය පිණිස ඔබ වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක්ද යන අර්ථයයි. එනම්, රාගය මැඬලීම පිණිස අසුභ කමටහන ද, ද්වේෂය මැඬලීම පිණිස මෙත්තා භාවනාව ද, මෝහය මැඬලීම පිණිස (ධර්මය ඉගෙනීම ආදී) පංච ධර්මයන් ද, විතර්ක සිඳලීම පිණිස ආනාපානසතිය ද දේශනා කරන ලදී. "සෝ න නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය" යනු යමෙක් ඒ ධර්මය දේශනා කළ පරිදි පිළිපදියි ද, ඒ පිළිපදින්නා හට නිසි ලෙස වෘත්ත දුක්ඛය ක්ෂය කිරීම පිණිස එය හේතු නොවේ, ඒ අර්ථය සාධනය නොකරයි යන්න මෙහි අදහසයි. "සෙය්‍යථාපි සරභෝ පරිබ්බාජකෝ" යනු මේ සරභ පරිබ්‍රාජකයා කල්පනා කරමින් නිරුත්තරව වාඩි වී සිටින්නාක් මෙන් වාඩි වී සිටිනු ඇත යන්නයි.

එවං තීහි පදෙහි සීහනාදං නදිත්වා දෙසනං නිවත්තෙන්තස්සෙව තථාගතස්ස තස්මිං ඨානෙ සන්නිපතිතා චතුරාසීතිපාණසහස්සපරිමාණා පරිසා අමතපානං පිවි, සත්ථා පරිසාය අමතපානස්ස පීතභාවං ඤත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පක්කාමි. තමත්ථං දස්සෙතුං අථ ඛො භගවාතිආදි වුත්තං. තත්ථ සීහනාදන්ති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං අප්පටිනාදං. වෙහාසං පක්කාමීති අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන ආකාසං පක්ඛන්දි. එවං පක්ඛන්දො ච පන තංඛණඤ්ඤෙව ගිජ්ඣකූටමහාවිහාරෙ පතිට්ඨාසි.

මෙසේ පද තුනකින් සිංහ නාද පවත්වා තථාගතයන් වහන්සේ දේශනය අවසන් කරනවාත් සමඟම, ඒ ස්ථානයේ රැස්ව සිටි අසූහාරදහසක් සත්වයෝ අමෘත පානය (නිවන) ලැබූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිස නිවන් අමෘතය ලැබූ බව දැන අහසට පැන නැගී වැඩි සේක. ඒ කරුණ දැක්වීමට "අථ ඛෝ භගවා" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "සීහනාදං" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, නිර්භීත වූ, ප්‍රතිවාදියෙකු නැති නාදයයි. "වේහාසං පක්කාමී" යනු අභිඥාපාදක චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට අධිෂ්ඨාන කොට භික්ෂු සංඝයා සමඟ අහසට පැන නැගුණු සේක. එසේ අහසට නැගී එම මොහොතේම ගිජ්ඣකූට මහා විහාරයෙහි පිහිටි සේක.

වාචාය සන්නිතොදකෙනාති වචනපතොදෙන. සඤ්ජම්භරිමකංසූති සම්භරිතං නිරන්තරඵුටං අකංසු, උපරි විජ්ඣිංසූති වුත්තං හොති. බ්‍රහාරඤ්ඤෙති මහාරඤ්ඤෙ. සීහනාදං නදිස්සාමීති සීහස්ස නදතො ආකාරං දිස්වා ‘‘අයම්පි තිරච්ඡානගතො, අහම්පි, ඉමස්ස චත්තාරො පාදා, මය්හම්පි, අහම්පි එවමෙව සීහනාදං නදිස්සාමී’’ති චින්තෙසි. සො සීහස්ස සම්මුඛා නදිතුං අසක්කොන්තො [Pg.181] තස්මිං ගොචරාය පක්කන්තෙ එකකො නදිතුං ආරභි. අථස්ස සිඞ්ගාලසද්දොයෙව නිච්ඡරි. තෙන වුත්තං – සිඞ්ගාලකංයෙව නදතීති. භෙරණ්ඩකන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අපිච භින්නස්සරං අමනාපසද්දං නදතීති වුත්තං හොති. එවමෙව ඛො ත්වන්ති ඉමිනා ඔපම්මෙන පරිබ්බාජකා තථාගතං සීහසදිසං කත්වා සරභං සිඞ්ගාලසදිසං අකංසු. අම්බුකසඤ්චරීති ඛුද්දකකුක්කුටිකා. පුරිසකරවිතං රවිස්සාමීති මහාකුක්කුටං රවන්තං දිස්වා ‘‘ඉමස්සපි ද්වෙ පාදා ද්වෙ පක්ඛා, මය්හම්පි තථෙව, අහම්පි එවරූපං රවිතං රවිස්සාමී’’ති සා තස්ස සම්මුඛා රවිතුං අසක්කොන්තී තස්මිං පක්කන්තෙ රවමානා කුක්කුටිකාරවංයෙව රවි. තෙන වුත්තං – අම්බුකසඤ්චරිරවිතංයෙව රවතීති. උසභොති ගොණො. සුඤ්ඤායාති තුච්ඡාය ජෙට්ඨකවසභෙහි විරහිතාය. ගම්භීරං නදිතබ්බං මඤ්ඤතීති ජෙට්ඨකවසභස්ස නාදසදිසං ගම්භීරනාදං නදිතබ්බං මඤ්ඤති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

"වාචාය සන්නිතෝදකේන" යනු වචන නමැති කෙවිටෙනි. "සඤ්ජම්භරිමකංසූ" යනු හාත්පසින්ම පිරී යන ලෙස හෝ සිදුරු වන ලෙස කළහ යන අර්ථයයි. "බ්‍රහාරඤ්ඤේ" යනු මහා වනයෙහිය. "සීහනාදං නදිස්සාමී" යනු සිංහයෙකු නාද කරන අයුරු දැක "මොහුත් තිරිසනෙකි, මමත් තිරිසනෙකි, මොහුටත් පාද හතරකි, මටත් පාද හතරකි, මමත් එසේම සිංහ නාද කරන්නෙමි" යි සිතීය. ඔහු සිංහයා ඉදිරියේ නාද කිරීමට අපොහොසත් වී, සිංහයා ගොදුරු පිණිස ගිය පසු තනිව නාද කිරීමට පටන් ගත්තේය. එවිට ඔහුගෙන් නික්මුණේ හිවල් හඬක්මය. එබැවින් "සිංගාලකංයේව නදති" යයි වදාරන ලදී. "භේරණ්ඩකං" යනු එම හිවල් හඬටම නමකි. තවද බිඳුණු ස්වරයෙන් යුත් අමනාප ශබ්දයක් නගයි යන්න ද මෙහි අදහසයි. මෙසේම "ඒවමේව ඛෝ ත්වං" යන මේ උපමාවෙන් පරිබ්‍රාජකයෝ තථාගතයන් වහන්සේ සිංහයෙකුට සමාන කොට සරභ පරිබ්‍රාජකයා හිවලෙකුට සමාන කළහ. "අම්බුකසඤ්චරී" යනු කුඩා කිකිළියකි. "පුරිසකරවිතං රවිස්සාමි" යනු මහා කුකුළෙකු හඬලනු දැක "මොහුටත් පාද දෙකකි, පියාපත් දෙකකි, මටත් එසේමය, මමත් මෙවැනි හඬක් නගන්නෙමි" යි සිතා, ඒ කුකුළා ඉදිරියේ හඬලන්නට නොහැකිව ඔහු ගිය පසු හඬලද්දී කිකිළියකගේ හඬම නැගුවාය. එබැවින් "අම්බුකසඤ්චරිරවිතංයේව රවති" යයි වදාරන ලදී. "උසභෝ" යනු ගොනාය. "සුඤ්ඤාය" යනු හිස් වූ හෙවත් ප්‍රධාන වෘෂභයන්ගෙන් තොර වූ යන්නයි. "ගම්භීරං නදිතබ්බං මඤ්ඤති" යනු ප්‍රධාන වෘෂභයාගේ හඬ වැනි ගම්භීර හඬක් නැගිය යුතුයැයි සිතයි යන්නයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. මෙතෙකින් සතරවන සූත්‍රයේ විවරණය අවසන් වේ.

5. කෙසමුත්තිසුත්තවණ්ණනා

5. 5. කේසමුත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

66. පඤ්චමෙ කාලාමානං නිගමොති කාලාමා නාම ඛත්තියා, තෙසං නිගමො. කෙසමුත්තියාති කෙසමුත්තනිගමවාසිනො. උපසඞ්කමිංසූති සප්පිනවනීතාදිභෙසජ්ජානි චෙව අට්ඨවිධපානකානි ච ගාහාපෙත්වා උපසඞ්කමිංසු. සකංයෙව වාදං දීපෙන්තීති අත්තනොයෙව ලද්ධිං කථෙන්ති. ජොතෙන්තීති පකාසෙන්ති. ඛුංසෙන්තීති ඝට්ටෙන්ති. වම්භෙන්තීති අවජානන්ති. පරිභවන්තීති ලාමකං කරොන්ති. ඔමක්ඛිං කරොන්තීති උක්ඛිත්තකං කරොන්ති, උක්ඛිපිත්වා ඡඩ්ඩෙන්ති. අපරෙපි, භන්තෙති සො කිර අටවිමුඛෙ ගාමො, තස්මා තත්ථ අටවිං අතික්කන්තා ච අතික්කමිතුකාමා ච වාසං කප්පෙන්ති. තෙසුපි පඨමං ආගතා අත්තනො ලද්ධිං දීපෙත්වා පක්කමිංසු, පච්ඡා ආගතා ‘‘කිං තෙ ජානන්ති, අම්හාකං අන්තෙවාසිකා තෙ, අම්හාකං සන්තිකෙ කිඤ්චි කිඤ්චි සිප්පං උග්ගණ්හිංසූ’’ති අත්තනො ලද්ධිං දීපෙත්වා පක්කමිංසු. කාලාමා එකලද්ධියම්පි සණ්ඨහිතුං න සක්ඛිංසු. තෙ එතමත්ථං දීපෙත්වා භගවතො එවමාරොචෙත්වා තෙසං නො, භන්තෙතිආදිමාහංසු. තත්ථ හොතෙව කඞ්ඛාති හොතියෙව කඞ්ඛා. විචිකිච්ඡාති තස්සෙව වෙවචනං. අලන්ති යුත්තං.

66. පස්වන සූත්‍රයෙහි, "කාලාමානං නිගමෝ" යනු කාලාම නම් ක්ෂත්‍රියයන්ගේ නියම් ගමයි. "කේසමුත්තියා" යනු කේසමුත්ත නියම් ගමෙහි වාසය කරන්නෝය. "උපසංකමිංසු" යනු ගිතෙල්, වෙඬරු ආදී ඖෂධ වර්ග ද අෂ්ටවිධ පාන වර්ග ද රැගෙන පැමිණියහ යන්නයි. "සකංයේව වාදං දීපෙන්ති" යනු තමන්ගේම මතය පවසති යන්නයි. "ජෝතෙන්ති" යනු ප්‍රකාශ කරති යන්නයි. "ඛුංසෙන්ති" යනු නින්දා කරති යන්නයි. "වම්භෙන්ති" යනු හෙළා දකිති යන්නයි. "පරිභවන්ති" යනු පහත් කොට සලකති යන්නයි. "ඕමක්ඛිං කරොන්ති" යනු බැහැර කරති හෝ ඉවත දමති යන්නයි. "අපරේපි භන්තේ" යනු එම ගම වනය අද්දර පිහිටි බැවින්, වනය හරහා යන සහ යන්නට බලාපොරොත්තු වන අය එහි නවාතැන් ගනිති. ඔවුන් අතරින් මුලින් පැමිණි අය තමන්ගේ මතය ප්‍රකාශ කොට ගියහ. පසුව පැමිණි අය "ඔවුන් කුමක් දන්නේද? ඔවුන් අපගේ අතේවාසිකයෝය, අප වෙතින් සුළු ශිල්පයන් උගත්තෝය" යැයි පවසමින් තමන්ගේ මතය ප්‍රකාශ කර ගියහ. කාලාමවරුන්ට කිසිදු එක් මතයක පිහිටීමට නොහැකි විය. ඔවුහු මේ කරුණ ප්‍රකාශ කර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට "තේසං නෝ භන්තේ" යනාදිය පැවසූහ. එහි "හෝතේව කංඛා" යනු සැකය උපදියිම යන්නයි. "විචිකිච්ඡා" යනු සැකයටම තවත් නමකි. "අලං" යනු සුදුසුය යන අර්ථයයි.

මා [Pg.182] අනුස්සවෙනාති අනුස්සවකථායපි මා ගණ්හිත්ථ. මා පරම්පරායාති පරම්පරකථායපි මා ගණ්හිත්ථ. මා ඉතිකිරායාති එවං කිර එතන්ති මා ගණ්හිත්ථ. මා පිටකසම්පදානෙනාති අම්හාකං පිටකතන්තියා සද්ධිං සමෙතීති මා ගණ්හිත්ථ. මා තක්කහෙතූති තක්කග්ගාහෙනපි මා ගණ්හිත්ථ. මා නයහෙතූති නයග්ගාහෙනපි මා ගණ්හිත්ථ. මා ආකාරපරිවිතක්කෙනාති සුන්දරමිදං කාරණන්ති එවං කාරණපරිවිතක්කෙනපි මා ගණ්හිත්ථ. මා දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියාති අම්හාකං නිජ්ඣායිත්වා ඛමිත්වා ගහිතදිට්ඨියා සද්ධිං සමෙතීතිපි මා ගණ්හිත්ථ. මා භබ්බරූපතායාති අයං භික්ඛු භබ්බරූපො, ඉමස්ස කථං ගහෙතුං යුත්තන්තිපි මා ගණ්හිත්ථ. මා සමණො නො ගරූති අයං සමණො අම්හාකං ගරු, ඉමස්ස කථං ගහෙතුං යුත්තන්තිපි මා ගණ්හිත්ථ. සමත්තාති පරිපුණ්ණා. සමාදින්නාති ගහිතා පරාමට්ඨා. යංස හොතීති යං කාරණං තස්ස පුග්ගලස්ස හොති. අලොභාදයො ලොභාදිපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. විගතාභිජ්ඣොතිආදීහි මෙත්තාය පුබ්බභාගො කථිතො.

‘මා අනුස්සවේන’ යනු ඇසූ පමණින් (අසන්නට ලැබුණු කථාවෙන්) පිළි නොගන්න යන්නයි. ‘මා පරම්පරාය’ යනු පරම්පරාවෙන් පැවත එන කථාවෙන් ද පිළි නොගන්න යන්නයි. ‘මා ඉති කිරාය’ යනු ‘මෙය මෙසේ යයි කියනු ලැබේ’ යනුවෙන් සිතා පිළි නොගන්න යන්නයි. ‘මා පිටකසම්පදානේන’ යනු අපගේ පිටක පාළිය හා සැසඳෙන්නේ යයි සිතා පිළි නොගන්න යන්නයි. ‘මා තක්කහේතු’ යනු තර්කයෙන් වටහා ගැනීමෙන් ද පිළි නොගන්න යන්නයි. ‘මා නයහේතු’ යනු න්‍යායානුකූලව වටහා ගැනීමෙන් ද පිළි නොගන්න යන්නයි. ‘මා ආකාරපරිවිතක්කේන’ යනු ‘මෙම කරුණ යහපත්ය’ යනුවෙන් කරන ආකාර පරිවිතර්කයෙන් ද පිළි නොගන්න යන්නයි. ‘මා දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා’ යනු අප විසින් විමසා බලා ඉවසා පිළිගත් දෘෂ්ටිය හා සමාන වන්නේ යයි ද පිළි නොගන්න යන්නයි. ‘මා භබ්බරූපතාය’ යනු ‘මෙම මහණා සුදුසු පෙනුමෙන් යුක්තය, මොහුගේ කථාව පිළිගැනීම සුදුසුය’ යනුවෙන් ද පිළි නොගන්න යන්නයි. ‘මා සමණෝ නෝ ගරූ’ යනු ‘මෙම මහණා අපගේ ගුරුවරයාය, මොහුගේ කථාව පිළිගැනීම සුදුසුය’ යනුවෙන් ද පිළි නොගන්න යන්නයි. ‘සමත්තා’ යනු පරිපූර්ණ වූ යන්නයි. ‘සමාදින්නා’ යනු වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කරන ලද හෝ පරාමර්ශනය කරන ලද යන්නයි. ‘යං තස්ස හෝති’ යනු එම පුද්ගලයාට යම් කරුණක් වේ ද යන්නයි. ලෝභාදී කෙලෙස්වලට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් අලෝභාදී ගුණයන් දත යුතුය. ‘විගතාභිජ්ඣෝ’ යනාදියෙන් මෛත්‍රී භාවනාවේ පූර්ව භාගය දක්වන ලදී.

ඉදානි මෙත්තාදිකං කම්මට්ඨානං කථෙන්තො මෙත්තාසහගතෙනාතිආදිමාහ. තත්ථ කම්මට්ඨානකථාය වා භාවනානයෙ වා පාළිවණ්ණනාය වා යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.240) වුත්තමෙව. එවං අවෙරචිත්තොති එවං අකුසලවෙරස්ස ච පුග්ගලවෙරිනො ච නත්ථිතාය අවෙරචිත්තො. අබ්‍යාබජ්ඣචිත්තොති කොධචිත්තස්ස අභාවෙන නිද්දුක්ඛචිත්තො. අසංකිලිට්ඨචිත්තොති කිලෙසස්ස නත්ථිතාය අසංකිලිට්ඨචිත්තො. විසුද්ධචිත්තොති කිලෙසමලාභාවෙන විසුද්ධචිත්තො හොතීති අත්ථො. තස්සාති තස්ස එවරූපස්ස අරියසාවකස්ස. අස්සාසාති අවස්සයා පතිට්ඨා. සචෙ ඛො පන අත්ථි පරො ලොකොති යදි ඉමම්හා ලොකා පරලොකො නාම අත්ථි. අථාහං කායස්ස භෙදා පරම්මරණා…පෙ… උපපජ්ජිස්සාමීති අත්ථෙතං කාරණං, යෙනාහං කායස්ස භෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සාමීති එවං සබ්බත්ථ නයො වෙදිතබ්බො. අනීඝන්ති නිද්දුක්ඛං. සුඛින්ති සුඛිතං. උභයෙනෙව විසුද්ධං අත්තානං සමනුපස්සාමීති යඤ්ච පාපං න කරොමි, යඤ්ච කරොතොපි න කරීයති, ඉමිනා උභයෙනාපි විසුද්ධං අත්තානං සමනුපස්සාමි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

දැන් මෛත්‍රිය ආදී කර්මස්ථානයන් දක්වමින් ‘මෙත්තාසහගතේන’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි කර්මස්ථාන කථාවෙහි හෝ භාවනා ක්‍රමයෙහි හෝ පාළි වර්ණනාවෙහි හෝ පැවසිය යුතු යමක් වේ නම්, ඒ සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය. ‘ඒවං අවේරචිත්තෝ’ යනු මෙසේ අකුසල වෛරයන් හා පුද්ගල වෛරයන් නොමැති බැවින් වෛරී සිත් නැති බවයි. ‘අබ්‍යාබජ්ඣචිත්තෝ’ යනු ක්‍රෝධ සහගත සිතක් නොමැති බැවින් දුක් රහිත සිත් ඇති බවයි. ‘අසංකිලිට්ඨචිත්තෝ’ යනු කෙලෙස් නොමැති බැවින් කෙලෙස්වලින් නොකෙලෙසුණු සිත් ඇති බවයි. ‘විසුද්ධචිත්තෝ’ යනු කෙලෙස් මල නොමැති බැවින් පිරිසිදු සිත් ඇති බවයි. ‘තස්ස’ යනු එවැනි වූ ඒ ආර්ය ශ්‍රාවකයාට යන්නයි. ‘අස්සාසා’ යනු පිළිසරණ හෙවත් පිහිටයි. ‘සචේ ඛෝ පන අත්ථි පරෝ ලෝකෝ’ යනු ඉදින් මෙම ලෝකයෙන් පසුව පරලොවක් නමින් ලෝකයක් පවතී නම් යන්නයි. ‘අථාහං කායස්ස භේදා පරම්මරණා...පේ... උපපජ්ජිස්සාමි’ යනු ‘මම කය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපදින්නෙමි’ යන කරුණ පවතී යන්නයි. මෙසේ සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය. ‘අනීඝං’ යනු දුක් රහිත බවයි. ‘සුඛිං’ යනු සුවපත් බවයි. ‘උභයේනේව විසුද්ධං අත්තානං සමනුපස්සාමි’ යනු මම පව් නොකරමි යන කරුණින් ද, පව් කරන්නාට පව් සිදු නොවේ (යන වැරදි මතය ප්‍රතික්ෂේප කරමින්) යන කරුණින් ද යන දෙයාකාරයෙන්ම පිරිසිදු වූ තමා දකිමි යන්නයි. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

6. සාළ්හසුත්තවණ්ණනා

6. සාළ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව

67. ඡට්ඨෙ [Pg.183] මිගාරනත්තාති මිගාරසෙට්ඨිනො නත්තා. සෙඛුනියනත්තාති සෙඛුනියසෙට්ඨිනො නත්තා. උපසඞ්කමිංසූති භුත්තපාතරාසා දාසකම්මකරපරිවුතා උපසඞ්කමිංසු. තෙසං කිර පුරෙභත්තෙ පුබ්බණ්හසමයෙයෙව ගෙහෙ එකො පඤ්හො සමුට්ඨිතො, තං පන කථෙතුං ඔකාසො නාහොසි. තෙ ‘‘තං පඤ්හං සොස්සාමා’’ති ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා තුණ්හී නිසීදිංසු. ථෙරො ‘‘ගාමෙ තං සමුට්ඨිතං පඤ්හං සොතුං ආගතා භවිස්සන්තී’’ති තෙසං මනං ඤත්වා තමෙව පඤ්හං ආරභන්තො එථ තුම්හෙ සාළ්හාතිආදිමාහ. තත්ථ අත්ථි ලොභොති ලුබ්භනසභාවො ලොභො නාම අත්ථීති පුච්ඡති. අභිජ්ඣාති ඛො අහං සාළ්හා එතමත්ථං වදාමීති එතං ලොභසඞ්ඛාතං අත්ථං අහං ‘‘අභිජ්ඣා’’ති වදාමි, ‘‘තණ්හා’’ති වදාමීති සමුට්ඨිතපඤ්හස්ස අත්ථං දීපෙන්තො ආහ. එවං සබ්බවාරෙසු නයො නෙතබ්බො.

67. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘මිගාරනත්තා’ යනු මිගාර සිටුවරයාගේ මුණුබුරාය. ‘සේඛුනියනත්තා’ යනු සේඛුනිය සිටුවරයාගේ මුණුබුරාය. ‘උපසංකමිංසු’ යනු උදෑසන ආහාරය ගෙන දාස කම්කරුවන් පිරිවරා පැමිණියහ යන්නයි. ඔවුන්ට පෙරබත් වේලෙහි උදෑසන කාලයේදීම නිවසේදී එක්තරා ප්‍රශ්නයක් පැනනැගුණි. නමුත් එය සාකච්ඡා කිරීමට අවස්ථාවක් නොවීය. ඔවුහු ‘ඒ ප්‍රශ්නය අසන්නෙමු’ යි නන්ද තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ නිහඬව වාඩි වූහ. තෙරුන් වහන්සේ ‘ඔවුහු ගමෙහි පැනනැඟුණු ප්‍රශ්නය ඇසීමට පැමිණියහ’ යි ඔවුන්ගේ අදහස දැන, එම ප්‍රශ්නයම අරභයා ‘එන්න සාළ්හ’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘අත්ථි ලෝභෝ’ යනු ලොබ බඳින ස්වභාවය වූ ලෝභය නමින් ධර්මයක් පවතීදැයි විමසයි. ‘අභිජ්ඣාති ඛෝ අහං සාළ්හා ඒතමත්ථං වදාමි’ යනු මෙම ලෝභය යන අර්ථය මම ‘අභිජ්ඣා’ හෙවත් දැඩි ලෝභය යයි පවසමි, ‘තණ්හා’ යයි පවසමි යි පැනනැඟුණු ප්‍රශ්නයෙහි අර්ථය පැහැදිලි කරමින් වදාළහ. මෙසේ සියලු වාරයන්හි අර්ථය ගත යුතුය.

සො එවං පජානාතීති සො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා ඨිතො අරියසාවකො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය විපස්සනං ආරභන්තො එවං පජානාති. අත්ථි ඉදන්ති අත්ථි දුක්ඛසච්චසඞ්ඛාතං ඛන්ධපඤ්චකං නාමරූපවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා පජානන්තො එස ‘‘එවං පජානාති අත්ථි ඉද’’න්ති වුත්තො. හීනන්ති සමුදයසච්චං. පණීතන්ති මග්ගසච්චං. ඉමස්ස සඤ්ඤාගතස්ස උත්තරි නිස්සරණන්ති ඉමස්ස විපස්සනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාතස්ස සඤ්ඤාගතස්ස උත්තරි නිස්සරණං නාම නිබ්බානං, තමත්ථීති ඉමිනා නිරොධසච්චං දස්සෙති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණන්ති එකූනවීසතිවිධං පච්චවෙක්ඛණඤාණං කථිතං. අහු පුබ්බෙ ලොභොති පුබ්බෙ මෙ ලොභො අහොසි. තදහු අකුසලන්ති තං අකුසලං නාම අහොසි, තදා වා අකුසලං නාම අහොසි. ඉච්චෙතං කුසලන්ති ඉති එතං කුසලං, තස්සෙව අකුසලස්ස නත්ථිභාවං කුසලං ඛෙමන්ති සන්ධාය වදති. නිච්ඡාතොති නිත්තණ්හො. නිබ්බුතොති අබ්භන්තරෙ සන්තාපකරානං කිලෙසානං අභාවෙන නිබ්බුතො. සීතිභූතොති සීතලීභූතො. සුඛප්පටිසංවෙදීති කායිකචෙතසිකස්ස සුඛස්ස පටිසංවෙදිතා. බ්‍රහ්මභූතෙනාති සෙට්ඨභූතෙන. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

‘සෝ ඒවං පජානාති’ යනු ඒ සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩා සිටි ආර්ය ශ්‍රාවකයා සමාපත්තියෙන් නැගී විදර්ශනාව ආරම්භ කරමින් මෙසේ දැනගනී යන්නයි. ‘අත්ථි ඉදං’ යනු ‘මෙය දුක්ඛ සත්‍යයයි’ යනුවෙන් දුක්ඛ සත්‍යය නම් වූ පංච උපාදානස්කන්ධයන් නාම-රූප වශයෙන් වෙන් කර හඳුනා ගනිමින් ඔහු ‘මෙසේ දැනගනී’ යයි පවසන ලදී. ‘හීනං’ යනු සමුදය සත්‍යයයි. ‘පණීතං’ යනු මාර්ග සත්‍යයයි. ‘ඉමස්ස සඤ්ඤාගතස්ස උත්තරි නිස්සරණං’ යනු මෙම විදර්ශනා සංඥාවට වඩා උසස් වූ නිස්සරණය නම් වූ නිවන පවතින බවයි. මෙයින් නිරෝධ සත්‍යය දක්වයි. ‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමීති ඤාණං’ යන්නෙන් දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දක්වන ලදී. ‘අහු පුබ්බේ ලෝභෝ’ යනු පෙර මට ලෝභය තිබුණි යන්නයි. ‘තදහු අකුසලං’ යනු එය අකුසලයක් විය යන්නයි. ‘ඉච්චේතං කුසලං’ යනු එම අකුසලය නොමැති බව කුසලයක් බවත්, එම අකුසලය නොමැති බව වූ කුසල ක්ෂේමභාවය අරභයා පවසයි. ‘නිච්ඡාතෝ’ යනු තණ්හා රහිත බවයි. ‘නිබ්බුතෝ’ යනු ඇතුළත තැවුල් ඇති කරන කෙලෙස් නොමැති බැවින් නිවුණු බවයි. ‘සීතිභූතෝ’ යනු සිසිල් වූ බවයි. ‘සුඛප්පටිසංවේදී’ යනු කායික හා චෛතසික සුවය විඳින්නා වූ යන්නයි. ‘බ්‍රහ්මභූතේන’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ බවට පත් වූ යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලිය.

7. කථාවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

7. කථාවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

68. සත්තමෙ [Pg.184] කථාවත්ථූනීති කථාකාරණානි, කථාය භූමියො පතිට්ඨායොති අත්ථො. අතීතං වා, භික්ඛවෙ, අද්ධානන්ති අතීතමද්ධානං නාම කාලොපි වට්ටති ඛන්ධාපි. අනාගතපච්චුප්පන්නෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අතීතෙ කස්සපො නාම සම්මාසම්බුද්ධො අහොසි, තස්ස කිකී නාම කාසිකරාජා අග්ගුපට්ඨාකො අහොසි, වීසති වස්සසහස්සානි ආයු අහොසීති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො අතීතං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. අනාගතෙ මෙත්තෙය්‍යො නාම බුද්ධො භවිස්සති, තස්ස සඞ්ඛො නාම රාජා අග්ගුපට්ඨාකො භවිස්සති, අසීති වස්සසහස්සානි ආයු භවිස්සතීති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො අනාගතං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම. එතරහි අසුකො නාම රාජා ධම්මිකොති ඉමිනා නයෙන කථෙන්තො පච්චුප්පන්නං ආරබ්භ කථං කථෙති නාම.

68. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘කථාවත්ථූනි’ යනු කථාවට කරුණු හෙවත් කථාවේ භූමීන් හා පදනම් යන අර්ථයයි. ‘අතීතං වා භික්ඛවේ අද්ධානං’ යන්නෙහි අතීත අද්වනය යනු කාලය මෙන්ම ස්කන්ධයන් ද වේ. අනාගත හා පච්චුප්පන්න කාලයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එහි අතීතයෙහි කස්සප නම් වූ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි සේක, උන්වහන්සේට කිකී නම් වූ කාශි රජතුමා අග්‍ර උපස්ථායක විය, ආයුෂ වර්ෂ විසිදහසක් විය යන මේ අයුරින් පවසන්නා අතීතය අරභයා කථා කරයි. අනාගතයෙහි මෙත්තෙය්‍ය නම් වූ බුදු රජාණන් වහන්සේ පහළ වන සේක, උන්වහන්සේට සංඛ නම් වූ රජතුමා අග්‍ර උපස්ථායක වන්නේය, ආයුෂ වර්ෂ අසූදහසක් වන්නේය යන මේ අයුරින් පවසන්නා අනාගතය අරභයා කථා කරයි. වර්තමානයෙහි අසවල් රජතුමා ධාර්මිකය යන මේ අයුරින් පවසන්නා වර්තමානය අරභයා කථා කරයි.

කථාසම්පයොගෙනාති කථාසමාගමෙන. කච්ඡොති කථෙතුං යුත්තො. අකච්ඡොති කථෙතුං න යුත්තො. එකංසබ්‍යාකරණීයං පඤ්හන්තිආදීසු, ‘‘චක්ඛු, අනිච්ච’’න්ති පුට්ඨෙන, ‘‘ආම, අනිච්ච’’න්ති එකංසෙනෙව බ්‍යාකාතබ්බං. එසෙව නයො සොතාදීසු. අයං එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘අනිච්චං නාම චක්ඛූ’’ති පුට්ඨෙන පන ‘‘න චක්ඛුමෙව, සොතම්පි අනිච්චං, ඝානම්පි අනිච්ච’’න්ති එවං විභජිත්වා බ්‍යාකාතබ්බං. අයං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘යථා චක්ඛු, තථා සොතං. යථා සොතං, තථා චක්ඛූ’’ති පුට්ඨෙන ‘‘කෙනට්ඨෙන පුච්ඡසී’’ති පටිපුච්ඡිත්වා ‘‘දස්සනට්ඨෙන පුච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න හී’’ති බ්‍යාකාතබ්බං. ‘‘අනිච්චට්ඨෙන පුච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආමා’’ති බ්‍යාකාතබ්බං. අයං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්තිආදීනි පුට්ඨෙන පන ‘‘අබ්‍යාකතමෙතං භගවතා’’ති ඨපෙතබ්බො, එස පඤ්හො න බ්‍යාකාතබ්බො. අයං ඨපනීයො පඤ්හො.

“කථාසම්පයොගෙනාති” යනු කතාවට එක්වීමෙනි. “කච්ඡො” යනු කතා කිරීමට සුදුසු තැනැත්තා ය. “අකච්ඡො” යනු කතා කිරීමට නුසුදුසු තැනැත්තා ය. “ඒකංසබ්‍යාකරණීයං පඤ්හං” යනාදී තැන්වලදී, “ඇස අනිත්‍ය ද?” යයි ඇසූ විට, “එසේය, අනිත්‍යය” කියා ඒකාන්තයෙන් ම පිළිතුරු දිය යුතුය. කන ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙය ඒකංසබ්‍යාකරණීය (ඒකාන්තයෙන් පිළිතුරු දිය යුතු) ප්‍රශ්නයයි. “අනිත්‍ය නම් ඇස ද?” යයි ඇසූ විට, “ඇස පමණක් නොව, කන ද අනිත්‍යය, නාසය ද අනිත්‍යය” යනාදී වශයෙන් බෙදා දක්වා පිළිතුරු දිය යුතුය. මෙය විභජ්ජබ්‍යාකරණීය (බෙදා දක්වා පිළිතුරු දිය යුතු) ප්‍රශ්නයයි. “ඇස යම් සේද, කන ද එසේමය. කන යම් සේද, ඇස ද එසේමය” යයි ඇසූ විට, “කිනම් අර්ථයකින් අසන්නෙහිද?” යයි පෙරළා ප්‍රශ්න කොට, “දැකීමේ අර්ථයෙන් අසමි” යයි පැවසූ විට, “එසේ නොවේ” යයි පිළිතුරු දිය යුතුය. “අනිත්‍ය අර්ථයෙන් අසමි” යයි පැවසූ විට, “එසේය” යයි පිළිතුරු දිය යුතුය. මෙය පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීය (පෙරළා ප්‍රශ්න කොට පිළිතුරු දිය යුතු) ප්‍රශ්නයයි. “එම ජීවයම එම ශරීරය ද?” යනාදිය ඇසූ විට, “මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාළේ නැත (අබ්‍යාකත)” කියා පසෙක තැබිය යුතුය. මෙම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු නොදිය යුතුය. මෙය ඨපනීය (පසෙක තැබිය යුතු) ප්‍රශ්නයයි.

ඨානාඨානෙ න සණ්ඨාතීති කාරණාකාරණෙ න සණ්ඨාති. තත්‍රායං නයො – සස්සතවාදී යුත්තෙන කාරණෙන පහොති උච්ඡෙදවාදිං නිග්ගහෙතුං, උච්ඡෙදවාදී තෙන නිග්ගය්හමානො ‘‘කිං පනාහං උච්ඡෙදං වදාමී’’ති සස්සතවාදිභාවමෙව දීපෙති, අත්තනො වාදෙ පතිට්ඨාතුං න සක්කොති. එවං උච්ඡෙදවාදිම්හි පහොන්තෙ සස්සතවාදී, පුග්ගලවාදිම්හි පහොන්තෙ සුඤ්ඤතවාදී, සුඤ්ඤතවාදිම්හි පහොන්තෙ පුග්ගලවාදීති එවං ඨානාඨානෙ න සණ්ඨාති නාම.

“ඨානාඨානේ න සණ්ඨාතීති” යනු හේතු සහ අහේතුන්හි (නිවැරදි හා වැරදි කරුණු මත) නොපිහිටීමයි. එහි ක්‍රමය මෙසේය - ශාස්වතවාදියෙකුට උචිත හේතු දක්වා උච්ඡේදවාදියෙකු මර්දනය කළ හැකිය. එසේ මර්දනය කරනු ලබන උච්ඡේදවාදියා, “මම කුමට උච්ඡේදවාදයක් පවසන්නෙම්ද?” යයි සිතා (තම මතය අතහැර) ශාස්වතවාදී බවම පෙන්වයි. තමාගේ වාදයෙහි පිහිටීමට ඔහුට නොහැකිය. මෙසේම උච්ඡේදවාදියා හමුවේ ශාස්වතවාදියා ද, පුද්ගලවාදියා හමුවේ ශුන්‍යතාවාදියා ද, ශුන්‍යතාවාදියා හමුවේ පුද්ගලවාදියා ද තමන්ගේ මතයෙහි ස්ථිරව නොසිට මාරු වෙති. මෙසේ ඨානාඨානයෙහි නොපිහිටීම නම් වේ.

පරිකප්පෙ [Pg.185] න සණ්ඨාතීති ඉදං පඤ්හපුච්ඡනෙපි පඤ්හකථනෙපි ලබ්භති. කථං? එකච්චො හි ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති කණ්ඨං සොධෙති, සො ඉතරෙන ‘‘ඉදං නාම ත්වං පුච්ඡිස්සසී’’ති වුත්තො ඤාතභාවං ඤත්වා ‘‘න එතං, අඤ්ඤං පුච්ඡිස්සාමී’’ති වදති. පඤ්හං පුට්ඨොපි ‘‘පඤ්හං කථෙස්සාමී’’ති හනුං සංසොධෙති, සො ඉතරෙන ‘‘ඉදං නාම කථෙස්සසී’’ති වුත්තො ඤාතභාවං ඤත්වා ‘‘න එතං, අඤ්ඤං කථෙස්සාමී’’ති වදති. එවං පරිකප්පෙ න සණ්ඨාති නාම.

“පරිකප්පේ න සණ්ඨාතීති” යන්න ප්‍රශ්න ඇසීමේදී මෙන්ම ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දීමේදී ද සිදුවිය හැකිය. ඒ කෙසේද? ඇතැම් කෙනෙක් “ප්‍රශ්නයක් අසන්නෙමි” යි සිතා උගුර පාදති. එවිට අනෙක් තැනැත්තා “ඔබ අසන්නට යන්නේ මෙනම් ප්‍රශ්නය නේද?” යි කී විට, එය ඔහු දැනගත් බව දැන, “එය නොවේ, මම වෙනත් දෙයක් අසමි” යයි පවසයි. ප්‍රශ්නයක් අසනු ලැබූ තැනැත්තා ද “පිළිතුරු දෙන්නෙමි” යි සිතා හනුව පාදයි. එවිට අනෙක් තැනැත්තා “ඔබ දෙන්නට යන පිළිතුර මෙනම් එකක් නේද?” යි කී විට, ඔහු එය දැනගත් බව දැන “එය නොවේ, මම වෙනත් පිළිතුරක් දෙන්නෙමි” යයි පවසයි. මෙසේ තමාගේ අදහසෙහි (පරිකල්පනයෙහි) ස්ථිරව නොපිහිටීම නම් වේ.

අඤ්ඤාතවාදෙ න සණ්ඨාතීති අඤ්ඤාතවාදෙ ජානිතවාදෙ න සණ්ඨාති. කථං? එකච්චො පඤ්හං පුච්ඡති, තං ඉතරො ‘‘මනාපො තයා පඤ්හො පුච්ඡිතො, කහං තෙ එස උග්ගහිතො’’ති වදති. ඉතරො පුච්ඡිතබ්බනියාමෙනෙව පඤ්හං පුච්ඡිත්වාපි තස්ස කථාය ‘‘අපඤ්හං නු ඛො පුච්ඡිත’’න්ති විමතිං කරොති. අපරො පඤ්හං පුට්ඨො කථෙති, තමඤ්ඤො ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො කථිතො, කත්ථ තෙ උග්ගහිතො, පඤ්හං කථෙන්තෙන නාම එවං කථෙතබ්බො’’ති වදති. ඉතරො කථෙතබ්බනියාමෙනෙව පඤ්හං කථෙත්වාපි තස්ස කථාය ‘‘අපඤ්හො නු ඛො මයා කථිතො’’ති විමතිං කරොති.

“අඤ්ඤාතවාදේ න සණ්ඨාතීති” යනු දැනගත් වචනයෙහි නොපිහිටීමයි. එය කෙසේද? ඇතැම් කෙනෙක් ප්‍රශ්නයක් අසයි. අනෙක් තැනැත්තා “ඔබ ඇසූ ප්‍රශ්නය ඉතා මැනවි, ඔබ මෙය කොහෙන්ද ඉගෙන ගත්තේ?” යි පවසයි. අනෙක් තැනැත්තා ඇසිය යුතු නිවැරදි ක්‍රමයටම ප්‍රශ්නය ඇසූවත්, අර පුද්ගලයාගේ කතාව නිසා “මා ඇසුවේ ප්‍රශ්නයක් නොවන දෙයක්ද?” යයි සැක කරයි. තවත් කෙනෙක් ප්‍රශ්නයකට නිවැරදිව පිළිතුරු දෙයි. එවිට අනෙක් තැනැත්තා “ඔබේ පිළිතුර ඉතා සුපිරිසුදුයි, ඔබ මෙය කොහෙන්ද ඉගෙන ගත්තේ? ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දෙන විට මෙසේ පිළිතුරු දිය යුතුයි” යි පවසයි. එවිට අනෙක් තැනැත්තා පිළිතුරු දිය යුතු ක්‍රමයටම පිළිතුරු දුන්නත්, අනෙකාගේ කතාව නිසා “මා දුන්නේ ප්‍රශ්නයකට නොගැලපෙන පිළිතුරක්ද?” යයි සැක කරයි.

පටිපදාය න සණ්ඨාතීති පටිපත්තියං න තිට්ඨති, වත්තං අජානිත්වා අපුච්ඡිතබ්බට්ඨානෙ පුච්ඡතීති අත්ථො. අයං පඤ්හො නාම චෙතියඞ්ගණෙ පුච්ඡිතෙන න කථෙතබ්බො, තථා භික්ඛාචාරමග්ගෙ ගාමං පිණ්ඩාය චරණකාලෙ. ආසනසාලාය නිසින්නකාලෙ යාගුං වා භත්තං වා ගහෙත්වා නිසින්නකාලෙ පරිභුඤ්ජිත්වා නිසින්නකාලෙ දිවාවිහාරට්ඨානගමනකාලෙපි. දිවාට්ඨානෙ නිසින්නකාලෙ පන ඔකාසං කාරෙත්වාව පුච්ඡන්තස්ස කථෙතබ්බො, අකාරෙත්වා පුච්ඡන්තස්ස න කථෙතබ්බො. ඉදං වත්තං අජානිත්වා පුච්ඡන්තො පටිපදාය න සණ්ඨාති නාම. එවං සන්තායං, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො අකච්ඡො හොතීති, භික්ඛවෙ, එතං ඉමස්මිං ච කාරණෙ සති අයං පුග්ගලො න කථෙතුං යුත්තො නාම හොති.

“පටිපදාය න සණ්ඨාතීති” යනු පිළිවෙතෙහි (වත් පිළිවෙත්හි) නොපිහිටීමයි. වත් පිළිවෙත් නොදැන, නොඇසිය යුතු තැන්හි ප්‍රශ්න ඇසීම මෙහි අර්ථයයි. මෙම ප්‍රශ්නයක් වූ විට, එය සෑ මළුවක සිටින විට ඇසුවහොත් පිළිතුරු නොදිය යුතුය. එසේම පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට හැසිරෙන වේලාවෙහි, අසුන් හලක වාඩි වී සිටින වේලාවෙහි, කැඳ හෝ බත් පිළිගෙන වාඩි වී සිටින වේලාවෙහි, ආහාර වළඳා වාඩි වී සිටින වේලාවෙහි සහ දිවා විහරණය සඳහා ස්ථානයක් සොයා යන වේලාවෙහි ද (පිළිතුරු නොදිය යුතුය). එහෙත් දිවා විහරණ ස්ථානයෙහි වාඩි වී සිටින විට, අවසර ගෙන අසන්නාට පිළිතුරු දිය යුතුය. අවසර නොගෙන අසන්නාට පිළිතුරු නොදිය යුතුය. මේ වත් පිළිවෙත් නොදැන ප්‍රශ්න අසන්නා පිළිවෙතෙහි නොපිහිටන්නෙක් නම් වේ. මහණෙනි, මේ කරුණු මෙසේ පවතින කල්හි, එම පුද්ගලයා කතා කිරීමට නුසුදුසු (අකච්ඡ) අයෙකු වේ.

ඨානාඨානෙ සණ්ඨාතීති සස්සතවාදී යුත්තෙන කාරණෙන පහොති උච්ඡෙදවාදිං නිග්ගහෙතුං, උච්ඡෙදවාදී තෙන නිග්ගය්හමානොපි ‘‘අහං තයා සතක්ඛත්තුං නිග්ගය්හමානොපි උච්ඡෙදවාදීයෙවා’’ති වදති. ඉමිනා නයෙන සස්සතපුග්ගලසුඤ්ඤතවාදාදීසුපි නයො නෙතබ්බො. එවං ඨානාඨානෙ සණ්ඨාති [Pg.186] නාම. පරිකප්පෙ සණ්ඨාතීති ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති කණ්ඨං සොධෙන්තො ‘‘ත්වං ඉමං නාම පුච්ඡිස්සසී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආම, එතංයෙව පුච්ඡිස්සාමී’’ති වදති. පඤ්හං කථෙස්සාමීති හනුං සංසොධෙන්තොපි ‘‘ත්වං ඉමං නාම කථෙස්සසී’’ති වුත්තෙ, ‘‘ආම, එතංයෙව කථෙස්සාමී’’ති වදති. එවං පරිකප්පෙ සණ්ඨාති නාම.

“ඨානාඨානේ සණ්ඨාතීති” යනු ශාස්වතවාදියෙකු උචිත හේතු දක්වා උච්ඡේදවාදියෙකු මර්දනය කළත්, එසේ මර්දනය කරනු ලබන උච්ඡේදවාදියා “ඔබ මාව සිය වතාවක් මර්දනය කළත් මම උච්ඡේදවාදියෙකුම වෙමි” යයි පවසයි (තම මතයෙහි ස්ථිරව සිටියි). මේ ක්‍රමයෙන් ශාස්වත, පුද්ගල, ශුන්‍යතාවාද ආදියෙහි ද නය දැක්විය යුතුය. මෙසේ ඨානාඨානයෙහි පිහිටීම නම් වේ. “පරිකප්පේ සණ්ඨාතීති” යනු “ප්‍රශ්නයක් අසමි” යි උගුර පාදද්දී, “ඔබ අසන්නට යන්නේ මේ ප්‍රශ්නය නේද?” යි කී විට, “එසේය, මම අසන්නට යන්නේ එයමය” යයි පැවසීමයි. පිළිතුරු දීමට හනුව පාදද්දී “ඔබ මේ පිළිතුර නේද දෙන්නට යන්නේ?” යි කී විට, “එසේය, මම දෙන්නට යන්නේ එම පිළිතුරයි” යයි පැවසීමයි. මෙසේ තමාගේ අදහසෙහි ස්ථිරව පිහිටීම නම් වේ.

අඤ්ඤාතවාදෙ සණ්ඨාතීති ඉමං පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො පුච්ඡිතො, පුච්ඡන්තෙන නාම එවං පුච්ඡිතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡති, විමතිං න උප්පාදෙති. පඤ්හං කථෙත්වාපි ‘‘සුට්ඨු තෙ පඤ්හො කථිතො, කථෙන්තෙන නාම එවං කථෙතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡති, විමතිං න උප්පාදෙති. පටිපදාය සණ්ඨාතීති ගෙහෙ නිසීදාපෙත්වා යාගුඛජ්ජකාදීනි දත්වා යාව භත්තං නිට්ඨාති, තස්මිං අන්තරෙ නිසින්නො පඤ්හං පුච්ඡති. සප්පිආදීනි භෙසජ්ජානි අට්ඨවිධානි පානකානි වත්ථච්ඡාදනමාලාගන්ධාදීනි වා ආදාය විහාරං ගන්ත්වා තානි දත්වා දිවාට්ඨානං පවිසිත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා පඤ්හං පුච්ඡති. එවඤ්හි වත්තං ඤත්වා පුච්ඡන්තො පටිපදාය සණ්ඨාති නාම. තස්ස පඤ්හං කථෙතුං වට්ටති.

“අඤ්ඤාතවාදේ සණ්ඨාතීති” යනු ප්‍රශ්නයක් අසා, “ඔබ ප්‍රශ්නය ඉතා හොඳින් ඇසුවා, ප්‍රශ්න අසන්නෙකු විසින් මෙසේ ඇසිය යුතුයි” යි පැවසූ විට එය පිළිගැනීමයි, සැකයක් ඇති කර නොගැනීමයි. පිළිතුරු දී “ඔබ ඉතා හොඳින් පිළිතුරු දුන්නා, පිළිතුරු දෙන්නෙකු විසින් මෙසේ පිළිතුරු දිය යුතුයි” යි පැවසූ විට එය පිළිගැනීමයි, සැකයක් ඇති කර නොගැනීමයි. “පටිපදාය සණ්ඨාතීති” යනු නිවසක හිඳුවා කැඳ, කැවිලි ආදිය පූජා කර ආහාර වළඳා අවසන් වන තෙක් ඒ අතරතුර වාඩි වී ප්‍රශ්න ඇසීමයි. එසේත් නැතිනම් ගිතෙල් ආදී ඖෂධ, අෂ්ටවිධ පාන වර්ග, වස්ත්‍ර, මල්, සුවඳ විලවුන් ආදිය රැගෙන විහාරයට ගොස් ඒවා පූජා කර, දිවා විහරණ ස්ථානයට පිවිස අවසර ගෙන ප්‍රශ්න ඇසීමයි. මෙසේ වත් පිළිවෙත් දැන ප්‍රශ්න අසන්නා පිළිවෙතෙහි පිහිටන්නෙකු නම් වේ. ඔහුට ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දීම සුදුසුය.

අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන වචනෙන අඤ්ඤං පටිච්ඡාදෙති, අඤ්ඤං වා පුච්ඡිතො අඤ්ඤං කථෙති. බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති ආගන්තුකකථං ඔතාරෙන්තො පුරිමකථං බහිද්ධා අපනාමෙති. තත්‍රිදං වත්ථු – භික්ඛූ කිර සන්නිපතිත්වා එකං දහරං, ‘‘ආවුසො, ත්වං ඉමඤ්චිමඤ්ච ආපත්තිං ආපන්නො’’ති ආහංසු. සො ආහ – ‘‘භන්තෙ, නාගදීපං ගතොම්හී’’ති. ආවුසො, න මයං තව නාගදීපගමනෙන අත්ථිකා, ආපත්තිං පන ආපන්නොති පුච්ඡාමාති. භන්තෙ, නාගදීපං ගන්ත්වා මච්ඡෙ ඛාදින්ති. ආවුසො, තව මච්ඡඛාදනෙන කම්මං නත්ථි, ආපත්තිං කිරසි ආපන්නොති. සො ‘‘නාතිසුපක්කො මච්ඡො මය්හං අඵාසුකමකාසි, භන්තෙ’’ති. ආවුසො, තුය්හං ඵාසුකෙන වා අඵාසුකෙන වා කම්මං නත්ථි, ආපත්තිං ආපන්නොසීති. භන්තෙ, යාව තත්ථ වසිං, තාව මෙ අඵාසුකමෙව ජාතන්ති. එවං ආගන්තුකකථාවසෙන බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති වෙදිතබ්බං.

"අන්‍ය වූ කරුණකින් අන්‍ය වූ කරුණක් වසාලයි" (අඤ්ඤේනඤ්ඤං පටිචරති) යනු එක් වචනයකින් තවත් කරුණක් වසාලීමයි, නැතහොත් එක් කරුණක් විමසූ විට වෙනත් දෙයක් පැවසීමයි. "පිටස්තර කතාවක් පමුණුවයි" (බහිද්ධා කථං අපනාමේති) යනු අමුත්තක් සේ ගෙන එන ලද අලුත් කතාවක් මතු කරමින් මුල් කතාව බැහැර කිරීමයි. මේ සම්බන්ධව එන කතාව මෙසේය: භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස්ව එක් තරුණ භික්ෂුවකගෙන්, "ඇවැත්නි, ඔබ අසවල් අසවල් ආපත්තියට පත් වූවාද?" යි විමසූහ. එවිට ඔහු, "ස්වාමීනි, මම නාගදීපයට ගියෙමි" යි පැවසීය. "ඇවැත්නි, අපට ඔබගේ නාගදීප ගමනින් වැඩක් නැත, අප විමසන්නේ ඔබ ආපත්තියට පත් වූවාද යන්නයි" කී විට, ඔහු "ස්වාමීනි, නාගදීපයට ගොස් මාළු කෑවෙමි" යි කීය. "ඇවැත්නි, ඔබ මාළු කෑමෙන් අපට කටයුත්තක් නැත, ඔබ සැබැවින්ම ආපත්තියට පත් වූවාද?" යි නැවත විමසූ විට, ඔහු "ස්වාමීනි, ඒ මාළුවා හොඳින් තැම්බී නොතිබූ නිසා මට අසනීප විය" යි කීය. "ඇවැත්නි, ඔබගේ සුවය හෝ අසුවය ගැන අපට වැඩක් නැත, ඔබ ආපත්තියට පත් වූවාද?" යි විමසූ විට, "ස්වාමීනි, මම එහි සිටි තාක් කල් මට අසනීපම විය" යි කීය. මෙසේ අමුතු කතාවක් මතු කිරීමේ අනුභාවයෙන් පිටස්තර කතා පමුණුවන බව දත යුතුය.

අභිහරතීති ඉතො චිතො ච සුත්තං ආහරිත්වා අවත්ථරති. තෙපිටකතිස්සත්ථෙරො විය. පුබ්බෙ කිර භික්ඛූ මහාචෙතියඞ්ගණෙ සන්නිපතිත්වා සඞ්ඝකිච්චං කත්වා භික්ඛූනං ඔවාදං දත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පඤ්හසාකච්ඡං කරොන්ති. තත්ථායං ථෙරො තීහි පිටකෙහි තතො තතො සුත්තං ආහරිත්වා දිවසභාගෙ එකම්පි පඤ්හං නිට්ඨාපෙතුං න දෙති. අභිමද්දතීති කාරණං [Pg.187] ආහරිත්වා මද්දති. අනුපජග්ඝතීති පරෙන පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙපි කථිතෙපි පාණිං පහරිත්වා මහාහසිතං හසති, යෙන පරස්ස ‘‘අපුච්ඡිතබ්බං නු ඛො පුච්ඡිං, අකථෙතබ්බං නු ඛො කථෙසි’’න්ති විමති උප්පජ්ජති. ඛලිතං ගණ්හාතීති අප්පමත්තකං මුඛදොසමත්තං ගණ්හාති, අක්ඛරෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා දුරුත්තෙ ‘‘එවං නාමෙතං වත්තබ්බ’’න්ති උජ්ඣායමානො විචරති. සඋපනිසොති සඋපනිස්සයො සපච්චයො.

"අභිහරති" යනු මෙහෙන් හා එහෙන් පාළි පාඨයන් ගෙන හැර දක්වමින් යටපත් කිරීමයි. තේපිටක තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙනි. පෙර කාලයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා මහා චෛත්‍ය මළුවේ රැස්ව සංඝ කටයුතු නිමවා භික්ෂූන්ට අවවාද දී අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රශ්න සාකච්ඡා කරති. එහිදී මේ තෙරුන් වහන්සේ තුන් පිටකයෙන් ඒ ඒ තැනින් පාඨ ගෙන හැර දක්වමින් දහවල් කාලයේදී එකදු ප්‍රශ්නයක්වත් අවසන් කිරීමට ඉඩ නොදෙති. "අභිමද්දති" යනු කරුණු ගෙන හැර දක්වමින් මර්දනය කිරීමයි. "අනුපජග්ඝති" යනු අනෙකෙකු ප්‍රශ්නයක් ඇසූ විට හෝ පිළිතුරු දුන් විට අත්පොළසන් දී මහ හඬින් සිනාසීමයි. එයින් අනෙකාට, "මා නොඇසිය යුත්තක් ඇසුවාද, නොපැවසිය යුත්තක් පැවසුවාද?" යන්න සැකයක් ඇති වේ. "ඛලිතං ගණ්හාති" යනු කටින් පිටවන සුළු දෝෂයක් පවා අල්ලා ගැනීමයි. අකුරක, පදයක හෝ ව්‍යංජනයක සුළු වැරදීමක් වූ විට "මෙය මෙසේ පැවසිය යුතුය" යි දෝෂාරෝපණය කරමින් හැසිරෙයි. "සඋපනිසෝ" යනු උපනිශ්‍රය සහිත වූ හෙවත් හේතු සහිත වූ යන්නයි.

ඔහිතසොතොති ඨපිතසොතො. අභිජානාති එකං ධම්මන්ති එකං කුසලධම්මං අභිජානාති අරියමග්ගං. පරිජානාති එකං ධම්මන්ති එකං දුක්ඛසච්චධම්මං තීරණපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. පජහති එකං ධම්මන්ති එකං සබ්බාකුසලධම්මං පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති. සච්ඡිකරොති එකං ධම්මන්ති එකං අරහත්තඵලධම්මං නිරොධමෙව වා පච්චක්ඛං කරොති. සම්මාවිමුත්තිං ඵුසතීති සම්මා හෙතුනා නයෙන කාරණෙන අරහත්තඵලවිමොක්ඛං ඤාණඵස්සෙන ඵුසති.

"ඕහිතසෝතෝ" යනු මැනවින් යොමු කළ කන් ඇති බවයි. "එක් ධර්මයක් විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගනියි" යනු ආර්ය මාර්ගය නම් වූ එක් කුසල් දහමක් දැනගැනීමයි. "එක් ධර්මයක් පිරිසිඳ දැනගනියි" යනු එක් දුක්ඛ සත්‍ය ධර්මයක් තීරණ පරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දැනගැනීමයි. "එක් ධර්මයක් ප්‍රහීණ කරයි" යනු සියලු අකුසල් ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම, දුරු කිරීම හා නැති කිරීමයි. "එක් ධර්මයක් සාක්ෂාත් කරයි" යනු අර්හත් ඵල ධර්මය හෝ නිරෝධ සත්‍යය හෝ ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමයි. "සම්මා විමුක්තිය ස්පර්ශ කරයි" යනු නිවැරදි හේතු සහ ක්‍රම මගින් අර්හත් ඵල විමුක්තිය ඥාන ස්පර්ශයෙන් ලබා ගැනීමයි.

එතදත්ථා, භික්ඛවෙ, කථාති, භික්ඛවෙ, යා එසා කථාසම්පයොගෙනාති කථා දස්සිතා, සා එතදත්ථා, අයං තස්සා කථාය භූමි පතිට්ඨා. ඉදං වත්ථු යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති එවං සබ්බපදෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා. එතදත්ථා මන්තනාති යා අයං කච්ඡාකච්ඡෙසු පුග්ගලෙසු කච්ඡෙන සද්ධිං මන්තනා, සාපි එතදත්ථායෙව. එතදත්ථා උපනිසාති ඔහිතසොතො සඋපනිසොති එවං වුත්තා උපනිසාපි එතදත්ථායෙව. එතදත්ථං සොතාවධානන්ති තස්සා උපනිසාය සොතාවධානං, තම්පි එතදත්ථමෙව. අනුපාදාති චතූහි උපාදානෙහි අග්ගහෙත්වා. චිත්තස්ස විමොක්ඛොති අරහත්තඵලවිමොක්ඛො. අරහත්තඵලත්ථාය හි සබ්බමෙතන්ති සුත්තන්තං විනිවත්තෙත්වා උපරි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො යෙ විරුද්ධාතිආදිමාහ.

"මහණෙනි, මේ කතාව මේ අර්ථය පිණිසය" යනු මහණෙනි, යම් මේ කථා සම්ප්‍රයෝගයක් දක්වන ලද්දේද, එය අර්හත් ඵල සංඛ්‍යාත මේ අර්ථය පිණිස පවතියි. මෙය ඒ කතාවේ භූමියයි, පිහිටයි. උපාදාන රහිතව සිත මිදීම යන්න මෙහි වස්තුවයි. මෙසේ සියලු පදයන්හි යෝජනාව දත යුතුය. "මේ අර්ථය පිණිස මන්ත්‍රණය" යනු සාකච්ඡා කළ යුතු පුද්ගලයන් සමඟ කරන මන්ත්‍රණය හෙවත් සාකච්ඡාවද මේ අර්හත් ඵල අර්ථය පිණිසම වේ. "මේ අර්ථය පිණිස උපනිශ්‍රය" යනු පෙර කියන ලද උපනිශ්‍රයද මේ අර්ථය පිණිසම වේ. "මේ අර්ථය පිණිස කන් යොමු කිරීම" යනු ඒ උපනිශ්‍රය සඳහා කන් යොමු කිරීමද මේ අර්ථය පිණිසම වේ. "අනුපාදා" යනු සතර වැදෑරුම් උපාදානයන්ගෙන් දැඩිව නොගැනීමයි. "සිතේ විමුක්තිය" යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියයි. සියල්ල අර්හත් ඵලය පිණිසම යැයි සූත්‍ර දේශනාව අවසන් කර, මතු ගාථාවන්ගෙන් එහි උච්චතම අවස්ථාව දක්වමින් "යේ විරුද්ධා" යනාදිය වදාළ සේක.

තත්ථ විරුද්ධාති විරොධසඞ්ඛාතෙන කොපෙන විරුද්ධා. සල්ලපන්තීති සල්ලාපං කරොන්ති. විනිවිට්ඨාති අභිනිවිට්ඨා හුත්වා. සමුස්සිතාති මානුස්සයෙන සුට්ඨු උස්සිතා. අනරියගුණමාසජ්ජාති අනරියගුණකථං ගුණමාසජ්ජ කථෙන්ති. ගුණං ඝට්ටෙත්වා කථා හි අනරියකථා නාම, න අරියකථා, තං [Pg.188] කථෙන්තීති අත්ථො. අඤ්ඤොඤ්ඤවිවරෙසිනොති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඡිද්දං අපරාධං ගවෙසමානා. දුබ්භාසිතන්ති දුක්කථිතං. වික්ඛලිතන්ති අප්පමත්තකං මුඛදොසඛලිතං. සම්පමොහං පරාජයන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අප්පමත්තෙන මුඛදොසෙන සම්පමොහඤ්ච පරාජයඤ්ච. අභිනන්දන්තීති තුස්සන්ති. නාචරෙති න චරති න කථෙති. ධම්මට්ඨපටිසංයුත්තාති යා ච ධම්මෙ ඨිතෙන කථිතකථා, සා ධම්මට්ඨා චෙව හොති තෙන ච ධම්මෙන පටිසංයුත්තාති ධම්මට්ඨපටිසංයුත්තා. අනුන්නතෙන මනසාති අනුද්ධතෙන චෙතසා. අපළාසොති යුගග්ගාහපළාසවසෙන අපළාසො හුත්වා. අසාහසොති රාගදොසමොහසාහසානං වසෙන අසාහසො හුත්වා.

එහි "විරුද්ධා" යනු විරෝධය නම් වූ ක්‍රෝධයෙන් විරුද්ධ වූවෝයි. "සල්ලපන්ති" යනු කතා කරති. "විනිවිට්ඨා" යනු වැරදි ලෙස බැසගත්තෝයි. "සමුස්සිතා" යනු මානයෙන් හොඳින් උදම් වූවෝයි. "අනරියගුණමාසජ්ජ" යනු ආර්යයන් නොවන අයගේ ගුණ කියන්නාක් මෙන් කතා කරති. තමාගේ ගුණ හුවා දක්වන කතාව අනාර්ය කතාවකි, එය ආර්ය කතාවක් නොවේ. එවැනි කතා කියති යනු අර්ථයයි. "අඤ්ඤෝඤ්ඤවීවරේසිනෝ" යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිදුරු හා වැරදි සොයන්නෝයි. "දුබ්භාසිතං" යනු නරක ලෙස කියන ලද්දයි. "වික්ඛලිතං" යනු කටින් පිට වූ සුළු වැරදීමයි. "සම්පමෝහං පරාජයං" යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිදු වූ සුළු වැරදීමකින් ඇති වූ මුළාවට හා පරාජයට "අභිනන්දන්ති" හෙවත් සතුටු වෙති. "නාචරේ" යනු නොකියයි, කතා නොකරයි. "ධම්මට්ඨපටිසංයුත්තා" යනු ධර්මයෙහි පිහිටා කියන ලද යම් කතාවක් ඇද්ද, එය ධර්මයෙහි පිහිටි බැවින් ද ඒ ධර්මයටම සම්බන්ධ බැවින් ද ධර්මයේ පිහිටා කරන ලද සාකච්ඡාව යැයි කියනු ලැබේ. "අනුන්නතේන මනසා" යනු උඩඟු නොවූ සිතින් යුතුව යන්නයි. "අපළාසෝ" යනු යුගග්‍රාහ පලාසයෙන් තොර වූවෙකු වීමයි. "අසාහසෝ" යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගෙන් වන සැහැසි බවෙන් තොර වූවෙකු වීමයි.

අනුසූයායමානොති න උසූයමානො. දුබ්භට්ඨෙ නාපසාදයෙති දුක්කථිතස්මිං න අපසාදෙය්‍ය. උපාරම්භං න සික්ඛෙය්‍යාති කාරණුත්තරියලක්ඛණං උපාරම්භං න සික්ඛෙය්‍ය. ඛලිතඤ්ච න ගාහයෙති අප්පමත්තකං මුඛඛලිතං ‘‘අයං තෙ දොසො’’ති න ගාහයෙය්‍ය. නාභිහරෙති නාවත්ථරෙය්‍ය. නාභිමද්දෙති එකං කාරණං ආහරිත්වා න මද්දෙය්‍ය. න වාචං පයුතං භණෙති සච්චාලිකපටිසංයුත්තං වාචං න භණෙය්‍ය. අඤ්ඤාතත්ථන්ති ජානනත්ථං. පසාදත්ථන්ති පසාදජනනත්ථං. න සමුස්සෙය්‍ය මන්තයෙති න මානුස්සයෙන සමුස්සිතො භවෙය්‍ය. න හි මානුස්සිතා හුත්වා පණ්ඩිතා කථයන්ති, මානෙන පන අනුස්සිතොව හුත්වා මන්තයෙ කථෙය්‍ය භාසෙය්‍යාති.

"අනුසූයමානෝ" යනු ඊර්ෂ්‍යා නොකරන්නා වූ යන්නයි. "දුබ්භට්ඨේ නාපසාදයෙ" යනු නරක ලෙස කියන ලද දෙයෙහි අමනාප නොවිය යුතුය. "උපාරම්භං න සික්ඛෙය්‍ය" යනු කරුණු අභිබවා යාමේ ලක්ෂණය ඇති දොස් නැගීම ඉගෙන නොගත යුතුය. "ඛලිතඤ්ච න ගාහයෙ" යනු සුළු වැරදීමක් "මෙය ඔබගේ වරදකි" යි අල්ලා නොගත යුතුය. "නාභිහරේ" යනු යටපත් නොකළ යුතුය. "නාභිමද්දේ" යනු එක් කරුණක් ගෙන හැර පාමින් පීඩා නොකළ යුතුය. "න වාචං පයුතං භණේ" යනු සත්‍යයෙන් තොර වූ රැවටිලිකාර වචන නොපැවසිය යුතුය. "අඤ්ඤාතත්ථං" යනු දැනගැනීම පිණිසයි. "පසාදත්ථං" යනු පැහැදීම ඇති කිරීම පිණිසයි. "න සමුස්සේය්‍ය මන්තයේ" යනු මානයෙන් උදම් නොවී සාකච්ඡා කළ යුතුය. පණ්ඩිතයෝ මානයෙන් උදම් වී කතා නොකරති. මානයෙන් තොරවම මන්ත්‍රණය හෙවත් කතාබස් කළ යුතුය. මෙසේ සත්වැනි සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම වේ.

8. අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා

8. 8. අඤ්ඤතිත්ථිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

69. අට්ඨමෙ භගවංමූලකාති භගවා මූලං එතෙසන්ති භගවංමූලකා. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ, භන්තෙ, අම්හාකං ධම්මා පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙන උප්පාදිතා, තස්මිං පරිනිබ්බුතෙ එකං බුද්ධන්තරං අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමෙ ධම්මෙ උප්පාදෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසි, භගවතො පන නො ඉමෙ ධම්මා උප්පාදිතා. භගවන්තඤ්හි නිස්සාය මයං ඉමෙ ධම්මෙ ආජානාම පටිවිජ්ඣාමාති එවං භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මාති. භගවංනෙත්තිකාති භගවා ධම්මානං නෙතා විනෙතා අනුනෙතා යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගහෙත්වාව දස්සෙතාති ධම්මා භගවංනෙත්තිකා නාම [Pg.189] හොන්ති. භගවංපටිසරණාති චතුභූමකධම්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡමානා භගවති පටිසරන්ති නාමාති භගවංපටිසරණා. පටිසරන්තීති ඔසරන්ති සමොසරන්ති. අපිච මහාබොධිමණ්ඩෙ නිසින්නස්ස භගවතො පටිවෙධවසෙන ඵස්සො ආගච්ඡති – ‘‘අහං භගවා කින්නාමො’’ති. ත්වං ඵුසනට්ඨෙන ඵස්සො නාම. වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණං ආගච්ඡති – ‘‘අහං භගවා කින්නාම’’න්ති. ත්වං විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණං නාමාති. එවං චතුභූමකධම්මානං යථාසභාවතො පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නාමං ගණ්හන්තො භගවා ධම්මෙ පටිසරතීති භගවංපටිසරණා. භගවන්තංයෙව පටිභාතූති භගවතොව එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො උපට්ඨාතු, තුම්හෙයෙව නො කථෙත්වා දෙථාති අත්ථො.

69. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'භගවංමූලකා' යනු මෙම ධර්මයන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මූලය වන බැවින් 'භගවංමූලක' නම් වේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: 'ස්වාමීනි, අපගේ මෙම ධර්මයන් මීට පෙර කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් උපදවන ලදී. උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු, එක් බුද්ධාන්තරයක් මුළුල්ලෙහි වෙනත් කිසිදු ශ්‍රමණයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට මෙම ධර්මයන් උපදවන්නට ශක්තියක් නොවීය. නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප වෙනුවෙන් මෙම ධර්මයන් උපදවා වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසාවෙන්ම අපි මෙම ධර්මයන් දැනගනිමු, අවබෝධ කරගනිමු. එබැවින් ස්වාමීනි, අපගේ ධර්මයන් මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මූලික කරගත් ඒවා වේ.' 'භගවංනෙත්තිකා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මයන් පමුණුවන්නා, හික්මවන්නා සහ අනුශාසනා කරන්නා වන බැවිනි. ස්වභාවය අනුව වෙන් වෙන් වශයෙන් නාමයන් ගෙන දක්වන බැවින් ධර්මයන් 'භගවංනෙත්තික' නම් වේ. 'භගවංපටිසරණා' යනු සිවුභූමික ධර්මයන් සර්වඥතා ඥානයට හසුවීමේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහිම පිහිටන බැවින් 'භගවංපටිසරණ' නම් වේ. 'පටිසරන්ති' යනු බැසගනිති, එක්රැස් වෙති යන්නයි. තවද මහා බෝධි මණ්ඩපයෙහි වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවබෝධය අනුව ඵස්සය පැමිණ 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාගේ නම කුමක්ද?' කියා අසන්නාක් මෙනි. 'තෝ ස්පර්ශ කිරීමේ අර්ථයෙන් ඵස්ස නම් වේ' යැයි වදාළ සේක. වේදනා, සංඥා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ පැමිණ 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාගේ නම කුමක්ද?' කියා අසයි. 'තෝ දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් විඤ්ඤාණ නම් වේ' යැයි වදාළ සේක. මෙසේ සිවුභූමික ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව වෙන් වෙන් වශයෙන් නාමයන් ගන්නා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මයන් අවබෝධ කරගන්නා බැවින් 'භගවංපටිසරණ' නම් වේ. 'භගවන්තංයෙව පටිභාතූ' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම මෙහි අර්ථය වැටහේවා, ඔබවහන්සේම අපට මෙය පවසා වදාරන සේක්වා යනු අර්ථයයි.

රාගො ඛොති රජ්ජනවසෙන පවත්තරාගො. අප්පසාවජ්ජොති ලොකවජ්ජවසෙනපි විපාකවජ්ජවසෙනපීති ද්වීහිපි වජ්ජෙහි අප්පසාවජ්ජො, අප්පදොසොති අත්ථො. කථං? මාතාපිතරො හි භාතිභගිනිආදයො ච පුත්තභාතිකානං ආවාහවිවාහමඞ්ගලං නාම කාරෙන්ති. එවං තාවෙසො ලොකවජ්ජවසෙන අප්පසාවජ්ජො. සදාරසන්තොසමූලිකා පන අපායෙ පටිසන්ධි නාම න හොතීති එවං විපාකවජ්ජවසෙන අප්පසාවජ්ජො. දන්ධවිරාගීති විරජ්ජමානො පනෙස සණිකං විරජ්ජති, න සීඝං මුච්චති. තෙලමසිරාගො විය චිරං අනුබන්ධති, ද්වෙ තීණි භවන්තරානි ගන්ත්වාපි නාපගච්ඡතීති දන්ධවිරාගී.

'රාගෝ ඛෝ' යනු ඇලෙන ස්වභාවයෙන් පවතින රාගයයි. 'අප්පසාවජ්ජෝ' යනු ලෝක සම්මත වරදක් වශයෙන් හෝ විපාක වශයෙන් හෝ යන දෙපරිද්දෙන්ම අල්ප වූ දොස් ඇති බවයි. එය කෙසේ ද? මවුපියන් සහ සහෝදර සහෝදරියන් විසින් තම දරුවන්ට හා සහෝදරයන්ට ආවාහ විවාහ මංගල්‍යයන් කරවා දෙති. මෙසේ ලෝක සම්මත වරදක් ලෙස එය මුලින්ම අල්ප දොස් සහිත වේ. ස්වකීය භාර්යාවගෙන් සතුටු වීම මුල් කරගත් රාගය අපායෙහි ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරන බැවින්, විපාක වශයෙන් ද අල්ප දොස් සහිත වේ. 'දන්ධවිරාගී' යනු ඇලීම දුරු වීමේදී ඉතා සෙමින් දුරු වන සුලු බවයි, ඉක්මනින් නිදහස් නොවේ. තෙල් සහිත දැලි පැල්ලමක් මෙන් බොහෝ කල් පවතී, භව දෙක තුනක් ගියද පහව නොයන බැවින් 'දන්ධවිරාගී' නම් වේ.

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර පුරිසො භාතු ජායාය මිච්ඡාචාරං චරති. තස්සාපි ඉත්ථියා අත්තනො සාමිකතො සොයෙව පියතරො අහොසි. සා තමාහ – ‘‘ඉමස්මිං කාරණෙ පාකටෙ ජාතෙ මහතී ගරහා භවිස්සති, තව භාතිකං ඝාතෙහී’’ති. සො ‘‘නස්ස, වසලි, මා එවං පුන අවචා’’ති අපසාදෙසි. සා තුණ්හී හුත්වා කතිපාහච්චයෙන පුන කථෙසි, තස්ස චිත්තං ද්වජ්ඣභාවං අගමාසි. තතො තතියවාරං කථිතො ‘‘කින්ති කත්වා ඔකාසං ලභිස්සාමී’’ති ආහ. අථස්ස සා උපායං කථෙන්තී ‘‘ත්වං මයා වුත්තමෙව කරොහි, අසුකට්ඨානෙ මහාකකුධසමීපෙ තිත්ථං අත්ථි, තත්ථ තිඛිණං දණ්ඩකවාසිං ගහෙත්වා තිට්ඨාහී’’ති. සො තථා අකාසි. ජෙට්ඨභාතාපිස්ස අරඤ්ඤෙ කම්මං කත්වා ඝරං ආගතො. සා තස්මිං මුදුචිත්තා විය හුත්වා ‘‘එහි [Pg.190] සාමි, සීසෙ තෙ ඔලිඛිස්සාමී’’ති ඔලිඛන්තී ‘‘උපක්කිලිට්ඨං තෙ සීස’’න්ති ආමලකපිණ්ඩං දත්වා ‘‘ගච්ඡ අසුකට්ඨානෙ සීසං ධොවිත්වා ආගච්ඡාහී’’ති පෙසෙසි. සො තාය වුත්තතිත්ථමෙව ගන්ත්වා ආමලකකක්කෙන සීසං මක්ඛෙත්වා උදකං ඔරුය්හ ඔනමිත්වා සීසං ධොවි. අථ නං ඉතරො රුක්ඛන්තරතො නික්ඛමිත්වා ඛන්ධට්ඨිකෙ පහරිත්වා ජීවිතා වොරොපෙත්වා ගෙහං අගමාසි.

මෙහි මේ කථා පුවතයි: එක් පුරුෂයෙක් තම සහෝදරයාගේ බිරිඳ සමඟ මිථ්‍යාචාරයෙහි හැසිරුණේය. එම ස්ත්‍රියට ද තම ස්වාමියාට වඩා එම පුද්ගලයාම ප්‍රිය විය. ඇය ඔහුට මෙසේ කීවාය: 'මේ කරුණ ප්‍රසිද්ධ වුවහොත් මහත් නින්දාවක් වේවි, එබැවින් ඔබේ සහෝදරයාව මරා දමන්න.' ඔහු 'වෙසෙලිය, විනාශ වන්න, නැවත මෙවැනි දෙයක් නොකියන්න' යැයි පවසමින් ඇයට තර්ජනය කළේය. ඇය නිහඬව සිට දින කිහිපයකට පසු නැවතත් එය කීවාය. එවිට ඔහුගේ සිත දෙගිඩියාවට පත් විය. තුන්වන වරටත් පැවසූ කල, 'කෙසේ නම් අවස්ථාවක් ලබාගෙන ඔහුව මරන්නද?' යි ඔහු ඇසීය. එවිට ඇය උපක්‍රමයක් පවසමින් මෙසේ කීවාය: 'මා කියන දේම කරන්න. අසවල් ස්ථානයේ මහත් කුඹුක් ගසක් අසල තොටුපළක් ඇත. එහි තියුණු වෑයක් ගෙන රැක සිටින්න.' ඔහු එසේ කළේය. ඔහුගේ වැඩිමහල් සහෝදරයා වනයේ වැඩ අවසන් කර නිවසට ආවේය. ඇය ඔහු කෙරෙහි මෘදු සිතැත්තියක මෙන් වී, 'හිමියනි, එන්න, මම ඔබේ හිස පීරන්නෙමි' යැයි පවසා හිස පීරන අතරතුර, 'ඔබේ හිස කිලිටි වී ඇත' යැයි පවසා නෙල්ලි ගුළියක් දී, 'අසවල් තොටුපළට ගොස් හිස සෝදාගෙන එන්න' යැයි පවසා ඔහුව යැව්වාය. ඔහු ඇය කී තොටුපළටම ගොස් නෙල්ලි ආලේප කර හිස සෝදන්නට ජලයට බැස හිස නැමුවේය. එවිට අනෙක් තැනැත්තා ගස් අතරින් මතු වී ඔහුට පහර දී ජීවිතයෙන් තොර කර නිවසට ගියේය.

ඉතරො භරියාය සිනෙහං පරිච්චජිතුමසක්කොන්තො තස්මිංයෙව ගෙහෙ මහාධම්මනි හුත්වා නිබ්බත්ති. සො තස්සා ඨිතායපි නිසින්නායපි ගන්ත්වා සරීරෙ පතති. අථ නං සා ‘‘සොයෙව අයං භවිස්සතී’’ති ඝාතාපෙසි. සො පුන තස්සා සිනෙහෙන තස්මිංයෙව ගෙහෙ කුක්කුරො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො පදසා ගමනකාලතො පට්ඨාය තස්සා පච්ඡතො පච්ඡතො චරති. අරඤ්ඤං ගච්ඡන්තියාපි සද්ධිංයෙව ගච්ඡති. තං දිස්වා මනුස්සා ‘‘නික්ඛන්තො සුනඛලුද්දකො, කතරට්ඨානං ගමිස්සතී’’ති උප්පණ්ඩෙන්ති. සා පුන තං ඝාතාපෙසි.

අනෙක් තැනැත්තා තම බිරිඳ කෙරෙහි ඇති සෙනෙහස අත්හැරීමට නොහැකිව එම නිවසේම මහා ගැරඬියෙකු වී උපන්නේය. එම සත්වයා ඇය සිටගෙන සිටියත් වාඩි වී සිටියත් ඇයගේ ශරීරය මතට අවුත් වැටෙයි. එවිට ඇය, 'මොහු ඒ මගේ ස්වාමියාම විය හැකිය' යි සිතා ඔහුව මරවා දැමුවාය. ඔහු නැවතත් ඇය කෙරෙහි ඇති සෙනෙහසින් එම නිවසේම සුනඛයෙකු වී උපන්නේය. ඔහු ඇවිදින්නට හැකි කාලයේ සිට ඇයගේ පස්සෙන්ම යයි. ඇය වනයට යන විටද ඇය සමඟම යයි. එය දැක මිනිස්සු 'සුනඛ වැද්දා නික්මුණා, කොහේ යයිද?' පවසමින් උසුළු විසුළු කළහ. ඇය නැවතත් එම සුනඛයාව මරවා දැමුවාය.

සොපි පුන තස්මිංයෙව ගෙහෙ වච්ඡකො හුත්වා නිබ්බත්ති. තථෙව තස්සා පච්ඡතො පච්ඡතො චරති. තදාපි නං මනුස්සා දිස්වා ‘‘නික්ඛන්තො ගොපාලකො, කත්ථ ගාවියො චරිස්සන්තී’’ති උප්පණ්ඩෙන්ති. සා තස්මිම්පි ඨානෙ තං ඝාතාපෙසි. සො තදාපි තස්සා උපරි සිනෙහං ඡින්දිතුං අසක්කොන්තො චතුත්ථෙ වාරෙ තස්සායෙව කුච්ඡියං ජාතිස්සරො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො පටිපාටියා චතූසු අත්තභාවෙසු තාය ඝාතිතභාවං දිස්වා ‘‘එවරූපාය නාම පච්චත්ථිකාය කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තොස්මී’’ති තතො පට්ඨාය තස්සා හත්ථෙන අත්තානං ඵුසිතුං න දෙති. සචෙ නං සා ඵුසති, කන්දති රොදති. අථ නං අය්‍යකොව පටිජග්ගති. තං අපරභාගෙ වුද්ධිප්පත්තං අය්‍යකො ආහ – ‘‘තාත, කස්මා ත්වං මාතු හත්ථෙන අත්තානං ඵුසිතුං න දෙසි. සචෙපි තං ඵුසති, මහාසද්දෙන රොදසි කන්දසී’’ති. අය්‍යකෙන පුට්ඨො ‘‘න එසා මය්හං මාතා, පච්චාමිත්තා එසා’’ති තං පවත්තිං සබ්බං ආරොචෙසි. සො තං ආලිඞ්ගිත්වා රොදිත්වා ‘‘එහි, තාත, කිං අම්හාකං ඊදිසෙ ඨානෙ නිවාසකිච්ච’’න්ති තං ආදාය නික්ඛමිත්වා එකං විහාරං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා උභොපි තත්ථ වසන්තා අරහත්තං පාපුණිංසු.

ඔහු නැවතත් එම නිවසේම වස්සෙකු වී උපන්නේය. පෙර පරිදිම ඇයගේ පස්සෙන්ම ගියේය. එවිටද මිනිස්සු එය දැක, 'ගොපල්ලා නික්මුණා, වැස්සියන් කොහේ දක්කයිද?' යැයි උසුළු විසුළු කළහ. ඇය එම ස්ථානයේදීත් එම වස්සාව මරවා දැමුවාය. ඔහු එවිටත් ඇය කෙරෙහි සෙනෙහස සිඳගත නොහැකිව, සිව්වන වරට ඇයගේම කුසෙහි ජාතිස්මරණ ඥානය සහිතව උපන්නේය. එම දරුවා පිළිවෙළින් ආත්ම හතරකදී ඇය විසින් තමන්ව මරවන ලද බව දැක, 'මෙවැනි සතුරියකගේ කුසෙහි මම උපන්නෙමි' යි සිතා එතැන් පටන් ඇයට තම ශරීරය ස්පර්ශ කරන්නට ඉඩ නොදුන්නේය. ඇය ඔහුව ස්පර්ශ කළහොත් ඔහු හඬයි, විලාප දෙයි. එවිට සීයා විසින්ම ඔහුව හදාවඩා ගත්තේය. පසු කාලයක ඔහු වැඩුණු පසු සීයා මෙසේ ඇසීය: 'පුතේ, ඇයි ඔබ මවට ඔබේ ශරීරය ස්පර්ශ කරන්නට ඉඩ නොදෙන්නේ? ඇය ස්පර්ශ කළොත් මහා හඬින් හඬා වැලපෙන්නේ ඇයි?' සීයා විසින් අසන ලදුව, 'ඇය මාගේ මව නොවෙයි, ඇය මගේ සතුරියකි' යි පවසා ඒ සියලු තොරතුරු හෙළි කළේය. එවිට සීයා එම මුණුබුරාව වැළඳගෙන හඬා, 'පුතේ, එන්න, අපට මෙවැනි තැනක ජීවත් වීමෙන් ඇති වැඩක් තිබේද?' යි පවසා ඔහුව කැඳවාගෙන නික්ම ගොස්, එක් විහාරයකට ගොස් පැවිදි වූහ. දෙදෙනාම එහි වාසය කරමින් අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ.

මහාසාවජ්ජොති [Pg.191] ලොකවජ්ජවසෙනපි විපාකවජ්ජවසෙනපීති ද්වීහිපි කාරණෙහි මහාසාවජ්ජො. කථං? දොසෙන හි දුට්ඨො හුත්වා මාතරිපි අපරජ්ඣති, පිතරිපි භාතිභගිනිආදීසුපි පබ්බජිතෙසුපි. සො ගතගතට්ඨානෙසු ‘‘අයං පුග්ගලො මාතාපිතූසුපි අපරජ්ඣති, භාතිභගිනිආදීසුපි, පබ්බජිතෙසුපී’’ති මහතිං ගරහං ලභති. එවං තාව ලොකවජ්ජවසෙන මහාසාවජ්ජො. දොසවසෙන පන කතෙන ආනන්තරියකම්මෙන කප්පං නිරයෙ පච්චති. එවං විපාකවජ්ජවසෙන මහාසාවජ්ජො. ඛිප්පවිරාගීති ඛිප්පං විරජ්ජති. දොසෙන හි දුට්ඨො මාතාපිතූසුපි චෙතියෙපි බොධිම්හිපි පබ්බජිතෙසුපි අපරජ්ඣිත්වා ‘‘මය්හං ඛමථා’’ති. අච්චයං දෙසෙති. තස්ස සහ ඛමාපනෙන තං කම්මං පාකතිකමෙව හොති.

'මහාසාවජ්ජෝ' යනු ලෝකවජ්ජ වශයෙන් ද විපාකවජ්ජ වශයෙන් ද යන හේතු දෙක ම නිසා මහත් වූ වැරදි (අකුසල්) සහිත වීමයි. ඒ කෙසේද? ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ තැනැත්තා මවට ද පියාට ද සහෝදර සහෝදරියන්ට ද පැවිද්දන්ට ද අපරාධ කරයි. ඔහු යන යන තැන 'මොහු මවුපියන්ට පවා අපරාධ කරන්නෙකි, සහෝදර සහෝදරියන්ට හා පැවිද්දන්ට ද අපරාධ කරන්නෙකි' යි මහත් වූ නින්දා ලබයි. මෙසේ පළමුව ලෝකවජ්ජ වශයෙන් මහාසාවජ්ජ වේ. ද්වේෂය හේතුවෙන් කළා වූ ආනන්තර්ය කර්මය නිසා කල්පයක් පුරා නිරයේ පැසෙයි. මෙසේ විපාකවජ්ජ වශයෙන් මහාසාවජ්ජ වේ. 'ඛිප්පවිරාගී' යනු වහා පහව යන සුලු බවයි. මන්ද, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ තැනැත්තා මවුපියන්ට, චෛත්‍යයට, බෝධියට හෝ පැවිද්දන්ට අපරාධ කොට 'මට කමා වන්න' යැයි වැරැද්ද දේශනා කරයි (කියා සිටියි). ඔහු කමා කරවා ගැනීමත් සමඟ ම එම අකුසල කර්මය ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් වේ.

මොහොපි ද්වීහෙව කාරණෙහි මහාසාවජ්ජො. මොහෙන හි මූළ්හො හුත්වා මාතාපිතූසුපි චෙතියෙපි බොධිම්හිපි පබ්බජිතෙසුපි අපරජ්ඣිත්වා ගතගතට්ඨානෙ ගරහං ලභති. එවං තාව ලොකවජ්ජවසෙන මහාසාවජ්ජො. මොහවසෙන පන කතෙන ආනන්තරියකම්මෙන කප්පං නිරයෙ පච්චති. එවං විපාකවජ්ජවසෙනපි මහාසාවජ්ජො. දන්ධවිරාගීති සණිකං විරජ්ජති. මොහෙන මූළ්හෙන හි කතකම්මං සණිකං මුච්චති. යථා හි අච්ඡචම්මං සතක්ඛත්තුම්පි ධොවියමානං න පණ්ඩරං හොති, එවමෙව මොහෙන මූළ්හෙන කතකම්මං සීඝං න මුච්චති, සණිකමෙව මුච්චතීති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

මෝහය ද හේතු දෙකක් නිසා ම මහාසාවජ්ජ (මහත් වැරදි සහිත) වේ. මෝහයෙන් මුළා වූ තැනැත්තා මවුපියන්ට, චෛත්‍යයට, බෝධියට හා පැවිද්දන්ට අපරාධ කොට ගිය ගිය තැන නින්දා ලබයි. මෙසේ ලෝකවජ්ජ වශයෙන් මහාසාවජ්ජ වේ. මෝහය හේතුවෙන් කළා වූ ආනන්තර්ය කර්මය නිසා කල්පයක් පුරා නිරයේ පැසෙයි. මෙසේ විපාකවජ්ජ වශයෙන් ද මහාසාවජ්ජ වේ. 'දන්ධවිරාගී' යනු ඉතා සෙමින් පහව යන සුලු බවයි. මෝහයෙන් මුළා වූ තැනැත්තා කළ අකුසල කර්මය සෙමින් මිදෙයි. වලස් සමක් සිය වරක් සේදුව ද සුදු නොවන්නා සේම, මෝහයෙන් මුළා වී කළ අකුසල කර්මය වහා නොමිදෙයි, සෙමින් ම මිදෙයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි ය.

9. අකුසලමූලසුත්තවණ්ණනා

9. 9. අකුසල මූල සූත්‍ර වර්ණනාව

70. නවමෙ අකුසලමූලානීති අකුසලානං මූලානි, අකුසලානි ච තානි මූලානි චාති වා අකුසලමූලානි. යදපි, භික්ඛවෙ, ලොභොති යොපි, භික්ඛවෙ, ලොභො. තදපි අකුසලමූලන්ති සොපි අකුසලමූලං. අකුසලමූලං වා සන්ධාය ඉධ තම්පීති අත්ථො වට්ටතියෙව. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ නයො නෙතබ්බො. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති සම්පිණ්ඩෙති රාසිං කරොති. අසතා දුක්ඛං උප්පාදයතීති අභූතෙන අවිජ්ජමානෙන යංකිඤ්චි තස්ස අභූතං දොසං වත්වා දුක්ඛං උප්පාදෙති. වධෙන වාතිආදි යෙනාකාරෙන දුක්ඛං උප්පාදෙති, තං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ ජානියාති ධනජානියා. පබ්බාජනායාති ගාමතො වා රට්ඨතො වා පබ්බාජනීයකම්මෙන[Pg.192]. බලවම්හීති අහමස්මි බලවා. බලත්ථො ඉතිපීති බලෙන මෙ අත්ථො ඉතිපි, බලෙ වා ඨිතොම්හීතිපි වදති.

70. නවවන සූත්‍රයෙහි 'අකුසලමූලානි' යනු අකුසලයන්ගේ මුල් ය. නැතහොත් අකුසල වූ ද මූල (මුල්) වූ ද දහම් නිසා අකුසල මූල නම් වේ. "මහණෙනි, යම් ලෝභයක් ඇද්ද" යනු යම් ලෝභයක් පවතී ද එයයි. "එය ද අකුසල මූලයකි" යනු ඒ ලෝභය ද අකුසල මූලයක් බවයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනක දී ම අර්ථය ගත යුතු ය. 'අභිසංඛරොති' යනු රැස් කරයි, ගොඩගසයි. 'අසතා දුක්ඛං උප්පාදයති' යනු අසත්‍යයෙන්, නැති දෙයකින් අනෙකාට අභූත චෝදනා නගා දුක් උපදවයි. 'වධෙන වා' යනාදියෙන් දුක් උපදවන ආකාරය දක්වා ඇත. එහි 'ජානියා' යනු ධන හානිය මගිනි. 'පබ්බාජනායා' යනු ගමෙන් හෝ රටෙන් පිටුවහල් කිරීමේ දඬුවම මගිනි. 'බලවම්හි' යනු මම බලවත් වෙමි යන්නයි. 'බලත්ථෝ ඉතිපි' යනු මට බලයෙන් ප්‍රයෝජන ඇත කියා හෝ බලයෙහි පිහිටා සිටිමි කියා හෝ පවසයි.

අකාලවාදීති කාලස්මිං න වදති, අකාලස්මිං වදති නාම. අභූතවාදීති භූතං න වදති, අභූතං වදති නාම. අනත්ථවාදීති අත්ථං න වදති, අනත්ථං වදති නාම. අධම්මවාදීති ධම්මං න වදති, අධම්මං වදති නාම. අවිනයවාදීති විනයං න වදති, අවිනයං වදති නාම.

'අකාලවාදී' යනු සුදුසු කාලයෙහි කථා නොකරන, නුසුදුසු කාලයෙහි කථා කරන තැනැත්තා ය. 'අභූතවාදී' යනු සත්‍යය කථා නොකරන, අසත්‍යය කථා කරන තැනැත්තා ය. 'අනත්ථවාදී' යනු වැඩදායී දේ කථා නොකරන, අවැඩදායී දේ කථා කරන තැනැත්තා ය. 'අධම්මවාදී' යනු ධර්මය ප්‍රකාශ නොකරන, අධර්මය ප්‍රකාශ කරන තැනැත්තා ය. 'අවිනයවාදී' යනු විනය ප්‍රකාශ නොකරන, අවිනය ප්‍රකාශ කරන තැනැත්තා ය.

තථා හායන්ති තථා හි අයං. න ආතප්පං කරොති තස්ස නිබ්බෙඨනායාති තස්ස අභූතස්ස නිබ්බෙඨනත්ථාය වීරියං න කරොති. ඉතිපෙතං අතච්ඡන්ති ඉමිනාපි කාරණෙන එතං අතච්ඡං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං.

'තථා හායන්ති' යනු 'එසේ ම මොහු' යන්නයි. 'න ආතප්පං කරොති තස්ස නිබ්බේඨනායා' යනු ඒ අභූත වූ ලෝභය දුරු කිරීම සඳහා වීර්යය නොකරයි යන්නයි. 'ඉතිපේතං අතච්ඡං' යනු මේ හේතුවෙන් ද මෙය අසත්‍යයකි යන්නයි. අනෙක් පදය ද එහි ම පර්යාය වචනයකි.

දුග්ගති පාටිකඞ්ඛාති නිරයාදිකා දුග්ගති ඉච්ඡිතබ්බා, සා අස්ස අවස්සභාවිනී, තත්ථානෙන නිබ්බත්තිතබ්බන්ති අත්ථො. උද්ධස්තොති උපරි ධංසිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තා ඔනද්ධො. අනයං ආපජ්ජතීති අවුඩ්ඪිං ආපජ්ජති. බ්‍යසනං ආපජ්ජතීති විනාසං ආපජ්ජති. ගිම්හකාලස්මිඤ්හි මාලුවාසිපාටිකාය ඵලිතාය බීජානි උප්පතිත්වා වටරුක්ඛාදීනං මූලෙ පතන්ති. තත්ථ යස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ තීසු දිසාසු තීණි බීජානි පතිතානි හොන්ති, තස්මිං රුක්ඛෙ පාවුස්සකෙන මෙඝෙන අභිවට්ඨෙ තීහි බීජෙහි තයො අඞ්කුරා උට්ඨහිත්වා තං රුක්ඛං අල්ලීයන්ති. තතො පට්ඨාය රුක්ඛදෙවතායො සකභාවෙන සණ්ඨාතුං න සක්කොන්ති. තෙපි අඞ්කුරා වඩ්ඪමානා ලතාභාවං ආපජ්ජිත්වා තං රුක්ඛං අභිරුහිත්වා සබ්බවිටපසාඛාපසාඛා සංසිබ්බිත්වා තං රුක්ඛං උපරි පරියොනන්ධන්ති. සො මාලුවාලතාහි සංසිබ්බිතො ඝනෙහි මහන්තෙහි මාලුවාපත්තෙහි සඤ්ඡන්නො දෙවෙ වා වස්සන්තෙ වාතෙ වා වායන්තෙ තත්ථ තත්ථ පලුජ්ජිත්වා ඛාණුමත්තමෙව අවසිස්සති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

'දුග්ගති පාටිකංඛා' යනු නිරය ආදී දුගතිය බලාපොරොත්තු විය යුතු බවයි. එය ඔහුට ඒකාන්තයෙන් ම සිදුවන්නකි, එහි ඔහු ඉපදිය යුතු ය යනු අර්ථයයි. 'උද්ධස්තෝ' යනු මතුපිටින් විනාශ කරන ලද යන්නයි. 'පරියොනද්ධෝ' යනු හාත්පසින් වෙළා ගන්නා ලද යන්නයි. 'අනයං ආපජ්ජති' යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති වීමට පත්වීමයි. 'බ්‍යසනං ආපජ්ජති' යනු විනාශයට පත්වීමයි. සැබෑවකි, ගිම්හාන කාලයෙහි මාළුවා කරලක් පිපිරී බීජ විසිරී ගොස් නුග ආදී ගස් මුල වැටෙයි. එහි යම් ගසක මුල දිශා තුනක බීජ තුනක් වැටී තිබේ ද, වැසි කාලයේ මහ වැසි වසින විට ඒ බීජ තුනෙන් අංකුර තුනක් මතු වී ඒ ගසෙහි එල්බ ගනී. එතැන් පටන් වෘක්ෂ දේවතාවන්ට තම ස්වභාවයෙන් සිටීමට නොහැකි වේ. ඒ අංකුර ද වැඩී වැල් බවට පත් වී, ඒ ගසට නැගී සියලු අතු පතර වෙළාගෙන ගස මතුපිටින් වසා ගනී. මාළුවා වැල්වලින් වෙළී, ඝන වූ විශාල පත්‍රවලින් වැසී ගිය ඒ ගස, වැසි වසින කල හෝ සුළං හමන කල හෝ තැනින් තැන බිඳී විනාශ වී ගොස් ඉතිරි වන්නේ ගසක කඳ කොටසක් පමණි. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

එවමෙව ඛොති එත්ථ පන ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලාදීසු අඤ්ඤතරරුක්ඛො විය හි අයං සත්තො දට්ඨබ්බො, තිස්සො මාලුවාලතා විය තීණි අකුසලමූලානි, යාව රුක්ඛසාඛා අසම්පත්තා, තාව තාසං ලතානං උජුකං රුක්ඛාරොහනං විය ලොභාදීනං ද්වාරං අසම්පත්තකාලො, සාඛානුසාරෙන [Pg.193] ගමනකාලො විය ද්වාරවසෙන ගමනකාලො, පරියොනද්ධකාලො විය ලොභාදීහි පරියුට්ඨිතකාලො, ඛුද්දකසාඛානං පලුජ්ජනකාලො විය ද්වාරප්පත්තානං කිලෙසානං වසෙන ඛුද්දානුඛුද්දකා ආපත්තියො ආපන්නකාලො, මහාසාඛානං පලුජ්ජනකාලො විය ගරුකාපත්තිං ආපන්නකාලො, ලතානුසාරෙන ඔතිණ්ණෙන උදකෙන මූලෙසු තින්තෙසු රුක්ඛස්ස භූමියං පතනකාලො විය කමෙන චත්තාරි පාරාජිකානි ආපජ්ජිත්වා චතූසු අපායෙසු නිබ්බත්තනකාලො දට්ඨබ්බො.

'ඒවමේව ඛෝ' යනු මෙහි උපමාව ගැළපීමයි - සල් ආදී ගස් අතුරින් යම් ගසක් මෙන් මේ සත්වයා දත යුතු ය. මාළුවා වැල් තුන මෙන් අකුසල මූලයන් තුන දත යුතු ය. යම්තාක් ගසේ අතුවලට වැල් ළඟා වී නැති ද, ඒ තාක් ඒ වැල් ඍජුව ගසට නැගීම මෙන් ලෝභාදීන් ද්වාරයන්ට ළඟා නොවූ කාලය දත යුතු ය. අතු පතර අනුව වැල් යන කාලය මෙන් ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් අකුසලය හැසිරෙන කාලය දත යුතු ය. ගස වෙළා ගන්නා කාලය මෙන් ලෝභාදීන්ගෙන් යටපත් වූ කාලය දත යුතු ය. කුඩා අතු බිඳෙන කාලය මෙන් ද්වාරයට පැමිණි ක්ලේශයන්ගේ වශයෙන් කුඩා කුඩා ආපත්තීන්ට පත්වන කාලය දත යුතු ය. මහ අතු බිඳෙන කාලය මෙන් ගරුකාපත්තීන්ට පත්වන කාලය දත යුතු ය. වැල දිගේ බසින ජලයෙන් මුල් තෙත් වී ගස පොළොවට ඇද වැටෙන කාලය මෙන්, පිළිවෙළින් පාරාජිකා සතරට පත් වී සතර අපායෙහි උපදින කාලය දත යුතු ය.

සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. එවමෙව ඛොති එත්ථ පන ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලාදීසු අඤ්ඤතරරුක්ඛො විය අයං සත්තො දට්ඨබ්බො, තිස්සො මාලුවාලතා විය තීණි අකුසලමූලානි, තාසං අප්පවත්තිං කාතුං ආගතපුරිසො විය යොගාවචරො, කුද්දාලො විය පඤ්ඤා, කුද්දාලපිටකං විය සද්ධාපිටකං, පලිඛනනඛණිත්ති විය විපස්සනාපඤ්ඤා, ඛණිත්තියා මූලච්ඡෙදනං විය විපස්සනාඤාණෙන අවිජ්ජාමූලස්ස ඡින්දනකාලො, ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දනකාලො විය ඛන්ධවසෙන දිට්ඨකාලො, ඵාලනකාලො විය මග්ගඤාණෙන කිලෙසානං සමුග්ඝාතිතකාලො, මසිකරණකාලො විය ධරමානකපඤ්චක්ඛන්ධකාලො, මහාවාතෙ ඔපුණිත්වා අප්පවත්තනකාලො විය උපාදින්නකක්ඛන්ධානං අප්පටිසන්ධිකනිරොධෙන නිරුජ්ඣිත්වා පුනබ්භවෙ පටිසන්ධිඅග්ගහණකාලො දට්ඨබ්බොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

ශුක්ල පක්ෂය (පිරිසිදු පාර්ශ්වය) කලින් ප්‍රකාශ කරන ලද විපල්ලාසයට (පෙරළා දැකීමට) ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ආකාරයෙන් තේරුම් ගත යුතුය. ‘එවමේව ඛෝ’ යන්නෙන් මෙහි උපමා සන්සන්දනයක් දක්වනු ලැබේ. සල් වැනි යම් කිසි ගසක් මෙන් මෙම සත්ත්වයා දත යුතුය. මාලුවා වැල් තුනක් මෙන් අකුසල මූලයන් තුන දත යුතුය. එම මාලුවා වැල් හට නොගැනීමට (විනාශ කිරීමට) පැමිණි පුරුෂයෙකු මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. ප්‍රඥාව උදැල්ලක් වැනි ය. ශ්‍රද්ධාව උදලු කූඩය වැනි ය. විපස්සනා ප්‍රඥාව හාත්පස හාරන ආයුධයක් වැනි ය. විපස්සනා ඥානයෙන් අවිද්‍යා මූලය සිඳලන කාලය, ආයුධයකින් මුල් සිඳලන කාලය වැනි ය. ස්කන්ධ වශයෙන් විමසා බලන කාලය, ගස කැබලිවලට කපන කාලය වැනි ය. මඟ පල ඥානයෙන් කෙලෙසුන් මුලිනුපුටා දමන කාලය, ගස පළන කාලය වැනි ය. දැනට පවතින පංචස්කන්ධ කාලය, අඟුරු බවට පත් කරන කාලය වැනි ය. උපාදින්නක ස්කන්ධයන් නැවත පටිසන්ධි වශයෙන් හට නොගන්නා ලෙස නිරුද්ධ වී යන කාලය, මහ සුළඟේ අඟුරු කුඩු වී විසිරී යන්නාක් වැනි ය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්ත හා විවෘත්ත (සංසාරය හා නිවන) ගැන දේශනා කර ඇත.

10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා

10. උපෝසථ සූත්‍ර වර්ණනාව

71. දසමෙ තදහුපොසථෙති තස්මිං අහු උපොසථෙ තං දිවසං උපොසථෙ, පන්නරසිකඋපොසථදිවසෙති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමීති උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය ගන්ධමාලාදිහත්ථා උපසඞ්කමි. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. දිවා දිවස්සාති දිවසස්ස දිවා නාම මජ්ඣන්හො, ඉමස්මිං ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙති අත්ථො. කුතො නු ත්වං ආගච්ඡසීති කිං කරොන්තී විචරසීති පුච්ඡති. ගොපාලකුපොසථොති ගොපාලකෙහි සද්ධිං උපවසනඋපොසථො. නිගණ්ඨුපොසථොති නිගණ්ඨානං උපවසනඋපොසථො. අරියුපොසථොති අරියානං උපවසනඋපොසථො. සෙය්‍යථාපි විසාඛෙති යථා නාම, විසාඛෙ. සායන්හසමයෙ [Pg.194] සාමිකානං ගාවො නිය්‍යාතෙත්වාති ගොපාලකා හි දෙවසිකවෙතනෙන වා පඤ්චාහදසාහඅද්ධමාසමාසඡමාසසංවච්ඡරපරිච්ඡෙදෙන වා ගාවො ගහෙත්වා රක්ඛන්ති. ඉධ පන දෙවසිකවෙතනෙන රක්ඛන්තං සන්ධායෙතං වුත්තං – නිය්‍යාතෙත්වාති පටිච්ඡාපෙත්වා ‘‘එතා වො ගාවො’’ති දත්වා. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා භුඤ්ජිත්වා මඤ්චෙ නිපන්නො එවං පච්චවෙක්ඛති. අභිජ්ඣාසහගතෙනාති තණ්හාය සම්පයුත්තෙන. එවං ඛො, විසාඛෙ, ගොපාලකුපොසථො හොතීති අරියුපොසථොව අයං, අපරිසුද්ධවිතක්කතාය පන ගොපාලකඋපොසථට්ඨානෙ ඨිතො. න මහප්ඵලොති විපාකඵලෙන න මහප්ඵලො. න මහානිසංසොති විපාකානිසංසෙන න මහානිසංසො. න මහාජුතිකොති විපාකොභාසෙන න මහාඔභාසො. න මහාවිප්ඵාරොති විපාකවිප්ඵාරස්ස අමහන්තතාය න මහාවිප්ඵාරො.

71. දසවැනි සූත්‍රයෙහි ‘තදහූපෝසථේ’ යනු එම පොහොය දිනයෙහි හෙවත් පසළොස්වක පොහොය දිනයෙහි යන්නයි. ‘උපසංකමී’ යනු උපෝසථ අංගයන් අධිෂ්ඨාන කරගෙන සුවඳ මල් ආදිය අතැතිව පැමිණියේ යන්නයි. ‘හන්ද’ යනු අත්හැරීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘දිවා දිවස්ස’ යනු දවසේ මධ්‍යහ්න කාලයයි. ‘කුතෝ නු ත්වං ආගච්ඡසි’ යන්නෙන් ‘ඔබ කුමක් කරමින් හැසිරෙන්නේද’ යයි විමසයි. ‘ගෝපාලකූපෝසථෝ’ යනු ගව පාලකයන් හා සමාන වූ උපෝසථයයි. ‘නිගණ්ඨූපෝසථෝ’ යනු නිගණ්ඨයන්ගේ උපෝසථ පිළිවෙතයි. ‘අරියූපෝසථෝ’ යනු ආර්යයන්ගේ උපෝසථ පිළිවෙතයි. ‘සෙය්‍යථාපි විසාඛේ’ යනු ‘විසාඛාවෙනි, යම් සේ’ යන්නයි. ‘සායණ්හ සමයේ සාමිකානං ගාවෝ නිය්‍යාතෙත්වා’ යන්නෙහි විස්තරය මෙසේය: ගව පාලකයෝ දෛනික වැටුපට හෝ නියමිත කාලයකට ගවයන් රැකබලා ගනිති. මෙහිදී අදහස් කළේ දෛනික වැටුපට ගවයන් රකින ගොපල්ලෙකු ගැනය. ‘නිය්‍යාතෙත්වා’ යනු ‘මෙන්න ඔබගේ ගවයන්’ යයි පවසා භාර දීමයි. ‘ඉති පටිසංචික්ඛති’ යනු තමන්ගේ නිවසට ගොස් ආහාර අනුභව කර ඇඳෙහි සැතපී මෙසේ මෙනෙහි කිරීමයි. ‘අභිජ්ඣා සහගතේන’ යනු තණ්හාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘එවං ඛෝ විසාඛේ ගෝපාලකූපෝසථෝ හෝති’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, මෙය ආර්ය උපෝසථයක් වුවද අපිරිසිදු විතර්කයන් නිසා ගෝපාලක උපෝසථයක් බවට පත්වන බවයි. ‘න මහප්ඵලෝ’ යනු විපාක වශයෙන් මහා ඵල නැති බවයි. ‘න මහානිසංසෝ’ යනු ආනිසංස වශයෙන් මහා ආනිසංස නැති බවයි. ‘න මහාජුතිකෝ’ යනු ආලෝකය (තේජස) වශයෙන් මහා තේජසක් නැති බවයි. ‘න මහා විප්ඵාරෝ’ යනු පතළ වීමක් වශයෙන් මහා පැතිරීමක් නැති බවයි.

සමණජාතිකාති සමණායෙව. පරං යොජනසතන්ති යොජනසතං අතික්කමිත්වා තතො පරං. තෙසු දණ්ඩං නික්ඛිපාහීති තෙසු යොජනසතතො පරභාගෙසු ඨිතෙසු සත්තෙසු දණ්ඩං නික්ඛිප, නික්ඛිත්තදණ්ඩො හොහි. නාහං ක්වචනි කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති අහං කත්ථචි කස්සචි පරස්ස කිඤ්චනතස්මිං න හොමි. කිඤ්චනං වුච්චති පලිබොධො, පලිබොධො න හොමීති වුත්තං හොති. න ච මම ක්වචනි කත්ථචි කිඤ්චනතත්ථීති මමාපි ක්වචනි අන්තො වා බහිද්ධා වා කත්ථචි එකපරික්ඛාරෙපි කිඤ්චනතා නත්ථි, පලිබොධො නත්ථි, ඡින්නපලිබොධොහමස්මීති වුත්තං හොති. භොගෙති මඤ්චපීඨයාගුභත්තාදයො. අදින්නංයෙව පරිභුඤ්ජතීති පුනදිවසෙ මඤ්චෙ නිපජ්ජන්තොපි පීඨෙ නිසීදන්තොපි යාගුං පිවන්තොපි භත්තං භුඤ්ජන්තොපි තෙ භොගෙ අදින්නෙයෙව පරිභුඤ්ජති. න මහප්ඵලොති නිප්ඵලො. බ්‍යඤ්ජනමෙව හි එත්ථ සාවසෙසං, අත්ථො පන නිරවසෙසො. එවං උපවුත්ථස්ස හි උපොසථස්ස අප්පමත්තකම්පි විපාකඵලං ඉට්ඨං කන්තං මනාපං නාම නත්ථි. තස්මා නිප්ඵලොත්වෙව වෙදිතබ්බො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

‘සමණජාතිකා’ යනු ශ්‍රමණයෝමය. ‘පරං යෝජනසතං’ යනු යොදුන් සියයක් ඉක්මවා ගිය තැනයි. ‘තේසු දණ්ඩං නික්ඛිපාහි’ යනු යොදුන් සියයකින් එපිට වෙසෙන සත්ත්වයන් කෙරෙහි දණ්ඩනය අත්හරින්න, දණ්ඩනය අත්හළ අයෙකු වන්න යන්නයි. ‘නාහං ක්වචනි කස්සචි කිංචනතස්මිං’ යනු මම කිසිදු තැනක කිසිවෙකුට පීඩාවක් (බාධාවක්) නොවෙමි යන්නයි. ‘කිංචනං’ යනු බාධාවයි (පලිබෝධයයි). ‘න ච මම ක්වචනි කත්ථචි කිංචනතත්ථි’ යනු මට ඇතුළත හෝ පිටත කිසිදු තැනක, එක් පිරිකරක් කෙරෙහි හෝ බාධාවක් (පලිබෝධයක්) නැත, මම පලිබෝධ සිඳලූ අයෙක්මි යන්නයි. ‘භෝගේ’ යනු ඇඳ, පුටු, කැඳ, බත් ආදියයි. ‘අදින්නංයේව පරිභුඤ්ජති’ යනු පසුදින ඇඳ පුටු පරිහරණය කරන විට හෝ කැඳ බත් අනුභව කරන විට එම භෝගයන් හිමිකරු නොදුන් ලෙසම පරිහරණය කරයි (එනම් නිගණ්ඨ වත් අනුගමනය කරන්නා සැබෑ ලෙස පලක් නොලබයි). ‘න මහප්ඵලෝ’ යනු නිශ්ඵල යන්නයි. මෙහි වචන පමණක් ඉතිරිව ඇත, අර්ථය නම් සම්පූර්ණ නිශ්ඵල බවයි. මෙසේ රකින උපෝසථයේ ඉතා සුළු වූ ද ප්‍රියමනාප විපාක ඵලයක් නැත. එබැවින් එය නිශ්ඵල ලෙසම දත යුතුය. ඉතිරි පදවල ද නය මේ හා සමානයි.

උපක්කිලිට්ඨස්ස චිත්තස්සාති ඉදං කස්මා ආහ? සංකිලිට්ඨෙන හි චිත්තෙන උපවුත්ථො උපොසථො න මහප්ඵලො හොතීති දස්සිතත්තා විසුද්ධෙන චිත්තෙන උපවුත්ථස්ස මහප්ඵලතා අනුඤ්ඤාතා හොති. තස්මා යෙන කම්මට්ඨානෙන චිත්තං විසුජ්ඣති, තං චිත්තවිසොධනකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ඉදමාහ[Pg.195]. තත්ථ උපක්කමෙනාති පච්චත්තපුරිසකාරෙන, උපායෙන වා. තථාගතං අනුස්සරතීති අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතගුණෙ අනුස්සරති. එත්ථ හි ඉතිපි සො භගවාති සො භගවා ඉතිපි සීලෙන, ඉතිපි සමාධිනාති සබ්බෙ ලොකියලොකුත්තරා බුද්ධගුණා සඞ්ගහිතා. අරහන්තිආදීහි පාටියෙක්කගුණාව නිද්දිට්ඨා. තථාගතං අනුස්සරතො චිත්තං පසීදතීති ලොකියලොකුත්තරෙ තථාගතගුණෙ අනුස්සරන්තස්ස චිත්තුප්පාදො පසන්නො හොති.

‘උපක්කිලිට්ඨස්ස චිත්තස්ස’ යන්න කුමක් සඳහා වදාළේ ද? කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටු වූ සිතින් රකින උපෝසථය මහා ඵල නොවන බැවින්, පිරිසිදු සිතින් රකින උපෝසථයේ මහා ඵල ඇති බව දැක්වීමට මෙය වදාළහ. එබැවින් යම් කමටහනකින් සිත පිරිසිදු වේද, එම සිත පිරිසිදු කරන කමටහන දැක්වීමට මෙය වදාළහ. එහි ‘උපක්කමේන’ යනු පුද්ගලික උත්සාහයෙන් හෝ උපක්‍රමයෙන් යන්නයි. ‘තථාගතං අනුස්සරති’ යනු කරුණු අටක් ඔස්සේ තථාගත බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ මෙනෙහි කිරීමයි. මෙහි ‘ඉතිපි සෝ භගවා’ යන්නෙන් උන්වහන්සේගේ සීල, සමාධි ආදී සියලු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර බුදුගුණ ඇතුළත් වේ. ‘අරහං’ ආදී පදවලින් වෙන් වෙන් වශයෙන් ගුණ දක්වා ඇත. ‘තථාගතං අනුස්සරතෝ චිත්තං පසීදති’ යනු ලෞකික ලෝකෝත්තර බුදුගුණ මෙනෙහි කරන්නාගේ සිත පැහැදීමට පත් වේ යන්නයි.

චිත්තස්ස උපක්කිලෙසාති පඤ්ච නීවරණා. කක්කන්ති ආමලකකක්කං. තජ්ජං වායාමන්ති තජ්ජාතිකං තදනුච්ඡවිකං කක්කෙන මක්ඛනඝංසනධොවනවායාමං. පරියොදපනා හොතීති සුද්ධභාවකරණං හොති. කිලිට්ඨස්මිං හි සීසෙ පසාධනං පසාධෙත්වා නක්ඛත්තං කීළමානො න සොභති, පරිසුද්ධෙ පන තස්මිං පසාධනං පසාධෙත්වා නක්ඛත්තං කීළමානො සොභති, එවමෙව කිලිට්ඨචිත්තෙන උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපොසථො උපවුත්ථො න මහප්ඵලො හොති, පරිසුද්ධෙන පන චිත්තෙන උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපවුත්ථො උපොසථො මහප්ඵලො හොතීති අධිප්පායෙන එවමාහ. බ්‍රහ්මුපොසථං උපවසතීති බ්‍රහ්මා වුච්චති සම්මාසම්බුද්ධො, තස්ස ගුණානුස්සරණවසෙන අයං උපොසථො බ්‍රහ්මුපොසථො නාම, තං උපවසති. බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සංවසතීති සම්මාසම්බුද්ධෙන සද්ධිං සංවසති. බ්‍රහ්මඤ්චස්ස ආරබ්භාති සම්මාසම්බුද්ධං ආරබ්භ.

‘චිත්තස්ස උපක්කිලේසා’ යනු පංච නීවරණයන් ය. ‘කක්කං’ යනු නෙල්ලි කුඩු (ඖෂධ වර්ගයක්) වැනි ආලේපයකි. ‘තජ්ජං වායාමං’ යනු පිරිසිදු වීමට සුදුසු පරිදි එම ආලේප ගෑම, පිරිමැදීම හා සේදීම සඳහා ගන්නා උත්සාහයයි. ‘පරියෝදපනා හෝති’ යනු පිරිසිදු බව ඇති කිරීමයි. කිලිටු වූ හිසක් ඇති අයෙකු ආභරණ පැළඳ උත්සවයකට ගිය ද එය නොබබළයි. පිරිසිදු හිසක් ඇතිව ආභරණ පැළඳ ගියහොත් එය බබළයි. එසේම කිලිටු සිතින් උපෝසථ අංග සමාදන් වීම මහා ඵල නොවේ. පිරිසිදු සිතින් උපෝසථ අංග සමාදන් වීම මහා ඵල මහා ආනිසංස වේ. ‘බ්‍රහ්මුපෝසථං උපවසති’ යන්නෙහි ‘බ්‍රහ්ම’ යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමකි. උන්වහන්සේගේ ගුණ මෙනෙහි කිරීමෙන් පවත්වන උපෝසථය බ්‍රහ්ම උපෝසථයයි. ‘බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සංවසති’ යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ වාසය කිරීම හා සමාන වේ. ‘බ්‍රහ්මඤ්චස්ස ආරබ්භ’ යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අරභයා (කරුණු කොටගෙන) යන්නයි.

ධම්මං අනුස්සරතීති සහතන්තිකං ලොකුත්තරධම්මං අනුස්සරති. සොත්තින්ති කුරුවින්දකසොත්තිං. කුරුවින්දකපාසාණචුණ්ණෙන හි සද්ධිං ලාඛං යොජෙත්වා මණිකෙ කත්වා විජ්ඣිත්වා සුත්තෙන ආවුණිත්වා තං මණි කලාපපන්තිං උභතො ගහෙත්වා පිට්ඨිං ඝංසෙන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සොත්තිඤ්ච පටිච්චා’’ති. චුණ්ණන්ති න්හානීයචුණ්ණං. තජ්ජං වායාමන්ති උබ්බට්ටනඝංසනධොවනාදිකං තදනුරූපවායාමං. ධම්මුපොසථන්ති සහතන්තිකං නවලොකුත්තරධම්මං ආරබ්භ උපවුත්ථත්තා අයං උපොසථො ‘‘ධම්මුපොසථො’’ති වුත්තො. ඉධාපි පරියොදපනාති පදෙ ඨත්වා පුරිමනයෙනෙව යොජනා කාතබ්බා.

‘ධම්මං අනුස්සරති’ යනු පාලි ධර්මය හා සමඟ වූ ලෝකෝත්තර ධර්මය සිහි කරයි යන්නයි. ‘සොත්තිං’ යනු කුරුවින්දක ගල් කුඩු හා ලාකඩ මිශ්‍ර කර සාදාගත්, මැණික් ඔප දැමීමට ගන්නා මෙවලමකි. සැබවින්ම, කුරුවින්දක ගල් කුඩු සමඟ ලාකඩ මිශ්‍ර කර, මැණික් එහි අලවා, සිදුරු කර, නූලක අමුණා, එම මැණික් වැල දෙපසින් අල්ලා ගලෙහි අතුල්ලා ඔප දමති. එය අරමුණු කරගෙන ‘සොත්තිං පටිච්ච’ (සොත්තිය නිසා) යැයි වදාරන ලදී. ‘චුණ්ණං’ යනු ස්නානය සඳහා ගන්නා සුවඳ කුඩු වර්ගයකි. ‘තජ්ජං වායාමං’ යනු ශරීරය පිරිමැදීම, පිරිසිදු කිරීම ආදී වූ එම පිරිසිදු වීමට අදාළ උත්සාහයයි. ‘ධම්මුපෝසථං’ යනු පාලි ධර්මය හා සමඟ වූ නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය අරමුණු කරගෙන සමාදන් වූ උපෝසථයයි. මෙහිදී ද ‘පරියෝදපනා’ යන පදයෙහි පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම අර්ථ යෙදිය යුතුය.

සඞ්ඝං අනුස්සරතීති අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං ගුණෙ අනුස්සරති. උස්මඤ්ච පටිච්චාති ද්වෙ තයො වාරෙ ගාහාපිතං උසුමං පටිච්ච. උසඤ්චාතිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො[Pg.196]. ඛාරන්ති ඡාරිකං. ගොමයන්ති ගොමුත්තං වා අජලණ්ඩිකා වා. පරියොදපනාති ඉධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජනා කාතබ්බා. සඞ්ඝුපොසථන්ති අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං ගුණෙ ආරබ්භ උපවුත්ථත්තා අයං උපොසථො ‘‘සඞ්ඝුපොසථො’’ති වුත්තො.

‘සංඝං අනුස්සරති’ යනු අෂ්ට ආර්ය පුද්ගලයන්ගේ ගුණ සිහි කරයි යන්නයි. ‘උස්මඤ්ච පටිච්ච’ යනු දෙතුන් වරක් වාෂ්ප ඇල්ලීමයි. ‘උසඤ්ච’ යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතින අතර අර්ථය එයම වේ. ‘ඛාරං’ යනු අළු (ක්ෂාර) ය. ‘ගෝමයං’ යනු ගව මුත්‍ර හෝ එළු බෙටි වැනි දෙයකි. ‘පරියෝදපනා’ යන පදයෙහි මෙහි ද පෙර ක්‍රමයටම අර්ථය සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘සංඝුපෝසථං’ යනු අෂ්ට ආර්ය පුද්ගල මහා සංඝරත්නයේ ගුණ අරමුණු කරගෙන සමාදන් වූ බැවින් ‘සංඝුපෝසථ’ යැයි කියනු ලැබේ.

සීලානීති ගහට්ඨො ගහට්ඨසීලානි, පබ්බජිතො පබ්බජිතසීලානි. අඛණ්ඩානීතිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.21) විත්ථාරිතොව. වාලණ්ඩුපකන්ති අස්සවාලෙහි වා මකචිවාලාදීහි වා කතං අණ්ඩුපකං. තජ්ජං වායාමන්ති තෙලෙන තෙමෙත්වා මලස්ස තින්තභාවං ඤත්වා ඡාරිකං පක්ඛිපිත්වා වාලණ්ඩුපකෙන ඝංසනවායාමො. ඉධ පරියොදපනාති පදෙ ඨත්වා එවං යොජනා කාතබ්බා කිලිට්ඨස්මිඤ්හි ආදාසෙ මණ්ඩිතපසාධිතොපි අත්තභාවො ඔලොකියමානො න සොභති, පරිසුද්ධෙ සොභති. එවමෙව කිලිට්ඨෙන චිත්තෙන උපවුත්ථො උපොසථො න මහප්ඵලො හොති, පරිසුද්ධෙන පන මහප්ඵලො හොතීති. සීලුපොසථන්ති අත්තනො සීලානුස්සරණවසෙන උපවුත්ථො උපොසථො සීලුපොසථො නාම. සීලෙන සද්ධින්ති අත්තනො පඤ්චසීලදසසීලෙන සද්ධිං. සීලඤ්චස්ස ආරබ්භාති පඤ්චසීලං දසසීලඤ්ච ආරබ්භ.

‘සීලානි’ යනු ගිහියා විසින් රකින ගිහි සීලය ද, පැවිද්දා විසින් රකින පැවිදි සීලය ද වේ. ‘අඛණ්ඩ’ ආදී පදයන්ගේ අර්ථය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි මා විසින් විස්තර කර ඇත. ‘වාලණ්ඩූපකං’ යනු අශ්ව ලොමින් හෝ කෙඳි වර්ගයකින් කළ බුරුසුවකි. ‘තජ්ජං වායාමං’ යනු තෙල් ගල්වා කුණු පෙඟුණු බව දැන, අළු දමා බුරුසුවෙන් පිරිමැදීමේ උත්සාහයයි. මෙහි ‘පරියෝදපනා’ පදයෙහි මෙසේ අර්ථ සම්බන්ධ කළ යුතුය: කිලිටි වූ කැඩපතක සිරුර කොතරම් සැරසී බැලුවත් මැනවින් නොපෙනේ. පිරිසිදු කැඩපතක එය මැනවින් පෙනේ. එලෙසම කිලිටි වූ සිතින් රකින උපෝසථය මහාඵල නොවේ. පිරිසිදු සිතින් රකින උපෝසථය මහාඵල වේ. ‘සීලුපෝසථං’ යනු තම සීලය අනුස්මරණය කරමින් සමාදන් වූ උපෝසථයයි. ‘සීලේන සද්ධිං’ යනු තමාගේ පංච සීලය හෝ දස සීලය සමඟ යන්නයි. ‘සීලඤ්චස්ස ආරබ්භ’ යනු පංච සීලය හෝ දස සීලය අරමුණු කරගෙන යන්නයි.

දෙවතා අනුස්සරතීති දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණෙ අනුස්සරති. උක්කන්ති උද්ධනං. ලොණන්ති ලොණමත්තිකා. ගෙරුකන්ති ගෙරුකචුණ්ණං. නාළිකසණ්ඩාසන්ති ධමනනාළිකඤ්චෙව පරිවත්තනසණ්ඩාසඤ්ච. තජ්ජං වායාමන්ති උද්ධනෙ පක්ඛිපනධමනපරිවත්තනාදිකං අනුරූපං වායාමං. ඉධ පරියොදපනාති පදෙ ඨත්වා එවං යොජනා වෙදිතබ්බා – සංකිලිට්ඨසුවණ්ණමයෙන හි පසාධනභණ්ඩෙන පසාධිතා නක්ඛත්තං කීළමානා න සොභන්ති, පරිසුද්ධසුවණ්ණමයෙන සොභන්ති. එවමෙව සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස උපොසථො න මහප්ඵලො හොති, පරිසුද්ධචිත්තස්ස මහප්ඵලො. දෙවතුපොසථන්ති දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො ගුණෙ අනුස්සරන්තෙන උපවුත්ථඋපොසථො දෙවතුපොසථො නාම. සෙසං ඉමෙසු බුද්ධානුස්සතිආදීසු කම්මට්ඨානෙසු යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) වුත්තමෙව.

‘දේවතා අනුස්සරති’ යනු දෙවිවරුන් සාක්ෂි වශයෙන් තබාගෙන තම ශ්‍රද්ධාදී ගුණ සිහි කිරීමයි. ‘උක්කං’ යනු උඳුනයි. ‘ලෝණං’ යනු ලුණු පසයි. ‘ගේරුකං’ යනු ගුරු ගල් කුඩුයි. ‘නාළිකසණ්ඩාසං’ යනු රන්කරුවන්ගේ පිඹින නළය හා අඬුවයි. ‘තජ්ජං වායාමං’ යනු උඳුනට දැමීම, පිඹීම, හැරවීම ආදී වූ පිරිසිදු කිරීමට අනුරූප උත්සාහයයි. මෙහි ‘පරියෝදපනා’ පදයෙහි මෙසේ අර්ථ දත යුතුය: කිලිටි රනින් කළ ආභරණ පැළඳ උත්සව පවත්වන්නෝ ශෝභන නොවේ. පිරිසිදු රනින් කළ ආභරණ පැළඳීම ශෝභන වේ. එලෙසම කිලිටි සිතින් රකින උපෝසථය මහාඵල නොවේ, පිරිසිදු සිතින් රකින උපෝසථය මහාඵල වේ. ‘දේවතුපෝසථං’ යනු දෙවියන් සාක්ෂි කොට තමාගේ ගුණ සිහි කරමින් සමාදන් වූ උපෝසථයයි. බුද්ධානුස්සති ආදී වූ මෙම කර්මස්ථානයන්හි ඉතිරිව කිවයුතු යමක් වේ නම් ඒ සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසා ඇත.

පාණාතිපාතන්ති [Pg.197] පාණවධං. පහායාති තං පාණාතිපාතචෙතනාසඞ්ඛාතං දුස්සීල්‍යං පජහිත්වා. පටිවිරතාති පහීනකාලතො පට්ඨාය තතො දුස්සීල්‍යතො ඔරතා විරතාව. නිහිතදණ්ඩා නිහිතසත්ථාති පරූපඝාතත්ථාය දණ්ඩං වා සත්ථං වා ආදාය අවත්තනතො නික්ඛිත්තදණ්ඩා චෙව නික්ඛිත්තසත්ථා චාති අත්ථො. එත්ථ ච ඨපෙත්වා දණ්ඩං සබ්බම්පි අවසෙසං උපකරණං සත්තානං විහිංසනභාවතො සත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. යං පන භික්ඛූ කත්තරදණ්ඩං වා දන්තකට්ඨවාසිං වා පිප්ඵලකං වා ගහෙත්වා විචරන්ති, න තං පරූපඝාතත්ථාය. තස්මා නිහිතදණ්ඩා නිහිතසත්ථාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. ලජ්ජීති පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය ලජ්ජාය සමන්නාගතා. දයාපන්නාති දයං මෙත්තචිත්තතං ආපන්නා. සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පීති සබ්බෙ පාණභූතෙ හිතෙන අනුකම්පකා, තාය එව දයාපන්නතාය සබ්බෙසං පාණභූතානං හිතචිත්තකාති අත්ථො. අහම්පජ්ජාති අහම්පි අජ්ජ. ඉමිනාපි අඞ්ගෙනාති ඉමිනාපි ගුණඞ්ගෙන. අරහතං අනුකරොමීති යථා පුරතො ගච්ඡන්තං පච්ඡතො ගච්ඡන්තො අනුගච්ඡති නාම, එවං අහම්පි අරහන්තෙහි පඨමං කතං ඉමං ගුණං පච්ඡා කරොන්තො තෙසං අරහන්තානං අනුකරොමි. උපොසථො ච මෙ උපවුත්ථො භවිස්සතීති එවං කරොන්තෙන මයා අරහතඤ්ච අනුකතං භවිස්සති, උපොසථො ච උපවුත්ථො භවිස්සති.

‘පාණාතිපාතං’ යනු සතුන් මැරීමයි. ‘පහාය’ යනු එම ප්‍රාණඝාත චේතනාව නම් වූ අකුසලය දුරු කර යන්නයි. ‘පටිවිරතා’ යනු එම අකුසලයෙන් වැළකී සිටීමයි. ‘නිහිතදණ්ඩ නිහිතසත්ථා’ යනු අනුන් පෙළීම සඳහා දඬු හෝ ආයුධ නොගන්නා බැවින් බහා තැබූ දඬු හා ආයුධ ඇති බවයි. මෙහි සතුන් නැසීමට උපකාරී වන ඕනෑම මෙවලමක් ‘සත්ථ’ (ආයුධ) ලෙස දත යුතුය. භික්ෂූන් පරිහරණය කරන සැරයටි, දැවටු දඬු හෝ දැලි පිහි අනුන් පෙළීමට නොවන බැවින්, ඔවුහු ද නිහිතදණ්ඩ නිහිතසත්ථා ගණයටම වැටෙති. ‘ලජ්ජී’ යනු පවට පිළිකුල් කරන ලජ්ජාවෙන් යුක්ත වීමයි. ‘දයාපන්නා’ යනු මෛත්‍රී සහගත කරුණාවට පත්වීමයි. ‘සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී’ යනු සියලු සත්වයන්ට වැඩ පිණිස අනුකම්පා කිරීමයි. ‘අහම්පජ්ජ’ යනු ‘අහම්පි අජ්ජ’ (මම ද අද) යන්නයි. ‘ඉමිනාපි අංගෙන’ යනු මෙම ගුණාංගයෙන් ද යන්නයි. ‘අරහතං අනුකරෝමි’ යනු පෙරට යන අයෙකු පසුපසින් යන්නෙකු මෙන්, රහතන් වහන්සේලා අනුගමනය කරමින් අද මම ද එම ගුණ පුරමි යන්නයි. ‘උපෝසථෝ ච මේ උපවුත්ථෝ භවිස්සති’ යනු මෙසේ කිරීමෙන් මම රහතන් වහන්සේලා අනුගමනය කළා ද වන්නේය, උපෝසථය රැක්කා ද වන්නේය යන්නයි.

අදින්නාදානන්ති අදින්නස්ස පරපරිග්ගහිතස්ස ආදානං, ථෙය්‍යං චොරිකන්ති අත්ථො. දින්නමෙව ආදියන්තීති දින්නාදායී. චිත්තෙනපි දින්නමෙව පටිකඞ්ඛන්තීති දින්නපාටිකඞ්ඛී. ථෙනෙතීති ථෙනො, න ථෙනෙන අථෙනෙන. අථෙනත්තායෙව සුචිභූතෙන. අත්තනාති අත්තභාවෙන, අථෙනං සුචිභූතං අත්තභාවං කත්වා විහරන්තීති වුත්තං හොති.

‘අදින්නාදානං’ යනු අනුන් සතු දෙයක් සොර සිතින් ගැනීමයි. දුන් දෙයම ගන්නා බැවින් ‘දින්නදායී’ නම් වේ. සිතින් පවා දුන් දෙයම අපේක්ෂා කරන බැවින් ‘දින්නපාටිකංඛී’ නම් වේ. සොරකම් නොකරන හෙයින් පිරිසිදු වූ ආත්මභාවයෙන් යුතුව වාසය කරයි යන්න මෙහි අදහසයි.

අබ්‍රහ්මචරියන්ති අසෙට්ඨචරියං. බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං ආචාරං චරන්තීති බ්‍රහ්මචාරී. ආරාචාරීති අබ්‍රහ්මචරියතො දූරාචාරී. මෙථුනාති රාගපරියුට්ඨානවසෙන සදිසත්තා මෙථුනකාති ලද්ධවොහාරෙහි පටිසෙවිතබ්බතො මෙථුනොති සඞ්ඛං ගතා අසද්ධම්මා. ගාමධම්මාති ගාමවාසීනං ධම්මා.

‘අබ්‍රහ්මචරියං’ යනු උතුම් නොවන පිළිවෙතයි. ශ්‍රේෂ්ඨ වූ පිළිවෙතෙහි හැසිරෙන්නා ‘බ්‍රහ්මචාරී’ නම් වේ. අබ්‍රහ්මචරියාවෙන් දුරු වූ බැවින් ‘ආරාචාරී’ නම් වේ. ‘මෙථුනා’ යනු රාගය නිසා සමාන වන පුද්ගලයන් විසින් සේවනය කරන බැවින් මෛථුන නම් වූ, පෘථග්ජනයන්ගේ ලාමක වූ සිරිතයි. ‘ගාමධම්මා’ යනු ගම්වැසියන්ගේ (ගිහියන්ගේ) ස්වභාවයයි.

මුසාවාදාති අලිකවචනා තුච්ඡවචනා. සච්චං වදන්තීති සච්චවාදී. සච්චෙන සච්චං සංදහන්ති ඝට්ටෙන්තීති සච්චසන්ධා, න අන්තරන්තරා මුසා වදන්තීති අත්ථො[Pg.198]. යො හි පුරිසො කදාචි මුසාවාදං වදති, කදාචි සච්චං. තස්ස මුසාවාදෙන අන්තරිතත්තා සච්චං සච්චෙන න ඝටීයති. තස්මා න සො සච්චසන්ධො. ඉමෙ පන න තාදිසා, ජීවිතහෙතුපි මුසා අවත්වා සච්චෙන සච්චං සංදහන්තියෙවාති සච්චසන්ධා. ථෙතාති ථිරා, ඨිතකථාති අත්ථො. එකො පුග්ගලො හලිද්දිරාගො විය ථුසරාසිම්හි නිඛාතඛාණු විය අස්සපිට්ඨෙ ඨපිතකුම්භණ්ඩමිව ච න ඨිතකථො හොති. එකො පාසාණලෙඛා විය ඉන්දඛීලො විය ච ඨිතකථො හොති, අසිනා සීසං ඡින්දන්තෙපි ද්වෙ කථා න කථෙති. අයං වුච්චති ථෙතො. පච්චයිකාති පත්තියායිතබ්බකා, සද්ධායිකාති අත්ථො. එකච්චො හි පුග්ගලො න පච්චයිකො හොති, ‘‘ඉදං කෙන වුත්තං, අසුකෙන නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘මා තස්ස වචනං සද්දහථා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. එකො පච්චයිකො හොති, ‘‘ඉදං කෙන වුත්තං, අසුකෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘යදි තෙන වුත්තං, ඉදමෙව පමාණං, ඉදානි පටික්ඛිපිතබ්බං නත්ථි, එවමෙවං ඉද’’න්ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. අයං වුච්චති පච්චයිකො. අවිසංවාදකා ලොකස්සාති තාය සච්චවාදිතාය ලොකං න විසංවාදෙන්තීති අත්ථො.

මුසාවාදය යනු අසත්‍ය පැවසීම සහ හිස් වචන කීමයි. සත්‍යයම පවසන බැවින් 'සච්චවාදී' නම් වේ. සත්‍යය සමඟ සත්‍යයම ගළපන බැවින්, එනම් අතරතුර බොරු නොකියන බැවින් 'සච්චසන්ධ' නම් වේ. යමෙක් ඇතැම් විට බොරු පවසා ඇතැම් විට සත්‍යය පවසන්නේ නම්, ඔහුගේ සත්‍යය බොරුවෙන් මුවා වන බැවින් එය සත්‍යය සමඟ සත්‍යය ගැලපීමක් නොවේ. එබැවින් ඔහු සච්චසන්ධ නොවේ. එහෙත් රහතන් වහන්සේලා එවැනි නොවෙති, ජීවිතය වෙනුවෙන් පවා බොරු නොකියා සත්‍යයෙන්ම සත්‍යය ගළපන බැවින් ඔවුහු සච්චසන්ධ වෙති. 'ථේත' යනු ස්ථීර වූ, ස්ථීර කතා ඇති බවයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් කහ වර්ණය මෙන් වහා වෙනස් වන, දහයියා ගොඩක ගැසූ කූරක් මෙන් අස්ථීර වූ, හෝ අශ්වයෙකුගේ පිට මත තැබූ ලබු ගෙඩියක් මෙන් වහා වැටෙන අස්ථීර වචන ඇත්තෙක් වෙයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ගලක කෙටූ අකුරක් මෙන් ද, ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් ද ස්ථීර වචන ඇත්තෙක් වෙයි; අසිපතකින් හිස සිඳිනු ලැබුවත් ඔහු වචන දෙකක් (පරස්පර කතා) නොකියයි. ඔහු 'ථේත' (ස්ථීර) පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ. 'පච්චයික' යනු විශ්වාස කටයුතු වූ, ඇදහිය හැකි වචන ඇති බවයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් විශ්වාස කටයුතු නොවේ; 'මෙය කවුද කීවේ?' කියා ඇසූ විට අසවලා යැයි පැවසූහොත් 'ඔහුගේ වචනය විශ්වාස නොකරන්න' යැයි කියන තත්ත්වයට ඔහු පත්වෙයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් විශ්වාස කටයුතුය; 'මෙය අසවලා කීවේය' යැයි පැවසූ විට, 'ඔහු කීවේ නම් එයම ප්‍රමාණයයි, දැන් එය බැහැර කළ නොහැක, මෙය එසේමමය' යැයි කියන තත්ත්වයට ඔහු පත්වෙයි. එවැනි පුද්ගලයා 'පච්චයික' නම් වේ. 'අවිසංවාදක ලෝකස්ස' යනු එම සත්‍යවාදී බව නිසා ලෝකයා නොරවටන බවයි.

සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානන්ති සුරාමෙරයමජ්ජානං පානචෙතනාසඞ්ඛාතං පමාදකාරණං. එකභත්තිකාති පාතරාසභත්තං සායමාසභත්තන්ති ද්වෙ භත්තානි. තෙසු පාතරාසභත්තං අන්තොමජ්ඣන්හිකෙන පරිච්ඡින්නං, ඉතරං මජ්ඣන්හිකතො උද්ධං අන්තොඅරුණෙන. තස්මා අන්තොමජ්ඣන්හිකෙ දසක්ඛත්තුං භුඤ්ජමානාපි එකභත්තිකාව හොන්ති. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘එකභත්තිකා’’ති. රත්තිභොජනං රත්ති, තතො උපරතාති රත්තූපරතා. අතික්කන්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා භොජනං විකාලභොජනං නාම, තතො විරතත්තා විරතා විකාලභොජනා.

'සුරාමේරයමජ්ජපමාදට්ඨාන' යනු සුරා මේරය හා මත්පැන් පානය කිරීමේ චේතනාව සංඛ්‍යාත වූ ප්‍රමාදයට හේතුවයි. 'ඒකභත්තික' යනු උදය ආහාරය සහ සන්ධ්‍යා ආහාරය යන ආහාර දෙකයි. එයින් උදය ආහාරය මධ්‍යහ්නය දක්වා කාලය තුළ අනුභව කිරීමෙන් සීමා වේ. අනෙක් සන්ධ්‍යා ආහාරය මධ්‍යහ්නයෙන් පසුව අරුණ උදාව දක්වා කාලය තුළ අනුභව කිරීමෙන් සීමා වේ. එබැවින් මධ්‍යහ්නයට පෙර දස වතාවක් අනුභව කළද ඔවුහු 'ඒකභත්තික' (එක් වේලක් අනුභව කරන්නෝ) වෙති. එය අරභයා 'ඒකභත්තික' යැයි පවසන ලදී. රාත්‍රී භෝජනයෙන් වැළකී සිටීම 'රත්තූපරත' නම් වේ. මධ්‍යහ්නය ඉක්මවූ තැන් සිට හිරු බැස යන තෙක් ආහාර ගැනීම 'විකාල භෝජන' නම් වේ. එයින් වැළකී සිටීම නිසා 'විකාල භෝජනයෙන් වැළකුණෝ' නම් වෙති.

සාසනස්ස අනනුලොමත්තා විසූකං පටාණිභූතං දස්සනන්ති විසූකදස්සනං, අත්තනා නච්චනනච්චාපනාදිවසෙන නච්චඤ්ච ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච, අන්තමසො මයූරනච්චනාදිවසෙනාපි පවත්තානං නච්චාදීනං විසූකභූතං දස්සනඤ්චාති නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනං. නච්චාදීනි හි අත්තනා පයොජෙතුං වා පරෙහි පයොජාපෙතුං වා පයුත්තානි පස්සිතුං වා නෙව භික්ඛූනං, න භික්ඛුනීනං වට්ටන්ති.

ශාසනයට අනුලෝම නොවන බැවින්, බාධාවක් හා සමාන වූ නැරඹීම 'විසූක දස්සන' නම් වේ. තමා නැටීම හෝ අනුන් නැටවීම ආදියෙන් යුත් නෘත්‍යය ද, ගීතය ද, වාදිතය ද, අවසානයේ මයුර නර්තන ආදී වශයෙන් පවතින නර්තනාදිය නැරඹීම ද 'නච්චගීතවාදිත විසූකදස්සන' නම් වේ. නර්තනාදිය තමා විසින් කිරීම හෝ අනුන් ලවා කරවීම හෝ එසේ කරන දෑ නැරඹීම භික්ෂූන්ට හෝ භික්ෂුණීන්ට කිසිසේත් කැප නොවේ.

මාලාදීසු [Pg.199] මාලාති යංකිඤ්චි පුප්ඵං. ගන්ධන්ති යංකිඤ්චි ගන්ධජාතං. විලෙපනන්ති ඡවිරාගකරණං. තත්ථ පිළන්ධන්තො ධාරෙති නාම, ඌනට්ඨානං පූරෙන්තො මණ්ඩෙති නාම, ගන්ධවසෙන ඡවිරාගවසෙන ච සාදියන්තො විභූසෙති නාම. ඨානං වුච්චති කාරණං, තස්මා යාය දුස්සීල්‍යචෙතනාය තානි මාලාධාරණාදීනි මහාජනො කරොති, තතො පටිවිරතාති අත්ථො. උච්චාසයනං වුච්චති පමාණාතික්කන්තං, මහාසයනං අකප්පියත්ථරණං, තතො පටිවිරතාති අත්ථො.

'මාලා' යනු ඕනෑම මලකි. 'ගන්ධ' යනු ඕනෑම සුවඳ වර්ගයකි. 'විලේපන' යනු සිරුරේ පැහැය ඇති කරන ආලේපනයි. එහිදී මල් පැළඳීම 'ධාරේති' (දැරීම) නම් වේ. ශරීරයේ අඩුවක් ඇති තැන් පිරවීම 'මණ්ඩේති' (සැරසීම) නම් වේ. සුවඳ සඳහා හෝ වර්ණය සඳහා සතුටින් පරිහරණය කිරීම 'වීභූසේති' (විභූෂණය) නම් වේ. 'ට්ඨාන' යන්නෙන් හේතුව අදහස් වේ. එබැවින් යම් දුස්සීල චේතනාවකින් සාමාන්‍ය ජනයා මල් පැළඳීම ආදිය කරන්නේ ද, එයින් වැළකීම මෙහි අදහසයි. 'උච්චාසයන' යනු නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවූ අසුන්ය. 'මහාසයන' යනු අකැප ඇතිරිලි සහිත අසුන්ය. එයින් වැළකීම මෙහි අදහසයි.

කීවමහප්ඵලොති කිත්තකං මහප්ඵලො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. පහූතරත්තරතනානන්ති පහූතෙන රත්තසඞ්ඛාතෙන රතනෙන සමන්නාගතානං, සකලජම්බුදීපතලං භෙරිතලසදිසං කත්වා කටිප්පමාණෙහි සත්තහි රතනෙහි පූරිතානන්ති අත්ථො. ඉස්සරියාධිපච්චන්ති ඉස්සරභාවෙන වා ඉස්සරියමෙව වා ආධිපච්චං, න එත්ථ සාහසිකකම්මන්තිපි ඉස්සරියාධිපච්චං. රජ්ජං කාරෙය්‍යාති එවරූපං චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙය්‍ය. අඞ්ගානන්තිආදීනි තෙසං ජනපදානං නාමානි. කලං නාග්ඝති සොළසින්ති එකං අහොරත්තං උපවුත්ථඋපොසථෙ පුඤ්ඤං සොළසභාගෙ කත්වා තතො එකං භාගඤ්ච න අග්ඝති. එකරත්තුපොසථස්ස සොළසියා කලාය යං විපාකඵලං, තංයෙව තතො බහුතරං හොතීති අත්ථො. කපණන්ති පරිත්තකං.

'කීව මහප්ඵල' යනු කොතරම් මහත් ඵල ඇත්තේද යන්නයි. 'පහූත රත්ත රතනානං' යනු බොහෝ වූ රත්නවලින් යුක්ත වූ, මුළු දඹදිව තලයම බෙර ඇසක් මෙන් සමතලා කොට ඉඟටිය දක්වා උසට සප්ත රත්නයෙන් පුරවන ලද යන්නයි. 'ඉස්සරියාධිපච්ච' යනු ඊශ්වර භාවයෙන් යුත් හෝ ආධිපත්‍යයම ස්වභාවය වූ අධිපති බවයි. මෙහිදී බලහත්කාරකම් කිරීම ආධිපත්‍යයක් නොවේ. 'රජ්ජං කාරෙය්‍ය' යනු මෙවැනි සක්විති රජකමක් කිරීමයි. 'අංග' ආදී වචන එම ජනපදවල නම් වේ. 'කලං නාග්ඝති සෝළසිං' යනු එක් දිනක් සමාදන් වූ උපෝසථයේ පුණ්‍යකර්මය දහසය කොටසකට බෙදා ඉන් එක කොටසකටවත් (සක්විති රජකම) වටින්නේ නැති බවයි. එක් රාත්‍රියක උපෝසථ කුසලයේ දහසයෙන් එකක විපාකය වුවද, දඹදිව දහසය ජනපදයක සක්විති රජකමට වඩා බෙහෙවින්ම මහත් වන බව මෙහි අදහසයි. 'කපණ' යනු ස්වල්ප වූ යන්නයි.

අබ්‍රහ්මචරියාති අසෙට්ඨචරියතො. රත්තිං න භුඤ්ජෙය්‍ය විකාලභොජනන්ති උපොසථං උපවසන්තො රත්තිභොජනඤ්ච දිවාවිකාලභොජනඤ්ච න භුඤ්ජෙය්‍ය. මඤ්චෙ ඡමායංව සයෙථ සන්ථතෙති මුට්ඨිහත්ථපාදකෙ කප්පියමඤ්චෙ වා සුධාදිපරිකම්මකතාය භූමියං වා තිණපණ්ණපලාලාදීනි සන්ථරිත්වා කතෙ සන්ථතෙ වා සයෙථාති අත්ථො. එතං හි අට්ඨඞ්ගිකමාහුපොසථන්ති එවං පාණාතිපාතාදීනි අසමාචරන්තෙන උපවුත්ථං උපොසථං අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතත්තා අට්ඨඞ්ගිකන්ති වදන්ති. තං පන උපවසන්තෙන ‘‘ස්වෙ උපොසථිකො භවිස්සාමී’’ති අජ්ජෙව ‘‘ඉදඤ්ච ඉදඤ්ච කරෙය්‍යාථා’’ති ආහාරාදිවිධානං විචාරෙතබ්බං. උපොසථදිවසෙ පාතොව භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වා දසසීලලක්ඛණඤ්ඤුනො උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා සන්තිකෙ වාචං භින්දිත්වා [Pg.200] උපොසථඞ්ගානි සමාදාතබ්බානි. පාළිං අජානන්තෙන පන ‘‘බුද්ධපඤ්ඤත්තං උපොසථං අධිට්ඨාමී’’ති අධිට්ඨාතබ්බං. අඤ්ඤං අලභන්තෙන අත්තනාපි අධිට්ඨාතබ්බං, වචීභෙදො පන කාතබ්බොයෙව. උපොසථං උපවසන්තෙන පරූපරොධපටිසංයුත්තා කම්මන්තා න විචාරෙතබ්බා, ආයවයගණනං කරොන්තෙන න වීතිනාමෙතබ්බං, ගෙහෙ පන ආහාරං ලභිත්වා නිච්චභත්තිකභික්ඛුනා විය පරිභුඤ්ජිත්වා විහාරං ගන්ත්වා ධම්මො වා සොතබ්බො, අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරං වා මනසිකාතබ්බං.

'අබ්‍රහ්මචරියා' යනු උතුම් නොවන හැසිරීමෙන් වැළකීමයි. උපෝසථය රකින පුද්ගලයා රාත්‍රී භෝජනය ද දහවල් කාලයේ විකාල භෝජනය ද නොගත යුතුය. 'මංචේ ඡමායංවා සයේථ සන්තතේ' යනු වියත් ප්‍රමාණයේ පාද ඇති කැප වූ ඇඳක හෝ හුණු පිරියම් කළ බිමක හෝ පිදුරු, කොළ, සුණු ආදිය අතුරා කළ ඇතිරිල්ලක සැතපිය යුතු බවයි. 'එතං හි අට්ඨංගිකමාහු පෝසථං' යනු මෙසේ ප්‍රාණාඝාත ආදියෙන් වැළකී අංග අටකින් යුක්තව රකිනා උපෝසථය 'අෂ්ටාංගික උපෝසථය' යැයි පවසති. එය සමාදන් වන්නා 'හෙට මම උපෝසථිකයෙක් වෙමි' යැයි අදම සිතා ආහාරාදිය පිළියෙළ කරගත යුතුය. උපෝසථ දිනයේ අලුයම භික්ෂුවකගෙන්, භික්ෂුණියකගෙන් හෝ දස සිල් දන්නා උපාසකයෙකුගෙන් හෝ උපාසිකාවකගෙන් උපෝසථ අංග සමාදන් විය යුතුය. පාලිය නොදන්නේ නම් 'බුද්ධපඤ්ඤත්තං උපෝසථං අධිට්ඨාමි' (බුදුරජාණන් වහන්සේ පැනවූ උපෝසථය අධිෂ්ඨාන කරමි) ලෙස අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. වෙනත් අයෙකු නැතිනම් තමාම අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය, නමුත් වචනයෙන් එය පැවසිය යුතුය. උපෝසථය රකින්නා අනුන් පෙළන කටයුතු ගැන නොසිතිය යුතුය, ආදායම් වියදම් ගණන් බලමින් කාලය ගත නොකළ යුතුය. නිවසේදීම ආහාර ගෙන, නිත්‍ය බත් ගන්නා භික්ෂුවක් මෙන් විහාරයට ගොස් ධර්මය ශ්‍රවණය කළ යුතුය හෝ කර්මස්ථාන තිස් අටෙන් එකක් මෙනෙහි කළ යුතුය.

සුදස්සනාති සුන්දරදස්සනා. ඔභාසයන්ති ඔභාසයමානා. අනුපරියන්තීති විචරන්ති. යාවතාති යත්තකං ඨානං. අන්තලික්ඛගාති ආකාසඞ්ගමා. පභාසන්තීති ජොතන්ති පභා මුඤ්චන්ති. දිසාවිරොචනාති සබ්බදිසාසු විරොචමානා. අථ වා පභාසන්තීති දිසාහි දිසා ඔභාසන්ති. විරොචනාති විරොචමානා. වෙළුරියන්ති මණීති වත්වාපි ඉමිනා ජාතිමණිභාවං දස්සෙති. එකවස්සිකවෙළුවණ්ණඤ්හි වෙළුරියං ජාතිමණි නාම. තං සන්ධායෙවමාහ. භද්දකන්ති ලද්ධකං. සිඞ්ගීසුවණ්ණන්ති ගොසිඞ්ගසදිසං හුත්වා උප්පන්නත්තා එවං නාමකං සුවණ්ණං. කඤ්චනන්ති පබ්බතෙය්‍යං පබ්බතෙ ජාතසුවණ්ණං. ජාතරූපන්ති සත්ථුවණ්ණසුවණ්ණං. හටකන්ති කිපිල්ලිකාහි නීහටසුවණ්ණං. නානුභවන්තීති න පාපුණන්ති. චන්දප්පභාති සාමිඅත්ථෙ පච්චත්තං, චන්දප්පභායාති අත්ථො. උපවස්සුපොසථන්ති උපවසිත්වා උපොසථං. සුඛුද්‍රයානීති සුඛඵලානි සුඛවෙදනීයානි. සග්ගමුපෙන්ති ඨානන්ති සග්ගසඞ්ඛාතං ඨානං උපගච්ඡන්ති, කෙනචි අනින්දිතා හුත්වා දෙවලොකෙ උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ යං අන්තරන්තරා න වුත්තං, තං වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

සුදස්සනා යනු ශෝභන දර්ශනයක් ඇත්තෝ ය. ඕභාසයන්ති යනු ආලෝකවත් කරන්නා වූ යන්නයි. අනුපරියන්ති යනු සැරිසරති යන්නයි. යාවතා යනු යම් තාක් ප්‍රදේශයක ද යන්නයි. අන්තලික්ඛගා යනු අහසේ හැසිරෙන්නෝ ය. පභාසන්ති යනු බබළති, එළිය විහිදුවති යන්නයි. දිසාවිරෝචනා යනු සියලු දිශාවන්හි බබළන්නා වූ යන්නයි. නැතහොත් පභාසන්ති යනු එක් දිශාවක සිට තවත් දිශාවකට ආලෝකය පතුරුවති යන්නයි. විරෝචනා යනු බබළන්නා වූ යන්නයි. වේළුරියං (වෛඩූර්ය) යනු මැණිකක් යැයි කීවද, මෙයින් සැබෑ මැණිකක් වන බව දක්වයි. එක් වසක් පැරණි උණ බබු දණ්ඩක පැහැය ඇති වෛඩූර්යය ජාතිමණි (සැබෑ මැණිකක්) නම් වේ. එය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී. භද්දකං යනු යහපත් වූ යන්නයි. සිංගීසුවණ්ණං යනු ගව අඟක හැඩයට හටගත් බැවින් ඒ නම ලත් රන් වර්ගයකි. කඤ්චනං යනු පර්වතයන්හි උපන් රන් ය. ජාතරූපං යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය බඳු රන් ය. හටකං යනු කූඹින් විසින් පොළොවෙන් ඉවතට ගෙනෙන ලද රන් ය. නානුභවන්ති යනු ළඟා විය නොහැකිය යන්නයි. චන්දප්පභා යනු සාමී අර්ථයෙහි (ෂෂ්ඨී විභක්තියෙහි) ප්‍රථමා විභක්තිය යෙදුණු අවස්ථාවකි; එහි අර්ථය ‘චන්ද්‍ර ප්‍රභාවගේ’ (හඳ එළියේ) යන්නයි. උපවස්සුපෝසථං යනු උපෝසථය සමාදන්ව රැකීමයි. සුඛුද්‍රයානි යනු සැප විපාක දෙන, සැප වේදනා ගෙන දෙන යන්නයි. සග්ගමුපේන්ති ඨානං යනු ස්වර්ගය නම් වූ ස්ථානයට පැමිණෙති, කිසිවෙකුගේ නින්දාවට පත් නොවී දෙව්ලොව උපදිති යන්න අර්ථයයි. මෙහි අතරින් පතර නොකියන ලද ඉතිරි කරුණු පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම දත යුතුය.

මහාවග්ගො දුතියො.

දෙවන මහා වග්ගයයි.

(8) 3. ආනන්දවග්ගො

(8) 3. ආනන්ද වග්ගය

1. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

1. ඡන්න සූත්‍ර වර්ණනාව

72. තතියස්ස පඨමෙ ඡන්නොති එවංනාමකො ඡන්නපරිබ්බාජකො. තුම්හෙපි, ආවුසොති, ආවුසො, යථා මයං රාගාදීනං පහානං පඤ්ඤාපෙම, කිං එවං තුම්හෙපි පඤ්ඤාපෙථාති පුච්ඡති. තතො ථෙරො ‘‘අයං පරිබ්බාජකො අම්හෙ රාගාදීනං පහානං පඤ්ඤාපෙමාති වදති, නත්ථි පනෙතං [Pg.201] බාහිරසමයෙ’’ති තං පටික්ඛිපන්තො මයං ඛො, ආවුසොතිආදිමාහ. තත්ථ ඛොති අවධාරණත්ථෙ නිපාතො, මයමෙව පඤ්ඤාපෙමාති අත්ථො. තතො පරිබ්බාජකො චින්තෙසි ‘‘අයං ථෙරො බාහිරසමයං ලුඤ්චිත්වා හරන්තො ‘මයමෙවා’ති ආහ. කිං නු ඛො ආදීනවං දිස්වා එතෙ එතෙසං පහානං පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති. අථ ථෙරං පුච්ඡන්තො කිං පන තුම්හෙතිආදිමාහ. ථෙරො තස්ස බ්‍යාකරොන්තො රත්තො ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ අත්තත්ථන්ති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං ලොකියලොකුත්තරං අත්තනො අත්ථං. පරත්ථඋභයත්ථෙසුපි එසෙව නයො.

72. තුන්වන වග්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි ‘ඡන්නෝ’ යනු ඒ නම ඇති ඡන්න නම් පරිබ්‍රාජකයා ය. ‘තුම්හේපි ආවුසෝ’ යනු ‘ඇවැත්නි ආනන්දයෙනි, අප රාගාදීන් ප්‍රහාණය කිරීම ගැන පවසන්නා සේ, ඔබ වහන්සේලාත් එසේ පවසනවාද?’ යි විමසයි. එවිට තෙරණුවෝ ‘මේ පරිබ්‍රාජකයා අප රාගාදීන් ප්‍රහාණය කරන්නැයි පවසනවාදැයි විමසයි, නමුත් ශාසනයෙන් බැහැර දෘෂ්ටිවල මෙය නැත’ යන්න සලකා එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘මයං ඛෝ ආවුසෝ’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘ඛෝ’ යනු නිපාත පදයකි, එහි අර්ථය ‘අපම පවසමු’ යන්නයි. ඉක්බිති පරිබ්‍රාජකයා මෙසේ සිතීය: ‘මේ තෙරණුවෝ බාහිර දෘෂ්ටි බැහැර කරමින් ‘අපම යැයි’ කීහ. කිනම් ආදීනවයක් දැක මොවුන් මේවා ප්‍රහාණය කිරීමට පවසන්නේද?’ පසුව තෙරණුවන්ගෙන් විමසමින් ‘කිං පන තුම්හේ’ යනාදිය පැවසීය. තෙරණුවෝ එයට පිළිතුරු දෙමින් ‘රත්තෝ ඛෝ’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘අත්තත්ථං’ යනු තමාගේ මෙලොව පරලොව ලෞකික ලෝකෝත්තර යහපතයි. පරර්ථය සහ උභයාර්ථය පිළිබඳව ද මේ ක්‍රමයම වේ.

අන්ධකරණොතිආදීසු යස්ස රාගො උප්පජ්ජති, තං යථාභූතදස්සනනිවාරණෙන අන්ධං කරොතීති අන්ධකරණො. පඤ්ඤාචක්ඛුං න කරොතීති අචක්ඛුකරණො. ඤාණං න කරොතීති අඤ්ඤාණකරණො. කම්මස්සකතපඤ්ඤා ඣානපඤ්ඤා විපස්සනාපඤ්ඤාති ඉමා තිස්සො පඤ්ඤා අප්පවත්තිකරණෙන නිරොධෙතීති පඤ්ඤානිරොධිකො. අනිට්ඨඵලදායකත්තා දුක්ඛසඞ්ඛාතස්ස විඝාතස්සෙව පක්ඛෙ වත්තතීති විඝාතපක්ඛිකො. කිලෙසනිබ්බානං න සංවත්තෙතීති අනිබ්බානසංවත්තනිකො. අලඤ්ච පනාවුසො ආනන්ද, අප්පමාදායාති, ආවුසො ආනන්ද, සචෙ එවරූපා පටිපදා අත්ථි, අලං තුම්හාකං අප්පමාදාය යුත්තං අනුච්ඡවිකං, අප්පමාදං කරොථ, ආවුසොති ථෙරස්ස වචනං අනුමොදිත්වා පක්කාමි. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරියමග්ගො ලොකුත්තරමිස්සකො කථිතො. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

අන්ධකරණෝ යනාදියෙහි, යමෙකුට රාගය උපදී ද, එය තත්වූ පරිදි දැකීම වළක්වන බැවින් අන්ධ කරයි, එබැවින් එය ‘අන්ධකරණ’ නම් වේ. ප්‍රඥා ඇස ඇති නොකරන බැවින් ‘අචක්ඛුකරණ’ නම් වේ. ඥානය ඇති නොකරන බැවින් ‘අඤ්ඤාණකරණ’ නම් වේ. කර්මස්සකතා ප්‍රඥාව, ධ්‍යාන ප්‍රඥාව, විදර්ශනා ප්‍රඥාව යන මේ ත්‍රිවිධ ප්‍රඥාවන් ඇති වීමට ඉඩ නොදී නිරුද්ධ කරන බැවින් ‘පඤ්ඤානිරෝධික’ නම් වේ. අනිෂ්ට ඵල ලබා දෙන බැවින්, දුක්ඛ සංඛ්‍යාත පීඩාවන්ගේ ම පාර්ශ්වයෙහි පවතින බැවින් ‘විඝාතපක්ඛික’ නම් වේ. ක්ලේශයන්ගේ නිවීම (නිවන) පිණිස පවතින්නේ නැති බැවින් ‘අනිබ්බානසංවත්තනික’ නම් වේ. ‘අලං පනාවුසෝ ආනන්ද අප්පමාදාය’ යනු ‘ඇවැත්නි ආනන්දයෙනි, ඉදින් මෙබඳු පිළිවෙතක් ඇත්නම්, එය ඔබගේ අප්‍රමාදය පිණිස සුදුසු ය, ගැලපේ, එබැවින් ඇවැත්නි අප්‍රමාද වන්න’ යැයි තෙරණුවන්ගේ වචනය අනුමෝදන් වී නික්ම ගියේය. මේ සූත්‍රයෙහි ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිත ආර්ය මාර්ගය දේශනා කරන ලදී. මෙහි ඉතිරි කරුණු පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

2. ආජීවකසුත්තවණ්ණනා

2. ආජීවක සූත්‍ර වර්ණනාව

73. දුතියෙ තෙන හි ගහපතීති ථෙරො කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං ඉධ ආගච්ඡන්තො න අඤ්ඤාතුකාමො හුත්වා ආගමි, පරිග්ගණ්හනත්ථං පන ආගතො. ඉමිනා පුච්ඡිතපඤ්හං ඉමිනාව කථාපෙස්සාමී’’ති. ඉති තංයෙව කථං කථාපෙතුකාමො තෙන හීතිආදිමාහ. තත්ථ තෙන හීති කාරණාපදෙසො. යස්මා ත්වං එවං පුච්ඡසි, තස්මා තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡාමීති. කෙසං නොති කතමෙසං නු. සධම්මුක්කංසනාති අත්තනො ලද්ධියා උක්ඛිපිත්වා ඨපනා. පරධම්මාපසාදනාති පරෙසං ලද්ධියා ඝට්ටනා වම්භනා අවක්ඛිපනා. ආයතනෙව ධම්මදෙසනාති කාරණස්මිංයෙව ධම්මදෙසනා. අත්ථො ච වුත්තොති මයා පුච්ඡිතපඤ්හාය අත්ථො ච පකාසිතො[Pg.202]. අත්තා ච අනුපනීතොති අම්හෙ එවරූපාති එවං අත්තා ච න උපනීතො. නුපනීතොතිපි පාඨො.

73. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘තේන හි ගහපති’ යනු තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ: ‘මොහු මෙහි පැමිණෙන්නේ කරුණු දැනගැනීමේ කැමැත්තෙන් නොව, විමසා බැලීමට (පරීක්ෂා කිරීමට) ය. මොහු විමසන ප්‍රශ්නයට මොහු ලවාම පිළිතුරු දෙවන්නෙමි.’ මෙසේ ඔහු ලවාම කරුණු කියවනු කැමතිව ‘තේන හි’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘තේන හි’ යනු හේතුව දැක්වීමකි. ‘යම් හෙයකින් ඔබ මෙසේ අසන්නේ ද, එහෙයින් මම ඔබගෙන්ම මෙහිදී පෙරළා ප්‍රශ්න කරමි’ යන්නයි. ‘කේසං නෝ’ යනු ‘කවුරුන්ගේ ද’ යන්නයි. ‘සධම්මුක්කංසනා’ යනු තමාගේ දෘෂ්ටිය උලුප්පා දැක්වීමයි. ‘පරධම්මාපසාදනා’ යනු අන්‍යන්ගේ දෘෂ්ටියට පහර ගැසීම, ගැරහීම හා හෙළා දැකීමයි. ‘ආයතනේව ධම්මදේසනා’ යනු කරුණු ඇති තැනම (සුදුසු පරිදි) ධර්ම දේශනා කිරීමයි. ‘අත්ථෝ ච වුත්තෝ’ යනු මා විසින් විමසන ලද ප්‍රශ්නයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලදී යන්නයි. ‘අත්තා ච අනුපනීතෝ’ යනු අප මෙබඳු යැයි තමා හුවා දැක්වීමක් නොකළ බවයි. ‘නුපනීතෝ’ කියා ද පාඨයක් ඇත.

3. මහානාමසක්කසුත්තවණ්ණනා

3. මහානාමසක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව

74. තතියෙ ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතො. ගෙලඤ්ඤාති ගිලානභාවතො. උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො මාලාගන්ධාදීනි ආදාය මහාපරිවාරපරිවුතො උපසඞ්කමි. බාහායං ගහෙත්වාති න බාහායං ගහෙත්වා ආකඩ්ඪි, නිසින්නාසනතො වුට්ඨාය තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා දක්ඛිණබාහායං අඞ්ගුට්ඨකෙන සඤ්ඤං දත්වා එකමන්තං අපනෙසීති වෙදිතබ්බො. අථස්ස ‘‘සෙඛම්පි ඛො, මහානාම, සීල’’න්තිආදිනා නයෙන සත්තන්නං සෙඛානං සීලඤ්ච සමාධිඤ්ච පඤ්ඤඤ්ච කථෙත්වා උපරි අරහත්තඵලවසෙන අසෙඛා සීලසමාධිපඤ්ඤායො කථෙන්තො – ‘‘සෙඛසමාධිතො සෙඛං විපස්සනාඤාණං අසෙඛඤ්ච ඵලඤාණං පච්ඡා, සෙඛවිපස්සනාඤාණතො ච අසෙඛඵලසමාධි පච්ඡා උප්පජ්ජතී’’ති දීපෙසි. යානි පන සම්පයුත්තානි සමාධිඤාණානි, තෙසං අපච්ඡා අපුරෙ උප්පත්ති වෙදිතබ්බාති.

74. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ගිලානා වුට්ඨිතෝ’ යනු ගිලන්ව සිට සුවය ලැබූ තැනැත්තා ය. ‘ගේලඤ්ඤා’ යනු ගිලන් බවින් යන්නයි. ‘උපසංකමී’ යනු උදෑසන ආහාර ගෙන, මල් සුවඳ විලවුන් ආදිය ගෙන මහා පිරිවර පිරිවරා පැමිණියේ ය. ‘බාහායං ගහේත්වා’ යනු අතින් අල්ලා ඇදගෙන ගියා නොවේ; අසුනින් නැගිට ඔහු වෙත ගොස්, දකුණු අතේ මහපටැඟිල්ලෙන් සංඥාවක් කොට පසෙකට කැඳවාගෙන ගිය බව දත යුතුය. ඉක්බිති ඔහුට ‘සේඛම්පි ඛෝ මහානාම සීලං’ යනාදී ක්‍රමයෙන් සප්ත සේඛ පුද්ගලයන්ගේ ශීලය, සමාධිය හා ප්‍රඥාව දේශනා කොට, මතුයෙහි අර්හත් ඵල වශයෙන් අසේඛ ශීල සමාධි ප්‍රඥාවන් දේශනා කරමින් - ‘සේඛ සමාධියට පසුව සේඛ විදර්ශනා ඥානය ද, අසේඛ ඵල ඥානය ද උපදී; සේඛ විදර්ශනා ඥානයට පසුව අසේඛ ඵල සමාධිය උපදී’ යන මේ අර්ථය පැහැදිලි කළහ. සම්ප්‍රයුක්ත වූ යම් සමාධි ඥානයෝ වෙත් ද, ඔවුන්ගේ ඉපදීම පෙර පසු නොවී (එකවර) සිදුවන බව දත යුතුය.

4. නිගණ්ඨසුත්තවණ්ණනා

4. නිගණ්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව

75. චතුත්ථෙ කූටාගාරසාලායන්ති ද්වෙ කණ්ණිකා ගහෙත්වා හංසවට්ටකච්ඡන්නෙන කතාය ගන්ධකුටියා. අපරිසෙසං ඤාණදස්සනං පටිජානාතීති අප්පමත්තකම්පි අසෙසෙත්වා සබ්බං ඤාණදස්සනං පටිජානාති. සතතං සමිතන්ති සබ්බකාලං නිරන්තරං. ඤාණදස්සනං පච්චුපට්ඨිතන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං මය්හං උපට්ඨිතමෙවාති දස්සෙති. පුරාණානං කම්මානන්ති ආයූහිතකම්මානං. තපසා බ්‍යන්තීභාවන්ති දුක්කරතපෙන විගතන්තකරණං. නවානං කම්මානන්ති ඉදානි ආයූහිතබ්බකම්මානං. අකරණාති අනායූහනෙන. සෙතුඝාතන්ති පදඝාතං පච්චයඝාතං කථෙති. කම්මක්ඛයා දුක්ඛක්ඛයොති කම්මවට්ටක්ඛයෙන දුක්ඛක්ඛයො. දුක්ඛක්ඛයා වෙදනාක්ඛයොති දුක්ඛවට්ටක්ඛයෙන වෙදනාක්ඛයො. දුක්ඛවට්ටස්මිඤ්හි ඛීණෙ වෙදනාවට්ටම්පි ඛීණමෙව හොති. වෙදනාක්ඛයා සබ්බං දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං භවිස්සතීති වෙදනාක්ඛයෙන පන සකලවට්ටදුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණමෙව භවිස්සති. සන්දිට්ඨිකායාති සාමං පස්සිතබ්බාය පච්චක්ඛාය. නිජ්ජරාය විසුද්ධියාති [Pg.203] කිලෙසජීරණකපටිපදාය කිලෙසෙ වා නිජ්ජීරණතො නිජ්ජරාය සත්තානං විසුද්ධියා. සමතික්කමො හොතීති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස අතික්කමො හොති. ඉධ, භන්තෙ, භගවා කිමාහාති, භන්තෙ, භගවා ඉමාය පටිපත්තියා කිමාහ, කිං එතංයෙව කිලෙසනිජ්ජීරණකපටිපදං පඤ්ඤපෙති, උදාහු අඤ්ඤන්ති පුච්ඡති.

75. සතරවන සූත්‍රයෙහි ‘කූටාගාරසාලායං’ යනු කුළුණු දෙකක් සහිත වූ හංස පක්ෂියෙකුගේ ගෙල මෙන් වටකුරු කොට සෙවිලි කරන ලද ගඳකිළියෙහි යන්නයි. ‘අපරිසෙසං ඤාණදස්සනං පටිජානාති’ යනු අල්පමාත්‍රයක්වත් ඉතිරි නොකොට සියලුම ඥානදර්ශනය පිළිගන්නා බවයි. ‘සතතං සමිතං’ යනු සෑම කල්හිම නිරන්තරයෙන්ම යන්නයි. ‘ඤාණදස්සනං පච්චුපට්ඨිතං’ යන්නෙන් මගේ සර්වඥතා ඥානය නිරන්තරයෙන් ඉදිරියේ පවතින්නේය යන්න දක්වයි. ‘පුරාණානං කම්මානං’ යනු පෙර රැස් කරන ලද කර්මයන්ගේ යන්නයි. ‘තපසා බ්‍යන්තීභාවං’ යනු දුෂ්කර තපස් මගින් ඒවා ක්ෂය කිරීමයි. ‘නවානං කම්මානං’ යනු දැන් රැස් කරනු ලබන අලුත් කර්මයන්ගේ යන්නයි. ‘අකරණා’ යනු රැස් නොකිරීමෙන් යන්නයි. ‘සේතුඝාතං’ යන්නෙන් ප්‍රත්‍යයන් විනාශ කිරීම ගැන කියනු ලැබේ. ‘කම්මක්ඛයා දුක්ඛක්ඛයෝ’ යනු කර්ම වට්ටය ක්ෂය වීමෙන් දුක් ක්ෂය වීමයි. ‘දුක්ඛක්ඛයා වේදනාක්ඛයෝ’ යනු දුක් වට්ටය ක්ෂය වීමෙන් වේදනා වට්ටය ක්ෂය වීමයි. දුක් වට්ටය ක්ෂය වූ කල්හි වේදනා වට්ටයද ක්ෂය වූයේම වෙයි. ‘වේදනාක්ඛයා සබ්බං දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං භවිස්සති’ යන්නෙන් වේදනා ක්ෂය වීමෙන් මුළු මහත් සංසාර දුක් ක්ෂය වනු ඇති බව පවසයි. ‘සන්දිට්ඨිකායා’ යනු තමා විසින්ම දැකගත යුතු වූ ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ යන්නයි. ‘නිජ්ජරාය විසුද්ධියා’ යනු කෙලෙස් දිරාපත් කරන ප්‍රතිපදාවෙන් හෝ කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමෙන් සත්ත්වයන් පිරිසිදු වීමයි. ‘සමතික්කමෝ හෝති’ යනු මුළු මහත් සංසාර දුක් ඉක්මවා යෑම සිදු වන බවයි. ‘ඉධ, භන්තේ, භගවා කිමාහා’ යනු ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ප්‍රතිපදාව ගැන කුමක් වදාළ සේක්ද? උන්වහන්සේ මේ කෙලෙස් ක්ෂය කරන ප්‍රතිපදාවම පනවන්නේද, එසේත් නැත්නම් වෙනත් යමක්දැයි විමසයි.

ජානතාති අනාවරණඤාණෙන ජානන්තෙන. පස්සතාති සමන්තචක්ඛුනා පස්සන්තෙන. විසුද්ධියාති විසුද්ධිසම්පාපනත්ථාය. සමතික්කමායාති සමතික්කමනත්ථාය. අත්ථඞ්ගමායාති අත්ථං ගමනත්ථාය. ඤායස්ස අධිගමායාති සහ විපස්සනාය මග්ගස්ස අධිගමනත්ථාය. නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායාති අපච්චයනිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය. නවඤ්ච කම්මං න කරොතීති නවං කම්මං නායූහති. පුරාණඤ්ච කම්මන්ති පුබ්බෙ ආයූහිතකම්මං. ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තී කරොතීති ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා විගතන්තං කරොති, විපාකඵස්සං ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා තං කම්මං ඛෙපෙතීති අත්ථො. සන්දිට්ඨිකාති සාමං පස්සිතබ්බා. අකාලිකාති න කාලන්තරෙ කිච්චකාරිකා. එහිපස්සිකාති ‘‘එහි පස්සා’’ති එවං දස්සෙතුං යුත්තා. ඔපනෙය්‍යිකාති උපනයෙ යුත්තා අල්ලීයිතබ්බයුත්තා. පච්චත්තං වෙදිතබ්බා විඤ්ඤූහීති පණ්ඩිතෙහි අත්තනො අත්තනො සන්තානෙයෙව ජානිතබ්බා, බාලෙහි පන දුජ්ජානා. ඉති සීලවසෙන ද්වෙ මග්ගා, ද්වෙ ච ඵලානි කථිතානි. සොතාපන්නසකදාගාමිනො හි සීලෙසු පරිපූරකාරිනොති. විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදිකාය පන සමාධිසම්පදාය තයො මග්ගා, තීණි ච ඵලානි කථිතානි. අනාගාමී අරියසාවකො හි සමාධිම්හි පරිපූරකාරීති වුත්තො. ආසවානං ඛයාතිආදීහි අරහත්තඵලං කථිතං. කෙචි පන සීලසමාධයොපි අරහත්තඵලසම්පයුත්තාව ඉධ අධිප්පෙතා. එකෙකස්ස පන වසෙන පටිපත්තිදස්සනත්ථං විසුං විසුං තන්ති ආරොපිතාති.

‘ජානතා’ යනු ආවරණ රහිත ඥානයෙන් දන්නා වූ යන්නයි. ‘පස්සතා’ යනු සමන්තචක්ඛුයෙන් දක්නා වූ යන්නයි. ‘විසුද්ධියා’ යනු පාරිශුද්ධිය (නිවන) ලබා ගැනීම පිණිසයි. ‘සමතික්කමාය’ යනු සංසාරය ඉක්මවා යෑම පිණිසයි. ‘අත්ථංගමාය’ යනු දුක් නැති කිරීම පිණිසයි. ‘ඤායස්ස අධිගමාය’ යනු විදර්ශනාව සමඟ ආර්ය මාර්ගය ලබා ගැනීම පිණිසයි. ‘නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය’ යනු අසංඛත නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිසයි. ‘නවඤ්ච කම්මං න කරෝති’ යනු අලුත් කර්ම රැස් නොකරයි. ‘පුරාණඤ්ච කම්මං’ යනු පෙර රැස් කළ කර්මයයි. ‘ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තී කරෝති’ යනු විපාක ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ කොට ඒ කර්මය ක්ෂය කරයි යන අර්ථයයි. ‘සන්දිට්ඨිකා’ යනු තමා විසින්ම දැකගත යුතුයි. ‘අකාලිකා’ යනු කල් නොයවා විපාක දෙන සුළුයි. ‘එහිපස්සිකා’ යනු ‘ඇවිත් බලන්න’ යැයි පෙන්වීමට සුදුසුයි. ‘ඕපනෙයිකා’ යනු තමා තුළට පමුණුවා ගැනීමට (වැඩීමට) සුදුසු වූ, ඇලුම් කළ යුතු වූ යන්නයි. ‘පච්චත්තං වේදිතබ්බා විඤ්ඤූහි’ යනු පණ්ඩිතයන් විසින් තම තමන්ගේ සන්තානයෙහිම දත යුතුයි, අඥානයන්ට දැනගත නොහැකිය යන්නයි. මෙසේ සීලයෙහි අනුසස් වශයෙන් මාර්ග දෙකක් හා ඵල දෙකක් වදාරන ලදී. සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී උතුමන් සීලයෙහි පිරිපුන්ව වාසය කරන්නන් බැවිනි. ‘විවිච්චේව කාමේහි’ යනාදී වශයෙන් සමාධි සම්පත්තියෙන් මාර්ග තුනක් සහ ඵල තුනක් වදාරන ලදී. අනාගාමී ආර්ය ශ්‍රාවකයා සමාධියෙහි පිරිපුන්ව වාසය කරන්නෙකු ලෙස වදාරා ඇති බැවිනි. ‘ආසවානං ඛයා’ යනාදියෙන් අර්හත් ඵලය වදාරන ලදී. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් මෙහිදී අර්හත් ඵලය හා සම්බන්ධ වූ සීල සමාධිම අදහස් කරන බව පවසති. එක් එක් පුද්ගලයා අනුව ප්‍රතිපදාව දැක්වීම පිණිස වෙන් වෙන් වශයෙන් ධර්මය දේශනා කරන ලදී.

5. නිවෙසකසුත්තවණ්ණනා

5. නිවේසක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

76. පඤ්චමෙ අමච්චාති සුහජ්ජා. ඤාතීති සස්සුසසුරපක්ඛිකා. සාලොහිතාති සමානලොහිතා භාතිභගිනිආදයො. අවෙච්චප්පසාදෙති ගුණෙ අවෙච්ච ජානිත්වා උප්පන්නෙ අචලප්පසාදෙ. අඤ්ඤථත්තන්ති භාවඤ්ඤථත්තං[Pg.204]. පථවීධාතුයාතිආදීසු වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධාකාරභූතාය පථවීධාතුයා, ද්වාදසසු කොට්ඨාසෙසු යූසගතාය ආබන්ධනභූතාය ආපොධාතුයා, චතූසු කොට්ඨාසෙසු පරිපාචනභූතාය තෙජොධාතුයා, ඡසු කොට්ඨාසෙසු විත්ථම්භනභූතාය වායොධාතුයා සියා අඤ්ඤථත්තං. න ත්වෙවාති ඉමෙසං හි චතුන්නං මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤභාවූපගමනෙන සියා අඤ්ඤථත්තං, අරියසාවකස්ස පන න ත්වෙව සියාති දස්සෙති. එත්ථ ච අඤ්ඤථත්තන්ති පසාදඤ්ඤථත්තඤ්ච ගතිඅඤ්ඤථත්තඤ්ච. තඤ්හි තස්ස න හොති, භාවඤ්ඤථත්තං පන හොති. අරියසාවකො හි මනුස්සො හුත්වා දෙවොපි හොති බ්‍රහ්මාපි. පසාදො පනස්ස භවන්තරෙපි න විගච්ඡති, න ච අපායගතිසඞ්ඛාතං ගතිඅඤ්ඤථත්තං පාපුණාති. සත්ථාපි තදෙව දස්සෙන්තො තත්‍රිදං අඤ්ඤථත්තන්තිආදිමාහ. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

76. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘අමච්චා’ යනු හිතවත් මිතුරන්ය. ‘ඤාතී’ යනු සබඳකම් ඇති ඥාතීන්ය. ‘සාලෝහිතා’ යනු එකම ලේ ඇති සහෝදර සහෝදරියන් ආදීන්ය. ‘අවේච්චප්පසාදේ’ යනු ගුණ දැනගෙන ඇති කරගත් අචල ප්‍රසාදයයි. ‘අඤ්ඤථත්තං’ යනු ස්වභාවය වෙනස් වීමයි. පඨවි ධාතුව ආදී කොටස් විස්සක තද ගතියෙන් යුත් පඨවි ධාතුවෙහිද, කොටස් දොළසක ඇලෙන ස්වභාවයෙන් යුත් ආපෝ ධාතුවෙහිද, කොටස් හතරක පැසවන ස්වභාවයෙන් යුත් තේජෝ ධාතුවෙහිද, කොටස් හයක පිම්බෙන ස්වභාවයෙන් යුත් වායෝ ධාතුවෙහිද යම් වෙනස් වීමක් (අන්‍යථා බවක්) විය හැකිය. ‘න ත්වේව’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මෙම මහා භූතයන්ගේ වෙනස් වීමක් සිදු විය හැකි වුවද, ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ අචල ප්‍රසාදය කිසිසේත් වෙනස් නොවන බවයි. මෙහි ‘අඤ්ඤථත්තං’ යන්නෙන් ප්‍රසාදයේ වෙනස් වීම සහ ගතියෙහි (උපදින ස්ථානයෙහි) වෙනස් වීම අදහස් වේ. ආර්ය ශ්‍රාවකයාට එවැනි වෙනස් වීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් ශරීරයේ ස්වභාවය වෙනස් විය හැකිය. ආර්ය ශ්‍රාවකයා මිනිසෙකු වී පසුව දෙවියෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු විය හැකිය. එහෙත් ඔහුගේ ප්‍රසාදය මතු භවයන්හිදී පවා නැති නොවේ. එමෙන්ම ඔහු අපායගාමී වන දුගතියකට කිසිලෙසකත් පත් නොවේ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එයම දක්වමින් ‘තත්‍ර ඉදං අඤ්ඤථත්තං’ යනාදිය වදාළ සේක්මය. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

6. පඨමභවසුත්තවණ්ණනා

6. ප්‍රථම භව සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

77. ඡට්ඨෙ කාමධාතුවෙපක්කන්ති කාමධාතුයා විපච්චනකං. කාමභවොති කාමධාතුයං උපපත්තිභවො. කම්මං ඛෙත්තන්ති කුසලාකුසලකම්මං විරුහනට්ඨානට්ඨෙන ඛෙත්තං. විඤ්ඤාණං බීජන්ති සහජාතං අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං විරුහනට්ඨෙන බීජං. තණ්හා ස්නෙහොති පග්ගණ්හනානුබ්‍රූහනවසෙන තණ්හා උදකං නාම. අවිජ්ජානීවරණානන්ති අවිජ්ජාය ආවරිතානං. තණ්හාසංයොජනානන්ති තණ්හාබන්ධනෙන බද්ධානං. හීනාය ධාතුයාති කාමධාතුයා. විඤ්ඤාණං පතිට්ඨිතන්ති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං පතිට්ඨිතං. මජ්ඣිමාය ධාතුයාති රූපධාතුයා. පණීතාය ධාතුයාති අරූපධාතුයා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

77. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘කාමධාතුවිපක්කං’ යනු කාම ධාතුවෙහි විපාක දෙන සුළු වූ යන්නයි. ‘කාමභවෝ’ යනු කාම ධාතුවෙහි උත්පත්ති භවයයි. ‘කම්මං ඛෙත්තං’ යනු වැඩෙන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් කුසල් අකුසල් කර්මය කුඹුරක් බඳුය යන්නයි. ‘විඤ්ඤාණං බීජං’ යනු වැඩෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් උප්පත්තියට හේතු වන විඥානය බීජය බඳුය යන්නයි. ‘තණ්හා සිනේහෝ’ යනු වැඩීමට උපකාරී වන බැවින් තණ්හාව දිය බඳුය යන්නයි. ‘අවිජ්ජානීවරණානං’ යනු අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු යන්නයි. ‘තණ්හාසංයෝජනානං’ යනු තණ්හාව නමැති බැම්මෙන් බැඳුණු යන්නයි. ‘හීනාය ධාතුයා’ යනු කාම ධාතුවෙහි යන්නයි. ‘විඤ්ඤාණං පතිට්ඨිතං’ යනු ප්‍රතිසන්ධි විඥානය පිහිටන ලදී යන්නයි. ‘මජ්ඣිමාය ධාතුයා’ යනු රූප ධාතුවෙහි යන්නයි. ‘පණීතාය ධාතුයා’ යනු අරූප ධාතුවෙහි යන්නයි. මෙහි ඉතිරි පද පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

7. දුතියභවසුත්තවණ්ණනා

7. දුතිය භව සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

78. සත්තමෙ චෙතනාති කම්මචෙතනා. පත්ථනාපි කම්මපත්ථනාව. සෙසං පුරිමසදිසමෙවාති.

78. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘චේතනා’ යනු කර්ම චේතනාවයි. ‘පත්ථනා’ යනුද කර්ම ප්‍රාර්ථනාවමය. ඉතිරි කොටස පෙර සූත්‍රය හා සමානමය.

8. සීලබ්බතසුත්තවණ්ණනා

8. සීලබ්බත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

79. අට්ඨමෙ සීලබ්බතන්ති සීලඤ්චෙව වතඤ්ච. ජීවිතන්ති දුක්කරකාරිකානුයොගො. බ්‍රහ්මචරියන්ති බ්‍රහ්මචරියවාසො. උපට්ඨානසාරන්ති උපට්ඨානෙන සාරං[Pg.205], ‘‘ඉදං වරං ඉදං නිට්ඨා’’ති එවං උපට්ඨිතන්ති අත්ථො. සඵලන්ති සඋද්‍රයං සවඩ්ඪිකං හොතීති පුච්ඡති. න ඛ්වෙත්ථ, භන්තෙ, එකංසෙනාති, භන්තෙ, න ඛො එත්ථ එකංසෙන බ්‍යාකාතබ්බන්ති අත්ථො. උපට්ඨානසාරං සෙවතොති ඉදං සාරං වරං නිට්ඨාති එවං උපට්ඨිතං සෙවමානස්ස. අඵලන්ති ඉට්ඨඵලෙන අඵලං. එත්තාවතා කම්මවාදිකිරියවාදීනං පබ්බජ්ජං ඨපෙත්වා සෙසො සබ්බොපි බාහිරකසමයො ගහිතො හොති. සඵලන්ති ඉට්ඨඵලෙන සඵලං සඋද්‍රයං. එත්තාවතා ඉමං සාසනං ආදිං කත්වා සබ්බාපි කම්මවාදිකිරියවාදීනං පබ්බජ්ජා ගහිතා. න ච පනස්ස සුලභරූපො සමසමො පඤ්ඤායාති එවං සෙක්ඛභූමියං ඨත්වා පඤ්හං කථෙන්තො අස්ස ආනන්දස්ස පඤ්ඤාය සමසමො න සුලභොති දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සෙක්ඛභූමි නාම කථිතාති.

79. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘සීලබ්බතං’ යනු සීලය හා ව්‍රතයයි. ‘ජීවිතං’ යනු දුෂ්කර ක්‍රියා කිරීමෙහි යෙදීමයි. ‘බ්‍රහ්මචරියං’ යනු බ්‍රහ්මචරියාවෙන් යුක්තව වාසය කිරීමයි. ‘උපට්ඨානසාරං’ යනු ඇසුරු කිරීමෙන් ලබන සාරයයි. ‘මෙය උතුම්ය, මෙය අවසානයයි’ යනුවෙන් එළඹ සිටි ස්වභාවය යන්න අරුතයි. ‘සඵලං’ යනු ප්‍රතිලාභ සහිත වූ, අභිවෘද්ධිය සහිත වූවක්දැයි අසයි. ‘න ඛෙත්ථ භන්තෙ ඒකංසේන’ යන්නෙන් ‘ස්වාමීනි, මෙහිදී ඒකාන්තයෙන්ම (එක් පැත්තකට පමණක්) පිළිතුරු නොදිය යුතුය’ යනු අරුතයි. ‘උපට්ඨානසාරං සේවතො’ යනු මෙය සාරයය, මෙය උතුම්ය, මෙය අවසානයය කියා එළඹ සිටි සාරය සේවනය කරන්නාටය. ‘අඵලං’ යනු අභිමත ඵලය රහිත වීමයි. මෙපමණකින් කර්මවාදී හා ක්‍රියාවාදීන්ගේ පැවිද්ද හැර, සෙසු සියලුම බාහිර ලබ්ධීන් ගන්නා ලදී. ‘සඵලං’ යනු අභිමත ඵලය සහිත වූ, ප්‍රතිලාභ සහිත වූ යන්නයි. මෙපමණකින් මෙම ශාසනය ආදී කොට ඇති සියලු කර්මවාදී හා ක්‍රියාවාදීන්ගේ පැවිද්ද ගන්නා ලදී. ‘න ච පනස්ස සුලභරූපො සමසමො පඤ්ඤායා’ යන්නෙන් මෙසේ ශෛක්ෂ භූමියෙහි සිට ප්‍රශ්නය විස්තර කරන එම ආනන්ද තෙරුන්ගේ ප්‍රඥාවට සමාන වූවෙකු ලෙහෙසියෙන් සොයාගත නොහැකි බව දක්වයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ශෛක්ෂ භූමිය ගැන පවසන ලදී.

9. ගන්ධජාතසුත්තවණ්ණනා

9. ගන්ධජාත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

80. නවමෙ එතදවොචාති පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො දසබලස්ස වත්තං දස්සෙත්වා අත්තනො දිවාවිහාරට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ මූලගන්ධො නාම අත්ථි, සාරගන්ධො නාම අත්ථි, පුප්ඵගන්ධො නාම අත්ථි. ඉමෙ පන තයොපි ගන්ධා අනුවාතංයෙව ගච්ඡන්ති, න පටිවාතං. අත්ථි නු ඛො කිඤ්චි, යස්ස පටිවාතම්පි ගන්ධො ගච්ඡතී’’ති චින්තෙත්වා අට්ඨන්නං වරානං ගහණකාලෙයෙව කඞ්ඛුප්පත්තිසමයෙ උපසඞ්කමනවරස්ස ගහිතත්තා තක්ඛණංයෙව දිවාට්ඨානතො වුට්ඨාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො උප්පන්නාය කඞ්ඛාය විනොදනත්ථං එතං ‘‘තීණිමානි, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ ගන්ධජාතානීති ගන්ධජාතියො. මූලගන්ධොති මූලවත්ථුකො ගන්ධො, ගන්ධසම්පන්නං වා මූලමෙව මූලගන්ධො. තස්ස හි ගන්ධො අනුවාතං ගච්ඡති. ගන්ධස්ස පන ගන්ධො නාම නත්ථි. සාරගන්ධපුප්ඵගන්ධෙසුපි එසෙව නයො. අත්ථානන්ද, කිඤ්චි ගන්ධජාතන්ති එත්ථ සරණගමනාදයො ගුණවණ්ණභාසනවසෙන දිසාගාමිතාය ගන්ධසදිසත්තා ගන්ධා, තෙසං වත්ථුභූතො පුග්ගලො ගන්ධජාතං නාම. ගන්ධො ගච්ඡතීති වණ්ණභාසනවසෙන ගච්ඡති. සීලවාති පඤ්චසීලෙන වා දසසීලෙන වා සීලවා. කල්‍යාණධම්මොති තෙනෙව සීලධම්මෙන කල්‍යාණධම්මො සුන්දරධම්මො. විගතමලමච්ඡෙරෙනාතිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.160) විත්ථාරිතොව. දිසාසූති චතූසු දිසාසු චතූසු අනුදිසාසු[Pg.206]. සමණබ්‍රාහ්මණාති සමිතපාපබාහිතපාපා සමණබ්‍රාහ්මණා.

80. නවවැනි සූත්‍රයෙහි ‘ඒතදවොච’ යනු දහවල් දානයෙන් පසු පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී ආපසු වැඩම කොට, දසබලයන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් ඉටුකොට, තමන් වහන්සේගේ දහවල් විවේක ගන්නා ස්ථානයට ගොස් ‘මේ ලෝකයෙහි මූල ගන්ධය (මුල්වල සුවඳ), සාර ගන්ධය (අරටුවෙහි සුවඳ), පුෂ්ප ගන්ධය (මල්වල සුවඳ) කියා සුවඳ වර්ග ඇත. එහෙත් මේ සුවඳ වර්ග තුනම සුළඟ හමන දිශාවටම (අනුවාත) මිස සුළඟට විරුද්ධ දිශාවට (පටිවාත) නොහමයි. සුළඟට විරුද්ධව පවා හමන යම් සුවඳක් ඇත්තේද?’ යැයි සිතා, අට වරම් ගන්නා අවස්ථාවෙහිදීම සැකයක් ඇති වූ කල (බුදුරදුන්) බැහැදැකීමට ඇති අවසරය ලබාගෙන තිබූ බැවින්, එසැණින් දහවල් විවේක ස්ථානයෙන් නැගිට බුදුරදුන් වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසෙක හිඳ, උපන් සැකය දුරු කරගැනීම පිණිස මෙම ‘තීණිමානි භන්තේ’ ආදී වචනය පැවසීය. එහි ‘ගන්ධජාතානි’ යනු සුවඳ වර්ගයන්ය. ‘මූලගන්ධො’ යනු මුල් මුල් කොට ඇති සුවඳයි, එසේත් නැතිනම් සුවඳින් පිරි මුලම මූල ගන්ධයයි. එහි සුවඳ සුළඟට අනුකූලව හමයි. සුවඳට වඩා වෙනත් සුවඳක් එහි නැත. සාර ගන්ධය හා පුෂ්ප ගන්ධයෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘අත්ථානන්ද කිඤ්චි ගන්ධජාතං’ යන මෙහි සරණාගමනාදී ගුණ වර්ණනා කිරීම් වශයෙන් දස දිශාවට පැතිරෙන බැවින් සුවඳට සමාන වූ ගුණයෝ ‘ගන්ධ’ නම් වෙති, එම ගුණවලට හිමිකරු වූ පුද්ගලයා ‘ගන්ධජාත’ නම් වේ. ‘ගන්ධො ගච්ඡති’ යනු ගුණ වර්ණනා වශයෙන් පැතිරෙයි යන්නයි. ‘සීලවා’ යනු පංච සීලයෙන් හෝ දස සීලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘කල්‍යාණධම්මො’ යනු එම සීල ධර්මයෙන්ම යහපත් වූ ධර්ම ඇත්තා යන්නයි. ‘විගතමලමච්ඡේරේන’ ආදී පදවල අර්ථය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි මා විසින් විස්තර කරන ලදී. ‘දිසාසු’ යනු සතර දිශාවන්හි හා සතර අනු දිශාවන්හිය. ‘සමණබ්‍රාහ්මණා’ යනු පාපයන් සංසිඳුවූ ශ්‍රමණයෝ හා පාපයන් බැහැර කළ බ්‍රාහ්මණයෝය.

න පුප්ඵගන්ධො පටිවාතමෙතීති වස්සිකපුප්ඵාදීනං ගන්ධො පටිවාතං න ගච්ඡති. න චන්දනං තගරමල්ලිකා වාති චන්දනතගරමල්ලිකානම්පි ගන්ධො පටිවාතං න ගච්ඡතීති අත්ථො. දෙවලොකෙපි ඵුටසුමනා නාම හොති, තස්සා පුප්ඵිතදිවසෙ ගන්ධො යොජනසතං අජ්ඣොත්ථරති. සොපි පටිවාතං විදත්ථිමත්තම්පි රතනමත්තම්පි ගන්තුං න සක්කොතීති වදන්ති. සතඤ්ච ගන්ධො පටිවාතමෙතීති සතඤ්ච පණ්ඩිතානං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධපුත්තානං සීලාදිගුණගන්ධො පටිවාතං ගච්ඡති. සබ්බා දිසා සප්පුරිසො පවායතීති සප්පුරිසො පණ්ඩිතො සීලාදිගුණගන්ධෙන සබ්බා දිසා පවායති, සබ්බා දිසා ගන්ධෙන අවත්ථරතීති අත්ථො.

‘න පුප්ඵගන්ධො පටිවාතමේති’ යනු වස්සික (මසන්) මල් ආදියේ සුවඳ සුළඟට විරුද්ධව (යටි සුළඟට) නොයයි යන්නයි. ‘න චන්දනං තගරමල්ලිකා වා’ යන්නෙන් සඳුන්, තගර හෝ මල්ලිකා සුවඳ ද සුළඟට විරුද්ධව නොයන බව අරුත් දෙයි. දෙව්ලොව පවා ‘ඵුටසුමනා’ නම් මල් වර්ගයක් ඇත, ඒවා පිපුණු දිනට එම සුවඳ යොදුන් සියයක් වසා පවතියි. එය පවා සුළඟට විරුද්ධව වියතක් හෝ රියනක් තරම්වත් යාමට නොහැකි බව කියනු ලැබේ. ‘සතඤ්ච ගන්ධො පටිවාතමේති’ යන්නෙන් බුදු, පසේබුදු හා බුද්ධ පුත්‍රයන් (මහ රහතන් වහන්සේලා) වැනි සත්පුරුෂ පණ්ඩිතයන්ගේ සීලාදී ගුණ සුවඳ සුළඟට විරුද්ධව (යටි සුළඟට) පවා හමයි. ‘සබ්බා දිසා සප්පුරිසො පවායති’ යනු සත්පුරුෂ පණ්ඩිතයා සීලාදී ගුණ සුවඳින් සියලු දිශාවන්හි සුවඳ පතුරවයි, සියලු දිශා සුවඳින් වසා ගනියි යන අරුතයි.

10. චූළනිකාසුත්තවණ්ණනා

10. චූළනිකා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

81. දසමස්ස දුවිධො නික්ඛෙපො අත්ථුප්පත්තිකොපි පුච්ඡාවසිකොපි. කතරඅත්ථුප්පත්තියං කස්ස පුච්ඡාය කථිතන්ති චෙ? අරුණවතිසුත්තන්තඅත්ථුප්පත්තියං (සං. නි. 1.185 ආදයො) ආනන්දත්ථෙරස්ස පුච්ඡාය කථිතං. අරුණවතිසුත්තන්තො කෙන කථිතොති? ද්වීහි බුද්ධෙහි කථිතො සිඛිනා ච භගවතා අම්හාකඤ්ච සත්ථාරා. ඉමස්මා හි කප්පා එකතිංසකප්පමත්ථකෙ අරුණවතිනගරෙ අරුණවතො රඤ්ඤො පභාවතියා නාම මහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තිත්වා පරිපක්කෙ ඤාණෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා සිඛී භගවා බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අරුණවතිං නිස්සාය විහරන්තො එකදිවසං පාතොව සරීරප්පටිජග්ගනං කත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ‘‘අරුණවතිං පිණ්ඩාය පවිසිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා විහාරද්වාරකොට්ඨකසමීපෙ ඨිතො අභිභුං නාම අග්ගසාවකං ආමන්තෙසි – ‘‘අතිප්පගො ඛො, භික්ඛු, අරුණවතිං පිණ්ඩාය පවිසිතුං, යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. යථාහ –

81. දසවැනි සූත්‍රය දේශනා කිරීම කරුණු දෙකක් මත සිදුවිය, එනම්: කිසියම් කතා ප්‍රවෘත්තියක් නිසා සහ ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු දීමක් වශයෙනි. කිනම් ප්‍රවෘත්තියක් නිසාද, කවුරුන්ගේ ප්‍රශ්නයක් නිසා දේශනා කරන ලද්දක්ද යත්? අරුණවතී සූත්‍රයේ ප්‍රවෘත්තිය නිමිති කරගෙන ආනන්ද තෙරුන්ගේ ප්‍රශ්නයකට අනුව දේශනා කරන ලදී. අරුණවතී සූත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ කවුරුන් විසින්ද? බුදුවරුන් දෙනමක් විසින් දේශනා කරන ලදී, එනම් සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ අපගේ ශාස්තෘ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසිනි. මේ මහා භද්‍ර කල්පයට කල්ප තිස් එකකට පෙර, අරුණවතී නගරයෙහි අරුණවත රජුට දාව ප්‍රභාවතී නම් අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන, ඥානය මුහුකුරා ගිය පසු මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බෝධි මණ්ඩලයේදී සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගෙන, උතුම් ධර්මචක්‍රය පවත්වා, අරුණවතිය ඇසුරු කරමින් වසන සේක. එක් දිනක් උදෑසන ශරීර කෘත්‍ය නිමවා, මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ‘අරුණවතියට පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින්නෙමියි’ සිතා විහාරයෙන් නික්ම ද්වාර මණ්ඩපය අසල සිටි අභිභූ නම් අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ අමතා— ‘මහණ, අරුණවතියට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩීමට තවම වේලාසන වැඩිය, එක්තරා බ්‍රහ්ම ලෝකයක් ඇද්ද එතැනට යමු’ යි වදාළ සේක. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත—

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අභිභුං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘ආයාම, බ්‍රාහ්මණ, යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො [Pg.207] තෙනුපසඞ්කමිස්සාම, න තාව භත්තකාලො භවිස්සතී’ති. ‘එවං, භන්තෙ’ති ඛො, භික්ඛවෙ, අභිභූ භික්ඛු සිඛිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පච්චස්සොසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අභිභූ ච භික්ඛු යෙන අඤ්ඤතරො බ්‍රහ්මලොකො තෙනුපසඞ්කමිංසූ’’ති (සං. නි. 1.185).

‘ඉක්බිති මහණෙනි, අරහත් වූ සම්‍යන්සම්බුද්ධ වූ සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අභිභූ භික්ෂුව අමතා— “එන්න බ්‍රාහ්මණය, යම් බ්‍රහ්ම ලෝකයක් ඇද්ද එතැනට යමු, තවම දන් වේලාව නොපැමිණියේය” යි වදාළ සේක. “එසේය ස්වාමීනි” යි අභිභූ භික්ෂුව අරහත් වූ සම්‍යන්සම්බුද්ධ වූ සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගත්තේය. ඉක්බිති මහණෙනි, අරහත් වූ සම්‍යන්සම්බුද්ධ වූ සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ අභිභූ භික්ෂුව එක්තරා බ්‍රහ්ම ලෝකයකට වැඩි සේක.’

තත්ථ මහාබ්‍රහ්මා සම්මාසම්බුද්ධං දිස්වා අත්තමනො පච්චුග්ගමනං කත්වා බ්‍රහ්මාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි, ථෙරස්සාපි අනුච්ඡවිකං ආසනං පඤ්ඤාපයිංසු. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ, ථෙරොපි අත්තනො පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. මහාබ්‍රහ්මාපි දසබලං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි.

එහිදී මහා බ්‍රහ්මයා සම්‍යන්සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක සතුටු සිතින් පෙරගමන් කොට බ්‍රහ්ම ආසනයක් පනවා පූජා කළේය, තෙරුන් වහන්සේට ද සුදුසු අසුනක් පනවන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක, තෙරුන් වහන්සේ ද තමන් වෙනුවෙන් පැනවූ අසුනෙහි වැඩසිටියහ. මහා බ්‍රහ්මයා ද දසබලයන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසෙක වාඩි විය.

අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සිඛී භගවා අභිභුං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘පටිභාතු තං, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මුනො ච බ්‍රහ්මපරිසාය ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානඤ්ච ධම්මීකථාති. ‘එවං, භන්තෙ’ති ඛො, භික්ඛවෙ, අභිභූ භික්ඛු සිඛිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිස්සුණිත්වා බ්‍රහ්මුනො ච බ්‍රහ්මපරිසාය ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානඤ්ච ධම්මිං කථං කථෙසි. ථෙරෙ ධම්මං කථෙන්තෙ බ්‍රහ්මගණා උජ්ඣායිංසු – ‘‘චිරස්සඤ්ච මයං සත්ථු බ්‍රහ්මලොකාගමනං ලභිම්හ, අයඤ්ච භික්ඛු ඨපෙත්වා සත්ථාරං සයං ධම්මකථං ආරභී’’ති.

මහණෙනි, එකල්හි සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අභිභූ භික්ෂුව අමතා මෙසේ වදාළ සේක: "බ්‍රාහ්මණය, මහා බ්‍රහ්මයාටත්, බ්‍රහ්ම පිරිසටත්, බ්‍රහ්ම පාර්ශවයන්ටත් දහම් කතාවක් දේශනා කිරීමට ඔබට වැටහේවා (දේශනා කරත්වා)." මහණෙනි, එවිට අභිභූ භික්ෂුව, අර්හත් වූ සම්මා සම්බුද්ධ වූ සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, මහා බ්‍රහ්මයාටත්, බ්‍රහ්ම පිරිසටත්, බ්‍රහ්ම පාර්ශවයන්ටත් දහම් කතාවක් දේශනා කළේය. තෙරණුවන් දහම් දේශනා කරන කල්හි බ්‍රහ්ම සමූහයා මෙසේ දොස් නැගූහ: "අපට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ බඹලොවට වැඩම කිරීම ලැබුණේ බොහෝ කලකට පසුවය. එහෙත් මේ භික්ෂුව ශාස්තෘන් වහන්සේ පසෙක තබා තමන්ම දහම් කතාවක් ආරම්භ කළේය."

සත්ථා තෙසං අනත්තමනභාවං ඤත්වා අභිභුං භික්ඛුං එතදවොච – ‘‘උජ්ඣායන්ති ඛො තෙ, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මා ච බ්‍රහ්මපරිසා ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා ච. තෙන හි ත්වං – බ්‍රාහ්මණ, භිය්‍යොසොමත්තාය සංවෙජෙහී’’ති. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිකුබ්බනං කත්වා සහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙන්තො ‘‘ආරම්භථ නික්කමථා’’ති (සං. නි. 1.185) ගාථාද්වයං අභාසි. කිං පන කත්වා ථෙරො සහස්සිලොකධාතුං විඤ්ඤාපෙසීති? නීලකසිණං තාව සමාපජ්ජිත්වා සබ්බත්ථ අන්ධකාරං ඵරි, තතො ‘‘කිමිදං අන්ධකාර’’න්ති සත්තානං ආභොගෙ උප්පන්නෙ ආලොකං දස්සෙසි. ‘‘කිං ආලොකො අය’’න්ති විචිනන්තානං අත්තානං දස්සෙසි, සහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හිත්වා පග්ගණ්හිත්වා ථෙරංයෙව නමස්සමානා අට්ඨංසු. ථෙරො ‘‘මහාජනො මය්හං ධම්මං දෙසෙන්තස්ස සරං සුණාතූ’’ති ඉමා [Pg.208] ගාථා අභාසි. සබ්බෙ ඔසටාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තස්ස විය සද්දං අස්සොසුං. අත්ථොපි නෙසං පාකටො අහොසි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ නොසතුට දැන අභිභූ භික්ෂුවට මෙසේ වදාළ සේක: "බ්‍රාහ්මණය, බ්‍රහ්මයා ද, බ්‍රහ්ම පිරිස ද, බ්‍රහ්ම පාර්ශවයන් ද ඔබට දොස් නගති. එබැවින් බ්‍රාහ්මණය, ඔබ ඔවුන්ව වඩාත් ප්‍රබෝධයට (සංවේගයට) පත් කරන්න." තෙරණුවෝ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, නානාවිධ වූ සෘද්ධි වික්‍රමයන් පෙන්වා, දසදහසක් ලෝකධාතුවට තම හඬ ඇස්සවීමට සලස්වමින් "ආරම්භ කරව්, නික්මෙව්" යන ගාථා දෙක දේශනා කළහ. තෙරණුවෝ කෙසේ දසදහසක් ලෝකධාතුවට සිය හඬ ඇස්සවූයේ ද? පළමුව උන්වහන්සේ නීල කසිණයට සමවැදී සියලු තැන අඳුර පැතිරවූහ. ඉන්පසු "මේ අඳුර කුමක්ද?" කියා සත්ත්වයන් තුළ මෙනෙහි කිරීමක් ඇති වූ කල්හි ආලෝකය පෑහ. "මේ ආලෝකය කුමක්ද?" කියා විමසන අයට තමන් වහන්සේව ප්‍රකට කළහ. දසදහසක් සක්වළ දේව මනුෂ්‍යයෝ දොහොත් මුදුන් දී අභිභූ තෙරණුවන් වන්දනා කරමින් සිටියහ. තෙරණුවෝ "මහා ජනයා මා දහම් දේශනා කරන හඬ අසත්වා" යි අදහස් කරමින් මේ ගාථාවන් දේශනා කළහ. පැමිණ සිටි සියලු පිරිස මැද හිඳ දහම් දේශනා කරන්නාක් මෙන් සැමට ඒ හඬ ඇසුණි. ඔවුන්ට එහි අර්ථය ද මැනවින් වැටහුණි.

අථ ඛො භගවා සද්ධිං ථෙරෙන අරුණවතිං පච්චාගන්ත්වා පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි – ‘‘අස්සුත්ථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, අභිභුස්ස භික්ඛුනො බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතස්ස ගාථායො භාසමානස්සා’’ති. තෙ ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති පටිජානිත්වා සුතභාවං ආවිකරොන්තා තදෙව ගාථාද්වයං උදාහරිංසු. සත්ථා ‘‘සාධු සාධූ’’ති සාධුකාරං දත්වා දෙසනං නිට්ඨපෙසි. එවං තාව ඉදං සුත්තං ඉතො එකතිංසකප්පමත්ථකෙ සිඛිනා භගවතා කථිතං.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අභිභූ තෙරණුවන් සමඟ අරුණවතී නුවරට වැඩම කර, පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, දන් වළඳා අවසන් වී භික්ෂු සංඝයාගෙන් මෙසේ විමසූ සේක: "මහණෙනි, බඹලොව සිට ගාථා දේශනා කළ අභිභූ භික්ෂුවගේ හඬ නුඹලාට ඇසුණේ ද?" ඔවුහු "එසේය ස්වාමීනි" යි පිළිගෙන, තමන් ඇසූ බව ප්‍රකාශ කරමින් ඒ ගාථා දෙකම සජ්ඣායනා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ "සාධු සාධු" කියා සාධුකාර දී දේශනාව අවසන් කළ සේක. මෙසේ මෙම සූත්‍රය මීට කල්ප තිස් එකකට පෙර සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දකි.

අම්හාකං පන භගවා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො පවත්තිතවරධම්මචක්කො සාවත්ථිං උපනිස්සාය ජෙතවනෙ විහරන්තො ජෙට්ඨමූලමාසපුණ්ණමදිවසෙ භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ඉමං අරුණවතිසුත්තං පට්ඨපෙසි. ආනන්දත්ථෙරො බීජනිං ගහෙත්වා බීජයමානො ඨිතකොව ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අහාපෙත්වා සකලසුත්තං උග්ගණ්හි. සො පුනදිවසෙ පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො දසබලස්ස වත්තං දස්සෙත්වා අත්තනො දිවාවිහාරට්ඨානං ගන්ත්වා සද්ධිවිහාරිකන්තෙවාසිකෙසු වත්තං දස්සෙත්වා පක්කන්තෙසු හිය්‍යො කථිතං අරුණවතිසුත්තං ආවජ්ජෙන්තො නිසීදි. අථස්ස සබ්බං සුත්තං විභූතං උපට්ඨාසි. සො චින්තෙසි – ‘‘සිඛිස්ස භගවතො අග්ගසාවකො බ්‍රහ්මලොකෙ ඨත්වා චක්කවාළසහස්සෙ අන්ධකාරං විධමෙත්වා සරීරොභාසං දස්සෙත්වා අත්තනො සද්දං සාවෙන්තො ධම්මකථං කථෙසීති හිය්‍යො සත්ථාරා කථිතං, සාවකස්ස තාව විසයො එවරූපො, දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො පන සම්මාසම්බුද්ධො කිත්තකං ඨානං සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍යා’’ති. සො එවං උප්පන්නාය විමතියා විනොදනත්ථං තඞ්ඛණෙයෙව භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්ථං පුච්ඡි. එතමත්ථං දස්සෙතුං අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දොති වුත්තං.

නමුත් අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය ලබා, උතුම් වූ ධර්ම චක්‍රය පවත්වා, සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමය ඇසුරු කරමින් වැඩවසන සේක. උන්වහන්සේ පොසොන් පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනෙක භික්ෂූන් අමතා මේ අරුණවතී සූත්‍රය වදාළ සේක. ආනන්ද තෙරණුවෝ වටාපතක් ගෙන පවන් සලමින් සිටියදීම, ආරම්භයේ සිට අවසානය දක්වා එක අකුරක්වත් අඩු නොකර මුළු සූත්‍රයම උගත්තෝය. උන්වහන්සේ පසුදින පිණ්ඩපාතයෙන් පසු දසබලධාරීන් වහන්සේට කළ යුතු වත්පිළිවෙත් කර, තමන්ගේ දිවා විහරණ ස්ථානයට ගොස්, ශිෂ්‍ය භික්ෂූන්ට ද වත්පිළිවෙත් කර ඔවුන් නික්ම ගිය පසු, ඊයේ දේශනා කළ අරුණවතී සූත්‍රය මෙනෙහි කරමින් වැඩසිටියහ. එවිට උන්වහන්සේට මුළු සූත්‍රයම මැනවින් ප්‍රකට විය. උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ බඹලොව සිට සක්වළ දහසක අඳුර දුරු කර, ශරීරාලෝකය පෙන්වා, තම හඬ ඇස්සවූ බව ඊයේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ සේක. ශ්‍රාවකයෙකුගේ විෂය පථය මෙබඳු නම්, දස පාරමිතා පුරා සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට කොපමණ දුරකට තම හඬ ඇස්සවිය හැකි ද?" උන්වහන්සේට ඇති වූ මෙම සැකය දුරු කරගනු පිණිස එකෙණෙහිම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් ඒ කරුණ විමසූහ. එම කරුණ පැහැදිලි කිරීමට "අථඛෝ ආයස්මා ආනන්දෝ" යන්න වදාරන ලදී.

තත්ථ සම්මුඛාති සම්මුඛීභූතෙන මයා එතං සුතං, න අනුස්සවෙන, න දූතපරම්පරායාති ඉමිනා අධිප්පායෙන එවමාහ. කීවතකං පහොති සරෙන විඤ්ඤාපෙතුන්ති කිත්තකං ඨානං සරීරොභාසෙන විහතන්ධකාරං කත්වා සරෙන විඤ්ඤාපෙතුං සක්කොති. සාවකො සො, ආනන්ද, අප්පමෙය්‍යා තථාගතාති [Pg.209] ඉදං භගවා ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ – ආනන්ද, ත්වං කිං වදෙසි, සො පදෙසඤාණෙ ඨිතො සාවකො. තථාගතා පන දස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පත්තා අප්පමෙය්‍යා. සො ත්වං නඛසිඛාය පංසුං ගහෙත්වා මහාපථවිපංසුනා සද්ධිං උපමෙන්තො විය කිං නාමෙතං වදෙසි. අඤ්ඤො හි සාවකානං විසයො, අඤ්ඤො බුද්ධානං. අඤ්ඤො සාවකානං ගොචරො, අඤ්ඤො බුද්ධානං. අඤ්ඤං සාවකානං බලං, අඤ්ඤං බුද්ධානන්ති. ඉති භගවා ඉමිනා අධිප්පායෙන අප්පමෙය්‍යභාවං වත්වා තුණ්හී අහොසි.

එහි "සම්මුඛා" යනු මා ඉදිරියෙහි සිටිමින් මෙය අසන ලදී, අනුශ්‍රවයකින් හෝ පණිවිඩකරුවන් මගින් අසන ලද්දක් නොවේ යන අදහසින් එසේ කීහ. "කොපමණ දුරකට හඬ ඇස්සවිය හැකි ද" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ කොපමණ ප්‍රදේශයක ශරීරාලෝකයෙන් අඳුර දුරු කර තම හඬ ඇස්සවීමට සමත් වේද යන්නයි. "ආනන්ද, ඒ ශ්‍රාවකයෙකි, තථාගතවරු අප්‍රමෙය්‍යය" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙබඳු අදහසක් වදාළ සේක: "ආනන්ද, ඔබ කුමක් පවසන්නෙහිද? ඒ අභිභූ තෙරුන් වනාහි ප්‍රදේශ ඥානයක පිහිටි ශ්‍රාවකයෙකි. එහෙත් තථාගතවරු වනාහි දස පාරමිතා පුරා සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ, අන් අය හා සැසඳිය නොහැකි (අප්‍රමෙය්‍ය) උතුමෝ වෙති. ඔබ නියපිටට ගත් පස් ස්වල්පයක් මහා පොළොවේ පස් සමඟ සසඳන්නාක් මෙන් මේ කරුණ පවසන්නේ ඇයි? සැබැවින්ම ශ්‍රාවකයන්ගේ විෂය පථය හා ගෝචරය වෙනමය, බුදුවරුන්ගේ විෂය පථය හා ගෝචරය වෙනමය. ශ්‍රාවකයන්ගේ බලය වෙනමය, බුදුවරුන්ගේ බලය වෙනමය." මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තථාගතයන් වහන්සේලාගේ අප්‍රමෙය්‍ය බව වදාරා නිහඬ වූ සේක.

ථෙරො දුතියම්පි පුච්ඡි. සත්ථා, ‘‘ආනන්ද, ත්වං තාළච්ඡිද්දං ගහෙත්වා අනන්තාකාසෙන උපමෙන්තො විය, චාතකසකුණං ගහෙත්වා දියඩ්ඪයොජනසතිකෙන සුපණ්ණරාජෙන උපමෙන්තො විය, හත්ථිසොණ්ඩාය උදකං ගහෙත්වා මහාගඞ්ගාය උපමෙන්තො විය, චතුරතනිකෙ ආවාටෙ උදකං ගහෙත්වා සත්තහි සරෙහි උපමෙන්තො විය, නාළිකොදනමත්තලාභිං මනුස්සං ගහෙත්වා චක්කවත්තිරඤ්ඤා උපමෙන්තො විය, පංසුපිසාචකං ගහෙත්වා සක්කෙන දෙවරඤ්ඤා උපමෙන්තො විය, ඛජ්ජොපනකප්පභං ගහෙත්වා සූරියප්පභාය උපමෙන්තො විය කිං නාමෙතං වදෙසීති දීපෙන්තො දුතියම්පි අප්පමෙය්‍යභාවමෙව වත්වා තුණ්හී අහොසි. තතො ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා මයා පුච්ඡිතො න තාව කථෙසි, හන්ද නං යාවතතියං යාචිත්වා බුද්ධසීහනාදං නදාපෙස්සාමී’’ති. සො තතියම්පි යාචි. තං දස්සෙතුං තතියම්පි ඛොතිආදි වුත්තං. අථස්ස භගවා බ්‍යාකරොන්තො සුතා තෙ ආනන්දාතිආදිමාහ. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා මෙ ‘සුතා තෙ, ආනන්ද, සහස්සී චූළනිකා ලොකධාතූ’ති එත්තකමෙව වත්වා තුණ්හී ජාතො, ඉදානි බුද්ධසීහනාදං නදිස්සතී’’ති සො සත්ථාරං යාචන්තො එතස්ස භගවා කාලොතිආදිමාහ.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ දෙවන වරටත් එම පැනයම විමසූහ. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, “ආනන්දය, ඔබ යතුරු සිදුරක් ගෙන එය අනන්ත වූ ආකාශය සමඟ සසඳන්නාක් මෙන්ද, කුඩා බිලී කුරුල්ලෙකු ගෙන යොදුන් එකසිය පනහක් පමණ පියාපත් ඇති ගුරුළු රජකු සමඟ සසඳන්නාක් මෙන්ද, ඇතෙකුගේ සොඬින් ගත් දිය ස්වල්පයක් මහ ගඟේ ජලය සමඟ සසඳන්නාක් මෙන්ද, රියන් හතරක කුඩා වළක ඇති ජලය මහා විල් හතක ජලය සමඟ සසඳන්නාක් මෙන්ද, එක් නැළියක බත් පමණක් ලබන දිළින්දෙකු සක්විති රජෙකු සමඟ සසඳන්නාක් මෙන්ද, පොළොවේ වසන පිසාචයෙකු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා සමඟ සසඳන්නාක් මෙන්ද, කදෝපැණියෙකුගේ එළිය සූර්යාලෝකය සමඟ සසඳන්නාක් මෙන්ද, කුමක් නිසා මෙසේ පවසන්නෙහිදැයි” පෙන්වා දෙනු පිණිස දෙවන වරටත් එය අප්‍රමාණ බවම වදාරා නිශ්ශබ්ද වූහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “ශාස්තෘන් වහන්සේ මා විමසූ පැනයට තවමත් පිළිතුරු නොදුන් සේක. මම තුන්වන වරටත් ආරාධනා කොට බුදුරජාණන් වහන්සේ ලවා සිංහනාදයක් (උතුම් දේශනාවක්) කරවන්නෙමි.” උන්වහන්සේ තුන්වන වරටත් ආරාධනා කළහ. එය දැක්වීමට ‘තතියම්පි ඛෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු පැහැදිලි කරමින් “ආනන්දය, ඔබ අසා තිබේද?” යනාදී වශයෙන් වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ සිතුවේ “ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘ආනන්දය, සහස්සී චූළනිකා ලෝකධාතුව ගැන අසා තිබේද’ යැයි මෙපමණක් වදාරා නිශ්ශබ්ද වූ සේක, දැන් බුද්ධ සිංහනාදය පවත්වනු ඇතැයි” සිතා නැවතත් ආරාධනා කරමින් “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒ සඳහා මෙය කාලයයි” යනාදිය පැවසූහ.

භගවාපිස්ස විත්ථාරකථං කථෙතුං තෙන හානන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ යාවතාති යත්තකං ඨානං. චන්දිමසූරියාති චන්දිමා ච සූරියො ච. පරිහරන්තීති විචරන්ති. දිසා භන්තීති සබ්බදිසා ඔභාසන්ති. විරොචනාති විරොචමානා. එත්තාවතා එකචක්කවාළං පරිච්ඡින්දිත්වා දස්සිතං හොති. ඉදානි තං සහස්සගුණං කත්වා දස්සෙන්තො තාව සහස්සධා ලොකොති ආහ. තස්මිං සහස්සධා ලොකෙති තස්මිං සහස්සචක්කවාළෙ. සහස්සං චාතුමහාරාජිකානන්ති [Pg.210] සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං දෙවලොකානං. යස්මා පන එකෙකස්මිං චක්කවාළෙ චත්තාරො චත්තාරො මහාරාජානො, තස්මා චත්තාරි මහාරාජසහස්සානීති වුත්තං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. චූළනිකාති ඛුද්දිකා. අයං සාවකානං විසයො. කස්මා පනෙසා ආනීතාති? මජ්ඣිමිකාය ලොකධාතුයා පරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද උන්වහන්සේට විස්තරාත්මකව කරුණු දේශනා කරනු පිණිස “ආනන්දය, එසේ නම්” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘යාවතා’ යනු යම් තාක් ප්‍රදේශයක් ද යන්නයි. ‘චන්දිමසූරියා’ යනු චන්ද්‍රයා සහ සූර්යයායි. ‘පරිහරන්ති’ යනු සැරිසරති (ගමන් කරති). ‘දිසා භන්ති’ යනු සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරති. ‘විරෝචනා’ යනු විශේෂයෙන් බැබළෙන යන්නයි. මෙපමණකින් එක් සක්වළක් සීමා කොට දක්වන ලදී. දැන් එය දහසින් ගුණ කොට පෙන්වමින් ‘සහස්සී චූළනිකා ලෝකධාතුව’ ගැන වදාළහ. එම සක්වළ දහසෙහි ‘සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං’ යනු සතර වරම් දෙවිවරුන් දහසකි. එක් සක්වළක සතර වරම් දේවරාජවරුන් සතර දෙනෙකු බැගින් සිටින බැවින්, සක්වළ දහසට දේවරාජවරුන් හාරදහසක් බව වදාරන ලදී. මේ ක්‍රමය අනුව අනෙක් දේව ලෝකයන් ගැන ද අර්ථය වටහා ගත යුතුය. ‘චූළනිකා’ යනු කුඩා වූ යන්නයි. මෙය ශ්‍රාවකයන්ගේ විෂය පථයයි. කුමක් නිසා මෙය දක්වන ලද්දේ ද යත්, මධ්‍යම ලෝකධාතුවේ සීමාව පෙන්වා දීම පිණිසය.

යාවතාති යත්තකා. තාව සහස්සධාති තාව සහස්සභාගෙන. ද්විසහස්සී මජ්ඣිමිකා ලොකධාතූති අයං සහස්සචක්කවාළානි සහස්සභාගෙන ගණෙත්වා දසසතසහස්සචක්කවාළපරිමාණා ද්විසහස්සී මජ්ඣිමිකා නාම ලොකධාතු. අයං සාවකානං අවිසයො, බුද්ධානමෙව විසයො. එත්තකෙපි හි ඨානෙ තථාගතා අන්ධකාරං විධමෙත්වා සරීරොභාසං දස්සෙත්වා සරෙන විඤ්ඤාපෙතුං සක්කොන්තීති දීපෙති. එත්තකෙන බුද්ධානං ජාතික්ඛෙත්තං නාම දස්සිතං. බොධිසත්තානඤ්හි පච්ඡිමභවෙ දෙවලොකතො චවිත්වා මාතුකුච්ඡියං පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ ච කුච්ඡිතො නික්ඛමනදිවසෙ ච මහාභිනික්ඛමනදිවසෙ ච සම්බොධිධම්මචක්කප්පවත්තනආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනපරිනිබ්බානදිවසෙසු ච එත්තකං ඨානං කම්පති.

‘යාවතා’ යනු යම් තාක්ද යන්නයි. ‘තාව සහස්සධා’ යනු ඒ දහසක ප්‍රමාණය දහසින් ගුණ කිරීමයි. ‘ද්විසහස්සී මජ්ඣිමිකා ලෝකධාතු’ යනු සක්වළ දහසක් වූ ලෝකධාතු දහසක් එකතු වූ විට ලැබෙන සක්වළ දසලක්ෂයක ප්‍රමාණයයි. මෙය ශ්‍රාවකයන්ට අවිෂය වූ, බුදුවරුන්ටම පමණක් විෂය වූ ප්‍රදේශයකි. තථාගතයන් වහන්සේලාට මෙපමණ ප්‍රදේශයක අඳුර දුරු කර, ශරීරාලෝකය විදහා දක්වා ස්වරයෙන් කරුණු වටහා දිය හැකි බව පෙන්වා දෙයි. මෙපමණකින් බුදුවරුන්ගේ ‘ජාති ක්ෂේත්‍රය’ දක්වන ලදී. මක්නිසාද යත්, බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා අවසන් භවයේදී තුසිත භවනෙන් චුතව මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා දින, මව්කුසින් බිහිවන දින, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කරන දින, බුදු වන දින, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කරන දින, ආයු සංස්කාරය අත්හරින දින සහ පිරිනිවන් පාන දිනවලදී මෙපමණ වූ සක්වළ දසදහසක් කම්පා වන බැවිනි.

තිසහස්සී මහාසහස්සීති සහස්සිතො පට්ඨාය තතියාති තිසහස්සී, සහස්සං සහස්සධා කත්වා ගණිතං මජ්ඣිමිකං සහස්සධා කත්වා ගණිතත්තා මහන්තෙහි සහස්සෙහි ගණිතාති මහාසහස්සී. එත්තාවතා කොටිසතසහස්සචක්කවාළපරිමාණො ලොකො දස්සිතො හොති. භගවා ආකඞ්ඛමානො එත්තකෙ ඨානෙ අන්ධකාරං විධමෙත්වා සරීරොභාසං දස්සෙත්වා සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍යාති. ගණකපුත්තතිස්සත්ථෙරො පන එවමාහ – ‘‘න තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුයා එවං පරිමාණං. ඉදඤ්හි ආචරියානං සජ්ඣායමුළ්හකං වාචාය පරිහීනට්ඨානං, දසකොටිසතසහස්සචක්කවාළපරිමාණං පන ඨානං තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතු නාමා’’ති. එත්තාවතා හි භගවතා ආණාක්ඛෙත්තං නාම දස්සිතං. එතස්මිඤ්හි අන්තරෙ ආටානාටියපරිත්තඉසිගිලිපරිත්තධජග්ගපරිත්තබොජ්ඣඞ්ගපරිත්තඛන්ධපරිත්ත- මොරපරිත්තමෙත්තපරිත්තරතනපරිත්තානං ආණා ඵරති. යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යාති යත්තකං ඨානං ඉච්ඡෙය්‍ය, ඉමිනා විසයක්ඛෙත්තං [Pg.211] දස්සෙති. බුද්ධානඤ්හි විසයක්ඛෙත්තස්ස පමාණපරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි, නත්ථිකභාවෙ චස්ස ඉමං ඔපම්මං ආහරන්ති – කොටිසතසහස්සචක්කවාළම්හි යාව බ්‍රහ්මලොකා සාසපෙහි පූරෙත්වා සචෙ කොචි පුරත්ථිමාය දිසාය එකචක්කවාළෙ එකං සාසපං පක්ඛිපන්තො ආගච්ඡෙය්‍ය, සබ්බෙපි තෙ සාසපා පරික්ඛයං ගච්ඡෙය්‍යුං, න ත්වෙව පුරත්ථිමාය දිසාය චක්කවාළානි. දක්ඛිණාදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ බුද්ධානං අවිසයො නාම නත්ථි.

‘තිසහස්සී මහාසහස්සී’ යනු මධ්‍යම ලෝකධාතුව දහසින් ගුණ කළ විට ලැබෙන සක්වළ කෝටි ලක්ෂයක ප්‍රමාණයයි. මෙයින් කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළවලින් සමන්විත ලෝකය දක්වන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කැමති නම් මෙපමණ ප්‍රදේශයක අඳුර නසා ශරීරාලෝකය විදහා දක්වා ස්වරයෙන් කරුණු වටහා දිය හැකි බව දත යුතුය. ගණකපුත්ත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ “තිසහස්සී මහාසහස්සී ලෝකධාතුවේ ප්‍රමාණය මෙපමණක් නොවන බවයි. සක්වළ කෝටි දසදහසක ප්‍රමාණය තිසහස්සී මහාසහස්සී ලෝකධාතුව” බව උන්වහන්සේ පවසති. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ‘ආඥා ක්ෂේත්‍රය’ (ආණාක්ඛෙත්ත) දක්වන ලදී. මෙම ප්‍රදේශය පුරා ආටානාටිය, ඉසිගිලි, ධජග්ග, බොජ්ඣංග, ඛන්ධ, මෝර, මෙත්ත සහ රතන පිරිත්වල ආඥානුභාවය පැතිරෙයි. ‘යාවතා පන ආකංඛෙය්‍ය’ යන්නෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කැමති තාක් ප්‍රදේශය වූ ‘විෂය ක්ෂේත්‍රය’ දක්වයි. බුදුවරුන්ගේ විෂය ක්ෂේත්‍රයට සීමාවක් නැත. එහි අප්‍රමාණ බව දැක්වීමට මෙම උපමාව ගෙන එති: සක්වළ කෝටි ලක්ෂයක් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා අබ ඇටවලින් පුරවා, යමෙක් නැගෙනහිර දිශාවේ එක් සක්වළකට එක අබ ඇටය බැගින් දමමින් ගියහොත්, අබ ඇට සියල්ල අවසන් වුවත් නැගෙනහිර දිශාවේ සක්වළවල් අවසන් නොවේ. දකුණු ආදී සෙසු දිශාවලට ද මෙය එසේමය. එහි බුදුවරුන්ට අවිෂය වූ කිසිදු තැනක් නැත.

එවං වුත්තෙ ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා එවමාහ – ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍ය, යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’ති. විසමො ඛො පනායං ලොකො, අනන්තානි චක්කවාළානි, එකස්මිං ඨානෙ සූරියො උග්ගතො හොති, එකස්මිං ඨානෙ මජ්ඣෙ ඨිතො, එකස්මිං ඨානෙ අත්ථඞ්ගතො. එකස්මිං ඨානෙ පඨමයාමො හොති, එකස්මිං ඨානෙ මජ්ඣිමයාමො, එකස්මිං ඨානෙ පච්ඡිමයාමො. සත්තාපි කම්මප්පසුතා, ඛිඩ්ඩාපසුතා, ආහාරප්පසුතාති එවං තෙහි තෙහි කාරණෙහි වික්ඛිත්තා ච පමත්තා ච හොන්ති. කථං නු ඛො තෙ සත්ථා සරෙන විඤ්ඤාපෙය්‍යා’’ති. සො එවං චින්තෙත්වා විමතිච්ඡෙදනත්ථං තථාගතං පුච්ඡන්තො යථා කථං පනාතිආදිමාහ.

මෙසේ වදාළ කල්හි තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘ආනන්දය, තථාගතයන් වහන්සේ කැමති නම් තිසහස්සී මහාසහස්සී ලෝකධාතුවට හෝ ඊටත් වැඩි ප්‍රමාණයකට ස්වරයෙන් කරුණු දැන්විය හැකිය’ යැයි වදාළහ. එහෙත් මේ ලෝකය විෂමයි, සක්වළවල් අනන්තයි. එක් තැනක හිරු පායන විට තව තැනක හිරු මුදුන් වී ඇත, තව තැනක හිරු බැස ගොස්ය. එක් තැනක පෙරයම වන විට තව තැනක මැදියමයි, තව තැනක පැසුළුයමයි. සත්වයන් ද කර්මාන්තවල, ක්‍රීඩාවල හෝ ආහාර සෙවීමේ නිරතව විවිධ හේතූන් මත විසිරුණු සිතින් හා ප්‍රමාදයෙන් සිටිති. මෙවැනි තත්ත්වයකදී ශාස්තෘන් වහන්සේ ස්වරයෙන් ඔවුන්ට කරුණු වටහා දෙන්නේ කෙසේ ද?” උන්වහන්සේ මෙසේ සිතා සැකය දුරු කරගනු පිණිස තථාගතයන් වහන්සේගෙන් “ස්වාමීනි, ඒ කෙසේ ද?” යනාදී වශයෙන් විමසූහ.

අථස්ස සත්ථා බ්‍යාකරොන්තො ඉධානන්ද, තථාගතොතිආදිමාහ. තත්ථ ඔභාසෙන ඵරෙය්‍යාති සරීරොභාසෙන ඵරෙය්‍ය. ඵරමානො පනෙස කිං කරෙය්‍යාති? යස්මිං ඨානෙ සූරියො පඤ්ඤායති, තත්ථ නං අත්තනො ආනුභාවෙන අත්ථං ගමෙය්‍ය. යත්ථ පන න පඤ්ඤායති, තත්ථ නං උට්ඨාපෙත්වා මජ්ඣෙ ඨපෙය්‍ය. තතො යත්ථ සූරියො පඤ්ඤායති, තත්ථ මනුස්සා ‘‘අධුනාව සූරියො පඤ්ඤායිත්ථ, සො ඉදානෙව අත්ථඞ්ගමිතො, නාගාවට්ටො නු ඛො අයං, භූතාවට්ටයක්ඛාවට්ටදෙවතාවට්ටානං අඤ්ඤතරො’’ති විත්තක්කං උප්පාදෙය්‍යුං. යත්ථ පන න පඤ්ඤායති, තත්ථ මනුස්සා ‘‘අධුනාව සූරියො අත්ථඞ්ගමිතො, ස්වායං ඉදානෙව උට්ඨිතො, කිං නු ඛො අයං නාගාවට්ටභූතාවට්ටයක්ඛාවට්ටදෙවතාවට්ටානං අඤ්ඤතරො’’ති විතක්කං උප්පාදෙය්‍යුං. තතො තෙසු මනුස්සෙසු ආලොකඤ්ච අන්ධකාරඤ්ච ආවජ්ජිත්වා ‘‘කිං පච්චයා නු ඛො ඉද’’න්ති පරියෙසමානෙසු සත්ථා නීලකසිණං සමාපජ්ජිත්වා [Pg.212] බහලන්ධකාරං පත්ථරෙය්‍ය. කස්මා? තෙසං කම්මාදිප්පසුතානං සත්තානං සන්තාසජනනත්ථං. අථ නෙසං සන්තාසං ආපන්නභාවං ඤත්වා ඔදාතකසිණසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා පණ්ඩරං ඝනබුද්ධරස්මිං විස්සජ්ජෙන්තො චන්දසහස්සසූරියසහස්සඋට්ඨානකාලො විය එකප්පහාරෙනෙව සබ්බං එකාලොකං කරෙය්‍ය. තඤ්ච ඛො තිලබීජමත්තෙන කායප්පදෙසෙන ඔභාසං මුඤ්චන්තො. යො හි චක්කවාළපථවිං දීපකපල්ලකං කත්වා මහාසමුද්දෙ උදකං තෙලං කත්වා සිනෙරුං වට්ටිං කත්වා අඤ්ඤස්මිං සිනෙරුමුද්ධනි ඨපෙත්වා ජාලෙය්‍ය, සො එකචක්කවාළෙයෙව ආලොකං කරෙය්‍ය. තතො පරං විදත්ථිම්පි ඔභාසෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තථාගතො පන තිලඵලප්පමාණෙන සරීරප්පදෙසෙන ඔභාසං මුඤ්චිත්වා තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං එකොභාසං කරෙය්‍ය තතො වා පන භිය්‍යො. එවං මහන්තා හි බුද්ධගුණාති.

එසඳ ශාස්තෘන් වහන්සේ එය විස්තර කරනු පිණිස "ඉධානන්ද තථාගතෝ" යනාදී වචනය වදාළ සේක. එහි "ඕභාසේන ඵරෙය්‍ය" යනු ශරීරාලෝකයෙන් පතුරුවන්නේය යන්නයි. ආලෝකය පතුරුවන උන්වහන්සේ කුමක් කරන්නේද? යම් තැනක සූර්යයා පෙනේද, එහිදී තම ආනුභාවයෙන් සූර්යයා අස්තයට පත් කරන්නේය (යටපත් කරන්නේය). යම් තැනක සූර්යයා නොපෙනේද, එහි ඔහුව උදා කරවා මධ්‍යයෙහි තබන්නේය. එවිට සූර්යයා පෙනෙන තැන්හි මිනිසුන්, "දැන්ම සූර්යයා පෙනුණා, දැන්ම අස්තයට ගියා, මෙය නාගයන්ගේ භ්‍රමණයෙක්ද, භූත-යක්ෂ-දේවතාවුන්ගේ භ්‍රමණයන්ගෙන් එකක්දැයි" විතර්ක උපදවන්නාහ. සූර්යයා නොපෙනෙන තැන්හි මිනිසුන්, "දැන්ම සූර්යයා අස්තයට ගියා, දැන්ම මොහු උදා වුණා, මෙය නාග-භූත-යක්ෂ-දේවතාවුන්ගේ භ්‍රමණයන්ගෙන් එකක්දැයි" විතර්ක උපදවන්නාහ. ඉන්පසු එම මිනිසුන් ආලෝකය සහ අන්ධකාරය ගැන සලකා බලමින්, "මෙය කුමක් නිසා උපන්නේදැයි" සොයන කල්හි, ශාස්තෘන් වහන්සේ නීල කසිණයට සමවැදී ඝන අන්ධකාරයක් පතුරුවන සේක. ඒ මන්ද? කර්මාදියෙහි නියුතු එම සත්ත්වයන් තුළ සංවේගය (තැතිගැන්ම) උපදවනු පිණිසයි. ඉක්බිති ඔවුන් සංවේගයට පත් වූ බව දැන, ඕදාත කසිණ සමාපත්තියට සමවැදී, පිරිසිදු ඝන බුද්ධ රශ්මීන් විහිදුවමින්, දහසක් සඳුන් දහසක් හිරුන් උදා වූවාක් මෙන් එකවරම මුළුල්ලම එකම ආලෝකයක් කරන සේක. එයද තල ඇටයක් බඳු වූ ශරීර ප්‍රදේශයකින් ආලෝකය විහිදුවීමෙනි. යමෙක් සක්වළ පොළොව පහන් තලියක් කොට, මහා සමුද්‍රයේ ජලය තෙල් කොට, මහා මේරු පර්වතය පහන් වැටිය කොට, වෙනත් මේරු පර්වත මුදුනක තබා දල්වන්නේ නම්, ඔහුට ආලෝක කළ හැක්කේ එක් සක්වළක පමණි. ඉන් එහාට වියතක් පමණ තැනක්වත් ආලෝක කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. තථාගතයන් වහන්සේ තල පලයක් බඳු වූ ශරීර ප්‍රදේශයකින් රශ්මිය විහිදුවා ත්‍රිසහස්‍රී මහා සහස්‍රී ලෝක ධාතුවම එකම ආලෝකයක් කරන සේක, නැතහොත් ඊටත් වැඩියෙන් කරන සේක. මෙසේ බුද්ධ ගුණයෝ මහත් වන්නාහ.

තං ආලොකං සඤ්ජානෙය්‍යුන්ති තං ආලොකං දිස්වා ‘‘යෙන සූරියො අත්ථඤ්චෙව ගමිතො උට්ඨාපිතො ච, බහලන්ධකාරඤ්ච විස්සට්ඨං, එස සො පුරිසො ඉදානි ආලොකං කත්වා ඨිතො, අහො අච්ඡරියපුරිසො’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානා නිසීදෙය්‍යුං. සද්දමනුස්සාවෙය්‍යාති ධම්මකථාසද්දමනුස්සාවෙය්‍ය. යො හි එකං චක්කවාළපබ්බතං භෙරිං කත්වා මහාපථවිං භෙරිචම්මං කත්වා සිනෙරුං දණ්ඩං කත්වා අඤ්ඤස්මිං සිනෙරුමත්ථකෙ ඨපෙත්වා ආකොටෙය්‍ය, සො එකචක්කවාළෙයෙව තං සද්දං සාවෙය්‍ය, පරතො විදත්ථිම්පි අතික්කාමෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තථාගතො පන පල්ලඞ්කෙ වා පීඨෙ වා නිසීදිත්වා තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං සරෙන විඤ්ඤාපෙති, තතො වා පන භිය්‍යො, එවං මහානුභාවා තථාගතාති. ඉති භගවා ඉමිනා එත්තකෙන විසයක්ඛෙත්තමෙව දස්සෙති.

"තං ආලෝකං සඤ්ජානෙය්‍යුං" යනු ඒ ආලෝකය දැක, "යමෙකු විසින් සූර්යයා අස්තයට පත් කරන ලද්දේද, උදා කරවන ලද්දේද, ඝන අන්ධකාරය පතුරුවන ලද්දේද, මේ ඒ උත්තමයා දැන් ආලෝකය පතුරුවා සිටින්නේය, අහෝ ආශ්චර්යවත් පුරුෂයෙකි" යි දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමින් සිටින්නාහ. "සද්දමනුස්සාවේය්‍ය" යනු ධර්ම කථා ශබ්දය ඇසෙන්නට සලස්වන්නේය යන්නයි. යමෙක් එක් සක්වළ පර්වතයක් බෙරයක් කොට, මහා පෘථිවිය බෙර හමක් කොට, මහා මේරු පර්වතය බෙර කූරක් කොට, වෙනත් මේරු පර්වත මුදුනක තබා වයන්නේ නම්, ඔහුට ඒ ශබ්දය ඇසෙන්නට සැලැස්විය හැක්කේ එක් සක්වළක පමණි, ඉන් එහාට වියතක් පමණ දුරක්වත් ඉක්මවා යන්නට ඔහුට නොහැකිය. තථාගතයන් වහන්සේ වනාහි පර්යංකයක හෝ ආසනයක හෝ වැඩසිටිමින්, ත්‍රිසහස්‍රී මහා සහස්‍රී ලෝක ධාතුවටම ස්වරයෙන් දන්වන සේක, නැතහොත් ඊටත් වැඩියෙන් දන්වන සේක. මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේ මහානුභාව සම්පන්න වන්නාහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ පමණකින් විෂය ක්ෂේත්‍රයම දක්වන සේක.

ඉමඤ්ච පන බුද්ධසීහනාදං සුත්වා ථෙරස්ස අබ්භන්තරෙ බලවපීති උප්පන්නා, සො පීතිවසෙන උදානං උදානෙන්තො ලාභා වත මෙතිආදිමාහ. තත්ථ යස්ස මෙ සත්ථා එවංමහිද්ධිකොති යස්ස මය්හං සත්ථා එවංමහිද්ධිකො, තස්ස මය්හං එවංමහිද්ධිකස්ස සත්ථු පටිලාභො ලාභා චෙව සුලද්ධඤ්චාති අත්ථො. අථ වා ය්වාහං එවරූපස්ස සත්ථුනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විචරිතුං, පාදපරිකම්මං පිට්ඨිපරිකම්මං කාතුං, මුඛධොවනඋදකන්හානොදකානි දාතුං, ගන්ධකුටිපරිවෙණං සම්මජ්ජිතුං, උප්පන්නාය කඞ්ඛාය පඤ්හං පුච්ඡිතුං, මධුරධම්මකථඤ්ච [Pg.213] සොතුං ලභාමි, එතෙ සබ්බෙපි මය්හං ලාභා චෙව සුලද්ධඤ්චාතිපි සන්ධාය එවමාහ. එත්ථ ච භගවතො අන්ධකාරාලොකසද්දසවනසඞ්ඛාතානං ඉද්ධීනං මහන්තතාය මහිද්ධිකතා, තාසංයෙව අනුඵරණෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා. උදායීති ලාළුදායිත්ථෙරො. සො කිර පුබ්බෙ උපට්ඨාකත්ථෙරෙ ආඝාතං බන්ධිත්වා චරති. තස්මා ඉදානි ඔකාසං ලභිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධසීහනාදපරියොසානෙ ජලමානං දීපසිඛං නිබ්බාපෙන්තො විය චරන්තස්ස ගොණස්ස තුණ්ඩෙ පහාරං දෙන්තො විය භත්තභරිතං පාතිං අවකුජ්ජන්තො විය ථෙරස්ස පසාදභඞ්ගං කරොන්තො එවමාහ.

මෙම බුද්ධ සීහනාදය අසා ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ තුළ බලවත් ප්‍රීතියක් උපන්නේය. උන්වහන්සේ ප්‍රීති වේගයෙන් උදන් පවසනු කැමතිව "ලාභා වත මේ" යනාදිය පැවසූ සේක. එහි "යස්ස මේ සත්ථා එවංමහිද්ධිකෝ" යනු යම් මගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් මෙබඳු මහා සෘද්ධි ඇති සේක්ද, එවන් මහා සෘද්ධි ඇති ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් ලැබීම මට ලාභයකි, යහපත් ලැබීමකි යන අර්ථයයි. තවද, යම් මම මෙබඳු වූ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන හැසිරෙන්නට, පා මෙහෙවර හා පිට මෙහෙවර කරන්නට, මුහුණ සෝදන පැන් හා ස්නානය කරන පැන් දෙන්නට, ගඳකිළි පිරිවෙණ අමදින්නට, උපන් සැකයක් ගැන ප්‍රශ්න විමසන්නට සහ මිහිරි ධර්ම කථාවන් අසන්නට ලබන්නෙම්ද, මේ සියල්ලම මට ලාභයකි, මහා ලාභයකි යන්න අදහස් කරමින් මෙසේ වදාළහ. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අන්ධකාරය, ආලෝකය සහ ශබ්දය ඇසීම යන සෘද්ධීන්ගේ මහත් බව නිසා මහා සෘද්ධිමත් බවද, ඒවා ලෝකය පුරා පැතිරවීම නිසා මහානුභාව සම්පන්න බවද දත යුතුය. "උදායී" යනු ලාළුදායී තෙරුන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ පෙර පටන් උපස්ථායක තෙරුන් කෙරෙහි වෛර බැඳ සිටියේය. එබැවින් දැන් අවස්ථාව ලැබ, මෙම බුද්ධ සීහනාදය අවසානයේ දැල්වෙන පහන් සිළක් නිවා දමන්නාක් මෙන්, ගමන් කරන ගොනෙකුගේ මූණට පහර දෙන්නාක් මෙන්, බතින් පිරුණු බඳුනක් පෙරළන්නාක් මෙන්, තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රසාදය බිඳ දමනු පිණිස මෙසේ පැවසූහ.

එවං වුත්තෙ භගවාති එවං උදායිත්ථෙරෙන වුත්තෙ භගවා යථා නාම පපාතතටෙ ඨත්වා පවෙධමානං පුරිසං එකමන්තෙ ඨිතො හිතෙසී පුරිසො ‘‘ඉතො එහි ඉතො එහී’’ති පුනප්පුනං වදෙය්‍ය, එවමෙවං උදායිත්ථෙරං තස්මා වචනා නිවාරෙන්තො මා හෙවං උදායි, මා හෙවං උදායීති ආහ. තත්ථ හීති නිපාතමත්තං, මා එවං අවචාති අත්ථො. මහාරජ්ජන්ති චක්කවත්තිරජ්ජං. නනු ච සත්ථා එකස්ස සාවකස්ස ධම්මදෙසනාය උප්පන්නපසාදස්ස මහානිසංසං අපරිච්ඡින්නං අකාසි, සො කස්මා ඉමස්ස බුද්ධසීහනාදං ආරබ්භ උප්පන්නස්ස පසාදස්ස ආනිසංසං පරිච්ඡින්දතීති? අරියසාවකස්ස එත්තකඅත්තභාවපරිමාණත්තා. දන්ධපඤ්ඤොපි හි සොතාපන්නො සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච අත්තභාවං පටිලභති, තෙනස්ස ගතිං පරිච්ඡින්දන්තො එවමාහ. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඨත්වා. පරිනිබ්බායිස්සතීති අප්පච්චයපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායිස්සති. ඉති නිබ්බානෙන කූටං ගණ්හන්තො ඉමං සීහනාදසුත්තං නිට්ඨාපෙසීති.

"ඒවං වුත්තේ භගවා" යනු උදායී තෙරුන් විසින් මෙසේ කී කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්සේ ප්‍රපාත තීරයක සිට වෙවුලන මිනිසෙකුට, එක් පසෙක සිටින හිතෛෂී පුද්ගලයෙක් "මෙහි එන්න, මෙහි එන්න" යැයි නැවත නැවතත් පවසන්නේද, එසේම උදායී තෙරුන්ව එම වචනයෙන් වළක්වනු පිණිස "මෙසේ නොකියන්න උදායී, මෙසේ නොකියන්න උදායී" යනුවෙන් වදාළ සේක. එහි "හී" යනු නිපාතයකි. "මෙසේ නොකියන්න" යනු අර්ථයයි. "මහාරජ්ජං" යනු සක්විති රජකමයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් ශ්‍රාවකයෙකුගේ ධර්ම දේශනාවක් අසා උපන් ප්‍රසාදයේ ආනිශංසය අපරිච්ඡින්න (සීමා රහිත) කළ සේක. උන්වහන්සේ කුමක් හෙයින් මෙම බුද්ධ සීහනාදය අරඹයා උපන් ප්‍රසාදයේ ආනිශංසය සීමා කළ සේක්ද? ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ ආත්මභාවයන්ගේ ප්‍රමාණය නිසාය. මන්දගාමී ප්‍රඥා ඇති සෝවාන් පුද්ගලයෙකු වුවද දෙව්ලොව හා මිනිස් ලොව සත් වතාවක් ආත්මභාවයන් ලබයි. එබැවින් ඔහුගේ ගතිය සීමා කර දක්වනු පිණිස "තේන පසාදේන" යනාදිය වදාළ සේක. "දිට්ඨේව ධම්මේ" යනු මේ ආත්මභාවයේදීමය. "පරිනිබ්බායිස්සතී" යනු අන්‍ය ප්‍රත්‍යයක් රහිත පරිනිර්වාණයෙන් පරිනිර්වාණයට පත් වන්නේය යන්නයි. මෙසේ නිර්වාණයෙන් කූටප්‍රාප්ත කරමින් මෙම සීහනාද සූත්‍රය නිම කළ සේක.

ආනන්දවග්ගො තතියො.

තුන්වන ආනන්ද වර්ගයයි.

(9) 4. සමණවග්ගො

(9) 4. ශ්‍රමණ වර්ගය

1. සමණසුත්තවණ්ණනා

1. ශ්‍රමණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි

82. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සමණියානීති සමණසන්තකානි. සමණකරණීයානීති සමණෙන කත්තබ්බකිච්චානි. අධිසීලසික්ඛාසමාදානන්තිආදීසු සමාදානං වුච්චති ගහණං, අධිසීලසික්ඛාය සමාදානං ගහණං පූරණං [Pg.214] අධිසීලසික්ඛාසමාදානං. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සීලං අධිසීලං, චිත්තං අධිචිත්තං, පඤ්ඤා අධිපඤ්ඤාති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පඤ්චසීලං සීලං නාම, තං උපාදාය දසසීලං අධිසීලං නාම, තම්පි උපාදාය චතුපාරිසුද්ධිසීලං අධිසීලං නාම. අපිච සබ්බම්පි ලොකියසීලං සීලං නාම, ලොකුත්තරසීලං අධිසීලං, තදෙව සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛාති වුච්චති. කාමාවචරචිත්තං පන චිත්තං නාම, තං උපාදාය රූපාවචරං අධිචිත්තං නාම, තම්පි උපාදාය අරූපාවචරං අධිචිත්තං නාම. අපිච සබ්බම්පි ලොකියචිත්තං චිත්තමෙව, ලොකුත්තරං අධිචිත්තං. පඤ්ඤායපි එසෙව නයො. තස්මාති යස්මා ඉමානි තීණි සමණකරණීයානි, තස්මා. තිබ්බොති බහලො. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තන්තෙ තිස්සො සික්ඛා ලොකියලොකුත්තරා කථිතාති.

82. හතරවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'සමණියානී' යනු මහණෙකු සතු වූ දෙයයි. 'සමණකරණීයානී' යනු මහණෙකු විසින් කළ යුතු කටයුතුයි. 'අධිසීලසික්ඛාසමාදානං' යනාදී තැන්හි 'සමාදානය' යනු සමාදන් වීම හෙවත් රැකීමයි. අධිසීල ශික්ෂාපද සමාදන් වීම හෙවත් පිරීම 'අධිසීලසික්ඛාසමාදානං' නම් වේ. සෙසු පද දෙකෙහිද (අධිචිත්ත, අධිපඤ්ඤා) මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ශීලය හා අධිසීලය, චිත්තය හා අධිචිත්තය, ප්‍රඥාව හා අධිප්‍රඥාව යනුවෙන් බෙදා දැක්වීම දත යුතුය. එහි පංචශීලය 'ශීලය' වන අතර, එයට සාපේක්ෂව දසසීලය 'අධිසීලය' නම් වේ. එයටද සාපේක්ෂව චතුපාරිශුද්ධි ශීලය 'අධිසීලය' නම් වේ. තවද, සියලු ලෞකික ශීලයන් 'ශීලය' වන අතර ලෝකෝත්තර ශීලය 'අධිසීලය' වේ. එයම හික්මිය යුතු බැවින් 'ශික්ෂාව' යැයි කියනු ලැබේ. කාමාවචර සිත 'චිත්තය' වන අතර, එයට සාපේක්ෂව රූපාවචර සිත 'අධිචිත්තය' නම් වේ. එයටද සාපේක්ෂව අරූපාවචර සිත 'අධිචිත්තය' නම් වේ. තවද, සියලු ලෞකික සිත් 'චිත්තය' වන අතර ලෝකෝත්තර සිත 'අධිචිත්තය' වේ. ප්‍රඥාවෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් මෙම මහණ කටයුතු තුන පවතීද, එබැවිනි. 'තිබ්බෝ' යනු දැඩි වූ යන්නයි. 'ඡන්දෝ' යනු කුසල් කිරීමට ඇති කැමැත්ත හෙවත් කුසලච්ඡන්දයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් ශික්ෂා තුනක් වදාරන ලදි.

2. ගද්‍රභසුත්තවණ්ණනා

2. ගද්‍රභ සූත්‍ර වර්ණනාව

83. දුතියෙ පිට්ඨිතො පිට්ඨිතොති පච්ඡතො පච්ඡතො. අහම්පි දම්මො අහම්පි දම්මොති අහම්පි ‘‘දම්මො දම්මමානො’’ති වදමානො ගාවීති. සෙය්‍යථාපි ගුන්නන්ති යථා ගාවීනං. ගාවො හි කාළාපි රත්තාපි සෙතාදිවණ්ණාපි හොන්ති, ගද්‍රභස්ස පන තාදිසො වණ්ණො නාම නත්ථි. යථා ච වණ්ණො, එවං සරොපි පදම්පි අඤ්ඤාදිසමෙව. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතාති.

83. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'පිට්ඨිතෝ පිට්ඨිතෝ' යනු පස්සෙන් පස්සෙන් (පසුපසින්) යන්නයි. 'අහම්පි දම්මෝ අහම්පි දම්මෝ' යනු 'මමද දමනය කළ හැකි ගොනෙක්මි' යැයි පවසමින් යන එළදෙනුන් පිළිබඳවයි. 'සෙය්‍යථාපි ගුන්නං' යනු ගවයින්ට මෙනි. ගවයෝ කළු, රතු හෝ සුදු ආදී වර්ණවලින් යුක්ත වෙති. බූරුවාට එවැනි වර්ණයක් නැත. වර්ණය මෙන්ම ශබ්දයද පියවරද හාත්පසින්ම වෙනස්ය. සෙසු පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුය. මෙම සූත්‍රයෙහිද ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ශික්ෂා තුනක් වදාරන ලදි.

3. ඛෙත්තසුත්තවණ්ණනා

3. ඛෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

84. තතියෙ පටිකච්චෙවාති පඨමමෙව. සුකට්ඨං කරොතීති නඞ්ගලෙන සුකට්ඨං කරොති. සුමතිකතන්ති මතියා සුට්ඨු සමීකතං. කාලෙනාති වපිතබ්බයුත්තකාලෙන. සෙසං උත්තානමෙව. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා.

84. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'පටිකච්චේව' යනු පළමුවෙන්ම යන්නයි. 'සුකට්ඨං කරෝති' යනු නගුලෙන් මැනවින් සී සෑමයි. 'සුමතිකතං' යනු පස මැනවින් සමතලා කිරීමයි. 'කාලේන' යනු වපුරන්නට සුදුසු කාලයෙහි යන්නයි. සෙසු පද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුය. මෙහිද ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ශික්ෂා තුනක් වදාරන ලදි.

4. වජ්ජිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

4. වජ්ජිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

85. චතුත්ථෙ [Pg.215] වජ්ජිපුත්තකොති වජ්ජිරාජකුලස්ස පුත්තො. දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතන්ති පණ්ණාසාධිකං සික්ඛාපදසතං. තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤත්තානි සික්ඛාපදානෙව සන්ධායෙතං වුත්තං. සො කිර භික්ඛු අජ්ජවසම්පන්නො උජුජාතිකො අවඞ්කො අකුටිලො, තස්මා ‘‘අහං එත්තකානි සික්ඛාපදානි රක්ඛිතුං සක්කුණෙය්‍යං වා න වා’’ති චින්තෙත්වා සත්ථු ආරොචෙසි. සක්කොමහන්ති සක්කොමි අහං. සො කිර ‘‘එත්තකෙසු සික්ඛාපදෙසු සික්ඛන්තස්ස අගරු තීසු සික්ඛාසු සික්ඛිතු’’න්ති මඤ්ඤමානො එවමාහ. අථ භගවා යථා නාම පඤ්ඤාස තිණකලාපියො උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්තස්ස කලාපියසතං බන්ධිත්වා සීසෙ ඨපෙය්‍ය, එවමෙව එකිස්සාපි සික්ඛාය සික්ඛිතුං අසක්කොන්තස්ස අපරා ද්වෙපි සික්ඛා උපරි පක්ඛිපන්තො තස්මාතිහ ත්වං භික්ඛූතිආදිමාහ. සුඛුමාලො කිර උත්තරො නාම ජානපදමනුස්සො ලොහපාසාදවිහාරෙ වසති. අථ නං දහරභික්ඛූ ආහංසු – ‘‘උත්තර, අග්ගිසාලා ඔවස්සති, තිණං කප්පියං කත්වා දෙහී’’ති. තං ආදාය අටවිං ගන්ත්වා තෙන ලායිතං තිණංයෙව කරළෙ බන්ධිත්වා ‘‘පඤ්ඤාස කරළෙ ගහෙතුං සක්ඛිස්සසි උත්තරා’’ති ආහංසු. සො ‘‘න සක්ඛිස්සාමී’’ති ආහ. අසීතිං පන සක්ඛිස්සසීති? න සක්ඛිස්සාමි, භන්තෙති. එකං කරළසතං සක්ඛිස්සසීති? ආම, භන්තෙ, ගණ්හිස්සාමීති. දහරභික්ඛූ කරළසතං බන්ධිත්වා තස්ස සීසෙ ඨපයිංසු. සො උක්ඛිපිත්වා නිත්ථුනන්තො ගන්ත්වා අග්ගිසාලාය සමීපෙ පාතෙසි. අථ නං භික්ඛූ ‘‘කිලන්තරූපොසි උත්තරා’’ති ආහංසු. ආම, භන්තෙ, දහරා භික්ඛූ මං වඤ්චෙසුං, ඉමං එකම්පි කරළසතං උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්තං මං ‘‘පණ්ණාස කරළෙ උක්ඛිපාහී’’ති වදිංසු. ආම, උත්තර, වඤ්චයිංසු තන්ති. එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා.

85. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'වජ්ජිපුත්තකෝ' යනු වජ්ජි රජකුලයේ පුත්‍රයෙකි. 'දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතං' යනු එකසිය පනහක් වූ ශික්ෂාපදයි. ඒ කාලයේ පනවන ලද ශික්ෂාපද අරමුණු කරගෙන මෙය පවසන ලදි. ඒ භික්ෂුව අවංක ගති ඇති, සෘජු, වංකකම් නැති කෙනෙකි. එබැවින් 'මට මෙපමණ ශික්ෂාපද ප්‍රමාණයක් රැකීමට හැකි වෙයිද නැද්ද' යන්න සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේට සැල කළේය. 'සක්කෝමහං' යනු 'මට හැකිය' යන්නයි. 'මේ තරම් ශික්ෂාපද ප්‍රමාණයක් හික්මෙන මට ශික්ෂා තුනෙහි හික්මීම බරක් නොවේ' යැයි සිතා ඔහු එසේ පැවසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, පනහක් වූ තණ මිටි එසවීමට නොහැකි වූවෙකුට සියයක් වූ තණ මිටි බැඳ හිස මත තබන්නාක් මෙන්, එක් ශික්ෂාවක් හෝ හික්මීමට නොහැකි වන්නාට තවත් ශික්ෂා දෙකක්ද එක් කරමින් 'තස්මාතිහ ත්වං භික්ඛූ' යනාදිය වදාළ සේක. උත්තර නම් වූ ඉතා සුකුමාල ගති ඇති ජනපදවැසියෙක් ලෝවාමහාපාය විහාරයෙහි වාසය කළේය. එවිට තරුණ භික්ෂූහු ඔහුට මෙසේ කීහ: 'උත්තර, ගිනිහල්ගෙය තෙමෙයි, කැප කළ තණ ලබා දෙන්න.' ඔහු වනයට කැඳවාගෙන ගොස් ඔහු ලවාම තණ කප්පවා, මිටි බඳවා, 'උත්තර, තණ මිටි පනහක් ගෙන යාමට හැකිද?' යැයි ඇසූහ. ඔහු 'නොහැකිය' යැයි කීය. 'අසූවක් හැකිද?' 'නොහැකිය ස්වාමීනි.' 'එසේනම් තණ මිටි සියයක් හැකිද?' 'එසේය ස්වාමීනි, මම ගන්නෙමි' යි කී විට තරුණ භික්ෂූහු තණ මිටි සියයක් බැඳ ඔහුගේ හිස මත තැබූහ. ඔහු එය උසුලාගෙන මැසිවිලි නගමින් ගොස් ගිනිහල්ගෙය අසල දැමුවේය. එවිට භික්ෂූහු 'උත්තර, ඔබ වෙහෙසට පත් වූවාද?' යි ඇසූහ. 'එසේය ස්වාමීනි, තරුණ භික්ෂූහු මාව රවටනු ලැබූහ. මේ එකම තණ මිටි සියය එසවීමට නොහැකි වූ මට පනහක් ඔසවන්න යැයි කීහ.' මෙලෙස මෙම උපමාව ගලපා දත යුතුය. මෙහිද ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ශික්ෂා තුනක් වදාරන ලදි.

5. සෙක්ඛසුත්තවණ්ණනා

5. සේක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

86. පඤ්චමෙ උජුමග්ගානුසාරිනොති උජුමග්ගො වුච්චති අරියමග්ගො, තං අනුස්සරන්තස්ස පටිපන්නකස්සාති අත්ථො. ඛයස්මිං පඨමං ඤාණන්ති පඨමමෙව මග්ගඤාණං උප්පජ්ජති. මග්ගො හි කිලෙසානං ඛෙපනතො ඛයො නාම, තංසම්පයුත්තං [Pg.216] ඤාණං ඛයස්මිං ඤාණං නාම. තතො අඤ්ඤා අනන්තරාති තතො චතුත්ථමග්ගඤාණතො අනන්තරා අඤ්ඤා උප්පජ්ජති, අරහත්තඵලං උප්පජ්ජතීති අත්ථො. අඤ්ඤාවිමුත්තස්සාති අරහත්තඵලවිමුත්තියා විමුත්තස්ස. ඤාණං වෙ හොතීති පච්චවෙක්ඛණඤාණං හොති. ඉති සුත්තෙපි ගාථාසුපි සත්ත සෙඛා කථිතා. අවසානෙ පන ඛීණාසවො දස්සිතොති.

86. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'උජුමග්ගානුසාරිනෝ' යනු ඍජු මාර්ගය හෙවත් ආර්ය මාර්ගයයි, එය අනුගමනය කරන්නා වූ ප්‍රතිපන්නයා යන්න අර්ථයයි. 'ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං' යනු පළමුවෙන්ම මාර්ග ඥානය උපදී යන්නයි. මාර්ගය කෙලෙසුන් ක්ෂය කරන බැවින් 'ක්ෂය' නම් වේ. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත ඥානය 'ක්ෂයෙහි වූ ඥානය' නම් වේ. 'තතෝ අඤ්ඤා අනන්තරා' යනු ඒ සතරවන මාර්ග ඥානයට අනතුරුව අරහත් ඵලය උපදී යන්නයි. 'අඤ්ඤාවිමුත්තස්ස' යනු අරහත් ඵල විමුක්තියෙන් මිදුණු තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'ඤාණං වේ හෝති' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය උපදී යන්නයි. මෙසේ සූත්‍රයෙහි මෙන්ම ගාථාවලද සේක්ඛ පුද්ගලයන් සත් දෙනෙකු ගැන වදාරන ලදි. අවසානයෙහි රහතන් වහන්සේ ගැන දක්වන ලදි.

6. පඨමසික්ඛාසුත්තවණ්ණනා

6. ප්‍රථම ශික්ෂා සූත්‍ර වර්ණනාව

87. ඡට්ඨෙ අත්තකාමාති අත්තනො හිතකාමා. යත්ථෙතං සබ්බං සමොධානං ගච්ඡතීති යාසු සික්ඛාසු සබ්බමෙතං දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතං සඞ්ගහං ගච්ඡති. පරිපූරකාරී හොතීති සමත්තකාරී හොති. මත්තසො කාරීති පමාණෙන කාරකො, සබ්බෙන සබ්බං කාතුං න සක්කොතීති අත්ථො. ඛුද්දානුඛුද්දකානීති චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා සෙසසික්ඛාපදානි. තත්‍රාපි සඞ්ඝාදිසෙසං ඛුද්දකං, ථුල්ලච්චයං අනුඛුද්දකං නාම. ථුල්ලච්චයඤ්ච ඛුද්දකං, පාචිත්තියං අනුඛුද්දකං නාම, පාචිත්තියඤ්ච ඛුද්දකං, පාටිදෙසනියදුක්කටදුබ්භාසිතානි අනුඛුද්දකානි නාම. ඉමෙ පන අඞ්ගුත්තරමහානිකායවළඤ්ජනකආචරියා ‘‘චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා සෙසානි සබ්බානිපි ඛුද්දානුඛුද්දකානී’’ති වදන්ති. තානි ආපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපීති එත්ථ පන ඛීණාසවො තාව ලොකවජ්ජං නාපජ්ජති, පණ්ණත්තිවජ්ජමෙව ආපජ්ජති. ආපජ්ජන්තො ච කායෙනපි වාචායපි චිත්තෙනපි ආපජ්ජති. කායෙන ආපජ්ජන්තො කුටිකාරසහසෙය්‍යාදීනි ආපජ්ජති, වාචාය ආපජ්ජන්තො සඤ්චරිත්තපදසොධම්මාදීනි, චිත්තෙන ආපජ්ජන්තො රූපියපටිග්ගහණං ආපජ්ජති. සෙක්ඛෙසුපි එසෙව නයො. න හි මෙත්ථ, භික්ඛවෙ, අභබ්බතා වුත්තාති, භික්ඛවෙ, න හි මයා එත්ථ එවරූපං ආපත්තිං ආපජ්ජනෙ ච වුට්ඨානෙ ච අරියපුග්ගලස්ස අභබ්බතා කථිතා. ආදිබ්‍රහ්මචරියකානීති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානි චත්තාරි මහාසීලසික්ඛාපදානි. බ්‍රහ්මචරියසාරුප්පානීති තානියෙව චතුමග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස සාරුප්පානි අනුච්ඡවිකානි. තත්ථාති තෙසු සික්ඛාපදෙසු. ධුවසීලොති නිබද්ධසීලො. ඨිතසීලොති පතිට්ඨිතසීලො. සොතාපන්නොති සොතසඞ්ඛාතෙන මග්ගෙන ඵලං [Pg.217] ආපන්නො. අවිනිපාතධම්මොති චතූසු අපායෙසු අපතනසභාවො. නියතොති සොතාපත්තිමග්ගනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායණොති උපරිමග්ගත්තයසම්බොධිපරායණො.

87. හයවන සූත්‍රයෙහි; ‘අත්තකාමා’ යනු තමාගේ යහපත කැමති වූ යන්නයි. ‘යත්ථේතං සබ්බං සමෝධානං ගච්ඡති’ යනු යම් ශික්ෂාවන් තුනක් කෙරෙහි මේ සියලු එකසිය පනහක් වූ ශික්ෂාපදයන් සංග්‍රහ වේද (ඇතුළත් වේද) යන්නයි. ‘පරිපූරකාරී හෝති’ යනු සම්පූර්ණයෙන් පිළිපදින්නෙක් වෙයි. ‘මත්තසෝ කාරී’ යනු ප්‍රමාණයකට කරන්නා වූ, සියල්ලම මුළුමනින්ම කිරීමට නොහැකි යන අර්ථයයි. ‘ඛුද්දානුඛුද්දකානි’ යනු සතර පාරාජිකාවන් හැර ඉතිරි ශික්ෂාපදයන්ය. එහිදී ද සංඝාදිසේසය ‘ඛුද්දක’ (කුඩා) වන අතර ථුල්ලච්චය ‘අනුඛුද්දක’ (කුඩා අනු කොටස) නම් වේ. නැතහොත් ථුල්ලච්චය කුඩා වන අතර පාචිත්තිය අනුකුඩා නම් වේ. පාචිත්තිය කුඩා වන අතර පාටිදේසනීය, දුක්කට සහ දුබ්භාසිත යන ඇවැත් අනුකුඩා නම් වේ. එහෙත් මේ අංගුත්තර මහා නිකාය පරිශීලනය කරන ආචාර්යවරු පවසන්නේ “සතර පාරාජිකාවන් හැර ඉතිරි සියලුම ශික්ෂාපද ඛුද්දානුඛුද්දක” වන බවයි. ‘තානි ආපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපි’ යන මෙහිදී, රහතන් වහන්සේ පළමුව ලෝකවජ්ජ (ලෝක සම්මත වැරදි) ඇවැත්වලට පත් නොවන අතර, පණ‍්ණත‍්තිවජ‍්ජ (ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කිරීම්) ඇවැත්වලට පමණක් පත් වෙති. එසේ පත්වීමේදී කය, වචනය හෝ සිත යන ද්වාරයන්ගෙන් පත් වෙති. කයින් පත්වීමේදී කුටිකාර සහ සහසෙය්‍ය ආදී ශික්ෂාපදයන්ට ද, වචනයෙන් පත්වීමේදී සංචරිත්ත සහ පදසෝධම්ම ආදී ශික්ෂාපදයන්ට ද, සිතින් පත්වීමේදී රූපිය පටිග්ගහණ (රන් රිදී පිළිගැනීමේ) ශික්ෂාපදයට ද පත් වෙති. සේඛ පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘න හි මෙත්ථ භික්ඛවේ අභබ්බතා වුත්තා’ යනු මහණෙනි, මා විසින් මෙහිදී ආර්ය පුද්ගලයා මෙවැනි ඇවැත්වලට පත්වීම හෝ ඉන් නැගී සිටීම පිළිබඳව ‘අභව්‍ය’ (නොහැකි බවක්) පවසා නැත. ‘ආදිබ්‍රහ්මචරියකානි’ යනු මග්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකාලීන වන (මුල් වන) සතර මහා සීල ශික්ෂාපදයන්ය. ‘බ්‍රහ්මචරිය සාරුප්පානි’ යනු එම සතර මහා සීල ශික්ෂාපදයන්ම සතර මග බ්‍රහ්මචර්යාවට සුදුසු වූ අනුරූප වූ ශික්ෂාපදයන්ය. ‘තත්ථ’ යනු එම ශික්ෂාපදයන්හි යන්නයි. ‘ධුවසීලෝ’ යනු ස්ථිර වූ සීලයක් ඇති බවයි. ‘ඨිතසීලෝ’ යනු පිහිටි සීලයක් ඇති බවයි. ‘සෝතාපන්නෝ’ යනු සෝත නම් වූ මාර්ගයෙන් (හෝ ඵලයෙන්) නිවනට පැමිණි තැනැත්තාය. ‘අවිනිපාතධම්මෝ’ යනු සතර අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාවය ඇති බවයි. ‘නියතෝ’ යනු සෝතාපත්ති මග නියමය මගින් නියත වූ බවයි. ‘සම්බෝධිපරායණෝ’ යනු ඉහළ මග තිදෙනා වන සම්බෝධිය උතුම් කොට ඇති බවයි.

තනුත්තාති තනුභාවො. සකදාගාමිනො හි රාගාදයො අබ්භපටලං විය මච්ඡිකාපත්තං විය ච තනුකා හොන්ති, න බහලා. ඔරම්භාගියානන්ති හෙට්ඨාභාගියානං. සංයොජනානන්ති බන්ධනානං. පරික්ඛයාති පරික්ඛයෙන. ඔපපාතිකො හොතීති උප්පන්නකො හොති. තත්ථ පරිනිබ්බායීති හෙට්ඨා අනොතරිත්වා උපරියෙව පරිනිබ්බානධම්මො. අනාවත්තිධම්මොති යොනිගතිවසෙන අනාගමනධම්මො.

‘තනුත්තා’ යනු තුනී බවයි. සකෘදාගාමී උතුමන්ගේ රාගාදී කෙලෙස් වලාකුළු පටලයක් මෙන් හෝ මැසි පියාපතක් මෙන් තුනී වෙයි, ඝන නොවේ. ‘ඕරම්භාගියානං’ යනු පහළ කොටසට (කාම ලෝකයට) අයත් වූ යන්නයි. ‘සංයෝජනානං’ යනු බන්ධනයන්ගේ යන්නයි. ‘පරික්ඛයා’ යනු (සම්පූර්ණයෙන් ක්ෂය කිරීමෙන්) අවසන් වීමෙනි. ‘ඕපපාතිකෝ හෝති’ යනු (බඹලොව) උපත ලබන්නෙක් වෙයි. ‘තත්ථ පරිනිබ්බායී’ යනු පහළ භවයන්ට නොපැමිණ එහිම (උපන් බඹලොවම) පිරිනිවන් පාන ස්වභාවය ඇති බවයි. ‘අනාවත්තිධම්මෝ’ යනු යෝනි ගති වශයෙන් (කාම ලෝකයට) නැවත නොපැමිණෙන ස්වභාවය ඇති බවයි.

පදෙසං පදෙසකාරීතිආදීසු පදෙසකාරී පුග්ගලො නාම සොතාපන්නො ච සකදාගාමී ච අනාගාමී ච, සො පදෙසමෙව සම්පාදෙති. පරිපූරකාරී නාම අරහා, සො පරිපූරමෙව සම්පාදෙති. අවඤ්ඣානීති අතුච්ඡානි සඵලානි සඋද්‍රයානීති අත්ථො. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සකාව කථිතා.

‘පදේසං පදේසකාරී’ යනාදී තන්හි, ‘පදේසකාරී’ පුද්ගලයා නම් සෝවාන්, සකෘදාගාමී සහ අනාගාමී යන උතුමන්ය. ඒ උතුමෝ ශික්ෂාවන්ගෙන් කොටසක් (ඒකදේශයක්) සම්පූර්ණ කරති. ‘පරිපූරකාරී’ නම් රහතන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණයෙන්ම සම්පූර්ණ කරති. ‘අවඤ්ඤානි’ යනු හිස් නොවන, ඵල සහිත වූ, අනුසංස සහිත වූ යන අර්ථයයි. මෙහිදී ද ශික්ෂාවන් තුන මිශ්‍ර කොට දේශනා කරන ලදී.

7. දුතියසික්ඛාසුත්තවණ්ණනා

7. දෙවන සික්ඛා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

88. සත්තමෙ කොලංකොලොති කුලා කුලං ගමනකො. කුලන්ති චෙත්ථ භවො අධිප්පෙතො, තස්මා ‘‘ද්වෙ වා තීණි වා කුලානී’’ති එත්ථපි ද්වෙ වා තයො වා භවෙති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හි ද්වෙ වා භවෙ සන්ධාවති තයො වා, උත්තමකොටියා ඡ වා. තස්මා ද්වෙ වා තීණි වා චත්තාරි වා පඤ්ච වා ඡ වාති එවමෙත්ථ විකප්පො දට්ඨබ්බො. එකබීජීති එකස්සෙව භවස්ස බීජං එතස්ස අත්ථීති එකබීජී. උද්ධංසොතොතිආදීසු අත්ථි උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, අත්ථි උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී, අත්ථි න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, අත්ථි න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී. තත්ථ යො ඉධ අනාගාමිඵලං පත්වා අවිහාදීසු නිබ්බත්තො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා උපරූපරි නිබ්බත්තිත්වා අකනිට්ඨං පාපුණාති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො පන අවිහාදීසු නිබ්බත්තො තත්ථෙව අපරිනිබ්බායිත්වා අකනිට්ඨම්පි අප්පත්වා උපරිමබ්‍රහ්මලොකෙ පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො ඉතො චවිත්වා [Pg.218] අකනිට්ඨෙයෙව නිබ්බත්තති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො පන අවිහාදීසු චතූසු අඤ්ඤතරස්මිං නිබ්බත්තිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම.

88. හත්වන සූත්‍රයෙහි; ‘කෝලංකෝලෝ’ යනු කුලයෙන් කුලයට (එක් භවයකින් තවත් භවයකට) යන්නා වූ සෝවාන් පුද්ගලයාය. මෙහි ‘කුල’ යන්නෙන් අදහස් කළේ භවයයි. එබැවින් ‘ද්වේ වා තීණි වා කුලානි’ යන්නෙහි ද භව දෙකක් හෝ තුනක් යන අර්ථය දත යුතුය. මොහු භව දෙකක් හෝ තුනක් අතර ද, උපරිම වශයෙන් භව හයක් දක්වා ද සැරිසරයි. එබැවින් මෙහි භව දෙක, තුන, හතර, පහ හෝ හය වශයෙන් විකල්ප දත යුතුය. ‘ඒකබීජී’ යනු එක් භවයක් පමණක් බීජය (ප්‍රතිසන්ධිය) කොට ඇති තැනැත්තාය. ‘උද්ධංසෝතෝ’ යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී කෙනෙක් ඇත, උද්ධංසෝත වූ නමුත් අකනිට්ඨගාමී නොවන කෙනෙක් ඇත, උද්ධංසෝත නොවන නමුත් අකනිට්ඨගාමී කෙනෙක් ඇත, උද්ධංසෝත ද නොවන අකනිට්ඨගාමී ද නොවන කෙනෙක් ඇත. එහි යම් අනාගාමී උතුමෙක් මෙහිදී අනාගාමී ඵලයට පත්ව අවිහ ආදී බඹලොවක උපත ලබා, එහි ආයුෂ අවසන් වන තෙක් සිට, පසුව පිළිවෙළින් ඉහළ බඹලොවවල උපත ලබා අකනිට්ඨ බඹලොවට පැමිණේ ද, ඔහු ‘උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී’ නම් වේ. යමෙක් අවිහ ආදී බඹලොවක උපත ලබා එහිදී පිරිනිවන් නොපා, අකනිට්ඨයට ද නොපැමිණ, අතරමැද ඉහළ බඹලොවකදී පිරිනිවන් පායි ද, ඔහු ‘උද්ධංසෝත වූ නමුත් අකනිට්ඨගාමී නොවන’ තැනැත්තා නම් වේ. යමෙක් මෙයින් චුතව කෙලින්ම අකනිට්ඨයෙහිම උපත ලබයි ද, ඔහු ‘උද්ධංසෝත නොවන අකනිට්ඨගාමී’ නම් වේ. යමෙක් අවිහ ආදී සතර බඹලොවකින් එකක උපත ලබා එහිම පිරිනිවන් පායි ද, ඔහු ‘උද්ධංසෝත ද නොවන අකනිට්ඨගාමී ද නොවන’ තැනැත්තා නම් වේ.

යත්ථ කත්ථචි උප්පන්නො පන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන අරහත්තං පත්තො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන පත්තො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. යො පන කප්පසහස්සායුකෙසු අවිහෙසු නිබ්බත්තිත්වා පඤ්චමං කප්පසතං අතික්කමිත්වා අරහත්තං පත්තො, අයං උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම. අතප්පාදීසුපි එසෙව නයො. අන්තරාපරිනිබ්බායීති යො ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායති, සො තිවිධො හොති. කප්පසහස්සායුකෙසු තාව අවිහෙසු නිබ්බත්තිත්වා එකො නිබ්බත්තදිවසෙයෙව අරහත්තං පාපුණාති. නො චෙ නිබ්බත්තදිවසෙ පාපුණාති, පඨමස්ස පන කප්පසතස්ස මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං පඨමො අන්තරාපරිනිබ්බායී. අපරො එවං අසක්කොන්තො ද්වින්නං කප්පසතානං මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං දුතියො. අපරො එවම්පි අසක්කොන්තො චතුන්නං කප්පසතානං මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං තතියො අන්තරාපරිනිබ්බායී. සෙසං වුත්තනයමෙව.

යම් තැනක උපත ලබා සසංඛාරව (ප්‍රයෝග සහිතව) අර්හත්වයට පැමිණේ නම් ඔහු ‘සසංඛාරපරිනිබ්බායී’ නම් වේ. අසංඛාරව (ප්‍රයෝගයකින් තොරව) පැමිණේ නම් ඔහු ‘අසංඛාරපරිනිබ්බායී’ නම් වේ. යමෙක් කල්ප දහසක් ආයු ඇති අවිහ බඹලොව උපත ලබා, කල්ප පන්සියයක ආයු කාලය ඉක්මවා අර්හත්වයට පැමිණේ ද, ඔහු ‘උපහච්චපරිනිබ්බායී’ නම් වේ. අතප්ප ආදී බඹලොවවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘අන්තරාපරිනිබ්බායී’ යනු ආයුෂයේ හරි අඩක් ඉක්මවීමට පෙර පිරිනිවන් පාන තැනැත්තාය. ඔහු තෙවැදෑරුම් වේ. කල්ප දහසක් ආයු ඇති අවිහ ලොව උපත ලැබූ එක් අයෙක් උපන් දිනයේදීම අර්හත්වයට පැමිණෙයි. උපන් දිනයේදී නොපැමිණියේ නම්, පළමු කල්ප සියය අවසානයේදී පැමිණෙයි. මොහු පළමු අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාය. තවකෙක් එසේ නොහැකිව කල්ප දෙසියයක් ඇවෑමෙන් පැමිණෙයි, ඔහු දෙවැන්නාය. තවකෙක් එසේත් නොහැකිව කල්ප හාරසියයක් ඇවෑමෙන් පැමිණෙයි, ඔහු තෙවන අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාය. ඉතිරි කොටස කලින් පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ ඨත්වා චතුවීසති සොතාපන්නා, ද්වාදස සකදාගාමිනො, අට්ඨචත්තාලීස අනාගාමිනො, ද්වාදස ච අරහන්තො කථෙතබ්බා. ඉමස්මිං හි සාසනෙ සද්ධාධුරං පඤ්ඤාධුරන්ති ද්වෙ ධුරානි, දුක්ඛපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදයො චතස්සො පටිපදා. තත්ථෙකො සද්ධාධුරෙන අභිනිවිසිත්වා සොතාපත්තිඵලං පත්වා එකමෙව භවං නිබ්බත්තිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයමෙකො එකබීජී. සො පටිපදාවසෙන චතුබ්බිධො හොති. යථා චෙස, එවං පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨොපීති අට්ඨ එකබීජිනො. තථා කොලංකොලා සත්තක්ඛත්තුපරමා චාති ඉමෙ චතුවීසති සොතාපන්නා නාම. තීසු පන විමොක්ඛෙසු සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන සකදාගාමිභූමිං පත්තා චතුන්නං පටිපදානං වසෙන චත්තාරො සකදාගාමිනො, තථා අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන පත්තා චත්තාරො, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන පත්තා චත්තාරොති ඉමෙ ද්වාදස සකදාගාමිනො. අවිහෙසු පන තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී, එකො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්ච අනාගාමිනො, තෙ අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්ච, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්චාති දස හොන්ති, තථා අතප්පාදීසු. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතො නත්ථි[Pg.219], තස්මා තත්ථ චත්තාරො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, චත්තාරො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති අට්ඨ, ඉමෙ අට්ඨචත්තාලීස අනාගාමිනො. යථා පන සකදාගාමිනො, තථෙව අරහන්තොපි ද්වාදස වෙදිතබ්බා. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා.

නැවතත්, මෙම ස්ථානයෙහි පිහිටා සෝවාන් පුද්ගලයන් විසි හතර දෙනෙකු ද, සකෘදාගාමී පුද්ගලයන් දොළොස් දෙනෙකු ද, අනාගාමී පුද්ගලයන් හතළිස් අට දෙනෙකු ද සහ රහතන් වහන්සේලා දොළොස් නමක ද පිළිබඳව පැහැදිලි කළ යුතුය. මෙම බුද්ධ ශාසනයෙහි ශ්‍රද්ධා ධුරය සහ ප්‍රඥා ධුරය යැයි ධුරයන් දෙකකි. දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා ආදී වශයෙන් පිළිවෙත් (ප්‍රතිපදා) සතරකි. එහි එක් සෝවාන් පුද්ගලයෙක් ශ්‍රද්ධා ධුරයෙන් යුතුව සෝවාන් ඵලයට පැමිණ, එක් භවයක පමණක් ඉපදී දුක කෙළවර කරයි; ඔහු එක් 'ඒකබීජී' සෝවාන් පුද්ගලයෙකි. ඔහු ප්‍රතිපදා වශයෙන් සිව් වැදෑරුම් වේ. ඔහු මෙන්ම ප්‍රඥා ධුරයෙන් යුක්තව ද අට දෙනෙකු (ඒකබීජී සෝවාන් පුද්ගලයන්) වෙති. එමෙන්ම කෝලංකෝල සහ සත්තක්ඛත්තුපරම වශයෙන් ද අට දෙනෙක් බැගින් වන බැවින් මොවුහු විසි හතර දෙනෙක් සෝවාන් පුද්ගලයෝ නමි. විමෝක්ෂ තුන අතුරින් ශුන්‍යත විමෝක්ෂයෙන් සකෘදාගාමී භූමියට පැමිණි, ප්‍රතිපදා සතරේ වශයෙන් සකෘදාගාමීන් සතර දෙනෙකි. එමෙන්ම අනිමිත්ත විමෝක්ෂයෙන් පැමිණි සතර දෙනෙක් ද, අප්පණිහිත විමෝක්ෂයෙන් පැමිණි සතර දෙනෙක් ද වශයෙන් මොවුහු දොළොස් දෙනෙක් සකෘදාගාමීහු වෙති. අවිහ බඹලොව අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි, එක් උපහච්චපරිනිබ්බායී පුද්ගලයෙකි, එක් උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී පුද්ගලයෙකි. මෙසේ අනාගාමීන් පස් දෙනෙකි. ඔවුන් අසංඛාරපරිනිබ්බායී පස් දෙනෙකු සහ සසංඛාරපරිනිබ්බායී පස් දෙනෙකු වශයෙන් දස දෙනෙක් වෙති. අතප්ප ආදී බඹලොවවල ද එසේමය. අකනිට්ඨ බඹලොවෙහි උද්ධංසෝත පුද්ගලයෙක් නැත. එබැවින් එහි සසංඛාරපරිනිබ්බායී සතර දෙනෙක් සහ අසංඛාරපරිනිබ්බායී සතර දෙනෙක් වශයෙන් අට දෙනෙකි. මොවුහු හතළිස් අට දෙනෙක් අනාගාමී පුද්ගලයෝ වෙති. සකෘදාගාමී පුද්ගලයන් මෙන්ම රහතන් වහන්සේලා ද දොළොස් නමක ලෙස දත යුතුය. මෙහිදී ද තිවිධ ශික්ෂාවන් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

8. තතියසික්ඛාසුත්තවණ්ණනා

8. තෘතීය ශික්ෂා සූත්‍ර වර්ණනාව

89. අට්ඨමෙ තං වා පන අනභිසම්භවං අප්පටිවිජ්ඣන්ති තං අරහත්තං අපාපුණන්තො අප්පටිවිජ්ඣන්තො. ඉමිනා නයෙන සබ්බට්ඨානෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා. නවමං උත්තානත්ථමෙව. ඉධාපි තිස්සො සික්ඛා මිස්සිකාව කථිතා.

89. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhanti' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එම අර්හත්වය ලබා ගැනීමට හෝ අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකි වීමයි. මෙම ක්‍රමයට අනුව සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. මෙහි ද තිවිධ ශික්ෂාවන් මිශ්‍රව (ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන්) දේශනා කරන ලදී. නවවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. එහි ද ශික්ෂා තුන මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

10. දුතියසික්ඛත්තයසුත්තවණ්ණනා

10. ද්විතීය ශික්ෂාත්‍රය සූත්‍ර වර්ණනාව

91. දසමෙ ආසවානං ඛයාති එත්ථ අරහත්තමග්ගො අධිපඤ්ඤාසික්ඛා නාම. ඵලං පන සික්ඛිතසික්ඛස්ස උප්පජ්ජනතො සික්ඛාති න වත්තබ්බං.

91. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'ආසවānaṃ khayā' (ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමෙන්) යන මෙහි අර්හත් මාර්ගය 'අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව' නම් වේ. රහතන් වහන්සේට ශික්ෂාවන් පුහුණු කර අවසන් බැවින්, අර්හත් ඵලය උපදින විට එය 'ශික්ෂාවක්' ලෙස හැඳින්විය නොහැකිය.

යථා පුරෙ තථා පච්ඡාති යථා පඨමං තීසු සික්ඛාසු සික්ඛති, පච්ඡා තථෙව සික්ඛතීති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යථා අධො තථා උද්ධන්ති යථා හෙට්ඨිමකායං අසුභවසෙන පස්සති, උපරිමකායම්පි තථෙව ඵරති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා තිස්සො සික්ඛා සික්ඛති, රත්තිම්පි තථෙව සික්ඛතීති අත්ථො. අභිභුය්‍ය දිසා සබ්බාති සබ්බා දිසා ආරම්මණවසෙන අභිභවිත්වා. අප්පමාණසමාධිනාති අරහත්තමග්ගසමාධිනා.

'පෙර යම් සේද, පසුව ද එසේමය' යනු පළමුව යම් සේ ශික්ෂා තුනෙහි හික්මෙන්නේ ද, පසුව ද එසේම හික්මෙන බවයි. දෙවන පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. 'යට යම් සේද, උඩ ද එසේමය' යන්නෙන් යම් සේ ශරීරයේ පහළ කොටස අසුභ වශයෙන් බලන්නේ ද, ඉහළ කොටස කෙරෙහි ද එසේම අසුභය පතුරුවයි. දෙවන පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. 'දවල් යම් සේද, රැය ද එසේමය' යනු දහවලෙහි යම් සේ ශික්ෂා තුන පුහුණු කරයි ද, රාත්‍රියෙහි ද එසේම පුහුණු කරයි යන අර්ථයයි. 'සියලු දිශාවන් අභිබවා' යනු අරමුණු වශයෙන් සියලු දිශාවන් මැඩ පවත්වා යන්නයි. 'අප්‍රමාණ සමාධියෙන්' යනු අර්හත් මාර්ග සමාධියෙනි.

සෙක්ඛන්ති සික්ඛමානං සකරණීයං. පටිපදන්ති පටිපන්නකං. සංසුද්ධචාරියන්ති සංසුද්ධචරණං පරිසුද්ධසීලං. සම්බුද්ධන්ති චතුසච්චබුද්ධං. ධීරං පටිපදන්තගුන්ති ඛන්ධධීරආයතනධීරවසෙන ධීරං ධිතිසම්පන්නං පටිපත්තියා අන්තං ගතං. විඤ්ඤාණස්සාති චරිමකවිඤ්ඤාණස්ස. තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිනොති තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිසඞ්ඛාතාය අරහත්තඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතස්ස. පජ්ජොතස්සෙව නිබ්බානන්ති පදීපනිබ්බානං විය. විමොක්ඛො හොති චෙතසොති චිත්තස්ස විමුත්ති විමුච්චනා අප්පවත්තිභාවො හොති. තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිනො හි ඛීණාසවස්ස චරිමකවිඤ්ඤාණනිරොධෙන [Pg.220] පරිනිබ්බානං විය චෙතසො විමොක්ඛො හොති, න ගතට්ඨානං පඤ්ඤායති, අපණ්ණත්තිකභාවූපගමොයෙව හොතීති අත්ථො.

'සේඛ' යනු කළ යුතු දේ ඇතිව (හික්මෙමින් පවතින) පුද්ගලයාය. 'ප්‍රතිපදා' යනු පිළිවෙතෙහි නියැළෙන තැනැත්තාය. 'සංසුද්ධචාරිය' යනු මැනවින් පිරිසිදු හැසිරීම් සහ පිරිසිදු සීලයක් ඇති බවයි. 'සම්බුද්ධ' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගත් තැනැත්තාය. 'ධීර ප්‍රතිපදාන්තගු' යනු ස්කන්ධ, ආයතන හා ධාතු පිළිබඳ ධීර (ස්ථායී) බවින් යුක්තව, ධෛර්යයෙන් යුතුව ප්‍රතිපත්තියෙහි කෙළවරට (නිවනට) පැමිණි තැනැත්තාය. 'විඤ්ඤාණස්ස' යනු අවසාන චුති සිත (විඤ්ඤාණය) පිළිබඳවයි. 'තණ්හක්ඛය විමුක්තිනෝ' යනු තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් ලැබෙන අර්හත් ඵල විමුක්තියෙන් යුක්ත රහතන් වහන්සේ ගැනයි. 'පහනක් නිවී යන්නාක් මෙනි' යනු පහනක නිවීම බඳුය. 'සිතේ විමුක්තිය වෙයි' යනු සිත කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීම, එනම් නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත්වීමයි. තණ්හාව ක්ෂය කර කෙලෙස් නැසූ රහතන් වහන්සේගේ අවසාන විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන් පිරිනිවන් පෑම, පහනක් නිවී යන්නාක් මෙන් සිතේ මිදීමක් වෙයි; යන ස්ථානයක් ප්‍රකාශ කළ නොහැකි, පැනවිය නොහැකි බවට පත්වීමම වේ යන අර්ථයයි.

11. සඞ්කවාසුත්තවණ්ණනා

11. සංඛව සූත්‍ර වර්ණනාව

92. එකාදසමෙ සඞ්කවා නාම කොසලානං නිගමොති සඞ්කවාති එවංනාමකො කොසලරට්ඨෙ නිගමො. ආවාසිකොති භාරහාරො නවෙ ආවාසෙ සමුට්ඨාපෙති, පුරාණෙ පටිජග්ගති. සික්ඛාපදපටිසංයුත්තායාති සික්ඛාසඞ්ඛාතෙහි පදෙහි පටිසංයුත්තාය, තීහි සික්ඛාහි සමන්නාගතායාති අත්ථො. සන්දස්සෙතීති සම්මුඛෙ විය කත්වා දස්සෙති. සමාදපෙතීති ගණ්හාපෙති. සමුත්තෙජෙතීති සමුස්සාහෙති. සම්පහංසෙතීති පටිලද්ධගුණෙහි වණ්ණං කථෙන්තො වොදාපෙති. අධිසල්ලිඛතෙති අතිවිය සල්ලිඛති, අතිවිය සල්ලිඛිතං කත්වා සණ්හං සණ්හං කථෙතීති අත්ථො.

92. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'සංඛව නම් වූ කොසොල් ජනපදයේ නියම්ගම' යනු කොසොල් රටෙහි පිහිටි සංඛව නම් නියම්ගමයි. 'ආවාසික' යනු විහාරයෙහි වගකීම් දරන, අලුතින් විහාර සාදන සහ පැරණි විහාර නඩත්තු කරන තැනැත්තාය. 'ශික්ෂාපද හා සම්බන්ධ' යනු ශික්ෂා යනුවෙන් හැඳින්වෙන මහණුන් විසින් අනුගමනය කළ යුතු කරුණු හා බැඳුණු, එනම් ශික්ෂා තුනෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'සන්දස්සෙති' යනු ඉදිරියෙහි තබන්නාක් මෙන් පෙන්වා දෙයි. 'සමාදපෙති' යනු (සමාදන් කරවයි) සමාදන් කරවා පිළිපැදීමට සලස්වයි. 'සමුත්තේජේති' යනු උනන්දු කරවයි (වීර්යය වඩා ලයි). 'සම්පහංසේති' යනු ලබා ගත් ගුණධර්මයන්හි අගය පවසා සතුටු කරවයි (ප්‍රසාදයට පත් කරයි). 'අධිසල්ලිකතේ' යනු ඉතාමත් සියුම් ලෙස කෙලෙස් සූරා දමයි; ඉතා සියුම් ලෙස කෙලෙස් සූරා දැමීම පිළිබඳව මිහිරි ලෙස කරුණු පවසයි යන අර්ථයයි.

අච්චයොති අපරාධො. මං අච්චගමාති මං අතික්කම්ම අධිභවිත්වා පවත්තො. අහුදෙව අක්ඛන්තීති අහොසියෙව අනධිවාසනා. අහු අප්පච්චයොති අහොසි අතුට්ඨාකාරො. පටිග්ගණ්හාතූති ඛමතු. ආයතිං සංවරායාති අනාගතෙ සංවරත්ථාය, පුන එවරූපස්ස අපරාධස්ස දොසස්ස ඛලිතස්ස වා අකරණත්ථායාති අත්ථො. තග්ඝාති එකංසෙන. යථාධම්මං පටිකරොසීති යථා ධම්මො ඨිතො, තථා කරොසි, ඛමාපෙසීති වුත්තං හොති. තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාමාති තං තව අපරාධං මයං ඛමාම. වුද්ධිහෙසා, කස්සප, අරියස්ස විනයෙති එසා කස්සප බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ වුද්ධි නාම. කතමා? යායං අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරිත්වා ආයතිං සංවරාපජ්ජනා. දෙසනං පන පුග්ගලාධිට්ඨානං කරොන්තො ‘‘යො අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතී’’ති ආහ. න සික්ඛාකාමොති තිස්සො සික්ඛා න කාමෙති න පත්ථෙති න පිහෙති. සික්ඛාසමාදානස්සාති සික්ඛාපරිපූරණස්ස. න වණ්ණවාදීති ගුණං න කථෙති. කාලෙනාති යුත්තප්පයුත්තකාලෙන. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

'අච්චය' යනු වරදයි. 'මට සිදු විය' යනු මා ඉක්මවා මා යටපත් කරමින් සිදු වූ බවයි. 'ඉවසීමක් නැති විය' යනු ඇත්තෙන්ම දරාගත නොහැකි වීමයි. 'අප්පච්චය' යනු නොසතුටු ආකාරයකි. 'පිළිගන්නා සේක්වා' යනු ඉවසන සේක්වා යන්නයි. 'මතු සංවරය පිණිස' යනු අනාගතයේදී සංවර වීම පිණිසයි, එනම් නැවත එවැනි වරදක් හෝ අතපසුවීමක් සිදු නොවීම පිණිස යන අර්ථයයි. 'තග්ඝ' යනු ඒකාන්තයෙන්මය. 'ධර්මානුකූලව පිළියම් කරයි' යනු යම් සේ ධර්මයෙහි පිහිටා තිබේ ද, එලෙසම කටයුතු කරමින් වරද පිළිගෙන ඉවසීමට සලස්වයි යන්නයි. 'අපි එය පිළිගනිමු' යනු ඔබගේ එම වරදට අපි සමාව දෙමු (ඉවසමු) යන්නයි. 'කස්සප, මෙය ආර්ය විනයෙහි වෘද්ධියකි' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි මෙලෙස (වරද පිළිගෙන) රැකවරණයට පත්වීම දියුණුවක් ලෙස හැඳින්වේ. ඒ කවර දියුණුවක් ද යත්? යමෙක් වරද වරදක් ලෙස දැක, ධර්මානුකූලව පිළියම් කොට, මතු සංවරයට පැමිණේ ද එයයි. මෙහිදී පුද්ගලයා මූලික කරගෙන දේශනා කරමින්, "යමෙක් වරද වරදක් ලෙස දැක ධර්මානුකූලව පිළියම් කරයි ද, මතු සංවරයට පැමිණේ ද" යැයි වදාළ සේක. 'ශික්ෂාකාමී නොවේ' යනු ශික්ෂා තුනට කැමති නොවන, එය පතන්නේ නැති පුද්ගලයායි. 'ශික්ෂා සමාදානය' යනු ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කිරීමයි. 'ගුණ වර්ණනා නොකරයි' යනු ගුණයන් ගැන නොපවසයි. 'කාලේන' යනු සුදුසු කාලයෙහිදී යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

සමණවග්ගො චතුත්ථො.

සිව්වන සමණ වර්ගයයි.

(10) 5. ලොණකපල්ලවග්ගො

(10) 5. ලෝණකපල්ල වර්ගය

1. අච්චායිකසුත්තවණ්ණනා

1. අච්චායික සූත්‍ර වර්ණනාව

93. පඤ්චමස්ස [Pg.221] පඨමෙ අච්චායිකානීති අතිපාතිකානි. කරණීයානීති අවස්සකිච්චානි. යඤ්හි න අවස්සං කාතබ්බං, තං කිච්චන්ති වුච්චති. අවස්සං කාතබ්බං කරණීයං නාම. සීඝං සීඝන්ති වෙගෙන වෙගෙන. තස්ස ඛො තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං. නත්ථි සා ඉද්ධි වා ආනුභාවො වාති සා වා ඉද්ධි සො වා ආනුභාවො නත්ථි. උත්තරස්වෙති තතියදිවසෙ. උතුපරිණාමිනීති ලද්ධඋතුපරිණාමානි හුත්වා. ජායන්තිපීති තතියදිවසෙ නික්ඛන්තසෙතඞ්කුරානි හොන්ති, සත්තාහෙ පත්තෙ නීලඞ්කුරානි හොන්ති. ගබ්භීනිපි හොන්තීති දියඩ්ඪමාසං පත්වා ගහිතගබ්භානි හොන්ති. පච්චන්තිපීති තයො මාසෙ පත්වා පච්චන්ති. ඉදානි යස්මා බුද්ධානං ගහපතිකෙන වා සස්සෙහි වා අත්ථො නත්ථි, සාසනෙ පන තප්පටිරූපකං පුග්ගලං වා අත්ථං වා දස්සෙතුං තං තං ඔපම්මං ආහරන්ති. තස්මා යමත්ථං දස්සෙතුකාමෙන එතං ආභතං, තං දස්සෙන්තො එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. තං අත්ථතො උත්තානමෙව. සික්ඛා පන ඉධාපි මිස්සිකා එව කථිතා.

93. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'අච්චායිකානි' යනු ඉතා ඉක්මනින් කළ යුතු කාර්යයන්ය. 'කරණීයානි' යනු අනිවාර්යයෙන්ම කළ යුතු කටයුතුය. යම් කාර්යයක් අනිවාර්යයෙන්ම නොකළ යුතු නම් එය 'කිච්ච' (කටයුත්ත) යයි කියනු ලැබේ. අනිවාර්යයෙන්ම කළ යුතු කාර්යය 'කරණීය' නම් වේ. 'සීඝං සීඝං' යනු ඉතා වේගයෙන් යන්නයි. 'තස්ස ඛො තං' යන මෙම පාඨයෙහි 'තං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. 'නත්ථි සා ඉද්ධි වා ආනුභාවො වා' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එදිනම අංකුර ඇති කිරීම ආදී වූ සෘද්ධියක් හෝ ආනුභාවයක් නොමැති බවයි. 'උත්තරස්වෙ' යනු තුන්වන දිනයෙහිය. 'උතුපරිණාමිනීති' යනු ලැබූ සෘතු විපර්යාසයන් ඇතිව යන්නයි. 'ජායන්තිපි' යනු තුන්වන දිනයේදී සුදු පැහැති අංකුර නික්මෙයි, සත් දිනක් වූ කල්හි නිල් පැහැති අංකුර ඇති වේ. 'ගබ්භීනිපි හොන්ති' යනු මාස එකහමාරක් වූ කල්හි ගැබ් ගනී. 'පච්චන්තිපි' යනු තුන් මාසයක් ගිය තැන පැසෙයි. දැන්, යම් හෙයකින් බුදුරජාණන් වහන්සේලාට ගෘහපතියන්ගෙන් හෝ ධාන්‍යයන්ගෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති වුවද, ශාසනයෙහි ඒ හා සමාන පුද්ගලයා හෝ අර්ථය පෙන්වීම පිණිස ඒ ඒ උපමාවන් දක්වති. එබැවින් යම් අර්ථයක් දැක්වීමේ අභිලාෂයෙන් මෙම උපමාව ගෙන එන ලද්දේද, එය පෙන්වා දෙමින් 'එවමෙව ඛො' යනාදිය වදාළ සේක. එය අර්ථය අතින් ඉතා පැහැදිලිය. ශික්ෂාවන් පිළිබඳව මෙහිදීද ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් මිශ්‍රවම දේශනා කරන ලදී.

2. පවිවෙකසුත්තවණ්ණනා

2. පවිවේක සූත්‍ර වර්ණනාව

94. දුතියෙ චීවරපවිවෙකන්ති චීවරං නිස්සාය උප්පජ්ජනකකිලෙසෙහි විවිත්තභාවං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සාණානීති සාණවාකචෙලානි. මසාණානීති මිස්සකචෙලානි. ඡවදුස්සානීති මතසරීරතො ඡඩ්ඩිතවත්ථානි, එරකතිණාදීනි වා ගන්ථෙත්වා කතනිවාසනානි. පංසුකූලානීති පථවියං ඡඩ්ඩිතනන්තකානි. තිරීටානීති රුක්ඛතචවත්ථානි. අජිනානීති අජිනමිගචම්මානි. අජිනක්ඛිපන්ති තදෙව මජ්ඣෙ ඵාලිතං, සහඛුරකන්තිපි වදන්ති. කුසචීරන්ති කුසතිණානි ගන්ථෙත්වා කතචීරං. වාකචීරඵලකචීරෙසුපි එසෙව නයො. කෙසකම්බලන්ති මනුස්සකෙසෙහි කතකම්බලං. වාලකම්බලන්ති අස්සවාලාදීහි කතකම්බලං. උලූකපක්ඛිකන්ති උලූකපත්තානි ගන්ථෙත්වා කතනිවාසනං.

94. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'චීවරපවිවේකං' යනු චීවරය ඇසුරු කොට උපදින කෙලෙස්වලින් වෙන් වූ බවයි. ඉතිරි (පිණ්ඩපාත හා සේනාසන යන) දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'සාණානි' යනු හණ රෙදිය. 'මසාණානි' යනු මිශ්‍ර රෙදිය. 'ඡවදුස්සානි' යනු මළ සිරුරකින් ඉවත දැමූ වස්ත්‍ර හෝ පීර තණ ආදිය එක්කොට මසන ලද වස්ත්‍රයි. 'පංසුකූලානි' යනු පොළොවේ ඉවත දැමූ කඩමාලුයි. 'තිරීටානි' යනු ගස් පට්ටාවලින් කළ වස්ත්‍රයි. 'අජිනානි' යනු අඳුන් දිවි සම්ය. 'අජිනක්ඛිපං' යනු මැදින් පලන ලද එම සම්ය, එය කුර සහිත වූවක් කියාද කියති. 'කුසචීරං' යනු කුස තණ එක්කර මසන ලද සිවුරයි. නියඳ සිවුරු හා ලෑලි සිවුරුවලද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'කේසකම්බලං' යනු මිනිස් කෙස්වලින් කළ කම්බලිය. 'වාලකම්බලං' යනු අස් ලෝම ආදියෙන් කළ කම්බලිය. 'උලූකපක්ඛිකං' යනු බකමූණු පිහාටු එක්කොට මසන ලද වස්ත්‍රයකි.

සාකභක්ඛාති [Pg.222] අල්ලසාකභක්ඛා. සාමාකභක්ඛාති සාමාකතණ්ඩුලභක්ඛා. නීවාරාදීසු නීවාරා නාම අරඤ්ඤෙ සයං ජාතවීහිජාති. දද්දුලන්ති චම්මකාරෙහි චම්මං ලිඛිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං. හටං වුච්චති සිලෙසොපි සෙවාලොපි කණිකාරාදිරුක්ඛනිය්‍යාසොපි. කණන්ති කුණ්ඩකං. ආචාමොති භත්තඋක්ඛලිකාය ලග්ගො ඣාමඔදනො. තං ඡඩ්ඩිතට්ඨානෙ ගහෙත්වා ඛාදන්ති, ඔදනකඤ්ජියන්තිපි වදන්ති. පිඤ්ඤාකාදයො පාකටාව. පවත්තඵලභොජීති පතිතඵලභොජී. භුසාගාරන්ති ඛලසාලං.

'සාකභක්ඛා' යනු අමු පලා වර්ග අනුභව කරන්නෝය. 'සාමාකභක්ඛා' යනු බඩ අමු සහල් අනුභව කරන්නෝය. 'නීවාර' ආදියෙහි, නීවාර යනු වනයේ නිරායාසයෙන් හටගත් වී විශේෂයකි. 'දද්දුලං' යනු සම් පදම් කරන්නන් සම් සූරා ඉවත දැමූ කොටස්ය. 'හටං' යනු ලාටු හෝ පාසි හෝ මහාහේළි ආදී ගස්වලින් වැගිරෙන සේය. 'කණ' යනු කුඩුයි. 'ආචාම' යනු බත් හැළියේ ඇලී ඇති කර වූ බත් දහයිය (දැවුණු බත්) ය. එය ඉවත දමන තැන්වලින් ගෙන අනුභව කරති, 'බත් කංජි' කියාද කියති. පින්‍යාක (පුන්නක්කු) ආදිය ප්‍රකටය. 'පවත්තඵලභෝජී' යනු ඉබේ වැටුණු ගෙඩි අනුභව කරන්නාය. 'භුසාගාරං' යනු කමතේ කළ මඩුවයි.

සීලවාති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන සමන්නාගතො. දුස්සීල්‍යඤ්චස්ස පහීනං හොතීති පඤ්ච දුස්සීල්‍යානි පහීනානි හොන්ති. සම්මාදිට්ඨිකොති යාථාවදිට්ඨිකො. මිච්ඡාදිට්ඨීති අයාථාවදිට්ඨි. ආසවාති චත්තාරො ආසවා. අග්ගප්පත්තොති සීලග්ගප්පත්තො. සාරප්පත්තොති සීලසාරං පත්තො. සුද්ධොති පරිසුද්ධො. සාරෙ පතිට්ඨිතොති සීලසමාධිපඤ්ඤාසාරෙ පතිට්ඨිතො.

'සීලවා' යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීලයෙන් සමන්නාගත වූවෙකි. 'දුස්සීල්‍යං චස්ස පහීනං හෝති' යනු පංච දුස්සීල්‍යයන් ප්‍රහීණ වීමයි. 'සම්මාදිට්ඨිකෝ' යනු යථාර්ථවාදී දැක්මක් ඇති තැනැත්තාය. 'මිච්ඡාදිට්ඨි' යනු අයථාර්ථවාදී දැක්මයි. 'ආසවා' යනු ආසව හතරයි. 'අග්ගප්පත්තෝ' යනු ශීලයෙන් අග්‍රත්වයට පත් වූවෙකි. 'සාරප්පත්තෝ' යනු ශීල සාරයට පත් වූවෙකි. 'සුද්ධෝ' යනු පිරිසිදු වූවෙකි. 'සාරේ පතිට්ඨිතෝ' යනු ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන සාරයෙහි පිහිටි තැනැත්තාය.

සෙය්‍යථාපීති යථා නාම. සම්පන්නන්ති පරිපුණ්ණං පරිපක්කසාලිභරිතං. සඞ්ඝරාපෙය්‍යාති සඞ්කඩ්ඪාපෙය්‍ය. උබ්බහාපෙය්‍යාති ඛලට්ඨානං ආහරාපෙය්‍ය. භුසිකන්ති භුසං. කොට්ටාපෙය්‍යාති උදුක්ඛලෙ පක්ඛිපාපෙත්වා මුසලෙහි පහරාපෙය්‍ය. අග්ගප්පත්තානීති තණ්ඩුලග්ගං පත්තානි. සාරප්පත්තාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං උත්තානමෙව. යං පනෙත්ථ ‘‘දුස්සීල්‍යඤ්චස්ස පහීනං මිච්ඡාදිට්ඨි චස්ස පහීනා’’ති වුත්තං, තං සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීනභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

'සෙය්‍යථාපි' යනු යම් සේ නම් යන්නයි. 'සම්පන්නං' යනු පිරුණු හෙවත් හොඳින් පැසුණු හැල් වීවලින් පිරුණා වූ යන්නයි. 'සංඝරාපෙය්‍ය' යනු රැස් කරවන්නේය. 'උබ්බහාපෙය්‍ය' යනු කමතට ගෙන එන්නේය. 'භුසිකං' යනු දහයියයි. 'කෝට්ටාපෙය්‍ය' යනු වංගෙඩියක දමා මෝල්ගස්වලින් කොටවන්නේය. 'අග්ගප්පත්තානි' යනු සහල් බවට පත්ව අග්‍රත්වයට පැමිණි යන්නයි. සාරප්පත්ත ආදියෙහිද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඉතිරිය පැහැදිලිය. මෙහි 'ඔහුගේ දුස්සීල්‍යය ප්‍රහීණ විය, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ විය' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේද, එය සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වූ බව අදහස් කරමින් වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

3. සරදසුත්තවණ්ණනා

3. සරද සූත්‍ර වර්ණනාව

95. තතියෙ විද්ධෙති වලාහකවිගමෙන දූරීභූතෙ. දෙවෙති ආකාසෙ. අභිවිහච්චාති අභිවිහනිත්වා. යතොති යස්මිං කාලෙ. විරජන්ති රාගරජාදිරහිතං. තෙසංයෙව මලානං විගතත්තා වීතමලං. ධම්මචක්ඛුන්ති චතුසච්චධම්මපරිග්ගාහකං සොතාපත්තිමග්ගචක්ඛුං. නත්ථි තං සංයොජනන්ති දුවිධමෙවස්ස සංයොජනං නත්ථි, ඉතරම්පි පන පුන ඉමං ලොකං ආනෙතුං අසමත්ථතාය නත්ථීති වුත්තං. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඣානානාගාමී නාම කථිතොති.

95. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'විද්ධෙ' යනු වලාකුළු පහවීමෙන් අහස නිර්මල වූ කල්හිය. 'දෙවෙ' යනු අහසෙහිය. 'අභිවිහච්ච' යනු පලවා හැරය. 'යතො' යනු යම් කලෙකදීය. 'විරජන්ති' යනු රාගාදී කෙලෙස් රජස්වලින් තොර වූ යන්නයි. ඒ කෙලෙස් මලයන්ම පහ වූ බැවින් 'වීතමලං' (මල බැහැර වූ) නම් වේ. 'ධම්මචක්ඛුං' යනු සිවුසච්ච ධර්මය අවබෝධ කරගන්නා වූ සෝතාපත්ති මාර්ග ප්‍රඥාවයි. 'නත්ථි තස්ස සංයෝජනං' යනු ඔහුට එම (ඕරම්භාගිය හා උද්ධම්භාගිය යන) දෙවැදෑරුම් සංයෝජනයන්ම නැති බවයි. තවද අනෙක් සංයෝජනද නැවත මේ ලෝකයට ගෙන ඒමට අසමර්ථ බැවින් 'නැත' යි වදාරන ලදී. මෙම සූත්‍රයෙහි ධ්‍යානලාභී අනාගාමී පුද්ගලයා පිළිබඳව දේශනා කරන ලදී.

4. පරිසාසුත්තවණ්ණනා

4. පරිසා සූත්‍ර වර්ණනාව

96. චතුත්ථෙ න බාහුලිකා හොන්තීති පච්චයබාහුල්ලිකා න හොන්ති. න සාථලිකාති තිස්සො සික්ඛා සිථිලං කත්වා න ගණ්හන්ති. ඔක්කමනෙ නික්ඛිත්තධුරාති [Pg.223] ඔක්කමනං වුච්චති අවගමනට්ඨෙන පඤ්ච නීවරණානි, තෙසු නික්ඛිත්තධුරා. පවිවෙකෙ පුබ්බඞ්ගමාති කායචිත්තඋපධිවිවෙකසඞ්ඛාතෙ තිවිධෙපි විවෙකෙ පුබ්බඞ්ගමා. වීරියං ආරභන්තීති දුවිධම්පි වීරියං පග්ගණ්හන්ති. අප්පත්තස්සාති ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලසඞ්ඛාතස්ස අප්පත්තවිසෙසස්ස. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පච්ඡිමා ජනතාති සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකාදයො. දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජතීති ආචරියුපජ්ඣායෙහි කතං අනුකරොති. යං තාය ජනතාය ආචරියුපජ්ඣායෙසු දිට්ඨං, තස්ස අනුගතිං ආපජ්ජති නාම. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අග්ගවතී පරිසාති, භික්ඛවෙ, අයං පරිසා අග්ගපුග්ගලවතී නාම වුච්චති.

96. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'න බාහුලිකා හොන්ති' යනු ප්‍රත්‍ය බහුල කොට සොයන්නෝ නොවෙති. 'න සාථලිකා' යනු තෙවැදෑරුම් ශික්ෂාවන් ලිහිල් කොට නොගන්නෝය. 'ඔක්කමනෙ නික්ඛිත්තධුරා' යන්නෙහි, පහළට ඇද දමන ස්වභාවය ඇති බැවින් පංච නීවරණයන්ට 'ඔක්කමන' යයි කියනු ලැබේ, ඒ නීවරණයන් කෙරෙහි බර බැහැර කළෝය. 'පවිවේකපුබ්බංගමා' යනු කාය විවේක, චිත්ත විවේක හා උපධි විවේක යන තෙවැදෑරුම් විවේකයෙහි පෙරමුණ ගන්නෝය. 'වීරියං ආරභන්ති' යනු දෙවැදෑරුම් වීර්යයම දරන්නෝය. 'අප්පත්තස්ස' යනු ධ්‍යාන, විපස්සනා, මාර්ග හා ඵල යන නොපැමිණි විශේෂ ධර්මයන්ටය. ඉතිරි පද දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'පච්ඡිමා ජනතා' යනු සද්ධිවිහාරික හා අන්තේවාසිකාදීන්ය. 'දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජති' යනු ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා කළ දේ අනුකරණය කිරීමයි. ඒ ජනතාව විසින් ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් කෙරෙහි යම් අမူඅරාවක් දකින ලද්දේද, එම අမူඅරාව අනුගමනය කිරීම මින් අදහස් වේ. 'අයං වුච්චති භික්ඛවේ අග්ගවතී පරිසා' යනු මහණෙනි, මෙම පිරිස ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයන් සිටින පිරිස යයි කියනු ලැබේ.

භණ්ඩනජාතාති ජාතභණ්ඩනා. කලහජාතාති ජාතකලහා. භණ්ඩනන්ති චෙත්ථ කලහස්ස පුබ්බභාගො, හත්ථපරාමාසාදිවසෙන වීතික්කමො කලහො නාම. විවාදාපන්නාති විරුද්ධවාදං ආපන්නා. මුඛසත්තීහීති ගුණවිජ්ඣනට්ඨෙන ඵරුසා වාචා ‘‘මුඛසත්තියො’’ති වුච්චන්ති, තාහි මුඛසත්තීහි. විතුදන්තා විහරන්තීති විජ්ඣන්තා විචරන්ති.

'භණ්ඩනජාතා' යනු හටගත් කලහයට පූර්ව වූ වාදබේද ඇතිව යන්නයි. 'කලහජාතා' යනු හටගත් කලහ ඇතිව යන්නයි. මෙහි 'භණ්ඩන' යනු කලහයක පූර්ව අවස්ථාවයි. අතින් පයින් පහර දීම් ආදියෙන් සිදුකරන ඉක්මවා යාම 'කලහ' නම් වේ. 'විවාදාපන්නා' යනු විරුද්ධ වාදයන්ට පැමිණි යන්නයි. 'මුඛසත්තීහි' යනු ගුණ සිඳලන අර්ථයෙන් පරුෂ වචන 'මුඛසත්ති' (මුඛ ලේන්සු හෙවත් කට නමැති හෙළ) යයි කියනු ලැබේ, ඒ පරුෂ වචන නමැති මුඛ සත්තීන්ගෙන් 'විතුදන්තා විහරන්ති' යනු එකිනෙකාට ඇන කොට ගනිමින් වසන්නෝය යන්නයි.

සමග්ගාති සහිතා. සම්මොදමානාති සමප්පවත්තමොදා. ඛීරොදකීභූතාති ඛීරොදකං විය භූතා. පියචක්ඛූහීති උපසන්තෙහි මෙත්තචක්ඛූහි. පීති ජායතීති පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජති. කායො පස්සම්භතීති නාමකායොපි රූපකායොපි විගතදරථො හොති. පස්සද්ධකායොති අසාරද්ධකායො. සුඛං වෙදියතීති කායිකචෙතසිකසුඛං වෙදියති. සමාධියතීති ආරම්මණෙ සම්මා ඨපීයති.

සමග්ගා යනු (කය හා සිතින්) එක් වූ බවයි. සම්මෝදමානා යනු සමාන වූ සතුටක් ඇති බවයි. ඛීරෝදකීභූතා යනු කිරි හා පැන් මෙන් එක් වූ බවයි. පියචක්ඛූහි යනු ශාන්ත වූ මෛත්‍රී සහගත ඇසින් බැලීමයි. පීති ජායති යනු පස් වැදෑරුම් ප්‍රීතිය උපදින බවයි. කායෝ පස්සම්භති යනු නාම කය හා රූප කය යන දෙකම ක්ලේශ දාහයෙන් තොර වීමයි. පස්සද්ධකායෝ යනු දැවිලි රහිත ශරීරය ඇත්තා ය. සුඛං වේදියති යනු කායික හා චෛතසික සුවය විඳීමයි. සමාධියති යනු අරමුණෙහි මැනවින් පිහිටීමයි.

ථුල්ලඵුසිතකෙති මහාඵුසිතකෙ. පබ්බතකන්දරපදරසාඛාති එත්ථ කන්දරො නාම ‘‘ක’’න්ති ලද්ධනාමෙන උදකෙන දාරිතො උදකභින්නො පබ්බතප්පදෙසො, යො ‘‘නිතම්භො’’තිපි ‘‘නදිකුඤ්ජො’’තිපි වුච්චති. පදරං නාම අට්ඨ මාසෙ දෙවෙ අවස්සන්තෙ ඵලිතො භූමිප්පදෙසො. සාඛාති කුසොබ්භගාමිනියො ඛුද්දකමාතිකායො. කුසොබ්භාති ඛුද්දකආවාටා. මහාසොබ්භාති මහාආවාටා. කුන්නදියොති ඛුද්දකනදියො. මහානදියොති ගඞ්ගායමුනාදිකා මහාසරිතා.

ථුල්ලඵුසිතකේ යනු මහත් වූ වැහි බින්දු ඇති කල්හිය. පබ්බතකන්දරපදරසාඛා යන මෙහි කන්දර නම් 'කං' නම් වූ ජලයෙන් සෑරුණු, ජලයෙන් බිඳුණු පර්වත ප්‍රදේශයකි. එයට 'නිටම්භ' කියා ද 'නදිකුඤ්ජ' කියා ද කියනු ලැබේ. පදර නම් මාස අටක් තිස්සේ වැසි නොවැසීමෙන් පැළුණු භූමි ප්‍රදේශයයි. සාඛා යනු කුඩා පොකුණු කරා ගලා යන කුඩා ඇළ මාර්ගයි. කුසොබ්භා යනු කුඩා වළවල් (පොකුණු) ය. මහාසොබ්භා යනු විශාල වළවල් ය. කුන්නදියෝ යනු කුඩා ගංගාවන් ය. මහානදියෝ යනු ගංගා, යමුනා ආදී මහා ගංගාවන් ය.

5-7. පඨමආජානීයසුත්තාදිවණ්ණනා

5-7. පඨම ආජානීය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

97-99. පඤ්චමෙ [Pg.224] අඞ්ගෙහීති ගුණඞ්ගෙහි. රාජාරහොති රඤ්ඤො අරහො අනුච්ඡවිකො. රාජභොග්ගොති රඤ්ඤො උපභොගභූතො. රඤ්ඤො අඞ්ගන්ති රඤ්ඤො හත්ථපාදාදිඅඞ්ගසමතාය අඞ්ගන්තෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. වණ්ණසම්පන්නොති සරීරවණ්ණෙන සම්පන්නො. බලසම්පන්නොති කායබලෙන සම්පන්නො. ආහුනෙය්‍යොති ආහුතිසඞ්ඛාතං පිණ්ඩපාතං පටිග්ගහෙතුං යුත්තො. පාහුනෙය්‍යොති පාහුනකභත්තස්ස අනුච්ඡවිකො. දක්ඛිණෙය්‍යොති දසවිධදානවත්ථුපරිච්චාගවසෙන සද්ධාදානසඞ්ඛාතාය දක්ඛිණාය අනුච්ඡවිකො. අඤ්ජලිකරණීයොති අඤ්ජලිපග්ගහණස්ස අනුච්ඡවිකො. අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති සබ්බලොකස්ස අසදිසං පුඤ්ඤවිරුහනට්ඨානං.

97-99. පස්වන සූත්‍රයෙහි අංගෙහි යනු ගුණාංගයන්ගෙනි. රාජාරහෝ යනු රජුට සුදුසු වූ, උචිත වූ යන්නයි. රාජභොග්ගෝ යනු රජුගේ පරිභෝජනයට සුදුසු වූ යන්නයි. රඤ්ඤෝ අංගං යනු රජුගේ අත් පා ආදී අවයවයන්ට සමාන බැවින් අංගයක් යන නමට පැමිණෙයි. වණ්ණසම්පන්නෝ යනු ශරීර වර්ණයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. බලසම්පන්නෝ යනු කාය බලයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ආහුනෙය්‍යෝ යනු දුර සිට ගෙන එන ලද පිණ්ඩපාතය පිළිගැනීමට සුදුසු වූ යන්නයි. පාහුනෙය්‍යෝ යනු ආගන්තුක සත්කාර සඳහා පිළියෙල කළ ආහාරයට සුදුසු වූ යන්නයි. දක්ඛිණෙය්‍යෝ යනු දස වැදෑරුම් දාන වස්තූන් පරිත්‍යාග කිරීමේදී ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙනු ලබන දක්ෂිණාවට සුදුසු වූ යන්නයි. අඤ්ජලිකරණීයෝ යනු දෝත් නගා වැඳීමට සුදුසු වූ යන්නයි. අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලෝකස්ස යනු මුළු ලොවටම අසමසම වූ පින් නමැති බීජ වැඩෙන ස්ථානයයි.

වණ්ණසම්පන්නොති ගුණවණ්ණෙන සම්පන්නො. බලසම්පන්නොති වීරියබලෙන සම්පන්නො. ජවසම්පන්නොති ඤාණජවෙන සම්පන්නො. ථාමවාති ඤාණථාමෙන සමන්නාගතො. දළ්හපරක්කමොති ථිරපරක්කමො. අනික්ඛිත්තධුරොති අට්ඨපිතධුරො පග්ගහිතධුරො, අග්ගඵලං අරහත්තං අප්පත්වා වීරියධුරං න නික්ඛිපිස්සාමීති එවං පටිපන්නො. ඉමස්මිං සුත්තෙ චතුසච්චවසෙන සොතාපත්තිමග්ගො, සොතාපත්තිමග්ගෙන ච ඤාණජවසම්පන්නතා කථිතාති. ඡට්ඨෙ තීණි ච මග්ගානි තීණි ච ඵලානි, තීහි මග්ගඵලෙහි ච ඤාණජවසම්පන්නතා කථිතා. සත්තමෙ අරහත්තඵලං, අරහත්තඵලෙනෙව ච මග්ගකිච්චං කථිතං. ඵලං පන ජවිතජවෙන උප්පජ්ජනතො ජවොති ච වත්තුං වට්ටති.

වණ්ණසම්පන්නෝ යනු ගුණ නමැති වර්ණයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. බලසම්පන්නෝ යනු වීර්ය බලයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ජවසම්පන්නෝ යනු ප්‍රඥා ජවයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ථාමවා යනු ප්‍රඥා ශක්තියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. දළ්හපරක්කමෝ යනු ස්ථීර පරාක්‍රමය ඇති යන්නයි. අනික්ඛිත්තධුරෝ යනු අත්නොහළ වීර්යය ඇති, එනම් 'අග්‍ර ඵලය වූ අර්හත් භාවයට පත් නොවී වීර්යය අත්නොහරිමි' යි මෙසේ පිළිපන් තැනැත්තායි. මෙම සූත්‍රයෙහි චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන් සෝතාපත්ති මාර්ගය ද, සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් වන ප්‍රඥා ජව සම්පන්න බව ද කියන ලදී. හයවන සූත්‍රයෙහි මාර්ග තුනක් හා ඵල තුනක් ද, එම මාර්ග ඵල තුනෙන් වන ප්‍රඥා ජව සම්පන්න බව ද කියන ලදී. සත්වන සූත්‍රයෙහි අර්හත් ඵලය ද, අර්හත් ඵලයෙන් ම මාර්ග කෘත්‍යය ද කියන ලදී. ඵලය වනාහි වේගවත් ජවයකින් උපදින බැවින් එයට 'ජව' යයි කීම සුදුසු ය.

8. පොත්ථකසුත්තවණ්ණනා

8. පොත්ථක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

100. අට්ඨමෙ නවොති කරණං උපාදාය වුච්චති. පොත්ථකොති වාකමයවත්ථං. මජ්ඣිමොති පරිභොගමජ්ඣිමො. ජිණ්ණොති පරිභොගජිණ්ණො. උක්ඛලිපරිමජ්ජනන්ති උක්ඛලිපරිපුඤ්ඡනං දුස්සීලොති නිස්සීලො. දුබ්බණ්ණතායාති ගුණවණ්ණාභාවෙන දුබ්බණ්ණතාය. දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්තීති තෙන කතං අනුකරොන්ති. න මහප්ඵලං හොතීති විපාකඵලෙන මහප්ඵලං න හොති. න මහානිසංසන්ති විපාකානිසංසෙනෙව න මහානිසංසං. අප්පග්ඝතායාති [Pg.225] විපාකග්ඝෙන අප්පග්ඝතාය. කාසිකං වත්ථන්ති තීහි කප්පාසඅංසූහි සුත්තං කන්තිත්වා කතවත්ථං, තඤ්ච ඛො කාසිරට්ඨෙයෙව උට්ඨිතං. සෙසං උත්තානමෙව. සීලං පනෙත්ථ මිස්සකං කථිතන්ති.

100. අටවන සූත්‍රයෙහි නවෝ යන්න සෑදීම මුල් කරගෙන කියනු ලැබේ. පොත්ථකෝ යනු හණ වැහැරි ආදියෙන් කළ වස්ත්‍රයයි. මජ්ඣිමෝ යනු පරිභෝජනයෙන් මධ්‍යස්ථ වූ යන්නයි. ජිණ්ණෝ යනු පරිභෝජනයෙන් දිරාපත් වූ යන්නයි. උක්ඛලිපරිමජ්ජනං යනු බත් හැළිය පිසදැමීමයි. දුස්සීලෝ යනු සිල් නැති තැනැත්තායි. දුබ්බණ්ණතායා යනු ගුණ නමැති වර්ණය නැති බැවින් විවර්ණ වූ බවයි. දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්ති යනු ඔහු කළ දේ අනුකරණය කිරීමයි. න මහප්ඵලං හෝති යනු විපාක ඵලයෙන් මහා ඵල නොවන බවයි. න මහානිසංසං යනු විපාක ආනිශංසයෙන් මහා ආනිශංස නොවන බවයි. අප්පග්ඝතායා යනු විපාක නමැති අගයෙන් අඩු වූ බවයි. කාසිකං වත්ථං යනු කපු නූල් තුනක් එක්කර නූල් කටින ලද, කාසි රටෙහිම උපන් වස්ත්‍රයයි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. මෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ සීලය පවසන ලදී.

9. ලොණකපල්ලසුත්තවණ්ණනා

9. ලෝණකපල්ල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

101. නවමෙ යථා යථායන්ති යථා යථා අයං. තථා තථා තන්ති තථා තථා තං කම්මං. ඉදං වුත්තං හොති – යො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘යථා යථා කම්මං කරොති, තථා තථාස්ස විපාකං පටිසංවෙදියතෙව. න හි සක්කා කතස්ස කම්මස්ස විපාකං පටිසෙධෙතුං. තස්මා යත්තකං කම්මං කරොති, තත්තකස්ස විපාකං පටිසංවෙදියතෙවා’’ති. එවං සන්තන්ති එවං සන්තෙ. බ්‍රහ්මචරියවාසො න හොතීති යං මග්ගභාවනතො පුබ්බෙ උපපජ්ජවෙදනීයං කම්මං කතං, තස්ස අවස්සං පටිසංවෙදනීයත්තා බ්‍රහ්මචරියං වුත්ථම්පි අවුත්ථමෙව හොති. ඔකාසො න පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති යස්මා ච එවං සන්තෙ තෙන කම්මායූහනඤ්චෙව විපාකානුභවනා ච හොති, තස්මා හෙතුනා නයෙන වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය ඔකාසො න පඤ්ඤායති නාම.

101. නවවන සූත්‍රයෙහි යථා යථායං යනු යම් යම් අයුරකින් මේ පුද්ගලයා යන්නයි. තථා තථා තං යනු ඒ ඒ අයුරින් ඒ කර්මය යන්නයි. මෙයින් අදහස් කළේ මෙයයි – යමෙක් මෙසේ කියන්නේ නම්, එනම් 'යම් යම් අයුරින් කර්මයක් කරයි ද, ඒ ඒ අයුරින්ම එහි විපාක විඳියි. කරන ලද කර්මයක විපාකය වැළැක්විය නොහැකිය. එබැවින් යම් පමණක කර්මයක් කරයි ද ඒ හා සමාන විපාකයක්ම විඳියි' යනුවෙනි. ඒවං සන්තං යනු මෙසේ වූ කල්හි යන්නයි. බ්‍රහ්මචරියවාසෝ න හෝති යනු මාර්ග භාවනාවට පෙර යම් උපපජ්ජවේදනීය කර්මයක් කරන ලද්දේ ද, එය ඒකාන්තයෙන් විඳිය යුතු බැවින්, මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව පිරුව ද එය නොපිරුවාක් මෙන් වන බැවිනි. ඕකාසෝ න පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය යනු මෙසේ වූ විට ඔහු අලුතින් කර්ම රැස් කිරීම ද විපාක විඳීම ද යන දෙකම සිදුවන බැවින්, වට්ට දුක කෙළවර කිරීමට අවස්ථාවක් (මඟක්) නොපෙනෙන බැවිනි.

යථා යථා වෙදනීයන්ති යෙන යෙනාකාරෙන වෙදිතබ්බං. තථා තථාස්ස විපාකං පටිසංවෙදියතීති තෙන තෙනාකාරෙන අස්ස විපාකං පච්චනුභොති. ඉදං වුත්තං හොති – යදෙතං සත්තසු ජවනෙසු පඨමජවනකම්මං සති පච්චයෙ විපාකවාරං ලභන්තමෙව දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හොති, අසති අහොසිකම්මං නාම. යඤ්ච සත්තමජවනකම්මං සති පච්චයෙ උපපජ්ජවෙදනීයං හොති, අසති අහොසිකම්මං නාම. යඤ්ච මජ්ඣෙ පඤ්චජවනකම්මං යාව සංසාරප්පවත්ති, තාව අපරපරියායවෙදනීයං නාම හොති. එතෙසු ආකාරෙසු යෙන යෙනාකාරෙන වෙදිතබ්බං කම්මං අයං පුරිසො කරොති, තෙන තෙනෙවස්ස විපාකං පටිසංවෙදියති නාම. අට්ඨකථායඤ්හි ලද්ධවිපාකවාරමෙව කම්මං යථාවෙදනීයං කම්මං නාමාති වුත්තං. එවං සන්තං, භික්ඛවෙ, බ්‍රහ්මචරියවාසො හොතීති කම්මක්ඛයකරස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛෙපෙතබ්බකම්මසම්භවතො වාසො නාම හොති, වුත්ථං සුවුත්ථමෙව හොතීති [Pg.226] අත්ථො. ඔකාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායාති යස්මා එවං සන්තෙ තෙන තෙන මග්ගෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන තෙසු තෙසු භවෙසු ආයතිං වට්ටදුක්ඛං න උප්පජ්ජති, තස්මා ඔකාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය.

යථා යථා වේදනීයං යනු යම් යම් ආකාරයකින් විඳිය යුතු වූ ද යන්නයි. තථා තථාස්ස විපාකං පටිසංවේදියති යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන් එහි විපාකය විඳියි යන්නයි. මෙයින් අදහස් කළේ මෙයයි – ජවන් සතක් අතරින් පළමු ජවන් සිතෙහි හටගත් කර්මය ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි විපාක වාරය ලබා දිට්ඨධම්මවේදනීය වෙයි, ප්‍රත්‍ය නැති කල්හි අහෝසි කර්ම වෙයි. සත්වන ජවන් සිතෙහි හටගත් කර්මය ප්‍රත්‍ය ඇති කල්හි උපපජ්ජවේදනීය වෙයි, ප්‍රත්‍ය නැති කල්හි අහෝසි කර්ම වෙයි. මැද ජවන් පහේ හටගත් කර්මය සංසාර පැවැත්ම ඇති තාක් අපරාපරියවේදනීය කර්ම වෙයි. මෙම ආකාර අතුරින් යම් යම් ආකාරයකින් විඳිය යුතු කර්මයක් මේ පුද්ගලයා කෙරේද, ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම එහි විපාකය විඳියි යන්නයි. අටුවාවෙහි විපාක වාරය ලැබූ කර්මයම 'යථාවේදිනීය කර්මය' ලෙස හඳුන්වා ඇත. 'මහණෙනි, මෙසේ වූ කල බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි විසීම සාර්ථක වේ' යනු කර්ම ක්ෂය කරන මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව මගින් ක්ෂය කළ යුතු කර්මයන් පවතින බැවින් බ්‍රහ්මචර්යාව වාසය කිරීම මැනවින් සිදු වූවක්ම වෙයි. 'දුක කෙළවර කිරීමට මඟ පෙනෙයි' යනු මෙසේ වූ කල ඒ ඒ මාර්ගයන් මගින් අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වන බැවින් ඒ ඒ භවයන්හි මතු වට්ට දුක හට නොගනී, එබැවින් මැනවින් දුක් කෙළවර කිරීමට අවස්ථාව සැලසෙයි.

ඉදානි තං යථාවෙදනීයකම්මසභාවං දස්සෙන්තො ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ අප්පමත්තකන්ති පරිත්තං ථොකං මන්දං ලාමකං. තාදිසංයෙවාති තංසරික්ඛකමෙව. දිට්ඨධම්මවෙදනීයන්ති තස්මිං කම්මෙයෙව දිට්ඨධම්මෙ විපච්චිතබ්බං විපාකවාරං ලභන්තං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හොති. නාණුපි ඛායතීති දුතියෙ අත්තභාවෙ අණුපි න ඛායති, අණුමත්තම්පි දුතියෙ අත්තභාවෙ විපාකං න දෙතීති අත්ථො. බහුදෙවාති බහුකං පන විපාකං කිමෙව දස්සතීති අධිප්පායො. අභාවිතකායොතිආදීහි කායභාවනාරහිතො වට්ටගාමී පුථුජ්ජනො දස්සිතො. පරිත්තොති පරිත්තගුණො. අප්පාතුමොති ආතුමා වුච්චති අත්තභාවො, තස්මිං මහන්තෙපි ගුණපරිත්තතාය අප්පාතුමොයෙව. අප්පදුක්ඛවිහාරීති අප්පකෙනපි පාපෙන දුක්ඛවිහාරී. භාවිතකායොතිආදීහි ඛීණාසවො දස්සිතො. සො හි කායානුපස්සනාසඞ්ඛාතාය කායභාවනාය භාවිතකායො නාම. කායස්ස වා වඩ්ඪිතත්තා භාවිතකායො. භාවිතසීලොති වඩ්ඪිතසීලො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පඤ්චද්වාරභාවනාය වා භාවිතකායො. එතෙන ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං වුත්තං, භාවිතසීලොති ඉමිනා සෙසානි තීණි සීලානි. අපරිත්තොති න පරිත්තගුණො. මහත්තොති අත්තභාවෙ පරිත්තෙපි ගුණමහන්තතාය මහත්තො. අප්පමාණවිහාරීති ඛීණාසවස්සෙතං නාමමෙව. සො හි පමාණකරානං රාගාදීනං අභාවෙන අප්පමාණවිහාරී නාම.

දැන් ඒ ඒ අයුරින් විඳිය යුතු කර්මයේ ස්වභාවය දක්වමින් "මහණෙනි, මෙහි ඇතැමෙකුගේ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "අප්පමත්තකං" යනු ස්වල්ප වූ, මඳ වූ, දුර්වල වූ, හීන වූ දෙයයි. "තාදිසංයේව" යනු ඊට සමාන වූ ම ය. "දිට්ඨධම්මවේදනීයං" යනු එම කර්මයෙහි ම මේ ආත්මයෙහි විපාක විඳිය යුතු වූ, විපාක වාරය ලබන්නා වූ දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය වෙයි. "නාණුපි ඛායති" යනු දෙවන ආත්මභාවයේදී අබ ඇටයක් තරම් වූ විපාකයක් පවා නොපෙනේ, එනම් දෙවන ආත්මයේදී ස්වල්ප මාත්‍ර වූ ද විපාකයක් නොදෙන්නේ ය යන්න අර්ථයයි. "බාහුදේව" යනු බොහෝ විපාකයක් කොහොමටවත් දෙන්නේ දැයි යන අදහසයි. "අභාවිතකායෝ" යනාදියෙන් කාය භාවනාවෙන් තොර වූ, සංසාරයෙහි ගමන් කරන පෘථග්ජනයා දක්වන ලදී. "පරිත්තෝ" යනු මඳ වූ ගුණ ඇති බවයි. "අප්පාතුමෝ" යනු "ආතුමා" යන්නෙන් ආත්මභාවය (ශරීරය) කියනු ලැබේ. එය විශාල වුවත්, ගුණයේ අල්ප බව නිසා ඔහු "අප්පාතුමෝ" (කුඩා ආත්මයක් ඇත්තෙක්) ම වෙයි. "අප්පදුක්ඛවිහාරී" යනු ස්වල්ප වූ පවකින් පවා දුක් විඳින්නෙකු බවයි. "භාවිතකායෝ" යනාදියෙන් රහතන් වහන්සේ දක්වන ලදී. උන්වහන්සේ කායානුපස්සනාව නම් වූ කාය භාවනාවෙන් වඩන ලද කායක් (ශරීරයක්) ඇති බැවින් "භාවිතකාය" නම් වෙති. එසේ නැතහොත් ගුණධර්මයන්ගෙන් වැඩුණු කායක් ඇති බැවින් "භාවිතකාය" නම් වෙති. "භාවිතසීලෝ" යනු වැඩුණු ශීලය ඇති බවයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. නැතහොත් පංචේන්ද්‍රිය සංවරය මඟින් වඩන ලද කායක් ඇති බැවින් භාවිතකාය නම් වේ. මෙයින් ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය කියන ලදී. "භාවිතසීලෝ" යන්නෙන් ඉතිරි ශීල තුන කියන ලදී. "අපරිත්තෝ" යනු මඳ ගුණ ඇති අයෙකු නොවන බවයි. "මහත්තෝ" යනු ආත්මභාවය කුඩා වුවද, ගුණයේ මහත් බව නිසා මහත් වූ (මහත්මා) තැනැත්තායි. "අප්පමාණවිහාරී" යනු රහතන් වහන්සේට ම පවතින නමකි. උන්වහන්සේ ප්‍රමාණ කරන්නා වූ රාගාදී කෙලෙසුන් නැති බැවින් අප්පමාණවිහාරී නම් වෙති.

පරිත්තෙති ඛුද්දකෙ. උදකමල්ලකෙති උදකසරාවෙ. ඔරබ්භිකොති උරබ්භසාමිකො. උරබ්භඝාතකොති සූනකාරො. ජාපෙතුං වාති ධනජානියා ජාපෙතුං. ඣාපෙතුන්තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. යථාපච්චයං වා කාතුන්ති යථා ඉච්ඡති, තථා කාතුං. උරබ්භධනන්ති එළකඅග්ඝනකමූලං. සො පනස්ස සචෙ ඉච්ඡති, දෙති. නො චෙ ඉච්ඡති, ගීවායං ගහෙත්වා [Pg.227] නික්කඩ්ඪාපෙති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

"පරිත්තේ" යනු කුඩා වූ තැනක ය. "උදකමල්ලකේ" යනු ජල බඳුනක ය. "ඕරබ්භිකෝ" යනු බැටළුවන් ඇති කරන්නා හෝ මරන්නා ය. "උරබ්භඝාතකෝ" යනු මස් පිණිස සතුන් මරන්නා ය. "ජාපේතුං වා" යනු ධනය විනාශ කිරීමෙන් පිරිහීමට පත් කිරීමයි. "ඣාපේතුං" යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ද මෙය ම ය. "යථාපච්චයං වා කාතුං" යනු යම් සේ කැමති ද ඒ අයුරින් කිරීමට ය. "උරබ්භධනං" යනු එළුවෙකුගේ (බැටළුවෙකුගේ) වටිනාකමට සරිලන මිලයි. ඔහු කැමති නම් එය දෙයි. අකමැති නම් බෙල්ලෙන් අල්ලා පිටතට ඇද දමයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදි ම දත යුතු ය. මේ සූත්‍රයෙහි සංසාරය හා සංසාරයෙන් මිදීම (වෘත්ත-විවෘත්ත) ගැන පවසන ලදී.

10. පංසුධොවකසුත්තවණ්ණනා

10. පාංශුධෝවක සූත්‍ර වර්ණනාව (වැලි සෝදන්නා පිළිබඳ සූත්‍රයේ විවරණය).

102. දසමෙ ධොවතීති වික්ඛාලෙති. සන්ධොවතීති සුට්ඨු ධොවති, පුනප්පුනං ධොවති. නිද්ධොවතීති නිග්ගණ්හිත්වා ධොවති. අනිද්ධන්තකසාවන්ති අනීහතදොසං අනපනීතකසාවං. පභඞ්ගූති පභිජ්ජනසභාවං, අධිකරණීයං ඨපෙත්වා මුට්ඨිකාය පහටමත්තං භිජ්ජති. පට්ටිකායාති සුවණ්ණපට්ටකාය. ගීවෙය්‍යකෙති ගීවාලඞ්කාරෙ.

102. දසවන සූත්‍රයෙහි: "ධෝවති" යනු සෝදයි. "සන්ධෝවති" යනු මැනවින් සෝදයි, නැවත නැවත සෝදයි. "නිද්ධෝවති" යනු තදින් අතුල්ලා (මිරිකා) සෝදයි. "අනිද්ධන්තකසාවං" යනු දෝෂයන් පහ නොකළ, කිලුටු ඉවත් නොකළ බවයි. "පභංගූ" යනු බිඳෙන සුළු ස්වභාවයයි, එනම් කම්මල් ගලක තබා මිටියෙන් පහර දුන් සැණින් බිඳී යන ස්වභාවයයි. "පට්ටිකායා" යනු රන් පටියෙනි. "ගීවෙය්‍යකේ" යනු ගෙලෙහි පළඳින ආභරණයන් හි ය.

අධිචිත්තන්ති සමථවිපස්සනාචිත්තං. අනුයුත්තස්සාති භාවෙන්තස්ස. සචෙතසොති චිත්තසම්පන්නො. දබ්බජාතිකොති පණ්ඩිතජාතිකො. කාමවිතක්කාදීසු කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නො විතක්කො කාමවිතක්කො. බ්‍යාපාදවිහිංසසම්පයුත්තා විතක්කා බ්‍යාපාදවිහිංසවිතක්කා නාම. ඤාතිවිතක්කාදීසු ‘‘අම්හාකං ඤාතකා බහූ පුඤ්ඤවන්තා’’තිආදිනා නයෙන ඤාතකෙ ආරබ්භ උප්පන්නො විතක්කො ඤාතිවිතක්කො. ‘‘අසුකො ජනපදො ඛෙමො සුභික්ඛො’’තිආදිනා නයෙන ජනපදමාරබ්භ උප්පන්නො විතක්කො ජනපදවිතක්කො. ‘‘අහො වත මං පරෙ න අවජානෙය්‍යු’’න්ති එවං උප්පන්නො විතක්කො අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො නාම. ධම්මවිතක්කාවසිස්සන්තීති ධම්මවිතක්කා නාම දසවිපස්සනුපක්කිලෙසවිතක්කා. සො හොති සමාධි න චෙව සන්තොති සො අවසිට්ඨධම්මවිතක්කො විපස්සනාසමාධි අවූපසන්තකිලෙසත්තා සන්තො න හොති. න පණීතොති න අතප්පකො. නප්පටිප්පස්සද්ධිලද්ධොති න කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධො. න එකොදිභාවාධිගතොති න එකග්ගභාවප්පත්තො. සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතොති සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ නිග්ගණ්හිත්වා වාරෙත්වා වාරිතො, න කිලෙසානං ඡින්නන්තෙ උප්පන්නො, කිලෙසෙ පන වාරෙත්වා උප්පන්නො.

"අධිචිත්තං" යනු සමථ හා විපස්සනා සිතයි. "අනුයුත්තස්ස" යනු එය වඩන්නා වූ තැනැත්තාගේ ය. "සචේතසෝ" යනු සිතින් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. "දබ්බජාතිකො" යනු පණ්ඩිත ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. කාම විතර්කාදීන් අතර: වස්තු කාමයන් අරමුණු කරගෙන හටගන්නා කල්පනාව කාම විතර්කයයි. ව්‍යාපාදය හා විහිංසාව සහිත වූ විතර්කයන් ව්‍යාපාද විහිංසා විතර්ක නම් වේ. ඥාති විතර්කාදීන් අතර: "අපගේ ඥාතීහු බොහෝ වෙති, පින්වත් වෙති" යනාදී වශයෙන් ඥාතීන් අරමුණු කරගෙන හටගන්නා කල්පනාව ඥාති විතර්කයයි. "අසවල් ජනපදය බිය රහිත ය, සුභික්ෂ ය" යනාදී වශයෙන් ජනපදය අරමුණු කරගෙන හටගන්නා කල්පනාව ජනපද විතර්කයයි. "අහෝ! අන් අය මා පහත් කොට නොසලකත්වා" යි මෙසේ හටගන්නා කල්පනාව අවඥාවට පත් නොවීම හා සම්බන්ධ විතර්කයයි. "ධර්ම විතර්ක ඉතිරි වේ" යන්නෙහි ධර්ම විතර්ක යනු දස වැදෑරුම් විපස්සනා උපක්ලේශයන් පිළිබඳ විතර්කයන් ය. "එම සමාධිය ශාන්ත නොවේ" යනු, ඒ ඉතිරි වූ ධර්ම විතර්ක සහිත විපස්සනා සමාධිය කෙලෙසුන් සංසිඳී නැති බැවින් ශාන්ත නොවේ. "ප්‍රණීත නොවේ" යනු තෘප්තිමත් නොවන බවයි. "පටිප්පස්සද්ධිලද්ධ" නොවේ යනු කෙලෙසුන් සංසිඳීමෙන් ලැබුණක් නොවන බවයි. "ඒකෝදිබ්භාවයට පත් වූවක්" නොවේ යනු ඒකග්ගතාවයට පත් නොවූ බවයි. "සසංඛාරනිග්ගය්හවාරිතගත" යනු උත්සාහයෙන් හා ප්‍රයෝගයෙන් කෙලෙසුන් යටපත් කර, වළක්වා වළක්වන ලද්දකි. එය කෙලෙසුන් සහමුලින් සිඳී ගිය කෙළවර හටගත්තක් නොවේ, කෙලෙසුන් වැළැක්වීමෙන් හටගත්තකි.

හොති [Pg.228] සො, භික්ඛවෙ, සමයොති එත්ථ සමයො නාම උතුසප්පායං ආහාරසප්පායං සෙනාසනසප්පායං පුග්ගලසප්පායං ධම්මස්සවනසප්පායන්ති ඉමෙසං පඤ්චන්නං සප්පායානං පටිලාභකාලො. යං තං චිත්තන්ති යස්මිං සමයෙ තං විපස්සනාචිත්තං. අජ්ඣත්තංයෙව සන්තිට්ඨතීති අත්තනියෙව තිට්ඨති. නියකජ්ඣත්තඤ්හි ඉධ අජ්ඣත්තං නාම. ගොචරජ්ඣත්තම්පි වට්ටති. පුථුත්තාරම්මණං පහාය එකස්මිං නිබ්බානගොචරෙයෙව තිට්ඨතීති වුත්තං හොති. සන්නිසීදතීති සුට්ඨු නිසීදති. එකොදි හොතීති එකග්ගං හොති. සමාධියතීති සම්මා ආධියති. සන්තොතිආදීසු පච්චනීකකිලෙසවූපසමෙන සන්තො. අතප්පකට්ඨෙන පණීතො. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධලද්ධො. එකග්ගභාවං ගතත්තා එකොදිභාවාධිගතො. කිලෙසානං ඡින්නන්තෙ උප්පන්නත්තා න සප්පයොගෙන කිලෙසෙ නිග්ගණ්හිත්වා වාරෙත්වා වාරිතොති න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. එත්තාවතා අයං භික්ඛු විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො නාම හොති.

"මහණෙනි, එවැනි කාලයක් පැමිණෙයි" යන්නෙහි කාලය (සමය) යනු සෘතු සප්පාය, ආහාර සප්පාය, සේනාසන සප්පාය, පුද්ගල සප්පාය සහ ධර්ම ශ්‍රවණ සප්පාය යන මේ පංච විධ සප්පායන් ලබන කාලයයි. "යම් ඒ සිතක් වේ ද" යනු යම් කාලයක ඒ විපස්සනා සිතයි. "තමා තුළ ම පවතියි" යනු තමා තුළ ම පිහිටයි. මෙහි "අජ්ඣත්ත" යනු තම අභ්‍යන්තරයයි. ගෝචර අජ්ඣත්තය (අරමුණ කෙරෙහි සිත පැවතීම) ද මෙහිලා සුදුසු ය. විවිධ වූ අරමුණු අතහැර එක් නිවන් අරමුණක ම පිහිටයි යන්න මෙහි අදහසයි. "සන්නිසීදති" යනු මැනවින් පිහිටයි. "ඒකෝදි හෝති" යනු ඒකාග්‍ර වේ. "සමාධියති" යනු මැනවින් සමාධිගත වේ. "සන්තෝ" යනාදී තැන්හි: ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙසුන් සංසිඳීමෙන් "ශාන්ත" නම් වේ. තෘප්තිමත් වන අර්ථයෙන් "ප්‍රණීත" නම් වේ. කෙලෙසුන්ගේ සංසිඳීමෙන් ලැබුණු බැවින් "පටිප්පස්සද්ධිලද්ධ" නම් වේ. ඒකාග්‍රතාවයට පත් වූ බැවින් "ඒකෝදිබ්භාවාධිගත" නම් වේ. කෙලෙසුන් සිඳී ගිය කෙළවර හටගත් බැවින්, ප්‍රයෝගයෙන් කෙලෙසුන් යටපත් කර වළක්වන ලද්දක් නොවන බැවින් "සසංඛාරනිග්ගය්හවාරිතගත" නොවේ. මෙපමණකින් මේ භික්ෂුව සංසාරයෙන් මිදී අර්හත්වයට පත් වූවා නම් වේ.

ඉදානි ඛීණාසවස්ස සතො අභිඤ්ඤාපටිපදං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ. තත්ථ අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයස්සාති අභිජානිත්වා පච්චක්ඛං කාතබ්බස්ස. සති සතිආයතනෙති පුබ්බහෙතුසඞ්ඛාතෙ චෙව ඉදානි ච පටිලද්ධබ්බෙ අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානාදිභෙදෙ ච සති සතිකාරණෙ. විත්ථාරතො පන අයං අභිඤ්ඤාකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.365 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ආසවානං ඛයාතිආදි චෙත්ථ ඵලසමාපත්තිවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

දැන් රහතන් වහන්සේගේ අභිඥා ප්‍රතිපදාව දක්වමින් "යස්ස යස්ස ච" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයස්ස" යනු අභිඥානයෙන් දැන ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු බවයි. "සති සති ආයතනේ" යනු පූර්ව හේතු වශයෙන් ද, දැන් ලැබිය යුතු අභිඥා පාදක ධ්‍යානාදී වශයෙන් ද වන හේතුන් ඇති කල්හි ය. විස්තර වශයෙන් නම් මේ අභිඥා කථාව විසුද්ධි මාර්ගයෙහි කී ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය. "ආසවන්නං ඛයා" යනාදිය මෙහි ඵලසමාපත්ති වශයෙන් පවසන ලදැයි දත යුතු ය.

11. නිමිත්තසුත්තවණ්ණනා

11. නිමිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

103. එකාදසමෙපි අධිචිත්තං සමථවිපස්සනාචිත්තමෙව. තීණි නිමිත්තානීති තීණි කාරණානි. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ, යුත්තකාලෙති අත්ථො. කාලෙන කාලං සමාධිනිමිත්තං මනසිකාතබ්බන්තිආදීසු තං තං කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා එකග්ගතාය යුත්තකාලෙ එකග්ගතා මනසිකාතබ්බා. එකග්ගතා හි ඉධ සමාධිනිමිත්තන්ති වුත්තා. තත්‍ර වචනත්ථො – සමාධියෙව නිමිත්තං සමාධිනිමිත්තං. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පග්ගහොති පන වීරියස්ස නාමං, උපෙක්ඛාති මජ්ඣත්තභාවස්ස. තස්මා [Pg.229] වීරියස්ස යුත්තකාලෙ වීරියං මනසිකාතබ්බං, මජ්ඣත්තභාවස්ස යුත්තකාලෙ මජ්ඣත්තභාවෙ ඨාතබ්බන්ති. ඨානං තං චිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍යාති කාරණං විජ්ජති යෙන තං චිත්තං කොසජ්ජභාවෙ තිට්ඨෙය්‍ය. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. උපෙක්ඛානිමිත්තංයෙව මනසි කරෙය්‍යාති එත්ථ ච ඤාණජවං උපෙක්ඛෙය්‍යාති අයමත්ථො. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය.

103. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි ද ‘අධිචිත්ත’ යනු සමථ හා විපස්සනා චිත්තයම වේ. ‘තීණි නිමිත්තානි’ යනු කරුණු තුනකි. ‘කාලේන කාලං’ යනු ඒ ඒ කාලයෙහි, එනම් සුදුසු කාලයෙහි යනු අර්ථයයි. ‘කාලේන කාලං සමාධිනිමිත්තං මනසිකාතබ්බං’ ආදී තැන්වල ඒ ඒ කාලය සලකා බලා ඒකග්ගතාවට සුදුසු කාලයෙහි ඒකග්ගතාව මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙහි ඒකග්ගතාව ‘සමාධිනිමිත්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. එහි පද අර්ථය මෙසේය - සමාධියම නිමිත්ත (හේතුව) වන බැවින් ‘සමාධිනිමිත්ත’ නම් වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘පග්ගහ’ යනු වීර්යයට නමකි. ‘උපෙක්ඛා’ යනු මධ්‍යස්ථ බවට නමකි. එබැවින් වීර්යයට සුදුසු කාලයෙහි වීර්යය මෙනෙහි කළ යුතුය, මධ්‍යස්ථ බවට සුදුසු කාලයෙහි මධ්‍යස්ථ බවෙහි පිහිටිය යුතුය. ‘ඨානං තං චිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍ය’ යන්නෙන් යම් කරුණක් නිසා ඒ සිත කුසීත බවට පැමිණේද, එවැනි කරුණක් පවතී යන්න අදහස් වේ. අන්‍ය කරුණුවලදී ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘උපෙක්ඛානිමිත්තංයේව මනසි කරෙය්‍ය’ යන්නෙහි ඥානජවය උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත කළ යුතුය යනු අර්ථයයි. ‘ආසවානං ඛයාය’ යනු අර්හත් ඵලය පිණිසයි.

උක්කං බන්ධෙය්‍යාති අඞ්ගාරකපල්ලං සජ්ජෙය්‍ය. ආලිම්පෙය්‍යාති තත්ථ අඞ්ගාරෙ පක්ඛිපිත්වා අග්ගිං දත්වා නාළිකාය ධමන්තො අග්ගිං ගාහාපෙය්‍ය. උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යාති අඞ්ගාරෙ වියූහිත්වා අඞ්ගාරමත්ථකෙ වා ඨපෙය්‍ය, මූසාය වා පක්ඛිපෙය්‍ය. අජ්ඣුපෙක්ඛතීති පක්කාපක්කභාවං උපධාරෙති.

‘උක්කං බන්ධෙය්‍ය’ යනු අඟුරු කබලක් පිළියෙල කිරීමයි. ‘ආලිම්පෙය්‍ය’ යනු එහි අඟුරු දමා ගිනි මොලවා නළයකින් පිඹිමින් ගින්න ඇවිලවීමයි. ‘උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍ය’ යනු අඟුරු ඉවත් කොට අඟුරු මත හෝ මූසාවෙහි (අච්චුවෙහි) දැමීමයි. ‘අජ්ඣුපෙක්ඛති’ යනු පැසුණු හෝ නොපැසුණු බව පරීක්ෂා කිරීමයි.

සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය සම්මා ඨපීයති. එත්තාවතා හි විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තප්පත්තො භික්ඛු දස්සිතො. ඉදානි තස්ස ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤාය පටිපදං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ. තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

‘සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය’ යනු අර්හත් ඵලය පිණිස මැනවින් පිහිටුවනු ලැබේ යන්නයි. මෙපමණකින් විපස්සනාව වඩා අර්හත් ඵලයට පත් භික්ෂුව දක්වන ලදී. දැන් ඒ ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේගේ අභිඥා පිළිවෙළ දැක්වීමට ‘යස්ස යස්ස ච’ යනාදිය වදාරන ලදී. එය යට කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

ලොණකපල්ලවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වන ලෝණකපල්ල වර්ගයයි.

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

දෙවන පණ්ණාසකය නිමිය.

3. තතියපණ්ණාසකං

3. තුන්වන පණ්ණාසකය.

(11) 1. සම්බොධවග්ගො

(11) 1. සම්බෝධි වර්ගය.

1. පුබ්බෙවසම්බොධසුත්තවණ්ණනා

1. පුබ්බේචසම්බෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව.

104. තතියස්ස [Pg.230] පඨමෙ පුබ්බෙව සම්බොධාති සම්බොධිතො පුබ්බෙව, අරියමග්ගප්පත්තිතො අපරභාගෙයෙවාති වුත්තං හොති. අනභිසම්බුද්ධස්සාති අප්පටිවිද්ධචතුසච්චස්ස. බොධිසත්තස්සෙව සතොති බුජ්ඣනකසත්තස්සෙව සතො, සම්මාසම්බොධිං අධිගන්තුං ආරභන්තස්සෙව සතො, සම්බොධියා වා සත්තස්සෙව ලග්ගස්සෙව සතො. දීපඞ්කරස්ස හි භගවතො පාදමූලෙ අට්ඨධම්මසමොධානෙන අභිනීහාරසමිද්ධිතො පභුති තථාගතො සම්මාසම්බොධිං සත්තො ලග්ගො ‘‘පත්තබ්බා මයා එසා’’ති තදධිගමාය පරක්කමං අමුඤ්චන්තොයෙව ආගතො, තස්මා බොධිසත්තොති වුච්චති. කො නු ඛොති කතමො නු ඛො. ලොකොති සඞ්ඛාරලොකො. අස්සාදොති මධුරාකාරො. ආදීනවොති අනභිනන්දිතබ්බාකාරො. තස්ස මය්හන්ති තස්ස එවං බොධිසත්තස්සෙව සතො මය්හං. ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානන්ති නිබ්බානං ආගම්ම ආරබ්භ පටිච්ච ඡන්දරාගො විනයං ගච්ඡති පහීයති, තස්මා නිබ්බානං ‘‘ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහාන’’න්ති වුච්චති. ඉදං ලොකනිස්සරණන්ති ඉදං නිබ්බානං ලොකතො නිස්සටත්තා ලොකනිස්සරණන්ති වුච්චති. යාවකීවන්ති යත්තකං පමාණං කාලං. අබ්භඤ්ඤාසින්ති අභිවිසිට්ඨෙන අරියමග්ගඤාණෙන අඤ්ඤාසිං. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනන්ති ද්වීහිපි පදෙහි පච්චවෙක්ඛණඤාණං වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

104. තුන්වන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පුබ්බේච සම්බෝධා’ යනු සම්බෝධියට පෙර, එනම් ආර්ය මාර්ගයට පැමිණීමට පෙර කාලය ගැන කියවේ. ‘අනභිසම්බුද්ධස්ස’ යනු සතර සත්‍යය අවබෝධ නොකළ යන්නයි. ‘බෝධිසත්තස්සේව සතෝ’ යනු අවබෝධ කරගන්නා වූ සත්වයෙකු වශයෙන් සිටියදී, එනම් සම්මා සම්බෝධිය ලැබීමට උත්සාහ කරන්නෙකු ලෙස හෝ සම්බෝධිය කෙරෙහි ඇලුණු (අරමුණු කරගත්) සත්වයෙකු ලෙස සිටියදී යන්නයි. දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල අෂ්ට ධර්ම සමෝධානයෙන් අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනාව) සමෘද්ධ වූ තැන් සිට තථාගතයන් වහන්සේ ‘මා විසින් මේ සම්මා සම්බෝධිය ලැබිය යුතුය’ යි එහි ඇලී, එය ලැබීම පිණිස අත්නොහළ වීර්යයෙන් යුක්තව පැමිණි බැවින් ‘බෝධිසත්ව’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘කෝ නු ඛෝ’ යනු කවරක් ද යන්නයි. ‘ලෝකෝ’ යනු සංස්කාර ලෝකයයි. ‘අස්සාදෝ’ යනු මධුර ස්වභාවයයි. ‘ආදීනවෝ’ යනු නොසතුටු විය යුතු (දොස් සහිත) ස්වභාවයයි. ‘තස්ස මය්හං’ යනු එසේ බෝධිසත්වව සිටි මට යන්නයි. ‘ඡන්දරාග විනයෝ ඡන්දරාගප්පහානං’ යනු නිවන අරමුණු කොට ඡන්දරාගය දුරු වන බැවින් නිවනට ‘ඡන්දරාග විනය’ හෝ ‘ඡන්දරාග ප්‍රහාණය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඉදං ලෝකනිස්සරණං’ යනු මේ නිවන ලෝකයෙන් නික්මුණු බැවින් ලෝක නිස්සරණය යැයි කියනු ලැබේ. ‘යාවකීවං’ යනු යම් තාක් කාලයක් ද යන්නයි. ‘අබ්භඤ්ඤාසිං’ යනු උතුම් ආර්ය මාර්ග ඥානයෙන් දැනගත්තෙමි යන්නයි. ‘ඤාණඤ්ච පන මේ දස්සනං’ යන පද දෙකෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය කියවේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

2. පඨමඅස්සාදසුත්තවණ්ණනා

2. පළමු අස්සාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

105. දුතියෙ අස්සාදපරියෙසනං අචරින්ති අස්සාදපරියෙසනත්ථාය අචරිං. කුතො පට්ඨායාති? සුමෙධකාලතො පට්ඨාය. පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. සුදිට්ඨොති සුප්පටිවිද්ධො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. තතියං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

105. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘අස්සාදපරියෙසනං අචරිං’ යනු ආශ්වාදය (සැපය) සෙවීම පිණිස හැසිරුණෙමි යන්නයි. ‘කුතෝ පට්ඨාය’ යනු කොතැන් සිට ද? සුමේධ තාපස කාලයේ සිටය. ‘පඤ්ඤාය’ යනු විපස්සනා මාර්ග ප්‍රඥාව සමඟයි. ‘සුදිට්ඨෝ’ යනු මැනවින් අවබෝධ කරන ලදී යන්නයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය. තුන්වන සූත්‍රය සෑම අතින්ම පැහැදිලිය.

4. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

4. සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව.

107. චතුත්ථෙ [Pg.231] සාමඤ්ඤත්ථන්ති චතුබ්බිධං අරියඵලං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. සාමඤ්ඤත්ථෙන වා චත්තාරො මග්ගා, බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථෙන චත්තාරි ඵලානි. ඉමෙසු පන චතූසුපි සුත්තෙසු ඛන්ධලොකොව කථිතො.

107. සතරවන සූත්‍රයෙහි ‘සාමඤ්ඤත්ථං’ යනු සතර වැදෑරුම් ආර්ය ඵලයයි. අනෙක් පදය (බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං) එහිම වේවචනයකි. නැතහොත් ‘සාමඤ්ඤත්ථ’ යන්නෙන් මාර්ග හතර ද, ‘බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථ’ යන්නෙන් ඵල හතර ද කියවේ. මේ සූත්‍ර හතරෙහිම කියවුණේ ස්කන්ධ ලෝකය ගැනමය.

5. රුණ්ණසුත්තවණ්ණනා

5. රුණ්ණ සූත්‍ර වර්ණනාව.

108. පඤ්චමං අත්ථුප්පත්තියා නික්ඛිත්තං. කතරාය අත්ථුප්පත්තියා? ඡබ්බග්ගියානං අනාචාරෙ. තෙ කිර ගායන්තා නච්චන්තා හසන්තා විචරිංසු. භික්ඛූ දසබලස්ස ආරොචයිංසු. සත්ථා තෙ පක්කොසාපෙත්වා තෙසං ඔවාදත්ථාය ඉදං සුත්තං ආරභි. තත්ථ රුණ්ණන්ති රොදිතං. උම්මත්තකන්ති උම්මත්තකකිරියා. කොමාරකන්ති කුමාරකෙහි කත්තබ්බකිච්චං. දන්තවිදංසකහසිතන්ති දන්තෙ දස්සෙත්වා පාණිං පහරන්තානං මහාසද්දෙන හසිතං. සෙතුඝාතො ගීතෙති ගීතෙ වො පච්චයඝාතො හොතු, සහෙතුකං ගීතං පජහථාති දීපෙති. නච්චෙපි එසෙව නයො. අලන්ති යුත්තං. ධම්මප්පමොදිතානං සතන්ති එත්ථ ධම්මො වුච්චති කාරණං, කෙනචිදෙව කාරණෙන පමුදිතානං සන්තානං. සිතං සිතමත්තායාති තස්මිං සිතකාරණෙ සති යං සිතං කරොථ, තං වො සිතමත්තාය අග්ගදන්තෙ දස්සෙත්වා පහට්ඨාකාරමත්තදස්සනායයෙව යුත්තන්ති වුත්තං හොති.

108. පස්වන සූත්‍රය කරුණු පැහැදිලි කිරීමට දේශනා කරන ලදී. ඒ කවර කරුණක් නිසා ද? ෂඩ්වග්ගික භික්ෂූන්ගේ අනාචාරය නිසාය. ඔවුන් ගයමින්, නටමින් හා සිනාසෙමින් හැසිරුණු බව කියවේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා මේ බව දසබලයන් වහන්සේට සැළ කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන් කැඳවා අවවාද පිණිස මේ සූත්‍රය ආරම්භ කළහ. එහි ‘රුණ්ණං’ යනු හැඬීමයි. ‘උම්මත්තකං’ යනු උමතු ක්‍රියාවයි. ‘කෝමාරකං’ යනු දරුවන් විසින් කළ යුතු දේය. ‘දන්තවිදංසකහසිතං’ යනු දත් දක්වමින් අත්පොළසන් දෙමින් මහ හඬින් සිනාසීමයි. ‘සෙතුඝාතෝ ගීතෙ’ යනු ගීතයෙහි හේතුව නසන්න, හේතු සහිත ගීතය අතහරින්න යන්නයි. නැටුමෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. ‘අලං’ යනු සුදුසුය යන්නයි. ‘ධම්මප්පමෝදිතානං සතං’ යන්නෙහි ‘ධම්ම’ යනු හේතුවයි, කිසියම් හේතුවක් නිසා සතුටු වූවන්ගේ යන්නයි. ‘සිතං සිතමත්තාය’ යනු සිනාසීමට කරුණක් ඇති කල්හි දත් අග පෙනෙන සේ ප්‍රසන්න බව පෙන්වීම පමණක් සුදුසු බවයි.

6. අතිත්තිසුත්තවණ්ණනා

6. අතිත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව.

109. ඡට්ඨෙ සොප්පස්සාති නිද්දාය. පටිසෙවනාය නත්ථි තිත්තීති යථා යථා පටිසෙවති, තථා තථා රුච්චතියෙවාති තිත්ති නාම නත්ථි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. සචෙ හි මහාසමුද්දෙ උදකං සුරා භවෙය්‍ය, සුරාසොණ්ඩො ච මච්ඡො හුත්වා නිබ්බත්තෙය්‍ය, තස්ස තත්ථ චරන්තස්සපි සයන්තස්සපි තිත්ති නාම න භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

109. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘සොප්පස්සා’ යනු නිද්‍රාවයි. ‘පටිසෙවනාය නත්ථි තිත්ති’ යනු යම් යම් අයුරින් සේවනය කරයි ද එසේම රුචි වෙයි, තෘප්තියක් නම් නැත යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. ඉදින් මහා සමුද්‍රයෙහි දිය මත්පැන් වී, මත්පැන් ලොල් අයෙක් මත්ස්‍යයෙකු වී උපන්නේ නම්, එහි ඇවිදින නිදන ඔහුට ද තෘප්තියක් නොවන්නේය. මේ සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැනම කියවුණි.

7. අරක්ඛිතසුත්තවණ්ණනා

7. අරක්ඛිත සූත්‍ර වර්ණනාව.

110. සත්තමෙ අවස්සුතං හොතීති තින්තං හොති. න භද්දකං මරණං හොතීති අපායෙ පටිසන්ධිපච්චයතාය න ලද්ධකං හොති. කාලකිරියාති තස්සෙව වෙවචනං. සුක්කපක්ඛෙ සග්ගෙ පටිසන්ධිපච්චයතාය භද්දකං හොති [Pg.232] ලද්ධකං. තං පන එකන්තෙන සොතාපන්නාදීනං තිණ්ණං අරියසාවකානංයෙව වට්ටති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

110. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘අවස්සුතං හෝති’ යනු කෙලෙස් වැස්සෙන් තෙමුණේ වෙයි යන්නයි. ‘න ච භද්දකං මරණං හෝති’ යනු අපායෙහි ප්‍රතිසන්ධියට හේතු වන බැවින් යහපත් මරණයක් නොවේ යන්නයි. ‘කාලකිරියා’ යනු මරණයටම නමකි. ශුක්ල පක්ෂයෙහි (කුසල් පක්ෂයෙහි) ස්වර්ගයෙහි ප්‍රතිසන්ධියට හේතු වන බැවින් යහපත් උපතක් ලැබීම සිදුවේ. එය ඒකාන්තයෙන්ම සෝවාන් ආදී ආර්ය ශ්‍රාවකයන් තිදෙනාටම අදාළ වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

8. බ්‍යාපන්නසුත්තවණ්ණනා

8. බ්‍යාපන්න සූත්‍ර වර්ණනාව.

111. අට්ඨමෙ බ්‍යාපන්නන්ති පකතිභාවං ජහිත්වා ඨිතං. සෙසං පුරිමසුත්තෙ වුත්තනයමෙව.

111. අටවැනි සූත්‍රයෙහි; 'බ්‍යාපන්නං' යනු ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හැර පවතින්නකි. ඉතිරිය පෙර සූත්‍රයෙහි (සත්වැනි සූත්‍රයෙහි) පවසන ලද ක්‍රමයටමය.

9. පඨමනිදානසුත්තවණ්ණනා

9. ප්‍රථම නිදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

112. නවමෙ නිදානානීති කාරණානි. කම්මානං සමුදයායාති වට්ටගාමිකම්මානං පිණ්ඩකරණත්ථාය. ලොභපකතන්ති ලොභෙන පකතං. සාවජ්ජන්ති සදොසං. තං කම්මං කම්මසමුදයාය සංවත්තතීති තං කම්මං අඤ්ඤෙසම්පි වට්ටගාමිකම්මානං සමුදයාය පිණ්ඩකරණත්ථාය සංවත්තති. න තං කම්මං කම්මනිරොධායාති තං පන කම්මං වට්ටගාමිකම්මානං නිරොධත්ථාය න සංවත්තති. සුක්කපක්ඛෙ කම්මානං සමුදයායාති විවට්ටගාමිකම්මානං සමුදයත්ථාය. ඉමිනා නයෙන සබ්බං අත්ථතො වෙදිතබ්බං.

112. නවවැනි සූත්‍රයෙහි; 'නිදානානි' යනු හේතූන්ය. 'කම්මානං සමුදයාය' යනු වටගාමී (සංසාරයට බැඳෙන) කර්මයන් එක්රැස් කිරීම පිණිසයි. 'ලෝභපකතං' යනු ලෝභයෙන් කරන ලද යන්නයි. 'සාවජ්ජං' යනු දොස් සහිත වූ යන්නයි. 'තං කම්මං කම්මසමුදයාය සංවත්තති' යනු එම කර්මය අන්‍ය වූ ද සංසාරයට පමුණුවන කර්මයන්ගේ ඇතිවීමට හෙවත් එක්රැස්වීමට හේතු වේ. 'න තං කම්මං කම්මනිරෝධාය' යනු එම කර්මය වටගාමී කර්මයන් නිරුද්ධ වීමට (නැතිවීමට) හේතු නොවන බවයි. ශුක්ල පක්ෂයෙහි 'කම්මානං සමුදයාය' යනු විවටගාමී (නිවනට පමුණුවන) කර්මයන්ගේ හටගැනීම පිණිසයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු අර්ථයන් දත යුතුය.

10. දුතියනිදානසුත්තවණ්ණනා

10. ද්විතීය නිදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

113. දසමෙ කම්මානන්ති වට්ටගාමිකම්මානමෙව. ඡන්දරාගට්ඨානියෙති ඡන්දරාගස්ස කාරණභූතෙ. ආරබ්භාති ආගම්ම සන්ධාය පටිච්ච. ඡන්දොති තණ්හාඡන්දො. යො චෙතසො සාරාගොති යො චිත්තස්ස රාගො රජ්ජනා රජ්ජිතත්තං, එතමහං සංයොජනං වදාමි, බන්ධනං වදාමීති අත්ථො. සුක්කපක්ඛෙ කම්මානන්ති විවට්ටගාමිකම්මානං. තදභිනිවත්තෙතීති තං අභිනිවත්තෙති. යදා වා තෙන විපාකො ඤාතො හොති විදිතො, තදා තෙ චෙව ධම්මෙ තඤ්ච විපාකං අභිනිවත්තෙති. ඉමිනා ච පදෙන විපස්සනා කථිතා, තදභිනිවත්තෙත්වාති ඉමිනා මග්ගො. චෙතසා අභිනිවිජ්ඣිත්වාති ඉමිනා ච මග්ගොව. පඤ්ඤාය අතිවිජ්ඣ පස්සතීති සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය නිබ්බිජ්ඣිත්වා පස්සති. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

113. දසවැනි සූත්‍රයෙහි; 'කම්මානං' යනු සංසාරයට පමුණුවන (වටගාමී) කර්මයන්ටමයි. 'ඡන්දරාගට්ඨානියේ' යනු ඡන්දරාගයට හේතු වන ධර්මයන් කෙරෙහිය. 'ආරබ්භ' යනු ඇසුරු කරගෙන, අරමුණු කරගෙන හෙවත් නිසා යන්නයි. 'ඡන්දෝ' යනු තෘෂ්ණා ඡන්දයයි. 'යෝ චේතසෝ සාරාගෝ' යනු සිතෙහි යම් ඇලීමක්, රංජනයක් හෝ බැඳීමක් ඇද්ද, එය මම 'සංයෝජනය' යැයි කියමි, 'බන්ධනය' යැයි කියමි යනු අර්ථයයි. ශුක්ල පක්ෂයෙහි 'කම්මානං' යනු සංසාරයෙන් මිදීමට (විවටගාමී) හේතු වන කර්මයන්ය. 'තදභිනිවට්ටේති' යනු එය පහ කරයි. යම් කලක ඔහු විසින් විපාකය දන්නා ලද්දේ ද, පසක් කරන ලද්දේ ද, එකල්හි එම ධර්මයන් ද ඒ විපාකය ද පහ කරයි. මෙම පදයෙන් විපස්සනාව කියන ලදී. 'තදභිනිවට්ටෙත්වා' යන්නෙන් මාර්ගය ද, 'චේතසා අභිනිවිජ්ඣිත්වා' යන්නෙන් ද මාර්ගයම කියන ලදී. 'පඤ්ඤාය අතිවිජ්ඣ පස්සති' යනු විපස්සනාව හා සමඟ වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් කෙලෙසුන් විනිවිද දැකීමයි. මෙසේ සෑම තැනම අර්ථ දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි වට-විවට (සංසාරය හා ඉන් මිදීම) පිළිබඳව කියන ලදී.

සම්බොධවග්ගො පඨමො.

පළමුවැනි සම්බෝධි වර්ගයයි.

(12) 2. ආපායිකවග්ගො

(12) 2. ආපායික වර්ගය

1. ආපායිකසුත්තවණ්ණනා

1. ආපායික සූත්‍ර වර්ණනාව

114. දුතියස්ස [Pg.233] පඨමෙ අපායං ගච්ඡිස්සන්තීති ආපායිකා. නිරයං ගච්ඡිස්සන්තීති නෙරයිකා. ඉදමප්පහායාති ඉදං බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤතාදිං පාපධම්මත්තයං අවිජහිත්වා. බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤොති බ්‍රහ්මචාරිපටිරූපකො, තෙසං වා ආකප්පං අවිජහනෙන ‘‘අහම්පි බ්‍රහ්මචාරී’’ති එවංපටිඤ්ඤො. අනුද්ධංසෙතීති අක්කොසති පරිභාසති චොදෙති. නත්ථි කාමෙසු දොසොති කිලෙසකාමෙන වත්ථුකාමෙ සෙවන්තස්ස නත්ථි දොසො. පාතබ්‍යතන්ති පිවිතබ්බතං පරිභුඤ්ජිතබ්බතං නිරාසඞ්කෙන චිත්තෙන පිපාසිතස්ස පානීයපිවනසදිසං පරිභුඤ්ජිතබ්බතං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

114. දෙවැනි (ආපායික) වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'අපායට යන්නාහු' යන අර්ථයෙන් 'ආපායික' නම් වේ. 'නිරයට යන්නාහු' යන අර්ථයෙන් 'නෛරයික' නම් වේ. 'ඉදමප්පහාය' යනු බ්‍රහ්මචාරියෙකු ලෙස පෙනී සිටීම ආදී මේ පාප ධර්ම තුන අත් නොහැර යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචාරිප්පටිඤ්ඤෝ' යනු ව්‍යාජ බ්‍රහ්මචාරියෙකි, නැතහොත් ඔවුන්ගේ වෙස් නොහැර 'මම ද බ්‍රහ්මචාරියෙක්මි' යි මෙසේ ප්‍රතිඥා දෙන්නාය. 'අනුද්ධංසේති' යනු ආක්‍රෝශ කරයි, පරිභව කරයි, චෝදනා කරයි යන්නයි. 'නත්ථි කාමේසු දෝසෝ' යනු ක්ලේශ කාමයෙන් වස්තු කාමයන් සේවනය කරන්නාට වරදක් නැත යන්නයි. 'පාතබ්‍යතං' යනු බීමට සුදුසු බව හෙවත් පරිභෝජනයට සුදුසු බවයි. එනම් කිසිදු සැකයකින් තොර සිතින් පිපාසිතයෙකු පැන් බොන්නාක් මෙන් පරිභෝජනය කළ යුතු බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සංසාරය (වටය) ගැනම පවසන ලදී.

2. දුල්ලභසුත්තවණ්ණනා

2. දුල්ලභ සූත්‍ර වර්ණනාව

115. දුතියෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදීති ‘‘ඉමිනා මය්හං කත’’න්ති තෙන කතකම්මං ඤත්වා විදිතං පාකටං කත්වා පටිකරණකපුග්ගලො.

115. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි; 'කතඤ්ඤූ කතවේදී' යනු 'මොහු විසින් මට උපකාරයක් කරන ලදී' යනුවෙන් ඔහු කළ උපකාරය දැන, එය ප්‍රකට කොට, පෙරළා උපකාර කරන්නා වූ පුද්ගලයාය.

3. අප්පමෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

3. අප්පමෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

116. තතියෙ සුඛෙන මෙතබ්බොති සුප්පමෙය්‍යො. දුක්ඛෙන මෙතබ්බොති දුප්පමෙය්‍යො. පමෙතුං න සක්කොතීති අප්පමෙය්‍යො. උන්නළොති උග්ගතනළො, තුච්ඡමානං උක්ඛිපිත්වා ඨිතොති අත්ථො. චපලොති පත්තමණ්ඩනාදිනා චාපල්ලෙන සමන්නාගතො. මුඛරොති මුඛඛරො. විකිණ්ණවාචොති අසඤ්ඤතවචනො. අසමාහිතොති චිත්තෙකග්ගතාරහිතො. විබ්භන්තචිත්තොති භන්තචිත්තො භන්තගාවිභන්තමිගසප්පටිභාගො. පාකතින්ද්‍රියොති විවටින්ද්‍රියො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

116. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි; පහසුවෙන් මැනිය හැකි බැවින් 'සුප්පමෙය්‍ය' නම් වේ. අපහසුවෙන් මැනිය හැකි බැවින් 'දුප්පමෙය්‍ය' නම් වේ. මැනිය නොහැකි බැවින් 'අප්පමෙය්‍ය' නම් වේ. 'උන්නළෝ' යනු හිස් මානය ඉහළට ඔසවාගෙන සිටින තැනැත්තායි. 'චපලෝ' යනු පාත්‍ර සැරසීම ආදී සෙලවෙන (චපල) ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූවාය. 'මුඛරෝ' යනු කටෝර වචන ඇත්තාය. 'විකිණ්ණවාචෝ' යනු අසංවර වචන ඇත්තාය. 'අසමාහිතෝ' යනු සිතේ එකඟතාවක් නැත්තාය. 'විබ්භන්තචිත්තෝ' යනු නොසන්සුන් සිතක් ඇති, මංමුළා වූ ගවයෙකු හෝ මුවෙකු වැනි වූවාය. 'පාකටින්ද්‍රියෝ' යනු විවෘත වූ (අසංවර) ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තාය. මෙහි ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

4. ආනෙඤ්ජසුත්තවණ්ණනා

4. ආනෙඤ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව

117. චතුත්ථෙ තදස්සාදෙතීති තං ඣානං අස්සාදෙති. තං නිකාමෙතීති තදෙව පත්ථෙති. තෙන ච විත්තිං ආපජ්ජතීති තෙන ඣානෙන තුට්ඨිං ආපජ්ජති. තත්‍ර ඨිතොති තස්මිං ඣානෙ ඨිතො. තදධිමුත්තොති තත්ථෙව අධිමුත්තො. තබ්බහුලවිහාරීති තෙන බහුලං විහරන්තො. සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති සහභාවං උපපජ්ජති, තස්මිං දෙවලොකෙ නිබ්බත්තතීති අත්ථො[Pg.234]. නිරයම්පි ගච්ඡතීතිආදි නිරයාදීහි අවිප්පමුත්තත්තා අපරපරියායවසෙන තත්ථ ගමනං සන්ධාය වුත්තං. න හි තස්ස උපචාරජ්ඣානතො බලවතරං අකුසලං අත්ථි, යෙන අනන්තරං අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය. භගවතො පන සාවකොති සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං අඤ්ඤතරො. තස්මිංයෙව භවෙති තත්ථෙව අරූපභවෙ. පරිනිබ්බායතීති අප්පච්චයපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති. අධිප්පයාසොති අධිකප්පයොගො. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ පුථුජ්ජනස්ස උපපත්තිජ්ඣානං කථිතං, අරියසාවකස්ස තදෙව උපපත්තිජ්ඣානඤ්ච විපස්සනාපාදකජ්ඣානඤ්ච කථිතං.

117. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'තදස්සාදේති' යනු එම ධ්‍යානය රස විඳියි. 'තං නිකාමේති' යනු එයම පතයි. 'තේන ච විත්තිං ආපජ්ජති' යනු එම ධ්‍යානයෙන් සතුටට පත්වෙයි. 'තත්‍ර ඨිතෝ' යනු එම ධ්‍යානයෙහි පිහිටියෙකි. 'තදධිමුත්තෝ' යනු එහිම ඇලුණෙකි. 'තබ්බහුලවිහාරී' යනු එය බහුලව වඩමින් වෙසෙන්නෙකි. 'සහබ්‍යතං උපපජ්ජති' යනු එම තත්ත්වයටම පැමිණෙයි, එනම් ඒ දේව ලෝකයෙහි උපදියි යන්නයි. 'නිරයට ද යයි' යනාදිය පවසන ලද්දේ, නිරය ආදියෙන් නොමිදුණු බැවින් අපරාපරිය කර්ම වශයෙන් එහි යාම අරමුණු කරගෙනය. මන්දයත්, එම පුද්ගලයාට උපචාර ධ්‍යානයට වඩා බලවත් අකුසලයක් නැති බැවින් ඊළඟ භවයේම අපායෙහි උපතක් සිදු නොවේ. 'භගවතෝ පන සාවකෝ' යනු සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී උත්තමයන්ගෙන් එක්තරා කෙනෙකි. 'තස්මිං යේව භවේ' යනු එම අරූප භවයෙහිමය. 'පරිනිබ්බායති' යනු අනුපාදිශේෂ පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවන් පායි යන්නයි. 'අධිප්පයාසෝ' යනු අධික උත්සාහයයි. මෙහි ඉතිරිය පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි පෘථග්ජනයාගේ උප්පත්ති ධ්‍යානය ගැන ද, ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ එම උප්පත්ති ධ්‍යානය සහ විපස්සනාවට පදනම් වන ධ්‍යානය ගැන ද පවසන ලදී.

5. විපත්තිසම්පදාසුත්තවණ්ණනා

5. විපත්තිසම්පදා සූත්‍ර වර්ණනාව

118. පඤ්චමෙ සීලවිපත්තීති සීලස්ස විපන්නාකාරො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. නත්ථි දින්නන්ති දින්නස්ස ඵලාභාවං සන්ධාය වදති. යිට්ඨං වුච්චති මහායොගො. හුතන්ති පහෙණකසක්කාරො අධිප්පෙතො. තම්පි උභයං ඵලාභාවමෙව සන්ධාය පටික්ඛිපති. සුකතදුක්කටානන්ති සුකතදුක්කතානං, කුසලාකුසලානන්ති අත්ථො. ඵලං විපාකොති යං ඵලන්ති වා විපාකොති වා වුච්චති, තං නත්ථීති වදති. නත්ථි අයං ලොකොති පරලොකෙ ඨිතස්ස අයං ලොකො නත්ථි, නත්ථි පරො ලොකොති ඉධ ලොකෙ ඨිතස්සාපි පරලොකො නත්ථි, සබ්බෙ තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තීති දස්සෙති. නත්ථි මාතා නත්ථි පිතාති තෙසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං ඵලාභාවවසෙන වදති. නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකාති චවිත්වා උප්පජ්ජනකසත්තා නාම නත්ථීති වදති. සම්පදාති පාරිපූරියො. සීලසම්පදාති සීලස්ස පරිපුණ්ණඅවෙකල්ලභාවො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. අත්ථි දින්නන්තිආදි වුත්තපටිපක්ඛනයෙන ගහෙතබ්බං.

118. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි; 'සීලවිපත්ති' යනු සීලය පිරිහීමයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයමය. 'නත්ථි දින්නං' යනු දුන් දෙයෙහි විපාකයක් නැති බව අරමුණු කොට පවසයි. 'යිට්ඨං' යනු මහා යාගයයි. 'හුතං' යන්නෙන් අමුත්තන් උදෙසා කරන සත්කාරය අදහස් වේ. ඒ දෙකම විපාක නැති බව පවසමින් ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'සුකටදුක්කටානං' යනු යහපත් හා අයහපත් ලෙස කරන ලද කුසල් අකුසල්ය. 'ඵලං විපාකෝ' යනු යමක් ඵලය හෝ විපාකය යැයි පවසනු ලබන්නේ ද, එය නැති බව පවසයි. 'නත්ථි අයං ලෝකෝ' යනු පරලොව සිටින සත්ත්වයාට මේ ලොවක් නැති බවත්, 'නත්ථි පරෝ ලෝකෝ' යනු මෙලොව සිටින සත්ත්වයාට පරලොවක් නැති බවත්, සියලු සත්ත්වයෝ එතැනම විනාශ වෙති (උච්ඡේද වෙති) යන බවත් පෙන්වයි. 'නත්ථි මාතා නත්ථි පිතා' යනු ඔවුන් කෙරෙහි දක්වන යහපත් හෝ අයහපත් පිළිවෙත්හි විපාකයක් නැති බවයි. 'නත්ථි සත්තා ඕපපාතිකා' යනු චුත වී උපදින සත්ත්වයෝ නැතැයි පවසයි. 'සම්පදා' යනු පූර්ණ බවයි. 'සීලසම්පදා' යනු සීලයේ පූර්ණ බව හා අඩුවක් නැති බවයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මෙසේමය. 'අත්ථි දින්නං' යනාදිය ඉහත පවසන ලද දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ක්‍රමයට දත යුතුය.

6. අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා

6. අපණ්ණක සූත්‍ර වර්ණනාව

119. ඡට්ඨෙ අපණ්ණකො මණීති ඡහි තලෙහි සමන්නාගතො පාසකො. සුගතිං සග්ගන්ති චාතුමහාරාජිකාදීසු අඤ්ඤතරං සග්ගං ලොකං. ඉමස්මිං සුත්තෙ සීලඤ්ච සම්මාදිට්ඨි චාති උභයම්පි මිස්සකං කථිතං. සත්තමං උත්තානමෙව.

119. හයවැනි සූත්‍රයෙහි; 'අපණ්ණකෝ මණි' යනු පැති හයකින් යුත් දාදු කැටයයි. 'සුගතිං සග්ගං' යනු චාතුම්මහාරාජිකාදී දිව්‍ය ලෝකයන්ගෙන් එක්තරා ස්වර්ග ලෝකයකි. මෙම සූත්‍රයෙහි සීලය සහ සම්මා දිට්ඨිය යන දෙකම මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. සත්වැනි සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

8. පඨමසොචෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

8. ප්‍රථම සෝචෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

121. අට්ඨමෙ [Pg.235] සොචෙය්‍යානීති සුචිභාවා. කායසොචෙය්‍යන්ති කායද්වාරෙ සුචිභාවො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙසු පන පටිපාටියා චතූසු සුත්තෙසු අගාරිකපටිපදා කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමීනම්පි වට්ටති.

121. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'සෝචෙය්‍යානි' යනු පිරිසිදු භාවයන්ය. 'කාය සෝචෙය්‍යං' යනු කාය ද්වාරයෙහි පිරිසිදු භාවයයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහෙත් අනුපිළිවෙලින් වූ මේ සූත්‍ර සතරෙහි ගිහි පිළිවෙත දේශනා කරන ලදී. එය සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී උතුමන්ට ද සුදුසු වේ.

9. දුතියසොචෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

9. දෙවන සෝචෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

122. නවමෙ අජ්ඣත්තන්ති නියකජ්ඣත්තං. කාමච්ඡන්දන්ති කාමච්ඡන්දනීවරණං. බ්‍යාපාදාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ගාථාය පන කායසුචින්ති කායද්වාරෙ සුචිං, කායෙන වා සුචිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. නින්හාතපාපකන්ති සබ්බෙ පාපෙ නින්හාපෙත්වා ධොවිත්වා ඨිතං. ඉමිනා සුත්තෙනපි ගාථායපි ඛීණාසවොව කථිතොති.

122. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'අජ්ඣත්තං' යනු තමා සන්තානයෙහි වූ පිරිසිදු බවයි. 'කාමච්ඡන්දං' යනු කාමච්ඡන්ද නීවරණයයි. ව්‍යාපාදාදී පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස යට කියන ලද ක්‍රමයම වේ. ගාථාවෙහි එන 'කායසුචිං' යනු කාය ද්වාරයෙහි පිරිසිදු බව හෙවත් කයින් වන පිරිසිදු බවයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'නින්හාතපාපකං' යනු සියලු පව් සෝදා හැර (ප්‍රහීණ කොට) සිටින තැනැත්තායි. මෙම සූත්‍රයෙන් මෙන්ම ගාථාවෙන් ද දේශනා කරන ලද්දේ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ගැනමය.

10. මොනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

10. මෝනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

123. දසමෙ මොනෙය්‍යානීති මුනිභාවා. කායමොනෙය්‍යන්ති කායද්වාරෙ මුනිභාවො සාධුභාවො පණ්ඩිතභාවො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, කායමොනෙය්‍යන්ති ඉදං තිවිධකායදුච්චරිතප්පහානං කායමොනෙය්‍යං නාම. අපිච තිවිධං කායසුචරිතම්පි කායමොනෙය්‍යං, තථා කායාරම්මණං ඤාණං කායමොනෙය්‍යං, කායපරිඤ්ඤා කායමොනෙය්‍යං, පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො කායමොනෙය්‍යං, කායෙ ඡන්දරාගස්ස පහානං කායමොනෙය්‍යං, කායසඞ්ඛාරනිරොධො චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති කායමොනෙය්‍යං. වචීමොනෙය්‍යෙපි එසෙව නයො.

123. දහවන සූත්‍රයෙහි, 'මෝනෙය්‍යානි' යනු මුනි භාවයන්ය. 'කාය මෝනෙය්‍යං' යනු කාය ද්වාරයෙහි මුනි බව, යහපත් ස්වභාවය සහ පණ්ඩිත ස්වභාවයයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'මහණෙනි, මෙය කාය මෝනෙය්‍යය යැයි කියනු ලැබේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ තුන් වැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතය ප්‍රහීණ කිරීම කාය මෝනෙය්‍ය නම් වන බවයි. තවද තුන් වැදෑරුම් කාය සුචරිතය ද කාය මෝනෙය්‍ය නම් වේ. එසේම ශරීරය අරමුණු කොට උපදින ඥානය ද, ශරීරය පිරිසිඳ දැකීම ද, එම පිරිසිඳ දැකීම සහිත වූ මාර්ගය ද, ශරීරයෙහි ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීම ද, කාය සංස්කාරයන් නිරුද්ධ වන සතරවන ධ්‍යාන සමපත්තිය ද කාය මෝනෙය්‍ය නම් වේ. වචී මෝනෙය්‍යයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

අයං පනෙත්ථ විසෙසො – යථා ඉධ චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති, එවං තත්ථ වචීසඞ්ඛාරනිරොධො දුතියජ්ඣානසමාපත්ති වචීමොනෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බා. මනොමොනෙය්‍යම්පි ඉමිනාව නයෙන අත්ථං ඤත්වා චිත්තසඞ්ඛාරනිරොධො සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්ති මනොමොනෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බා. කායමුනින්ති කායද්වාරෙ මුනිං උත්තමං පරිසුද්ධං, කායෙන වා මුනිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සබ්බප්පහායිනන්ති ඛීණාසවං. ඛීණාසවො හි සබ්බප්පහායී නාමාති.

මෙහි ඇති විශේෂය නම් - යම් සේ මෙහි සතරවන ධ්‍යාන සමපත්තිය කාය මෝනෙය්‍ය වේ ද, එසේම එහි වචී සංස්කාරයන් නිරුද්ධ වන දෙවන ධ්‍යාන සමපත්තිය වචී මෝනෙය්‍ය ලෙස දත යුතුය. මනෝ මෝනෙය්‍යය ද මේ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය තේරුම් ගෙන, චිත්ත සංස්කාරයන් නිරුද්ධ වන සංඥා වේදයිත නිරෝධ සමපත්තිය මනෝ මෝනෙය්‍ය ලෙස දත යුතුය. 'කායමුනිං' යනු කාය ද්වාරයෙහි උතුම් වූ පිරිසිදු වූ මුනිවරයායි, නොහොත් කයින් මුනිවරයකු වූ තැනැත්තායි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'සබ්බප්පහායිනං' යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේයි. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ සැබවින්ම සියල්ල ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තා නම් වේ.

ආපායිකවග්ගො දුතියො.

දෙවන ආපායික වර්ගයයි.

(13) 3. කුසිනාරවග්ගො

(13) 3. කුසිනාර වර්ගය

1. කුසිනාරසුත්තවණ්ණනා

1. කුසිනාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

124. තතියස්ස [Pg.236] පඨමෙ කුසිනාරායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. බලිහරණෙ වනසණ්ඩෙති එවංනාමකෙ වනසණ්ඩෙ. තත්ථ කිර භූතබලිකරණත්ථං බලිං හරන්ති, තස්මා බලිහරණන්ති වුච්චති. ආකඞ්ඛමානොති ඉච්ඡමානො. සහත්ථාති සහත්ථෙන. සම්පවාරෙතීති අලං අලන්ති වාචාය චෙව හත්ථවිකාරෙන ච පටික්ඛිපාපෙති. සාධු වත මායන්ති සාධු වත මං අයං. ගථිතොති තණ්හාගෙධෙන ගථිතො. මුච්ඡිතොති තණ්හාමුච්ඡනායයෙව මුච්ඡිතො. අජ්ඣොපන්නොති තණ්හාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා පවත්තො. අනිස්සරණපඤ්ඤොති ඡන්දරාගං පහාය සංකඩ්ඪිත්වා පරිභුඤ්ජන්තො නිස්සරණපඤ්ඤො නාම හොති, අයං න තාදිසො, සච්ඡන්දරාගො පරිභුඤ්ජතීති අනිස්සරණපඤ්ඤො. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො පනෙත්ථ මිස්සකා කථිතාති වෙදිතබ්බා.

124. තුන්වන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි, 'කුසිනාරායං' යනු ඒ නම ඇති නගරයෙහිය. 'බලිහරණේ වනසණ්ඩේ' යනු ඒ නම ඇති වන ලැහැබෙහිය. එහි භූතයන් උදෙසා බලි පූජා පවත්වන බැවින් 'බලිහරණ' යැයි කියනු ලැබේ. 'ආකංඛමානෝ' යනු කැමති වන්නේය. 'සහත්ථා' යනු සියතින්මය. 'සම්පවාරේති' යනු 'ඇත, ඇත' යැයි වචනයෙන් හෝ අතින් කරන සංඥාවෙන් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කරවීමයි. 'සාධු වත මායං' යනු 'මේ තැනැත්තා මා සතුටු කිරීම යහපති' යන්නයි. 'ගථිතෝ' යනු තෘෂ්ණා ගිජු බවින් බැඳුණු බවයි. 'මුච්ඡිතෝ' යනු තෘෂ්ණා මෝහයෙන් මුසපත් වූ බවයි. 'අජ්ඣෝපන්නෝ' යනු තෘෂ්ණාවෙන් ගිලගෙන එයටම යොමු වී සිටීමයි. 'අනිස්සරණපඤ්ඤෝ' යනු ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කොට සසරින් එතෙර වීමේ ප්‍රඥාව ඇත්තා 'නිස්සරණප්‍රඥ' නම් වන අතර, මොහු එබඳු අයෙකු නොවී තෘෂ්ණා සහිතව අනුභව කරන බැවින් 'අනිස්සරණප්‍රඥ' නම් වේ. සුදු පක්ෂය (ප්‍රතිපක්ෂය) මීට විරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. මෙහි නෙක්ඛම්ම විතර්කාදිය මිශ්‍රව දේශනා කළ බව දත යුතුය.

2. භණ්ඩනසුත්තවණ්ණනා

2. භණ්ඩන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

125. දුතියෙ පජහිංසූති පජහන්ති. බහුලමකංසූති පුනප්පුනං කරොන්ති. ඉධාපි තයො විතක්කා මිස්සකාව කථිතා.

125. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'පජහිංසු' යනු ප්‍රහීණ කරති යන්නයි. 'බහුලමකංසු' යනු නැවත නැවත කරති යන්නයි. මෙහි ද විතර්ක තුනක් මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

3. ගොතමකචෙතියසුත්තවණ්ණනා

3. ගෝතමක චේතිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

126. තතියෙ ගොතමකෙ චෙතියෙති ගොතමකයක්ඛස්ස භවනෙ. තථාගතො හි පඨමබොධියං වීසති වස්සානි කදාචි චාපාලෙ චෙතියෙ, කදාචි සාරන්දදෙ, කදාචි බහුපුත්තෙ, කදාචි ගොතමකෙති එවං යෙභුය්‍යෙන දෙවකුලෙසුයෙව විහාසි. ඉමස්මිං පන කාලෙ වෙසාලිං උපනිස්සාය ගොතමකස්ස යක්ඛස්ස භවනට්ඨානෙ විහාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘ගොතමකෙ චෙතියෙ’’ති. එතදවොචාති එතං ‘‘අභිඤ්ඤායාහ’’න්තිආදිකං සුත්තං අවොච.

126. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ගෝතමකේ චේතියේ' යනු ගෝතමක නම් යක්ෂයාගේ වාසස්ථානයෙහිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම බෝධියෙහි වසර විස්සක් පමණ කාලයක් ඇතැම් විට චාපාල චේතියෙහි ද, ඇතැම් විට සාරන්දදෙහි ද, ඇතැම් විට බහුපුත්තෙහි ද, ඇතැම් විට ගෝතමකයෙහි ද වශයෙන් බොහෝ විට දේවස්ථාන ඇසුරු කොට වැඩ විසූහ. මේ කාලයෙහි විශාලා මහනුවර ඇසුරු කොට ගෝතමක යක්ෂයාගේ භවනය වූ ස්ථානයෙහි වැඩ විසූහ. එබැවින් 'ගෝතමකේ චේතියේ' යැයි වදාරන ලදී. 'එතදවෝච' යනු 'අභිඤ්ඤායාහං' යනාදී මේ සූත්‍රය වදාළ බවයි.

ඉදඤ්ච භගවතා සුත්තං අත්ථුප්පත්තියං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. කතරඅත්ථුප්පත්තියන්ති? මූලපරියායඅත්ථුප්පත්තියං (ම. නි. 1.1 ආදයො). සම්බහුලා කිර බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතා අත්තනා [Pg.237] උග්ගහිතබුද්ධවචනං නිස්සාය ජානනමදං උප්පාදෙත්වා ධම්මස්සවනග්ගං න ගච්ඡන්ති – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො කථෙන්තො අම්හෙහි ඤාතමෙව කථෙස්සති, නො අඤ්ඤාත’’න්ති. භික්ඛූ තථාගතස්ස ආරොචෙසුං. සත්ථා තෙ භික්ඛූ පක්කොසාපෙත්වා මුඛපටිඤ්ඤං ගහෙත්වා මූලපරියායං දෙසෙසි. තෙ භික්ඛූ දෙසනාය නෙව ආගතට්ඨානං, න ගතට්ඨානං අද්දසංසු. අපස්සන්තා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ‘මය්හං කථා නිය්‍යාතී’ති මුඛසම්පත්තමෙව කථෙතී’’ති චින්තයිංසු. සත්ථා තෙසං මනං ජානිත්වා ඉමං සුත්තන්තං ආරභි.

මෙම සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් සිදුවීමක් නිමිති කරගෙන දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය. කිනම් සිදුවීමක් ද යත්? මූලපරියාය සූත්‍රයට පාදක වූ සිදුවීමයි. බොහෝ බමුණු පැවිද්දන් තමන් උගත් බුද්ධ වචනය නිසා 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කරන්නේ අප දන්නා දෙයමය, අමුතු දෙයක් දේශනා නොකරනු ඇත' යැයි උගත්කම නිසා ඇති වූ මානයක් උපදවාගෙන ධර්ම ශ්‍රවණ ශාලාවට නොපැමිණියහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා මේ බව තථාගතයන් වහන්සේට සැළ කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම භික්ෂූන් කැඳවා ඔවුන්ගේ පිළිගැනීම විමසා මූලපරියාය සූත්‍රය දේශනා කළහ. එම භික්ෂූන්ට එම දේශනාවෙහි මුලක් හෝ අගක් තේරුම් ගත නොහැකි විය. එය තේරුම් ගත නොහැකි වූ ඔවුහු 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මගේ කථාව නිවනට පමුණුවන්නකැයි සිතා මුඛයට පැමිණි පරිද්දෙන් (කටට ආ පලියට) දේශනා කරන්නේය' යැයි සිතූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ සිත දැන මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කළහ.

තත්ථ අභිඤ්ඤායාති ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, බාවීසතින්ද්‍රියානි, චත්තාරි සච්චානි, නව හෙතූ, සත්ත ඵස්සා, සත්ත වෙදනා, සත්ත චෙතනා, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත චිත්තානී’’ති ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා, තථා – ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන තෙ තෙ ධම්මෙ ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චක්ඛමෙව කත්වාති අත්ථො. සනිදානන්ති සප්පච්චයමෙව කත්වා කථෙමි, නො අප්පච්චයං. සප්පාටිහාරියන්ති පච්චනීකපටිහරණෙන සප්පාටිහාරියමෙව කත්වා කථෙමි, නො අප්පාටිහාරියං. අලඤ්ච පන වොති යුත්තඤ්ච පන තුම්හාකං. තුට්ඨියාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති තීණි රතනානි ගුණතො අනුස්සරන්තානං තුම්හාකං යුත්තමෙව තුට්ඨිං කාතුන්ති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

එහි 'අභිඤ්ඤාය' යනු මේ පංචස්කන්ධයෝය, දොළොස් ආයතනයෝය, දහඅට ධාතූහුය, විසි දෙකක් වූ ඉන්ද්‍රියයෝය, සතර සත්‍යයෝය, නව හේතූහුය, සප්ත ඵස්සයෝය, සප්ත වේදනාවෝය, සප්ත චේතනාවෝය, සප්ත සංඥාවෝය, සප්ත චිත්තයෝය යැයි දැන අවබෝධ කොට ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමයි. එසේම 'මේ සතර සතිපට්ඨානයෝය' යනාදී ක්‍රමයෙන් ඒ ඒ ධර්මයන් දැන අවබෝධ කොට ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම යන අර්ථයයි. 'සනිදානං' යනු හේතු සහිතවම දේශනා කරමි, හේතු රහිතව නොවේ යන්නයි. 'සප්පාටිහාරියං' යනු ප්‍රතිපක්ෂ වූ රාගාදිය දුරු කිරීම් සහිතවම දේශනා කරමි, එයින් තොරව නොවේ යන්නයි. 'අලඤ්ච පන වෝ' යනු එය තොපට සුදුසුමය යන්නයි. 'තුට්ඨියා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදුය, ධර්මය ස්වාක්ඛාතය, සංඝයා සුප්පටිපන්නය යැයි රත්නත්‍රයෙහි ගුණ සිහි කරන්නා වූ තොපට සතුටු වීම සඳහා සුදුසුමය යන අර්ථයයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

අකම්පිත්ථාති ඡහි ආකාරෙහි අකම්පිත්ථ. එවරූපො හි පථවිකම්පො බොධිමණ්ඩෙපි අහොසි. බොධිසත්තෙ කිර දක්ඛිණදිසාභාගෙන බොධිමණ්ඩං අභිරුළ්හෙ දක්ඛිණදිසාභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය අහොසි, උත්තරභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. පච්ඡිමදිසං ගතෙ පච්ඡිමභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය අහොසි, පාචීනභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. උත්තරදිසං ගතෙ උත්තරදිසාභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය, දක්ඛිණදිසාභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. පාචීනදිසං ගතෙ පාචීනදිසාභාගො හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය, පච්ඡිමභාගො උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. බොධිරුක්ඛොපි සකිං හෙට්ඨා අවීචිං පාපුණන්තො විය, සකිං උග්ගන්ත්වා භවග්ගං අභිහනන්තො විය. තස්මිම්පි දිවසෙ එවං ඡහි ආකාරෙහි චක්කවාළසහස්සී මහාපථවී අකම්පිත්ථ.

'අකම්පිට්ඨ' යනු ආකාර සයකින් කම්පා විය යන්නයි. බෝධි මණ්ඩලයේදී ද මෙබඳු වූම පෘථිවි කම්පනයක් සිදු විය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දකුණු දිශා භාගයෙන් බෝධි මණ්ඩලයට වැඩම කළ කල්හි, දකුණු දිශා භාගය යට අවීචියට පැමිණෙන්නාක් මෙන් ද, උතුරු භාගය ඉහළ භවග්ගයෙහි හැපෙන්නාක් මෙන් ද විය. බටහිර දිශාවට වැඩම කළ කල්හි බටහිර භාගය යට අවීචියට පැමිණෙන්නාක් මෙන් ද, නැගෙනහිර භාගය ඉහළ භවග්ගයෙහි හැපෙන්නාක් මෙන් ද විය. උතුරු දිශාවට වැඩම කළ කල්හි උතුරු දිශා භාගය යට අවීචියට පැමිණෙන්නාක් මෙන් ද, දකුණු භාගය ඉහළ භවග්ගයෙහි හැපෙන්නාක් මෙන් ද විය. නැගෙනහිර දිශාවට වැඩම කළ කල්හි නැගෙනහිර දිශා භාගය යට අවීචියට පැමිණෙන්නාක් මෙන් ද, බටහිර භාගය ඉහළ භවග්ගයෙහි හැපෙන්නාක් මෙන් ද විය. බෝධි වෘක්ෂය ද එක් වරක් යට අවීචියට පැමිණෙන්නාක් මෙන් ද, එක් වරක් ඉහළ භවග්ගයෙහි හැපෙන්නාක් මෙන් ද විය. එදින ද මෙසේ ආකාර සයකින් දහසක් සක්වළ සහිත මහා පෘථිවිය කම්පා විය.

4. භරණ්ඩුකාලාමසුත්තවණ්ණනා

4. භරණ්ඩුකාලාම සූත්‍ර වර්ණනාව

127. චතුත්ථෙ [Pg.238] කෙවලකප්පන්ති සකලකප්පං. අන්වාහිණ්ඩන්තොති විචරන්තො. නාද්දසාති කිං කාරණා න අද්දස? අයං කිර භරණ්ඩු කාලාමො සක්‍යානං අග්ගපිණ්ඩං ඛාදන්තො විචරති. තස්ස වසනට්ඨානං සම්පත්තකාලෙ එකා ධම්මදෙසනා සමුට්ඨහිස්සතීති ඤත්වා භගවා එවං අධිට්ඨාසි, යථා අඤ්ඤො ආවසථො න පඤ්ඤායිත්ථ. තස්මා න අද්දස. පුරාණසබ්‍රහ්මචාරීති පොරාණකො සබ්‍රහ්මචාරී. සො කිර ආළාරකාලාමකාලෙ තස්මිංයෙව අස්සමෙ අහොසි, තං සන්ධායෙවමාහ. සන්ථරං පඤ්ඤාපෙහීති සන්ථරිතබ්බං සන්ථරාහීති අත්ථො. සන්ථරං පඤ්ඤාපෙත්වාති කප්පියමඤ්චකෙ පච්චත්ථරණං පඤ්ඤාපෙත්වා. කාමානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙතීති එත්ථ පරිඤ්ඤා නාම සමතික්කමො, තස්මා කාමානං සමතික්කමං පඨමජ්ඣානං පඤ්ඤාපෙති. න රූපානං පරිඤ්ඤන්ති රූපානං සමතික්කමභූතං අරූපාවචරසමාපත්තිං න පඤ්ඤාපෙති. න වෙදනානං පරිඤ්ඤන්ති වෙදනානං සමතික්කමං නිබ්බානං න පඤ්ඤාපෙති. නිට්ඨාති ගති නිප්ඵත්ති. උදාහු පුථූති උදාහු නානා.

127. සතරවන සූත්‍රයෙහි 'කේවලකප්පං' යනු මුළු කල්පයම (සම්පූර්ණයෙන්ම) යන්නයි. 'අන්වාහිණ්ඩන්තෝ' යනු සැරිසරන්නා වූ යන්නයි. 'නාද්දසා' (නොදැක්කේය) යන්නෙහි - කුමන හේතුවක් නිසා නොදැක්කේ ද? මේ භරණ්ඩු කාලාම තවුසා ශාක්‍යයන්ගේ අග්‍ර දානය වළඳමින් සැරිසරයි. ඔහු වසන ස්ථානයට පැමිණි කල්හි එක් ධර්ම දේශනාවක් උපදින්නේය යන බව දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනත් ආවාසයක් පෙනී නොයන ලෙස මෙසේ අධිෂ්ඨාන කළ සේක. එබැවින් ඔහු නොදැක්කේය. 'පුරාණ සබ්‍රහ්මචාරී' යනු පැරණි සබ්‍රහ්මචාරියා ය. ඔහු ආළාරකාලාමයන්ගේ කාලයෙහි එම අසපුවෙහිම විසූ බැවින් ඔහු ගැන මෙසේ කියන ලදී. 'සන්ථරං පඤ්ඤාපේහි' යනු ඇතිරිය යුත්ත අතුරන්න යන අර්ථයයි. 'සන්ථරං පඤ්ඤාපෙත්වා' යනු කැප වූ ඇඳක ඇතිරිල්ලක් අතුරවා යන්නයි. 'කාමානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤාපේති' යන්නෙහි 'පරිඤ්ඤා' යනු ඉක්මවා යෑමයි, එබැවින් කාමයන් ඉක්මවා ගිය ප්‍රථම ධ්‍යානය පනවයි. 'න රූපානං පරිඤ්ඤං' යනු රූපයන් ඉක්මවා ගිය අරූපාවචර සමාපත්තිය පනවන්නේ නැත යන්නයි. 'න වේදනානං පරිඤ්ඤං' යනු වේදනාවන් ඉක්මවා ගිය නිවන පනවන්නේ නැත යන්නයි. 'නිට්ඨා' යනු ගතිය හෙවත් නිමාවයි. 'උදාහු පුථූ' යනු නැතහොත් නානාවිධ ද යන්නයි.

5. හත්ථකසුත්තවණ්ණනා

5. හත්ථක සූත්‍ර වර්ණනාව

128. පඤ්චමෙ අභික්කන්තාය රත්තියාති එත්ථ අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛ’’න්ති එවමාදීසු ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ.

128. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'අභික්කන්තාය රත්තියා' යන්නෙහි 'අභික්කන්ත' ශබ්දය ක්ෂය වීම, සුන්දර බව, අභිරූප බව, අනුමෝදන් වීම යනාදී අර්ථයන්හි පෙනේ. එහි "ස්වාමීනී, රාත්‍රිය ගෙවී ගියේය (අභික්කන්තා), ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගියේය, භික්ෂු සංඝයා බොහෝ වේලාවක් වැඩ සිටියහ, ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන සේක්වා" යනාදී තැන්වල 'ක්ෂය වීම' (ගෙවී යෑම) යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "මෙම පුද්ගලයන් සතර දෙනා අතුරින් මොහු වඩාත් සුන්දර (අභික්කන්තතර) හා වඩාත් ප්‍රණීත වේ" යනාදී තැන්වල 'සුන්දර' යන අර්ථයෙහි පෙනේ.

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. (වි. ව. 857) –

"සෘද්ධියෙන් හා යසසින් බබළමින්, ඉතා මනහර වර්ණයෙන් සියලු දිශාවන් බබළවමින් මාගේ පාද වඳින්නේ කවුද?"

එවමාදීසු අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතමා’’ති එවමාදීසු (පාරා. 15) අබ්භනුමොදනෙ. ඉධ පන සුන්දරෙ. තෙන අභික්කන්තාය රත්තියාති ඉට්ඨාය කන්තාය මනාපාය රත්තියාති වුත්තං හොති. අභික්කන්තවණ්ණාති ඉධ අභික්කන්තසද්දො අභිරූපෙ, වණ්ණසද්දො පන ඡවිථුතිකුලවග්ගකාරණසණ්ඨානපමාණරූපායතනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා’’ති [Pg.239] එවමාදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553) ඡවියං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ ගහපති සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 2.77) ථුතියං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භො ගොතම, වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 3.115) කුලවග්ගෙ. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධත්ථෙනොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.234) කාරණෙ. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.138) සණ්ඨානෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’ති එවමාදීසු (පාරා. 602) පමාණෙ. ‘‘වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා’’ති එවමාදීසු රූපායතනෙ. සො ඉධ ඡවියා දට්ඨබ්බො. තෙන අභික්කන්තවණ්ණාති අභිරූපච්ඡවි, ඉට්ඨවණ්ණා මනාපවණ්ණාති වුත්තං හොති.

යනාදී තැන්වල අභිරූප (සුන්දර) යන අර්ථයෙහි ද, "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉතා මනහරයි (අභික්කන්තං)" යනාදී තැන්වල අතිශයින් සතුටු වීම (අභිනන්දනය) යන අර්ථයෙහි ද පෙනේ. මෙහි දී නම් 'සුන්දර' යන අර්ථයෙහිය. එබැවින් 'අභික්කන්තාය රත්තියා' යනු ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ රාත්‍රියෙහි යන්නයි. 'අභික්කන්තවණ්ණා' යන්නෙහි 'අභික්කන්ත' ශබ්දය අතිශය රූපවත් බවෙහි ද, 'වණ්ණ' ශබ්දය වර්ණය (සම), ස්තුතිය, කුලය, හේතුව, සන්ඨානය, ප්‍රමාණය සහ රූප ආයතනය යන අර්ථයන්හි පෙනේ. එහි "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රන්වන් පැහැ (සුවණ්ණවණ්ණෝ) ඇති සේක" යනාදී තැන්වල සම (චවි) යන අර්ථයෙහි ද, "ගෘහපතිය, ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ගුණ (වණ්ණා) කවදා පවසන ලද්දේ ද?" යනාදී තැන්වල ස්තුතියෙහි ද, "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ කුල හතරකි (වණ්ණා)" යනාදී තැන්වල කුලයෙහි ද, "කුමන හේතුවක් (වණ්ණේන) නිසා මොහු සුවඳ සොරකම් කරන්නෙකු යැයි කියනු ලැබේ ද?" යනාදී තැන්වල හේතුවෙහි ද, "මහා හස්ති රාජයෙකුගේ ස්වරූපය (වණ්ණං) මවාගෙන" යනාදී තැන්වල සන්ඨානයෙහි ද, "පාත්‍රයක ප්‍රමාණ (වණ්ණා) තුනකි" යනාදී තැන්වල ප්‍රමාණයෙහි ද, "වර්ණය, ගන්ධය, රසය, ඕජාව" යනාදී තැන්වල රූප ආයතනයෙහි ද පෙනේ. එය මෙහි දී සම (චවි) යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. එබැවින් 'අභික්කන්තවණ්ණා' යනු අභිරූප වූ සමක් ඇති, ඉෂ්ට වූ හා මනාප වූ වර්ණයක් ඇති යන්නයි.

කෙවලකප්පන්ති එත්ථ කෙවලසද්දො අනවසෙසයෙභුය්‍යාබ්‍යාමිස්සානතිරෙකදළ්හත්ථවිසංයොගාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති එවමාදීසු (පාරා. 1) අනවසෙසතා අත්ථො. ‘‘කෙවලකප්පා ච අඞ්ගමගධා පහූතං ඛාදනීයං භොජනීයං ආදාය උපසඞ්කමිස්සන්තී’’ති එවමාදීසු (මහාව. 43) යෙභුය්‍යතා. ‘‘කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති එවමාදීසු (විභ. 225) අබ්‍යාමිස්සතා. ‘‘කෙවලං සද්ධාමත්තකං නූන අයමායස්මා’’ති එවමාදීසු (මහාව. 244) අනතිරෙකතා. ‘‘ආයස්මතො, භන්තෙ, අනුරුද්ධස්ස බාහියො නාම සද්ධිවිහාරිකො කෙවලකප්පං සඞ්ඝභෙදාය ඨිතො’’ති එවමාදීසු (අ. නි. 4.243) දළ්හත්ථතා. ‘‘කෙවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසොති වුච්චතී’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 3.57) විසංයොගො. ඉධ පන අනවසෙසතා අත්ථොති අධිප්පෙතා.

'කේවලකප්පං' යන්නෙහි 'කේවල' ශබ්දය නිරවශේෂ, බහුල, මිශ්‍ර නොවූ, නොඉක්මවූ, ස්ථීර සහ වෙන් වූ යනාදී නොයෙක් අර්ථයන්හි වැටේ. එහි "සම්පූර්ණයෙන්ම (කේවලපරිපුණ්ණං) පිරිසිදු වූ බ්‍රහ්මචර්යාව" යනාදී තැන්වල නිරවශේෂ (සම්පූර්ණ) යන අර්ථය දෙයි. "අංග මගධ වැසියෝ බොහෝ දෙනෙක් (කේවලකප්පා) බොහෝ ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය රැගෙන පැමිණෙන්නාහ" යනාදී තැන්වල බහුලත්වය යන අර්ථයයි. "නිර්මිශ්‍ර වූ (කේවලස්ස) දුක්ඛස්කන්ධයාගේ හටගැනීම වෙයි" යන්නෙහි මිශ්‍ර නොවූ බව යන අර්ථයයි. "මේ ආයුෂ්මතුන් කෙරෙහි ඇත්තේ හුදෙක් (කේවලං) ශ්‍රද්ධාව මාත්‍රයක්ම පමණි" යන්නෙහි නොඉක්මවූ බව යන අර්ථයයි. "ස්වාමීනී, අනුරුද්ධ ආයුෂ්මතුන්ගේ බාහිය නම් සද්ධිවිහාරිකයා සංඝ භේදය සඳහා ස්ථීරව (කේවලකප්පං) සිටියි" යන්නෙහි ස්ථීර බව යන අර්ථයයි. "කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූ (කේවලී), වාසය නිම කළ උත්තම පුරුෂයා යැයි කියනු ලැබේ" යන්නෙහි වෙන් වූ බව (විසංයෝගය) යන අර්ථයයි. මෙහි දී නම් නිරවශේෂ (සම්පූර්ණ) යන අර්ථය අදහස් කරනු ලැබේ.

කප්පසද්දො පනායං අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පලෙසසමන්තභාවාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනියමෙතං භොතො ගොතමස්ස, යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) අභිසද්දහනමත්ථො. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (චූළව. 250) වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 1.387) කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති එවමාදීසු (සු. නි. 1098; චූළනි. කප්පමාණවපුච්ඡා 117, කප්පමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 61) පඤ්ඤත්ති[Pg.240]. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු (ජා. 2.22.1368; වි. ව. 1094) ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති එවමාදීසු (චූළව. 446) විකප්පො. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (අ. නි. 8.80) ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 1.94) සමන්තභාවො. ඉධ පනස්ස සමන්තභාවො අත්ථො අධිප්පෙතො. තස්මා කෙවලකප්පං ජෙතවනන්ති එත්ථ අනවසෙසං සමන්තතො ජෙතවනන්ති අත්ථො.

මෙහි 'කප්ප' ශබ්දය විශ්වාසය (අභිසද්දහන), භික්ෂූන්ට කැප වූ ව්‍යවහාරය (වෝහාර), කාලය, පඤ්ඤත්තිය (නම), සිඳීම (ඡේදනය), විකල්පය (විවිධාකාරයෙන් සිතීම), ලේශය (මඳක් හෝ ප්‍රමාණය), සහ සමන්තභාවය (සර්වප්‍රකාරයෙන් පැවතීම) ආදී වූ සහේතුක අර්ථ රාශියක් ප්‍රකාශ කරයි. එනම්: 'ඕකප්පනීයමේතං භෝතෝ ගෝතමස්ස...' යනාදී තැන්වල 'විශ්වාසය' යන අර්ථය දෙයි. 'අනුජානාමි භික්ඛවේ පඤ්චහි සමණකප්පේහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං' යනාදී තැන්වල 'ව්‍යවහාරය' හෙවත් කැප කිරීමේ ක්‍රමය යන අර්ථය දෙයි. 'යේන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමි' යනාදී තැන්වල 'කාලය' යන අර්ථය දෙයි. 'ඉච්චායස්මා කප්පෝ' යනාදී තැන්වල 'පඤ්ඤත්තිය' හෙවත් නම යන අර්ථය දෙයි. 'අලංකතෝ කප්පිතකේසමස්සු' යනාදී තැන්වල 'සිඳීම' හෙවත් කෙස් රැවුල් කැපීම යන අර්ථය දෙයි. 'කප්පති ද්වංගුලකප්පෝ' යනාදී තැන්වල 'විකල්පය' හෙවත් මධ්‍යහ්නයෙන් පසු ඇඟිලි දෙකක සෙවණැල්ල ඇති කාලයෙහි වැළඳීම කැපයයි සිතීම යන අර්ථය දෙයි. 'අත්ථි කප්පෝ නිපජ්ජිතුං' යනාදී තැන්වල 'ලේශය' හෙවත් සැතපීමට සුළු ඉඩක් ඇති බව යන අර්ථය දෙයි. 'කේවලකප්පං වේළුවනං ඕභාසේත්වා' යනාදී තැන්වල 'සමන්තභාවය' හෙවත් හාත්පස යන අර්ථය දෙයි. මෙහිදී අදහස් කළේ සර්වප්‍රකාරයෙන්ම හෙවත් හාත්පස යන අර්ථයයි. එබැවින් 'කේවලකප්පං ජේතවනං' යන්නෙහි අර්ථය ශේෂයක් නැතිව හාත්පස මුළු ජේතවනයම යන්නයි.

ඔභාසෙත්වාති ආභාය ඵරිත්වා. වාලුකායාති සණ්හාය වාලුකාය. න සණ්ඨාතීති න පතිට්ඨාති. ඔළාරිකන්ති බ්‍රහ්මදෙවතාය හි පථවියං පතිට්ඨානකාලෙ අත්තභාවො ඔළාරිකො මාපෙතුං වට්ටති පථවී වා, තස්මා එවමාහ. ධම්මාති ඉමිනා පුබ්බෙ උග්ගහිතබුද්ධවචනං දස්සෙති. නප්පවත්තිනො අහෙසුන්ති සජ්ඣායමූළ්හකා වාචා පරිහීනායෙව අහෙසුං. අප්පටිවානොති අනිවත්තො අනුක්කණ්ඨිතො.

'ඕභාසේත්වා' යනු ආලෝකය පතුරුවා යන්නයි. 'වාලුකායා' යනු සියුම් වැලි සහිත තැනෙහිය. 'න සණ්ඨාති' යනු නොපිහිටයි. 'ඕළාරිකං' යන්නෙහි විස්තරය මෙසේය: බ්‍රහ්ම දේවතාවකුට පෘථිවියෙහි පිහිටන අවස්ථාවකදී රළු (දළ) ආත්මභාවයක් මවාගැනීම සුදුසු බැවින් එසේ පවසන ලදී. 'ධම්මා' යන්නෙන් පූර්ව භවයෙහිදී ඉගෙනගත් බුද්ධ වචනය දක්වයි. 'නප්පවත්තිනෝ අහේසුං' යනු සජ්ඣායනා කිරීම මූලික කරගත් බුද්ධ වචනය පිරිහී ගියේය (අමතක විය) යන්නයි. 'අප්පටිවානෝ' යනු නොපසුබට වූ, කලකිරීමට පත් නොවූ යන්නයි.

දස්සනස්සාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දස්සනස්ස. උපට්ඨානස්සාති චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨානස්ස. අධිසීලන්ති දසවිධං සීලං. තඤ්හි පඤ්චසීලං උපාදාය අධිසීලන්ති වුච්චති. අවිහං ගතොති අවිහබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තොස්මීති දස්සෙති.

'දස්සනස්ස' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැකීම සඳහාය. 'උපට්ඨානස්ස' යනු සිවුපසයෙන් උපස්ථාන කිරීම සඳහාය. 'අධිසීලං' යනු දස වැදෑරුම් සීලයයි. පංච සීලයට සාපේක්ෂව එය අධිසීලය යැයි කියනු ලැබේ. 'අවිහං ගතෝ' යන්නෙන් තමන් අවිහ බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපන් බව දක්වයි.

6. කටුවියසුත්තවණ්ණනා

6. කටුවිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

129. ඡට්ඨෙ ගොයොගපිලක්ඛස්මින්ති ගාවීනං වික්කයට්ඨානෙ උට්ඨිතපිලක්ඛස්ස සන්තිකෙ. රිත්තස්සාදන්ති ඣානසුඛාභාවෙන රිත්තස්සාදං. බාහිරස්සාදන්ති කාමගුණසුඛවසෙන බාහිරස්සාදං. කටුවියන්ති උච්ඡිට්ඨං. ආමගන්ධෙනාති කොධසඞ්ඛාතෙන විස්සගන්ධෙන. අවස්සුතන්ති තින්තං. මක්ඛිකාති කිලෙසමක්ඛිකා. නානුපතිස්සන්තීති උට්ඨාය න අනුබන්ධිස්සන්ති. නාන්වාස්සවිස්සන්තීති අනුබන්ධිත්වා න ඛාදිස්සන්ති. සංවෙගමාපාදීති සොතාපන්නො ජාතො.

129. හයවන සූත්‍රයෙහි 'ගෝයෝගපිලක්ඛස්මිං' යනු එළදෙනුන් විකුණන ස්ථානයක පිහිටි පිලක්ඛ (නුග) ගසක් අසල යන්නයි. 'රිත්තස්සාදං' යනු ධ්‍යාන සැපය නොමැති බැවින් හිස් වූ ආස්වාදයක් ඇති බවයි. 'බාහිරස්සාදං' යනු කාම ගුණයන්ගේ සැපය නිසා ඇතිවන බාහිර ආස්වාදයයි. 'කටුවියං' යනු ඉඳුල් හෙවත් කසළ බඳු දෙයයි. 'ආමගන්ධේනා' යනු ක්‍රෝධය නමැති විෂ ගන්ධයෙනි. 'අවස්සුතං' යනු තෙත් වූ (කෙලෙස්වලින් තෙත් වූ) යන්නයි. 'මක්ඛිකා' යනු කෙලෙස් නමැති මැස්සන්ය. 'නානුපතිස්සන්ති' යනු නැගී සිට පස්සෙන් නොඑනු ඇත. 'නන්වාස්සවිස්සන්ති' යනු ලුහුබැඳ විත් කෑමට පත් නොකරනු ඇත. 'සංවේගමාපාදි' යනු සෝවාන් පුද්ගලයකු බවට පත් වූයේය යන්නයි.

කටුවියකතොති උච්ඡිට්ඨකතො. ආරකා හොතීති දූරෙ හොති. විඝාතස්සෙව භාගවාති දුක්ඛස්සෙව භාගී. චරෙතීති චරති ගච්ඡති. දුම්මෙධොති දුප්පඤ්ඤො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං, ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති. සත්තමෙ වට්ටමෙව භාසිතං.

'කටුවියකතෝ' යනු ඉඳුල් මෙන් කරන ලද හෙවත් කිලුටු කරන ලද යන්නයි. 'ආරකා හෝති' යනු දුරස්ව පවතී. 'විඝාතස්සේව භාගවා' යනු දුකටම හිමිකම් කියන්නෙකි. 'චරේති' යනු හැසිරෙයි, ගමන් කරයි. 'දුම්මේධෝ' යනු ප්‍රඥාව නැති පුද්ගලයාය. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) ගැන පමණක් කියැවුණු අතර, ගාථාවලදී වෘත්තය සහ විවෘතය (නිවන) යන දෙකම කියැවිණි. හත්වන සූත්‍රයෙහිද වෘත්තය ගැනම පවසන ලදී.

8. දුතියඅනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා

8. දෙවන අනුරුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

131. අට්ඨමෙ [Pg.241] ඉදං තෙ මානස්මින්ති අයං තෙ නවවිධෙන වඩ්ඪිතමානොති අත්ථො. ඉදං තෙ උද්ධච්චස්මින්ති ඉදං තව උද්ධච්චං චිත්තස්ස උද්ධතභාවො. ඉදං තෙ කුක්කුච්චස්මින්ති ඉදං තව කුක්කුච්චං.

131. අටවන සූත්‍රයෙහි 'ඉදං තේ මානස්මිං' යනු ඔබගේ නව වැදෑරුම් වූ මානයයි. 'ඉදං තේ උද්ධච්චස්මිං' යනු ඔබගේ සිතෙහි පවතින මෙම නොසන්සුන් බව (උද්ධච්චය) යි. 'ඉදං තේ කුක්කුච්චස්මිං' යනු ඔබගේ පසුතැවිල්ල (කුක්කුච්චය) යි.

9. පටිච්ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

9. පටිච්ඡන්න සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

132. නවමෙ ආවහන්තීති නිය්‍යන්ති. පටිච්ඡන්නො ආවහතීති පටිච්ඡන්නොව හුත්වා නිය්‍යාති. විවටො විරොචතීති එත්ථ එකතො උභතො අත්තතො සබ්බත්ථකතොති චතුබ්බිධා විවටතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ එකතො විවටං නාම අසාධාරණසික්ඛාපදං. උභතො විවටං නාම සාධාරණසික්ඛාපදං. අත්තතො විවටං නාම පටිලද්ධධම්මගුණො. සබ්බත්ථකවිවටං නාම තෙපිටකං බුද්ධවචනං.

132. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ආවහන්ති' යනු පමුණුවයි, රැගෙන යයි. 'පටිච්ඡන්නෝ ආවහති' යනු සැඟවී සිටම විපාක පමුණුවයි. 'විවටෝ විරෝචති' යන්නෙහිදී විවෘතභාවය සතර ආකාරයකින් දත යුතුය: එකතෝ විවෘත යනු අසාධාරණ සික්ඛාපදයයි; උභතෝ විවෘත යනු සාධාරණ සික්ඛාපදයයි; අත්ථතෝ විවෘත යනු තමන් ලබාගත් ධර්ම ගුණයන්ය; සබ්බත්ථක විවෘත යනු ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි.

10. ලෙඛසුත්තවණ්ණනා

10. ලේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

133. දසමෙ අභිණ්හන්ති අභික්ඛණං නිරන්තරං. ආගාළ්හෙනාති ගාළ්හෙන කක්ඛළෙන. ඵරුසෙනාති ඵරුසවචනෙන. ගාළ්හං කත්වා ඵරුසං කත්වා වුච්චමානොපීති අත්ථො. අමනාපෙනාති මනං අනල්ලීයන්තෙන අවඩ්ඪන්තෙන. සන්ධියතිමෙවාති ඝටියතියෙව. සංසන්දතිමෙවාති නිරන්තරොව හොති. සම්මොදතිමෙවාති එකීභාවමෙව ගච්ඡති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

133. දහවන සූත්‍රයෙහි 'අභිණ්හං' යනු නිරන්තරයෙන්ම යන්නයි. 'ආගාළ්හේන' යනු දැඩි වූ හෙවත් රළු වූ ආකාරයෙනි. 'ඵරුසේන' යනු රළු වචනයෙනි. 'ආගාළ්හං කත්වා ඵරුසං කත්වා වුච්චමානෝපි' යන්නෙන් දැඩිව හා රළු ලෙස පවසන ලද්දේ වුවද යන අර්ථය දෙයි. 'අමනාපේන' යනු සිතට ප්‍රිය නොවන, සිත නොඇලෙන ආකාරයෙනි. 'සන්ධියතිමේව' යනු කයින් එකතු වීමයි. 'සංසන්දතිමේව' යනු සිතින් අඛණ්ඩව පැවතීමයි. 'සම්මෝදතිමේව' යනු වචනයෙන් සමගි වීමයි. සෙසු සියල්ල ඉතා පැහැදිලිය.

කුසිනාරවග්ගො තතියො.

තුන්වන කුසිනාර වර්ගයයි.

(14) 4. යොධාජීවවග්ගො

(14) 4. යෝධජීව වර්ගයයි.

1. යොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

1. යෝධජීව සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

134. චතුත්ථස්ස පඨමෙ යුද්ධං උපජීවතීති යොධාජීවො. රාජාරහොති රඤ්ඤො අනුච්ඡවිකො. රාජභොග්ගොති රඤ්ඤො උපභොගපරිභොගො. අඞ්ගන්තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති හත්ථො විය පාදො විය ච අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බත්තා අඞ්ගන්ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. දූරෙ පාතී හොතීති උදකෙ උසභමත්තං[Pg.242], ථලෙ අට්ඨුසභමත්තං, තතො වා උත්තරින්ති දූරෙ කණ්ඩං පාතෙති. දුට්ඨගාමණිඅභයස්ස හි යොධාජීවො නවඋසභමත්තං කණ්ඩං පාතෙසි, පච්ඡිමභවෙ බොධිසත්තො යොජනප්පමාණං. අක්ඛණවෙධීති අවිරාධිතවෙධී, අක්ඛණං වා විජ්ජු විජ්ජන්තරිකාය විජ්ඣිතුං සමත්ථොති අත්ථො. මහතො කායස්ස පදාලෙතාති එකතොබද්ධං ඵලකසතම්පි මහිංසචම්මසතම්පි අඞ්ගුට්ඨපමාණබහලං ලොහපට්ටම්පි චතුරඞ්ගුලබහලං අසනපදරම්පි විදත්ථිබහලං උදුම්බරපදරම්පි දීඝන්තෙන වාලිකසකටම්පි විනිවිජ්ඣිතුං සමත්ථොති අත්ථො. යංකිඤ්චි රූපන්තිආදි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතමෙව. නෙතං මමාතිආදි තණ්හාමානදිට්ඨිපටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතීති සම්මා හෙතුනා කාරණෙන සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පස්සති. පදාලෙතීති අරහත්තමග්ගෙන පදාලෙති.

134. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'යුද්ධං උපජීවති' යනු යුද්ධයෙන් ජීවත් වන බැවින් 'යෝධජීව' නම් වේ. 'රාජාරහෝ' යනු රජුට සුදුසු වූ යන්නයි. 'රාජභොග්ගෝ' යනු රජුගේ පරිභෝජනය සඳහා වූ සම්පතකි. 'අංගන්තේව සංඛ්‍යං ගච්ඡති' යනු අතක් පයක් මෙන් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම සිටිය යුතු බැවින් රාජ්‍යයේ අංගයක් ලෙස ගණන් ගනු ලැබේ. 'දූරේ පාතී හෝති' යනු ජලයෙහි උසභයක් පමණ දුරටද, ගොඩබිම උසභ අටක් පමණ දුරටද, ඊටත් වඩා දුරටද ඊතල විදියි. දුටුගැමුණු රජුගේ යෝධයා උසභ නවයක් දුරට විද්දේය, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ යොදුනක් පමණ දුරට විදීමට සමත් වූහ. 'අක්ඛණවේධී' යනු ඉලක්කය නොවරදවා විදින්නායි; විදුලි කෙටීමක අන්තරයෙහි පවා විදීමට සමත් යන අර්ථයයි. 'මහතෝ කායස්ස පදාලේතා' යනු එකට බැඳි ලෑලි සියයක්, මී හරක් සම සියයක්, ඇඟිලි අටක් ඝනකම යකඩ තහඩු, පිනිජම්බු හෝ උදුම්බර ලෑලි මෙන්ම පිදුරු පටවාගත් කරත්ත පවා විනිවිද යන සේ විදීමට සමත් යන අර්ථයයි. 'යං කිඤ්චි රූපං' ආදිය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'නේතං මම' ආදිය තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන ක්ලේශයන් දුරු කිරීමේ අර්ථයෙන් පවසන ලදී. 'සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති' යනු විදර්ශනාව හා මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් යුතුව නිවැරදිව දැකීමයි. 'පදාලේති' යනු අරිහත් මාර්ගයෙන් ක්ලේශයන් විදැහුම් කිරීමයි.

2. පරිසාසුත්තවණ්ණනා

2. පරිසා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

135. දුතියෙ උක්කාචිතවිනීතාති අප්පටිපුච්ඡිත්වා විනීතා දුබ්බිනීතපරිසා. පටිපුච්ඡාවිනීතාති පුච්ඡිත්වා විනීතා සුවිනීතපරිසා. යාවතාවිනීතාති පමාණවසෙන විනීතා, පමාණං ඤත්වා විනීතපරිසාති අත්ථො. ‘‘යාවතජ්ඣා’’ති පාළියා පන යාව අජ්ඣාසයාති අත්ථො, අජ්ඣාසයං ඤත්වා විනීතපරිසාති වුත්තං හොති. තතියං උත්තානමෙව.

135. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'උක්කාචිතවිනීතා' යනු කරුණු විමසීමකින් තොරව ශික්ෂණය වූ, හික්මවීමට අපහසු පිරිසයි. 'පටිපුච්ඡාවිනීතා' යනු කරුණු විමසා බලා ශික්ෂණය වූ, පහසුවෙන් හික්මවිය හැකි පිරිසයි. 'යාවතාවිනීතා' යනු ප්‍රමාණය හෝ ස්වභාවය අනුව හික්මවන ලද පිරිසයි. 'යාවතජ්ඣා' යන පාඨයෙන් අදහස් කරන්නේ පුද්ගලයාගේ අදහස (අජ්ඣාසය) හඳුනාගෙන හික්මවන ලද පිරිස යන්නයි. තුන්වන සූත්‍රය ඉතා පැහැදිලිය.

4. උප්පාදාසුත්තවණ්ණනා

4. උප්පාදා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

137. චතුත්ථෙ ධම්මට්ඨිතතාති සභාවට්ඨිතතා. ධම්මනියාමතාති සභාවනියාමතා. සබ්බෙ සඞ්ඛාරාති චතුභූමකසඞ්ඛාරා. අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. දුක්ඛාති සම්පටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා. අනත්තාති අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තා. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තීණි ලක්ඛණානි මිස්සකානි කථිතානි.

137. සතරවන සූත්‍රයෙහි, 'ධම්මට්ඨිතතා' යනු විදර්ශනා ධර්මයන් කෙරෙහි පිහිටි ස්වභාවයයි. 'ධම්මනියාමතා' යනු ස්වභාවයෙන්ම නියමිත වූ ස්වභාවයයි. 'සබ්බේ සංඛාරා' යනු සිව්භූමක සංඛාර ධර්මයෝයි. 'අනිච්චා' යනු හටගෙන පසුව නැතිව යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වේ. 'දුක්ඛා' යනු හටගැනීම හා බිඳී යාම මගින් පීඩාවට පත්වන අර්ථයෙන් දුක් වේ. 'අනත්තා' යනු තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින අර්ථයෙන් අනාත්ම වේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ලක්ෂණත්‍රය මිශ්‍ර කොට දේශනා කරන ලදී.

5. කෙසකම්බලසුත්තවණ්ණනා

5. කේසකම්බල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

138. පඤ්චමෙ තන්තාවුතානං වත්ථානන්ති පච්චත්තෙ සාමිවචනං, තන්තෙහි වායිතවත්ථානීති අත්ථො. කෙසකම්බලොති මනුස්සකෙසෙහි වායිතකම්බලො[Pg.243]. පුථුසමණබ්‍රාහ්මණවාදානන්ති ඉදම්පි පච්චත්තෙ සාමිවචනං. පටිකිට්ඨොති පච්ඡිමකො ලාමකො. මොඝපුරිසොති තුච්ඡපුරිසො. පටිබාහතීති පටිසෙධෙති. ඛිප්පං උඩ්ඩෙය්‍යාති කුමිනං ඔඩ්ඩෙය්‍ය. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

138. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'තන්තාවුතානං වත්ථානං' යනු තන්තු මගින් වියන ලද වස්ත්‍රයන් යන්නයි. 'කේසකම්බලෝ' යනු මිනිස් කෙස්වලින් වියන ලද කම්බිලියයි. 'පුථුසමණබ්‍රාහ්මණවාදානං' යන්නෙහි ද අර්ථය එයයි. 'පටිකිට්ඨෝ' යනු ඉතා පහත් වූ හෝ අන්තිම වූ යන්නයි. 'මෝඝපුරිසෝ' යනු ධ්‍යාන මාර්ග ඵලයන්ගෙන් හිස් වූ පුරුෂයායි. 'පටිබාහති' යනු වළක්වයි. 'ඛිප්පං උඩ්ඩෙය්‍ය' යනු මසුන් අල්ලන මීනයක් (කුමිනයක්) වහා එළීමයි. හයවන හා හත්වන සූත්‍ර ප්‍රකට අර්ථ සහිතයි.

8. අස්සඛළුඞ්කසුත්තවණ්ණනා

8. අස්සඛළුංක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

141. අට්ඨමෙ අස්සඛළුඞ්කොති අස්සපොතො. ඉදමස්ස ජවස්මිං වදාමීති අයමස්ස ඤාණජවොති වදාමි. ඉදමස්ස වණ්ණස්මිං වදාමීති අයමස්ස ගුණවණ්ණොති වදාමි. ඉදමස්ස ආරොහපරිණාහස්මින්ති අයමස්ස උච්චභාවො පරිමණ්ඩලභාවොති වදාමීති.

141. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'අස්සඛළුංකෝ' යනු තරුණ අශ්වයායි (අශ්ව පෝතකයායි). 'ඉදමස්ස ජවස්මිං වදාමි' යනු මොහුගේ ඥාන වේගය යැයි පවසමි. 'ඉදමස්ස වණ්ණස්මිං වදාමි' යනු මොහුගේ ගුණ නමැති වර්ණය යැයි පවසමි. 'ඉදමස්ස ආරෝහපරිණාහස්මිං' යනු මොහුගේ උස හා පිරිපුන් බව යැයි පවසමි.

9. අස්සපරස්සසුත්තවණ්ණනා

9. අස්සපරස්ස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

142. නවමෙ අස්සපරස්සෙති අස්සෙසු පරස්සෙ. පුරිසපරස්සෙති පුරිසෙසු පරස්සෙ, පුරිසපුරිසෙති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ තීණි මග්ගඵලානි කථිතානි. තත්ථ අයං තීහි මග්ගෙහි ඤාණජවසම්පන්නොති වෙදිතබ්බො.

142. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'අස්සපරස්සේ' යනු අශ්වයන් අතුරින් අනෙක් අශ්වයන් යන්නයි. 'පුරිසපරස්සේ' යනු පුරුෂයන් අතුරින් අශ්වයන් වැනි අනෙක් පුරුෂයන් යන්නයි. මේ සූත්‍රයෙහි මාර්ග ඵල තුනක් ගැන කියැවේ. එහිදී මාර්ග තුනකින් යුත් තැනැත්තා ඥාන වේගයෙන් සම්පූර්ණ වූවකු ලෙස දත යුතුය.

10. අස්සාජානීයසුත්තවණ්ණනා

10. අස්සාජානීය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

143. දසමෙ භද්‍රෙති භද්දකෙ. අස්සාජානීයෙති කාරණාකාරණං ජානනකෙ අස්සෙ. පුරිසාජානීයෙසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරහත්තඵලං කථිතං. තත්‍රායං අරහත්තමග්ගෙන ඤාණජවසම්පන්නොති වෙදිතබ්බො.

143. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'භද්රේ' යනු යහපත් වූ යන්නයි. 'අස්සාජානීයේ' යනු සුදුසු අසුදුසු බව දන්නා ආජානීය අශ්වයන් යන්නයි. පුරුෂ ආජානීයයන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙම සූත්‍රයෙහි අර්හත් ඵලය දේශනා කරන ලදී. එහිදී අර්හත් මාර්ගයෙන් ඥාන වේගය සම්පූර්ණ වූ තැනැත්තා පුරුෂ ආජානීයයා ලෙස දත යුතුය.

11. පඨමමොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා

11. ප්‍රථම මෝරනිවාප සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

144. එකාදසමෙ අච්චන්තනිට්ඨොති අන්තං අතික්කන්තනිට්ඨො, අකුප්පනිට්ඨො ධුවනිට්ඨොති අත්ථො. සෙසං සදිසමෙව.

144. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අච්චන්තනිට්ඨෝ' යනු කෙළවර ඉක්මවා ගිය නිමාව වූ, එනම් නොසැලෙන ස්ථිර නිවන නමැති නිමාව වූ යන්නයි. ඉතිරිය පෙර පරිදිම වේ.

12. දුතියමොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා

12. ද්විතීය මෝරනිවාප සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

145. ද්වාදසමෙ ඉද්ධිපාටිහාරියෙනාති ඉජ්ඣනකපාටිහාරියෙන. ආදෙසනාපාටිහාරියෙනාති ආදිසිත්වා අපදිසිත්වා කථනඅනුකථනකථාපාටිහාරියෙන.

145. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'ඉද්ධිපාටිහාරියේන' යනු සඵල වන සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයෙනි. 'ආදේසනාපාටිහාරියේන' යනු පෙන්වා දී, අනුශාසනා කරමින් කරනු ලබන වචන හා අනුශාසනා ප්‍රාතිහාර්යයෙනි.

13. තතියමොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා

13. තෘතීය මෝරනිවාප සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

146. තෙරසමෙ [Pg.244] සම්මාදිට්ඨියාති ඵලසමාපත්තත්ථාය සම්මාදිට්ඨියා. සම්මාඤාණෙනාති ඵලඤාණෙන. සම්මාවිමුත්තියාති සෙසෙහි ඵලසමාපත්තිධම්මෙහි. ඉමෙසු තීසුපි සුත්තෙසු ඛීණාසවොව කථිතොති.

146. දහතුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'සම්මාදිට්ඨියා' යනු ඵල සමපත්තිය සඳහා වූ සම්මා දිට්ඨියෙනි. 'සම්මාඤාණේන' යනු ඵල ඥාණයෙනි. 'සම්මාවිමුත්තියා' යනු ඉතිරි ඵල සමපත්ති ධර්මයන්ගෙනි. මේ සූත්‍ර තුනෙහිම දේශනා කරන ලද්දේ රහතන් වහන්සේලා පිළිබඳවමය.

යොධාජීවවග්ගො චතුත්ථො.

යෝධාජීව වර්ගය සතරවැන්නයි.

(15) 5. මඞ්ගලවග්ගො

(15) 5. මංගල වර්ගය

1-9. අකුසලසුත්තාදිවණ්ණනා

1-9. අකුසල සූත්‍රාදී වර්ණනාවයි.

147-155. පඤ්චමස්ස පඨමෙ යථාභතං නික්ඛිත්තොති යථා ආනෙත්වා ඨපිතො. දුතියෙ සාවජ්ජෙනාති සදොසෙන. තතියෙ විසමෙනාති සපක්ඛලනෙන. සමෙනාති අපක්ඛලනෙන. චතුත්ථෙ අසුචිනාති ගූථසදිසෙන අපරිසුද්ධෙන අමෙජ්ඣෙන. සුචිනාති පරිසුද්ධෙන මෙජ්ඣෙන. පඤ්චමාදීනි උත්තානානෙව.

147-155. පස්වන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි, 'යථාභතං නික්ඛිත්තෝ' යනු ගෙනැවිත් තැබුවාක් මෙනි. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'සාවජ්ජේන' යනු දෝෂ සහිත වූ යන්නයි. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'විසමේන' යනු වැරදි සහගත බව සහිත වූ යන්නයි. 'සමේන' යනු වැරදි රහිත බවයි. සතරවන සූත්‍රයෙහි, 'අසුචිනා' යනු අසූචි බඳු වූ අපිරිසිදු දෙයෙනි. 'සුචිනා' යනු පිරිසිදු දෙයෙනි. පස්වන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි සූත්‍ර ප්‍රකට අර්ථ සහිතයි.

10. පුබ්බණ්හසුත්තවණ්ණනා

10. පුබ්බණ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

156. දසමෙ සුනක්ඛත්තන්තිආදීසු යස්මිං දිවසෙ තයො සුචරිතධම්මා පූරිතා හොන්ති, සො දිවසො ලද්ධනක්ඛත්තයොගො නාම, තෙනස්ස සදා සුනක්ඛත්තං නාම හොතීති වුච්චති. ස්වෙව දිවසො කතමඞ්ගලො නාම හොති, තෙනස්ස සදා සුමඞ්ගලන්ති වුච්චති. පභාතම්පිස්ස සදා සුප්පභාතමෙව, සයනතො උට්ඨානම්පි සුහුට්ඨිතමෙව, ඛණොපි සුක්ඛණොව, මුහුත්තොපි සුමුහුත්තොව. එත්ථ ච දසච්ඡරපමාණො කාලො ඛණො නාම, තෙන ඛණෙන දසක්ඛණො කාලො ලයො නාම, තෙන ලයෙන ච දසලයො කාලො ඛණලයො නාම, තෙන දසගුණො මුහුත්තො නාම, තෙන දසගුණො ඛණමුහුත්තො නාමාති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. සුයිට්ඨං බ්‍රහ්මචාරිසූති යස්මිං දිවසෙ තීණි සුචරිතානි පූරිතානි, තදාස්ස සෙට්ඨචාරීසු දින්නදානං සුයිට්ඨං නාම හොති[Pg.245]. පදක්ඛිණං කායකම්මන්ති තං දිවසං තෙන කතං කායකම්මං වඩ්ඪිකායකම්මං නාම හොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. පදක්ඛිණානි කත්වානාති වඩ්ඪියුත්තානි කායකම්මාදීනි කත්වා. ලභන්තත්ථෙ පදක්ඛිණෙති පදක්ඛිණෙ වඩ්ඪිඅත්ථෙයෙව ලභති. සෙසං උත්තානමෙවාති.

156. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'සුනක්ඛත්තං' යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. යම් දවසක සුචරිත ධර්ම තුනක් සම්පූර්ණ වේ ද, එදින යහපත් නැකතක් හා යෙදුණු දිනයක් නම් වේ. එබැවින් ඔහුට හැමවිටම එය සුනැකතක් යැයි කියනු ලැබේ. එම දිනයම මංගල සම්මත දිනයක් ද වේ. එබැවින් ඔහුට හැමවිටම එය සුමංගලයක් යැයි කියනු ලැබේ. ඔහුගේ අලුයම කාලය සුප්‍රභාතයක් ම වේ, පිබිදීම ද යහපත් පිබිදීමකි, ක්ෂණය ද සුබ ක්ෂණයකි, මුහුර්තය ද සුබ මුහුර්තයකි. මෙහි කාල බෙදීම මෙසේ දත යුතුය: ඇඟිලි ගැසීමක් වැනි කාලය 'ක්ෂණය' නම්‍ වේ. එවැනි ක්ෂණ දහයක කාලය 'ලයක්' වේ. ලය දහයක් 'ක්ෂණලයක්' වේ. එය දස ගුණයක් වූ විට 'මුහුර්තයක්' වේ. එය දස ගුණයක් වූ විට 'ක්ෂණ මුහුර්තයක්' වේ. 'සුයිට්ඨං බ්‍රහ්මචාරීසු' යනු යම් දවසක සුචරිත තුන පුරන ලද්දේ ද, එවිට ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි දෙන ලද දානය මැනවින් පූජා කරන ලද්දක් (සුයිට්ඨ) වේ. 'පදක්ඛිණං කායකම්මං' යනු එදින ඔහු විසින් කරන ලද කාය කර්මය අභිවෘද්ධිය සලසන කාය කර්මයක් වන බවයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'පදක්ඛිණානි කත්වාන' යනු අභිවෘද්ධිය සලසන කාය කර්මාදිය කොට යන්නයි. 'ලභන්තත්ථේ පදක්ඛිණේ' යනු අභිවෘද්ධිය හා යහපතම ලබති යන්නයි. ඉතිරිය ප්‍රකට අර්ථ සහිතයි.

මඞ්ගලවග්ගො පඤ්චමො.

මංගල වර්ගය පස්වැන්නයි.

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

තෙවන පණ්ණාසකය නිමාවිය.

(16) 6. අචෙලකවග්ගවණ්ණනා

(16) 6. අචේලක වර්ග වර්ණනාවයි.

157-163. ඉතො පරෙසු ආගාළ්හා පටිපදාති ගාළ්හා කක්ඛළා ලොභවසෙන ථිරග්ගහණා. නිජ්ඣාමාති අත්තකිලමථානුයොගවසෙන සුට්ඨු ඣාමා සන්තත්තා පරිතත්තා. මජ්ඣිමාති නෙව කක්ඛළා න ඣාමා මජ්ඣෙ භවා. අචෙලකොති නිච්චෙලො නග්ගො. මුත්තාචාරොති විස්සට්ඨාචාරො, උච්චාරකම්මාදීසු ලොකියකුලපුත්තාචාරෙන විරහිතො ඨිතකොව උච්චාරං කරොති, පස්සාවං කරොති, ඛාදති භුඤ්ජති. හත්ථාපලෙඛනොති හත්ථෙ පිණ්ඩම්හි නිට්ඨිතෙ ජිව්හාය හත්ථං අපලෙඛති, උච්චාරම්පි කත්වා හත්ථස්මිංයෙව දණ්ඩකසඤ්ඤී හුත්වා හත්ථෙන අපලෙඛති. භික්ඛාය ගහණත්ථං ‘‘එහි, භදන්තෙ’’ති වුත්තො න එතීති න එහිභදන්තිකො. ‘‘තෙන හි තිට්ඨ, භන්තෙ’’ති වුත්තොපි න තිට්ඨතීති න තිට්ඨභදන්තිකො. තදුභයම්පි කිර සො ‘‘එතස්ස වචනං කතං භවිස්සතී’’ති න කරොති. අභිහටන්ති පුරෙතරං ගහෙත්වා ආහටභික්ඛං. උද්දිස්සකතන්ති ඉදං තුම්හෙ උද්දිස්ස කතන්ති එවමාරොචිතභික්ඛං. නිමන්තනන්ති ‘‘අසුකං නාම කුලං වා වීථිං වා ගාමං වා පවිසෙය්‍යාථා’’ති එවං නිමන්තිතභික්ඛම්පි න සාදියති න ගණ්හාති. න කුම්භිමුඛාති කුම්භිතො උද්ධරිත්වා දීයමානං භික්ඛම්පි න ගණ්හාති. න කළොපිමුඛාති කළොපීති උක්ඛලි වා පච්ඡි වා, තතොපි න ගණ්හාති. කස්මා? ‘‘කුම්භිකළොපියො මං නිස්සාය කටච්ඡුනා පහාරං ලභන්තී’’ති. න එළකමන්තරන්ති උම්මාරං අන්තරං කත්වා දීයමානං න ගණ්හාති. කස්මා? ‘‘අයං මං නිස්සාය අන්තරකරණං ලභතී’’ති. දණ්ඩමුසලෙසුපි එසෙව නයො. ද්වින්නන්ති [Pg.246] ද්වීසු භුඤ්ජමානෙසු එකස්මිං උට්ඨාය දෙන්තෙ න ගණ්හාති. කස්මා? කබළන්තරායො හොතීති.

157-163. මෙම තුන්වන පණ්ණාසකයට පසුව එන පණ්ණාසකයන්හි 'ආගාළ්හා පටිපදා' යනු ලෝභය නිසා තදින් ග්‍රහණය කරගත්, දැඩි වූ කර්කශ පිළිවෙතයි. 'නිජ්ඣාමා' යනු තමා වෙහෙසා ගැනීමේ යෙදීමෙන් (අත්තකිලමථානුයෝගයෙන්) මැනවින් දැවුණු, තැවුණු, පෙළුණු බවයි. 'මජ්ඣිමා' යනු කර්කශ ද නොවන, දැවුණු ස්වභාවයෙන් ද තොර වූ මධ්‍යස්ථව පවත්නා පිළිවෙතයි. 'අචේලකෝ' යනු වස්ත්‍ර රහිත නිරුවත් තැනැත්තායි. 'මුත්තාචාරෝ' යනු මුදාහළ ඇවතුම් පැවතුම් ඇති, මලමූත්‍ර කිරීම ආදියේදී ලෝක සම්මත කුලපුත්‍රයන්ගේ ආචාර විධීන්ගෙන් තොරව, සිටගෙනම මලමූත්‍ර කරන්නා වූ, සිටගෙනම කන්නා බොන්නා වූ තැනැත්තායි. 'හත්ථාපලේඛනෝ' යනු අතේ තිබෙන බත් පිඬ අවසන් වූ විට දිවෙන් අත් ලෙවකන තැනැත්තායි; මලපහ කිරීමෙන් පසුවද අතේම දණ්ඩක සංඥාව ඇතිව අතින් සූරා දමන තැනැත්තායි. දන් පිළිගනු පිණිස 'පින්වත, මෙහි එන්න' යැයි කී විට නොඑන බැවින් ඔහු 'න ඒහි භදන්තික' නම් වේ. 'ස්වාමීනි, එසේ නම් එතැනම නවතින්න' යැයි කීවද නොනැවතෙන බැවින් ඔහු 'න තිට්ඨ භදන්තික' නම් වේ. ඔහු ඒ දෙකම නොකරන්නේ 'මොහුගේ වචනය පිළිපැද්දා වනු ඇත' යන හැඟීමෙන් බව පැවසේ. 'අභිහටං' යනු තමා ඒ අසලට පැමිණීමට පෙරම රැගෙන එන ලද ආහාරයයි. 'උද්දිස්සකතං' යනු 'මෙය ඔබ උදෙසාම කරන ලද්දකි' යි පවසා පූජා කරන ලද ආහාරයයි. 'නිමන්තනං' යනු 'අසවල් කුලයට හෝ වීථියට හෝ ගමට හෝ පිවිසෙන්න' යනාදී වශයෙන් කරන ලද ආරාධනාවෙන් ලත් ආහාරයයි; එවැනි ආහාර ඔහු නොපිළිගනී. 'න කුම්භිමුඛා' යනු මුට්ටියකින් (සැලියකින්) බෙදා දෙන ආහාරයද ඔහු නොපිළිගනී. 'න කළෝපිමුඛා' යන්නෙහි 'කළෝපි' යනු බත් මුට්ටිය හෝ කූඩයයි; එයින් දෙන ආහාරයද ඔහු නොපිළිගනී. ඔහු එසේ නොගන්නේ ඇයි? 'මුට්ටිය හෝ කූඩය මා නිසා හැන්දෙන් පහර ලබයි' යන අදහසිනි. 'න ඒළකමන්තරං' යනු දොරකඩ අන්තරයක් (සීමාවක්) කොට දෙන ආහාරය ඔහු නොපිළිගනී. ඔහු එසේ නොගන්නේ 'මෙය මා නිසා සීමා කිරීමක් ලබයි' යන අදහසිනි. දණ්ඩ හා මෝල්ගස් සම්බන්ධයෙන්ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'ද්වින්නං' යනු දෙදෙනෙකු ආහාර ගනිමින් සිටින විට එක් අයෙකු නැගිට දෙන ආහාරය ඔහු නොපිළිගනී. එසේ නොගන්නේ ආහාර අනුභව කරන්නාට ඉන් බාධාවක් වන බැවිනි.

න ගබ්භිනියාතිආදීසු පන ගබ්භිනියා කුච්ඡියං දාරකො කිලමති, පායන්තියා දාරකස්ස ඛීරන්තරායො හොති, පුරිසන්තරගතාය රතිඅන්තරායො හොතීති න ගණ්හාති. න සඞ්කිත්තීසූති සඞ්කිත්තෙත්වා කතභත්තෙසු. දුබ්භික්ඛසමයෙ කිර අචෙලකසාවකා අචෙලකානං අත්ථාය තතො තතො තණ්ඩුලාදීනි සමාදපෙත්වා භත්තං පචන්ති, උක්කට්ඨාචෙලකො තතො න පටිග්ගණ්හාති. න යත්ථ සාති යත්ථ සුනඛො ‘‘පිණ්ඩං ලභිස්සාමී’’ති උපට්ඨිතො හොති, තත්ථ තස්ස අදත්වා ආහටං න ගණ්හාති. කස්මා? එතස්ස පිණ්ඩන්තරායො හොතීති. සණ්ඩසණ්ඩචාරිනීති සමූහසමූහචාරිනී. සචෙ හි අචෙලකං දිස්වා ‘‘ඉමස්ස භික්ඛං දස්සාමා’’ති මනුස්සා භත්තගෙහං පවිසන්ති, තෙසු ච පවිසන්තෙසු කළොපිමුඛාදීසු නිලීනා මක්ඛිකා උප්පතිත්වා සණ්ඩසණ්ඩා චරන්ති, තතො ආහටං භික්ඛං න ගණ්හාති. කස්මා? ‘‘මං නිස්සාය මක්ඛිකානං ගොචරන්තරායො ජාතො’’ති.

'න ගබ්භිනියා' යනාදී පදවලින් හැඟවෙන්නේ, ගර්භණී ස්ත්‍රියකගේ කුසෙහි සිටින දරුවා වෙහෙසට පත්වන බැවින්ද, කිරි දෙන මවකගේ දරුවාට කිරි අන්තරායක් වන බැවින්ද, පුරුෂයෙකු සමඟ සිටින ස්ත්‍රියකගේ රතියට බාධා වන බැවින්ද එවැනි අවස්ථාවලදී ඔහු දන් නොපිළිගන්නා බවයි. 'න සංකිත්තීසු' යනු ප්‍රසිද්ධ කොට පිළියෙළ කළ දානයන්ය. දුර්භික්ෂ කාලයන්හිදී අචේලක ශ්‍රාවකයෝ අචේලකයන් උදෙසා ඒ ඒ තැන්වලින් සහල් ආදිය රැස්කොට බත් පිසින බව පැවසේ; උසස් පිළිවෙත් රකින අචේලකයා එබඳු ආහාර පිළි නොගනී. 'න යත්ථ සා' යනු යම් තැනක බල්ලෙකු 'ආහාර වේලක් ලබමි' යන බලාපොරොත්තුවෙන් සිටීද, එම බල්ලාට නොදී තමාට දෙන ආහාරය ඔහු නොපිළිගනී. එසේ නොගන්නේ එම සතාගේ ආහාරයට ඉන් බාධාවක් වන බැවිනි. 'සණ්ඩසණ්ඩචාරිනී' යනු සමූහ වශයෙන් හැසිරෙන මැස්සන්ය. අචේලකයෙකු දැක 'මොහුට දන් දෙමු' යි මිනිසුන් මුළුතැන්ගෙට පිවිසෙන විට, බත් මුට්ටි ආදියේ වසා සිටින මැස්සන් ඉගිලී රොත්ත පිටින් හැසිරෙයි; ඒ මැස්සන් රොක් වූ තැනින් ගෙන එන ආහාරය ඔහු නොපිළිගනී. එසේ නොගන්නේ 'මා නිසා මැස්සන්ගේ ආහාරයට බාධා ඇති විය' යන අදහසිනි.

ථුසොදකන්ති සබ්බසස්සසම්භාරෙහි කතසොවීරකං. එත්ථ ච සුරාපානමෙව සාවජ්ජං, අයං පන සබ්බෙසු සාවජ්ජසඤ්ඤී. එකාගාරිකොති යො එකස්මිංයෙව ගෙහෙ භික්ඛං ලභිත්වා නිවත්තති. එකාලොපිකොති එකෙනෙව ආලොපෙන යාපෙති. ද්වාගාරිකාදීසුපි එසෙව නයො. එකිස්සාපි දත්තියාති එකාය දත්තියා. දත්ති නාම එකා ඛුද්දකපාති හොති, යත්ථ අග්ගභික්ඛං පක්ඛිපිත්වා ඨපෙන්ති. එකාහිකන්ති එකදිවසන්තරිකං. අද්ධමාසිකන්ති අද්ධමාසන්තරිකං. පරියායභත්තභොජනන්ති වාරභත්තභොජනං, එකාහවාරෙන ද්වීහවාරෙන සත්තාහවාරෙන අද්ධමාසවාරෙනාති එවං දිවසවාරෙන ආභතභත්තභොජනං. සාකභක්ඛොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව.

'ථුසෝදකං' යනු සියලු ධාන්‍ය වර්ගවලින් පිළියෙළ කළ ලෝණ සෝවීරක නම් බෙහෙත් පැන් විශේෂයකි. මෙහිදී මත්පැන් පානයම වරදක් (සාවද්‍ය) වන නමුත්, මේ අචේලකයා සියලු වර්ගයේ බෙහෙත් පැන් කෙරෙහි වරදක් ඇතැයි යන සංඥාවෙන් යුක්ත වෙයි. 'ඒකාගාරිකෝ' යනු එක් නිවසකින් පමණක් ආහාර ලබාගෙන ආපසු හැරෙන තැනැත්තායි. 'ඒකාලෝපිකෝ' යනු එක් බත් පිඬකින් පමණක් යැපෙන තැනැත්තායි. 'ද්වාගාරික' ආදී පදවලදීද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. 'එකිස්සාපි දත්තියා' යනු එක් දත්තියකිනි. 'දත්තිය' යනු කුඩා බඳුනකි; යම් බඳුනකට අග්‍ර දානය (බත් මුදුන) දමා තබයිද එයයි. 'ඒකාහිකං' යනු එක් දිනක් හැර එක් දිනක් ආහාර ගැනීමයි. 'අඩ්ඪමාසිකං' යනු අඩමසකට (දින 15කට) වරක් ආහාර ගැනීමයි. 'පරියායභත්තභෝජනං' යනු වාර බත් අනුභව කිරීමයි; එනම් දිනක වාරයෙන්, දින දෙකක වාරයෙන්, සතියක වාරයෙන් හෝ අඩමසක වාරයෙන් ආහාර ගැනීමයි. 'සාකභක්ඛෝ' යනාදී පද කලින් පවසන ලද අර්ථ ඇත්තාහුමය.

උබ්භට්ඨකොති උද්ධං ඨිතකො. උක්කුටිකප්පධානමනුයුත්තොති උක්කුටිකවීරියමනුයුත්තො, ගච්ඡන්තොපි උක්කුටිකොව හුත්වා උප්පතිත්වා උප්පතිත්වා ගච්ඡති. කණ්ටකාපස්සයිකොති අයකණ්ටකෙ වා පකතිකණ්ටකෙ වා භූමියං කොට්ටෙත්වා තත්ථ චම්මං අත්ථරිත්වා ඨානචඞ්කමාදීනි කරොති. සෙය්‍යන්ති [Pg.247] සයන්තොපි තත්ථෙව සෙය්‍යං කප්පෙති. සායං තතියමස්සාති සායතතියකං. පාතො මජ්ඣන්හිකෙ සායන්ති දිවසස්ස තික්ඛත්තුං ‘‘පාපං පවාහෙස්සාමී’’ති උදකොරොහනානුයොගං අනුයුත්තො විහරති.

'උබ්භට්ඨකෝ' යනු කෙළින් සිටගෙන සිටින තැනැත්තායි. 'උක්කුටිකප්පධානමනුයුත්තෝ' යනු උක්කුටිකයෙන් (සිටගෙන/නැමී) සිටීමේ වීර්යයේ යෙදුණු තැනැත්තායි; ඔහු ගමන් කරන විට පවා උක්කුටිකයෙන්ම පැන පැන යයි. 'කණ්ටකාපස්සයිකෝ' යනු යකඩ කටු හෝ සාමාන්‍ය කටු පොළොවේ සිටුවා, ඒ මත සමක් එළා සිටගෙන සිටීම හෝ සක්මන් කිරීම ආදිය කරන්නායි. 'සෙය්‍යං' යනු නිදාගන්නා විටද එම කටු මත එළන ලද සමෙහිම නිදන්නායි. 'සායං තතියමස්සා' යනු ඔහුට තුන්වන වරට සවස දියට බැසීමක් ඇති බැවින් 'සායතතියක' නම් වේ. උදය කාලයේදීත්, මධ්‍යහ්නයේදීත්, සවසත් යනුවෙන් දිනකට තුන් වරක් 'මම පව් සෝදා හරිමි' යි යන අදහසින් දියට බැසීමේ ව්‍රතයෙහි යෙදී සිටියි.

කායෙ කායානුපස්සීතිආදීනි හෙට්ඨා එකකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, මජ්ඣිමා පටිපදාති, භික්ඛවෙ, අයං කාමසුඛල්ලිකානුයොගඤ්ච අත්තකිලමථානුයොගඤ්චාති ද්වෙ අන්තෙ අනුපගතා, සස්සතුච්ඡෙදන්තෙහි වා විමුත්තා මජ්ඣිමා පටිපදාති වෙදිතබ්බා.

'කායේ කායානුපස්සී' යනාදී පද යට ඒකක නිපාත වර්ණනාවෙහි සඳහන් කළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. 'මහණෙනි, මෙය මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව යැයි කියනු ලැබේ' යනු, මහණෙනි, මේ ප්‍රතිපදාව කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය හා අත්තකිලමථානුයෝගය යන අන්ත දෙකට නොපැමිණි, ශාස්වත හා උච්ඡේද යන අන්තයන්ගෙන් මිදුණු ප්‍රතිපදාව බව දත යුතුය.

අචෙලකවග්ගො ඡට්ඨො.

හයවන අචේලක වර්ගයයි.

17-18. පෙය්‍යාලවග්ගාදිවණ්ණනා

17-18. පෙය්‍යාල වර්ගය ආදියේ වර්ණනාවයි.

164-184. සමනුඤ්ඤොති සමානජ්ඣාසයො. රාගස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. අභිඤ්ඤායාති අභිජානනත්ථං. සුඤ්ඤතො සමාධීතිආදීහි තීහිපි සමාධීහි විපස්සනාව කථිතා. විපස්සනා හි නිච්චාභිනිවෙස-නිච්චනිමිත්ත-නිච්චපණිධිආදීනං අභාවා ඉමානි නාමානි ලභති. පරිඤ්ඤායාති පරිජානනත්ථං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති.

164-184. 'සමනුඤ්ඤෝ' යනු සමාන අදහස් ඇති බවයි. 'රාගස්ස' යනු පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගයයි. 'අභිඤ්ඤාය' යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගැනීම පිණිසයි. 'සුඤ්ඤතෝ සමාධි' යනාදී පාඨයන්ගෙන් ආකාර තුනක සමාධීන් මගින් විදර්ශනාවම දක්වන ලදී. සැබවින්ම විදර්ශනාව යනු නිත්‍යය යන වැරදි පිළිගැනීම (නිච්චාභිනිවෙස), නිත්‍ය නිමිති හා නිත්‍ය ප්‍රාර්ථනා ආදියෙහි අභාවය නිසා මේ 'ශුන්‍යත සමාධි' ආදී නම් ලබයි. 'පරිඤ්ඤාය' යනු පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිසයි. සෙසු පදවලදීද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙයින් තික නිපාතය පිළිබඳ විස්තරය අවසන් වේ.

පෙය්‍යාලවග්ගාදි නිට්ඨිතා.

පෙය්‍යාල වර්ගය ආදිය නිමාවට පත් විය.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

තිකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තික නිපාත වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා!

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

අංගුත්තර නිකායෙහි,

චතුක්කනිපාත-අට්ඨකථා

චතුක්ක නිපාත අටුවාව.

1. පඨමපණ්ණාසකං

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය.

1. භණ්ඩගාමවග්ගො

1. භණ්ඩගාම වර්ගය.

1. අනුබුද්ධසුත්තවණ්ණනා

1. අනුබුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව.

1. චතුක්කනිපාතස්ස [Pg.249] පඨමෙ අනනුබොධාති අබුජ්ඣනෙන අජානනෙන. අප්පටිවෙධාති අප්පටිවිජ්ඣනෙන අපච්චක්ඛකිරියාය. දීඝමද්ධානන්ති චිරකාලං. සන්ධාවිතන්ති භවතො භවං ගමනවසෙන සන්ධාවිතං. සංසරිතන්ති පුනප්පුනං ගමනාගමනවසෙන සංසරිතං. මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්චාති මයා ච තුම්හෙහි ච. අථ වා සන්ධාවිතං සංසරිතන්ති සන්ධාවනං සංසරණං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච අහොසීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අරියස්සාති නිද්දොසස්ස. සීලං සමාධි පඤ්ඤාති ඉමෙ පන තයො ධම්මා මග්ගඵලසම්පයුත්තාව වෙදිතබ්බා, විමුත්තිනාමෙන ඵලමෙව නිද්දිට්ඨං. භවතණ්හාති භවෙසු තණ්හා. භවනෙත්තීති භවරජ්ජු. තණ්හාය එව එතං නාමං. තාය හි සත්තා ගොණා විය ගීවාය බන්ධිත්වා තං තං භවං නීයන්ති, තස්මා භවනෙත්තීති වුච්චති.

1. චතුක්ක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අනනුබෝධ’ යනු අවබෝධ නොවීමෙන් හෙවත් නොදැනීමෙන් යන්නයි. ‘අප්පටිවේධ’ යනු විනිවිද නොදැකීමෙන් හෙවත් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකිරීමෙන් යන්නයි. ‘දීඝමද්ධානං’ යනු බොහෝ කාලයක් යන්නයි. ‘සන්ධාාවිතං’ යනු එක් භවයකින් තවත් භවයකට යාම වශයෙන් දිවීමයි. ‘සංසාරිතං’ යනු නැවත නැවත යාම ඊම වශයෙන් සැරිසැරීමයි. ‘මමඤ්චේව තුම්හාකඤ්ච’ යනු මා විසින් ද ඔබලා විසින් ද යන්නයි. එසේත් නැතිනම් ‘සන්ධාාවිතං සංසාරිතං’ යන්නෙහි මාගේ ද ඔබලාගේ ද දිවීම හා සැරිසැරීම (චුති-ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන්) සිදු විය යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘අරියස්ස’ යනු නිවැරදි වූ හෙවත් දෝෂ රහිත වූ යන්නයි. ‘ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා’ යන මේ ධර්ම තුන මෙහිදී මාර්ග හා ඵලයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවක් ලෙස දත යුතුය. ‘විමුක්ති’ යන නාමයෙන් මෙහි අදහස් කර ඇත්තේ ඵල සමපත්තියමයි. ‘භවතණ්හා’ යනු භවයන් කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාවයි. ‘භවනෙත්ති’ යනු භවය බැඳ තබන රැහැන හෙවත් කඹයයි. මෙය තෘෂ්ණාවටම නමකි. ගවයන් බෙල්ලෙන් බැඳ යම් සේ ගෙන යනු ලබන්නේ ද, එසේම ඒ තෘෂ්ණාව විසින් සත්ත්වයන් ඒ ඒ භවයන් කරා ගෙන යනු ලබයි. එබැවින් එය ‘භවනෙත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ.

අනුත්තරාති ලොකුත්තරා. දුක්ඛස්සන්තකරොති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරො. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. ඉදමස්ස බොධිමණ්ඩෙ පඨමපරිනිබ්බානං, පච්ඡා පන යමකසාලානමන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතොති යථානුසන්ධිනා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

‘අනුත්තරා’ යනු ලෝකෝත්තර වූ යන්නයි. ‘දුක්ඛස්සන්තකරෝ’ යනු වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර කරන්නා වූ යන්නයි. ‘චක්ඛුමා’ යනු පස් වැදෑරුම් ඇස් ඇත්තා වූ යන්නයි. ‘පරිනිබ්බුතෝ’ යනු කෙලෙස් පිරිනිවනින් පිරිනිවියා වූ යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙකී පිරිනිවීම ප්‍රථමයෙන් බෝධි මණ්ඩපයේදී සිදු වූ අතර, පසුව අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් යමක සාල වෘක්ෂයන් අතරදී පිරිනිවී වදාළ සේක. මෙසේ අනුසන්ධි වශයෙන් දේශනාව අවසන් කරන ලදී.

2. පපතිතසුත්තවණ්ණනා

2. පපතිත සූත්‍ර වර්ණනාව

2. දුතියෙ පපතිතොති පතිතො චුතො. අප්පපතිතොති අපතිතො පතිට්ඨිතො. තත්ථ ලොකියමහාජනො පතිතොයෙව නාම, සොතාපන්නාදයො කිලෙසුප්පත්තික්ඛණෙ පතිතා නාම, ඛීණාසවො එකන්තපතිට්ඨිතො නාම.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘පපතිතෝ’ යනු වැටුණු හෙවත් චුත වූ යන්නයි. ‘අප්පපතිතෝ’ යනු නොවැටුණු හෙවත් පිහිටි යන්නයි. එහි ලෞකික මහා ජනයා ‘වැටුණු’ අයම වෙති. සෝවාන් ආදී උතුමන් තිදෙනා කෙලෙස් උපදින මොහොතකදී ‘වැටුණු’ අය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම ‘පිහිටි’ අයෙක්ම වෙති.

චුතා [Pg.250] පතන්තීති යෙ චුතා, තෙ පතන්ති නාම. පතිතාති යෙ පතිතා, තෙ චුතා නාම. චුතත්තා පතිතා, පතිතත්තා චුතාති අත්ථො. ගිද්ධාති රාගරත්තා. පුනරාගතාති පුන ජාතිං පුන ජරං පුන බ්‍යාධිං පුන මරණං ආගතා නාම හොන්ති. කතං කිච්චන්ති චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බකිච්චං කතං. රතං රම්මන්ති රමිතබ්බයුත්තකෙ ගුණජාතෙ රමිතං. සුඛෙනාන්වාගතං සුඛන්ති සුඛෙන සුඛං අනුආගතං සම්පත්තං. මානුසකසුඛෙන දිබ්බසුඛං, ඣානසුඛෙන විපස්සනාසුඛං, විපස්සනාසුඛෙන මග්ගසුඛං, මග්ගසුඛෙන ඵලසුඛං, ඵලසුඛෙන නිබ්බානසුඛං සම්පත්තං අධිගතන්ති අත්ථො.

‘චුතා පතන්ති’ යනු යම් පිරිසක් චුත වෙද්ද, ඔවුහු වැටුණාහු නම් වෙති. ‘පතිතා’ යනු වැටුණු අයම චුත වූවෝ නම් වෙති. චුත වූ බැවින් වැටුණාහ, වැටුණු බැවින් චුත වූහ යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘ගිද්ධා’ යනු රාගයෙන් ඇලුණා වූ යන්නයි. ‘පුනරාගතා’ යනු නැවත ජාතියට, ජරාවට, ව්‍යාධියට හා මරණයට පැමිණියා වූ යන්නයි. ‘කතං කිච්චං’ යනු සතර මාර්ගයෙන් කළ යුතු කටයුතු අවසන් කළ බවයි. ‘රතං රම්මං’ යනු ඇලිය යුතු වූ ගුණ සමූහයෙහි ඇලුණු බවයි. ‘සුඛේනාන්වාගතං සුඛං’ යනු එක් සැපයකින් තවත් සැපයකට පැමිණීමයි. එනම් මනුෂ්‍ය සැපයෙන් දිව්‍ය සැපයට ද, ධ්‍යාන සැපයෙන් විදර්ශනා සැපයට ද, විදර්ශනා සැපයෙන් මාර්ග සැපයට ද, මාර්ග සැපයෙන් ඵල සැපයට ද, ඵල සැපයෙන් නිර්වාණ සැපයට ද පැමිණීම හෙවත් එය ලැබීම යන අර්ථයයි.

3. පඨමඛතසුත්තවණ්ණනා

3. පඨමඛත සූත්‍ර වර්ණනාව

3. තතියං දුකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තමෙව. ගාථාසු පන නින්දියන්ති නින්දිතබ්බයුත්තකං. නින්දතීති ගරහති. පසංසියොති පසංසිතබ්බයුත්තො. විචිනාති මුඛෙන සො කලින්ති යො එවං පවත්තො, තෙන මුඛෙන කලිං විචිනාති නාම. කලිනා තෙන සුඛං න වින්දතීති තෙන ච කලිනා සුඛං න පටිලභති. සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනාති සබ්බෙනපි සකෙන ධනෙන චෙව අත්තනා ච සද්ධිං යො පරාජයො, සො අප්පමත්තකොව කලීති අත්ථො. යො සුගතෙසූති යො පන සම්මග්ගතෙසු පුග්ගලෙසු චිත්තං පදුස්සෙය්‍ය, අයං චිත්තපදොසොව තතො කලිතො මහන්තතරො කලි. ඉදානි තස්ස මහන්තතරභාවං දස්සෙන්තො සතං සහස්සානන්තිආදිමාහ. තත්ථ සතං සහස්සානන්ති නිරබ්බුදගණනාය සතසහස්සං. ඡත්තිංසතීති අපරානි ච ඡත්තිංසති නිරබ්බුදානි. පඤ්ච චාති අබ්බුදගණනාය ච පඤ්ච අබ්බුදානි. යමරියගරහීති යං අරියෙ ගරහන්තො නිරයං උපපජ්ජති, තත්ථ එත්තකං ආයුප්පමාණන්ති.

3. තුන්වන සූත්‍රය දුක නිපාත වර්ණනාවෙහි කියන ලද පරිදිම වේ. ගාථාවන්හි ‘නින්දියං’ යනු නින්දා කටයුත්තායි. ‘නින්දති’ යනු ගරහයි යන්නයි. ‘පසංසියෝ’ යනු ප්‍රශංසා කටයුත්තායි. ‘විචිනාති මුඛේන සෝ කලිං’ යනු යමෙක් මෙසේ හැසිරෙන්නේ ද, හෙතෙම ඒ මුඛයෙන් විනාශය හෙවත් පරාජය රැස් කර ගනී. ‘කලිනා තේන සුඛං න වින්දති’ යනු ඒ විනාශය නිසා ඔහුට සැපයක් නොලැබේ යන්නයි. ‘සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනා’ යනු තමා සතු සියලු ධනය ද තමා ද සමඟ සිදුවන යම් පරාජයක් වේ ද, එය ඉතා සුළු විනාශයකි. ‘යෝ සුගතේසු’ යනු යමෙක් යහපතට පැමිණි (ආර්ය) පුද්ගලයන් කෙරෙහි සිත දූෂණය කර ගන්නේ ද, මේ සිත දූෂණය කර ගැනීම අර කී තමාගේ ධනය හා ජීවිතය විනාශ කර ගැනීමට වඩා මහත් වූ විනාශයකි. දැන් එහි ඇති අතිමහත් බව දැක්වීමට ‘සතං සහස්සානං’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘සතං සහස්සානං’ යනු නිරබ්බුද ගණනින් ලක්ෂයකි. ‘ඡත්තිංසති’ යනු තවත් නිරබ්බුද තිස් හයකි. ‘පඤ්ච ච’ යනු අබ්බුද ගණනින් අබ්බුද පහකි. ‘යමරියගරහී’ යනු යමෙක් ආර්යයන්ට ගරහමින් නිරයට පැමිණේ ද, එහි පරමායුෂ මෙපමණ වේ යන්නයි.

4. දුතියඛතසුත්තවණ්ණනා

4. දුතියඛත සූත්‍ර වර්ණනාව

4. චතුත්ථෙ මාතරි පිතරි චාතිආදීසු මිත්තවින්දකො මාතරි මිච්ඡාපටිපන්නො නාම, අජාතසත්තු පිතරි මිච්ඡාපටිපන්නො නාම, දෙවදත්තො තථාගතෙ මිච්ඡාපටිපන්නො නාම, කොකාලිකො තථාගතසාවකෙ මිච්ඡාපටිපන්නො නාම. බහුඤ්චාති බහුකමෙව. පසවතීති පටිලභති. තායාති තාය මිච්ඡාපටිපත්තිසඞ්ඛාතාය අධම්මචරියාය. පෙච්චාති ඉතො ගන්ත්වා. අපායං ගච්ඡතීති නිරයාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං නිබ්බත්තති. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයො.

4. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘මාතරි පිතරි ච’ යනාදියෙහි, මිත්තවින්දක මව කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන්නෙකි. අජාසත්ත මල රජු පියා කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන්නෙකි. දේවදත්ත තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන්නෙකි. කෝකාලික තථාගත ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන්නෙකි. ‘බහුඤ්ච’ යනු බොහෝ වූ (අකුසල්) යන්නයි. ‘පසවති’ යනු රැස් කර ගනී හෙවත් ලබයි යන්නයි. ‘තාය’ යනු ඒ වැරදි පිළිවෙත නම් වූ අධර්මචර්යාවෙනි. ‘පෙච්ච’ යනු මෙලොවින් ගොස් පරලොවදී යන්නයි. ‘අපායං ගච්ඡති’ යනු නිරය ආදී යම්කිසි අපාය භවයක උපදී යන්නයි. කුසල පක්ෂයෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

5. අනුසොතසුත්තවණ්ණනා

5. අනුසෝත සූත්‍ර වර්ණනාව

5. පඤ්චමෙ [Pg.251] අනුසොතං ගච්ඡතීති අනුසොතගාමී. කිලෙසසොතස්ස පච්චනීකපටිපත්තියා පටිසොතං ගච්ඡතීති පටිසොතගාමී. ඨිතත්තොති ඨිතසභාවො. තිණ්ණොති ඔඝං තරිත්වා ඨිතො. පාරඞ්ගතොති පරතීරං ගතො. ථලෙ තිට්ඨතීති නිබ්බානථලෙ තිට්ඨති. බ්‍රාහ්මණොති සෙට්ඨො නිද්දොසො. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. කාමෙ ච පටිසෙවතීති කිලෙසකාමෙහි වත්ථුකාමෙ පටිසෙවති. පාපඤ්ච කම්මං කරොතීති පාපඤ්ච පාණාතිපාතාදිකම්මං කරොති. පාපඤ්ච කම්මං න කරොතීති පඤ්චවෙරකම්මං න කරොති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ඨිතත්තොති අයං අනාගාමී පුග්ගලො තස්මා ලොකා පුන පටිසන්ධිවසෙන අනාගමනතො ඨිතත්තො නාම.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘අනුසෝතං ගච්ඡති’ යනු (සංසාර) ප්‍රවාහය අනුව යයි, එබැවින් ඔහු ‘අනුසෝතගාමී’ නම් වේ. කෙලෙස් ප්‍රවාහයට විරුද්ධ වූ පිළිවෙතින් නිර්වාණය දෙසට යයි, එබැවින් ‘පටිසෝතගාමී’ නම් වේ. ‘ඨිතත්තෝ’ යනු ස්ථාවර ස්වභාවයක් ඇති පුද්ගලයායි. ‘තිණ්ණෝ’ යනු ඕඝ සතරින් එතෙර වී සිටින තැනැත්තායි. ‘පාරංගතෝ’ යනු එතෙර වෙරළට (නිර්වාණයට) ගිය තැනැත්තායි. ‘ථලේ තිට්ඨති’ යනු නිවන් නැමති ගොඩබිමෙහි සිටියි යන්නයි. ‘බ්‍රාහ්මණෝ’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ දෝෂ රහිත වූ තැනැත්තායි. ‘ඉධ’ යනු මේ ලෝකයෙහි යන්නයි. ‘කාමේ ච පටිසේවති’ යනු ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වස්තු කාමයන් පරිභෝජනය කරයි යන්නයි. ‘පාපඤ්ච කම්මං කරෝති’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී වූ පාපී කර්මයන් කරයි යන්නයි. ‘පාපඤ්ච කම්මං න කරෝති’ යනු පංච වේර කර්මයන් නොකරයි යන්නයි. ‘අයං වුච්චති භික්ඛවේ ඨිතත්තෝ’ යනු මේ අනාගාමී පුද්ගලයා තමා උපන් භවයෙන් නැවත ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නොඑන බැවින් ‘පිහිටි ස්වභාවයක් ඇති තැනැත්තා’ යැයි කියනු ලැබේ.

තණ්හාධිපන්නාති තණ්හාය අධිපන්නා අජ්ඣොත්ථටා, තණ්හං වා අධිපන්නා අජ්ඣොගාළ්හා. පරිපුණ්ණසෙඛොති සික්ඛාපාරිපූරියා ඨිතො. අපරිහානධම්මොති අපරිහීනසභාවො. චෙතොවසිප්පත්තොති චිත්තවසීභාවං පත්තො. එවරූපො ඛීණාසවො හොති, ඉධ පන අනාගාමී කථිතො. සමාහිතින්ද්‍රියොති සමාහිතඡළින්ද්‍රියො. පරොපරාති පරොවරා උත්තමලාමකා, කුසලාකුසලාති අත්ථො. සමෙච්චාති ඤාණෙන සමාගන්ත්වා. විධූපිතාති විද්ධංසිතා ඣාපිතා වා. වුසිතබ්‍රහ්මචරියොති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං වසිත්වා ඨිතො. ලොකන්තගූති තිවිධස්සාපි ලොකස්ස අන්තං ගතො. පාරගතොති ඡහාකාරෙහි පාරගතො. ඉධ ඛීණාසවොව කථිතො. ඉති සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

‘තණ්හාධිපන්නා’ යනු තෘෂ්ණාව විසින් යටපත් කරන ලද හෙවත් මඩනා ලද යන්නයි. එසේත් නැතිනම් තෘෂ්ණාවට සම්පූර්ණයෙන්ම බැසගත් යන්නයි. ‘පරිපුණ්ණසේඛෝ’ යනු ශික්ෂාවන් පූර්ණ කිරීමෙහි පිහිටි තැනැත්තායි. ‘අපරිහානධම්මෝ’ යනු නොපිරිහෙන ස්වභාවයක් ඇති තැනැත්තායි. ‘චේතෝවසිප්පත්තෝ’ යනු සිතෙහි වසීභාවයට (පාලනයට) පැමිණි තැනැත්තායි. එවැනි තැනැත්තා රහතන් වහන්සේ නමකි, නමුත් මෙහිදී අනාගාමී පුද්ගලයා ගැන කියවේ. ‘සමාහිතින්ද්‍රියෝ’ යනු මැනවින් තැන්පත් වූ ඉන්ද්‍රිය හයක් ඇති තැනැත්තායි. ‘පරෝපරා’ යනු උසස් හා පහත් වූ ද, කුසල් හා අකුසල් වූ ද යන්න අර්ථයයි. ‘සමෙච්ච’ යනු ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් අවබෝධ කරගෙන යන්නයි. ‘විධූපිතා’ යනු විනාශ කරන ලද හෙවත් දවාලන ලද යන්නයි. ‘වුසිතබ්‍රහ්මචරියෝ’ යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිර අවසන් වූ තැනැත්තායි. ‘ලෝකන්තගූ’ යනු තුන් වැදෑරුම් ලෝකයාගේ කෙළවරට ගිය තැනැත්තායි. ‘පාරගතෝ’ යනු කරුණු සයකින් එතෙරට පැමිණි තැනැත්තායි. මෙහිදී රහතන් වහන්සේ ගැනම කියවේ. මෙසේ සූත්‍රයෙහි මෙන්ම ගාථාවන්හි ද වෘත්ත හා විවෘත්ත (සංසාරය හා නිවන) ගැනම කියන ලදී.

6. අප්පස්සුතසුත්තවණ්ණනා

6. අප්පස්සුත සූත්‍ර වර්ණනාව

6. ඡට්ඨෙ අනුපපන්නොති අනුපාගතො. සුත්තන්තිආදීසු උභතොවිභඞ්ගනිද්දෙසඛන්ධකපරිවාරසුත්තනිපාතමඞ්ගලසුත්තරතනසුත්ත- නාළකසුත්තතුවටකසුත්තානි, අඤ්ඤම්පි ච සුත්තනාමකං තථාගතවචනං සුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බම්පි සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බං, විසෙසෙන සංයුත්තකෙ සකලොපි සගාථාවග්ගො. සකලම්පි අභිධම්මපිටකං, නිග්ගාථකසුත්තං, යඤ්ච අඤ්ඤම්පි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි අසඞ්ගහිතං බුද්ධවචනං, තං වෙය්‍යාකරණන්ති වෙදිතබ්බං. ධම්මපද-ථෙරගාථා-ථෙරිගාථා සුත්තනිපාතෙ නොසුත්තනාමිකා සුද්ධිකගාථා [Pg.252] ච ගාථාති වෙදිතබ්බා. සොමනස්සඤාණමයිකගාථාපටිසංයුත්තා ද්වෙඅසීති සුත්තන්තා උදානන්ති වෙදිතබ්බා. ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’තිආදිනයප්පවත්තා දසුත්තරසතසුත්තන්තා ඉතිවුත්තකන්ති වෙදිතබ්බා. අපණ්ණකජාතකාදීනි පඤ්ඤාසාධිකානි පඤ්ච ජාතකසතානි ජාතකන්ති වෙදිතබ්බානි. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ’’තිආදිනයප්පවත්තා සබ්බෙපි අච්ඡරියඅබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තා සුත්තන්තා අබ්භුතධම්මන්ති වෙදිතබ්බා. චූළවෙදල්ලමහාවෙදල්ලසම්මාදිට්ඨිසක්කපඤ්හසඞ්ඛාරභාජනියමහාපුණ්ණමසුත්තාදයො සබ්බෙපි වෙදඤ්ච තුට්ඨිඤ්ච ලද්ධා ලද්ධා පුච්ඡිතා සුත්තන්තා වෙදල්ලන්ති වෙදිතබ්බා. න අත්ථමඤ්ඤාය න ධම්මමඤ්ඤායාති අට්ඨකථඤ්ච පාළිඤ්ච අජානිත්වා. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නොති නවලොකුත්තරධම්මස්ස අනුරූපධම්මං සහසීලං පුබ්බභාගපටිපදං න පටිපන්නො හොති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. පඨමවාරෙ පනෙත්ථ අප්පස්සුතදුස්සීලො කථිතො, දුතියෙ අප්පස්සුතඛීණාසවො, තතියෙ බහුස්සුතදුස්සීලො, චතුත්ථෙ බහුස්සුතඛීණාසවො.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි; ‘අනුපපන්නෝ’ යනු නොපැමිණි (අනුපගත) යන්නයි. ‘සුත්ත’ යනාදී බෙදීම් පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. උභතෝවිභංග, නිද්දේස, ඛන්ධක, පරිවාර, සුත්තනිපාතයෙහි එන මංගල සූත්‍රය, රතන සූත්‍රය, නාලක සූත්‍රය, තුවටක සූත්‍රය සහ තවත් ‘සූත්‍ර’ යන නාමය ඇති තථාගත වචනයන් ‘සුත්ත’ (සූත්‍ර) යයි දත යුතුය. ගාථා සහිත වූ සියලුම සූත්‍ර ‘ගෙය්‍ය’ (ගෙය්‍ය) ලෙස දත යුතුය, විශේෂයෙන්ම සංයුත්ත නිකායේ මුළු සගාථ වග්ගයම එසේ දත යුතුය. මුළු අභිධර්ම පිටකයම ද, ගාථා රහිත සූත්‍ර ද, අනෙකුත් අංග අටට ඇතුළත් නොවන යම් බුද්ධ වචනයක් වේ නම් එය ද ‘වෙය්‍යාකරණ’ (වෙය්‍යාකරණ) ලෙස දත යුතුය. ධම්මපදය, තේරගාථා, තේරීගාථා සහ සුත්තනිපාතයෙහි ‘සූත්‍ර’ යන නාමය රහිත වූ ශුද්ධ ගාථාවන් ‘ගාථා’ ලෙස දත යුතුය. සෝමනස්ස සහගත ඥානයෙන් යුත් ගාථාවන්ගෙන් යුක්ත වූ සූත්‍ර අසූ දෙක ‘උදාන’ (උදාන) ලෙස දත යුතුය. ‘වෘත්තඤ්හේතං භගවතා’ යනාදී ක්‍රමයට පවතින සූත්‍ර එකසිය දහය ‘ඉතිවුත්තක’ (ඉතිවුත්තක) ලෙස දත යුතුය. අපණ්ණක ජාතකය ආදී පන්සිය පණහක් පමණ වූ ජාතක කථා ‘ජාතක’ (ජාතක) ලෙස දත යුතුය. ‘මහණෙනි, ආනන්දය කෙරෙහි මේ ආශ්චර්ය අද්භූත කරුණු සතරක් වෙයි’ යනාදී වශයෙන් පවතින, ආශ්චර්ය අද්භූත කරුණු හා සම්බන්ධ සියලුම සූත්‍ර ‘අබ්භුතධම්ම’ (අද්භූතධර්ම) ලෙස දත යුතුය. චූළවේදල්ල, මහා වේදල්ල, සම්මාදිට්ඨි, සක්කපඤ්හ, සංඛාරභාජනීය, මහාපුණ්ණම සූත්‍ර ආදී වූ, ප්‍රඥාව හා ප්‍රීතිය ලබා නැවත නැවත විමසන ලද සියලුම සූත්‍ර ‘වේදල්ල’ (වේදල්ල) ලෙස දත යුතුය. ‘න අත්ථමඤ්ඤාය න ධම්මමඤ්ඤාය’ යනු අටුවාව ද පාලිය ද නොදැන යන්නයි. ‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ’ යනු නවලෝකුත්තර ධර්මයට අනුරූප වූ ධර්මය වූ සීලය හා පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙහි නොහික්මුණේ වෙයි. මේ ආකාරයෙන් සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය. මෙහි පළමු වාරයෙහි අල්පශ්‍රැත වූ දුශ්ශීලයා ගැන කියැවිණි, දෙවැන්නෙහි අල්පශ්‍රැත වූ රහතන් වහන්සේ ගැන ද, තෙවැන්නෙහි බහුශ්‍රැත වූ දුශ්ශීලයා ගැන ද, සිව්වැන්නෙහි බහුශ්‍රැත වූ රහතන් වහන්සේ ගැන ද කියැවිණි.

සීලෙසු අසමාහිතොති සීලෙසු අපරිපූරකාරී. සීලතො ච සුතෙන චාති සීලභාගෙන ච සුතභාගෙන ච ‘‘අයං දුස්සීලො අප්පස්සුතො’’ති එවං තං ගරහන්තීති අත්ථො. තස්ස සම්පජ්ජතෙ සුතන්ති තස්ස පුග්ගලස්ස යස්මා තෙන සුතෙන සුතකිච්චං කතං, තස්මා තස්ස සුතං සම්පජ්ජති නාම. නාස්ස සම්පජ්ජතෙති සුතකිච්චස්ස අකතත්තා න සම්පජ්ජති. ධම්මධරන්ති සුතධම්මානං ආධාරභූතං. සප්පඤ්ඤන්ති සුපඤ්ඤං. නෙක්ඛං ජම්බොනදස්සෙවාති ජම්බුනදං වුච්චති ජාතිසුවණ්ණං, තස්ස ජම්බුනදස්ස නෙක්ඛං විය, පඤ්චසුවණ්ණපරිමාණං සුවණ්ණඝටිකං වියාති අත්ථො.

‘සීලේසු අසමාහිතෝ’ යනු සීලයෙහි පිළිවෙත් පුරා සම්පූර්ණ නොකරන්නා ය. ‘සීලතෝ ච සුතේන ච’ යනු සීලවන්ත බවින් හා බහුශ්‍රැත බවින් ‘මොහු දුශ්ශීලය, අල්පශ්‍රැතය’ යි මෙසේ ඔහුට ගර්හා කරති යන අර්ථයයි. ‘තස්ස සම්පජ්ජතේ සුතං’ යනු ඒ පුද්ගලයා විසින් ඒ බහුශ්‍රැත භාවයෙන් බහුශ්‍රැතභාවයේ කෘත්‍යය (පිළිවෙත) කරන ලද බැවින්, ඔහුට ඒ ශ්‍රැතය (ඉගෙනීම) සාර්ථක වේ යන්නයි. ‘නාස්ස සම්පජ්ජතේ’ යනු ශ්‍රැත කෘත්‍යය සිදු නොකළ බැවින් සාර්ථක නොවේ. ‘ධම්මධරං’ යනු අසා දැනගත් ධර්මයට (පර්යාප්තියට) ආධාරකයක් වූ (එය දරා සිටින) තැනැත්තා ය. ‘සප්පඤ්ඤං’ යනු යහපත් ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තා ය. ‘නෙක්ඛං ජම්බෝනදස්සේව’ යන්නෙහි ‘ජම්බුනද’ යනු උසස් රත්රන් වලට කියන නමකි. ඒ ජම්බුනද රත්රන් වලින් කළ රන් ටිකිරි (කාසියක්) වැනි වූ හෝ, රන් පහක පමණ ප්‍රමාණය ඇති රන් කැටියක් වැනි වූ යන අර්ථයයි.

7. සොභනසුත්තවණ්ණනා

7. සෝභන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

7. සත්තමෙ වියත්තාති පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතා. විනීතාති විනයං උපෙතා සුවිනීතා. විසාරදාති වෙසාරජ්ජෙන සොමනස්සසහගතෙන ඤාණෙන සමන්නාගතා. ධම්මධරාති සුතධම්මානං ආධාරභූතා. භික්ඛු ච සීලසම්පන්නොති ගාථාය කිඤ්චාපි එකෙකස්සෙව එකෙකො ගුණො කථිතො, සබ්බෙසං පන සබ්බෙපි වට්ටන්තීති.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි; ‘වියත්තා’ යනු ප්‍රඥාවේ නිපුණත්වයෙන් යුක්ත වූවෝය. ‘විනීතා’ යනු විනයට පැමිණි මනාව හික්මුණෝය. ‘විසාරදා’ යනු සෝමනස්ස සහගත ඥානයෙන් හා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූවෝය. ‘ධම්මධරා’ යනු උගත් ධර්මය දරා සිටින්නෝය. ‘භික්ඛු ච සීලසම්පන්නෝ’ යන ගාථාවෙහි යම් හෙයකින් එක් එක් පිරිසට එක් එක් ගුණය බැගින් කියන ලද වුව ද, සියලු පිරිස් වලට මේ සියලු ගුණයන්ම හිමි විය යුතු බව දත යුතුය.

8. වෙසාරජ්ජසුත්තවණ්ණනා

8. වෛශාරද්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

8. අට්ඨමෙ [Pg.253] වෙසාරජ්ජානීති එත්ථ සාරජ්ජපටිපක්ඛො වෙසාරජ්ජං, චතූසු ඨානෙසු සාරජ්ජාභාවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසොමනස්සමයඤාණස්සෙතං නාමං. ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං උත්තමට්ඨානං. ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො. අපිච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො. වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අසම්පකම්පියො නිසභො, සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා වවත්ථානං. ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං. යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානොව තං ආසභං ඨානං පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති, අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි; ‘වෙසාරජ්ජානි’ යන්නෙහි බියගුලු බවට (සාරජ්ජ) ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ වෛශාරද්‍යයයි. කරුණු සතරක දී බියගුලු බවක් නැති බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට උපන් සෝමනස්ස සහගත ඥානයට මෙය නමකි. ‘ආසභං ඨානං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය, උත්තම ස්ථානයයි. නැතහොත් ‘ආසභා’ යනු පූර්ව බුදුවරුන් ය, ඔවුන්ගේ ස්ථානය යන අර්ථයයි. තවද, ගවයන් සියයකට ප්‍රධානී වූයේ ‘උසභ’ නම් වේ, ගවයන් දහසකට ප්‍රධානී වූයේ ‘වසභ’ නම් වේ. නැතහොත් ගව පට්ටි සියයකට ප්‍රධානී වූයේ ‘උසභ’ ය, පට්ටි දහසකට ප්‍රධානී වූයේ ‘වසභ’ ය. සියලු ගවයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියලු උවදුරු ඉවසන්නා වූ, සුදු පැහැති වූ, දැකීමෙන් ප්‍රසාදය ගෙන දෙන, මහා බර උසුලන, සිය ගණන් අකුණු හඬින් පවා නොසැලෙන වෘෂභයා ‘නිසභ’ නම් වේ. මෙහිදී ‘උසභ’ ලෙස අදහස් කළේ ඔහුය. මෙය ඔහුට කියන තවත් නමකි. ඒ වෘෂභයාට අයත් බැවින් ‘ආසභ’ නම් වේ. ‘ඨානං’ යනු පාද සතරින් පොළොව තද කොට නොසැලී සිටීමයි. මෙය ඒ වෘෂභයාගේ සිටීම වැනි බැවින් ‘ආසභ’ නම් වේ. යම් සේ ‘නිසභ’ නම් මහා වෘෂභයා පා සතරින් පොළොව තද කොට නොසැලී සිටී ද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේ ද වෛශාරද්‍ය ඥාන නමැති පාද සතරින් පිරිස් අට නමැති පොළොව තද කොට, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිදු සතුරෙකුට සෙලවිය නොහැකිව අචලව වැඩ සිටිති. මෙසේ වැඩ සිටිමින්ම උන්වහන්සේ ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය පිළිගනිති, එයට පැමිණෙති, එය ප්‍රතික්ෂේප නොකරති, තමන් වහන්සේ කෙරෙහි එය ආරෝපණය කරති. එබැවින් ‘ආසභං ඨානං පටිජානාති’ යයි කියන ලදී.

පරිසාසූති අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං නදති, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. අයමත්ථො සීහනාදසුත්තෙන දස්සෙතබ්බො. යථා වා සීහො සහනතො ච හනනතො ච සීහොති වුච්චති, එවං තථාගතො ලොකධම්මානං සහනතො පරප්පවාදානඤ්ච හනනතො සීහොති වුච්චති. එවං වුත්තස්ස සීහස්ස නාදං සීහනාදං. තත්ථ යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං නදති, එවං තථාගතසීහොපි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො ‘‘ඉති රූප’’න්තිආදිනා නයෙන නානාවිධදෙසනාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති.

‘පරිසාසූ’ යනු පිරිස් අටෙහි ය. ‘සීහනාදං නදති’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදය, නිර්භීත නාදය පවත්වයි, නැතහොත් සිංහ නාදයකට සමාන නාදයක් පවත්වයි. මේ අර්ථය සීහනාද සූත්‍රයෙන් දත යුතුය. යම් සේ සිංහයා සියල්ල ඉවසන (සහන) බැවින් හා සතුරන් නසන (හනන) බැවින් ‘සීහ’ (සිංහ) යයි කියනු ලබයි ද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේ ද ලෝක ධර්මයන් ඉවසන බැවින් හා පරප්පවාදයන් නසන බැවින් ‘සීහ’ (සිංහ) යයි කියනු ලබති. මෙසේ කියන ලද සිංහයාගේ නාදය ‘සීහනාදය’ නම් වේ. එහිදී යම් සේ සිංහයා සිංහ බලයෙන් යුක්තව සෑම තැනකම විශාරදව, ලොමුඩැහැ නොගෙන සිංහ නාද පවත්වයි ද, එසේම තථාගත සිංහයා ද තථාගත බලයන්ගෙන් යුක්තව පිරිස් අටෙහි විශාරදව, ලොමුඩැහැ නොගෙන ‘ඉති රූපං’ යනාදී ක්‍රමයෙන් විවිධ දේශනා විලාසයන්ගෙන් යුත් සිංහ නාද පවත්වති. එබැවින් ‘පරිසාසු සීහනාදං නදති’ යයි කියන ලදී.

බ්‍රහ්මචක්කං [Pg.254] පවත්තෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං උත්තමං විසුද්ධං. චක්කසද්දො පනායං –

‘බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙති’ යන්නෙහි ‘බ්‍රහ්ම’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, උත්තම වූ, පිරිසිදු වූ යන්නයි. මේ ‘චක්ක’ ශබ්දය වනාහි –

‘‘සම්පත්තියං ලක්ඛණෙ ච, රථඞ්ගෙ ඉරියාපථෙ;

දානෙ රතනධම්මූර-චක්කාදීසු ච දිස්සති;

ධම්මචක්කෙ ඉධ මතො, තඤ්ච ද්වෙධා විභාවයෙ’’.

‘සම්පත්තියෙහි ද, ලක්ෂණයෙහි ද, රථ අංගයෙහි ද, ඉරියව්වෙහි ද, දානයෙහි ද, රත්න චක්‍රය, ධර්ම චක්‍රය, ක්ෂුර චක්‍රය ආදියෙහි ද දක්නට ලැබේ. මෙහිදී ධර්ම චක්‍රය යන අර්ථයෙන් ගැනේ. එය ආකාර දෙකකින් පැහැදිලි කළ යුතුය’.

‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.31) හි අයං සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’ති (දී. නි. 2.35) එත්ථ ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති (ධ. ප. 1) එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති (සං. නි. 1.29) එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘දදං භුඤ්ජ මා ච පමාදො, චක්කං වත්තය සබ්බපාණින’’න්ති (ජා. 1.7.149) එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති (දී. නි. 2.243; ම. නි. 3.256) එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති (සු. නි. 562) එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති (ජා. 1.1.104; 1.5.103) එත්ථ උරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති (දී. නි. 1.166) එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිවිචක්ක’’න්ති (දී. නි. 3.61; සං. නි. 2.162) එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙ. ඉධ පනායං ධම්මචක්කෙ මතො.

"මහණෙනි, මේ චක්‍ර සතරකි, යම් හෙයකින් දෙවිමිනිසුන් සමන්විත වේද" යනාදී තැන්හි මේ චක්‍ර ශබ්දය සමෘද්ධිය (සම්පත්තිය) යන අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. "පාතලයන්හි චක්‍රයෝ හටගත්තාහුය" යන මෙහි ලක්ෂණ (සලකුණු) යන අර්ථයෙහි ද, "රිය ගෙන යන්නාගේ පියවර පසුපස යන රෝදය මෙන්" යන මෙහි රියෙහි කොටසක් වූ රෝදය යන අර්ථයෙහි ද, "සතරක් වූ චක්‍ර හා ද්වාර නවයක් ඇති" යන මෙහි ඉරියව් යන අර්ථයෙහි ද, "දෙව, අනුභව කරව, ප්‍රමාද නොවව, සියලු ප්‍රාණීන්ට දාන චක්‍රය පවත්වව" යන මෙහි දානය යන අර්ථයෙහි ද, "දිව්‍යමය වූ චක්‍ර රත්නය පහළ විය" යන මෙහි රත්න චක්‍රය (සක්විති රත්නය) යන අර්ථයෙහි ද, "මා විසින් පවත්වන ලද චක්‍රය" යන මෙහි ධර්ම චක්‍රය යන අර්ථයෙහි ද, "ආශාවෙන් මඩනා ලද පුරුෂයාගේ හිස මත චක්‍රය කැරකෙයි" යන මෙහි ක්ෂුර චක්‍රය (මන්නා සක) යන අර්ථයෙහි ද, "මුවහත් මණ්ඩලයක් බඳු වූ චක්‍රයකින්" යන මෙහි ප්‍රහාරක ආයුධය යන අර්ථයෙහි ද, "අකුණු චක්‍රය" යන මෙහි අකුණු මණ්ඩලය යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. නමුත් මෙහි (මෙම සූත්‍රයෙහි) මේ චක්‍ර ශබ්දය ධර්ම චක්‍රය යන අර්ථයෙහි දත යුතුය.

තං පනෙතං ධම්මචක්කං දුවිධං හොති පටිවෙධඤාණඤ්ච දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං, කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො වා යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරතො පට්ඨාය වා යාව බොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං, බුද්ධානංයෙව ඔරසඤාණං.

ඒ මේ ධර්ම චක්‍රය ප්‍රතිවේධ ඥානය සහ දේශනා ඥානය යයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි තමන් වහන්සේට ආර්ය ඵල ලබා දෙන, ප්‍රඥාවෙන් ඔපවත් වූ ඥානය ප්‍රතිවේධ ඥානයයි. මහා කරුණාවෙන් ඔපවත් වූ, ශ්‍රාවකයන්ට ආර්ය ඵල ලබා දෙන ඥානය දේශනා ඥානයයි. එහි ප්‍රතිවේධ ඥානය උපදින්නා වූ සහ උපන් වූ යයි දෙයාකාර වේ. අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි පටන් අර්හත් මාර්ගය දක්වා උපදින්නා වූ ඥානය ද, ඵලක්ෂණයෙහි උපන් ඥානය ද වේ. නැතහොත් තුසිත භවයෙන් නික්ම මහබෝ මැඩ අර්හත් මාර්ගය දක්වා උපදින්නා වූ ඥානය ද, ඵලක්ෂණයෙහි උපන් ඥානය ද වේ. නැතහොත් දීපංකර බුදුරදුන්ගේ පටන් බෝ මැඩ අර්හත් මාර්ගය දක්වා උපදින්නා වූ ද, ඵලක්ෂණයෙහි උපන් ඥානය ද වේ. දේශනා ඥානය ද පවත්වන්නා වූ සහ පැවැත්වූ වූ යයි දෙවැදෑරුම් වේ. අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන්ගේ සෝවාන් මාර්ගය දක්වා පවත්වන්නා වූ ද, ඵලක්ෂණයෙහි පැවැත්වූ වූ ද වේ. ඒ අතරින් ප්‍රතිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වන අතර, දේශනා ඥානය ලෞකික වේ. මේ ඥාන දෙකම අනෙක් අයට අසාධාරණ වූ, බුදුවරුන්ටම පමණක් ආවේණික වූ ඥානයෝ වෙති.

සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතොති ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බෙ ධම්මා මයා අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං පටිජානතො තව. අනභිසම්බුද්ධාති ඉමෙ නාම [Pg.255] ධම්මා තයා අනභිසම්බුද්ධා. තත්‍ර වතාති තෙසු ‘‘අනභිසම්බුද්ධා’’ති එවං දස්සිතධම්මෙසු. සහධම්මෙනාති සහෙතුනා සකාරණෙන වචනෙන. නිමිත්තමෙතන්ති එත්ථ පුග්ගලොපි ධම්මොපි නිමිත්තන්ති අධිප්පෙතො. තං පුග්ගලං න පස්සාමි, යො මං පටිචොදෙස්සති. තං ධම්මං න පස්සාමි, යං දස්සෙත්වා ‘‘අයං නාම ධම්මො තයා අනභිසම්බුද්ධො’’ති මං පටිචොදෙස්සතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඛෙමප්පත්තොති ඛෙමං පත්තො. සෙසපදද්වයං ඉමස්සෙව වෙවචනං. සබ්බම්පෙතං වෙසාරජ්ජඤාණමෙව සන්ධාය වුත්තං. දසබලස්ස හි ‘‘අයං නාම ධම්මො තයා අනභිසම්බුද්ධො’’ති චොදකං පුග්ගලං වා චොදනාකාරණං අනභිසම්බුද්ධධම්මං වා අපස්සතො ‘‘සභාවබුද්ධොයෙව වත සමානො අහං බුද්ධොස්මීති වදාමී’’ති පච්චවෙක්ඛන්තස්ස බලවතරං සොමනස්සං උප්පජ්ජති, තෙන සම්පයුත්තං ඤාණං වෙසාරජ්ජං නාම. තං සන්ධාය ‘‘ඛෙමප්පත්තො’’තිආදිමාහ. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

"සම්මා සම්බුද්ධ යයි පිළින කරන ඔබට" යනු, "මම සම්මා සම්බුද්ධ වෙමි, සියලු ධර්මයන් මා විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේය" යි මෙසේ පිළින කරන ඔබ වහන්සේට යන්නයි. "අනභිසම්බුද්ධ" යනු ඔබ විසින් මේ ධර්මයෝ අවබෝධ නොකරන ලදහ යන්නයි. "තත්‍ර වත" යනු ඒ අවබෝධ නොකළේයයි පෙන්වා දුන් ධර්මයන් කෙරෙහිය. "සහධම්මේන" යනු හේතු සහිත වූ කරුණු සහිත වූ වචනයෙන් යන්නයි. "නිමිත්තමේතං" යන මෙහි පුද්ගලයා හෝ ධර්මය 'නිමිත්ත' වශයෙන් අදහස් කෙරේ. මට චෝදනා කරන ඒ පුද්ගලයා මම නොදකිමි. "මෙම ධර්මය ඔබ විසින් අවබෝධ නොකරන ලද්දේය" යි පෙන්වා මට චෝදනා කරන ඒ ධර්මය මම නොදකිමි යනු මෙහි අර්ථයයි. "ඛේමප්පත්තෝ" යනු නිර්භය භාවයට පත් වූ යන්නයි. ඉතිරි පද දෙක මෙයටම පර්යාය පද වේ. මේ සියල්ලම වෛශාරද්‍ය ඥානයම උදෙසා කියන ලද්දකි. දසබලයන් වහන්සේට "මේ ධර්මය ඔබ අවබෝධ නොකළේය" යි චෝදනා කරන පුද්ගලයෙකු හෝ චෝදනාවට කරුණක් වන අවබෝධ නොකළ ධර්මයක් හෝ නොදකින කල්හි, "මම සැබවින්ම ස්වභාවයෙන්ම බුදු වූයෙම්, බුද්ධ වෙමි" යි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන විට බලවත් සෝමනස්සයක් උපදී. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත ඥානය 'වෛශාරද්‍ය' නම් වේ. එය අරභයා "ඛේමප්පත්තෝ" යනාදිය වදාළහ. සෑම තැනකම අර්ථය මෙසේ දත යුතුය.

අන්තරායිකා ධම්මාති එත්ථ පන අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා. තෙ අත්ථතො සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තා සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා. සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තං හි අන්තමසො දුක්කටදුබ්භාසිතම්පි මග්ගඵලානං අන්තරායං කරොති. ඉධ පන මෙථුනධම්මො අධිප්පෙතො. මෙථුනං සෙවතො හි යස්ස කස්සචි නිස්සංසයමෙව මග්ගඵලානං අන්තරායො හොති.

"අන්තරායික ධර්මයෝ" යන මෙහි අන්තරාය කරන්නා වූ බැවින් 'අන්තරායික' නම් වෙති. ඒවා අර්ථ වශයෙන් ගත්කල, දැන දැන ලුහුබැඳ ගිය (උල්ලංඝනය කළ) ආපත්ති ස්කන්ධ හතයි. මක්නිසාද යත්, දැන දැන උල්ලංඝනය කළ ආපත්තිය, අවම වශයෙන් දුක්කට හෝ දුබ්භාසිත වුවද, මාර්ග ඵලයන්ට අන්තරාය පමුණුවන බැවිනි. නමුත් මෙහිදී මෛථුන ධර්මය අදහස් කරනු ලැබේ. මෛථුනය සේවනය කරන කවරෙකුට වුවද සැකයකින් තොරවම මාර්ග ඵලයන්ට අන්තරාය සිදු වේ.

යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථායාති රාගක්ඛයාදීසු යස්ස අත්ථාය. ධම්මො දෙසිතොති අසුභභාවනාදිධම්මො කථිතො. තත්‍ර වත මන්ති තස්මිං අනිය්‍යානිකධම්මෙ මං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

"යම් අර්ථයක් සඳහාද" යනු රාගය ක්ෂය කිරීම ආදී වූ යම් ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද යන්නයි. "ධර්මය දේශනා කරන ලදී" යනු අසුභ භාවනාව ආදී ධර්මයන් පවසන ලදී යන්නයි. "තත්‍ර වත මං" යනු ඒ නිර්යාණික නොවන (සංසාරයෙන් එතෙර නොකරන) ධර්මයෙහි මාව (පිරිහෙයිද යන අරුතයි). ඉතිරි කොටස පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

වාදපථාති වාදායෙව. පුථූති බහූ. සිතාති උපනිබද්ධා අභිසඞ්ඛතා. අථ වා පුථුස්සිතාති පුථුභාවං සිතා උපගතා, පුථූහි වා සිතාතිපි පුථුස්සිතා. යං නිස්සිතාති එතරහිපි යං වාදපථං නිස්සිතා. න තෙ භවන්තීති තෙ වාදපථා න භවන්ති භිජ්ජන්ති විනස්සන්ති. ධම්මචක්කන්ති දෙසනාඤාණස්සපි පටිවෙධඤාණස්සපි එතං නාමං. තෙසු දෙසනාඤාණං ලොකියං, පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං. කෙවලීති සකලගුණසමන්නාගතො. තාදිසන්ති තථාවිධං.

"වාදපථා" යනු වාදයන්මය. "පුථූ" යනු බොහෝය. "සිතා" යනු බැඳුණු හෙවත් සකස් කළ යන්නයි. නැතහොත් "පුථුස්සිතා" යනු බොහෝ බවට පැමිණි යන්නයි, නැතහොත් බොහෝ දෙනා විසින් ඇසුරු කරන ලද බැවින් 'පුථුස්සිත' නම් වේ. "යං නිස්සිතා" යනු දැනුදු යම් වාද පථයක් ඇසුරු කොට සිටිද්ද යන්නයි. "න තේ භවන්ති" යනු ඒ වාද පථයන් පවතින්නේ නැත, ඒවා බිඳී විනාශ වී යයි. "ධම්මචක්කං" යනු දේශනා ඥානයටත් ප්‍රතිවේධ ඥානයටත් නමකි. එයින් දේශනා ඥානය ලෞකික වන අතර ප්‍රතිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වේ. "කේවලී" යනු සියලු ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ තැනැත්තායි. "තාදිසං" යනු එබඳු ස්වභාව ඇති යන්නයි.

9. තණ්හුප්පාදසුත්තවණ්ණනා

9. තණ්හුප්පාද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

9. නවමෙ [Pg.256] උප්පජ්ජති එතෙසූති උප්පාදා. කා උප්පජ්ජති? තණ්හා. තණ්හාය උප්පාදා තණ්හුප්පාදා, තණ්හාවත්ථූනි තණ්හාකාරණානීති අත්ථො. චීවරහෙතූති ‘‘කත්ථ මනාපං චීවරං ලභිස්සාමී’’ති චීවරකාරණා උප්පජ්ජති. ඉතිභවාභවහෙතූති එත්ථ ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. යථා චීවරාදිහෙතු, එවං භවාභවහෙතුපීති අත්ථො. භවාභවොති චෙත්ථ පණීතතරානි සප්පිනවනීතාදීනි අධිප්පෙතානි. සම්පත්තිභවෙසු පණීතතරපණීතතමභවොතිපි වදන්තියෙව.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි, මූලයන්හි උපදින බැවින් 'උප්පාදා' නම් වේ. කුමක් උපදීද? තණ්හාවයි. තණ්හාව උපදින බැවින් 'තණ්හුප්පාද' නම් වේ, එනම් තණ්හාවට වස්තු වූ තණ්හාවට කරුණු වූ යන අර්ථයයි. "චීවර හේතු" යනු "කොහෙන් මනාප සිවුරු ලබන්නම්ද?" යි සිවුර නිසා තණ්හාව උපදී යන්නයි. "ඉතිභවාභව හේතු" යන මෙහි 'ඉති' යන්න නිදර්ශන අර්ථයෙහි යෙදුණු නිපාතයකි. සිවුරු ආදී හේතූන් නිසා මෙන්ම භවාභවයන් (කුඩා හා මහත් භවයන්) නිසාද තණ්හාව උපදී යනු අර්ථයයි. "භවාභව" යන්නෙන් මෙහි ඉතා ප්‍රණීත වූ ගිතෙල්, වෙඬරු ආදිය අදහස් කෙරේ. සම්පත්ති භවයන්හි ප්‍රණීත සහ අති ප්‍රණීත භවයන් යයිද පවසති.

තණ්හාදුතියොති අයඤ්හි සත්තො අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ සංසරන්තො න එකකොව සංසරති, තණ්හං පන දුතියිකං ලභන්තොව සංසරති. තෙන වුත්තං ‘‘තණ්හාදුතියො’’ති. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති එත්ථ ඉත්ථභාවො නාම අයං අත්තභාවො, අඤ්ඤථාභාවො නාම අනාගතත්තභාවො. එවරූපො වා අඤ්ඤොපි අත්තභාවො ඉත්ථභාවො නාම, න එවරූපො අඤ්ඤථාභාවො නාම. තං ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං. සංසාරන්ති ඛන්ධධාතුආයතනානං පටිපාටිං. නාතිවත්තතීති නාතික්කමති. එවමාදීනවං ඤත්වාති එවං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු ඛන්ධෙසු ආදීනවං ජානිත්වා. තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවන්ති තණ්හං ච ‘‘අයං වට්ටදුක්ඛසම්භූතො සභාවො කාරණ’’න්ති එවං ජානිත්වා. එත්තාවතා ඉමස්ස භික්ඛුනො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තභාවො දස්සිතො. ඉදානි තං ඛීණාසවං ථොමෙන්තො වීතතණ්හොතිආදිමාහ. තත්ථ අනාදානොති නිග්ගහණො. සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙති සතිසම්පජඤ්ඤෙ වෙපුල්ලප්පත්තො ඛීණාසවො භික්ඛු සතො සම්පජානො චරෙය්‍ය විහරෙය්‍යාති අත්ථො. ඉති සුත්තන්තෙ වට්ටං කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

'තණ්හාදුතියෝ' යනු, මේ සත්ත්වයා කෙළවරක් නොපෙනෙන (අනමතග්ග) සංසාර වට්ටයෙහි සැරිසරන කල්හි තනිව සැරිසරන්නේ නැත, තණ්හාව නමැති දෙවැන්නිය (සහකාරියක) ලැබගෙනම සැරිසරයි. එබැවින් 'තණ්හාදුතියෝ' (තණ්හාව දෙවැන්නා කොට ඇති) යැයි වදාරන ලදී. 'ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං' යන්නෙහි 'ඉත්ථභාව' නම් මේ ආත්මභාවයයි, 'අඤ්ඤථාභාව' නම් අනාගත ආත්මභාවයයි. මෙබඳු වූ හෝ වෙනත් ආත්මභාවයක් 'ඉත්ථභාව' නම් වන අතර, මෙබඳු නොවන ආත්මභාවය 'අඤ්ඤථාභාව' නම් වේ. 'සංසාරං' යනු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතනයන්ගේ අඛණ්ඩ පැවැත්මයි. 'නාතිවත්තති' යනු ඉක්මවා නොයයි යන්නයි. 'ඒවමාදීනවං ඤත්වා' යනු මෙලෙස අතීත, අනාගත, වර්තමාන ස්කන්ධයන්හි දෝෂය (ආදීනවය) දැනගෙන යන්නයි. 'තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවං' යනු තණ්හාවම "මේ වට්ට දුක ඇති වීමට හේතු වන ස්වභාවය" යැයි මෙලෙස දැනගෙන යන්නයි. මෙපමණකින් මේ භික්ෂුවගේ විදර්ශනාව වඩා රහත් බවට පත් වූ ආකාරය දක්වන ලදී. දැන් ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරමින් 'වීතතණ්හෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අනාදානෝ' යනු (උපාදානයන්ගෙන්) දැඩිව අල්ලා ගැනීමක් නැති බවයි. 'සතෝ භික්ඛු පරිබ්බජේ' යනු ස්මෘති සම්පජඤ්ඤයෙහි පරිපූර්ණත්වයට පත් වූ ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුව සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව හැසිරෙන්නේය, වසන්නේය යනු අර්ථයයි. මෙලෙස සූත්‍ර පාඨයෙන් සංසාර වට්ටය ප්‍රකාශ කර, ගාථාවන්ගෙන් වට්ටය හා විවට්ටය (නිවන) ප්‍රකාශ කරන ලදී.

10. යොගසුත්තවණ්ණනා

10. යෝග සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවා විවරණය)

10. දසමෙ වට්ටස්මිං යොජෙන්තීති යොගා. කාමයොගොතිආදීසු පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමයොගො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවයොගො, තථා ඣානනිකන්ති. සස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ච දිට්ඨියොගො. චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජායොගො. කාමෙසු වා යොජෙතීති කාමයොගො. භවෙසු යොජෙතීති [Pg.257] භවයොගො. දිට්ඨීසු යොජෙතීති දිට්ඨියොගො. අවිජ්ජාය යොජෙතීති අවිජ්ජායොගොති හෙට්ඨා වුත්තධම්මානංයෙවෙතං අධිවචනං.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි, වට්ටයෙහි (සංසාරයෙහි) යොදන බැවින් 'යෝග' නම් වේ. 'කාමයෝගෝ' යනාදියේදී පංච කාමගුණයන් කෙරෙහි පවතින රාගය කාමයෝගයයි. රූප සහ අරූප භවයන්හි පවතින ඡන්දරාගය භවයෝගයයි, එසේම ධ්‍යාන කෙරෙහි පවතින ඇල්මද (භවයෝගයයි). ශාස්වත දෘෂ්ටිය හා බැඳුණු රාගය සහ දෙසැටක් දෘෂ්ටි 'දිට්ඨියෝග' නම් වේ. චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ නොවීම 'අවිජ්ජායෝග' නම් වේ. නැතහොත් කාම ලෝකයෙහි යොදන බැවින් කාමයෝගයයි. භවයන්හි යොදන බැවින් භවයෝගයයි. දෘෂ්ටීන්හි යොදන බැවින් දිට්ඨියෝගයයි. අවිද්‍යාවෙහි යොදන බැවින් අවිජ්ජායෝගයයි. මෙය මීට පෙර සඳහන් කරන ලද රාගාදී ධර්මයන්ටම යෙදෙන තවත් නාමයකි.

ඉදානි තෙ විත්ථාරෙත්වා දස්සෙන්තො කතමො ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සමුදයන්ති උප්පත්තිං. අත්ථඞ්ගමන්ති භෙදං. අස්සාදන්ති මධුරභාවං. ආදීනවන්ති අමධුරභාවං දොසං. නිස්සරණන්ති නිස්සටභාවං. කාමෙසූති වත්ථුකාමෙසු. කාමරාගොති කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නරාගො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අනුසෙතීති නිබ්බත්තති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, කාමයොගොති, භික්ඛවෙ, ඉදං කාමෙසු යොජනකාරණං බන්ධනකාරණං වුච්චතීති එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

දැන් ඒවා විස්තර වශයෙන් දක්වමින් 'කතමෝ ච භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සමුදයං' යනු උපත (හටගැනීම) යි. 'අත්ථංගමං' යනු විනාශය (බිඳීයාම) යි. 'අස්සාදං' යනු මධුර ස්වභාවය හෙවත් ආශ්වාදයයි. 'ආදීනවං' යනු අමධුර ස්වභාවය හෙවත් දෝෂයයි. 'නිස්සරණං' යනු නික්මීම හෙවත් වට්ට දුකින් මිදීමයි. 'කාමේසු' යනු වස්තු කාමයන්හි යන්නයි. 'කාමරාගෝ' යනු කාමයන් අරමුණු කොට උපන් රාගයයි. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙයමය. 'අනුසේති' යනු හටගනියි යන්නයි. 'අයං වුච්චති භික්ඛවේ කාමයෝගෝ' යනු, මහණෙනි, මේ කාමයන්හි යොදන හේතුව, බැඳ තබන හේතුව කාමයෝගය යැයි කියනු ලැබේ යන්නයි. මෙලෙස සියලු තන්හි අර්ථ දත යුතුය.

ඵස්සායතනානන්ති චක්ඛාදීනං චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකාරණානං. අවිජ්ජා අඤ්ඤාණන්ති ඤාණපටිපක්ඛභාවෙන අඤ්ඤාණසඞ්ඛාතා අවිජ්ජා. ඉති කාමයොගොති එත්ථ ඉති සද්දො චතූහිපි යොගෙහි සද්ධිං යොජෙතබ්බො ‘‘එවං කාමයොගො, එවං භවයොගො’’ති. සංයුත්තොති පරිවාරිතො. පාපකෙහීති ලාමකෙහි. අකුසලෙහීති අකොසල්ලසම්භූතෙහි. සංකිලෙසිකෙහීති සංකිලෙසනකෙහි, පසන්නස්ස චිත්තස්ස පසන්නභාවදූසකෙහීති අත්ථො. පොනොබ්භවිකෙහීති පුනබ්භවනිබ්බත්තකෙහි. සදරෙහීති සදරථෙහි. දුක්ඛවිපාකෙහීති විපාකකාලෙ දුක්ඛුප්පාදකෙහි. ආයතිං ජාතිජරාමරණිකෙහීති අනාගතෙ පුනප්පුනං ජාතිජරාමරණනිබ්බත්තකෙහි. තස්මා අයොගක්ඛෙමීති වුච්චතීති යස්මා අප්පහීනයොගො පුග්ගලො එතෙහි ධම්මෙහි සම්පයුත්තො හොති, තස්මා චතූහි යොගෙහි ඛෙමං නිබ්බානං අනධිගතත්තා න යොගක්ඛෙමීති වුච්චති.

'ඵස්සායතනානං' යනු චක්ඛු සම්ඵස්සාදියට හේතු වන ඇස ආදී ආයතනයන්ගේය. 'අවිජ්ජා අඤ්ඤාණං' යනු ප්‍රඥාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, නොදැනීම යැයි කියනු ලබන අවිද්‍යාවයි. 'ඉති කාමයෝගෝ' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය යෝග හතරටම සම්බන්ධ කළ යුතුය - "මෙලෙස කාමයෝගය, මෙලෙස භවයෝගය" ආදී වශයෙනි. 'සංයුත්තෝ' යනු වට වූයේ යන්නයි. 'පාපකේහි' යනු ලාමක වූ ධර්මයන්ගෙනි. 'අකුසලේහි' යනු අදක්ෂ බවින් හටගත් (අකුසල්) ධර්මයන්ගෙනි. 'සංකිලේසිකේහි' යනු කෙලෙස් සහිත වූ, පිරිසිදු සිතේ ප්‍රසන්න බව විනාශ කරන්නා වූ ධර්මයන්ගෙනි. 'පෝනොබ්භවිකේහි' යනු පුනර්භවය ඇති කරන්නා වූ ධර්මයන්ගෙනි. 'සදරේහි' යනු පීඩාවන් හෙවත් දැවීම් සහිත වූ ධර්මයන්ගෙනි. 'දුක්ඛවිපාකේහි' යනු විපාක දෙන අවස්ථාවේදී දුක් උපදවන්නා වූ ධර්මයන්ගෙනි. 'ආයතිං ජාතිජරාමරණිකේහි' යනු මතු අනාගතයෙහි නැවත නැවතත් ජාති, ජරා, මරණ ඇති කරන්නා වූ ධර්මයන්ගෙනි. එබැවින් 'අයෝගක්ඛේමී' යැයි කියනු ලැබේ. යම් හෙයකින් ප්‍රහීණ නොකළ යෝග ඇති පුද්ගලයා මේ (අකුසල්) ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වෙයිද, එබැවින් ඔහු සිව් වැදෑරුම් යෝගයන්ගෙන් ලැබෙන අභය ස්ථානය වූ නිවනට පත් නොවූ බැවින් 'අයෝගක්ඛේමී' (යෝගයන්ගෙන් ආරක්ෂා නොවූවෙක්) යැයි කියනු ලැබේ.

විසංයොගොති විසංයොජනකාරණානි. කාමයොගවිසංයොගොති කාමයොගතො විසංයොජනකාරණං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අසුභජ්ඣානං කාමයොගවිසංයොගො, තං පාදකං කත්වා අධිගතො අනාගාමිමග්ගො එකන්තෙනෙව කාමයොගවිසංයොගො නාම. අරහත්තමග්ගො භවයොගවිසංයොගො නාම, සොතාපත්තිමග්ගො දිට්ඨියොගවිසංයොගො [Pg.258] නාම, අරහත්තමග්ගො අවිජ්ජායොගවිසංයොගො නාම. ඉදානි තෙ විත්ථාරවසෙන දස්සෙන්තො කතමො ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තස්සත්ථො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

'විසංයෝගෝ' යනු (යෝගයන්ගෙන්) වෙන්වීමට හේතු වන ධර්මයන්ය. 'කාමයෝගවිසංයෝගෝ' යනු කාමයෝගයෙන් වෙන්වීමේ හේතුවයි. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙයමය. එහි අසුභ ධ්‍යානය කාමයෝගයෙන් වෙන්වීමේ හේතුවකි; එය පාදක කරගෙන ලබන අනාගාමී මාර්ගය ඒකාන්තයෙන්ම කාමයෝග විසංයෝගය නම් වේ. අර්හත් මාර්ගය භවයෝග විසංයෝගය නම් වේ, සෝතාපත්ති මාර්ගය දිට්ඨියෝග විසංයෝගය නම් වේ, අර්හත් මාර්ගය අවිජ්ජායෝග විසංයෝගය නම් වේ. දැන් ඒවා විස්තර වශයෙන් දක්වමින් 'කතමෝ ච භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

භවයොගෙන චූභයන්ති භවයොගෙන ච සංයුත්තා, කිඤ්චි භිය්‍යො උභයෙනාපි සම්පයුත්තා, යෙන කෙනචි යොගෙන සමන්නාගතාති අත්ථො. පුරක්ඛතාති පුරතො කතා, පරිවාරිතා වා. කාමෙ පරිඤ්ඤායාති දුවිධෙපි කාමෙ පරිජානිත්වා. භවයොගඤ්ච සබ්බසොති භවයොගඤ්ච සබ්බමෙව පරිජානිත්වා. සමූහච්චාති සමූහනිත්වා. විරාජයන්ති විරාජෙන්තො, විරාජෙත්වා වා. ‘‘විරාජෙන්තො’’ති හි වුත්තෙ මග්ගො කථිතො හොති, ‘‘විරාජෙත්වා’’ති වුත්තෙ ඵලං. මුනීති ඛීණාසවමුනි. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.

'භවයෝගේන චූභයං' යනු භවයෝගයෙන් යුක්ත වූ, තවද කාමයෝග භවයෝග යන දෙකෙන්ම යුක්ත වූ, යම්කිසි යෝගයකින් සමන්විත වූ යන අර්ථයයි. 'පුරක්ඛතා' යනු පෙරටු කරගත් හෙවත් පිරිවරන ලද යන්නයි. 'කාමේ පරිඤ්ඤායා' යනු දෙවැදෑරුම් කාමයන් පිරිසිඳ දැනගෙන යන්නයි. 'භවයෝගඤ්ච සබ්බසෝ' යනු සියලුම භවයෝගයන් පිරිසිඳ දැනගෙන යන්නයි. 'සමූහච්චා' යනු මැනවින් උදුරා දමා යන්නයි. 'විරාජයන්ති' යනු විරාගයට පත් කරමින් හෝ විරාගයට පත් කර හෝ යන්නයි. 'විරාජන්තෝ' යැයි කී කල මාර්ග අවස්ථාව කියැවෙන අතර, 'විරාජෙත්වා' යැයි කී කල ඵල අවස්ථාව කියැවේ. 'මුනි' යනු ක්ෂීණාශ්‍රව මුනිවරයායි. මෙලෙස මේ සූත්‍රයෙහි මෙන්ම ගාථාවන්හිද වට්ටය හා විවට්ටය (සංසාරය හා නිවන) ගැනම දේශනා කරන ලදී.

භණ්ඩගාමවග්ගො පඨමො.

භණ්ඩගාම වර්ගය පළමුවැන්නයි.

2. චරවග්ගො

2. චර වර්ගය

1. චරසුත්තවණ්ණනා

1. චර සූත්‍ර වර්ණනාව

11. දුතියස්ස පඨමෙ අධිවාසෙතීති චිත්තං අධිරොපෙත්වා වාසෙති. නප්පජහතීති න පරිච්චජති. න විනොදෙතීති න නීහරති. න බ්‍යන්තීකරොතීති න විගතන්තං පරිච්ඡින්නපරිවටුමං කරොති. න අනභාවං ගමෙතීති න අනුඅභාවං අවඩ්ඪිං විනාසං ගමෙති. චරම්පීති චරන්තොපි. අනාතාපීති නිබ්බීරියො. අනොත්තාපීති උපවාදභයරහිතො. සතතන්ති නිච්චං. සමිතන්ති නිරන්තරං. එවං සබ්බත්ථ අත්ථං ඤත්වා සුක්කපක්ඛෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

11. දෙවන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි, 'අධිවාසේති' යනු සිතෙහි තැන්පත් කරගෙන වසයි යන්නයි. 'නප්පජහති' යනු අත්නොහරියි. 'න විනෝදේති' යනු බැහැර නොකරයි. 'න බ්‍යන්තිකරෝති' යනු කෙළවරක් නොකරයි හෙවත් විනාශ නොකරයි. 'න අනභාවං ගමේති' යනු නැවත නොපවතින ලෙස විනාශයට පත් නොකරයි. 'චරම්පි' යනු ඇවිදින කල්හි පවා යන්නයි. 'අනාතාපී' යනු වීර්යය නොකරන තැනැත්තායි. 'අනොත්තාපී' යනු දෝෂාරෝපණයට ඇති බියෙන් තොර තැනැත්තායි. 'සතතං' යනු නිතරමයි. 'සමිතං' යනු අතරක් නැතිව නිරන්තරයෙනි. මෙලෙස සියලු තන්හි අර්ථ දැනගෙන, කුසල පක්ෂයෙහි (වීර්යවන්ත තැනැත්තා ගැන කියවෙන තැන) මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් අර්ථය දත යුතුය.

ගාථාසු ගෙහනිස්සිතන්ති කිලෙසනිස්සිතං. මොහනෙය්‍යෙසූති මොහජනකෙසු ආරම්මණෙසු. අභබ්බොති අභාජනභූතො. ඵුට්ඨුං සම්බොධිමුත්තමන්ති අරහත්තමග්ගසඞ්ඛාතං උත්තමඤාණං ඵුසිතුං.

ගාථාවන්හි, 'ගේහනිස්සිතං' යනු කෙලෙස් ඇසුරු කළ (ගිහිගෙය ඇසුරු කළ) යන්නයි. 'මෝහනෙය්යේසු' යනු මෝහය උපදවන අරමුණුවලදී යන්නයි. 'අභබ්බෝ' යනු (ගුණයන් දරා ගැනීමට) නුසුදුස්සෙකු වූයේ යන්නයි. 'ඵුට්ඨුං සම්බෝධිමුත්තමං' යනු අර්හත් මාර්ගය නම් වූ උත්තම ඥානය අවබෝධ කර ගැනීමට යන්නයි.

2. සීලසුත්තවණ්ණනා

2. සීල සූත්‍ර වර්ණනාව

12. දුතියෙ [Pg.259] සම්පන්නසීලාති පරිපුණ්ණසීලා. සම්පන්නපාතිමොක්ඛාති පරිපුණ්ණපාතිමොක්ඛා. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතාති පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙන සංවුතා පිහිතා උපෙතා හුත්වා විහරථ. ආචාරගොචරසම්පන්නාති ආචාරෙන ච ගොචරෙන ච සම්පන්නා සමුපාගතා භවථ. අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසූති අණුප්පමාණෙසු දොසෙසු. භයදස්සාවිනොති තානි අණුමත්තානි වජ්ජානි භයතො දස්සනසීලා. සමාදාය සික්ඛථ සික්ඛාපදෙසූති සබ්බසික්ඛාකොට්ඨාසෙසු සමාදාතබ්බං සමාදාය ගහෙත්වා සික්ඛථ. ‘‘සම්පන්නසීලානං…පෙ… සික්ඛාපදෙසූ’’ති එත්තකෙන ධම්මක්ඛානෙන සික්ඛත්තයෙ සමාදාපෙත්වා චෙව පටිලද්ධගුණෙසු ච වණ්ණං කථෙත්වා ඉදානි උත්තරි කාතබ්බං දස්සෙන්තො කිමස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ කිමස්සාති කිං භවෙය්‍ය.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'සම්පන්නසීලා' යනු පිරිපුන් සිල් ඇති බවයි. 'සම්පන්නපාතිමොක්ඛා' යනු පිරිපුන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ ශීලය ඇති බවයි. 'පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා' යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයෙන් සංවර වූ, (අකුසල්) වැළකූ, ඒ හා යුක්තව වාසය කරන්න යන්නයි. 'ආචාරගොචරසම්පන්නා' යනු යහපත් ආචාරයෙන් (හැසිරීමෙන්) හා සුදුසු ගොදුරු ගමෙන් (පිණ්ඩපාතය සඳහා සුදුසු ස්ථානවල හැසිරීමෙන්) යුක්ත වන්න යන්නයි. 'අණුමත්තේසු වජ්ජේසු' යනු අණු මාත්‍ර වූ (ඉතා කුඩා වූ) දෝෂයන්හි පවා. 'භයදස්සාවිනෝ' යනු ඒ අල්ප වූ වැරදි පවා භය (භයානක) ලෙස දකින ස්වභාවය ඇති බවයි. 'සමාදාය සික්ඛථ සික්ඛාපදේසු' යනු සියලු ශික්ෂා කොටස් අතරින් සමාදන් විය යුතු ඒ ඒ ශික්ෂාපද සමාදන්ව, ගෙන හික්මෙන්න යන්නයි. 'සම්පන්නසීලානං...පෙ... සික්ඛාපදේසු' යන මේ තාක් වූ ධර්ම දේශනාවෙන් ශික්ෂාත්‍රයෙහි සමාදන් කරවා, ලැබූ ගුණයන්හි ආනිසංස පවසා, දැන් මින් මතු කළ යුතු දේ දැක්වීමට 'කිමස්ස' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'කිමස්ස' යනු කුමක් වන්නේද යන්නයි.

යතං චරෙති යථා චරන්තො යතො හොති සංයතො, එවං චරෙය්‍ය. එස නයො සබ්බත්ථ. අච්ඡෙති නිසීදෙය්‍ය. යතමෙනං පසාරයෙති යං අඞ්ගපච්චඞ්ගං පසාරෙය්‍ය, තං යතං සංයතමෙව කත්වා පසාරෙය්‍ය. උද්ධන්ති උපරි. තිරියන්ති මජ්ඣං. අපාචීනන්ති අධො. එත්තාවතා අතීතා පච්චුප්පන්නා අනාගතා ච පඤ්චක්ඛන්ධා කථිතා. යාවතාති පරිච්ඡෙදවචනං. ජගතො ගතීති ලොකස්ස නිප්ඵත්ති. සමවෙක්ඛිතා ච ධම්මානං, ඛන්ධානං උදයබ්බයන්ති එතෙසං සබ්බලොකෙ අතීතාදිභෙදානං පඤ්චක්ඛන්ධධම්මානං උදයඤ්ච වයඤ්ච සමවෙක්ඛිතා. ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධානං උදයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සති, වයං පස්සන්තො පඤ්චවීසති ලක්ඛණානි පස්සතී’’ති වුත්තෙහි සමපඤ්ඤාසාය ලක්ඛණෙහි සම්මා අවෙක්ඛිතා හොති. චෙතොසමථසාමීචින්ති චිත්තසමථස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපදං. සික්ඛමානන්ති පටිපජ්ජමානං, පූරයමානන්ති අත්ථො. පහිතත්තොති පෙසිතත්තො. ආහූති කථයන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීලං මිස්සකං කථෙත්වා ගාථාසු ඛීණාසවො කථිතො.

'යතං චරේ' යනු යම් සේ හැසිරෙන්නේ සංවර වේ ද, එසේ හැසිරිය යුතුය යන්නයි. මේ නය සියලු තැනම අදාළ වේ. 'අච්ඡේති' යනු හිඳින්නේය. 'යතමේනං පසාරයේ' යනු යම් අඟ පසඟක් දිගු කරයි නම්, එයද මැනවින් සංවරවම කරමින් දිගු කළ යුතුය. 'උද්ධං' යනු උඩය. 'තිරියං' යනු මැදය. 'අපාචීනං' යනු යටය. මෙපමණකින් අතීත, වර්තමාන සහ අනාගත පංචස්කන්ධයෝ වදාරන ලදහ. 'යාවතා' යනු සීමාව දැක්වෙන වචනයකි. 'ජගතෝ ගතී' යනු ලෝකයාගේ (ලෝකයේ) නිෂ්පත්තියයි. 'සමවේක්ඛිතා ච ධම්මානං, ඛන්ධානං උදයබ්බයං' යනු මුළු ලොවෙහි අතීතාදී භේද ඇති මේ පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ගේ උදය (හටගැනීම) සහ වය (නිරුද්ධ වීම) මැනවින් සලකා බැලීමයි. 'පංචස්කන්ධයන්ගේ උදය දක්නා තැනැත්තා විසිපස් ලක්ෂණයක් දකියි, වය දක්නා තැනැත්තා විසිපස් ලක්ෂණයක් දකියි' යනුවෙන් වදාළ පරිදි, පණස් ලක්ෂණයකින් මැනවින් සලකා බලන ලද්දේ වෙයි. 'චේතෝසමථසාමීචිං' යනු චිත්ත සමථයට (අර්හත් මාර්ගයට) අනුකූල වූ පිළිවෙතයි. 'සික්ඛමානං' යනු පිළිපදින්නා වූ, පුරන්නා වූ යන අර්ථයයි. 'පහිතත්තෝ' යනු (නිවනට) මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති බවයි. 'ආහු' යනු පවසති. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. මේ සූත්‍රයෙහි ශීලය මිශ්‍රව (ලෞකික ලෝකුත්තර ලෙස) වදාරා, ගාථාවන්හි රහතන් වහන්සේ ගැන වදාරන ලදී.

3. පධානසුත්තවණ්ණනා

3. පධාන සූත්‍ර වර්ණනාව

13. තතියෙ [Pg.260] සම්මප්පධානානීති සුන්දරපධානානි උත්තමවීරියානි. සම්මප්පධානාති පරිපුණ්ණවීරියා. මාරධෙය්‍යාභිභූතාති තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතං මාරධෙය්‍යං අභිභවිත්වා සමතික්කමිත්වා ඨිතා. තෙ අසිතාති තෙ ඛීණාසවා අනිස්සිතා නාම. ජාතිමරණභයස්සාති ජාතිඤ්ච මරණඤ්ච පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයස්ස, ජාතිමරණසඞ්ඛාතස්සෙව වා භයස්ස. පාරගූති පාරඞ්ගතා. තෙ තුසිතාති තෙ ඛීණාසවා තුට්ඨා නාම. ජෙත්වා මාරං සවාහිනින්ති සසෙනකං මාරං ජිනිත්වා ඨිතා. තෙ අනෙජාති තෙ ඛීණාසවා තණ්හාසඞ්ඛාතාය එජාය අනෙජා නිච්චලා නාම. නමුචිබලන්ති මාරබලං. උපාතිවත්තාති අතික්කන්තා. තෙ සුඛිතාති තෙ ඛීණාසවා ලොකුත්තරසුඛෙන සුඛිතා නාම. තෙනෙවාහ –

13. තෙවන සූත්‍රයෙහි; 'සම්මප්පධානානි' යනු යහපත් ප්‍රධානයන් හෙවත් උතුම් වූ වීර්යයෝය. 'සම්මප්පධානා' යනු පිරිපුන් වීර්යය ඇති අයයි. 'මාරධෙය්‍යාභිභූතා' යනු තෛභූමක වෘත්තය නම් වූ මාර විෂය මැඩපවත්වා, එයින් ඉක්මවා සිටින්නා වූ (රහතන් වහන්සේලායි). 'තේ අසිතා' යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා (තණ්හා මානාදියෙන්) ඇසුරු නොකළෝ නම වෙති. 'ජාතිමරණභයස්ස' යනු ජාතිය හා මරණය නිසා උපදින බියට හෝ ජාති මරණ සංඛ්‍යාත බියටයි. 'පාරගූ' යනු එතෙරට (නිවනට) පැමිණියෝය. 'තේ තුසිතා' යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා සතුටට පත්වූවෝ නම වෙති. 'ජෙත්වා මාරං සවාහිනිං' යනු සේනා සහිත මාරයා ජයගෙන සිටින්නා වූ. 'තේ අනේජා' යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා තණ්හාව නම් වූ සැලීමෙන් තොර බැවින් අනේජ හෙවත් නිශ්චල වූවෝ නම වෙති. 'නමුචිබලං' යනු මාර බලයයි. 'උපාතිවත්තා' යනු ඉක්මවා ගියෝය. 'තේ සුඛිතා' යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා ලෝකෝත්තර සුවයෙන් සුවපත් වූවෝ නම වෙති. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘සුඛිතා වත අරහන්තො, තණ්හා නෙසං න විජ්ජති;

අස්මිමානො සමුච්ඡින්නො, මොහජාලං පදාලිත’’න්ති. (සං. නි. 3.76);

"රහතන් වහන්සේලා ඒකාන්තයෙන්ම සුවපත්ය, ඔවුන් තුළ තණ්හාවක් නැත. 'මම' යන මානය සිඳලන ලද්දේය, මෝහය නම් වූ දැල පළා දමන ලද්දේය."

4. සංවරසුත්තවණ්ණනා

4. සංවර සූත්‍ර වර්ණනාව

14. චතුත්ථෙ පධානානීති වීරියානි. සංවරප්පධානන්ති චක්ඛාදීනි සංවරන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. පහානප්පධානන්ති කාමවිතක්කාදයො පජහන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. භාවනාප්පධානන්ති සම්බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. අනුරක්ඛණාප්පධානන්ති සමාධිනිමිත්තං අනුරක්ඛන්තස්ස උප්පන්නවීරියං.

14. සිව්වන සූත්‍රයෙහි; 'පධානානි' යනු වීර්යයෝය. 'සංවරප්පධානං' යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් සංවර කරගන්නා තැනැත්තා තුළ උපදින වීර්යයයි. 'පහානප්පධානං' යනු කාම විතර්කාදිය ප්‍රහාණය කරන තැනැත්තා තුළ උපදින වීර්යයයි. 'භාවනාප්පධානං' යනු සප්ත බොජ්ඣංගයන් වඩන තැනැත්තා තුළ උපදින වීර්යයයි. 'අනුරක්ඛණප්පධානං' යනු සමාධි නිමිත්ත ආරක්ෂා කරන තැනැත්තා තුළ උපදින වීර්යයයි.

විවෙකනිස්සිතන්තිආදීසු විවෙකො, විරාගො, නිරොධොති තීණිපි නිබ්බානස්ස නාමානි. නිබ්බානං හි උපධිවිවෙකත්තා විවෙකො, තං ආගම්ම රාගාදයො විරජ්ජන්තීති විරාගො, නිරුජ්ඣන්තීති නිරොධො. තස්මා විවෙකනිස්සිතන්තිආදීසු ආරම්මණවසෙන වා අධිගන්තබ්බවසෙන වා නිබ්බානනිස්සිතන්ති අත්ථො.

'විවේකනිස්සිතං' යනාදියෙහි විවේක, විරාග, නිරෝධ යන තුනම නිවනට නම් වේ. නිවන උපධීන්ගෙන් වෙන්ව පවතින බැවින් 'විවේක' නම් වේ. එය ඇසුරු කොට රාගාදිය පහව යන බැවින් 'විරාග' නම් වේ. රාගාදිය නිරුද්ධ වන බැවින් 'නිරෝධ' නම් වේ. එබැවින් විවේකනිස්සිත යනාදියෙහි අර්ථය අරමුණු වශයෙන් හෝ ලැබිය යුතු තත්ත්වය වශයෙන් නිවන ඇසුරු කළ බවයි.

වොස්සග්ගපරිණාමින්ති එත්ථ ද්වෙ වොස්සග්ගා – පරිච්චාගවොස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො ච. තත්ථ විපස්සනා තදඞ්ගවසෙන කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච රාගං පරිච්චජතීති පරිච්චාගවොස්සග්ගො. මග්ගො ආරම්මණවසෙන නිබ්බානං පක්ඛන්දතීති පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො. තස්මා වොස්සග්ගපරිණාමින්ති යථා භාවියමානො [Pg.261] සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො වොස්සග්ගත්ථාය පරිණමති, විපස්සනාභාවඤ්ච මග්ගභාවඤ්ච පාපුණාති, එවං තං භාවෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. භද්දකන්ති ලද්ධකං. සමාධිනිමිත්තං වුච්චති අට්ඨිකසඤ්ඤාදිවසෙන අධිගතො සමාධියෙව. අනුරක්ඛතීති සමාධිපාරිපන්ථිකධම්මෙ රාගදොසමොහෙ සොධෙන්තො රක්ඛති. එත්ථ ච අට්ඨිකසඤ්ඤාදිකා පඤ්චෙව සඤ්ඤා වුත්තා, ඉමස්මිං පන ඨානෙ දසපි අසුභානි විත්ථාරෙත්වා කථෙතබ්බානි. තෙසං විත්ථාරො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.102 ආදයො) වුත්තොයෙව. ගාථාය සංවරාදිනිප්ඵාදකං වීරියමෙව වුත්තං. ඛයං දුක්ඛස්ස පාපුණෙති දුක්ඛක්ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තං පාපුණෙය්‍යාති.

'වොස්සග්ගපරිණාමිං' යන්නෙහි වොස්සග්ග (අත්හැරීම) දෙවර්ගයකි: පරිච්චාග වොස්සග්ග සහ පක්ඛන්දන වොස්සග්ගයි. එහිදී විපස්සනාව තදංග වශයෙන් කෙලෙස් සහ ස්කන්ධයන්හි රාගය අත්හරින බැවින් එය 'පරිච්චාග වොස්සග්ග' නම් වේ. මාර්ගය අරමුණු වශයෙන් නිවනට පිවිසෙන (නැඹුරු වන) බැවින් එය 'පක්ඛන්දන වොස්සග්ග' නම් වේ. එබැවින් වොස්සග්ගපරිණාමි යනු වඩනු ලබන සති සම්බොජ්ඣංගය කෙලෙස් අත්හැරීමට හා නිවනට නැඹුරු වීමට හේතු වන බවයි, විපස්සනා භාවයට හා මාර්ග භාවයට පැමිණෙන බවයි, එසේ එය වඩයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. ඉතිරි පදවල ද මේ නයම වේ. 'භද්දකං' යනු ලබන ලද්දක් හෙවත් උතුම් වූවක් යන්නයි. අට්ඨික සංඥා ආදී වශයෙන් ලැබූ සමාධියම 'සමාධිනිමිත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. 'අනුරක්ඛති' යනු සමාධියට බාධා පමුණුවන රාග, ද්වේෂ, මෝහ ධර්මයන් පිරිසිදු කරමින් (සමාධිය) රකියි යන්නයි. මෙහිදී අට්ඨික සංඥා ආදී සංඥා පහක් පමණක් වදාරන ලදී, නමුත් මෙම ස්ථානයේදී දස අසුභයන්ම විස්තර කොට දේශනා කළ යුතුය. ඒවායේ විස්තරය මා විසින් විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසා ඇත. ගාථාවෙන් වදාරන ලද්දේ සංවරාදිය සිදු කරන වීර්යයමය. 'ඛයං දුක්ඛස්ස පාපුණේ' යනු දුක්ඛයාගේ ක්ෂය වීම නම් වූ අර්හත් ඵලයට පැමිණෙන්නේය යන්නයි.

5. පඤ්ඤත්තිසුත්තවණ්ණනා

5. පඤ්ඤත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

15. පඤ්චමෙ අග්ගපඤ්ඤත්තියොති උත්තමපඤ්ඤත්තියො. අත්තභාවීනන්ති අත්තභාවවන්තානං. යදිදං රාහු අසුරින්දොති යො එස රාහු අසුරින්දො අයං අග්ගොති. එත්ථ රාහු කිර අසුරින්දො චත්තාරි යොජනසහස්සානි අට්ඨ ච යොජනසතානි උච්චො, බාහන්තරමස්ස ද්වාදසයොජනසතානි, හත්ථතලපාදතලානං පුථුලතා තීණි යොජනසතානි. අඞ්ගුලිපබ්බානි පණ්ණාස යොජනානි, භමුකන්තරං පණ්ණාසයොජනං, නලාටං තියොජනසතං, සීසං නවයොජනසතං. කාමභොගීනං යදිදං රාජා මන්ධාතාති යො එස රාජා මන්ධාතා නාම, අයං දිබ්බෙපි මානුසකෙපි කාමෙ පරිභුඤ්ජනකානං සත්තානං අග්ගො නාම. එස හි අසඞ්ඛෙය්‍යායුකෙසු මනුස්සෙසු නිබ්බත්තිත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ හිරඤ්ඤවස්සං වස්සාපෙන්තො මානුසකෙ කාමෙ දීඝරත්තං පරිභුඤ්ජි. දෙවලොකෙ පන යාව ඡත්තිංසාය ඉන්දානං ආයුප්පමාණං, තාව පණීතෙ කාමෙ පරිභුඤ්ජීති කාමභොගීනං අග්ගො නාම ජාතො. ආධිපතෙය්‍යානන්ති අධිපතිට්ඨානං ජෙට්ඨකට්ඨානං කරොන්තානං. තථාගතො අග්ගමක්ඛායතීති ලොකියලොකුත්තරෙහි ගුණෙහි තථාගතො අග්ගො සෙට්ඨො උත්තමො අක්ඛායති.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'අග්ගපඤ්ඤත්තියෝ' යනු උත්තම පැනවීම් ය. 'අත්තභාවීනං' යනු ආත්මභාවය හෙවත් ශරීරය ඇති (විශාල ශරීර ඇති) අය අතුරින් ය. 'යදිදං රාහු අසුරින්දෝ' යනු යම් මේ රාහු අසුරේන්ද්‍රයෙක් වේ ද, මොහු අග්‍ර වේ යන අර්ථයයි. මෙහි රාහු අසුරේන්ද්‍රයා යොදුන් හාරදහස් අටසියයක් උස බවත්, ඔහුගේ දෙබාහුව අතර පරතරය යොදුන් එක්දහස් දෙසියයක් බවත්, අත්ල හා පතුලෙහි පළල යොදුන් තුන්සියයක් බවත් කියනු ලැබේ. ඇඟිලි පුරුක් පනස් යොදුනකි, බැම අතර පරතරය පනස් යොදුනකි, නළල් තලය යොදුන් තුන්සියයකි, හිස යොදුන් නවසියයකි. 'කාමභෝගීනං යදිදං රාජා මන්ධාතා' යනු යම් ඒ මන්ධාතු නම් රජෙක් වේ ද, මොහු දිව්‍යමය වූ ද මානුෂික වූ ද කාමයන් භුක්ති විඳින සත්වයන් අතුරින් අග්‍ර වේ. ඔහු අසංඛ්‍යයක් ආයු ඇති මිනිසුන් අතර ඉපිද, කැමති කැමති මොහොතක රන් වැසි වස්වමින් බොහෝ කලක් මිනිස් ලොව කාමයන් අනුභව කළේය. දිව්‍ය ලෝකයෙහි වනාහි සක් දෙවිවරුන් තිස් හය දෙනෙකුගේ ආයු ප්‍රමාණය දක්වාම ප්‍රණීත වූ කාමයන් අනුභව කළ බැවින් කාමභෝගීන් අතර අග්‍ර විය. 'ආධිපතෙය්‍යානං' යනු අධිපති ස්ථානයෙහි හෙවත් ජ්‍යෙෂ්ඨ ස්ථානයෙහි සිටින්නන් අතුරින් ය. 'තථාගතෝ අග්ගමක්ඛායති' යනු ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් තථාගතයන් වහන්සේ අග්‍ර ය, ශ්‍රේෂ්ඨ ය, උත්තම යැයි කියනු ලැබේ.

ඉද්ධියා යසසා ජලන්ති දිබ්බසම්පත්තිසමිද්ධියා ච පරිවාරසඞ්ඛාතෙන යසසා ච ජලන්තානං. උද්ධං තිරියං අපාචීනන්ති උපරි ච මජ්ඣෙ ච හෙට්ඨා ච. යාවතා ජගතො ගතීති යත්තකා ලොකනිප්ඵත්ති.

'ඉද්ධියා යසසා ජලං' යනු දිව්‍ය සම්පත් සමෘද්ධියෙන් ද පිරිවර සංඛ්‍යාත යසසින් ද බබළන්නවුන් අතුරින් ය. 'උද්ධං තිරියං අපාචීනං' යනු උඩ, මැද සහ යට යන සෑම තැනකම ය. 'යාවතා ජගතෝ ගතී' යනු යම්තාක් ලෝකයාගේ පැවැත්ම හෙවත් සත්ව ලෝකයාගේ ඉපදීම වේ ද ඒ තාක් ය.

6. සොඛුම්මසුත්තවණ්ණනා

6. සෝඛුම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

16. ඡට්ඨෙ [Pg.262] සොඛුම්මානීති සුඛුමලක්ඛණපටිවිජ්ඣනකානි ඤාණානි. රූපසොඛුම්මෙන සමන්නාගතො හොතීති රූපෙ සණ්හසුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො හොති. පරමෙනාති උත්තමෙන. තෙන ච රූපසොඛුම්මෙනාති තෙන යාව අනුලොමභාවං පත්තෙන සුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකඤාණෙන. න සමනුපස්සතීති නත්ථිභාවෙනෙව න පස්සති. න පත්ථෙතීති නත්ථිභාවෙනෙව න පත්ථෙති. වෙදනාසොඛුම්මාදීසුපි එසෙව නයො.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'සෝඛුම්මානි' යනු අනිත්‍යාදී සියුම් ලක්ෂණ අවබෝධ කරගන්නා වූ ඥානයෝ ය. 'රූපසෝඛුම්මේන සමන්නාගතෝ හෝති' යනු රූපස්කන්ධයෙහි සියුම් ලක්ෂණ පිරිසිඳ ගන්නා වූ ඥානයෙන් යුක්ත වීමයි. 'පරමේන' යනු උත්තම වූ යන්නයි. 'තේන ච රූපසෝඛුම්මේන' යනු අනුලෝම ඥානය දක්වා පැමිණි ඒ සියුම් ලක්ෂණ පිරිසිඳ ගන්නා ඥානයෙනි. 'න සමනුපස්සති' යනු (ආත්මයක් වශයෙන්) නැති බව නිසාම නොදකියි. 'න පත්ථේති' යනු නැති බව නිසාම ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. වේදනා සෝඛුම්මාදීන්හි ද මේ නයම වේ.

රූපසොඛුම්මතං ඤත්වාති රූපක්ඛන්ධස්ස සණ්හසුඛුමලක්ඛණපරිග්ගාහකෙන ඤාණෙන සුඛුමතං ජානිත්වා. වෙදනානඤ්ච සම්භවන්ති වෙදනාක්ඛන්ධස්ස ච පභවං ජානිත්වා. සඤ්ඤා යතො සමුදෙතීති යස්මා කාරණා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සමුදෙති නිබ්බත්තති, තඤ්ච ජානිත්වා. අත්ථං ගච්ඡති යත්ථ චාති යස්මිං ඨානෙ නිරුජ්ඣති, තඤ්ච ජානිත්වා. සඞ්ඛාරෙ පරතො ඤත්වාති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං අනිච්චතාය ලුජ්ජනභාවෙන පරතො ජානිත්වා. ඉමිනා හි පදෙන අනිච්චානුපස්සනා කථිතා. දුක්ඛතො නො ච අත්තතොති ඉමිනා දුක්ඛානත්තානුපස්සනා. සන්තොති කිලෙසසන්තතාය සන්තො. සන්තිපදෙ රතොති නිබ්බානෙ රතො. ඉති සුත්තන්තෙ චතූසු ඨානෙසු විපස්සනාව කථිතා, ගාථාසු ලොකුත්තරධම්මොපීති.

'රූපසෝඛුම්මතං ඤත්වා' යනු රූපස්කන්ධයේ සියුම් ලක්ෂණ පිරිසිඳ ගන්නා ඥානයෙන් එහි සූක්ෂ්ම බව දැනගෙන ය. 'වේදනානඤ්ච සම්භවං' යනු වේදනාස්කන්ධයේ ද හටගැනීම දැනගෙන ය. 'සඤ්ඤා යතෝ සමුදේති' යනු යම් කරුණකින් සංඥාස්කන්ධය හටගන්නේ ද, එය ද දැනගෙන ය. 'අත්ථං ගච්ඡති යත්ථ ච' යනු යම් තැනක (නිවනෙහි) එය නිරුද්ධ වන්නේ ද, ඒ නිවන ද දැනගෙන ය. 'සංඛාරේ පරතෝ ඤත්වා' යනු සංස්කාරස්කන්ධය අනිත්‍ය බව නිසා බිඳී යන ස්වභාවයෙන් යුක්ත හෙයින්, එය තමාගෙන් බාහිර වූවක් ලෙස දැනගෙන ය. මෙම පදයෙන් අනිත්‍යානුපස්සනාව කියන ලදී. 'දුක්ඛතෝ නෝ ච අත්තතෝ' යන්නෙන් දුක්ඛානුපස්සනාව හා අනත්තානුපස්සනාව කියන ලදී. 'සන්තෝ' යනු කෙලෙස් නිවීම නිසා ශාන්ත වූවකි. 'සන්තිපදේ රතෝ' යනු නිවනෙහි ඇලුණු බවයි. මෙසේ සූත්‍ර දේශනාවෙහි ස්ථාන සතරක විපස්සනාවම කියන ලදී, ගාථාවන්හි ලෝකෝත්තර ධර්මය ද කියන ලදී.

7. පඨමඅගතිසුත්තවණ්ණනා

7. පළමු අගති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

17-19. සත්තමෙ අගතිගමනානීති නගතිගමනානි. ඡන්දාගතිං ගච්ඡතීති ඡන්දෙන අගතිං ගච්ඡති, අකත්තබ්බං කරොති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඡන්දා දොසා භයා මොහාති ඡන්දෙන, දොසෙන, භයෙන, මොහෙන. අතිවත්තතීති අතික්කමති. අට්ඨමං උත්තානමෙව. නවමෙ තථාබුජ්ඣනකානං වසෙන ද්වීහිපි නයෙහි කථිතං.

17-19. හත්වන සූත්‍රයෙහි; 'අගතිගමනානි' යනු නොයා යුතු මගෙහි යෑමයි. 'ඡන්දාගතිං ගච්ඡති' යනු කැමැත්ත නිසා අගතියට යයි, නොකටයුත්ත කරයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ නයම වේ. 'ඡන්දා දෝසා භයා මෝහා' යනු ඡන්දයෙන්, ද්වේෂයෙන්, බියෙන් හා මෝහයෙනි. 'අතිවත්තති' යනු ඉක්මවා යයි. අටවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. නවවන සූත්‍රයෙහි එලෙස අවබෝධ කරගන්නන්ගේ වශයෙන් ක්‍රම දෙකකින් දේශනා කරන ලදී.

10. භත්තුද්දෙසකසුත්තවණ්ණනා

10. භත්තුද්දේසක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

20. දසමෙ භත්තුද්දෙසකොති සලාකභත්තාදීනං උද්දෙසකො. කාමෙසු අසංයතාති වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙහි අසංයතා. පරිසාකසටො [Pg.263] ච පනෙස වුච්චතීති අයඤ්ච පන සො එවරූපා පරිසාකචවරො නාම වුච්චතීති අත්ථො. සමණෙනාති බුද්ධසමණෙන. පරිසාය මණ්ඩො ච පනෙස වුච්චතීති අයං එවරූපා පරිසා විප්පසන්නෙන පරිසාමණ්ඩොති වුච්චතීති.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි; 'භත්තුද්දේසකෝ' යනු සලාක බත් ආදිය බෙදා දෙන්නා ය. 'කාමේසු අසංයතා' යනු වස්තු කාමයන් කෙරෙහි කෙලෙස් කාමයන්ගෙන් අසංවර වූවන් ය. 'පරිසාකසටෝ ච පනේස වුච්චති' යනු මෙබඳු වූ පුද්ගලයා පිරිසෙහි කුණු කසළ (කසට) යැයි කියනු ලැබේ යන අර්ථයයි. 'සමණේන' යනු බුදු රජාණන් වහන්සේ නමැති ශ්‍රමණයාණන් විසිනි. 'පරිසාය මණ්ඩෝ ච පනේස වුච්චති' යනු පිරිසෙහි පිරිසිදු බව නිසා මෙබඳු පුද්ගලයා පිරිසෙහි සාරය (මණ්ඩ) යැයි කියනු ලැබේ.

චරවග්ගො දුතියො.

දෙවන චර වර්ගයයි.

3. උරුවෙලවග්ගො

3. උරුවේල වර්ගය.

1. පඨමඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා

1. පළමු උරුවේල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

21. තතියස්ස පඨමෙ උරුවෙලායන්ති එත්ථ උරුවෙලාති මහාවෙලා, මහාවාලිකරාසීති අත්ථො. අථ වා උරූති වාලුකා වුච්චති, වෙලාති මරියාදා. වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අතීතෙ කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ දසසහස්සා කුලපුත්තා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තස්මිං පදෙසෙ විහරන්තා එකදිවසං සන්නිපතිත්වා කතිකවත්තං අකංසු – ‘‘කායකම්මවචීකම්මානි නාම පරෙසම්පි පාකටානි හොන්ති, මනොකම්මං පන අපාකටං. තස්මා යො කාමවිතක්කං වා බ්‍යාපාදවිතක්කං වා විහිංසාවිතක්කං වා විතක්කෙති, තස්ස අඤ්ඤො චොදකො නාම නත්ථි. සො අත්තනාව අත්තානං චොදෙත්වා පත්තපුටෙන වාලුකං ආහරිත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ ආකිරතු, ඉදමස්ස දණ්ඩකම්ම’’න්ති. තතො පට්ඨාය යො තාදිසං විතක්කං විතක්කෙති, සො තත්ථ පත්තපුටෙන වාලුකං ආකිරති, එවං තත්ථ අනුක්කමෙන මහාවාලුකරාසි ජාතො. තතො නං පච්ඡිමා ජනතා පරික්ඛිපිත්වා චෙතියට්ඨානමකාසි, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘උරුවෙලාති මහාවෙලා, මහාවාලිකරාසීති අත්ථො’’ති. තමෙව සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අථ වා උරූති වාලුකා වුච්චති, වෙලාති මරියාදා, වෙලාතික්කමනහෙතු ආහටා උරු උරුවෙලාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති.

21. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'උරුවේලායං' යන්නෙහි 'උරුවේලා' යනු මහා වැලි ගොඩක් යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් 'උරු' යනු වැලි වලට නමකි, 'වේලා' යනු සීමාවයි. ශීල සීමාව ඉක්මවීම නිසා ගෙනෙන ලද වැලි යන අර්ථය මෙහි දැකිය යුතුය. අතීතයෙහි බුදුවරුන් පහළ නොවූ කාලයක දසදහසක් කුලපුත්‍රයෝ තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වී එම ප්‍රදේශයේ වාසය කළහ. ඔවුහු එක් දිනක් රැස්ව මෙබඳු කතිකාවතක් කරගත්හ: "කාය කර්ම හා වාග් කර්ම අන් අයට ද ප්‍රකට වේ, නමුත් මනෝ කර්මය අප්‍රකට ය. එබැවින් යමෙක් කාම විතර්කයක්, ව්‍යාපාද විතර්කයක් හෝ විහිංසා විතර්කයක් සිතන්නේ නම්, ඔහුට වෙනත් චෝදනා කරන්නෙකු නැත. ඔහුම තමාට චෝදනා කරගෙන අත්ලෙන් වැලි ගෙනැවිත් මෙම ස්ථානයට දමනු ලැබේවා, මෙය ඔහුගේ දණ්ඩකර්මය වේවා" යනුවෙනි. එතැන් සිට යමෙක් එවැනි විතර්කයක් සිතයි ද, ඔහු එහි වැලි ගෙනැවිත් දැමීය. මෙසේ ක්‍රමයෙන් එහි විශාල වැලි ගොඩක් ඇති විය. පසුව මිනිසුන් එය වටකොට චෛත්‍ය ස්ථානයක් කළහ. එය අරභයා 'උරුවේලා යනු මහා වැලි ගොඩක්' යැයි ද, 'සීමා ඉක්මවීම නිසා ගෙනෙන ලද වැලි' යැයි ද අර්ථ දක්වන ලදී.

නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙති උරුවෙලගාමං නිස්සාය නෙරඤ්ජරානදීතීරෙ විහරාමීති දස්සෙති. අජපාලනිග්‍රොධෙති අජපාලකා තස්ස නිග්‍රොධස්ස [Pg.264] ඡායාය නිසීදන්තිපි තිට්ඨන්තිපි, තස්මා සො අජපාලනිග්‍රොධොත්වෙව සඞ්ඛං ගතො, තස්ස හෙට්ඨාති අත්ථො. පඨමාභිසම්බුද්ධොති සම්බුද්ධො හුත්වා පඨමමෙව. උදපාදීති අයං විතක්කො පඤ්චමෙ සත්තාහෙ උදපාදි. කස්මා උදපාදීති? සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණත්තා චෙව පුබ්බාසෙවනතාය ච. තත්ථ පුබ්බාසෙවනාය පකාසනත්ථං තිත්තිරජාතකං ආහරිතබ්බං. හත්ථිවානරතිත්තිරා කිර එකස්මිං පදෙසෙ විහරන්තා ‘‘යො අම්හාකං මහල්ලකො, තස්මිං සගාරවා විහරිස්සාමා’’ති නිග්‍රොධං දස්සෙත්වා ‘‘කො නු ඛො අම්හාකං මහල්ලකො’’ති වීමංසන්තා තිත්තිරස්ස මහල්ලකභාවං ඤත්වා තස්ස ජෙට්ඨාපචායනකම්මං කත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගා සම්මොදමානා විහරිත්වා සග්ගපරායණා අහෙසුං. තං කාරණං ඤත්වා රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ඉමං ගාථමාහ –

"නේරංජරා නදිය අසල" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ උරුවෙල් ගම අසල නේරංජරා නදී තීරයෙහි වාසය කරන බවයි. "අජපාල නිග්‍රෝධය" යනු එඬේරුන් එම නුග ගසේ සෙවනෙහි වාඩි වී සිටින බැවින් හෝ රැඳී සිටින බැවින් එම නුග ගසට "අජපාල නිග්‍රෝධය" යන නාමය ලැබුණි. එහි යට යන අර්ථයයි. "පළමුව බුද්ධත්වයට පත් වූ" යනු සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ මුල් කාලයයි. "පහළ විය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මෙම විතර්කය සම්බුද්ධත්වයෙන් පසු පස්වන සතියේදී පහළ වූ බවයි. කුමන හේතුවක් නිසා පහළ වූයේද? සියලු බුදුවරුන්ගේ පුරුද්දක් බැවින් සහ පෙර භවයන්හි පුරුදු කරන ලද බැවිනි. එහි පෙර පුරුද්ද ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස තිට්ටිර ජාතකය ගෙන හැර දැක්විය යුතුය. අතීතයේ ඇතෙක්, වඳුරෙක් සහ වටු පක්ෂියෙක් එක්තරා ප්‍රදේශයක වාසය කරමින්, "අප අතරින් කවුරුන් වැඩිමහල්ද, ඔහුට ගෞරව සහිතව වාසය කරමු" යැයි කතිකා කරගෙන, නුග ගසක් පෙන්වා "අප අතරින් කවුරුන් වැඩිමහල්ද?" යි විමසා බැලූහ. එහිදී වටු පක්ෂියා වැඩිමහල් බව දැනගෙන, ඔහුට වැඩිමහල්ලන් උදෙසා කළ යුතු ගරු බුහුමන් දක්වමින්, එකිනෙකා සමඟ සමගිව සතුටින් වාසය කොට මරණින් මතු ස්වර්ග පරායණ වූහ. එම කරුණ දැනගත් වෘක්ෂ දේවතාවා මෙම ගාථාව පැවසීය -

‘‘යෙ වුඩ්ඪමපචායන්ති, නරා ධම්මස්ස කොවිදා;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාසංසා, සම්පරායෙ ච සුග්ගතී’’ති. (ජා. 1.1.37);

"ධර්මයෙහි දක්ෂ වූ යම් මිනිස්සු තමන්ට වඩා වැඩිමහල්ලන්ට ගරු බුහුමන් කරත්ද, ඔවුහු මෙලොවදී ප්‍රශංසාවට පත් වෙති, පරලොවදී සුගතිගාමී වෙති."

එවං අහෙතුකතිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තොපි තථාගතො සගාරවවාසං රොචෙසි, ඉදානි කස්මා න රොචෙස්සතීති. අගාරවොති අඤ්ඤස්මිං ගාරවරහිතො, කඤ්චි ගරුට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. අප්පතිස්සොති පතිස්සයරහිතො, කඤ්චි ජෙට්ඨකට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වාති එත්ථ සමිතපාපබාහිතපාපායෙව සමණබ්‍රාහ්මණා අධිප්පෙතා. සක්කත්වා ගරුං කත්වාති සක්කාරඤ්චෙව කත්වා ගරුකාරඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා.

මෙලෙස අහේතුක තිරිසන් යෝනියක උපන් කාලයේ පවා තථාගතයන් වහන්සේ ගෞරව සහිත වාසය ප්‍රිය කළ සේක, දැන් බුදු වූ පසු එය ප්‍රිය නොකරන්නේ කෙසේදැයි දත යුතුය. "අගෞරව" යනු අන් අය කෙරෙහි ගෞරවයක් නොමැති වීමයි, එනම් කිසිවකු ගරු කටයුතු ස්ථානයක නොතැබීමයි. "අප්පතිස්ස" යනු යටහත් බවක් නොමැති වීමයි, එනම් කිසිවකු වැඩිමහල් ස්ථානයක නොතැබීමයි. "ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක්" යන්නෙහි පාපය සංසිඳුවා ගත් සහ පාපය දුරු කළ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ම අදහස් කරනු ලැබේ. "සත්කාර කොට ගරු කොට" යනු සත්කාර පවත්වා ගරුත්වය ඇති කර ගැනීමයි.

සදෙවකෙ ලොකෙතිආදීසු සද්ධිං දෙවෙහි සදෙවකෙ. දෙවග්ගහණෙන චෙත්ථ මාරබ්‍රහ්මෙසු ගහිතෙසුපි මාරො නාම වසවත්තී සබ්බෙසං උපරි වසං වත්තෙති, බ්‍රහ්මා නාම මහානුභාවො, එකඞ්ගුලියා එකස්මිං චක්කවාළසහස්සෙ ආලොකං ඵරති, ද්වීහි ද්වීසු, දසහි අඞ්ගුලීහි දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු ආලොකං ඵරති. සො ඉමිනා සීලසම්පන්නතරොති වත්තුං මා ලභන්තූති සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙති විසුං වුත්තං. තථා සමණා නාම එකනිකායාදිවසෙන බහුස්සුතා සීලවන්තො පණ්ඩිතා, බ්‍රාහ්මණාපි වත්ථුවිජ්ජාදිවසෙන බහුස්සුතා පණ්ඩිතා. තෙ ඉමිනා සම්පන්නතරාති වත්තුං [Pg.265] මා ලභන්තූති සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායාති වුත්තං. සදෙවමනුස්සායාති ඉදං පන නිප්පදෙසතො දස්සනත්ථං ගහිතමෙව ගහෙත්වා වුත්තං. අපිචෙත්ථ පුරිමානි තීණි පදානි ලොකවසෙන වුත්තානි, පච්ඡිමානි ද්වෙ පජාවසෙන. සීලසම්පන්නතරන්ති සීලෙන සම්පන්නතරං, අධිකතරන්ති අත්ථො. එත්ථ ච සීලාදයො චත්තාරො ධම්මා ලොකියලොකුත්තරා කථිතා, විමුත්තිඤාණදස්සනං ලොකියමෙව. පච්චවෙක්ඛණඤාණමෙව හෙතං. පාතුරහොසීති ‘‘අයං සත්ථා අවීචිතො යාව භවග්ගා සීලාදීහි අත්තනා අධිකතරං අපස්සන්තො ‘මයා පටිවිද්ධනවලොකුත්තරධම්මමෙව සක්කත්වා උපනිස්සාය විහරිස්සාමී’ති චින්තෙති, කාරණං භගවා චින්තෙති, අත්ථං වුඩ්ඪිං විසෙසං චින්තෙති, ගච්ඡාමිස්ස උස්සාහං ජනෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා පුරතො පාකටො අහොසි, අභිමුඛෙ අට්ඨාසීති අත්ථො.

"දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි" යනාදී තැන්හි දෙවියන් සමඟ වූ ලෝකය සදේවක ලෝකයයි. මෙහි දෙවියන් යන ග්‍රහණයෙන් මාරයන් සහ බ්‍රහ්මයන් ද ඇතුළත් වුවද, මාරයා යනු සියල්ලන් තමන් යටතේ පාලනය කරන්නෙකි, බ්‍රහ්මයා මහානුභාව සම්පන්නය. ඔහු එක් ඇඟිල්ලකින් එක් සක්වළ දහසක ආලෝකය පතුරුවයි, ඇඟිලි දෙකකින් සක්වළ දෙදහසක ද, ඇඟිලි දහයකින් සක්වළ දසදහසක ද ආලෝකය පතුරුවයි. එබඳු මාරයකු හෝ බ්‍රහ්මයකු වුවද තමන් වහන්සේට වඩා සිල්වත් යැයි පැවසීමට අවස්ථාවක් නොලැබෙනු පිණිස "සමාරක සබ්‍රහ්මක" යැයි වෙන් වෙන්ව වදාරන ලදී. එසේම ශ්‍රමණයෝ එක් නිකායකට අයත් වීම ආදී වශයෙන් බහුශ්‍රුත වෙති, සිල්වත් වෙති, පණ්ඩිත වෙති. බ්‍රාහ්මණයෝ ද වාස්තු විද්‍යා ආදියෙන් බහුශ්‍රුත වෙති, පණ්ඩිත වෙති. ඔවුන් තමන් වහන්සේට වඩා ගුණවත් යැයි කීමට අවස්ථාවක් නොලැබෙනු පිණිස "සශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ පජාය" යැයි වදාරන ලදී. "සදේව මනුස්සාය" යන්නෙන් ඉතිරි නොවන්නට සියල්ලන්ම ඇතුළත් වන ලෙස පෙන්වා දෙයි. තවද මෙහි මුල් පද තුන ලෝක වශයෙන් ද, පසු පද දෙක ප්‍රජාව වශයෙන් ද වදාරන ලදී. "සීලසම්පන්නතර" යනු සීලයෙන් වඩාත් සම්පූර්ණ වූ, වඩා උතුම් වූ යන අර්ථයයි. මෙහි සීල ආදී සතර ධර්මයන් ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. විමුක්ති ඥානදර්ශනය ලෞකිකමය. එය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. "පහළ විය" යනු "මෙම ශාස්තෘන් වහන්සේ අවීචියේ සිට භවාග්‍රය දක්වා සීලයෙන් තමන්ට වඩා උසස් කෙනෙකු නොදැක, 'මා විසින් අවබෝධ කරගත් නව ලෝකෝත්තර ධර්මයම ගරු කොට ඇසුරු කොට වාසය කරමි'යි සිතන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිවැරදි හේතුව, අර්ථය, දියුණුව සහ විශේෂත්වය සිතන සේක. එබැවින් මම ගොස් උන්වහන්සේ දිරිමත් කරමි"යි සිතා (සහම්පතී බ්‍රහ්මයා) ඉදිරියේ පෙනී සිටියේය, ඉදිරියෙහි සිටගත්තේය යන අර්ථයයි.

විහංසු විහරන්ති චාති එත්ථ යො වදෙය්‍ය – ‘‘විහරන්තීති වචනතො පච්චුප්පන්නෙපි බහූ බුද්ධා’’ති, සො ‘‘භගවාපි භන්තෙ එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති ඉමිනා වචනෙන පටිබාහිතබ්බො.

"වාසය කළහ, වාසය කරති" යන්නෙහි යමෙක් "'වාසය කරති' යන වචනය නිසා වර්තමානයේ ද බොහෝ බුදුවරු සිටිති" යැයි පවසන්නේ නම්, ඔහු "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් අර්හත් වූ සම්මා සම්බුද්ධ වන්නාහ" යන වචනයෙන් වළක්වාලිය යුතුය.

‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති;

සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’’ති. (මහාව. 11;

ම. නි. 2.341) –

"මට ගුරුවරයෙක් නැත, මට සමාන කෙනෙක් නැත, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මට ප්‍රති පුද්ගලයෙක් නැත."

ආදීහි චස්ස සුත්තෙහි අඤ්ඤෙසං බුද්ධානං අභාවො දීපෙතබ්බො. තස්මාති යස්මා සබ්බෙපි බුද්ධා සද්ධම්මගරුනො, තස්මා. මහත්තමභිකඞ්ඛතාති මහන්තභාවං පත්ථයමානෙන. සරං බුද්ධාන සාසනන්ති බුද්ධානං සාසනං සරන්තෙන.

මෙම සූත්‍ර ආදියෙන් අන් බුදුවරුන්ගේ අභාවය (එක් ලෝක ධාතුවක එක් අයකු පමණක් සිටීම) පෙන්වා දිය යුතුය. "එබැවින්" යනු සියලු බුදුවරු සද්ධර්මයට ගරු කරන බැවිනි. "උතුම් බව කැමති වන්නා විසින්" යනු උතුම් බව පතන්නා විසින් යන්නයි. "බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනය සිහිපත් කරමින්" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අනුශාසනය සිහි කරමින් යන්නයි.

යතොති යස්මිං කාලෙ. මහත්තෙන සමන්නාගතොති රත්තඤ්ඤුමහත්තං වෙපුල්ලමහත්තං බ්‍රහ්මචරියමහත්තං ලාභග්ගමහත්තන්ති ඉමිනා චතුබ්බිධෙන මහත්තෙන සමන්නාගතො. අථ මෙ සඞ්ඝෙපි ගාරවොති අථ මය්හං සඞ්ඝෙපි ගාරවො ජාතො. කිස්මිං පන කාලෙ භගවතා සඞ්ඝෙ ගාරවො කතොති? මහාපජාපතියා දුස්සයුගදානකාලෙ. තදා හි භගවා අත්තනො උපනීතං දුස්සයුගං ‘‘සඞ්ඝෙ, ගොතමි, දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’’ති වදන්තො සඞ්ඝෙ ගාරවං අකාසි නාම.

"යතෝ" යනු යම් කාලයක යන්නයි. "මහත් බවින් යුක්ත" යනු රත්තඤ්ඤූ මහත් බව, විපුල මහත් බව, බ්‍රහ්මචර්ය මහත් බව, ලාභාග්‍ර මහත් බව යන සිව්වැදෑරුම් උසස් බවින් යුක්ත වීමයි. "ඉන්පසු මාගේ සංඝයා කෙරෙහි ද ගෞරවය ඇති විය" යනු සංඝයා කෙරෙහි ද ගෞරවය කරන ලදී යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කවර කලෙක සංඝයාට ගෞරව කළේ ද? මහාප්‍රජාපතී ගෝතමිය වස්ත්‍ර යුගලක් පූජා කළ අවස්ථාවේදීය. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන්ට පිළිගැන්වූ වස්ත්‍ර යුගලය ගැන, "ගෝතමිය, මෙය සංඝයාට පූජා කරන්න, සංඝයාට පූජා කළ විට මට ද පූජා කළා වෙයි, සංඝයාට ද පූජා කළා වෙයි" යනුවෙන් වදාරමින් සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවය දැක්වූ සේක.

2. දුතියඋරුවෙලසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවන උරුවෙල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

22. දුතියෙ [Pg.266] සම්බහුලාති බහුකා. බ්‍රාහ්මණාති හුහුක්කජාතිකෙන බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං ආගතා බ්‍රාහ්මණා. ජිණ්ණාති ජරාජිණ්ණා. වුඩ්ඪාති වයොවුද්ධා. මහල්ලකාති ජාතිමහල්ලකා. අද්ධගතාති තයො වයෙ අද්ධෙ අතික්කන්තා. සුතමෙතන්ති අම්හෙහි සුතං එතං. තයිදං භො, ගොතම, තථෙවාති භො, ගොතම, එතං අම්හෙහි සුතකාරණං තථා එව. තයිදං භො, ගොතම, න සම්පන්නමෙවාති තං එතං අභිවාදනාදිඅකරණං අනනුච්ඡවිකමෙව.

22. දෙවන සූත්‍රයේ "සම්බහුලා" යනු බොහෝ වූ යන්නයි. "බ්‍රාහ්මණා" යනු හුහුක්ක ජාතික බ්‍රාහ්මණයා සමඟ පැමිණි බ්‍රාහ්මණයෝය. "ජිණ්ණා" යනු ජරාවෙන් දිරාපත් වූවෝය. "වුද්ධා" යනු වයසින් වැඩුණු අයයි. "මහල්ලකා" යනු උපතින්ම මහලු බවට පත් වූවෝය. "අද්ධගතා" යනු වයස් තුනම පසු කළ අයයි. "මෙය අසන ලදී" යනු අප විසින් මෙම වචනය අසන ලදී යන්නයි. "පින්වත් ගෝතමයන් වහන්ස, එය එසේමයි" යනු පින්වත් ගෝතමයන් වහන්ස, අප ඇසූ කරුණ සත්‍යයමයි යන්නයි. "පින්වත් ගෝතමයන් වහන්ස, එය සම්පූර්ණ නැත (සුදුසු නැත)" යනු ඒ වැඩිමහල්ලන්ට වැඳීම ආදිය නොකිරීම නොගැලපෙන්නක්ම යන්නයි.

අකාලවාදීතිආදීසු අකාලෙ වදතීති අකාලවාදී. අසභාවං වදතීති අභූතවාදී. අනත්ථං වදති, නො අත්ථන්ති අනත්ථවාදී. අධම්මං වදති, නො ධම්මන්ති අධම්මවාදී. අවිනයං වදති, නො විනයන්ති අවිනයවාදී. අනිධානවතිං වාචං භාසිතාති න හදයෙ නිධෙතබ්බයුත්තකං වාචං භාසිතා. අකාලෙනාති කථෙතුං අයුත්තකාලෙන. අනපදෙසන්ති අපදෙසරහිතං, සාපදෙසං සකාරණං කත්වා න කථෙති. අපරියන්තවතින්ති පරියන්තරහිතං, න පරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා කථෙති. අනත්ථසංහිතන්ති න ලොකියලොකුත්තරඅත්ථනිස්සිතං කත්වා කථෙති. බාලො ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතීති අන්ධබාලො ථෙරොති සඞ්ඛං ගච්ඡති.

‘අකාලවාදී’ යනාදී පදවල අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. අකාලයෙහි (නුසුදුසු කාලයෙහි) කතා කරන බැවින් ඔහු ‘අකාලවාදී’ නම් වේ. අසත්‍යය (සැබෑවට නැති දෙය) පවසන බැවින් ‘අභූතවාදී’ නම් වේ. අර්ථයක් නැති දේ පවසන, අර්ථවත් දෙයක් පවසන්නේ නැති බැවින් ‘අනත්ථවාදී’ නම් වේ. අධර්මය පවසන, ධර්මය නොපවසන බැවින් ‘අධම්මවාදී’ නම් වේ. විනයට පටහැනි දේ පවසන, විනයානුකූල දේ නොපවසන බැවින් ‘අවිනයවාදී’ නම් වේ. ‘අනිධානවතිං වාචං භාසිතා’ යනු සිතෙහි තැන්පත් කර තබා ගැනීමට සුදුසු වචන පවසන්නා නොවේ යන්නයි. ‘අකාලේන’ යනු කතා කිරීමට නුසුදුසු කාලයෙනි. ‘අනපදේසං’ යනු කරුණු දැක්වීම්වලින් රහිතව, නිදර්ශන හෝ හේතු සහිතව කතා නොකරයි යන්නයි. ‘අපරියන්තවතිං’ යනු සීමාවක් හෝ පිරිසිඳ දැක්වීමක් නොපෙන්වා කරන කතාවයි. ‘අනත්ථසංහිතං’ යනු ලෞකික හෝ ලෝකෝත්තර අර්ථයක් ඇසුරු කොට කතා නොකිරීමයි. ‘බාලෝ ථෙරොත්වේව සංඛං ගච්ඡති’ යනු ඔහු ‘අන්ධ බාල ස්ථවිරයෙකැ’ යි ගණන් ගනු ලැබේ යන්නයි.

කාලවාදීතිආදීනි වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බානි. පණ්ඩිතො ථෙරොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතීති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතත්තා පණ්ඩිතො, ථිරභාවප්පත්තියා ථෙරොති සඞ්ඛං ගච්ඡති.

‘කාලවාදී’ යනාදී පද ඉහත දක්වන ලද අර්ථවලට පටහැනි (ප්‍රතිපක්ෂ) අර්ථයෙන් දත යුතුය. ‘පණ්ඩිතෝ ථෙරොත්වේව සංඛං ගච්ඡති’ යනු පාණ්ඩිතයයෙන් (ප්‍රඥාවෙන්) යුක්ත බැවින් ‘පණ්ඩිත’ කියා ද, ස්ථීර භාවයට (ගුණධර්මයන්හි අකම්පිත බවට) පත්ව සිටින බැවින් ‘ථේර’ (ස්ථවිර) කියා ද ඔහු ගණන් ගනු ලැබේ.

බහුස්සුතො හොතීති බහුං අස්ස සුතං හොති, නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං පාළිඅනුසන්ධිපුබ්බාපරවසෙන උග්ගහිතං හොතීති අත්ථො. සුතධරොති සුතස්ස ආධාරභූතො. යස්ස හි ඉතො ගහිතං ඉතො පලායති, ඡිද්දඝටෙ උදකං විය න තිට්ඨති, පරිසමජ්ඣෙ එකසුත්තං වා ජාතකං වා කථෙතුං වා වාචෙතුං වා න සක්කොති, අයං න සුතධරො නාම. යස්ස පන උග්ගහිතං බුද්ධවචනං උග්ගහිතකාලසදිසමෙව හොති, දසපි වීසතිපි වස්සානි සජ්ඣායං අකරොන්තස්ස නෙව නස්සති, අයං සුතධරො නාම. සුතසන්නිචයොති සුතස්ස සන්නිචයභූතො. යස්ස හි සුතං හදයමඤ්ජූසාය සන්නිචිතං සිලාය ලෙඛා විය සුවණ්ණපත්තෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය [Pg.267] ච තිට්ඨති, අයං සුතසන්නිචයො නාම. ධාතාති ධාතා පගුණා. එකච්චස්ස හි උග්ගහිතබුද්ධවචනං ධාතං පගුණං නිච්චලිකං න හොති, ‘‘අසුකං සුත්තං වා ජාතකං වා කථෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘සජ්ඣායිත්වා සංසන්දිත්වා සමනුග්ගාහිත්වා ජානිස්සාමී’’ති වදති. එකච්චස්ස ධාතං පගුණං භවඞ්ගසොතසදිසං හොති, ‘‘අසුකං සුත්තං වා ජාතකං වා කථෙහී’’ති වුත්තෙ උද්ධරිත්වා තමෙව කථෙති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ධාතා’’ති. වචසා පරිචිතාති සුත්තදසක-වග්ගදසකපණ්ණාසදසකවසෙන වාචාය සජ්ඣායිතා. මනසානුපෙක්ඛිතාති චිත්තෙන අනුපෙක්ඛිතා. යස්ස වාචාය සජ්ඣායිතං බුද්ධවචනං මනසා චින්තෙන්තස්ස තත්ථ තත්ථ පාකටං හොති, මහාදීපං ජාලෙත්වා ඨිතස්ස රූපගතං විය පඤ්ඤායති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති අත්ථතො ච කාරණතො ච පඤ්ඤාය සුප්පටිවිද්ධා.

‘බහුස්සුතෝ හෝති’ යනු එම පුද්ගලයාට බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් (ධර්ම ශ්‍රවණය) තිබේ යන්නයි. නවංග ශාස්තෘ ශාසනයම පාලි අනුසන්ධි පූර්වාපර ගැලපෙන පරිදි උගන්නා ලද්දේ වෙයි යනු අර්ථයයි. ‘සුතධරෝ’ යනු ඇසූ දේට ආධාරකයක් වූ (එය දරා සිටින) තැනැත්තායි. යමෙකුට මේ ගුරුකුලයෙන් උගත් දේ එතැනින් ගිලිහී යන්නේ නම්, සිදුරු සහිත කළයක ජලය නොරඳන්නාක් මෙන් ඔහු තුළ දහම නොරඳයි ද, පිරිසක් මැද එකම සූත්‍රයක් හෝ ජාතකයක් දේශනා කිරීමට හෝ ඉගැන්වීමට ඔහුට නොහැකි නම් ඔහු සුතධරයෙක් නොවේ. එහෙත් යමෙකුට උගත් බුද්ධ වචනය උගත් අවස්ථාවේ තිබූ පරිදිම පවතී ද, වසර දහයක් හෝ විස්සක් සජ්ඣායනා නොකළ ද එය අමතක නොවේ නම්, ඔහු ‘සුතධර’ නම් වේ. ‘සුතසන්නිචයෝ’ යනු ඇසූ දේ රැස් කර ගත් තැනැත්තායි. යමෙකුගේ සිත නමැති මංජුසාවෙහි ඇසූ දේ රැස් කර ඇත්ද, එය ගලක කෙටූ අකුරු මෙන් ද රන් බඳුනක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන් ද ස්ථාවරව පවතී නම් ඔහු ‘සුතසන්නිචය’ නම් වේ. ‘ධාතා’ යනු මනාව ප්‍රගුණ කළ තැනැත්තායි. ඇතැමෙකුට උගත් බුද්ධ වචනය මනාව ප්‍රගුණ නැත, එය අස්ථිරය. ‘අසවල් සූත්‍රය හෝ ජාතකය දේශනා කරන්නැ’ යි කී විට ‘සජ්ඣායනා කර බලා, සසඳා බලා දැනගන්නෙමි’ යි ඔහු පවසයි. තවත් සමහරෙකුට එය භවාංග සෝතය මෙන් මනාව ප්‍රගුණ වී තිබේ. ‘අසවල් සූත්‍රය හෝ ජාතකය දේශනා කරන්නැ’ යි කී විට එය මතු කොට ගෙන ඒ අයුරින්ම දේශනා කරයි. එබඳු පුද්ගලයා අරභයා ‘ධාතා’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘වචසා පරිචිතා’ යනු සූත්‍ර දහය, වර්ග දහය හෝ පණස් දහය වශයෙන් වචනයෙන් සජ්ඣායනා කර පුරුදු කළ බවයි. ‘මනසානුපෙක්ඛිතා’ යනු සිතින් නැවත නැවත විමසා බැලූ බවයි. යමෙකු වචනයෙන් සජ්ඣායනා කළ බුද්ධ වචනය සිතින් කල්පනා කරන විට, එය මහා පහනක් දල්වාගෙන සිටින අයෙකුට තමා ඉදිරියේ ඇති රූපයන් මෙන් පැහැදිලිව පෙනේ ද, එය අරභයා මෙම පදය යෙදේ. ‘දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’ යනු අර්ථ වශයෙන් හා හේතු වශයෙන් ප්‍රඥාවෙන් මනාව විනිවිද දැක අවබෝධ කරගත් බවයි.

ආභිචෙතසිකානන්ති අභිචෙතොති අභික්කන්තං විසුද්ධං චිත්තං වුච්චති, අධිචිත්තං වා, අභිචෙතසි ජාතානි ආභිචෙතසිකානි, අභිචෙතොසන්නිස්සිතානීති වා ආභිචෙතසිකානි. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරානං. දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛො අත්තභාවො වුච්චති, තත්ථ සුඛවිහාරභූතානන්ති අත්ථො. රූපාවචරජ්ඣානානමෙතං අධිවචනං. තානි හි අප්පෙත්වා නිසින්නා ඣායිනො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අසංකිලිට්ඨනෙක්ඛම්මසුඛං වින්දන්ති, තස්මා ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානී’’ති වුච්චති. නිකාමලාභීති නිකාමෙන ලාභී, අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන ලාභී, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. අකිච්ඡලාභීති සුඛෙනෙව පච්චනීකධම්මෙ වික්ඛම්භෙත්වා සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. අකසිරලාභීති අකසිරානං ලාභී විපුලානං, යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨාතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. එකච්චො හි ලාභීයෙව හොති, න පන ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සක්කොති සමාපජ්ජිතුං. එකච්චො සක්කොති තථාසමාපජ්ජිතුං, පාරිපන්ථිකෙ ච පන කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙති. එකච්චො තථා ච සමාපජ්ජති, පාරිපන්ථිකෙ ච අකිච්ඡෙනෙව වික්ඛම්භෙති, න සක්කොති නාළිකයන්තං විය යථාපරිච්ඡෙදෙයෙව වුට්ඨාතුං. යස්ස පන අයං තිවිධාපි සම්පදා අත්ථි, සො ‘‘අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභී’’ති වුච්චති. ආසවානං ඛයාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. එවමිධ සීලම්පි බාහුසච්චම්පි ඛීණාසවස්සෙව සීලං බාහුසච්චඤ්ච, ඣානානිපි ඛීණාසවස්සෙව වළඤ්ජනකජ්ඣානානි කථිතානි. ‘‘ආසවානං ඛයා’’තිආදීහි [Pg.268] පන අරහත්තං කථිතං. ඵලෙන චෙත්ථ මග්ගකිච්චං පකාසිතන්ති වෙදිතබ්බං.

‘අභිචේතසිකානං’ යන්නෙහි ‘අභිචේතෝ’ යන්නෙන් ප්‍රකෘති කාමාවචර සිතට වඩා උසස් වූ පිරිසිදු වූ සිත (උපචාර සමාධි සිත) කියනු ලැබේ. නැතහොත් අධිචිත්තය කියනු ලැබේ. එවන් උසස් සිතක උපන් බැවින් හෝ එවන් සිතක් ඇසුරු කරන බැවින් ‘ආභිචේතසික’ නම් වේ. ‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානං’ යනු මේ ආත්ම භාවයේ සැප විහරණයන් සඳහා වූ යන්නයි. මෙහි ‘දිට්ඨධම්ම’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ මේ ආත්ම භාවයයි. එහි සැප විහරණ වූ යනු අර්ථයයි. මෙය රූපාවචර ධ්‍යානයන්ට භාවිතා වන නමකි. එම ධ්‍යානයන්ට සමවැදී සිටින ධ්‍යානලාභීහු මේ ආත්ම භාවයේදීම කෙලෙස් රහිත වූ නෛෂ්ක්‍රම්‍ය සැපය විඳිති. එබැවින් ඒවා ‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාර’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘නිකාමලාභී’ යනු කැමති පරිදි ලබන, එනම් තමාගේ කැමැත්ත පරිදි කැමති ඕනෑම මොහොතක සමවැදීමට සමත් බවයි. ‘අකිච්ඡලාභී’ යනු පහසුවෙන්ම (ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් වන) නීවරණ යටපත් කර සමවැදීමට සමත් බවයි. ‘අකසිරලාභී’ යනු ක්ලේශ පීඩාවන්ගෙන් තොරව විපුල ධ්‍යාන ලබන, තමා පිරිසිඳ ගත් කාල සීමාව අනුවම එයින් නැගී සිටීමට සමත් බවයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ධ්‍යාන ලාභියෙකු වුවත්, කැමති සෑම මොහොතකම සමවැදීමට අසමත්ය. ඇතැමෙකුට කැමති පරිදි සමවැදිය හැකි වුවත් නීවරණ ධර්මයන් වෙහෙස මහන්සියෙන් යටපත් කළ යුතුය. තවත් අයෙකුට ඕනෑම විටක සමවැදිය හැකි වුවද, නීවරණ පහසුවෙන් යටපත් කළ හැකි වුවද, නල පද්ධතියක් මෙන් නියමිත කාලයටම නැගී සිටීමට අසමත්ය. යමෙකුට මෙම කරුණු තුනම සම්පූර්ණ වී ඇත්ද ඔහු ‘අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභී’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ආසවානං ඛයා’ යනාදී පදවල අර්ථ පෙර සඳහන් කළ පරිදිමය. මෙහි ශීලය හා බහුශ්‍රුත භාවය ලෙස දක්වා ඇත්තේ රහතන් වහන්සේගේම ගුණාංගයන්ය. ධ්‍යාන ලෙස දක්වා ඇත්තේ රහතන් වහන්සේ පරිහරණය කරන ධ්‍යානයි. ‘ආසවානං ඛයා’ යනාදියෙන් අර්හත් ඵලය කියවේ. මෙහි ඵලය මගින් මාර්ග කෘත්‍යය ප්‍රකාශ කර ඇති බව දත යුතුය.

උද්ධතෙනාති උද්ධච්චසහගතෙන. සම්ඵන්ති පලාපකථං. අසමාහිතසඞ්කප්පොති අට්ඨපිතසඞ්කප්පො. මගොති මගසදිසො. ආරාති දූරෙ. ථාවරෙය්‍යම්හාති ථාවරභාවතො. පාපදිට්ඨීති ලාමකදිට්ඨි. අනාදරොති ආදරරහිතො. සුතවාති සුතෙන උපගතො. පටිභානවාති දුවිධෙන පටිභානෙන සමන්නාගතො. පඤ්ඤායත්ථං විපස්සතීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය චතුන්නං සච්චානං අත්ථං විනිවිජ්ඣිත්වා පස්සති. පාරගූ සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං ඛන්ධාදිධම්මානං පාරං ගතො, අභිඤ්ඤාපාරගූ, පරිඤ්ඤාපාරගූ, පහානපාරගූ, භාවනාපාරගූ, සච්ඡිකිරියාපාරගූ, සමාපත්තිපාරගූති එවං ඡබ්බිධෙන පාරගමනෙන සබ්බධම්මානං පාරං පරියොසානං ගතො. අඛිලොති රාගඛිලාදිවිරහිතො. පටිභානවාති දුවිධෙනෙව පටිභානෙන සමන්නාගතො. බ්‍රහ්මචරියස්ස කෙවලීති සකලබ්‍රහ්මචරියො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

‘උද්ධතේන’ යනු උද්ධච්චය (නොසන්සුන්කම) සහිත වූ යන්නයි. ‘සම්ඵං’ යනු ප්‍රලාප කතා (හිස් වචන) යි. ‘අසමාහිතසංකප්පෝ’ යනු යහපත් අරමුණක පිහිටුවා නොගත් කල්පනා ඇත්තායි. ‘මගෝ’ යනු තිරිසන් සතෙකු (මුවෙකු) වැනි යන්නයි. ‘ආරා’ යනු දුරස් වූ යන්නයි. ‘ථාවරෙය්‍යම්හා’ යනු ස්ථීර වූ නිවන් සැපයෙන් යන්නයි. ‘පාපදිට්ඨි’ යනු ලාමක වූ වැරදි දෘෂ්ටියයි. ‘අනාදරෝ’ යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත බවින් තොර වූ යන්නයි. ‘සුතවා’ යනු ඇසූ පිරූ තැන්වලින් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘පටිභානවා’ යනු දෙවැදෑරුම් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘පඤ්ඤායත්ථං විපස්සති’ යනු විපස්සනා ප්‍රඥාව හා මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් යුතුව සතර සත්‍යයන්ගේ අර්ථය විනිවිද දකියි යන්නයි. ‘පාරගූ සබ්බධම්මානං’ යනු ස්කන්ධ ආදී සියලු ධර්මයන්ගේ පරතෙරට පත් වූ යන්නයි. එනම් අභිඤ්ඤා පාරගූ, පරිඤ්ඤා පාරගූ, පහාන පාරගූ, භාවනා පාරගූ, සච්ඡිකිරියා පාරගූ සහ සමාපත්ති පාරගූ යන සය වැදෑරුම් ආකාරයෙන් සියලු ධර්මයන්ගේ අවසානයට (නිවනට) පත් වූ බවයි. ‘අඛිලෝ’ යනු රාගාදී කෙලෙස් නමැති ඛීල (ගැට) රහිත වූ තැනැත්තායි. ‘පටිභානවා’ යනු දෙවැදෑරුම් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘බ්‍රහ්මචරියස්ස කේවලී’ යනු සකල බ්‍රහ්මචර්යාවම (ප්‍රතිපත්තිය) සම්පූර්ණ කළ තැනැත්තායි. මෙහි ඉතිරි කොටස් ඉතා පැහැදිලිය.

3. ලොකසුත්තවණ්ණනා

3. ලෝක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

23. තතියෙ ලොකොති දුක්ඛසච්චං. අභිසම්බුද්ධොති ඤාතො පච්චක්ඛො කතො. ලොකස්මාති දුක්ඛසච්චතො. පහීනොති මහාබොධිමණ්ඩෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙන පහීනො. තථාගතස්ස භාවිතාති තථාගතෙන භාවිතා.

23. තුන්වන සූත්‍රයෙහි; ‘ලෝකෝ’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයයි. ‘අභිසම්බුද්ධෝ’ යනු ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්දේය. ‘ලෝකස්මා’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයෙන් යන්නයි. ‘පහීනෝ’ යනු මහා බෝ මැඩදී අර්හත් මාර්ග ඥානයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේය. ‘තථාගතස්ස භාවිතෝ’ යනු තථාගතයන් වහන්සේ විසින් වඩන ලද්දේය යන්නයි.

එවං එත්තකෙන ඨානෙන චතූහි සච්චෙහි අත්තනො බුද්ධභාවං කථෙත්වා ඉදානි තථාගතභාවං කථෙතුං යං, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ දිට්ඨන්ති රූපායතනං. සුතන්ති සද්දායතනං. මුතන්ති පත්වා ගහෙතබ්බතො ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං. විඤ්ඤාතන්ති සුඛදුක්ඛාදි ධම්මාරම්මණං. පත්තන්ති පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා පත්තං. පරියෙසිතන්ති පත්තං වා අප්පත්තං වා පරියෙසිතං. අනුවිචරිතං මනසාති චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතං.

මෙසේ මේ තාක් දුරට සත්‍ය සතර මගින් තමන් වහන්සේගේ බුද්ධභාවය ප්‍රකාශ කොට, දැන් තථාගතභාවය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස "මහණෙනි, යමක්..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දිට්ඨං' (දුටු දෙය) යනු රූපායතනයයි. 'සුතං' (ඇසූ දෙය) යනු ශබ්දායතනයයි. 'මුතං' (ස්පර්ශ කළ දෙය) යනු ළඟට පැමිණ ග්‍රහණය කර ගත යුතු බැවින් ගන්ධායතනය, රසායතනය සහ ඵොට්ඨබ්බායතනයයි. 'විඤ්ඤාතං' (දැනගත් දෙය) යනු සැප දුක් ආදී ධම්මාරම්මණයි. 'පත්තං' යනු සොයා හෝ නොසොයා හෝ ලැබූ අරමුණයි. 'පරියෙසිතං' යනු ලැබූ හෝ නොලැබූ හෝ සෙවූ අරමුණයි. 'අනුවිචරිතං මනසා' යනු සිතින් නැවත නැවත හැසිරුණු (මෙනෙහි කළ) අරමුණයි.

තථාගතෙන [Pg.269] අභිසම්බුද්ධන්ති ඉමිනා එතං දස්සෙති – යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස නීලං පීතකන්තිආදි රූපාරම්මණං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම රූපාරම්මණං දිස්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දොතිආදි සද්දාරම්මණං සොතද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, මූලගන්ධො තචගන්ධොතිආදි ගන්ධාරම්මණං ඝානද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, මූලරසො ඛන්ධරසොතිආදි රසාරම්මණං ජිව්හාද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, කක්ඛළං මුදුකන්තිආදි පථවීධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුභෙදං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං කායද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ඵුසිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස සුඛදුක්ඛාදිභෙදං ධම්මාරම්මණං මනොද්වාරස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ධම්මාරම්මණං විජානිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. යඤ්හි, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං සබ්බසත්තානං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං, තත්ථ තථාගතෙන අදිට්ඨං වා අසුතං වා අමුතං වා අවිඤ්ඤාතං වා නත්ථි, ඉමස්ස පන මහාජනස්ස පරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි, පරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, සබ්බම්පි තථාගතස්ස අප්පත්තං නාම නත්ථි ඤාණෙන අසච්ඡිකතං.

'තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධං' (තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කර ගන්නා ලදී) යන්නෙන් මෙබඳු අදහසක් දක්වයි: අපරිමාණ වූ ලෝක ධාතූන්හි දෙවියන් සහිත වූ මේ ලෝකයාගේ යම් රූපාරම්මණයක් (නිල්, රන්වන් ආදී වූ) ඇස ඉදිරියට පැමිණේ ද, "මේ සත්ත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු වූ රූපාරම්මණයක් දැක සතුටු වූයේ හෝ, කනගාටු වූයේ හෝ, මධ්‍යස්ථ වූයේ හෝ විය" යන මේ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ අවබෝධ කර ගන්නා ලදී. එසේම අපරිමාණ වූ ලෝක ධාතූන්හි දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ යම් ශබ්දාරම්මණයක් (බෙර හඬ ආදී) කනට ඇසේ ද, යම් ගන්ධාරම්මණයක් (මුල්වල සුවඳ ආදී) නාසයට දැනේ ද, යම් රසායතනයක් (මුල්වල රස ආදී) දිවට දැනේ ද, යම් ස්පර්ශයක් (තද, මෘදු ආදී පඨවි-තේජෝ-වායෝ ධාතු භේදයෙන් යුත්) කයට දැනේ ද, "මේ සත්ත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු වූ ස්පර්ශයක් ලබා සතුටු වූයේ හෝ, කනගාටු වූයේ හෝ, මධ්‍යස්ථ වූයේ හෝ විය" යන මේ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ අවබෝධ කර ගන්නා ලදී. එසේම අපරිමාණ ලෝක ධාතූන්හි දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ යම් සැප-දුක් ආදී ධම්මාරම්මණයක් මනසට දැනේ ද, "මේ සත්ත්වයා මේ මොහොතේ මෙබඳු ධම්මාරම්මණයක් දැනගෙන සතුටු වූයේ හෝ, කනගාටු වූයේ හෝ, මධ්‍යස්ථ වූයේ හෝ විය" යන මේ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ අවබෝධ කර ගන්නා ලදී. මහණෙනි, මේ සියලු සත්ත්වයන් විසින් යමක් දක්නා ලද්දේ ද, අසන ලද්දේ ද, ස්පර්ශ කරන ලද්දේ ද, සිතින් දැනගන්නා ලද්දේ ද, ඒ කෙරෙහි තථාගතයන් වහන්සේ විසින් නොදක්නා ලද, නොඅසන ලද, ස්පර්ශ නොකරන ලද හෝ සිතින් අවබෝධ නොකරන ලද කිසිවක් නැත. මේ මහා ජනයාට සොයා සොයා නොලැබුණු දේ ද ඇත, නොසොයා නොලැබුණු දේ ද ඇත, සොයා ලැබුණු දේ ද ඇත, නොසොයා ලැබුණු දේ ද ඇත. නමුත් තථාගතයන් වහන්සේට ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකළ (අවබෝධ නොවූ) කිසිදු අරමුණක් නැත.

තස්මා තථාගතොති වුච්චතීති යං යථා ලොකෙන ගතං, තස්ස තථෙව ගතත්තා තථාගතොති වුච්චති. පාළියං පන ‘‘අභිසම්බුද්ධ’’න්ති වුත්තං, තං ගතසද්දෙන එකත්ථං. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු තථාගතොති නිගමස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. තස්ස යුත්ති එකපුග්ගලවණ්ණනායං තථාගතසද්දවිත්ථාරෙ වුත්තායෙව. අපිචෙත්ථ අඤ්ඤදත්ථූති එකංසත්ථෙ නිපාතො. දක්ඛතීති දසො. වසං වත්තෙතීති වසවත්තී.

එබැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ. ලෝකයා විසින් යම් සේ අවබෝධ කර ගන්නා ලද්දේ ද, උන්වහන්සේ විසින් ද එසේම අවබෝධ කර ගත් බැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ. පාලියෙහි 'අභිසම්බුද්ධ' යැයි වදාළේ ද, 'ගත' යන ශබ්දය හා සමාන අර්ථයෙනි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි 'තථාගත' යන නිගමනයේ අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. එම පදයේ යෝග්‍යතාවය ඒකපුග්ගල වර්ණනාවෙහි තථාගත ශබ්ද විස්තරයේ දක්වා ඇත. තවද, මෙහි 'අඤ්ඤදත්ථු' යනු ඒකාන්තයෙන් යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. දක්නා සුලු බැවින් 'දස' නම් වේ. තම වසඟයේ පවත්වන බැවින් 'වසවත්ති' නම් වේ.

සබ්බං ලොකං අභිඤ්ඤාති තෙධාතුකං ලොකසන්නිවාසං ජානිත්වා. සබ්බං ලොකෙ යථාතථන්ති තස්මිං තෙධාතුකලොකසන්නිවාසෙ යංකිඤ්චි නෙය්‍යං, සබ්බං තං යථාතථං අවිපරීතං ජානිත්වා. විසංයුත්තොති චතුන්නං [Pg.270] යොගානං පහානෙන විසංයුත්තො. අනූපයොති තණ්හාදිට්ඨිඋපයෙහි විරහිතො. සබ්බාභිභූති රූපාදීනි සබ්බාරම්මණානි අභිභවිත්වා ඨිතො. ධීරොති ධිතිසම්පන්නො. සබ්බගන්ථප්පමොචනොති සබ්බෙ චත්තාරොපි ගන්ථෙ මොචෙත්වා ඨිතො. ඵුට්ඨස්සාති ඵුට්ඨා අස්ස. ඉදඤ්ච කරණත්ථෙ සාමිවචනං. පරමා සන්තීති නිබ්බානං. තඤ්හි තෙන ඤාණඵුසනෙන ඵුට්ඨං. තෙනෙවාහ – නිබ්බානං අකුතොභයන්ති. අථ වා පරමාසන්තීති උත්තමා සන්ති. කතරා සාති? නිබ්බානං. යස්මා පන නිබ්බානෙ කුතොචි භයං නත්ථි, තස්මා තං අකුතොභයන්ති වුච්චති. විමුත්තො උපධිසඞ්ඛයෙති උපධිසඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ තදාරම්මණාය ඵලවිමුත්තියා විමුත්තො. සීහො අනුත්තරොති පරිස්සයානං සහනට්ඨෙන කිලෙසානඤ්ච හිංසනට්ඨෙන තථාගතො අනුත්තරො සීහො නාම. බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං. ඉතීති එවං තථාගතස්ස ගුණෙ ජානිත්වා. සඞ්ගම්මාති සමාගන්ත්වා. තං නමස්සන්තීති තං තථාගතං තෙ සරණං ගතා නමස්සන්ති. ඉදානි යං වදන්තා තෙ නමස්සන්ති, තං දස්සෙතුං දන්තොතිආදි වුත්තං. තං උත්තානත්ථමෙවාති.

'සබ්බං ලෝකං අභිඤ්ඤා' යනු ත්‍රෛධාතුක ලෝක සන්නිවාසය දැනගෙන යන්නයි. 'සබ්බං ලෝකෙ යථාතථං' යනු ඒ ත්‍රෛධාතුක ලෝක සන්නිවාසයෙහි දත යුතු යම් තාක් දේ ඇද්ද, ඒ සියල්ල තත්ත්වාකාරයෙන් අවිපරීතව දැනගැනීමයි. 'විසංයුත්තෝ' යනු සතර යෝගයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ඒවායින් මිදුණු බැවිනි. 'අනූපයෝ' යනු තණ්හා හා දිට්ඨි නමැති උපායයන්ගෙන් තොර වීමයි. 'සබ්බාභිභූ' යනු රූප ආදී සියලු අරමුණු යටපත් කර සිටින බැවිනි. 'ධීරෝ' යනු ධෛර්යයෙන් යුක්ත බැවිනි. 'සබ්බගන්ථප්පමෝචනෝ' යනු සතර ග්‍රන්ථයන්ම මුදා හැර සිටින බැවිනි. 'ඵුට්ඨස්ස' යනු ඔහුට ස්පර්ශ විය යන්නයි. මෙහි 'ඵුට්ඨස්ස' යනු කරණාර්ථයෙහි ෂෂ්ඨි විභක්තියයි. 'පරමා සන්තී' යනු නිර්වාණයයි. එය එම ඥාන ස්පර්ශයෙන් ලැබූ බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. එබැවින් 'නිබ්බානං අකුතෝභයං' (නිවන අකුතෝභය වේ) යැයි වදාළහ. නැතහොත් 'පරමා සන්තී' යනු උතුම් වූ ශාන්තියයි. ඒ කවරක් ද? නිර්වාණයයි. නිර්වාණයෙහි කිසිදු බියක් නැති බැවින් එය 'අකුතෝභය' යැයි කියනු ලැබේ. 'විමුත්තෝ උපධිසංඛයේ' යනු උපධි ක්ෂය කිරීම සංඛ්‍යාත නිවන අරමුණු කරගත් ඵල විමුක්තියෙන් මිදුණු බවයි. 'සීහෝ අනුත්තරෝ' යනු උපද්‍රවයන් ඉවසීමෙන් හා කෙලෙසුන් නැසීමෙන් තථාගතයන් වහන්සේ අනුත්තර වූ සිංහයෙකු බඳු වන බැවිනි. 'බ්‍රහ්මං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨත්වයයි. 'ඉති' යනු මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ දැනගෙන යන්නයි. 'සංගම්ම' යනු රැස්වී යන්නයි. 'තං නමස්සන්ති' යනු සරණ ගිය ඒ දෙවි මිනිසුන් තථාගතයන් වහන්සේට නමස්කාර කරන බවයි. දැන් ඔවුන් කුමක් පවසමින් නමස්කාර කරන්නේ ද යන්න දැක්වීමට 'දන්තෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය පැහැදිලි පද පෙළකි.

4. කාළකාරාමසුත්තවණ්ණනා

4. කාලකාරාම සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව)

24. චතුත්ථං අත්ථුප්පත්තියං නික්ඛිත්තං. කතරාය අත්ථුප්පත්තියන්ති? දසබලගුණකථාය. අනාථපිණ්ඩිකස්ස කිර ධීතා චූළසුභද්දා ‘‘සාකෙතනගරෙ කාළකසෙට්ඨිපුත්තස්ස ගෙහං ගච්ඡිස්සාමී’’ති සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං මිච්ඡාදිට්ඨිකකුලං ගච්ඡාමි. සචෙ තත්ථ සක්කාරං ලභිස්සාමි, එකස්මිං පුරිසෙ පෙසියමානෙ පපඤ්චො භවිස්සති, මං ආවජ්ජෙය්‍යාථ භගවා’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අගමාසි. සෙට්ඨි ‘‘සුණිසා මෙ ආගතා’’ති මඞ්ගලං කරොන්තොව බහුං ඛාදනීයභොජනීයං පටියාදෙත්වා පඤ්ච අචෙලකසතානි නිමන්තෙසි. සො තෙසු නිසින්නෙසු ‘‘ධීතා මෙ ආගන්ත්වා අරහන්තෙ වන්දතූ’’ති චූළසුභද්දාය පෙසෙසි. ආගතඵලා අරියසාවිකා අරහන්තෙති වුත්තමත්තෙයෙව ‘‘ලාභා වත මෙ’’ති උට්ඨහිත්වා ගතා තෙ නිස්සිරිකදස්සනෙ අචෙලකෙ දිස්වාව ‘‘සමණා නාම න එවරූපා හොන්ති, තාත, යෙසං නෙව අජ්ඣත්තං හිරී, න බහිද්ධා ඔත්තප්පං අත්ථී’’ති වත්වා ‘‘න ඉමෙ සමණා, ධීධී’’ති ඛෙළං පාතෙත්වා නිවත්තිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගතා.

24. සිව්වන සූත්‍රය කරුණු උත්පත්ති වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. කවර කරුණු උත්පත්තියක් ද යත්? දසබල ගුණ කථාව නිමිති කරගෙනය. අසා ඇති පරිදි, අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ දියණිය වූ චූළසුභද්‍රාව "සාකේත නුවර කාලක සිටුපුත්‍රයාගේ නිවසට යන්නෙමි" යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, "ස්වාමීනි, මම මිථ්‍යා දෘෂ්ටික පවුලකට යමි. ඉදින් එහිදී මට සැලකිලි ලැබුණහොත්, එක් පණිවිඩකරුවෙකු එවීමට කාලය ගත වේ, එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ මැනව" යි අයැද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය ගෙන පිටත්ව ගියාය. සිටුතුමා "මාගේ ලේලිය පැමිණියාය" යි මංගල්‍යයක් කරමින් බොහෝ කෑම බීම පිළියෙළ කොට අචේලකයන් පන්සියයක් දෙනාට ආරාධනා කළේය. ඔවුන් අසුන් ගත් පසු, "මාගේ දියණිය පැමිණ රහතන් වහන්සේලා වැඳ පුදා ගනීවා" යි පවසා චූළසුභද්‍රාව කැඳවීය. සෝවාන් ඵලයට පත් වූ ඒ ආර්ය ශ්‍රාවිකාව, 'රහතන් වහන්සේලා' යැයි කියූ පමණින්ම "මට මහත් ලාභයකි" යි සිතා හුනස්නෙන් නැගිට ගියාය. එහි සිටි කාලකණ්ණි පෙනුම ඇති අචේලකයන් දැකම, "පියාණෙනි, ශ්‍රමණයන් යනු මෙබඳු අය නොවේ. යමෙකුගේ අභ්‍යන්තරයේ ලජ්ජාවක් හෝ බාහිරව බියක් නැද්ද, ඔවුන් ශ්‍රමණයෝ නොවෙති" යි පවසා, "මොවුන් ශ්‍රමණයෝ නොවේ, අතිශය පිළිකුල් සහගතයි" යැයි කෙළ ගසා හැරී තමා වසන තැනටම ගියාය.

තතො [Pg.271] අචෙලකා ‘‘මහාසෙට්ඨි කුතො තෙ එවරූපා කාලකණ්ණී ලද්ධා, කිං සකලජම්බුදීපෙ අඤ්ඤා දාරිකා නත්ථී’’ති සෙට්ඨිං පරිභාසිංසු. සො ‘‘ආචරියා ජානිත්වා වා කතං හොතු අජානිත්වා වා, අහමෙත්ථ ජානිස්සාමී’’ති අචෙලකෙ උය්‍යොජෙත්වා සුභද්දාය සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අම්ම, කස්මා එවරූපං අකාසි, කස්මා අරහන්තෙ ලජ්ජාපෙසී’’ති ආහ. තාත, අරහන්තා නාම එවරූපා න හොන්තීති. අථ නං සො ආහ –

ඉක්බිති අචේලකයෝ (නිගණ්ඨයෝ), "සිටුතුමෙනි, මෙවන් අවාසනාවන්ත ස්ත්‍රියක ඔබට කොහෙන් ලැබුණේද? මුළු දඹදිවම වෙනත් කන්‍යාවක නැද්ද?" යි පවසමින් සිටුතුමාට බැණ වැදුණහ. ඔහු, "ගුරුතුමෙනි, මෙය දැනුවත්ව හෝ නොදැනුවත්ව සිදුවූවක් වේවා, ඒ පිළිබඳව මම සොයා බලන්නෙමි" යි පවසා අචේලකයන් පිටත් කර යවා, සුභද්‍රාව වෙත ගොස්, "දියණියනි, ඔබ මෙවැන්නක් කළේ ඇයි? රහතන් වහන්සේලා (ඔවුන්ගේ මතය අනුව) ලජ්ජාවට පත් කළේ ඇයිදැයි" ඇසීය. එවිට ඇය, "පියාණෙනි, රහතන් වහන්සේලා යනු මෙවන් අය නොවේ" යි පැවසුවාය. එවිට ඔහු ඇයට මෙසේ කීවේය:

‘‘කීදිසා සමණා තුය්හං, බාළ්හං ඛො නෙ පසංසසි;

කිංසීලා කිංසමාචාරා, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතා’’ති.

"ඔබගේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා කෙබඳුද? ඔබ ඔවුන්ට බෙහෙවින් ප්‍රශංසා කරන්නෙහිය. ඔවුන්ගේ සීලය කෙබඳුද? ඔවුන්ගේ හැසිරීම කෙබඳුද? මා ඇසූ මේ කරුණ මට පවසන්න."

සා ආහ –

ඇය මෙසේ කීවාය:

‘‘සන්තින්ද්‍රියා සන්තමනා, සන්තතෙජා ගුණමග්ගසණ්ඨිතා;

ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ මිතභාණී, තාදිසා සමණා මම.

"මාගේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා ශාන්ත වූ ඉඳුරන් ඇත්තාහ, ශාන්ත වූ මනසක් ඇත්තාහ, ශාන්ත වූ තේජසක් ඇත්තාහ, ගුණධර්ම නමැති මාර්ගයෙහි පිහිටියාහ. පහතට යොමු කළ නෙත් ඇත්තාහ, පමණ දැන කතා කරන්නාහ. මාගේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා එබඳු වන්නාහ."

‘‘වසන්ති වනමොගය්හ, නාගො ඡෙත්වාව බන්ධනං;

එකකියා අදුතියා, තාදිසා සමණා මමා’’ති.

"බැඳීම් සිඳ දැමූ හස්තිරාජයෙකු වනයට වැදී වසන්නාක් මෙන්, මාගේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා හුදෙකලාව, සහායකයෙකු නොමැතිව වනයට වැදී වසන්නාහ. මාගේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා එබඳු වන්නාහ."

එවඤ්ච පන වත්වා සෙට්ඨිස්ස පුරෙ ඨත්වා තිණ්ණං රතනානං ගුණං කථෙසි. සෙට්ඨි තස්සා වචනං සුත්වා ‘‘යදි එවං, තව සමණෙ ආනෙත්වා මඞ්ගලං කරොමා’’ති. සා පුච්ඡි ‘‘කදා කරිස්සථ, තාතා’’ති. සෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘කතිපාහච්චයෙනාති වුත්තෙ පෙසෙත්වා පක්කොසාපෙය්‍යා’’ති. අථ නං ‘‘ස්වෙ අම්මා’’ති ආහ. සා සායන්හසමයෙ උපරිපාසාදං ආරුය්හ මහන්තං පුප්ඵසමුග්ගං ගහෙත්වා සත්ථු ගුණෙ අනුස්සරිත්වා අට්ඨ පුප්ඵමුට්ඨියො දසබලස්ස විස්සජ්ජෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානා අට්ඨාසි. එවඤ්ච අවච – ‘‘භගවා ස්වෙ පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති. තානි පුප්ඵානි ගන්ත්වා දසබලස්ස මත්ථකෙ විතානං හුත්වා අට්ඨංසු. සත්ථා ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං අද්දස. ධම්මදෙසනාපරියොසානෙ අනාථපිණ්ඩිකමහාසෙට්ඨි දසබලං වන්දිත්වා ‘‘ස්වෙ, භන්තෙ, පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං මම ගෙහෙ භික්ඛං ගණ්හථා’’ති ආහ. චූළසුභද්දාය නිමන්තිතම්හ සෙට්ඨීති. න, භන්තෙ, කඤ්චි ආගතං පස්සාමාති. ආම, සෙට්ඨි, සද්ධා පන උපාසිකා දූරෙ යොජනසතමත්ථකෙපි යොජනසහස්සමත්ථකෙපි ඨිතා හිමවන්තො විය පඤ්ඤායතීති වත්වා –

මෙසේ පවසා ඇය සිටුතුමා ඉදිරියෙහි සිට තෙරුවන්ගේ ගුණ වර්ණනා කළාය. සිටුතුමා ඇගේ වචන අසා, "ඉදින් එසේ නම්, ඔබගේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා වැඩමවා මංගල්‍යයක් කරමු" යි පැවසීය. "පියාණෙනි, කවදා කරමුදැයි" ඇය ඇසුවාය. සිටුතුමා, "දින කිහිපයකින් කරන්නෙමු" යි පවසා, "පණිවිඩයක් යවා වැඩම කරවිය යුතු යැයි" සිතුවේය. ඉන්පසු ඇයට, "දියණියනි, හෙට දිනයේ කරමු" යි පැවසීය. ඇය සවස් කාලයෙහි ප්‍රාසාදයට නැඟ, විශාල මල් කරඬුවක් ගෙන, බුදුගුණ සිහිපත් කරමින් මල් මිටි අටක් දසබලයන් වහන්සේ උදෙසා අහසට මුදා හැර, දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමින් සිටියාය. "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, හෙට දිනයේ පන්සියයක් මහා සංඝරත්නය සමඟ මාගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා" යි ඇය ආරාධනා කළාය. ඒ මල් ගොස් දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී ශීර්ෂයෙහි වියනක් සේ රැඳී තිබුණි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ කාරණය මෙනෙහි කර දුටු සේක. ධර්ම දේශනාව අවසානයේ අනාථපිණ්ඩික මහා සිටුතුමා දසබලයන් වහන්සේ වැඳ, "ස්වාමීනි, හෙට පන්සියයක් මහා සංඝරත්නය සමඟ මාගේ නිවසේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා" යි ආරාධනා කළේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, "සිටුතුමෙනි, අපි චූළසුභද්‍රාව විසින් ආරාධනා කරන ලද්දෙමු" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, ආරාධනා කිරීමට කිසිවෙකු පැමිණෙනු අප දුටුවේ නැතැයි" සිටුතුමා කීවේය. "එසේය සිටුතුමෙනි, කිසිවෙකු නොපැමිණියත්, ශ්‍රද්ධාවන්ත උපාසිකාව යොදුන් සියයක් හෝ දහසක් ඈතක සිටියත් හිමාලය පර්වතය මෙන් පැහැදිලිව පෙනේ" යි වදාරා -

‘‘දූරෙ [Pg.272] සන්තො පකාසෙන්ති, හිමවන්තොව පබ්බතො;

අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති, රත්තිං ඛිත්තා යථා සරා’’ති. (ධ. ප. 304) –

"හිමාලය පර්වතය මෙන් සත්පුරුෂයෝ ඈතක සිටියද ප්‍රකාශ වන්නාහ (පෙනෙන්නාහ). අසත්පුරුෂයෝ රාත්‍රියෙහි විදින ලද ඊතල මෙන් අසල සිටියද මෙහි නොපෙනෙන්නාහ."

ඉමං ගාථමාහ. අනාථපිණ්ඩිකො ‘‘භන්තෙ, මම, ධීතු සඞ්ගහං කරොථා’’ති වන්දිත්වා පක්කාමි.

යන මෙම ගාථාව වදාළ සේක. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා "ස්වාමීනි, මාගේ දියණියට අනුග්‍රහ කළ මැනව" යි වැඳ නික්ම ගියේය.

සත්ථා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘අහං, ආනන්ද, සාකෙතං ගමිස්සාමි, පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං සලාකං දෙහි. දදන්තො ච ඡළභිඤ්ඤානංයෙව දදෙය්‍යාසී’’ති. ථෙරො තථා අකාසි. චූළසුභද්දා රත්තිභාගසමනන්තරෙ චින්තෙසි – ‘‘බුද්ධා නාම බහුකිච්චා බහුකරණීයා, මං සල්ලක්ඛෙය්‍ය වා න වා, කිං නු ඛො කරිස්සාමී’’ති. තස්මිං ඛණෙ වෙස්සවණො මහාරාජා චූළසුභද්දාය කථෙසි – ‘‘භද්දෙ, මා ඛො ත්වං විමනා අහොසි, මා දුම්මනා. අධිවුත්ථං තෙ භගවතා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. සා තුට්ඨපහට්ඨා දානමෙව සංවිදහි. සක්කොපි ඛො දෙවරාජා විස්සකම්මං ආමන්තෙසි – ‘‘තාත, දසබලො චූළසුභද්දාය සන්තිකං සාකෙතනගරං ගච්ඡිස්සති, පඤ්ච කූටාගාරසතානි මාපෙහී’’ති. සො තථා අකාසි. සත්ථා පඤ්චහි ඡළභිඤ්ඤසතෙහි පරිවුතො කූටාගාරයානෙන මණිවණ්ණං ආකාසං විලිඛන්තො විය සාකෙතනගරං අගමාසි.

බුදුරජාණන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් අමතා, "ආනන්දය, මම සාකේත නුවරට වඩින්නෙමි. පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට සලාක පවරන්න. සලාක පවරන විට ෂඩභිඥාලාභී රහතන් වහන්සේලාටම පවරන්න" යි වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ ද එසේම කළහ. චූළසුභද්‍රාව රාත්‍රී කාලයෙහි මෙසේ සිතුවාය: "බුදුරජාණන් වහන්සේලා යනු බොහෝ කටයුතු ඇති අයයි. උන්වහන්සේට මාව මතක තියේවිද නැද්ද? මා කුමක් කරන්නද?" එම මොහොතේම වෛශ්‍රවණ දිව්‍යරාජයා චූළසුභද්‍රාවට මෙසේ කීවේය: "පින්වත් දියණියනි, නොසන්සුන් නොවන්න, කනගාටු නොවන්න. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හෙට දින භික්ෂු සංඝයා සමඟ ඔබගේ දානය පිළිගැනීමට කැමැත්ත පළ කළ සේක." ඇය අතිශයින් සතුටට පත්ව දානය පිළියෙළ කළාය. සක් දෙවිඳු ද විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා කැඳවා, "පින්වත, දසබලයන් වහන්සේ චූළසුභද්‍රාව වෙත සාකේත නුවරට වඩින සේක. උන්වහන්සේ උදෙසා පන්සියයක් කූටාගාර (ගුවන් විමන්) මවන්න" යි කීවේය. ඔහු ද එසේම කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ෂඩභිඥාලාභී පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා පිරිවරාගෙන, කූටාගාර යානයෙන් මණිවර්ණ අහසෙහි රේඛා අඳින්නාක් මෙන් සාකේත නුවරට වැඩි සේක.

සුභද්දා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, මය්හං සසුරපක්ඛො මිච්ඡාදිට්ඨිකො, සාධු තෙසං අනුච්ඡවිකධම්මං කථෙථා’’ති. සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. කාළකසෙට්ඨි සොතාපන්නො හුත්වා අත්තනො උය්‍යානං දසබලස්ස අදාසි. අචෙලකා ‘‘අම්හාකං පඨමං දින්න’’න්ති නික්ඛමිතුං න ඉච්ඡන්ති. ‘‘ගච්ඡථ නීහරිතබ්බනියාමෙන තෙ නීහරථා’’ති සබ්බෙ නීහරාපෙත්වා තත්ථෙව සත්ථු විහාරං කාරෙත්වා බ්‍රහ්මදෙය්‍යං කත්වා උදකං පාතෙසි. සො කාළකෙන කාරිතතාය කාළකාරාමො නාම ජාතො. භගවා තස්මිං සමයෙ තත්ථ විහරති. තෙන වුත්තං – ‘‘සාකෙතෙ විහරති කාළකාරාමෙ’’ති.

සුභද්‍රාව බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දන් පිළිගන්වා බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ මෙසේ පැවසුවාය: "ස්වාමීනි, මාගේ සෝසුර පාර්ශවය මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෝ වෙති. ඔවුන්ට සුදුසු ධර්මයක් දේශනා කළ මැනව." බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. කාළක සිටුතුමා සෝවාන් වී තමාගේ උයන දසබලයන් වහන්සේට පූජා කළේය. අචේලකයෝ "මෙය මුලින්ම අපට දෙන ලද්දකි" යි පවසමින් පිටව යාමට අකමැති වූහ. "යන්න, ඔවුන්ව නෙරපා හරින ආකාරයෙන්ම නෙරපා හරින්න්න" යි පවසා සිටුතුමා සියලු අචේලකයන් නෙරපා හැර, එම උයනෙහිම බුදුරජාණන් වහන්සේට විහාරයක් කරවා, උතුම් දීමනාවක් ලෙස පූජා කර පැන් වැඩුවේය. එය කාළක සිටුතුමා විසින් කරවන ලද බැවින් "කාළකාරාමය" නමින් ප්‍රකට විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සමයෙහි එහි වැඩ විසූහ. එබැවින් "සාකේත නුවර කාළකාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක" යි කියන ලදී.

භික්ඛූ ආමන්තෙසීති පඤ්චසතෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසි. තෙ කිර සාකෙතනගරවාසිනො කුලපුත්තා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා උපට්ඨානසාලාය නිසින්නා ‘‘අහො බුද්ධගුණා නාම මහන්තා, එවරූපං නාම මිච්ඡාදිට්ඨිකං කාළකසෙට්ඨිං දිට්ඨිතො මොචෙත්වා සොතාපත්තිඵලං පාපෙත්වා [Pg.273] සකලනගරං සත්ථාරා දෙවලොකසදිසං කත’’න්ති දසබලස්ස ගුණං කථෙන්ති. සත්ථා තෙසං ගුණං කථෙන්තානං චිත්තං උපපරික්ඛිත්වා – ‘‘මයි ගතෙ මහතී දෙසනා සමුට්ඨිස්සති, දෙසනාපරියොසානෙ ච ඉමෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිස්සන්ති, මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා කම්පිස්සතී’’ති ධම්මසභං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො තෙ භික්ඛූ ආදිං කත්වා යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්සාති ඉමං දෙසනං ආරභි. එවමිදං සුත්තං ගුණකථාය නික්ඛිත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

"භික්ෂූන් අමතා වදාළ සේක" යනු පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතූ බවයි. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා සාකේත නුවර වැසි කුලපුත්‍රයෝ වූහ. ඔවුන් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසා උන්වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදිව උපස්ථාන ශාලාවෙහි හිඳ මෙසේ කතා කරමින් සිටියහ: "අහෝ! බුදුගුණ මහා පුදුම සහගතය. මෙවැනි මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෙකු වූ කාළක සිටුතුමාව දෘෂ්ටියෙන් මුදවා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවා, මුළු සාකේත නුවරම දෙව්ලොවක් මෙන් කළ සේක." මෙසේ දසබලයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ සිතැඟි විමසා බලා, "මා වැඩම කළ පසු මහා දේශනාවක් සිදුවනු ඇත. දේශනාව අවසානයේ මෙම පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා රහත් ඵලයෙහි පිහිටන්නාහ. මහා පෘථිවිය ජලය කෙළවර කොට කම්පා වනු ඇත" යි සිතා දම්සභාවට වැඩම කර පණවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ, ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා මුල් කරගෙන "මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ..." යන මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. මෙසේ මෙම සූත්‍රය ගුණ කථාව නිමිති කරගෙන දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

තත්ථ ‘‘තමහං ජානාමී’’ති පදපරියොසානෙ මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා අකම්පිත්ථ. අබ්භඤ්ඤාසින්ති අභිඅඤ්ඤාසිං, ජානින්ති අත්ථො. විදිතන්ති පාකටං කත්වා ඤාතං. ඉමිනා එතං දස්සෙති – අඤ්ඤෙ ජානන්තියෙව, මයා පන පාකටං කත්වා විදිතන්ති. ඉමෙහි තීහි පදෙහි සබ්බඤ්ඤුතභූමි නාම කථිතා. තං තථාගතො න උපට්ඨාසීති තං ඡද්වාරිකං ආරම්මණං තථාගතො තණ්හාය වා දිට්ඨියා වා න උපට්ඨාසි න උපගඤ්ඡි. අයඤ්හි පස්සති භගවා චක්ඛුනා රූපං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො සො භගවා. සුණාති භගවා සොතෙන සද්දං. ඝායති භගවා ඝානෙන ගන්ධං. සායති භගවා ජිව්හාය රසං. ඵුසති භගවා කායෙන ඵොට්ඨබ්බං. විජානාති භගවා මනසා ධම්මං, ඡන්දරාගො භගවතො නත්ථි, සුවිමුත්තචිත්තො සො භගවා. තෙන වුත්තං – ‘‘තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති. ඉමිනා පදෙන ඛීණාසවභූමි කථිතාති වෙදිතබ්බා.

එහි ‘තමහං ජානාමි’ (එය මම දනිමි) යන පදය අවසානයේදී මහා පෘථිවිය ජලය කෙළවර කොට (මුළු පෘථිවියම) කම්පා විය. ‘අබ්භඤ්ඤාසිං’ යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගත්තෙමි යන්නයි, ‘දනිමි’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘විදිතං’ යනු ප්‍රකට කොට දැනගන්නා ලද්දකි. මෙයින් මෙය දක්වයි – අන් අය දනිති, මවිසින් නම් ප්‍රකට කොට දැනගන්නා ලදී. මෙම පද තුනෙන් සර්වඥතා භූමිය නම් වූ කරුණ ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘තං තථාගතෝ න උපට්ඨාසි’ යනු සයවැදෑරුම් ද්වාරයන්හි හටගන්නා වූ ඒ අරමුණ කෙරෙහි තථාගතයන් වහන්සේ තණ්හාවෙන් හෝ දෘෂ්ටියෙන් නොපැමිණි සේක (ඇලුම් නොකළ සේක). මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසින් රූපයක් දකිති, නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඡන්දරාගයක් නැත, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මනා කොට මිදුණු සිත් ඇති සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කනින් ශබ්ද අසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නාසයෙන් ගඳ සුවඳ දැනගනිති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිවෙන් රස විඳිති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කයෙන් ස්පර්ශ ලබති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මනසින් ධර්මයන් (අරමුණු) දැනගනිති, නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඡන්දරාගයක් නැත, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මනා කොට මිදුණු සිත් ඇති සේක. එබැවින් ‘තං තථාගතෝ න උපට්ඨාසි’ යැයි කියන ලදී. මෙම පදයෙන් ක්ෂීණාශ්‍රව භූමිය ප්‍රකාශ කරන ලද බව දත යුතුය.

තං මමස්ස මුසාති තං මෙ වචනං මුසාවාදො නාම භවෙය්‍ය. තං පස්ස තාදිසමෙවාති තම්පි මුසාවාදො භවෙය්‍ය. තං මමස්ස කලීති තං වචනං මය්හං දොසො භවෙය්‍යාති අත්ථො. එත්තාවතා සච්චභූමි නාම කථිතාති වෙදිතබ්බා.

‘තං මමස්ස මුසා’ යනු එය මගේ මුසාවාදයක් (බොරුවක්) වන්නේය. ‘තං පස්ස තාදිසමේව’ යනු එය ද මුසාවාදයක්ම වන්නේය. ‘තං මමස්ස කලි’ යනු එම වචනය මගේ දෝෂයක් (වරදක්) වන්නේය යන්න අර්ථයයි. මෙපමණකින් සත්‍ය භූමිය ප්‍රකාශ කරන ලද බව දත යුතුය.

දට්ඨා දට්ඨබ්බන්ති දිස්වා දට්ඨබ්බං. දිට්ඨං න මඤ්ඤතීති තං දිට්ඨං රූපායතනං ‘‘අහං මහාජනෙන දිට්ඨමෙව පස්සාමී’’ති තණ්හාමානදිට්ඨීහි න මඤ්ඤති. අදිට්ඨං න මඤ්ඤතීති ‘‘අහං මහාජනෙන අදිට්ඨමෙව එතං පස්සාමී’’ති එවම්පි තණ්හාදීහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤති. දට්ඨබ්බං න මඤ්ඤතීති ‘‘මහාජනෙන දිට්ඨං පස්සාමී’’ති එවම්පි තාහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤති. දට්ඨබ්බඤ්හි අදිට්ඨම්පි හොතියෙව. එවරූපානි හි වචනානි තීසුපි කාලෙසු ලබ්භන්ති, තෙනස්ස අත්ථො වුත්තො. දට්ඨාරං න මඤ්ඤතීති පස්සිතාරං [Pg.274] එකසත්තං නාම තාහි මඤ්ඤනාහි න මඤ්ඤතීති අත්ථො. සෙසට්ඨානෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙන සුඤ්ඤතාභූමි නාම කථිතා.

‘දට්ඨා දට්ඨබ්බං’ යනු දැකිය යුතු රූපය දැකීමයි. ‘දිට්ඨං න මඤ්ඤති’ යනු ඒ දක්නා ලද රූප ආයතනය “මම බොහෝ ජනයා දකින රූපයම දකිමි” යැයි තණ්හා, මාන, දෘෂ්ටිවලින් මෙනෙහි නොකරයි. ‘අදිට්ඨං න මඤ්ඤති’ යනු “මම බොහෝ ජනයා නොදක්නා ලද දෙයම දකිමි” යැයි මෙලෙස ද තණ්හාදී මඤ්ඤනාවලින් මෙනෙහි නොකරයි. ‘දට්ඨබ්බං න මඤ්ඤති’ යනු “බොහෝ ජනයා විසින් දක්නා ලද්ද දකිමි” යැයි මෙලෙස ද ඒ මඤ්ඤනාවලින් මෙනෙහි නොකරයි. මක්නිසාද යත්, දැකිය යුත්ත (අනාගත රූපය) නොදැක්කා වූවක් ද විය හැකි බැවිනි. මෙබඳු වචන කාලත්‍රයෙහිම දක්නට ලැබෙන බැවින් මෙහි අර්ථය මෙසේ කියන ලදී. ‘දට්ඨාරං න මඤ්ඤති’ යනු දක්නා වූ යම් සත්වයෙකු ඒ මඤ්ඤනාවලින් මෙනෙහි නොකරයි යන්න අර්ථයයි. ඉතිරි ස්ථානවල ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය. මෙම මෙපමණ වූ ස්ථානයෙන් ශුන්‍යතා භූමිය ප්‍රකාශ කරන ලදී.

ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. තාදීයෙව තාදීති තාදිතා නාම එකසදිසතා. තථාගතො ච යාදිසො ලාභාදීසු, තාදිසොව අලාභාදීසු. තෙන වුත්තං – ‘‘ලාභෙපි තාදී, අලාභෙපි තාදී. යසෙපි තාදී, අයසෙපි තාදී. නින්දායපි තාදී, පසංසායපි තාදී. සුඛෙපි තාදී, දුක්ඛෙපි තාදී’’ති (මහානි. 38, 192). ඉමාය තාදිතාය තාදී. තම්හා ච පන තාදිම්හාති තතො තථාගතතාදිතො අඤ්ඤො උත්තරිතරො වා පණීතතරො වා තාදී නත්ථීති එත්තාවතා තාදිභූමි නාම කථිතා. ඉමාහි පඤ්චභූමීහි දෙසනං නිට්ඨාපෙන්තස්ස පඤ්චසුපි ඨානෙසු මහාපථවී සක්ඛිභාවෙන අකම්පිත්ථ. දෙසනාපරියොසානෙ තෙ පඤ්චසතෙ අධුනාපබ්බජිතෙ කුලපුත්තෙ ආදිං කත්වා තං ඨානං පත්තානං දෙවමනුස්සානං චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු.

‘ඉති ඛෝ භික්ඛවේ’ යනු මහණෙනි, මෙසේය. ‘තාදියේව තාදී’ යන්නෙහි ‘තාදිතා’ යනු එක සමාන බවයි (අටලෝ දහමෙහි නොසැලෙන බවයි). තථාගතයන් වහන්සේ ලාභාදීන්හි යම් බඳු ද, අලාභාදීන්හි ද එබඳුමය. එබැවින් “ලාභයෙහි ද තාදී වෙති, අලාභයෙහි ද තාදී වෙති. යසසෙහි ද තාදී වෙති, අයසෙහි ද තාදී වෙති. නින්දාවෙහි ද තාදී වෙති, ප්‍රශංසාවෙහි ද තාදී වෙති. සැපයෙහි ද තාදී වෙති, දුකයෙහි ද තාදී වෙති” යනුවෙන් කියන ලදී. මෙම තාදී ගුණය නිසා ‘තාදී’ නම් වෙති. ‘තම්හා ච පන තාදිම්හා’ යනු ඒ තථාගත තාදී ස්වභාවයට වඩා උසස් වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ වෙනත් තාදී බවක් නැත යන්නයි. මෙපමණකින් තාදී භූමිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙම භූමි පහෙන් දේශනාව අවසන් කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ කරුණු පහේදීම මහා පෘථිවිය සාක්ෂි දරන්නාක් මෙන් කම්පා විය. දේශනාව කෙළවර අලුතින් පැවිදි වූ ඒ කුලපුත්‍රයන් පන්සියය දෙනා ඇතුළුව, එම ස්ථානයට පැමිණි දෙවි මිනිසුන් අතරින් අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීහු අමෘත පානය (නිවන) ලැබූහ.

භගවාපි සුත්තං නිට්ඨාපෙත්වා ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො යංකිඤ්චීතිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣොසිතං සච්චමුතං පරෙසන්ති පරෙසං සද්ධාය පරපත්තියායනාය සච්චමුතන්ති මඤ්ඤිත්වා අජ්ඣොසිතං ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ගහිතං. සයසංවුතෙසූති සයමෙව සංවරිත්වා පියායිත්වා ගහිතගහණෙසු, දිට්ඨිගතිකෙසූති අත්ථො. දිට්ඨිගතිකා හි සයං සංවුතාති වුච්චන්ති. සච්චං මුසා වාපි පරං දහෙය්‍යාති තෙසු සයං සංවුතසඞ්ඛාතෙසු දිට්ඨිගතිකෙසු තථාගතො තාදී තෙසං එකම්පි වචනං ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති එවං සච්චං මුසා වාපි පරං උත්තමං කත්වා න ඔදහෙය්‍ය, න සද්දහෙය්‍ය, න පත්තියායෙය්‍ය. එතඤ්ච සල්ලන්ති එතං දිට්ඨිසල්ලං. පටිකච්ච දිස්වාති පුරෙතරං බොධිමූලෙයෙව දිස්වා. විසත්තාති ලග්ගා ලගිතා පලිබුද්ධා. ජානාමි පස්සාමි තථෙව එතන්ති යථායං පජා අජ්ඣොසිතා ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා විසත්තා ලග්ගා ලගිතා, එවං අහම්පි ජානාමි පස්සාමි. තථා එවං යථා එතාය පජාය ගහිතන්ති එවං අජ්ඣොසිතං නත්ථි තථාගතානන්ති අත්ථො.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සූත්‍රය අවසන් කොට ගාථාවලින් සාරාංශය දක්වමින් ‘යං කිඤ්චි’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අජ්ඣෝසිතං සච්චමුතං පරේසං’ යනු අන්‍යන්ගේ ශ්‍රද්ධාවෙන් හා විශ්වාසයෙන් ‘මෙය සත්‍යය’ කියා මෙනෙහි කොට බැසගෙන ගිලගෙන දැඩි කොට ගන්නා ලද්දකි. ‘සයසංවුතේසු’ යනු තමා විසින්ම සකස් කරගෙන බැසගත් දෘෂ්ටි ගත්තවුන් කෙරෙහි යන්න අර්ථයයි. දෘෂ්ටිගතිකයෝ ස්වයංව බැසගත් දෘෂ්ටි ඇත්තෝ යැයි කියනු ලබති. ‘සච්චං මුසා වාපි පරං දහෙය්‍ය’ යනු ඒ ස්වයංව බැසගත් දෘෂ්ටිගතිකයන් කෙරෙහි තථාගතයන් වහන්සේ තාදී (නොසැලෙන) වෙති. ඔවුන්ගේ එකදු වචනයක්වත් “මෙයම සත්‍යය, අන්‍ය දේ හිස්ය” කියා සත්‍යයක් හෝ මුසාවක් හෝ උත්තම කොට නොගනිති, විශ්වාස නොකරති, ඒ කෙරෙහි බැස නොගනිති. ‘ඒතඤ්ච සල්ලං’ යනු මේ දෘෂ්ටි නමැති හුලයි. ‘පටිකච්ච දිස්වා’ යනු පළමු කොටම බෝධි මූලයෙහිදීම දැක යන්නයි. ‘විසත්තා’ යනු ඇලුණු, බැඳුණු, වෙළුණු යන අර්ථයයි. ‘ජානාමි පස්සාමි තථේව ඒතං’ යනු යම් සේ මේ සත්ව ප්‍රජාව දෘෂ්ටිවල බැසගෙන, ගිලගෙන, ඇලී වාසය කරයි ද, මම ද එය එසේම දනිමි, දකිමි යන්නයි. තථාගතයන් වහන්සේලාට මෙම සත්ව ප්‍රජාව මෙන් එවැනි දෘෂ්ටිවල බැසගැනීමක් නැත යන්න අර්ථයයි.

5. බ්‍රහ්මචරියසුත්තවණ්ණනා

5. බ්‍රහ්මචරිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

25. පඤ්චමෙ [Pg.275] ජනකුහනත්ථන්ති තීහි කුහනවත්ථූහි ජනස්ස කුහනත්ථාය. න ජනලපනත්ථන්ති න ජනස්ස උපලාපනත්ථං. න ලාභසක්කාරසිලොකානිසංසත්ථන්ති න චීවරාදිථුතිවචනත්ථං. න ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංසත්ථන්ති න තෙන තෙන කාරණෙන කතවාදානිසංසත්ථං, න වාදස්ස පමොක්ඛානිසංසත්ථං. න ඉති මං ජනො ජානාතූති න ‘‘එවං කිර එස භික්ඛු, එවං කිර එස භික්ඛූ’’ති ජනස්ස ජානනත්ථාය. සංවරත්ථන්ති පඤ්චහි සංවරෙහි සංවරණත්ථාය. පහානත්ථන්ති තීහි පහානෙහි පජහනත්ථාය. විරාගත්ථන්ති රාගාදීනං විරජ්ජනත්ථාය. නිරොධත්ථන්ති තෙසංයෙව නිරුජ්ඣනත්ථාය. අනීතිහන්ති ඉතිහපරිවජ්ජිතං, අපරපත්තියන්ති අත්ථො. නිබ්බානොගධගාමිනන්ති නිබ්බානස්ස අන්තොගාමිනං. මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්හි නිබ්බානං ආරම්මණං කරිත්වා නිබ්බානස්ස අන්තොයෙව වත්තති පවත්තති. පටිපජ්ජන්තීති දුවිධම්පි පටිපජ්ජන්ති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථෙත්වා ගාථාසු විවට්ටමෙව කථිතං.

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ජනකුහනත්ථං’ යනු කුහක වස්තු තුනෙන් ජනයා රැවටීම පිණිස (නොවේ). ‘න ජනලපනත්ථං’ යනු ජනයා (තමා වෙත) පොළඹවා ගැනීම පිණිස නොවේ. ‘න ලාභසක්කාරසිලෝකානිසංසත්ථං’ යනු සිවුරු ආදිය හෝ ප්‍රශංසා වචන ලැබීමේ අනුසස් පිණිස නොවේ. ‘න ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංසත්ථං’ යනු ඒ ඒ කරුණු මතු කරමින් වාද කිරීමේ අනුසස් පිණිස හෝ වාදයෙන් මිදීමේ අනුසස් පිණිස හෝ නොවේ. ‘න ඉති මං ජනෝ ජානාතු’ යනු “මේ භික්ෂුව මෙබඳුය, මෙබඳුය” කියා ජනයා තමා ගැන දැනගැනීම පිණිස නොවේ. ‘සංවරත්ථං’ යනු පංච සංවරයෙන් සංවර වීම පිණිසය. ‘පහානත්ථං’ යනු ප්‍රහාණ තුනෙන් අකුසල් දුරු කිරීම පිණිසය. ‘විරාගත්ථං’ යනු රාගාදී කෙලෙසුන් කෙරෙන් නොඇලීම පිණිසය. ‘නිරොධත්ථං’ යනු ඒ රාගාදී කෙලෙසුන්ම නිරුද්ධ කිරීම පිණිසය. ‘අනීතිහං’ යනු අනුශ්‍රවයන්ගෙන් (කටකතාවලින්) තොර වූ, අන්‍යයන්ගේ විශ්වාසය මත පමණක් පදනම් නොවූ යන්නයි. ‘නිබ්බානොගධගාමිනං’ යනු නිවන කරා ඇතුළු වන්නා වූ යන්නයි. මක්නිසාද යත්, මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව නිවන අරමුණු කොට නිවන තුළම පවතින බැවිනි. ‘පටිපජ්ජන්ති’ යනු දෙයාකාරයකින්ම පිළිපදිති (පිළිවෙත් පුරති) යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) සහ විවට්ටය (නිවන) යන දෙකම පවසා, ගාථාවන්හි විවට්ටයම පවසන ලදී.

6. කුහසුත්තවණ්ණනා

6. කුහ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

26. ඡට්ඨෙ කුහාති කුහකා. ථද්ධාති කොධෙන ච මානෙන ච ථද්ධා. ලපාති උපලාපකා. සිඞ්ගීති ‘‘තත්ථ කතමං සිඞ්ගං, යං සිඞ්ගං සිඞ්ගාරතා චාතුරතා චාතුරියං පරික්ඛත්තතා පාරික්ඛත්තිය’’න්ති (විභ. 852) එවං වුත්තෙහි සිඞ්ගසදිසෙහි පාකටකිලෙසෙහි සමන්නාගතා. උන්නළාති උග්ගතනළා තුච්ඡමානං උක්ඛිපිත්වා ඨිතා. අසමාහිතාති චිත්තෙකග්ගමත්තස්සාපි අලාභිනො. න මෙ තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකාති තෙ මය්හං භික්ඛූ මම සන්තකා න හොන්ති. ‘‘තෙ මය්හ’’න්ති ඉදං පන සත්ථාරං උද්දිස්ස පබ්බජිතත්තා වුත්තං. තෙ ඛො මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකාති ඉධාපි මෙති අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතත්තා වදති, සම්මාපටිපන්නත්තා පන ‘‘මාමකා’’ති ආහ. වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්තීති සීලාදීහි ගුණෙහි වඩ්ඪනතො වුද්ධිං, නිච්චලභාවෙන විරූළ්හිං, සබ්බත්ථ පත්ථටතාය වෙපුල්ලං පාපුණන්ති. තෙ පනෙතෙ යාව අරහත්තමග්ගා විරුහන්ති, අරහත්තඵලං පත්තෙ විරූළ්හා නාම හොන්ති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

26. හයවැනි (සූත්‍රයෙහි) - 'කුහා' යනු කුහකයන්ය. 'ථද්ධා' යනු ක්‍රෝධයෙන් හා මානයෙන් තද වූවන්ය. 'ලපා' යනු උපායශීලීව ලාභ ප්‍රයෝජන පිණිස කථා කරන්නන් (නොහොත් ප්‍රශංසා කරන්නන්) ය. 'සිංගී' යනු - 'එහි සිංගය නම් කවරේද? යම් සිංගයක් ඇද්ද, සිංගාර බව, සැරසෙන බව, දක්ෂ බව, මැනවින් සරසා ගත් බව' (විභංග. 852) යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද අං වැනි වූ ප්‍රකට කෙලෙස්වලින් යුක්ත වූවන්ය. 'උන්නළා' යනු ඉහළට එසවුණු බට දඬු මෙන් හිස් මානය උසුලාගෙන සිටින්නන්ය. 'අසමාහිතා' යනු සිතේ එකඟ බව පමණකුදු නොලබන්නන්ය. 'න මේ තේ භික්ඛවේ භික්ඛූ මාමකා' යනු - මහණෙනි, ඒ භික්ෂූහු මට අයත් (මගේ ශ්‍රාවකයෝ) නොවෙති යන්නයි. 'තේ මය්හං' (ඔවුන් මට අයත්ය) යන මේ වචනය වදාරන ලද්දේ ශාස්තෘන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වූ බැවිනි. 'තේ ඛෝ මේ භික්ඛවේ භික්ඛූ මාමකා' යන මෙහිද 'මේ' යනුවෙන් තමන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වූ බව පවසන අතර, යහපත් පිළිවෙත් ඇති බැවින් 'මාමකා' (මගේ ශ්‍රාවකයෝ) යයි වදාළ සේක. 'වුද්ධිං විරූළ්හිං වේපුල්ලං ආපජ්ජන්ති' යනු සීලාදී ගුණයන්ගෙන් වැඩෙන බැවින් 'වෘද්ධියට' ද, ස්ථාවර භාවයට පත්වන බැවින් 'විරූළ්හියට' (පැතිරීමට) ද, සෑම තැනකම ප්‍රකට වන බැවින් 'වේපුල්ලයට' (විපුලත්වයට) ද පැමිණෙති. ඔවුන් අර්හත් මාර්ගය දක්වාම වැඩෙමින් පවතින අතර, අර්හත් ඵලයට පැමිණි විට 'විරූළ්හා' (පැතිරී ගිය/සම්පූර්ණ වූ) නම් වෙති. මෙලෙස මේ සූත්‍රයෙහි මෙන්ම ගාථාවන්හි ද වට්ට-විවට්ටය (සංසාරය හා නිවන) ම පවසන ලදී.

7. සන්තුට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

7. සන්තුට්ඨි සූත්‍ර වර්ණනාව

27. සත්තමෙ [Pg.276] අප්පානීති පරිත්තානි. සුලභානීති සුඛෙන ලද්ධබ්බානි, යත්ථ කත්ථචි සක්කා හොන්ති ලභිතුං. අනවජ්ජානීති නිද්දොසානි. පිණ්ඩියාලොපභොජනන්ති ජඞ්ඝාපිණ්ඩියබලෙන චරිත්වා ආලොපමත්තං ලද්ධං භොජනං. පූතිමුත්තන්ති යංකිඤ්චි මුත්තං. යථා හි සුවණ්ණවණ්ණොපි කායො පූතිකායොති වුච්චති, එවං අභිනවම්පි මුත්තං පූතිමුත්තමෙව.

27. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි - 'අප්පානි' යනු ස්වල්ප වූ දේවල්ය. 'සුලභානි' යනු පහසුවෙන් ලැබිය හැකි, ඕනෑම තැනකදී ලබාගත හැකි දේවල්ය. 'අනවජ්ජානි' යනු දෝෂ රහිත දේවල්ය. 'පිණ්ඩියාලෝප භෝජනං' යනු පා ගමනින් ගොස් පිණ්ඩපාතයෙන් ලැබුණු අහරයි. 'පූතිමුත්තං' යනු යම්කිසි මුත්‍රා වර්ගයකි. රන්වන් වූ ශරීරය පවා 'පූතිකාය' (කුණු කය) යයි කියනු ලබන්නා සේම, අලුත් මුත්‍රා පවා 'පූතිමුත්ත' (කුණු මුත්‍රා) යයිම කියනු ලැබේ.

විඝාතොති විගතඝාතො, චිත්තස්ස දුක්ඛං න හොතීති අත්ථො. දිසා නප්පටිහඤ්ඤතීති යස්ස හි ‘‘අසුකට්ඨානං නාම ගතො චීවරාදීනි ලභිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස දිසා පටිහඤ්ඤති නාම. යස්ස එවං න උප්පජ්ජති, තස්ස නප්පටිහඤ්ඤති නාම. ධම්මාති පටිපත්තිධම්මා. සාමඤ්ඤස්සානුලොමිකාති සමණධම්මස්ස අනුලොමා. අධිග්ගහිතාති සබ්බෙතෙ තුට්ඨචිත්තස්ස භික්ඛුනො අධිග්ගහිතා හොන්ති අන්තොගතා න පරිබාහිරාති.

'විඝාතෝ' යනු දුරු වූ පීඩාවයි, සිතේ දුකක් ඇති නොවේ යන අර්ථයයි. 'දිසා නප්පටිහඤ්ඤති' යන්නෙහි අර්ථය - 'මම අසවල් තැනට ගියහොත් සිවුරු ආදිය ලැබෙතැයි' යම් අයෙකුට සිතක් උපදී නම්, ඔහුගේ දිශාව පටිහත (බාධා වූ) වේ. යමෙකුට එබඳු සිතක් නූපදී ද, ඔහුගේ දිශාව පටිහත නොවේ. 'ධම්මා' යනු ප්‍රතිපත්ති ධර්මයෝය. 'සාමඤ්ඤස්සානුලෝමිකා' යනු මහණ දහමට අනුකූල වූවෝය. 'අධිග්ගහිතා' යනු මේ සියලු ධර්මයන් සතුටු සිත් ඇති භික්ෂුව විසින් දැඩිව ගන්නා ලද, සිත තුළම පවතින, පිටත නොවන බවයි.

8. අරියවංසසුත්තවණ්ණනා

8. අරියවංශ සූත්‍ර වර්ණනාව

28. අට්ඨමස්ස අජ්ඣාසයිකො නික්ඛෙපො. ඉමං කිර මහාඅරියවංසසුත්තන්තං භගවා ජෙතවනමහාවිහාරෙ ධම්මසභායං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො අත්තනොපි පරපුග්ගලානම්පි අජ්ඣාසයවසෙන පරිවාරෙත්වා නිසින්නානි චත්තාලීස භික්ඛුසහස්සානි, ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආමන්තෙත්වා චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අරියවංසාති ආරභි. තත්ථ අරියවංසාති අරියානං වංසා. යථා හි ඛත්තියවංසො බ්‍රාහ්මණවංසො වෙස්සවංසො සුද්දවංසො සමණවංසො කුලවංසො රාජවංසො, එවං අයම්පි අට්ඨමො අරියවංසො අරියතන්ති අරියපවෙණී නාම හොති. සො ඛො පනායං අරියවංසො ඉමෙසං වංසානං මූලගන්ධාදීනං කාළානුසාරිගන්ධාදයො විය අග්ගමක්ඛායති.

28. අටවැනි සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ස්වකීය අභිලාෂය පරිදි දේශනා කරන ලද්දකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයේ ධර්ම සභාවෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩහිඳ, තමන් වහන්සේගේ මෙන්ම අන්‍යයන්ගේ ද අදහස් අනුසාරයෙන් පිරිවරා සිටි හතළිස් දහසක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා අමතා 'මහණෙනි' යයි පවසා, 'මහණෙනි, මේ ආර්ය වංශ හතරකි' යයි (මෙම දේශනාව) ආරම්භ කළ සේක. එහි 'අරියවංශා' යනු ආර්යයන්ගේ වංශයෝය. ක්ෂත්‍රිය වංශය, බ්‍රාහ්මණ වංශය, වෛශ්‍ය වංශය, ශුද්‍ර වංශය, ශ්‍රමණ වංශය, කුල වංශය, රාජ වංශය යනාදී වශයෙන් පවතින්නා සේම, මේ අටවැනි වූ ආර්ය වංශය ද ආර්ය පරම්පරාව හෙවත් ආර්ය ප්‍රවේණිය නම් වේ. ඒ මේ ආර්ය වංශය ලොව පවතින අනෙකුත් වංශයන්ට වඩා, මූල ගන්ධයන් අතර කළු අගිල් සුවඳ මෙන් අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ.

කෙ පන තෙ අරියා, යෙසං එතෙ වංසාති? අරියා වුච්චන්ති බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච තථාගතසාවකා ච, එතෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. ඉතො පුබ්බෙ හි සතසහස්සකප්පාධිකානං චතුන්නං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං මත්ථකෙ තණ්හඞ්කරො, මෙධඞ්කරො, සරණඞ්කරො, දීපඞ්කරොති චත්තාරො [Pg.277] බුද්ධා උප්පන්නා, තෙ අරියා, තෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. තෙසං බුද්ධානං පරිනිබ්බානතො අපරභාගෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා කොණ්ඩඤ්ඤො නාම බුද්ධො උප්පන්නො…පෙ… ඉමස්මිං කප්පෙ කකුසන්ධො, කොණාගමනො, කස්සපො, අම්හාකං භගවා ගොතමොති චත්තාරො බුද්ධා උප්පන්නා, තෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. අපිච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං සබ්බබුද්ධ-පච්චෙකබුද්ධ-බුද්ධසාවකානං අරියානං වංසාති අරියවංසා.

ඒ ආර්ය වංශයන් අයත් වන ආර්යයෝ කවරහුද? බුදුවරු ද, පසේබුදුවරු ද, තථාගත ශ්‍රාවකයෝ ද ආර්යයෝ යයි කියනු ලබති. ඒ ආර්යයන්ගේ වංශයන් බැවින් 'ආර්ය වංශ' නම් වේ. මෙයින් පූර්වයෙහි කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ සතර අසංඛ්‍යයකට පෙර තණ්හංකර, මේධංකර, සරණංකර, දීපංකර යන බුදුවරු සතර නමක් උපන්හ. ඒ ආර්යයන්ගේ වංශය ද ආර්ය වංශයයි. ඒ බුදුවරුන්ගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසු අසංඛ්‍යයක් කල්ප ඉක්ම ගොස් කොණ්ඩඤ්ඤ නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක...පෙ... මේ මහා භද්‍ර කල්පයෙහි කකුසඳ, කෝණාගමන, කාශ්‍යප සහ අපගේ ගෞතම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන බුදුවරු සතර නම උපන්හ. ඒ ආර්යයන්ගේ වංශය ද ආර්ය වංශයයි. තවද අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන යන තුන් කාලයටම අයත් සියලු බුදු, පසේබුදු සහ බුද්ධ ශ්‍රාවක යන ආර්යයන්ගේ වංශය ආර්ය වංශය නම් වේ.

තෙ ඛො පනෙතෙ අග්ගඤ්ඤා අග්ගාති ජානිතබ්බා, රත්තඤ්ඤා දීඝරත්තං පවත්තාති ජානිතබ්බා, වංසඤ්ඤා වංසාති ජානිතබ්බා. පොරාණා න අධුනුප්පත්තිකා. අසංකිණ්ණා අවිකිණ්ණා අනපනීතා. අසංකිණ්ණපුබ්බා අතීතබුද්ධෙහිපි න සංකිණ්ණපුබ්බා, ‘‘කි ඉමෙහී’’ති න අපනීතපුබ්බා. න සංකීයන්තීති ඉදානිපි න අපනීයන්ති. න සංකීයිස්සන්තීති අනාගතබුද්ධෙහිපි න අපනීයිස්සන්ති. යෙ ලොකෙ විඤ්ඤූ සමණබ්‍රාහ්මණා, තෙහි අප්පටිකුට්ඨා, සමණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විඤ්ඤූහි අනින්දිතා අගරහිතා.

ඒ මේ ආර්ය වංශයන් අග්‍ර යයි දත යුතුය, බොහෝ කාලයක් පැවති බැවින් 'රත්තඤ්ඤූ' යයි දත යුතුය, පරම්පරාගත බැවින් 'වංශ' යයි දත යුතුය. ඒවා පැරණිය, අලුතින් ඇති වූ ඒවා නොවේ. මිශ්‍ර නොවූ, පිරිසිදු, ඉවත් කළ නොහැකි ඒවාය. අතීත බුදුවරුන් විසින් ද මේවා මිශ්‍ර නොකරන ලදහ, 'මේවායින් ඇති ඵලය කිම' යි බැහැර නොකරන ලදහ. දැනුදු බැහැර කරනු නොලැබෙති, අනාගත බුදුවරුන් විසින් ද බැහැර කරනු නොලබන්නාහ. ලෝකයෙහි යම් නුවණැති ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ වෙත් ද, ඔවුන් විසින් මේවා පිළිකුල් නොකරන ලද අතර, නුවණැති ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් විසින් නින්දා අපහාස නොකරන ලදහ.

සන්තුට්ඨො හොතීති පච්චයසන්තොසවසෙන සන්තුට්ඨො හොති. ඉතරීතරෙනාති න ථූලසුඛුමලූඛපණීතථිරජිණ්ණානං යෙන කෙනචි, අථ ඛො යථාලද්ධාදීනං ඉතරීතරෙන යෙන කෙනචි සන්තුට්ඨො හොතීති අත්ථො. චීවරස්මිඤ්හි තයො සන්තොසා යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසොති. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො. තෙසං විත්ථාරකථා ‘‘සන්තුට්ඨස්ස, භික්ඛවෙ, අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ඉති ඉමෙ තයො සන්තොසෙ සන්ධාය ‘‘සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන චීවරෙන, යථාලද්ධාදීසු යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨො හොතී’’ති වුත්තං.

'සන්තුට්ඨෝ හෝති' යනු ප්‍රත්‍යය සන්තෝෂය අනුසාරයෙන් සතුටු වන බවයි. 'ඉතරීතරේන' යනු ගොරෝසු, සියුම්, රළු, ප්‍රණීත, ශක්තිමත් හෝ දිරාගිය යනාදී වශයෙන් වූ ඕනෑම දෙයකින් නොව, ලැබුණු ඕනෑම දෙයකින් සතුටු වීම යන අර්ථයයි. සිවුරු සම්බන්ධයෙන් ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීම (යථාලාභ සන්තෝෂය), තමන්ගේ ශක්තියට අනුව සතුටු වීම (යථාබල සන්තෝෂය) සහ තමන්ට සුදුසු දේ සම්බන්ධයෙන් සතුටු වීම (යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය) යයි සන්තෝෂයන් තිදෙනෙකි. පිණ්ඩපාතාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඒවායේ විස්තරාත්මක කථාව 'මහණෙනි, සතුටු වූ තැනැත්තාට නූපන් කුසල් දහම් උපදී' යනාදී වශයෙන් මේ අටවැනි සූත්‍රයෙහිම වදාළ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මෙලෙස මේ සන්තෝෂයන් තිදෙනා අරභයා 'ලැබුණු පමණින් සතුටු වේ, ලැබුණු යම් සිවුරකින් සතුටු වේ' යයි වදාරන ලදී.

එත්ථ ච චීවරං ජානිතබ්බං, චීවරක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, පංසුකූලං ජානිතබ්බං, චීවරසන්තොසො ජානිතබ්බො, චීවරප්පටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි ජානිතබ්බානි. තත්ථ චීවරං ජානිතබ්බන්ති ඛොමාදීනි ඡ චීවරානි දුකූලාදීනි ඡ අනුලොමචීවරානි ජානිතබ්බානි. ඉමානි ද්වාදස කප්පියචීවරානි. කුසචීරං, වාකචීරං, ඵලකචීරං, කෙසකම්බලං, වාළකම්බලං, පොත්ථකො, චම්මං, උලූකපක්ඛං, රුක්ඛදුස්සං, ලතාදුස්සං, එරකදුස්සං, කදලිදුස්සං, වෙළුදුස්සන්ති එවමාදීනි පන අකප්පියචීවරානි.

මෙහිදී සිවුර පිළිබඳව දත යුතුය, සිවුර ලැබෙන ක්ෂේත්‍රය පිළිබඳව දත යුතුය, පාංශුකූලය පිළිබඳව දත යුතුය, සිවුරු පිළිබඳ සන්තෝෂය දත යුතුය, සිවුරු සම්බන්ධ ධුතාංගයන් දත යුතුය. එහි සිවුර පිළිබඳ දත යුතුය යන්නෙහි කොම්ම (කපු) ආදී සිවුරු හය සහ දුකුල ආදී අනුලෝම සිවුරු හය දත යුතුය. මේ දොළොස් වර්ගය කැප වූ සිවුරු වේ. කුසතණ සිවුරු, වක්කල (ගස් පට්ට) සිවුරු, ලෑලිවලින් කළ සිවුරු, කෙස්වලින් කළ සිවුරු, සතුන්ගේ ලොම්වලින් කළ සිවුරු, බකමූණු පිහාටුවලින් කළ සිවුරු, සමින් කළ සිවුරු, ගස් පොතුවලින් කළ සිවුරු, වැල්වලින් කළ සිවුරු, තණකොළවලින් කළ සිවුරු, කෙසෙල් පට්ටවලින් කළ සිවුරු, උණ බටවලින් කළ සිවුරු යනාදී මෙබඳු දේ අකැප වූ සිවුරු වේ.

චීවරක්ඛෙත්තන්ති [Pg.278] ‘‘සඞ්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත්තතො වා අත්තනො වා ධනෙන, පංසුකූලං වා’’ති එවං උප්පජ්ජනතො ඡ ඛෙත්තානි, අට්ඨන්නඤ්ච මාතිකානං වසෙන අට්ඨ ඛෙත්තානි ජානිතබ්බානි.

චීවර ක්ෂේත්‍රය යනු සංඝයාගෙන් හෝ ගණයෙන් හෝ නෑයන්ගෙන් හෝ මිතුරන්ගෙන් හෝ තමන්ගේම ධනයෙන් හෝ පංශුකූලයෙන් හෝ චීවරය උපදනා හෙයින් ක්ෂේත්‍ර හයකි. අටවැදෑරුම් මාතිකාවන්ගේ වශයෙන් ක්ෂේත්‍ර අටක් ද දත යුතුය.

පංසුකූලන්ති සොසානිකං, පාපණිකං, රථියං, සඞ්කාරකූටකං, සොත්ථියං, සිනානං, තිත්ථං, ගතපච්චාගතං, අග්ගිදඩ්ඪං, ගොඛායිතං, උපචිකඛායිතං, උන්දූරඛායිතං, අන්තච්ඡින්නං, දසච්ඡින්නං, ධජාහටං, ථූපං, සමණචීවරං, සාමුද්දියං, ආභිසෙකියං, පන්ථිකං, වාතාහටං, ඉද්ධිමයං, දෙවදත්තියන්ති තෙවීසති පංසුකූලානි වෙදිතබ්බානි. එත්ථ ච සොත්ථියන්ති ගබ්භමලහරණං. ගතපච්චාගතන්ති මතකසරීරං පාරුපිත්වා සුසානං නෙත්වා ආනීතචීවරං. ධජාහටන්ති ධජං උස්සාපෙත්වා තතො ආනීතං. ථූපන්ති වම්මිකෙ පූජිතචීවරං. සාමුද්දියන්ති සමුද්දවීචීහි ථලං පාපිතං. පන්ථිකන්ති පන්ථං ගච්ඡන්තෙහි චොරභයෙන පාසාණෙහි කොට්ටෙත්වා පාරුතචීවරං. ඉද්ධිමයන්ති එහිභික්ඛුචීවරං. සෙසං පාකටමෙවාති.

පංශුකූල යනු සොහොනෙන් ලත් සිවුර, කඩපිලෙන් ලත් සිවුර, වීථියෙන් ලත් සිවුර, කුණු ගොඩකින් ලත් සිවුර, ගර්භ මල බැහැර කිරීම සඳහා භාවිත කළ සිවුර (සොත්ථිය), ස්නානය කොට බැහැර කළ සිවුර, තොටුපළෙන් ලත් සිවුර, මළ සිරුරක් වසා සොහොනට ගෙන ගොස් පසුව නැවත ගෙනෙන ලද සිවුර (ගතපච්ඡාගත), ගින්නෙන් දැවුණු සිවුර, ගවයන් විසින් කන ලද සිවුර, වේයන් විසින් කන ලද සිවුර, මීයන් විසින් කන ලද සිවුර, කෙළවර කැඩුණු සිවුර, නූල් කැඩුණු සිවුර, ධජයක් ලෙස ඔසවා පසුව සුළඟින් ගසාගෙන ආ සිවුර (ධජාහට), හුඹසක පිදූ සිවුර, ශ්‍රමණයන්ගේ සිවුර, මුහුදු රළින් වෙරළට ගොඩගසන ලද සිවුර, අභිෂේකයකදී බැහැර කළ සිවුර, මඟියන් සොර බිය නිසා ගල්වලින් තළා අඳින ලද සිවුර, සුළඟින් ගසාගෙන ආ සිවුර, සෘද්ධියෙන් පහළ වූ සිවුර, දෙවියන් විසින් දෙන ලද සිවුර යනුවෙන් පංශුකූල විසිතුනක් දත යුතුය. මෙහි 'සොත්ථිය' යනු ගර්භ මල බැහැර කිරීමට යොදාගත් වස්ත්‍රයයි. 'ගතපච්ඡාගත' යනු මළ සිරුරක් වසා සොහොනට ගෙන ගොස් පසුව ආපසු ගෙනෙන ලද සිවුරයි. 'ධජාහට' යනු ධජයක් ලෙස ඔසවා තිබී එතැනින් සුළඟින් ගෙනෙන ලද්දකි. 'ථූප' යනු හුඹසක පිදූ සිවුරයි. 'සාමුද්දිය' යනු මුහුදු රළ මගින් ගොඩබිමට පමුණුවන ලද්දකි. 'පන්ථික' යනු මඟ යන අය සොර බිය නිසා ගල්වලින් තළා පොරවන ලද සිවුරයි. 'ඉද්ධිමය' යනු ඒහි භික්ෂු පැවිද්දේදී ලැබෙන සිවුරයි. සෙසු දෑ පැහැදිලිමය.

චීවරසන්තොසොති වීසති චීවරසන්තොසා – චීවරෙ විතක්කසන්තොසො, ගමනසන්තොසො, පරියෙසනසන්තොසො, පටිලාභසන්තොසො, මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො, ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො, යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසො, උදකසන්තොසො, ධොවනසන්තොසො, කරණසන්තොසො, පරිමාණසන්තොසො, සුත්තසන්තොසො, සිබ්බනසන්තොසො, රජනසන්තොසො, කප්පසන්තොසො, පරිභොගසන්තොසො, සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො, විස්සජ්ජනසන්තොසොති.

චීවර සන්තෝෂය (සිවුරු පිළිබඳ සතුට) විසි වැදෑරුම් වේ. එනම්: සිතිවිලි මගින් ලැබෙන සතුට (විතක්ක සන්තෝෂ), ගමනෙන් ලැබෙන සතුට (ගමන සන්තෝෂ), සෙවීමෙන් ලැබෙන සතුට (පරියේසන සන්තෝෂ), ලැබීමෙන් ලැබෙන සතුට (පටිලාභ සන්තෝෂ), ප්‍රමාණයෙන් ලැබෙන සතුට (මත්තප්පටිග්ගහණ සන්තෝෂ), ලොල් බව දුරු කිරීමෙන් ලැබෙන සතුට (ලෝලුප්ප විවජ්ජන සන්තෝෂ), ලැබුණු දෙයින් සතුටුවීම (යථාලාභ සන්තෝෂ), ශක්තිය පමණින් සතුටුවීම (යථාබල සන්තෝෂ), සුදුසු පරිදි සතුටුවීම (යථාසාරුප්ප සන්තෝෂ), සායම් ජලයෙන් සතුටුවීම (උදක සන්තෝෂ), සේදීමෙන් සතුටුවීම (ධෝවන සන්තෝෂ), මැසීමෙන් හා සායම් කිරීමෙන් සතුටුවීම (කරණ සන්තෝෂ), ප්‍රමාණයෙන් සතුටුවීම (පරිමාණ සන්තෝෂ), නූලෙන් සතුටුවීම (සුත්ත සන්තෝෂ), මැසීමෙන් සතුටුවීම (සිබ්බන සන්තෝෂ), සායම් කිරීමෙන් සතුටුවීම (රජන සන්තෝෂ), කප්බිංදු තැබීමෙන් සතුටුවීම (කප්ප සන්තෝෂ), පරිභෝජනයෙන් සතුටුවීම (පරිභෝග සන්තෝෂ), රැස්කර තැබීමෙන් වැළකීමෙන් ලැබෙන සතුට (සන්නිධි පරිවජ්ජන සන්තෝෂ) සහ අත්හැරීමෙන් ලැබෙන සතුට (විස්සජ්ජන සන්තෝෂ) යනාදියයි.

තත්ථ සාදකභික්ඛුනා තෙමාසං නිබද්ධවාසං වසිත්වා එකමාසමත්තං විතක්කෙතුං වට්ටති. සො හි පවාරෙත්වා චීවරමාසෙ චීවරං කරොති, පංසුකූලිකො අඩ්ඪමාසෙනෙව කරොති. ඉදං මාසඩ්ඪමාසමත්තං විතක්කනං විතක්කසන්තොසො නාම. විතක්කසන්තොසෙන පන සන්තුට්ඨෙන භික්ඛුනා පාචීනඛණ්ඩරාජිවාසිකපංසුකූලිකත්ථෙරසදිසෙන භවිතබ්බං.

එහිදී දායකයන් දෙන සිවුරු පිළිගන්නා භික්ෂුවකට වස් කාලය තුළ මාස තුනක් එහි ස්ථිරව වාසය කර, එක් මාසයක් පමණ ඒ පිළිබඳ සිතීම සුදුසුය. ඒ භික්ෂුව පවාරණය කොට චීවර මාසයෙහි සිවුරු පිළියෙල කරයි. පංශුකූලික භික්ෂුව අඩමසකින් පමණ එය කරයි. මෙම මසක් හෝ අඩමසක් පමණ සිතීම 'විතක්ක සන්තෝෂය' නම් වේ. විතක්ක සන්තෝෂයෙන් සතුටු වූ භික්ෂුව පාසීනඛණ්ඩරාජි වාසී පංශුකූලික තෙරුන් වහන්සේ බඳු විය යුතුය.

ථෙරො කිර ‘‘චෙතියපබ්බතවිහාරෙ චෙතියං වන්දිස්සාමී’’ති ආගතො චෙතියං වන්දිත්වා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං චීවරං ජිණ්ණං, බහූනං වසනට්ඨානෙ ලභිස්සාමී’’ති. සො මහාවිහාරං ගන්ත්වා සඞ්ඝත්ථෙරං දිස්වා වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා තත්ථ වුත්ථො පුනදිවසෙ චීවරං ආදාය ආගන්ත්වා ථෙරං වන්දි. ථෙරො ‘‘කිං[Pg.279], ආවුසො’’ති ආහ. ගාමද්වාරං, භන්තෙ, ගමිස්සාමීති. අහම්පාවුසො, ගමිස්සාමීති. සාධු, භන්තෙති ගච්ඡන්තො මහාබොධිද්වාරකොට්ඨකෙ ඨත්වා ‘‘පුඤ්ඤවන්තානං වසනට්ඨානෙ මනාපං ලභිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අපරිසුද්ධො මෙ විතක්කො’’ති තතොව පටිනිවත්ති. පුනදිවසෙ අම්බඞ්ගණසමීපතො, පුනදිවසෙ මහාචෙතියස්ස උත්තරද්වාරතො තත්ථෙව පටිනිවත්තිත්වා චතුත්ථදිවසෙ ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. ථෙරො ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො විතක්කො න පරිසුද්ධො භවිස්සතී’’ති චීවරං ගහෙත්වා තෙන සද්ධිංයෙව පඤ්හං පුච්ඡමානො ගාමං පාවිසි. තඤ්ච රත්තිං එකො මනුස්සො උච්චාරපලිබුද්ධො සාටකෙයෙව වච්චං කත්වා තං සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩෙසි. පංසුකූලිකත්ථෙරො තං නීලමක්ඛිකාහි සම්පරිකිණ්ණං දිස්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙසි. මහාථෙරො ‘‘කිං, ආවුසො, සඞ්කාරට්ඨානස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාසී’’ති. නාහං, භන්තෙ, සඞ්කාරට්ඨානස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාමි, මය්හං පිතු දසබලස්ස පග්ගණ්හාමි, පුණ්ණදාසියා සරීරං පාරුපිත්වා ඡඩ්ඩිතං පංසුකූලං තුම්බමත්තෙ පාණකෙ විධුනිත්වා සුසානතො ගණ්හන්තෙන දුක්කරතරං කතං, භන්තෙති. මහාථෙරො ‘‘පරිසුද්ධො විතක්කො පංසුකූලිකස්සා’’ති චින්තෙසි. පංසුකූලිකත්ථෙරොපි තස්මිංයෙව ඨානෙ ඨිතො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා තීණි ඵලානි පත්තො තං සාටකං ගහෙත්වා චීවරං කත්වා පාරුපිත්වා පාචීනඛණ්ඩරාජිං ගන්ත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණි.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ "චේතිය පබ්බත විහාරයේ චෛත්‍යය වඳින්නෙමි" යි පැමිණ, චෛත්‍යය වැඳ, "මගේ සිවුර පරණ වී ඇත, බොහෝ පිරිසක් වසන තැනකදී සිවුරක් ලැබෙනු ඇතැයි" සිතූහ. උන්වහන්සේ මහා විහාරයට ගොස් සඟ තෙරුන් දැක, වසන තැන විමසා එහි විසූහ. පසුදින සිවුරක් අපේක්ෂාවෙන් පැමිණ තෙරුන් වැන්දාහ. තෙරුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, කුමක්ද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, ගම් දොරට වඩින්නෙමි" යි කීහ. "ඇවැත්නි, මමත් වඩින්නෙමි" යි උන්වහන්සේ කීහ. "යහපති ස්වාමීනි" යි පවසමින් වඩිනා තෙරුන් වහන්සේ මහාබෝධි මළුවේ දොරටුව අසල නැවතී, "පින්වන්තයන් වසන තැනකදී මනාප සිවුරක් ලැබෙනු ඇතැයි" සිතා, "මගේ සිතුවිල්ල අපිරිසිදුය" කියා එතැනින්ම ආපසු හැරුණහ. පසුදින අඹංගණ සමීපයෙන් ද, ඊළඟ දින මහා සෑයේ උතුරු දොරටුවෙන් ද එලෙසම හැරී ගොස් සිවුවන දින මහා තෙරුන් වෙත වැඩියහ. "මේ භික්ෂුවගේ සිතුවිල්ල පිරිසිදු නැතුවා විය හැකිය" යි සිතූ මහා තෙරුන් වහන්සේ, සිවුරක් රැගෙන උන්වහන්සේ සමගම ප්‍රශ්න විමසමින් ගමට වැඩිහ. එදින රාත්‍රියේ එක් මනුෂ්‍යයෙකුට බඩේ අසනීපයක් සෑදී රෙදි කඩකම මලපහ කර එය කුණු ගොඩකට දැමීය. පංශුකූලික තෙරුන් නිල්මැස්සන් පිරිවරා සිටි එම රෙදි කඩ දැක දොහොත් මුදුන් දී වැන්දාහ. මහා තෙරුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, කුණු ගොඩකට ඇයි වැන්දේ?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, මම වඳින්නේ කුණු ගොඩට නොවේ, මගේ පියාණන් වූ දසබලයන් වහන්සේටය. පුණ්ණා දාසියගේ මළ සිරුර වසා තිබූ පංශුකූල වස්ත්‍රය, නැළියක් පමණ වන පණුවන් ගසා දමා සොහොනෙන් ලබාගත් උන්වහන්සේ මීට වඩා අසීරු දෙයක් කළ සේක" යි පැවසූහ. එවිට "මේ පංශුකූලික භික්ෂුවගේ සිතුවිල්ල පිරිසිදුය" යි මහා තෙරුන් වහන්සේ සිතූහ. පංශුකූලික තෙරුන් ද එතැනම සිට විදර්ශනා වඩා ඵල සමාපත්ති තුනකට පැමිණ, ඒ රෙදි කඩ ගෙන සිවුරක් මසා පොරවාගෙන පාසීනඛණ්ඩරාජියට වැඩම කර අග්‍ර ඵලය වූ අරහත්වය ලැබූහ.

චීවරත්ථාය ගච්ඡන්තස්ස පන ‘‘කත්ථ ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ගමනං ගමනසන්තොසො නාම. පරියෙසන්තස්ස පන යෙන වා තෙන වා සද්ධිං අපරියෙසිත්වා ලජ්ජිං පෙසලං භික්ඛුං ගහෙත්වා පරියෙසනං පරියෙසනසන්තොසො නාම. එවං පරියෙසන්තස්ස ආහරියමානං චීවරං දූරතො දිස්වා ‘‘එතං මනාපං භවිස්සති, එතං අමනාප’’න්ති එවං අවිතක්කෙත්වා ථූලසුඛුමාදීසු යථාලද්ධෙනෙව සන්තුස්සනං පටිලාභසන්තොසො නාම. එවං ලද්ධං ගණ්හන්තස්සාපි ‘‘එත්තකං දුපට්ටස්ස භවිස්සති, එත්තකං එකපට්ටස්සා’’ති අත්තනො පහොනකමත්තෙනෙව සන්තුස්සනං මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො නාම. චීවරං පරියෙසන්තස්ස පන ‘‘අසුකස්ස ඝරද්වාරෙ මනාපං ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා ද්වාරපටිපාටියා චරණං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො නාම.

සිවුරක් ලබා ගැනීම සඳහා යන භික්ෂුව "කොතැනකදී මට ලැබේද?" යි නොසිතා කර්මස්ථානයම පෙරදැරි කරගෙන යාම 'ගමන සන්තෝෂය' නම් වේ. සිවුරු සොයන භික්ෂුව කවරෙකු සමග හෝ නොසොයා ලජ්ජී වූ ශීලයට ලැදි භික්ෂුවක සමග සොයා යාම 'පරියේසන සන්තෝෂය' නම් වේ. මෙසේ සොයන භික්ෂුවට ගෙන එනු ලබන සිවුරක් දුරදීම දැක "මෙය මනාප වේවි, මෙය අමනාප වේවි" යි එලෙස නොසිතා, රළු හෝ සියුම් වේවා ලැබුණු දෙයින්ම සතුටුවීම 'පටිලාභ සන්තෝෂය' නම් වේ. මෙසේ ලැබුණු සිවුර පිළිගන්නා විටත් "මෙපමණක් දෙපට සිවුරට සෑහේ, මෙපමණක් තනිපට සිවුරට සෑහේ" යි තමන්ට ප්‍රමාණවත් පමණින්ම සතුටුවීම 'මත්තප්පටිග්ගහණ සන්තෝෂය' නම් වේ. සිවුරු සොයන භික්ෂුව "අසවල් ගෙදර දොරටුවේදී මනාප සිවුරක් ලැබෙනු ඇත" කියා නොසිතා පිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වැඩීම 'ලෝලුප්ප විවජ්ජන සන්තෝෂය' නම් වේ.

ලූඛපණීතෙසු යෙන කෙනචි යාපෙතුං සක්කොන්තස්ස යථාලද්ධෙනෙව යාපනං යථාලාභසන්තොසො නාම. අත්තනො ථාමං ජානිත්වා යෙන යාපෙතුං සක්කොති, තෙන යාපනං යථාබලසන්තොසො නාම. මනාපං අඤ්ඤස්ස [Pg.280] දත්වා අත්තනා යෙන කෙනචි යාපනං යථාසාරුප්පසන්තොසො නාම.

රළු හෝ ප්‍රණීත හෝ වේවා යම් කිසිවකින් යැපීමට හැකි භික්ෂුව ලැබුණු දෙයින්ම යැපීම 'යථාලාභ සන්තෝෂය' නම් වේ. තමන්ගේ ශක්තිය හඳුනාගෙන යම් සිවුරකින් යැපිය හැකිද එයින්ම යැපීම 'යථාබල සන්තෝෂය' නම් වේ. තමන්ට ලැබුණු මනාප සිවුරක් වෙනත් අයෙකුට දී තමන් යම් කිසිවකින් යැපීම 'යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය' නම් වේ.

‘‘කත්ථ උදකං මනාපං, කත්ථ අමනාප’’න්ති අවිචාරෙත්වා යෙන කෙනචි ධොවනූපගෙන උදකෙන ධොවනං උදකසන්තොසො නාම. පණ්ඩුමත්තිකගෙරුකපූතිපණ්ණරසකිලිට්ඨානි පන උදකානි වජ්ජෙතුං වට්ටති. ධොවන්තස්ස පන මුග්ගරාදීහි අපහරිත්වා හත්ථෙහි මද්දිත්වා ධොවනං ධොවනසන්තොසො නාම. තථා අසුජ්ඣන්තං පණ්ණානි පක්ඛිපිත්වා තාපිතඋදකෙනාපි ධොවිතුං වට්ටති. එවං ධොවිත්වා කරොන්තස්ස ‘‘ඉදං ථූලං, ඉදං සුඛුම’’න්ති අකොපෙත්වා පහොනකනීහාරෙනෙව කරණං කරණසන්තොසො නාම. තිමණ්ඩලපතිච්ඡාදනමත්තස්සෙව කරණං පරිමාණසන්තොසො නාම. චීවරකරණත්ථාය පන මනාපං සුත්තං පරියෙසිස්සාමීති අවිචාරෙත්වා රථිකාදීසු වා දෙවට්ඨානෙ වා ආහරිත්වා පාදමූලෙ වා ඨපිතං යංකිඤ්චිදෙව සුත්තං ගහෙත්වා කරණං සුත්තසන්තොසො නාම.

‘‘කොතැන දිය මනාප ද, කොතැන දිය අමනාප දැයි’’ නොවිමසා, සේදීමට සුදුසු යම් ජලයෙක් වේ ද, ඒ ජලයෙන් සේදීම 'උදක සන්තෝෂය' (ජලයෙන් සතුටු වීම) නම් වේ. එහෙත් මඩ සහිත හෝ බොර දිය, රතු ගුරුගල් මිශ්‍ර දිය, කුණු වූ කොළ රොඩු සහිත දිය හා කොළ රොඩු රැඳී අපිරිසිදු වූ දිය බැහැර කළ යුතුය. සිවුරු සෝදන කල්හි මුගුරු ආදියෙන් නොතළා දෑතින් මැනවින් අතුල්ලා සේදීම 'ධෝවන සන්තෝෂය' (සේදීමෙන් සතුටු වීම) නම් වේ. එසේ සේදීමේදී පිරිසිදු නොවේ නම්, කොළ වර්ග ආදිය දමා රත් කළ දියෙන් වුව ද සේදීම සුදුසුය. මෙසේ සෝදා සිවුරු මසන කල්හි ‘‘මෙය ගොරෝසුය, මෙය සියුම්ය’’ කියා සිත නොකිරවා, සෑහෙන පමණින් යුතුව එය සැකසීම 'කරණ සන්තෝෂය' නම් වේ. දණහිස් හා නැබ යන තුන් මණ්ඩලය වැසෙන ප්‍රමාණයට පමණක් සැකසීම 'පරිමාණ සන්තෝෂය' නම් වේ. සිවුරු මැසීම පිණිස මනාප වූ නූල් සොයන්නෙමියි නොවිමසා, මාවත්වල හෝ දේවාලවල තිබී ගෙනෙන ලද හෝ පාමුල තබන ලද හෝ යම්කිසි නූලක් ගෙන මැසීම 'සුත්ත සන්තෝෂය' (නූලෙන් සතුටු වීම) නම් වේ.

කුසිබන්ධනකාලෙ පන අඞ්ගුලමත්තෙ සත්ත වාරෙ න විජ්ඣිතබ්බං. එවං කරොන්තස්ස හි යො භික්ඛු සහායො න හොති, තස්ස වත්තභෙදොපි නත්ථි. තිවඞ්ගුලමත්තෙ පන සත්ත වාරෙ විජ්ඣිතබ්බං. එවං කරොන්තස්ස මග්ගප්පටිපන්නෙනාපි සහායෙන භවිතබ්බං. යො න හොති, තස්ස වත්තභෙදො. අයං සිබ්බනසන්තොසො නාම. රජන්තෙන පන කාළකච්ඡකාදීනි පරියෙසන්තෙන න චරිතබ්බං, සොමවක්කලාදීසු යං ලභති, තෙන රජිතබ්බං. අලභන්තෙන පන මනුස්සෙහි අරඤ්ඤෙ වාකං ගහෙත්වා ඡඩ්ඩිතරජනං වා භික්ඛූහි පචිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං වා ගහෙත්වා රජිතබ්බං. අයං රජනසන්තොසො නාම. නීලකද්දමකාළසාමෙසු යංකිඤ්චි ගහෙත්වා හත්ථිපිට්ඨෙ නිසින්නස්ස පඤ්ඤායමානකප්පකරණං කප්පසන්තොසො නාම.

සිවුරේ කුසි (මැහුම් පටි) බඳින කල්හි ඇඟිල්ලක පමණ ඉඩක සත් වරක් සිදුරු නොකට යුතුය. එසේ කරන්නා වූ මහණහට සහායකයෙකු නොමැති වුව ද වත් බිඳීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් ඇඟිලි තුනක පමණ ඉඩක සත් වරක් සිදුරු කට යුතුය. මෙසේ කරන්නා වූ මහණහට මග යන මහණෙකු වුව ද සහායකයෙකු විය යුතුය. යමෙක් එසේ සහාය නොවේ නම් ඔහුට වත් බිඳීමක් සිදු වේ. මෙය 'සිබ්බන සන්තෝෂය' (මැසීමෙන් සතුටු වීම) නම් වේ. පඬු පොවන මහණා විසින් කළු කැහිපිට්ටු ආදිය සොයමින් නොඇවිදිය යුතුය; සෝම වක්කල (හඳුන් පොතු) ආදියෙන් යමක් ලබයි ද, ඒ පඬු දියෙන් පඬු පෙවිය යුතුය. එය නොලබන්නේ නම්, මිනිසුන් වනයෙහි පට්ටා ගෙන ඉවත දැමූ පඬු දිය හෝ මහණුන් පඬු කසා ඉවත දැමූ පඬු දිය හෝ ගෙන පඬු පෙවිය යුතුය. මෙය 'රජන සන්තෝෂය' (පඬු පෙවීමෙන් සතුටු වීම) නම් වේ. නිල් කඩම (නිල් මඩ), කළු පැහැය හා රන්වන් පැහැය යන මෙයින් යම් පැහැයක් ගෙන ඇතෙකු පිට සිටින අයෙකුට වුව ද පෙනෙන ප්‍රමාණයට කප් බිංදු තැබීම 'කප්ප සන්තෝෂය' නම් වේ.

හිරිකොපීනප්පටිච්ඡාදනමත්තවසෙන පරිභුඤ්ජනං පරිභොගසන්තොසො නාම. දුස්සං පන ලභිත්වා සුත්තං වා සූචිං වා කාරකං වා අලභන්තෙන ඨපෙතුං වට්ටති, ලභන්තෙන න වට්ටති. කතම්පි සචෙ අන්තෙවාසිකාදීනං දාතුකාමො හොති, තෙ ච අසන්නිහිතා, යාව ආගමනා ඨපෙතුං වට්ටති. ආගතමත්තෙසු දාතබ්බං. දාතුං අසක්කොන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බං. අඤ්ඤස්මිං චීවරෙ සති පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතුං වට්ටති. අනධිට්ඨිතමෙව හි සන්නිධි [Pg.281] හොති, අධිට්ඨිතං න හොතීති මහාසීවත්ථෙරො ආහ. අයං සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො නාම. විස්සජ්ජෙන්තෙන පන න මුඛං ඔලොකෙත්වා දාතබ්බං, සාරණීයධම්මෙ ඨත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බන්ති අයං විස්සජ්ජනසන්තොසො නාම.

ලජ්ජා භය ආරක්ෂා වීම පිණිස හා හිරිකෝපීන වසා ගැනීම පිණිස පමණක් සිවුර පරිභෝග කිරීම 'පරිභෝග සන්තෝෂය' නම් වේ. සිවුරු රෙදි ලැබී නූල්, ඉදිකටු හෝ මසන්නෙකු හෝ නොලැබේ නම් එය තබා ගැනීම සුදුසුය; ලබන්නේ නම් (නොමසා) තබා ගැනීම නුසුදුසුය. මසා නිම කළ ද, ඉදින් එය අතවැසි ආදීන්ට දීමට කැමති නම් හා ඔවුන් අසල නැති නම්, ඔවුන් එනතුරු තබා ගැනීම සුදුසුය. ඔවුන් ආ සැණින් දිය යුතුය. දීමට අපොහොසත් නම් අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. වෙනත් සිවුරු ඇති කල්හි ඇතිරිල්ලක් (පච්චත්ථරණ) ලෙස හෝ අධිෂ්ඨාන කිරීම සුදුසුය. අධිෂ්ඨාන නොකළ සිවුරම 'සන්නිධි' (රැස් කර තැබීම) නම් වේ; අධිෂ්ඨාන කළ සිවුර රැස් කර තැබීමක් නොවේ යැයි මහාසීව තෙරණුවෝ වදාළහ. මෙය 'සන්නිධි පරිවජ්ජන සන්තෝෂය' (රැස් කර තැබීමෙන් වැළකී සතුටු වීම) නම් වේ. අත්හරින්නා වූ (දෙන්නා වූ) මහණා විසින් මුහුණ බලා (පක්ෂපාතීව) නොදිය යුතුය; සාරණීය ධර්මයන්හි පිහිටා දිය යුතුය. මෙය 'විස්සජ්ජන සන්තෝෂය' නම් වේ.

චීවරප්පටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි නාම පංසුකූලිකඞ්ගඤ්චෙව තෙචීවරිකඞ්ගඤ්ච. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.24-25) වෙදිතබ්බා. ඉති චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි ද්වෙ ධුතඞ්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන්තො චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසවසෙන සන්තුට්ඨො හොතීති.

සිවුරට සම්බන්ධ වූ ධුතාංග නම් පාංශුකූලිකංගය හා තේචීවරිකංගයයි. ඒවායේ විස්තර කථාව විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දත යුතුය. මෙසේ සිවුරු සන්තෝෂය නම් වූ මහා අරියවංශ ධර්මය පුරන්නා වූ භික්ෂුව මේ ධුතාංග දෙක රකියි. මේවා රකින්නා වූ භික්ෂුව සිවුරු සන්තෝෂය නම් වූ මහා අරියවංශයෙහි පිහිටා සතුටු වූවෙක් වන්නේ යැයි දත යුතුය.

වණ්ණවාදීති එකො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති. එකො න සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති. එකො සන්තුට්ඨො චෙව හොති, සන්තොසස්ස ච වණ්ණං කථෙති. තං දස්සෙතුං ‘‘ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී’’ති වුත්තං.

'වර්ණවාදී' යනු: එක් භික්ෂුවක් තමා සතුටු වූවෙක් වෙයි, එහෙත් සන්තෝෂයේ ගුණය (වර්ණනාව) නොකියයි. තවත් භික්ෂුවක් තමා සතුටු වූවෙක් නොවේ, එහෙත් සන්තෝෂයේ ගුණය කියයි. තවත් භික්ෂුවක් තමා සතුටු වූවෙක් ද නොවේ, සන්තෝෂයේ ගුණ ද නොකියයි. තවත් භික්ෂුවක් තමා ද සතුටු වූවෙක් වෙයි, සන්තෝෂයේ ගුණ ද පවසයි. ඒ (හතරවන) භික්ෂුව දැක්වීමට ‘‘යම්කිසි සිවුරකින් සතුටු වන, එහි ගුණ පවසන’’ (ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී) යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

අනෙසනන්ති දූතෙය්‍යපහිනගමනානුයොගපභෙදං නානප්පකාරං අනෙසනං. අප්පතිරූපන්ති අයුත්තං. අලද්ධා චාති අලභිත්වා. යථා එකච්චො ‘‘කථං නු ඛො චීවරං ලභිස්සාමී’’ති පුඤ්ඤවන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං එකතො හුත්වා කොහඤ්ඤං කරොන්තො උත්තසති පරිතස්සති, සන්තුට්ඨො භික්ඛු එවං අලද්ධා චීවරං න පරිතස්සති. ලද්ධා චාති ධම්මෙන සමෙන ලභිත්වා. අගධිතොති විගතලොභගිද්ධො. අමුච්ඡිතොති අධිමත්තතණ්හාය මුච්ඡං අනාපන්නො. අනජ්ඣොපන්නොති තණ්හාය අනොත්ථතො අපරියොනද්ධො. ආදීනවදස්සාවීති අනෙසනාපත්තියඤ්ච ගෙධිතපරිභොගෙ ච ආදීනවං පස්සමානො. නිස්සරණපඤ්ඤොති ‘‘යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා’’ති වුත්තං නිස්සරණමෙව පජානන්තො.

'අනේසන' යනු දූත මෙහෙවරෙහි යෙදීම, එහා මෙහා පණිවිඩ ගෙන යෑම ආදී විවිධ ප්‍රකාර වූ වැරදි සෙවීම්ය. 'අප්පතිරූප' යනු නුසුදුසු වූ යන්නයි. 'අලද්ධා ච' යනු (සිවුරු) නොලැබ. ඇතැම් (අල්පේච්ඡ නොවන) භික්ෂූන් ‘‘කෙසේ නම් සිවුරක් ලබම්දැයි’’ සිතමින් පින්වත් මහණුන් සමඟ එක්ව කුහකකම් කරමින් (සිවුරු පතමින්) තැති ගනිත් ද, සතුටු වූ භික්ෂුව සිවුරක් නොලැබුණ ද එසේ තැති නොගනියි. 'ලද්ධා ච' යනු දැහැමින් සෙමින් (සිවුරක්) ලබා. 'අගධිතෝ' යනු ගිජු බවින් තොරවූයේ. 'අමුච්ඡිතෝ' යනු දැඩි තණ්හාවෙන් මුළාවට පත් නොවූයේ. 'අනජ්ඣාපන්නෝ' යනු තණ්හාවෙන් යටපත් නොවූයේ හා තණ්හාවෙන් වෙළී නොගියේ. 'ආදීනවදස්සාවී' යනු අනේසන ආපත්තියෙහි ද ගිජුව පරිභෝග කිරීමෙහි ද ආදීනව (දොස්) දකින්නේ. 'නිස්සරණපඤ්ඤෝ' යනු ‘‘සීතල ආදිය වැළැක්වීම පිණිසම’’ යැයි වදාළ පරිභෝගයේ නිෂ්ක්‍රමණය (මිදීම) මැනවින් දන්නේ.

ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියාති යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨියා. නෙවත්තානුක්කංසෙතීති ‘‘අහං පංසුකූලිකො, මයා උපසම්පදමාළෙයෙව පංසුකූලිකඞ්ගං ගහිතං, කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති අත්තුක්කංසනං න කරොති. නො පරං වම්භෙතීති ‘‘ඉමෙ පනඤ්ඤෙ භික්ඛූ න පංසුකූලිකා’’ති වා, ‘‘පංසුකූලිකඞ්ගමත්තම්පි එතෙසං නත්ථී’’ති වා එවං පරං න වම්භෙති. යො හි තත්ථ දක්ඛොති යො තස්මිං චීවරසන්තොසෙ වණ්ණවාදාදීසු වා දක්ඛො ඡෙකො [Pg.282] බ්‍යත්තො. අනලසොති සාතච්චකිරියාය ආලසියවිරහිතො. සම්පජානො පටිස්සතොති සම්පජානපඤ්ඤාය චෙව සතියා ච යුත්තො. අරියවංසෙ ඨිතොති අරියවංසෙ පතිට්ඨිතො.

'ඉතරීතර චීවර සන්තුට්ඨියා' යනු යම්කිසි සිවුරකින් සතුටු වීමයි. 'නේවත්තානුක්කංසේති' යනු ‘‘මම පාංශුකූලිකයෙක් වෙමි, මා විසින් උපසම්පදා මාලකයේදීම පාංශුකූලිකංගය ගන්නා ලදී, මා හා සමාන කවරෙක් දැයි’’ කියා තමා හුවා නොදක්වයි. 'නො පරං වම්භේති' යනු ‘‘මේ අන්‍ය භික්ෂූහු පාංශුකූලිකයෝ නොවෙති’’ යැයි හෝ ‘‘ඔවුන්ට පාංශුකූලිකංග මාත්‍රයක් හෝ නැතැයි’’ කියා අනුන් හෙළා නොදකියි. 'යෝ හි තත්ථ දක්ඛෝ' යනු ඒ සිවුරු සන්තෝෂයෙහි හෝ ගුණ කීමෙහි දක්ෂ වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ තැනැත්තායි. 'අනලසෝ' යනු නිරන්තරයෙන් කටයුතු කිරීමෙන් අලස බවින් තොර වූයේ. 'සම්පජානෝ පටිස්සතෝ' යනු සම්පජන්‍ය ප්‍රඥාවෙන් හා සිහියෙන් යුක්ත වූයේ. 'අරියවංසේ ඨිතෝ' යනු අරියවංශ ධර්මයෙහි පිහිටියේ.

ඉතරීතරෙන පිණ්ඩපාතෙනාති යෙන කෙනචි පිණ්ඩපාතෙන. එත්ථාපි පිණ්ඩපාතො ජානිතබ්බො, පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, පිණ්ඩපාතසන්තොසො ජානිතබ්බො, පිණ්ඩපාතප්පටිසංයුත්තං ධුතඞ්ගං ජානිතබ්බං. තත්ථ පිණ්ඩපාතොති ඔදනො කුම්මාසො සත්තු මච්ඡො මංසං ඛීරං දධි සප්පි නවනීතං තෙලං මධු ඵාණිතං යාගු ඛාදනීයං සායනීයං ලෙහනීයන්ති සොළස පිණ්ඩපාතා.

'ඉතරීතරේන පිණ්ඩපාතේන' යනු යම්කිසි පිණ්ඩපාතයකින් (සතුටු වීමයි). මෙහිදී ද පිණ්ඩපාතය දත යුතුය, පිණ්ඩපාත ක්ෂේත්‍රය දත යුතුය, පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය දත යුතුය, පිණ්ඩපාතයට සම්බන්ධ ධුතාංග දත යුතුය. එහි 'පිණ්ඩපාතය' යනු: බත්, කොමුපිඩු (අග්ගලා), පිටි කෑම, මස්, මාළු, කිරි, දීකිරි, ගිතෙල්, වෙඬරු, තෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු, කැඳ, කැවිලි, ලෙහිය (දෙය), පානය (දෙය) යන දහසය වැදෑරුම් පිණ්ඩපාතයෝයි.

පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තන්ති සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්තං නිමන්තනං සලාකභත්තං පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකභත්තං ආගන්තුකභත්තං ගමිකභත්තං ගිලානභත්තං ගිලානුපට්ඨාකභත්තං ධුරභත්තං කුටිභත්තං වාරභත්තං විහාරභත්තන්ති පන්නරස පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තානි.

'පිණ්ඩපාත ක්ෂේත්‍රය' යනු: සංඝභක්තය, උද්දේසභක්තය (පුද්ගලිකව වෙන් කළ දානය), නිමන්ත්‍රණ භක්තය, සලාකභක්තය, පක්ඛික භක්තය (පසළොස්වක ආදී පක්ෂවල දානය), උපෝසථික භක්තය, පාටිපදික භක්තය (පෑළවිය දානය), ආගන්තුක භක්තය, ගමික භක්තය, ගිලාන භක්තය, ගිලානුපට්ඨාක භක්තය, ධුරභක්තය (නිතර දෙන නිවසක දානය), කුටිභක්තය (කුටිය උදෙසා දෙන දානය), වාරභක්තය (මුරයට දෙන දානය), විහාරභක්තය (විහාරය උදෙසා දෙන දානය) යන පසළොස් වැදෑරුම් පිණ්ඩපාත ක්ෂේත්‍රයෝයි.

පිණ්ඩපාතසන්තොසොති පිණ්ඩපාතෙ විතක්කසන්තොසො ගමනසන්තොසො පරියෙසනසන්තොසො පටිලාභසන්තොසො පටිග්ගහණසන්තොසො මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසො උපකාරසන්තොසො පරිමාණසන්තොසො පරිභොගසන්තොසො සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො විස්සජ්ජනසන්තොසොති පන්නරස සන්තොසා.

පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය යනු: පිණ්ඩපාතයෙහි විතක්ක සන්තෝෂය, ගමන සන්තෝෂය, පර්යේෂණ සන්තෝෂය, ප්‍රතිලාභ සන්තෝෂය, ප්‍රතිග්‍රහණ සන්තෝෂය, මත්තප්‍රතිග්‍රහණ සන්තෝෂය, ලෝලුප්පවිවජ්ජන සන්තෝෂය, යථාලාභ සන්තෝෂය, යථාබල සන්තෝෂය, යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය, උපකාර සන්තෝෂය, පරිමාණ සන්තෝෂය, පරිභෝග සන්තෝෂය, සන්නිධිපරිවජ්ජන සන්තෝෂය සහ විස්සජ්ජන සන්තෝෂය යනුවෙන් සන්තෝෂ පසළොසකි.

තත්ථ සාදකො භික්ඛු මුඛං ධොවිත්වා විතක්කෙති. පිණ්ඩපාතිකෙන පන ගණෙන සද්ධිං චරතා සායං ථෙරූපට්ඨානකාලෙ ‘‘ස්වෙ කත්ථ පිණ්ඩාය චරිස්සාමාති? අසුකගාමෙ, භන්තෙ’’ති එත්තකං චින්තෙත්වා තතො පට්ඨාය න විතක්කෙතබ්බං. එකචාරිකෙන විතක්කමාළකෙ ඨත්වා විතක්කෙතබ්බං. තතො පට්ඨාය විතක්කෙන්තො අරියවංසා චුතො හොති පරිබාහිරො. අයං විතක්කසන්තොසො නාම.

එහි (දායකයන් කෙරෙහි) ආලය ඇති මහණෙක් මුහුණ සෝදා මෙසේ කල්පනා කරයි. පිණ්ඩපාතික ධුතාංගය රකින සමූහයක් සමඟ හැසිරෙන භික්ෂුවක්, සවස් කාලයේ මහා තෙරුන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන වේලාවේදී "ස්වාමීනි, හෙට පිණ්ඩපාතය සඳහා කොහේ වඩිමුද?" යැයි තෙරුන් ඇසූ කල්හි, "ස්වාමීනි, අසවල් ගමට වඩිමු" යැයි මෙපමණක් සිතා එතැන් පටන් ඒ ගැන නැවත කල්පනා නොකළ යුතුය. හුදකලාව හැසිරෙන භික්ෂුව තමන්ගේ කල්පනා කරන ස්ථානයෙහි (විතක්ක මාලකයෙහි) සිට ඒ ගැන කල්පනා කළ යුතුය. එතැන් සිට ඒ ගැන දිගින් දිගටම කල්පනා කරන භික්ෂුව ආර්යවංශ ප්‍රතිපදාවෙන් පිරිහුණු, එයින් බාහිර වූවෙක් වෙයි. මෙය විතක්ක සන්තෝෂය නම් වේ.

පිණ්ඩාය පවිසන්තෙන ‘‘කුහිං ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙන ගන්තබ්බං. අයං ගමනසන්තොසො නාම. පරියෙසන්තෙන යං වා තං වා අග්ගහෙත්වා ලජ්ජිං පෙසලමෙව ගහෙත්වා පරියෙසිතබ්බං. අයං පරියෙසනසන්තොසො නාම. දූරතොව ආහරියමානං දිස්වා ‘‘එතං මනාපං[Pg.283], එතං අමනාප’’න්ති චිත්තං න උප්පාදෙතබ්බං. අයං පටිලාභසන්තොසො නාම. ‘‘ඉමං මනාපං ගණ්හිස්සාමි, ඉමං අමනාපං න ගණ්හිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා යංකිඤ්චි යාපනමත්තං ගහෙතබ්බමෙව. අයං පටිග්ගහණසන්තොසො නාම.

පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට පිවිසෙන භික්ෂුව "කොහේදී දානය ලැබේද?" යැයි නොසිතා කර්මස්ථානය මූලික කරගෙනම වැඩම කළ යුතුය. මෙය ගමන සන්තෝෂය නම් වේ. පර්යේෂණයේදී (සෙවීමේදී) තමන් කැමති ඕනෑම අයෙකු සමඟ නොගොස්, ලජ්ජී වූ ශීලවන්ත භික්ෂුවක් සමඟම පිණ්ඩපාතයෙහි යා යුතුය. මෙය පර්යේෂණ සන්තෝෂය නම් වේ. ඈතින්ම දානය රැගෙන එනු දැක "මෙම දානය ප්‍රණීතය, මෙම දානය අප්‍රණීතය" යැයි සිතක් නූපදවිය යුතුය. මෙය ප්‍රතිලාභ සන්තෝෂය නම් වේ. "මෙම ප්‍රණීත දානය පිළිගනිමි, මෙම අප්‍රණීත දානය පිළි නොගනිමි" යැයි නොසිතා, ශරීරය යැපීමට ප්‍රමාණවත් ඕනෑම දෙයක් පිළිගත යුතුය. මෙය ප්‍රතිග්‍රහණ සන්තෝෂය නම් වේ.

එත්ථ පන දෙය්‍යධම්මො බහු, දායකො අප්පං දාතුකාමො, අප්පං ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මොපි බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, පමාණෙනෙව ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො න බහු, දායකොපි අප්පං දාතුකාමො, අප්පං ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො න බහු, දායකො පන බහුං දාතුකාමො, පමාණෙන ගහෙතබ්බං. පටිග්ගහණස්මිඤ්හි මත්තං අජානන්තො මනුස්සානං පසාදං මක්ඛෙති, සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙති, සාසනං න කරොති, විජාතමාතුයාපි චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. ඉති මත්තං ජානිත්වාව පටිග්ගහෙතබ්බන්ති අයං මත්තපටිග්ගහණසන්තොසො නාම. අඩ්ඪකුලානියෙව අගන්ත්වා ද්වාරපටිපාටියා ගන්තබ්බං. අයං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො නාම. යථාලාභසන්තොසාදයො චීවරෙ වුත්තනයා එව.

මෙහිදී දෙය්‍යධර්මය (පූජා ද්‍රව්‍ය) බොහෝ තිබියදී දායකයා ස්වල්පයක් දීමට කැමති නම්, ස්වල්පයක්ම පිළිගත යුතුය. දෙය්‍යධර්මය බොහෝ තිබී දායකයාද බොහෝ සේ දීමට කැමති නම්, පමණ දැන (තමන්ට සෑහෙන ප්‍රමාණය) පිළිගත යුතුය. දෙය්‍යධර්මය ස්වල්පයක් තිබියදී දායකයාද ස්වල්පයක් දීමට කැමති නම්, ස්වල්පයක්ම පිළිගත යුතුය. දෙය්‍යධර්මය ස්වල්පයක් වුවද දායකයා බොහෝ සේ දීමට කැමති නම්, පමණ දැනම පිළිගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, පිළිගැනීමේදී පමණ නොදන්නා භික්ෂුව මිනිසුන්ගේ ප්‍රසාදය නසයි, ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන පූජාවන් විනාශ කරයි, ශාසනික ප්‍රතිපදාව නොරකින අතර, වැදූ මවගේ සිත පවා දිනා ගැනීමට අපොහොසත් වෙයි. එබැවින් පමණ දැන පිළිගත යුතුය යන්න මත්තප්‍රතිග්‍රහණ සන්තෝෂය නම් වේ. ධනවත් කුලගෙවල් පමණක් සොයා නොගොස් නිවාස අනුපිළිවෙලින් පිණ්ඩපාතයෙහි වැඩම කළ යුතුය. මෙය ලෝලුප්පවිවජ්ජන සන්තෝෂය නම් වේ. යථාලාභ සන්තෝෂය ආදිය චීවර සන්තෝෂයෙහි දැක්වූ අයුරින්ම දත යුතුය.

පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘සමණධම්මං අනුපාලෙස්සාමී’’ති එවං උපකාරං ඤත්වා පරිභුඤ්ජනං උපකාරසන්තොසො නාම. පත්තං පූරෙත්වා ආනීතං න පටිග්ගහෙතබ්බං. අනුපසම්පන්නෙ සති තෙන ගාහාපෙතබ්බං, අසති හරාපෙත්වා පටිග්ගහණමත්තං ගහෙතබ්බං. අයං පරිමාණසන්තොසො නාම. ‘‘ජිඝච්ඡාය පටිවිනොදනං ඉදමෙත්ථ නිස්සරණ’’න්ති එවං පරිභුඤ්ජනං පරිභොගසන්තොසො නාම. නිදහිත්වා න පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති අයං සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො නාම. මුඛං අනොලොකෙත්වා සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙන විස්සජ්ජෙතබ්බං. අයං විස්සජ්ජනසන්තොසො නාම.

පිණ්ඩපාතය වළඳා "මම ශ්‍රමණ ධර්මය පුරන්නෙමි" යැයි මෙසේ එහි උපකාරී බව දැන වැළඳීම උපකාර සන්තෝෂය නම් වේ. පාත්‍රය පුරවා ගෙන ආ දානය (තනිව) පිළි නොගත යුතුය. උපසම්පන්න නොවූවකු සිටී නම් ඔහු ලවා එය පිළිගැන්විය යුතුය, එවැන්නකු නැතිනම් අතින් ගෙනවුත් පිළිගැන්වීමේ ස්වරූපයෙන් පමණක් පිළිගත යුතුය. මෙය පරිමාණ සන්තෝෂය නම් වේ. "බඩගින්න නිවා ගැනීම මෙහි ඇති නිස්සරණයයි (මිදීමයි)" යැයි මෙසේ වැළඳීම පරිභෝග සන්තෝෂය නම් වේ. තැන්පත් කර තබා (ඉතුරු කර) නොවැළඳිය යුතුය, මෙය සන්නිධිපරිවජ්ජන සන්තෝෂය නම් වේ. මුහුණ නොබලා (පුද්ගල පක්ෂපාතී නොවී), සාරණීය ධර්මයන්හි පිහිටා අන් අයටද බෙදා දී වැළඳීම විස්සජ්ජන සන්තෝෂය නම් වේ.

පිණ්ඩපාතප්පටිසංයුත්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ්ගානි පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං සපදානචාරිකඞ්ගං එකාසනිකඞ්ගං පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගන්ති. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.26-30) වුත්තා. ඉති පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ගොපෙති, ඉමානි ගොපෙන්තො පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨො හොති. වණ්ණවාදීතිආදීනි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

පිණ්ඩපාතය හා සම්බන්ධ ධුතාංග පහකි. එනම්: පිණ්ඩපාතිකංගය, සපදානචාරිකංගය, ඒකාසනිකංගය, පත්තපිණ්ඩිකංගය සහ ඛලුපච්ඡාභත්තිකංගය යන්නයි. මේවා පිළිබඳ විස්තරාත්මක විවරණය විශුද්ධි මාර්ගයෙහි මා විසින් දක්වා ඇත. මෙසේ පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්යවංශය පුරන භික්ෂුව මෙම ධුතාංග පහ ආරක්ෂා කරයි. මේවා රකින භික්ෂුව පිණ්ඩපාත සන්තෝෂ ආර්යවංශයෙහි සතුටු වූවෙක් වෙයි. වර්ණවාදී ආදී දේ කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

සෙනාසනෙනාති ඉධ සෙනාසනං ජානිතබ්බං, සෙනාසනක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, සෙනාසනසන්තොසො ජානිතබ්බො, සෙනාසනප්පටිසංයුත්තං ධුතඞ්ගං [Pg.284] ජානිතබ්බං. තත්ථ සෙනාසනන්ති මඤ්චො පීඨං භිසි බිම්බොහනං විහාරො අඩ්ඪයොගො පාසාදො හම්මියං ගුහා ලෙණං අට්ටො මාළො වෙළුගුම්බො රුක්ඛමූලං යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්තීති ඉමානි පන්නරස සෙනාසනානි.

සෙනාසනය සම්බන්ධයෙන් මෙහිදී සෙනාසනය දත යුතුය, සෙනාසන ක්ෂේත්‍රය දත යුතුය, සෙනාසන සන්තෝෂය දත යුතුය, සෙනාසනයට සම්බන්ධ ධුතාංගය දත යුතුය. එහි සෙනාසනය යනු: ඇඳ, පුටුව, මෙට්ටය, කොට්ටය, විහාරය, අඩයෝගය, ප්‍රාසාදය, හම්මියය, ගුහාව, ලෙන, අට්ටාලය, මාලකය, උණ පඳුර, ගස් මූලය හෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස්වන වෙනත් ඕනෑම ස්ථානයක් යන මෙම පසළොස් වැදෑරුම් සෙනාසනයි.

සෙනාසනක්ඛෙත්තන්ති සඞ්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත්තතො වා අත්තනො වා ධනෙන පංසුකූලං වාති ඡ ඛෙත්තානි.

සෙනාසන ක්ෂේත්‍රය යනු: සංඝයාගෙන් හෝ ගණයෙන් හෝ නෑයන්ගෙන් හෝ මිතුරන්ගෙන් හෝ තමන්ගේ ධනයෙන් හෝ පාංශුකූලිකව ලැබුණු සෙනාසන යන ක්ෂේත්‍ර හයයි.

සෙනාසනසන්තොසොති සෙනාසනෙ විතක්කසන්තොසාදයො පන්නරස සන්තොසා. තෙ පිණ්ඩපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සෙනාසනප්පටිසංයුත්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ආරඤ්ඤිකඞ්ගං රුක්ඛමූලිකඞ්ගං අබ්භොකාසිකඞ්ගං සොසානිකඞ්ගං යථාසන්ථතිකඞ්ගන්ති. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.31-35) වුත්තා. ඉති සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන්තො සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨො හොති.

සෙනාසන සන්තෝෂය යනු සෙනාසනයෙහි විතක්ක සන්තෝෂය ආදී පසළොස් සන්තෝෂයන්ය. ඒවා පිණ්ඩපාතයෙහි දැක්වූ අයුරින්ම දත යුතුය. සෙනාසනයට සම්බන්ධ ධුතාංග පහකි. එනම්: ආරණ්‍යකංගය, රුක්ඛමූලිකංගය, අබ්භෝකාසිකංගය, සෝසානිකංගය සහ යථාසන්ථතිකංගයයි. මේවායේ විස්තරය විශුද්ධි මාර්ගයෙහි මා විසින් දක්වා ඇත. මෙසේ සෙනාසන සන්තෝෂ මහා ආර්යවංශය පුරන භික්ෂුව මෙම ධුතාංග පහ ආරක්ෂා කරයි. මේවා රකින භික්ෂුව සෙනාසන සන්තෝෂ ආර්යවංශයෙහි සතුටු වූවෙක් වෙයි.

ගිලානපච්චයො පන පිණ්ඩපාතෙයෙව පවිට්ඨො. තත්ථ යථාලාභයථාබලයථාසාරුප්පසන්තොසෙනෙව සන්තුස්සිතබ්බං. නෙසජ්ජිකඞ්ගං භාවනාරාමඅරියවංසං භජති. වුත්තම්පි චෙතං –

ගිලන්පස පච්චය (ඖෂධ) පිණ්ඩපාතයෙහිම ඇතුළත් වේ. එහිදී යථාලාභ, යථාබල සහ යථාසාරුප්ප සන්තෝෂයන්ගෙන්ම සතුටු විය යුතුය. නේසජ්ජික ධුතාංගය භාවනාරාම ආර්යවංශයට සම්බන්ධ වේ. ඒ බව මෙසේද පවසා ඇත -

‘‘පඤ්ච සෙනාසනෙ වුත්තා, පඤ්ච ආහාරනිස්සිතා;

එකො වීරියසංයුත්තො, ද්වෙ ච චීවරනිස්සිතා’’ති.

"ධුතාංග පහක් සෙනාසනයෙහි වදාරන ලදී, පහක් ආහාරය (පිණ්ඩපාතය) ඇසුරු කොට ඇත, එකක් වීර්යය හා සම්බන්ධය (නේසජ්ජික), දෙකක් චීවරය ඇසුරු කොට පවතී."

ඉති භගවා පථවිං පත්ථරමානො විය සාගරකුච්ඡිං පූරයමානො විය ආකාසං විත්ථාරයමානො විය ච පඨමං චීවරසන්තොසං අරියවංසං කථෙත්වා චන්දං උට්ඨාපෙන්තො විය සූරියං උල්ලඞ්ඝෙන්තො විය ච දුතියං පිණ්ඩපාතසන්තොසං කථෙත්වා සිනෙරුං උක්ඛිපන්තො විය තතියං සෙනාසනසන්තොසං අරියවංසං කථෙත්වා ඉදානි සහස්සනයපටිමණ්ඩිතං චතුත්ථං භාවනාරාමං අරියවංසං කථෙතුං පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතීති දෙසනං ආරභි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පොළොව අතුරන්නාක් මෙන්ද, මහා සාගර කුස පුරවන්නාක් මෙන්ද, අහස පතුරුවන්නාක් මෙන්ද පළමුව චීවර සන්තෝෂ ආර්යවංශය දේශනා කොට, සඳ උදා කරවන්නාක් මෙන්ද, හිරු නංවන්නාක් මෙන්ද දෙවනුව පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය දේශනා කොට, මහා මේරු පර්වතය ඔසවන්නාක් මෙන්ද තෙවනුව සෙනාසන සන්තෝෂ ආර්යවංශය දේශනා කළ සේක. දැන් දහස් සංඛ්‍යාත ක්‍රමයන්ගෙන් අලංකාර වූ හතරවන භාවනාරාම ආර්යවංශය දේශනා කරනු පිණිස "මහණෙනි, නැවතද භික්ෂුව භාවනාවෙහි ඇලුනේ වෙයි" යනුවෙන් දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

තත්ථ ආරමණං ආරාමො, අභිරතීති අත්ථො. භාවනාය ආරාමො අස්සාති භාවනාරාමො. භාවනාය රතොති භාවනාරතො. පඤ්චවිධෙ පහානෙ ආරාමො අස්සාති පහානාරාමො. අපිච භාවෙන්තො [Pg.285] රමතීති භාවනාරාමො. පජහන්තො රමතීති පහානාරාමොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අයඤ්හි චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ භාවෙන්තො රමති, රතිං වින්දතීති අත්ථො. තථා චත්තාරො සම්මප්පධානෙ. චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ, සත්ත අනුපස්සනා, අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා, සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ, අට්ඨතිංස ආරම්මණවිභත්තියො භාවෙන්තො රමති, රතිං වින්දති. කාමච්ඡන්දාදයො පන කිලෙසෙ පජහන්තො රමති, රතිං වින්දති.

එහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: 'ආරාම' යනු ඇල්ම හෙවත් අභිරතියයි. භාවනාවෙහි ඇල්ම ඇති බැවින් 'භාවනාරාම' නම් වේ. භාවනාවෙහි ඇලී සිටින බැවින් 'භාවනාරත' නම් වේ. පස්වැදෑරුම් ප්‍රහාණයෙහි (අත්හැරීමෙහි) ඇල්ම ඇති බැවින් 'පහානාරාම' නම් වේ. තවද, භාවනා කරමින් සතුටු වන බැවින් 'භාවනාරාම' වන අතර, (කෙලෙස්) ප්‍රහාණය කරමින් සතුටු වන බැවින් 'පහානාරාම' නම් වේ. මෙම භික්ෂුව සතර සතිපට්ඨානයන් වඩමින් එහි ඇලෙයි, සතුට ලබයි යන්න මෙහි අදහසයි. එලෙසම සතර සම්මප්පධානයන්, සතර ඉද්ධිපාදයන්, පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයන්, පඤ්ච බලයන්, සප්ත බොජ්ඣංගයන්, සප්ත අනුපස්සනාවන්, දහඅට මහා විපස්සනාවන්, තිස්හතක් වූ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් සහ තිස් අටක් වූ ආරම්මණ විභක්තීන් වඩමින් සතුටු වෙයි, ප්‍රීතිය ලබයි. කාමච්ඡන්දය ආදී ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කරමින් ද සතුටු වෙයි, සැනසීම ලබයි.

ඉමෙසු පන චතූසු අරියවංසෙසු පුරිමෙහි තීහි තෙරසන්නං ධුතඞ්ගානං චතුපච්චයසන්තොසස්ස ච වසෙන සකලං විනයපිටකං කථිතං හොති, භාවනාරාමෙන අවසෙසං පිටකද්වයං. ඉමං පන භාවනාරාමං අරියවංසං කථෙන්තෙන භික්ඛුනා පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියා කථෙතබ්බො, දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො, මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො, අභිධම්මෙ නිද්දෙසපරියායෙන කථෙතබ්බො.

මෙම සතර ආර්ය වංශයන් අතුරින් පළමු ආර්ය වංශ තුන මගින් දහතුන් වැදෑරුම් ධුතාංගයන් හා සිව්පසයෙහි සතුටු වීම (සන්තෝෂය) පදනම් කරගෙන මුළු විනය පිටකයම ප්‍රකාශ වේ. 'භාවනාරාම' ආර්ය වංශය මගින් ඉතිරි පිටක දෙක (සූත්‍ර සහ අභිධර්ම) ප්‍රකාශ වේ. මෙම භාවනාරාම ආර්ය වංශය ගැන දේශනා කරන භික්ෂුව විසින් එය පටිසම්භිදාමග්ගප්පකරණයෙහි 'නෙක්ඛම්ම පාළිය' ඇසුරින් ද, දීඝ නිකායෙහි 'දසුත්තර සූත්‍ර' ක්‍රමයෙන් ද, මජ්ඣිම නිකායෙහි 'සතිපට්ඨාන සූත්‍ර' ක්‍රමයෙන් ද, අභිධර්මයෙහි 'නිද්දේස' ක්‍රමයෙන් ද දේශනා කළ යුතුය.

තත්ථ පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියාති –

එහි පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි එන 'නෙක්ඛම්ම පාළිය' නම් මෙසේය:

‘‘නෙක්ඛම්මං භාවෙන්තො රමති, කාමච්ඡන්දං පජහන්තො රමති. අබ්‍යාපාදං, බ්‍යාපාදං… ආලොකසඤ්ඤං… ථිනමිද්ධං… අවික්ඛෙපං, උද්ධච්චං… ධම්මවවත්ථානං… විචිකිච්ඡං… ඤාණං… අවිජ්ජං… පාමොජ්ජං… අරතිං… පඨමජ්ඣානං, පඤ්ච නීවරණෙ… දුතියජ්ඣානං… විතක්කවිචාරෙ… තතියජ්ඣානං… පීතිං… චතුත්ථජ්ඣානං… සුඛදුක්ඛෙ… ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිං භාවෙන්තො රමති, රූපසඤ්ඤං පටිඝසඤ්ඤං නානත්තසඤ්ඤං පජහන්තො රමති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං භාවෙන්තො රමති, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං පජහන්තො රමති.

නෙක්ඛම්මය (කෙලෙස්වලින් නික්මීම) වඩමින් සතුටු වෙයි, කාමච්ඡන්දය ප්‍රහාණය කරමින් සතුටු වෙයි. අබ්‍යාපාදය (මෛත්‍රිය) වඩමින් සතුටු වෙයි, බ්‍යාපාදය ප්‍රහාණය කරමින් සතුටු වෙයි. ආලෝක සඥාව වඩමින් ථීනමිද්ධය ප්‍රහාණය කරමින් ද, අවික්ඛේපය (සමාධිය) වඩමින් උද්ධච්චය ප්‍රහාණය කරමින් ද, ධර්ම විනිශ්චය (ධම්මවවත්ථාන) වඩමින් විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය කරමින් ද, ඤාණය වඩමින් අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කරමින් ද, ප්‍රාමෝද්‍යය වඩමින් අරතිය (නොඇල්ම) ප්‍රහාණය කරමින් ද සතුටු වෙයි. ප්‍රථම ධ්‍යානය වඩමින් පඤ්ච නීවරණයන් ප්‍රහාණය කරමින් ද, ද්විතීය ධ්‍යානය වඩමින් විතක්ක විචාරයන් ප්‍රහාණය කරමින් ද, තෘතීය ධ්‍යානය වඩමින් ප්‍රීතිය ප්‍රහාණය කරමින් ද, චතුර්ථ ධ්‍යානය වඩමින් සුඛ-දුක්ඛ ප්‍රහාණය කරමින් ද, ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය වඩමින් රූප සඥා, පටිඝ සඥා හා නානත්ත සඥා ප්‍රහාණය කරමින් ද සතුටු වෙයි. විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තිය... නේවසඥානාසඥායතන සමාපත්තිය වඩමින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සඥාව ප්‍රහාණය කරමින් සතුටු වෙයි.

‘‘අනිච්චානුපස්සනං භාවෙන්තො රමති, නිච්චසඤ්ඤං පජහන්තො රමති. දුක්ඛානුපස්සනං… සුඛසඤ්ඤං… අනත්තානුපස්සනං… අත්තසඤ්ඤං… නිබ්බිදානුපස්සනං… නන්දිං… විරාගානුපස්සනං… රාගං… නිරොධානුපස්සනං… සමුදයං… පටිනිස්සග්ගානුපස්සනං… ආදානං… ඛයානුපස්සනං … ඝනසඤ්ඤං… වයානුපස්සනං… ආයූහනං… විපරිණාමානුපස්සනං… ධුවසඤ්ඤං… අනිමිත්තානුපස්සනං [Pg.286]… නිමිත්තං… අප්පණිහිතානුපස්සනං… පණිධිං… සුඤ්ඤතානුපස්සනං… අභිනිවෙසං… අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනං… සාරාදානාභිනිවෙසං… යථාභූතඤාණදස්සනං… සම්මොහාභිනිවෙසං… ආදීනවානුපස්සනං… ආලයාභිනිවෙසං… පටිසඞ්ඛානුපස්සනං… අප්පටිසඞ්ඛං… විවට්ටානුපස්සනං… සංයොගාභිනිවෙසං… සොතාපත්තිමග්ගං… දිට්ඨෙකට්ඨෙ කිලෙසෙ… සකදාගාමිමග්ගං… ඔළාරිකෙ කිලෙසෙ… අනාගාමිමග්ගං… අනුසහගතෙ කිලෙසෙ… අරහත්තමග්ගං භාවෙන්තො රමති, සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තො රමතී’’ති (පටි. ම. 1.41,95).

අනිච්චානුපස්සනාව වඩමින් නිච්ච සඥාව ප්‍රහාණය කරයි. දුක්ඛානුපස්සනාව වඩමින් සුඛ සඥාව ද, අනත්තානුපස්සනාව වඩමින් අත්ත සඥාව ද, නිබ්බිදානුපස්සනාව වඩමින් නන්දිය ද, විරාගානුපස්සනාව වඩමින් රාගය ද, නිරෝධානුපස්සනාව වඩමින් සමුදය ද, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාව වඩමින් ආදානය ද, ඛයානුපස්සනාව වඩමින් ඝන සඥාව ද, වයානුපස්සනාව වඩමින් ආයූහනය ද, විපරිණාමානුපස්සනාව වඩමින් ධුව සඥාව ද, අනිමිත්තානුපස්සනාව වඩමින් නිමිත්ත ද, අප්පණිහිතානුපස්සනාව වඩමින් පණිධිය ද, සුඤ්ඤතානුපස්සනාව වඩමින් අභිනිවේසය ද, අධිපඤ්ඤා ධම්ම විපස්සනාව වඩමින් සාරාදාන අභිනිවේසය ද, යථාභූත ඤාණදර්ශනය වඩමින් සම්මෝහ අභිනිවේසය ද, ආදීනවානුපස්සනාව වඩමින් ආලය අභිනිවේසය ද, පටිසංඛානුපස්සනාව වඩමින් අප්පටිසංඛාව ද, විවට්ටානුපස්සනාව වඩමින් සංයෝග අභිනිවේසය ද ප්‍රහාණය කරමින් සතුටු වෙයි. සෝතාපත්ති මාර්ගය වඩමින් දෘෂ්ටිය හා එක්ව පවත්නා කෙලෙසුන් ද, සකෘදාගාමි මාර්ගය වඩමින් රළු කෙලෙසුන් ද, අනාගාමි මාර්ගය වඩමින් සියුම් කෙලෙසුන් ද, අරහත් මාර්ගය වඩමින් සියලු කෙලෙසුන් ද ප්‍රහාණය කරමින් සතුටු වෙයි.

එවං පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියා කථෙතබ්බො.

මෙසේ පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි එන නෙක්ඛම්ම පාළිය ඇසුරින් දේශනා කළ යුතුය.

දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙනාති –

දීඝ නිකායෙහි දසුත්තර සූත්‍ර ක්‍රමය නම් මෙසේය:

‘‘එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති, එකං ධම්මං පජහන්තො රමති…පෙ… දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති, දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති. කතමං එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති? කායගතාසතිං සාතසහගතං, ඉමං එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති. කතමං එකං ධම්මං පජහන්තො රමති? අස්මිමානං, ඉමං එකං ධම්මං පජහන්තො රමති. කතමෙ ද්වෙ ධම්මෙ…පෙ… කතමෙ දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති? දස කසිණායතනානි, ඉමෙ දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති. කතමෙ දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති? දස මිච්ඡත්තෙ, ඉමෙ දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති (දී. නි. 3.351-360).

එක් ධර්මයක් වඩමින් සතුටු වෙයි, එක් ධර්මයක් ප්‍රහාණය කරමින් සතුටු වෙයි... දස ධර්මයක් වඩමින් සතුටු වෙයි, දස ධර්මයක් ප්‍රහාණය කරමින් සතුටු වෙයි. වඩන්නා වූ ඒ එක් ධර්මය කුමක්ද? සොම්නසින් යුක්ත වූ කායගතාසතියයි. ප්‍රහාණය කරන්නා වූ ඒ එක් ධර්මය කුමක්ද? 'මම' යන මානයයි. වඩන්නා වූ ඒ දස ධර්මයන් මොනවාද? දස කසිණායතනයන්ය. ප්‍රහාණය කරන්නා වූ ඒ දස ධර්මයන් මොනවාද? දස මිච්ඡත්තයන්ය. මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව භාවනාවෙහි ඇලුම් කරන්නෙක් (භාවනාරාම) වෙයි.

එවං දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො.

මෙසේ දීඝ නිකායෙහි දසුත්තර සූත්‍ර ක්‍රමයෙන් දේශනා කළ යුතුය.

මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙනාති –

මජ්ඣිම නිකායෙහි සතිපට්ඨාන සූත්‍ර ක්‍රමය නම් මෙසේය:

‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො…පෙ… යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය. අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොති භාවනාරතො. පහානාරාමො හොති පහානරතො. පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ගච්ඡන්තො වා ගච්ඡාමීති පජානාති…පෙ… පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං…පෙ… පූතීනි චුණ්ණකජාතානි. සො ඉමමෙව කායං [Pg.287] උපසංහරති ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති. ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති (ම. නි. 1.106 ආදයො).

මහණෙනි, මේ (සතර සතිපට්ඨානය) ඒකායන මාර්ගයයි... හුදෙක් ඤාණය හා සතිය වැඩීම පිණිසමය. කිසිවක් ඇසුරු නොකර වෙසෙයි, ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය නොකරයි. මහණෙනි, මෙසේ ද භික්ෂුව භාවනාවෙහි ඇලුම් කරන්නෙක් ද භාවනාවෙහි ඇලී සිටින්නෙක් ද වෙයි. ප්‍රහාණයෙහි ඇලුම් කරන්නෙක් ද ප්‍රහාණයෙහි ඇලී සිටින්නෙක් ද වෙයි. තවද මහණෙනි, භික්ෂුව ඇවිදින විට 'මම ඇවිදිමි' යි මැනවින් දැනගනියි... තවද මහණෙනි, සොහොනෙහි දමන ලද ශරීරයක් දැක... කුඩු වී ගිය ඇටකටු දැක, තමාගේ මේ ශරීරය ද එයට ගළපා බලයි: 'මේ ශරීරය ද මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තේය, මෙසේ වන්නේය, මෙයින් මිදිය නොහැකිය' යනුවෙනි. මෙසේ තමා තුළ හෝ පිටත කයෙහි කායානුපස්සනාවෙන් යුක්තව වෙසෙයි. මහණෙනි, මෙසේ ද භික්ෂුව භාවනාරාම වෙයි.

එවං මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො.

මෙසේ මජ්ඣිම නිකායෙහි සතිපට්ඨාන සූත්‍ර ක්‍රමයෙන් දේශනා කළ යුතුය.

අභිධම්මෙ නිද්දෙසපරියායෙනාති සබ්බෙපි සඞ්ඛතෙ ‘‘අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො …පෙ… සංකිලෙසිකධම්මතො පස්සන්තො රමති, එවං ඛො භික්ඛු භාවනාරාමො හොතී’’ති (මහානි. 13; චූළනි. උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 39, නන්දමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 51). එවං නිද්දෙසපරියායෙන කථෙතබ්බො.

අභිධර්මයේ 'නිද්දේස' ක්‍රමය නම්: සියලු සංඛත ධර්මයන් අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, රෝග වශයෙන්, ගෙඩියක් වශයෙන්... කෙලෙස් උපදවන ධර්මයන් වශයෙන් දකිමින් සතුටු වෙයි. මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව භාවනාරාම වෙයි. මෙසේ නිද්දේස ක්‍රමයෙන් දේශනා කළ යුතුය.

නෙවත්තානුක්කංසෙතීති ‘‘අජ්ජ මෙ සට්ඨි වා සත්තති වා වස්සානි අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති එවං අත්තුක්කංසනං න කරොති. නො පරං වම්භෙතීති ‘‘අනිච්චං දුක්ඛන්ති විපස්සනාමත්තකම්පි නත්ථි, කිං ඉමෙ විස්සට්ඨකම්මට්ඨානා චරන්තී’’ති එවං පරවම්භනං න කරොති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

තමා උසස් කොට නොසලකයි යනු: 'අද මම අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් විපස්සනා භාවනා වඩමින් වසර හැටක් හෝ හැත්තෑවක් ගත කළෙමි, මා හා සමාන වෙන කවරෙක් සිටීදැයි' තමා හුවා දක්වන ස්වභාවය ඇති කර නොගැනීමයි. අනුන් පහත් කොට නොසලකයි යනු: 'මේ භික්ෂූන්ට අනිත්‍ය, දුක්ඛ වශයෙන් විපස්සනා මාත්‍රයක් හෝ නැත, මොවුන් කමටහන් අත්හැර ඇවිදින්නේ කුමකටදැයි' අනුන් හෙළා නොදැකීමයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො අරියවංසාති, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො අරියවංසා අරියතන්තියො අරියපවෙණියො අරියඤ්ජසා අරියවටුමානීති සුත්තන්තං විනිවට්ටෙත්වා ඉදානි මහාඅරියවංසපරිපූරකස්ස භික්ඛුනො වසනදිසා දස්සෙන්තො ඉමෙහි ච පන, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ ස්වෙව අරතිං සහතීති සොයෙව අරතිං අනභිරතිං උක්කණ්ඨිතං සහති අභිභවති. න තං අරති සහතීති තං පන භික්ඛුං යා එසා පන්තෙසු සෙනාසනෙසු අධිකුසලානං ධම්මානං භාවනාය අරති නාම හොති, සා සහිතුං අධිභවිතුං න සක්කොති. අරතිරතිසහොති අරතිඤ්ච පඤ්චකාමගුණරතිඤ්ච සහති, අධිභවිතුං සක්කොති.

මහණෙනි, මේ ආර්ය වංශ සතරකි. මෙහි ආර්ය වංශ යනු බුද්ධාදී ආර්යයන්ගේ කුල පිළිවෙළයි, ආර්ය තන්ත්‍රයි, ආර්ය ප්‍රවේණියයි, ආර්ය මාර්ගයයි. මෙම ආර්ය වංශ සූත්‍රය අවසන් කර, දැන් මහා ආර්ය වංශය පුරන්නා වූ භික්ෂුවගේ ස්වභාවය දක්වනු පිණිස 'ඉමේහි ච පන භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සුවේව අරතිං සහතී' යනු එම ආර්ය වංශයෙහි පිහිටි ඒ භික්ෂුවම නොඇලීම හෙවත් උකටලී බව මැඩපවත්වයි, මැඬලයි. 'න තං අරති සහතී' යනු ප්‍රාන්ත සේනාසනවලදී හෝ අධික කුසල් දහම් වැඩීමේදී ඇතිවන යම් නොඇලීමක් (අරතියක්) ඇද්ද, එයට එම භික්ෂුව යටපත් කළ නොහැකි බවයි. 'අරතිරති සහෝ' යනු නොඇලීම මෙන්ම පංච කාම ගුණයන්හි ඇලීමද මැඩපැවැත්වීමට ඔහු සමත් වන බවයි.

ඉදානි ගාථාහි කූටං ගණ්හන්තො නාරතීතිආදිමාහ. තත්ථ ධීරන්ති වීරියවන්තං. නාරති ධීරං සහතීති ඉදං පුරිමස්සෙව කාරණවචනං. යස්මා සා ධීරං න සහති නප්පහොති ධීරං සහිතුං අධිභවිතුං න සක්කොති, තස්මා නාරති [Pg.288] සහති ධීරං. ධීරො හි අරතිස්සහොති අරතිසහත්තා හි සො ධීරො නාම, තස්මා අරතිං සහතීති අත්ථො. සබ්බකම්මවිහායීනන්ති සබ්බං තෙභූමකකම්මං චජිත්වා පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං කත්වා ඨිතං. පනුණ්ණං කො නිවාරයෙති කිලෙසෙ පනුදිත්වා ඨිතං කො නාම රාගො වා දොසො වා නිවාරෙය්‍ය. නෙක්ඛං ජම්බොනදස්සෙව, කො තං නින්දිතුමරහතීති ජම්බොනදසඞ්ඛාතස්ස ජාතිරත්තසුවණ්ණස්ස නික්ඛසදිසං ගරහිතබ්බදොසවිමුත්තං කො තං පුග්ගලං නින්දිතුං අරහති. බ්‍රහ්මුනාපි පසංසිතොති මහාබ්‍රහ්මුනාපි එස පුග්ගලො පසංසිතොයෙවාති. දෙසනාපරියොසානෙ චත්තාලීස භික්ඛුසහස්සානි අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු.

දැන් ගාථාවන් මගින් දේශනාවේ කූටප්‍රාප්තිය දක්වමින් 'නාරති' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ධීරං' යනු වීර්යවන්ත පුද්ගලයායි. 'නාරති ධීරං සහතී' යන්න කලින් පදයටම හේතු දැක්වීමකි. යම් හෙයකින් ඒ නොඇලීම වීර්යවන්තයා මැඩපැවැත්වීමට අසමත් වේද, එහෙයින් 'නාරති සහති ධීරං' යයි කියනු ලැබේ. 'ධීරෝ හි අරතිස්සහෝ' යනු සැබවින්ම ඒ පුද්ගලයා නොඇලීම මැඩපවත්වන බැවින් 'ධීර' නම් වේ. එබැවින් ඔහු නොඇලීම ඉවසයි යනු අර්ථයයි. 'සබ්බකම්මවිහායීනං' යනු සියලු ත්‍රෛභූමික කර්මයන් අත්හැර, සීමා කොට, කෙළවර කොට සිටින පුද්ගලයායි. 'පනුණ්ණං කෝ නිවාරයේ' යනු කෙලෙසුන් දුරු කොට සිටින පුද්ගලයා කෙරෙහි රාගයක් හෝ ද්වේෂයක් කවරෙකු නම් පමුණුවන්නේද? 'නෙක්ඛං ජම්බෝනදස්සේව කෝ තං නින්දිතුමරහති' යනු ජම්බෝනද රන් මස්සක් බඳු, නින්දා කටයුතු දොසින් තොර පුද්ගලයාට නින්දා කිරීමට කවරෙක් සුදුසු වේද? 'බ්‍රහ්මුනාපි පසංසිතෝ' යනු මහා බ්‍රහ්මයා විසින් පවා ඒ පුද්ගලයා පසසන ලද්දේමය. දේශනාව අවසානයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සතළිස් දහසක් අර්හත් ඵලයට පත් වූහ.

9. ධම්මපදසුත්තවණ්ණනා

9. ධම්මපද සූත්‍ර වර්ණනාව

29. නවමෙ ධම්මපදානීති ධම්මකොට්ඨාසා. අනභිජ්ඣාතිආදීසු අභිජ්ඣාපටික්ඛෙපෙන අනභිජ්ඣා, බ්‍යාපාදපටික්ඛෙපෙන අබ්‍යාපාදො, මිච්ඡාසතිපටික්ඛෙපෙන සම්මාසති, මිච්ඡාසමාධිපටික්ඛෙපෙන සම්මාසමාධි වෙදිතබ්බො.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ධම්මපදානි' යනු ධර්ම කොට්ඨාසයන්ය. 'අනභිජ්ඣා' යනාදියෙහි අභිජ්ඣාව (විෂම ලෝභය) බැහැර කිරීමෙන් අනභිජ්ඣාවද, ව්‍යාපාදය බැහැර කිරීමෙන් අව්‍යාපාදයද, මිථ්‍යා සතිය බැහැර කිරීමෙන් සම්මා සතියද, මිථ්‍යා සමාධිය බැහැර කිරීමෙන් සම්මා සමාධියද දත යුතුය.

අනභිජ්ඣාලූති නිත්තණ්හො හුත්වා. අබ්‍යාපන්නෙන චෙතසාති සබ්බකාලං පකතිභාවං අවිජහන්තෙන චිත්තෙන. සතො එකග්ගචිත්තස්සාති සතියා සමන්නාගතො ආරම්මණෙ එකග්ගචිත්තො අස්ස. අජ්ඣත්තං සුසමාහිතොති නියකජ්ඣත්තෙ සුට්ඨු ඨපිතචිත්තො ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථායපි වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

'අනභිජ්ඣාලූ' යනු තෘෂ්ණා රහිත වීමයි. 'අබ්‍යාපන්නෙන චේතසා' යනු හැම කල්හිම ස්වභාවික පිරිසිදු බව අත්නොහරින සිතින් යුතුව යන්නයි. 'සතෝ ඒකග්ගචිත්තස්ස' යනු සිහියෙන් යුක්තව අරමුණෙහි එකඟ වූ සිත් ඇති බවයි. 'අජ්ඣත්තං සුසමාහිතෝ' යනු තමා තුළ හටගත් දහම් සමූහයෙහි මනාව තැන්පත් කරන ලද සිත් ඇති පුද්ගලයායි. මෙම සූත්‍රයෙහි මෙන්ම ගාථාවෙහිද වට්ට-විවට්ට (සංසාරය හා ඉන් මිදීම) ගැන පවසන ලදි.

10. පරිබ්බාජකසුත්තවණ්ණනා

10. පරිබ්බාජක සූත්‍ර වර්ණනාව

30. දසමෙ අභිඤ්ඤාතාති ඤාතා පාකටා. අන්නභාරොතිආදීනි තෙසං නාමානි. පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨිතො. සා හි ඉධ පටිසල්ලානන්ති අධිප්පෙතා. පච්චක්ඛායාති පටික්ඛිපිත්වා. අභිජ්ඣාලුන්ති සතණ්හං. කාමෙසු තිබ්බසාරාගන්ති වත්ථුකාමෙසු බහලරාගං. තමහං තත්ථ එවං වදෙය්‍යන්ති තං අහං තස්මිං කාරණෙ එවං වදෙය්‍යං. පටික්කොසිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාති පටික්කොසිතබ්බානි පටිබාහිතබ්බනි වා මඤ්ඤෙය්‍ය. සහධම්මිකාති සකාරණා. වාදානුපාතාති ධම්මිකවාදෙ ඝට්ටයමානා අධම්මිකවාදානුපාතා, වාදප්පවත්තියොති අත්ථො. ගාරය්හා ඨානාති ගරහිතබ්බයුත්තකා පච්චයා. ආගච්ඡන්තීති උපගච්ඡන්ති.

30. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අභිඤ්ඤාතා' යනු දන්නා ලද ප්‍රකට වූ යන්නයි. 'අන්නභාර' යනාදිය එම පරිබ්‍රාජකයන්ගේ නම් වේ. 'පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ' යනු ඵල සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි බවයි. මෙහි 'පටිසල්ලාන' යන්නෙන් අදහස් කළේ ඵල සමාපත්තියයි. 'පච්චක්ඛාය' යනු බැහැර කොටයි. 'අභිජ්ඣාලුං' යනු තෘෂ්ණාව සහිත වූ යන්නයි. 'කාමේසු තිබ්බසාරාගං' යනු වස්තු කාමයන්හි බලවත් රාගය ඇති බවයි. 'තමහං තත්ථ ඒවං වදෙය්‍යං' යනු ඒ පුද්ගලයාට එම කාරණයේදී මම මෙසේ පවසන්නෙමි යන්නයි. 'පටික්කෝසිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍ය' යනු ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය හෝ බැහැර කළ යුතුයැයි සිතන්නෙමි යන්නයි. 'සහධම්මිකා' යනු කරුණු සහිත වූ යන්නයි. 'වාදානුපාතා' යනු ධාර්මික වාදයන් හා ගැටෙන අධර්මවාදී තර්කයන්ගේ පැවැත්ම යනු අර්ථයයි. 'ගාරය්හා ඨානා' යනු නින්දා කටයුතු වීමට හේතු වන ප්‍රත්‍යයන්ය. 'ආගච්ඡන්ති' යනු එළඹෙත් යන්නයි.

උක්කලාති [Pg.289] උක්කලජනපදවාසිනො. වස්සභඤ්ඤාති වස්සො ච භඤ්ඤො චාති ද්වෙ ජනා. අහෙතුකවාදාති ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා’’තිඑවමාදිවාදිනො. අකිරියවාදාති ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්ති එවං කිරියපටික්ඛෙපවාදිනො. නත්ථිකවාදාති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවාදිනො. තෙ ඉමෙසු තීසුපි දස්සනෙසු ඔක්කන්තනියාමා අහෙසුං. කථං පන තෙසු නියාමො හොතීති? යො හි එවරූපං ලද්ධිං ගහෙත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු නිසින්නො සජ්ඣායති වීමංසති, තස්ස ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො කරොතො න කරීයති පාපං…පෙ… නත්ථි දින්නං…පෙ… කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජතී’’ති තස්මිං ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, චිත්තං එකග්ගං හොති, ජවනානි ජවන්ති. පඨමජවනෙ සතෙකිච්ඡො හොති, තථා දුතියාදීසු, සත්තමෙ බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡො අනිවත්ති අරිට්ඨකණ්ටකසදිසො හොති. තත්ථ කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමති, කොචි ද්වෙ, කොචි තීණිපි. නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකොව හොති, පත්තො සග්ගමග්ගාවරණඤ්චෙව මොක්ඛමග්ගාවරණඤ්ච, අභබ්බො තස්ස අත්තභාවස්ස අනන්තරං සග්ගම්පි ගන්තුං, පගෙව මොක්ඛං. වට්ටඛාණුකො නාමෙස සත්තො පථවිගොපකො, යෙභුය්‍යෙන එවරූපස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථි. වස්සභඤ්ඤාපි එදිසා අහෙසුං. නින්දාබ්‍යාරොසනඋපාරම්භභයාති අත්තනො නින්දභයෙන ඝට්ටනභයෙන උපවාදභයෙන චාති අත්ථො. අභිජ්ඣාවිනයෙ සික්ඛන්ති අභිජ්ඣාවිනයො වුච්චති අරහත්තං, අරහත්තෙ සික්ඛමානො අප්පමත්තො නාම වුච්චතීති සුත්තන්තෙ වට්ටවිට්ටං කථෙත්වා ගාථාය ඵලසමාපත්ති කථිතාති.

'උක්කලා' යනු උක්කල ජනපදවාසීන්ය. 'වස්සභඤ්ඤා' යනු වස්ස සහ භඤ්ඤ යන පුද්ගලයන් දෙදෙනායි. 'අහේතුකවාදා' යනු සත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීමට හේතුවක් නැතැයි පවසන්නෝය. 'අකිරියවාදා' යනු පව් පින් කරන්නාට එහි විපාකයක් නැතැයි පවසමින් ක්‍රියාව ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෝය. 'නත්ථිකවාදා' යනු දීමේ විපාක නැතැයි පවසන්නෝය. ඔවුන් මේ දෘෂ්ටි තුනෙහිම නියත ලෙස බැස ගත්හ. ඔවුන් තුළ ඒ නියමය ඇති වන්නේ කෙසේද? මෙවැනි දෘෂ්ටියක් ගෙන දහවල හෝ රැයෙහි හිඳිමින් ඒ ගැනම හදාරන, විමසන තැනැත්තාට 'හේතුවක් නැත, ප්‍රත්‍යයක් නැත, ක්‍රියාවෙහි විපාක නැත... සිරුර බිඳීමෙන් පසු සියල්ල සිඳී යයි' යන අරමුණෙහි මිථ්‍යා සතිය පිහිටයි. සිත එකඟ වේ, ජවන් සිතුවිලි ගලා යයි. පළමු ජවනයේදී එය සුව කළ හැක, දෙවන ආදියේදීද එසේමය, හත්වන ජවනයේදී බුදුවරුන්ට පවා සුව කළ නොහැකි, ආපසු හැරවිය නොහැකි තත්ත්වයට (අරිට්ඨ කණ්ටක වැනි) පත් වේ. එහිදී ඇතැමෙක් එක් දෘෂ්ටියකටද, ඇතැමෙක් දෙකකටද, ඇතැමෙක් තුනටමද බැස ගනිති. ඔහු නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු වී ස්වර්ග මාර්ගය මෙන්ම මෝක්ෂ මාර්ගයද අවහිර කර ගනී. මේ ආත්මයෙන් පසු ස්වර්ගයට යාමට පවා අභව්‍ය වේ, මෝක්ෂය ගැන කිවමනා කුමක්ද? මේ සත්වයා සංසාරයේ සිටුවන ලද කණුවක් බඳුය, පොළොව රකින්නෙකු බඳුය. බොහෝ විට මෙබඳු පුද්ගලයාට සංසාරයෙන් ගැලවීමක් නැත. වස්ස සහ භඤ්ඤ ද මෙබඳුම වූහ. 'නින්දාබ්‍යා රෝස උපාරම්භභයා' යනු තමාට ලැබෙන නින්දාවට ඇති බිය, ගැටීමට ඇති බිය සහ උපවාදයට ඇති බිය නිසා යනු අර්ථයයි. 'අභිජ්ඣාවිනයෙ සික්ඛන්ති' යන්නෙහි 'අභිජ්ඣා විනය' යනු අර්හත් ඵලයයි. අර්හත් ඵලයෙහි හික්මෙන්නා අප්‍රමාදී පුද්ගලයා යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ සූත්‍රයෙහි සංසාරය හා ඉන් මිදීම පවසා, ගාථාවෙහි ඵල සමාපත්තිය පවසන ලදි.

උරුවෙලවග්ගො තතියො.

තුන්වන උරුවෙල වර්ගයයි.

4. චක්කවග්ගො

4. චක්ක වර්ගය

1. චක්කසුත්තවණ්ණනා

1. චක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ චක්කානීති සම්පත්තියො. චතුචක්කං වත්තතීති චත්තාරි සම්පත්තිචක්කානි වත්තන්ති ඝටියන්තියෙවාති අත්ථො. පතිරූපදෙසවාසොති යත්ථ චතස්සො පරිසා සන්දිස්සන්ති, එවරූපෙ අනුච්ඡවිකෙ දෙසෙ වාසො. සප්පුරිසාවස්සයොති බුද්ධාදීනං සප්පුරිසානං අවස්සයනං සෙවනං [Pg.290] භජනං, න රාජානං. අත්තසම්මාපණිධීති අත්තනො සම්මා ඨපනං, සචෙ පුබ්බෙ අස්සද්ධාදීහි සමන්නාගතො හොති, තානි පහාය සද්ධාදීසු පතිට්ඨාපනං. පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාති පුබ්බෙ උපචිතකුසලතා. ඉදමෙව චෙත්ථ පමාණං. යෙන හි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන කුසලකම්මං කතං හොති, තදෙව කුසලං තං පුරිසං පතිරූපදෙසෙ උපනෙති, සප්පුරිසෙ භජාපෙති, සො එව ච පුග්ගලො අත්තානං සම්මා ඨපෙති. පුඤ්ඤකතොති කතපුඤ්ඤො. සුඛඤ්චෙතංධිවත්තතීති සුඛඤ්ච එතං පුග්ගලං අධිවත්තති, අවත්ථරතීති අත්ථො.

31. හතරවන වග්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි 'චක්කානි' යනු සම්පත්තීන්ය. 'චතුචක්කං වත්තති' යනු සම්පත්ති චක්‍ර සතරක් පවතියි හෙවත් ක්‍රියාත්මක වෙයි යන අර්ථයයි. 'පතිරූපදේසවාසෝ' යනු සිව්වනක් පිරිස දක්නට ලැබෙන, එවැනි උචිත ප්‍රදේශයක වාසය කිරීමයි. 'සප්පුරිසාවස්සයෝ' යනු බුද්ධාදී සත්පුරුෂයන් ඇසුරු කිරීම හා සේවනය කිරීමයි; රජුන් ඇසුරු කිරීම නොවේ. 'අත්තසම්මාපණිධි' යනු තමා මැනවින් පිහිටුවා ගැනීමයි. ඉදින් පෙර අශ්‍රද්ධාදියෙන් යුක්ත වූයේ නම්, ඒවා ප්‍රහාණය කර ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්හි පිහිටුවීමයි. 'පුබ්බේ ච කතපුඤ්ඤතා' යනු පෙර රැස් කළ කුසල් ඇති බවයි. මෙහිදී මෙයම ප්‍රධාන මිනුම්දණ්ඩ වේ. මන්දයත්, යම් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිතකින් කුසල් කර්මයක් කරන ලද්දේ ද, ඒ කුසලයම එම පුද්ගලයාව සුදුසු ප්‍රදේශයකට පමුණුවයි, සත්පුරුෂයන් ඇසුරු කරවයි. එම පුද්ගලයාම තමා යහපතෙහි පිහිටුවා ගනියි. 'පුඤ්ඤකතෝ' යනු පින් කළ තැනැත්තායි. 'සුඛඤ්චේතංධිවත්තති' යනු එම පුද්ගලයා වෙත සැපය පැමිණෙයි හෙවත් ඔහුව වෙළාගනියි යන අර්ථයයි.

2. සඞ්ගහසුත්තවණ්ණනා

2. සංගහ සූත්‍ර වර්ණනාව

32. දුතියෙ සඞ්ගහවත්ථූනීති සඞ්ගණ්හනකාරණානි. දානඤ්චාතිආදීසු එකච්චො හි දානෙනෙව සඞ්ගණ්හිතබ්බො හොති, තස්ස දානමෙව දාතබ්බං. පෙය්‍යවජ්ජන්ති පියවචනං. එකච්චො හි ‘‘අයං දාතබ්බං නාම දෙති, එකෙකෙන පන වචනෙන සබ්බං මක්ඛෙත්වා නාසෙති, කිං තස්ස දාන’’න්ති වත්තා හොති. එකච්චො ‘‘අයං කිඤ්චාපි දානං න දෙති, කථෙන්තො පන තෙලෙන විය මක්ඛෙති. එස දෙතු වා මා වා, වචනමෙවස්ස සහස්සං අග්ඝතී’’ති වත්තා හොති. එවරූපො පුග්ගලො දානං න පච්චාසීසති, පියවචනමෙව පච්චාසීසති. තස්ස පියවචනමෙව වත්තබ්බං. අත්ථචරියාති අත්ථවඩ්ඪනකථා. එකච්චො හි නෙව දානං, න පියවචනං පච්චාසීසති, අත්තනො හිතකථං වඩ්ඪිකථමෙව පච්චාසීසති. එවරූපස්ස පුග්ගලස්ස ‘‘ඉදං තෙ කාතබ්බං, ඉදං න කාතබ්බං, එවරූපො පුග්ගලො සෙවිතබ්බො, එවරූපො න සෙවිතබ්බො’’ති එවං අත්ථචරියකථාව කථෙතබ්බා. සමානත්තතාති සමානසුඛදුක්ඛභාවො. එකච්චො හි දානාදීසු එකම්පි න පච්චාසීසති, එකාසනෙ නිසජ්ජං, එකපල්ලඞ්කෙ සයනං, එකතො භොජනන්ති එවං සමානසුඛදුක්ඛතං පච්චාසීසති. සො සචෙ ගහට්ඨස්ස ජාතියා පබ්බජිතස්ස සීලෙන සදිසො හොති, තස්සායං සමානත්තතා කාතබ්බා. තත්ථ තත්ථ යථාරහන්ති තෙසු තෙසු ධම්මෙසු යථානුච්ඡවිකං සමානත්තතාති අත්ථො. රථස්සාණීව යායතොති යථා රථස්ස ගච්ඡතො ආණි සඞ්ගහො නාම හොති, සා රථං සඞ්ගණ්හාති, එවමිමෙ සඞ්ගහා ලොකං සඞ්ගණ්හන්ති. න මාතා පුත්තකාරණාති යදි මාතා එතෙ සඞ්ගහෙ පුත්තස්ස න කරෙය්‍ය, පුත්තකාරණා මානං වා පූජං වා න ලභෙය්‍ය. සඞ්ගහා [Pg.291] එතෙති උපයොගවචනෙ පච්චත්තං. සඞ්ගහෙ එතෙති වා පාඨො. සමවෙක්ඛන්තීති සම්මා පෙක්ඛන්ති. පාසංසා ච භවන්තීති පසංසනීයා ච භවන්ති.

32. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'සංගහවත්ථූනි' යනු සංග්‍රහ කිරීමේ (උපකාර කිරීමේ) හේතූන්ය. 'දානඤ්ච' යනාදී තැන්හි ඇතැම් පුද්ගලයෙකුට දානයෙන්ම සංග්‍රහ කළ යුතුය, ඔහුට දිය යුතු දේ දිය යුතුය. 'පෙය්‍යවජ්ජං' යනු ප්‍රිය වචනයයි. ඇතැම් අයෙක් "මොහු දිය යුතු දේ දෙයි, නමුත් එක වචනයකින් සියලු ගුණයන් විනාශ කරයි, ඔහුගේ ඒ දානයෙන් ඇති පලය කුමක්ද?" යි පවසන්නෙකු වෙයි. තවත් අයෙක් "මොහු කිසිවක් නොදුන්නද, කතා කරන විට තෙල් ගාන්නාක් මෙන් (මෘදු ලෙස) කතා කරයි. මොහු දුන්නත් නැතත්, ඔහුගේ වචනයම දහසක් වටින්නේය" යි පවසන්නෙකු වෙයි. මෙවැනි පුද්ගලයා දානය බලාපොරොත්තු නොවේ, ප්‍රිය වචනයම බලාපොරොත්තු වෙයි. ඔහුට ප්‍රිය වචනයෙන්ම කතා කළ යුතුය. 'අත්ථචරියා' යනු යහපත හා අභිවෘද්ධිය වර්ධනය කරන කතාවයි. ඇතැම් අයෙක් දානය හෝ ප්‍රිය වචනය බලාපොරොත්තු නොවේ, තමාට වැඩදායී කතාවම බලාපොරොත්තු වෙයි. එවැනි පුද්ගලයාට "ඔබ මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය, මෙවැනි පුද්ගලයන් ඇසුරු කළ යුතුය, මෙවැනි පුද්ගලයන් ඇසුරු නොකළ යුතුය" යනුවෙන් අර්ථචරියා කතාම කිව යුතුය. 'සමානත්තතා' යනු සැප දුක් දෙකෙහිම සමව සිටින ස්වභාවයයි. ඇතැම් අයෙක් දානාදිය කිසිවක් බලාපොරොත්තු නොවේ, එකම අසුනක හිඳීම, එකම යහනක නිදීම, එක්ව අනුභව කිරීම වැනි සමාන සැප දුක් ඇති බවක් බලාපොරොත්තු වෙයි. ඔහු ගිහියෙකු නම් ජාතියෙන් ද, පැවිද්දෙකු නම් සීලයෙන් ද තමාට සමාන වේ නම් ඔහුට සමානත්තතාව දැක්විය යුතුය. 'තත්ථ තත්ථ යථාරහං' යනු ඒ ඒ ධර්මයන්හි අනුකූල පරිදි සමානත්වයයි. 'රථස්සාණීව යායතෝ' යනු ගමන් කරන රථයක අකු ඇණය රථය රඳවා ගන්නාක් මෙන්, මෙම සංග්‍රහ ධර්මයන් ලෝකය රඳවා ගන්නා බවයි. 'න මාතා පුත්තකාරණා' යනු මව මෙම සංග්‍රහයන් තම පුතුට නොකළේ නම්, පුතු නිසා ඇයට ගෞරවයක් හෝ පූජාවක් නොලැබෙන්නේය. 'සංගහා ඒතේ' යනු ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියයි. 'සංගහේ ඒතේ' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'සමවෙක්ඛන්ති' යනු මැනවින් බලති. 'පාසංසා ච භවන්ති' යනු ප්‍රශංසනීය වෙති.

3. සීහසුත්තවණ්ණනා

3. සීහ සූත්‍ර වර්ණනාව

33. තතියෙ සීහොති චත්තාරො සීහා – තිණසීහො, කාළසීහො, පණ්ඩුසීහො, කෙසරසීහොති. තෙසු තිණසීහො කපොතවණ්ණගාවිසදිසො තිණභක්ඛො ච හොති. කාළසීහො කාළගාවිසදිසො තිණභක්ඛොයෙව. පණ්ඩුසීහො පණ්ඩුපලාසවණ්ණගාවිසදිසො මංසභක්ඛො. කෙසරසීහො ලාඛාපරිකම්මකතෙනෙව මුඛෙන අග්ගනඞ්ගුට්ඨෙන චතූහි ච පාදපරියන්තෙහි සමන්නාගතො, මත්ථකතොපිස්ස පට්ඨාය ලාඛාතූලිකාය කතා විය තිස්සො රාජියො පිට්ඨිමජ්ඣෙන ගන්ත්වා අන්තරසත්ථිම්හි දක්ඛිණාවත්තා හුත්වා ඨිතා. ඛන්ධෙ පනස්ස සතසහස්සග්ඝනිකකම්බලපරික්ඛෙපො විය කෙසරභාරො හොති, අවසෙසට්ඨානං පරිසුද්ධසාලිපිණ්ඩසඞ්ඛචුණ්ණපිණ්ඩවණ්ණං හොති. ඉමෙසු චතූසු සීහෙසු අයං කෙසරසීහො ඉධ අධිප්පෙතො.

33. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'සීහෝ' යනු සිංහයෝ සතර දෙනෙකි; එනම් තෘණ සිංහයා, කාල සිංහයා, පාණ්ඩු සිංහයා සහ කේසර සිංහයා යනුයි. ඔවුන් අතුරින් තෘණ සිංහයා කොබෙයියන්ගේ පැහැය ඇති ගවයෙකු බඳු වන අතර තණකොළ අනුභව කරයි. කාල සිංහයා කලු ගවයෙකු වැනි වන අතර තණකොළම අනුභව කරයි. පාණ්ඩු සිංහයා වියළි කොළ පැහැති ගවයෙකු වැනි වන අතර මස් අනුභව කරයි. කේසර සිංහයා ලාකඩ ගා පිරිසිදු කළාක් වැනි මුඛයකින් ද, වල්ගා කෙළවරකින් ද, පාද හතරකින් ද යුක්තය. ඔහුගේ හිසේ සිට ලාකඩ පින්සලකින් ඇන්දාක් වැනි රේඛා තුනක් පිට මැදින් ගොස් කලවා අතර දකුණට කැරකී පවතී. උරහිසෙහි ලක්ෂයක් වටිනා රතු පලසකින් එතූවාක් වැනි කේසර මාලාවක් පවතී. සිරුරේ ඉතිරි කොටස ඉතා පිරිසිදු සහල් පිඬක හෝ හක් බෙල්ලන් කුඩු පිඬක පැහැය ගනී. මෙම සිංහයන් සතර දෙනා අතුරින් මෙහි අදහස් කරන්නේ මේ කේසර සිංහයායි.

මිගරාජාති සබ්බමිගගණස්ස රාජා. ආසයාති වසනට්ඨානතො, සුවණ්ණගුහතො වා රජතමණිඵලිකමනොසිලාගුහතො වා නික්ඛමතීති වුත්තං හොති. නික්ඛමමානො පනෙස චතූහි කාරණෙහි නික්ඛමති අන්ධකාරපීළිතො වා ආලොකත්ථාය, උච්චාරපස්සාවපීළිතො වා තෙසං විස්සජ්ජනත්ථාය, ජිඝච්ඡාපීළිතො වා ගොචරත්ථාය, සම්භවපීළිතො වා අස්සද්ධම්මපටිසෙවනත්ථාය. ඉධ පන ගොචරත්ථාය නික්ඛමන්තො අධිප්පෙතො.

'මිගරාජා' යනු සියලු සත්ව සමූහයාට රජු වූ සත්වයායි. 'ආසයා' යනු වසන ස්ථානයෙන් එනම් ස්වර්ණ ගුහාවෙන් හෝ රිදී, මණි, පළිඟු, මනෝසීල ගුහාවකින් නික්මෙයි යන අර්ථයයි. නික්මෙන ඔහු කරුණු සතරක් නිසා නික්මෙයි; අඳුරෙන් පීඩා විඳ ආලෝකය සොයා, මළමූත්‍ර පීඩාව නිසා ඒවා බැහැර කිරීමට, බඩගින්න නිසා ආහාර සොයා, හෝ රාගයෙන් පීඩිතව අසද්ධර්මය සේවනය කිරීමටයි. මෙහිදී ආහාර සොයා නික්මෙන සිංහ රාජයා අදහස් කෙරේ.

විජම්භතීති සුවණ්ණතලෙ වා රජතමණිඵලිකමනොසිලාතලානං වා අඤ්ඤතරස්මිං ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ සමං පතිට්ඨාපෙත්වා පුරිමපාදෙ පුරතො පසාරෙත්වා සරීරස්ස පච්ඡාභාගං ආකඩ්ඪිත්වා පුරිමභාගං අභිහරිත්වා පිට්ඨිං නාමෙත්වා ගීවං උක්ඛිපිත්වා අසනිසද්දං කරොන්තො විය නාසපුටානි පොථෙත්වා සරීරලග්ගං රජං විධුනන්තො විජම්භති. විජම්භනභූමියඤ්ච පන තරුණවච්ඡකො විය අපරාපරං ජවති, ජවතො පනස්ස සරීරං අන්ධකාරෙ පරිබ්භමන්තං අලාතං විය ඛායති.

'විජම්භති' යනු රන් තලයක හෝ රිදී, මණි, පළිඟු, මනෝසීල තලයක හෝ පසුපස පාද දෙක සමව තබා, ඉදිරි පාද ඉදිරියට දිගු කර, සිරුරේ පසුපස කොටස ඇද, ඉදිරි කොටස ඉදිරියට පමුණුවා, පිට නමා, බෙල්ල ඔසවා, අකුණු හඬක් නංවන්නාක් මෙන් නාස් පුඩු ගසා, සිරුරේ රැඳි දූවිලි ගසා දමමින් සිරුර වෙහෙස නිවා ගැනීමයි. ඒ විජම්භන භූමියෙහි තරුණ වස්සෙකු මෙන් එහා මෙහා දුවයි. දුවන ඔහුගේ සිරුර අඳුරේ කරකවන ගිනි පන්දමක් මෙන් පෙනෙයි.

අනුවිලොකෙතීති [Pg.292] කස්මා අනුවිලොකෙති? පරානුද්දයතාය. තස්මිං කිර සීහනාදං නදන්තෙ පපාතාවාටාදීසු විසමට්ඨානෙසු චරන්තා හත්ථිගොකණ්ණමහිංසාදයො පාණා පපාතෙපි ආවාටෙපි පතන්ති, තෙසං අනුද්දයාය අනුවිලොකෙති. කිං පනස්ස ලුද්දස්ස පරමංසඛාදිනො අනුද්දයා නාම අත්ථීති? ආම අත්ථි. තථා හි ‘‘කිං මෙ බහූහි ඝාතිතෙහී’’ති අත්තනො ගොචරත්ථායාපි ඛුද්දකෙ පාණෙ න ගණ්හාති. එවං අනුද්දයං කරොති, වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘මාහං ඛුද්දකෙ පාණෙ විසමගතෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙසි’’න්ති (අ. නි. 10.21).

'අනුවිලෝකේති' යනු කුමක් නිසා වටපිට බලයිද? පරානුකම්පාව (අන් සතුන්ට දක්වන දයාව) නිසාය. ඔහු සිංහ නාද පවත්වන කල්හි, ප්‍රපාත හා වළවල් වැනි විෂම ස්ථානයන්හි හැසිරෙන අලි, ගව, මීහරක් ආදී සත්වයෝ ප්‍රපාතයන්ට හෝ වළවල් වලට වැටෙති. ඔවුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ඔහු වටපිට බලයි. පරපණ නසා මස් කන මොහුට දයාවක් තිබේද? ඔව්, ඇත. ඒ බව මෙසේ පැහැදිලි වේ: "බොහෝ සත්වයන් මැරීමෙන් මට ඇති පලය කුමක්ද?" කියා තමාගේ ආහාරය සඳහා වුවද කුඩා සත්වයන් අල්ලා නොගනී. මෙසේ අනුකම්පා කරයි. මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලද්දකි: "විෂම ස්ථානයන්ට පැමිණි කුඩා සත්වයන් මම විනාශයට පත් නොකෙරෙම්වා."

සීහනාදං නදතීති තික්ඛත්තුං තාව අභීතනාදං නදති. එවඤ්ච පනස්ස විජම්භනභූමියං ඨත්වා නදන්තස්ස සද්දො සමන්තා තියොජනපදෙසං එකනින්නාදං කරොති, තමස්ස නින්නාදං සුත්වා තියොජනබ්භන්තරගතා ද්විපදචතුප්පදගණා යථාඨානෙ ඨාතුං න සක්කොන්ති. ගොචරාය පක්කමතීති ආහාරත්ථාය ගච්ඡති. කථං? සො හි විජම්භනභූමියං ඨත්වා දක්ඛිණතො වා වාමතො වා උප්පතන්තො උසභමත්තං ඨානං ගණ්හාති, උද්ධං උප්පතන්තො චත්තාරිපි අට්ඨපි උසභට්ඨානානි උප්පතති, සමෙ ඨානෙ උජුකං පක්ඛන්දන්තො සොළසඋසභමත්තම්පි වීසතිඋසභමත්තම්පි ඨානං පක්ඛන්දති, ථලා වා පබ්බතා වා පක්ඛන්දන්තො සට්ඨිඋසභමත්තම්පි අසීතිඋසභමත්තම්පි ඨානං පක්ඛන්දති, අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛං වා පබ්බතං වා දිස්වා තං පරිහරන්තො වාමතො වා දක්ඛිණතො වා උද්ධං වා උසභමත්තං අපක්කමති. තතියං පන සීහනාදං නදිත්වා තෙනෙව සද්ධිං තියොජනෙ ඨානෙ පඤ්ඤායති, තියොජනං ගන්ත්වා නිවත්තිත්වා ඨිතො අත්තනොව නාදස්ස අනුනාදං සුණාති. එවං සීඝෙන ජවෙන පක්කමති.

සිංහ නාද පවත්වයි යන්නෙන් අදහස් කරනුයේ තුන් වරක් නොබියව ගර්ජනා කිරීමයි. මෙසේ තම වාසස්ථානයෙහි (කූඩුවක) සිට ගර්ජනා කරන එම සිංහයාගේ ශබ්දය අවට යොදුන් තුනක ප්‍රදේශය පුරා එකවර දෝංකාර දෙයි. එම දෝංකාරය ඇසීමෙන් යොදුන් තුනක් ඇතුළත සිටින දෙපා සහ සිවුපාවුන්ට තම සිටි තැන්හි රැඳී සිටීමට පවා නොහැකි වෙයි. 'ගොදුරු පිණිස නික්මෙයි' යනු ආහාර සොයා යෑමයි. ඒ කෙසේද? එම සිංහයා තම වාසස්ථානයෙහි සිට දකුණට හෝ වමට පනින විට උසභයක් පමණ දුරක් ගනියි. ඉහළට පනින විට උසභ හතරක් හෝ අටක් පමණ උසකට පනියි. සමතලා බිමක කෙලින් පනින විට උසභ දහසයක් හෝ විස්සක් පමණ දුරකට පනියි. ගොඩබිමක සිට හෝ පර්වතයක සිට පනින විට උසභ හැටක් හෝ අසූවක් පමණ දුරකට පනියි. මඟ අතරතුර ගසක් හෝ පර්වතයක් දැක එය මඟහරින විට වමට, දකුණට හෝ ඉහළට උසභයක් පමණ මඟහැර යයි. තුන්වන වරටත් සිංහ නාද පවත්වා එම ශබ්දය සමඟම යොදුන් තුනක් දුරට ගොස්, නැවතී තමාගේම නාදයේ දෝංකාරයට සවන් දෙයි. මෙසේ වේගවත් ගමනින් නික්ම යයි.

යෙභුය්‍යෙනාති පායෙන. භයං සන්තාසං සංවෙගන්ති සබ්බං චිත්තුත්‍රාසස්සෙව නාමං. සීහස්ස හි සද්දං සුත්වා බහූ භායන්ති, අප්පකා න භායන්ති. කෙ පන තෙති? සමසීහො හත්ථාජානීයො අස්සාජානීයො උසභාජානීයො පුරිසාජානීයො ඛීණාසවොති. කස්මා පනෙතෙ න භායන්තීති? සමසීහො තාව ‘‘ජාතිගොත්තකුලසූරභාවෙහි සමානොස්මී’’ති න භායති, හත්ථාජානීයාදයො අත්තනො සක්කායදිට්ඨිබලවතාය න භායන්ති, ඛීණාසවො සක්කායදිට්ඨියා පහීනත්තා න භායති.

'බොහෝ සෙයින්' යනු ප්‍රධාන වශයෙනි. 'භය, තැතිගැනීම, සංවේගය' යන මේ සියල්ල සිතේ ඇති වන තැතිගැනීමට නමකි. සිංහයාගේ නාදය ඇසීමෙන් බොහෝ සත්වයෝ බිය වෙති, බිය නොවන්නේ ස්වල්ප දෙනෙකි. ඒ කවුරුන්ද? සමාන ජාති ඇති සිංහයා, ආජානීය ඇතා, ආජානීය අශ්වයා, ආජානීය ගවයා, ආජානීය මනුෂ්‍යයා සහ රහතන් වහන්සේ යන මොවුහුය. මොවුන් බිය නොවන්නේ මන්ද? පළමුව, සමාන ජාති ඇති සිංහයා 'මම ජාතියෙන්, ගෝත්‍රයෙන්, කුලයෙන් සහ වීරත්වයෙන් මොහුට සමාන වෙමි' යි සිතන බැවින් බිය නොවෙයි. ආජානීය ඇතා ආදීහු තමන්ගේ සක්කාය දිට්ඨියේ ප්‍රබලතාවය නිසා බිය නොවෙති. රහතන් වහන්සේ සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රහීණ කළ බැවින් බිය නොවෙති.

බිලාසයාති [Pg.293] බිලෙ සයන්තා බිලවාසිනො අහිනකුලගොධාදයො. උදකාසයාති උදකවාසිනො මච්ඡකච්ඡපාදයො. වනාසයාති වනවාසිනො හත්ථිඅස්සගොකණ්ණමිගාදයො. පවිසන්තීති ‘‘ඉදානි ආගන්ත්වා ගණ්හිස්සතී’’ති මග්ගං ඔලොකෙත්වා පවිසන්ති. දළ්හෙහීති ථිරෙහි. වරත්තෙහීති චම්මරජ්ජූහි. මහිද්ධිකොතිආදීසු විජම්භනභූමියං ඨත්වා දක්ඛිණපස්සාදීහි උසභමත්තං, උජුං වීසතිඋසභමත්තාදිලඞ්ඝනවසෙන මහිද්ධිකතා, සෙසමිගානං අධිපතිභාවෙන මහෙසක්ඛතා, සමන්තා තියොජනට්ඨානෙ සද්දං සුත්වා පලායන්තානං වසෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා.

'බිලාසයා' යනු ගුල් තුළ වසන සර්පයන්, මුගටියන්, තලගොයන් ආදී සත්තුය. 'උදකාසයා' යනු ජලයෙහි වසන මසුන්, ඉබ්බන් ආදී සත්තුය. 'වනාසයා' යනු වනයෙහි වසන අලි, අස්, ගව, මුව ආදී සත්තුය. 'ඇතුළු වෙති' යනු 'දැන් පැමිණ අප අල්ලා ගනු ඇතැයි' සිතා මඟ බලමින් බියෙන් සැඟවීමට ඇතුළු වීමයි. 'දළ්හේහි' යනු ස්ථීර වූ දේවලිනි. 'වරත්තේහි' යනු සම් පටිවලිනි. 'මහර්ධික' යනාදී තැන්හි සිංහයා වාසස්ථානයෙහි සිට දකුණු පසින් උසභයක් පමණ පැනීමත්, ඍජුව උසභ විස්සක් පමණ පැනීමත් නිසා ඇති 'මහා ඉද්ධිය' (මහර්ධික බව) ද, සෙසු මෘගයන්ගේ අධිපති බව නිසා ඇති 'මහේසක්ඛ' බව ද, අවට යොදුන් තුනක ප්‍රදේශයක ශබ්දය ඇසී පලා යන සත්වයන් අනුව ඔහුගේ 'මහානුභාව' බව ද දත යුතුය.

එවමෙව ඛොති භගවා තෙසු තෙසු සුත්තන්තෙසු තථා තථා අත්තානං කථෙසි. ‘‘සීහොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති (අ. නි. 5.99; 10.21) ඉමස්මිං තාව සුත්තෙ සීහසදිසං අත්තානං කථෙසි. ‘‘භිසක්කො සල්ලකත්තොති ඛො, සුනක්ඛත්ත, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (ම. නි. 3.65) ඉමස්මිං වෙජ්ජසදිසං, ‘‘බ්‍රාහ්මණොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (අ. නි. 8.85) ඉමස්මිං බ්‍රාහ්මණසදිසං, ‘‘පුරිසො මග්ගකුසලොති ඛො, තිස්ස, තථාගතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 3.84) ඉමස්මිං මග්ගදෙසකපුරිසසදිසං, ‘‘රාජාහමස්මි, සෙලා’’ති (සු. නි. 559; ම. නි. 2.399) ඉමස්මිං රාජසදිසං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ සීහසදිසමෙව කත්වා අත්තානං කථෙන්තො එවමාහ.

එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි තමන් වහන්සේ ගැන ඒ ඒ අයුරින් වදාළ සේක. 'මහණෙනි, තථාගත අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට සිංහයා යනු අධිවචනයකි' යන මේ සූත්‍රයෙහි තමන් වහන්සේ සිංහයෙකුට සමාන කොට වදාළ සේක. 'සුනක්ඛත්ත, තථාගතයන් වහන්සේට වෙදැදුරා හෝ ශල්‍ය වෛද්‍යවරයා යනු අධිවචනයකි' යන මෙහි වෙදැදුරෙකුට සමාන කොට ද, 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේට බ්‍රාහ්මණයා යනු අධිවචනයකි' යන මෙහි බ්‍රාහ්මණයෙකුට සමාන කොට ද, 'තිස්ස, තථාගතයන් වහන්සේට මඟ පෙන්වන්නා යනු අධිවචනයකි' යන මෙහි මඟ පෙන්වන්නෙකුට සමාන කොට ද, 'සේල, මම රජෙක් වෙමි' යන මෙහි රජෙකුට සමාන කොට ද වදාළ සේක. මේ සූත්‍රයෙහි දී තමන් වහන්සේ සිංහයෙකුට සමාන කොට වදාරමින් මෙසේ පැවසූ සේක.

තත්‍රායං සදිසතා – සීහස්ස කඤ්චනගුහාදීසු වසනකාලො විය හි තථාගතස්ස දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරස්ස අපරිමිතකාලං පාරමියො පූරෙත්වා පච්ඡිමභවෙ පටිසන්ධිග්ගහණෙන චෙව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනෙන ච දසසහස්සිලොකධාතුං කම්පෙත්වා වුද්ධිමන්වාය දිබ්බසම්පත්තිසදිසං සම්පත්තිං අනුභවමානස්ස තීසු පාසාදෙසු නිවාසකාලො දට්ඨබ්බො. සීහස්ස කඤ්චනගුහාදිතො නික්ඛන්තකාලො විය තථාගතස්ස එකූනතිංසසංවච්ඡරෙ විවටෙන ද්වාරෙන කණ්ඩකං ආරුය්හ ඡන්නසහායස්ස නික්ඛමිත්වා තීණි රජ්ජානි අතික්කමිත්වා අනොමානදීතීරෙ බ්‍රහ්මුනා දින්නානි කාසායානි පරිදහිත්වා පබ්බජිතස්ස සත්තමෙ දිවසෙ රාජගහං ගන්ත්වා තත්ථ [Pg.294] පිණ්ඩාය චරිත්වා පණ්ඩවගිරිපබ්භාරෙ කතභත්තකිච්චස්ස සම්මාසම්බොධිං පත්වා පඨමමෙව මගධරට්ඨං ආගමනත්ථාය යාව රඤ්ඤො පටිඤ්ඤාදානකාලො.

එහි ඇති සමානත්වය මෙසේය - සිංහයා රන් ගුහාවන්හි වසන කාලය මෙන්, දීපංකර බුදුරදුන් පාමුල කළ අභිනීහාර ඇතිව අපරිමිත කාලයක් පාරමිතාවන් පුරා, අවසන් භවයෙහි පිළිසිඳ ගැනීමෙන් හා මව්කුසින් නික්මීමෙන් දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා කරවමින් වැඩී, දිව්‍ය සම්පත් බඳු සම්පත් අනුභව කරමින් මාලිගා තුනෙහි වැඩසිටි කාලය දත යුතුය. සිංහයා රන් ගුහාවෙන් නික්මෙන කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ විසි නව වන වියේදී විවෘත ද්වාරයෙන් කණ්ඨක අශ්වයා පිට නැඟී ඡන්න ඇමතියා සමඟ නික්ම ගොස්, රාජ්‍ය තුනක් පසු කර අනෝමා නදී තීරයේදී මහා බ්‍රහ්මයා දුන් කාසාවස්ත්‍ර හැඳ පැවිදි වී, සත්වන දිනයෙහි රජගහ නුවරට වැඩම කර එහි පිඬු සිඟා වඩින්නේ පාණ්ඩව පර්වත පාමුල දන් වළඳා සම්මා සම්බෝධිය ලබනු පිණිස මගධ රටට පළමුවෙන්ම පැමිණීමට බිම්බිසාර රජුට පොරොන්දු දුන් කාලය දක්වා කාලය දත යුතුය.

සීහස්ස විජම්භනකාලො විය තථාගතස්ස දින්නපටිඤ්ඤස්ස ආළාරකාලාමඋපසඞ්කමනං ආදිං කත්වා යාව සුජාතාය දින්නපායාසස්ස එකූනපණ්ණාසාය පිණ්ඩෙහි පරිභුත්තකාලො වෙදිතබ්බො. සීහස්ස සරීරවිධුනනං විය සායන්හසමයෙ සොත්තියෙන දින්නා අට්ඨ තිණමුට්ඨියො ගහෙත්වා දසසහස්සචක්කවාළදෙවතාහි ථොමියමානස්ස ගන්ධාදීහි පූජියමානස්ස තික්ඛත්තුං බොධිං පදක්ඛිණං කත්වා බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ චුද්දසහත්ථුබ්බෙධෙ ඨානෙ තිණසන්ථරං අත්ථරිත්වා චතුරඞ්ගවීරියං අධිට්ඨාය නිසින්නස්ස තංඛණඤ්ඤෙව මාරබලං විධමෙත්වා තීසු යාමෙසු තිස්සො විජ්ජා විසොධෙත්වා අනුලොමප්පටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදමහාසමුද්දං යමකඤාණමන්ථනෙන මන්ථෙන්තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ පටිවිද්ධෙ තදනුභාවෙන දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනං වෙදිතබ්බං.

සිංහයාගේ ශරීරය ඇඹරීම (කම්මැලි හැරීම) මෙන්, පොරොන්දු දුන් තථාගතයන් වහන්සේ ආලාරකාලාම වෙත එළඹීම ආදී වශයෙන් ආරම්භ කොට, සුජාතාව දුන් කිරිපිඬු දානය ගුලි හතළිස් නවයකින් අනුභව කළ කාලය දත යුතුය. සිංහයාගේ ශරීරය ගසා දැමීම මෙන්, සවස් භාගයෙහි සොත්ථිය බමුණා දුන් තණ මිටි අට ලබාගෙන දසදහසක් සක්වළ දේවතාවුන්ගේ ස්තූති ප්‍රශංසා මැද මල් සුවඳින් පිදුම් ලබමින්, බෝධි වෘක්ෂය තෙවරක් පැදකුණු කොට බෝධි මණ්ඩලයට නැඟ, රියන් දහහතරක් උසැති ස්ථානයෙහි තණ අතුරා සිවුරංග වීර්යය අධිෂ්ඨාන කර වැඩසිටි සේක. ඒ මොහොතේම මාර සේනාව පරදා, තුන් යමෙහි තිවිද්‍යාවන් පිරිසිදු කොට, අනුලෝම ප්‍රතිලෝම පටිච්ච සමුප්පාද මහා සමුද්‍රය යමක ඥානය නමැති මන්ථනයෙන් කලතන්නාක් මෙන් මෙනෙහි කරමින් සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කළ කල්හි, එම ආනුභාවයෙන් දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වූ බව දත යුතුය.

සීහස්ස චතුදිසාවිලොකනං විය පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ විහරිත්වා පරිභුත්තමධුපිණ්ඩිකාහාරස්ස අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ මහාබ්‍රහ්මුනො ධම්මදෙසනායාචනං පටිග්ගහෙත්වා තත්ථ විහරන්තස්ස එකාදසමෙ දිවසෙ ‘‘ස්වෙ ආසාළ්හිපුණ්ණමා භවිස්සතී’’ති පච්චූසසමයෙ ‘‘කස්ස නු ඛො අහං පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’’න්ති ආළාරුදකානං කාලකතභාවං ඤත්වා ධම්මදෙසනත්ථාය පඤ්චවග්ගියානං ඔලොකනං දට්ඨබ්බං. සීහස්ස ගොචරත්ථාය තියොජනං ගමනකාලො විය අත්තනො පත්තචීවරං ආදාය ‘‘පඤ්චවග්ගියානං ධම්මචක්කං පවත්තෙස්සාමී’’ති පච්ඡාභත්තෙ අජපාලනිග්‍රොධතො වුට්ඨිතස්ස අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගමනකාලො.

සිංහ රාජයෙකු සතර දිශාවන් දෙස බලන්නාක් මෙන්, අවබෝධ කරගත් සර්වඥතාඥානයෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ සත් සතියක් මුළුල්ලෙහි බෝධි මණ්ඩලයෙහි වැඩසිටිමින්, පිළිගන්වන ලද මධුපිණ්ඩිකා ආහාරය වළඳා, අජපාල නිග්‍රෝධ මූලයෙහි දී මහා බ්‍රහ්මයාගේ ධර්ම දේශනා කරන ලෙස කළ ආරාධනාව පිළිගෙන එහි වැඩවසමින් සිටියහ. සත් සතිය අවසානයේ එකොළොස්වන දිනයෙහි, 'හෙට ඇසළ පුර පසළොස්වක දිනය වේ' යැයි අලුයම් කාලයෙහි මෙනෙහි කොට, 'මම ප්‍රථමයෙන් කා හට ධර්මය දේශනා කරම් ද?' යැයි සිතා බැලූ සේක. ආළාර සහ උදක දෙදෙනා කලුරිය කර ඇති බව දැනගත් තථාගතයන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස පස්වග මහණුන් දෙස බැලීම දත යුතුය. සිංහයෙකු තමාගේ ගොදුරු සොයා යෑම පිණිස තුන් යොදුනක් ගමන් කරන කාලය මෙන්, තමන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන 'පස්වග මහණුන් උදෙසා ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කරමි' යි සිතා, ඉර හැරුණු පසු අජපාල නිග්‍රෝධ මූලයෙන් නැගිට යොදුන් දහඅටක් වූ මාර්ගයෙහි ගමන් කළ කාලය ද එසේ ම දත යුතුය.

සීහස්ස සීහනාදකාලො විය තථාගතස්ස අට්ඨාරසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා පඤ්චවග්ගියෙ සඤ්ඤාපෙත්වා අචලපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි සන්නිපතිතෙන දෙවගණෙන පරිවුතස්ස ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන ධම්මචක්කප්පවත්තනකාලො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං ච පන පදෙ දෙසියමානෙ තථාගතසීහස්ස ධම්මඝොසො හෙට්ඨා අවීචිං උපරි භවග්ගං ගහෙත්වා දසසහස්සිලොකධාතුං පටිච්ඡාදෙසි. සීහස්ස සද්දෙන ඛුද්දකපාණානං සන්තාසාපජ්ජනකාලො [Pg.295] විය තථාගතස්ස තීණි ලක්ඛණානි දීපෙත්වා චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි විභජිත්වා ධම්මං කථෙන්තස්ස දීඝායුකානං දෙවානං ඤාණසන්තාසස්ස උප්පත්තිකාලො වෙදිතබ්බො.

සිංහයෙකු සිංහ නාද කරන කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ යොදුන් දහඅටක මග ගෙවා ගොස්, පස්වග මහණුන් හට තමන් වහන්සේ බුදු වූ බව අවබෝධ කරවා, අකම්පිත වූ ආසනයක වැඩහිඳ, දස දහසක් සක්වලින් පැමිණ රැස් වූ දේව සමූහයා පිරිවරා 'මහණෙනි, පැවිද්දකු විසින් සේවනය නොකළ යුතු අන්ත දෙකකි' යන ආදී ක්‍රමයෙන් ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ කාලය දත යුතුය. තවද, මේ ධර්ම කොට්ඨාසය දේශනා කරන කල්හි තථාගතයන් වහන්සේ නැමැති සිංහ රාජයාගේ ධර්ම ඝෝෂාව යටින් අවීචිය දක්වාත්, උඩින් භවග්ගය දක්වාත් ගෙන මුළු දස දහසක් ලෝක ධාතුව පුරා පැතිර ගියේය. සිංහ නාදයෙන් කුඩා සතුන් තැතිගන්නා කාලය මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ ලක්ෂණ තුන (තිලක්ඛණය) ප්‍රකට කරමින් සත්‍ය සතර (චතුරාර්ය සත්‍යය) ආකාර දහසයකින් සහ ක්‍රම හැට දහසකින් බෙදා දක්වා ධර්මය දේශනා කරන කල්හි, දීර්ඝායුෂ ඇති දෙවියන් තුළ ඥාන සංවේගය නැමැති තැතිගැනීම ඇති වූ කාලය දත යුතුය.

අපරො නයො – සීහො විය සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො තථාගතො, ආසයභූතාය කනකගුහාය නික්ඛමනං විය ගන්ධකුටිතො නික්ඛමනකාලො, විජම්භනං විය ධම්මසභං උපසඞ්කමනකාලො, දිසාවිලොකනං විය පරිසාවිලොකනං, සීහනාදනදනං විය ධම්මදෙසනාකාලො, ගොචරාය පක්කමනං විය පරවාදනිම්මද්දනත්ථාය ගමනං.

තවත් ක්‍රමයක් නම් – සිංහයෙකු මෙන් සර්වඥතාඥානයට පත් වූ තථාගතයන් වහන්සේ දත යුතුය. වාසස්ථානය වූ රන් ගුහාවෙන් නික්මෙන්නාක් මෙන් ගඳකිළියෙන් නික්මෙන කාලය දත යුතුය. කය කම්පා කරමින් ඈනුම් හරින්නාක් මෙන් ධර්ම සභාවට වැඩම කරන කාලය දත යුතුය. සතර දිශාව බැලීම මෙන් පිරිස දෙස බැලීම දත යුතුය. සිංහ නාද පවත්වන්නාක් මෙන් ධර්ම දේශනා කරන කාලය දත යුතුය. ගොදුරු සොයා යන්නාක් මෙන් පරවාද මර්දනය කරනු පිණිස වැඩම කිරීම දත යුතුය.

අපරො නයො – සීහො විය තථාගතො, හිමවන්තනිස්සිතාය කඤ්චනගුහාය නික්ඛමනං විය ආරම්මණවසෙන නිබ්බානනිස්සිතාය ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨානං, විජම්භනං විය පච්චවෙක්ඛණඤාණං, දිසාවිලොකනං විය වෙනෙය්‍යසත්තවිලොකනං, සීහනාදො විය සම්පත්තපරිසාය ධම්මදෙසනා, ගොචරාය පක්කමනං විය අසම්පත්තානං වෙනෙය්‍යසත්තානං සන්තිකූපසඞ්කමනං වෙදිතබ්බං.

තවත් ක්‍රමයක් නම් – සිංහයෙකු මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ දත යුතුය. හිමාලය ඇසුරු කළ රන් ගුහාවෙන් නික්මෙන්නාක් මෙන් අරමුණු වශයෙන් නිවන ඇසුරු කළ ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම දත යුතුය. කය කම්පා කිරීම මෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දත යුතුය. සතර දිශාව බැලීම මෙන් විනෙය ජනයන් බැලීම දත යුතුය. සිංහ නාදය මෙන් පැමිණ සිටින පිරිසට ධර්මය දේශනා කිරීම දත යුතුය. ගොදුරු සොයා යෑම මෙන් ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට නොපැමිණි විනෙය ජනයන් වෙත වැඩම කිරීම දත යුතුය.

යදාති යස්මිං කාලෙ. තථාගතොති හෙට්ඨා වුත්තෙහි අට්ඨහි කාරණෙහි තථාගතො. ලොකෙති සත්තලොකෙ. උප්පජ්ජතීති අභිනීහාරතො පට්ඨාය යාව බොධිපල්ලඞ්කා වා අරහත්තමග්ගඤාණා වා උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලෙ පන පත්තෙ උප්පන්නො නාම. අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.124 ආදයො) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානි.

‘යදා’ යනු යම් කාලයක යන්නයි. ‘තථාගතෝ’ යනු පෙර කී කරුණු අට හේතුවෙන් තථාගත නම් වන සේක. ‘ලෝකේ’ යනු සත්ව ලෝකයෙහි යන්නයි. ‘උප්පජ්ජති’ යනු බුදු බව පතා කළ අභිනීහාරයේ සිට බෝධි පල්ලංකය දක්වා හෝ අරිහත් මග්ගඤාණය ලබන තෙක් උපදින්නේ නම් වේ, අරිහත් ඵලයට පත් වූ කල්හි ‘උපන්නේ’ නම් වේ. ‘අරහං සම්මා සම්බුද්ධෝ’ යනාදිය විසුද්ධිමග්ගයේ බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයෙහි විස්තර කර ඇත.

ඉති සක්කායොති අයං සක්කායො, එත්තකො සක්කායො, න ඉතො භිය්‍යො සක්කායො අත්ථීති. එත්තාවතා සභාවතො සරසතො පරියන්තතො පරිච්ඡෙදතො පරිවටුමතො සබ්බෙපි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්ති. ඉති සක්කායසමුදයොති අයං සක්කායස්ස සමුදයො නාම. එත්තාවතා ‘‘ආහාරසමුදයා රූපසමුදයො’’තිආදි සබ්බං දස්සිතං හොති. ඉති සක්කායස්ස අත්ථඞ්ගමොති අයං සක්කායස්ස අත්ථඞ්ගමො. ඉමිනාපි ‘‘ආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’තිආදි සබ්බං දස්සිතං හොති.

‘ඉති සක්කායෝ’ යනු මේ සක්කායයි (පංච උපාදානස්කන්ධයයි), සක්කාය මෙපමණකි, මෙයින් පරිබාහිර සක්කායක් නැත යන්නයි. මෙයින් ස්වභාවය, ස්වකීය කෘත්‍යය, කෙළවර, සීමාව සහ අවසානය යන සියල්ලෙන් යුත් පංච උපාදානස්කන්ධය ම දක්වන ලද්දේ වෙයි. ‘ඉති සක්කාය සමුදයෝ’ යනු මේ සක්කාය ඇතිවීමේ හේතුවයි. මෙයින් ආහාර සමුදය නිසා රූප සමුදය වන බව ආදී සියලු හේතු දක්වන ලද්දේ වෙයි. ‘ඉති සක්කායස්ස අත්ථංගමෝ’ යනු මේ සක්කායගේ විනාශය හෙවත් නිරුද්ධ වීමයි. මෙයින් ද ආහාර නිරෝධයෙන් රූප නිරෝධය වන බව ආදී සියලු නිරෝධයන් දක්වන ලද්දේ වෙයි.

වණ්ණවන්තොති [Pg.296] සරීරවණ්ණෙන වණ්ණවන්තො. ධම්මදෙසනං සුත්වාති පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පණ්ණාසලක්ඛණප්පටිමණ්ඩිතං තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා. යෙභුය්‍යෙනාති ඉධ කෙ ඨපෙති? අරියසාවකෙ දෙවෙ. තෙසං හි ඛීණාසවත්තා චිත්තුත්‍රාසභයම්පි න උප්පජ්ජති, සංවිග්ගස්ස යොනිසො පධානෙන පත්තබ්බං පත්තතාය ඤාණසංවෙගොපි. ඉතරාසං පන දෙවතානං ‘‘තාසො හෙසො, භික්ඛවෙ, අනිච්ච’’න්ති මනසිකරොන්තානං චිත්තුත්‍රාසභයම්පි, බලවවිපස්සනාකාලෙ ඤාණභයම්පි උප්පජ්ජති. භොති ධම්මාලපනමත්තමෙතං. සක්කායපරියාපන්නාති පඤ්චක්ඛන්ධපරියාපන්නා. ඉති තෙසං සම්මාසම්බුද්ධෙ වට්ටදොසං දස්සෙත්වා තිලක්ඛණාහතං කත්වා ධම්මං දෙසෙන්තෙ ඤාණභයං නාම ඔක්කමති.

‘වණ්ණවන්තෝ’ යනු ශරීර වර්ණයෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. ‘ධම්මදේසනං සුත්වා’ යනු පංච ස්කන්ධයන්හි ලක්ෂණ පනස් දෙකකින් (හෝ පහළොවකින්) අලංකාර වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට යන්නයි. ‘යෙභුය්‍යෙන’ යනු මෙහි කවරෙකු අත්හරින්නේ ද? ආර්ය ශ්‍රාවක වූ දෙවියන් ය. ඔවුන්ගේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ඇති බැවින් සිතේ තැතිගැනීමක් හෝ බියක් ඇති නොවේ. සංවේගයට පත් වූ ඔවුන් නිසි ලෙස වීර්ය වඩා ලැබිය යුතු මග පල ලබා ඇති බැවින් ඥාන සංවේගයක් ද ඇති නොවේ. එහෙත් ‘මහණෙනි, මේ පංච ස්කන්ධය අනිත්‍යය’ යි මෙනෙහි කරන අනෙක් දෙවියන්ට චිත්ත තැතිගැනීම ද, බලවත් විපස්සනා කාලයෙහි ඥාන බිය ද ඇති වේ. ‘භෝ’ යනු ධර්මයට කෙරෙන ආමන්ත්‍රණයකි. ‘සක්කාය පරියාපන්නා’ යනු පංචස්කන්ධයට ඇතුළත් වූවෝ යන්නයි. මෙසේ ඒ දෙවියන්ට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වට්ටයෙහි (සංසාරයෙහි) දෝෂයන් පෙන්වා දී, තිලක්ඛණයට අනුගත කොට ධර්මය දේශනා කරන කල්හි ‘ඥාන භය’ නම් වූ තත්ත්වය ඇති වේ.

අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. ධම්මචක්කන්ති පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පි. පටිවෙධඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි පටිවිජ්ඣි. දෙසනාඤාණං නාම යෙන ඤාණෙන තිපරිවට්ටං ද්වාදසාකාරං ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. උභයම්පෙතං දසබලස්ස උරෙ ජාතඤාණමෙව. තෙසු ධම්මදෙසනාඤාණං ගහෙතබ්බං. තං පනෙස යාව අට්ඨාරසබ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස සොතාපත්තිඵලං න උප්පජ්ජති, තාව පවත්තෙති නාම. තස්මිං උප්පන්නෙ පවත්තිතං නාම හොතීති වෙදිතබ්බං. අප්පටිපුග්ගලොති සදිසපුග්ගලරහිතො. යසස්සිනොති පරිවාරසම්පන්නා. තාදිනොති ලාභාලාභාදීහි එකසදිසස්ස.

‘අභිඤ්ඤාය’ යනු දැනගෙන යන්නයි. ‘ධම්මචක්කං’ යනු ප්‍රතිවේධ ඥානය හා දේශනා ඥානයයි. ප්‍රතිවේධ ඥානය යනු යම් ඥානයකින් බෝධි පල්ලංකයෙහි වැඩහිඳ සත්‍ය සතර ආකාර දහසයකින් සහ ක්‍රම හැට දහසකින් අවබෝධ කළේ ද, ඒ ඥානයයි. දේශනා ඥානය යනු යම් ඥානයකින් තුන් පරිවට්ටයක් හා ආකාර දොළොසක් ඇති ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළේ ද, ඒ ඥානයයි. මේ දෙකම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හදවතෙහි උපන් ඥානයන් ම ය. ඒවා අතුරින් ධර්ම දේශනා ඥානය මෙහි ගත යුතුය. එම දේශනා ඥානය, අටළොස් කෙළක් බ්‍රහ්මයන් සමග අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේට සෝවාන් ඵලය ලැබෙන තෙක් ‘පවත්වන ලද්දක්’ නම් වේ. එය උපන් කල්හි ‘පවත්වන ලද’ (පවත්තිත) නම් වේ යැයි දත යුතුය. ‘අප්පටිපුග්ගලෝ’ යනු සමාන පුද්ගලයෙකු රහිත වූ යන්නයි. ‘යසස්සිනෝ’ යනු පිරිවර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. ‘තාදිනෝ’ යනු ලාභ අලාභ ආදී අටලෝ දහමෙහි කම්පා නොවී එක සමාන වූ ස්වභාවයයි.

4. පසාදසුත්තවණ්ණනා

4. පසාද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

34. චතුත්ථෙ අග්ගෙසු පසාදා, අග්ගා වා පසාදාති අග්ගප්පසාදා. යාවතාති යත්තකා. අපදාති නිප්පදා අහිමච්ඡාදයො. ද්විපදාති මනුස්සපක්ඛිආදයො. චතුප්පදාති හත්ථිඅස්සාදයො. බහුප්පදාති සතපදිආදයො. නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිනොති භවග්ගෙ නිබ්බත්තසත්තා. අග්ගමක්ඛායතීති ගුණෙහි අග්ගො උත්තමො සෙට්ඨොති අක්ඛායති. අසඞ්ඛතාති නිබ්බානමෙව ගහෙත්වා වුත්තං. විරාගොතිආදීනි නිබ්බානස්සෙව නාමානි. තඤ්හි ආගම්ම සබ්බකිලෙසා විරජ්ජන්ති, සබ්බෙ රාගමදාදයො මදා නිම්මදා හොන්ති, අභාවං ගච්ඡන්ති, සබ්බා පිපාසා විනයං උපෙන්ති, සබ්බෙ ආලයා [Pg.297] සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්ති, වට්ටානි උපච්ඡිජ්ජන්ති, තණ්හා ඛීයන්ති, වට්ටදුක්ඛා නිරුජ්ඣන්ති, සබ්බෙ පරිළාහා නිබ්බායන්ති. තස්මා එතානි නාමානි ලභති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

34. හතරවැනි සූත්‍රයෙහි (අග්ගප්පසාද සූත්‍රය): 'අග්ගප්පසාද' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදීමයි, නැතහොත් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ප්‍රසාදයන් බැවින් අග්ගප්පසාද නම් වේ. 'යාවතා' යනු යම් තාක් ප්‍රමාණයක් වූ යන්නයි. 'අපදා' යනු සර්පයන්, මත්ස්‍යන් ආදී පාද රහිත සතුන්ය. 'ද්විපදා' යනු මිනිසුන්, පක්ෂීන් ආදී දෙපා සතුන්ය. 'චතුප්පදා' යනු ඇතන්, අසුන් ආදී සිවුපා සතුන්ය. 'බහුප්පදා' යනු හැකරැල්ලන් ආදී බහුපා සතුන්ය. 'නේවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිනෝ' යනු භවග්‍රයෙහි (නේවාසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන භවයෙහි) උපන් සත්ත්වයන්ය. 'අග්ගමක්ඛායති' යනු ගුණයන්ගෙන් අග්‍ර වූ, උත්තම වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ලෙස ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ යන අර්ථයයි. 'අසංඛතා' යන පදය නිවනම අරභයා කියන ලද්දකි. 'විරාගෝ' යනාදී පද නිවනටම භාවිතා වන නාමයන්ය. මක්නිසාද යත්, එම නිවන නිසා සියලු ක්ලේශයන් පහවෙයි, රාග මද ආදී සියලු මත්වීම් නැති වී යයි, නැවත හට නොගනී, සියලු තෘෂ්ණා පිපාසාවන් සංසිඳෙයි, සියලු ඇලීම් (ආලය) මුලිනුපුටා දැමෙයි, සංසාර වෘත්තයන් සිඳී යයි, තෘෂ්ණාවන් ගෙවී යයි, වෘත්ත දුක්ඛයන් නිරුද්ධ වෙයි, සියලු දැවිලි (පරිළාහයන්) නිවී යයි. එබැවින් නිවනට මෙම නාමයන් ලැබෙයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

5. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා

5. වස්සකාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

35. පඤ්චමෙ අනුස්සරිතාති අනුගන්ත්වා සරිතා, අපරාපරං සරිතුං සමත්ථොති අත්ථො. දක්ඛොති ඡෙකො. තත්‍රුපායායාති ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ ඉමං නාම කත්තබ්බ’’න්ති එවං තත්ථ තත්ථ උපායභූතාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතො. අනුමොදිතබ්බන්ති අභිනන්දිතබ්බං. පටික්කොසිතබ්බන්ති පටික්ඛිපිතබ්බං. නෙව ඛො ත්‍යාහන්ති නෙව ඛො තෙ අහං. කස්මා පනෙතං භගවා නාභිනන්දති, නප්පටික්ඛිපතීති? ලොකියත්තා නාභිනන්දති, ලොකියං අත්ථං ගහෙත්වා ඨිතත්තා නප්පටික්කොසති. බහුස්ස ජනතාති බහු අස්ස ජනතා. ඉදඤ්ච කරණත්ථෙ සාමිවචනං වෙදිතබ්බං. අරියෙ ඤායෙති සහවිපස්සනකෙ මග්ගෙ. කල්‍යාණධම්මතා කුසලධම්මතාතිපි තස්සෙව නාමානි. යං විතක්කන්ති නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීසු අඤ්ඤතරං. න තං විතක්කං විතක්කෙතීති කාමවිතක්කාදීසු එකම්පි න විතක්කෙති. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. විතක්කපථෙති එත්ථ විතක්කොයෙව විතක්කපථො. අහඤ්හි බ්‍රාහ්මණාතිආදීසු පඨමනයෙන ඛීණාසවස්ස සීලඤ්චෙව බාහුසච්චඤ්ච කථිතං, දුතියතතියෙහි ඛීණාසවස්ස කිරියවිතක්කානි චෙව කිරියජ්ඣානානි ච, චතුත්ථෙන ඛීණාසවභාවො කථිතොති වෙදිතබ්බො.

35. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි: 'අනුස්සාරිතා' යනු අනුපිළිවෙළින් මෙනෙහි කරන ලද, නැවත නැවත සිහිපත් කිරීමට සමර්ථ වූ යන අර්ථයයි. 'දක්ඛෝ' යනු දක්ෂ වූ (කුසලතා පූර්ණ) තැනැත්තායි. 'තත්රුපායාය' යනු "මේ කාලයෙහි මේ දෙය කළ යුතුය" යනුවෙන් ඒ ඒ අවස්ථාවන්ට අදාළව උපක්‍රමශීලී වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'අනුමෝදිතබ්බං' යනු සතුටින් පිළිගත යුතුය යන්නයි. 'පටික්කෝසිතබ්බං' යනු ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය යන්නයි. 'නේව ඛෝ ත්‍යාහං' යනු 'නේව ඛෝ තේ අහං' යන පද සම්බන්ධයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ප්‍රකාශය සතුටින් පිළිනොගත්තේත්, ප්‍රතික්ෂේප නොකළේත් ඇයි? එය ලෞකික අර්ථයක් වන බැවින් සතුටින් පිළිනොගත්තේය; එසේම ලෞකික සත්‍යයක් මත පදනම් වූ බැවින් එය සහමුලින් ප්‍රතික්ෂේප (නින්දා) නොකළ සේක. 'බහුස්ස ජනතා' යනු ඔහුට බොහෝ ජනතාවක් සිටින බවයි. මෙහි 'අස්ස' යන සාමි වචනය කරණාර්ථයෙහි යෙදුණු බව දත යුතුය. 'අරියේ ඤායේ' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ (ආර්ය) මාර්ගයෙහි යන්නයි. 'කල්‍යාණධම්මතා' සහ 'කුසලධම්මතා' යනුද එම මාර්ගයටම කියන නම් වේ. 'යං විතක්කං' යනු නෙක්ඛම්ම විතර්කාදියෙන් යම් කිසිවකි. 'න තං විතක්කං විතක්කේති' යනු කාම විතර්කාදියෙන් එකක්වත් කල්පනා නොකරයි යන්නයි. අනෙක් පදය එහිම පර්යාය වචනයකි. 'විතක්කපථ' යනු මෙහි විතර්කයම මාර්ගය කරගත් අර්ථයයි. 'අහං හි බ්‍රාහ්මණ' ආදී තැන්හි පළමු ක්‍රමයෙන් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ සීලය හා බහුශ්‍රැතභාවය කියන ලදි. දෙවැනි හා තෙවැනි ක්‍රමවලින් උන්වහන්සේගේ ක්‍රියා විතර්ක සහ ක්‍රියා ධ්‍යාන ගැනද, හතරවැනි ක්‍රමයෙන් උන්වහන්සේගේ ක්ෂීණාශ්‍රව භාවය (රහත් බව) ගැනද කියන ලදැයි දත යුතුය.

මච්චුපාසප්පමොචනන්ති මච්චුපාසා පමොචනකං මග්ගං. ඤායං ධම්මන්ති සහවිපස්සනකං මග්ගං. දිස්වා ච සුත්වා චාති ඤාණෙනෙව පස්සිත්වා ච සුණිත්වා ච. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

'මච්චුපාසප්පමෝචනං' යනු මෘත්‍යු පාසයෙන් (මාරයාගේ මලපුඩුවෙන්) මුදවන මාර්ගයයි. 'ඤායං ධම්මං' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ගයයි. 'දිස්වා ච සුත්වා ච' යනු ප්‍රඥාවෙන්ම දැකීම සහ ඇසීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

6. දොණසුත්තවණ්ණනා

6. දෝණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

36. ඡට්ඨෙ අන්තරා ච උක්කට්ඨං අන්තරා ච සෙතබ්‍යන්ති එත්ථ උක්කට්ඨාති උක්කාහි ධාරීයමානාහි මාපිතත්තා එවංලද්ධවොහාරං නගරං. සෙතබ්‍යන්ති අතීතෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස ජාතනගරං. අන්තරාසද්දො පන කාරණඛණචිත්තවෙමජ්ඣවිවරාදීසු වත්තති. ‘‘තදන්තරං කො ජානෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා’’ති [Pg.298] (අ. නි. 6.44; 10.75) ච, ‘‘ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තර’’න්ති ච ආදීසු (සං. නි. 1.228) කාරණෙ. ‘‘අද්දසා මං, භන්තෙ, අඤ්ඤතරා ඉත්ථී විජ්ජන්තරිකාය භාජනං ධොවන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) ඛණෙ. ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) චිත්තෙ. ‘‘අන්තරාවොසානමාපාදී’’තිආදීසු වෙමජ්ඣෙ. ‘‘අපිචායං තපොදා ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡතී’’තිආදීසු (පාරා. 231) විවරෙ. ස්වායමිධ විවරෙ වත්තති. තස්මා උක්කට්ඨාය ච සෙතබ්‍යස්ස ච විවරෙති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. අන්තරාසද්දෙන පන යුත්තත්තා උපයොගවචනං කතං. ඊදිසෙසු ච ඨානෙසු අක්ඛරචින්තකා ‘‘අන්තරා ගාමඤ්ච නදිඤ්ච යාතී’’ති එවං එකමෙව අන්තරාසද්දං පයුඤ්ජන්ති, සො දුතියපදෙනපි යොජෙතබ්බො හොති, අයොජියමානෙ උපයොගවචනං න පාපුණාති. ඉධ පන යොජෙත්වා එව වුත්තො.

36. හයවැනි සූත්‍රයෙහි: 'අන්තරා ච උක්කට්ඨං අන්තරා ච සේතබ්‍යං' යන මෙහි 'උක්කට්ඨා' යනු නිරන්තරයෙන් දල්වන ලද පන්දම්වලින් බබළන බැවින් එම නාමය ලැබූ නගරයයි. 'සේතබ්‍ය' යනු අතීතයේ කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ උපත ලැබූ නගරයයි. 'අන්තරා' ශබ්දය හේතුව, ක්ෂණය, සිත, මධ්‍යය සහ විවරය (අතර) යන අර්ථයන්හි වැටේ. "තථාගතයන් වහන්සේ හැර වෙන කවරෙක් ඒ හේතුව (අන්තරය) දන්නේද?" සහ "මිනිසුන් රැස්ව මා සහ ඔබ ගැන කිනම් කරුණක් (හේතුවක්) කතා කරන්නේද?" යන තැන්හි එය 'හේතුව' යන අර්ථය දෙයි. "ස්වාමීනි, භාජන සෝදමින් සිටි එක්තරා ස්ත්‍රියක් විදුලි කෙටූ ක්ෂණයේදී මා දුටුවාය" යන තැන එය 'ක්ෂණය' යන අර්ථය දෙයි. "යමෙකුගේ සිත ඇතුළත ක්‍රෝධයන් නැද්ද" යන තැන 'සිත' යන අර්ථය දෙයි. "අතරමගදී (මධ්‍යයේදී) පිරිහීමට පත් විය" යන තැන 'මධ්‍යය' යන අර්ථය දෙයි. "මේ තපෝදා නදිය මහා නිරයන් දෙකක් අතරින් (විවරයෙන්) ගලා එයි" යන තැන 'විවරය' යන අර්ථය දෙයි. මෙහිදී එම ශබ්දය 'විවරය' හෙවත් අතර යන අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් උක්කට්ඨා නගරය සහ සේතබ්‍ය නගරය අතර යන අර්ථය මෙහි ගත යුතුය.

අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොතීති අද්ධානසඞ්ඛාතං මග්ගං පටිපන්නො හොති, දීඝමග්ගන්ති අත්ථො. කස්මා පටිපන්නොති? තං දිවසං කිර භගවා ඉදං අද්දස ‘‘මයි තං මග්ගං පටිපන්නෙ දොණො බ්‍රාහ්මණො මම පදචෙතියානි පස්සිත්වා පදානුපදිකො හුත්වා මම නිසින්නට්ඨානං ආගන්ත්වා පඤ්හං පුච්ඡිස්සති. අථස්සාහං එකං සච්චධම්මං දෙසෙස්සාමි. බ්‍රාහ්මණො තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣිත්වා ද්වාදසපදසහස්සපරිමාණං දොණගජ්ජිතං නාම වණ්ණං වත්වා මයි පරිනිබ්බුතෙ සකලජම්බුදීපෙ උප්පන්නං මහාකලහං වූපසමෙත්වා ධාතුයො භාජෙස්සතී’’ති. ඉමිනා කාරණෙන පටිපන්නො. දොණොපි සුදං බ්‍රාහ්මණොති දොණො බ්‍රාහ්මණොපි තයො වෙදෙ පගුණෙ කත්වා පඤ්චසතෙ මාණවකෙ සිප්පං වාචෙන්තො තංදිවසං පාතොව උට්ඨාය සරීරපටිජග්ගනං කත්වා සතග්ඝනකං නිවාසෙත්වා පඤ්චසතග්ඝනකං එකංසවරගතං කත්වා ආමුත්තයඤ්ඤසුත්තො රත්තවට්ටිකා උපාහනා ආරොහිත්වා පඤ්චසතමාණවකපරිවාරො තමෙව මග්ගං පටිපජ්ජි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

'අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නෝ හෝති' යනු දීර්ඝ මාර්ගයකට පිළිපන් බවයි. කුමන හේතුවක් නිසා වැඩම කළේය යත්: එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දුටු සේක: "මා මේ මාර්ගයේ වැඩම කරන කල්හි, දෝණ බ්‍රාහ්මණයා මගේ පාද ලාංඡන දැක, ඒවා අනුගමනය කරමින් මා වෙත පැමිණ ප්‍රශ්න අසනු ඇත. එවිට මම ඔහුට චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි. එවිට බ්‍රාහ්මණයා ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල තුනක් අවබෝධ කරගෙන, පද දොළොස් දහසකින් යුත් 'දෝණගජ්ජිත' නම් ගුණ ස්තෝත්‍රයක් පවසා, මා පිරිනිවන් පෑ පසු මුළු දඹදිවම හටගන්නා මහා කලහය සංසිඳුවා ධාතූන් වහන්සේ බෙදා දෙනු ඇත." මේ හේතුව නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම මාර්ගයේ වැඩම කළ සේක. 'දෝණෝපි සුදං බ්‍රාහ්මණෝ' යනු දෝණ බ්‍රාහ්මණයාද වේදත්‍රය හදාරා නිම කර, පන්සියයක් ශිෂ්‍යයන්ට ශිල්ප උගන්වමින් සිටියේය. එදින උදෑසනම අවදි වී ස්නානය කොට, වටිනා වස්ත්‍ර හා උරහිස් සළුවලින් සැරසී, පන්සියයක් මාණවකයන් පිරිවරාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ එම මාර්ගයේම ගමන් කළේය. එය අරභයා මෙය කියන ලදි.

පාදෙසූති පාදෙහි අක්කන්තට්ඨානෙසු. චක්කානීති ලක්ඛණචක්කානි. කිං පන භගවතො ගච්ඡන්තස්ස අක්කන්තට්ඨානෙ පදං පඤ්ඤායතීති? න පඤ්ඤායති[Pg.299]. කස්මා? සුඛුමත්තා මහාබලත්තා මහාජනානුග්ගහෙන ච. බුද්ධානඤ්හි සුඛුමච්ඡවිතාය අක්කන්තට්ඨානං තූලපිචුනො පතිට්ඨිතට්ඨානං විය හොති, පදවළඤ්ජො න පඤ්ඤායති. යථා ච බලවතො වාතජවසින්ධවස්ස පදුමිනිපත්තෙපි අක්කන්තමත්තමෙව හොති, එවං මහාබලතාය තථාගතෙන අක්කන්තට්ඨානං අක්කන්තමත්තමෙව හොති, න තත්ථ පදවළඤ්ජො පඤ්ඤායති. බුද්ධානඤ්ච අනුපදං මහාජනකායො ගච්ඡති, තස්ස සත්ථු පදවළඤ්ජං දිස්වා මද්දිතුං අවිසහන්තස්ස ගමනවිච්ඡෙදො භවෙය්‍ය. තස්මා අක්කන්තඅක්කන්තට්ඨානෙ යොපි පදවළඤ්ජො භවෙය්‍ය, සො අන්තරධායතෙව. දොණො පන බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස අධිට්ඨානවසෙන පස්සි. භගවා හි යස්ස පදචෙතියං දස්සෙතුකාමො හොති, තං ආරබ්භ ‘‘අසුකො නාම පස්සතූ’’ති අධිට්ඨාති. තස්මා මාගණ්ඩියබ්‍රාහ්මණො විය අයම්පි බ්‍රාහ්මණො තථාගතස්ස අධිට්ඨානවසෙන අද්දස.

"පාදේසු" යනු පාදයන්ගෙන් පෑගූ ස්ථානයන්හිය. "චක්කානි" යනු ලක්ෂණ චක්‍රයන්ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කරන කල්හි පෑගූ ස්ථානයෙහි පා සටහනක් පෙනේද? නැත, නොපෙනේ. එයට හේතුව කුමක්ද? ශරීරයේ සුකුමාල බව, මහා බලවත් බව සහ මහා ජනයා කෙරෙහි දක්වන අනුකෘපාව නිසාය. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සමෙහි ඇති සුකුමාල බව නිසා උන්වහන්සේ පා තැබූ ස්ථානය පුළුන් මිටියක් තැබූ ස්ථානයක් මෙන් වෙයි. එබැවින් පා සටහනක් නොපෙනේ. වේගවත් සින්ධව අශ්වයකු නෙළුම් පතක් මත පා තැබූ පමණින් කිසිදු සලකුණක් ඇති නොවන්නා සේ, තථාගතයන් වහන්සේගේ මහා බලවත් බව නිසා පෑගූ පමණක් වන නමුත් පා සටහන් ඇති නොවේ. තවද, බුදුරජාණන් වහන්සේ පියවර තබන තැන බොහෝ මහා ජනයා ගමන් කරති. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පා සටහන දැක එය පෑගීමට අකමැති වීමෙන් ඔවුන්ගේ ගමනට බාධාවක් විය හැකිය. එබැවින් පෑගූ පෑගූ ස්ථානයන්හි යම් පා සටහනක් ඇති වුවද එය අතුරුදහන් වෙයි. එහෙත් දෝණ බමුණා තථාගතයන් වහන්සේගේ අධිෂ්ඨාන බලයෙන් එය දුටුවේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ යමෙකුට පාද චෛත්‍යය (ශ්‍රී පාද ලාංඡනය) පෙන්වීමට කැමති වන්නේද, උන්වහන්සේ ඔහු අරභයා "මහල නම් තැනැත්තා මෙය දකිත්වා" යි අධිෂ්ඨාන කරන සේක. එබැවින් මාගන්ඳිය බමුණා මෙන්ම මේ දෝණ බමුණාද තථාගතයන් වහන්සේගේ අධිෂ්ඨානයෙන් එය දුටුවේය.

පාසාදිකන්ති පසාදජනකං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. උත්තමදමථසමථමනුප්පත්තන්ති එත්ථ උත්තමදමථො නාම අරහත්තමග්ගො, උත්තමසමථො නාම අරහත්තමග්ගසමාධි, තදුභයං පත්තන්ති අත්ථො. දන්තන්ති නිබ්බිසෙවනං. ගුත්තන්ති ගොපිතං. සංයතින්ද්‍රියන්ති රක්ඛිතින්ද්‍රියං. නාගන්ති ඡන්දාදීහි අගච්ඡනතො, පහීනකිලෙසෙ පුන අනාගච්ඡනතො, ආගුං අකරණතො, බලවන්තට්ඨෙනාති චතූහි කාරණෙහි නාගං.

"පාසාදිකං" යනු පැහැදීම උපදවන සුලුය. අනෙක් පදය (පසාදනීයං) ද එහිම පර්යාය වචනයකි. "උත්තමදමථသမථමනුප්පත්තං" යන්නෙහි "උත්තම දමථ" යනු අර්හත් මාර්ගයයි. "උත්තම සමථ" යනු අර්හත් මාර්ගයට සම්බන්ධ සමාධියයි. ඒ දෙකටම පත් වූයේ යන්න අර්ථයයි. "දන්තං" යනු දමනය වූ බවයි. "ගුත්තං" යනු ආරක්ෂිත වූ බවයි. "සංයතින්ද්‍රියං" යනු ආරක්ෂා කළ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බවයි. "නාගං" යනු ඡන්දය ආදියෙන් අගතියට නොයන නිසාද, පහ කළ කෙලෙසුන් නැවත උපදින්නේ නැති නිසාද, පව් නොකරන නිසාද, මහා බලවත් යන අර්ථයෙන්ද යන කරුණු සතර නිසා "නාග" නම් වේ.

දෙවො නො භවං භවිස්සතීති එත්ථ ‘‘දෙවො නො භව’’න්ති එත්තාවතාපි පුච්ඡා නිට්ඨිතා භවෙය්‍ය, අයං පන බ්‍රාහ්මණො ‘‘අනාගතෙ මහෙසක්ඛො එකො දෙවරාජා භවිස්සතී’’ති අනාගතවසෙන පුච්ඡාසභාගෙනෙව කථෙන්තො එවමාහ. භගවාපිස්ස පුච්ඡාසභාගෙනෙව කථෙන්තො න ඛො අහං, බ්‍රාහ්මණ, දෙවො භවිස්සාමීති ආහ. එස නයො සබ්බත්ථ. ආසවානන්ති කාමාසවාදීනං චතුන්නං. පහීනාති බොධිපල්ලඞ්කෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමෙනෙව පහීනා. අනුපලිත්තො ලොකෙනාති තණ්හාදිට්ඨිලෙපානං පහීනත්තා සඞ්ඛාරලොකෙන අනුපලිත්තො. බුද්ධොති චතුන්නං සච්චානං බුද්ධත්තා බුද්ධො ඉති මං ධාරෙහි.

"දේවෝ නෝ භවං භවිස්සති" යන්නෙහි "දේවෝ නෝ භවං" යන ප්‍රකාශයෙන්ම ප්‍රශ්නය අවසන් වෙයි. එහෙත් මේ බමුණා "මතු කාලයෙහි මහානුභාව සම්පන්න එක්තරා දිව්‍ය රාජයෙක් වන්නේද" යන අනාගතය අරභයා කළ ප්‍රශ්නයට අනුරූපව මෙසේ කීවේය. බුදුරජාණන් වහන්සේද ඔහුගේ ප්‍රශ්නයට අනුකූලව පිළිතුරු දෙමින් "බ්‍රාහ්මණය, මම දෙවියෙක් නොවන්නෙමි" යි වදාළ සේක. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. "ආසවානං" යනු කාමාසව ආදී සතර ආසවයන්ය. "පහීනා" යනු බෝධි පර්යංකයේදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමෙන්ම ප්‍රහීණ කළ බවයි. "අනුපලිත්තෝ ලෝකේන" යනු තණ්හා දිට්ඨි ලේපයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් සංස්කාර ලෝකයෙහි නොඇලුණු බවයි. "බුද්ධෝ" යනු සතර සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ. "මාව එසේ දරාගන්න" (මම බුදුන් බව දැනගන්න).

යෙනාති යෙන ආසවෙන. දෙවූපපත්‍යස්සාති දෙවූපපත්ති අස්ස මය්හං භවෙය්‍ය. විහඞ්ගමොති ආකාසචරො ගන්ධබ්බකායිකදෙවො. විද්ධස්තාති [Pg.300] විධමිතා. විනළීකතාති විගතනළා විගතබන්ධනා කතා. වග්ගූති සුන්දරං. තොයෙන නුපලිප්පතීති උදකතො රතනමත්තං අච්චුග්ගම්ම ඨිතං සරං සොභයමානං භමරගණං හාසයමානං තොයෙන න ලිප්පති. තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණාති දෙසනාපරියොසානෙ තීණි මග්ගඵලානි පාපුණිත්වා ද්වාදසහි පදසහස්සෙහි දොණගජ්ජිතං නාම වණ්ණං කථෙසි, තථාගතෙ ච පරිනිබ්බුතෙ ජම්බුදීපතලෙ උප්පන්නං මහාකලහං වූපසමෙත්වා ධාතුයො භාජෙසීති.

"යේන" යනු යම් ආසවයකින්ද, "දේවූපපත්‍යස්ස" යනු මට දෙව්ලොව උපතක් වන්නේද යන්නයි. "විහංගමෝ" යනු අහසෙහි හැසිරෙන ගාන්ධර්ව දිව්‍ය සමූහයට අයත් දෙවියෙකි. "විද්ධස්තා" යනු විනාශ කරන ලද්දේය. "විනළීකතා" යනු බැඳීම් රහිත කරන ලද්දේය. "වග්ගු" යනු සුන්දර වූ හඬයි. "තෝයේන නුපලිප්පති" යනු ජලයෙන් වියත් පමණක් ඉහළට මතු වී ජලාශය බබළවමින්, බඹර සමූහයා සතුටු කරමින් පවතින සුදු නෙළුම් මල ජලයේ නොඇලෙන්නා සේය. එබැවින් "බ්‍රාහ්මණය, මම බුදු වෙමි" යි දේශනාව අවසානයෙහි (දෝණ බමුණා) මාර්ග ඵල තුනකට පැමිණ, පද දොළොස් දහසකින් "දෝණ ගජ්ජිත" නම් වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) ගමන් විලාසයේ ගුණ වර්ණනා කළේය. තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි දඹදිව් තලයෙහි ඇති වූ මහා කලහය සන්සිඳුවා ධාතූන් වහන්සේලා බෙදා දුන්නේද මොහුය.

7. අපරිහානියසුත්තවණ්ණනා

7. අපරිහානිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

37. සත්තමෙ නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙති නිබ්බානසන්තිකෙයෙව චරති. සීලෙ පතිට්ඨිතොති පාතිමොක්ඛසීලෙ පතිට්ඨිතො. එවං විහාරීති එවං විහරන්තො. ආතාපීති ආතාපෙන වීරියෙන සමන්නාගතො. යොගක්ඛෙමස්සාති චතූහි යොගෙහි ඛෙමස්ස නිබ්බානස්ස. පමාදෙ භයදස්සිවාති පමාදං භයතො පස්සන්තො.

37. සත්වන සූත්‍රයෙහි "නිබ්බානස්සේව සන්තිකේ" යනු නිවනට සමීපවම හැසිරෙයි යන්නයි. "සීලේ පතිට්ඨිතෝ" යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලයෙහි පිහිටි බවයි. "ඒවං විහාරී" යනු මෙසේ වසන්නා වූ යන්නයි. "ආතාපී" යනු කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්ත වූ බවයි. "යෝගක්ඛේමස්ස" යනු සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු නිර්භය වූ නිවන සඳහා යන්නයි. "පමාදේ භයදස්සිවා" යනු ප්‍රමාදය නිරයෙහි ඉපදීම ආදී භයක් ලෙස දක්නා සුලු බවයි.

8. පතිලීනසුත්තවණ්ණනා

8. පටිලීන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

38. අට්ඨමෙ පනුණ්ණපච්චෙකසච්චොති ‘‘ඉදමෙව දස්සනං සච්චං, ඉදමෙව සච්ච’’න්ති එවං පාටිඑක්කං ගහිතත්තා පච්චෙකසඞ්ඛාතානි දිට්ඨිසච්චානි පනුණ්ණානි නීහටානි පහීනානි අස්සාති පනුණ්ණපච්චෙකසච්චො. සමවයසට්ඨෙසනොති එත්ථ අවයාති අනූනා, සට්ඨාති විස්සට්ඨා, සම්මා අවයා සට්ඨා එසනා අස්සාති සමවයසට්ඨෙසනො, සම්මා විස්සට්ඨසබ්බඑසනොති අත්ථො. පතිලීනොති නිලීනො එකීභාවං උපගතො. පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානන්ති බහූනං සමණබ්‍රාහ්මණානං. එත්ථ ච සමණාති පබ්බජ්ජූපගතා, බ්‍රාහ්මණාති භොවාදිනො. පුථුපච්චෙකසච්චානීති බහූනි පාටෙක්කසච්චානි. නුණ්ණානීති නීහටානි. පනුණ්ණානීති සුට්ඨු නීහටානි. චත්තානීති විස්සට්ඨානි. වන්තානීති වමිතානි. මුත්තානීති ඡින්නබන්ධනානි කතානි. පහීනානීති පජහිතානි. පටිනිස්සට්ඨානීති යථා න පුන චිත්තං ආරොහන්ති, එවං පටිනිස්සජ්ජිතානි. සබ්බානෙවෙතානි ගහිතගහණස්ස විස්සට්ඨභාවවෙවචනානි.

38. අටවන සූත්‍රයෙහි "පනුණ්ණපච්චේකසච්චෝ" යනු "මෙම දෘෂ්ටියම සත්‍යය, මෙයම සත්‍යය" යි මෙසේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ගත් බැවින් පච්චේක නම් වූ දෘෂ්ටි සත්‍යයන් දුරු කළ, ඉවත් කළ, ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තා යන්නයි. "සමවයසට්ඨේසනෝ" යන්නෙහි "අවයා" යනු අඩු නොවීමයි. "සට්ඨා" යනු අත්හරින ලද්දයි. මැනවින් අඩු නොවූ හා අත්හල සෙවීම් (ඒසනා) ඇති බැවින් "සමවයසට්ඨේසනෝ" නම් වේ. මැනවින් සියලු සෙවීම් අත්හළේය යනු අර්ථයයි. "පටිලීනෝ" යනු එක්තැන් වූ හුදෙකලා බවට පත් වූවෙකි. "පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානං" යනු බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යන්නයි. මෙහි "සමණ" යනු පැවිදි වූවන්ය, "බ්‍රාහ්මණ" යනු භෝවාදී බ්‍රාහ්මණයන්ය. "පුථුපච්චේකසච්චානි" යනු බොහෝ වූ වෙන් වෙන් සත්‍යයන්ය. "නුණ්ණානි" යනු බැහැර කරන ලද්දේය. "පනුණ්ණානි" යනු මැනවින් බැහැර කරන ලද්දේය. "චත්තානි" යනු අත්හරින ලද්දේය. "වන්තානි" යනු වමාරා දමන ලද්දේය. "මුත්තානි" යනු බන්ධන සිඳලන ලද්දේය. "පහීනානි" යනු ප්‍රහීණ කරන ලද්දේය. "පටිනිස්සට්ඨානි" යනු නැවත සිතට නොඑන පරිදි අත්හරින ලද්දේය. මේ සියලු පදයන්ම ගත් මිත්‍යා දෘෂ්ටි අත්හැරීමේ ස්වභාවය දැක්වීමට යෙදුණු පර්යාය වචන වේ.

කාමෙසනා පහීනා හොතීති අනාගාමිමග්ගෙන පහීනා. භවෙසනා පන අරහත්තමග්ගෙන පහීයති. ‘‘බ්‍රහ්මචරියං එසිස්සාමි ගවෙසිස්සාමී’’ති එවං [Pg.301] පවත්තජ්ඣාසයසඞ්ඛාතා බ්‍රහ්මචරියෙසනාපි අරහත්තමග්ගෙනෙව පටිප්පස්සද්ධිං වූපසමං ගච්ඡති. දිට්ඨිබ්‍රහ්මචරියෙසනා පන සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව පටිප්පසම්භතීති වෙදිතබ්බා. එවං ඛො, භික්ඛවෙති එවං චතුත්ථජ්ඣානෙන පස්සද්ධකායසඞ්ඛාරො වූපසන්තඅස්සාසපස්සාසො නාම හොති. අස්මිමානොති අස්මීති උප්පජ්ජනකො නවවිධමානො.

"කාමේසනා පහීනා හෝති" යනු අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද්දේය. භවේසනාව වනාහි අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කරනු ලැබේ. "මම බ්‍රහ්මචර්යාව සොයන්නෙමි" යි මෙසේ පවතින අදහස සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යේසනාවද අර්හත් මාර්ගයෙන්ම සන්සිඳීමට පත් වෙයි. දෘෂ්ටි බ්‍රහ්මචර්යේසනාව සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන්ම සන්සිඳෙයි. "ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ" යනු මෙසේ සිව්වන දැහැනින් සන්සිඳුණු කාය සංස්කාර ඇති, සන්සිඳුණු ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාස ඇති භික්ෂුවයි. "අස්මිමානෝ" යනු "මම වෙමි" යි උපදින නව වැදෑරුම් මානයයි.

ගාථාසු කාමෙසනා භවෙසනාති එතා ද්වෙ එසනා, බ්‍රහ්මචරියෙසනා සහාති තාහියෙව සහ බ්‍රහ්මචරියෙසනාති තිස්සොපි එතා. ඉධ ඨත්වා එසනා පටිනිස්සට්ඨාති ඉමිනා පදෙන සද්ධිං යොජනා කාතබ්බා. ඉති සච්චපරාමාසො, දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයාති ‘‘ඉති සච්චං ඉති සච්ච’’න්ති ගහණපරාමාසො ච දිට්ඨිසඞ්ඛාතායෙව දිට්ඨිට්ඨානා ච යෙ සමුස්සිතත්තා උග්ගන්ත්වා ඨිතත්තා සමුස්සයාති වුච්චන්ති, තෙ සබ්බෙපි. ඉධ ඨත්වා දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතාති ඉමිනා පදෙන සද්ධිං යොජනා කාතබ්බා. කස්ස පන එතා එසනා පටිනිස්සට්ඨා, එතෙ ච දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතාති? සබ්බරාගවිරත්තස්ස තණ්හාක්ඛයවිමුත්තිනො. යො හි සබ්බරාගෙහිපි විරත්තො, තණ්හාක්ඛයෙ ච නිබ්බානෙ පවත්තාය අරහත්තඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතො, එතස්ස එසනා පටිනිස්සට්ඨා, දිට්ඨිට්ඨානා ච සමූහතා. ස වෙ සන්තොති සො එවරූපො කිලෙසසන්තතාය සන්තො. පස්සද්ධොති ද්වීහි කායචිත්තපස්සද්ධීහි පස්සද්ධො. අපරාජිතොති සබ්බකිලෙසෙ ජිනිත්වා ඨිතත්තා කෙනචි අපරාජිතො. මානාභිසමයාති මානස්ස පහානාභිසමයෙන. බුද්ධොති චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣිත්වා ඨිතො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි ඛීණාසවොව කථිතොති.

ගාථාවල එන 'කාමෙසනා භවෙසනා' යනුවෙන් දැක්වෙන්නේ කාමයන් සෙවීම සහ භවයන් සෙවීම යන සෙවීම් දෙකයි. 'බ්‍රහ්මචරියෙසනා සහා' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එම කාම සෙවීම් සහ භව සෙවීම් සමඟම බ්‍රහ්මචර්යාව සෙවීම ද ඇතුළුව සෙවීම් තුනම මෙහි ප්‍රකාශ කර ඇති බවයි. මෙය 'එසනා පටිනිස්සට්ඨා' (සෙවීම් අත්හරින ලද) යන පදය සමඟ සම්බන්ධ කර අර්ථ දැක්විය යුතුය. 'ඉති සච්චපරාමාසෝ' යනු 'මෙයම සත්‍යය' යැයි දෘෂ්ටි වශයෙන් දැඩිව ගැනීමයි. 'දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයා' යනු දෘෂ්ටි වශයෙන් හටගන්නා සියලු අයහපත් කරුණුයි. ඒවා මනාව පැනනැගී පවතින බැවින් 'සමුස්සය' නම් වේ. මෙම ගාථාවේ ඇති 'දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතා' (දෘෂ්ටිස්ථාන මුලිනුපුටා දැමූ) යන පදය සමඟ එය සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේ සෙවීම් අත්හළේත්, දෘෂ්ටිස්ථාන මුලිනුපුටා දැමුවේත් කවුද? සියලු රාගයන්ගෙන් වෙන් වූ, තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් මිදුණු රහතන් වහන්සේ විසිනි. යමෙක් සියලු කාම හා භව රාගයන්ගෙන් වෙන් වී, තණ්හාව ක්ෂය වූ නිවනෙහි පවත්නා අරහත් ඵල විමුක්තියෙන් යුක්ත වේ ද, ඔහුගේ සෙවීම් අත්හරින ලද්දේ වෙයි, දෘෂ්ටිස්ථාන මුලිනුපුටා දමන ලද්දේ වෙයි. 'ස වේ සන්තෝ' යනු එවැනි පුද්ගලයා කෙලෙස් සන්සිඳීමෙන් ශාන්ත වූවකු බවයි. 'පස්සද්ධෝ' යනු කාය සහ චිත්ත යන පස්සද්ධි දෙකෙන් සන්සිඳුණු බවයි. 'අපරාජිතෝ' යනු සියලු කෙලෙස් දිනා සිටින බැවින් කිසිදු කෙලෙස් ධර්මයකින් පරාජය කළ නොහැකි බවයි. 'මානාභිසමයා' යනු මානය ප්‍රහීණ කිරීමේ අවබෝධයෙනි. 'බුද්ධෝ' යනු සතර සත්‍යය අවබෝධ කරගෙන සිටින බැවිනි. මේ අනුව මෙම සූත්‍රයේ මෙන්ම ගාථාවල ද ප්‍රකාශ වන්නේ ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ ගැනම බව දත යුතුය.

9. උජ්ජයසුත්තවණ්ණනා

9. උජ්ජය සූත්‍ර වර්ණනාව

39. නවමෙ සඞ්ඝාතං ආපජ්ජන්තීති වධං මරණං ආපජ්ජන්ති. නිච්චදානන්ති සලාකභත්තං. අනුකුලයඤ්ඤන්ති අම්හාකං පිතූහි පිතාමහෙහි දින්නත්තා එවං කුලානුකුලවසෙන යජිතබ්බං, දාතබ්බන්ති අත්ථො. අස්සමෙධන්තිආදීසු අස්සමෙත්ථ මෙධන්තීති අස්සමෙධො, ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස එකවීසතියූපස්ස ඨපෙත්වා භූමිඤ්ච පුරිසෙ ච අවසෙසසබ්බවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. පුරිසමෙත්ථ මෙධන්තීති පුරිසමෙධො, චතූහි [Pg.302] පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. සම්මමෙත්ථ පාසන්තීති සම්මාපාසො, දිවසෙ දිවසෙ සම්මං ඛිපිත්වා තස්ස පතිතොකාසෙ වෙදිං කත්වා සංහාරිමෙහි යූපාදීහි සරස්සතිනදියා නිමුග්ගොකාසතො පභුති පටිලොමං ගච්ඡන්තෙන යජිතබ්බස්ස සබ්බයාගස්සෙතං අධිවචනං. වාජමෙත්ථ පිවන්තීති වාජපෙය්‍යං, එකෙන පරියඤ්ඤෙන සත්තරසහි පසූහි යජිතබ්බස්ස බෙලුවයූපස්ස සත්තරසකදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. නත්ථි එත්ථ අග්ගළාති නිරග්ගළො. නවහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා පුරිසෙහි ච අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස සබ්බමෙධපරියායනාමස්ස අස්සමෙධවිකප්පස්සෙතං අධිවචනං. මහාරම්භාති මහාකිච්චා මහාකරණීයා. අපිච පාණාතිපාතසමාරම්භස්ස මහන්තතායපි මහාරම්භායෙව. න තෙ හොන්ති මහප්ඵලාති එත්ථ නිරවසෙසත්ථෙ සාවසෙසරූපනං කතං. තස්මා ඉට්ඨඵලෙන නිප්ඵලාව හොන්තීති අත්ථො. ඉදඤ්ච පාණාතිපාතසමාරම්භමෙව සන්ධාය වුත්තං. යං පන තත්ථ අන්තරන්තරා දානං දිය්‍යති, තං ඉමිනා සමාරම්භෙන උපහතත්තා මහප්ඵලං න හොති, මන්දඵලං හොතීති අත්ථො. හඤ්ඤරෙති හඤ්ඤන්ති. යජන්ති අනුකුලං සදාති යෙ අඤ්ඤෙ අනුකුලං යජන්ති, පුබ්බපුරිසෙහි යිට්ඨත්තා පච්ඡිමපුරිසාපි යජන්තීති අත්ථො. සෙය්‍යො හොතීති විසෙසොව හොති. න පාපියොති පාපං කිඤ්චි න හොති.

39. නවවන සූත්‍රයේ 'සංඝාතං ආපජ්ජන්ති' යනු ඝාතනයට හෙවත් මරණයට පත්වීමයි. 'නිච්චදානං' යනු සලාක බතයි. 'අනුකුල යඤ්ඤං' යනු අපේ පියවරුන් සහ මුතුන් මිත්තන් විසින් පරම්පරාගතව පවත්වාගෙන ආ පූජාව හෙවත් දානය යන අර්ථයයි. 'අස්සමේධ' ආදී යාගයන්හිදී: මෙහි අශ්වයන් මරන බැවින් එය 'අස්සමේධ' නම් වේ. මෙය පිරිවාර පූජා දෙකක් සහ යූප ස්තම්භ විසි එකක් සහිතව කරන, භූමිය සහ පුරුෂයන් හැර සෙසු සියලු සම්පත් දක්ෂිණාව ලෙස දෙන යාගයකට නමකි. මෙහි පුරුෂයන් මරන බැවින් 'පුරිසමේධ' නම් වේ. මෙය පිරිවාර පූජා හතරක් සහිතව, භූමිය ද ඇතුළුව අශ්වමේධයේ කී පරිදි ධනය දන් දෙන යාගයකි. 'සම්මාපාස' යනු වියගහේ සිදුරට දමන ලීයක් වීසි කොට එය වැටුණු තැන පූජා භූමිය සකස් කර, සරස්වතී නදියේ ගලා යන දිශාවට ප්‍රතිවිරුද්ධව ගමන් කරමින් කරන යාගයකි. 'වාජපෙය්‍ය' යනු පූජා කටයුතු සඳහා සකස් කළ ගිතෙල්, මීපැණි ආදිය පානය කරන යාගයකි. මෙහි සතුන් දාහතක් සහිත පූජාවක් අදහස් වේ. 'නිරග්ගල' යනු කිසිදු දොරගුළක් නැතිව (බාධාවකින් තොරව) සියලු සතුන් මරමින් කරන යාගයකි. 'මහාරම්භා' යනු බොහෝ විධිවිධාන සහිත බැවින් හෝ ප්‍රාණඝාතය අධික බැවින් මහත් විනාශකාරී ආරම්භයන් සහිත යාගයන්ය. 'න තේ හොන්ති මහප්ඵලා' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඒවායින් යහපත් ප්‍රතිඵල නොලැබෙන බවයි. මෙය ප්‍රාණඝාතය සහිත යාගයන් සම්බන්ධයෙන් කියන ලද්දකි. එහි අතරතුර දෙන දානයක් වුව ද, මෙම ප්‍රාණඝාතය නිසා කිලිටි වන බැවින් එය මහත් ඵල නොවන බවත් අල්ප ඵල වන බවත් අර්ථයයි. 'හඤ්ඤරේ' යනු මරනු ලබන බවයි. 'යජන්ති අනුකුලං සදා' යනු තම පියවරුන් කළ නිසා දරුවන් ද එම පූජාවන් කරන බවයි. 'සෙය්‍යෝ හෝති' යනු උතුම් බවයි. 'න පාපියෝ' යනු (ධාර්මික පූජාවලදී) කිසිදු පවක් නොවන බවයි.

10. උදායිසුත්තවණ්ණනා

10. උදායී සූත්‍ර වර්ණනාව

40. දසමෙ අභිසඞ්ඛතන්ති රාසිකතං. නිරාරම්භන්ති පාණසමාරම්භරහිතං. යඤ්ඤන්ති දෙය්‍යධම්මං. තඤ්හි යජිතබ්බත්තා යඤ්ඤන්ති වුච්චති. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. උපසංයන්තීති උපගච්ඡන්ති. කුලං ගතින්ති වට්ටකුලඤ්චෙව වට්ටගතිඤ්ච අතික්කන්තා. යඤ්ඤස්ස කොවිදාති චතුභූමකයඤ්ඤෙ කුසලා. යඤ්ඤෙති පකතිදානෙ. සද්ධෙති මතකදානෙ. හබ්‍යං කත්වාති හුනිතබ්බං දෙය්‍යධම්මං උපකප්පෙත්වා. සුඛෙත්තෙ බ්‍රහ්මචාරිසූති බ්‍රහ්මචාරිසඞ්ඛාතෙ සුඛෙත්තම්හීති අත්ථො. සුප්පත්තන්ති සුට්ඨු පත්තං. දක්ඛිණෙය්‍යෙසු යං කතන්ති යං දක්ඛිණාය [Pg.303] අනුච්ඡවිකෙසු උපකප්පිතං, තං සුහුතං සුයිට්ඨං සුප්පත්තන්ති අත්ථො. සද්ධොති බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණානං සද්දහනතාය සද්ධො. මුත්තෙන චෙතසාති විස්සට්ඨෙන චිත්තෙන. ඉමිනාස්ස මුත්තචාගං දීපෙතීති.

40. දහවන සූත්‍රයේ 'අභිසංඛතං' යනු රැස් කරන ලද යන්නයි. 'නිරාරම්භං' යනු සතුන් මැරීමෙන් තොර වූවකි. 'යඤ්ඤං' යනු දිය යුතු දෙය්‍යධර්මයයි. පිදිය යුතු බැවින් එය 'යඤ්ඤ' නම් වේ. 'කාලේන' යනු සුදුසු කාලයෙහි යන්නයි. 'උපසංයන්ති' යනු පැමිණෙති. 'කුලං ගතිං' යනු සංසාර වෘත්තය සහ ගතිය ඉක්මවා ගිය බවයි. 'යඤ්ඤස්ස කෝවිදා' යනු සිවුභූමික කුසලයෙහි දක්ෂ වූවෝය. 'යඤ්ඤේ' යනු සාමාන්‍ය දානයෙහිය. 'සද්ධේ' යනු මළගියවුන් උදෙසා දෙන දානයෙහිය. 'හබ්‍යං කත්වා' යනු පිදිය යුතු දෙය්‍යධර්මයන් පිළියෙළ කොට යන්නයි. 'සුඛෙත්තේ බ්‍රහ්මචාරීසූ' යනු බ්‍රහ්මචාරීන් නමැති උතුම් පින්කෙතෙහි යන්නයි. 'සුප්පත්තං' යනු මනාව ලැබුණු බවයි. 'දක්ඛිණෙය්යෙසු යං කතං' යනු දක්ෂිණාවට සුදුසු උතුමන් උදෙසා යමක් පිළියෙළ කරන ලද්දේ ද එය මනාව පිදූ, සුදුසු තැනට පත් වූවක් බවයි. 'සද්ධෝ' යනු තෙරුවන් ගුණ කෙරෙහි විශ්වාසය තබන බැවිනි. 'මුත්තේන චේතසා' යනු අත්හැරීමේ සිතෙනි. මෙයින් ත්‍යාගශීලී බව ප්‍රකාශ වේ.

චක්කවග්ගො චතුත්ථො.

සතරවන චක්ක වර්ගයයි.

5. රොහිතස්සවග්ගො

5. රෝහිතස්ස වර්ගය

1. සමාධිභාවනාසුත්තවණ්ණනා

1. සමාධි භාවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ ඤාණදස්සනප්පටිලාභායාති දිබ්බචක්ඛුඤාණදස්සනස්ස පටිලාභාය. දිවාසඤ්ඤං අධිට්ඨාතීති දිවාති එවං සඤ්ඤං අධිට්ඨාති. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා ආලොකසඤ්ඤා මනසි කතා, තථෙව තං රත්තිම්පි මනසි කරොති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. සප්පභාසන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණොභාසෙන සහොභාසං. කිඤ්චාපි ආලොකසදිසං කතං, අත්ථො පනෙත්ථ න එවං සල්ලක්ඛෙතබ්බො. දිබ්බචක්ඛුඤාණාලොකො හි ඉධාධිප්පෙතො.

41. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'ඤාණදස්සනප්පටිලාභායා' යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය ලබා ගැනීම පිණිසයි. 'දිවා සඤ්ඤං අධිට්ඨාති' යනු දහවල යන සංඥාව මෙනෙහි කිරීමයි. 'යථා දිවා තථා රත්තිං' යනු දහවල ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කළාක් මෙන් රාත්‍රියේදී ද එම ආලෝක සංඥාවම මෙනෙහි කිරීමයි. දෙවන පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'සප්පභාසං' යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය නමැති ආලෝකය සමඟ පවතින බවයි. මෙහි අදහස් කරන්නේ දිව්‍ය චක්ෂු ඥානාලෝකයම බව දත යුතුය.

විදිතාති පාකටා හුත්වා. කථං පන වෙදනා විදිතා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්තීති? ඉධ භික්ඛු වත්ථුං පරිග්ගණ්හාති, ආරම්මණං පරිග්ගණ්හාති. තස්ස පරිග්ගහිතවත්ථාරම්මණතාය තා වෙදනා ‘‘එවං උප්පජ්ජිත්වා එවං ඨත්වා එවං නිරුජ්ඣන්තී’’ති විදිතා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා තිට්ඨන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති නාම. සඤ්ඤාවිතක්කෙසුපි එසෙව නයො.

'විදිතා' යනු ප්‍රකටව යන්නයි. වේදනාවන් ප්‍රකටව හටගන්නේත්, ප්‍රකටව නිරුද්ධ වන්නේත් කෙසේද? මෙහිදී මහණෙක් ඉන්ද්‍රිය රූපය සහ අරමුණ පිරිසිඳ දනී. ඔහු එම වස්තුව හා අරමුණ පිරිසිඳ දැන සිටින නිසා, 'මෙම වේදනාව මෙසේ හටගෙන, මෙසේ පවතී, මෙසේ නිරුද්ධ වේ' යැයි ප්‍රකටව දැනගනී. සංඥා සහ විතර්ක සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

උදයබ්බයානුපස්සීති උදයඤ්ච වයඤ්ච පස්සන්තො. ඉති රූපන්ති එවං රූපං එත්තකං රූපං න ඉතො පරං රූපං අත්ථීති. ඉති රූපස්ස සමුදයොති එවං රූපස්ස උප්පාදො. අත්ථඞ්ගමොති පන භෙදො අධිප්පෙතො. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. ඉදඤ්ච පන මෙතං, භික්ඛවෙ, සන්ධාය භාසිතන්ති, භික්ඛවෙ, යං මයා එතං පුණ්ණකපඤ්හෙ ‘‘සඞ්ඛාය ලොකස්මි’’න්තිආදි භාසිතං, තං ඉදං ඵලසමාපත්තිං සන්ධාය භාසිතන්ති අත්ථො.

‘උදයබ්බයානුපස්සී’ යනු හටගැනීම හා විනාශය දක්නා සුලු බවයි. ‘ඉති රූපං’ යනු මෙසේ රූපය අටවිසි වැදෑරුම් ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වන බවත්, මින් ඔබ්බට රූපයක් නොමැති බවත් යන අර්ථයයි. ‘ඉති රූපස්ස සමුදයෝ’ යනු රූපයේ හටගැනීමයි. ‘අත්ථංගමෝ’ යන්නෙන් මෙහි බිඳී යාම හෙවත් විනාශය අදහස් කෙරේ. වේදනාදී ස්කන්ධයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘ඉදඤ්ච පන මේතං, භික්ඛවේ, සන්ධාය භාසිතං’ යනු “මහණෙනි, මා විසින් පුණ්ණක මාණවකයාගේ ප්‍රශ්නයේදී ‘සංඛාය ලෝකස්මිං’ යනාදී වශයෙන් යම් වචනයක් දේශනා කරන ලද ද, එය මෙම ඵලසමාපත්තිය අරමුණු කරගෙන දේශනා කරන ලද්දකි” යන අර්ථයයි.

තත්ථ සඞ්ඛායාති ඤාණෙන ජානිත්වා. ලොකස්මින්ති සත්තලොකෙ. පරොපරානීති උච්චාවචානි උත්තමාධමානි. ඉඤ්ජිතන්ති චලිතං. නත්ථි කුහිඤ්චි ලොකෙති [Pg.304] ලොකස්මිං කත්ථචි එකක්ඛන්ධෙපි එකායතනෙපි එකධාතුයාපි එකාරම්මණෙපි නත්ථි. සන්තොති පච්චනීකකිලෙසවූපසමෙන සන්තො. විධූමොති කොධධූමෙන විගතධූමො. එවමෙත්ථ සුත්තන්තෙ මග්ගෙකග්ගතම්පි කථෙත්වා ගාථාය ඵලසමාපත්තියෙව කථිතාති.

එහි ‘සංඛායා’ යනු ප්‍රඥා නුවණින් දැනගෙන යන්නයි. ‘ලෝකස්මිං’ යනු සත්ත්ව ලෝකයෙහි යන්නයි. ‘පරෝපරානී’ යනු උස් පහත් හෙවත් උතුම් හා හීන වූ ධර්මයන්ය. ‘ඉඤ්ජිතං’ යනු තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් වන සැලීමයි. ‘නත්ථි කුහිඤ්චි ලෝකේ’ යනු ලෝකයේ කිසිදු තැනක, එනම් එක් ස්කන්ධයක හෝ එක් ආයතනයක හෝ එක් ධාතුවක හෝ එක් අරමුණක හෝ (ඒ සැලීම) නොමැති බවයි. ‘සන්තෝ’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන් සන්සිඳීමෙන් ශාන්ත වූ බවයි. ‘විධූමෝ’ යනු ක්‍රෝධය නැමැති දුමෙන් තොර වූ බවයි. මෙසේ මෙම සූත්‍ර දේශනාවෙහි මාර්ග ඒකාග්‍රතාව පිළිබඳව ද පවසා, ගාථාව මගින් ඵලසමාපත්තියම දේශනා කරන ලදී.

2. පඤ්හබ්‍යාකරණසුත්තවණ්ණනා

2. පඤ්හබ්‍යාකරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

42. දුතියෙ යො ච තෙසං තත්ථ තත්ථ, ජානාති අනුධම්මතන්ති යො එතෙසං පඤ්හානං තස්මිං තස්මිං ඨානෙ බ්‍යාකරණං ජානාති. චතුපඤ්හස්ස කුසලො, ආහු භික්ඛුං තථාවිධන්ති තථාවිධං භික්ඛුං තෙසු චතූසු පඤ්හෙසු කුසලොති එවං වදන්ති. දුරාසදො දුප්පසහොති පරෙහි ඝට්ටෙතුං වා අභිභවිතුං වා න සක්කා. ගම්භීරොති සත්තසීදන්තරමහාසමුද්දො විය ගම්භීරො. දුප්පධංසියොති දුම්මොචාපයො, ගහිතග්ගහණං විස්සජ්ජාපෙතුං න සක්කාති අත්ථො. අත්ථෙ අනත්ථෙ චාති වඩ්ඪියඤ්ච අවඩ්ඪියඤ්ච. අත්ථාභිසමයාති අත්ථසමාගමෙන. ධීරො පණ්ඩිතොති පවුච්චතීති ධිතිසම්පන්නො පුග්ගලො ‘‘පණ්ඩිතො අය’’න්ති එවං පවුච්චති.

42. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘යෝ ච තේසං තත්ථ තත්ථ, ජානාති අනුධම්මතං’ යනු යම් පුද්ගලයෙක් ඒ ප්‍රශ්නයන්හි ඒ ඒ තන්හි නිවැරදි පිළිතුර දන්නේ ද යන්නයි. ‘චතුපඤ්හස්ස කුසලෝ, ආහු භික්ඛුං තථාවිධං’ යනු එවැනි මහණහු ප්‍රශ්න සතරෙහිම දක්ෂයෙකැයි කියනු ලැබේ. ‘දුරාසදෝ දුප්පසහෝ’ යනු අන්‍යන්ට පහර දීමට හෝ මැඩලීමට නොහැකි වූ බවයි. ‘ගම්භීරෝ’ යනු සප්ත සීදන්තර මහා සාගරය මෙන් ගැඹුරු වූ බවයි. ‘දුප්පධංසියෝ’ යනු මුදා ගැනීමට අපහසු වූ, එනම් ගත් දෘෂ්ටිය අත්හැරවීමට නොහැකි වූ යන අර්ථයයි. ‘අත්ථේ අනත්ථේ චා’ යනු අභිවෘද්ධියෙහි සහ හානියෙහි යන්නයි. ‘අත්ථාභිසමයා’ යනු අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීමෙනි. ‘ධීරෝ පණ්ඩිතෝති පවුච්චති’ යනු ධෛර්ය සම්පන්න පුද්ගලයා ‘පණ්ඩිතයෙකැයි’ මෙසේ කියනු ලැබේ.

3-4. කොධගරුසුත්තද්වයවණ්ණනා

3-4. කෝධගරු සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව

43-44. තතියෙ කොධගරු න සද්ධම්මගරූති කොධං ගාරවෙන ගරුං කත්වා ගණ්හාති, න සද්ධම්මං, සද්ධම්මං පන අගාරවෙන ලාමකං කත්වා ගණ්හාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

43-44. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘කෝධගරු න සද්ධම්මගරූ’ යනු ක්‍රෝධයට ගරු කරමින් එය අගය කොට ගනී, සද්ධර්මයට ගරු නොකරයි, සද්ධර්මය නොසලකා එය පහත් කොට සලකා පිළිගනී යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

විරූහන්තීති වඩ්ඪන්ති, සඤ්ජාතමූලාය වා සද්ධාය පතිට්ඨහන්ති අචලා භවන්ති. චතුත්ථෙ කොධගරුතාති කොධම්හි සගාරවතා. එස නයො සබ්බත්ථ.

‘විරූහන්ති’ යනු වැඩෙති, නැතහොත් හටගත් මූලයන් ඇති ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව නොසැලී පිහිටති යන්නයි. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘කෝධගරුතා’ යනු ක්‍රෝධය කෙරෙහි ඇති ගරුබවයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය.

5. රොහිතස්සසුත්තවණ්ණනා

5. රෝහිතස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව

45. පඤ්චමෙ යත්ථාති චක්කවාළලොකස්ස එකොකාසෙ භුම්මං. න චවති න උපපජ්ජතීති ඉදං අපරාපරං චුතිපටිසන්ධිවසෙන ගහිතං. ගමනෙනාති පදගමනෙන. ලොකස්ස අන්තන්ති සත්ථා සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තං සන්ධාය වදති. ඤාතෙය්‍යන්තිආදීසු ඤාතබ්බං දට්ඨබ්බං පත්තබ්බන්ති අත්ථො. ඉති දෙවපුත්තෙන චක්කවාළලොකස්ස අන්තො පුච්ඡිතො, සත්ථාරා සඞ්ඛාරලොකස්ස කථිතො[Pg.305]. සො පන ‘‘අත්තනො පඤ්හෙන සද්ධිං සත්ථු බ්‍යාකරණං සමෙතී’’ති සඤ්ඤාය සම්පහංසන්තො අච්ඡරියන්තිආදිමාහ.

45. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘යත්ථා’ යනු චක්‍රවාළ ලෝකයේ එක් ප්‍රදේශයක් දැක්වීමට යෙදෙන සප්තමී විභක්ති පදයකි. ‘න චවති න උපපජ්ජතී’ යනු නැවත නැවත සිදුවන චුති-පටිසන්ධි වශයෙන් ගන්නා ලද්දකි. ‘ගමනේනා’ යනු පයින් ගමන් කිරීමෙනි. ‘ලෝකස්ස අන්තං’ යන්නෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ අදහස් කළේ සංස්කාර ලෝකයේ කෙළවරයි. ‘ඤාතෙය්‍යං’ යනාදී පදයන්හි අර්ථය නම් දත යුතු, දැකිය යුතු සහ පැමිණිය යුතු යන්නයි. මෙසේ රෝහිතස්ස දිව්‍ය පුත්‍රයා විසින් චක්‍රවාළ ලෝකයේ කෙළවර පිළිබඳව විමසන ලදුව, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් සංස්කාර ලෝකයේ කෙළවර පිළිබඳව දේශනා කරන ලදී. ඔහු ද “තම ප්‍රශ්නයට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිළිතුර ගැළපේ” යැයි සිතා සතුටට පත්ව ‘අච්ඡරියං’ යනාදිය පැවසීය.

දළ්හධම්මාති දළ්හධනු උත්තමප්පමාණෙන ධනුනා සමන්නාගතො. ධනුග්ගහොති ධනුආචරියො. සික්ඛිතොති ද්වාදස වස්සානි ධනුසිප්පං සික්ඛිතො. කතහත්ථොති උසභප්පමාණෙපි වාලග්ගං විජ්ඣිතුං සමත්ථභාවෙන කතහත්ථො. කතූපාසනොති කතසරක්ඛෙපො දස්සිතසිප්පො. අසනෙනාති කණ්ඩෙන. අතිපාතෙය්‍යාති අතික්කමෙය්‍ය. යාවතා සො තාලච්ඡාදිං අතික්කමෙය්‍ය, තාවතා කාලෙන එකං චක්කවාළං අතික්කමාමීති අත්තනො ජවසම්පත්තිං දස්සෙති.

‘දළ්හධම්මෝ’ යනු ශක්තිමත් දුන්නක් ඇති, උතුම් ප්‍රමාණයේ දුන්නකින් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘ධනුග්ගහෝ’ යනු දුනු ශිල්පය උගන්වන ආචාර්යවරයායි. ‘සික්ඛිතෝ’ යනු දොළොස් වසරක් දුනු ශිල්පය හදාළ තැනැත්තායි. ‘කතහත්ථෝ’ යනු උසභයක් පමණ දුරින් ඇති කෙස් අගකට පවා විදීමට හැකි වන සේ පුහුණු වූ දෑත් ඇති බවයි. ‘කතූපාසනෝ’ යනු විදින ලද ඊතල ඇති, සභා මධ්‍යයෙහි ශිල්ප දැක්වූ තැනැත්තායි. ‘අසනේනා’ යනු හීයකින් යන්නයි. ‘අතිපාතෙය්‍යා’ යනු ඉක්මවා යන්නේය. යම්තාක් වේලාවකින් ඔහු තල් ගසක සෙවණ ඉක්මවා යන්නේ ද, එපමණ කාලයකින් මම එක් චක්‍රවාළයක් ඉක්මවා යමි’යි තම වේගවත් බවේ පූර්ණත්වය ප්‍රකාශ කරයි.

පුරත්ථිමා සමුද්දා පච්ඡිමොති යථා පුරත්ථිමා සමුද්දා පච්ඡිමසමුද්දො දූරෙ, එවං මෙ දූරෙ පදවීතිහාරො අහොසීති වදති. සො කිර පාචීනචක්කවාළමුඛවට්ටියං ඨිතො පාදං පසාරෙත්වා පච්ඡිමචක්කවාළමුඛවට්ටිං අතික්කමති, පුන දුතියපාදං පසාරෙත්වා පරචක්කවාළමුඛවට්ටිං අතික්කමති. ඉච්ඡාගතන්ති ඉච්ඡා එව. අඤ්ඤත්‍රෙවාති නිප්පපඤ්චතං දස්සෙති. භික්ඛාචාරකාලෙ කිරෙස නාගලතාදන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා අනොතත්තෙ මුඛං ධොවිත්වා කාලෙ සම්පත්තෙ උත්තරකුරුම්හි පිණ්ඩාය චරිත්වා චක්කවාළමුඛවට්ටියං නිසින්නො භත්තකිච්චං කරොති, තත්ථ මුහුත්තං විස්සමිත්වා පුන ජවති. වස්සසතායුකොති තදා දීඝායුකකාලො හොති, අයං පන වස්සසතාවසිට්ඨෙ ආයුම්හි ගමනං ආරභි. වස්සසතජීවීති තං වස්සසතං අනන්තරායෙන ජීවන්තො. අන්තරායෙව කාලඞ්කතොති චක්කවාළලොකස්ස අන්තං අප්පත්වා අන්තරාව මතො. සො පන තත්ථ කාලං කත්වාපි ආගන්ත්වා ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ නිබ්බත්ති.

‘පුරත්ථිමා සමුද්දා පච්ඡිමෝ’ යනු පෙරදිග මුහුදේ සිට අපරදිග මුහුද කෙතරම් දුර ද, එලෙසම මාගේ පියවර තැබීම ද එතරම් දුර වූයේ යැයි පවසයි. ඒ රෝහිතස්ස සෘෂිවරයා පෙරදිග චක්‍රවාළ සීමාවෙහි සිට පය දිගු කොට අපරදිග චක්‍රවාළ සීමාව ඉක්මවා යයි, නැවත දෙවැනි පය දිගු කොට ඊළඟ චක්‍රවාළ සීමාව ඉක්මවා යයි. ‘ඉච්ඡාගතං’ යනු ඔහුගේ කැමැත්තම වේ. ‘අඤ්ඤත්‍රේවා’ යන්නෙන් ප්‍රමාදයකින් තොර බව පෙන්වයි. ඔහු පිණ්ඩපාත වේලාවෙහි නාගලතා දැවටු කෑලි අනුභව කොට අනෝතත්ත විලෙන් මුඛය සෝදා, කාලය පැමිණි කල්හි උත්තරකුරු දිවයිනේ පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිර, චක්‍රවාළ සීමාවක හිඳ දන් වළඳයි. එහි මොහොතක් විවේක ගෙන නැවත වේගයෙන් ගමන් කරයි. ‘වස්සසතායුකෝ’ යනු එකල ඔහු දීර්ඝායුෂ ඇති කාලයක සිටි බවයි. එසේ වුවද මෙම රෝහිතස්ස සෘෂිවරයා තම ආයුෂයෙන් වසර සියයක් ඉතිරිව තිබියදී මෙම ගමන ආරම්භ කළේය. ‘වස්සසතජීවී’ යනු ඒ වසර සියය පුරා කිසිදු අන්තරායකින් තොරව ජීවත් වෙමින් යන්නයි. ‘අන්තරායේව කාලංකතෝ’ යනු චක්‍රවාළ ලෝකයේ කෙළවරට නොපැමිණ අතරමඟදී මිය ගිය බවයි. ඔහු එහිදී මිය ගියත්, නැවත මෙම චක්‍රවාළයෙහිම උපත ලැබීය.

අප්පත්වාති සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තං අප්පත්වා. දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස. අන්තකිරියන්ති පරියන්තකරණං. කළෙවරෙති අත්තභාවෙ. සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙති සසඤ්ඤෙ සචිත්තකෙ. ලොකන්ති දුක්ඛසච්චං. ලොකසමුදයන්ති සමුදයසච්චං. ලොකනිරොධන්ති නිරොධසච්චං. පටිපදන්ති මග්ගසච්චං. ඉති ‘‘නාහං, ආවුසො, ඉමානි චත්තාරි සච්චානි තිණකට්ඨාදීසු පඤ්ඤපෙමි, ඉමස්මිං පන චතුමහාභූතිකෙ කායස්මිංයෙව පඤ්ඤපෙමී’’ති දස්සෙති. සමිතාවීති සමිතපාපො. නාසීසතීති න පත්ථෙති. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙවාති.

‘අප්පත්වා’ යනු සංස්කාර ලෝකයේ කෙළවරට පත් නොවී යන්නයි. ‘දුක්ඛස්සා’ යනු වට්ට දුක්ඛයාගේ යන්නයි. ‘අන්තකිරියං’ යනු කෙළවරක් කිරීමයි. ‘කළේවරේ’ යනු ආත්මභාවය හෙවත් ශරීරයෙහි යන්නයි. ‘සසඤ්ඤිම්හි සමනකේ’ යනු සංඥාව හා සිත සහිත වූ යන්නයි. ‘ලෝකං’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයයි. ‘ලෝකසමුදයං’ යනු සමුදය සත්‍යයයි. ‘ලෝකනිරෝධං’ යනු නිරෝධ සත්‍යයයි. ‘පටිපදං’ යනු මාර්ග සත්‍යයයි. මෙයින් “ඇවැත්නි, මම මෙම සතර සත්‍යයන් තණ, ලී ආදී අචේතනික වස්තූන්හි පනවනවා නොව, සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් මෙම සවිඥානක ශරීරයෙහිම පනවමි” යන්න පෙන්වා දෙයි. ‘සමිතාවී’ යනු පාපයන් සන්සිඳවූ තැනැත්තායි. ‘නාසීසති’ යනු ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. හයවැනි සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

7. සුවිදූරසුත්තවණ්ණනා

7. සුවිදූර සූත්‍ර වර්ණනාව

47. සත්තමෙ [Pg.306] සුවිදූරවිදූරානීති කෙනචි පරියායෙන අනාසන්නානි හුත්වා සුවිදූරානෙව විදූරානි. නභඤ්ච, භික්ඛවෙ, පථවී චාති ආකාසඤ්ච මහාපථවී ච. තත්ථ කිඤ්චාපි පථවිතො ආකාසං නාම න දූරෙ, ද්වඞ්ගුලමත්තෙපි හොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං අලග්ගනට්ඨෙන පන ‘‘සුවිදූරවිදූරෙ’’ති වුත්තං. වෙරොචනොති සූරියො. සතඤ්ච, භික්ඛවෙ, ධම්මොති චතුසතිපට්ඨානාදිභෙදො සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මො. අසතඤ්ච ධම්මොති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතභෙදො අස්සද්ධම්මො.

47. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘සුවිදූරවිදූරානී’ යනු කිසියම් ආකාරයකින් සමීප නොවී ඉතා ඈතින් පවතින දේවල්ය. ‘නභඤ්ච, භික්ඛවේ, පථවී චා’ යනු අහසත් මහා පෘථිවියත් යන්නයි. එහි පෘථිවියේ සිට අහස යනු ඇත්ත වශයෙන්ම දුරක් නොවේ, එය අඟල් දෙකක් වැනි සමීප තැනක පවා තිබිය හැකිය. එහෙත් එකිනෙක නොගැටෙන (ස්පර්ශ නොවන) ස්වභාවය නිසා ‘ඉතා ඈත’ යැයි කියන ලදී. ‘වේරෝචනෝ’ යනු සූර්යයායි. ‘සතඤ්ච, භික්ඛවේ, ධම්මෝ’ යනු සතර සතිපට්ඨානය ආදී වශයෙන් වූ තිස්හතක් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ය. ‘අසතඤ්ච ධම්මෝ’ යනු හැටදෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදී අසද්ධර්මයන්ය.

පභඞ්කරොති ආලොකකරො. අබ්‍යායිකො හොතීති අවිගච්ඡනසභාවො හොති. සතං සමාගමොති පණ්ඩිතානං මිත්තසන්ථවවසෙන සමාගමො. යාවාපි තිට්ඨෙය්‍යාති යත්තකං අද්ධානං තිට්ඨෙය්‍ය. තථෙව හොතීති තාදිසොව හොති, පකතිං න ජහති. ඛිප්පං හි වෙතීති සීඝං විගච්ඡති.

‘පභංකරොති’ යනු ආලෝකය කරන්නා ය. ‘අඛ්‍යාවිකො හොති’ යනු පහව නොයන ස්වභාව ඇත්තේ වෙයි. ‘සතං සමාගමො’ යනු පණ්ඩිතයන් හා මිත්‍ර සංස්ථවය වශයෙන් වන එක්වීමයි. ‘යාවාපි තිට්ඨෙය්‍ය’ යනු යම් තාක් කාලයක් පවතී ද යන්නයි. ‘තථෙව හොති’ යනු එබඳුම වෙයි, ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත් නොහරියි. ‘ඛිප්පං හි වෙති’ යනු ඉක්මනින් පහව යයි.

8. විසාඛසුත්තවණ්ණනා

8. විසාඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

48. අට්ඨමෙ පඤ්චාලපුත්තොති පඤ්චාලබ්‍රාහ්මණියා පුත්තො. පොරියා වාචායාති පරිපුණ්ණවාචාය. විස්සට්ඨායාති අපලිබුද්ධාය. අනෙලගලායාති නිද්දොසාය චෙව අගළිතාය ච අපතිතපදබ්‍යඤ්ජනාය. පරියාපන්නායාති විවට්ටපරියාපන්නාය. අනිස්සිතායාති වට්ටං අනිස්සිතාය. විවට්ටනිස්සිතමෙව කත්වා කථෙති, වට්ටනිස්සිතං කත්වා න කථෙතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

48. අටවැනි සූත්‍රයෙහි ‘පඤ්චාලපුත්තො’ යනු පඤ්චාල නම් බැමිණියගේ පුත්‍රයා ය. ‘පොරිසා වාචාය’ යනු පිරිපුන් වචනයෙනි. ‘විස්සට්ඨාය’ යනු බාධා රහිත වූ පැහැදිලි වචනයෙනි. ‘අනෙළගලාය’ යනු අර්ථයෙන් හෝ ශබ්දයෙන් දෝෂ රහිත වූ ද, ගිලිහී නොගිය පද හා ව්‍යංජන ඇති වචනයෙනි. ‘පරියාපන්නාය’ යනු විවට්ටය (නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය) තුළ ඇතුළත් වූ යන්නයි. ‘අනිස්සිතාය’ යනු සංසාර වට්ටය ඇසුරු නොකළ යන්නයි. සංසාර වට්ටය ඇසුරු නොකළ විවට්ටයම (ලෝකෝත්තර ධර්මයම) ඇසුරු කොට දේශනා කරයි, වට්ටය ඇසුරු කොට දේශනා නොකරයි යන අදහස මෙහි වෙයි.

නාභාසමානන්ති න අකථෙන්තං. අමතං පදන්ති නිබ්බානපදං. භාසයෙති ඔභාසෙය්‍ය. ජොතයෙති තස්සෙව වෙවචනං. පග්ගණ්හෙ ඉසිනං ධජන්ති අබ්භුග්ගතට්ඨෙන නවලොකුත්තරධම්මො ඉසීනං ධජො නාම වුච්චති, තමෙව පග්ගණ්හෙය්‍ය උක්ඛිපෙය්‍ය, උච්චං කත්වා කථෙය්‍යාති අත්ථො. නවලොකුත්තරධම්මදීපකං සුභාසිතං ධජො එතෙසන්ති සුභාසිතධජා. ඉසයොති බුද්ධාදයො අරියා. ධම්මො හි ඉසිනං ධජොති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව ලොකුත්තරධම්මො ඉසීනං ධජො නාමාති.

‘නාභාසමානං’ යනු දේශනා නොකරන තැනැත්තායි. ‘අමතං පදං’ යනු අමා නිවන් පදයයි. ‘භාසයෙ’ යනු බබළවන්නේය යන්නයි. ‘ජොතයෙ’ යනු එයටම පර්යාය නමකි. ‘පග්ගණ්හෙ ඉසිනං ධජං’ යනු උතුම් අර්ථයෙන් නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය බුද්ධාදී ආර්ය උතුමන්ගේ ‘ධජය’ (කොඩිය) යැයි කියනු ලැබේ. එයම ඔසවන්නේය, උසස් කොට දේශනා කරන්නේය යනු අර්ථයයි. නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය නමැති සුභාෂිතය යම් කෙනෙකුට ධජයක් බඳු වේ ද, ඔවුහු ‘සුභාසිතධජ’ නම් වෙති. ‘ඉසයො’ යනු බුද්ධාදී ආර්ය උතුමෝය. ‘ධම්මො හි ඉසිනං ධජො’ යන්නෙහි ඉහත කී පරිද්දෙන්ම ලෝකෝත්තර ධර්මය සෘෂිවරයන්ගේ (ආර්යයන්ගේ) ධජය නම් වේ.

9. විපල්ලාසසුත්තවණ්ණනා

9. විපල්ලාස සූත්‍ර වර්ණනාව

49. නවමෙ [Pg.307] සඤ්ඤාවිපල්ලාසාති සඤ්ඤාය විපල්ලත්ථභාවා, චතස්සො විපරීතසඤ්ඤායොති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. අනිච්චෙ, භික්ඛවෙ, නිච්චන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසොති අනිච්චෙ වත්ථුස්මිං ‘‘නිච්චං ඉද’’න්ති එවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා, සඤ්ඤාවිපල්ලාසොති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

49. නවවැනි සූත්‍රයෙහි ‘සඤ්ඤාවිපල්ලාසා’ යනු සංඥාවෙහි විපරීත ස්වභාවයයි, එනම් සතර වැදෑරුම් විපරීත සංඥාවන්ය. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මහණෙනි, අනිත්‍ය වූ වස්තුවෙහි ‘මෙය නිත්‍යය’ කියා ගෙන උපදින සංඥාව ‘සඤ්ඤාවිපල්ලාස’ නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය.

අනත්තනි ච අත්තාති අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති එවංසඤ්ඤිනොති අත්ථො. මිච්ඡාදිට්ඨිහතාති න කෙවලං සඤ්ඤිනොව, සඤ්ඤාය විය උප්පජ්ජමානාය මිච්ඡාදිට්ඨියාපි හතා. ඛිත්තචිත්තාති තෙ සඤ්ඤාදිට්ඨියො විය උප්පජ්ජමානෙන ඛිත්තෙන චිත්තෙන සමන්නාගතා. විසඤ්ඤිනොති දෙසනාමත්තමෙතං, විපරීතසඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිනොති අත්ථො. තෙ යොගයුත්තා මාරස්සාති තෙ මාරස්ස යොගෙ යුත්තා නාම හොන්ති. අයොගක්ඛෙමිනොති චතූහි යොගෙහි ඛෙමං නිබ්බානං අප්පත්තා. සත්තාති පුග්ගලා. බුද්ධාති චතුසච්චබුද්ධා. ඉමං ධම්මන්ති චතුසච්චධම්මං. සචිත්තං පච්චලද්ධාති සකං චිත්තං පටිලභිත්වා. අනිච්චතො දක්ඛුන්ති අනිච්චභාවෙන අද්දසංසු. අසුභතද්දසුන්ති අසුභං අසුභතොයෙව අද්දසංසු. සම්මාදිට්ඨිසමාදානාති ගහිතසම්මාදස්සනා. සබ්බං දුක්ඛං උපච්චගුන්ති සකලං වට්ටදුක්ඛං සමතික්කන්තා.

‘අනත්තනි ච අත්තා’ යනු අනාත්ම වූ ධර්මයෙහි ‘ආත්මය’ යන සංඥාව ඇති බවයි. ‘මිච්ඡාදිට්ඨිහතා’ යනු හුදෙක් විපරීත සංඥාව ඇත්තන් පමණක් සංඥාව විසින් නසන ලද්දේ නොවේ; සංඥාව මෙන් උපදින මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය විසින් ද ඔවුන් නසන ලදහ. ‘ඛිත්තචිත්තා’ යනු එම විපරීත සංඥා හා දෘෂ්ටි මෙන් උපදින විසිරුණු සිතින් යුක්ත වූවෝය. ‘විසඤ්ඤිනො’ යන්න දේශනා මාත්‍රයකි, එහි අර්ථය විපරීත සංඥා, සිත හා දෘෂ්ටි ඇත්තෝ යන්නයි. ‘තෙ යොගයුත්තා මාරස්ස’ යනු ඔවුහු මාරයාගේ යෝග ධර්මයන්හි යෙදුණාහු වෙති. ‘අයොගක්ඛෙමිනො’ යනු සිවු වැදෑරුම් යෝගයන්ගෙන් නිදහස් වූ රක්ෂිත ස්ථානය වන නිර්වාණයට පත් නොවූවෝ ය. ‘සත්තා’ යනු පුද්ගලයෝ ය. ‘බුද්ධා’ යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ බුදුරජාණන් වහන්සේලාය. ‘ඉමං ධම්මං’ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයයි. ‘සචිත්තං පච්චලද්ධා’ යනු තම සිත (ප්‍රකෘති සිහිය) ලබාගෙන යන්නයි. ‘අනිච්චතො දක්ඛුං’ යනු අනිත්‍ය ස්වභාවයෙන් දුටුවෝ ය. ‘අසුභතද්දසුං’ යනු අශුභය අශුභ වශයෙන්ම දුටුවෝ ය. ‘සම්මාදිට්ඨිසමාදානා’ යනු නිවැරදි දැක්ම (සම්මා දිට්ඨිය) සමාදන් වූවෝය. ‘සබ්බං දුක්ඛං උපච්චගුං’ යනු සියලු සංසාර දුක් ඉක්මවා ගියහ.

10. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා

10. උපක්කිලෙස සූත්‍ර වර්ණනාව

50. දසමෙ උපක්කිලෙසාති විරොචිතුං අදත්වා උපක්කිලිට්ඨභාවකරණෙන උපක්කිලෙසා. මහිකාති හිමං. ධූමො රජොති ධූමො ච රජො ච. රාහූති පුරිමා තයො අසම්පත්තඋපක්කිලෙසා, රාහු පන සම්පත්තඋපක්කිලෙසවසෙන කථිතොති වෙදිතබ්බො. සමණබ්‍රාහ්මණා න තපන්ති න භාසන්ති න විරොචන්තීති ගුණප්පතාපෙන න තපන්ති, ගුණොභාසෙන න භාසන්ති, ගුණවිරොචනෙන න විරොචන්ති. සුරාමෙරයපානා අප්පටිවිරතාති පඤ්චවිධාය සුරාය චතුබ්බිධස්ස මෙරයස්ස ච පානතො අවිරතා.

50. දසවැනි සූත්‍රයෙහි ‘උපක්කිලෙසා’ යනු බැබළීමට ඉඩ නොදී කිලුටු ස්වභාවය ඇති කරන බැවින් උපක්ලේශ නම් වේ. ‘මහිකා’ යනු හිම ය. ‘ධූමො රජො’ යනු දුම සහ දූවිල්ලයි. රාහු ද ඇතුළුව ඉහත කී පළමු කරුණු තුන හිරු සඳු කරා නොපැමිණි උපක්ලේශ වන අතර, රාහු යනු හිරු සඳු කරා පැමිණෙන උපක්ලේශය වශයෙන් ද වදාරන ලදී. ‘සමණබ්‍රාහ්මණා න තපන්ති න භාසන්ති න විරොචන්ති’ යනු ගුණ නමැති තේජසින්, ආලෝකයෙන් හා ශෝභාවෙන් බැබළීමක් නැත යන්නයි. ‘සුරාමෙරයපානා අප්පටිවිරතා’ යනු පස් වැදෑරුම් සුරාවෙන් හා සිවු වැදෑරුම් මේරයයෙන් (මද්‍යපානයෙන්) නොවැළකුණා වූ යන්නයි.

අවිජ්ජානිවුතාති [Pg.308] අවිජ්ජාය නිවාරිතා පිහිතා. පියරූපාභිනන්දිනොති පියරූපං සාතරූපං අභිනන්දමානා තුස්සමානා. සාදියන්තීති ගණ්හන්ති. අවිද්දසූති අන්ධබාලා. සනෙත්තිකාති තණ්හායොත්තෙනෙව සයොත්තා. කටසින්ති අත්තභාවං. ඝොරන්ති කක්ඛළං. ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටමෙව කථිතන්ති.

‘අවිජ්ජානිවුතා’ යනු අවිද්‍යාවෙන් වසන ලද්දා වූ යන්නයි. ‘පියරූපභිනන්දිනො’ යනු ප්‍රිය වූ හා මනාප වූ රූපයන්හි සතුටු වන්නෝ ය. ‘සාදියන්ති’ යනු ග්‍රහණය කරති. ‘අවිද්දසූ’ යනු අන්ධ බාලයෝ ය. ‘සනෙත්තිකා’ යනු තෘෂ්ණාව නමැති හුයෙන් බැඳුණෝය. ‘කටසිං’ යනු ආත්මභාවයයි. ‘ඝොරං’ යනු භයානක වූ (රළු වූ) යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ද ගාථාවන්හි ද සංසාර වට්ටය පිළිබඳවම දේශනා කරන ලදී.

රොහිතස්සවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වැනි රෝහිතස්ස වර්ගයයි.

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

පළමු පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

2. දුතියපණ්ණාසකං

2. දෙවැනි පණ්ණාසකය.

(6) 1. පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො

(6) 1. පුඤ්ඤාභිසන්ද වර්ගය.

1. පඨමපුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

1. පළමු පුණ්‍යාභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

51. දුතියස්ස [Pg.309] පඨමෙ පුඤ්ඤාභිසන්දාති පුඤ්ඤස්ස අභිසන්දා, පුඤ්ඤප්පත්තියොති අත්ථො. කුසලාභිසන්දාති තස්සෙව වෙවචනං. තෙ පනෙතෙ සුඛං ආහරන්තීති සුඛස්සාහාරා. සුට්ඨු අග්ගානං රූපාදීනං දායකාති සොවග්ගිකා. සුඛො නෙසං විපාකොති සුඛවිපාකා. සග්ගෙ උපපත්ති සග්ගො, සග්ගාය සංවත්තන්තීති සග්ගසංවත්තනිකා. චීවරං පරිභුඤ්ජමානොති චීවරත්ථාය වත්ථං ලභිත්වා සූචිසුත්තාදීනං අභාවෙන තං නික්ඛිපන්තොපි කරොන්තොපි පාරුපන්තොපි ජිණ්ණකාලෙ පච්චත්ථරණං කරොන්තොපි පච්චත්ථරිතුම්පි අසක්කුණෙය්‍යං භූමත්ථරණං කරොන්තොපි භූමත්ථරණස්ස අනනුච්ඡවිකං ඵාලෙත්වා පාදපුඤ්ඡනං කරොන්තොපි ‘‘පරිභුඤ්ජමානො’’ත්වෙව වුච්චති. යදා පන ‘‘පාදපුඤ්ඡනම්පි න සක්කා ඉද’’න්ති සම්මජ්ජිත්වා ඡඩ්ඩිතං හොති, තදා පරිභුඤ්ජමානො නාම න හොති. අප්පමාණං චෙතොසමාධින්ති අරහත්තඵලසමාධිං. අප්පමාණො තස්ස පුඤ්ඤාභිසන්දොති ඉමිනා දායකස්ස පුඤ්ඤචෙතනාය අප්පමාණතං කථෙති. තස්ස හි ‘‘ඛීණාසවො මෙ චීවරං පරිභුඤ්ජතී’’ති පුනප්පුනං අනුස්සරණවසෙන පවත්තා පුඤ්ඤචෙතනා අප්පමාණා හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. පිණ්ඩපාතාදීසු පන යො පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා සත්තාහම්පි තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පරිභුඤ්ජති, සො සත්තාහම්පි තංයෙව පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජමානො නාම හොති. එකස්මිං පන සෙනාසනෙ රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීසු චඞ්කමන්තොපි යාව තං සෙනාසනං පහාය අඤ්ඤං න ගණ්හාති, තාව පරිභුඤ්ජමානො නාම හොති. එකෙන පන භෙසජ්ජෙන බ්‍යාධිම්හි වූපසන්තෙ යාව අඤ්ඤං භෙසජ්ජං න පරිභුඤ්ජති, තාවදෙව පරිභුඤ්ජමානො නාම හොති.

51. දෙවැනි පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පුණ්ණාභිසන්දා’ යනු පින් රැස්වීම් හෙවත් කුසල් ලැබීම් ය. ‘කුසලාභිසන්දා’ යනු ද එයටම නමකි. ඒවා සැපය ළඟා කර දෙන බැවින් ‘සුඛස්සාහාරා’ නම් වේ. ඉතා උතුම් රූපී ආදිය ලබා දෙන බැවින් ‘සොවග්ගිකා’ නම් වේ. සැප විපාක දෙන බැවින් ‘සුඛවිපාකා’ නම් වේ. ස්වර්ගයෙහි ඉපදීම ස්වර්ගය වන අතර ස්වර්ගය පිණිස පවතින බැවින් ‘සග්ගසංවත්තනිකා’ නම් වේ. ‘චීවරං පරිභුඤ්ජමානො’ යනු චීවරයක් පිණිස වස්ත්‍රයක් ලබාගෙන එය තබාගෙන සිටින මහණෙක් වුව ද, එය මසන හෝ පොරවන මහණෙක් වුව ද, දිරා ගිය කල්හි ඇතිරිල්ලක් කරගන්නා හෝ ඇතිරිල්ලකටවත් ගත නොහැකි වූ කල්හි පා පිස්නක් කොට පාවිච්චි කරන මහණෙක් වුව ද ‘පරිභෝජනය කරයි’ යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ. යම් කලක ‘මෙය පා පිස්නකටවත් ගත නොහැක’ කියා අතුගා දමනු ලැබේද, එවිට එය පරිභෝජනය කිරීමක් නොවේ. ‘අප්පමාණං චෙතොසමාධිං’ යනු අර්හත් ඵල සමාධියයි. ‘අප්පමාණො තස්ස පුඤ්ණාභිසන්දො’ යන්නෙන් දායකයාගේ පුණ්‍ය චේතනාවෙහි අප්‍රමාණ බව කියවේ. එනම් ‘රහතන් වහන්සේ නමක් මගේ චීවරය පරිභෝජනය කරති’ යි නැවත නැවත සිහි කිරීමෙන් උපදින පුණ්‍ය චේතනාව අප්‍රමාණ වෙයි. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. පිණ්ඩපාතාදියේදී ද යම් භික්ෂුවක් පිණ්ඩපාතය වළඳා සත් දිනක්ම එම පිණ්ඩපාතය නිසා යැපෙන්නේ නම්, වෙනත් පිණ්ඩපාතයක් වළඳන තුරු ඔහු ඒ සත් දින පුරාම එම පිණ්ඩපාතයම පරිභෝජනය කරන්නෙකු නම වේ. සෙනසුනක සක්මන් කරන මහණෙක් ද යම් තාක් එම සෙනසුන අත්හැර වෙනත් සෙනසුනක් ලබා නොගන්නේ ද, ඒ තාක් එය පරිභෝජනය කරන්නෙකු නම වේ. බෙහෙතකින් අසනීපය සන්සිඳුණු කල්හි, යම් තාක් වෙනත් බෙහෙතක් පරිභෝජනය නොකරයි ද, ඒ තාක් එය පරිභෝජනය කරන්නෙකුම වේ.

බහුභෙරවන්ති බහූහි භෙරවාරම්මණෙහි සමන්නාගතං. රතනවරානන්ති සත්තන්නම්පි වරරතනානං. ආලයන්ති නිවාසට්ඨානං. පුථූ සවන්තීති බහුකා හුත්වා සන්දමානා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

"බහුභේරවං" යනු බොහෝ භයානක අරමුණු වලින් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. "රතනවරානං" යනු සත් වැදෑරුම් උතුම් රත්නයන්ගේ (වාසස්ථානය) යන්නයි. "ආලයං" යනු වාසස්ථානයයි. "පුථූ සවන්ති" යනු බොහෝ වී ගලා යන යන අර්ථයයි. මෙහි ඉතිරිය පැහැදිලිය.

2. දුතියපුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවන පුඤ්ඤාභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

52. දුතියෙ [Pg.310] අරියකන්තෙහීති මග්ගඵලසම්පයුත්තෙහි. තානි හි අරියානං කන්තානි හොන්ති පියානි මනාපානි. සෙසං සුත්තන්තෙ තාව යං වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.124 ආදයො) වුත්තමෙව.

52. දෙවන සූත්‍රයෙහි "අරියකන්තේහි" යනු මගපල හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවන් (ආර්යයන්) විසින් කැමති වන ලද (සීලයන්ගෙනි). මක්නිසාද යත්, ඒ සීලයන් ආර්යයන් විසින් ප්‍රිය කරන ලද, මනාප වූ ඒවා බැවිනි. සූත්‍ර දේශනාවෙහි ඉතිරිව පවතින කිවයුතු යමක් ඇත්නම්, එය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි මා විසින් පවසන ලද්දේමය.

ගාථාසු පන සද්ධාති සොතාපන්නස්ස සද්ධා අධිප්පෙතා. සීලම්පි සොතාපන්නස්ස සීලමෙව. උජුභූතඤ්ච දස්සනන්ති කායවඞ්කාදීනං අභාවෙන ඛීණාසවස්ස දස්සනං උජුභූතදස්සනං නාම. ආහූති කථයන්ති. පසාදන්ති බුද්ධධම්මසඞ්ඝෙසු පසාදං. ධම්මදස්සනන්ති චතුසච්චධම්මදස්සනං.

ගාථාවන්හි "සද්ධා" යන්නෙන් සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ශ්‍රද්ධාව අදහස් කෙරේ. සීලය ද සෝවාන් පුද්ගලයාගේම සීලයයි. "උජුභූතඤ්ච දස්සනං" යනු කායික වංකභාවය ආදිය නොමැති බැවින් රහතන් වහන්සේගේ දැකීම "උජුභූත දස්සන" (ඍජු වූ දැකීම) නම් වේ. "ආහු" යනු පවසති යන්නයි. "පසාදං" යනු බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදීමයි. "ධම්මදස්සනං" යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දැකීමයි.

3. පඨමසංවාසසුත්තවණ්ණනා

3. පළමුවන සංවාස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

53. තතියෙ සම්බහුලාපි ඛො ගහපතී ච ගහපතානියො චාති බහුකා ගහපතයො ච ගහපතානියො ච ආවාහවිවාහකරණත්ථාය ගච්ඡන්තා තමෙව මග්ගං පටිපන්නා හොන්ති. සංවාසාති සහවාසා එකතොවාසා. ඡවො ඡවායාති ගුණමරණෙන මතත්තා ඡවො ගුණමරණෙනෙව මතාය ඡවාය සද්ධිං. දෙවියා සද්ධින්ති ගුණෙහි දෙවිභූතාය සද්ධිං. දුස්සීලොති නිස්සීලො. පාපධම්මොති ලාමකධම්මො. අක්කොසකපරිභාසකොති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසකො, භයං දස්සෙත්වා සන්තජ්ජනෙන පරිභාසකො. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

53. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "සම්බහුලාපි ඛො ගහපතී ච ගහපතානියො ච" යනු බොහෝ ගෘහපතියන් සහ ගෘහපතිනියන් ආවාහ-විවාහ කටයුතු සඳහා යමින් සිටියදී ඒ (බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ) මාර්ගයටම පිළිපන් බවයි. "සංවාසා" යනු එක්ව වාසය කිරීමයි. "ඡවො ඡවායා" යනු ගුණ ධර්මයන් අතින් මළ බැවින් මළ මිනිසෙකු, ගුණ ධර්මයන් අතින්ම මළ මළ ස්ත්‍රියක සමඟ (වාසය කිරීමයි). "දේවියා සද්ධිං" යනු ගුණධර්මයන් නිසා දිව්‍යාංගනාවක් බඳු වූ තැනැත්තියක සමඟයි. "දුස්සීලො" යනු සිල් රහිත වූ තැනැත්තායි. "පාපධම්මො" යනු ලාමක ස්වභාවයක් ඇති තැනැත්තායි. "අක්කොසකපරිභාසකො" යනු දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝෂ වස්තූන්ගෙන් බණින්නා වූ සහ බිය පෙන්වා තර්ජනය කරමින් නින්දා කරන්නා වූ තැනැත්තායි. මෙසේ සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය.

කදරියාති ථද්ධමච්ඡරිනො. ජානිපතයොති ජයම්පතිකා. වදඤ්ඤූති යාචකානං වචනස්ස අත්ථං ජානන්ති. සඤ්ඤතාති සීලසංයමෙන සමන්නාගතා. ධම්මජීවිනොති ධම්මෙ ඨත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තීති ධම්මජීවිනො. අත්ථාසං පචුරා හොන්තීති වඩ්ඪිසඞ්ඛාතා අත්ථා එතෙසං බහූ හොන්ති. ඵාසුකං උපජායතීති අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵාසුවිහාරො ජායති. කාමකාමිනොති කාමෙ කාමයමානා.

"කදරියා" යනු තද මසුරුකම් ඇති අයයි. "ජානිපතයෝ" යනු අඹුසැමියෝයි. "වදඤ්ඤූ" යනු යාචකයන්ගේ වචනයෙහි අර්ථය (ඉල්ලීම) දන්නා අයයි. "සඤ්ඤතා" යනු ශීල සංයමයෙන් යුක්ත වූවෝයි. "ධම්මජීවිනො" යනු ධර්මයෙහි පිහිටා ජීවිකාව පවත්වන බැවින් ධර්මජීවීහු නම් වෙති. "අත්ථාසං පචුරා හොන්ති" යනු වෘද්ධිය සංඛ්‍යාත වූ ඔවුන්ගේ අර්ථ සිද්ධීන් බොහෝ වන බවයි. "ඵාසුකං උපජායති" යනු ඔවුනොවුන් අතර පහසු විහරණය (සැපවත් වාසය) උපදින බවයි. "කාමකාමිනො" යනු කාමයන් කැමති වන්නා වූ යන්නයි.

4. දුතියසංවාසසුත්තවණ්ණනා

4. දෙවන සංවාස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

54. චතුත්ථෙ කම්මපථවසෙන දෙසනා පවත්තිතා. සෙසං තාදිසමෙව. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු අගාරිකපටිපදා කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමීනම්පි වට්ටති.

54. සිව්වන සූත්‍රයෙහි දේශනාව කර්ම පථයන්ගේ වශයෙන් පවත්වන ලදී. ඉතිරිය එබඳුමය. මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම ගිහියන්ගේ පිළිවෙත දක්වන ලදී. මෙය සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී උතුමන්ට ද සුදුසු වේ.

5-6. සමජීවීසුත්තද්වයවණ්ණනා

5-6. සමජීවී සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

55-56. පඤ්චමෙ [Pg.311] තෙනුපසඞ්කමීති කිමත්ථං උපසඞ්කමි? අනුග්ගණ්හනත්ථං. තථාගතො හි තං රට්ඨං පාපුණන්තො ඉමෙසංයෙව ද්වින්නං සඞ්ගණ්හනත්ථාය පාපුණාති. නකුලපිතා කිර පඤ්ච ජාතිසතානි තථාගතස්ස පිතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාපිතා, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළපිතා. නකුලමාතාපි පඤ්ච ජාතිසතානි තථාගතස්ස මාතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාමාතා, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළමාතා. තෙ සත්ථු දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය පුත්තසිනෙහං පටිලභිත්වා ‘‘හන්තාත, හන්තාතා’’ති වච්ඡකං දිස්වා වච්ඡගිද්ධිනී ගාවී විය විරවමානා උපසඞ්කමිත්වා පඨමදස්සනෙනෙව සොතාපන්නා ජාතා. නිවෙසනෙ පඤ්චසතානං භික්ඛූනං ආසනානි සදා පඤ්ඤත්තානෙව හොන්ති. ඉති භගවා තෙසං අනුග්ගණ්හනත්ථාය උපසඞ්කමි. අතිචරිතාති අතික්කමිතා. අභිසම්පරායඤ්චාති පරලොකෙ ච. සමසද්ධාති සද්ධාය සමා එකසදිසා. සීලාදීසුපි එසෙව නයො. ඡට්ඨං කෙවලං භික්ඛූනං දෙසිතං. සෙසමෙත්ථ තාදිසමෙව.

55-56. පස්වන සූත්‍රයෙහි "තේනුපසංකමි" යනු කුමන අර්ථයකින් එළඹියේ ද? අනුග්‍රහ පිණිසයි. තථාගතයන් වහන්සේ ඒ රටට වැඩම කරන්නේ මේ නකුලපිතෘ සහ නකුලමාතෘ යන දෙදෙනාටම අනුග්‍රහ කිරීම පිණිසමය. නකුලපිතෘ තෙමේ ජාති පන්සියයකදී තථාගතයන් වහන්සේගේ පියා විය, ජාති පන්සියයකදී මහප්පා විය, ජාති පන්සියයකදී බාප්පා විය. නකුලමාතාව ද ජාති පන්සියයකදී තථාගතයන් වහන්සේගේ මව වූවාය, ජාති පන්සියයකදී ලොකු අම්මා වූවාය, ජාති පන්සියයකදී පුංචි අම්මා වූවාය. ඔවුහු ශාස්තෘන් වහන්සේ දුටු වේලාවේ පටන් පුත්‍ර ස්නේහය ලබා "පුතණුවෙනි, පුතණුවෙනි" යි පවසමින්, වස්සා කෙරෙහි ඇලුනු දෙනක මෙන් හඬ නගමින් එළඹී පළමු දැකීමෙන්ම සෝවාන් වූහ. නිවසෙහි පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා ආසන නිරතුරුවම පනවා තිබුණි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට අනුග්‍රහ කිරීම පිණිස වැඩම කළහ. "අතිචරිතා" යනු ඉක්මවා හැසිරුණා වූ (පරදාර සේවනය කළ) යන්නයි. "අභිසම්පරායඤ්ච" යනු පරලොවෙහි ද යන්නයි. "සමසද්ධා" යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් සමාන වූ, එක හා සමාන වූ යන්නයි. සීලාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. හයවන සූත්‍රය හුදෙක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට දේශනා කරන ලදී. එහි ඉතිරිය ද එබඳුමය.

7. සුප්පවාසාසුත්තවණ්ණනා

7. සුප්පවාසා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

57. සත්තමෙ පජ්ජනිකන්ති තස්ස නිගමස්ස නාමං. කොලියානන්ති කොලරාජකුලානං. ආයුං ඛො පන දත්වාති ආයුදානං දත්වා. ආයුස්ස භාගිනී හොතීති ආයුභාගපටිලාභිනී හොති, ආයුං වා භජනිකා හොති, ආයුප්පටිලාභිනීති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

57. හත්වන සූත්‍රයෙහි "පජ්ජනික" යනු ඒ නියම්ගමෙහි නමයි. "කෝළියානං" යනු කෝළිය රජකුලයන්ට යන්නයි. "ආයුං ඛො පන දත්වා" යනු ආයුෂය නමැති දානය දී යන්නයි. "ආයුස්ස භාගිනී හෝති" යනු ආයුෂයෙහි කොටසක් ලබන්නියක වෙයි, නොහොත් ආයුෂය ජනනය කරන්නියක වෙයි, ආයුෂය ලබන්නියක වෙයි යන අර්ථයයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

රසසා උපෙතන්ති රසෙන උපෙතං රසසම්පන්නං. උජ්ජුගතෙසූති කායවඞ්කාදිරහිතත්තා උජුකමෙව ගතෙසු ඛීණාසවෙසු. චරණූපපන්නෙසූති පඤ්චදසහි චරණධම්මෙහි සමන්නාගතෙසු. මහග්ගතෙසූති මහත්තං ගතෙසු. ඛීණාසවානඤ්ඤෙවෙතං නාමං. පුඤ්ඤෙන පුඤ්ඤං සංසන්දමානාති පුඤ්ඤෙන සද්ධිං පුඤ්ඤං ඝටයමානා. මහප්ඵලා ලොකවිදූන වණ්ණිතාති එවරූපා දානසඞ්ඛාතා දක්ඛිණා තිවිධලොකං විදිතං කත්වා ඨිතත්තා ලොකවිදූනං බුද්ධානං වණ්ණිතා, බුද්ධෙහි පසත්ථාති අත්ථො. යඤ්ඤමනුස්සරන්තාති යඤ්ඤං දානං අනුස්සරන්තා. වෙදජාතාති තුට්ඨිජාතා.

"රසසා උපේතං" යනු රසයෙන් යුක්ත වූ, රසසම්පන්න වූ යන්නයි. "උජුගතේසු" යනු කාය වංකතා ආදියෙන් තොර බැවින් ඍජුවම ගමන් කළා වූ රහතන් වහන්සේලා විෂයෙහි යන්නයි. "චරණූපපන්නේසු" යනු පහළොස් චරණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූවන් කෙරෙහිය. "මහග්ගතේසු" යනු උතුම් බවට පත් වූවන් කෙරෙහිය. මෙය රහතන් වහන්සේලාටම නමකි. "පුඤ්ඤේන පුඤ්ඤං සංසන්දමානා" යනු පූර්ව පුණ්‍යය සමඟ අපර පුණ්‍යය ගැලපීමයි. "මහප්ඵලා ලෝකවිදූන වණ්ණිතා" යනු මෙබඳු වූ දාන සංඛ්‍යාත දක්ෂිණාව ත්‍රිවිධ ලෝකය දැන සිටින බැවින් ලෝකවිදූ නම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් වර්ණනා කරන ලද, බුදුවරුන් විසින් පසසන ලද යන අර්ථයයි. "යඤ්ඤමනුස්සරන්තා" යනු යාගය හෙවත් දානය අනුස්මරණය කරන්නා වූ යන්නයි. "වේදජාතා" යනු උපන් ප්‍රීතිය ඇති වූ යන්නයි.

8. සුදත්තසුත්තවණ්ණනා

8. සුදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

58. අට්ඨමෙ [Pg.312] සඤ්ඤතානන්ති කායවාචාහි සංයතානං. පරදත්තභොජිනන්ති පරෙහි දින්නමෙව භුඤ්ජිත්වා යාපෙන්තානං. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. සක්කච්ච දදාතීති සහත්ථා සක්කාරං කත්වා දදාති. චත්තාරි ඨානානි අනුප්පවෙච්ඡතීති චත්තාරි කාරණානි අනුප්පවෙසෙති දදාති. යසවා හොතීති මහාපරිවාරො හොති. නවමං කෙවලං භික්ඛූනං කථිතං. සෙසමෙත්ථ තාදිසමෙව.

58. අටවන සූත්‍රයෙහි "සඤ්ඤතානං" යනු කයින් සහ වචනයෙන් සංවර වූවන් කෙරෙහිය. "පරදත්තභෝජිනං" යනු අන්‍යයන් විසින් දෙන ලද්දම වළඳා යැපෙන්නන් කෙරෙහිය. "කාලේන" යනු සුදුසු කාලයෙහිදී යන්නයි. "සක්කච්චං දදාති" යනු ස්වහස්තයෙන් සත්කාර පූර්වකව දෙයි යන්නයි. "චත්තාරි ඨානානි අනුප්පවෙච්ඡති" යනු කරුණු හතරක් පමුණුවයි, දෙයි යන්නයි. "යසවා හෝති" යනු මහා පිරිවර ඇත්තෙකු වෙයි යන්නයි. නවවන සූත්‍රය හුදෙක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට දේශනා කරන ලදී. එහි ඉතිරිය ද එබඳුමය.

10. ගිහිසාමීචිසුත්තවණ්ණනා

10. ගිහිසාමීචි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

60. දසමෙ ගිහිසාමීචිපටිපදන්ති ගිහීනං අනුච්ඡවිකං පටිපත්තිං. පච්චුපට්ඨිතො හොතීති අතිහරිත්වා දාතුකාමතාය පතිඋපට්ඨිතො හොති උපගතො, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස චීවරං දෙතීති අත්ථො.

60. දසවන සූත්‍රයෙහි "ගිහිසාමීචිපටිපදං" යනු ගිහියන්ට අනුරූප වූ පිළිවෙතයි. "පච්චුපට්ඨිතො හොති" යනු ඉදිරිපත් වී දීමේ කැමැත්තෙන් එළඹ සිටි සිහි ඇත්තේ වෙයි, එනම් භික්ෂු සංඝයාට සිවුරු දෙයි යන අර්ථයයි.

උපට්ඨිතාති උපට්ඨායකො. තෙසං දිවා ච රත්තො චාති යෙ එවං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්ති, තෙසං දිවා ච රත්තිඤ්ච පරිච්චාගවසෙන ච අනුස්සරණවසෙන ච සදා පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති. සග්ගඤ්ච කමතිට්ඨානන්ති තාදිසො ච භද්දකං කම්මං කත්වා සග්ගට්ඨානං උපගච්ඡති. ඉමෙසු චතූසුපි සුත්තෙසු ආගාරියපටිපදා කථිතා. සොතාපන්නසකදාගාමීනම්පි වට්ටති.

"උපට්ඨිතා" යනු උපස්ථායකයායි. "තේසං දිවා ච රත්තෝ ච" යනු යම් දායක කෙනෙක් මෙසේ සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරත් ද, ඔවුන්ට දිවා රාත්‍රී දෙක්හිම පරිත්‍යාගය සහ අනුස්මරණය නිසා නිරතුරුවම පින වැඩේ. "සග්ගඤ්ච කමති ට්ඨානං" යනු එබඳු වූ යහපත් ක්‍රියාවක් කොට ස්වර්ගය නම් වූ ස්ථානයට පැමිණෙයි යන්නයි. මේ සූත්‍ර හතරෙහිම ගිහියන්ගේ පිළිවෙත දක්වන ලදී. මෙය සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී උතුමන්ට ද සුදුසු වේ.

පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො පඨමො.

පළමුවන පුඤ්ඤාභිසන්ද වර්ගයයි.

(7) 2. පත්තකම්මවග්ගො

(7) 2. පත්තකම්ම වර්ගයයි.

1. පත්තකම්මසුත්තවණ්ණනා

1. පත්තකම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

61. දුතියස්ස පඨමෙ අනිට්ඨපටික්ඛෙපෙන ඉට්ඨා. මනෙ කමන්ති පවිසන්තීති කන්තා. මනං අප්පායන්ති පවඩ්ඪෙන්තීති මනාපා. දුල්ලභාති පරමදුල්ලභා. භොගාති භුඤ්ජිතබ්බා රූපාදයො විසයා. සහධම්මෙනාති ධම්මෙනෙව සද්ධිං උප්පජ්ජන්තු, මා ධම්මූපඝාතං කත්වා අධම්මෙනාති. අථවා සහධම්මෙනාති සකාරණෙන, තෙන තෙන සෙනාපතිසෙට්ඨිට්ඨානාදිකාරණෙන සද්ධිංයෙව උප්පජ්ජන්තූති අත්ථො. යසොති පරිවාරසම්පත්ති. සහ [Pg.313] ඤාතීභීති ඤාතකෙහි සද්ධිං. සහ උපජ්ඣායෙහීති සුඛදුක්ඛෙසු උපනිජ්ඣායිතබ්බත්තා උපජ්ඣායසඞ්ඛාතෙහි සන්දිට්ඨසම්භත්තෙහි සද්ධිං.

61. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අනිට්ඨ’ (අකැමැති දේ) බැහැර කිරීමෙන් ‘ඉට්ඨ’ (කැමැති දේ) නම් වේ. සිතට ඇතුළු වන හෙයින් ‘කන්ත’ (කාන්ත) නම් වේ. සිත වඩවන හෙයින් ‘මනාප’ නම් වේ. ‘දුල්ලභා’ යනු ඉතාම දුර්ලභ වූ යන්නයි. ‘භෝගා’ යනු අනුභව කළ යුතු රූප ආදී අරමුණුයි. ‘සහධම්මේන’ යනු දහමට අනුකූලව ම උපදීවා, දහමට හානි කරමින් අදහමින් (වැරදි ලෙස) උපදින්නට ඉඩ නොදේවා යනුයි. එසේත් නැතහොත් ‘සහධම්මේන’ යනු සුදුසු හේතු සමඟ හෙවත් ඒ ඒ සේනාපති, සිටු තනතුරු ආදී හේතූන් සමඟ ම උපදීවා යන අර්ථයයි. ‘යසෝ’ යනු පිරිවර සම්පත්තියයි. ‘සහ ඤාතීභි’ යනු නෑයන් සමඟ යන්නයි. ‘සහ උපජ්ඣායේහි’ යනු සැප දුක් වලදී ළඟින් සිට බැලිය යුතු බැවින් ‘උපජ්ඣාය’ (උපාධ්‍යාය) නම් වූ, දැක පුරුදු සමීප මිතුරන් සමඟ යන්නයි.

අකිච්චං කරොතීති අකාතබ්බං කරොති. කිච්චං අපරාධෙතීති කත්තබ්බයුත්තකං කිච්චං අකරොන්තො තං අපරාධෙති නාම. ධංසතීති පතති පරිහායති. අභිජ්ඣාවිසමලොභන්ති අභිජ්ඣාසඞ්ඛාතං විසමලොභං. පජහතීති නුදති නීහරති. මහාපඤ්ඤොති මහන්තපඤ්ඤො. පුථුපඤ්ඤොති පුථුලපඤ්ඤො. ආපාතදසොති තං තං අත්ථං ආපාතෙති තමෙව පස්සති, සුඛුමම්පිස්ස අත්ථජාතං ආපාතං ආගච්ඡතියෙවාති අත්ථො.

‘අකිච්චං කරෝති’ යනු නොකටයුත්ත කරයි. ‘කිච්චං අපරාධේති’ යනු කටයුතු වූ දේ නොකරමින් ඒ කටයුත්ත පැහැර හරියි (වරදවා ගනියි) යන්නයි. ‘ධංසති’ යනු වැටෙයි, පිරිහෙයි. ‘අභිජ්ඣාවිසමලෝභං’ යනු අභිධ්‍යාව හෙවත් විෂම ලෝභයයි. ‘පජහති’ යනු බැහැර කරයි, දුරු කරයි. ‘මහාපඤ්ඤෝ’ යනු මහත් වූ ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තායි. ‘පුථුපඤ්ඤෝ’ යනු පුළුල් වූ (පැතිරුණු) ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තායි. ‘ආපාතදසෝ’ යනු ඒ ඒ කරුණු ඉදිරියෙහි පෙනෙන පරිදි ම දකින තැනැත්තායි. එනම් ඔහුට ඉතා සියුම් වූ ද අර්ථයන් මනාව වැටහෙන්නේ ය යනු අර්ථයයි.

උට්ඨානවීරියාධිගතෙහීති උට්ඨානසඞ්ඛාතෙන වීරියෙන අධිගතෙහි. බාහාබලපරිචිතෙහීති බාහාබලෙන පරිචිතෙහි වඩ්ඪිතෙහි. සෙදාවක්ඛිත්තෙහීති අවක්ඛිත්තසෙදෙහි, සෙදං මුඤ්චිත්වා වායාමෙන පයොගෙන සමධිගතෙහීති අත්ථො. ධම්මිකෙහීති ධම්මයුත්තෙහි. ධම්මලද්ධෙහීති දසකුසලකම්මපථධම්මෙ අකොපෙත්වා ලද්ධෙහි. පත්තකම්මානීති යුත්තකම්මානි අනුච්ඡවිකකම්මානි. සුඛෙතීති සුඛිතං කරොති. පීණෙතීති පීණිතං බලසම්පන්නං කරොති. ඨානගතං හොතීති කාරණගතං හොති. කිං පන තන්ති? චතූසු පත්තකම්මෙසු එකං භොගෙහි කත්තබ්බකම්මං භොගජාතමෙව ඨානගතං. පත්තගතන්ති යුත්තප්පත්තට්ඨානගතං. ආයතනසො පරිභුත්තන්ති කාරණෙනෙව පරිභුත්තං භොගජාතං හොති.

‘උට්ඨානවීරියාධිගතේහි’ යනු උට්ඨාන වීර්යයෙන් ලබාගත් (ධනය) යන්නයි. ‘බාහාබලපරිචිතේහි’ යනු බාහු බලයෙන් රැස් කරන ලද, වැඩිකර ගන්නා ලද යන්නයි. ‘සේදාවක්ඛිත්තේහි’ යනු දහඩිය හෙළා, වෙහෙස වී, උත්සාහයෙන් මනාව ලබාගත් යන අර්ථයයි. ‘ධම්මිකේහි’ යනු ධර්මානුකූල වූ යන්නයි. ‘ධම්මලද්ධේහි’ යනු දස කුසල් කර්මපථයන්ට හානි නොකර ලබාගත් යන්නයි. ‘පත්තකම්මානි’ යනු සුදුසු වූ, උචිත වූ කටයුතුයි. ‘සුඛේති’ යනු සැපවත් කරයි. ‘පීණේති’ යනු තෘප්තිමත් හෙවත් බලසම්පන්න කරයි. ‘ඨානගතං හෝති’ යනු කරුණට (හේතුවට) පත් වූයේ වෙයි. ‘ඒ කුමක්ද?’ යත්; නිසි ලෙස කළ යුතු කටයුතු සතර අතරින්, භෝගයන්ගෙන් කළ යුතු එක් කටයුත්තක් වූ භෝග සම්පත්තිය ම නිසි තැනට පත් වූවකි. ‘පත්තගතං’ යනු සුදුසු තැනට පත් වූවකි. ‘ආයතනසෝ පරිභුත්තං’ යනු නිසි හේතුවක් ඇතිව ම පරිභෝජනය කරන ලද භෝග සම්පත්තියයි.

පරියොධාය සංවත්තතීති පිදහිත්වා වත්තති. යථා අග්ගිආදීහි උප්පන්නාසු ආපදාසු, එවං ආදිත්තගෙහනිබ්බාපනාදීනං අත්ථාය ධනපරිච්චාගං කත්වා තාසං ආපදානං මග්ගං පිදහති නිවාරෙති. සොත්ථිං අත්තානං කරොතීති නිරුපද්දවං ඛෙමං අත්තානං කරොති. ඤාතිබලින්ති ඤාතකානං බලිං. අතිථිබලින්ති ආගන්තුකානං බලිං. පුබ්බපෙතබලින්ති පරලොකගතානං ඤාතකානං බලිං. රාජබලින්ති රඤ්ඤො කත්තබ්බයුත්තකං රාජබලිං. දෙවතාබලින්ති දෙවතානං කත්තබ්බබලිං. සබ්බමෙතං තෙසං තෙසං යථානුච්ඡවිකවසෙන දාතබ්බදානස්ස අධිවචනං.

‘පරියෝධාය සංවත්තති’ යනු වළක්වා (ආවරණය කර) පවතියි. ගිනි ආදියෙන් විපත් පැමිණි කල්හි, ගිනිගත් ගෙයක් නිවීම ආදිය සඳහා ධනය පරිත්‍යාග කර ඒ විපත් පැමිණෙන මඟ වළක්වන්නාක් මෙනි. ‘සොත්ථිං අත්තානං කරෝති’ යනු තමා උපද්‍රව රහිත, ක්ෂේමවත් අයෙකු බවට පත් කරගනියි. ‘ඤාතිබලිං’ යනු නෑයන් උදෙසා කරන පූජාවයි (සංග්‍රහයයි). ‘අතිථිබලිං’ යනු අමුත්තන් උදෙසා කරන සංග්‍රහයයි. ‘පුබ්බපේතබලිං’ යනු පරලොව ගිය නෑයන් උදෙසා කරන පින් දීමයි. ‘රාජබලිං’ යනු රජුට දිය යුතු බදු ආදියයි. ‘දේවතාබලිං’ යනු දේවතාවන් උදෙසා කරන පූජාවයි. මේ සියල්ල ඒ ඒ අයට උචිත පරිදි දිය යුතු දානයන් සඳහා භාවිත වන නාමයන් ය.

ඛන්තිසොරච්චෙ නිවිට්ඨාති අධිවාසනක්ඛන්තියඤ්ච සුසීලතාය ච නිවිට්ඨා. එකමත්තානං දමෙන්තීති එකං අත්තනොව අත්තභාවං ඉන්ද්‍රියදමෙන දමෙන්ති. සමෙන්තීති අත්තනො චිත්තං කිලෙසවූපසමනෙන සමෙන්ති. පරිනිබ්බාපෙන්තීති කිලෙසපරිනිබ්බානෙනෙව [Pg.314] පරිනිබ්බාපෙන්ති. උද්ධග්ගිකන්තිආදීසු උපරූපරිභූමීසු ඵලදානවසෙන උද්ධමග්ගමස්සාති උද්ධග්ගිකා. සග්ගස්ස හිතාති තත්‍රුපපත්තිජනනතො සොවග්ගිකා. නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ සුඛොව විපාකො අස්සාති සුඛවිපාකා. සුට්ඨු අග්ගානං දිබ්බවණ්ණාදීනං දසන්නං විසෙසානං නිබ්බත්තනතො සග්ගසංවත්තනිකා, එවරූපං දක්ඛිණං පතිට්ඨාපෙතීති අත්ථො.

‘ඛන්තිසෝරච්චේ නිවිට්ඨා’ යනු ඉවසීමෙහි හා සුසීල බවෙහි පිහිටි යන්නයි. ‘ඒකමත්තානං දමෙන්ති’ යනු තමාගේ ම එක් වූ ආත්මභාවය ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් දමනය කරති. ‘සමෙන්ති’ යනු කෙලෙස් සන්සිඳවීමෙන් තමාගේ සිත සන්සිඳවති. ‘පරිනිබ්බාපෙන්ති’ යනු කෙලෙස් පිරිනිවීමෙන් ම පිරිනිවෙති. ‘උද්ධග්ගිකං’ යනාදියෙහි, ඉහළ ඉහළ භූමිවල විපාක දීම වශයෙන් මතු මත්තෙහි මග පෙන්වන බැවින් ‘උද්ධග්ගික’ නම් වේ. ස්වර්ගයට හිතකර වූ හෙවත් එහි උප්පත්තිය ලබා දෙන බැවින් ‘සෝවග්ගික’ නම් වේ. උපන් උපන් තැන්හි සැප සහගත විපාක ඇති කරන බැවින් ‘සුඛවිපාක’ නම් වේ. ඉතා උතුම් වූ දිව්‍ය වර්ණ ආදී දස වැදෑරුම් විශේෂ සම්පත් ඇති කරන බැවින් ‘සග්ගසංවත්තනික’ නම් වේ. මෙබඳු වූ දක්ෂිණාවක් පිහිටුවයි යන අර්ථයයි.

අරියධම්මෙ ඨිතොති පඤ්චසීලධම්මෙ පතිට්ඨිතො. පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතීති පරලොකං ගන්ත්වා යත්ථ සග්ගෙ පටිසන්ධිං ගණ්හාති, තත්ථ මොදති. සොතාපන්නසකදාගාමිනො වා හොන්තු අනාගාමී වා, සබ්බෙසං අයං පටිපදා ලබ්භතෙවාති.

‘අරියධම්මේ ඨිතෝ’ යනු පංචශීල ධර්මයෙහි පිහිටි යන්නයි. ‘පෙච්ච සග්ගේ පමෝදති’ යනු පරලොව ගොස් යම් ස්වර්ගයක උප්පත්තිය ලබයි ද එහි සතුටු වෙයි. සෝවාන්, සකෘදාගාමී හෝ අනාගාමී වේවා, මේ සියල්ලන් සඳහා ම මෙම පිළිවෙත ලැබෙන්නේ ම ය.

2. ආනණ්‍යසුත්තවණ්ණනා

2. ආනණ්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

62. දුතියෙ අධිගමනීයානීති පත්තබ්බානි. කාමභොගිනාති වත්ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ ච පරිභුඤ්ජන්තෙන. අත්ථිසුඛාදීසු අත්ථීති උප්පජ්ජනකසුඛං අත්ථිසුඛං නාම. භොගෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස උප්පජ්ජනකසුඛං භොගසුඛං නාම. අනණොස්මීති උප්පජ්ජනකසුඛං ආනණ්‍යසුඛං නාම. නිද්දොසො අනවජ්ජොස්මීති උප්පජ්ජනකසුඛං අනවජ්ජසුඛං නාම.

62. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘අධිගමනීයානි’ යනු පැමිණිය යුතු (ලැබිය යුතු) දේ යන්නයි. ‘කාමභෝගිනා’ යනු වස්තු කාමයන් හා කෙලෙස් කාමයන් අනුභව කරන්නා විසිනි. අත්ථි සුඛ ආදියෙහි ‘ඇත’ යන හැඟීමෙන් උපදින සැපය ‘අත්ථි සුඛ’ නම් වේ. භෝගයන් අනුභව කිරීමෙන් උපදින සැපය ‘භෝග සුඛ’ නම් වේ. ‘මම ණය නැත්තෙමි’ යන හැඟීමෙන් උපදින සැපය ‘ආනණ්‍ය සුඛ’ නම් වේ. ‘මම නිදොස් වෙමි, නිවැරදි වෙමි’ යන හැඟීමෙන් උපදින සැපය ‘අනවජ්ජ සුඛ’ නම් වේ.

භුඤ්ජන්ති භුඤ්ජමානො. පඤ්ඤා විපස්සතීති පඤ්ඤාය විපස්සති. උභො භාගෙති ද්වෙ කොට්ඨාසෙ, හෙට්ඨිමානි තීණි එකං කොට්ඨාසං, අනවජ්ජසුඛං එකං කොට්ඨාසන්ති එවං පඤ්ඤාය පස්සමානො ද්වෙ කොට්ඨාසෙ ජානාතීති අත්ථො. අනවජ්ජසුඛස්සෙතන්ති එතං තිවිධම්පි සුඛං අනවජ්ජසුඛස්ස සොළසිං කලං නාග්ඝතීති.

‘භුඤ්ජං’ යනු අනුභව කරන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘පඤ්ඤා විපස්සති’ යනු ප්‍රඥාවෙන් බලයි. ‘උභෝ භාගේ’ යනු කොටස් දෙකකි. එනම් යටින් දැක්වූ (මුල්) සැප තුන එක් කොටසක් වන අතර, අනවජ්ජ සැපය තව කොටසකි. මෙසේ ප්‍රඥාවෙන් බලමින් කොටස් දෙක හඳුනාගනියි යන අර්ථයයි. ‘අනවජ්ජසුඛස්සේතං’ යනු මේ තෙවැදෑරුම් සැපය ම අනවජ්ජ (නිවැරදි) සැපයෙන් දහසයෙන් පංගුවක්වත් නොවටිනා බවයි.

3. බ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

3. බ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

63. තතියං තිකනිපාතෙ වණ්ණිතමෙව. සපුබ්බදෙවතානීති පදමත්තමෙව එත්ථ විසෙසොති. චතුත්ථෙ සබ්බං උත්තානත්ථමෙව.

63. තුන්වන සූත්‍රය තික නිපාතයෙහි වර්ණනා කරන ලද්දේ ම ය. මෙහි ‘සපුබ්බදේවතානි’ යන පදය පමණක් විශේෂ වේ. හතරවන සූත්‍රයෙහි සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

5. රූපසුත්තවණ්ණනා

5. රූප සූත්‍ර වර්ණනාව

65. පඤ්චමෙ රූපෙ පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො රූපප්පමාණො නාම. රූපප්පසන්නොති තස්සෙව අත්ථවචනං. ඝොසෙ පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො ඝොසප්පමාණො [Pg.315] නාම. චීවරලූඛපත්තලූඛෙසු පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො ලූඛප්පමාණො නාම. ධම්මෙ පමාණං ගහෙත්වා පසන්නො ධම්මප්පමාණො නාම. ඉතරානි තෙසංයෙව අත්ථවචනානි. සබ්බසත්තෙ ච තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා ද්වෙ කොට්ඨාසා රූපප්පමාණා, එකො න රූපප්පමාණො. පඤ්ච කොට්ඨාසෙ කත්වා චත්තාරො කොට්ඨාසා ඝොසප්පමාණා, එකො න ඝොසප්පමාණො. දස කොට්ඨාසෙ කත්වා නව කොට්ඨාසා ලූඛප්පමාණා, එකො න ලූඛප්පමාණො. සතසහස්සං කොට්ඨාසෙ කත්වා පන එකො කොට්ඨාසොව ධම්මප්පමාණො, සෙසා න ධම්මප්පමාණාති වෙදිතබ්බා.

65. පස්වන සූත්‍රයෙහි රූපය ප්‍රමාණය කොට ගෙන පැහැදුණේ ‘රූපප්පමාණ’ නම් වේ. ‘රූපප්පසන්නෝ’ යනු ඒ පදයේ ම අර්ථයයි. කීර්ති රාවය (ඝෝෂය) ප්‍රමාණය කොට ගෙන පැහැදුණේ ‘ඝෝසප්පමාණ’ නම් වේ. සිවුරු පිරිකරවල රූක්ෂ බව (දුක්ඛිත බව) ප්‍රමාණය කොට ගෙන පැහැදුණේ ‘ලූඛප්පමාණ’ නම් වේ. ධර්මය (ශීල සමාධි ආදිය) ප්‍රමාණය කොට ගෙන පැහැදුණේ ‘ධම්මප්පමාණ’ නම් වේ. සෙසු පද (ඝෝසප්පසන්න ආදී) ඒවායේ ම අර්ථ පැහැදිලි කිරීම් වේ. තවද, සියලු සත්වයන් කොටස් තුනකට බෙදූ කළ, කොටස් දෙකක් රූපය ප්‍රමාණය කොට ගනිති, එක් කොටසක් රූපය ප්‍රමාණය කොට නොගනිති. කොටස් පහකට බෙදූ කළ, කොටස් හතරක් ඝෝෂය ප්‍රමාණය කොට ගනිති, එක් කොටසක් එසේ නොකරති. කොටස් දහයකට බෙදූ කළ, කොටස් නවයක් රූක්ෂ බව ප්‍රමාණය කොට ගනිති, එක් කොටසක් එසේ නොකරති. ලක්ෂයක් කොටස් වලට බෙදූ කළ, එක් කොටසක් පමණක් ධර්මය ප්‍රමාණය කොට ගනිති, සෙස්සෝ ධර්මය ප්‍රමාණය කොට නොගන්නෝ යැයි දත යුතුය.

රූපෙ පමාණිංසූති යෙ රූපං දිස්වා පසන්නා, තෙ රූපෙ පමාණිංසු නාම, පසීදිංසූති අත්ථො. ඝොසෙන අන්වගූති ඝොසෙන අනුගතා, ඝොසප්පමාණං ගහෙත්වා පසන්නාති අත්ථො. ඡන්දරාගවසූපෙතාති ඡන්දස්ස ච රාගස්ස ච වසං උපෙතා. අජ්ඣත්තඤ්ච න ජානාතීති නියකජ්ඣත්තෙ තස්ස ගුණං න ජානාති. බහිද්ධා ච න පස්සතීති බහිද්ධාපිස්ස පටිපත්තිං න පස්සති. සමන්තාවරණොති සමන්තතො ආවාරිතො, සමන්තා වා ආවරණමස්සාති සමන්තාවරණො. ඝොසෙන වුය්හතීති ඝොසෙන නියති, න ගුණෙන. අජ්ඣත්තඤ්ච න ජානාති, බහිද්ධා ච විපස්සතීති නියකජ්ඣත්තෙ ගුණං න ජානාති, බහිද්ධා පනස්ස පටිපත්තිං පස්සති. බහිද්ධා ඵලදස්සාවීති තස්ස පරෙහි කතං බහිද්ධා සක්කාරඵලං පස්සන්තො. විනීවරණදස්සාවීති විවටදස්සාවී. න සො ඝොසෙන වුය්හතීති සො ඝොසෙන න නීයති.

"රූපෙ පමාණිංසූ" යනු යමෙක් රූපය දැක පැහැදුණේ ද, ඔවුහු රූපය අනුව මනින්නෝ (හෝ රූපයෙහි පැහැදුණෝ) වෙති යනු අර්ථයයි. "ඝොසෙන අන්වගූ" යනු ප්‍රශංසා හඬ අනුව ගිය, එම ප්‍රශංසා හඬ ප්‍රමාණ කොට ගෙන පැහැදුණු යන්නයි. "ඡන්දරාගවසූපේතා" යනු ඡන්දය හා රාගය යන ක්ලේශයන්ට වසඟ වූවෝ ය. "අජ්ඣත්තඤ්ච න ජානාති" යනු තමා තුළ පවත්නා (හෝ ඒ පුද්ගලයා තුළ පවත්නා) ගුණ ධර්මයන් නොදනී යන්නයි. "බහිද්ධා ච න පස්සති" යනු බාහිරින් පෙනෙන පිළිවෙත ද නොදකියි. "සමන්තාවරණො" යනු හාත්පසින්ම ආවරණය වූ, නැතහොත් අවිද්‍යාව ආදී නීවරණයන්ගෙන් වැසුණු පුද්ගලයා ය. "ඝොසෙන වුය්හති" යනු ප්‍රශංසා හඬින් මෙහෙයවනු ලබයි, ගුණයෙන් නොවේ. "අජ්ඣත්තඤ්ච න ජානාති, බහිද්ධා ච විපස්සති" යනු තමා තුළ ඇති ගුණය නොදන්නා මුත් බාහිර පිළිවෙත දකියි. "බහිද්ධා ඵලදස්සාවී" යනු අනුන් විසින් බාහිරින් කරනු ලබන සත්කාර සම්මාන නමැති ඵලය දක්නා තැනැත්තා ය. "විනීවරණදස්සාවී" යනු නීවරණ රහිතව විවෘතව (නිවන) දක්නා තැනැත්තා ය. "න සො ඝොසෙන වුය්හති" යනු ඒ පුද්ගලයා ප්‍රශංසා හඬින් මෙහෙයවනු නොලැබේ.

6. සරාගසුත්තවණ්ණනා

6. සරාග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

66. ඡට්ඨෙ මොහජං චාපවිද්දසූති මොහජං චාපි අවිද්දසූ අපණ්ඩිතා. සවිඝාතන්ති සදුක්ඛං. දුඛුද්‍රයන්ති ආයතිඤ්ච දුක්ඛවඩ්ඪිදායකං. අචක්ඛුකාති පඤ්ඤාචක්ඛුරහිතා. යථා ධම්මා තථා සන්තාති යථා රාගාදයො ධම්මා ඨිතා, තථා සභාවාව හුත්වා. න තස්සෙවන්ති මඤ්ඤරෙති මයං එවංසන්තා එවංසභාවාති තස්ස න මඤ්ඤරෙ, න මඤ්ඤන්තීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙපි ගාථාසුපි වට්ටමෙව කථිතං.

66. හයවන සූත්‍රයෙහි, "මොහජං චාපවිද්දසූ" යනු මෝහයෙන් හටගත් අකුසලය ද නොදන්නා අඥාන පුද්ගලයන් ය. "සවිඝාතං" යනු දුක් සහිත වූ යන්නයි. "දුඛුද්‍රයං" යනු මතු කාලයෙහි දුක වැඩීමට හේතු වන්නා වූ යන්නයි. "අචක්ඛුකා" යනු ප්‍රඥා ඇසින් තොර වූවෝ ය. "යථා ධම්මා තථා සන්තා" යනු රාගාදී ධර්මයන් යම් සේ පවතී ද, ඒ ස්වභාවයෙන් ම යුක්ත වී යන්නයි. "න තස්සේවන්ති මඤ්ඤරෙ" යනු අප මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇත්තෝ වෙමු යයි තමාගේ ඒ ස්වභාවය නොසිතති, නොදනිති යන්න අර්ථයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි මෙන් ම ගාථාවන්හි ද වට්ටය (සංසාරය) ගැන ම කියන ලදී.

7. අහිරාජසුත්තවණ්ණනා

7. අහිරාජ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

67. සත්තමෙ [Pg.316] ඉමානි චත්තාරි අහිරාජකුලානීති ඉදං දට්ඨවිසානෙව සන්ධාය වුත්තං. යෙ හි කෙචි දට්ඨවිසා, සබ්බෙතෙ ඉමෙසං චතුන්නං අහිරාජකුලානං අබ්භන්තරගතාව හොන්ති. අත්තගුත්තියාති අත්තනො ගුත්තත්ථාය. අත්තරක්ඛායාති අත්තනො රක්ඛණත්ථාය. අත්තපරිත්තායාති අත්තනො පරිත්තාණත්ථාය. පරිත්තං නාම අනුජානාමීති අත්ථො.

67. සත්වන සූත්‍රයෙහි "ඉමානි චත්තාරි අහිරාජකුලානි" යන මෙය දෂ්ට කිරීමෙන් විස පතුරුවන සර්පයන් ම අරමුණු කොට පවසන ලදී. යම් දෂ්ට-විස ඇති සර්පයෝ වෙත් ද, ඒ සියල්ලෝ ම මෙම සර්ප රාජ කුල හතරට ඇතුළත් වෙති. "අත්තගුත්තියා" යනු තමාගේ ආරක්ෂාව පිණිස ය. "අත්ත රක්ඛාය" යනු තමා රැකගැනීම පිණිස ය. "අත්ත පරිත්තාය" යනු තමාට ආරක්ෂක පවුරක් සලසා ගැනීම පිණිස ය. "පරිත්තං නාම අනුජානාමි" යනු පිරිත් (ආරක්ෂාව) අනුදනිමි යන්න අර්ථයයි.

ඉදානි යථා තං පරිත්තං කාතබ්බං, තං දස්සෙන්තො විරූපක්ඛෙහි මෙතිආදිමාහ. තත්ථ විරූපක්ඛෙහීති විරූපක්ඛනාගකුලෙහි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අපාදකෙහීති අපාදකසත්තෙහි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සබ්බෙ සත්තාති ඉතො පුබ්බෙ එත්තකෙන ඨානෙන ඔදිස්සකමෙත්තං කථෙත්වා ඉදානි අනොදිස්සකමෙත්තං කථෙතුං ඉදමාරද්ධං. තත්ථ සත්තා පාණා භූතාති සබ්බානෙතානි පුග්ගලවෙවචනානෙව. භද්‍රානි පස්සන්තූති භද්‍රානි ආරම්මණානි පස්සන්තු. මා කඤ්චි පාපමාගමාති කඤ්චි සත්තං පාපකං ලාමකං මා ආගච්ඡතු. අප්පමාණො බුද්ධොති එත්ථ බුද්ධොති බුද්ධගුණා වෙදිතබ්බා. තෙ හි අප්පමාණා නාම. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පමාණවන්තානීති ගුණප්පමාණෙන යුත්තානි. උණ්ණනාභීති ලොමසනාභිකො මක්කටකො. සරබූති ඝරගොලිකා. කතා මෙ රක්ඛා, කතා මෙ පරිත්තාති මයා එත්තකස්ස ජනස්ස රක්ඛා ච පරිත්තාණඤ්ච කතං. පටික්කමන්තු භූතානීති සබ්බෙපි මෙ කතපරිත්තාණා සත්තා අපගච්ඡන්තු, මා මං විහෙඨයිංසූති අත්ථො.

දැන් එම පිරිත කටයුතු ආකාරය පෙන්වීමට "විරූපක්ඛෙහි මෙ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "විරූපක්ඛෙහි" යනු විරූපක්ෂ නාග කුලයන් සමඟ යන්නයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමය ම වේ. "අපාදකෙහි" යනු පා රහිත සත්වයන් සමඟ යන්නයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමය ම වේ. "සබ්බෙ සත්තා" යන මෙයින්, මීට පෙර මෙපමණ තැන්වලින් දක්වන ලද විශේෂ කොට දැක්වූ (ඔදිස්සක) මෙත්තාව වදාරා, දැන් පොදු වූ (අනොදිස්සක) මෙත්තාව වදාළ සේක. එහි 'සත්ත', 'පාණ', 'භූත' යන මේ සියලු පද පුද්ගලයන් හැඳින්වීමට යෙදෙන පර්යාය පද වේ. "භද්‍රානි පස්සන්තු" යනු යහපත් අරමුණු දකිත්වා යන්නයි. "මා කඤ්චි පාපමාගමා" යනු කිසිදු සත්වයකු කරා පාපයක් හෙවත් නපුරක් නොපැමිණේවා යන්නයි. "අප්පමාණො බුද්ධො" යන මෙහි 'බුද්ධ' යන පදයෙන් බුදුගුණ දත යුතුය. ඒ බුදුගුණ සැබවින් ම අප්‍රමාණ ය. සෙසු පද දෙකෙහි (ධර්ම හා සංඝ) ද මේ ක්‍රමය ම වේ. "පමාණවන්තානි" යනු සීමා සහිත ගුණ ඇති යන්නයි. "උණ්ණනාභී" යනු මකුළුවා ය. "සරබූ" යනු ගෙහි වසන හූනා ය. "කතා මෙ රක්ඛා, කතා මෙ පරිත්තා" යනු මා විසින් ආරක්ෂාව හා පිරිත කරන ලදී. "පටික්කමන්තු භූතානි" යනු මා විසින් ආරක්ෂාව කරන ලද සියලු සත්වයෝ ඉවත් වෙත්වා, මට හිරිහැර නොකෙරෙත්වා යනු අර්ථයයි.

8. දෙවදත්තසුත්තවණ්ණනා

8. දේවදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

68. අට්ඨමෙ අචිරපක්කන්තෙ දෙවදත්තෙති සඞ්ඝං භින්දිත්වා නචිරපක්කන්තෙ. පරාභවායාති අවඩ්ඪියා විනාසාය. අස්සතරීති වළවාය කුච්ඡිස්මිං ගද්‍රභස්ස ජාතා. අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාතීති තං අස්සෙන සද්ධිං සම්පයොජෙන්ති, සා ගබ්භං ගණ්හිත්වා කාලෙ සම්පත්තෙ විජායිතුං නසක්කොන්තී පාදෙහි භූමිං පහරන්තී තිට්ඨති. අථස්සා චත්තාරො පාදෙ චතූසු ඛාණූසු බන්ධිත්වා කුච්ඡිං ඵාලෙත්වා පොතකං නීහරන්ති. සා තත්ථෙව මරති. තෙනෙතං වුත්තං.

68. අටවන සූත්‍රයෙහි "අචිරපක්කන්තෙ දෙවදත්තෙ" යනු සඟ පිරිස බිඳ වැඩි කල් නොගොස් යන්නයි. "පරාභවාය" යනු අභිවෘද්ධියක් නොවීම පිණිස හෙවත් විනාශය පිණිස ය. "අස්සතරී" යනු වෙළඹකගේ කුසෙහි කොටළුවකු නිසා උපන් අශ්ව ජාතියකි (කෝවේරුවා). "අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාති" යනු ඇය අශ්වයකු හා එක්ව ගැබ්ගෙන, ප්‍රසව කාලය පැමිණි විට වදන්නට නොහැකිව පාදවලින් පොළොව හාරමින් සිටියි. එවිට ඇයගේ පාද සතර කූරු හතරක බැඳ, කුස පලා පැටවා පිටතට ගනිති. ඇය එතැන ම මිය යයි. ඒ නිසා මෙය වදාරන ලදී.

9. පධානසුත්තවණ්ණනා

9. පධාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

69. නවමෙ [Pg.317] කිලෙසානං සංවරත්ථාය පවෙසනද්වාරං පිදහනත්ථාය පධානං සංවරප්පධානං, පජහනත්ථාය පධානං පහානප්පධානං, කුසලානං ධම්මානං බ්‍රූහනත්ථාය වඩ්ඪනත්ථාය පධානං භාවනාප්පධානං, තෙසංයෙව අනුරක්ඛණත්ථාය පධානං අනුරක්ඛණාප්පධානං.

69. නවවන සූත්‍රයෙහි ක්ලේශයන් සංවර කරගනු පිණිස හා (අකුසල්) ඇතුළුවන දොරටු වැසීම පිණිස කරන උත්සාහය "සංවරප්පධාන" නම් වේ. ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස කරන උත්සාහය "පහානප්පධාන" නම් වේ. කුසල ධර්මයන් වැඩීම හා දියුණු කිරීම පිණිස කරන උත්සාහය "භාවනාප්පධාන" නම් වන අතර, එම කුසලයන් ම ආරක්ෂා කරගැනීම පිණිස කරන උත්සාහය "අනුරක්ඛණාප්පධාන" නම් වේ.

10. අධම්මිකසුත්තවණ්ණනා

10. අධම්මික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

70. දසමෙ අධම්මිකා හොන්තීති පොරාණකරාජූහි ඨපිතං දසභාගබලිඤ්චෙව අපරාධානුරූපඤ්ච දණ්ඩං අග්ගහෙත්වා අතිරෙකබලිනො චෙව අතිරෙකදණ්ඩස්ස ච ගහණෙන අධම්මිකා. රාජායුත්තාති රඤ්ඤො ජනපදෙසු කිච්චසංවිධායකා ආයුත්තකපුරිසා. බ්‍රාහ්මණගහපතිකාති අන්තොනගරවාසිනො බ්‍රාහ්මණගහපතයො. නෙගමජානපදාති නිගමවාසිනො චෙව ජනපදවාසිනො ච. විසමන්ති විසමා හුත්වා, අසමයෙන වායන්තීති අත්ථො. විසමාති න සමා, අතිථද්ධා වා අතිමුදුකා වාති අත්ථො. අපඤ්ජසාති මග්ගතො අපගතා, උම්මග්ගගාමිනො හුත්වා වායන්තීති අත්ථො. දෙවතා පරිකුපිතා භවන්තීති වාතෙසු හි විසමෙසු අපඤ්ජසෙසු වායන්තෙසු රුක්ඛා භිජ්ජන්ති, විමානානි භිජ්ජන්ති. තස්මා දෙවතා පරිකුපිතා භවන්ති, තා දෙවස්ස සම්මා වස්සිතුං න දෙන්ති. තෙන වුත්තං දෙවො න සම්මා ධාරං අනුප්පවෙච්ඡතීති. විසමපාකානි සස්සානි භවන්තීති එකස්මිං ඨානෙ ගබ්භීනි හොන්ති, එකස්මිං සඤ්ජාතඛීරානි, එකං ඨානං පච්චතීති එවං විසමං පාකානි සස්සානි භවන්ති.

70. දසවන සූත්‍රයෙහි "අධම්මිකා හොන්ති" යනු පැරණි රජුන් විසින් නියම කරන ලද දසයෙන් එකක බද්ද සහ වරදට අනුරූප දඬුවම් නොසලකා, අධික ලෙස බදු අය කිරීමෙන් හා දරුණු ලෙස දඬුවම් කිරීමෙන් රජවරු අධර්මික වෙති. "රාජායුත්තා" යනු රජුගේ ජනපදවල කටයුතු මෙහෙයවන නිලධාරීන් ය. "බ්‍රාහ්මණගහපතිකා" යනු නගර වැසි බ්‍රාහ්මණයෝ හා ගෘහපතියෝ ය. "නෙගමජානපදා" යනු නියම්ගම් වැසියෝ හා ජනපද වැසියෝ ය. "විසමං" යනු අසමතුලිතව, වැරදි වේලාවට (සුළඟ) හමයි යන්නයි. "විසමා" යනු සමාන නොවන, එනම් ඉතා රළු හෝ ඉතා මෘදු වූ යන්නයි. "අපඤ්ජසා" යනු නිවැරදි මාවතින් බැහැරව වැරදි මඟෙහි හමන සුළඟ ය. "දෙවතා පරිකුපිතා භවන්ති" යනු සුළඟ අසමතුලිතව හා වැරදි මඟෙහි හමන විට ගස් වැල් කැඩී යයි, දිව්‍ය විමාන බිඳී යයි. එබැවින් දෙවියෝ කෝපයට පත්වෙති. ඔවුහු වැස්ස නිසි පරිදි වැසීමට ඉඩ නොදෙති. ඒ නිසා "දෙවියෝ නිසි ලෙස වැසි ධාරා නොපවත්වති" යයි කියන ලදී. "විසමපාකානි සස්සානි භවන්ති" යනු එක් තැනක ගොයම් ගැබ් ගනී, තවත් තැනක කිරි වදියි, තවත් තැනක පැසෙයි. මෙසේ අසමතුලිත ලෙස බෝග පැසීම සිදු වේ.

සමං නක්ඛත්තානි තාරකරූපානි පරිවත්තන්තීති යථා කත්තිකපුණ්ණමා කත්තිකනක්ඛත්තමෙව ලභති, මිගසිරපුණ්ණමා මිගසිරනක්ඛත්තමෙවාති එවං තස්මිං තස්මිං මාසෙ සා සා පුණ්ණමා තං තං නක්ඛත්තමෙව ලභති, තථා සම්මා පරිවත්තන්ති. සමං වාතා වායන්තීති අවිසමා හුත්වා සමයස්මිංයෙව වායන්ති, ඡ මාසෙ උත්තරා වාතා, ඡ මාසෙදක්ඛිණාති එවං තෙසං තෙසං ජනපදානං අනුරූපෙ සමයෙ වායන්ති. සමාති සමප්පවත්තිනො නාතිථද්ධා නාතිමුදූ. පඤ්ජසාති මග්ගප්පටිපන්නා, මග්ගෙනෙව වායන්ති, නො අමග්ගෙනාති අත්ථො.

"සමං නක්ඛත්තානි තාරකරූපානි පරිවත්තන්ති" යනු වප් පුර පසළොස්වක පෝය දිනට කෘත්තිකා නැකත ම ලැබෙන්නාක් මෙන් ද, උඳුවප් පුර පසළොස්වක පෝය දිනට මුවසිරස නැකත ම ලැබෙන්නාක් මෙන් ද, ඒ ඒ මාසවල ඒ ඒ පසළොස්වක දිනට නියමිත නැකත් ම ලැබෙමින් නිසි ලෙස තරු පන්ති භ්‍රමණය වීමයි. "සමං වාතා වායන්ති" යනු සුළඟ අසමතුලිත නොවී නිසි කලට ම හැමීමයි. මාස හයක් උතුරු සුළඟ ද, මාස හයක් දකුණු සුළඟ ද ඒ ඒ ජනපදවලට අනුරූප කාලවලදී හමයි. "සමා" යනු සමබරව හමන, ඉතා තද හෝ ඉතා මෘදු නොවන යන්නයි. "පඤ්ජසා" යනු නියමිත මාවතට පිළිපන්ව, මාවත දිගේ ම හමන සුළඟ ය; නොමඟ නොයයි යන්න අර්ථයයි.

ජිම්හං [Pg.318] ගච්ඡතීති කුටිලං ගච්ඡති, අතිත්ථං ගණ්හාති. නෙත්තෙ ජිම්හං ගතෙ සතීති නයතීති නෙත්තා. තස්මිං නෙත්තෙ ජිම්හං ගතෙ කුටිලං ගන්ත්වා අතිත්ථං ගණ්හන්තෙ ඉතරාපි අතිත්ථමෙව ගණ්හන්තීති අත්ථො. නෙතෙතිපි පාඨො. දුක්ඛං සෙතීති දුක්ඛං සයති, දුක්ඛිතං හොතීති අත්ථො.

"ඇදයට (වංකව) යයි" යනු ඇද මාවතක ගමන් කිරීමයි, නුසුදුසු මාවතක් (තොටුපළක් නොවන තැනක්) තෝරා ගැනීමයි. "මඟපෙන්වන්නා ඇදයට ගිය කල්හි" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: මඟපෙන්වන බැවින් 'නෙත්තා' (නායකයා) නම් වේ. එම මඟපෙන්වන්නා ඇදයට ගිය කල්හි, ඇද මාවතක ගොස් නුසුදුසු ස්ථානයක් ගන්නා විට, සෙසු අයද නුසුදුසු මාවතක්ම ගනිති යනු අර්ථයයි. "නේතේති" කියාද පාඨයක් ඇත. "දුකසේ නිදියි" යනු දුක්ඛිතව වාසය කරයි, දුකට පත්වෙයි යනු අර්ථයයි.

පත්තකම්මවග්ගො දුතියො.

දෙවන පත්තකම්ම වර්ගයයි.

(8) 3. අපණ්ණකවග්ගො

(8) 3. අපණ්ණක වර්ගය.

1. පධානසුත්තවණ්ණනා

1. පධාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

71. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ අපණ්ණකප්පටිපදන්ති අවිරද්ධප්පටිපදං. යොනි චස්ස ආරද්ධා හොතීති කාරණඤ්චස්ස පරිපුණ්ණං හොති. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තත්ථාය. දුතියං උත්තානමෙව.

71. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, "අපණ්ණක ප්‍රතිපදාව" යනු නොවෙරදෙන ප්‍රතිපදාවයි. "ඔහුගේ යෝනිය (හේතුව) ආරම්භ කරන ලද්දේ වෙයි" යනු ඔහුගේ කරුණ (පදනම) සම්පූර්ණ වී ඇති බවයි. "ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස" යනු අර්හත් ඵලය ලැබීම පිණිසයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

3. සප්පුරිසසුත්තවණ්ණනා

3. සප්පුරිස සූත්‍ර වර්ණනාව.

73. තතියෙ අවණ්ණොති අගුණො. පාතු කරොතීති කථෙති, පාකටං කරොති. පඤ්හාභිනීතොති පඤ්හත්ථාය අභිනීතො. අහාපෙත්වා අලම්බිත්වාති අපරිහීනං අලම්බිතං කත්වා. එත්ථ ච අසප්පුරිසො පාපිච්ඡතාය අත්තනො අවණ්ණං ඡාදෙති, සප්පුරිසො ලජ්ජිතාය අත්තනො වණ්ණං. ඉදානි යස්මා අසප්පුරිසො හිරොත්තප්පරහිතො සංවාසෙන අවජානාති, සප්පුරිසො පන හිරොත්තප්පසමන්නාගතො සංවාසෙනාපි නාවජානාති. තස්මා අසප්පුරිසභාවසාධකං අධුනාගතවධුකොපම්මං දස්සෙතුං සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, වධුකාතිආදිමාහ. තත්ථ වධුකාති සුණිසා. තිබ්බන්ති බහලං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

73. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, "අවර්ණය" යනු අගුණයයි. "ප්‍රකාශ කරයි" යනු පවසයි, ප්‍රකට කරයි. "ප්‍රශ්න සඳහා පමුණුවන ලද්දේ" යනු ප්‍රශ්න විමසනු පිණිස පමුණුවන ලද්දේ යන්නයි. "පිරිහෙන්නට නොදී, මැලවෙන්නට නොදී" යනු පිරිහීමක් නැතිව, ගිලිහීමක් නැතිව කටයුතු කිරීමයි. මෙහි අසත්පුරුෂයා තමාගේ ලාමක ආශාවන් නිසා තමාගේ අගුණයන් සඟවයි; සත්පුරුෂයා පවට ඇති ලැජ්ජාව නිසා තමාගේ ගුණයන් සඟවයි. අසත්පුරුෂයා හිරි-ඔතප්වලින් තොර බැවින් කලක් ඇසුරු කිරීමෙන් අන්‍යයන් අවඥාවට ලක් කරයි; නමුත් සත්පුරුෂයා හිරි-ඔතප්වලින් යුක්ත බැවින් ඇසුරු කළද අවඥා නොකරයි. එබැවින් අසත්පුරුෂ භාවය තහවුරු කිරීමට, අලුත පැමිණි ලේලියකගේ උපමාව පෙන්වීමට "මහණෙනි, යම් සේ ලේලියක්..." ආදිය වදාළ සේක. එහි "වධුකා" යනු ලේලියයි. "තිබ්බං" යනු ඝන වූ හෝ බහුල වූ යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ සහිතයි.

4-5. අග්ගසුත්තද්වයවණ්ණනා

4-5. අග්ග සූත්‍ර යුගලයේ වර්ණනාව.

74-75. චතුත්ථෙ සීලග්ගන්ති අග්ගප්පත්තං උත්තමසීලං. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. පඤ්චමෙ රූපග්ගන්ති යං රූපං සම්මසිත්වා අරහත්තං පාපුණාති, ඉදං රූපග්ගං නාම. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. භවග්ගන්ති එත්ථ පන යස්මිං අත්තභාවෙ ඨිතො අරහත්තං පාපුණාති, එතං භවග්ගං නාමාති.

74-75. හතරවන සූත්‍රයෙහි, "සීලග්ග" යනු අග්‍රත්වයට පත් උතුම් ශීලයයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ. පස්වන සූත්‍රයෙහි, "රූපග්ග" යනු යම් රූපයක් මෙනෙහි කර අර්හත් භාවයට පත් වේද, එය 'රූපග්ග' නම් වේ. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. "භවග්ග" යන්නෙහි දී, යම් ආත්මභාවයක සිට අර්හත් භාවයට පත් වේද, එය 'භවග්ග' නම් වේ.

6. කුසිනාරසුත්තවණ්ණනා

6. කුසිනාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

76. ඡට්ඨෙ [Pg.319] උපවත්තනෙති පාචීනගතාය සාලපන්තියා උත්තරෙන නිවත්තිත්වා ඨිතාය වෙමජ්ඣට්ඨානෙ. අන්තරෙන යමකසාලානන්ති ද්වින්නං සාලරුක්ඛානං අන්තරෙ. කඞ්ඛාති ද්වෙළ්හකං. විමතීති විනිච්ඡිතුං අසමත්ථතා. ‘‘බුද්ධො නු ඛො න බුද්ධො නු ඛො, ධම්මො නු ඛො න ධම්මො නු ඛො, සඞ්ඝො නු ඛො න සඞ්ඝො නු ඛො, මග්ගො නු ඛො න මග්ගො නු ඛො, පටිපදා නු ඛො න පටිපදා නු ඛො’’ති යස්ස සංසයො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං වො වදාමි පුච්ඡථ, භික්ඛවෙති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. සත්ථුගාරවෙනපි න පුච්ඡෙය්‍යාථාති ‘‘මයං සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිම්හ, චත්තාරො පච්චයාපි නො සත්ථු සන්තකාව. තෙ මයං එත්තකං කාලං කඞ්ඛං අකත්වා න අරහාම අජ්ජ පච්ඡිමෙ කාලෙ කඞ්ඛං කාතු’’න්ති සචෙ එවං සත්ථරි ගාරවෙන න පුච්ඡථ. සහායකොපි, භික්ඛවෙ, සහායකස්ස ආරොචෙතූති තුම්හාකං යො යස්ස භික්ඛුස්ස සන්දිට්ඨො සම්භත්තො, සො තස්ස ආරොචෙතු, අහං එකස්ස භික්ඛුස්ස කථෙස්සාමි, තස්ස කථං සුත්වා සබ්බෙ නික්කඞ්ඛා භවථාති දස්සෙති. එවං පසන්නොති එවං සද්දහාමි අහන්ති අත්ථො. ඤාණමෙවාති නික්කඞ්ඛභාවපච්චක්ඛකරණඤාණංයෙව එත්ථ තථාගතස්ස, න සද්ධාමත්තන්ති අත්ථො. ඉමෙසඤ්හි, ආනන්දාති ඉමෙසං අන්තොසාණියං නිසින්නානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං. යො පච්ඡිමකොති යො ගුණවසෙන පච්ඡිමකො, ආනන්දත්ථෙරංයෙව සන්ධායාහ.

76. හයවන සූත්‍රයෙහි, "උපවත්තනය" යනු නැගෙනහිරට විහිදුණු සල් පේළියට උතුරින් හැරී පිහිටි සල් උයනේ මධ්‍ය ස්ථානයයි. "යමක සල් රුක් අතර" යනු සල් ගස් දෙකක් අතර මැදයි. "කංඛා" යනු දෙගිඩියාවයි. "විමති" යනු නිශ්චය කිරීමට ඇති නොහැකියාවයි. "බුදුරජාණන් වහන්සේද, ධර්මයද, සංඝයාද, මාර්ගයද, ප්‍රතිපදාවද" යනාදී වශයෙන් යමෙකුට සැකයක් උපදී නම්, "එය මට පවසන්න, විමසන්න මහණෙනි" යනු මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි. "ශාස්තෘ ගෞරවය නිසා හෝ නොවිමසන්නහු නම්" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ: "අපි ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වීමු, අපගේ සිව්පසය ද ශාස්තෘන් වහන්සේ සතු ඒවාමය. එබැවින් මෙතෙක් කාලයක් සැක නොකළ අපි, අද මෙවැනි අවසන් මොහොතක සැක කිරීම නුසුදුසුය" කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවයෙන් නොවිමසන්නේ නම් යන්නයි. "මහණෙනි, යහළුවෙකු වුවද යහළුවෙකුට පවසාවා" යනු ඔබ අතරින් යම් භික්ෂුවක් යමෙකුගේ හිතවතෙක් වේද, ඔහුට එය පවසන්න; එවිට මම එක් භික්ෂුවකට එය පවසන්නෙමි, ඔහුගේ වචනය අසා සියල්ලෝම සැකයෙන් තොර වන්නැයි පෙන්වා දෙති. "මෙසේ පැහැදුණෙමි" යනු "මම මෙසේ විශ්වාස කරමි" යන්නයි. "ඥානයම" යනු සැකයෙන් තොර බව ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ඥානයම මෙහි තථාගතයන් වහන්සේට උතුම් වේ මිස, හුදු ශ්‍රද්ධාවම නොවේ යන්න අර්ථයයි. "ආනන්දය, මොවුන්ට" යනු තිරය ඇතුළත වැඩසිටින පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ගැනයි. "යමෙක් අවසාන තැනැත්තා වේද" යනු ගුණ වශයෙන් අවසානයා වන ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේම අරමුණු කර වදාළ සේක.

7. අචින්තෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

7. අචින්තෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව.

77. සත්තමෙ අචින්තෙය්‍යානීති චින්තෙතුං අයුත්තානි. න චින්තෙතබ්බානීති අචින්තෙය්‍යත්තායෙව න චින්තෙතබ්බානි. යානි චින්තෙන්තොති යානි කාරණානි චින්තෙන්තො. උම්මාදස්සාති උම්මත්තකභාවස්ස. විඝාතස්සාති දුක්ඛස්ස. බුද්ධවිසයොති බුද්ධානං විසයො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදීනං බුද්ධගුණානං පවත්ති ච ආනුභාවො ච. ඣානවිසයොති අභිඤ්ඤාඣානවිසයො. කම්මවිපාකොති දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනං කම්මානං විපාකො. ලොකචින්තාති ‘‘කෙන නු ඛො චන්දිමසූරියා කතා, කෙන මහාපථවී, කෙන මහාසමුද්දො, කෙන සත්තා උප්පාදිතා, කෙන පබ්බතා, කෙන අම්බතාලනාළිකෙරාදයො’’ති එවරූපා ලොකචින්තා.

77. හත්වන සූත්‍රයෙහි, "අචින්තෙය්‍ය" යනු සිතා බැලීමට නුසුදුසු කරුණුය. "සිතිය යුතු නැත" යනු අචින්තෙය්‍ය බැවින්ම සිතිය යුතු නැති බවයි. "යමක් සිතන්නේ නම්" යනු යම් කරුණු ගැන සිතන තැනැත්තා හටයි. "උම්මාදස්ස" යනු උමතු බවට පත්වීමයි. "විඝාතස්ස" යනු සිතේ පීඩාවටයි. "බුද්ධ විෂය" යනු බුදුවරුන්ගේ විෂය පථයයි, එනම් සර්වඥතා ඥානය ආදී බුදු ගුණවල පැවැත්ම හා ආනුභාවයයි. "ධ්‍යාන විෂය" යනු අභිඥා හා ධ්‍යානවල විෂය පථයයි. "කර්ම විපාකය" යනු දිට්ඨධම්මවේදනීය ආදී කර්මයන්ගේ විපාකයයි. "ලෝක චින්තාව" යනු "හිරු සඳු නිර්මාණය කළේ කවුද, මහා පෘථිවිය, මහා සමුද්‍රය, සත්වයන් උපදවා ඇත්තේ කවුද, පර්වත, අඹ, තල්, පොල් ආදිය නිර්මාණය කළේ කවුද" යනාදී මෙබඳු ලෝකය පිළිබඳ සිතීමයි.

8. දක්ඛිණසුත්තවණ්ණනා

8. දක්ඛිණ සූත්‍ර වර්ණනාව.

78. අට්ඨමෙ [Pg.320] දක්ඛිණාවිසුද්ධියොති දානසඞ්ඛාතාය දක්ඛිණාය විසුජ්ඣනකාරණානි. දායකතො විසුජ්ඣතීති මහප්ඵලභාවෙන විසුජ්ඣති, මහප්ඵලා හොතීති අත්ථො. කල්‍යාණධම්මොති සුචිධම්මො. පාපධම්මොති ලාමකධම්මො. දායකතො විසුජ්ඣතීති එත්ථ වෙස්සන්තරමහාරාජා කථෙතබ්බො. සො හි ජූජකබ්‍රාහ්මණස්ස දාරකෙ දත්වා මහාපථවිං කම්පෙසි. පටිග්ගාහකතො විසුජ්ඣතීති එත්ථ කල්‍යාණීනදීමුඛද්වාරවාසී කෙවට්ටො කථෙතබ්බො. සො කිර දීඝසුමත්ථෙරස්ස තික්ඛත්තුං පිණ්ඩපාතං දත්වා මරණමඤ්චෙ නිපන්නො ‘‘අය්‍යස්ස මං දීඝසුමත්ථෙරස්ස දින්නපිණ්ඩපාතො උද්ධරතී’’ති ආහ. නෙව දායකතොති එත්ථ වඩ්ඪමානවාසී ලුද්දකො කථෙතබ්බො. සො කිර පෙතදක්ඛිණං දෙන්තො එකස්ස දුස්සීලස්සෙව තයො වාරෙ අදාසි. තතියවාරෙ ‘‘අමනුස්සො දුස්සීලො මං විලුම්පතී’’ති විරවි. එකස්ස සීලවතො භික්ඛුනො දත්වා පාපිතකාලෙයෙවස්ස පාපුණි. දායකතො චෙව විසුජ්ඣති පටිග්ගාහකතො චාති එත්ථ අසදිසදානං කථෙතබ්බන්ති.

78. අටවන සූත්‍රයෙහි "දක්ඛිණා විශුද්ධි" යනු දානය නම් වූ පූජාව පිරිසිදු වන කරුණුයි. "දායකයා නිසා පිරිසිදු වේ" යනු මහා පලදායක වන බැවින් පිරිසිදු වේ, මහා පල ඇති වේ යනු අර්ථයයි. "කල්‍යාණ ධර්ම" යනු පිරිසිදු ස්වභාවයයි. "පාප ධර්ම" යනු ලාමක ස්වභාවයයි. "දායකයා නිසා පිරිසිදු වේ" යන මෙහි දී වෙස්සන්තර මහරජු ගැන සඳහන් කළ යුතුය. එතුමා ජූජක බමුණාට දරුවන් දන් දී මහා පෘථිවිය කම්පා කරවීය. "ප්‍රතිග්‍රාහකයා නිසා පිරිසිදු වේ" යන මෙහි දී කල්‍යාණි ගංගා මුවදොර වාසය කළ ධීවරයා ගැන සඳහන් කළ යුතුය. ඔහු දීඝසුම තෙරුන්ට තුන් වරක් පිණ්ඩපාතය පූජා කර, මරණ මංචකයේ වැතිර සිටියදී, "දීඝසුම ස්වාමීන් වහන්සේට මා පූජා කළ දානය මා නිරයෙන් ගලවා ගනී" යැයි පැවසීය. "දායකයා නිසාත් නොව" යන මෙහි දී වඩ්ඪමාන වාසී වැද්දා ගැන සඳහන් කළ යුතුය. ඔහු මළගිය ඥාතියෙකු උදෙසා පින් පිණිස එක් දුශ්ශීල මහණෙකුටම තුන් වරක් දන් දුන්නේය. තුන්වන වාරයේදී එම අමනුෂ්‍යයා "දුශ්ශීලයා මා කොල්ලකයි" කියා මොරගෑවේය. පසුව එක් සිල්වත් භික්ෂුවකට දන් දී පින් දුන් සැනින් එය ඔහුට ලැබුණි. "දායකයා නිසාත් ප්‍රතිග්‍රාහකයා නිසාත් පිරිසිදු වේ" යන මෙහි අසදෘශ දානය ගැන සඳහන් කළ යුතුය.

9. වණිජ්ජසුත්තවණ්ණනා

9. වණිජ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව.

79. නවමෙ තාදිසා වාති තංසදිසාව තංසරික්ඛකාව. ඡෙදගාමිනී හොතීති ඡෙදං ගච්ඡති. යං පත්ථිතං, තං සබ්බං නස්සතීති අත්ථො. න යථාධිප්පායා හොතීති යථාජ්ඣාසයා න හොති. පරාධිප්පායා හොතීති පරජ්ඣාසයා අජ්ඣාසයතො අධිකතරඵලා හොති. සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වාති එත්ථ සමිතපාපබාහිතපාපතාහි සමණබ්‍රාහ්මණතා වෙදිතබ්බා. වදතු, භන්තෙ, පච්චයෙනාති, භන්තෙ, චතුබ්බිධෙන චීවරාදිනා පච්චයෙන වදෙය්‍යාසීති එවං පවාරෙති නිමන්තෙති. යෙන පවාරෙතීති පරිච්ඡින්දිත්වා යත්තකෙන පවාරෙති. තං න දෙතීති තං සබ්බසොව න දෙති. න යථාධිප්පායං දෙතීති යථා තස්ස අජ්ඣාසයො, එවං දාතුං න සක්කොති, හාපෙත්වා අප්පකං දෙති. යථාධිප්පායං දෙතීති යත්තකං සො ඉච්ඡති, තත්තකමෙව දෙති. පරාධිප්පායං දෙතීති අප්පකං පවාරෙත්වා අවත්ථරිත්වා බහුං දෙති.

79. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'tādisā vā' යනු එම අයුරින්ම වූ හෝ ඒ හා සමාන වූ යන්නයි. 'chedagāminī hotīti' යනු විනාශයට පත්වෙයි, එනම් යම් දෙයක් අපේක්ෂා කළේ ද, ඒ සියල්ල විනාශ වී යයි යන අර්ථයයි. 'na yathādhippāyā hotīති' යනු අදහස් කළ පරිදි (අධ්‍යාශය පරිදි) නොවේ යන්නයි. 'parādhippāyā hotīti' යනු අනුන්ගේ අභිප්‍රායට අනුව හෝ බලාපොරොත්තු වූවාට වඩා වැඩි ප්‍රතිඵල සහිත වීමයි. 'samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā' යන්නෙහිදී, පව් සංසිඳුවා ගත් බැවින් හෝ පව් දුරු කළ බැවින් 'ශ්‍රමණ' හෝ 'බ්‍රාහ්මණ' බව දත යුතුය. 'vadatu, bhante, paccayenā' යනු 'ස්වාමීනි, සිවුපසයෙන් යම් අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් පවසනු මැනව' යැයි මෙසේ ආරාධනා කරයි, නිමන්ත්‍රණය කරයි. 'yena pavāretīti' යනු සීමා පනවා යම් ප්‍රමාණයකින් ආරාධනා කරයි ද යන්නයි. 'taṃ na detīti' යනු ඒ සියල්ල එලෙසම නොදෙයි යන්නයි. 'na yathādhippāyaṃ detīti' යනු එම පුද්ගලයාගේ අදහස පරිදි දීමට අපොහොසත් වී, එය අඩු කර ස්වල්පයක් දෙයි යන්නයි. 'yathādhippāyaṃ detīti' යනු ඔහු කැමති ප්‍රමාණයටම ලබා දෙයි යන්නයි. 'parādhippāyaṃ detīti' යනු ස්වල්පයකට ආරාධනා කර පසුව එය ඉක්මවා ගොස් බොහෝ සෙයින් ලබා දෙයි යන්නයි.

10. කම්බොජසුත්තවණ්ණනා

10. කම්බෝජ සූත්‍ර වර්ණනාව

80. දසමෙ [Pg.321] නෙව සභායං නිසීදතීති විනිච්ඡයකරණත්ථං විනිච්ඡයසභායං නෙව නිසීදති. න කම්මන්තං පයොජෙතීති කසිවණිජ්ජාදිමහාකම්මන්තං නප්පයොජෙති. න කම්බොජං ගච්ඡතීති භොගෙ සම්භරණත්ථාය කම්බොජරට්ඨං න ගච්ඡති. දෙසනාමත්තමෙව චෙතං, යං කිඤ්චි තිරොරට්ඨං න ගච්ඡතීති අත්ථො. කොධනොතිආදීසු කොධනතාය කොධපරියුට්ඨිතො අත්ථානත්ථං න ජානාති, ඉස්සුකිතාය පරසම්පත්තිං න සහති, මච්ඡරිතාය ධනං දත්වා කිච්චං කාතුං න සක්කොති, නිප්පඤ්ඤතාය කිච්චං සංවිධාතුං න සක්කොති. තස්මා එතානි සභානිසීදනාදීනි න කරොතීති.

80. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'neva sabhāyaṃ nisīdatīti' යනු විනිශ්චය කිරීමේ කටයුතු සඳහා විනිශ්චය සභාවෙහි අසුන් නොගනී යන්නයි. 'na kammantaṃ payojetīti' යනු කෘෂිකර්මාන්තය, වෙළඳාම වැනි මහා කර්මාන්තයන්හි නොයෙදෙයි යන්නයි. 'na kambojaṃ gacchatīti' යනු භවභෝග සම්පත් රැස් කිරීම පිණිස කම්බෝජ රටට නොයයි යන්නයි. මෙය දේශනා මාත්‍රයක් පමණි, මෙයින් අදහස් කරන්නේ යම්කිසි විදේශ රටකට නොයන බවයි. 'kodhanoti' ආදී තැන්හි, ක්‍රෝධ බහුල බැවින් ක්‍රෝධයෙන් මඬනා ලද්දේ වැඩදායී දේ සහ නොවෙදේ කුමක්දැයි නොදනී. ඊර්ෂ්‍යා සහගත බැවින් අන්‍යයන්ගේ සම්පත් ඉවසා සිටිය නොහැක. මසුරුකම නිසා ධනය වියදම් කර කටයුතු කිරීමට නොහැක. ප්‍රඥාව අඩු බැවින් කටයුතු සංවිධානය කිරීමට නොහැක. එබැවින් මෙම සභාවන්හි අසුන් ගැනීම් ආදිය සිදු නොකරයි.

අපණ්ණකවග්ගො තතියො.

තෙවන අපණ්ණක වර්ගයයි.

(9) 4. මචලවග්ගො

(9) 4. මචල වර්ගය

1-5. පාණාතිපාතාදිසුත්තපඤ්චකවණ්ණනා

1-5. පාණාතිපාතාදි සූත්‍ර පස්වගයේ වර්ණනාව

81-85. චතුත්ථස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. පඤ්චමෙ ‘‘නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’තිආදිකෙන තමෙන යුත්තොති තමො. කායදුච්චරිතාදීහි පුන නිරයතමූපගමනතො තමපරායණො. ඉති උභයෙනපි ඛන්ධතමොව කථිතො හොති. ‘‘අඩ්ඪෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’තිආදිකෙන ජොතිනා යුත්තතො ජොති, ආලොකභූතොති වුත්තං හොති. කායසුචරිතාදීහි පුන සග්ගුප්පත්තිජොතිභාවූපගමනතො ජොතිපරායණො. ඉමිනා නයෙන ඉතරෙපි ද්වෙ වෙදිතබ්බා.

81-85. හතරවන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍ර ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'nīce kule paccājātoti' ආදී තැන්හි අඳුරෙන් (මෝහයෙන්) යුක්ත බැවින් 'තමෝ' (අඳුර) නම් වේ. කාය දුශ්චරිතාදිය නිසා නැවත නිරය නමැති අඳුරට යන බැවින් 'තමපරායණ' නම් වේ. මෙසේ මෙම පද දෙකෙන්ම ස්කන්ධ ලෝකය නමැති අඳුරම කියන ලදී. 'aḍḍhe kule paccājātoti' ආදී තැන්හි ආලෝකය හා සමාන උසස් ස්කන්ධයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'ජෝති' (ආලෝකය) නම් වේ. කාය සුචරිතාදිය නිසා නැවත ස්වර්ගය නමැති ආලෝකයට යන බැවින් 'ජෝතිපරායණ' නම් වේ. මෙම ක්‍රමයටම සෙසු පුද්ගලයන් දෙදෙනා ගැන ද දත යුතුය.

වෙනකුලෙති විලීවකාරකුලෙ. නෙසාදකුලෙති මිගලුද්දකාදීනං කුලෙ. රථකාරකුලෙති චම්මකාරකුලෙ. පුක්කුසකුලෙති පුප්ඵඡඩ්ඩකකුලෙ. කසිරවුත්තිකෙති දුක්ඛවුත්තිකෙ. දුබ්බණ්ණොති පංසුපිසාචකො විය ඣාමඛාණුවණ්ණො. දුද්දසිකොති විජාතමාතුයාපි අමනාපදස්සනො. ඔකොටිමකොති ලකුණ්ඩකො. කාණොති එකච්ඡිකාණො වා උභයච්ඡිකාණො වා. කුණීති එකහත්ථකුණී වා උභයහත්ථකුණී වා. ඛඤ්ජොති එකපාදඛඤ්ජො වා උභයපාදඛඤ්ජො වා. පක්ඛහතොති හතපක්ඛො පීඨසප්පී[Pg.322]. පදීපෙය්‍යස්සාති තෙලකපල්ලාදිනො දීපඋපකරණස්ස. එවං ඛො, භික්ඛවෙති එත්ථ එකො පුග්ගලො බහිද්ධා ආලොකං අදිස්වා මාතු කුච්ඡිම්හියෙව කාලං කත්වා අපායෙසු නිබ්බත්තන්තො සකලම්පි කප්පං සංසරති. සොපි තමොතමපරායණොව. සො පන කුහකපුග්ගලො භවෙය්‍ය. කුහකස්ස හි එවරූපා නිප්ඵත්ති හොතීති වුත්තං.

'venakuleti' යනු වේණ කුලයෙහි හෙවත් උණ බට ආශ්‍රිත කටයුතු කරන්නන්ගේ කුලයෙහිය. 'nesādakuleti' යනු වැදි කුලයෙහිය. 'rathakārakuleti' යනු සම් පදම් කරන්නන්ගේ (රථ සාදන්නන්ගේ) කුලයෙහිය. 'pukkusakuleti' යනු මල් කසළ දමන්නන්ගේ කුලයෙහිය. 'kasiravuttiketi' යනු ඉතා දුකසේ ජීවත් වන්නන්ය. 'dubbaṇṇoti' යනු පිළිස්සුණු කොටයක් මෙන් අවර්ණ වූ පෙනුම ඇති තැනැත්තාය. 'duddasikoti' යනු වැදූ මවට පවා අප්‍රිය දර්ශනයක් ඇති තැනැත්තාය. 'okoṭimakoti' යනු මිටි තැනැත්තාය. 'kāṇoti' යනු එක ඇසක් හෝ දෑසම නොපෙනෙන තැනැත්තාය. 'kuṇīti' යනු එක් අතක් හෝ දෑතම ඇද වූ තැනැත්තාය. 'khañjoti' යනු කොර වූ තැනැත්තාය. 'pakkhahatoti' යනු අංශභාගය වැළඳී රෝද සහිත ලෑල්ලක ආධාරයෙන් ගමන් කරන්නාය. 'padīpeyyassāti' යනු තෙල් පහන් ආදී පහන් උපකරණ සඳහාය. 'evaṃ kho, bhikkhaveti' මෙහිදී එක්තරා පුද්ගලයෙක් පිටත ආලෝකය නොදැක මව් කුස තුළදීම මියගොස් අපායෙහි උපත ලබා මුළු කල්පයක්ම සංසාරයේ සැරිසරයි. ඔහු ද අඳුරෙන් අඳුරටම (තමෝතමපරායණ) යන්නෙකි. ඔහු වංචනික පුද්ගලයෙකු විය හැකිය. වංචනිකයාට මෙබඳු විපාක ලැබෙන බව කියන ලදී.

එත්ථ ච ‘‘නීචෙ කුලෙ’’තිආදීහි ආගමනවිපත්ති චෙව පච්චුප්පන්නපච්චයවිපත්ති ච දස්සිතා. ‘‘දලිද්දෙ’’තිආදීහි පවත්තපච්චයවිපත්ති, ‘‘කසිරවුත්තිකෙ’’තිආදීහි ආජීවුපායවිපත්ති, ‘‘දුබ්බණ්ණො’’තිආදීහි අත්තභාවවිපත්ති, ‘‘බහ්වාබාධො’’තිආදීහි දුක්ඛකාරණසමායොගො, ‘‘න ලාභී’’තිආදීහි සුඛකාරණවිපත්ති චෙව උපභොගවිපත්ති ච, ‘‘කායෙන දුච්චරිත’’න්තිආදීහි තමපරායණභාවස්ස කාරණසමායොගො, ‘‘කායස්ස භෙදා’’තිආදීහි සම්පරායිකතමූපගමො. සුක්කපක්ඛො වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො.

මෙහිදී 'nīce kule' යනාදියෙන් උප්පත්ති විපත්තිය සහ වර්තමාන ප්‍රත්‍ය විපත්තිය දක්වන ලදී. 'dalidde' යනාදියෙන් පවත්නා ප්‍රත්‍ය විපත්තිය ද, 'kasiravuttike' යනාදියෙන් ජීවනෝපාය විපත්තිය ද, 'dubbaṇṇo' යනාදියෙන් ආත්මභාව විපත්තිය ද, 'bahvābādho' යනාදියෙන් දුකට හේතු වන කරුණු එකතු වීම ද, 'na lābhī' යනාදියෙන් සැපයට හේතු වන කරුණු අහිමි වීම සහ පරිභෝජන විපත්තිය ද, 'kāyena duccarita' යනාදියෙන් අඳුර කරා යාමට හේතු වන කරුණු ද, 'kāyassa bhedā' යනාදියෙන් මරණින් මතු අඳුරට පැමිණීම ද දක්වන ලදී. කුසල පක්ෂය (සුක්ක පක්ඛය) මීට විරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය.

6. ඔණතොණතසුත්තවණ්ණනා

6. ඔණතෝනත සූත්‍ර වර්ණනාව

86. ඡට්ඨෙ ඔණතොණතොති ඉදානි නීචකො ආයතිම්පි නීචකො භවිස්සති. ඔණතුණ්ණතොති ඉදානි නීචො ආයතිං උච්චො භවිස්සති. උණ්ණතොණතොති ඉදානි උච්චො ආයතිං නීචො භවිස්සති. උණ්ණතුණ්ණතොති ඉදානි උච්චො ආයතිම්පි උච්චො භවිස්සති. විත්ථාරො පන නෙසං පුරිමසුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

86. හයවන සූත්‍රයෙහි 'oṇatoṇato' යනු දැනට පහත් තත්ත්වයක සිට මතු ද පහත් තත්ත්වයටම පත්වන තැනැත්තාය. 'oṇatuṇṇato' යනු දැනට පහත් තත්ත්වයක සිට මතු උසස් තත්ත්වයකට පත්වන තැනැත්තාය. 'uṇṇatoṇato' යනු දැනට උසස් තත්ත්වයක සිට මතු පහත් තත්ත්වයකට පත්වන තැනැත්තාය. 'uṇṇatuṇṇato' යනු දැනටත් උසස් තත්ත්වයක සිට මතු ද උසස් තත්ත්වයටම පත්වන තැනැත්තාය. මෙහි විස්තරය පෙර සූත්‍රයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

7. පුත්තසුත්තවණ්ණනා

7. පුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

87. සත්තමෙ සමණමචලොති සමණඅචලො, මකාරො පදසන්ධිකරො, නිච්චලසමණොති අත්ථො. ඉමිනා සත්තවිධම්පි සෙඛං දස්සෙති. සො හි සාසනෙ මූලජාතාය සද්ධාය පතිට්ඨිතත්තා අචලො නාම. සමණපුණ්ඩරීකොති පුණ්ඩරීකසදිසො සමණො. පුණ්ඩරීකං නාම ඌනසතපත්තං සරොරුහං. ඉමිනා සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවං දස්සෙති. සො හි ඣානාභිඤ්ඤානං අභාවෙන අපරිපුණ්ණගුණත්තා සමණපුණ්ඩරීකො නාම හොති. සමණපදුමොති පදුමසදිසො සමණො. පදුමං නාම පරිපුණ්ණසතපත්තං සරොරුහං. ඉමිනා උභතොභාගවිමුත්තං ඛීණාසවං දස්සෙති. සො හි ඣානාභිඤ්ඤානං භාවෙන පරිපුණ්ණගුණත්තා සමණපදුමො නාම හොති[Pg.323]. සමණෙසු සමණසුඛුමාලොති සබ්බෙසුපි එතෙසු සමණෙසු සුඛුමාලසමණො මුදුචිත්තසරීරො කායිකචෙතසිකදුක්ඛරහිතො එකන්තසුඛී. එතෙන අත්තානඤ්චෙව අත්තසදිසෙ ච දස්සෙති.

87. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'samaṇamacaloti' යනු නොසැලෙන ශ්‍රමණයාය. 'ම' අකුර පද සම්බන්ධය සඳහා යෙදී ඇත. මෙයින් සත් වැදෑරුම් සේඛ පුද්ගලයන් දක්වයි. ඔහු ශාසනයෙහි මුල් බැසගත් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත බැවින් නොසැලෙන (අචල) නම් වේ. 'samaṇapuṇḍarīkoti' යනු සුදු නෙළුමක් වැනි ශ්‍රමණයාය. 'පුණ්ඩරීක' යනු පෙති සියයකට වඩා අඩු නෙළුමකි. මෙයින් ශුෂ්ක විදර්ශක රහතන් වහන්සේව දක්වයි. උන්වහන්සේ ධ්‍යාන අභිඥා නොමැති බැවින් අසම්පූර්ණ ගුණයෙන් යුක්ත යැයි සලකා 'ශ්‍රමණ පුණ්ඩරීක' නම් වේ. 'samaṇapadumoti' යනු රතු නෙළුමක් වැනි ශ්‍රමණයාය. 'පදුම' යනු සම්පූර්ණ පෙති සියයක් ඇති නෙළුමකි. මෙයින් උභතෝභාග විමුක්ත රහතන් වහන්සේව දක්වයි. උන්වහන්සේ ධ්‍යාන අභිඥා සහිත බැවින් සම්පූර්ණ ගුණයෙන් යුක්ත යැයි සලකා 'ශ්‍රමණ පදුම' නම් වේ. 'samaṇesu samaṇasukhumāloti' යනු මේ සියලු ශ්‍රමණයන් අතර ඉතාම සුකුමාර වූ ශ්‍රමණයාය. මෘදු වූ සිත් සහ කය ඇති, කායික මානසික දුක්වලින් තොර වූ, ඒකාන්තයෙන්ම සැප ඇති තැනැත්තාය. මෙයින් බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේව සහ තමන් වහන්සේ හා සමාන වූවන් දක්වන සේක.

එවං මාතිකං නික්ඛිපිත්වා ඉදානි පටිපාටියා විභජන්තො කථඤ්ච, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සෙඛොති සත්තවිධොපි සෙඛො. පාටිපදොති පටිපන්නකො. අනුත්තරං යොගක්ඛෙමං පත්ථයමානො විහරතීති අරහත්තං පත්ථයන්තො විහරති. මුද්ධාවසිත්තස්සාති මුද්ධනි අවසිත්තස්ස, කතාභිසෙකස්සාති අත්ථො. ආභිසෙකොති අභිසෙකං කාතුං යුත්තො. අනභිසිත්තොති න තාව අභිසිත්තො. මචලප්පත්තොති රඤ්ඤො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස පුත්තභාවෙන චෙව පුත්තෙසු ජෙට්ඨකභාවෙන ච න තාව අභිසිත්තභාවෙන ච අභිසෙකප්පත්තිඅත්ථාය අචලප්පත්තො නිච්චලපත්තො. මකාරො නිපාතමත්තං. කායෙන ඵුසිත්වාති නාමකායෙන ඵුසිත්වා.

මෙසේ මාතෘකාව තබා, දැන් අනුපිළිවෙළින් විග්‍රහ කරනු පිණිස "මහණෙනි, කෙසේ නම්..." යනාදී වචන වදාළ සේක. එහි 'සේඛ' යනු සත් වැදෑරුම් වූ සේඛ පුද්ගලයන්ම වේ. 'පටිපදෝ' යනු පිළිවෙත් පුරන්නා වූ තැනැත්තායි. 'අනුත්තර වූ යෝගක්ෂේමය පතමින් වාසය කරයි' යනු අර්හත් ඵලය පතමින් වාසය කරයි යන්නයි. 'මුද්ධාවසිත්තස්ස' යනු හිස මත අභිෂේක කරන ලද හෙවත් අභිෂේකය ලැබූ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. 'ආභිසේකෝ' යනු අභිෂේකය ලැබීමට සුදුසු තැනැත්තායි. 'අනභිසිත්තෝ' යනු තවමත් අභිෂේකය නොලැබූ තැනැත්තායි. 'මචලප්පත්තෝ' යනු ක්ෂත්‍රිය රජුගේ මුද්ධාවසිත්ත පුත්‍රයෙකු වීම නිසාත්, පුත්‍රයන් අතර වැඩිමහල් වීම නිසාත්, එහෙත් තවමත් අභිෂේකය නොලැබූ බැවින් අභිෂේකය ලැබීම සඳහා අචල භාවයට හෙවත් ස්ථාවර භාවයට පත් වූ තැනැත්තායි. මෙහි 'ම' අකුර නිපාත මාත්‍රයකි. 'කයින් ස්පර්ශ කොට' යනු නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට යන්නයි.

යාචිතොව බහුලං චීවරං පරිභුඤ්ජතීති ‘‘ඉදං, භන්තෙ, පරිභුඤ්ජථා’’ති එවං දායකෙහි යාචමානෙහෙව උපනීතං චීවරං බහුං පරිභුඤ්ජති, කිඤ්චිදෙව අයාචිතං, බාකුලත්ථෙරො විය. පිණ්ඩපාතං ඛදිරවනමග්ගෙ සීවලිත්ථෙරො විය. සෙනාසනං අට්ඨකනාගරසුත්තෙ (ම. නි. 2.17 ආදයො; අ. නි. 11.16 ආදයො) ආනන්දත්ථෙරො විය. ගිලානපච්චයං පිලින්දවච්ඡථෙරො විය. ත්‍යස්සාති තෙ අස්ස. මනාපෙනෙවාති මනං අල්ලීයනකෙන. සමුදාචරන්තීති කත්තබ්බකිච්චානි කරොන්ති පවත්තන්ති වා. උපහාරං උපහරන්තීති කායිකචෙතසිකඋපහාරං උපහරන්ති උපනීයන්ති. සන්නිපාතිකානීති තිණ්ණම්පි සන්නිපාතෙන නිබ්බත්තානි. උතුපරිණාමජානීති උතුපරිණාමතො අතිසීතඅතිඋණ්හඋතුතො ජාතානි. විසමපරිහාරජානීති අච්චාසනඅතිට්ඨානාදිකා විසමපරිහාරතො ජාතානි. ඔපක්කමිකානීති වධබන්ධනාදිඋපක්කමෙන නිබ්බත්තානි. කම්මවිපාකජානීති විනාපි ඉමෙහි කාරණෙහි කෙවලං පුබ්බෙ කතකම්මවිපාකවසෙනෙව ජාතානි. චතුන්නං ඣානානන්ති එත්ථ ඛීණාසවානම්පි බුද්ධානම්පි කිරියජ්ඣානානෙව අධිප්පෙතානි. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.

'ආයාචනා කරන ලද්දේම බොහෝ කොට සිවුරු පරිහරණය කරයි' යනු "ස්වාමීනි, මෙය පරිහරණය කළ මැනව" යැයි දායකයන් විසින් ආරාධනා කරමින් එළවන ලද සිවුරු බොහෝ කොට පරිහරණය කරයි, ආරාධනා නොකළ දෑ ස්වල්පයක් පමණක් පරිහරණය කරයි, ඒ බාකුල තෙරුන් මෙනි. පිණ්ඩපාතය සම්බන්ධයෙන් ඛදිරවන මාර්ගයෙහි සීවලී තෙරුන් මෙනි. සේනාසනය සම්බන්ධයෙන් අට්ඨකනාගර සූත්‍රයෙහි ආනන්ද තෙරුන් මෙනි. ගිලානප්‍රත්‍යය සම්බන්ධයෙන් පිළින්දවච්ඡ තෙරුන් මෙනි. 'ත්‍යස්ස' යනු 'තේ අස්ස' යන්නයි. 'මනාපේනේව' යනු සිත ඇලෙන සුළු ස්වභාවයෙනි. 'සමුදාචරන්ති' යනු කළ යුතු කටයුතු කරති හෝ පවතිති යන්නයි. 'උපහාරය ගෙන එති' යනු කායික හා චෛතසික උපහාරයන් ගෙන එති හෙවත් පමුණුවති යන්නයි. 'සන්නිපාතිකා' යනු සෙම, පිත, වායුව යන තුනෙහිම සන්නිපාතයෙන් (එක්වීමෙන්) හටගත් රෝගයි. 'උතුපරිණාමජා' යනු උතු විපර්යාසයෙන් හටගත්, එනම් අධික ශීත හෝ අධික උෂ්ණ දේශගුණය නිසා හටගත් රෝගයි. 'විසමපරිහාරජා' යනු අධිකව වාඩි වී සිටීම, සිටගෙන සිටීම ආදී විෂම ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් හටගත් රෝගයි. 'ඕපක්කමිකා' යනු වධ බන්ධනාදී අනුන්ගේ උපක්‍රම නිසා හටගත් රෝගයි. 'කම්මවිපාකජා' යනු මේ කරුණු රහිතව වුවද හුදෙක් පෙර කරන ලද කර්ම විපාක බලයෙන්ම හටගත් රෝගයි. 'සතර ධ්‍යානයන්' යන්නෙහි රහතන් වහන්සේලාගේ හා බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ක්‍රියා ධ්‍යානයන්ම අදහස් කරනු ලැබේ. සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

8. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

8. සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

88. අට්ඨමෙ සාසනෙ ලද්ධප්පතිට්ඨත්තා සොතාපන්නොව සමණමචලොති වුත්තො, නාතිබහුගුණත්තා න බහුපත්තං විය සරොරුහං සකදාගාමී [Pg.324] සමණපුණ්ඩරීකොති, තතො බහුතරගුණත්තා සතපත්තං විය සරොරුහං අනාගාමී සමණපදුමොති, ථද්ධභාවකරානං කිලෙසානං සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා මුදුභාවප්පත්තො ඛීණාසවො සමණසුඛුමාලොති.

88. අටවැනි සූත්‍රයෙහි: ශාසනයෙහි පිහිටක් ලැබූ බැවින් සෝවාන් පුද්ගලයාම 'සමණ මචල' (අචල ශ්‍රමණයා) යැයි කියනු ලැබේ. ඉතා වැඩි ගුණ නැති බැවින් බොහෝ පෙති නැති නෙළුමක් මෙන් වූ සකෘදාගාමී පුද්ගලයා 'සමණ පුණ්ඩරීක' යැයි ද, ඊට වඩා වැඩි ගුණ ඇති බැවින් සියපත් නෙළුමක් මෙන් වූ අනාගාමී පුද්ගලයා 'සමණ පදුම' යැයි ද, දැඩි බව ඇති කරන කෙලෙසුන් සහමුලින්ම සිඳ දැමූ බැවින් මෘදු බවට පත් වූ රහතන් වහන්සේ 'සමණ සුකුමාල' යැයි ද කියනු ලැබේ.

9. සම්මාදිට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

9. සම්මාදිට්ඨි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

89. නවමෙ සම්මාදිට්ඨිකොතිආදීහි අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙන පඨමසුත්තෙ විය සත්ත සෙඛා ගහිතා. දුතියවාරෙ දසඞ්ගිකමග්ගවසෙන වා අරහත්තඵලඤාණඅරහත්තඵලවිමුත්තීහි සද්ධිං, අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙන වා සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවො කථිතො, තතියවාරෙ උභතොභාගවිමුත්තො, චතුත්ථවාරෙ තථාගතො ච තථාගතසදිසඛීණාසවො චාති. ඉති ඉදං සුත්තං පඨමසුත්තෙ කථිතපුග්ගලානං වසෙනෙව කථිතං, දෙසනාමත්තමෙව පනෙත්ථ නානන්ති.

89. නවවැනි සූත්‍රයෙහි 'සම්මාදිට්ඨිකෝ' යනාදියෙන් අෂ්ටාංගික මාර්ගය අනුව පළමු සූත්‍රයෙහි මෙන් සේඛ පුද්ගලයන් සත් දෙනා ගනු ලැබෙති. දෙවැනි වාරයෙහි දසාංගික මාර්ගය අනුව හෝ අර්හත් ඵල ඥානය හා අර්හත් ඵල විමුක්තිය සමඟ අෂ්ටාංගික මාර්ගය අනුව ශුෂ්ක විදර්ශක රහතන් වහන්සේ වදාරන ලදහ. තුන්වැනි වාරයෙහි උභතෝභාග විමුක්ත රහතන් වහන්සේ ද, සිව්වැනි වාරයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ හා තථාගතයන් වහන්සේට සමාන රහතන් වහන්සේ ද වදාරන ලදහ. මෙසේ මෙම සූත්‍රය පළමු සූත්‍රයෙහි වදාළ පුද්ගලයන්ගේ ස්වභාවයෙන්ම වදාරන ලදී. මෙහි දේශනා මාත්‍රයෙහි පමණක් වෙනසක් ඇති බව දත යුතුය.

10. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

10. ඛන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

90. දසමෙ පඨමවාරෙ අරහත්තත්ථාය පයොගං අනාරභිත්වා ඨිතො පමාදවිහාරී සෙඛපුග්ගලො කථිතො. දුතියවාරෙ අනුප්පාදිතජ්ඣානො ආරද්ධවිපස්සකො අප්පමාදවිහාරී සෙඛපුග්ගලො කථිතො. තතියවාරෙ ආරද්ධවිපස්සකො අප්පමාදවිහාරී අට්ඨවිමොක්ඛලාභී සෙඛපුග්ගලො කථිතො, චතුත්ථවාරෙ පරමසුඛුමාලඛීණාසවොති.

90. දසවැනි සූත්‍රයෙහි පළමු වාරයෙහි අර්හත් ඵලය පිණිස වීර්යය ආරම්භ නොකර සිටින ප්‍රමාද විහාරී සේඛ පුද්ගලයා වදාරන ලදී. දෙවැනි වාරයෙහි ධ්‍යාන උපදවා නොගත්, වීර්යය ආරම්භ කළ විදර්ශනා ඇති අප්‍රමාද විහාරී සේඛ පුද්ගලයා වදාරන ලදී. තුන්වැනි වාරයෙහි වීර්යය ආරම්භ කළ විදර්ශනා ඇති, අප්‍රමාද විහාරී වූ, අෂ්ට විමෝක්ෂ ලාභී සේඛ පුද්ගලයා වදාරන ලදී. සිව්වැනි වාරයෙහි පරම සුකුමාල රහතන් වහන්සේ වදාරන ලදහ.

මචලවග්ගො චතුත්ථො.

මචල වර්ගය සිව්වැන්නයි.

(10) 5. අසුරවග්ගො

(10) 5. අසුර වර්ගය.

1. අසුරසුත්තවණ්ණනා

1. අසුර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

91. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අසුරොති අසුරසදිසො බීභච්ඡො. දෙවොති දෙවසදිසො ගුණවසෙන අභිරූපො පාසාදිකො.

91. පස්වැනි වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අසුර' යනු අසුරයෙකු වැනි පිළිකුල් සහගත පෙනුම ඇති තැනැත්තායි. 'දේව' යනු දෙවියෙකු වැනි, ගුණධර්ම නිසා අභිරූප වූ, ප්‍රසාදජනක තැනැත්තායි.

2. පඨමසමාධිසුත්තවණ්ණනා

2. පළමු සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

92. දුතියෙ [Pg.325] අජ්ඣත්තං චෙතොසමථස්සාති නියකජ්ඣත්තෙ අප්පනාචිත්තසමාධිස්ස. අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනායාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකවිපස්සනාඤාණස්ස. තඤ්හි අධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතඤ්ච, පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙසු ච ධම්මෙසු විපස්සනාභූතං, තස්මා ‘‘අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනා’’ති වුච්චතීති.

92. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි 'අජ්ඣත්තං චේතෝසමථස්ස' යනු තම සන්තානයෙහි වූ අර්පණා චිත්ත සමාධියටයි. 'අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය' යනු සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දකින විදර්ශනා ඥානයටයි. එය අධිප්‍රඥා යනුවෙන් ද හැඳින්වෙන අතර, පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ධර්මයන් කෙරෙහි විදර්ශනා ස්වරූපයෙන් පවතින බැවින් 'අධිපඤ්ඤාධම්ම විපස්සනා' යැයි කියනු ලැබේ.

3. දුතියසමාධිසුත්තවණ්ණනා

3. දෙවැනි සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

93. තතියෙ යොගො කරණීයොති යුත්තප්පයුත්තතා කත්තබ්බා. ඡන්දොති කත්තුකම්‍යතාඡන්දො. වායාමොති පයොගො. උස්සාහොති තතො අධිමත්තතරං වීරියං. උස්සොළ්හීති පඞ්කලග්ගසකටඋද්ධරණසදිසං මහාවීරියං. අප්පටිවානීති අනිවත්තනතා.

93. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි: 'යෝගෝ කරණීයෝ' යනු වීර්යය කටයුතුය යන්නයි. 'ඡන්දෝ' යනු කරනු කැමති බව හෙවත් කුසල ඡන්දයයි. 'වායාමෝ' යනු වීර්යයයි. 'උස්සාහෝ' යනු ඊට වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. 'උස්සෝළ්හී' යනු මඩේ එරුණු කරත්තයක් ගොඩට අදින ගොනෙකුගේ මහා වීර්යය වැනි වූ මහත් වූ වීර්යයයි. 'අප්පටිවානී' යනු ආපසු නොහැරෙන බවයි.

4. තතියසමාධිසුත්තවණ්ණනා

4. තුන්වැනි සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

94. චතුත්ථෙ එවං ඛො, ආවුසො, සඞ්ඛාරා දට්ඨබ්බාතිආදීසු, ආවුසො, සඞ්ඛාරා නාම අනිච්චතො දට්ඨබ්බා, අනිච්චතො සම්මසිතබ්බා, අනිච්චතො පස්සිතබ්බා. තථා දුක්ඛතො, අනත්තතොති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවං ඛො, ආවුසො, චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බන්තිආදීසුපි පඨමජ්ඣානවසෙන, ආවුසො, චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බං පඨමජ්ඣානවසෙන සන්නිසාදෙතබ්බං, පඨමජ්ඣානවසෙන එකොදි කාතබ්බං, පඨමජ්ඣානවසෙන සමාදහිතබ්බං. තථා දුතියජ්ඣානාදිවසෙනාති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉමෙසු තීසුපි සුත්තෙසු සමථවිපස්සනා ලොකියලොකුත්තරාව කථිතා.

94. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි "ඇවැත්නි, මෙසේ සංස්කාරයන් දැකිය යුතුය" යනාදියෙහි, ඇවැත්නි, සංස්කාරයෝ අනිත්‍ය වශයෙන් දැකිය යුතුය, අනිත්‍ය වශයෙන් පිරිසිඳ දැකිය යුතුය, අනිත්‍ය වශයෙන් බැලිය යුතුය. එසේම දුක් වශයෙන් හා අනාත්ම වශයෙන් ද දැකිය යුතුය යනු අර්ථයයි. "ඇවැත්නි, මෙසේ සිත මැනවින් පිහිටුවිය යුතුය" යනාදියෙහි ද, ඇවැත්නි, ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන් සිත මැනවින් පිහිටුවිය යුතුය, ප්‍රථම ධ්‍යාන බලයෙන් සිත මැනවින් තැන්පත් කළ යුතුය, ඒකාග්‍ර කළ යුතුය, සමාධිගත කළ යුතුය. එසේම ද්විතීය ධ්‍යානාදියෙන් ද සිත පිහිටුවිය යුතුය යනු අර්ථයයි. මේ සූත්‍ර තුනෙහිම ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සමථ විදර්ශනා දෙකම වදාරන ලදහ.

5. ඡවාලාතසුත්තවණ්ණනා

5. ඡවාලාත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

95. පඤ්චමෙ ඡවාලාතන්ති සුසානෙ අලාතං. මජ්ඣෙ ගූථගතන්ති මජ්ඣට්ඨානෙ ගූථමක්ඛිතං. නෙව ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරතීති කූටගොපානසිථම්භසොපානාදීනං අත්ථාය අනුපනෙය්‍යතාය ගාමෙ න කට්ඨත්ථං සාධෙති, ඛෙත්තකුටිපාදං වා මඤ්චපාදං වා කාතුං අනුපනෙය්‍යතාය න අරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං සාධෙති. ද්වීසු කොටීසු ගය්හමානං හත්ථං ඩහති, මජ්ඣෙ ගය්හමානං ගූථෙන මක්ඛෙති. තථූපමන්ති තංසරික්ඛකං. අභික්කන්තතරොති සුන්දරතරො. පණීතතරොති උත්තමතරො. ගවා ඛීරන්ති ගාවිතො ඛීරං. ඛීරම්හා දධීතිආදීසු පරං පරං පුරිමතො පුරිමතො අග්ගං, සප්පිමණ්ඩො පන තෙසු සබ්බෙසුපි අග්ගමෙව[Pg.326]. අග්ගොතිආදීසු ගුණෙහි අග්ගො චෙව සෙට්ඨො ච පමුඛො ච උත්තමො ච පවරො චාති වෙදිතබ්බො. ඡවාලාතූපමාය න දුස්සීලො පුග්ගලො කථිතො, අප්පස්සුතො පන විස්සට්ඨකම්මන්තො ගොණසදිසො පුග්ගලො කථිතොති වෙදිතබ්බො. ඡට්ඨෙ සබ්බං උත්තානත්ථමෙව.

95. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඡවාලාතං’ යනු සොහොනෙහි දර කැබැල්ලකි. ‘මජ්ඣේ ගූථගතං’ යනු මැද අසූචි තැවරුණු බවයි. ‘නේව ගාමේ කට්ඨත්ථං ඵරති’ යනු කුළුගෙඩි, පරාල, කණු, පියගැටපෙළ ආදිය සඳහා යොදාගත නොහැකි බැවින් ගමෙහි දර කටයුත්තක් සඳහා ප්‍රයෝජනවත් නොවේ; පැල්පතක කකුල් හෝ ඇඳක කකුල් සෑදීමට ගත නොහැකි බැවින් වනයෙහිදී ද දර කටයුත්තක් සඳහා ප්‍රයෝජනයක් නොසලසයි. එහි දෙකෙළවරින් අල්ලාගත් විට අත පිළිස්සෙයි; මැදින් අල්ලාගත් විට අසූචි තැවරෙයි. ‘තථූපමං’ යනු ඒ හා සමාන වූ යන්නයි. ‘අභික්කන්තතරෝ’ යනු වඩාත් යහපත් වූ යන්නයි. ‘පණීතතරෝ’ යනු වඩාත් උසස් වූ යන්නයි. ‘ගවා ඛීරං’ යනු එළදෙනගෙන් කිරි ද, කිරිවලින් දී ද ආදී වශයෙන් පිළිවෙළින් පෙර දේට වඩා පසු දේ අග්‍ර වේ. ඒ සියල්ල අතරින් ගිතෙල් මණ්ඩය ඉතාම උසස් වේ. ‘අග්ගෝ’ ආදී පදවලින් ගුණධර්මයන්ගෙන් අග්‍ර වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ප්‍රධාන වූ, උත්තම වූ සහ ප්‍රවර වූ බව දත යුතුය. ඡවාලාත (සොහොන් දර) උපමාවෙන් දුස්සීල පුද්ගලයා ගැන කියැවෙන අතර, අල්පශ්‍රැත වූ හා කටයුතු අත්හළ පුද්ගලයා ගවයෙකු වැනි පුද්ගලයෙකු ලෙස දත යුතුය. හයවන සූත්‍රයෙහි සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

7. ඛිප්පනිසන්තිසුත්තවණ්ණනා

7. ඛිප්පනිසන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

97. සත්තමෙ ඛිප්පනිසන්තීති ඛිප්පනිසාමනො සීඝං ජානිතුං සමත්ථො. සුතානඤ්ච ධම්මානන්ති සුතප්පගුණානං තන්තිධම්මානං. අත්ථූපපරික්ඛීති අත්ථං උපපරික්ඛකො. අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති අට්ඨකථඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො හොතීති නවලොකුත්තරධම්මානං අනුරූපධම්මභූතං සසීලකං පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො හොති. නො ච කල්‍යාණවාචොති න සුන්දරවචනො. න කල්‍යාණවාක්කරණොති න සුන්දරවචනඝොසො හොති. පොරියාතිආදීහි සද්ධිං නො-කාරො යොජෙතබ්බොයෙව. ගුණපරිපුණ්ණාය අපලිබුද්ධාය අදොසාය අගළිතපදබ්‍යඤ්ජනාය අත්ථං විඤ්ඤාපෙතුං සමත්ථාය වාචාය සමන්නාගතො න හොතීති අත්ථො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

97. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඛිප්පනිසන්තී’ යනු වහා වටහා ගැනීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. ‘සුතානඤ්ච ධම්මානං’ යනු අසා පුහුණු කළ පෙළ දහමෙහි යන්නයි. ‘අත්ථූපපරික්ඛී’ යනු අර්ථය විමසන්නා වූ යන්නයි. ‘අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය’ යනු අටුවාව සහ පෙළ දහම දැනගෙන යන්නයි. ‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ හෝති’ යනු නව ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට අනුරූප වූ ධර්මයක් වූ, සීලයෙන් යුක්ත වූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව වූ විදර්ශනාවෙහි නියැළෙන බවයි. ‘නෝ ච කල්‍යාණවාචෝ’ යනු යහපත් වචන නොමැති බවයි. ‘න කල්‍යාණවාක්කරණෝ’ යනු මනහර කටහඬක් නොමැති බවයි. ‘පෝරියා’ ආදී පද සමඟ ‘නෝ’ කාරය යෙදිය යුතුය. ගුණයෙන් පිරිපුන්, බාධාවන්ගෙන් තොර, දෝෂ රහිත, අකුරු හා පද නොපිරිහුණු, අර්ථය වැටහෙන සුලු වචනයෙන් යුක්ත නොවන බව මෙහි අදහසයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය.

8. අත්තහිතසුත්තවණ්ණනා

8. අත්තහිත සූත්‍ර වර්ණනාව

98-99. අට්ඨමං පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙනාපි දසබලස්ස දෙසනාඤාණවිලාසෙනාපි කථිතං, නවමං පඤ්චවෙරවසෙන.

98-99. අටවන සූත්‍රය පුද්ගලයාගේ අදහස්වලට අනුව හෝ දසබලයන් වහන්සේගේ දේශනා ඥානයේ ලීලාවෙන් හෝ දේශනා කරන ලදී. නවවන සූත්‍රය පංචවේර (පස් පව්) වශයෙන් දේශනා කරන ලදී.

10. පොතලියසුත්තවණ්ණනා

10. පෝතලිය සූත්‍ර වර්ණනාව

100. දසමෙ කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. ඛමතීති රුච්චති. යදිදං තත්ථ තත්ථ කාලඤ්ඤුතාති යා එසා තත්ථ තත්ථ කාලං ජානනා. තං තං කාලං ඤත්වා හි අවණ්ණාරහස්ස අවණ්ණකථනං වණ්ණාරහස්ස ච වණ්ණකථනං පණ්ඩිතානං පකතීති දස්සෙති.

100. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘කාලේන’ යනු සුදුසු කාලයෙහි යන්නයි. ‘ඛමති’ යනු රුචි වෙයි හෝ ප්‍රිය වෙයි යන්නයි. ‘යදිදං තත්ථ තත්ථ කාලඤ්ඤුතා’ යනු ඒ ඒ සුදුසු කාලය දැනගැනීමයි. ඒ ඒ කාලය දැනගෙන නින්දා කළ යුත්තාට නින්දා කිරීමත්, ප්‍රශංසා කළ යුත්තාට ප්‍රශංසා කිරීමත් පණ්ඩිතයන්ගේ ස්වභාවය බව මෙයින් පෙන්වයි.

අසුරවග්ගො පඤ්චමො.

අසුර වර්ගය පස්වැන්නයි.

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

දෙවන පණ්ණාසකය නිමාවිය.

3. තතියපණ්ණාසකං

3. තෙවන පණ්ණාසකය

(11) 1. වලාහකවග්ගො

(11) 1. වලාහක වර්ගය

1-2. වලාහකසුත්තද්වයවණ්ණනා

1-2. වලාහක සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව

101-2. තතියපණ්ණාසකස්ස [Pg.327] පඨමෙ වලාහකාති මෙඝා. භාසිතා හොති නො කත්තාති ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමී’’ති කෙවලං භාසතියෙව, න කරොති. කත්තා හොති නො භාසිතාති අකථෙත්වාව ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච මයා කාතුං වට්ටතී’’ති කත්තා හොති. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

101-2. තෙවන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘වලාහකා’ යනු වලාකුළුය. ‘භාසිතා හෝති නෝ කත්තා’ යනු “මම මේ මේ දේ කරන්නෙමි” යැයි කථාව පමණක් කරන නමුත් ක්‍රියාවෙන් නොකරන්නායි. ‘කත්තා හෝති නෝ භාසිතා’ යනු ප්‍රකාශ නොකරම “මා විසින් මෙය කළ යුතුය” යැයි සිතා ක්‍රියාව කරන්නායි. මේ අයුරින් සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

3. කුම්භසුත්තවණ්ණනා

3. කුම්භ සූත්‍ර වර්ණනාව

103. තතියෙ කුම්භාති ඝටා. තුච්ඡො පිහිතොති රිත්තකො පිහිතමුඛො. පූරො විවටොති උදකපුණ්ණො අපාරුතමුඛො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

103. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘කුම්භා’ යනු කළ ගෙඩි ය. ‘තුච්ඡෝ පිහිතෝ’ යනු හිස්ව ඇති මුව වැසූ කළයකි. ‘පූරෝ විවටෝ’ යනු ජලයෙන් පිරුණු මුව විවෘත වූ කළයකි. ඉතිරි දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

4. උදකරහදසුත්තවණ්ණනා

4. උදකරහද සූත්‍ර වර්ණනාව

104. චතුත්ථෙ උත්තානො ගම්භීරොභාසොතිආදීසු පුරාණපණ්ණරසසම්භින්නවණ්ණො කාළඋදකො ගම්භීරොභාසො නාම, අච්ඡවිප්පසන්නමණිවණ්ණඋදකො උත්තානොභාසො නාම.

104. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘උත්තානෝ ගම්භීරෝභාසෝ’ ආදියෙහි, දිරූ කොළ මිශ්‍ර වීමෙන් කළු පැහැ වූ ජලය ‘ගම්භීරෝභාස’ (ගැඹුරු පෙනුමක් ඇති) නම් වේ. පිරිසිදු මැණික් පැහැයක් ඇති ජලය ‘උත්තානෝභාස’ (නොගැඹුරු පෙනුමක් ඇති) නම් වේ.

5-6. අම්බසුත්තවණ්ණනා

5-6. අම්බ සූත්‍ර වර්ණනාව

105-6. පඤ්චමෙ ආමං පක්කවණ්ණීති ආමකං හුත්වා ඔලොකෙන්තානං පක්කසදිසං ඛායති. එවං සබ්බපදානි දට්ඨබ්බානි. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙව.

105-6. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ආමං පක්කවණ්ණී’ යනු ඇතුළත නොපිසී තිබියදී බලන්නන්ට ඉදුණු බවක් පෙනීමයි. මේ අයුරින් සියලු පද දත යුතුය. හයවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

7. මූසිකසුත්තවණ්ණනා

7. මූසික සූත්‍ර වර්ණනාව

107. සත්තමෙ යො ආවාටං ඛණති, න ච තත්ථ වසති, සො ගාධං කත්තා නො වසිතාති වුච්චති. ඛන්තාතිපි පාඨො. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි.

107. හත්වන සූත්‍රයෙහි යමෙක් වළක් හාරන නමුත් එහි වාසය නොකරන්නේ ද, ඔහු ගාධය (වළ) සාදන්නෙකු මිස එහි වාසය කරන්නෙකු නොවන බව කියනු ලැබේ. ‘ඛන්තා’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පද දත යුතුය.

8. බලීබද්දසුත්තවණ්ණනා

8. බලීබද්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

108. අට්ඨමෙ [Pg.328] යො අත්තනො ගොගණං මද්දති, න පරගොගණං, අයං සගවචණ්ඩො නො පරගවචණ්ඩොති එවං සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි. උබ්බෙජෙතා හොතීති ඝට්ටෙත්වා විජ්ඣිත්වා උබ්බෙගපත්තං කරොති.

108. අටවන සූත්‍රයෙහි යමෙක් තමාගේ ගව රංචුව යටපත් කරන නමුත් අනුන්ගේ ගව රංචුව යටපත් නොකරන්නේ ද, ඔහු තමාගේ ගවයන් කෙරෙහි රුදුරු වුවත් අනුන් කෙරෙහි රුදුරු නොවන ගවයෙකු ලෙස සියලු පද දත යුතුය. ‘උබ්බේජේතා හෝති’ යනු ගැටීමෙන් හෝ ඇනීමෙන් තැති ගැන්මට පත් කිරීමයි.

9. රුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

9. රුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

109. නවමෙ ඵෙග්ගු ඵෙග්ගුපරිවාරොති නිස්සාරො ඵෙග්ගුරුක්ඛො ඵෙග්ගුරුක්ඛෙහෙව පරිවුතො. සාරපරිවාරොති ඛදිරාදීහි සාරරුක්ඛෙහෙව පරිවුතො. එස නයො සබ්බත්ථ.

109. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘ඵෙග්ගු ඵෙග්ගුපරිවාරෝ’ යනු හරයක් නැති එළකඳ ඇති ගසක් එවැනිම ගස්වලින් වටවී තිබීමයි. ‘සාරපරිවාරෝ’ යනු කිහිිරි ආදී හරවත් ගස්වලින් වටවී තිබීමයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමය දත යුතුය.

10. ආසීවිසසුත්තවණ්ණනා

10. ආසීවිස සූත්‍ර වර්ණනාව

110. දසමෙ ආගතවිසො න ඝොරවිසොති යස්ස විසං ආගච්ඡති, ඝොරං පන න හොති, චිරකාලං න පීළෙති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති.

110. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘ආගතවිසෝ න ඝෝරවිසෝ’ යනු යමෙකුගේ විස ශරීරයට ඇතුළු වන නමුත් එය දරුණු නොවන, බොහෝ කල් පීඩා නොදෙන බවයි. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. දසවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමාවිය.

වලාහකවග්ගො පඨමො.

වලාහක වර්ගය පළමුවැන්නයි.

(12) 2. කෙසිවග්ගො

(12) 2. කේසි වර්ගය

1. කෙසිසුත්තවණ්ණනා

1. කේසි සූත්‍ර වර්ණනාව

111. දුතියස්ස පඨමෙ කෙසීති තස්ස නාමං. අස්සදම්මෙ සාරෙතීති අස්සදම්මසාරථි. සණ්හෙනපි විනෙතීතිආදීසු තස්ස අනුච්ඡවිකං සක්කාරං කත්වා සුභොජනං භොජෙත්වා මධුරපානං පායෙත්වා මුදුවචනෙන සමුදාචරිත්වා දමෙන්තො සණ්හෙන දමෙති නාම, ජාණුබන්ධනමුඛබන්ධනාදීහි චෙව පතොදවිජ්ඣනකසාභිඝාතඵරුසවචනෙහි ච දමෙන්තො ඵරුසෙන දමෙති නාම, කාලෙන කාලං තදුභයං කරොන්තො සණ්හඵරුසෙන දමෙති නාම.

111. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'කේසී' යනු එම අශ්ව දමනය කරන්නාගේ නමයි. හික්මවිය යුතු අශ්වයන් හික්මවන බැවින් 'අස්සදම්මසාරථී' නම් වේ. 'මෘදු ලෙස හික්මවයි' යනාදී තැන්වල, එම අශ්වයාට සුදුසු සත්කාර කොට, හොඳ ආහාර පාන දී, මෘදු වචනයෙන් කතා කරමින් දමනය කිරීම 'මෘදු ලෙස දමනය කිරීම' නම් වේ. දණහිස් බැඳීම, මුඛය බැඳීම ආදියෙන් ද, කෙවිටෙන් ඇනීම හෝ තර්ජනය කිරීම වැනි රළු වචනයෙන් දමනය කිරීම 'රළු ලෙස දමනය කිරීම' නම් වේ. කලින් කලට මේ ක්‍රම දෙකම භාවිතා කිරීම 'මෘදු රළු දෙලෙසින් දමනය කිරීම' නම් වේ.

2. ජවසුත්තවණ්ණනා

2. ජව සූත්‍ර වර්ණනාව

112. දුතියෙ [Pg.329] අජ්ජවෙනාති උජුකභාවෙන. ජවෙනාති පදවෙගෙන. ඛන්තියාති අධිවාසනක්ඛන්තියා. සොරච්චෙනාති සුචිභාවසීලෙන. පුග්ගලගුණඞ්ගෙසු ජවෙනාති ඤාණජවෙන. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

112. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'අජ්ජවේන' යනු ඍජු බවින් (අවංක බවින්) යන්නයි. 'ජවේන' යනු වේගයෙනි. 'ඛන්තියා' යනු ඉවසීමෙනි. 'සෝරච්චේන' යනු පිරිසිදු සීලමය ස්වභාවයෙනි. පුද්ගල ගුණාංග සම්බන්ධයෙන් 'ජවේන' යනු ප්‍රඥාවන්ත බවයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

3. පතොදසුත්තවණ්ණනා

3. පතෝද සූත්‍ර වර්ණනාව

113. තතියෙ පතොදච්ඡායන්ති විජ්ඣනත්ථං උක්ඛිත්තස්ස පතොදස්ස ඡායං. සංවිජ්ජතීති ‘‘ජවො මෙ ගහෙතබ්බො’’ති සල්ලක්ඛණවසෙන සංවිජ්ජති. සංවෙගං ආපජ්ජතීති සංවෙගං පටිපජ්ජති ලොමවෙධවිද්ධොති ලොමකූපෙ පතොදවෙධෙන විද්ධමත්තො. චම්මවෙධවිද්ධොති ඡවිචම්මං ඡින්දන්තෙන පතොදවෙධෙන විද්ධො. අට්ඨිවෙධවිද්ධොති අට්ඨිං භින්දන්තෙන වෙධෙන විද්ධො. කායෙනාති නාමකායෙන. පරමසච්චන්ති නිබ්බානං. සච්ඡිකරොතීති පස්සති. පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය.

113. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'පතෝදච්ඡායං' යනු ඇනීම පිණිස එසවූ කෙවිටේ සෙවනැල්ලයි. 'සංවිජ්ජති' යනු "මා විසින් වේගවත් විය යුතුය" යන වැටහීමෙන් යුක්තව වටහා ගැනීමයි. 'සංවේගං ආපජ්ජති' යනු සංවේගයට පත්වීමයි. 'ලෝමවේධවිද්ධෝ' යනු ලෝම කූපයෙහි කෙවිටෙන් ඇනුම් ලැබූවාක් බඳු වූවකි. 'චම්මවේධවිද්ධෝ' යනු සම සිඳෙන පරිදි කෙවිටෙන් ඇනුම් ලැබූවකි. 'අට්ඨිවේධවිද්ධෝ' යනු ඇටය සිඳෙන පරිදි ඇනුම් ලැබූවකි. 'කායේන' යනු නාම කයෙනි. 'පරමසච්චං' යනු නිර්වාණයයි. 'සච්ඡිකරෝති' යනු දකියි (ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි). 'පඤ්ඤාය' යනු විපස්සනා සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි.

4. නාගසුත්තවණ්ණනා

4. නාග සූත්‍ර වර්ණනාව

114. චතුත්ථෙ අට්ඨිං කත්වාති අට්ඨිකො හුත්වා. තිණවනින්නාදසද්දානන්ති එත්ථ තිණවොති ඩිණ්ඩිමො, නින්නාදසද්දොති සබ්බෙසම්පි එකතොමිස්සිතො මහාසද්දො. ඩංසාදීසු ඩංසාති පිඞ්ගලමක්ඛිකා, මකසා මකසාව. ඛිප්පඤ්ඤෙව ගන්තා හොතීති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනානි පූරෙත්වා සීඝමෙව ගන්තා හොති.

114. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'අට්ඨිං කත්වා' යනු වුවමනා ඇතිව (අවධානයෙන්) යන්නයි. 'තිණවනින්නාදසද්දානං' යන්නෙහි 'තිණවෝ' යනු කුඩා බෙරයකි. 'නින්නාදසද්දෝ' යනු සියලු වාද්‍ය භාණ්ඩ එක්වූ මහා ශබ්දයයි. 'ඩංසාදීසු' යන්නෙහි 'ඩංසා' යනු රන්වන් මැස්සන් (ඩහගැටුමෝ) ය. 'මකසා' යනු මදුරුවන්මය. 'ඛිප්පඤ්ඤේව ගන්තා හෝති' යනු සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්ති ඥානදර්ශනයන් සම්පූර්ණ කොට වහා නිවන කරා යන්නෙකු වේ යන්නයි.

5. ඨානසුත්තවණ්ණනා

5. ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව

115. පඤ්චමෙ ඨානානීති කාරණානි. අනත්ථාය සංවත්තතීති අහිතාය අවඩ්ඪියා සංවත්තති. එත්ථ ච පඨමං ඔපාතක්ඛණනමච්ඡබන්ධනසන්ධිච්ඡෙදනාදිභෙදං සදුක්ඛං සවිඝාතං පාපකම්මං වෙදිතබ්බං, දුතියං සමජීවිකානං ගිහීනං පුප්ඵච්ඡඩ්ඩකාදිකම්මං සුධාකොට්ටන-ගෙහච්ඡාදනඅසුචිට්ඨානසම්මජ්ජනාදිකම්මඤ්ච වෙදිතබ්බං, තතියං සුරාපානගන්ධවිලෙපනමාලාපිළන්ධනාදිකම්මඤ්චෙව අස්සාදවසෙන පවත්තං පාණාතිපාතාදිකම්මඤ්ච වෙදිතබ්බං, චතුත්ථං ධම්මස්සවනත්ථාය ගමනකාලෙ සුද්ධවත්ථච්ඡාදන-මාලාගන්ධාදීනං ආදාය ගමනං [Pg.330] චෙතියවන්දනං බොධිවන්දනං මධුරධම්මකථාසවනං පඤ්චසීලසමාදානන්ති එවමාදීසු සොමනස්සසම්පයුත්තං කුසලකම්මං වෙදිතබ්බං. පුරිසථාමෙති පුරිසස්ස ඤාණථාමස්මිං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

115. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'ඨානානි' යනු හේතුන්ය. 'අනත්ථාය සංවත්තති' යනු අවැඩ පිණිස, අභිවෘද්ධිය නොලැබීම පිණිස පවතියි යන්නයි. මෙහි පළමුවැන්න නම් වළවල් කැපීම, මසුන් ඇල්ලීම, ගෙවල් බිඳීම ආදී දුක් සහගත, පීඩාකාරී අකුසල කර්මයන් යැයි දත යුතුය. දෙවැන්න නම් ගිහියන්ගේ සමාන ජීවනෝපායන් වන මල් ඉවත් කිරීම, හුණු මැඩීම, ගෙවල් සෙවිලි කිරීම, අපිරිසිදු තැන් ඇමදීම ආදී කටයුතු යැයි දත යුතුය. තුන්වැන්න නම් සුරා පානය, සුවඳ විලවුන් හා මල් පැළඳීම ආදී කටයුතු ද, ආශ්වාදය උදෙසා සිදුකරන ප්‍රාණඝාතාදී කර්මයන් ද යැයි දත යුතුය. හතරවැන්න නම් ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා යන කල පිරිසිදු වස්ත්‍ර හැඳ, මල් සුවඳ ආදිය ගෙන යාම, චෛත්‍ය වැඳීම, බෝධි වන්දනාව, මිහිරි ධර්ම කථා ඇසීම, පන්සිල් සමාදන් වීම ආදී සෝමනස්ස සහගත කුසල් කර්මයන් යැයි දත යුතුය. 'පුරිසථාමේ' යනු පුරුෂයාගේ ප්‍රඥා බලය ගැනයි. ඉතිරි දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

6. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා

6. අප්පමාද සූත්‍ර වර්ණනාව

116. ඡට්ඨෙ යතො ඛොති යදා ඛො. සම්පරායිකස්සාති දෙසනාමත්තමෙතං, ඛීණාසවො පන නෙව සම්පරායිකස්ස, න දිට්ඨධම්මිකස්ස මරණස්ස භායති. සොව ඉධ අධිප්පෙතො. කෙචි පන ‘‘සම්මාදිට්ඨි භාවිතාති වචනතො සොතාපන්නං ආදිං කත්වා සබ්බෙපි අරියා අධිප්පෙතා’’ති වදන්ති.

116. හයවන සූත්‍රයෙහි 'යතෝ ඛෝ' යනු යම් කලෙක යන්නයි. 'සම්පරායිකස්ස' යනු දේශනා මාත්‍රයකි, මන්ද ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ පරලොව මරණයට හෝ මෙලොව මරණයට හෝ බිය නොවන බැවිනි. මෙහි අදහස් කරන්නේ උන්වහන්සේවම ය. එහෙත් සමහරෙක් "සම්මා දිට්ඨිය වඩන ලද" යන වචනය නිසා සෝවාන් පුද්ගලයාගේ සිට සියලුම ආර්යයන් අදහස් කරන බව පවසති.

7. ආරක්ඛසුත්තවණ්ණනා

7. ආරක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

117. සත්තමෙ අත්තරූපෙනාති අත්තනො අනුරූපෙන අනුච්ඡවිකෙන, හිතකාමෙනාති අත්ථො. රජනීයෙසූති රාගස්ස පච්චයභූතෙසු. ධම්මෙසූති සභාවෙසු, ඉට්ඨාරම්මණෙසූති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ නයො වෙදිතබ්බො. න රජ්ජතීති දිට්ඨිවසෙන න රජ්ජති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. න ච පන සමණවචනහෙතුපි ගච්ඡතීති සමණානං පරවාදීනං වචනහෙතුපි අත්තනො දිට්ඨිං පහාය තෙසං දිට්ඨිවසෙන න ගච්ඡතීති අත්ථො. ඉධාපි ඛීණාසවොව අධිප්පෙතො.

117. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'අත්තරූපේන' යනු තමන්ට අනුරූප වූ සුදුසු වූ යන්නයි. 'හිතකාමේන' යනු යහපත කැමති යන අර්ථයයි. 'රජනීයේසු' යනු රාගයට හේතුවන ධර්මයන්හිය. 'ධම්මේසු' යනු ස්වභාවයන් කෙරෙහිය, එනම් ඉෂ්ට අරමුණු කෙරෙහි යන අර්ථයයි. මේ ආකාරයෙන් සෑම තැනම අර්ථ දත යුතුය. 'න රජ්ජති' යනු දෘෂ්ටි වශයෙන් ඇලෙන්නේ නැත යන්නයි. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'න ච පන සමණවචනහේතුපි ගච්ඡති' යනු පරවාදී ශ්‍රමණයන්ගේ වචන නිසා තමන්ගේ දෘෂ්ටිය අතහැර ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටිය අනුව නොයන බවයි. මෙහි ද ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේවම අදහස් කරන ලදී.

8-10. සංවෙජනීයාදිසුත්තත්තයවණ්ණනා

8-10. සංවේජනීය ආදී සූත්‍ර තුනෙහි වර්ණනාව

118-120. අට්ඨමෙ දස්සනීයානීති පස්සිතබ්බයුත්තකානි. සංවෙජනීයානීති සංවෙගජනකානි. නවමෙ ජාතිභයන්ති ජාතිං ආරබ්භ උප්පජ්ජනකභයං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. දසමෙ අග්ගිභයන්ති අග්ගිං පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

118-120. අටවන සූත්‍රයෙහි 'දස්සනීයානි' යනු දැකීමට සුදුසු වූ යන්නයි. 'සංවේජනීයානි' යනු සංවේගය උපදවන දෑය. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ජාතිභයං' යනු ජාතිය (උපත) අරභයා හටගන්නා බියයි. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අග්ගිභයං' යනු ගින්න නිසා හටගන්නා බියයි. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ.

කෙසිවග්ගො දුතියො.

කේසි වර්ගය දෙවන වර්ගයයි.

(13) 3. භයවග්ගො

(13) 3. භය වර්ගය

1. අත්තානුවාදසුත්තවණ්ණනා

1. අත්තානුවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

121. තතියස්ස [Pg.331] පඨමෙ අත්තානුවාදභයන්ති අත්තානං අනුවදන්තස්ස උප්පජ්ජනකභයං. පරානුවාදභයන්ති පරස්ස අනුවාදතො උප්පජ්ජනකභයං. දණ්ඩභයන්ති ද්වත්තිංස කම්මකාරණා පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. දුග්ගතිභයන්ති චත්තාරො අපායෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අත්තානුවාදභයන්තිආදීසු අත්තානුවාදභයං තාව පච්චවෙක්ඛන්තස්ස අජ්ඣත්තං හිරී සමුට්ඨාති, සාස්ස තීසු ද්වාරෙසු සංවරං ජනෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති. සො තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති. පරානුවාදභයං පන පච්චවෙක්ඛන්තස්ස බහිද්ධා ඔත්තප්පං සමුට්ඨාති, තදස්ස තීසු ද්වාරෙසු සංවරං ජනෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති. සො තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති. දුග්ගතිභයං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස අජ්ඣත්තං හිරී සමුට්ඨාති, සාස්ස තීසු ද්වාරෙසු සංවරං ජනෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති. සො තස්මිං සීලෙ පතිට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාති.

121. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අත්තානුවාදභයං' යනු තමා තමාටම චෝදනා කර ගැනීම නිසා හටගන්නා බියයි. 'පරානුවාදභයං' යනු අන් අයගේ චෝදනා නිසා හටගන්නා බියයි. 'දණ්ඩභයං' යනු වධ බන්ධන (තිස් දෙවැදෑරුම් දඬුවම්) නිසා හටගන්නා බියයි. 'දුග්ගතිභයං' යනු සතර අපාය නිසා හටගන්නා බියයි. "මහණෙනි, මෙයට අත්තානුවාද බය යැයි කියනු ලැබේ" ආදී තැන්වල මුලින්ම අත්තානුවාද බිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට තමා තුළ හිරි (පවට ඇති ලැජ්ජාව) හටගනී. එය ඔහුට ද්වාර තුනෙහි සංවරය ඇති කරයි. ද්වාර තුනෙහි සංවරය යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. ඔහු එම සීලයෙහි පිහිටා විදර්ශනා වඩා අග්‍ර ඵලයෙහි (අර්හත් ඵලයෙහි) පිහිටයි. පරානුවාද බිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට බාහිරින් ඔතප්ප (පවට ඇති බිය) හටගනී. එය ඔහුට ද්වාර තුනෙහි සංවරය ඇති කරයි. ද්වාර තුනෙහි සංවරය යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. ඔහු එම සීලයෙහි පිහිටා විදර්ශනා වඩා අග්‍ර ඵලයෙහි පිහිටයි. දුග්ගති බිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට තමා තුළ හිරි හටගනී. එය ඔහුට ද්වාර තුනෙහි සංවරය ඇති කරයි. ද්වාර තුනෙහි සංවරය යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. ඔහු එම සීලයෙහි පිහිටා විදර්ශනා වඩා අග්‍ර ඵලයෙහි පිහිටයි.

2. ඌමිභයසුත්තවණ්ණනා

2. ඌමිභය සූත්‍ර වර්ණනාව

122. දුතියෙ උදකොරොහන්තස්සාති උදකං ඔතරන්තස්ස. පාටිකඞ්ඛිතබ්බානීති ඉච්ඡිතබ්බානි. සුසුකාභයන්ති චණ්ඩමච්ඡභයං. මුඛාවරණං මඤ්ඤෙ කරොන්තීති මුඛපිදහනං විය කරොන්ති. ඔදරිකත්තස්සාති මහොදරතාය මහග්ඝසභාවස්ස. අරක්ඛිතෙනෙව කායෙනාතිආදීසු කායද්වාරෙ තිවිධස්ස සංවරස්ස අභාවතො අරක්ඛිතෙන කායෙන. වචීද්වාරෙ චතුබ්බිධස්ස සංවරස්ස අභාවතො අරක්ඛිතාය වාචාය.

122. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'උදකෝරොහන්තස්ස' යනු ජලයට බසින්නා වූ යන්නයි. 'පාටිකංඛිතබ්බානි' යනු අපේක්ෂා කළ යුත්තකි. 'සුසුකාභයං' යනු දරුණු මසුන්ගෙන් (මෝරුන් වැනි) වන බියයි. 'මුඛාවරණං මඤ්ඤේ කරොන්ති' යනු කට වැසීමක් මෙන් කරති යන්නයි. 'ඕදාරිකත්තස්ස' යනු මහ බඩක් ඇති හෙයින් ගිජු ලෙස අනුභව කරන්නාගේ ස්වභාවයයි. 'අරක්ඛිතේනේව කායේන' ආදී තැන්වල කාය ද්වාරයෙහි තෙවැදෑරුම් සංවරයක් නොමැති බැවින් ආරක්ෂා නොකළ කයෙන් යන්න අදහස් වේ. වචී ද්වාරයෙහි සිව්වැදෑරුම් සංවරයක් නොමැති බැවින් ආරක්ෂා නොකළ වචනයෙන් යන්න අදහස් වේ.

3. පඨමනානාකරණසුත්තවණ්ණනා

3. ප්‍රථම නානාකරණ සූත්‍ර වර්ණනාව (ප්‍රථම නානාකරණ සූත්‍රය පිළිබඳ විවරණය).

123. තතියෙ තදස්සාදෙතීති තං ඣානං සුඛස්සාදෙන අස්සාදෙති. නිකාමෙතීති පත්ථෙති. විත්තිං ආපජ්ජතීති තුට්ඨිං ආපජ්ජති. තදධිමුත්තොති [Pg.332] තස්මිං අධිමුත්තො, තං වා අධිමුත්තො. තබ්බහුලවිහාරීති තෙන ඣානෙන බහුලං විහරන්තො. සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති සහභාවං ගච්ඡති, තත්ථ නිබ්බත්තතීති අත්ථො. කප්පො ආයුප්පමාණන්ති එත්ථ පඨමජ්ඣානං අත්ථි හීනං, අත්ථි මජ්ඣිමං, අත්ථි පණීතං. තත්ථ හීනෙන උප්පන්නානං කප්පස්ස තතියො කොට්ඨාසො ආයුප්පමාණං, මජ්ඣිමෙන උපඩ්ඪකප්පො, පණීතෙන කප්පො. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. නිරයම්පි ගච්ඡතීති නිරයගමනීයස්ස කම්මස්ස අප්පහීනත්තා අපරාපරං ගච්ඡති, න අනන්තරමෙව. තස්මිංයෙව භවෙ පරිනිබ්බායතීති තස්මිංයෙව රූපභවෙ ඨත්වා පරිනිබ්බායති, න හෙට්ඨා ඔතරති. යදිදං ගතියා උපපත්තියා සතීති යං ඉදං ගතියා ච උපපත්තියා ච සති සෙඛස්ස අරියසාවකස්ස පටිසන්ධිවසෙන හෙට්ඨා අනොතරිත්වා තස්මිංයෙව රූපභවෙ උපරි දුතියතතියාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං බ්‍රහ්මලොකෙ පරිනිබ්බානං, පුථුජ්ජනස්ස පන නිරයාදිගමනං, ඉදං නානාකරණන්ති අත්ථො.

123. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'තදස්සාදේති' යනු එම (ප්‍රථම) ධ්‍යානය සුඛාස්වාදයෙන් (සැපයට ඇලුම් කිරීමෙන්) රස විඳියි යන්නයි. 'නිකාමේති' යනු ප්‍රාර්ථනා කරයි. 'විත්තිං ආපජ්ජති' යනු තෘප්තියට (සතුටට) පැමිණෙයි. 'තදධිමුත්තෝ' යනු එහිම යොමු වූ හෝ එයට නැඹුරු වූ තැනැත්තා යන්නයි. 'තබ්බහුලවිහාරී' යනු එම ධ්‍යානයෙන් බහුලව වාසය කරන්නාය. 'සහබ්‍යතං උපපජ්ජති' යනු සමාන ස්වභාවයට පැමිණෙයි, එනම් එහි උපදියි යනු අර්ථයයි. 'කප්පෝ ආයුප්පමාණං' යන මෙහි ප්‍රථම ධ්‍යානය හීන, මධ්‍යම සහ ප්‍රණීත වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහි හීන ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබ උපන්නවුන්ට ආයුෂ ප්‍රමාණය අසංඛ්‍ය කල්පයකින් තුනෙන් එකකි. මධ්‍යම ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබ උපන්නවුන්ට අසංඛ්‍ය කල්පයකින් අඩකි. ප්‍රණීත ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබ උපන්නවුන්ට එක් සම්පූර්ණ අසංඛ්‍ය කල්පයකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ අරභයා මෙය වදාළ සේක. 'නිරයම්පි ගච්ඡති' යනු නිරයට පැමිණවීමට හේතු වන අකුසල් කර්ම ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් පසුව නිරයට යයි, නමුත් එම භවයෙන් චුත වූ සැණින්ම නිරයට යන්නේ නොවේ. ශෛක්ෂ වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා ගතිය සහ උප්පත්තිය ඇති කල්හි ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පහළට (කාම ලෝකයට) නොපැමිණ එම රූප භවයෙහිම හෝ ඉහළ දෙවන, තෙවන ආදී බ්‍රහ්ම ලෝකයක පරිනිර්වාණයට පැමිණෙයි. පෘථග්ජනයාට නම් නිරයාදී ගමන් ඇති වෙයි. මෙය (පෘථග්ජනයා සහ ආර්ය ශ්‍රාවකයා අතර ඇති) වෙනසයි යනු අර්ථයයි.

ද්වෙ කප්පාති එත්ථාපි දුතියජ්ඣානං වුත්තනයෙනෙව තිවිධං හොති. තත්ථ පණීතභාවනෙන නිබ්බත්තානං අට්ඨකප්පා ආයුප්පමාණං, මජ්ඣිමෙන චත්තාරො, හීනෙන ද්වෙ. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. චත්තාරො කප්පාති එත්ථ යං හෙට්ඨා වුත්තං ‘‘කප්පො, ද්වෙ කප්පා’’ති, තම්පි ආහරිත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. කප්පොති ච ගුණස්සපි නාමං, තස්මා කප්පො ද්වෙ කප්පා චත්තාරො කප්පාති අයමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉදං වුත්තං හොති – යො පඨමං වුත්තො කප්පො, සො ද්වෙ වාරෙ ගණෙත්වා එකෙන ගුණෙන ද්වෙ කප්පා හොන්ති, දුතියෙන චත්තාරො, පුන තෙ චත්තාරො කප්පාති ඉමෙහි චතූහි ගුණෙහි ගුණිතා එකෙන ගුණෙන අට්ඨ හොන්ති, දුතියෙන සොළස, තතියෙන ද්වත්තිංස, චතුත්ථෙන චතුසට්ඨීති. එවමිධ පණීතජ්ඣානවසෙන චතුසට්ඨි කප්පා ගහිතාති වෙදිතබ්බා. පඤ්ච කප්පසතානීති ඉදං පණීතස්සෙව උපපත්තිජ්ඣානස්ස වසෙන වුත්තං. වෙහප්ඵලෙසු වා පඨමජ්ඣානභූමිආදීසු විය තිණ්ණං බ්‍රහ්මලොකානං අභාවතො එත්තකමෙව ආයුප්පමාණං. තස්මා එවං වුත්තං.

'ද්වේ කප්පා' යන මෙහි ද දෙවන ධ්‍යානය පෙර කී පරිදිම තෙවැදෑරුම් වේ. එහි ප්‍රණීත භාවයෙන් උපන්නවුන්ට ආයුෂ ප්‍රමාණය මහා කල්ප අටකි, මධ්‍යම ප්‍රමාණයෙන් මහා කල්ප සතරකි, හීන ප්‍රමාණයෙන් මහා කල්ප දෙකකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ අරභයා මෙය වදාළ සේක. 'චත්තාරෝ කප්පා' යන මෙහි පෙර සඳහන් කළ 'කල්පයක්, කල්ප දෙකක්' යන්න ද ගෙන අර්ථය දත යුතුය. 'කප්ප' යනු ගුණිත වූ කල්පයට ද නමකි. එබැවින් කල්පය, කල්ප දෙක, කල්ප සතර යනාදී අර්ථය මෙහි දත යුතුය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - පළමුව කී කල්පය දෙවරක් ගණනය කර එක් වරක් ගුණ කළ විට කල්ප දෙකක් වෙයි. එම කල්ප දෙක දෙවන වර ගුණ කළ විට සතරකි. නැවත එම කල්ප සතර මෙම ගුණ කිරීම් හතරෙන් ගුණ කළ විට; එක් වරක් ගුණ කිරීමෙන් අටකි, දෙවන වරින් දහසයකි, තෙවන වරින් තිස් දෙකකි, සිව්වන වරින් හැට හතරකි. මෙසේ මෙහි ප්‍රණීත ධ්‍යාන වශයෙන් කල්ප හැට හතරක් ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. 'පඤ්ච කප්පසතානි' (කල්ප පන්සියයකි) යනු ප්‍රණීත වූම උප්පත්ති ධ්‍යානය (සිව්වන ධ්‍යානය) අරභයා වදාරන ලද්දකි. වේහප්ඵල බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි, ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියේ මෙන් බ්‍රහ්ම ලෝක තුනක් නොමැති බැවින් ආයුෂ ප්‍රමාණය මෙපමණ (මහා කල්ප පන්සියයක්) වෙයි. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී.

4. දුතියනානාකරණසුත්තවණ්ණනා

4. ද්විතීය නානාකරණ සූත්‍ර වර්ණනාව.

124. චතුත්ථෙ [Pg.333] රූපමෙව රූපගතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අනිච්චතොතිආදීසු හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චතො, ආබාධට්ඨෙන රොගතො, අන්තො පදුස්සනට්ඨෙන ගණ්ඩතො, අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ලතො, සදුක්ඛට්ඨෙන අඝතො, සම්පීළනට්ඨෙන ආබාධතො, අවිධෙය්‍යට්ඨෙන පරතො, පලුජ්ජනට්ඨෙන පලොකතො, නිස්සත්තට්ඨෙන සුඤ්ඤතො, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තතො. එත්ථ ච ‘‘අනිච්චතො පලොකතො’’ති ද්වීහි පදෙහි අනිච්චලක්ඛණං කථිතං, ‘‘සුඤ්ඤතො අනත්තතො’’ති ද්වීහි අනත්තලක්ඛණං, සෙසෙහි දුක්ඛලක්ඛණං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. සමනුපස්සතීති ඤාණෙන පස්සති. එවං පඤ්චක්ඛන්ධෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පස්සන්තො තයො මග්ගෙ තීණි ඵලානි සච්ඡිකරොති. සුද්ධාවාසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති තත්ථ ඨිතො චතුත්ථජ්ඣානං භාවෙත්වා උපපජ්ජති.

124. සතරවන සූත්‍රයෙහි 'රූපගතං' යනු රූපයම වේ. සෙසු පදයන්හි ද මේ නයම වේ. 'අනිච්චතෝ' යනාදියෙහි, හටගෙන නැති වී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වශයෙනුත්, පීඩාකාරී අර්ථයෙන් රෝග වශයෙනුත්, ඇතුළත දූෂණය වන අර්ථයෙන් ගෙඩියක් (වණයක්) වශයෙනුත්, ඇනී යන අර්ථයෙන් හීයක් වශයෙනුත්, දුක් සහිත බැවින් අඝ (දුක) වශයෙනුත්, පෙළන අර්ථයෙන් ආබාධ වශයෙනුත්, වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් පර (වෙනත් අයෙකු) වශයෙනුත්, විනාශ වන බැවින් පලෝක වශයෙනුත්, සත්වයෙකු නොවන අර්ථයෙන් ශුන්‍ය වශයෙනුත්, තමාගේ අභිමතය පරිදි නොපවතින බැවින් අනාත්ම වශයෙනුත් බලයි. මෙහි 'අනිච්චතෝ පලෝකතෝ' යන පද දෙකෙන් අනිත්‍ය ලක්ෂණය ද, 'සුඤ්ඤතෝ අනත්තතෝ' යන පද දෙකෙන් අනාත්ම ලක්ෂණය ද, සෙසු පදවලින් දුක්ඛ ලක්ෂණය ද පෙන්වා දෙන ලදැයි දත යුතුය. 'සමනුපස්සති' යනු ප්‍රඥාවෙන් බලයි යන්නයි. මෙසේ පඤ්චස්කන්ධය ත්‍රිලක්ෂණයට නංවා බලන්නා වූ තැනැත්තා මාර්ග තුනක් හා ඵල තුනක් සාක්ෂාත් කරයි. 'සුද්ධාවාසානං දේවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති' යනු එම (කාම) ලෝකයෙහි සිට සතරවන ධ්‍යානය වඩා සුද්ධාවාස දෙවියන් අතර උපදියි යන්නයි.

5-6. මෙත්තාසුත්තද්වයවණ්ණනා

5-6. මෙත්ත සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව.

125-126. පඤ්චමෙ පඨමජ්ඣානවසෙන මෙත්තා, දුතියාදිවසෙන කරුණාදයො දස්සිතා. ඡට්ඨං චතුත්ථෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

125-126. පස්වන සූත්‍රයෙහි ප්‍රථම ධ්‍යාන මට්ටමින් මෛත්‍රිය ද, දෙවන ආදී ධ්‍යාන මට්ටම්වලින් කරුණා ආදිය ද දක්වන ලදී. සයවන සූත්‍රය සතරවන සූත්‍රයෙහි කී ආකාරයටම දත යුතුය.

7. පඨමතථාගතඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා

7. ප්‍රථම තථාගත අච්ඡරිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

127. සත්තමෙ පාතුභාවාති පාතුභාවෙන. කුච්ඡිං ඔක්කමතීති එත්ථ කුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොතීති අත්ථො. ඔක්කන්තෙ හි තස්මිං එවං හොති, න ඔක්කමමානෙ. අප්පමාණොති වුඩ්ඪිප්පමාණො, විපුලොති අත්ථො. උළාරොති තස්සෙව වෙවචනං. දෙවානං දෙවානුභාවන්ති එත්ථ දෙවානං අයමානුභාවො – නිවත්ථවත්ථස්ස පභා ද්වාදස යොජනානි ඵරති, තථා සරීරස්ස, තථා විමානස්ස, තං අතික්කමිත්වාති අත්ථො. ලොකන්තරිකාති තිණ්ණං තිණ්ණං චක්කවාළානං අන්තරා එකෙකො ලොකන්තරිකො හොති, තිණ්ණං සකටචක්කානං පත්තානං වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආහච්ච ඨපිතානං මජ්ඣෙ ඔකාසො විය. සො පන ලොකන්තරිකනිරයො පරිමාණතො අට්ඨයොජනසහස්සප්පමාණො හොති. අඝාති [Pg.334] නිච්චවිවටා. අසංවුතාති හෙට්ඨාපි අප්පතිට්ඨා. අන්ධකාරාති තමභූතා. අන්ධකාරතිමිසාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණතො අන්ධභාවකරණතිමිසාය සමන්නාගතා. තත්ථ කිර චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න ජායති. එවංමහිද්ධිකානන්ති චන්දිමසූරියා කිර එකප්පහාරෙනෙව තීසු දීපෙසු පඤ්ඤායන්ති, එවංමහිද්ධිකා. එකෙකාය දිසාය නව නව යොජනසතසහස්සානි අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකං දස්සෙන්ති, එවංමහානුභාවා. ආභා නානුභොන්තීති පභා නප්පහොන්ති. තෙ කිර චක්කවාළපබ්බතස්ස වෙමජ්ඣෙන චරන්ති චක්කවාළපබ්බතඤ්ච අතික්කමිත්වා ලොකන්තරනිරයා. තස්මා තෙසං තත්ථ ආභා නප්පහොන්ති.

127. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'පාතුභාවා' යනු ප්‍රකාශ වීමෙනි. 'කුච්ඡිං ඔක්කමති' යන මෙහි අර්ථය මව්කුසට පිළිසිඳ ගත්තේය යන්නයි. මක්නිසාද යත්, උන්වහන්සේ පිළිසිඳ ගත් කල්හි මෙසේ (ආලෝකය) පහළ වෙයි, පිළිසිඳ ගනිමින් සිටින විට නොවේ. 'අප්පමාණෝ' යනු අතිමහත් වූ හෙවත් විපුල වූ අර්ථයයි. 'උළාරෝ' යනු එම පදයටම සමාන පදයකි. 'දේවානං දේවානුභාවං' යන මෙහි දෙවියන්ගේ ආනුභාවය මෙසේයි - දෙවියකුගේ වස්ත්‍රයේ ආලෝකය යොදුන් දොළසක් පුරා විහිදෙයි, ශරීරයේ හා විමානයේ ආලෝකය ද එසේමය. එය අභිබවා යෑම මෙහි අර්ථයයි. 'ලෝකන්තරිකා' යනු සක්වළ තුනක් අතර ඇති හිඩැසයි. එකිනෙකට ස්පර්ශ වන සේ තැබූ රෝද තුනක් හෝ බඳුන් තුනක් මැද ඇති ඉඩකඩ මෙනි. එම ලෝකන්තරික නිරය ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් අටදහසක් පමණ වේ. 'අඝා' යනු නිරන්තරයෙන් විවෘතව පැවතීමයි. 'අසංවුතා' යනු පතුළක් හෝ පදනමක් නැති බවයි. 'අන්ධකාරා' යනු ගන අඳුරයි. 'අන්ධකාරතිමිසා' යනු ඇසෙහි විඤ්ඤාණය හටගැනීම වළක්වන බැවින් අන්ධභාවය ඇති කරන අඳුරෙන් යුක්ත බවයි. එහි චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදින්නේ නැත. 'ඒවංමහිද්ධිකානං' යනු චන්ද්‍රයා සහ සූර්යයා එකවරම මහාද්වීප තුනකට පෙනෙන තරම් මහත් සෘද්ධි හා ආනුභාව ඇත්තෝ වෙති. එක් එක් දිශාවකට යොදුන් ලක්ෂ නවය බැගින් අඳුර දුරු කර ආලෝකය පතුරුවන තරම් මහා ආනුභාව ඇත්තෝ වෙති. 'ආභා නානුභොන්ති' යනු ඔවුන්ගේ ආලෝකය විහිදුවීමට නොහැකි වීමයි. සඳ හා හිරු ගමන් කරන්නේ සක්වළ පර්වතය මධ්‍යයෙනි, ලෝකන්තරික නිරයවල් පිහිටා ඇත්තේ සක්වළ පර්වතයෙන් එපිටය. එබැවින් එහි සඳ හිරුගේ ආලෝකය විහිදෙන්නේ නැත.

යෙපි තත්ථ සත්තාති යෙපි තස්මිං ලොකන්තරමහානිරයෙ සත්තා උපපන්නා. කිං පන කම්මං කත්වා තත්ථ උප්පජ්ජන්තීති? භාරියං දාරුණං මාතාපිතූනං ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණානඤ්ච උපරි අපරාධං, අඤ්ඤඤ්ච දිවසෙ දිවසෙ පාණවධාදිසාහසිකකම්මං කත්වා උප්පජ්ජන්ති තම්බපණ්ණිදීපෙ අභයචොරනාගචොරාදයො විය. තෙසං අත්තභාවො තිගාවුතිකො හොති, වග්ගුලීනං විය දීඝනඛා හොන්ති. තෙ රුක්ඛෙ වග්ගුලියො විය නඛෙහි චක්කවාළපබ්බතපාදෙ ලග්ගන්ති. යදා සංසප්පන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාසගතා හොන්ති, අථ ‘‘භක්ඛො නො ලද්ධො’’ති මඤ්ඤමානා තත්ථ බ්‍යාවටා විපරිවත්තිත්වා ලොකසන්ධාරකඋදකෙ පතන්ති, වාතෙ පහරන්තෙපි මධුකඵලානි විය ඡිජ්ජිත්වා උදකෙ පතන්ති, පතිතමත්තාව අච්චන්තඛාරෙ උදකෙ පිට්ඨපිණ්ඩි විය විලීයන්ති. අඤ්ඤෙපි කිර භො සන්ති සත්තාති භො යථා මයං මහාදුක්ඛං අනුභවාම, එවං අඤ්ඤෙපි කිර සත්තා ඉදං දුක්ඛං අනුභවනත්ථාය ඉධූපපන්නාති තංදිවසං පස්සන්ති. අයං පන ඔභාසො එකයාගුපානමත්තම්පි න තිට්ඨති. යාවතා නිද්දායිත්වා පබුද්ධො ආරම්මණං විභාවෙති, තත්තකං කාලං හොති. දීඝභාණකා පන ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තමෙව විජ්ජුඔභාසො විය නිච්ඡරිත්වා කිං ඉදන්ති භණන්තානංයෙව අන්තරධායතී’’ති වදන්ති.

‘යෙහි තත්ථ සත්තාති’ යනු ඒ ලෝකන්තරික මහා නිරයෙහි උපන් සත්ත්වයෝ ය. ‘කවර අකුසල් කර්මයක් කොට එහි උපදිත්ද?’ යත්: මව්පියන්ට සහ දැහැමි ශ්‍රමණ බමුණන්ට දරුණු ලෙස අපරාධ කොට ද, දිනපතා සතුන් මැරීම ආදී සැහැසි ක්‍රියා කොට ද එහි උපදිති. ලක්දිව අභය සොර සහ නාග සොර ආදීන් මෙනි. ඔවුන්ගේ ශරීර ප්‍රමාණය ගාවුත් තුනක් වේ. වවුලන් මෙන් දිගු නියපොතු ඔවුනට ඇත. ඔවුහු ගසක ලගින වවුලන් මෙන් සිය නියපොතු වලින් සක්වළ පර්වත පාදයේ එල්ලී සිටිති. ඔවුහු එහා මෙහා ඇවිදින විට එකිනෙකා අතට අසු වූ විට, ‘අපට ආහාර ලැබුණේය’ යි සිතා එකිනෙකා වෙළා ගනිති. එවිට පෙරළී ගොස් ලෝකය දරා සිටින ජලයෙහි වැටෙති. සුළඟ වැදීමෙන් මී අඹ ගෙඩි මෙන් ගිලිහී ජලයෙහි වැටෙති. වැටුණු කෙණෙහිම අතිශය කරදියෙහි පිටි ගුලියක් මෙන් දිය වී යති. ‘අහෝ පින්වත, තවත් සත්ත්වයෝ සිටිත්දැ’යි යනු, ‘පින්වත, අප මහා දුක් විඳින්නාක් මෙන් තවත් සත්ත්වයෝ මෙම දුක විඳීම පිණිස මෙහි උපන්නාහුදැ’යි එදින (බෝසතුන් මවුකුස පිළිසිඳ ගත් දින) දකිති. මෙම ආලෝකය කැඳ උගුරක් බොන තාක්වත් නොපවතී. නිදාගෙන පිබිදුණු අයෙකුට අරමුණක් වැටහෙන තාක් කල් පමණක් එය පවතී. දීඝභාණක ස්වාමීන් වහන්සේලා පවසන්නේ, විදුලි එළියක් මෙන් අසුරු සැණක් පමණ කාලයක් බැබළී ‘මේ කුමක්දැ’යි කියන විටම එය අතුරුදන් වන බවයි.

8. දුතියතථාගතඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා

8. දෙවන තථාගත අච්ඡරිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

128. අට්ඨමෙ තණ්හාදිට්ඨීහි අල්ලීයිතබ්බට්ඨෙන ආලයොති පඤ්ච කාමගුණා, සකලමෙව වා වට්ටං. ආරමන්ති එත්ථාති ආරාමො, ආලයො ආරාමො එතිස්සාති ආලයාරාමා. ආලයෙ රතාති ආලයරතා[Pg.335]. ආලයෙ සම්මුදිතාති ආලයසම්මුදිතා. අනාලයෙ ධම්මෙති ආලයපටිපක්ඛෙ විවට්ටූපනිස්සිතෙ අරියධම්මෙ. සුස්සූසතීති සොතුකාමො හොති. සොතං ඔදහතීති සොතං ඨපෙති. අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙතීති ආජානනත්ථාය චිත්තං පච්චුපට්ඨපෙති. මානොති මඤ්ඤනා, මඤ්ඤිතබ්බට්ඨෙන වා සකලං වට්ටමෙව. මානවිනයෙ ධම්මෙති මානවිනයධම්මෙ. උපසමපටිපක්ඛො අනුපසමො, අනුපසන්තට්ඨෙන වා වට්ටමෙව අනුපසමො නාම. ඔපසමිකෙති උපසමකරෙ විවට්ටූපනිස්සිතෙ. අවිජ්ජාය ගතා සමන්නාගතාති අවිජ්ජාගතා. අවිජ්ජණ්ඩකොසෙන පරියොනද්ධත්තා අණ්ඩං විය භූතාති අණ්ඩභූතා. සමන්තතො ඔනද්ධාති පරියොනද්ධා. අවිජ්ජාවිනයෙති අවිජ්ජාවිනයො වුච්චති අරහත්තං, තංනිස්සිතෙ ධම්මෙ දෙසියමානෙති අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චතූසු ඨානෙසු වට්ටං, චතූසු විවට්ටං කථිතං.

128. අටවන සූත්‍රයෙහි, තණ්හා දිට්ඨි දෙකින් ඇලිය යුතු බැවින් ‘ආලය’ නම් වූ පංච කාමගුණයෝ හෝ මුළු වෘත්ත සංසාරයම අදහස් වේ. මෙහි ඇලෙන (ක්‍රීඩා කරන) බැවින් ‘ආරාම’ නම් වේ. ආලයම ආරාම කරගත් බැවින් ‘ආලයා රාමා’ නම් වෙති. ආලයෙහි ඇලී සිටින බැවින් ‘ආලයරතා’ නම් වෙති. ආලයෙහි සතුටු වන බැවින් ‘ආලයසම්මුදිතා’ නම් වෙති. ‘අනාලයෙ ධම්මෙ’ යනු ආලයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, විවෘත වූ (නිවනට නැඹුරු වූ) ආර්ය ධර්මයෙහි ය. ‘සුස්සූසතී’ යනු ඇසීමට කැමති වෙයි. ‘සොතං ඔදහති’ යනු කන් යොමු කරයි. ‘අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපේති’ යනු අවබෝධය පිණිස සිත එළඹ සිටුවයි. ‘මාන’ යනු මැනීම හෙවත් හඟින බැවින් හෝ එසේ හැඟිය යුතු බැවින් මුළු වෘත්ත සංසාරයමයි. ‘මානවිනයෙ ධම්මෙ’ යනු මානය විනයනය (දුරු කිරීම) කරන්නා වූ ධර්මයෙහි ය. කෙලෙස් සංසිඳීමට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම ‘අනුපසම’ නම් වේ. නොසන්සුන් බැවින් මුළු සංසාරයම ‘අනුපසම’ නම් වේ. ‘ඕපසමිකෙ’ යනු කෙලෙස් සන්සිඳුවන්නා වූ නිවනට නැඹුරු වූ ධර්මයෙහි ය. අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත වූවෝ ‘අවිජ්ජාගතා’ නම් වෙති. අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුවෙන් වෙළී සිටින බැවින් බිත්තරයක් මෙන් වූවෝ ‘අණ්ඩභූතා’ නම් වෙති. හාත්පසින්ම වෙළී සිටින බැවින් ‘පරියෝනද්ධා’ නම් වෙති. ‘අවිජ්ජාවිනයෙ’ යනු අරිහත් ඵලයයි. ඒ ඇසුරු කළ ධර්මයන් දේශනා කරන කල්හි යනු අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි කරුණු හතරකින් සංසාරය (වෘත්තය) ගැන ද, කරුණු හතරකින් නිවන (විවෘතය) ගැන ද කියන ලදී.

9. ආනන්දඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා

9. ආනන්ද අච්ඡරිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

129. නවමෙ භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනායාති යෙ භගවන්තං පස්සිතුකාමා ථෙරං උපසඞ්කමන්ති, යෙ වා ‘‘ආයස්මා කිරානන්දො සමන්තපාසාදිකො අභිරූපො දස්සනීයො බහුස්සුතො සඞ්ඝසොභනො’’ති ථෙරස්ස ගුණෙ සුත්වා ආගච්ඡන්ති, තෙ සන්ධාය ‘‘භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමතී’’ති වුත්තං. එස නයො සබ්බත්ථ. අත්තමනාති ‘‘සවනෙන නො දස්සනං සමෙතී’’ති සකමනා තුට්ඨචිත්තා. ධම්මන්ති ‘‘කච්චි, ආවුසො, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි යොනිසොමනසිකාරකම්මං කරොථ, ආචරියුපජ්ඣායවත්තං පූරෙථා’’ති එවරූපං පටිසන්ථාරධම්මං. තත්ථ භික්ඛුනීසු ‘‘කච්චි, භගිනියො, අට්ඨ ගරුධම්මෙ සමාදාය වත්තථා’’ති ඉදම්පි නානාකරණං හොති. උපාසකෙසු ‘‘ස්වාගතං, උපාසක, න තෙ කිඤ්චි සීසං වා අඞ්ගං වා රුජ්ජති, අරොගා තෙ පුත්තභාතරො’’ති න එවං පටිසන්ථාරං කරොති, එවං පන කරොති – ‘‘කථං, උපාසකා, තීණි සරණානි පඤ්ච සීලානි රක්ඛථ, මාසස්ස අට්ඨ උපොසථෙ කරොථ, මාතාපිතූනං උපට්ඨානවත්තං පූරෙථ, ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණෙ පටිජග්ගථා’’ති. උපාසිකාසුපි එසෙව නයො.

129. නවවන සූත්‍රයෙහි, ‘භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනායාති’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට කැමතිව තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙන අය හෝ, ‘ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ඉතා ප්‍රියමනාපය, රූප සම්පන්නය, දැකීමට වටින්නේය, බහුශ්‍රුතය, සංඝයා බබළවන්නේය’යි තෙරුන්ගේ ගුණ අසා පැමිණෙන අය ද අදහස් වේ. ‘භික්ෂු පිරිස ආනන්ද තෙරුන් දැකීමට පැමිණෙයි’ යනුවෙන් කියන ලද්දේ ඔවුන් අරභයා ය. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. ‘අත්තමනා’ යනු ‘අප ඇසූ දෙය සහ දුටු දෙය සමාන වේ’ යැයි සතුටු වූ සිත් ඇතිව යන්නයි. ‘ධම්මං’ යනු ‘ඇවැත්නි, ඔබට සැප පහසුද? ඉරියව් පැවැත්වීම පහසුද? යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි යෙදෙන්නෙහිද? ආචාර්ය උපධ්‍යාය වත් පිළිවෙත් පුරන්නෙහිද?’ යන මෙවැනි පිළිසඳර කතාවයි. එහිදී මෙහෙණින් කෙරෙහි, ‘නංගීලා, අෂ්ට ගරුධර්මයන් සමාදන් වී පිළිපදින්නෙහිද?’ යන මෙවැනි විශේෂත්වයක් ද ඇත. උපාසකයන් කෙරෙහි, ‘පින්වත් උපාසක, ඔබ පැමිණීම යහපත් වේ. ඔබට හිසේ රදයක් හෝ අත්පාවල වේදනාවක් නැද්ද? ඔබේ දූ දරුවන් සුවෙන් සිටිත්ද?’ යැයි මෙවැනි (ලෞකික) පිළිසඳරක් නොකරයි. මෙසේ පිළිසඳර කරයි: ‘උපාසකවරුනි, ඔබ තෙරුවන් සරණ සහ පංච ශීලය රකින්නෙහිද? මසකට අට පොහොය අටසිල් රකින්නෙහිද? මව්පියන්ට උපස්ථාන කරන්නෙහිද? දැහැමි ශ්‍රමණ බමුණන්ට සංග්‍රහ කරන්නෙහිද?’ යනුවෙනි. උපාසිකාවන් කෙරෙහි ද මෙයම ක්‍රමයයි.

10. චක්කවත්තිඅච්ඡරියසුත්තවණ්ණනා

10. සක්විති අච්ඡරිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

130. දසමෙ ඛත්තියපරිසාති අභිසිත්තා අනභිසිත්තා ච ඛත්තියා. තෙ හි කිර ‘‘රාජා චක්කවත්තී නාම අභිරූපො පාසාදිකො හොති, ආකාසෙන [Pg.336] විචරන්තො රජ්ජං අනුසාසති, ධම්මිකො ධම්මරාජා’’ති තස්ස ගුණකථං සුත්වා සවනෙන දස්සනම්හි සමෙන්තෙ අත්තමනා හොන්ති. භාසතීති ‘‘කථං, තාතා, රාජධම්මං පූරෙථ, පවෙණිං රක්ඛථා’’ති පටිසන්ථාරං කරොති. බ්‍රාහ්මණෙසු පන ‘‘කථඤ්ච, ආචරියා, මන්තෙ වාචෙථ, අන්තෙවාසිකා මන්තෙ ගණ්හන්ති, දක්ඛිණං වා වත්ථානි වා සීලං වා ලභථා’’ති එවං පටිසන්ථාරං කරොති. ගහපතීසු ‘‘කථං, තාතා, න වො රාජකුලතො දණ්ඩෙන වා බන්ධනෙන වා පීළා අත්ථි, සම්මා දෙවො ධාරං අනුප්පවෙච්ඡති, සස්සානි සම්පජ්ජන්තී’’ති එවං පටිසන්ථාරං කරොති. සමණෙසු ‘‘කථං, භන්තෙ, කච්චි පබ්බජිතපරික්ඛාරා සුලභා, සමණධම්මෙ නප්පමජ්ජථා’’ති එවං පටිසන්ථාරං කරොතීති.

130. දසවන සූත්‍රයෙහි, ‘ඛත්තියපරිසා’ යනු අභිෂේක ලැබූ සහ නොලැබූ ක්ෂත්‍රියයන් ය. ඔවුහු, ‘සක්විති රජු රූපවත්ය, ප්‍රියමනාපය, අහසින් ගමන් කරමින් රාජ්‍යය පාලනය කරයි, දැහැමි ධර්මරාජයෙකි’ යැයි ඔහුගේ ගුණ අසා, ඇසූ දෙය සහ දුටු දෙය සමාන වූ කල සතුටු වෙති. ‘භාසති’ යනු ‘දරුවෙනි, රජ දහම් පුරන්නෙහිද? පරම්පරාගත සිරිත් රකින්නෙහිද?’ යැයි පිළිසඳර කරයි. බමුණන් කෙරෙහි නම්, ‘ආචාර්යවරුනි, වේද මන්ත්‍ර උගන්වන්නෙහිද? අතේවාසිකයෝ මන්ත්‍ර ඉගෙන ගනිත්ද? දක්ෂිණාවන් හෝ වස්ත්‍ර හෝ ගවයන් ලබන්නෙහිද?’ යැයි මෙසේ පිළිසඳර කරයි. ගෘහපතියන් කෙරෙහි නම්, ‘දරුවෙනි, රජ පවුලෙන් ඔබට දඬුවම් හෝ සිරගත කිරීම් ආදී පීඩාවක් නැද්ද? වැසි මැනවින් වසීද? ගොවිතැන් සාර්ථකද?’ යැයි මෙසේ පිළිසඳර කරයි. ශ්‍රමණයන් කෙරෙහි නම්, ‘ස්වාමීනි, පැවිදි පිරිකර සුලභද? මහණ දම් පිරීමෙහි නොපමාව වෙසෙන්නෙහිද?’ යැයි මෙසේ පිළිසඳර කරයි.

භයවග්ගො තතියො.

තුන්වන භය වර්ගය නිමයි.

(14) 4. පුග්ගලවග්ගො

(14) 4. පුද්ගල වර්ගය.

1. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

1. සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

131. චතුත්ථස්ස පඨමෙ උපපත්තිපටිලාභියානීති යෙහි අනන්තරා උපපත්තිං පටිලභති. භවපටිලාභියානීති උපපත්තිභවස්ස පටිලාභාය පච්චයානි. සකදාගාමිස්සාති ඉදං අප්පහීනසංයොජනෙසු අරියෙසු උත්තමකොටියා ගහිතං. යස්මා පන අන්තරාපරිනිබ්බායිස්ස අන්තරා උපපත්ති නත්ථි, යං පන සො තත්ථ ඣානං සමාපජ්ජති, තං කුසලත්තා ‘‘උපපත්තිභවස්ස පච්චයො’’ තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තස්මාස්ස ‘‘උපපත්තිපටිලාභියානි සංයොජනානි පහීනානි, භවපටිලාභියානි සංයොජනානි අප්පහීනානී’’ති වුත්තං. ඔරම්භාගියෙසු ච අප්පහීනං උපාදාය සකදාගාමිස්ස අවිසෙසෙන ‘‘ඔරම්භාගියානි සංයොජනානි අප්පහීනානී’’ති වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

131. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘උප්පත්තිපටිලාභියානී’ යනු යම් සංයෝජන නිසා අනතුරුව උප්පත්තිය ලබයිද ඒවායි. ‘භවපටිලාභියානී’ යනු උප්පත්ති භවය ලැබීම පිණිස හේතු වන සංයෝජනයි. ‘සකදාගාමිස්සාති’ යනු මෙහි සංයෝජන ප්‍රහීණ නොකළ ආර්යයන් අතරින් උසස්ම මට්ටම ගත් බවයි. අන්තරා පරිනිබ්බායී පුද්ගලයාට නැවත උප්පත්තියක් නැති බැවින්, ඔහු එහිදී යම් ධ්‍යානයකට සමවදියිද, එය කුසලයක් බැවින් ‘උප්පත්ති භවයට හේතුවක්’ ලෙස පමණක් ගණන් ගැනේ. එබැවින් ඔහුට ‘උප්පත්ති පටිලාභීය සංයෝජන ප්‍රහීණ වී ඇත, භව පටිලාභීය සංයෝජන ප්‍රහීණ වී නැත’ යැයි කියන ලදී. ඕරම්භාගිය සංයෝජන අතරින් ද සකෘදාගාමියාගේ ප්‍රහීණ නොවූ සංයෝජන අරභයා විශේෂයකින් තොරව ‘ඕරම්භාගිය සංයෝජන ප්‍රහීණ වී නැත’ යැයි කියන ලදී. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

2. පටිභානසුත්තවණ්ණනා

2. පටිභාන සූත්‍ර වර්ණනාව

132. දුතියෙ යුත්තප්පටිභානො නො මුත්තප්පටිභානොති පඤ්හං කථෙන්තො යුත්තමෙව කථෙති, සීඝං පන න කථෙති, සණිකමෙව කථෙතීති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි.

132. දෙවන සූත්‍රයෙහි, ‘යුත්තප්පටිභානෝ නෝ මුත්තප්පටිභානෝ’ යනු ප්‍රශ්නයක් විමසන කල්හි සුදුසු දේම පවසයි, නමුත් වේගයෙන් නොපවසයි, සෙමින් පවසයි යන අරුතයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය.

3. උග්ඝටිතඤ්ඤූසුත්තවණ්ණනා

3. උග්ඝටිතඤ්ඤූ සූත්‍ර වර්ණනාව

133. තතියෙ [Pg.337] චතුන්නම්පි පුග්ගලානං ඉමිනා සුත්තෙන විසෙසො වෙදිතබ්බො –

133. තෙවන සූත්‍රයෙහි පුද්ගලයන් සිවුදෙනාගේම විශේෂය මෙම සූත්‍රයෙන් දත යුතුය.

‘‘කතමො ච පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ, යස්ස පුග්ගලස්ස සහ උදාහටවෙලාය ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො උග්ඝටිතඤ්ඤූ. කතමො ච පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ, යස්ස පුග්ගලස්ස විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො විපඤ්චිතඤ්ඤූ. කතමො ච පුග්ගලො නෙය්‍යො, යස්ස පුග්ගලස්ස උද්දෙසතො පරිපුච්ඡතො යොනිසොමනසිකරොතො කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො නෙය්‍යො. කතමො ච පුග්ගලො පදපරමො, යස්ස පුග්ගලස්ස බහුම්පි සුණතො බහුම්පි භණතො බහුම්පි ධාරයතො බහුම්පි වාචයතො න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො පදපරමො’’ති (පු. ප. 148-151).

“උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා කවරෙක්ද? යම් පුද්ගලයෙකුට සංක්ෂිප්තව (කෙටියෙන්) දහම් පවසන කල්හිම ධර්මාවබෝධය වෙයිද, මේ පුද්ගලයා උග්ඝටිතඤ්ඤූ යයි කියනු ලැබේ. විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා කවරෙක්ද? යම් පුද්ගලයෙකුට විස්තරාත්මකව අර්ථ බෙදා දක්වන කල්හි ධර්මාවබෝධය වෙයිද, මේ පුද්ගලයා විපඤ්චිතඤ්ඤූ යයි කියනු ලැබේ. නෙය්‍ය පුද්ගලයා කවරෙක්ද? යම් පුද්ගලයෙකුට උද්දේස (පාලි ඉගෙනීම), පරිපුච්ඡා (අර්ථ විමසීම), යෝනිසෝමනසිකාරය සහ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කිරීම, භජනය කිරීම හා පයිරුපාසනය කිරීම මගින් අනුපිළිවෙලින් ධර්මාවබෝධය වෙයිද, මේ පුද්ගලයා නෙය්‍ය පුද්ගලයා යයි කියනු ලැබේ. පදපරම පුද්ගලයා කවරෙක්ද? යම් පුද්ගලයෙකු බොහෝ දේ ඇසුවද, බොහෝ දේ පවසතත්, බොහෝ දේ ධරණය කළද, බොහෝ දේ ඉගැන්නුවද ඒ ජාතියේදී ධර්මාවබෝධයක් නොවෙයිද, මේ පුද්ගලයා පදපරම පුද්ගලයා යයි කියනු ලැබේ.”

4. උට්ඨානඵලසුත්තවණ්ණනා

4. උට්ඨානඵල සූත්‍ර වර්ණනාව

134. චතුත්ථෙ උට්ඨානවීරියෙනෙව දිවසං වීතිනාමෙත්වා තස්ස නිස්සන්දඵලමත්තං කිඤ්චිදෙව ලභිත්වා ජීවිකං කප්පෙති, තං පන උට්ඨානං ආගම්ම කිඤ්චි පුඤ්ඤඵලං නප්පටිලභති, අයං උට්ඨානඵලූපජීවී න කම්මඵලූපජීවී නාම. චාතුමහාරාජිකෙ පන දෙවෙ ආදිං කත්වා සබ්බෙපි දෙවා උට්ඨානවීරියෙන විනා පුඤ්ඤඵලස්සෙව උපජීවනතො කම්මඵලූපජීවිනො න උට්ඨානඵලූපජීවිනො නාම. රාජරාජමහාමත්තාදයො උට්ඨානඵලූපජීවිනො ච කම්මඵලූපජීවිනො ච. නෙරයිකසත්තා නෙව උට්ඨානඵලූපජීවිනො න කම්මඵලූපජීවිනො. ඉමස්මිං සුත්තෙ පුඤ්ඤඵලමෙව කම්මඵලන්ති අධිප්පෙතං, තඤ්ච තෙසං නත්ථි.

134. සතරවන සූත්‍රයෙහි, උට්ඨාන වීර්යයෙන්ම දවස ගෙවා එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස යම් වස්තුවක් ලබා ජීවත් වෙයිද, එම උත්සාහය නිසා කිසිදු පින් ඵලයක් නොලබයිද, මොහු ‘උත්සාහයේ ඵලයෙන් ජීවත්වන්නා’ මිස ‘කර්ම ඵලයෙන් ජීවත්වන්නා’ නොවේ. චාතුම්මහාරාජිකය ආදී සියලුම දෙවියන් උත්සාහ වීර්යයෙන් තොරව පින් ඵලයෙන්ම ජීවත් වන බැවින් ‘කර්ම ඵලයෙන් ජීවත්වන්නන්’ මිස ‘උත්සාහයේ ඵලයෙන් ජීවත්වන්නන්’ නොවේ. රජවරු සහ මහා අමාත්‍යවරු ආදීහු උත්සාහයේ ඵලයෙන් මෙන්ම කර්ම ඵලයෙන්ද ජීවත් වන්නෝ වෙති. නිරයේ උපන් සත්ත්වයෝ උත්සාහයේ ඵලයෙන් හෝ කර්ම ඵලයෙන් ජීවත් වන්නෝ නොවෙති. මෙම සූත්‍රයෙහි ‘පින් ඵලය’ යන්නෙන් ‘කර්ම ඵලය’ අදහස් කරන ලද අතර, එය ඔවුන්ට නැත.

5. සාවජ්ජසුත්තවණ්ණනා

5. සාවජ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව

135. පඤ්චමෙ පඨමො අන්ධබාලපුථුජ්ජනො, දුතියො අන්තරන්තරා කුසලකාරකො ලොකියපුථුජ්ජනො, තතියො සොතාපන්නො, සකදාගාමිඅනාගාමිනොපි [Pg.338] එතෙනෙව සඞ්ගහිතා. චතුත්ථො ඛීණාසවො. සො හි එකන්තෙනෙව අනවජ්ජො.

135. පස්වන සූත්‍රයෙහි පළමුවැන්නා අන්ධබාල පෘථග්ජනයාය. දෙවැන්නා අතරින් පතර කුසල් කරන ලෞකික පෘථග්ජනයාය. තෙවැන්නා සෝතාපන්න පුද්ගලයාය; සකෘදාගාමී හා අනාගාමී පුද්ගලයන්ද මෙයින්ම සංග්‍රහ කරනු ලැබේ. සතරවැන්නා ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) පුද්ගලයාය. ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේ නිවැරදි (අනවද්‍ය) වෙති.

6-7. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා

6-7. සීල සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

136-137. ඡට්ඨෙ පඨමො ලොකියමහාජනො, දුතියො සුක්ඛවිපස්සකො සොතාපන්නො ච සකදාගාමී ච, තතියො අනාගාමී. සො හි යස්මා තඞ්ඛණිකම්පි උපපත්තිනිමිත්තකං ඣානං පටිලභතියෙව, තස්මා සුක්ඛවිපස්සකොපි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරීයෙව. චතුත්ථො ඛීණාසවොයෙව. සො හි සබ්බෙසං සීලාදිපච්චනීකානං පහීනත්තා සබ්බත්ථ පරිපූරකාරී නාම. සත්තමෙපි ඡට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව පුග්ගලපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

136-137. හයවන සූත්‍රයෙහි පළමුවැන්නා ලෞකික මහජනයාය. දෙවැන්නා ශුෂ්ක විදර්ශක සෝතාපන්න හා සකෘදාගාමී පුද්ගලයාය. තෙවැන්නා අනාගාමී පුද්ගලයාය. මන්දයත්, ඒ අනාගාමී පුද්ගලයා මරණාසන්න මොහොතෙහි පවා උප්පත්තියට හේතු වන ධ්‍යානයක් ලබන බැවින් ශුෂ්ක විදර්ශක වුවද සමාධියෙහි පරිපූර්ණ කාරක වේ. සතරවැන්නා ක්ෂීණාශ්‍රව පුද්ගලයාමය. උන්වහන්සේ සීලාදියට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් සෑම තැනකම පරිපූර්ණ කාරක වෙති. හත්වන සූත්‍රයෙහිද හයවන සූත්‍රයෙහි කියූ ක්‍රමයෙන්ම පුද්ගල වර්ගීකරණය දත යුතුය.

8. නිකට්ඨසුත්තවණ්ණනා

8. නිකට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව

138. අට්ඨමෙ නිකට්ඨකායොති නිග්ගතකායො. අනිකට්ඨචිත්තොති අනුපවිට්ඨචිත්තො. කායෙනෙව ගාමතො නික්ඛන්තො, චිත්තෙන අරඤ්ඤෙ වසන්තොපි ගාමමෙව පවිට්ඨොති වුත්තං හොති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

138. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘නිකට්ඨකායෝ’ යනු ගමෙන් බැහැර වූ කය ඇත්තාය. ‘අනිකට්ඨචිත්තෝ’ යනු ගමට ඇතුළු වූ සිත ඇත්තාය. කය පමණක් ගමෙන් නික්ම වනයෙහි වසතත් සිතින් ගමටම ඇතුළු වී සිටින පුද්ගලයා බව මින් අදහස් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තන්හි අර්ථ දත යුතුය.

9. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

9. ධර්මකථික සූත්‍ර වර්ණනාව

139. නවමෙ අසහිතන්ති අත්ථෙන අසංයුත්තං. න කුසලා හොතීති න ඡෙකා හොති. සහිතාසහිතස්සාති අත්ථනිස්සිතස්ස වා අනිස්සිතස්ස වා. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

139. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘අසහිතං’ යනු අර්ථය හා සම්බන්ධ නොවූ යන්නයි. ‘න කුසලා හෝති’ යනු දක්ෂ නොවේ යන්නයි. ‘සහිතාසහිතස්ස’ යනු අර්ථය සහිත වූ හෝ අර්ථය රහිත වූ හෝ යන්නයි. මෙසේ සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය.

10. වාදීසුත්තවණ්ණනා

10. වාදී සූත්‍ර වර්ණනාව

140. දසමෙ අත්ථතො පරියාදානං ගච්ඡතීති අට්ඨකථං පුච්ඡිතො පරියාදානං පරික්ඛයං ගච්ඡති, කථෙතුං න සක්කොති. නො බ්‍යඤ්ජනතොති බ්‍යඤ්ජනං පනස්ස පවත්තති න පරියාදියති. එසෙව නයො සබ්බත්ථාති.

140. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘අත්ථතෝ පරියාදානං ගච්ඡති’ යනු අටුවාර්ථ විමසූ කල්හි එම අර්ථය අවසන් වී කියාගත නොහැකි තත්ත්වයට පත්වීමයි. ‘නෝ බ්‍යඤ්ජනතෝ’ යනු ඔහුට ශබ්ද (වචන) ගලා ආවද එය අවසන් නොවන බවයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමයම වේ.

පුග්ගලවග්ගො චතුත්ථො.

සිව්වන පුද්ගල වර්ගයයි.

(15) 5. ආභාවග්ගො

(15) 5. ආභා වර්ගය

1. ආභාසුත්තවණ්ණනා

1. ආභා සූත්‍ර වර්ණනාව

141. පඤ්චමස්ස [Pg.339] පඨමෙ ආභාසනවසෙන චන්දොව චන්දාභා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

141. පස්වන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි, බැබළෙන අර්ථයෙන් චන්ද්‍රයාම ‘චන්දාභා’ නම් වේ. ඉතිරි පදයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ.

2-5. පභාසුත්තාදිවණ්ණනා

2-5. පභා සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

142-145. දුතියාදීසුපි පභාසනවසෙන චන්දොව චන්දප්පභා. ආලොකනවසෙන චන්දොව චන්දාලොකො. ඔභාසනවසෙන චන්දොව චන්දොභාසො. පජ්ජොතනවසෙන චන්දොව චන්දපජ්ජොතොති. එවං සබ්බපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

142-145. දෙවන සූත්‍රය ආදියෙහිද දීප්තිමත් වන අර්ථයෙන් චන්ද්‍රයාම ‘චන්දප්පභා’ නම් වේ. ආලෝකය දෙන අර්ථයෙන් ‘චන්දාලෝක’ නම් වේ. බැබළෙන අර්ථයෙන් ‘චන්දෝභාස’ නම් වේ. ප්‍රභාමත් වන අර්ථයෙන් ‘චන්දපජ්ජෝත’ නම් වේ. මෙසේ සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය.

6. පඨමකාලසුත්තවණ්ණනා

6. ප්‍රථම කාල සූත්‍ර වර්ණනාව

146. ඡට්ඨෙ කාලාති යුත්තප්පයුත්තකාලා. කාලෙන ධම්මස්සවනන්ති යුත්තප්පයුත්තකාලෙ ධම්මස්සවනං. ධම්මසාකච්ඡාති පඤ්හපුච්ඡනවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තා සංසන්දනකථා.

146. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘කාලා’ යනු සුදුසු වූ කාලයෝය. ‘කාලේන ධම්මස්සවණං’ යනු සුදුසු කාලයෙහි ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමයි. ‘ධම්මසාකච්ඡා’ යනු ප්‍රශ්න විමසීම හා විසඳීම වශයෙන් පවත්වනු ලබන සාකච්ඡාවයි.

7. දුතියකාලසුත්තවණ්ණනා

7. ද්විතීය කාල සූත්‍ර වර්ණනාව

147. සත්තමෙ කාලාති තස්මිං තස්මිං කාලෙ ධම්මස්සවනාදිවසෙන පවත්තානං කුසලධම්මානං එතං අධිවචනං. තෙ භාවියන්ති චෙව අනුපරිවත්තියන්ති ච. ආසවානං ඛයන්ති අරහත්තං. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

147. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘කාලා’ යනු ඒ ඒ කාලයන්හි ධර්ම ශ්‍රවණය ආදිය මගින් පවත්වනු ලබන කුසල ධර්මයන්ට නමකි. ඒවා වඩනු ලැබේ, පුරුදු කරනු ලැබේ. ‘ආසවානං ඛයං’ යනු අර්හත් ඵලයයි. අටවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

9-10. සුචරිතසුත්තාදිවණ්ණනා

9-10. සුචරිත සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

149-150. නවමෙ සණ්හා වාචාති මුදුකවාචා. මන්තභාසාති මන්තසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දිත්වා කථිතකථා. දසමෙ සීලසාරොති සාරසම්පාපකං සීලං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

149-150. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘සණ්හා වාචා’ යනු මෘදු වචනයයි. ‘මන්තාභාසා’ යනු ප්‍රඥාවෙන් විමසා පවසන ලද වචනයයි. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘සීලසාරෝ’ යනු සාරය (නිවන) පමුණුවන සීලයයි. ඉතිරි පදයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ.

ආභාවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වන ආභා වර්ගයයි.

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

තතිය පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

4. චතුත්ථපණ්ණාසකං

4. චතුත්ථ පණ්ණාසකය.

(16) 1. ඉන්ද්‍රියවග්ගො

(16) 1. ඉන්ද්‍රිය වර්ගය.

1. ඉන්ද්‍රියසුත්තාදිවණ්ණනා

1. ඉන්ද්‍රිය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

151. චතුත්ථස්ස [Pg.340] පඨමෙ සද්ධාධුරෙන ඉන්දට්ඨං කරොතීති සද්ධින්ද්‍රියං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. දුතියෙ අස්සද්ධියෙ අකම්පනට්ඨෙන සද්ධාබලං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තතියෙ අනවජ්ජබලන්ති නිද්දොසබලං. සඞ්ගහබලන්ති සඞ්ගණ්හිතබ්බයුත්තකානං සඞ්ගණ්හනබලං. චතුත්ථපඤ්චමානි උත්තානානෙව.

151. හතරවැන්නෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි, ශ්‍රද්ධාව පෙරදැරිව (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි) අධිපති බව දරන බැවින් 'ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි, අශ්‍රද්ධාව හමුවේ කම්පා නොවන ස්වභාවය නිසා 'ශ්‍රද්ධා බලය' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'අනවජ්ජබල' යනු නිවැරදි හෙවත් දෝෂ රහිත බලයයි. 'සංගහබල' යනු සංග්‍රහ කළ යුතු අයට සංග්‍රහ කිරීමේ බලයයි. හතරවැනි හා පස්වැනි සූත්‍රයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇති ඒවාමය.

6. කප්පසුත්තවණ්ණනා

6. කප්ප සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

156. ඡට්ඨෙ සංවට්ටතීති එත්ථ තයො සංවට්ටා ආපොසංවට්ටො, තෙජොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති. තිස්සො සංවට්ටසීමා ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති. යදා කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති, ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා ආපෙන සංවට්ටති, සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වාතෙන සංවට්ටති, වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වාතෙන විද්ධංසති. විත්ථාරතො පන සදාපි එකං බුද්ධක්ඛෙත්තං විනස්සති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරකථා පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.403-404 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

156. හයවැනි සූත්‍රයෙහි, 'සංවට්ටති' යන්නෙහි ආපෝ සංවට්ටය (ජලයෙන් විනාශ වීම), තේජෝ සංවට්ටය (ගින්නෙන් විනාශ වීම) සහ වායෝ සංවට්ටය (සුළඟින් විනාශ වීම) යැයි සංවට්ටයන් තුනකි. ආභස්සර, සුභකිණ්හ සහ වේහප්ඵල යැයි සංවට්ට සීමාවන් තුනකි. කල්පය ගින්නෙන් විනාශ වන විට, ආභස්සර බ්‍රහ්ම ලෝකයට පහළින් ගින්නෙන් දැවී යයි. ජලයෙන් විනාශ වන විට, සුභකිණ්හ බ්‍රහ්ම ලෝකයට පහළින් ජලයෙන් දිය වී යයි. සුළඟින් විනාශ වන විට, වේහප්ඵල බ්‍රහ්ම ලෝකයට පහළින් සුළඟින් විනාශ වී යයි. විස්තර වශයෙන් ගත් කල, සැමවිටම එක් බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයක් විනාශ වෙයි. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි. විස්තර කථාව විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය.

7. රොගසුත්තවණ්ණනා

7. රෝග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

157. සත්තමෙ විඝාතවාති මහිච්ඡාපච්චයෙන විඝාතෙන දුක්ඛෙන සමන්නාගතො. අසන්තුට්ඨොති චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි අසන්තුට්ඨො. අනවඤ්ඤප්පටිලාභායාති පරෙහි අනවජානනස්ස පටිලාභත්ථාය. ලාභසක්කාරසිලොකප්පටිලාභායාති සුසඞ්ඛතචතුපච්චයසඞ්ඛාතස්ස ලාභසක්කාරස්ස චෙව වණ්ණභණනසඞ්ඛාතස්ස සිලොකස්ස ච පටිලාභත්ථාය. සඞ්ඛාය කුලානි උපසඞ්කමතීති ‘‘ඉති මං එතෙ ජානිස්සන්තී’’ති ජානනත්ථාය කුලානි උපසඞ්කමති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

157. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'වීඝාතවා' යනු මහිච්ඡතාව (අධික ආශාව) නිසා පීඩාකාරී වූ දුකෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'අසන්තුට්ඨෝ' යනු සිවුපසයෙහි තෙවැදෑරුම් සතුටින් සතුටු නොවීමයි. 'අනවඤ්ඤප්පටිලාභාය' යනු අන්‍යයන් විසින් තමා පහත් කොට නොසැලකීම ලබාගැනීම පිණිසයි. 'ලාභසක්කාරසිලෝකප්පටිලාභාය' යනු මැනවින් සකස් කළ සිවුපසය නම් වූ ලාභ සත්කාර ද, ප්‍රශංසා ලැබීම නම් වූ කීර්තිය ද ලබාගැනීම පිණිසයි. 'සංඛාය කුලානි උපසංකමති' යනු 'මෙසේ මොවුහු මා හඳුනාගනිති' යනුවෙන් දැනගැනීම පිණිස කුලයන් කරා එළඹෙයි. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

8. පරිහානිසුත්තවණ්ණනා

8. පරිහානි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

158. අට්ඨමෙ [Pg.341] ගම්භීරෙසූති අත්ථගම්භීරෙසු. ඨානාඨානෙසූති කාරණාකාරණෙසු. න කමතීති නාවගාහති නප්පවත්තති. පඤ්ඤාචක්ඛූති එත්ථ උග්ගහපරිපුච්ඡාපඤ්ඤාපි වට්ටති, සම්මසනප්පටිවෙධපඤ්ඤාපි වට්ටතියෙව.

158. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, 'ගම්භීරේසු' යනු ගැඹුරු අර්ථයන්හි යන්නයි. 'ඨානාඨානේසු' යනු කරුණු හා අකරුණු (හේතු හා අහේතු) කෙරෙහිය. 'න කමති' යනු අවබෝධය පිණිස නොවදියි හෙවත් නොපවතියි. 'පඤ්ඤාචක්ඛු' යන මෙහි උගත් දෑ විමසීමෙන් ලබන ප්‍රඥාව ද අයිති වේ, මෙනෙහි කිරීමෙන් හා අවබෝධයෙන් ලබන ප්‍රඥාව ද අයිති වේ.

9. භික්ඛුනීසුත්තවණ්ණනා

9. භික්ෂුණී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

159. නවමෙ එහි ත්වන්ති ථෙරෙ පටිබද්ධචිත්තා තං පහිණිතුං එවමාහ. සසීසං පාරුපිත්වාති සහ සීසෙන කායං පාරුපිත්වා. මඤ්චකෙ නිපජ්ජීති වෙගෙන මඤ්චකං පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ නිපජ්ජි. එතදවොචාති තස්සාකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා ලොභප්පහානත්ථාය සණ්හෙනෙව අසුභකථං කථෙතුං එතං අවොච. ආහාරසම්භූතොති ආහාරෙන සම්භූතො ආහාරං නිස්සාය වඩ්ඪිතො. ආහාරං නිස්සාය ආහාරං පජහතීති පච්චුප්පන්නං කබළීකාරාහාරං නිස්සාය තං එවං යොනිසො සෙවමානො පුබ්බකම්මසඞ්ඛාතං ආහාරං පජහති. පච්චුප්පන්නෙපි පන කබළීකාරාහාරෙ නිකන්තිතණ්හා පජහිතබ්බා.

159. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, 'එහි ත්වං' (ඔබ එන්න) යන මෙය, ආනන්ද තෙරුන් කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇතිව ඒ පුරුෂයා යැවීමට පැවසුවාය. 'සසීසං පාරුපිත්වා' යනු හිස ද සමග මුළු ශරීරයම වසා පොරවාගෙන යන්නයි. 'මඤ්චකේ නිපජ්ජි' යනු වේගයෙන් ඇඳක් පනවා එහි සැතපුණාය. 'එතදවෝච' යනු ඇයගේ ඒ ස්වභාවය හඳුනාගෙන, ලෝභය ප්‍රහාණය කරනු පිණිස ඉතා මෘදු ලෙසම අසුභ කථාව දේශනා කිරීමට මෙය පැවසූහ. 'ආහාරසම්භූතෝ' යනු ආහාරයෙන් හටගත්, ආහාරය ඇසුරු කොට වැඩුණු (මේ ශරීරය) යන්නයි. 'ආහාරං නිස්සාය ආහාරං පජහති' යනු වර්තමාන කබලිංකාර ආහාරය ඇසුරු කොට, එය නිවැරදිව පරිහරණය කරමින් පෙර කර්ම සංඛ්‍යාත ආහාරය ප්‍රහාණය කරයි. එසේම වර්තමාන කබලිංකාර ආහාරය කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව ද ප්‍රහාණය කළ යුතුය.

තණ්හං පජහතීති ඉදානි එවං පවත්තං පච්චුප්පන්නතණ්හං නිස්සාය වට්ටමූලිකං පුබ්බතණ්හං පජහති. අයං පන පච්චුප්පන්නතණ්හා කුසලා අකුසලාති? අකුසලා. සෙවිතබ්බා න සෙවිතබ්බාති? සෙවිතබ්බා. පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති නාකඩ්ඪතීති? නාකඩ්ඪති. එතිස්සාපි පන පච්චුප්පන්නාය සෙවිතබ්බතණ්හාය නිකන්ති පජහිතබ්බායෙව. සො හි නාම ආයස්මා ආසවානං ඛයා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති, කිමඞ්ගං පනාහන්ති එත්ථ කිමඞ්ගං පනාති කාරණපරිවිතක්කනමෙතං. ඉදං වුත්තං හොති – සො ආයස්මා අරහත්තඵලං සච්ඡිකත්වා විහරිස්සති, අහං කෙන කාරණෙන න සච්ඡිකත්වා විහරිස්සාමි. සොපි හි ආයස්මා සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව පුත්තො, අහම්පි සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව පුත්තො, මය්හම්පෙතං උප්පජ්ජිස්සතීති. මානං නිස්සායාති ඉදං එවං උප්පන්නසෙවිතබ්බමානං නිස්සාය. මානං පජහතීති වට්ටමූලකං පුබ්බමානං පජහති. යං නිස්සාය පනෙස තං පජහති, සොපි තණ්හා විය අකුසලො චෙව සෙවිතබ්බො ච, නො ච පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති. නිකන්ති පන තස්මිම්පි පජහිතබ්බාව.

'තණ්හං පජහති' යනු වර්තමාන තෘෂ්ණාව ඇසුරු කරගෙන සංසාර මූලික වූ පැරණි තෘෂ්ණාව ප්‍රහාණය කරයි. ප්‍රශ්නය: මේ වර්තමාන තෘෂ්ණාව කුසල් ද අකුසල් ද? පිළිතුර: එය අකුසල්ය. ප්‍රශ්නය: එය ඇසුරු කළ යුතු ද නැද්ද? පිළිතුර: ඇසුරු කළ යුතුය. ප්‍රශ්නය: එය ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගනී ද? පිළිතුර: නැත. එහෙත් මේ වර්තමාන ඇසුරු කළ යුතු තෘෂ්ණාව කෙරෙහි පවා ඇති ඇල්ම ප්‍රහාණය කළ යුතුමය. 'සෝ හි නාම ආයස්මා... කිමංග පනාහං' යන මෙහි 'කිමංග පන' යනු හේතුව ගැන සිතීමකි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - 'ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරගෙන වසන්නාහ, මම කුමන හේතුවක් නිසා එය සාක්ෂාත් කර නොවසම් ද? ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේම පුත්‍රයෙකි, මම ද උන්වහන්සේගේම පුත්‍රයෙක්මි, මට ද මෙය උදාවනු ඇත' යන්නයි. 'මානං නිස්සාය' යනු මෙසේ උපන් ඇසුරු කළ යුතු මානය ඇසුරු කොටගෙනයි. 'මානං පජහති' යනු සංසාර මූලික පැරණි මානය ප්‍රහාණය කරයි. යමක් ඇසුරු කොට එය ප්‍රහාණය කරයි ද, එය ද තෘෂ්ණාව මෙන් අකුසල් වුව ද ඇසුරු කළ යුතුය, ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගනී. එහෙත් ඒ මානය කෙරෙහි ද ඇල්ම ප්‍රහාණය කළ යුතුමය.

සෙතුඝාතො [Pg.342] වුත්තො භගවතාති පදඝාතො පච්චයඝාතො බුද්ධෙන භගවතා කථිතො. ඉති ඉමෙහි චතූහි අඞ්ගෙහි ථෙරෙ දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ තස්සා භික්ඛුනියා ථෙරං ආරබ්භ උප්පන්නො ඡන්දරාගො අපගඤ්ඡි. සාපි ථෙරං ඛමාපෙතුං අච්චයං දෙසෙසි, ථෙරොපිස්සා පටිග්ගණ්හි. තං දස්සෙතුං අථ ඛො සා භික්ඛුනීතිආදි වුත්තං.

'සේතුඝාතෝ වුත්තෝ භගවතා' යනු භවයට හේතුව නැසීම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දකි. මෙසේ මෙම කරුණු හතරෙන් ආනන්ද තෙරුන් දේශනාව අවසන් කරද්දී, ඒ භික්ෂුණියට තෙරුන් කෙරෙහි ඇති වූ රාගය දුරු විය. ඇය ද තෙරුන්ගෙන් සමාව ඉල්ලීමට තමාගේ වරද ප්‍රකාශ කළාය. තෙරුන් වහන්සේ ද ඇයට සමාව දුන්හ. එය පෙන්වීමට 'අථ ඛෝ සා භික්ඛුණී' යනාදිය වදාරන ලදී.

10. සුගතවිනයසුත්තවණ්ණනා

10. සුගතවිනය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

160. දසමෙ දුග්ගහිතන්ති උප්පටිපාටියා ගහිතං. පරියාපුණන්තීති වළඤ්ජෙන්ති කථෙන්ති. පදබ්‍යඤ්ජනෙහීති එත්ථ පදමෙව අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො බ්‍යඤ්ජනන්ති වුත්තං. දුන්නික්ඛිත්තස්සාති දුට්ඨු නික්ඛිත්තස්ස උප්පටිපාටියා ඨපිතස්ස. අත්ථොපි දුන්නයො හොතීති අට්ඨකථා නීහරිත්වා කථෙතුං න සක්කා හොති. ඡින්නමූලකොති මූලභූතානං භික්ඛූනං උපච්ඡින්නත්තා ඡින්නමූලකො. අප්පටිසරණොති අප්පතිට්ඨො. බාහුලිකාති පච්චයබාහුල්ලාය පටිපන්නා. සාථලිකාති තිස්සො සික්ඛා සිථිලග්ගහණෙන ගණ්හනකා. ඔක්කමනෙ පුබ්බඞ්ගමාති පඤ්ච නීවරණානි අවගමනතො ඔක්කමනන්ති වුච්චන්ති, තත්ථ පුබ්බඞ්ගමාති අත්ථො. පවිවෙකෙති තිවිධෙ විවෙකෙ. නික්ඛිත්තධුරාති නිබ්බීරියා. ඉමිනා නයෙන පන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

160. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, 'දුග්ගහිතං' යනු අනුපිළිවෙළ වැරදි ලෙස ගත් දෙයයි. 'පරියාපුණන්ති' යනු හදාරති, දේශනා කරති. 'පදබ්‍යඤ්ජනේහි' යන්නෙහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් පදයම 'බ්‍යඤ්ජන' යැයි කියනු ලැබේ. 'දුන්නික්ඛිත්තස්ස' යනු වැරදි ලෙස තබන ලද හෙවත් පිළිවෙළින් බැහැරව තබන ලද යන්නයි. 'අත්ථෝපි දන්නයෝ හෝති' යනු අටුවා ක්‍රමයෙන් බැහැරව අර්ථය නිවැරදිව පැහැදිලි කළ නොහැකි වෙයි. 'ඡින්නමූලකෝ' යනු මූලික වූ භික්ෂූන් (සසුනෙන්) ඉවත් වූ බැවින් මුල් සිඳී ගිය යන්නයි. 'අප්පටිසරණෝ' යනු පිහිටක් නැති බවයි. 'බාහුලිකා' යනු ප්‍රත්‍ය බහුලත්වය පතා පිළිපන් අයයි. 'සාථලිකා' යනු ශික්ෂා තුන ලිහිල්ව ගත් අයයි. 'ඔක්කමනේ පුබ්බංගමා' යනු පංච නීවරණයන්ට බැසීමට පෙරටුගාමී වීමයි. 'නික්ඛිත්තධුරා' යනු වීර්යය අත්හළ අයයි. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු තන්හි අර්ථ දත යුතුය.

ඉන්ද්‍රියවග්ගො පඨමො.

පළමුවැනි ඉන්ද්‍රිය වර්ගයයි.

(17) 2. පටිපදාවග්ගො

(17) 2. පටිපදා වර්ගය.

1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

1. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

161. දුතියස්ස පඨමෙ සුඛපටික්ඛෙපෙන දුක්ඛා පටිපජ්ජිතබ්බතො පටිපදා එතිස්සාති දුක්ඛාපටිපදා. අසීඝප්පවත්තිතාය ගරුභාවෙන දන්ධා අභිඤ්ඤා එතිස්සාති දන්ධාභිඤ්ඤා. ඉමිනාව නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

161. දෙවැන්නෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි, සැපය බැහැර කරමින් දුක් සහිතව පිළිපැදිය යුතු බැවින් 'දුක්ඛා පටිපදා' නම් වේ. ශීඝ්‍රව නොවී බරපතල ලෙස අභිඥාව පහළ වන බැවින් 'දන්ධාභිඤ්ඤා' නම් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය.

2. විත්ථාරසුත්තවණ්ණනා

2. විත්ථාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

162. දුතියෙ [Pg.343] අභික්ඛණන්ති අභිණ්හං. ආනන්තරියන්ති අනන්තරවිපාකදායකං මග්ගසමාධිං. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය. පඤ්චින්ද්‍රියානීති විපස්සනාපඤ්චමකානි පඤ්චින්ද්‍රියානි. පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති හි එත්ථ විපස්සනාපඤ්ඤාව පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති අධිප්පෙතං. සෙසමෙත්ථ පාළිවසෙන උත්තානමෙව.

162. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'අභික්ඛණං' යනු නිතර යන්නයි. 'ආනන්තර්යං' යනු අනන්තර විපාක ලබා දෙන මාර්ග සමාධියයි. 'ආසවානං ඛයාය' යනු අර්හත් ඵලය ලබනු පිණිසයි. 'පඤ්චින්ද්‍රියානි' යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාව ප්‍රමුඛ කොට ඇති පංච ඉන්ද්‍රියයන්ය. මෙහි 'පඤ්ඤින්ද්‍රියං' යන්නෙන් විදර්ශනා ප්‍රඥාවම අදහස් කෙරේ. මෙහි සෙසු පද පාලි භාෂාවට අනුව ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ඉමාසං පන පටිපදානං අයං ආවිභාවකථා – ඉධ භික්ඛු පුබ්බෙ අකතාභිනිවෙසො පුබ්බභාගෙ රූපපරිග්ගහෙ කිලමති, අරූපපරිග්ගහෙ කිලමති, පච්චයපරිග්ගහෙ කිලමති, තීසු අද්ධාසු කිලමති, මග්ගාමග්ගෙ කිලමති. එවං පඤ්චසු ඨානෙසු කිලමන්තො විපස්සනං පාපුණාති. විපස්සනං පත්වාපි උදයබ්බයානුපස්සනෙ, භඞ්ගානුපස්සනෙ, භයතුපට්ඨානෙ, ආදීනවානුපස්සනෙ, නිබ්බිදානුපස්සනෙ, මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණෙ, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණෙ, අනුලොමඤාණෙ, ගොත්‍රභුඤාණෙති ඉමෙසු නවසු විපස්සනාඤාණෙසුපි කිලමිත්වාව ලොකුත්තරමග්ගං පාපුණාති. තස්ස සො ලොකුත්තරමග්ගො එවං දුක්ඛෙන ගරුභාවෙන සච්ඡිකතත්තා දුක්ඛපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤො නාම ජාතො. යො පන පුබ්බභාගෙ පඤ්චසු ඤාණෙසු කිලමන්තො අපරභාගෙ නවසු විපස්සනාඤාණෙසු අකිලමිත්වාව මග්ගං සච්ඡිකරොති, තස්ස සො මග්ගො එවං දුක්ඛෙන අගරුභාවෙන සච්ඡිකතත්තා දුක්ඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො නාම ජාතො. ඉමිනා උපායෙන ඉතරාපි ද්වෙ වෙදිතබ්බා.

මේ ප්‍රතිපදාවන් පිළිබඳ විස්තරාත්මක විග්‍රහය මෙසේය - මෙම ශාසනයෙහි (පෙර භවයන්හි) පුහුණුවක් නොමැති භික්ෂුව, මුල් භාගයෙහි රූප ධර්මයන් පරිග්‍රහ කිරීමේදී වෙහෙසට පත්වෙයි, අරූප ධර්මයන් (නාම ධර්මයන්) පරිග්‍රහ කිරීමේදී වෙහෙසෙයි, ප්‍රත්‍යයන් පරිග්‍රහ කිරීමේදී වෙහෙසෙයි, කාලත්‍රය පිළිබඳව වෙහෙසෙයි, මාර්ගය හා අමාර්ගය පිළිබඳව විනිශ්චය කිරීමේදී වෙහෙසෙයි. මෙසේ කරුණු පහකදී වෙහෙසෙමින් විදර්ශනාවට පැමිණෙයි. විදර්ශනාවට පැමිණි පසුව ද උදයබ්බයානුපස්සනාව, භංගානුපස්සනාව, භයතුපට්ඨානය, ආදීනවානුපස්සනාව, නිබ්බිදානුපස්සනාව, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානය, සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානය, අනුලෝම ඥානය හා ගෝත්‍රභූ ඥානය යන මේ නවවිධ විදර්ශනා ඥානයන්හිද වෙහෙසෙමින්ම ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පැමිණෙයි. ඒ පුද්ගලයාගේ එම ලෝකෝත්තර මාර්ගය මෙසේ දුක සේ, මහත් ආයාසයකින් සාක්ෂාත් කළ බැවින් 'දුක්ඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා' (දුෂ්කර ප්‍රතිපදාවෙන් යුත් ප්‍රමාදව ලබන අවබෝධය) නමින් හැඳින්වේ. යම් පුද්ගලයෙක් මුල් භාගයේ ඥාන පහේදී වෙහෙසෙමින්, පසුව නවවිධ විදර්ශනා ඥානයන්හි වෙහෙස නොවී මාර්ගය සාක්ෂාත් කරයිද, ඔහුගේ එම මාර්ගය දුක්ඛිතව එහෙත් වහා සාක්ෂාත් කළ බැවින් 'දුක්ඛපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා' (දුෂ්කර ප්‍රතිපදාවෙන් යුත් වහා ලබන අවබෝධය) නමින් හැඳින්වේ. මේ ක්‍රමය අනුසාරයෙන් අනෙක් ප්‍රතිපදා දෙක (සුඛප්‍රතිපදාවන්) පිළිබඳව ද දත යුතුය.

ගොණපරියෙසකඋපමාහි චෙතා විභාවෙතබ්බා – එකස්ස හි පුරිසස්ස චත්තාරො ගොණා පලායිත්වා අටවිං පවිට්ඨා. සො සකණ්ටකෙ සගහනෙ වනෙ තෙ පරියෙසන්තො ගහනමග්ගෙනෙව කිච්ඡෙන කසිරෙන ගන්ත්වා ගහනට්ඨානෙයෙව නිලීනෙ ගොණෙපි කිච්ඡෙන කසිරෙන අද්දස. එකො කිච්ඡෙන ගන්ත්වා අබ්භොකාසෙ ඨිතෙ ඛිප්පමෙව අද්දස. අපරො අබ්භොකාසමග්ගෙන සුඛෙන ගන්ත්වා ගහනට්ඨානෙ නිලීනෙ කිච්ඡෙන කසිරෙන අද්දස. අපරො අබ්භොකාසමග්ගෙනෙව සුඛෙන ගන්ත්වා අබ්භොකාසෙ ඨිතෙයෙව ඛිප්පං අද්දස. තත්ථ චත්තාරො ගොණා විය චත්තාරො අරියමග්ගා දට්ඨබ්බා, ගොණපරියෙසකො පුරිසො විය යොගාවචරො, ගහනමග්ගෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන ගමනං විය පුබ්බභාගෙ පඤ්චසු ඤාණෙසු කිලමතො දුක්ඛාපටිපදා. ගහනට්ඨානෙ නිලීනානං කිච්ඡෙනෙව දස්සනං විය අපරභාගෙ නවසු ඤාණෙසු කිලමන්තස්ස [Pg.344] අරියමග්ගානං දස්සනං. ඉමිනා උපායෙන සෙසඋපමාපි යොජෙතබ්බා.

ගවයන් සොයන්නෙකුගේ උපමාවලින් මේ ප්‍රතිපදාවන් විස්තර කළ යුතුය - එක් පුරුෂයෙකුගේ ගවයන් සතර දෙනෙකු පලා ගොස් වනයට ඇතුළු වූහ. ඔහු කටු පඳුරු සහිත ඝන වනයෙහි ඔවුන් සොයමින් ඝන මාවතක් ඔස්සේ දුක සේ, මහත් ආයාසයෙන් ගොස්, පඳුරු සහිත ස්ථානයකම සැඟවී සිටි ගවයන් දුක සේ, මහත් ආයාසයෙන් දුටුවේය. තවෙකෙකු දුක සේ ගොස් එළිමහනක සිටි ගවයන් වහා දුටුවේය. තවෙකෙකු එළිමහන් මාවතක පහසුවෙන් ගොස් පඳුරු සහිත ස්ථානයක සැඟවී සිටි ගවයන් දුක සේ මහත් ආයාසයෙන් දුටුවේය. තවෙකෙකු එළිමහන් මාවතක පහසුවෙන් ගොස් එළිමහනක සිටි ගවයන් වහා දුටුවේය. එහිදී ගවයන් සතර දෙනා මෙන් සතර ආර්ය මාර්ගයන් දත යුතුය. ගවයන් සොයන පුරුෂයා මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. පඳුරු සහිත මාවතක දුක සේ යාම මෙන් මුල් භාගයේ ඥාන පහේදී වෙහෙසෙන පුද්ගලයාගේ දුක්ඛ ප්‍රතිපදාව දත යුතුය. පඳුරු අතර සැඟවී සිටින ගවයන් අපහසුවෙන් දැකීම මෙන් පසු භාගයේ ඥාන නවයෙහි වෙහෙසෙන පුද්ගලයාගේ ආර්ය මාර්ගයන් දැකීම දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු උපමාද ගැලපිය යුතුය.

3. අසුභසුත්තවණ්ණනා

3. අසුභ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

163. තතියෙ අසුභානුපස්සී කායෙ විහරතීති අත්තනො කරජකායෙ ‘‘යථා එතං, තථා ඉද’’න්ති ඉමිනා නයෙන බහිද්ධා දිට්ඨානං දසන්නං අසුභානං උපසංහරණවසෙන අසුභානුපස්සී විහරති, අත්තනො කායං අසුභතො පටිකූලතො ඤාණෙන පස්සතීති අත්ථො. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤීති නවන්නං පාටිකුල්‍යානං වසෙන කබළීකාරාහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤී. සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤීති සබ්බස්මිම්පි තෙධාතුකෙ ලොකසන්නිවාසෙ අනභිරතාය උක්කණ්ඨිතසඤ්ඤාය සමන්නාගතො. සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අනිච්චානුපස්සීති සබ්බෙපි තෙභූමකසඞ්ඛාරෙ අනිච්චතො අනුපස්සන්තො. මරණසඤ්ඤාති මරණං ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤා. අජ්ඣත්තං සූපට්ඨිතා හොතීති නියකජ්ඣත්තෙ සුට්ඨු උපට්ඨිතා හොති. එත්තාවතා බලවවිපස්සනා කථිතා. සෙඛබලානීති සික්ඛනකානං බලානි. සෙසමෙත්ථ පාළිවසෙන උත්තානමෙව. ‘‘අසුභානුපස්සී’’තිආදීනි පන දුක්ඛාය පටිපදාය දස්සනත්ථං වුත්තානි, පඨමජ්ඣානාදීනි සුඛාය. අසුභාදීනි හි පටිකූලාරම්මණානි, තෙසු පන පකතියාව සම්පියායමානං චිත්තං අල්ලීයති. තස්මා තානි භාවෙන්තො දුක්ඛපටිපදං පටිපන්නො නාම හොති. පඨමජ්ඣානාදීනි පණීතසුඛානි, තස්මා තානි පටිපන්නො සුඛපටිපදං පටිපන්නො නාම හොති.

163. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'අසුභානුපස්සී කායේ විහරති' යනු තමාගේ කරජ කායෙහි 'යම් සේ බාහිර අසුභයෝ වෙත්ද, එසේම මේ ශරීරයද වන්නේය' යන ක්‍රමයෙන් බාහිරව දකින ලද දසවිධ අසුභයන් තමාගේ ශරීරය කෙරෙහි ගළපා ගනිමින් අසුභ වශයෙන් බලමින් වාසය කිරීමයි. තමාගේ ශරීරය අසුභ වශයෙන් හා පිළිකුල් වශයෙන් ඥානයෙන් දකියි යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤී' යනු නවවිධ පිළිකුල් බව අනුව කබලීකාර ආහාරයෙහි පිළිකුල් සංඥාව ඇති කර ගැනීමයි. 'සබ්බලෝකේ අනභිරතිසඤ්ඤී' යනු සියලු ත්‍රෛධාතුක ලෝක සන්නිවාසයෙහි නොඇලෙන, කලකිරුණු සංඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'සබ්බසංඛාරේසු අනිච්චානුපස්සී' යනු සියලු ත්‍රෛභූමක සංස්කාරයන් අනිත්‍ය වශයෙන් අනුලෝමව දැකීමයි. 'මරණසඤ්ඤා' යනු මරණය අරමුණු කොට උපන් සංඥාවයි. 'අජ්ඣත්තං සූපට්ඨිතා හෝති' යනු තමාගේ සන්තානයෙහි මැනවින් පිහිටා තිබීමයි. මෙපමණකින් බලවත් විදර්ශනාව විස්තර කරන ලදී. 'සේඛබලානි' යනු හික්මෙන පුද්ගලයන්ගේ (සෛක්ෂයන්ගේ) බලයන්ය. මෙහි සෙසු පද පාලි භාෂාවට අනුව පැහැදිලිය. 'අසුභානුපස්සී' යනාදිය වදාරන ලද්දේ දුක්ඛ ප්‍රතිපදාව දැක්වීම පිණිසය, ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය වදාරන ලද්දේ සුඛ ප්‍රතිපදාව දැක්වීම පිණිසය. අසුභාදිය වනාහි පිළිකුල් අරමුණුය, ස්වභාවයෙන්ම කාමයන්හි ඇලෙන සිත ඒවායෙහි පහසුවෙන් නොඇලෙයි. එබැවින් ඒවා වඩන පුද්ගලයා දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වූවෙක් නම් වෙයි. ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය ප්‍රණීත සැපයන්ය, එබැවින් ඒවායෙහි නිරත වූවෙක් සුඛ ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වූවෙක් නම් වෙයි.

අයං පනෙත්ථ සබ්බසාධාරණා උපමා – සඞ්ගාමාවචරපුරිසො හි ඵලකකොට්ඨකං කත්වා පඤ්චාවුධානි සන්නය්හිත්වා සඞ්ගාමං පවිසති, සො අන්තරා විස්සමිතුකාමො ඵලකකොට්ඨකං පවිසිත්වා විස්සමති චෙව පානභොජනාදීනි ච පටිසෙවති. තතො පුන සඞ්ගාමං පවිසිත්වා කම්මං කරොති. තත්ථ සඞ්ගාමො විය කිලෙසසඞ්ගාමො දට්ඨබ්බො, ඵලකකොට්ඨකො විය පඤ්චනිස්සයබලානි, සඞ්ගාමපවිසනපුරිසො විය යොගාවචරො, පඤ්චාවුධසන්නාහො විය විපස්සනාපඤ්චමානි ඉන්ද්‍රියානි, සඞ්ගාමං පවිසනකාලො විය විපස්සනාය කම්මකරණකාලො, විස්සමිතුකාමස්ස ඵලකකොට්ඨකං පවිසිත්වා විස්සමනපානභොජනානි පටිසෙවනකාලො විය [Pg.345] විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස චිත්තුප්පාදස්ස නිරස්සාදක්ඛණෙ පඤ්ච බලානි නිස්සාය චිත්තං සම්පහංසනකාලො, විස්සමිත්වා ඛාදිත්වා පිවිත්වා ච පුන සඞ්ගාමස්ස පවිසනකාලො විය පඤ්චහි බලෙහි චිත්තං සම්පහංසෙත්වා පුන විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස විවට්ටෙත්වා අරහත්තග්ගහණකාලො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ බලානි චෙව ඉන්ද්‍රියානි ච මිස්සකානෙව කථිතානීති.

මේ ප්‍රතිපදා සතරටම පොදු උපමාව මෙයයි - සංග්‍රාම භූමියෙහි දක්ෂ පුරුෂයෙක් ලීයෙන් කළ ආවරණයක් (පලිහක් වැනි කුටියක්) පිළියෙල කරගෙන පංච ආයුධයන්ගෙන් සන්නද්ධව යුද බිමට පිවිසෙයි. ඔහු අතරතුර විවේක ගැනීමට කැමති වූ විට ඒ ආවරණයට පිවිස විවේක ගනියි, පාන භෝජනාදිය ද පරිභෝජනය කරයි. ඉන්පසු නැවත යුද බිමට පිවිස සටන් කරයි. එහි යුද බිම මෙන් ක්ලේශ සංග්‍රාමය දත යුතුය. ලී ආවරණය මෙන් පංච නෛෂ්ක්‍රම්‍ය බලයන් දත යුතුය. යුද බිමට පිවිසෙන පුරුෂයා මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. පංච ආයුධ සන්නද්ධ වීම මෙන් විදර්ශනාව ප්‍රමුඛ කොට ඇති පංචේන්ද්‍රියයන් දත යුතුය. යුද බිමට පිවිසෙන කාලය මෙන් විදර්ශනා කර්මය සිදු කරන කාලය දත යුතුය. විවේක ගැනීමට කැමති පුරුෂයා ආවරණයට වැදී විවේක ගන්නා හා ආහාර පාන ගන්නා කාලය මෙන් විදර්ශනා වඩන පුද්ගලයාගේ සිත් ඉපදීමෙහි ආශ්වාදයක් (ඇල්මක්) නොමැති අවස්ථාවක පංච බලයන් ඇසුරු කොට සිත ප්‍රමෝදයට පත් කරන කාලය දත යුතුය. විවේක ගෙන ආහාර පාන ගෙන නැවත යුද බිමට පිවිසෙන කාලය මෙන් පංච බලයන්ගෙන් සිත ප්‍රමෝදයට පත් කොට නැවත විදර්ශනා වඩන පුද්ගලයා සංසාරයෙන් මිදී අර්හත් ඵලය ලබා ගන්නා කාලය දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි බලයන් හා ඉන්ද්‍රියයන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් මිශ්‍රව වදාරන ලදී.

4. පඨමඛමසුත්තවණ්ණනා

4. පළමු ඛම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

164. චතුත්ථෙ අක්ඛමාති අනධිවාසිකපටිපදා. ඛමාති අධිවාසිකපටිපදා. දමාති ඉන්ද්‍රියදමනපටිපදා. සමාති අකුසලවිතක්කානං වූපසමනපටිපදා. රොසන්තං පටිරොසතීති ඝට්ටෙන්තං පටිඝට්ටෙති. භණ්ඩන්තං පටිභණ්ඩතීති පහරන්තං පටිපහරති. පඤ්චමඡට්ඨානි උත්තානත්ථානෙව.

164. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'අක්ඛමා' යනු අනුන්ගේ නින්දා අපහාස ඉවසිය නොහැකි ප්‍රතිපදාවයි. 'ඛමා' යනු ඒවා ඉවසන ප්‍රතිපදාවයි. 'දමා' යනු ඉන්ද්‍රියයන් දමනය කිරීමේ ප්‍රතිපදාවයි. 'සමා' යනු අකුසල් විතර්කයන් සංසිඳුවීමේ ප්‍රතිපදාවයි. 'රෝසන්තං පටිරෝසති' යනු තමාට ගටන අයට (බනින අයට) පෙරළා ගටයි. 'භණ්ඩන්තං පටිබණ්ඩති' යනු තමාට පහර දෙන අයට පෙරළා පහර දෙයි. පස්වන හා හයවන සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

7. මහාමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

7. මහා මොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

167. සත්තමෙ මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා අහෙසුං, අරහත්තමග්ගො දුක්ඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො. තස්මා එවමාහ – ‘‘යායං පටිපදා දුක්ඛා ඛිප්පාභිඤ්ඤා, ඉමං මෙ පටිපදං ආගම්ම අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති.

167. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි මහාමොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේගේ පහළ මග තුන (පළමු මග තුන) සුඛ පටිපදා දන්ධ අභිඥා (සැපවත් පිළිවෙතක් හා මන්දගාමී අවබෝධයක්) සහිත විය. අර්හත් මාර්ගය දුක්ඛ පටිපදා ක්ෂිප්ප අභිඥා (දුෂ්කර පිළිවෙතක් හා ඉක්මන් අවබෝධයක්) සහිත විය. එබැවින්, "යම් මේ දුක්ඛ පටිපදා ක්ෂිප්ප අභිඥා ඇති පිළිවෙතක් වේ ද, මේ පිළිවෙත නිසා කිසිවක් උපාදානය කර නොගෙන ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණේය" යි මෙසේ වදාළහ.

8. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

8. සාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

168. අට්ඨමෙ ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරස්ස හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා, අරහත්තමග්ගො සුඛපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො. තස්මා ‘‘යායං පටිපදා සුඛා ඛිප්පාභිඤ්ඤා’’ති ආහ. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු මිස්සිකාව පටිපදා කථිතාති වෙදිතබ්බා.

168. අටවැනි සූත්‍රයෙහි ධර්මසේනාපති (සාරිපුත්ත) තෙරුන් වහන්සේගේ පහළ මග තුන සුඛ පටිපදා දන්ධ අභිඥා සහිත විය. අර්හත් මාර්ගය සුඛ පටිපදා ක්ෂිප්ප අභිඥා සහිත විය. එබැවින් "යම් මේ සුඛ පටිපදා ක්ෂිප්ප අභිඥාවක් වේ ද" යැයි වදාළහ. මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිත ප්‍රතිපදාවන් දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

9. සසඞ්ඛාරසුත්තවණ්ණනා

9. සසංඛාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

169. නවමෙ පඨමදුතියපුග්ගලා සුක්ඛවිපස්සකා සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තං උපට්ඨපෙන්ති. තෙසු එකො විපස්සනින්ද්‍රියානං බලවත්තා ඉධෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, එකො ඉන්ද්‍රියානං දුබ්බලතාය [Pg.346] ඉධ අසක්කොන්තො අනන්තරෙ අත්තභාවෙ තදෙව මූලකම්මට්ඨානං පටිලභිත්වා සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තං උපට්ඨපෙත්වා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, තතියචතුත්ථා සමථයානිකා. තෙසං එකො අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන ඉන්ද්‍රියානං බලවත්තා ඉධෙව කිලෙසෙ ඛෙපෙති, එකො ඉන්ද්‍රියානං දුබ්බලත්තා ඉධ අසක්කොන්තො අනන්තරෙ අත්තභාවෙ තදෙව මූලකම්මට්ඨානං පටිලභිත්වා අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඛෙපෙතීති වෙදිතබ්බො.

169. නවවැනි සූත්‍රයෙහි පළමු හා දෙවැනි පුද්ගලයෝ ශුෂ්ක විදර්ශක පුද්ගලයෝ වෙති. ඔවුහු උත්සාහය (සසංඛාරය) හා වීර්යය සහිතව සංස්කාර නිමිත්ත පහළ කරගනිති. ඔවුන් අතරින් එක් පුද්ගලයෙක් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ගේ බලවත් බව නිසා මෙලොවදීම කෙලෙස් පරිනිර්වාණයෙන් පරිනිර්වාණයට පත්වෙයි. අනෙක් පුද්ගලයා ඉන්ද්‍රියයන්ගේ දුර්වල බව නිසා මෙලොවදී පරිනිර්වාණයට පත්වීමට අසමත් වී, අනතුරුව ලබන ආත්මභාවයේදී එම මූලික කර්මස්ථානයම නැවත ලබාගෙන, උත්සාහය හා වීර්යය සහිතව සංස්කාර නිමිත්ත පහළ කරගෙන කෙලෙස් පරිනිර්වාණයෙන් පරිනිර්වාණයට පත්වෙයි. තුන්වන හා හතරවන පුද්ගලයෝ සමථයානික (සමථය වාහනය කරගත්) පුද්ගලයෝ වෙති. ඔවුන් අතරින් එක් අයෙක් උත්සාහයකින් හා වීර්යයකින් තොරව, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ බලවත් බව නිසා මෙලොවදීම කෙලෙස් ක්ෂය කරයි. අනෙක් පුද්ගලයා ඉන්ද්‍රියයන්ගේ දුර්වල බව නිසා මෙලොවදී කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමට අසමත් වී, අනතුරුව ලබන ආත්මභාවයේදී එම කර්මස්ථානයම ලබාගෙන උත්සාහයකින් හා වීර්යයකින් තොරව කෙලෙස් ක්ෂය කරයි. මෙසේ දත යුතුය.

10. යුගනද්ධසුත්තවණ්ණනා

10. යුගනද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව.

170. දසමෙ සමථපුබ්බඞ්ගමන්ති සමථං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා. මග්ගො සඤ්ජායතීති පඨමො ලොකුත්තරමග්ගො නිබ්බත්තති. සො තං මග්ගන්ති එකචිත්තක්ඛණිකමග්ගස්ස ආසෙවනාදීනි නාම නත්ථි, දුතියමග්ගාදයො පන උප්පාදෙන්තො තමෙව ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතීති වුච්චති. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමන්ති විපස්සනං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා සමථං භාවෙති, පකතියා විපස්සනාලාභී විපස්සනාය ඨත්වා සමාධිං උප්පාදෙතීති අත්ථො.

170. දසවැනි සූත්‍රයෙහි 'සමථපුබ්බංගමං' යනු සමථය පෙරටු කොට, පෙරගමන්කරු කොට යන්නයි. 'මග්ගො සංජායති' යනු පළමු ලෝකෝත්තර මාර්ගය උපදී යන්නයි. 'සො තං මග්ගං' යනු ඒක චිත්තක්ෂණික මාර්ගයකට ආසේවනාදියක් (නැවත නැවත ඇසුරු කිරීමක්) නැතත්, දෙවැනි මාර්ගාදිය උපදවන කල්හි එම පළමු මාර්ගයම ආසේවනය කරයි, වඩයි, බහුල කරයි යැයි කියනු ලැබේ. 'විපස්සනාපුබ්බංගමං' යනු විදර්ශනාව පෙරටු කොට, පෙරගමන්කරු කොට සමථය වඩයි යන්නයි. ස්වභාවයෙන්ම විදර්ශනා ලාභී පුද්ගලයා විදර්ශනාවෙහි පිහිටා සමාධිය උපදවයි යනු එහි අර්ථයයි.

යුගනද්ධං භාවෙතීති යුගනද්ධං කත්වා භාවෙති. තත්ථ තෙනෙව චිත්තෙන සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තෙනෙව සඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං න සක්කා. අයං පන යාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති, තාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. යාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, තාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති. කථං? පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා දුතියජ්ඣානං සමාපජ්ජති. තතො වුට්ඨාය පුන සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියජ්ඣානං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. එවමයං සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති නාම.

'යුගනද්ධං භාවේති' යනු සමථය හා විදර්ශනාව යුගල වශයෙන් (එකට බැඳ) වඩයි යන්නයි. එහිදී එම චිත්තයෙන්ම සමාපත්තියට සමවැදී එම චිත්තයෙන්ම සංස්කාර පිරික්සීමට (සම්මර්ශනය කිරීමට) නොහැකිය. මෙහිදී මෙම භික්ෂුව යම් තාක් සමාපත්තීන්ට සමවදී ද, ඒ තාක් සංස්කාරයන් පිරික්සයි. යම් තාක් සංස්කාරයන් පිරික්සයි ද, ඒ තාක් සමාපත්තීන්ට සමවදියි. ඒ කෙසේද? පළමු ධ්‍යානයට සමවදියි. එයින් නැගී සිට ඒ පළමු ධ්‍යානයෙහි සංස්කාර ධර්මයන් පිරික්සයි. සංස්කාරයන් පිරික්සා දෙවැනි ධ්‍යානයට සමවදියි. එයින් නැගී සිට නැවත සංස්කාරයන් පිරික්සයි. සංස්කාරයන් පිරික්සා තුන්වන ධ්‍යානයට ...පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියට සමවදියි. එයින් නැගී සිට සංස්කාරයන් පිරික්සයි. මෙසේ මොහු සමථ-විදර්ශනා දෙක යුගල වශයෙන් වඩන්නේ නම් වෙයි.

ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතන්ති සමථවිපස්සනාධම්මෙසු දසවිපස්සනුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතං, සුග්ගහිතන්ති අත්ථො. සො, ආවුසො, සමයොති ඉමිනා සත්තන්නං සප්පායානං පටිලාභකාලො කථිතො. යං තං චිත්තන්ති යස්මිං සමයෙ තං විපස්සනාවීථිං ඔක්කමිත්වා පවත්තං චිත්තං. අජ්ඣත්තමෙව [Pg.347] සන්තිට්ඨතීති විපස්සනාවීථිං පච්චොත්ථරිත්වා තස්මිංයෙව ගොචරජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ ආරම්මණෙ සන්තිට්ඨති. සන්නිසීදතීති ආරම්මණවසෙන සම්මා නිසීදති. එකොදි හොතීති එකග්ගං හොති. සමාධියතීති සම්මා ආධියති සුට්ඨපිතං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

'ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං' යනු සමථ විදර්ශනා ධර්මයන්හි දස වැදෑරුම් විදර්ශනා උපක්ලේශ සංඛ්‍යාත උද්ධච්චය මගින් වැරදි ලෙස ගන්නා ලද, අයහපත් ලෙස ගන්නා ලද යනු අර්ථයයි. 'සො ආවුසො සමයො' යන මෙයින් සප්ත සප්පායයන් (අනුකූල කරුණු හත) ලබන කාලය කියන ලදී. 'යං තං චිත්තං' යනු යම් කාලයක විදර්ශනා වීථියට බැස පවත්නා වූ ඒ සිතයි. 'අජ්ඣත්තමේව සන්තිට්ඨති' යනු විදර්ශනා වීථියට නැවත බැස ගෝචර අජ්ඣත්ත සංඛ්‍යාත වූ එම විදර්ශනා අරමුණෙහිම මැනවින් පිහිටයි යන්නයි. 'සන්නිසීදති' යනු අරමුණේ බලයෙන් මැනවින් පවතියි යන්නයි. 'ඒකෝදි හෝති' යනු ඒකාග්‍ර වෙයි. 'සමාධියති' යනු මැනවින් තැන්පත් වේ, මැනවින් පිහිටුවන ලද්දේ වෙයි යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

පටිපදාවග්ගො දුතියො.

දෙවැනි ප්‍රතිපදා වර්ගයයි.

(18) 3. සඤ්චෙතනියවග්ගො

(18) 3. සංචේතනිය වර්ගය.

1. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා

1. චේතනා සූත්‍ර වර්ණනාව.

171. තතියස්ස පඨමෙ කායෙති කායද්වාරෙ, කායවිඤ්ඤත්තියා සතීති අත්ථො. කායසඤ්චෙතනාහෙතූතිආදීසු කායසඤ්චෙතනා නාම කායද්වාරෙ චෙතනා පකප්පනා. සා අට්ඨ කාමාවචරකුසලවසෙන අට්ඨවිධා, අකුසලවසෙන ද්වාදසවිධාති වීසතිවිධා. තථා වචීසඤ්චෙතනා, තථා මනොසඤ්චෙතනා. අපිචෙත්ථ නව මහග්ගතචෙතනාපි ලබ්භන්ති. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායසඤ්චෙතනාපච්චයා. උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛන්ති අට්ඨකුසලකම්මපච්චයා නියකජ්ඣත්තෙ සුඛං උප්පජ්ජති, ද්වාදසඅකුසලකම්මපච්චයා දුක්ඛං. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාපච්චයාවාති අවිජ්ජාකාරණෙනෙව. සචෙ හි අවිජ්ජා ඡාදයමානා පච්චයො හොති, එවං සන්තෙ තීසු ද්වාරෙසු සුඛදුක්ඛානං පච්චයභූතා චෙතනා උප්පජ්ජති. ඉති මූලභූතාය අවිජ්ජාය වසෙනෙතං වුත්තං.

171. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'කායේ' යනු කාය ද්වාරයෙහි, කාය විඤ්ඤත්තිය ඇති කල්හි යනු අර්ථයයි. 'කායසංචේතනා හේතු' යනාදී තන්හි 'කායසංචේතනා' නම් කාය ද්වාරයෙහි උපදින චේතනාවයි, වෑයමයි. එය කාමාවචර කුසල් අටක් වශයෙන් අට වැදෑරුම් ද, අකුසල් දොළහක් වශයෙන් දොළොස් වැදෑරුම් ද වී විසි වැදෑරුම් වෙයි. එසේම වචී සංචේතනාව ද, මනෝ සංචේතනාව ද (විසි වැදෑරුම් වේ). තවද මෙහි මනෝ සංචේතනාවෙහි නව මහග්ගත චේතනාවන් ද ලැබිය හැකිය. 'කායසංචේතනා හේතු' යනු කාය සංචේතනාව ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන යන්නයි. 'උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛං' යනු අටක් වූ කුසල් කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් තම සන්තානයෙහි සැප උපදී, දොළොස් අකුසල් කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් දුක උපදී යන්නයි. සෙසු ද්වාරයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අවිජ්ජාපච්චයා' යනු අවිද්‍යාව නැමැති හේතුව නිසාම යන්නයි. සැබැවින්ම අවිද්‍යාව (සත්‍යය) වසා සිටිමින් ප්‍රත්‍ය වේ නම්, එවැනි කල්හි ද්වාර තුනෙහි සැප දුක්වලට ප්‍රත්‍ය වූ චේතනාව උපදී. මෙසේ මූලික හේතුව වූ අවිද්‍යාවගේ බලයෙන් මෙය වදාරන ලදී.

සාමං වාතිආදීසු පරෙහි අනාණත්තො සයමෙව අභිසඞ්ඛරොන්තො සාමං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති නාම. යං පන පරෙ සමාදපෙත්වා ආණාපෙත්වා කාරෙන්ති, තස්ස තං කායසඞ්ඛාරං පරෙ අභිසඞ්ඛරොන්ති නාම. යො පන කුසලං කුසලන්ති අකුසලං අකුසලන්ති කුසලවිපාකං කුසලවිපාකොති අකුසලවිපාකං අකුසලවිපාකොති ජානන්තො කායද්වාරෙ වීසතිවිධං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, අයං සම්පජානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. යො එවං අජානන්තො අභිසඞ්ඛරොති, අයං අසම්පජානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො.

'සාමං වා' යනාදී තන්හි, අනුන් විසින් අණ නොකරන ලදුව තමා විසින්ම රැස් කරන්නා 'සාමං' (තමා විසින්ම) කාය සංස්කාරයන් රැස් කරයි නම් වෙයි. අනුන් විසින් සමාදන් කරවා හෝ අණ කරවා කරවනු ලබන යම් කාය සංස්කාරයක් වේ නම්, එය අනුන් විසින් රැස් කරවනු ලබයි නම් වෙයි. යමෙක් කුසලය කුසලය ලෙස ද, අකුසලය අකුසලය ලෙස ද, කුසල් විපාකය කුසල් විපාකය ලෙස ද, අකුසල් විපාකය අකුසල් විපාකය ලෙස ද දැනගෙන කාය ද්වාරයෙහි විසි වැදෑරුම් කාය සංස්කාරයන් රැස් කරයි ද, මොහු 'සම්පජාන' (දැනුවත්ව) රැස් කරයි නම් වෙයි. යමෙක් මෙසේ නොදැන රැස් කරයි ද, මොහු 'අසම්පජාන' (නොදැන) රැස් කරයි නම් වෙයි. සෙසු ද්වාරයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

තත්ථ [Pg.348] අසම්පජානකම්මං එවං වෙදිතබ්බං – දහරදාරකා ‘‘මාතාපිතූහි කතං කරොමා’’ති චෙතියං වන්දන්ති, පුප්ඵපූජං කරොන්ති, භික්ඛුසඞ්ඝං වන්දන්ති, තෙසං කුසලන්ති අජානන්තානම්පි තං කුසලමෙව හොති. තථා මිගපක්ඛිආදයො තිරච්ඡානා ධම්මං සුණන්ති, සඞ්ඝං වන්දන්ති, චෙතියං වන්දන්ති, තෙසං ජානන්තානම්පි අජානන්තානම්පි තං කුසලමෙව හොති. දහරදාරකා පන මාතාපිතරො හත්ථපාදෙහි පහරන්ති, භික්ඛූනං තලසත්තිකං උග්ගිරන්ති, දණ්ඩං ඛිපන්ති, අක්කොසන්ති. ගාවියො භික්ඛුසඞ්ඝං අනුබන්ධන්ති, සුනඛා අනුබන්ධන්ති, ඩංසන්ති, සීහබ්‍යග්ඝාදයො අනුබන්ධන්ති, ජීවිතා වොරොපෙන්ති. තෙසං ජානන්තානම්පි අජානන්තානම්පි අකුසලකම්මං හොතීති වෙදිතබ්බං.

එහිදී, 'නොදැනුවත්ව කරනු ලබන කර්මය' (අසම්පජාන කර්මය) මෙසේ දත යුතුය: කුඩා දරුවෝ 'මව්පියන් කරන දෙය අපිත් කරමු' යැයි සිතා චෛත්‍ය වැඳීම, මල් පූජා කිරීම සහ මහා සංඝයා වැඳීම කරති. ඔවුන් මෙය කුසලයක් බව නොදැන කළද, ඔවුන්ට ඒ චෛත්‍ය වැඳීම ආදිය කුසලයක්ම වේ. එසේම මුව පක්ෂීන් ආදී තිරිසන් සතුන් දහම් ඇසීම, සංඝයා වැඳීම සහ චෛත්‍ය වැඳීම කරති. ඔවුන් දැනුවත්ව හෝ නොදැනුවත්ව එය කළද, ඔවුන්ට ඒ දහම් ඇසීම ආදිය කුසලයක්ම වේ. එහෙත් කුඩා දරුවෝ මව්පියන්ට අතින් පයින් පහර දෙති, භික්ෂූන් වහන්සේලාට අත්ලෙන් පහර දීමට තැත් කරති, දඬු මුගුරු විසි කරති, බැන වදිති. එසේම එළදෙනුන් භික්ෂූන් පසුපස ලුහුබඳිති, බල්ලන් ලුහුබඳිති, සපා කති, සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීහු ලුහුබඳිමින් ජීවිතයෙන් තොර කරති. ඔවුන් දැනුවත්ව හෝ නොදැනුවත්ව කරන ඒ මව්පියන්ට පහර දීම, භික්ෂූන් පසුපස ලුහුබැඳීම ආදිය අකුසල කර්මයක් වන බව දත යුතුය.

ඉදානි තීසුපි ද්වාරෙසු ආයූහනචෙතනා සමොධානෙතබ්බා. සෙය්‍යථිදං – කායද්වාරෙ සයංකතමූලිකා වීසති චෙතනා, ආණත්තිමූලිකා වීසති, සම්පජානමූලිකා වීසති, අසම්පජානමූලිකා වීසතීති අසීති චෙතනා හොන්ති, තථා වචීද්වාරෙ. මනොද්වාරෙ පන එකෙකස්මිම්පි විකප්පෙ එකූනතිංස කත්වා සතඤ්ච සොළස ච හොන්ති. ඉති සබ්බාපි තීසු ද්වාරෙසු ද්වෙ සතානි ඡසත්තති ච චෙතනා. තා සබ්බාපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොතෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, තංසම්පයුත්තො වෙදයිතාකාරො වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ජානනාකාරො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, කායො උපාදාරූපං, තස්ස පච්චයා චතස්සො ධාතුයො චත්තාරි භූතානීති ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං නාම.

දැන් ද්වාර තුනෙහිම උපදින ආයූහන (කර්ම රැස් කරන) චේතනා එක්තැන් කොට දත යුතුය. එනම්, කායද්වාරයෙහි තමා විසින්ම කරනු ලබන (ස්වයංකෘත) චේතනා විස්සක්ද, අනුන් ලවා කරවන (ආණත්ති) චේතනා විස්සක්ද, දැනුවත්ව කරන (සම්පජාන) චේතනා විස්සක්ද, නොදැනුවත්ව කරන (අසම්පජාන) චේතනා විස්සක්ද වශයෙන් චේතනා අසූවක් (80) වෙති. වචීද්වාරයෙහිද එසේමය. මනෝද්වාරයෙහිදී එක් එක් විකල්පයකදී චේතනා විසිනවය (29) බැගින් ගත් කල චේතනා එකසිය දහසයක් (116) වේ. මෙසේ ද්වාර තුනෙහිම ඇති සියලු චේතනා එකතුව දෙසිය හැත්තෑ හයක් (276) වේ. ඒ සියලු චේතනාවෝ 'සංඛාරක්ඛන්ධය' ලෙසම හඳුන්වනු ලැබෙති. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විඳීමේ ස්වභාවය වේදනාක්ඛන්ධයයි, හඳුනාගැනීමේ ස්වභාවය සඤ්ඤාක්ඛන්ධයයි, සිත විඤ්ඤාණක්ඛන්ධයයි, ශරීරය උපාදා රූපයයි, එයට ප්‍රත්‍ය වූ සතර මහා ධාතුහු සතර භූත රූපයෝය. මෙසේ වූ මේ පඤ්චස්කන්ධය දුක්ඛ සච්චය (දුක්ඛ සත්‍යය) නම් වේ.

ඉමෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අවිජ්ජා අනුපතිතාති ඉමෙසු වුත්තප්පභෙදෙසු චෙතනාධම්මෙසු අවිජ්ජා සහජාතවසෙන ච උපනිස්සයවසෙන ච අනුපතිතා. එවං වට්ටඤ්චෙව වට්ටමූලිකා ච අවිජ්ජා දස්සිතා හොති.

මහණෙනි, 'මේ ධර්මයන් කෙරෙහි අවිද්‍යාව අනුගතව පවතී' යනු ඉහත කී ප්‍රභේද සහිත වූ මේ චේතනා ධර්මයන් කෙරෙහි අවිද්‍යාව සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් (එකට ඉපදීමෙන්) සහ උපනිශ්ශය ප්‍රත්‍යයෙන් (බලවත් හේතුවක් ලෙස) අනුගතව පවතින බවයි. මෙසේ සංසාර වෘත්තය සහ ඒ වෘත්තයට මූලික වූ අවිද්‍යාව දක්වන ලදී.

එත්තාවතා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස ඉදානි ථුතිං කරොන්තො අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධාතිආදිමාහ. තත්ථ අසෙසවිරාගනිරොධාති අසෙසවිරාගෙන චෙව අසෙසනිරොධෙන ච. සො කායො න හොතීති ඛීණාසවස්ස කායෙන කරණකම්මං පඤ්ඤායති, චෙතියඞ්ගණසම්මජ්ජනං බොධියඞ්ගණසම්මජ්ජනං අභික්කමනං පටික්කමනං වත්තානුවත්තකරණන්ති එවමාදි. කායද්වාරෙ පනස්ස වීසති චෙතනා අවිපාකධම්මතං [Pg.349] ආපජ්ජන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘සො කායො න හොති, යං පච්චයාස්ස තං උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛ’’න්ති. කායද්වාරප්පවත්තා හි චෙතනා ඉධ කායොති අධිප්පෙතා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඛෙත්තන්තිආදීනිපි කුසලාකුසලකම්මස්සෙව නාමානි. තඤ්හි විපාකස්ස විරුහනට්ඨානට්ඨෙන ඛෙත්තං, පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු, කාරණට්ඨෙන ආයතනං, අධිකරණට්ඨෙන අධිකරණන්ති වුච්චති.

මෙතෙක් විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලයට පත් වූ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට දැන් ප්‍රශංසා කරමින් 'අවිද්‍යාව අශේෂව විරාග නිරෝධ වීමෙන්' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අශේෂ විරාග නිරෝධ' යනු අවිද්‍යාව ඉතිරි නැතිවම පහ වීමෙන් සහ නිරුද්ධ වීමෙනි. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් කෙරෙන චෛත්‍ය මළුව ඇමදීම, බෝධි මළුව ඇමදීම, ඉදිරියට යෑම, ආපසු ඒම, වත්පිළිවෙත් කිරීම ආදී ක්‍රියා (කර්ම) දක්නට ලැබේ. එහෙත් උන්වහන්සේගේ කායද්වාරයෙහි ඇති වන ඒ චේතනා විස්ස විපාක දීමේ ස්වභාවයක් නැති තත්ත්වයට පත්වෙයි. ඒ නිසා 'ඒ කය නැත, යම් හේතුවකින් ඔහුට ආධ්‍යාත්මික සැප දුක් උපදින්නේද' යැයි වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, මෙහි 'කය' (කාය) යන්නෙන් අදහස් කළේ කායද්වාරයෙහි පවත්නා චේතනාවයි. ඉතිරි ද්වාර දෙකෙහිද (වචී, මනෝ) ක්‍රමය මෙයම වේ. 'ක්ෂේත්‍රය' (කුඹුර) යනාදී නම්ද කුසල් අකුසල් කර්මයන්ටම නම් වේ. මක්නිසාද යත්, ඒ කර්මය විපාකය වැවෙන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් 'ක්ෂේත්‍රය' (කෙත) ලෙසද, පිහිටන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් 'වස්තුව' ලෙසද, හේතුව යන අර්ථයෙන් 'ආයතනය' ලෙසද, අධිකරණය (සිදුවන තැන) යන අර්ථයෙන් 'අධිකරණය' ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ.

ඉති සත්ථා එත්තකෙන ඨානෙන තීහි ද්වාරෙහි ආයූහිතකම්මං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස කම්මස්ස විපච්චනට්ඨානං දස්සෙතුං චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ අත්තභාවප්පටිලාභාති පටිලද්ධඅත්තභාවා. අත්තසඤ්චෙතනා කමතීති අත්තනා පකප්පිතචෙතනා වහති පවත්තති.

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙපමණකින් ද්වාර තුනෙන් රැස් කරන ලද කර්මය දක්වා, දැන් එම කර්මයේ විපාක දෙන ස්ථානය දැක්වීම පිණිස 'මහණෙනි, මේ (උප්පත්ති) හතරකි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අත්තභාව පටිලාභ' යනු ලබා ගත් ආත්මභාවයන්ය. 'අත්තසඤ්චේතනා කමති' යනු තමා විසින්ම සැලසුම් කළ චේතනාව ක්‍රියාත්මක වේ, පවතී යන්නයි.

අත්තසඤ්චෙතනාහෙතු තෙසං සත්තානං තම්හා කායා චුති හොතීතිආදීසු ඛිඩ්ඩාපදොසිකා දෙවා අත්තසඤ්චෙතනාහෙතු චවන්ති. තෙසඤ්හි නන්දනවනචිත්තලතාවනඵාරුසකවනාදීසු දිබ්බරතිසමප්පිතානං කීළන්තානං පානභොජනෙ සති සම්මුස්සති, තෙ ආහාරුපච්ඡෙදෙන ආතපෙ ඛිත්තමාලා විය මිලායන්ති. මනොපදොසිකා දෙවා පරසඤ්චෙතනාහෙතු චවන්ති, එතෙ චාතුමහාරාජිකා දෙවා. තෙසු කිර එකො දෙවපුත්තො ‘‘නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති සපරිවාරො රථෙන වීථිං පටිපජ්ජති. අථඤ්ඤො නික්ඛමන්තො තං පුරතො ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘කිං, භො, අයං කපණො අදිට්ඨපුබ්බං විය එතං දිස්වා පීතියා උද්ධුමාතො විය ගජ්ජමානො විය ච ගච්ඡතී’’ති කුජ්ඣති. පුරතො ගච්ඡන්තොපි නිවත්තිත්වා තං කුද්ධං දිස්වා කුද්ධා නාම සුවිජානා හොන්තීති කුද්ධභාවමස්ස ඤත්වා ‘‘ත්වං කුද්ධො මය්හං කිං කරිස්සසි, අයං සම්පත්ති මයා දානසීලාදීනං වසෙන ලද්ධා, න තුය්හං වසෙනා’’ති පටිකුජ්ඣති. එකස්මිඤ්හි කුද්ධෙ ඉතරො අකුද්ධො රක්ඛති, උභොසු පන කුද්ධෙසු එකස්ස කොධො ඉතරස්ස පච්චයො හොති, තස්සපි කොධො ඉතරස්ස පච්චයො හොතීති උභො කන්දන්තානංයෙව ඔරොධානං චවන්ති. මනුස්සා අත්තසඤ්චෙතනා ච පරසඤ්චෙතනා ච හෙතු චවන්ති, අත්තසඤ්චෙතනාය ච පරසඤ්චෙතනාය ච හෙතුභූතාය චවන්තීති අත්ථො. මනුස්සා හි කුජ්ඣිත්වා අත්තනාව අත්තානං හත්ථෙහිපි දණ්ඩෙහිපි පහරන්ති, රජ්ජුබන්ධනාදීහිපි බන්ධන්ති, අසිනාපි සීසං ඡින්දන්ති, විසම්පි ඛාදන්ති, පපාතෙපි පතන්ති, උදකම්පි පවිසන්ති, අග්ගිම්පි පවිසන්ති, පරෙපි දණ්ඩෙන වා සත්ථනෙ වා පහරිත්වා මාරෙන්ති. එවං තෙසු අත්තසඤ්චෙතනාපි පරසඤ්චෙතනාපි කමති.

'තම චේතනාව හේතුවෙන් ඒ සත්ත්වයෝ ඒ ශරීරයෙන් චුත වෙති' යනාදියේදී, ක්‍රීඩාවෙහි ප්‍රමද වීමෙන් විනාශ වන දෙවියෝ (ඛිඩ්ඩාපදෝසික) තම චේතනාව හේතුවෙන් චුත වෙති. නන්දන වනය, චිත්තලතා වනය, ඵාරුසක වනය ආදියෙහි දිව්‍ය සැප අනුභව කරමින් ක්‍රීඩා කරන ඔවුන්ට ක්‍රීඩාව නිසා කෑම බීම කෙරෙහි සිහිය නැති වේ. ඔවුහු ආහාර නොමැති වීමෙන් අව්වේ දැමූ මල් මෙන් මැලවී යති. මනෝපදෝසික දෙවියෝ අනුන්ගේ චේතනාව (ක්‍රෝධය) හේතුවෙන් චුත වෙති. මොවුහු චාතුම්මහාරාජික දෙවියෝය. එහි එක් දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් 'මම නැකත් කෙළියෙහි යෙදෙන්නෙමි' යි සිතා පිරිවර සමග රියෙන් වීථියට බසී. එවිට නික්මෙන තවත් කෙනෙකු ඉදිරියෙන් යන ඔහු දැක, 'ඇයි මිත්‍රය, මේ අසරණයා මීට පෙර කිසිවක් නුදුටුවාක් මෙන් ප්‍රීතියෙන් පිම්බී ගොරව ගොරවා යන්නේ?' යැයි කෝප වෙයි. ඉදිරියෙන් යන්නාද ආපසු හැරී ඔහු කෝප වී ඇති බව දැක, (ක්‍රෝධය පහසුවෙන් හඳුනාගත හැක) ඔහුගේ කෝපය තේරුම් ගෙන 'නුඹ මට කෝප වී කුමක් කරන්නද? මේ සම්පත්තිය මා විසින් දාන ශීලාදී පින් බලයෙන් ලබා ගත්තකි, නුඹේ බලයකින් නොවේ' යැයි ප්‍රති-කෝප වෙයි. එක් අයෙකු කෝප වූ විට අනෙක් තැනැත්තා කෝප නොවී සිටී නම් ඔහු මරණයෙන් බේරෙයි. එහෙත් දෙදෙනාම කෝප වූ විට එක් අයෙකුගේ ක්‍රෝධය අනෙකාට ප්‍රත්‍ය වේ, ඔහුගේ ක්‍රෝධයද අනෙකාට ප්‍රත්‍ය වේ. එවිට දෙදෙනාම හඬා වැලපෙන නෑදෑ පිරිස මධ්‍යයේම චුත වෙති. මනුෂ්‍යයෝ තම චේතනාවෙන් මෙන්ම අනුන්ගේ චේතනාවෙන්ද චුත වෙති. මනුෂ්‍යයෝ කෝප වී තමා විසින්ම තම ශරීරයට අතින් පයින් පහර දෙති, දඬු මුගුරුවලින් තලා ගනිති, ලණුවලින් බැඳ ගනිති, කඩුවෙන් හිස කපා ගනිති, වස කති, ප්‍රපාතවලින් පනිති, දියට පනිති, ගින්නට පනිති. එසේම අනුන් විසින්ද දඬුවලින් හෝ ආයුධවලින් පහර දී මරා දමනු ලබති. මෙසේ ඔවුන් කෙරෙහි තම චේතනාවත් අනුන්ගේ චේතනාවත් යන දෙකම බලපායි.

කතමෙ [Pg.350] තෙන දෙවා දට්ඨබ්බාති කතමෙ නාම තෙ දෙවා දට්ඨබ්බාති අත්ථො. තෙන වා අත්තභාවෙන කතමෙ දෙවා දට්ඨබ්බාතිපි අත්ථො. කස්මා පන ථෙරො ඉමං පඤ්හං පුච්ඡති, කිං අත්තනා කථෙතුං නප්පහොතීති? පහොති, ඉදං පන පදං අත්තනො සභාවෙන බුද්ධවිසයං පඤ්හන්ති ථෙරො න කථෙසි. තෙන දට්ඨබ්බාති තෙන අත්තභාවෙන දට්ඨබ්බා. අයං පන පඤ්හො හෙට්ඨා කාමාවචරෙපි රූපාවචරෙපි ලබ්භති, භවග්ගෙන පන පරිච්ඡින්දිත්වා කථිතො නිප්පදෙසෙන කථිතො හොතීති භගවතා එවං කථිතො.

'කුමන දෙවිවරුන් එසේ දත යුතුද?' යනු ඒ දෙවිවරු කවරහුද යන අර්ථයයි. නැතහොත්, ඒ ආත්මභාවයෙන් කවර දෙවිවරුන් දත යුතුද යන්නයි. තෙරුන් වහන්සේ මේ ප්‍රශ්නය අසන්නේ ඇයි? උන්වහන්සේට එය විස්තර කළ නොහැකි නිසාද? නැත, උන්වහන්සේට හැකිය. එහෙත් මේ කරුණ උන්වහන්සේ බුද්ධ විෂයයට අයත් ප්‍රශ්නයක් ලෙස බුදුරදුන් ලවාම විස්තර කරවීමට අදහස් කළ සේක. 'ඒ ආත්මභාවයෙන් දත යුතුය' යනු ඒ විශේෂිත උත්පත්තියෙන් දත යුතු බවයි. මේ ප්‍රශ්නය යට කාමාවචර සහ රූපාවචර භූමිවලදීද ලැබෙයි. එහෙත් භවාග්‍රය (සංසාරයේ ඉහළම තැන) දක්වාම සීමා කොට දේශනා කළ විට එය කිසිදු අඩුවක් නැති සම්පූර්ණ දේශනාවක් වේ යැයි සලකා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

ආගන්තාරො ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථභාවං කාමාවචරපඤ්චක්ඛන්ධභාවමෙව ආගන්තාරො, නෙව තත්‍රූපපත්තිකා න උපරූපපත්තිකා හොන්ති. අනාගන්තාරො ඉත්ථත්තන්ති ඉමං ඛන්ධපඤ්චකං අනාගන්තාරො, හෙට්ඨූපපත්තිකා න හොන්ති, තත්‍රූපපත්තිකා වා උපරූපපත්තිකා වා තත්ථෙව වා පරිනිබ්බායිනො හොන්තීති අත්ථො. එත්ථ ච හෙට්ඨිමභවෙ නිබ්බත්තානං වසෙන උපරූපපත්තිකා වෙදිතබ්බා. භවග්ගෙ පනෙතං නත්ථි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

"ඉත්ථත්තං (මෙහි පැමිණෙන්නෝ)" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මිනිස් භවයට එනම් කාමාවචර පංචස්කන්ධ ස්වභාවයට පැමිණීමයි. එහිම උපදින්නෝ නොවෙති, ඉහළ භවයන්හි උපදින්නෝද නොවෙති. "ඉත්ථත්තං (මෙහි නොපැමිණෙන්නෝ)" යන්නෙන් මේ පංචස්කන්ධයට නැවත නොපැමිණෙන්නෝ යන්න අර්ථවත් වේ. පහළ භවයන්හි උපදින්නෝ නොවෙති. එහිම උපදින්නෝ හෝ ඉහළ භවයන්හි උපදින්නෝ හෝ එහිදීම පිරිනිවන් පාන්නෝ වෙති යනු මෙහි අර්ථයයි. මෙහිදී පහළ භවයන්හි උපන් අය සම්බන්ධයෙන් "ඉහළ භවයන්හි ඉපදීම" යන කරුණ දත යුතුය. භවග්ගයේදී (නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය) මෙය සිදු නොවේ. සෙසු සියල්ල පැහැදිලිය.

2. විභත්තිසුත්තවණ්ණනා

2. විභත්ති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

172. දුතියෙ අත්ථපටිසම්භිදාති පඤ්චසු අත්ථෙසු පභෙදගතං ඤාණං. ඔධිසොති කාරණසො. බ්‍යඤ්ජනසොති අක්ඛරසො. අනෙකපරියායෙනාති අනෙකෙහි කාරණෙහි. ආචික්ඛාමීති කථෙමි. දෙසෙමීති පාකටං කත්වා කථෙමි. පඤ්ඤාපෙමීති ජානාපෙමි. පට්ඨපෙමීති පට්ඨපෙත්වා පවත්තෙත්වා කථෙමි. විවරාමීති විවටං කත්වා කථෙමි. විභජාමීති විභජිත්වා කථෙමි. උත්තානීකරොමීති ගම්භීරං උත්තානකං කත්වා කථෙමි. සො මං පඤ්හෙනාති සො මං පඤ්හෙන උපගච්ඡතු. අහං වෙය්‍යාකරණෙනාති අහමස්ස පඤ්හකථනෙන චිත්තං ආරාධෙස්සාමි. යො නො ධම්මානං සුකුසලොති යො අම්හාකං අධිගතධම්මානං සුකුසලො සත්ථා, සො එස සම්මුඛීභූතො. යදි මයා අත්ථපටිසම්භිදා න සච්ඡිකතා, ‘‘සච්ඡිකරොහි තාව සාරිපුත්තා’’ති වත්වා මං පටිබාහිස්සතීති සත්ථු පුරතො නිසින්නකොව සීහනාදං නදති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමාසු ච පන පටිසම්භිදාසු තිස්සො පටිසම්භිදා ලොකියා, අත්ථපටිසම්භිදා ලොකියලොකුත්තරාති.

172. දෙවන සූත්‍රයෙහි, "අත්ථපටිසම්භිදා" යනු කරුණු පහක ප්‍රභේදයන් විෂයෙහි පවත්නා ඥානයයි. "ඕධිසො" යනු කරුණු වශයෙන් හෝ හේතු වශයෙන් යන්නයි. "බ්‍යඤ්ජනසො" යනු අක්ෂර වශයෙන් යන්නයි. "අනේකපරියායේන" යනු නොයෙක් හේතූන් මගිනි. "ආචික්ඛාමි" යනු කියමි යන්නයි. "දේසේමි" යනු ප්‍රකාශ කරමින් දේශනා කරමි යන්නයි. "පඤ්ඤාපේමි" යනු හඳුන්වා දෙමි යන්නයි. "පට්ඨපේමි" යනු මැනවින් පිහිටුවා පවත්වමින් කියමි යන්නයි. "විවරාමි" යනු විවෘත කරමින් පවසමි යන්නයි. "විභජාමි" යනු බෙදා දක්වමින් කියමි යන්නයි. "උත්තානීකරෝමි" යනු ගැඹුරු අර්ථ පැහැදිලි කරමින් දක්වමි යන්නයි. "සෝ මං පඤ්හේන" යනු ඔහු මා වෙත ප්‍රශ්නයකින් පැමිණේවා යන්නයි. "අහං වෙය්‍යාකරණේන" යනු මම ඔහුගේ ප්‍රශ්නය විසඳීමෙන් සිත සතුටු කරන්නෙමි යන්නයි. "යෝ නෝ ධම්මානං සුකුසලෝ" යනු අප විසින් අවබෝධ කරගත් ධර්මයන් පිළිබඳව දක්ෂ වූ යම් ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් ඇත්නම්, උන්වහන්සේ මේ අබිමුවෙහිම වැඩ සිටින සේක. "ඉදින් මා විසින් අර්ථපටිසම්භිදාව සාක්ෂාත් කර නොමැති නම්, සාරිපුත්තය පළමුව එය සාක්ෂාත් කරව" යැයි පවසා උන්වහන්සේ මා වළක්වන සේකැයි පවසා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි හිඳගෙනම සිංහනාද කරයි. මේ ආකාරයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. මෙම පටිසම්භිදාවන් අතරින් පටිසම්භිදා තුනක් ලෞකික වන අතර, අර්ථපටිසම්භිදාව ලෞකික හා ලෝකෝත්තර යන දෙවර්ගයටම අයත් වේ.

3. මහාකොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

3. මහාකොට්ඨිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

173. තතියෙ [Pg.351] ඵස්සායතනානන්ති ඵස්සාකරානං, ඵස්සස්ස උප්පත්තිට්ඨානානන්ති අත්ථො. අත්ථඤ්ඤං කිඤ්චීති එතෙසු අසෙසතො නිරුද්ධෙසු තතො පරං කොචි අප්පමත්තකොපි කිලෙසො අත්ථීති පුච්ඡති. නත්ථඤ්ඤං කිඤ්චීති ඉධාපි ‘‘අප්පමත්තකොපි කිලෙසො නත්ථී’’ති පුච්ඡති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙ පන චත්තාරොපි පඤ්හෙ සස්සතුච්ඡෙදඑකච්චසස්සතඅමරාවික්ඛෙපවසෙන පුච්ඡති. තෙනස්ස ථෙරො පුච්ඡිතපුච්ඡිතං පටිබාහන්තො මා හෙවන්ති ආහ. එත්ථ හිඉති නිපාතමත්තං, එවං මා භණීති අත්ථො. අත්තූපලද්ධිවසෙනෙව ‘‘අත්ථඤ්ඤං කිඤ්චි අඤ්ඤො කොචි අත්තා නාම අත්ථී’’ති සස්සතාදිආකාරෙන පුච්ඡති. කිං පනෙස අත්තූපලද්ධිකොති? න අත්තූපලද්ධිකො. එවංලද්ධිකො පන තත්ථෙකො භික්ඛු නිසින්නො, සො පුච්ඡිතුං න සක්කොති. තස්ස ලද්ධිං විස්සජ්ජාපනත්ථං එවං පුච්ඡති. යෙපි ච අනාගතෙ එවංලද්ධිකා භවිස්සන්ති, තෙසං ‘‘බුද්ධකාලෙපෙසො පඤ්හො මහාසාවකෙහි විස්සජ්ජිතො’’ති වචනොකාසුපච්ඡෙදනත්ථං පුච්ඡතියෙව.

173. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, "ඵස්සායතනානං" යනු ඵස්සයෙහි ආකාරයන්, එනම් ඵස්සය ඉපදීමට ස්ථාන වූ ධර්මයන් යනු අර්ථයයි. "අත්ථඤ්ඤං කිඤ්චී" යන්නෙන් මෙම ඵස්සායතනයන් ඉතිරි නොමැතිව නිරුද්ධ වූ කල්හි ඉන් පසුව ස්වල්ප වූ හෝ කිසිදු කෙලෙසක් පවතින්නේදැයි විමසයි. "නත්ථඤ්ඤං කිඤ්චී" යන්නෙන් මෙහිදී ද "ස්වල්ප වූ හෝ කෙලෙසක් ඉතිරි නොවේද?" යැයි විමසයි. සෙසු පද දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයමයි. මෙම ප්‍රශ්න සතරම ශාස්වත, උච්ඡේද, ඒකච්චශාස්වත සහ අමරාවික්ඛේප යන දෘෂ්ටි වශයෙන් විමසයි. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේ අසන ලද ප්‍රශ්නය වළක්වමින් "මා හේවං" (එසේ නොකියන්න) යැයි වදාළ සේක. මෙහි "හි" යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. "එසේ නොපවසන්න" යනු අර්ථයයි. ආත්මයක් ඇතැයි යන දෘෂ්ටියෙන් (අත්තූපලද්ධි) "වෙනත් යම් ආත්මයක් නමින් දෙයක් තිබේද?" යැයි ශාස්වත ආදී ආකාරයෙන් අසයි. "මොහු ආත්මයක් ඇතැයි ගත්තෙක්ද?" නැත, ඔහු එවැන්නෙක් නොවේ. එහෙත් එවැනි දෘෂ්ටියක් ඇති එක් භික්ෂුවක් එහි වැඩසිටි අතර, ඔහුට ප්‍රශ්න ඇසීමට නොහැකි විය. ඔහුගේ ඒ දෘෂ්ටිය දුරු කරවනු පිණිස මෙසේ අසයි. අනාගතයෙහි ද යම් කෙනෙක් එවැනි දෘෂ්ටි ඇත්තෝ වන්නාහුද, ඔවුන් වෙනුවෙන් "බුදුන් දවස මහා ශ්‍රාවකයන් විසින් මෙම ප්‍රශ්නය විසඳන ලද්දේය" යනුවෙන් පවසා වාද කරන්නන්ගේ අවස්ථාවන් නැතිකිරීම සඳහාම මෙසේ අසනු ලැබේ.

අප්පපඤ්චං පපඤ්චෙතීති න පපඤ්චෙතබ්බට්ඨානෙ පපඤ්චං කරොති, අනාචරිතබ්බං මග්ගං චරති. තාවතා පපඤ්චස්ස ගතීති යත්තකා ඡන්නං ඵස්සායතනානං ගති, තත්තකාව තණ්හාදිට්ඨිමානප්පභෙදස්ස පපඤ්චස්ස ගති. ඡන්නං, ආවුසො, ඵස්සායතනානං අසෙසවිරාගනිරොධා පපඤ්චනිරොධො පපඤ්චවූපසමොති එතෙසු ඡසු ආයතනෙසු සබ්බසො නිරුද්ධෙසු පපඤ්චාපි නිරුද්ධාව හොන්ති, වූපසන්තාව හොන්තීති අත්ථො. ආරුප්පෙ පන පුථුජ්ජනදෙවතානං කිඤ්චාපි පඤ්ච ඵස්සායතනානි නිරුද්ධානි, ඡට්ඨස්ස පන අනිරුද්ධත්තා තයොපි පපඤ්චා අප්පහීනාව. අපිච පඤ්චවොකාරභවවසෙනෙව පඤ්හො කථිතොති. චතුත්ථෙ ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

"අප්පපඤ්චං පපඤ්චේති" යනු ප්‍රපංච නොකළ යුතු තැන ප්‍රපංච කරයි, නොහැසිරිය යුතු මාර්ගයෙහි හැසිරෙයි යන්නයි. "යාවතා පපඤ්චස්ස ගති" යනු කෙතෙක් දුරට සය වැදෑරුම් ඵස්සායතනයන්ගේ පැවැත්ම ඇද්ද, එතෙක් දුරට තණ්හා, දිට්ඨි, මාන ප්‍රභේද ඇති ප්‍රපංචයන්ගේද පැවැත්ම වෙයි. "ආවුසෝ, සය වැදෑරුම් ඵස්සායතනයන් ඉතිරි නොමැතිව නිරුද්ධ වීමෙන් ප්‍රපංච නිරෝධය හා ප්‍රපංචයන්ගේ සංසිඳීම සිදුවේ" යන්නෙන්, මෙම ආයතන සයම සම්පූර්ණයෙන්ම නිරුද්ධ වූ විට ප්‍රපංචයන්ද නිරුද්ධ වූවා වෙති, සංසිඳුණා වෙති යනු අර්ථයයි. අරූප ලෝකයෙහි පෘථග්ජන දේවතාවන්ට ඵස්සායතන පහක් නිරුද්ධ වුවද, හයවන මනායතනය නිරුද්ධ නොවන බැවින් ප්‍රපංච තුනම ප්‍රහීණ නොවී පවතී. තවද, මෙම ප්‍රශ්නය පංචවෝකාර භවය සම්බන්ධයෙන්ම පවසන ලද්දකි. සිව්වන සූත්‍රයෙහිද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය.

5. උපවාණසුත්තවණ්ණනා

5. උපවාණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

175-176. පඤ්චමෙ විජ්ජායන්තකරො හොතීති විජ්ජාය වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරො හොති, සකලං වට්ටදුක්ඛං පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං කත්වා තිට්ඨතීති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සඋපාදානොති සගහණොව හුත්වා. අන්තකරො අභවිස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කත්වා ඨිතො අභවිස්ස. චරණසම්පන්නොති පන්නරසධම්මභෙදෙන චරණෙන සමන්නාගතො. යථාභූතං ජානං [Pg.352] පස්සං අන්තකරො හොතීති යථාසභාවං මග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා පස්සිත්වා වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කත්වා ඨිතො නාම හොතීති අරහත්තනිකූටෙන පඤ්හං නිට්ඨපෙසි. ඡට්ඨං හෙට්ඨා එකකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

175-176. පස්වන සූත්‍රයෙහි, "විජ්ජායන්තකරෝ හෝති" යනු විද්‍යාවෙන් වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර කරන්නේය, සියලු වට්ට දුක්ඛයන් පිරිසිඳ අවසාන කොට පවතින්නේය යන්නයි. සෙසු පදයන්හිද මෙම ක්‍රමයමය. "සඋපාදානෝ" යනු දැඩිව ග්‍රහණය කරගත් බව සහිතවමය. "අන්තකරෝ අභවිස්ස" යනු වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර කොට සිටියේ වන්නේය යන්නයි. "චරණසම්පන්නෝ" යනු පහළොස් වැදෑරුම් වූ චරණ ධර්මයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ තැනැත්තායි. "යථාභූතං ජානං පස්සං අන්තකරෝ හෝති" යනු ඇති තතු ලෙස මග්ග පඤ්ඤාවෙන් දැන දැක වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර කොට සිටින්නා වෙයි යනුවෙන් අර්හත් ඵලය මුදුන්පත් කරමින් ප්‍රශ්නය නිම කළේය. හයවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය යට දැක්වුණු ඒකක නිපාත වර්ණනාවෙහි සඳහන් ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

7. රාහුලසුත්තවණ්ණනා

7. රාහුල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

177. සත්තමෙ අජ්ඣත්තිකාති කෙසාදීසු වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධාකාරලක්ඛණා පථවීධාතු. බාහිරාති බහිද්ධා අනින්ද්‍රියබද්ධෙසු පාසාණපබ්බතාදීසු ථද්ධාකාරලක්ඛණා පථවීධාතු. ඉමිනාව නයෙන සෙසාපි ධාතුයො වෙදිතබ්බා. නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තාති ඉදං තයං තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහපටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං. සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බන්ති හෙතුනා කාරණෙන මග්ගපඤ්ඤාය පස්සිතබ්බං. දිස්වාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පස්සිත්වා. අච්ඡෙච්ඡි තණ්හන්ති මග්ගවජ්ඣතණ්හං සමූලකං ඡින්දි. විවත්තයි සංයොජනන්ති දසවිධම්පි සංයොජනං විවත්තයි උබ්බත්තෙත්වා පජහි. සම්මා මානාභිසමයාති හෙතුනා කාරණෙන නවවිධස්ස මානස්ස පහානාභිසමයා. අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛං පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං අකාසි, කත්වා ඨිතොති අත්ථො. ඉති සත්ථාරා සංයුත්තමහානිකායෙ රාහුලොවාදෙ (සං. නි. 3.91 ආදයො) විපස්සනා කථිතා, චූළරාහුලොවාදෙපි (ම. නි. 3.416 ආදයො) විපස්සනා කථිතා, අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදෙ (ම. නි. 2.107 ආදයො) දහරස්සෙව සතො මුසාවාදා වෙරමණී කථිතා, මහාරාහුලොවාදෙ (ම. නි. 2.113 ආදයො) විපස්සනා කථිතා. ඉමස්මිං අඞ්ගුත්තරමහානිකායෙ අයං චතුකොටිකසුඤ්ඤතා නාම කථිතාති.

177. හත්වන සූත්‍රයෙහි, "අජ්ඣත්තිකා" යනු කේසාදී වූ විසි වැදෑරුම් කොටස්වල පවත්නා තද ගතිය ලක්ෂණය කොට ඇති පඨවි ධාතුවයි. "බාහිරා" යනු බාහිරව පවතින ඉන්ද්‍රියයන්ට සම්බන්ධ නොවන ගල් පර්වත ආදියෙහි ඇති තද ගතිය ලක්ෂණය වූ පඨවි ධාතුවයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම සෙසු ධාතූන් ගැනද දත යුතුය. "නේතං මම, නේසෝහමස්මි, න මේසෝ අත්තා" යන මෙම තුන් පදය පවසන ලද්දේ තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන ග්‍රහණයන් බැහැර කිරීම් වශයෙනි. "සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං" යනු නිසි හේතු සහිතව මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැකිය යුතුය යන්නයි. "දිස්වා" යනු විපස්සනාව සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැක යන්නයි. "අච්ඡෙච්ඡි තණ්හං" යනු මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු තණ්හාව මුලින්ම සිඳ දැමුවේය යන්නයි. "විවට්ටයි සංයෝජනං" යනු දස වැදෑරුම් වූ සංයෝජනයන් උදුරා දමා බැහැර කළේය යන්නයි. "සම්මා මානාභිසමයා" යනු නිසි හේතු ඇතිව නව වැදෑරුම් මානය ප්‍රහීණ කිරීම් සංඛ්‍යාත අවබෝධය නිසාය. "අන්තමකාසි දුක්ඛස්ස" යනු වට්ට දුක්ඛය පිරිසිඳ අවසානයක් කළේය, එසේ අවසන් කොට සිටින්නේය යනු අර්ථයයි. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් සංයුක්ත නිකායෙහි රාහුලෝවාද සූත්‍රයන්හි විපස්සනාව දේශනා කරන ලදී. චූළරාහුලෝවාද සූත්‍රයෙහි ද විපස්සනාව දේශනා කරන ලදී. අම්බලට්ඨික රාහුලෝවාද සූත්‍රයෙහි උන්වහන්සේ කුඩා අවධියේදීම මුසාවාදයෙන් වැළකීම ගැන දේශනා කරන ලදී. මහාරාහුලෝවාද සූත්‍රයෙහි ද විපස්සනාව දේශනා කරන ලදී. මෙම අංගුත්තර නිකායෙහි මෙය චතුකොටික ශුන්‍යතාවය නමින් දේශනා කරන ලදී.

8. ජම්බාලීසුත්තවණ්ණනා

8. ජම්බාලී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

178. අට්ඨමෙ සන්තං චෙතොවිමුත්තින්ති අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං අඤ්ඤතරං සමාපත්තිං. සක්කායනිරොධන්ති තෙභූමකවට්ටසඞ්ඛාතස්ස සක්කායස්ස නිරොධං, නිබ්බානන්ති අත්ථො. න පක්ඛන්දතීති ආරම්මණවසෙන න පක්ඛන්දති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. න පාටිකඞ්ඛොති න පාටිකඞ්ඛිතබ්බො. ලෙපගතෙනාති ලෙපමක්ඛිතෙන.

178. අටවන පැනයෙහි ‘ශාන්ත චේතෝවිමුක්තිය’ යනු අටසමාපත්තීන්ගෙන් එක්තරා සමාපත්තියකි. ‘සක්කාය නිරෝධය’ යනු තෙභූමක වට්ට සංඛ්‍යාත සක්කායයාගේ නිරෝධය වූ නිවන යන්න අර්ථයයි. ‘න පක්ඛන්දති’ යනු අරමුණු වශයෙන් නොපිවිසෙයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘න පාටිකංඛෝ’ යනු බලාපොරොත්තු නොවිය යුතුයි. ‘ලේපගතේනා’ යනු ඇලෙන සුළු දෙයක් (ලාකඩ වැනි) තැවරුණු යන්නයි.

ඉමස්මිඤ්ච [Pg.353] පනත්ථෙ නදීපාරං ගන්තුකාමපුරිසොපම්මං ආහරිතබ්බං – එකො කිර පුරිසො චණ්ඩසොතාය වාළමච්ඡාකුලාය නදියා පාරං ගන්තුකාමො ‘‘ඔරිමං තීරං සාසඞ්කං සප්පටිභයං, පාරිමං තීරං ඛෙමං අප්පටිභයං, කිං නු ඛො කත්වා පාරං ගමිස්සාමී’’ති පටිපාටියා ඨිතෙ අට්ඨ කකුධරුක්ඛෙ දිස්වා ‘‘සක්කා ඉමාය රුක්ඛපටිපාටියා ගන්තු’’න්ති මනසිකත්වා ‘‘කකුධරුක්ඛා නාම මට්ඨසාඛා හොන්ති, සාඛාය හත්ථා න සණ්ඨහෙය්‍යු’’න්ති නිග්‍රොධපිලක්ඛරුක්ඛාදීනං අඤ්ඤතරස්ස ලාඛාය හත්ථපාදෙ මක්ඛෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන එකං සාඛං ගණ්හි. හත්ථො තත්ථෙව ලගි. පුන වාමහත්ථෙන දක්ඛිණපාදෙන වාමපාදෙනාති චත්තාරොපි හත්ථපාදා තත්ථෙව ලගිංසු. සො අධොසිරො ලම්බමානො උපරිනදියං දෙවෙ වුට්ඨෙ පුණ්ණාය නදියා සොතෙ නිමුග්ගො කුම්භීලාදීනං භක්ඛො අහොසි.

මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ගඟෙන් එතෙර වීමට කැමති මිනිසෙකුගේ උපමාව දත යුතුය. එක්තරා මිනිසෙක් චණ්ඩ වූ දිය පහරවල් ඇති, දරුණු මසුන්ගෙන් පිරි ගඟකින් එතෙර වනු කැමතිව, “මෙපිට ඉවුර සැක සහිතය, බිය සහිතය; එපිට ඉවුර ක්ෂේම අන්තරාය රහිතය. මා කෙසේ එතෙර වන්නෙම්ද?” යි සිතා පිළිවෙළින් පිහිටි කුඹුක් ගස් අටක් දැක, “මේ ගස් පෙළ ආධාරයෙන් එතෙර විය හැකිය” යි සිතීය. “කුඹුක් ගස් යනු සිනිඳු අතු ඇත්තාහුය, අතුවල දෑත් නොරැඳෙන්නේය” යි සිතා නුග, පලා ආදී ගසක ලාකඩ ගෙන අත් පා වල තවරා දකුණු අතින් එක් අත්තක් අල්ලා ගත්තේය. අත එහිම ඇලුණි. නැවත වම් අතින් ද, දකුණු පයෙන් ද, වම් පයෙන් ද යනාදී වශයෙන් අත් පා හතරම එහිම ඇලුණි. ඔහු හිස බිමට හැරී එල්ලෙමින් සිටියදී, ඉහළින් වැසි වැටී ගඟ පිරී දිය පහරට හසුව කිඹුලන් ආදීන්ට ගොදුරු විය.

තත්ථ නදීසොතං විය සංසාරසොතං දට්ඨබ්බං, සොතස්ස පාරං ගන්තුකාමපුරිසො විය යොගාවචරො, ඔරිමතීරං විය සක්කායො, පාරිමතීරං විය නිබ්බානං, පටිපාටියා ඨිතා අට්ඨ කකුධරුක්ඛා විය අට්ඨ සමාපත්තියො, ලෙපමක්ඛිතෙන හත්ථෙන සාඛාගහණං විය ඣානවිපස්සනානං පාරිපන්ථිකෙ අසොධෙත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනං, චතූහි හත්ථපාදෙහි සාඛාය බද්ධස්ස ඔලම්බනං විය පඨමජ්ඣානෙ නිකන්තියා ලග්ගකාලො, උපරිසොතෙ වුට්ඨි විය ඡසු ද්වාරෙසු කිලෙසානං උප්පන්නකාලො, නදියා පුණ්ණාය සොතෙ නිමුග්ගස්ස කුම්භීලාදීනං භක්ඛභූතකාලො විය සංසාරසොතෙ නිමුග්ගස්ස චතූසු අපායෙසු දුක්ඛානුභවනකාලො වෙදිතබ්බො.

එහි ගංගා ප්‍රවාහය මෙන් සංසාර ප්‍රවාහය දත යුතුය. එතෙර වීමට කැමති පුරුෂයා මෙන් යෝගාවචරයා ද, මෙපිට ඉවුර මෙන් සක්කාය ද, එපිට ඉවුර මෙන් නිවන ද, පිළිවෙළින් පිහිටි කුඹුක් ගස් අට මෙන් අටසමාපත්තීන් ද, ලාකඩ තැවරුණු අතින් අතු ඇල්ලීම මෙන් ධ්‍යාන විපස්සනාවන්ට බාධා පමුණුවන ධර්මයන් දුරු නොකොට සමාපත්තීන්ට සමවැදීම ද, සිවු අත් පා වලින් අත්තෙහි බැඳී එල්ලීම මෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි ආලය (නිකන්තිය) නිසා ඇලී සිටින කාලය ද, ඉහළින් වසින වැස්ස මෙන් සය දොරින් කෙලෙසුන් උපදින කාලය ද, ගඟ පිරී දිය පහරෙහි ගිලී කිඹුලන් ආදීන්ට ගොදුරු වීම මෙන් සංසාර ප්‍රවාහයෙහි ගිලී සතර අපායෙහි දුක් අනුභව කරන කාලය ද දත යුතුය.

සුද්ධෙන හත්ථෙනාති සුධොතෙන පරිසුද්ධහත්ථෙන. ඉමස්මිම්පි අත්ථෙ තාදිසමෙව ඔපම්මං කාතබ්බං – තථෙව හි පාරං ගන්තුකාමො පුරිසො ‘‘කකුධරුක්ඛා නාම මට්ඨසාඛා, කිලිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හන්තස්ස හත්ථො පරිගලෙය්‍යා’’ති හත්ථපාදෙ සුධොතෙ කත්වා එකං සාඛං ගණ්හිත්වා පඨමං රුක්ඛං ආරුළ්හො. තතො ඔතරිත්වා දුතියං…පෙ… තතො ඔතරිත්වා අට්ඨමං, අට්ඨමරුක්ඛතො ඔතරිත්වා පාරිමතීරෙ ඛෙමන්තභූමිං ගතො.

‘පිරිසිදු අතින්’ යනු මැනවින් සෝදා පිරිසිදු කරන ලද අතින් යන්නයි. මේ අර්ථයෙහි ද එබඳුම උපමාවක් දත යුතුය. එසේම එතෙර වීමට කැමති පුරුෂයෙක් “කුඹුක් ගස්වල අතු සිනිඳුය, කිලුටු අතින් ඇල්ලුවහොත් අත ලිස්සා යන්නේය” යි සිතා අත් පා මැනවින් සෝදා පිරිසිදු කර එක් අත්තක් අල්ලාගෙන පළමු ගසට නැංගේය. ඉන් බැස දෙවන ගසට... පෙ... ඉන් බැස අටවන ගසට නැඟ, අටවන ගසින් බැස එපිට ඉවුරේ වූ නිර්භය භූමියට ගියේය.

තත්ථ ‘‘ඉමෙහි රුක්ඛෙහි පාරිමතීරං ගමිස්සාමී’’ති තස්ස පුරිසස්ස චින්තිතකාලො විය යොගිනො ‘‘අට්ඨ සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො [Pg.354] වුට්ඨාය අරහත්තං ගමිස්සාමී’’ති චින්තිතකාලො, සුද්ධෙන හත්ථෙන සාඛාගහණං විය ඣානවිපස්සනානං පාරිපන්ථිකධම්මෙ සොධෙත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනං. තත්ථ පඨමරුක්ඛාරොහණකාලො විය පඨමජ්ඣානසමාපත්තිකාලො, පඨමරුක්ඛතො ඔරුය්හ දුතියං ආරුළ්හකාලො විය පඨමජ්ඣානෙ නිකන්තියා අබද්ධස්ස තතො වුට්ඨාය දුතියජ්ඣානසමාපන්නකාලො…පෙ… සත්තමරුක්ඛතො ඔරුය්හ අට්ඨමං ආරුළ්හකාලො විය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියං නිකන්තියා අබද්ධස්ස තතො වුට්ඨාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපන්නකාලො. අට්ඨමරුක්ඛතො ඔරුය්හ පාරිමතීරං ඛෙමන්තභූමිං ගතකාලො විය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ නිකන්තියා අබද්ධස්ස සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තප්පත්තකාලො වෙදිතබ්බො.

එහි “මේ ගස් මාර්ගයෙන් එපිට ඉවුරට යන්නෙමි” යි ඒ පුරුෂයා සිතූ කාලය මෙන්, “අටසමාපත්තීන්ට සමවැදී, සමාපත්තියෙන් නැගී රහත් භාවයට පැමිණෙන්නෙමි” යි යෝගාවචරයා සිතූ කාලය ද, පිරිසිදු අතින් අත්ත ඇල්ලීම මෙන් ධ්‍යාන විපස්සනාවන්ට බාධා පමුණුවන ධර්මයන් පිරිසිදු කොට සමාපත්තියට සමවැදීම ද දත යුතුය. එහි පළමු ගසට නැඟීම මෙන් ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාපත්ති කාලය ද, පළමු ගසින් බැස දෙවන ගසට නැඟීම මෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි ආලයෙන් නොබැඳී ඉන් නැගී දෙවන ධ්‍යානයට සමවැදීම ද... පෙ... සත්වන ගසින් බැස අටවන ගසට නැඟීම මෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙහි ආලයෙන් නොබැඳී ඉන් නැගී නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියට සමවැදීම ද දත යුතුය. අටවන ගසින් බැස එපිට ඉවුරේ ක්ෂේම භූමියට ගිය කාලය මෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි ආලයෙන් නොබැඳී සමාපත්තියෙන් නැගී සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දැක රහත් භාවයට පැමිණි කාලය දත යුතුය.

අවිජ්ජාප්පභෙදං මනසි කරොතීති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණභූතාය ගණබහලමහාඅවිජ්ජාය පභෙදසඞ්ඛාතං අරහත්තං මනසි කරොති. න පක්ඛන්දතීති ආරම්මණවසෙනෙව න පක්ඛන්දති. ජම්බාලීති ගාමතො නික්ඛන්තස්ස මහාඋදකස්ස පතිට්ඨානභූතො මහාආවාටො. අනෙකවස්සගණිකාති ගාමස්ස වා නගරස්ස වා උප්පන්නකාලෙයෙව උප්පන්නත්තා අනෙකානි වස්සගණානි උප්පන්නාය එතිස්සාති අනෙකවස්සගණිකා. ආයමුඛානීති චතස්සො පවිසනකන්දරා. අපායමුඛානීති අපවාහනච්ඡිද්දානි. න ආළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛොති න පාළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛිතබ්බො. න හි තතො උදකං උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ගහෙත්වා මහාසමුද්දං පාපුණාති.

‘අවිජ්ජාප්පභේදං මනසි කරෝති’ යනු අටතැනක නොදැනීම වූ ඝන වූ මහා අවිද්‍යාව බිඳලීම සංඛ්‍යාත අර්හත්වය මෙනෙහි කරයි. ‘න පක්ඛන්දති’ යනු අරමුණු වශයෙන් ම නොපිවිසෙයි. ‘ජම්බාලී’ යනු ගමෙන් නික්මෙන මහා ජලය රැඳෙන මහා පල්වළකි. ‘අනේකවස්සගණිකා’ යනු ගම හෝ නගරය ඇති වූ කාලයේ පටන් ඇති වූ බැවින් වසර ගණනාවක් පැරණි වූ යන්නයි. ‘ආයමුඛානි’ යනු ඇතුළු වන මාවත් හතරයි. ‘අපායමුඛානි’ යනු පිටවන සිදුරුයි. ‘න ආළිප්පභේදෝ පාටිකංඛෝ’ යනු වැටි බිඳීමක් බලාපොරොත්තු නොවිය යුතුය. එහි ඇති ජලය ඉහළට විත් වැටිය බිඳගෙන කුණු කසළ රැගෙන මහා සමුද්‍රයට නොපැමිණෙන්නේය.

ඉමස්ස පනත්ථස්ස විභාවනත්ථං උය්‍යානගවෙසකඔපම්මං ආහරිතබ්බං. එකො කිර නගරවාසිකො කුලපුත්තො උය්‍යානං ගවෙසන්තො නගරතො නාතිදූරෙ නච්චාසන්නෙ මහන්තං ජම්බාලිං අද්දස. සො ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ රමණීයං උය්‍යානං භවිස්සතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා කුද්දාලං ආදාය චත්තාරිපි කන්දරානි පිධාය අපවාහනච්ඡිද්දානි විවරිත්වා අට්ඨාසි. දෙවො න සම්මා වස්සි, අවසෙසඋදකං අපවාහනච්ඡිද්දෙන පරිස්සවිත්වා ගතං. චම්මඛණ්ඩපිලොතිකාදීනි තත්ථෙව පූතිකානි ජාතානි, පාණකා සණ්ඨිතා, සමන්තා අනුපගමනීයා ජාතා. උපගතානම්පි නාසාපුටෙ පිධාය පක්කමිතබ්බං හොති[Pg.355]. සො කතිපාහෙන ආගන්ත්වා පටික්කම්ම ඨිතො ඔලොකෙත්වා ‘‘න සක්කා උපගන්තු’’න්ති පක්කාමි.

මේ අර්ථය විස්තර කිරීම සඳහා උයන් සොයන්නෙකුගේ උපමාව දත යුතුය. එක්තරා නගරවාසී කුලපුත්‍රයෙක් උයනක් සොයමින් යන්නේ නගරයට නුදුරු වූ ද නොසීහුණු වූ ද තැනක පිහිටි මහා පල්වළක් දුටුවේය. ඔහු “මේ ස්ථානය රමණීය උයනක් වනු ඇතැයි” සලකා උදැල්ලක් ගෙන ජලය ඇතුළු වන මාවත් හතරම වසා දමා, ජලය පිටවන සිදුරු විවෘත කර බලා සිටියේය. වැසි මැනවින් නොවැටුණි, ඉතිරි ජලය පිටවන සිදුරෙන් පෙරී ගියේය. එහි තිබූ සම් කැබලි, රෙදි කඩ ආදිය කුණු වී ගියේය, පණුවන් හටගත්තේය, හාත්පසින්ම ළඟා විය නොහැකි තත්ත්වයට පත් විය. එහි ගිය අය ද නාසය වසාගෙන ඉවත් විය යුතුය. ඔහු දින කිහිපයකින් පැමිණ මඳක් ඈතින් සිට බලා “මෙහි යා නොහැකිය” යි සිතා නික්ම ගියේය.

තත්ථ නගරවාසී කුලපුත්තො විය යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, උය්‍යානං ගවෙසන්තෙන ගාමද්වාරෙ ජම්බාලියා දිට්ඨකාලො විය චාතුමහාභූතිකකායො, ආයමුඛානං පිහිතකාලො විය ධම්මස්සවනොදකස්ස අලද්ධකාලො, අපායමුඛානං විවටකාලො විය ඡද්වාරිකසංවරස්ස විස්සට්ඨකාලො, දෙවස්ස සම්මා අවුට්ඨකාලො විය සප්පායකම්මට්ඨානස්ස අලද්ධකාලො, අවසෙසඋදකස්ස අපායමුඛෙහි පරිස්සවිත්වා ගතකාලො විය අබ්භන්තරෙ ගුණානං පරිහීනකාලො, උදකස්ස උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ආදාය මහාසමුද්දං පාපුණිතුං අසමත්ථකාලො විය අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාපාළිං භින්දිත්වා කිලෙසරාසිං විධමිත්වා නිබ්බානං සච්ඡිකාතුං අසමත්ථකාලො, චම්මඛණ්ඩපිලොතිකාදීනං තත්ථෙව පූතිභාවො විය අබ්භන්තරෙ රාගාදිකිලෙසෙහි පරිපූරිතකාලො, තස්ස ආගන්ත්වා දිස්වා විප්පටිසාරිනො ගතකාලො විය වට්ටසමඞ්ගිපුග්ගලස්ස වට්ටෙ අභිරතකාලො වෙදිතබ්බො.

එහිදී නගරවැසි කුලපුත්‍රයෙකු මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. උයනක් සොයන්නෙකු හට ගම්දොර තිබෙන ජම්බාලියක් (කසළ වළක් හෝ මඩ වළක්) දක්නට ලැබුණු අවස්ථාව මෙන් සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුත් ශරීරය දත යුතුය. (දිය එන) ආයමුඛයන් පියවා ඇති අවස්ථාව මෙන් ධර්මශ්‍රවණය නමැති ජලය නොලැබුණු කාලය දත යුතුය. (දිය බසින) අපායමුඛයන් විවෘත කර ඇති අවස්ථාව මෙන් සය වැදෑරුම් ඉන්ද්‍රිය සංවරය ලිහිල් වූ අවස්ථාව දත යුතුය. වැසි දෙවියන් මැනවින් වැසි නොවැසූ අවස්ථාව මෙන් සප්‍රාය කමටහන් නොලැබුණු කාලය දත යුතුය. ඉතිරි ජලය අපායමුඛයන් ඔස්සේ පෙරී ගිය අවස්ථාව මෙන් අභ්‍යන්තර ගුණධර්ම පිරිහී ගිය කාලය දත යුතුය. ජලය ඉතිරී ගොස් වැට කඩාගෙන කුණු කසළ ද රැගෙන මහා සමුද්‍රයට පැමිණීමට නොහැකි අවස්ථාව මෙන් රහත් මගින් අවිද්‍යාව නමැති වැට බිඳ දමා ක්ලේශ සමූහය විනාශ කොට නිවන සාක්ෂාත් කිරීමට නොහැකි කාලය දත යුතුය. සම් කඩක්, වැරහැල්ලක් ආදිය එතැනම කුණු වී යන අවස්ථාව මෙන් අභ්‍යන්තරය රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් පිරී ගිය කාලය දත යුතුය. ඔහු එහි පැමිණ (ඒ විනාශය) දැක පසුතැවිලි වී ගිය අවස්ථාව මෙන් වට්ටසමංගී පුද්ගලයා (සංසාර චක්‍රයෙහි ගැලී සිටින පුද්ගලයා) වෘත්තයෙහි (සංසාරයෙහි) ඇලී සිටින කාලය දත යුතුය.

ආළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛොති පාළිප්පභෙදො පාටිකඞ්ඛිතබ්බො. තතො හි උදකං උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ආදාය මහාසමුද්දං පාපුණිතුං සක්ඛිස්සතීති අත්ථො.

‘ආළිප්පභේදෝ පාටිකංඛෝ’ යනු වැට (බැම්ම) බිඳී යාම අපේක්ෂා කළ යුතුය යන්නයි. එවිට ජලය ඉතිරී ගොස් බැම්ම බිඳ දමා කුණු කසළ ද රැගෙන මහා සමුද්‍රයට පැමිණීමට හැකිවනු ඇත යනු අර්ථයයි.

ඉධාපි තදෙව ඔපම්මං ආහරිතබ්බං. තත්ථ ආයමුඛානං විවටකාලො විය සප්පායධම්මස්සවනස්ස ලද්ධකාලො, අපායමුඛානං පිහිතකාලො විය ඡසු ද්වාරෙසු සංවරස්ස පච්චුපට්ඨිතකාලො, දෙවස්ස සම්මා වුට්ඨකාලො විය සප්පායකම්මට්ඨානස්ස ලද්ධකාලො, උදකස්ස උට්ඨාය පාළිං භින්දිත්වා කචවරං ආදාය මහාසමුද්දං පත්තකාලො විය අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජං භින්දිත්වා අකුසලරාසිං විධමිත්වා අරහත්තං සච්ඡිකතකාලො, ආයමුඛෙහි පවිට්ඨෙන උදකෙන සරස්ස පරිපුණ්ණකාලො විය අබ්භන්තරෙ ලොකුත්තරධම්මෙහි පරිපුණ්ණකාලො, සමන්තතො වතිං කත්වා රුක්ඛෙ රොපෙත්වා උය්‍යානමජ්ඣෙ පාසාදං මාපෙත්වා නාටකානි පච්චුපට්ඨපෙත්වා සුභොජනං භුඤ්ජන්තස්ස නිසින්නකාලො විය ධම්මපාසාදං ආරුය්හ [Pg.356] නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසින්නකාලො වෙදිතබ්බො. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. දෙසනා පන ලොකියලොකුත්තරමිස්සිකා කථිතාති.

මෙහිදී ද ඒ උපමාවම ගත යුතුය. එහි දිය එන මාවත් (ආයමුඛ) විවෘත වූ කාලය මෙන් සප්‍රාය ධර්ම ශ්‍රවණය ලැබුණු කාලය ද, දිය බසින මාවත් (අපායමුඛ) වැසූ කාලය මෙන් සය වැදෑරුම් ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවරය එළඹ සිටි කාලය ද, දෙවියන් මැනවින් වැසි වැසූ කාලය මෙන් සප්‍රාය කමටහන් ලැබුණු කාලය ද, ජලය ඉතිරී ගොස් බැම්ම බිඳ කුණු කසළ ද ගෙන මහා සමුද්‍රයට පැමිණි කාලය මෙන් රහත් මගින් අවිද්‍යාව බිඳ අකුසල් රාශිය විනාශ කර අර්හත්වය සාක්ෂාත් කළ කාලය ද, දිය එන මාවත්වලින් පැමිණි ජලයෙන් විල පිරී ගිය කාලය මෙන් අභ්‍යන්තරය ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගෙන් පිරී ගිය කාලය ද, හාත්පසින් වැටවල් බැඳ ගස් රෝපණය කර උයන මධ්‍යයෙහි ප්‍රාසාදයක් කරවා නාටක ස්ත්‍රීන් පිරිවරාගෙන යහපත් භෝජන අනුභව කරමින් සිටින කාලය මෙන් ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැඟ නිවන අරමුණු කොට ඵලසමාපත්තියට සමවැදී සිටින කාලය දත යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. දේශනාව වනාහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතව දේශනා කරන ලද්දකි.

9. නිබ්බානසුත්තවණ්ණනා

9. නිබ්බාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

179. නවමෙ හානභාගියා සඤ්ඤාතිආදීසු ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභිං කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති, හානභාගිනී පඤ්ඤා’’ති (විභ. 799) අභිධම්මෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථාභූතං නප්පජානන්තීති යථාසභාවතො මග්ගඤාණෙන න ජානන්ති.

179. නවවැනි සූත්‍රයේ ‘හානභාගියා සඤ්ඤා’ යනාදියේදී, ‘පළමු ධ්‍යානය ලැබූවහුට කාමයන් හා බැඳුණු සඤ්ඤා සහ මනසිකාරයෝ පහළ වෙත්ද, එය පිරිහීමට හේතු වන ප්‍රඥාවයි’ (විභංග 799) යනුවෙන් අභිධර්මයේ වදාළ ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය. ‘යථාභූතං නප්පජානන්ති’ යනු ඇති සැටියෙන් මග නුවණින් (මාර්ග ඥානයෙන්) නොදනිති යන්නයි.

10. මහාපදෙසසුත්තවණ්ණනා

10. මහාපදේස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

180. දසමෙ භොගනගරෙ විහරතීති පරිනිබ්බානසමයෙ චාරිකං චරන්තො තං නගරං පත්වා තත්ථ විහරති. ආනන්දචෙතියෙති ආනන්දයක්ඛස්ස භවනට්ඨානෙ පතිට්ඨිතවිහාරෙ. මහාපදෙසෙති මහාඔකාසෙ මහාඅපදෙසෙ වා, බුද්ධාදයො මහන්තෙ මහන්තෙ අපදිසිත්වා වුත්තානි මහාකාරණානීති අත්ථො. නෙව අභිනන්දිතබ්බන්ති හට්ඨතුට්ඨෙහි සාධුකාරං දත්වා පුබ්බෙව න සොතබ්බං. එවං කතෙ හි පච්ඡා ‘‘ඉදං න සමෙතී’’ති වුච්චමානොපි ‘‘කිං පුබ්බෙව අයං ධම්මො, ඉදානි න ධම්මො’’ති වත්වා ලද්ධිං න විස්සජ්ජෙති. නප්පටික්කොසිතබ්බන්ති ‘‘කිං එස බාලො වදතී’’ති එවං පුබ්බෙව න වත්තබ්බං. එවං වුත්තෙ හි වත්තුං යුත්තම්පි න වක්ඛති. තෙනාහ – අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වාති. පදබ්‍යඤ්ජනානීති පදසඞ්ඛාතානි බ්‍යඤ්ජනානි. සාධුකං උග්ගහෙත්වාති ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ පාළි වුත්තා, ඉමස්මිං ඨානෙ අත්ථො වුත්තො, ඉමස්මිං ඨානෙ අනුසන්ධි කථිතා, ඉමස්මිං ඨානෙ පුබ්බාපරං කථිත’’න්ති සුට්ඨු ගහෙත්වා. සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බානීති සුත්තෙ ඔතරිතබ්බානි. විනයෙ සන්දස්සෙතබ්බානීති විනයෙ සංසන්දෙතබ්බානි.

180. දසවැනි සූත්‍රයේ ‘භෝගනගරේ විහරති’ යනු පිරිනිවන් පාන සමයෙහි චාරිකාවේ වඩින්නේ ඒ නගරයට පැමිණ එහි වැඩවසන බවයි. ‘ආනන්දචේතියේ’ යනු ආනන්ද නම් යක්ෂයාගේ භවනය තිබූ ස්ථානයෙහි ඉදිකළ විහාරයෙහිය. ‘මහාපදේසේ’ යනු මහා අවකාශයන්හි හෝ මහා නිර්දේශයන්හි හෙවත් බුද්ධාදී උතුමන් උදෙසා වදාරන ලද මහා කරුණු යනු අර්ථයයි. ‘නේව අභිනන්දිතබ්බං’ යනු මහත් සතුටින් සාධුකාර දී කලින්ම පිළිනොගත යුතුය. එසේ කළහොත් පසුව ‘මෙය නොගැළපේ’ යැයි පවසන විට ද, ‘මුලින් මෙය ධර්මය වූයේත් දැන් ධර්මය නොවන්නේත් මන්ද?’ කියා තමා ගත් දෘෂ්ටිය අත්නොහරියි. ‘නප්පටික්කෝසිතබ්බං’ යනු ‘මේ අනුවණයා කුමක් පවසන්නේද?’ කියා කලින්ම බැහැර නොකළ යුතුය. එසේ කී විට ඔහු පැවසිය යුතු දේ වුවද පවසන්නේ නැත. එබැවින් ‘අභිනන්දනය නොකොට, ප්‍රතික්ෂේප නොකොට’ යැයි වදාළ සේක. ‘පදබ්‍යඤ්ජනානි’ යනු පද නමින් හැඳින්වෙන අකුරුය. ‘සාධුකං උග්ගහෙත්වා’ යනු ‘මේ ස්ථානයෙහි පෙළ (පාලිය) වදාරන ලදී, මේ ස්ථානයෙහි අර්ථය වදාරන ලදී, මේ ස්ථානයෙහි පූර්වාපර සන්ධි ගළපන ලදී’ යනාදී වශයෙන් මැනවින් ග්‍රහණය කරගෙනය. ‘සුත්තේ ඕතාරේතබ්බානි’ යනු සූත්‍රයෙහි බැසගත යුතුය (සසඳා බැලිය යුතුය). ‘විනයේ සන්දස්සේතබ්බානි’ යනු විනයෙහි සැසඳිය යුතුය.

එත්ථ ච සුත්තන්ති විනයො වුත්තො. යථාහ – ‘‘කත්ථ පටික්ඛිත්තං, සාවත්ථියං සුත්තවිභඞ්ගෙ’’ති (චූළව. 457) විනයොති ඛන්ධකො. යථාහ – ‘‘විනයාතිසාරෙ’’ති. එවං විනයපිටකම්පි න පරියාදියති. උභතොවිභඞ්ගා පන සුත්තං, ඛන්ධකපරිවාරා [Pg.357] විනයොති එවං විනයපිටකං පරියාදියති. අථ වා සුත්තන්තපිටකං සුත්තං, විනයපිටකං විනයොති එවං ද්වෙයෙව පිටකානි පරියාදියන්ති. සුත්තන්තාභිධම්මපිටකානි වා සුත්තං, විනයපිටකං විනයොති එවම්පි තීණි පිටකානි න තාව පරියාදියන්ති. අසුත්තනාමකඤ්හි බුද්ධවචනං නාම අත්ථි. සෙය්‍යථිදං – ජාතකං පටිසම්භිදා නිද්දෙසො සුත්තනිපාතො ධම්මපදං උදානං ඉතිවුත්තකං විමානවත්ථු පෙතවත්ථු ථෙරගාථා ථෙරීගාථා අපදානන්ති.

මෙහිදී ‘සුත්ත’ (සූත්‍ර) යනු විනය පීටකයයි. ‘එය කොතැනක පනවන ලද්දක්ද? සාවත්ථියෙහි සුත්තවිභංගයෙහිය’ (චූළවග්ග 457) වදාළ පරිදිය. ‘විනය’ යනු ඛන්ධකයයි. ‘විනයාතිසාරේ’ යන්නෙහි මෙනි. මෙලෙස විනය පීටකය සම්පූර්ණයෙන් ම මෙයට ඇතුළත් නොවේ. උභතෝ විභංග වනාහි සූත්‍රයයි, ඛන්ධක හා පරිවාර වනාහි විනයයි යනුවෙන් මෙහිදී විනය පීටකය ඇතුළත් වේ. එසේත් නැතහොත් සූත්‍ර පිටකය ‘සූත්‍ර’ ලෙසත් විනය පිටකය ‘විනය’ ලෙසත් පිටක දෙකම මෙයට ඇතුළත් වේ. නැතහොත් සූත්‍ර හා අභිධර්ම පිටක ‘සූත්‍ර’ ලෙසත් විනය පිටකය ‘විනය’ ලෙසත් මෙහිදී පිටක තුනම ඇතුළත් වේ යැයි කිව නොහැක. මන්ද ‘අසූත්‍ර’ නමින් හැඳින්වෙන බුද්ධ වචන ද පවතින බැවිනි. එනම්: ජාතක, පටිසම්භිදා, නිද්දේස, සුත්තනිපාත, ධම්මපද, උදාන, ඉතිවුත්තක, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු, ථේරගාථා, ථේරීගාථා, අපදාන යන මේවාය.

සුදින්නත්ථෙරො පන ‘‘අසුත්තනාමකං බුද්ධවචනං නත්ථී’’ති තං සබ්බං පටික්ඛිපිත්වා ‘‘තීණි පිටකානි සුත්තං, විනයො පන කාරණ’’න්ති ආහ. තතො තං කාරණං දස්සෙන්තො ඉදං සුත්තමාහරි –

සුදින්න තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ‘අසූත්‍ර නමින් හැඳින්වෙන බුද්ධ වචනයක් නැත’ යැයි ඒ සියල්ල ප්‍රතික්ෂේප කර, ‘පිටක තුනම සූත්‍රයයි, විනය වනාහි (ඒවාට) හේතුවයි’ පවසා, එම කරුණ පෙන්වීම සඳහා මේ සූත්‍රය ගෙන හැර දැක්වූහ.

‘‘යෙ ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි, ඉමෙ ධම්මා සරාගාය සංවත්තන්ති නො විරාගාය, සංයොගාය සංවත්තන්ති නො විසංයොගාය, සඋපාදානාය සංවත්තන්ති නො අනුපාදානාය, මහිච්ඡතාය සංවත්තන්ති නො අප්පිච්ඡතාය, අසන්තුට්ඨියා සංවත්තන්ති නො සන්තුට්ඨියා, කොසජ්ජාය සංවත්තන්ති නො වීරියාරම්භාය, සඞ්ගණිකාය සංවත්තන්ති නො පවිවෙකාය, ආචයාය සංවත්තන්ති නො අපචයාය. එකංසෙන, ගොතමි, ජානෙය්‍යාසි ‘නෙසො ධම්මො නෙසො විනයො නෙතං සත්ථු සාසන’න්ති.

‘ගෝතමිය, යම් ධර්ම කෙනෙකුන් මේ ධර්මයන් රාගය පිණිස මිස විරාගය පිණිස පවතින්නේ නැත, සංයෝගය (බැඳීම) පිණිස මිස විසංයෝගය පිණිස පවතින්නේ නැත, උපාදානය සහිතව මිස අනුපාදානය පිණිස පවතින්නේ නැත, මහේච්ඡතාව (වැඩි ආශාව) පිණිස මිස අප්පිච්ඡතාව (අඩු ආශාව) පිණිස පවතින්නේ නැත, අසන්තෝෂය පිණිස මිස සන්තෝෂය පිණිස පවතින්නේ නැත, කුසීත බව පිණිස මිස වීර්යය ආරම්භ කිරීම පිණිස පවතින්නේ නැත, පිරිස් සමඟ එකතු වීම පිණිස මිස විවේකය පිණිස පවතින්නේ නැත, රැස් කිරීම පිණිස මිස අත්හැරීම පිණිස පවතින්නේ නැත කියා ඔබ දන්නේ නම්, ගෝතමිය, ඒකාන්තයෙන්ම මෙසේ දත යුතුය: මෙය ධර්මය නොවේ, මෙය විනය නොවේ, මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනය නොවේ’ කියායි.

‘‘යෙ ච ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි, ඉමෙ ධම්මා විරාගාය සංවත්තන්ති නො සරාගාය, විසංයොගාය සංවත්තන්ති නො සංයොගාය. අනුපාදානාය සංවත්තන්ති නො සඋපාදානාය, අප්පිච්ඡතාය සංවත්තන්ති නො මහිච්ඡතාය, සන්තුට්ඨියා සංවත්තන්ති නො අසන්තුට්ඨියා, වීරියාරම්භාය සංවත්තන්ති නො කොසජ්ජාය, පවිවෙකාය සංවත්තන්ති නො සඞ්ගණිකාය, අපචයාය සංවත්තන්ති නො ආචයාය. එකංසෙන, ගොතමි, ජානෙය්‍යාසි ‘එසො ධම්මො එසො විනයො එතං සත්ථු සාසන’’’න්ති (චූළව. 406; අ. නි. 8.53).

“ගෝතමිය, යම් ධර්ම කෙනෙකුන් පිළිබඳව ‘මේ ධර්මයෝ විරාගය පිණිස පවතිති, සරාගය පිණිස නොවෙති; විසංයෝගය පිණිස පවතිති, සංයෝගය පිණිස නොවෙති; අනුපාදානය (නොගැනීම) පිණිස පවතිති, සඋපාදානය පිණිස නොවෙති; අල්පේච්ඡතාව පිණිස පවතිති, මහේච්ඡතාව පිණිස නොවෙති; සන්තෝෂය පිණිස පවතිති, අසන්තෝෂය පිණිස නොවෙති; වීර්යය ආරම්භ කිරීම පිණිස පවතිති, කුසීත බව පිණිස නොවෙති; ප්‍රවිවේකය පිණිස පවතිති, පිරිස් සමඟ එක්ව විසීම පිණිස නොවෙති; (කෙලෙස්) දුරු කිරීම පිණිස පවතිති, (කෙලෙස්) රැස් කිරීම පිණිස නොවෙති’ යි ඔබ දැනගන්නෙහි ද, ගෝතමිය, ‘මෙය ධර්මයයි, මෙය විනයයි, මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනයයි’ කියා ඒකාන්තයෙන් ම දැනගන්න.” (චූළවග්ග 406; අං.නි. 8.53).

තස්මා සුත්තෙති තෙපිටකබුද්ධවචනෙ ඔතාරෙතබ්බානි. විනයෙති එතස්මිං රාගාදිවිනයකාරණෙ සංසන්දෙතබ්බානීති අයමෙත්ථ අත්ථො. න චෙව සුත්තෙ ඔතරන්තීති සුත්තපටිපාටියා කත්ථචි අනාගන්ත්වා ඡල්ලිං උට්ඨපෙත්වා [Pg.358] ගුළ්හවෙස්සන්තර-ගුළ්හඋම්මග්ග-ගුළ්හවිනයවෙදල්ලපිටකානං අඤ්ඤතරතො ආගතානි පඤ්ඤායන්තීති අත්ථො. එවං ආගතානි හි රාගාදිවිනයෙ ච අපඤ්ඤායමානානි ඡඩ්ඩෙතබ්බානි හොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉති හිදං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථා’’ති. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථාති ඉමං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං ධම්මස්ස පතිට්ඨානොකාසං ධාරෙය්‍යාථාති.

එබැවින් ‘සූත්‍රයෙහි’ යන්නෙන් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි බහා බැලිය යුතුය. ‘විනයෙහි’ යන්නෙන් මේ රාගාදී කෙලෙස් විනයනය කරන කරුණු සමඟ සැසඳිය යුතුය යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘සූත්‍රයෙහි බැස නොගන්නාහු නම්’ සූත්‍ර අනුපිළිවෙළෙහි කොතැනකටවත් නොපැමිණ, එය පිටතින් තබා, ගුළ්හ වෙස්සන්තර, ගුළ්හ උම්මග්ග, ගුළ්හ විනය වේදල්ල පිටක වැනි යම්කිසි තැනකින් පැමිණි බව පෙනේ යන අර්ථයයි. මෙලෙස පැමිණි, රාගාදී විනයනයෙහි (කෙලෙස් පාලනයෙහි) නොපෙනෙන කරුණු බැහැර කළ යුතුය. එබැවින් ‘මහණෙනි, මෙය බැහැර කරන්න’ යැයි වදාරන ලදී. මේ ක්‍රමය මගින් සෑම තැනක ම අර්ථය දත යුතුය. ‘මහණෙනි, මේ සිව්වන මහාපදේශය දරාගන්න’ යනු මහණෙනි, ධර්මයේ පිහිටීමට ඇති මේ සිව්වන අවස්ථාව දරාගන්න යන්නයි.

සඤ්චෙතනියවග්ගො තතියො.

තුන්වැනි සංචේතනිය වර්ගයයි.

(19) 4. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

(19) 4. බ්‍රාහ්මණ වර්ගය

1. යොධාජීවසුත්තවණ්ණනා

1. යෝධාජීව සූත්‍ර වර්ණනාව

181. චතුත්ථස්ස පඨමෙ ඨානකුසලොති යෙන ඨානෙන ඨිතො අවිරාධෙත්වා විජ්ඣිතුං සක්කොති, තස්මිං ඨානෙ කුසලො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

181. හතරවැනි පණ්ණාසකයේ පළමුවැනි සූත්‍රයෙහි ‘ට්ඨානකුසලෝ’ යනු යම් ස්ථානයක සිට වැරදීමකින් තොරව විදීමට (ඉලක්කයට පහර දීමට) සමර්ථ වේ ද, එම ස්ථානයෙහි දක්ෂ බවයි. ඉතිරිය යට පවසා ඇති ක්‍රමයට ම දත යුතුය.

2. පාටිභොගසුත්තවණ්ණනා

2. පාටිබ්භෝග සූත්‍ර වර්ණනාව

182. දුතියෙ නත්ථි කොචි පාටිභොගොති අහං තෙ පාටිභොගොති එවං පාටිභොගො භවිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. ජරාධම්මන්ති ජරාසභාවං. එස නයො සබ්බත්ථ.

182. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘නත්ථි කෝචි පාටිබ්භෝගෝ’ යනු ‘මම ඔබට ඇප වෙමි’ යි මෙසේ ඇප වීමට සමර්ථ වූ කිසිවෙක් නැත යන්නයි. ‘ජරාධම්මං’ යනු ජරාව ස්වභාවය කොට ඇත්තා වූ යන්නයි. මේ ක්‍රමය සෑම තැනකට ම අදාළ වේ.

3. සුතසුත්තවණ්ණනා

3. සුත සූත්‍ර වර්ණනාව

183. තතියෙ නත්ථි තතො දොසොති තස්මිං දොසො නාම නත්ථීති අත්ථො.

183. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘නත්ථි තතෝ දෝසෝ’ යනු එයින් දෝෂයක් නැත යන අර්ථයයි.

4. අභයසුත්තවණ්ණනා

4. අභය සූත්‍ර වර්ණනාව

184. චතුත්ථෙ කිච්ඡාජීවිතකාරණට්ඨෙන රොගොව රොගාතඞ්කො නාම. ඵුට්ඨස්සාති තෙන රොගාතඞ්කෙන සමන්නාගතස්ස. උරත්තාළිං කන්දතීති උරං තාළෙත්වා රොදති. අකතකල්‍යාණොතිආදීසු කල්‍යාණං වුච්චති පුඤ්ඤකම්මං[Pg.359], තං අකතං එතෙනාති අකතකල්‍යාණො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. පුඤ්ඤකම්මමෙව හි කොසල්ලසම්භූතත්තා කුසලං, භීතස්ස පරිත්තායකත්තා භීරුත්තාණන්ති වුච්චති. කතපාපොතිආදීසු පාපං වුච්චති ලාමකං අකුසලකම්මං. ලුද්දන්ති කක්ඛළකම්මං. කිබ්බිසන්ති සමලං අපරිසුද්ධකම්මං. කඞ්ඛී හොතීති බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණෙසු චෙව සික්ඛාය ච පුබ්බන්තෙ ච අපරන්තෙ ච පුබ්බන්තාපරන්තෙ ච පටිච්චසමුප්පාදෙ චාති අට්ඨසු ඨානෙසු කඞ්ඛාය සමන්නාගතො හොති. විචිකිච්ඡීති විචිකිච්ඡාය සමන්නාගතො සාසනසද්ධම්මෙ න නිට්ඨං ගතො, උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන නිට්ඨං ගන්තුං න සක්කොති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

184. හතරවැනි සූත්‍රයෙහි දුක්ඛිත ජීවිතයකට හේතුවන බැවින් රෝගය ම ‘රෝගාතංක’ නම් වේ. ‘ඵුට්ඨස්ස’ යනු ඒ රෝගාතංකයෙන් පීඩිත වූවහුටයි. ‘උරත්තාළිං කන්දති’ යනු පපුවට ගසා ගනිමින් හඬයි. ‘අකතකල්‍යාණෝ’ යනාදියේ ‘කල්‍යාණ’ යනු පින්කමයි, එය මොහු විසින් නොකරන ලද බැවින් ‘අකතකල්‍යාණ’ නම් වේ. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමය ම වේ. පින්කම ම වනාහි කුසලතාවයෙන් හටගන්නා බැවින් ‘කුසල’ කියා ද, බිය වූවහුට ආරක්ෂාව සලසන බැවින් ‘භීරුත්තාණ’ කියා ද කියනු ලැබේ. ‘කතපාපෝ’ යනාදියේ ‘පාප’ යනු ලාමක අකුසල් කර්මයයි. ‘ලුද්දං’ යනු රළු හෝ දරුණු කර්මයයි. ‘කිබ්බිසං’ යනු කිළුටු වූ අපිරිසිදු කර්මයයි. ‘කංඛී හෝති’ යනු බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රයේ ගුණයන් කෙරෙහි ද, ශික්ෂාව කෙරෙහි ද, පූර්වාන්තය, අපරාන්තය, පූර්වාන්ත-අපරාන්තය කෙරෙහි ද, පටිච්චසමුප්පාදය කෙරෙහි ද යන කරුණු අට පිළිබඳ සැකයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘විචිකිච්ඡී’ යනු සැකයෙන් යුක්ත වූයේ, ශාසනයේ සද්ධර්මය කෙරෙහි නිශ්චයකට නොපැමිණි, ඉගෙනීම හා විමසීම මගින් නිශ්චයකට පැමිණිය නොහැකි වූයේ යන්නයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනක ම අර්ථය දත යුතුය.

5. බ්‍රාහ්මණසච්චසුත්තවණ්ණනා

5. බ්‍රාහ්මණසච්ච සූත්‍ර වර්ණනාව

185. පඤ්චමෙ බ්‍රාහ්මණසච්චානීති බ්‍රාහ්මණානං සච්චානි තථානි. සො තෙන න සමණොති මඤ්ඤතීති සො ඛීණාසවො තෙන සච්චෙන ‘‘අහං සමණො’’ති තණ්හාමානදිට්ඨීහි න මඤ්ඤති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. යදෙව තත්ථ සච්චං, තදභිඤ්ඤායාති යං තත්ථ ‘‘සබ්බෙ පාණා අවජ්ඣා’’ති පටිපත්තියා සච්චං තථං අවිපරීතං. ඉමිනා වචීසච්චං අබ්භන්තරං කත්වා පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං දස්සෙති. තදභිඤ්ඤායාති තං උභයම්පි අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය ජානිත්වා. අනුද්දයාය අනුකම්පාය පටිපන්නො හොතීති අනුද්දයත්ථාය ච අනුකම්පත්ථාය ච යා පටිපදා, තං පටිපන්නො හොති, පූරෙත්වා ඨිතොති අත්ථො. සෙසපටිපදාසුපි එසෙව නයො.

185. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘බ්‍රාහ්මණසච්චානි’ යනු බ්‍රාහ්මණයන්ගේ සත්‍ය වූ කරුණු යන්නයි. ‘සෝ තේන න සමණෝති මඤ්ඤති’ යනු ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ එම සත්‍යය නිසා ‘මම ශ්‍රමණයෙක්මි’ කියා තණ්හා, මාන, දිට්ඨි වශයෙන් මඤ්ඤනා නොකරති. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමය ම වේ. ‘යදේව තත්ථ සච්චං, තදභිඤ්ඤාය’ යනු එහි ‘සියලු ප්‍රාණීහු නොවධ්‍යහ (නොමැරිය යුත්තාහ)’ යන පිළිවෙතෙහි යම් සත්‍ය වූ අවිපරීත වූ කරුණක් වේ ද, එයයි. මෙයින් වාචසික සත්‍යය ඇතුළත් කරමින් පරමාර්ථ සත්‍යය වූ නිවන දක්වයි. ‘තදභිඤ්ඤාය’ යනු ඒ දෙක ම විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් දැනගෙන යන්නයි. ‘අනුද්දයාය අනුකම්පාය පටිපන්නෝ හෝති’ යනු දයාව සහ අනුකම්පාව පිණිස යම් පිළිවෙතක් වේ ද, එම පිළිවෙත පුරමින් සිටින්නේ ය යන අර්ථයයි. ඉතිරි පිළිවෙත්වල ද මේ ක්‍රමය ම වේ.

සබ්බෙ කාමාති සබ්බෙ වත්ථුකාමකිලෙසකාමා. ඉති වදං බ්‍රාහ්මණො සච්චමාහාති එවම්පි වදන්තො ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො සච්චමෙව ආහ. සබ්බෙ භවාති කාමභවාදයො තයොපි. නාහං ක්වචනීති එත්ථ පන චතුක්කොටිකසුඤ්ඤතා කථිතා. අයඤ්හි ‘‘නාහං ක්වචනී’’ති ක්වචි අත්තානං න පස්සති, කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති අත්තනො අත්තානං කස්සචි පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං න පස්සති, භාතිට්ඨානෙ භාතරං, සහායට්ඨානෙ සහායං, පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරං මඤ්ඤිත්වා උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. න ච මම ක්වචනීති එත්ථ මමසද්දං තාව ඨපෙත්වා ‘‘න ච ක්වචනි පරස්ස ච අත්තානං ක්වචි න පස්සතී’’ති අයමත්ථො. ඉදානි ‘‘මමසද්දං ආහරිත්වා [Pg.360] මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනං නත්ථී’’ති සො පරස්ස අත්තා මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනභාවෙ අත්ථීති න පස්සති, අත්තනො භාතිට්ඨානෙ භාතරං, සහායට්ඨානෙ සහායං, පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරන්ති කිස්මිඤ්චි ඨානෙ පරස්ස අත්තානං ඉමිනා කිඤ්චනභාවෙන උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. එවමයං යස්මා නෙව කත්ථචි අත්තානං පස්සති, න තං පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං අත්තනො කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සතීති. ඉති වදං බ්‍රාහ්මණොති එවං චතුක්කොටිකං සුඤ්ඤතං වදන්තොපි ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො තස්සා පටිපදාය සම්මා පටිවිද්ධත්තා සච්චමෙව ආහ, න මුසාති සබ්බෙසුපි වාරෙසු මඤ්ඤනානං පහීනත්තායෙව න මඤ්ඤතීති ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආකිඤ්චඤ්ඤංයෙව පටිපදන්ති කිඤ්චනභාවවිරහිතං නිප්පලිබොධං නිග්ගහණමෙව පටිපදං පටිපන්නො හොති පූරෙත්වා ඨිතො.

‘සබ්බේ කාමා’ යනු සියලු වස්තු කාමයන් හා ක්ලේශ කාමයන් ය. ‘ඉති වදං බ්‍රාහ්මණෝ සච්චමාහා’ යනු මෙසේ පවසන ක්ෂීණාශ්‍රව බ්‍රාහ්මණයා සත්‍යය ම පවසයි. ‘සබ්බේ භවා’ යනු කාමභව ආදී තුන් භවයන් ම ය. ‘නාහං ක්වචනී’ යනාදියෙන් මෙහි සිවුකොටසක ශුන්‍යතාව දක්වන ලදී. මෙහි ‘නාහං ක්වචනී’ යන්නෙන් කොතැනකවත් තමා (ආත්මය) නොදකියි. ‘කස්සචි කිඤ්චනතස්මිං’ යනු තමාගේ ආත්මය අන් කෙනෙකුගේ කිසිදු දෙයක් ලෙස (එනම්, අසවලාගේ සහෝදරයා, යහළුවා හෝ පිරිකර ආදී වශයෙන්) දැකීමට කිසිවක් නැත යන්නයි. ‘න ච මම ක්වචනී’ යන්නෙහි මුලින් ‘මම’ යන වචනය පසෙක තබා, අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය කොතැනකවත් නොදකියි යන අර්ථයයි. දැන් ‘මම’ යන වචනය ගෙන ‘මගේ කිසිවක කිසිවක් නැත’ යනුවෙන්, අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය මගේ කිසිදු දෙයක් ලෙස ඇති බව නොදකියි, එනම් තම සහෝදර ස්ථානයෙහි සහෝදරයෙකු ලෙස හෝ, මිත්‍ර ස්ථානයෙහි මිතුරෙකු ලෙස හෝ අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය තම වස්තුවක් ලෙස නොදකියි යන අර්ථයයි. මෙලෙස මොහු කොතැනකවත් තමා නොදකින බැවින් ද, එය අන්‍යයෙකුට අයත් දෙයක් ලෙස නොදකින බැවින් ද, අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය නොදකින බැවින් ද, අන්‍යයෙකුගේ ආත්මය තමාට අයත් දෙයක් ලෙස නොදකින බැවින් ද ශුන්‍යතාවයයි. ‘ඉති වදං බ්‍රාහ්මණෝ’ යනු මෙසේ සිවුකොටසක ශුන්‍යතාවය පවසන්නා වූ ක්ෂීණාශ්‍රව බ්‍රාහ්මණයා එම පිළිවෙත මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින් සත්‍යය ම පවසයි, බොරු නොකියයි. සියලු අවස්ථාවල දී මඤ්ඤනාවන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ම එසේ නොසිතන බව දත යුතුය. ‘ආකිඤ්චඤ්ඤංයේව පටිපදං’ යනු කිසිදු කෙලෙස් බාධාවකින් තොර වූ, බැඳීම් රහිත වූ පිළිවෙත ම පුරමින් සිටියි යන්නයි.

ඉමානි ඛො පරිබ්බාජකා චත්තාරි බ්‍රාහ්මණසච්චානි මයා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදිතානීති යානි තුම්හෙ භොවාදිබ්‍රාහ්මණානං සච්චානි වදෙථ, තෙහි අඤ්ඤානි මයා ඉමානි බාහිතපාපබ්‍රාහ්මණස්ස චත්තාරි සච්චානි චතූහි මග්ගෙහි සොළසවිධෙන කිච්චෙන ජානිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා පවෙදිතානි දෙසිතානි ජොතිතානීති අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චතූසුපි ඨානෙසු ඛීණාසවස්ස වචීසච්චමෙව කථිතන්ති.

පරිබ්‍රාජකයිනි, මා විසින්ම විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් දැන ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට ප්‍රකාශ කරන ලද මේ බ්‍රාහ්මණ සත්‍ය හතරකි. ඔබලා භෝවාදී බ්‍රාහ්මණයන්ගේ සත්‍යයන් යැයි පවසන දේට වඩා වෙනස් වූ, පව් බැහැර කළ බ්‍රාහ්මණයාණන් (බුදුරදුන්) විසින් මාර්ග හතරකින් හා සොළොස් වැදෑරුම් කෘත්‍යයන්ගෙන් දැන ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ප්‍රකාශ කරන ලද, දේශනා කරන ලද, විවරණය කරන ලද සත්‍ය හතර මෙය වේ යනු අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ස්ථාන හතරෙහිම ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ වචී සත්‍යයම පවසන ලදී.

6. උම්මග්ගසුත්තවණ්ණනා

6. උම්මග්ග සූත්‍ර වර්ණනාව

186. ඡට්ඨෙ පරිකස්සතීති ආකඩ්ඪියති. උම්මග්ගොති උම්මුජ්ජනං, පඤ්ඤාගමනන්ති අත්ථො. පඤ්ඤා එව වා උම්මුජ්ජනට්ඨෙන උම්මග්ගොති වුච්චති. සාව පටිභානට්ඨෙන පටිභානං. චිත්තස්ස උප්පන්නස්ස වසං ගච්ඡතීති යෙ චිත්තස්ස වසං ගච්ඡන්ති, තෙසංයෙවෙත්ථ ගහණං වෙදිතබ්බං. අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති අත්ථඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො හොතීති ලොකුත්තරධම්මස්ස අනුච්ඡවිකධම්මං සහ සීලෙන පුබ්බභාගප්පටිපදං පටිපන්නො හොති. නිබ්බෙධිකපඤ්ඤොති නිබ්බිජ්ඣනකපඤ්ඤො. ඉදං දුක්ඛන්ති ඨපෙත්වා තණ්හං සෙසං තෙභූමකක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛන්ති සුතං හොති. පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. අයං දුක්ඛසමුදයොති වට්ටමූලකතණ්හා තස්ස දුක්ඛස්ස සමුදයොති සුතං [Pg.361] හොති. ඉමිනා උපායෙන සෙසද්වයෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. චතුත්ථපඤ්හවිස්සජ්ජනෙන අරහත්තඵලං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

186. හයවැන්නෙහි 'පරිකස්සති' යනු ඇද ගනු ලැබේ යන්නයි. 'උම්මග්ගෝ' යනු මතු වීමයි, ප්‍රඥාවට පැමිණීම යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් මතු වී පෙනෙන අර්ථයෙන් ප්‍රඥාවටම 'උම්මග්ග' යැයි කියනු ලැබේ. එයම වැටහෙන අර්ථයෙන් 'ප්‍රතිභානය' නම් වේ. 'සිත උපන් කල්හි ඒ වසඟයට යයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, යමෙක් සිතේ වසඟයට යන්නේ ද ඔවුන් මෙහිලා ගැනෙන බව දත යුතුය. 'අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය' යනු අර්ථයත් පාළියත් (ධර්මයත්) දැනගෙන යන්නයි. 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ හෝති' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයට අනුරූප වූ සීලය සමඟ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වීමයි. 'නිබ්බේධිකපඤ්ඤෝ' යනු කෙලෙස් විනිවිද දකින ප්‍රඥාවයි. තෘෂ්ණාව හැර ඉතිරි ත්‍රිවිධ භූමිවලට අයත් පඤ්චස්කන්ධය දුක්ඛ සත්‍යය බව 'මෙය දුකයි' යන්නෙන් අදහස් වේ. 'පඤ්ඤාය' යනු මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. 'අයං දුක්ඛසමුදයෝ' යනු සංසාර චක්‍රයට මුල් වූ තෘෂ්ණාව ඒ දුකෙහි හටගැනීම (සමුදය) බව අසා ඇත. මෙම ක්‍රමයෙන්ම ඉතිරි සත්‍ය දෙකෙහි ද අර්ථය දත යුතුය. සතරවන ප්‍රශ්නය විසඳීමෙන් අර්හත් ඵලය පවසන ලද බව දත යුතුය.

7. වස්සකාරසුත්තවණ්ණනා

7. වස්සකාර සූත්‍ර වර්ණනාව

187. සත්තමෙ තොදෙය්‍යස්සාති තුදිගාමවාසිකස්ස. පරිසතීති සන්නිපතිතාය පරිසාය. පරූපාරම්භං වත්තෙන්තීති පරගරහං පවත්තෙන්ති කථෙන්ති. බාලො අයං රාජාතිආදි යං තෙ උපාරම්භං වත්තෙන්ති, තස්ස දස්සනත්ථං වුත්තං. සමණෙ රාමපුත්තෙති උදකෙ රාමපුත්තෙ. අභිප්පසන්නොති අතික්කම්ම පසන්නො. පරමනිපච්චකාරන්ති උත්තමනිපාතකිරියං නීචවුත්තිං. පරිහාරකාති පරිචාරකා. යමකොතිආදීනි තෙසං නාමානි. තෙසු හි එකො යමකො නාම, එකො මොග්ගල්ලො නාම, එකො උග්ගො නාම, එකො නාවින්දකී නාම, එකො ගන්ධබ්බො නාම, එකො අග්ගිවෙස්සො නාම. ත්‍යාස්සුදන්ති එත්ථ අස්සුදන්ති නිපාතමත්තං, තෙ අත්තනො පරිසති නිසින්නෙති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන නෙතීති ඉමිනා කාරණෙන අනුනෙති ජානාපෙති. කරණීයාධිකරණීයෙසූති පණ්ඩිතෙහි කත්තබ්බකිච්චෙසු ච අතිරෙකකත්තබ්බකිච්චෙසු ච. වචනීයාධිවචනීයෙසූති වත්තබ්බෙසු ච අතිරෙකවත්තබ්බෙසු ච. අලමත්ථදසතරෙහීති එත්ථ අත්ථෙ පස්සිතුං සමත්ථා අලමත්ථදසා, තෙ අතිසිත්වා ඨිතා අලමත්ථදසතරා, තෙහි අලමත්ථදසතරෙහි. අලමත්ථදසතරොති අලමත්ථදසතාය උත්තරිතරො, ඡෙකෙහි ඡෙකතරො පණ්ඩිතෙහි පණ්ඩිතතරොති පුච්ඡන්තො එවමාහ. අථස්ස තෙ පටිපුච්ඡන්තා එවං භොතිආදිමාහංසු. ඉති බ්‍රාහ්මණො අත්තනො සප්පුරිසතාය තං එළෙය්‍යරාජානම්පි තස්ස පරිවාරිකෙපි උදකම්පි රාමපුත්තං පසංසි. අන්ධො විය හි අසප්පුරිසො, චක්ඛුමා විය සප්පුරිසො. යථා අන්ධො නෙව අනන්ධං න අන්ධං පස්සති, එවං අසප්පුරිසො නෙව සප්පුරිසං න අසප්පුරිසං ජානාති. යථා චක්ඛුමා අන්ධම්පි අනන්ධම්පි පස්සති, එවං සප්පුරිසො සප්පුරිසම්පි අසප්පුරිසම්පි ජානාති. තොදෙය්‍යොපි සප්පුරිසතාය අසප්පුරිසෙ අඤ්ඤාසීති ඉමමත්ථවසං පටිච්ච තුට්ඨමානසො බ්‍රාහ්මණො අච්ඡරියං භො, ගොතමාතිආදීනි වත්වා තථාගතස්ස භාසිතං අනුමොදිත්වා පක්කාමි.

187. සත්වැන්නෙහි 'තෝදෙය්‍යස්ස' යනු තුදිගම වැසියාගේ යන්නයි. 'පරිසති' යනු රැස්වූ පිරිස මැදයි. 'පරූපාරම්භං වත්තෙන්ති' යනු අනුන්ගේ දොස් පවසති යන්නයි. 'මේ රජු බාලයෙකි' යනාදී වශයෙන් ඔවුන් යම් දෝෂාරෝපණයක් කරන්නේ ද, එය පෙන්වීම පිණිස මෙය පවසන ලදී. 'සමණේ රාමපුත්තෙ' යනු උදක රාමපුත්තයන් ගැනයි. 'අභිප්පසන්නෝ' යනු අතිශයින් පැහැදුණු බවයි. 'පරමනිපච්චකාරං' යනු උත්තම වූ නිහතමානී පැවැත්මයි. 'පරිහාරකා' යනු පිරිවර ජනයායි. 'යමකෝ' යනාදිය ඔවුන්ගේ නම් වේ. ඔවුන් අතර එක් අයෙකු යමක නම් විය, එක් අයෙකු මොග්ගල්ල නම් විය, එක් අයෙකු උග්ග නම් විය, එක් අයෙකු නාවින්දකී නම් විය, එක් අයෙකු ගන්ධබ්බ නම් විය, එක් අයෙකු අග්ගිවෙස්ස නම් විය. 'ත්‍යාස්සුදං' යන්නෙහි 'අස්සුදං' යනු නිපාතයකි, 'ඔවුන් තමන්ගේ පිරිස මැද හිඳ' යනු අර්ථයයි. 'ඉමිනා නයේන නේති' යනු මේ කරුණින් ඒත්තු ගන්වයි. 'කරණීයාධිකරණීයේසු' යනු පණ්ඩිතයන් විසින් කළ යුතු සාමාන්‍ය කටයුතුවලදී සහ විශේෂ කටයුතුවලදීය. 'වචනීයාධිවචනීයේසු' යනු කිය යුතු කරුණුවලදී සහ විශේෂයෙන් කිය යුතු කරුණුවලදීය. 'අලමත්ථදසතරේහි' යනු අර්ථය දැකීමට සමර්ථ වූ පිරිස අතුරින් ද අතිශයින් දක්ෂ වූවන් විසිනි. 'අලමත්ථදසතරෝ' යනු අර්ථය දැකීමෙහි ඉතා දක්ෂ වූ, දක්ෂයන්ට වඩා දක්ෂ වූ, පණ්ඩිතයන්ට වඩා පණ්ඩිත වූ තැනැත්තා ගැන විමසමින් මෙසේ කීවේය. එවිට ඔවුහු ඔහුගෙන් පෙරළා ප්‍රශ්න කරමින් 'භවත්නි' යනාදිය පැවසූහ. මෙසේ බ්‍රාහ්මණයා තමාගේ සත්පුරුෂ බව නිසා ඒ ඒළෙය්‍ය රජුට ද, ඔහුගේ පිරිසට ද, උදක රාමපුත්තයන්ට ද ප්‍රශංසා කළේය. අසත්පුරුෂයා අන්ධයෙකු මෙනි, සත්පුරුෂයා ඇස් ඇත්තෙකු මෙනි. අන්ධයෙකු ඇස් ඇත්තා හෝ අන්ධයා හෝ හඳුනා නොගන්නා සේම, අසත්පුරුෂයා ද සත්පුරුෂයා හෝ අසත්පුරුෂයා හෝ හඳුනා නොගනී. ඇස් ඇත්තෙකු අන්ධයා ද ඇස් ඇත්තා ද දකින්නාක් මෙන්, සත්පුරුෂයා සත්පුරුෂයා මෙන්ම අසත්පුරුෂයා ද හඳුනා ගනී. තෝදෙය්‍ය ද සත්පුරුෂයෙකු වූ බැවින් අසත්පුරුෂයන් හඳුනා ගත්තේය යන මේ අරුත නිසා සතුටු වූ සිත් ඇති බ්‍රාහ්මණයා 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ආශ්චර්යයකි' යනාදිය පවසා තථාගතයන් වහන්සේගේ දේශනාව අනුමෝදන් වී නික්ම ගියේය.

8. උපකසුත්තවණ්ණනා

8. උපක සූත්‍ර වර්ණනාව

188. අට්ඨමෙ [Pg.362] උපකොති තස්ස නාමං. මණ්ඩිකාපුත්තොති මණ්ඩිකාය පුත්තො. උපසඞ්කමීති සො කිර දෙවදත්තස්ස උපට්ඨාකො, ‘‘කිං නු ඛො සත්ථා මයි අත්තනො සන්තිකං උපගතෙ වණ්ණං කථෙස්සති, උදාහු අවණ්ණ’’න්ති පරිග්ගණ්හනත්ථං උපසඞ්කමි. ‘‘නෙරයිකො දෙවදත්තො කප්පට්ඨො අතෙකිච්ඡො’’ති (චූළව. 348) වචනං සුත්වා සත්ථාරං ඝට්ටෙතුකාමො උපසඞ්කමීතිපි වදන්ති. පරූපාරම්භං වත්තෙතීති පරගරහං කථෙති. සබ්බො සො න උපපාදෙතීති සබ්බොපි සො කුසලධම්මං න උප්පාදෙති, අත්තනො වා වචනං උපපාදෙතුං අනුච්ඡවිකං කාතුං න සක්කොති. අනුපපාදෙන්තො ගාරය්හො හොතීති කුසලං ධම්මං උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තො අත්තනො ච වචනං උපපන්නං අනුච්ඡවිකං කාතුං අසක්කොන්තො ගාරය්හො හොති. උපවජ්ජොති උපවදිතබ්බො ච හොති, වජ්ජෙන වා උපෙතො හොති, සදොසො හොතීති අත්ථො.

188. අටවැන්නෙහි 'උපක' යනු ඔහුගේ නමයි. 'මණ්ඩිකාපුත්තෝ' යනු මණ්ඩිකාගේ පුත්‍රයායි. ඔහු දේවදත්තගේ උපස්ථායකයෙකි. 'ශාස්තෘන් වහන්සේ මා උන්වහන්සේ වෙත ගිය විට ගුණ පවසන සේක් ද, නැතහොත් අගුණ පවසන සේක් ද' කියා විමසා බැලීමට එළඹියේය. 'දේවදත්ත නිරයාගාමී වූවෙකි, කල්පයක් එහි වසන්නෙකි, පිළියම් කළ නොහැකි අයෙකි' යන වචනය අසා ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟ වාද කිරීමට එළඹියේ යැයි ද කියති. 'පරූපාරම්භං වත්තේති' යනු අනුන්ගේ දොස් පවසයි යන්නයි. 'සබ්බෝ සෝ න උපපාදේති' යනු ඒ කිසිවෙක් කුසල ධර්ම උපදවා නොගන්නා බවයි, නැතහොත් තමාගේ වචනය තහවුරු කිරීමට හෝ එය සාධාරණීකරණය කිරීමට නොහැකි බවයි. 'අනුපපාදෙන්තෝ ගාරය්හෝ හෝති' යනු කුසල් දහම් උපදවා ගැනීමට නොහැකිව සහ තමාගේ වචනය අර්ථවත්ව ඉදිරිපත් කිරීමට නොහැකිව ගර්හාවට ලක්වීමයි. 'උපවජ්ජෝ' යනු දොස් නැගිය යුතු, වැරදි සහිත වූ දෝෂ සහගත බවයි.

අථ භගවා තස්ස වාදං ගහෙත්වා තස්සෙව ගීවාය පටිමුඤ්චන්තො පරූපාරම්භන්තිආදිමාහ. උම්මුජ්ජමානකංයෙවාති උදකතො සීසං උක්ඛිපන්තංයෙව. තත්ථ අපරිමාණා පදාතිආදීසු තස්මිං අකුසලන්ති පඤ්ඤාපනෙ පදානිපි අක්ඛරානිපි ධම්මදෙසනාපි අපරිමාණායෙව. ඉතිපිදං අකුසලන්ති ඉදම්පි අකුසලං ඉදම්පි අකුසලං ඉමිනාපි කාරණෙන ඉමිනාපි කාරණෙන අකුසලන්ති එවං අකුසලපඤ්ඤත්තියං ආගතානිපි අපරිමාණානි. අථාපි අඤ්ඤෙනාකාරෙන තථාගතො තං ධම්මං දෙසෙය්‍ය, එවම්පිස්ස දෙසනා අපරිමාණා භවෙය්‍ය. යථාහ – ‘‘අපරියාදින්නාවස්ස තථාගතස්ස ධම්මදෙසනා, අපරියාදින්නං ධම්මපදබ්‍යඤ්ජන’’න්ති (ම. නි. 1.161). ඉමිනා උපායෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. යාව ධංසී වතායන්ති යාව ගුණධංසී වත අයං. ලොණකාරදාරකොති ලොණකාරගාමදාරකො. යත්‍ර හි නාමාති යො හි නාම. ආසාදෙතබ්බං මඤ්ඤිස්සතීති ඝට්ටෙතබ්බං මඤ්ඤිස්සති. අපෙහීති අපගච්ඡ, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසි. එවඤ්ච පන වත්වා ගීවාය ගණ්හාපෙත්වා නික්කඩ්ඪාපෙසියෙවාති.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ වාදය ගෙන ඔහුගේම බෙල්ලට බඳින්නාක් මෙන් 'පරූපාරම්භං' යනාදිය වදාළ සේක. 'උම්මුජ්ජමානකංයේව' යනු ජලයෙන් හිස ඔසවන විටම යන්නයි. එහි 'අපරිමාණා පදා' යනාදී තැන්හි, ඒ අකුසලය පෙන්වා දීමේදී පදයන් ද අක්ෂරයන් ද ධර්ම දේශනාවන් ද අපරිමාණ වේ. 'ඉතිපිදං අකුසලං' යනු මෙය ද අකුසලයකි, මේ කරුණින් ද අකුසලයකි යනාදී වශයෙන් අකුසල ප්‍රඥප්තියෙහි එන කරුණු අපරිමාණ වේ. තවද තථාගතයන් වහන්සේ වෙනත් ආකාරයකින් ඒ ධර්මය දේශනා කළත්, උන්වහන්සේගේ දේශනාව අපරිමාණ වන්නේමය. 'තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව නිම කළ නොහැකිය, ධර්ම පද හා ව්‍යංජන කෙළවර කළ නොහැකිය' යැයි වදාළ පරිදිමය. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය. 'යාව ධංසී වතායං' යනු මොහු කෙතරම් ගුණ නසන්නෙක් ද යන්නයි. 'ලෝණකාරදාරකෝ' යනු ලුණු සාදන ගමක දරුවාය. 'යත්‍ර හි නාම' යනු යමෙක් ද යන්නයි. 'ආසාදේතබ්බං මඤ්ඤිස්සති' යනු පෙළිය යුතු යැයි (ගැටිය යුතු යැයි) සිතනු ඇත යන්නයි. 'අපේහි' යනු මෙතැනින් ඉවත් වව, මා ඉදිරියේ නොසිටින්න යන්නයි. මෙසේ පවසා බෙල්ලෙන් අල්ලා පිටතට ඇද දැමූහ යනු අර්ථයයි.

9. සච්ඡිකරණීයසුත්තවණ්ණනා

9. සච්ඡිකරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

189. නවමෙ [Pg.363] කායෙනාති නාමකායෙන. සච්ඡිකරණීයාති පච්චක්ඛං කාතබ්බා. සතියාති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියා. චක්ඛුනාති දිබ්බචක්ඛුනා. පඤ්ඤායාති ඣානපඤ්ඤාය විපස්සනාපඤ්ඤා සච්ඡිකාතබ්බා, විපස්සනාපඤ්ඤාය මග්ගපඤ්ඤා, මග්ගපඤ්ඤාය ඵලපඤ්ඤා, ඵලපඤ්ඤාය පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා සච්ඡිකාතබ්බා, පත්තබ්බාති අත්ථො. ආසවානං ඛයසඞ්ඛාතං පන අරහත්තං පච්චවෙක්ඛණවසෙන පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤාය සච්ඡිකරණීයං නාමාති.

189. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘කායේන’ යනු නාමකායෙන් යන අර්ථයයි. ‘සච්ඡිකරණීය’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු යන්නයි. ‘සතිය’ යනු පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙනි. ‘චක්ඛුනා’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුස (දිබ්බචක්ඛු) මගිනි. ‘පඤ්ඤාය’ යනු ධ්‍යාන ප්‍රඥාවෙන් යුතුව විදර්ශනා ප්‍රඥාව සාක්ෂාත් කළ යුතුය, විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් මාර්ග ප්‍රඥාව ද, මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් ඵල ප්‍රඥාව ද, ඵල ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාව ද සාක්ෂාත් කළ යුතුය, එනම් පැමිණිය යුතුය යනු අර්ථයයි. ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම සංඛ්‍යාත අර්හත් භාවය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාවෙන් සාක්ෂාත් කළ යුත්තක් බව මෙයින් කියැවේ.

10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා

10. උපෝසථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

190. දසමෙ තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති යතො යතො අනුවිලොකෙති, තතො තතො තුණ්හීභූතමෙව. භික්ඛූ ආමන්තෙසීති පටිපත්තිසම්පන්නෙ භික්ඛූ පසන්නෙහි චක්ඛූහි අනුවිලොකෙත්වා උප්පන්නධම්මපාමොජ්ජො ථොමෙතුකාමතාය ආමන්තෙසි. අපලාපාති පලාපරහිතා. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. සුද්ධාති නිම්මලා. සාරෙ පතිට්ඨිතාති සීලාදිසාරෙ පතිට්ඨිතා. අලන්ති යුත්තං. යොජනගණනානීති එකං යොජනං යොජනමෙව, දසපි යොජනානි යොජනානෙව. තතො උද්ධං ‘‘යොජනගණනානී’’ති වුච්චති. ඉධ පන යොජනසතම්පි යොජනසහස්සම්පි අධිප්පෙතං. පුටොසෙනාපීති පුටොසං වුච්චති පාථෙය්‍යං, පාථෙය්‍යං ගහෙත්වාපි උපසඞ්කමිතුං යුත්තමෙවාති අත්ථො. පුටංසෙනාතිපි පාඨො. තස්සත්ථො – පුටො අංසෙ අස්සාති පුටංසො, තෙන පුටංසෙන, අංසෙන පාථෙය්‍යපුටං වහන්තෙනාපීති වුත්තං හොති.

190. දසවන සූත්‍රයේ ‘තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතං’ යනු යම් යම් දෙසක් බලයි ද, ඒ ඒ සෑම තැනක්ම නිහඬ වූ බවයි. ‘භික්ඛූ ආමන්තේසි’ යනු පිළිවෙතින් සපන් භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙස පහන් වූ දෑසින් බලා, ධර්ම ප්‍රමෝදය උපදවා ගෙන, ඔවුන්ට ප්‍රශංසා කරනු කැමැත්තෙන් ඇමතූහ. ‘අපලාපා’ යනු බොල් (නිසරු) දේවලින් තොර වූ යන්නයි. අනෙක් පදය ද එයටම පර්යාය වචනයකි. ‘සුද්ධා’ යනු නිර්මල වූ යන්නයි. ‘සාරේ පතිට්ඨිතා’ යනු සීලාදී සාරධර්මයන්හි පිහිටි බවයි. ‘අලං’ යනු සුදුසුය යන්නයි. ‘යෝජනගණනානි’ යනු එක් යොදුනක් ද යොදුනක්ම වේ, දස යොදුනක් ද යොදුන්ම වේ. එයින් මත්තෙහි ‘යෝජනගණනානි’ (යොදුන් ගණන්) යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී යොදුන් සියයක් හෝ දහසක් වුව ද අදහස් කෙරේ. ‘පුටෝසේනාපි’ යනු මග වියදම් (පාතෙය්‍ය) ගෙන හෝ පැමිණීම සුදුසුමය යන අර්ථයයි. ‘පුටංසේනාපි’ කියා ද පාඨයක් ඇත. එහි අර්ථය නම් - උරහිස මත මල්ලක් ඇති බැවින් ‘පුටංස’ නම් වේ, ඒ උරහිසින් මග වියදම් මල්ලක් දරාගෙන හෝ යන්නයි.

ඉදානි එවරූපෙහි එවරූපෙහි ච ගුණෙහි සමන්නාගතා එත්ථ භික්ඛූ අත්ථීති දස්සෙතුං සන්ති භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ දෙවප්පත්තාති උපපත්තිදෙවනිබ්බත්තකං දිබ්බවිහාරං දිබ්බවිහාරෙන ච අරහත්තං පත්තා. බ්‍රහ්මප්පත්තාති නිද්දොසට්ඨෙන බ්‍රහ්මභාවසාධකං බ්‍රහ්මවිහාරං බ්‍රහ්මවිහාරෙන ච අරහත්තං පත්තා. ආනෙඤ්ජප්පත්තාති අනිඤ්ජනභාවසාධකං ආනෙඤ්ජං ආනෙඤ්ජෙන ච අරහත්තං පත්තා. අරියප්පත්තාති පුථුජ්ජනභාවං අතික්කම්ම අරියභාවං පත්තා. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු දෙවප්පත්තො හොතීතිආදීසු එවං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානෙ ඨත්වා චිත්තං විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො දෙවප්පත්තො නාම හොති[Pg.364], චතූසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු ඨත්වා චිත්තං විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො බ්‍රහ්මප්පත්තො නාම, චතූසු අරූපජ්ඣානෙසු ඨත්වා චිත්තං විවට්ටෙත්වා අරහත්තං පත්තො ආනෙඤ්ජප්පත්තො නාම. ඉදං දුක්ඛන්තිආදීහි චතූහි සච්චෙහි චත්තාරො මග්ගා තීණි ච ඵලානි කථිතානි. තස්මා ඉමං අරියධම්මං පත්තො භික්ඛු අරියප්පත්තො නාම හොතීති.

දැන් මෙබඳු මෙබඳු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙහි වැඩසිටින බව පෙන්වීමට ‘සන්ති භික්ඛවේ’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘දේවප්පත්තා’ යනු උප්පත්ති දේවත්වයට හේතු වන දිව්‍ය විහරණයට ද, දිව්‍ය විහරණය මගින් අර්හත් භාවයට ද පැමිණි අයයි. ‘බ්‍රහ්මප්පත්තා’ යනු දොස් රහිත බැවින් බ්‍රහ්ම භාවය සාධනය කරන බ්‍රහ්ම විහරණයන්ට ද, බ්‍රහ්ම විහරණයන් මගින් අර්හත් භාවයට ද පැමිණි අයයි. ‘ආනෙඤ්ජප්පත්තා’ යනු අකම්පිත භාවය සාධනය කරන ආනෙඤ්ජ (ආරූප්‍ය) සමාපත්තිවලට ද, ඒවා මගින් අර්හත් භාවයට ද පැමිණි අයයි. ‘අරියප්පත්තා’ යනු පෘථග්ජන භාවය ඉක්මවා ආර්ය භාවයට පැමිණි අයයි. ‘මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව දේවත්වයට පැමිණියෙක් වෙයි’ යනාදියේදී, රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානයෙහි පිහිටා සිත විදර්ශනාවට හරවා අර්හත් භාවයට පත් තැනැත්තා ‘දේවප්පත්ත’ නම් වේ. සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන්හි පිහිටා සිත විදර්ශනාවට හරවා අර්හත් භාවයට පත් තැනැත්තා ‘බ්‍රහ්මප්පත්ත’ නම් වේ. සතර අරූපාවචර ධ්‍යානයන්හි පිහිටා සිත විදර්ශනාවට හරවා අර්හත් භාවයට පත් තැනැත්තා ‘ආනෙඤ්ජප්පත්ත’ නම් වේ. ‘මෙය දුකය’ යනාදී සතර සත්‍යයන් මගින් සතර මාර්ග හා ඵල තුනක් දක්වන ලදී. එබැවින් මෙම ආර්ය ධර්මයට පැමිණි භික්ෂුව ‘ආරියප්පත්ත’ නම් වන බව දත යුතුය.

බ්‍රාහ්මණවග්ගො චතුත්ථො.

සතරවන බ්‍රාහ්මණ වර්ගයයි.

(20) 5. මහාවග්ගො

(20) 5. මහා වර්ගය.

1. සොතානුගතසුත්තවණ්ණනා

1. සෝතානුගත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

191. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සොතානුගතානන්ති පසාදසොතං ඔදහිත්වා ඤාණසොතෙන වවත්ථපිතානං. චත්තාරො ආනිසංසා පාටිකඞ්ඛාති චත්තාරො ගුණානිසංසා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා. ඉදං පන භගවතා අත්ථුප්පත්තිවසෙන ආරද්ධං. කතරඅත්ථුප්පත්තිවසෙනාති? භික්ඛූනං ධම්මස්සවනාය අනුපසඞ්කමනඅත්ථුප්පත්තිවසෙන. පඤ්චසතා කිර බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ලිඞ්ගවචනවිභත්තිපදබ්‍යඤ්ජනාදීහි කථෙන්තො අම්හෙහි ඤාතමෙව කථෙස්සති, අඤ්ඤාතං කිං කථෙස්සතී’’ති ධම්මස්සවනත්ථං න ගච්ඡන්ති. සත්ථා තං පවත්තිං සුත්වා තෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කස්මා එවං කරොථ, සක්කච්චං ධම්මං සුණාථ, සක්කච්චං ධම්මං සුණන්තානඤ්ච සජ්ඣායන්තානඤ්ච ඉමෙ එත්තකා ආනිසංසා’’ති දස්සෙන්තො ඉමං දෙසනං ආරභි.

191. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සෝතානුගතානං’ යනු ශ්‍රද්ධා සෝතය (කන් යොමු කිරීම) පවත්වා ඥාන සෝතයෙන් (නුවණින්) තහවුරු කරගත් දහම් ඇති අයයි. ‘චත්තාරෝ ආනිසංසා පාටිකංඛා’ යනු ආනිසංස හතරක් අපේක්ෂා කළ යුතුය යන්නයි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරුණු උදාවීමක් (අත්ථුප්පත්ති) නිමිති කොට ගෙන ආරම්භ කරන ලදී. කිනම් කරුණක් ද? භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා නොපැමිණීමේ කරුණ නිමිත්තෙනි. බමුණන්ව සිට පැවිදි වූ පන්සියයක් පමණ භික්ෂූන්, "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලකුණු, වචන, විභක්ති, පද, ව්‍යංජනාදියෙන් දේශනා කරන විට අප දන්නා දේම දේශනා කරනු ඇත, නොදන්නා කුමක් දේශනා කරනු ඇත්දැයි" සිතා ධර්ම ශ්‍රවණයට නොගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ බව අසා ඔවුන් කැඳවා, "ඔබ කුමට මෙසේ කරන්නේද? ධර්මය සකසා ශ්‍රවණය කරන්න. සකසා ධර්මය අසන්නන්ට හා සජ්ඣායනා කරන්නන්ට මෙපමණ ආනිසංස ඇත්තේය" යි පෙන්වා දෙමින් මෙම දේශනාව ඇරඹූහ.

තත්ථ ධම්මං පරියාපුණාතීති සුත්තං ගෙය්‍යන්තිආදිකං නවඞ්ගං සත්ථුසාසනභූතං තන්තිධම්මං වළඤ්ජෙති. සොතානුගතා හොන්තීති සොතං අනුප්පත්තා අනුපවිට්ඨා හොන්ති. මනසානුපෙක්ඛිතාති චිත්තෙන ඔලොකිතා. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති අත්ථතො ච කාරණතො ච පඤ්ඤාය සුට්ඨු පටිවිද්ධා පච්චක්ඛං කතා. මුට්ඨස්සති කාලං කුරුමානොති නයිදං බුද්ධවචනං අනුස්සරණසතියා අභාවෙන වුත්තං, පුථුජ්ජනකාලකිරියං පන සන්ධාය වුත්තං. පුථුජ්ජනො හි මුට්ඨස්සති කාලං කරොති නාම. උපපජ්ජතීති සුද්ධසීලෙ පතිට්ඨිතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තති. ධම්මපදා ප්ලවන්තීති අන්තරාභවෙ නිබ්බත්තමුට්ඨස්සතිනො, යෙපි පුබ්බෙ සජ්ඣායමූලිකා වාචාපරිචිතබුද්ධවචනධම්මා, තෙ සබ්බෙ පසන්නෙ [Pg.365] ආදාසෙ ඡායා විය ප්ලවන්ති, පාකටා හුත්වා පඤ්ඤායන්ති. දන්ධො, භික්ඛවෙ, සතුප්පාදොති බුද්ධවචනානුස්සරණසතියා උප්පාදො දන්ධො ගරු. අථ සො සත්තො ඛිප්පංයෙව විසෙසගාමී හොති, නිබ්බානගාමී හොතීති අත්ථො.

එහි ‘ධම්මං පරියාපුණාති’ යනු සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී වූ ශාස්තෘ ශාසනයට අයත් නවංග සත්ථු ශාසන තන්ති ධර්මය පරිශීලනය කරයි. ‘සෝතානුගතා හොන්ති’ යනු කනට පැමිණි, ඇතුළුවූ (මනාව ඇසුණු) බවයි. ‘මනසානුපෙක්ඛිතා’ යනු සිතින් විමසන ලද (නිරීක්ෂණය කළ) බවයි. ‘දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’ යනු අර්ථ වශයෙන් හා කරුණු වශයෙන් ප්‍රඥාවෙන් මනාව විනිවිද දකින ලද, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද බවයි. ‘මුට්ඨස්සති කාලං කුරුමානෝ’ යනු බුද්ධ වචනය සිහිපත් කිරීමේ සිහිය නැතිකමින් කීවක් නොව, පෘථග්ජන මරණය අරභයා කීවකි. පෘථග්ජනයා මුළා වූ සිහියෙන් කළුරිය කරන්නේමය. ‘උපපජ්ජති’ යනු පිරිසිදු සීලයෙහි පිහිටා දෙව්ලොව උපදින්නේය. ‘ධම්මපදා ප්ලවන්ති’ යනු අන්තරාභවයේදී උපන් මුළා වූ සිහිය ඇති අයට ද, පෙර සජ්ඣායනා කිරීමෙන් වාචෝද්ගත වූ බුද්ධ වචන ධර්මයන්, ඒ සියල්ල පිරිසිදු කැඩපතක සේයාව මෙන් මතු වී පෙනෙයි, ප්‍රඥාවට පැහැදිලිව වැටහෙයි. ‘දන්ධෝ භික්ඛවේ සතුප්පාදෝ’ යනු බුද්ධ වචනය සිහිපත් කිරීමේ සිහිය ඇතිවීම ප්‍රමාද (බරපතල) එකකි. ඉක්බිති ඒ සත්ත්වයා වහාම විශේෂ ගාමී වෙයි, එනම් නිවන් මගට යොමු වෙයි යන අර්ථයයි.

ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තොති ඉද්ධිසම්පන්නො චිත්තස්ස වසිභාවපත්තො ඛීණාසවො. අයං වා සො ධම්මවිනයොති එත්ථ විභාවනත්ථො වා-සද්දො. යත්ථාති යස්මිං ධම්මවිනයෙ. බ්‍රහ්මචරියං අචරින්ති බ්‍රහ්මචරියවාසං වසිං. ඉදම්පි බුද්ධවචනං මයා පුබ්බෙ වළඤ්ජිතන්ති බුද්ධවචනානුස්සරණවසෙනෙතං වුත්තං. දෙවපුත්තොති පඤ්චාලචණ්ඩො විය හත්ථකමහාබ්‍රහ්මා විය සනඞ්කුමාරබ්‍රහ්මා විය ච එකො ධම්මකථිකදෙවපුත්තො. ඔපපාතිකො ඔපපාතිකං සාරෙතීති පඨමං උප්පන්නො දෙවපුත්තො පච්ඡා උප්පන්නං සාරෙති. සහපංසුකීළිකාති එතෙන නෙසං දීඝරත්තං කතපරිචයභාවං දස්සෙති. සමාගච්ඡෙය්‍යුන්ති සාලාය වා රුක්ඛමූලෙ වා සම්මුඛීභාවං ගච්ඡෙය්‍යුං. එවං වදෙය්‍යාති සාලාය වා රුක්ඛමූලෙ වා පඨමතරං නිසින්නො පච්ඡා ආගතං එවං වදෙය්‍ය. සෙසමෙත්ථ පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

‘ඉද්ධිමා චේතෝවසිප්පත්තෝ’ යනු සෘද්ධි සම්පන්න වූ, සිතේ වශීභාවයට පැමිණි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේය. ‘අයං වා සෝ ධම්මවිනයෝ’ යන්නෙහි ‘වා’ ශබ්දය විවරණාර්ථය පිණිසයි. ‘යත්ථ’ යනු යම් ධර්ම විනයක ද යන්නයි. ‘බ්‍රහ්මචරියං අචරිං’ යනු බ්‍රහ්මචාරී වාසයෙහි විසූහ යන්නයි. ‘ඉදම්පි බුද්ධවචනං මයා පුබ්බේ වළඤ්ජිතං’ යනු බුද්ධ වචනය සිහිපත් කිරීමේ වශයෙන් කීවකි. ‘දේවපුත්තෝ’ යනු පංචාලචණ්ඩ, හත්ථක මහාබ්‍රහ්ම හා සනංකුමාර බ්‍රහ්ම වැනි එක්තරා ධර්මකථික දේවපුත්‍රයෙකි. ‘ඕපපාතිතෝ ඕපපාතිකං සාරේති’ යනු පළමුව උපන් දේවපුත්‍රයා පසුව උපන් දේවපුත්‍රයාට සිහිපත් කරවයි. ‘සහපංසුකීළිකා’ යන්නෙන් ඔවුන්ගේ බොහෝ කලක් තිස්සේ පැවති පුරුදු (පරිචය) බව පෙන්වයි. ‘සමාගච්ඡෙය්‍යුං’ යනු ශාලාවක හෝ රුක්මුලකදී හමු වන්නාහුය යන්නයි. ‘ඒවං වදෙය්‍ය’ යනු ශාලාවක හෝ රුක්මුලක පළමුව වාඩි වී සිටින්නා පසුව පැමිණි යහළුවාට මෙසේ පවසන්නේය යන අර්ථයයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පාළි ක්‍රමයටම දත යුතුය.

2. ඨානසුත්තවණ්ණනා

2. ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

192. දුතියෙ ඨානානීති කාරණානි. ඨානෙහීති කාරණෙහි. සොචෙය්‍යන්ති සුචිභාවො. සංවසමානොති එකතො වසමානො. න සන්තතකාරීති න සතතකාරී. න සන්තතවුත්ති සීලෙසූති සතතං සබ්බකාලං සීලජීවිතං න ජීවතීති අත්ථො. සංවොහාරමානොති කථෙන්තො. එකෙන එකො වොහරතීති එකෙන සද්ධිං එකො හුත්වා කථෙති. වොක්කමතීති ඔක්කමති. පුරිමවොහාරා පච්ඡිමවොහාරන්ති පුරිමකථාය පච්ඡිමකථං, පුරිමකථාය ච පච්ඡිමකථා, පච්ඡිමකථාය ච පුරිමකථා න සමෙතීති අත්ථො.

192. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'ඨානානි' යනු කරුණු ය. 'ඨානේහි' යනු කරුණු මඟින් ය. 'සෝචෙය්‍යං' යනු පිරිසිදු බවයි. 'සංවසමානෝ' යනු එකට වසමින් යන්නයි. 'න සන්තතකාරී' යනු නිරන්තරයෙන්ම (ශීලයෙහි) නොයෙදෙන්නා ය. 'න සන්තතවුත්ති සීලේසු' යනු සෑම කල්හිම ශීලවන්තව ජීවත් නොවේ යන අර්ථයයි. 'සංවෝහාරමානෝ' යනු කථාබස් කරන විටයි. 'එකේන එකෝ වෝහරති' යනු එක් අයෙකු සමඟ තවත් අයෙකු එක්ව කථා කිරීමයි. 'වොක්කමති' යනු බැහැර වෙයි. 'පුරිමවෝහාරා පච්ඡිමවෝහාරං' යනු පෙර කථාවෙන් පසුව කරන කථාවයි, එනම් පෙර කථාව හා පසු කථාව එකිනෙකට නොගැලපේ යන අර්ථයයි.

ඤාතිබ්‍යසනෙනාතිආදීසු ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, ඤාතිවිනාසොති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. රොගබ්‍යසනෙ පන රොගොයෙව ආරොග්‍යවිනාසනතො බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං. අනුපරිවත්තන්තීති අනුබන්ධන්ති. ලාභො චාතිආදීසු එකං අත්තභාවං ලාභො අනුපරිවත්තති, එකං අලාභොති එවං නයො නෙතබ්බො. සාකච්ඡායමානොති පඤ්හපුච්ඡනවිස්සජ්ජනවසෙන සාකච්ඡං කරොන්තො. යථාති යෙනාකාරෙන[Pg.366]. උම්මග්ගොති පඤ්හුම්මග්ගො. අභිනීහාරොති පඤ්හාභිසඞ්ඛරණවසෙන චිත්තස්ස අභිනීහාරො. සමුදාහාරොති පඤ්හපුච්ඡනං. සන්තන්ති පච්චනීකසන්තතාය සන්තං කත්වා න කථෙතීති අත්ථො. පණීතන්ති අතප්පකං. අතක්කාවචරන්ති යථා තක්කෙන නයග්ගාහෙන ගහෙතුං සක්කා හොති, එවං න කථෙතීති අත්ථො. නිපුණන්ති සණ්හං. පණ්ඩිතවෙදනීයන්ති පණ්ඩිතෙහි ජානිතබ්බකං. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං.

'ඤාතිබ්‍යසනේන' ආදී පදවල, ඥාතීන්ගේ විනාශය ඤාති ව්‍යසනයයි, එනම් ඥාතීන් විනාශ වීමයි. දෙවන පදයෙහි ද (භෝග ව්‍යසනය) මෙම ක්‍රමයම වේ. රෝග ව්‍යසනයේ දී නම් නිරෝගී බව විනාශ කරන බැවින් රෝගයම ව්‍යසනයක් නම් වේ. 'අනුපරිවත්තන්ති' යනු අනුගමනය කරති. 'ලාභෝ ච' යනාදී තන්හි එක් ආත්ම භවයක් ලාභය අනුගමනය කරයි, අලාභය ද එසේමය, මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. 'සාකච්ඡායමානෝ' යනු ප්‍රශ්න ඇසීම හා විසඳීම මඟින් සාකච්ඡා කරමින් සිටින විටයි. 'යථා' යනු යම් ආකාරයකින් ද යන්නයි. 'උම්මග්ගෝ' යනු ප්‍රශ්නය විමසන ආකාරයයි. 'අභිනීහාරෝ' යනු ප්‍රශ්නය සකස් කිරීම සඳහා සිත මෙහෙයවීමයි. 'සමුදාහාරෝ' යනු ප්‍රශ්න විමසීමයි. 'සන්තං' යනු කෙලෙස් සංසිඳීම නිසා ශාන්ත වූවක් කොට නොකියයි යන අර්ථයයි. 'පණීතං' යනු තෘප්තිමත් නොවිය හැකි (නොසෑහෙන) උසස් බවයි. 'අතක්කාවචරං' යනු තර්කයෙන් හෝ න්‍යාය ග්‍රහණයෙන් වටහාගත හැකි අයුරින් නොකියයි යන අර්ථයයි. 'නිපුණං' යනු සියුම් වූ යන්නයි. 'පණ්ඩිතවේදනීයං' යනු පණ්ඩිතයන් විසින් දත යුතු බවයි. ඉතිරි සියල්ල පෙර කියන ලද අයුරින්ම දත යුතුය.

3. භද්දියසුත්තවණ්ණනා

3. භද්දිය සූත්‍ර වර්ණනාව (විවරණය).

193. තතියෙ උපසඞ්කමීති භුත්තපාතරාසො හුත්වා මාලාගන්ධවිලෙපනං ගහෙත්වා භගවන්තං වන්දිස්සාමීති උපසඞ්කමි. මා අනුස්සවෙනාතිආදීසු අනුස්සවවචනෙන මම කථං මා ගණ්හථාති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සාරම්භොති කරණුත්තරියලක්ඛණො සාරම්භො. අලොභාදයො ලොභාදිපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. කුසලධම්මූපසම්පදායාති කුසලධම්මානං සම්පාදනත්ථාය, පටිලාභත්ථායාති වුත්තං හොති. ඉමෙ චෙපි, භද්දිය, මහාසාලාති පුරතො ඨිතෙ සාලරුක්ඛෙ දස්සෙන්තො එවමාහ. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථත්තා ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. සත්ථරි පන දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ භද්දියො සොතාපන්නො ජාතොති.

193. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'උපසංකමි' යනු උදෑසන ආහාරය ගැනීමෙන් පසු මල් හා සුවඳ විලවුන් ගෙන 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඳින්නෙමි' යි සිතා එළඹුණේය යන්නයි. 'මා අනුස්සවේන' ආදී තැන්හි, ඇසූ පමණින් මාගේ වචනය පිළිගන්න එපා යන ක්‍රමයට අර්ථ දත යුතුය. 'සාරම්භෝ' යනු අනුන් අභිබවා යාමේ ලක්ෂණය ඇති ධර්මයයි. අලෝභ ආදී ධර්මයන් ලෝභ ආදියට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් දත යුතුය. 'කුසලධම්මූපසම්පදායා' යනු කුසල ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරගැනීම සඳහා හෙවත් ලබා ගැනීම සඳහා යන්නයි. 'ඉමේ චේපි භද්දිය මහාසාලා' යනු ඉදිරියෙහි ඇති සල් ගස් පෙන්වමින් වදාළ සේක. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් වූ ක්‍රමයට හා පැහැදිලි අර්ථ ඇති බැවින් පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනය අවසන් කරන විට භද්දිය ලිච්ඡවි කුමරු සෝවාන් විය.

4. සාමුගියාසුත්තවණ්ණනා

4. සාමුගිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

194. චතුත්ථෙ සාමුගියාති සාමුගනිගමවාසිනො. බ්‍යග්ඝපජ්ජාති තෙ ආලපන්තො එවමාහ. කොලනගරස්ස හි කොලරුක්ඛෙ හාරෙත්වා කතත්තා කොලනගරන්ති ච බ්‍යග්ඝපථෙ මාපිතත්තා බ්‍යග්ඝපජ්ජන්ති ච ද්වෙ නාමානි. එතෙසඤ්ච පුබ්බපුරිසා තත්ථ වසිංසූති බ්‍යග්ඝපජ්ජවාසිතාය බ්‍යග්ඝපජ්ජවාසිනො බ්‍යග්ඝපජ්ජාති වුච්චන්ති. තෙ ආලපන්තො එවමාහ. පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගානීති පාරිසුද්ධිඅත්ථාය පධානියඞ්ගානි පදහිතබ්බවීරියස්ස අඞ්ගානි, කොට්ඨාසාති අත්ථො. සීලපාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගන්ති සීලපරිසොධනවීරියස්සෙතං නාමං. තඤ්හි සීලපාරිසුද්ධිපරිපූරණත්ථාය පධානියඞ්ගන්ති සීලපාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ විපස්සනාපඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමි[Pg.367]. යො තත්ථ ඡන්දොතිආදීසු යො තස්මිං අනුග්ගණ්හනෙ කත්තුකාමතාඡන්දොති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සතිසම්පජඤ්ඤං පනෙත්ථ සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා වීරියපග්ගහනත්ථං වුත්තං. රජනීයෙසු ධම්මෙසු චිත්තං විරාජෙතීති රාගපච්චයෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙසු යථා චිත්තං විරජ්ජති, එවං කරොති. විමොචනීයෙසු ධම්මෙසු චිත්තං විමොචෙතීති යෙහි ආරම්මණෙහි චිත්තං විමොචෙතබ්බං, තෙසු යථා විමුච්චති, එවං කරොති. විරාජෙත්වාති එත්ථ මග්ගක්ඛණෙ විරාජෙති නාම, ඵලක්ඛණෙ විරත්තං නාම හොති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. සම්මාවිමුත්තිං ඵුසතීති හෙතුනා නයෙන අරහත්තඵලවිමුත්තිං ඤාණඵස්සෙන ඵුසතීති.

194. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'සාමුගියා' යනු සාමුග නියම්ගමෙහි වාසය කරන්නන් ය. 'බ්‍යග්ඝපජ්ජා' යනු ඔවුන් අමතා කරන ලද ආමන්ත්‍රණයකි. කෝල වෘක්ෂයන් ඉවත් කොට නගරය කළ බැවින් 'කෝලනගර' කියා ද, ව්‍යාඝ්‍රයන්ගේ මාවතෙහි නිර්මාණය කළ බැවින් 'බ්‍යග්ඝපජ්ජ' කියා ද නම් දෙකක් විය. ඔවුන්ගේ පූර්වජයන් එහි විසූ බැවින් 'බ්‍යග්ඝපජ්ජ' වාසීන් ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය. 'පාරිසුද්ධිපධානියංගානි' යනු පාරිශුද්ධිය සඳහා වීර්යය කළ යුතු කොටස් යන අර්ථයයි. 'සීලපාරිසුද්ධිපධානියංගං' යනු ශීලය පිරිසිදු කිරීමේ වීර්යයට නමකි. එය ශීල පාරිශුද්ධිය සම්පූර්ණ කරනු පිණිස පවතින බැවින් එසේ නම් වේ. සෙසු පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමි' යනු ඒ ඒ තන්හි විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් උපකාර කරමි යන්නයි. 'යෝ තත්ථ ඡන්දෝ' යනාදී තන්හි, එම උපකාර කිරීමෙහි ඇති කර්තෘකාම්‍යතා ඡන්දය (කිරීමේ කැමැත්ත) යන අර්ථය දත යුතුය. මෙහි සති-සම්පජඤ්ඤය පවසන ලද්දේ සිහිය පිහිටුවා ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක වීර්යය වැඩීම සඳහා ය. 'රජනීයේසු ධම්මේසු චිත්තං විරාජේති' යනු රාගයට හේතු වන ප්‍රිය අරමුණු කෙරෙහි සිත නොඇලෙන සේ කටයුතු කිරීමයි. 'විමෝචනීයේසු ධම්මේසු චිත්තං විමෝචේති' යනු යම් අරමුණු වලින් සිත මිදිය යුතු ද, ඒ අරමුණු කෙරෙහි සිත මිදෙන සේ කටයුතු කිරීමයි. 'විරාජේත්වා' යනු මෙහි මාර්ග ක්ෂණයේදී සිත නොඇලෙයි නම් වේ, ඵල ක්ෂණයේදී සිත නොඇලී අවසන් නම් වේ. 'සම්මා විමුත්තිං ඵුසති' යනු නිවැරදි ක්‍රමයෙන් අර්හත් ඵල විමුක්තිය ඥාන ස්පර්ශයෙන් ලබා ගැනීමයි.

5. වප්පසුත්තවණ්ණනා

5. වප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව.

195. පඤ්චමෙ වප්පොති දසබලස්ස චූළපිතා සක්‍යරාජා. නිගණ්ඨසාවකොති වෙසාලියං සීහසෙනාපති විය නාළන්දායං උපාලිගහපති විය ච නිගණ්ඨස්ස නාටපුත්තස්ස උපට්ඨාකො. කායෙන සංවුතොති කායද්වාරස්ස සංවුතත්තා පිහිතත්තා කායෙන සංවුතො නාම. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාවිරාගාති අවිජ්ජාය ඛයවිරාගෙන. විජ්ජුප්පාදාති මග්ගවිජ්ජාය උප්පාදෙන. තං ඨානන්ති තං කාරණං. අවිපක්කවිපාකන්ති අලද්ධවිපාකවාරං. තතොනිදානන්ති තංහෙතු තප්පච්චයා. දුක්ඛවෙදනියා ආසවා අස්සවෙය්‍යුන්ති දුක්ඛවෙදනාය පච්චයභූතා කිලෙසා අස්සවෙය්‍යුං, තස්ස පුරිසස්ස උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අභිසම්පරායන්ති දුතියෙ අත්තභාවෙ. කායසමාරම්භපච්චයාති කායකම්මපච්චයෙන. ආසවාති කිලෙසා. විඝාතපරිළාහාති එත්ථ විඝාතොති දුක්ඛං. පරිළාහොති කායිකචෙතසිකො පරිළාහො. ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තීකරොතීති ඤාණවජ්ඣං කම්මං ඤාණඵස්සෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා ඛයං ගමෙති, විපාකවජ්ඣං කම්මං විපාකඵස්සෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා ඛයං ගමෙති. නිජ්ජරාති කිලෙසජීරණකපටිපදා. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො. ඉධ ඨත්වා අයං භික්ඛු ඛීණාසවො කාතබ්බො, චත්තාරි මහාභූතානි නීහරිත්වා චතුසච්චවවත්ථානං දස්සෙත්වා යාව අරහත්තඵලං කම්මට්ඨානං කථෙතබ්බං.

195. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'වප්ප' යනු දසබලයන් වහන්සේගේ සුළු පියා වූ ශාක්‍ය රජතුමා ය. 'නිගණ්ඨසාවකෝ' යනු වෛශාලියෙහි සීහ සේනාපති මෙන් ද, නාලන්දාවෙහි උපාලි ගෘහපතියා මෙන් ද නිගණ්ඨනාතපුත්තගේ උපස්ථායකයෙකි. 'කායේන සංවුතෝ' යනු කාය ද්වාරය සංවර කරගත් හෙවත් වැසූ බැවින් එසේ නම් වේ. සෙසු ද්වාර දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අවිජ්ජාවිරාගා' යනු අවිද්‍යාව ක්ෂය වීමෙන් හා නොඇලීමෙන් ය. 'විජ්ජුප්පාදා' යනු මාර්ග විද්‍යාව ඉපදීමෙනි. 'තං ඨානං' යනු ඒ හේතුවයි. 'අවිපක්කවිපාකං' යනු විපාක දීමට අවස්ථාවක් නොලද යන්නයි. 'තතෝ නිදානං' යනු ඒ හේතුවෙන් සහ ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් ය. 'දුක්ඛවේදනීයා ආසවා අස්සවේය්‍යුං' යනු දුක්ඛ වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ කෙලෙස් එම පුරුෂයාට උපදින්නේය යන අර්ථයයි. 'අභිසම්පරායං' යනු මතු ආත්ම භවයකදී ය. 'කායසමාරම්භපච්චයා' යනු කාය කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ය. 'ආසවා' යනු කෙලෙස් ය. 'විඝාතපරිළාහා' යන්නෙහි 'විඝාත' යනු දුකයි. 'පරිළාහ' යනු කායික හා චෛතසික දැවීමයි. 'ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තිකරෝති' යනු ඥානයෙන් නැසිය යුතු කර්ම ඥාන ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ කරමින් ක්ෂය කරවයි, විපාකයෙන් නැසිය යුතු කර්ම විපාක ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ කරමින් ක්ෂය කරවයි. 'නිජ්ජරා' යනු කෙලෙස් දිරාපත් කරවන පිළිවෙතයි. සෙසු වාරයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී මෙම භික්ෂුව රහතන් වහන්සේ නමක් ලෙස සැලකිය යුතුය. සතර මහා භූතයන් ඉවත් කොට, චතුරාර්ය සත්‍යය විග්‍රහ කර පෙන්වා අර්හත් ඵලය දක්වා කමටහන් පැවසිය යුතුය.

ඉදානි පන තස්ස ඛීණාසවස්ස සතතවිහාරෙ දස්සෙතුං එවං සම්මා විමුත්තචිත්තස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ සම්මා විමුත්තචිත්තස්සාති හෙතුනා කාරණෙන [Pg.368] සම්මා විමුත්තස්ස. සතතවිහාරාති නිච්චවිහාරා නිබද්ධවිහාරා. නෙව සුමනො හොතීති ඉට්ඨාරම්මණෙ රාගවසෙන න සොමනස්සජාතො හොති. න දුම්මනොති අනිට්ඨාරම්මණෙ පටිඝවසෙන න දොමනස්සජාතො හොති. උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානොති සතිසම්පජඤ්ඤපරිග්ගහිතාය මජ්ඣත්තාකාරලක්ඛණාය උපෙක්ඛාය තෙසු ආරම්මණෙසු උපෙක්ඛකො මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරති.

දැන් ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ සතත විහාරයන් (නිරන්තර වාසයන්) පෙන්වා දීම සඳහා 'ඒ මෙසේ මැනවින් මිදුණු සිත් ඇති' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'සම්මා විමුත්ත චිත්තස්ස' යනු නිසි හේතු යුක්තව මැනවින් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'සතත විහාර' යනු නිත්‍ය වාසයන් හෙවත් අඛණ්ඩ වාසයන්ය. 'නෙව සුමනො හොති' යනු ඉෂ්ට ආරම්මණයක් හමුවේ රාගය හේතුවෙන් සෝමනස්සයට පත් නොවේ යන්නයි. 'න දුම්මනො' යනු අනිෂ්ට ආරම්මණයක් හමුවේ පටිඝය (ගැටීම) හේතුවෙන් දෝමනස්සයට පත් නොවේ යන්නයි. 'උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො' යනු සති සම්පජඤ්ඤයෙන් පරිග්‍රහිත වූ මධ්‍යස්ථ ආකාරය ලක්ෂණ කොට ඇති උපේක්ෂාවෙන් යුතුව, ඒ ආරම්මණයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථව වාසය කරයි යන්නයි.

කායපරියන්තිකන්ති කායන්තිකං කායපරිච්ඡින්නං, යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්තං පඤ්චද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො. ජීවිතපරියන්තිකන්ති ජීවිතන්තිකං ජීවිතපරිච්ඡින්නං, යාව ජීවිතං පවත්තති, තාව පවත්තං මනොද්වාරිකවෙදනන්ති අත්ථො. තත්ථ පඤ්චද්වාරිකවෙදනා පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පඨමං නිරුජ්ඣති, මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣති. සා හි පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුරූපස්මිංයෙව පතිට්ඨාති. පඤ්චද්වාරිකා පවත්තෙ පඤ්චද්වාරවසෙන පවත්තමානා පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනදුස්සනමුය්හනවසෙන අධිමත්තා බලවතී හොති, පණ්ණාසවස්සකාලෙ ඨිතා හොති, සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය පරිහායමානා, අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ මන්දා හොති. තදා හි සත්තා ‘‘චිරරත්තං එකතො නිසීදිම්හා නිපජ්ජිම්හා’’ති වදන්තෙපි න ජානාමාති වදන්ති. අධිමත්තානිපි රූපාදිආරම්මණානි න පස්සාම, සුගන්ධදුග්ගන්ධං වා සාදුඅසාදුං වා ථද්ධමුදුකං වාති න ජානාමාතිපි වදන්ති. ඉති නෙසං පඤ්චද්වාරිකවෙදනා භග්ගා හොති, මනොද්වාරිකා පවත්තති. සාපි අනුපුබ්බෙන පරිහායමානා මරණසමයෙ හදයකොටිංයෙව නිස්සාය පවත්තති. යාව පනෙසා පවත්තති, තාව සත්තො ජීවතීති වුච්චති. යදා නප්පවත්තති, තදා ‘‘මතො නිරුද්ධො’’ති වුච්චති.

'කාය පර්‍යන්තය' යනු පංචද්වාරය කෙළවර කොට ඇති, පංචද්වාරයෙන් සීමා වූ, යම් තාක් පංචද්වාරික ශරීරය පවතී ද ඒ තාක් පවතින පංචද්වාරික වේදනාව යන්නයි. 'ජීවිත පර්‍යන්තය' යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය කෙළවර කොට ඇති, ජීවිතේන්ද්‍රියෙන් සීමා වූ, යම් තාක් ජීවිතය පවතී ද ඒ තාක් පවතින මනෝද්වාරික වේදනාව යන්නයි. එහි පංචද්වාරික වේදනාව පසුව ඉපිද පළමුව නිරුද්ධ වෙයි; මනෝද්වාරික වේදනාව පළමුව ඉපිද පසුව නිරුද්ධ වෙයි. එය (මනෝද්වාරික වේදනාව) ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී හෘදය වස්තු රූපයෙහිම පිහිටයි. පංචද්වාරික වේදනාව පවතින කාලයේදී පංච ද්වාරයන් ඔස්සේ පවතිමින්, විසි හැවිරිදි වියේදී රාගය, ද්වේෂය හා මෝහය හේතුවෙන් අතිශයින් බලවත් වෙයි; පනස් හැවිරිදි වියේදී ස්ථාවර වෙයි; හැට හැවිරිදි වියේ සිට පිරිහෙමින් ගොස් අසූ-අනූ හැවිරිදි වියේදී දුර්වල වෙයි. එකල සත්ත්වයන් 'බොහෝ කලක් එකට සිටියෙමු, එකට වැතිර සිටියෙමු' යයි පැවසුවද (පංචද්වාරික වේදනා දුර්වල බැවින්) 'අපි නොදනිමු' යයි පවසති. 'ඉතා ප්‍රකට වූ රූප ආදී ආරම්මණයන් ද නොදකිමු, ශබ්ද නොඇසෙමු, සුවඳක් හෝ දුගඳක්, රසවත් හෝ අරසවත් දෙයක්, තද හෝ මෙළෙක් දෙයක් දැයි නොදනිමු' යයි පවසති. මෙසේ ඔවුන්ගේ පංචද්වාරික වේදනාව බිඳී ගොස් ඇති අතර මනෝද්වාරික වේදනාව පවතියි. එය ද අනුපිළිවෙලින් පිරිහෙමින් ගොස් මරණාසන්න මොහොතේදී හෘදය වස්තුව කෙළවර කොට ගෙන පවතියි. යම් තාක් මෙම (මනෝද්වාරික) වේදනාව පවතී ද ඒ තාක් සත්ත්වයා ජීවත් වන්නේ යයි කියනු ලැබේ. යම් විටක එය නොපවතී ද, එවිට 'මියගියේය, නිරුද්ධ විය' යයි කියනු ලැබේ.

ස්වායමත්ථො වාපියා දීපෙතබ්බො – යථා හි පුරිසො පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නං වාපිං කරෙය්‍ය. පඨමං දෙවෙ වුට්ඨෙ පඤ්චහි උදකමග්ගෙහි උදකං පවිසිත්වා අන්තොවාපියං ආවාටෙ පූරෙය්‍ය. පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකමග්ගෙ පූරෙත්වා ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං ඔත්ථරිත්වා උදකං තිට්ඨෙය්‍ය තතො තතො විස්සන්දමානං. අථ නිද්ධමනතුම්බෙ විවරිත්වා ඛෙත්තෙසු කම්මෙ කයිරමානෙ උදකං නික්ඛමන්තං, සස්සපාකකාලෙ උදකං නික්ඛන්තං උදකං පරිහීනං, ‘‘මච්ඡෙ ගණ්හාමා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජෙය්‍ය. තතො කතිපාහෙන ආවාටෙසුයෙව [Pg.369] උදකං සණ්ඨහෙය. යාව පන තං ආවාටෙසු හොති, තාව මහාවාපියං උදකං අත්ථීති සඞ්ඛං ගච්ඡති. යදා පන තත්ථ ඡිජ්ජති, තදා ‘‘වාපියං උදකං නත්ථී’’ති වුච්චති. එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

මේ අර්ථය වැවක උපමාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. එනම් යම් පුරුෂයෙක් ජල මාර්ග පහකින් යුත් මහා වැවක් කරවන්නේය. පළමුව වැසි වැටෙන විට ජල මාර්ග පහෙන් ජලය ඇතුළු වී වැව ඇතුළත ඇති කුඩා වළවල් පුරවන්නේය. නැවත නැවත වැසි වසින විට ජල මාර්ග පුරවා ගාවුතයක් හෝ අර්ධ යොජනාවක් පමණ පෙදෙසක් වසා ගනිමින් ජලය රඳා පවතින්නේය. ඉන්පසු ජල නිර්ගමන වාන් දොරටු විවෘත කොට කුඹුරු වැඩ කරන විට ජලය පිටතට ගලා යන්නේය. ගොයම් පැසෙන කාලයේදී ජලය සියල්ල පිට වී ජලය හිස් වූ විට 'මසුන් අල්ලමු' යයි පවසන තත්ත්වයට පත් වෙයි. ඉන්පසු දින කිහිපයකින් ජලය ඉතිරි වන්නේ කුඩා වළවල්වල පමණි. යම් තාක් ඒ වළවල්වල ජලය තිබේ ද, ඒ තාක් 'මහා වැවේ ජලය ඇත' යන ව්‍යවහාරය පවතියි. යම් විටක එහි (වළවල්වල) ජලය සිඳී යයි ද, එවිට 'වැවේ ජලය නැත' යයි කියනු ලැබේ. මේ උපමාව එලෙසම ගැලපෙන අයුරු දත යුතුය.

පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චහි මග්ගෙහි උදකෙ පවිසන්තෙ ආවාටානං පූරණකාලො විය හි පඨමමෙව පටිසන්ධික්ඛණෙ මනොද්වාරිකවෙදනාය වත්ථුරූපෙ පතිට්ඨිතකාලො, පුනප්පුනං දෙවෙ වස්සන්තෙ පඤ්චමග්ගානං පූරණකාලො විය පවත්තෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය පවත්ති, ගාවුතඩ්ඪයොජනමත්තං අජ්ඣොත්ථරණං විය පඨමවයෙ වීසතිවස්සකාලෙ රජ්ජනාදිවසෙන තස්ස අධිමත්තබලවභාවො, යාව වාපිතො උදකං න නිග්ගච්ඡති, තාව පූරාය වාපියා ඨිතකාලො විය පඤ්ඤාසවස්සකාලෙ තස්ස ඨිතකාලො, නිද්ධමනතුම්බෙසු විවටෙසු කම්මෙ කයිරමානෙ උදකස්ස නික්ඛමනකාලො විය සට්ඨිවස්සකාලතො පට්ඨාය තස්ස පරිහානි, උදකෙ භට්ඨෙ උදකමග්ගෙසු පරිත්තඋදකස්ස ඨිතකාලො විය අසීතිනවුතිකාලෙ පඤ්චද්වාරිකවෙදනාය මන්දකාලො, ආවාටෙසුයෙව උදකස්ස පතිට්ඨිතකාලො විය හදයවත්ථුකොටිං නිස්සාය මනොද්වාරෙ වෙදනාය පවත්තිකාලො, ආවාටෙසු පරිත්තෙපි උදකෙ සති ‘‘වාපියං උදකං අත්ථී’’ති වත්තබ්බකාලො විය යාව සා පවත්තති, තාව ‘‘සත්තො ජීවතී’’ති වුච්චති. යථා පන ආවාටෙසු උදකෙ ඡින්නෙ ‘‘නත්ථි වාපියං උදක’’න්ති වුච්චති, එවං මනොද්වාරිකවෙදනාය අප්පවත්තමානාය සත්තො මතොති වුච්චති. ඉමං වෙදනං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ජීවිතපරියන්තිකං වෙදනං වෙදියමානො’’ති.

පළමුව වැසි වසින විට මාර්ග පහෙන් ජලය ඇතුළු වී වළවල් පිරෙන කාලය මෙන්, ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී මනෝද්වාරික වේදනාව හෘදය වස්තුවෙහි පිහිටන කාලය දත යුතුය. නැවත නැවත වැසි වසින විට ජල මාර්ග පිරෙන කාලය මෙන්, ප්‍රවෘත්ති කාලයේ පංචද්වාරික වේදනාවේ පැවැත්ම දත යුතුය. අර්ධ යොජනාවක් පමණ පෙදෙසක් ජලයෙන් යටවීම මෙන්, ප්‍රථම වයසේ විසි හැවිරිදි වියේදී රාගය ආදිය හේතුවෙන් එම වේදනාවේ අතිශය බලවත් බව දත යුතුය. වැවෙන් ජලය පිටතට නොයන තාක් වැව පිරී පවතින කාලය මෙන්, පනස් හැවිරිදි වියේදී එහි ස්ථාවර බව දත යුතුය. වාන් දොරටු විවෘත කොට කුඹුරු වැඩ කරන විට ජලය පිටතට යන කාලය මෙන්, හැට හැවිරිදි වියේ සිට එහි පිරිහීම දත යුතුය. ජලය බැස ගිය පසු ජල මාර්ගවල ස්වල්ප ජලයක් රැඳෙන කාලය මෙන්, අසූ-අනූ හැවිරිදි වියේදී පංචද්වාරික වේදනාවේ දුර්වල බව දත යුතුය. වළවල්වලම පමණක් ජලය රැඳෙන කාලය මෙන්, හෘදය වස්තු කෙළවර කොට මනෝද්වාරයෙහි වේදනාව පවතින කාලය දත යුතුය. වළවල්වල ස්වල්ප වූ හෝ ජලය ඇති තාක් 'වැවේ ජලය ඇත' යයි කියන්නාක් මෙන්, යම් තාක් ඒ (මනෝද්වාරික) වේදනාව පවතී ද ඒ තාක් 'සත්ත්වයා ජීවත් වෙයි' යයි කියනු ලැබේ. යම් සේ වළවල්වල ජලය සිඳී ගිය විට 'වැවේ ජලය නැත' යයි කියනු ලැබේ ද, එමෙන්ම මනෝද්වාරික වේදනාව නොපවතින කල්හි සත්ත්වයා මියගියේ යයි කියනු ලැබේ. මෙම (අවසාන) වේදනාව අරභයා 'ජීවිත පර්‍යන්ත වූ වේදනාව විඳින්නේ' යයි වදාරන ලදී.

කායස්ස භෙදාති කායස්ස භෙදෙන. උද්ධං ජීවිතපරියාදානාති ජීවිතක්ඛයතො උද්ධං. ඉධෙවාති පටිසන්ධිවසෙන පරතො අගන්ත්වා ඉධෙව. සීතී භවිස්සන්තීති පවත්තිවිප්ඵන්දනදරථරහිතානි සීතානි අප්පවත්තනධම්මානි භවිස්සන්ති.

'කායස්ස භේදා' යනු උපාදින්නක ශරීරයේ බිඳී යාමෙන් යන්නයි. 'උද්ධං ජීවිතපරියාදානා' යනු ජීවිතය කෙළවර වීමෙන් පසුව යන්නයි. 'ඉධේව' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් මතු ලොවකට නොගොස් මේ ආත්මයෙහිම යන්නයි. 'සීතී භවිස්සන්ති' යනු පැවැත්මේ සැලීමෙන් හා වෙහෙසින් තොරව, නිවුණු හෙවත් මතු නොපවතින ස්වභාවයට පත් වන්නාහුය යන්නයි.

ථූණං පටිච්චාති රුක්ඛං පටිච්ච. කුද්දාලපිටකං ආදායාති කුද්දාලඤ්ච ඛණිත්තිඤ්ච පච්ඡිඤ්ච ගහෙත්වාති අත්ථො. දෙසනා පන කුද්දාලවසෙනෙව කතා. මූලෙ ඡින්දෙය්‍යාති මූලම්හි කුද්දාලෙන ඡින්දෙය්‍ය. පලිඛණෙය්‍යාති ඛණිත්තියා සමන්තා ඛණෙය්‍ය.

'ථුණං පටිච්ච' යනු ගසක් ඇසුරු කොට යන්නයි. 'කුද්දාලපිටකං ආදාය' යනු උදැල්ල ද, හාරන ආයුධය ද, කූඩය ද ගෙන යන අර්ථයයි. දේශනාව පවත්වන ලද්දේ උදැල්ලේ බලයෙන්මය. 'මූලෙ ඡින්දෙය්‍ය' යනු මුලින්ම උදැල්ලෙන් සිඳින්නේය යන්නයි. 'පලිඛණෙය්‍ය' යනු හාරන ආයුධයකින් වටකර හාරන්නේය යන්නයි.

එවමෙව [Pg.370] ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – රුක්ඛො විය හි අත්තභාවො දට්ඨබ්බො, රුක්ඛං පටිච්ච ඡායා විය කුසලාකුසලං කම්මං, ඡායං අප්පවත්තං කාතුකාමො පුරිසො විය යොගාවචරො, කුද්දාලො විය පඤ්ඤා, පිටකං විය සමාධි, ඛණිත්ති විය විපස්සනා, ඛණිත්තියා මූලානං පලිඛණනකාලො විය අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාය ඡෙදනකාලො, ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරණකාලො විය ඛන්ධවසෙන දිට්ඨකාලො, ඵාලනකාලො විය ආයතනවසෙන දිට්ඨකාලො, සකලීකරණකාලො විය ධාතුවසෙන දිට්ඨකාලො, වාතාතපෙන විසොසනකාලො විය කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස කරණකාලො, අග්ගිනා ඩහනකාලො විය ඤාණෙන කිලෙසානං ඩහනකාලො, මසිකරණකාලො විය වත්තමානක-පඤ්චක්ඛන්ධකාලො, මහාවාතෙ ඔඵුනනකාලො විය නදීසොතෙ පවාහනකාලො විය ච ඡින්නමූලකානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අප්පටිසන්ධිකනිරොධො, ඔඵුනනප්පවාහනෙහි අපඤ්ඤත්තිකභාවූපගමො විය පුනබ්භවෙ විපාකක්ඛන්ධානං අනුප්පාදෙන අපණ්ණත්තිකභාවො වෙදිතබ්බො.

එසේම යන්නෙහි මෙහි උපමා සංසන්දනය මෙසේය. වෘක්ෂයක් මෙන් ආත්මභාවය (ශරීරය) දැක්ක යුතුය. වෘක්ෂය නිසා ඇතිවන සෙවනැල්ල මෙන් කුසලාකුසල කර්මය ද, සෙවනැල්ල නොපැවැත්වීමට කැමති පුරුෂයා මෙන් යෝගාවචරයා ද, උදැල්ල මෙන් ප්‍රඥාව ද, වට්ටිය (කූඩය) මෙන් සමාධිය ද, කැණිත්ත (හාරන ආයුධය) මෙන් විදර්ශනාව ද දැක්ක යුතුය. කැණිත්තෙන් මුල් හාරා දමන කාලය මෙන් අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යාව සිඳලන කාලය ද, කැබලි කැබලි වලට කරන කාලය මෙන් ස්කන්ධ වශයෙන් දක්නා කාලය ද, පලන කාලය මෙන් ආයතන වශයෙන් දක්නා කාලය ද, කොටස් වලට වෙන් කරන කාලය මෙන් ධාතු වශයෙන් දක්නා කාලය ද, සුළඟින් හා අව්වෙන් වියළන කාලය මෙන් කායික හා චෛතසික වීර්යය වඩන කාලය ද, ගින්නෙන් දවන කාලය මෙන් ඥානයෙන් ක්ලේශයන් දවන කාලය ද, අළු (මසි) බවට පත් කරන කාලය මෙන් පවත්නා පඤ්චස්කන්ධයේ අවසාන කාලය ද දැක්ක යුතුය. මහා සුළඟේ විසුරුවා හරින කාලය මෙන් ද ගංගා සැඩ පහරේ ගසාගෙන යන කාලය මෙන් ද මුල් සිඳුණු පඤ්චස්කන්ධයන්ගේ නැවත පිළිසඳරක් නැති නිරෝධය දැක්ක යුතුය. විසුරුවා හැරීමෙන් හා ගසාගෙන යාමෙන් (වෘක්ෂය යන) පැනවීම් රහිත බවට පැමිණෙන්නාක් මෙන්, නැවත භවයක විපාක ස්කන්ධයන් නූපදීමෙන් පැනවීමක් නොමැති බව දත යුතුය.

භගවන්තං එතදවොචාති සත්ථරි දෙසනං විනිවට්ටෙන්තෙ සොතාපත්තිඵලං පත්වා එතං ‘‘සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තත්ථ උදයත්ථිකොති වඩ්ඪිඅත්ථිකො. අස්සපණියං පොසෙය්‍යාති පඤ්ච අස්සපොතසතානි කිණිත්වා පච්ඡා වික්කිණිස්සාමීති පොසෙය්‍ය. සහස්සග්ඝනකස්ස අස්සස්ස පඤ්චසතමත්තං උපකරණං ගන්ධමාලාදිවසෙන පොසාවනිකංයෙව අගමාසි. අථස්ස තෙ අස්සා එකදිවසෙනෙව රොගං ඵුසිත්වා සබ්බෙ ජීවිතක්ඛයං පාපුණෙය්‍යුන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙන එවමාහ. උදයඤ්චෙව නාධිගච්ඡෙය්‍යාති වඩ්ඪිඤ්ච ගෙහතො නීහරිත්වා දින්නමූලඤ්ච කිඤ්චි න ලභෙය්‍ය. පයිරුපාසින්ති චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිං. ස්වාහං උදයඤ්චෙව නාධිගච්ඡින්ති සො අහං නෙව උදයං න ගෙහතො දින්නධනං අධිගච්ඡිං, පණියඅස්සජග්ගනකො නාම ජාතොස්මීති දස්සෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙය සැළ කළේය යන්නෙහි, ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනය අවසන් කරද්දී සෝවාන් ඵලයට පත්ව 'ස්වාමීනි, එය යම් සේ ද' යනාදී වචන සැළ කළේය. එහි 'උදයත්ථිකෝ' යනු අභිවෘද්ධිය (දියුණුව) කැමති තැනැත්තායි. අශ්ව වෙළඳාම සඳහා ඇති කරන්නේය යනු අශ්ව පැටවුන් පන්සියයක් මිලට ගෙන පසුව විකුණන්නෙමියි ඇති කිරීමයි. කහවණු දහසක් වටිනා අශ්වයෙකුට පන්සියයක් පමණ වියදම් කරමින් සුවඳ මල් ආදියෙන් උපකාර කරමින් පෝෂණය කළේය. ඉන්පසු ඒ අශ්වයෝ එක දිනකින්ම රෝගාතුර වී සියලු දෙනාම ජීවිතක්ෂයට පත්වූහ යන අදහසින් මෙසේ වදාළ සේක. දියුණුවක් ද නොලබන්නේය යනු ලාභය ද නිවසින් ගෙන ගිය මූල ධනය ද යන කිසිවක් නොලබන්නේය යන්නයි. ඇප උපස්ථාන කළෙමි යනු සිව් පසයෙන් උපස්ථාන කළෙමි යන්නයි. මම ඒ දියුණුව ද නොලැබුවෙමි යනු මම ලාභය ද නිවසින් දුන් ධනය ද නොලැබුවෙමි, අශ්ව වෙළෙන්දෙකු මෙන් වූයෙමි යන්න දක්වයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

6. සාළ්හසුත්තවණ්ණනා

6. සාළ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

196. ඡට්ඨෙ ද්වයෙනාති ද්වීහි කොට්ඨාසෙහි. ඔඝස්ස නිත්ථරණන්ති චතුරොඝනිත්ථරණං. තපොජිගුච්ඡාහෙතූති දුක්කරකාරිකසඞ්ඛාතෙන තපෙන පාපජිගුච්ඡනහෙතු[Pg.371]. අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඞ්ගන්ති එකං සමණධම්මකොට්ඨාසං. අපරිසුද්ධකායසමාචාරාතිආදීසු පුරිමෙහි තීහි පදෙහි කායිකවාචසිකචෙතසිකසීලානං අපරිසුද්ධතං දස්සෙත්වා පච්ඡිමෙන පදෙන අපරිසුද්ධාජීවතං දස්සෙති. ඤාණදස්සනායාති මග්ගඤාණසඞ්ඛාතාය දස්සනාය. අනුත්තරාය සම්බොධායාති අරහත්තාය, අරහත්තඤාණඵස්සෙන ඵුසිතුං අභබ්බාති වුත්තං හොති. සාලලට්ඨින්ති සාලරුක්ඛං. නවන්ති තරුණං. අකුක්කුච්චකජාතන්ති ‘‘භවෙය්‍ය නු ඛො, න භවෙය්‍යා’’ති අජනෙතබ්බකුක්කුච්චං. ලෙඛණියා ලිඛෙය්‍යාති අවලෙඛනමත්තකෙන අවලිඛෙය්‍ය. ධොවෙය්‍යාති ඝංසෙය්‍ය. අන්තො අවිසුද්ධාති අබ්භන්තරෙ අසුද්ධා අපනීතසාරා.

196. හයවන සූත්‍රයෙහි 'ද්වයේන' යනු කොටස් දෙකකිනි. ඕඝයෙන් එතෙර වීම යනු සිව් මහා ඕඝයන්ගෙන් එතෙර වීමයි. තපෝජිගුච්ඡා හේතුවෙන් යනු දුෂ්කර ක්‍රියා නම් වූ තපසින් පාපයට පිළිකුල් කිරීමේ හේතුවෙනි. යම් ශ්‍රමණ අංගයක් යනු එක් මහණ දම් කොටසකි. අපිරිසිදු කාය සමාචාර ඇති යනාදී පදවලින් මුල් පද තුනෙන් කායික, වාචසික හා චෛතසික සීලයන්ගේ අපිරිසිදු බව දක්වා අවසාන පදයෙන් අපිරිසිදු ආජීවය දක්වයි. ඥාන දර්ශනය සඳහා යනු මාර්ග ඥාන සංඛ්‍යාත දර්ශනය සඳහාය. අනුත්තර සම්බෝධිය සඳහා යනු අර්හත්වය සඳහාය; අර්හත් ඥාන ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ කිරීමට අභව්‍යය යනු මෙහි අදහසයි. සාල ලට්ඨි යනු සල් ගසයි. නව යනු ළපටි වූ (තරුණ) යන්නයි. කුකුසක් නැති බව යනු 'වෙයිදෝ නොවෙයිදෝ' කියා ඇති නොවන සැකයයි. පීරකින් ලියන්නේය යනු පීරීමෙන් පමණක් පීරන්නේය යන්නයි. සේදීම යනු මැදීමයි. ඇතුළත අපිරිසිදු යනු අභ්‍යන්තරය අපිරිසිදු වූ සාරය ඉවත් වූ යන්නයි.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලලට්ඨි විය හි අත්තභාවො දට්ඨබ්බො, නදීසොතං විය සංසාරසොතං, පාරං ගන්තුකාමපුරිසො විය ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ගහෙත්වා ඨිතපුරිසො, සාලලට්ඨියා බහිද්ධා සුපරිකම්මකතකාලො විය බහිද්ධා තපචරණං ගාළ්හං කත්වා ගහිතකාලො, අන්තො අසුද්ධකාලො විය අබ්භන්තරෙ සීලානං අපරිසුද්ධකාලො, සාලලට්ඨියා සංසීදිත්වා අධොගමනං විය දිට්ඨිගතිකස්ස සංසාරසොතෙ සංසීදනං වෙදිතබ්බං.

එසේම යන්නෙහි උපමා සංසන්දනය මෙසේය. සල් ගසක් මෙන් ආත්මභාවය දැක්ක යුතුය, නදී සැඩ පහරක් මෙන් සංසාර සැඩ පහරය, එතෙර වීමට කැමති පුරුෂයා මෙන් සැට දෙකක් දෘෂ්ටි ගෙන සිටින පුරුෂයා දැක්ක යුතුය. සල් ගස පිටතින් හොඳින් පිරියම් කළ කාලය මෙන්, බාහිරින් තපස් රැකීම දැඩි කොට අල්ලාගත් කාලය දැක්ක යුතුය. ඇතුළත අපිරිසිදු කාලය මෙන් අභ්‍යන්තරයෙහි සීලයන්ගේ අපිරිසිදු කාලයය. සල් ගස ගිලී පහළට යන්නාක් මෙන් දෘෂ්ටිගතිකයා සංසාර සැඩ පහරෙහි ගිලීම දත යුතුය.

ඵියාරිත්තං බන්ධෙය්‍යාති ඵියඤ්ච අරිත්තඤ්ච යොජෙය්‍ය. එවමෙවාති එත්ථාපි ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – සාලලට්ඨි විය අත්තභාවො, නදීසොතං විය සංසාරසොතං, පාරං ගන්තුකාමපුරිසො විය යොගාවචරො, බහිද්ධා සුපරිකම්මකතකාලො විය ඡසු ද්වාරෙසු සංවරස්ස පච්චුපට්ඨිතකාලො, අන්තො සුවිසොධිතභාවො විය අබ්භන්තරෙ පරිසුද්ධසීලභාවො, ඵියාරිත්තබන්ධනං විය කායිකචෙතසිකවීරියකරණං, සොත්ථිනා පාරිමතීරගමනං විය අනුපුබ්බෙන සීලං පූරෙත්වා සමාධිං පූරෙත්වා පඤ්ඤං පූරෙත්වා නිබ්බානගමනං දට්ඨබ්බං.

වලය හා හබල බඳින්නේය යනු වලය හා හබල යොදන්නේය යන්නයි. එසේම යන්නෙහි මෙහි ද උපමා සංසන්දනය මෙසේය. සල් ගසක් මෙන් ආත්මභාවයයි, නදී පහරක් මෙන් සංසාර පහරයි, එතෙර වීමට කැමති පුරුෂයා මෙන් යෝගාවචරයාය. පිටතින් හොඳින් පිරියම් කළ කාලය මෙන් ද්වාර හයෙහි සංවරය එළඹ සිටි කාලයයි, ඇතුළත හොඳින් පිරිසිදු කළ බව මෙන් අභ්‍යන්තරයෙහි පිරිසිදු සීල ඇති බවයි. වලය හා හබල බැඳීම මෙන් කායික හා චෛතසික වීර්යය කිරීමයි, සෙමින් එතෙර වන්නාක් මෙන් පිළිවෙළින් සීලය පුරා, සමාධිය පුරා, ප්‍රඥාව පුරා නිවන් ලැබීම දැක්ක යුතුය.

කණ්ඩචිත්‍රකානීති සරලට්ඨිසරරජ්ජුසරපාසාදසරසාණිසරපොක්ඛරණිසරපදුමානීති අනෙකානි කණ්ඩෙහි කත්තබ්බචිත්‍රානි. අථ ඛො සො තීහි ඨානෙහීති සො එවං බහූනි කණ්ඩචිත්‍රකානි ජානන්තොපි න රාජාරහො හොති, තීහියෙව පන ඨානෙහි හොතීති අත්ථො. සම්මාසමාධි [Pg.372] හොතීති මග්ගසමාධිනා ච ඵලසමාධිනා ච සමාහිතො හොතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සම්මාදිට්ඨීති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතො. ඉදං දුක්ඛන්තිආදීහි චතූහි සච්චෙහි චත්තාරො මග්ගා තීණි ච ඵලානි කථිතානි. අයං පන මග්ගෙනෙව අවිරාධිතං විජ්ඣති නාමාති වෙදිතබ්බො. සම්මාවිමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්තියා සමන්නාගතො. අවිජ්ජාක්ඛන්ධං පදාලෙතීති අරහත්තමග්ගෙන පදාලෙති නාමාති වුච්චති. ඉමිනා හි හෙට්ඨා අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජාක්ඛන්ධො පදාලිතො, ඉධ පන පදාලිතං උපාදාය පදාලෙතීති වත්තුං වට්ටතීති.

ඊතල චිත්‍ර යනු ඊතල දඬු, ඊතල ලණු, ඊතල ප්‍රාසාද, ඊතල තිර, ඊතල පොකුණු, ඊතල පියුම් යනාදී ඊතලවලින් කළ හැකි නොයෙක් විසිතුරු දේය. එසේ වුවත් ඔහු කරුණු තුනකින් මිස රජුට සුදුස්සෙකු නොවේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. සම්මා සමාධියක් වන්නේය යනු මාර්ග සමාධියෙන් හා ඵල සමාධියෙන් සමාහිත වූයේ වෙයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. සම්මා දිට්ඨිය යනු මාර්ග සම්මා දිට්ඨියෙන් සමන්විත වීමයි. 'මේ දුකයි' යනාදී සතර සත්‍යයන්ගෙන් සතර මාර්ග හා ඵල තුනක් දේශනා කරන ලදී. මොහු වනාහි මාර්ගයෙන්ම නොවරදවා විදින්නේ යයි දත යුතුය. සම්මා විමුක්තිය යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියෙන් සමන්විත වීමයි. අවිද්‍යා ස්කන්ධය පලාලයි යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් බිඳියි යන්නයි. මොහු විසින් කලින් අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යා ස්කන්ධය බිඳින ලදී, මෙහිදී බිඳින ලද බැවින් 'බිඳියි' කියා පැවසීම සුදුසුය.

7. මල්ලිකාදෙවීසුත්තවණ්ණනා

7. මල්ලිකාදේවි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

197. සත්තමෙ මල්ලිකා දෙවීති පසෙනදිරඤ්ඤො දෙවී. යෙන මිධෙකච්චො මාතුගාමොති යෙන ඉධෙකච්චා ඉත්ථී. දුබ්බණ්ණාති බීභච්ඡවණ්ණා. දුරූපාති දුස්සණ්ඨිතා. සුපාපිකාති සුට්ඨු පාපිකා සුට්ඨු ලාමිකා. දස්සනායාති පස්සිතුං. දලිද්දාති ධනදලිද්දා. අප්පස්සකාති සකෙන ධනෙන රහිතා. අප්පභොගාති උපභොගපරිභොගභණ්ඩකරහිතා. අප්පෙසක්ඛාති අප්පපරිවාරා. අඩ්ඪාති ඉස්සරා. මහද්ධනාති වළඤ්ජනකධනෙන මහද්ධනා. මහාභොගාති උපභොගපරිභොගභණ්ඩභොගෙන මහාභොගා. මහෙසක්ඛාති මහාපරිවාරා. අභිරූපාති උත්තමරූපා. දස්සනීයාති දස්සනයුත්තා. පාසාදිකාති දස්සනෙන පාසාදිකා. වණ්ණපොක්ඛරතායාති වණ්ණෙන චෙව සරීරසණ්ඨානෙන ච.

197. සත්වැනි සූත්‍රයේ 'මල්ලිකා දේවී' යනු පසේනදී රජුගේ දේවියයි. 'යේන මිධේකච්චෝ මාතුගාමෝ' යනු මෙලොව යම් ස්ත්‍රියක් යන අර්ථයයි. 'දුබ්බණ්ණා' යනු පිළිකුල් සහගත පෙනුමක් ඇති යන්නයි. 'දුරූපා' යනු නරක හැඩයක් ඇති යන්නයි. 'සුපාපිකා' යනු ඉතා ලාමක වූ යන්නයි. 'දස්සනායා' යනු දැකීමට යන්නයි. 'දළිද්දා' යනු ධනයෙන් දිළිඳු වූ යන්නයි. 'අප්පස්සකා' යනු තමා සතු ධනයක් නැති යන්නයි. 'අප්පභෝගා' යනු පරිභෝජනයට සුදුසු භාණ්ඩයන්ගෙන් තොර වූ යන්නයි. 'අප්පේසක්ඛා' යනු අල්ප වූ පිරිවර ඇති යන්නයි. 'අඩ්ඪා' යනු ඊශ්වර (සම්පත් ඇති) වූ යන්නයි. 'මහද්ධනා' යනු දිනපතා භාවිත කරන ධනය බොහෝ ඇති යන්නයි. 'මහාභෝගා' යනු පරිභෝජනයට ඇති භාණ්ඩ හා සම්පත් බොහෝ ඇති යන්නයි. 'මහේසක්ඛා' යනු මහා පිරිවර ඇති යන්නයි. 'අභිරූපා' යනු උතුම් රූපයක් ඇති යන්නයි. 'දස්සනීයා' යනු බැලීමට සුදුසු වූ යන්නයි. 'පාසාදිකා' යනු දැකීමෙන් ප්‍රසාදය උපදවන යන්නයි. 'වණ්ණපොක්ඛරතායා' යනු පැහැයෙන් මෙන්ම ශරීර සටහනින් ද යුක්ත වූ යන අර්ථයයි.

අභිසජ්ජතීති ලග්ගති. බ්‍යාපජ්ජතීති පකතිං පජහති. පතිත්ථීයතීති කොධවසෙන ථිනභාවං ථද්ධභාවං ආපජ්ජති. න දාතා හොතීති න දායිකා හොති. සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යන්ති එත්ථ සෙය්‍යාති මඤ්චපල්ලඞ්කාදිසයනං. ආවසථොති ආවසථාගාරං. පදීපෙය්‍යං වුච්චති වට්ටිතෙලාදිපදීපූපකරණං. ඉස්සාමනිකාති ඉස්සාය සම්පයුත්තචිත්තා. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. කොධනා අහොසින්ති කොධමනා අහොසිං. අනිස්සාමනිකා අහොසින්ති ඉස්සාවිරහිතචිත්තා අහොසිං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

'අභිසජ්ජති' යනු කෝපය නිසා ඇලී සිටීමයි. 'බ්‍යාපජ්ජති' යනු ස්වභාවික තත්ත්වය අත්හැරීමයි. 'පතිට්ඨීයති' යනු ක්‍රෝධය නිසා සිතේ දැඩි බවට හෝ රළු බවට පැමිණීමයි. 'න දාතා හෝති' යනු දන් දෙන්නියක නොවීමයි. 'සෙය්‍යා වසථ පදීපෙය්‍යං' යන මෙහි 'සෙය්‍යා' යනු ඇඳ පුටු ආදි සයනයන්ය. 'ආවසථ' යනු වාසස්ථාන වූ ගෙයයි. 'පදීපෙය්‍යං' යනු තිර, තෙල් ආදි පහන් උපකරණයි. 'ඉස්සාමනිකා' යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් යුක්ත සිතක් ඇති යන්නයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පදවල අර්ථ දත යුතුය. 'කෝධනා අහෝසිං' යනු ක්‍රෝධ කරන සිතක් ඇතිව සිටියෙමි යන්නයි. 'අනිස්සාමනිකා අහෝසිං' යනු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් තොර සිතක් ඇතිව සිටියෙමි යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

8. අත්තන්තපසුත්තවණ්ණනා

8. අත්තන්තප සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

198. අට්ඨමෙ [Pg.373] අත්තන්තපාදීසු අත්තානං තපති දුක්ඛාපෙතීති අත්තන්තපො. අත්තනො පරිතාපනානුයොගං අත්තපරිතාපනානුයොගං. පරං තපතීති පරන්තපො. පරෙසං පරිතාපනානුයොගං පරපරිතාපනානුයොගං. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. නිච්ඡාතොති ඡාතං වුච්චති තණ්හා, සා අස්ස නත්ථීති නිච්ඡාතො. සබ්බකිලෙසානං නිබ්බුතත්තා නිබ්බුතො. අන්තො තාපනකිලෙසානං අභාවා සීතලො ජාතොති සීතීභූතො. ඣානමග්ගඵලනිබ්බානසුඛානි පටිසංවෙදෙතීති සුඛප්පටිසංවෙදී. බ්‍රහ්මභූතෙන අත්තනාති සෙට්ඨභූතෙන අත්තනා.

198. අටවැනි සූත්‍රයේ 'අත්තන්තප' ආදි පදවල, තමා තවන්නේද, දුකට පත් කරන්නේද ඔහු 'අත්තන්තප' නම් වේ. තමා පෙළීමේ නිරත වීම 'අත්තපරිතාපනානුයෝගය' යි. අනුන් තවන්නේද ඔහු 'පරන්තප' නම් වේ. අනුන් පෙළීමේ නිරත වීම 'පරපරිතාපනානුයෝගය' යි. 'දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු මේ ආත්මභාවයේදීම යන්නයි. 'නිච්ඡාතෝ' යන මෙහි තෘෂ්ණාව 'ඡාත' (පිපාසය) ලෙස හැඳින්වේ, එම තෘෂ්ණාව නැති බැවින් ඔහු 'නිච්ඡාත' නම් වේ. සියලු කෙලෙසුන් නිවී ගිය බැවින් 'නිබ්බුත' නම් වේ. ඇතුළත තවන කෙලෙසුන් නැති බැවින් සිසිල් වූයේ 'සීතිභූත' නම් වේ. ධ්‍යාන, මග, පල හා නිවන් සුව විඳින බැවින් 'සුඛප්පටිසංවේදී' නම් වේ. 'බ්‍රහ්මභූතේන අත්තනා' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ස්වභාවයට පත් වූ සිතින් යන අර්ථයයි.

අචෙලකොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. ඔරබ්භිකාදීසු උරබ්භා වුච්චන්ති එළකා, උරබ්භෙ හනතීති ඔරබ්භිකො. සූකරිකාදීසුපි එසෙව නයො. ලුද්දොති දාරුණො කක්ඛළො. මච්ඡඝාතකොති මච්ඡබන්ධො කෙවට්ටො. බන්ධනාගාරිකොති බන්ධනාගාරගොපකො. කුරූරකම්මන්තාති දාරුණකම්මන්තා.

'අචේලක' ආදි පදයන්හි අර්ථ පෙර කියන ලදී. 'ඕරබ්භික' ආදියේදී බැටළුවන් 'උරබ්භ' ලෙස හැඳින්වේ, බැටළුවන් මරන්නා 'ඕරබ්භික' නම් වේ. ඌරන් මරන්නා ආදීන් කෙරෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'ලුද්දෝ' යනු දරුණු වූ කර්කශ වූ තැනැත්තායි. 'මච්ඡඝාතකෝ' යනු මසුන් මරන කෙවුළායි. 'බන්ධනාගාරිකෝ' යනු හිරගෙවල් රකින්නායි. 'කුරූරකම්මන්තා' යනු දරුණු ක්‍රියාවන්හි නිරත වන්නන්ය.

මුද්ධාවසිත්තොති ඛත්තියාභිසෙකෙන මුද්ධනි අභිසිත්තො. පුරත්ථිමෙන නගරස්සාති නගරතො පුරත්ථිමාය දිසාය. සන්ථාගාරන්ති යඤ්ඤසාලං. ඛරාජිනං නිවාසෙත්වාති සඛුරං අජිනචම්මං නිවාසෙත්වා. සප්පිතෙලෙනාති සප්පිනා චෙව තෙලෙන ච. ඨපෙත්වා හි සප්පිං අවසෙසො යො කොචි ස්නෙහො තෙලන්ති වුච්චති. කණ්ඩුවමානොති නඛානං ඡින්නත්තා කණ්ඩුවිතබ්බකාලෙ තෙන කණ්ඩුවමානො. අනන්තරහිතායාති අසන්ථතාය. සරූපවච්ඡායාති සදිසවච්ඡාය. සචෙ ගාවී සෙතා හොති, වච්ඡොපි සෙතකොව. සචෙ කපිලා වා රත්තා වා, වච්ඡකොපි තාදිසොවාති එවං සරූපවච්ඡාය. සො එවමාහාති සො රාජා එවං වදෙති. වච්ඡතරාති තරුණවච්ඡකභාවං අතික්කන්තා බලවවච්ඡා. වච්ඡතරීසුපි එසෙව නයො. බරිහිසත්ථායාති පරික්ඛෙපකරණත්ථාය චෙව යඤ්ඤභූමියං අත්ථරණත්ථාය ච.

'මුද්ධාවසිත්තෝ' යනු ක්ෂත්‍රිය අභිෂේකයෙන් හිසෙහි අභිෂේක කරන ලද යන්නයි. 'පුරත්ථිමේන නගරස්ස' යනු නගරයට නැගෙනහිර දිශාවෙන් යන්නයි. 'සන්ථාගාරං' යනු යාග ශාලාවයි. 'ඛරාජිනං නිවාසෙත්වා' යනු ලොම් හා කුර සහිත මුව සමක් හැඳ යන්නයි. 'සප්පිතේලේන' යනු ගිතෙල් හා තෙල්වලින් යන්නයි. ගිතෙල් හැර ඉතිරි ඕනෑම තෙල් වර්ගයක් 'තේල' ලෙස හැඳින්වේ. 'කණ්ඩුවමානෝ' යනු නියපොතු කපා ඇති බැවින් කසන අවස්ථාවකදී එම මුව අඟින් කසමින් සිටීමයි. 'අනන්තරහිතායා' යනු ඇතිරිල්ලක් රහිත වූ යන්නයි. 'සරූපවච්ඡායා' යනු මව වැනිම පැහැ ඇති වස්සකු ඇති යන්නයි. ඉදින් එළදෙන සුදු නම් වස්සාද සුදුමය. ඉදින් රතු හෝ කබර පැහැ නම් වස්සාද එසේමය. 'සෝ ඒවමාහ' යනු ඒ රජු මෙසේ කියයි යන්නයි. 'වච්ඡතරා' යනු වසු පැටියකු වන කාලය ඉක්මවූ බලවත් වස්සන්ය. 'වච්ඡතරී' පදයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'බරිහිසත්ථාය' යනු යාග භූමිය වට කිරීමට හා ඇතිරීමට යන අර්ථයයි.

චතුත්ථපුග්ගලං බුද්ධුප්පාදතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ඉධ, භික්ඛවෙ, තථාගතොතිආදිමාහ. තත්ථ තථාගතොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. තං ධම්මන්ති තං වුත්තප්පකාරසම්පදං ධම්මං. සුණාති, ගහපති, වාති කස්මා පඨමං ගහපතිං [Pg.374] නිද්දිසති? නිහතමානත්තා උස්සන්නත්තා ච. යෙභුය්‍යෙන හි ඛත්තියකුලතො පබ්බජිතා ජාතිං නිස්සාය මානං කරොන්ති. බ්‍රාහ්මණකුලා පබ්බජිතා මන්තෙ නිස්සාය මානං කරොන්ති, හීනජච්චකුලා පබ්බජිතා අත්තනො විජාතිතාය පතිට්ඨාතුං න සක්කොන්ති. ගහපතිදාරකා පන කච්ඡෙහි සෙදං මුඤ්චන්තෙහි පිට්ඨියා ලොණං පුප්ඵමානාය භූමිං කසිත්වා තාදිසස්ස මානස්ස අභාවතො නිහතමානදප්පා හොන්ති. තෙ පබ්බජිත්වා මානං වා දප්පං වා අකත්වා යථාබලං බුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තා සක්කොන්ති අරහත්තෙ පතිට්ඨාතුං. ඉතරෙහි ච කුලෙහි නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතා න බහුකා, ගහපතිකාව බහුකා. ඉති නිහතමානත්තා උස්සන්නත්තා ච පඨමං ගහපතිං නිද්දිසතීති.

සිව්වැනි පුද්ගලයා බුද්ධෝත්පාද කාලයේ සිට පෙන්වා දීම පිණිස 'ඉධ භික්ඛවේ තථාගතෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'තථාගත' ආදි පද පෙර කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය. 'තං ධම්මං' යනු කල්‍යාණ වූ ඒ ධර්මයයි. 'සුණාති ගහපති වා' යන මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව ගෘහපතියා ගැන සඳහන් කළේ මන්ද? මානය දුරු කළ හැකි බැවින් සහ ඔවුන් බහුලව සිටින බැවින්ය. බොහෝ විට ක්ෂත්‍රිය කුලයෙන් පැවිදි වූවෝ ජාතිය නිසා මානය කරති. බ්‍රාහ්මණ කුලයෙන් පැවිදි වූවෝ වේද මන්ත්‍ර නිසා මානය කරති. හීන කුලවලින් පැවිදි වූවෝ තම ජාතියේ දුබල බව නිසා ශාසනයෙහි පිහිටීමට අපොහොසත් වෙති. එහෙත් ගෘහපති පුත්‍රයෝ කිහිලිවලින් දහඩිය දමමින්, පිටේ ලුණු පිපෙන තෙක් පොළොව කොටා වැඩ කරන බැවින් එවැනි මානයක් නැතිව නිහතමානී වෙති. ඔවුහු පැවිදි වී මානය හෝ උඩඟුකම ඇති නොකරගෙන තම ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් බුද්ධ වචනය උගෙන විදර්ශනා වඩා අර්හත් ලාභයට පැමිණීමට සමත් වෙති. අනෙක් කුලවලින් පැමිණ පැවිදි වූවෝ බොහෝ නැත, ගෘහපතිහුම බහුල වෙති. මෙසේ මානය නැති බැවින් හා බහුල බැවින් පළමුව ගෘහපතියා ගැන සඳහන් කරන ලදැයි දත යුතුය.

අඤ්ඤතරස්මිං වාති ඉතරෙසං වා කුලානං අඤ්ඤතරස්මිං. පච්චාජාතොති පතිජාතො. තථාගතෙ සද්ධං පටිලභතීති පරිසුද්ධං ධම්මං සුත්වා ධම්මසාමිම්හි තථාගතෙ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත භගවා’’ති සද්ධං පටිලභති. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං පච්චවෙක්ඛති. සම්බාධො ඝරාවාසොති සචෙපි සට්ඨිහත්ථෙ ඝරෙ යොජනසතන්තරෙපි වා ද්වෙ ජායම්පතිකා වසන්ති, තථාපි නෙසං සකිඤ්චනසපලිබොධට්ඨෙන ඝරාවාසො සම්බාධොව. රජාපථොති රාගරජාදීනං උට්ඨානට්ඨානන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. ආගමනපථොතිපි වට්ටති. අලග්ගනට්ඨෙන අබ්භොකාසො වියාති අබ්භොකාසො. පබ්බජිතො හි කූටාගාරරතනපාසාදදෙවවිමානාදීසු පිහිතද්වාරවාතපානෙසු පටිච්ඡන්නෙසු වසන්තොපි නෙව ලග්ගති න සජ්ජති න බජ්ඣති. තෙන වුත්තං – ‘‘අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා’’ති. අපිච සම්බාධො ඝරාවාසො කුසලකිරියාය යථාසුඛං ඔකාසාභාවතො, රජාපථො අසංවුතසඞ්කාරට්ඨානං විය රජානං, කිලෙසරජානං සන්නිපාතට්ඨානතො. අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා කුසලකිරියාය යථාසුඛං ඔකාසසබ්භාවතො.

'අඤ්ඤතරස්මිං වා' යනු අනෙක් කුලයන්ගෙන් එකක යන්නයි. 'පච්චාජාතෝ' යනු උපන් යන්නයි. 'තථාගතේ සද්ධං පටිලභති' යනු පිරිසිදු දහම අසා ධර්ම ස්වාමී වූ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධයහ" කියා ශ්‍රද්ධාව ලබයි. 'ඉති පටිසංචික්ඛති' යනු මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි. 'සම්බාධෝ ඝරාවාසෝ' යනු රියන් හැටක ගෙයක හෝ යොදුන් සියයක් දුර ඇති ගෙයක අඹුසැමි යුවළක් විසූවත්, ඔවුන්ට ඇති වගකීම් හා පලිබෝධ නිසා ගිහිගෙය පීඩාකාරී ස්ථානයකි. 'රජාපථෝ' යනු රාගාදි කෙලෙස් දූවිලි උපදින ස්ථානය බව මහා අටුවාවේ කියවේ. එය කෙලෙස් පැමිණෙන මාර්ගය ලෙස හැඳින්වීමද සුදුසුය. නොඇලෙන අර්ථයෙන් පැවිද්ද 'අබ්භෝකාස' (එළිමහන) වැනිය. පැවිද්දා මුදුන් වහළ සහිත ප්‍රාසාද හෝ වැසූ දොර ජනෙල් ඇති තැන්වල විසූවත් එහි නොඇලෙයි, නොබැඳෙයි. එබැවින් "පැවිද්ද එළිමහනක් වැනිය" යි කියන ලදී. තවද ගිහිගෙය කුසල් කිරීමට රිසි සේ අවකාශ නැති බැවින් සම්බාධයකි. එය නොවසා දමන ලද කුණු ගොඩකට දූවිලි එකතු වන්නාක් මෙන් කෙලෙස් දූවිලි එකතු වන තැනකි. පැවිද්ද යනු රිසි සේ කුසල් කිරීමට අවකාශ ඇති බැවින් එළිමහනක් බඳුය.

නයිදං සුකරං…පෙ… පබ්බජෙය්‍යන්ති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපකථා – යදෙතං සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියං එකම්පි දිවසං අඛණ්ඩං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං, එකදිවසම්පි ච කිලෙසමලෙන අමලිනං කත්වා චරිමකචිත්තං [Pg.375] පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං, සඞ්ඛලිඛිතං ලිඛිතසඞ්ඛසදිසං ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාගං චරිතබ්බං. ඉදං න සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන එකන්තපරිපුණ්ණං…පෙ… චරිතුං. යංනූනාහං කෙසෙ ච මස්සුඤ්ච ඔහාරෙත්වා කසායරසපීතතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා පරිදහිත්වා අගාරස්මා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍යන්ති. එත්ථ ච යස්මා අගාරස්ස හිතං කසිවණිජ්ජාදිකම්මං අගාරියන්ති වුච්චති, තඤ්ච පබ්බජ්ජාය නත්ථි, තස්මා පබ්බජ්ජා අනගාරියාති ඤාතබ්බා, තං අනගාරියං. පබ්බජෙය්‍යන්ති පටිපජ්ජෙය්‍යං.

‘මෙය ලෙහෙසි පහසු දෙයක් නොවේ... මහණ වන්නෙමි’ යන්නෙහි සංක්ෂේප විවරණය මෙසේය: එක් දිනක් පවා නොකඩවා ඉටුකොට, අවසන් චුති සිත දක්වා පවත්වා ගත යුතු බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම පරිපූර්ණ වූ ද, දිනක් පවා කෙලෙස් කිලුටින් තොරව පවත්වා අවසන් සිත දක්වා පමුණුවන බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම පිරිසිදු වූ ද, ඔප දැමූ සක් ගෙඩියක් බඳු වූ මෙම ශික්ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරිය යුතුය. ගිහිගෙය පාලනය කරමින්, ගිහිගෙයි වසන්නෙකුට මෙසේ ඒකාන්තයෙන්ම පරිපූර්ණ වූ ද පිරිසිදු වූ ද බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීම පහසු නොවේ. එබැවින් මම හිසකෙස් හා රැවුල් බා, කහට පෙවූ සිවුරු දරා, බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නන්ට සුදුසු වස්ත්‍ර හැඳ පෙරවාගෙන ගිහිගෙයින් නික්ම අනගාරික ශාසනයෙහි මහණ වන්නෙම් නම් ඉතා මැනවි. මෙහි ගිහිගෙට හිතකර වූ ගොවිතැන් වෙළඳාම් ආදී කටයුතු ‘ආගාරිය’ නම් වේ. පැවිද්දෙහි එවැනි කටයුතු නැති බැවින් පැවිද්ද ‘අනගාරිය’ (ගිහිගෙයින් තොර වූ බව) ලෙස දත යුතුය. ‘පබ්බජෙය්‍යං’ යනු පැවිදි බවට පත්වන්නෙමි යන්නයි.

අප්පං වාති සහස්සතො හෙට්ඨා භොගක්ඛන්ධො අප්පො නාම හොති, සහස්සතො පට්ඨාය මහා. ආබන්ධනට්ඨෙන ඤාතියෙව ඤාතිපරිවට්ටො. සො වීසතියා හෙට්ඨා අප්පො නාම හොති, වීසතියා පට්ඨාය මහා. භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නොති යා භික්ඛූනං අධිසීලසඞ්ඛාතා සික්ඛා, තඤ්ච, යත්ථ චෙතෙ සහ ජීවන්ති, එකජීවිකා සභාගවුත්තිනො හොන්ති, තං භගවතා පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදසඞ්ඛාතං සාජීවඤ්ච තත්ථ සික්ඛනභාවෙන සමාපන්නොති භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො. සමාපන්නොති සික්ඛං පරිපූරෙන්තො සාජීවඤ්ච අවීතික්කමන්තො හුත්වා තදුභයං උපගතොති අත්ථො.

‘ස්වල්ප වූ හෝ’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දහසකට වඩා අඩු වස්තු සමූහයයි. දහසෙන් ආරම්භ වන වස්තු ප්‍රමාණය ‘මහත්’ වූ වස්තු සමූහයයි. එකිනෙකා බැඳ තබන අර්ථයෙන් නෑයෝ ම ‘ඤාති පරිවට්ට’ (නෑ පිරිස) නම් වෙති. විසි දෙනෙකුට අඩු නෑ පිරිස ස්වල්ප වූ ද, විසි දෙනෙකුගෙන් ඇරඹෙන නෑ පිරිස මහත් වූ ද පිරිසක් ලෙස සැලකේ. ‘භික්ෂූන්ගේ ශික්ෂා හා සාජීවයට පැමිණි’ යනු භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අධිශීල සංඛ්‍යාත වූ යම් ශික්ෂාවක් වේ ද, භික්ෂූන් එක්ව වසන, සමාන ජීවනෝපායක් ඇති, සමාන පැවැත්මක් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ ශික්ෂාපද සංඛ්‍යාත වූ යම් ‘සාජීවයක්’ වේ ද, එම ශික්ෂා හා සාජීවයෙහි හික්මෙන බැවින් ‘භික්ෂූන්ගේ ශික්ෂා හා සාජීවයට පැමිණි’ නම්‍ වේ. ‘සමාපන්න’ යනු ශික්ෂා පූර්ණය කරමින් හා සාජීවය ඉක්මවා නොයමින් ඒ දෙකටම පැමිණි තැනැත්තා යන්නයි.

පාණාතිපාතං පහායාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. ඉමෙසං භෙදායාති යෙසං ඉතොති වුත්තානං සන්තිකෙ සුතං, තෙසං භෙදාය. භින්නානං වා සන්ධාතාති ද්වින්නං මිත්තානං වා සමානුපජ්ඣායකාදීනං වා කෙනචිදෙව කාරණෙන භින්නානං එකමෙකං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තුම්හාකං ඊදිසෙ කුලෙ ජාතානං එවං බහුස්සුතානං ඉදං න යුත්ත’’න්තිආදීනි වත්වා සන්ධානං කත්තා. අනුප්පදාතාති සන්ධානානුප්පදාතා, ද්වෙ ජනෙ සමග්ගෙ දිස්වා ‘‘තුම්හාකං එවරූපෙ කුලෙ ජාතානං එවරූපෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතානං අනුච්ඡවිකමෙත’’න්තිආදීනි වත්වා දළ්හීකම්මං කත්තාති අත්ථො. සමග්ගො ආරාමො අස්සාති සමග්ගාරාමො. යත්ථ සමග්ගා නත්ථි, තත්ථ වසිතුම්පි න ඉච්ඡතීති අත්ථො. සමග්ගරාමොතිපි පාළි, අයමෙව අත්ථො. සමග්ගරතොති සමග්ගෙසු රතො, තෙ පහාය අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං න ඉච්ඡතීති අත්ථො. සමග්ගෙ දිස්වාපි සුත්වාපි නන්දතීති සමග්ගනන්දී. සමග්ගකරණිං වාචං භාසිතාති යා [Pg.376] වාචා සත්තෙ සමග්ගෙයෙව කරොති, තං සාමග්ගිගුණපරිදීපිකමෙව වාචං භාසති, න ඉතරන්ති.

‘ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකී’ යනාදියෙහි අර්ථය පෙර පරිදිම වේ. ‘මොවුන් භේද කරනු පිණිස’ යනු එක් තැනකින් ඇසූ දෙය ඔවුන් භේද කරනු පිණිස අනෙක් තැනක නොකීමයි. ‘භේද වූවන් පෑස්සීම’ යනු කිසියම් හේතුවක් නිසා අමනාප වූ මිතුරන් දෙදෙනෙකු හෝ සබ්‍රහ්මචාරීන් වෙත ගොස්, ‘ඔබ වැනි උසස් කුලවල උපන්, මෙතරම් බහුශ්‍රුත වූවන්ට මෙවැනි දේ සුදුසු නැතැයි’ කියා ඔවුන්ව සමගි කරවන්නා යන්නයි. ‘අනුප්පදාතා’ යනු සමගිය තහවුරු කරන්නායි. සමගිව වසන දෙදෙනෙකු දැක ‘මෙවැනි කුලවල උපන් මෙබඳු ගුණ ඇති අයට මෙම සමගිය ඉතා සුදුසු යැයි’ පවසා එම සමගිය තහවුරු කරන්නා යන්න අර්ථයයි. සමගියෙහි ඇලුණු බැවින් ‘සමග්ගාරාම’ නම් වේ. සමගිය නැති තැන වසන්නට පවා අකමැති වීම මෙහි අර්ථයයි. ‘සමග්ගරත’ යනු සමගියෙහිම ඇලී සිටින, සමගිය අතහැර වෙනත් තැනකට යාමට පවා අකමැති තැනැත්තායි. සමගි වූවන් දැක හෝ අසා සතුටු වන බැවින් ‘සමග්ගනන්දි’ නම් වේ. ‘සමගි කරන වචන පවසන්නෙක්’ යනු සත්වයන් සමගි කරවන, සමගියේ ගුණ පවසන වචනම මිස අන් වචන නොපවසන්නා යන්නයි.

නෙලාති එලං වුච්චති දොසො, නාස්සා එලන්ති නෙලා, නිද්දොසාති අත්ථො ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති (උදා. 65) එත්ථ වුත්තනෙලං විය. කණ්ණසුඛාති බ්‍යඤ්ජනමධුරතාය කණ්ණානං සුඛා, සූචිවිජ්ඣනං විය කණ්ණසූලං න ජනෙති. අත්ථමධුරතාය සකලසරීරෙ කොපං අජනෙත්වා පෙමං ජනෙතීති පෙමනීයා. හදයං ගච්ඡති අප්පටිහඤ්ඤමානා සුඛෙන චිත්තං පවිසතීති හදයඞ්ගමා. ගුණපරිපුණ්ණතාය පුරෙ භවාති පොරී. පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී විය සුකුමාරාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාතිපි පොරී, නගරවාසීනං කථාති අත්ථො. නගරවාසිනො හි යුත්තකථා හොන්ති, පිතිමත්තං පිතාති, භාතිමත්තං භාතාති වදන්ති. එවරූපී කථා බහුනො ජනස්ස කන්තා හොතීති බහුජනකන්තා. කන්තභාවෙනෙව බහුජනස්ස මනාපා චිත්තවුඩ්ඪිකරාති බහුජනමනාපා.

‘නේළා’ යන්නෙහි ‘එළ’ යනු දොසයි. දොස් නැති බැවින් ‘නේළා’ නම් වේ. එය දොස් රහිත වචනය යන අර්ථයයි. ‘නේළංගෝ සේතපච්ඡාදෝ’ යන තැන කියැවුණු ‘නේළ’ ගුණය මෙනි. ‘කණ්ණසුඛා’ යනු අක්ෂර මාධුර්යය නිසා කනට සුවදායක වූ, ඉදිකටුවකින් අනින්නාක් මෙන් කනට පීඩා නොදෙන වචනයයි. අර්ථ මාධුර්යය නිසා මුළු ශරීරයෙහිම කෝපය උපදවන්නේ නැතිව ප්‍රේමය උපදවන බැවින් ‘පේමනීයා’ නම් වේ. අවහිරයකින් තොරව සුවසේ සිතට ඇතුළු වන බැවින් ‘හදයංගමා’ නම් වේ. ගුණ පූර්ණත්වය නිසා ‘පෝරී’ නම් වේ. නගරයක හැදුණු වැඩුණු කාන්තාවක මෙන් සුකුමාර වූ බැවින් ද, නගර වැසියන්ගේ වචන බඳු වූ බැවින් ද ‘පෝරී’ නම් වේ. නගර වැසියෝ සුදුසු වචන පවසති; පියා බඳු අයට ‘පියා’ යැයි ද, සහෝදරයෙකු බඳු අයට ‘සහෝදරයා’ යැයි ද පවසති. මෙබඳු කතාව බොහෝ දෙනා ප්‍රිය කරන බැවින් ‘බහුජනකන්තා’ නම් වේ. ඒ ප්‍රියමනාප බව නිසාම බොහෝ දෙනාගේ සිත් වඩවන බැවින් ‘බහුජනමනාපා’ නම් වේ.

කාලෙ වදතීති කාලවාදී, වත්තබ්බයුත්තකාලං සල්ලක්ඛෙත්වා වදතීති අත්ථො. භූතං තච්ඡං සභාවමෙව වදතීති භූතවාදී. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකඅත්ථසන්නිස්සිතමෙව කත්වා වදතීති අත්ථවාදී. නවලොකුත්තරධම්මසන්නිස්සිතං කත්වා වදතීති ධම්මවාදී. සංවරවිනයපහානවිනයසන්නිස්සිතං කත්වා වදතීති විනයවාදී. නිධානං වුච්චති ඨපනොකාසො, නිධානමස්සා අත්ථීති නිධානවතී. හදයෙ නිධෙතබ්බයුත්තකං වාචං භාසිතාති අත්ථො. කාලෙනාති එවරූපිං භාසමානොපි ච ‘‘අහං නිධානවතිං වාචං භාසිස්සාමී’’ති න අකාලෙන භාසති, යුත්තකාලං පන අවෙක්ඛිත්වාව භාසතීති අත්ථො. සාපදෙසන්ති සඋපමං, සකාරණන්ති අත්ථො. පරියන්තවතින්ති පරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා, යථාස්සා පරිච්ඡෙදො පඤ්ඤායති, එවං භාසතීති අත්ථො. අත්ථසංහිතන්ති අනෙකෙහිපි නයෙහි විභජන්තෙන පරියාදාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අත්ථසම්පන්නං භාසති. යං වා සො අත්ථවාදී අත්ථං වදති, තෙන අත්ථෙන සංහිතත්තා අත්ථසංහිතං වාචං භාසති, න අඤ්ඤං නික්ඛිපිත්වා අඤ්ඤං භාසතීති වුත්තං හොති.

සුදුසු කාලයෙහි කතා කරන බැවින් ‘කාලවාදී’ නම් වේ. කතා කළ යුතු කාලය වටහාගෙන කතා කිරීම මෙහි අර්ථයයි. පවතින දේ පවතින පරිද්දෙන් සැබෑ තොරතුරු පවසන බැවින් ‘භූතවාදී’ නම් වේ. මෙලොව හා පරලොව යහපතට අදාළ දේම පවසන බැවින් ‘අත්ථවාදී’ නම් වේ. නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයට අදාළ දේ පවසන බැවින් ‘ධම්මවාදී’ නම් වේ. සංවර විනය හා ප්‍රහාණ විනයට අදාළ දේ පවසන බැවින් ‘විනයවාදී’ නම් වේ. තැන්පත් කර තබන ස්ථානය ‘නිධාන’ නම් වේ. හදවතෙහි තැන්පත් කර තබා ගත යුතු වටිනා වචන පවසන බැවින් ‘නිධානවතී’ නම් වේ. මෙබඳු වචන කතා කිරීමේදී පවා අකාලයෙහි කතා නොකර, සුදුසු කාලය බලා හදවතෙහි තැන්පත් කළ යුතු හරවත් වචනම පවසයි. ‘සාපදේසං’ යනු උපමා සහිතව හා කරුණු සහිතව යන්නයි. ‘පරියන්තවතී’ යනු සීමාවන් පෙන්වා දෙමින් අසන්නාට ප්‍රමාණය වැටහෙන පරිදි කතා කිරීමයි. ‘අත්ථසංහිතං’ යනු නොයෙක් ක්‍රමයෙන් විවරණය කළ ද නිම කළ නොහැකි තරම් අර්ථ සම්පන්න වූ වචනයි. නොහොත් ඒ අත්ථවාදී භික්ෂුව පවසන යම් අර්ථයක් වේ ද, එම අර්ථය සහිතව පවසන වචනය ‘අත්ථසංහිත’ නම් වේ. වෙනත් දෙයක් පසෙක තබා තවත් දෙයක් කීමක් මෙහි නැත.

බීජගාමභූතගාමසමාරම්භාති [Pg.377] මූලබීජං ඛන්ධබීජං ඵළුබීජං අග්ගබීජං බීජබීජන්ති පඤ්චවිධස්ස බීජගාමස්ස චෙව යස්ස කස්සචි නීලතිණරුක්ඛාදිකස්ස භූතගාමස්ස ච සමාරම්භා, ඡෙදනභෙදනපචනාදිභාවෙන විකොපනා පටිවිරතොති අත්ථො.

‘බීජගාම භූතගාම සමාරම්භා’ යන්නෙහි මුල් බීජ, කඳ බීජ, පුරුක් බීජ, අංකුර බීජ හා පස්වනුව බීජ බීජ (ඇට වර්ග) යන පස් වැදෑරුම් බීජ වර්ගවලට ද, යම්කිසි නිල් තණකොළ හෝ ගස්වැල් ආදී වූ භූතගාමයන්ට ද කැපීම, බිඳීම, පිසීම ආදී වශයෙන් හානි කිරීමෙන් හෝ විනාශ කිරීමෙන් වැළකුණේ වෙයි යන්න අර්ථයයි.

එකභත්තිකොති පාතරාසභත්තං සායමාසභත්තන්ති ද්වෙ භත්තානි. තෙසු පාතරාසභත්තං අන්තොමජ්ඣන්හිකෙන පරිච්ඡින්නං, ඉතරං මජ්ඣන්හිකතො උද්ධං අන්තොඅරුණෙන. තස්මා අන්තොමජ්ඣන්හිකෙ දසක්ඛත්තුං භුඤ්ජමානොපි එකභත්තිකොව හොති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘එකභත්තිකො’’ති. රත්තියා භොජනං රත්ති, තතො උපරතොති රත්තූපරතො. අතික්කන්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා භොජනං විකාලභොජනං නාම, තතො විරතත්තා විරතො විකාලභොජනා.

‘එකබත්තිකො’ යන්නෙහි උදේ ආහාරය හා සවස් ආහාරය යනුවෙන් ආහාර වේල් දෙකකි. එයින් උදේ ආහාරය මධ්‍යාහ්නයෙන් (ඉර මුදුන් වීමෙන්) කෙළවර වේ. අනෙක් වේල මධ්‍යාහ්නයෙන් පසු අලුයම දක්වා කාලයයි. එබැවින් මධ්‍යාහ්නයට පෙර දස වතාවක් ආහාර ගත්ත ද ඔහු එක වේලක් වළඳන්නෙකු (එකබත්තිකො) ලෙසම සැලකේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘එකබත්තිකො’ යැයි වදාළේ එය අරමුණු කරගෙනය. රාත්‍රී කාලයේ ආහාර ගැනීම ‘රත්ති’ නම් වේ. එයින් වැළකීම ‘රත්තූපරත’ නම් වේ. මධ්‍යාහ්නය ඉක්මවූ තැන් සිට හිරු බැස යන තෙක් කාලයෙහි ආහාර ගැනීම ‘විකාල භෝජනය’ නම් වේ. එයින් වැළකී සිටින බැවින් ‘විරතෝ විකාලභෝජනා’ නම් වේ.

ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං. රජතන්ති කහාපණො ලොහමාසකො ජතුමාසකො දාරුමාසකොති යෙ වොහාරං ගච්ඡන්ති. තස්ස උභයස්සාපි පටිග්ගහණා පටිවිරතො, නෙව තං උග්ගණ්හාති, න උග්ගණ්හාපෙති, න උපනික්ඛිත්තං සාදියතීති අත්ථො.

‘ජාතරූප’ යනු රන් ය. ‘රජත’ යනු කහාපණ, ලෝහ මාසක, ලාකඩ මාසක, ලී මාසක යන ගනුදෙනු සඳහා භාවිත වන දෑ ය. ඒ රන් හා රිදී යන දෙවර්ගයම පිළිගැනීමෙන් වැළකී සිටින්නේ ය. ඔහු එය තමාම පිළිගන්නේ ද නැත, අනුන් ලවා පිළිගන්වන්නේ ද නැත, තමා අසල තබන ලද රන් රිදී කෙරෙහි ඇල්මක් (සතුටක්) දක්වන්නේ ද නැත යනු මෙහි අර්ථයයි.

ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණාති සාලිවීහියවගොධූමකඞ්ගුවරකකුද්‍රූසකසඞ්ඛාතස්ස සත්තවිධස්සපි ආමකධඤ්ඤස්ස පටිග්ගහණා. න කෙවලඤ්ච එතෙසං පටිග්ගහණමෙව, ආමසනම්පි භික්ඛූනං න වට්ටතියෙව. ආමකමංසපටිග්ගහණාති එත්ථ අඤ්ඤත්‍ර ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතා ආමකමංසමච්ඡානං පටිග්ගහණමෙව භික්ඛූනං න වට්ටති, නො ආමසනන්ති.

‘ආමකධඤ්ඤ පටිග්ගහණ’ යනු ඇල් වී, වී, යව, තිරිඟු, අමු, වරහ, කුද්‍රෑසක යන සත් වැදෑරුම් වූ අමු ධාන්‍ය පිළිගැනීමයි. මේවා පිළිගැනීම පමණක් නොව, ඇල්ලීම පවා භික්ෂූන්ට සුදුසු නොවේ. ‘ආමකමංස පටිග්ගහණ’ යන්නෙහි අදහස වන්නේ, විශේෂයෙන් අනුදැන වදාළ මාංසයන් හැර, අමු මස් හා අමු මසුන් පිළිගැනීම භික්ෂූන්ට සුදුසු නොවන බවයි. එය ඇල්ලීම ද අකැප යැයි දත යුතුය.

ඉත්ථිකුමාරිකපටිග්ගහණාති එත්ථ ඉත්ථීති පුරිසන්තරගතා, ඉතරා කුමාරිකා නාම, තාසං පටිග්ගහණම්පි ආමසනම්පි අකප්පියමෙව. දාසිදාසපටිග්ගහණාති එත්ථ දාසිදාසවසෙනෙව තෙසං පටිග්ගහණං න වට්ටති, ‘‘කප්පියකාරකං දම්මි, ආරාමිකං දම්මී’’ති එවං වුත්තෙ පන වට්ටති. අජෙළකාදීසුපි ඛෙත්තවත්ථුපරියොසානෙසු කප්පියාකප්පියනයො විනයවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො. තත්ථ ඛෙත්තං නාම යස්මිං පුබ්බණ්ණං රුහති. වත්ථු නාම යස්මිං අපරණ්ණං රුහති. යත්ථ වා උභයම්පි රුහති, තං ඛෙත්තං. තදත්ථාය අකතභූමිභාගො වත්ථු. ඛෙත්තවත්ථුසීසෙන චෙත්ථ වාපි-තළාකාදීනිපි සඞ්ගහිතානෙව.

‘ඉත්ථිකුමාරික පටිග්ගහණ’ යන්නෙහි ‘ස්ත්‍රී’ යනු පුරුෂයකු වෙත ගිය (විවාහක) තැනැත්තියකි. අන්‍ය තැනැත්තිය ‘කුමාරිකා’ නමි. ඔවුන් පිළිගැනීම මෙන්ම ඇල්ලීම ද අකැප ය. ‘දාසිදාස පටිග්ගහණ’ යන්නෙහි දාස දාසියන් ලෙස ඔවුන් පිළිගැනීම අකැප වුවත්, ‘කැපකරු සේවකයකු දෙමි, ආරාමිකයකු දෙමි’ යි පැවසූ කල එය කැප වේ. එළු බැටළුවන් ආදියෙහි සිට කෙත් වතු දක්වා දෑ පිළිගැනීමේදී විනයානුකූලව කැප අකැප ක්‍රමය විමසා බැලිය යුතුය. එහි ‘කෙත’ යනු පූර්ව අන්න (වී ආදිය) වැවෙන භූමියයි. ‘වත්ත’ යනු අපර අන්න (මුං, මෑ ආදිය) වැවෙන භූමියයි. නැතහොත් දෙවර්ගයම වැවෙන තැන කෙත වන අතර, ඒ සඳහා සකස් නොකළ භූමිය වත්ත වේ. මෙහි කෙත් වතු යන ශීර්ෂයෙන් වැව්, පොකුණු ආදිය ද ඇතුළත් වේ.

දූතෙය්‍යං [Pg.378] වුච්චති දූතකම්මං ගිහීනං පණ්ණං වා සාසනං වා ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ ගමනං. පහිණගමනං වුච්චති ඝරා ඝරං පෙසිතස්ස ඛුද්දකගමනං. අනුයොගො නාම තදුභයකරණං. තස්මා දුතෙය්‍යපහිණගමනානං අනුයොගොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. කයවික්කයාති කයා ච වික්කයා ච. තුලාකූටාදීසු කූටන්ති වඤ්චනං. තත්ථ තුලාකූටං තාව රූපකූටං, අඞ්ගකූටං, ගහණකූටං, පටිච්ඡන්නකූටන්ති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ රූපකූටං නාම ද්වෙ තුලා සමරූපා කත්වා ගණ්හන්තො මහතියා ගණ්හාති, දදන්තො ඛුද්දිකාය දෙති. අඞ්ගකූටං නාම ගණ්හන්තො පච්ඡාභාගෙ හත්ථෙන තුලං අක්කමති, දදන්තො පුබ්බභාගෙ. ගහණකූටං නාම ගණ්හන්තො මූලෙ රජ්ජුං ගණ්හාති, දදන්තො අග්ගෙ. පටිච්ඡන්නකූටං නාම තුලං සුසිරං කත්වා අන්තො අයචුණ්ණං පක්ඛිපිත්වා ගණ්හන්තො තං පච්ඡාභාගෙ කරොති, දදන්තො අග්ගභාගෙ.

‘දූතෙය්‍ය’ යනු ගිහියන්ගේ පණිවිඩ හෝ ලිපි රැගෙන තැන් තැන්වල යාමයි. ‘පහිණගමන’ යනු ගෙයින් ගෙට යවන ලද සුළු ගමන් ය. ‘අනුයෝග’ යනු ඒ දෙකම කිරීමයි. එබැවින් දූත මෙහෙවරෙහි හා පණිවිඩ ගෙන යාමෙහි නිරත වීම මෙහි අර්ථයයි. ‘කයවික්කය’ යනු මිලට ගැනීම හා විකිණීමයි. ‘තුලාකූට’ ආදියෙහි ‘කූට’ යනු වංචාවයි. එහි තුලාකූටය (තලතුලාවෙන් වංචා කිරීම) රූපකූට, අංගකූට, ගහණකූට, පටිච්ඡන්නකූට යැයි සිවු වැදෑරුම් වේ. රූපකූට යනු සමාන රූප ඇති තරාදි දෙකක් සාදා, මිලට ගන්නා විට ලොකු තරාදියෙන් ගැනීමත්, විකුණන විට කුඩා තරාදියෙන් දීමත් ය. අංගකූට යනු කිරන විට තරාදියේ පසුපස කොටස අතින් එබීම හෝ දෙන විට ඉදිරිපස කොටස එබීමයි. ගහණකූට යනු ගන්නා විට ලණුවේ මුලින් අල්ලා ගැනීමත්, දෙන විට අගින් අල්ලා ගැනීමත් ය. පටිච්ඡන්නකූට යනු තරාදි දණ්ඩ ඇතුළත සිදුරු කර යකඩ කුඩු දමා, ගන්නා විට එය පසුපසට කිරීමත් දෙන විට ඉදිරියට කිරීමත් ය.

කංසො වුච්චති සුවණ්ණපාති, තාය වඤ්චනං කංසකූටං. කථං? එකං සුවණ්ණපාතිං කත්වා අඤ්ඤා ද්වෙ තිස්සො ලොහපාතියො සුවණ්ණවණ්ණා කරොති. තතො ජනපදං ගන්ත්වා කිඤ්චිදෙව අඩ්ඪකුලං පවිසිත්වා ‘‘සුවණ්ණභාජනානි කිණථා’’ති වත්වා අග්ඝෙ පුච්ඡිතෙ සමග්ඝතරං දාතුකාමා හොන්ති. තතො තෙහි ‘‘කථං ඉමෙසං සුවණ්ණභාවො ජානිතබ්බො’’ති වුත්තෙ ‘‘වීමංසිත්වා ගණ්හථා’’ති සුවණ්ණපාතිං පාසාණෙ ඝංසිත්වා සබ්බපාතියො දත්වා ගච්ඡති.

‘කංස’ යනු රන් තැටියයි. එයින් වංචා කිරීම ‘කංසකූට’ නම් වේ. එය කෙසේද යත්? එක් රන් තැටියක් සාදා, රන් වන් පැහැති ලෝකඩ තැටි දෙකක් හෝ තුනක් සාදයි. ඉන්පසු ජනපදයකට ගොස් යම් ධනවත් නිවසකට වැද ‘රන් භාජන මිලට ගන්න’ යැයි පවසා, මිල ඇසූ විට ඉතා අඩු මිලකට දීමට කැමැත්ත පළ කරයි. එවිට ඔවුන් ‘මෙහි රන් බව දැනගන්නේ කෙසේද?’ යි ඇසූ විට ‘විමසා බලා ගන්න’ යැයි පවසා රන් තැටිය ගලක උලා පෙන්වා, සියලු තැටි දී යයි.

මානකූටං නාම හදයභෙද-සිඛාභෙද-රජ්ජුභෙදවසෙන තිවිධං හොති. තත්ථ හදයභෙදො සප්පිතෙලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. තානි හි ගණ්හන්තො හෙට්ඨාඡිද්දෙන මානෙන ‘‘සණිකං ආසිඤ්චා’’ති වත්වා අත්තනො භාජනෙ බහුං පග්ඝරාපෙත්වා ගණ්හාති, දදන්තො ඡිද්දං පිධාය සීඝං පූරෙත්වා දෙති. සිඛාභෙදො තිලතණ්ඩුලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. තානි හි ගණ්හන්තො සණිකං සිඛං උස්සාපෙත්වා ගණ්හාති, දදන්තො වෙගෙන පූරෙත්වා සිඛං ඡින්දන්තො දෙති. රජ්ජුභෙදො ඛෙත්තවත්ථුමිනනකාලෙ ලබ්භති. ලඤ්ජං අලභන්තා හි ඛෙත්තං අමහන්තම්පි මහන්තං කත්වා මිනන්ති.

‘මානකූට’ (මිනුම් වංචාව) හෘදයභේද, ශිඛාභේද, රජ්ජුභේද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහි හෘදයභේදය ගිතෙල්, තෙල් ආදිය මිනීමේදී සිදු වේ. එනම් ගන්නා විට යටින් සිදුරක් ඇති මිනුම් භාජනයකින් ‘සෙමින් වත්කරන්න’ යැයි පවසා තමාගේ භාජනයට වැඩිපුර වක්කරවා ගැනීමයි. දෙන විට සිදුර වසා ඉක්මනින් පුරවා දෙයි. ශිඛාභේදය තල, සහල් ආදිය මිනීමේදී සිදු වේ. ගන්නා විට සෙමින් මිනුම් කූඩුවේ මුවවිට (මුදුන) උස් කර ගනී. දෙන විට වේගයෙන් පුරවා මුදුන කපා දමයි. රජ්ජුභේදය කෙත් වතු මිනීමේදී සිදු වේ. අල්ලස් නොලැබුණු විට කුඩා කුඹුර පවා විශාල කර මනිති.

උක්කොටනාදීසු උක්කොටනන්ති සාමිකෙ අස්සාමිකෙ කාතුං ලඤ්ජග්ගහණං. වඤ්චනන්ති තෙහි තෙහි උපායෙහි පරෙසං වඤ්චනං. තත්‍රිදමෙකං වත්ථු [Pg.379] – එකො කිර ලුද්දකො මිගඤ්ච මිගපොතකඤ්ච ගහෙත්වා ආගච්ඡති. තමෙකො ධුත්තො ‘‘කිං භො මිගො අග්ඝති, කිං මිගපොතකො’’ති ආහ. ‘‘මිගො ද්වෙ කහාපණෙ, මිගපොතකො එක’’න්ති ච වුත්තෙ එකං කහාපණං දත්වා මිගපොතකං ගහෙත්වා ථොකං ගන්ත්වා නිවත්තො ‘‘න මෙ භො මිගපොතකෙනත්ථො, මිගං මෙ දෙහී’’ති ආහ. තෙන හි ද්වෙ කහාපණෙ දෙහීති. සො ආහ – ‘‘නනු තෙ භො මයා පඨමං එකො කහාපණො දින්නො’’ති? ආම දින්නොති. ඉමම්පි මිගපොතකං ගණ්හ, එවං සො ච කහාපණො අයඤ්ච කහාපණග්ඝනකො මිගපොතකො’’ති ද්වෙ කහාපණා භවිස්සන්තීති. සො ‘‘කාරණං වදතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා මිගපොතකං ගහෙත්වා මිගං අදාසීති. නිකතීති යොගවසෙන වා මායාවසෙන වා අපාමඞ්ගං පාමඞ්ගන්ති, අමණිං මණින්ති, අසුවණ්ණං සුවණ්ණන්ති කත්වා පතිරූපකෙන වඤ්චනං. සාචියොගොති කුටිලයොගො. එතෙසංයෙව උක්කොටනාදීනමෙතං නාමං. තස්මා උක්කොටනසාචියොගො වඤ්චනසාචියොගො නිකතිසාචියොගොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙචි අඤ්ඤං දස්සෙත්වා අඤ්ඤස්ස පරිවත්තනං සාචියොගොති වදන්ති, තං පන වඤ්චනෙනෙව සඞ්ගහිතං.

‘උක්කෝටන’ යනු හිමිකරුවන් අහිමිකරුවන් කිරීම සඳහා අල්ලස් ගැනීමයි. ‘වංචන’ යනු විවිධ උපක්‍රමවලින් අනුන් රැවටීමයි. එහිදී මෙම කතාව උදාහරණයකි: එක් වැද්දෙක් මුවකු හා මුව පෝතකයකු රැගෙන එයි. එක් සල්ලාලයෙක් ‘මුවාගේ මිල කීයද, මුව පෝතකයාගේ මිල කීයද?’ යි ඇසීය. ‘මුවා කහාපණ දෙකයි, මුව පෝතකයා එකයි’ කී විට, එක කහාපණයක් දී මුව පෝතකයා ගෙන මදක් දුර ගොස් ආපසු හැරී, ‘මට මුව පෝතකයාගෙන් වැඩක් නැත, මට මුවා දෙන්න’ යැයි කීය. ‘එසේ නම් කහාපණ දෙකක් දෙන්න’ කී කල, ඔහු ‘මම කලින් එක් කහාපණයක් දුන්නා නේද?’ යි ඇසීය. ‘එසේය’ කී විට, ‘දැන් මේ මුව පෝතකයා ද ගන්න, එවිට ඒ කහාපණයත් කහාපණයක් වටිනා මේ මුව පෝතකයාත් යන දෙකම කහාපණ දෙකක් වේ’ යැයි කීය. වැද්දා ද ‘ඔහු සාධාරණයක් කියයි’ සිතා මුව පෝතකයා ගෙන මුවා දුන්නේය. ‘නිකති’ යනු උපක්‍රමයෙන් හෝ මායාවෙන් උසස් නොවන දෙය උසස් ලෙස පෙන්වා (රන් නොවන දෙය රන් ලෙස) ව්‍යාජ ලෙස රැවටීමයි. ‘සාචියෝග’ යනු කුටිල යෝගයයි (වංචනික ක්‍රියාවයි). ‘උක්කෝටන’ ආදියටම මෙය නමකි. එබැවින් මෙහි උක්කෝටන සාචියෝග, වංචන සාචියෝග, නිකති සාචියෝග ලෙස අර්ථ දත යුතුය. ඇතැම්හු එක් දෙයක් පෙන්වා වෙනත් දෙයක් දීම සාචියෝග යැයි කියති. එය ‘වංචන’ යන්නටම ඇතුළත් වේ.

ඡෙදනාදීසු ඡෙදනන්ති හත්ථච්ඡෙදනාදි. වධොති මාරණං. බන්ධොති රජ්ජුබන්ධනාදීහි බන්ධනං. විපරාමොසොති හිමවිපරාමොසො, ගුම්බවිපරාමොසොති දුවිධො. යං හිමපාතසමයෙ හිමෙන පටිච්ඡන්නා හුත්වා මග්ගප්පටිපන්නං ජනං මුසන්ති, අයං හිමවිපරාමොසො. යං ගුම්බාදීහි පටිච්ඡන්නා මුසන්ති, අයං ගුම්බවිපරාමොසො. ආලොපො වුච්චති ගාමනිගමාදීනං විලොපකරණං. සහසාකාරොති සාහසිකකිරියා, ගෙහං පවිසිත්වා මනුස්සානං උරෙ සත්ථං ඨපෙත්වා ඉච්ඡිතභණ්ඩග්ගහණං. එවමෙතස්මා ඡෙදන…පෙ… සහසාකාරා පටිවිරතො හොති.

‘ඡේදන’ යනු අත් පා කැපීම ආදියයි. ‘වධ’ යනු මැරීමයි. ‘බන්ධ’ යනු ලණුවලින් බැඳීම ආදියයි. ‘විපරාමෝස’ යනු හිමෙන් මුවා වී මංකොල්ල කෑම හා පඳුරුවලට මුවා වී මංකොල්ල කෑමයි. හිම වැටෙන කාලයේ හිමෙන් වැසී මග යන අය පැහැර ගැනීම ‘හිම විපරාමෝසය’යි. පඳුරු ආදියට මුවා වී පැහැර ගැනීම ‘ගුම්බ විපරාමෝසය’යි. ‘ආලෝප’ යනු ගම් නියම්ගම් කොල්ලකෑමයි. ‘සහසාකාර’ යනු බලාත්කාරකම් කිරීමයි, එනම් ගෙවල්වලට වැදී මිනිසුන්ගේ පපුවට ආයුධ තබා බඩු බාහිරාදිය පැහැර ගැනීමයි. මෙලෙස කැපීම් ආදියේ සිට බලාත්කාරකම් දක්වා වූ මේ අකුසල්වලින් වැළකී සිටින්නේය.

සො සන්තුට්ඨො හොතීති ස්වායං භික්ඛු හෙට්ඨා වුත්තෙන චතූසු පච්චයෙසු ද්වාදසවිධෙන ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතො හොති. ඉමිනා පන ද්වාදසවිධෙන ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො අට්ඨ පරික්ඛාරා වට්ටන්ති – තීණි චීවරානි, පත්තො, දන්තකට්ඨච්ඡෙදනවාසි, එකා සූචි, කායබන්ධනං පරිස්සාවනන්ති. වුත්තම්පි චෙතං –

"ඔහු සන්තෘප්ත වූයේ වෙයි" යනු, ඒ භික්ෂුව කලින් සඳහන් කළ පරිදි සිව්පසයෙහි දොළොස් ආකාර වූ යම් කිසි පසයකින් සතුටු වීමෙන් (ඉතරීතරපච්චය සන්තෝසයෙන්) යුක්ත වූයේ වෙයි. මෙසේ දොළොස් ආකාර වූ යම් කිසි පසයකින් ලැබෙන සතුටින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට පිරිකර අටක් සුදුසු වෙයි. එනම්: තුන් සිවුර, පාත්‍රය, දැහැටි කපන පිහිය, එක් ඉදිකටුවක්, පටිය සහ පෙරහන්කඩයි. මේ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී –

‘‘තිචීවරඤ්ච [Pg.380] පත්තො ච, වාසි සූචි ච බන්ධනං;

පරිස්සාවනෙන අට්ඨෙතෙ, යුත්තයොගස්ස භික්ඛුනො’’ති.

"තුන් සිවුර ද, පාත්‍රය ද, වෑය (පිහිය) හා ඉදිකටුව ද, පටිය ද, පෙරහන්කඩ ද යන මේ අට පිරිකර යෝගාවචර භික්ෂුවකට සුදුසු වන්නේය."

තෙ සබ්බෙ කායපරිහාරිකාපි හොන්ති, කුච්ඡිපරිහාරිකාපි. කථං? තිචීවරං තාව නිවාසෙත්වා පාරුපිත්වා ච විචරණකාලෙ කායං පරිහරති පොසෙතීති කායපරිහාරිකං හොති. චීවරකණ්ණෙන උදකං පරිස්සාවෙත්වා පිවනකාලෙ, ඛාදිතබ්බඵලාඵලං ගහණකාලෙ ච කුච්ඡිං පරිහරති පොසෙතීති කුච්ඡිපරිහාරිකං හොති. පත්තොපි තෙන උදකං උද්ධරිත්වා න්හානකාලෙ කුටිපරිභණ්ඩකරණකාලෙ ච කායපරිහාරිකො හොති, ආහාරං ගහෙත්වා භුඤ්ජනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකො. වාසිපි තාය දන්තකට්ඨච්ඡෙදනකාලෙ මඤ්චපීඨානං අඞ්ගපාදචීවරකුටිදණ්ඩකසජ්ජනකාලෙ ච කායපරිහාරිකා හොති, උච්ඡුච්ඡෙදනනාළිකෙරාදිතච්ඡනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකා. සූචිපි චීවරසිබ්බනකාලෙ කායපරිහාරිකා හොති, පූවං වා ඵලං වා විජ්ඣිත්වා ඛාදනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකා. කායබන්ධනං බන්ධිත්වා විචරණකාලෙ කායපරිහාරිකං, උච්ඡුආදීනි බන්ධිත්වා ගහණකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකං. පරිස්සාවනං තෙන උදකං පරිස්සාවෙත්වා න්හානකාලෙ සෙනාසනපරිභණ්ඩකරණකාලෙ ච කායපරිහාරිකං, පානීයපානකපරිස්සාවනකාලෙ තෙනෙව තිලතණ්ඩුලපුථුකාදීනි ගහෙත්වා ඛාදනකාලෙ ච කුච්ඡිපරිහාරිකං. අයං තාව අට්ඨපරික්ඛාරිකස්ස පරික්ඛාරමත්තා.

ඒ සියලු පිරිකර කය පිරිමසන (කායපරිහාරික) ද වෙයි, කුස පිරිමසන (කුච්ඡිපරිහාරික) ද වෙයි. ඒ කෙසේ ද? පළමුව තුන් සිවුර හැඳ පෙරවාගෙන හැසිරෙන විට කය පිරිමසන බැවින් (පරිහරණය කරන බැවින්) එය 'කායපරිහාරික' වෙයි. සිවුරු කොනින් පැන් පෙරා බොන විට ද, කෑ යුතු පලවැල ගන්නා විට ද කුස පිරිමසන බැවින් එය 'කුච්ඡිපරිහාරික' වෙයි. පාත්‍රය ද එයින් පැන් ගෙන ස්නානය කරන විට හා කුටිය මැටි ගා පිරියම් කරන විට කායපරිහාරික වෙයි; ආහාර ගෙන වළඳන විට කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. වෑය (පිහිය) ද එයින් දැහැටි කපන විට සහ ඇඳ පුටු වල අත් පා, සිවුරු වැල්, කුටි දඬු ආදිය පිළියෙළ කරන විට කායපරිහාරික වෙයි; උක් කැපීම, පොල් ආදිය සීරීම කරන විට කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. ඉදිකටුව ද සිවුරු මසන විට කායපරිහාරික වන අතර, කැවිලි හෝ පලතුරු විද අනුභව කරන විට කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. පටිය බැඳගෙන හැසිරෙන විට කායපරිහාරික ද, උක් ආදිය බැඳ ගන්නා විට කුච්ඡිපරිහාරික ද වෙයි. පෙරහන්කඩ එයින් පැන් පෙරා ස්නානය කරන විට හා සෙනසුන් පිරියම් කරන විට කායපරිහාරික වන අතර, පැන් හා පාන වර්ග පෙරා ගන්නා විට ද, එයින්ම තල, සහල්, විලඳ ආදිය ගෙන අනුභව කරන විට ද කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. මෙය අට පිරිකරක් පාවිච්චි කරන භික්ෂුවකගේ පිරිකර මාත්‍රය පමණි.

නවපරික්ඛාරිකස්ස පන සෙය්‍යං පවිසන්තස්ස තත්‍රට්ඨකපච්චත්ථරණං වා කුඤ්චිකා වා වට්ටති. දසපරික්ඛාරිකස්ස නිසීදනං වා චම්මඛණ්ඩං වා වට්ටති. එකාදසපරික්ඛාරිකස්ස කත්තරයට්ඨි වා තෙලනාළිකා වා වට්ටති. ද්වාදසපරික්ඛාරිකස්ස ඡත්තං වා උපාහනං වා වට්ටති. එතෙසු ච අට්ඨපරික්ඛාරිකොව සන්තුට්ඨො, ඉතරෙ අසන්තුට්ඨා මහිච්ඡා මහාභාරාති න වත්තබ්බා. එතෙපි අප්පිච්ඡාව සන්තුට්ඨාව සුභරාව සල්ලහුකවුත්තිනොව. භගවා පන න ඉමං සුත්තං තෙසං වසෙන කථෙසි, අට්ඨපරික්ඛාරිකස්ස වසෙන කථෙසි. සො හි ඛුද්දකවාසිඤ්ච සූචිඤ්ච පරිස්සාවනෙ පක්ඛිපිත්වා පත්තස්ස අන්තො ඨපෙත්වා පත්තං අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා තිචීවරං කායප්පටිබද්ධං කත්වා යෙනිච්ඡකං සුඛං පක්කමති, පටිනිවත්තිත්වා ගහෙතබ්බං නාමස්ස න හොති. ඉති ඉමස්ස භික්ඛුනො [Pg.381] සල්ලහුකවුත්තිතං දස්සෙන්තො භගවා සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙනාතිආදිමාහ.

නව පිරිකරක් පාවිච්චි කරන, සයනයට පිවිසෙන භික්ෂුවකට එහි ඇති ඇතිරිල්ලක් හෝ යතුරක් සුදුසු වෙයි. දස පිරිකරක් ඇති භික්ෂුවකට නිසීදනයක් හෝ සම් කඩක් සුදුසු වෙයි. එකොළොස් පිරිකරක් ඇති භික්ෂුවකට සැරයටියක් හෝ තෙල් නළයක් සුදුසු වෙයි. දොළොස් පිරිකරක් ඇති භික්ෂුවකට කුඩයක් හෝ පාවහන් යුවළක් සුදුසු වෙයි. මේ අතරින් අට පිරිකර ඇති භික්ෂුවම සන්තෘප්ත වූ අයෙකු වන අතර, සෙසු භික්ෂූන් අසන්තෘප්ත, මහා ආශා ඇති, විශාල බරක් ඇති අය යැයි නොකිය යුතුය. ඔවුන් ද අල්පේච්ඡ වූ, සතුටු වන, පෝෂණය කිරීමට පහසු, සැහැල්ලු පැවැත්මක් ඇති අයමය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය ඔවුන් අරභයා වදාළේ නැත, අට පිරිකර පමණක් ඇති භික්ෂුව අරභයාම වදාළ සේක. මන්ද, ඒ භික්ෂුව කුඩා වෑය (පිහිය) සහ ඉදිකටුව පෙරහන්කඩෙහි බහා, එය පාත්‍රය තුළ තබා, පාත්‍රය උරහිසේ එල්ලාගෙන, තුන් සිවුර කයට සම්බන්ධ කරගෙන රිසි තැනකට සැහැල්ලුවෙන් වඩියි. ආපසු හැරී විත් ගත යුතු කිසිවක් ඔහුට නැත. මෙසේ මේ භික්ෂුවගේ සැහැල්ලු පැවැත්ම පෙන්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඔහු කය පිරිමසන සිවුරෙන් සතුටු වෙයි" යනාදිය වදාළ සේක.

තත්ථ කායපරිහාරිකෙනාති කායපරිහරණමත්තකෙන. කුච්ඡිපරිහාරිකෙනාති කුච්ඡිපරිහරණමත්තකෙන. සමාදායෙව පක්කමතීති තං අට්ඨපරික්ඛාරමත්තකං සබ්බං ගහෙත්වාව කායප්පටිබද්ධං කත්වාව ගච්ඡති, ‘‘මම විහාරො පරිවෙණං උපට්ඨාකො’’තිස්ස සඞ්ගො වා බන්ධො වා න හොති. සො ජියා මුත්තො සරො විය, යූථා අපක්කන්තො මත්තහත්ථී විය ඉච්ඡිතිච්ඡිතං සෙනාසනං, වනසණ්ඩං, රුක්ඛමූලං, නවං පබ්භාරං පරිභුඤ්ජන්තො එකො තිට්ඨති, එකො නිසීදති, සබ්බිරියාපථෙසු එකො අදුතියො.

එහි "කායපරිහාරිකේන" යනු කය පිරිමසන මාත්‍රයකිනි. "කුච්ඡිපරිහාරිකේන" යනු කුස පිරිමසන මාත්‍රයකිනි. "සමාදායේව පක්කමති" යනු ඒ අට පිරිකර මාත්‍රය පමණක් සියල්ල ගෙන කයට සම්බන්ධ කරගෙනම (හැඳ පෙරවාගෙනම) වඩියි. "මගේ විහාරය, මගේ පිරිවෙන, මගේ උපස්ථායකයා" කියා ඔහුට කිසිදු ඇල්මක් හෝ බැඳීමක් නැත. ඔහු දුන්නෙන් මිදුණු ඊතලයක් මෙන් ද, ඇත් සමූහයෙන් වෙන්ව යන මත් වූ ඇතෙකු මෙන් ද තමන් කැමති කැමති සෙනසුන්, වනය, රුක්මුල්, පර්වත ගුහා පරිහරණය කරමින් තනිව සිටියි, තනිව හිඳියි, සියලු ඉරියව්වලදී අසහායව එකලාව වසයි.

‘‘චාතුද්දිසො අප්පටිඝො ච හොති,සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන;

පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භී,එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. (සු. නි. 42;

චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසො 128) –

"සතර දිගෙහිම (රිසි සේ වසන), කිසිවකට නොගැටෙන, යම් කිසි පසයකින් සතුටු වන, උපද්‍රවයන් ඉවසන, බියක් තැතිගැනීමක් නැති ඔහු, ඛග්ගවිසාණ (කඟවේනාගේ අඟ) මෙන් එකලාව හැසිරෙන්නේය."

එවං වණ්ණිතං ඛග්ගවිසාණකප්පතං ආපජ්ජති.

මෙසේ වර්ණනා කරන ලද ඛග්ගවිසාණ සදෘශ (එකලාව වසන) ස්වභාවයට ඔහු පැමිණෙයි.

ඉදානි තමත්ථං උපමාය සාධෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ. තත්ථ පක්ඛී සකුණොති පක්ඛයුත්තො සකුණො. ඩෙතීති උප්පතති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – සකුණා නාම ‘‘අසුකස්මිං පදෙසෙ රුක්ඛො පරිපක්කඵලො’’ති ඤත්වා නානාදිසාහි ආගන්ත්වා නඛපක්ඛතුණ්ඩාදීහි තස්ස ඵලානි විජ්ඣන්තා විධුනන්තා ඛාදන්ති, ‘‘ඉදං අජ්ජතනාය, ඉදං ස්වාතනාය භවිස්සතී’’ති නෙසං න හොති. ඵලෙ පන ඛීණෙ නෙව රුක්ඛස්ස ආරක්ඛං ඨපෙන්ති, න තත්ථ පක්ඛං වා පත්තං වා නඛං වා තුණ්ඩං වා ඨපෙන්ති, අථ ඛො තස්මිං රුක්ඛෙ අනපෙක්ඛා හුත්වා යො යං දිසාභාගං ඉච්ඡති, සො තෙන සපත්තභාරොව උප්පතිත්වා ගච්ඡති. එවමෙව අයං භික්ඛු නිස්සඞ්ගො නිරපෙක්ඛොයෙව පක්කමති, සමාදායෙව පක්කමති. අරියෙනාති නිද්දොසෙන. අජ්ඣත්තන්ති සකෙ අත්තභාවෙ. අනවජ්ජසුඛන්ති නිද්දොසසුඛං.

දැන් ඒ කරුණ උපමාවකින් තහවුරු කරමින් "සේය්‍යථාපි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "පක්ඛී සකුණෝ" යනු පියාපත් ඇති පක්ෂියා ය. "ඩේති" යනු පියාඹයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: පක්ෂීන් වනාහි "අසවල් ප්‍රදේශයේ ගසක ගෙඩි පැසී ඇතැයි" දැන විවිධ දිශාවලින් පැමිණ නිය, පියාපත්, හොට ආදියෙන් ඒ ගෙඩි විදිමින්, සොලවමින් අනුභව කරති. "මෙය අදටයි, මෙය හෙටටයි" කියා ඔවුන්ට සිතක් නැත. ගෙඩි අවසන් වූ විට ඒ ගසට ආරක්ෂාවක් නොතබති. එහි පියාපතක් හෝ නියක් හෝ හොටක් හෝ ඉතිරි නොකරති. ඒ ගස කෙරෙහි කිසිදු අපේක්ෂාවක් නැතිව තමන් කැමති දිශාවකට පියාපත් බර පමණක් ඇතිව පියාඹා යති. එමෙන්ම මේ භික්ෂුව ද කිසිදු ඇලීමක් හෝ අපේක්ෂාවක් නැතිවම වඩියි, පිරිකර ගෙනම වඩියි. "අරියෙන" යනු නිදොස් වූ යන්නයි. "අජ්ඣත්තං" යනු තමාගේම ආත්මභාවයෙහි යන්නයි. "අනවජ්ජසුඛං" යනු නිදොස් සැපයයි.

සො චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති සො ඉමිනා අරියෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො භික්ඛු චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං පස්සිත්වාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි [Pg.382] යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.15) වුත්තං. අබ්‍යාසෙකසුඛන්ති කිලෙසෙහි අනාසිත්තසුඛං, අවිකිණ්ණසුඛන්තිපි වුත්තං. ඉන්ද්‍රියසංවරසුඛං හි දිට්ඨාදීසු දිට්ඨමත්තාදිවසෙන පවත්තතාය අවිකිණ්ණං හොති.

"ඔහු ඇසින් රූපයක් දැක" යනු, මේ ආර්ය වූ සීලස්කන්ධයෙන් යුක්ත වූ ඒ භික්ෂුව චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපයක් දැක යන අර්ථයයි. සෙසු පදවල ද කිව යුතු යමක් වේ නම් ඒ සියල්ල විශුද්ධිමාර්ගයෙහි මා විසින් පවසන ලදී. "අබ්‍යාසෙකසුඛං" යනු කෙලෙසුන්ගෙන් නොතැවරුණු සැපයයි. කෙලෙසුන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවූ සැපය යැයි ද කියනු ලැබේ. ඉන්ද්‍රිය සංවරය නිසා ඇති වන සැපය වනාහි රූප දැකීම ආදියෙහිදී දැකීම මාත්‍රය යනාදී වශයෙන් පවතින බැවින් කෙලෙසුන්ගෙන් මිශ්‍ර නොවූවක් වෙයි.

සො අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙති සො මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං සංවරෙන සමන්නාගතො භික්ඛු ඉමෙසු අභික්කන්තපටික්කන්තාදීසු සත්තසු ඨානෙසු සතිසම්පජඤ්ඤවසෙන සම්පජානකාරී හොති. තත්ථ අභික්කන්තන්ති පුරතො ගමනං. පටික්කන්තන්ති පච්ඡාගමනං.

"ඔහු ඉදිරියට යාමේදී හා පසුපසට ඒමේදී" යනු, මනස හයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන්ගේ සංවරයෙන් යුක්ත වූ ඒ භික්ෂුව ඉදිරියට යාම, පසුපසට ඒම ආදී වූ මේ කරුණු සතෙහිදී සතිසම්පජඤ්ඤය මගින් නුවණින් දැන කටයුතු කරන්නෙකු වෙයි. එහි "අභික්කන්ත" යනු ඉදිරියට යාමයි. "පටික්කන්ත" යනු පසුපසට ඒමයි.

සම්පජානකාරී හොතීති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං, සප්පායසම්පජඤ්ඤං, ගොචරසම්පජඤ්ඤං, අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති ඉමෙසං චතුන්නං සතිසම්පයුත්තානං සම්පජඤ්ඤානං වසෙන සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වායෙව තානි අභික්කන්තපටික්කන්තානි කරොති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ඉච්ඡන්තෙන දීඝනිකායෙ සාමඤ්ඤඵලවණ්ණනාතො වා මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානවණ්ණනාතො වා ගහෙතබ්බො.

'සම්පජානකාරී හෝති' යනු සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය, සප්පාය සම්පජඤ්ඤය, ගෝචර සම්පජඤ්ඤය සහ අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය යන සිහිය (සති) හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ මෙම සතර වැදෑරුම් සම්පජඤ්ඤයන්ගේ වසයෙන් සිහිය පිහිටුවාගෙන, ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ බලාම එම ඉදිරියට යාම හා ආපසු ඒම ආදී ක්‍රියාවන් කරයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර බලාපොරොත්තු වන්නන් විසින් දීඝ නිකායේ සාමඤ්ඤඵල සූත්‍ර වර්ණනාවෙන් හෝ මජ්ඣිම නිකායේ සතිපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාවෙන් හෝ තොරතුරු ලබාගත යුතුය.

සො ඉමිනා චාතිආදිනා කිං දස්සෙති? අරඤ්ඤවාසස්ස පච්චයසම්පත්තිං දස්සෙති. යස්ස හි ඉමෙ චත්තාරො පච්චයා නත්ථි, තස්ස අරඤ්ඤවාසො න ඉජ්ඣති, තිරච්ඡානගතෙහි වා වනචරකෙහි වා සද්ධිං වත්ථබ්බතං ආපජ්ජති. අරඤ්ඤෙ අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘කිං එවරූපස්ස පාපභික්ඛුනො අරඤ්ඤවාසෙනා’’ති භෙරවසද්දං සාවෙන්ති, හත්ථෙහි සීසං පහරිත්වා පලායනාකාරං කරොන්ති. ‘‘අසුකො භික්ඛු අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ඉදඤ්චිදඤ්ච පාපකම්මමකාසී’’ති අයසො පත්ථරති. යස්ස පනෙතෙ චත්තාරො පච්චයා අත්ථි, තස්ස අරඤ්ඤවාසො ඉජ්ඣති. සො හි අත්තනො සීලං පච්චවෙක්ඛන්තො කිඤ්චි කාළකං වා තිලකං වා අපස්සන්තො පීතිං උප්පාදෙත්වා තං ඛයතො වයතො සම්මසන්තො අරියභූමිං ඔක්කමති. අරඤ්ඤෙ අධිවත්ථා දෙවතා අත්තමනා වණ්ණං භාසන්ති. ඉතිස්ස උදකෙ පක්ඛිත්තතෙලබින්දු විය යසො විත්ථාරිකො හොති.

උන්වහන්සේ 'සෝ ඉමිනා ච' යනාදී පදයෙන් කුමක් දක්වයිද? ආරණ්‍යවාසය සඳහා අවශ්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ සම්පත්තිය දක්වයි. යම් මහණෙකුට මෙම ප්‍රත්‍ය හතර නොමැති නම්, ඔහුගේ ආරණ්‍යවාසය සාර්ථක නොවේ. ඔහු තිරිසනුන් හෝ වනයේ හැසිරෙන්නන් (වැද්දන්) සමඟ වාසය කරන්නෙකු බවට පත්වෙයි. වනයේ වසන දේවතාවෝ මෙවැනි පාපී භික්ෂුවකට ආරණ්‍යවාසයෙන් කුමන ප්‍රයෝජනයක්දැයි සිතා භයානක ශබ්ද ඇස්සවීමට සලස්වති, අත්වලින් හිසට පහර දී පලා යන ස්වභාවයක් ඇති කරති. "අසවල් භික්ෂුව වනයට වැදී මෙවැනි පව්කම් කළේය" යි අකීර්තිය පැතිරෙයි. එහෙත් යමෙකුට මෙම ප්‍රත්‍ය හතර ඇත්නම්, ඔහුගේ ආරණ්‍යවාසය සාර්ථක වෙයි. ඔහු තමාගේම සීලය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන විට කිසිදු කැළලක් හෝ දෝෂයක් නොදැක ප්‍රීතිය උපදවාගෙන, එම ප්‍රීතිය ක්ෂය වන වැය වන ස්වභාවයෙන් යුක්තව මෙනෙහි කරමින් ආර්ය භූමියට පැමිණෙයි. වනයේ වසන දේවතාවෝ සතුටු වී ඔහුගේ ගුණ පවසති. එවිට ඔහුගේ කීර්තිය ජලය මත දැමූ තෙල් බිඳක් මෙන් පැතිරී යයි.

තත්ථ විවිත්තන්ති සුඤ්ඤං, අප්පසද්දං, අප්පනිග්ඝොසන්ති අත්ථො. එතදෙව හි සන්ධාය විභඞ්ගෙ ‘‘විවිත්තන්ති සන්තිකෙ චෙපි සෙනාසනං හොති, තඤ්ච අනාකිණ්ණං ගහට්ඨෙහි පබ්බජිතෙහි, තෙන තං විවිත්ත’’න්ති (විභ. 526) වුත්තං. සෙති චෙව ආසති ච එත්ථාති සෙනාසනං. මඤ්චපීඨානමෙතං අධිවචනං. තෙනාහ – ‘‘සෙනාසනන්ති [Pg.383] මඤ්චොපි සෙනාසනං, පීඨම්පි, භිසිපි, බිම්බොහනම්පි, විහාරොපි, අඩ්ඪයොගොපි, පාසාදොපි, හම්මියම්පි, ගුහාපි, අට්ටොපි, මාළොපි, ලෙණම්පි, වෙළුගුම්බොපි, රුක්ඛමූලම්පි, මණ්ඩපොපි සෙනාසනං, යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්ති, සබ්බමෙතං සෙනාසන’’න්ති (විභ. 527). අපිච විහාරො, අඩ්ඪයොගො, පාසාදො, හම්මියං, ගුහාති ඉදං විහාරසෙනාසනං නාම. මඤ්චො, පීඨං, භිසි, බිම්බොහනන්ති ඉදං මඤ්චපීඨසෙනාසනං නාම. චිමිලිකා, චම්මඛණ්ඩො, තිණසන්ථාරො, පණ්ණසන්ථාරොති ඉදං සන්ථතසෙනාසනං නාම. යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්තීති එතං ඔකාසසෙනාසනං නාමාති එවං චතුබ්බිධං සෙනාසනං හොති. තං සබ්බම්පි සෙනාසනග්ගහණෙන ගහිතමෙව.

එහි 'විවිත්ත' යනු හිස් වූ, ශබ්ද රහිත, ඝෝෂා රහිත යන අර්ථයයි. මෙයම අරමුණු කොට විභංගයෙහි "සේනාසනය ගම සමීපයෙහි වුවද ගිහි පැවිද්දන්ගෙන් අමිශ්‍ර වූයේ නම් එය විවිත්ත (විවේකී) යැයි කියනු ලැබේ" යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙහි සැතපෙන සහ හිඳින බැවින් 'සේනාසන' නම් වේ. මෙය ඇඳ පුටු සඳහා ද නමකි. එබැවින් "සේනාසනය යනු ඇඳ ද සේනාසනයකි, පුටුව ද, මෙට්ටය ද, කොට්ටය ද, විහාරය ද, අඩ්ඪයෝගය ද, ප්‍රාසාදය ද, හම්මියය ද, ගුහාව ද, අට්ටය ද, මාලකය ද, ලෙන ද, උණ පඳුර ද, රුක්මුල ද, මණ්ඩපය ද සේනාසනයකි; යම් තැනක භික්ෂූන් වසත් ද ඒ සියල්ල සේනාසනයකි" යි වදාරන ලදී. තවද විහාර, අඩ්ඪයෝග, ප්‍රාසාද, හම්මිය, ගුහා යන මේවා 'විහාර සේනාසන' නම් වේ. ඇඳ, පුටුව, මෙට්ටය, කොට්ටය යන මේවා 'මඤ්චපීඨ සේනාසන' නම් වේ. ඇතිරිලි, සම් කඩ, තණ ඇතිරිලි, කොළ ඇතිරිලි යන මේවා 'සන්ථත සේනාසන' නම් වේ. යම් තැනක භික්ෂූන් වසත් ද එය 'ඕකාස සේනාසන' නම් වේ. මෙලෙස සේනාසන සිව්වැදෑරුම් වේ. ඒ සියල්ලම 'සේනාසන' යන වචනයෙන් ගනු ලැබේ.

ඉමස්ස පන සකුණසදිසස්ස චාතුද්දිසස්ස භික්ඛුනො අනුච්ඡවිකං දස්සෙන්තො අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලන්තිආදිමාහ. තත්ථ අරඤ්ඤන්ති ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) ‘‘ඉදං භික්ඛුනීනං වසෙන ආගතං අරඤ්ඤං. ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ඉදං පන ඉමස්ස භික්ඛුනො අනුරූපං. තස්ස ලක්ඛණං විසුද්ධිමග්ගෙ ධුතඞ්ගනිද්දෙසෙ වුත්තං. රුක්ඛමූලන්ති යංකිඤ්චි සීතච්ඡායං විවිත්තං රුක්ඛමූලං. පබ්බතන්ති සෙලං. තත්ථ හි උදකසොණ්ඩීසු උදකකිච්චං කත්වා සීතාය රුක්ඛච්ඡායාය නිසින්නස්ස නානාදිසාසු ඛායමානාසු සීතෙන වාතෙන බීජියමානස්ස චිත්තං එකග්ගං හොති. කන්දරන්ති කං වුච්චති උදකං, තෙන දාරිතං උදකභින්නං පබ්බතපදෙසං, යං නිතම්බන්තිපි නදීනිකුඤ්ජන්තිපි වදන්ති. තත්ථ හි රජතපට්ටසදිසා වාලිකා හොති, මත්ථකෙ මණිවිතානං විය වනගහනං, මණික්ඛන්ධසදිසං උදකං සන්දති. එවරූපං කන්දරං ඔරුය්හ පානීයං පිවිත්වා ගත්තානි සීතානි කත්වා වාලිකං උස්සාපෙත්වා පංසුකූලචීවරං පඤ්ඤාපෙත්වා නිසින්නස්ස සමණධම්මං කරොතො චිත්තං එකග්ගං හොති. ගිරිගුහන්ති ද්වින්නං පබ්බතානං අන්තරං, එකස්මිංයෙව වා උමඞ්ගසදිසං මහාවිවරං. සුසානලක්ඛණං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.34) වුත්තං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසන්ති න වපන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘වනපත්ථන්ති දූරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්තිආදි. අබ්භොකාසන්ති අච්ඡන්නං. ආකඞ්ඛමානො පනෙත්ථ චීවරකුටිං කත්වා වසති. පලාලපුඤ්ජන්ති පලාලරාසිං[Pg.384]. මහාපලාලපුඤ්ජතො හි පලාලං නික්කඩ්ඪිත්වා පබ්භාරලෙණසදිසෙ ආලයෙ කරොන්ති, ගච්ඡගුම්බාදීනම්පි උපරි පලාලං පක්ඛිපිත්වා හෙට්ඨා නිසින්නා සමණධම්මං කරොන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

කුරුල්ලෙකු වැනි වූ, සිවුදිග හැසිරෙන මෙම භික්ෂුවට ගැලපෙන සේනාසන පෙන්වමින් 'ආරණ්‍යය, රුක්මුල' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ආරණ්‍යය' යනු ගමේ ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් පිටත පිහිටි සියලු ප්‍රදේශයන්ය. මෙය භික්ෂුණීන් උදෙසා වදාළ ආරණ්‍යයයි. "ආරණ්‍යක සේනාසනය යනු අවම වශයෙන් දුනු පන්සියයක් දුරින් පිහිටි තැනය" යනු මෙම භික්ෂුවට අනුරූප ආරණ්‍යයයි. එහි ලක්ෂණ විසුද්ධිමග්ගයේ ධුතාංග නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇත. 'රුක්මුල' යනු සිසිල් සෙවන ඇති විවේකී ඕනෑම ගසක් මුලකි. 'පබ්බත' යනු ගල් පර්වතයයි. එහි වූ දිය පොකුණුවලින් ජල කිස නිමවා, සිසිල් රුක් සෙවනක හිඳ, නන් දෙසින් එන සිසිල් සුළඟින් පවන් සැලෙන විට භික්ෂුවගේ සිත ඒකාග්‍ර වේ. 'කන්දර' යනු ජලයෙන් කැඩී ගිය පර්වත ප්‍රදේශයයි (ගිරි කඳුරු). එයට නදී නිතිම්බ යැයි ද කියති. එහි රිදී පටක් වැනි වැලි ද, මතුපිට මණි වියනක් වැනි වනාන්තරය ද, මැණික් කඳක් වැනි ගලා යන ජලය ද ඇත. එවැනි කඳුරක බැස, පැන් බී, ශරීරය සිසිල් කරගෙන, වැලි රැස්කර, පාංශුකූල සිවුර අතුරා හිඳ මහණ දම් පුරන භික්ෂුවගේ සිත ඒකාග්‍ර වේ. 'ගිරිගුහා' යනු පර්වත දෙකක් අතර ඇති ඉඩ හෝ එක් පර්වතයක ඇති උමඟක් වැනි විශාල කුහරයයි. සුසාන ලක්ෂණ විසුද්ධිමග්ගයේ වදාරන ලදී. 'වනපත්ථ' යනු ගම කෙළවර ඉක්මවා ගිය, මිනිසුන් ගැවසෙන්නේ නැති, ගොවිතැන් හෝ වැපිරීම් නොකරන වනාන්තර ප්‍රදේශයයි. එබැවින් "වනපත්ථ යනු දුර බැහැර සේනාසන සඳහා නමකි" යනාදිය වදාරන ලදී. 'අබ්භෝකාශ' යනු වහලක් නොමැති එළිමහන් ස්ථානයයි. එහි වාසය කිරීමට කැමති භික්ෂුව සිවුරෙන් කුටියක් සාදාගෙන වාසය කරයි. 'පලාලපුඤ්ජ' යනු පිදුරු ගොඩයි. විශාල පිදුරු ගොඩකින් පිදුරු ඉවත් කර ගුහාවක් වැනි ඉඩක් සාදා ගනිති, නැතහොත් පඳුරු ආදිය උඩ පිදුරු දමා ඒ යට හිඳ මහණ දම් පුරති. එය අරමුණු කරගෙන මෙය වදාරන ලදී.

පච්ඡාභත්තන්ති භත්තස්ස පච්ඡතො. පිණ්ඩපාතපටික්කන්තොති පිණ්ඩපාතපරියෙසනතො පටික්කන්තො. පල්ලඞ්කන්ති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං. ආභුජිත්වාති බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති උපරිමසරීරං උජුකං ඨපෙත්වා අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙත්වා. එවඤ්හි නිසින්නස්ස චම්මමංසන්හාරූනි න පණමන්ති. අථස්ස යා තෙසං පණමනපච්චයා ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තා න උප්පජ්ජන්ති. තාසු න උප්පජ්ජමානාසු චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං න පරිපතති, වුද්ධිං ඵාතිං උපගච්ඡති. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපයිත්වා, මුඛසමීපෙ වා කත්වාති අත්ථො. තෙනෙව විභඞ්ගෙ වුත්තං – ‘‘අයං සති උපට්ඨිතා හොති සූපට්ඨිතා නාසිකග්ගෙ වා මුඛනිමිත්තෙ වා. තෙන වුච්චති පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති (විභ. 537). අථ වා ‘‘පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති – ‘පරිමුඛං සති’’’න්ති එවං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.164) වුත්තනයෙන පනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපො ‘‘පරිග්ගහිතනිය්‍යානං සතිං කත්වා’’ති.

'පච්ඡාභත්තං' යනු දානය වැළඳීමෙන් පසුවයි. 'පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො' යනු පිණ්ඩපාතය සොයා යන ගමනින් ආපසු පැමිණි කල්හිය. 'පල්ලංකං' යනු වටකර කලවා බැඳ වාඩිවන ඉරියව්වයි. 'ආභුජිත්වා' යනු බැඳගෙන යන්නයි. 'උජුං කායං පණිධාය' යනු ශරීරයේ ඉහළ කොටස සෘජුව තබාගෙන, පිටකොන්දේ කටු දහඅට එකිනෙකෙහි අග අග ස්පර්ශ වන සේ මැනවින් පිහිටුවා ගැනීමයි. මෙලෙස හිඳගන්නා භික්ෂුවගේ සම, මස් සහ නහර නොනැමෙයි. එවිට එම අවයව නැමීම හේතුවෙන් මොහොතක් පාසා ඇතිවන වේදනාවන් හට නොගනී. වේදනා ඇති නොවන කල්හි සිත ඒකාග්‍ර වේ, කර්මස්ථානය ගිලිහී නොයයි; එය වර්ධනය හා දියුණුව කරා පැමිණේ. 'පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා' යනු කර්මස්ථානය දෙසට මුහුණලා සිහිය පිහිටුවා ගැනීමයි, නැතහොත් මුඛය (නාසිකාග්‍රය) ආසන්නයේ සිහිය පිහිටුවා ගැනීමයි. එබැවින් විභංග ප්‍රකරණයේ මෙසේ වදාරන ලදී: 'නාසිකාග්‍රයේ හෝ මුඛ නිමිත්තේ මෙම සිහිය මැනවින් පිහිටුවන ලද්දී වෙයි. එබැවින් පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා යැයි කියනු ලැබේ.' තවද, පටිසම්භිදාමග්ගයේ සඳහන් පරිදි 'පරි' යනු පිරිසිඳ ගැනීමයි, 'මුඛං' යනු නික්මීමයි (නිවනයි), 'සති' යනු එළඹ සිටීමයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් නික්මීම (නිවන) අරමුණු කරගත් පිරිසිඳ ගත් සිහිය පිහිටුවා ගැනීමයි.

අභිජ්ඣං ලොකෙති එත්ථ ලුජ්ජන-පලුජ්ජනට්ඨෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ලොකො. තස්මා පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු රාගං පහාය කාමච්ඡන්දං වික්ඛම්භෙත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථො. විගතාභිජ්ඣෙනාති වික්ඛම්භනවසෙන පහීනත්තා විගතාභිජ්ඣෙන, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණසදිසෙනාති අත්ථො. අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙතීති අභිජ්ඣාතො චිත්තං පරිමොචෙති, යථා නං සා මුඤ්චති චෙව මුඤ්චිත්වා ච න පුන ගණ්හාති, එවං කරොතීති අත්ථො. බ්‍යාපාදපදොසං පහායාතිආදීසුපි එසෙව නයො. බ්‍යාපජ්ජති ඉමිනා චිත්තං පූතිකුම්මාසාදයො විය පුරිමපකතිං පජහතීති බ්‍යාපාදො. විකාරප්පත්තියා පදුස්සති, පරං වා පදූසෙති විනාසෙතීති පදොසො. උභයම්පෙතං කොධස්සෙව අධිවචනං. ථිනං චිත්තගෙලඤ්ඤං, මිද්ධං චෙතසිකගෙලඤ්ඤං. ථිනඤ්ච මිද්ධඤ්ච ථිනමිද්ධං. ආලොකසඤ්ඤීති රත්තිම්පි දිවාපි දිට්ඨආලොකසඤ්ජානනසමත්ථාය විගතනීවරණාය පරිසුද්ධාය සඤ්ඤාය සමන්නාගතො[Pg.385]. සතො සම්පජානොති සතියා ච ඤාණෙන ච සමන්නාගතො. ඉදං උභයං ආලොකසඤ්ඤාය උපකාරකත්තා වුත්තං. උද්ධච්චඤ්ච කුක්කුච්චඤ්ච උද්ධච්චකුක්කුච්චං. තිණ්ණවිචිකිච්ඡොති විචිකිච්ඡං තරිත්වා අතික්කමිත්වා ඨිතො. ‘‘කථමිදං කථමිද’’න්ති එවං නප්පවත්තතීති අකථංකථී. කුසලෙසු ධම්මෙසූති අනවජ්ජෙසු ධම්මෙසු. ‘‘ඉමෙ නු ඛො කුසලා, කථමිමෙ කුසලා’’ති එවං න විචිකිච්ඡති න කඞ්ඛතීති අත්ථො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. ඉමෙසු පන නීවරණෙසු වචනත්ථලක්ඛණාදිභෙදතො යං වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.71-72) වුත්තං. පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙති යස්මා ඉමෙ පඤ්ච නීවරණා උප්පජ්ජමානා අනුප්පන්නාය ලොකියලොකුත්තරාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, උප්පන්නාපි අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච වා අභිඤ්ඤා උච්ඡින්දිත්වා පාතෙන්ති. තස්මා පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණාති වුච්චන්ති. විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතානි.

'අභිජ්ඣං ලෝකේ' යන්නෙහි බිඳී යන ස්වභාවය නිසා පංච උපාදානස්කන්ධයන් 'ලෝකය' නම් වේ. එබැවින් පංච උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහි රාගය අතහැර කාමච්ඡන්දය යටපත් කිරීම මෙහි අර්ථයයි. 'විගතඅභිජ්ඣේන' යනු යටපත් කිරීමේ අනුහසින් අභිජ්ඣාව ප්‍රහීණ කළ බැවින් අභිජ්ඣාවෙන් තොර වූ සිතින් වාසය කිරීමයි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණය වැනි සිතකින් වාසය කිරීමක් මෙහි අදහස් නොවේ. 'අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසෝධේති' යනු අභිජ්ඣාවෙන් සිත පිරිසිදු කරයි, එනම් අභිජ්ඣාව සිත අතහරින පරිදි සහ නැවත ග්‍රහණය නොකරන පරිදි කටයුතු කිරීමයි. ව්‍යාපාද පදෝසය ප්‍රහීණ කිරීමේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. කුණු වූ කොල්ලු ආදිය මෙන් සිත විකෘති වන බැවින් එය 'ව්‍යාපාදයයි'. විකෘති වීමෙන් දූෂණය වන බැවින් හෝ අනුන් විනාශ කරන බැවින් 'පදෝසයයි'. මේ දෙකම ක්‍රෝධයට නමකි. 'ථීන' යනු සිතේ ගිලන් බවයි, 'මිද්ධ' යනු චෛතසිකයන්ගේ ගිලන් බවයි. 'ආලෝකසඤ්ඤී' යනු නීවරණ රහිතව දිවා රාත්‍රී දෙක්හිම ආලෝකය හඳුනාගත හැකි පිරිසිදු සංඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'සතෝ සම්පජානෝ' යනු සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. මෙම දෙකම ආලෝක සංඥාවට උපකාරී වන බැවින් වදාරන ලදී. 'තිණ්ණ විචිකිච්ඡෝ' යනු සැකය තරණය කළ තැනැත්තායි. 'මෙය කෙසේද?' යනාදී වශයෙන් විචිකිච්ඡාව පවතින බැවින් එය නොමැති තැනැත්තා 'අකතංකථී' නම් වේ. කුසල් දහම්හි සැක නොකරන බව මෙහි අර්ථයයි. නීවරණයන් පිළිබඳ පද අරුත් හා ලක්ෂණ ආදිය විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. 'ප්‍රඥාව දුබල කිරීම' යනු, මෙම නීවරණ පහ හටගත් විට නූපන් ලෞකික ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව උපදින්නට ඉඩ නොදෙන අතර, උපන් සමාපත්ති අටක් හෝ අභිඥා පහක් වුවද විනාශ කර දමන බැවිනි. 'විවිච්චේව කාමේහි' යනාදිය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

ඉමෙ ආසවාතිආදි අපරෙනාපි පරියායෙන චතුසච්චප්පකාසනත්ථං වුත්තං. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති එත්තාවතා හෙට්ඨා තීහි අඞ්ගෙහි බාහිරසමයස්ස නිප්ඵලභාවං දස්සෙත්වා චතුත්ථෙන අඞ්ගෙන අත්තනො සාසනස්ස ගම්භීරභාවං පකාසෙත්වා දෙසනාය අරහත්තෙන කූටං ගණ්හි. ඉදානි දෙසනං අප්පෙන්තො එවං ඛො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ.

'ඉමේ ආසවා' යනාදිය සත්‍ය සතර ප්‍රකාශ කිරීමේ අරමුණින් වෙනත් ක්‍රමයකින් වදාරන ලදී. 'නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති' යන ප්‍රකාශය දක්වා වූ කරුණු මගින් කරුණු තුනකින් බාහිර ශාසනයන්හි නිශ්ඵල බව පෙන්වා දී, සිව්වන කරුණින් තමන් වහන්සේගේ ශාසනයේ ඇති ගැඹුරු බව ප්‍රකාශ කර, අර්හත් ඵලය නමැති කූටප්‍රාප්තියට දේශනාව ගෙන යන ලදී. දැන් දේශනාව අවසන් කරමින් 'ඒවං ඛෝ භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක.

9. තණ්හාසුත්තවණ්ණනා

9. තණ්හා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

199. නවමෙ ජාලිනින්ති ජාලසදිසං. යථා හි ජාලං සමන්තතො සංසිබ්බිතං ආකුලබ්‍යාකුලං, එවං තණ්හාපීති ජාලසදිසත්තා ජාලිනීති වුත්තා. තයො වා භවෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාය එතිස්සා තත්ථ තත්ථ අත්තනො කොට්ඨාසභූතං ජාලං අත්ථීතිපි ජාලිනී. සරිතන්ති තත්ථ තත්ථ සරිත්වා සංසරිත්වා ඨිතං. විසටන්ති පත්ථටං වික්ඛිත්තං. විසත්තිකන්ති තත්ථ තත්ථ විසත්තං ලග්ගං ලගිතං. අපිච ‘‘විසමූලාති විසත්තිකා. විසඵලාති විසත්තිකා’’තිආදිනාපි (මහානි. 3; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 22) නයෙනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උද්ධස්තොති උපරි ධංසිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තා වෙඨිතො. තන්තාකුලකජාතොති තන්තං විය ආකුලජාතො. යථා නාම දුන්නික්ඛිත්තං මූසිකච්ඡින්නං පෙසකාරානං තන්තං තහිං තහිං ආකුලං හොති, ‘‘ඉදං අග්ගං ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං හොති, එවං සත්තා ඉමාය තණ්හාය [Pg.386] පරියොනද්ධා ආකුලබ්‍යාකුලා න සක්කොන්ති අත්තනො නිස්සරණමග්ගං උජුං කාතුං. ගුලාගුණ්ඨිකජාතොති ගුලාගුණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං. ගුලා නාම සකුණිකා, තස්සා කුලාවකොතිපි එකෙ. යථා තදුභයම්පි ආකුලං අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරන්ති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. මුඤ්ජපබ්බජභූතොති මුඤ්ජතිණං විය පබ්බජතිණං විය ච භූතො, තාදිසො ජාතො. යථා තානි තිණානි කොට්ටෙත්වා කතරජ්ජුං ජිණ්ණකාලෙ කත්ථචි පතිතං ගහෙත්වා තෙසං තිණානං ‘‘ඉදං අග්ගං ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං. තම්පි ච පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කා භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය තණ්හාජාලං පදාලෙත්වා අත්තනො නිස්සරණමග්ගං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. එවමයං ලොකො තණ්හාජාලෙන පරියොනද්ධො අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති. තත්ථ අපායොති නිරය-තිරච්ඡානයොනි-පෙත්තිවිසය-අසුරකායා. සබ්බෙපි හි තෙ වඩ්ඪිසඞ්ඛාතස්ස ආයස්ස අභාවතො අපායාති වුච්චන්ති. තථා දුක්ඛස්ස ගතිභාවතො දුග්ගති. සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතො. ඉතරො පන –

199. නවවන ගාථාවේ ‘ජාලිනී’ යනු දැලකට සමාන වූ තෘෂ්ණාවයි. යම් සේ දැලක් හැම පැත්තෙන්ම එකට බැඳී ඇති හෙයින් පටලැවුණු ස්වභාවයෙන් යුක්ත ද, එසේම තෘෂ්ණාව ද පටලැවුණු ස්වභාවයක් ඇති බැවින් දැලකට සමාන හෙයින් ‘ජාලිනී’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත් භව තුනෙහිම පැතිර පවත්නා වූ මේ තෘෂ්ණාවට ඒ ඒ භවයන්හි තමාගේ කොටසක් වූ දැලක් ඇති බැවින් ද ‘ජාලිනී’ නම් වේ. ‘සරිතං’ යනු ඒ ඒ භවයන්හි හැසිරෙමින්, නැවත නැවතත් සැරිසරමින් පවතින බැවිනි. ‘විසටං’ යනු පැතිරී ගිය, විහිදී ගිය තෘෂ්ණාවයි. ‘විසත්තිකා’ යනු ඒ ඒ භවයන්හි විශේෂයෙන් ඇලී ගත්තා වූ, ලැගී ගත්තා වූ ස්වභාවයයි. තවද, ‘විසය මුල් කරගත් බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, විසය ඵලයක් ලෙස ඇති බැවින් විසත්තිකා නම් වේ’ යනාදී ක්‍රමයෙන් ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ‘උද්ධස්තෝ’ යනු ඉහළට මතු වූ, විනාශ වූ යන්නයි. ‘පරියෝනද්ධෝ’ යනු වටකර වෙළාගත් යන්නයි. ‘තන්තාකුලකජාතෝ’ යනු වියන්නෙකුගේ නූල් බෝලයක් මෙන් පටලැවුණු බවට පත් වූ යන්නයි. උදාහරණයක් ලෙස, මීයන් විසින් කන ලදුව, අවුල් සහගත ලෙස තබන ලද පේෂකර්ම කරන්නන්ගේ නූල් පන්දුවක් ඒ ඒ තැන පටලැවී ඇති කල්හි, ‘මේ එහි කෙළවරයි, මේ එහි මුලයි’ කියා කෙළවරින් කෙළවර හෝ මුලින් මුල හෝ ගලපා ගැනීම දුෂ්කර වන්නා සේම, සත්වයෝ ද මේ තෘෂ්ණාවෙන් වෙළී, අවුල් සහගතව, තමාගේ මේ සංසාරයෙන් එතෙර වීමේ මාවත සෘජු කර ගැනීමට සමර්ථ නොවෙති. ‘ගුලාගුණ්ඨිකජාතෝ’ යන්නෙහි ‘ගුලාගුණ්ඨික’ යනු පේෂකර්ම කරන්නන් විසින් කஞ்சி ගාන ලද නූල් පන්දුවට කියනු ලැබේ. ‘ගුලා’ යනු කුඩා පක්ෂියෙකි, ඇයගේ කැදැල්ලට ද ‘ගුලාගුණ්ඨික’ යැයි සමහරු කියති. ඒ දෙකම අවුල් සහගත බැවින්, මුල හා අග ගලපා ගැනීමට අපහසුය යන පෙර කී ක්‍රමයම මෙහිදී ද යෙදිය යුතුය. ‘මුඤ්ජපබ්බජභූතෝ’ යනු මුඤ්ජ තණ හා පබ්බජ තණ මෙන් වූ ස්වභාවයයි. එම තණ වර්ග තළා සාදන ලද රණබිමක දමන ලද පැරණි ලණුවක ‘මේ අගය, මේ මුලය’ කියා අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ ගලපා ගැනීම දුෂ්කර වන්නා සේම, එය යම්කිසි පුරුෂ වීර්යයකින් සෘජු කර ගත හැකි වුවද, බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා හැර අන් කිසිදු සත්වයෙකුට තමාගේම ස්වභාවයෙන් මේ තෘෂ්ණා දැල පලා දමා සංසාරයෙන් නික්මීමේ මාවත සෘජු කර ගැනීමට නොහැකිය. මෙසේ මේ ලෝකය තෘෂ්ණා දැලෙන් වෙළී පවතින බැවින්, අපාය, දුග්ගති, විනිපාත සහ සංසාරය ඉක්මවා යා නොහැකිය. එහි ‘අපාය’ යනු නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය සහ අසුර කායයි. දියුණුව හෙවත් ආදායම නැති බැවින් ඒවාට ‘අපාය’ යැයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම දුක් සහිත ගතියක් බැවින් ‘දුග්ගති’ නම් වේ. සැපයෙන් පිරිහී වැටෙන බැවින් ‘විනිපාත’ නම් වේ. අනෙක් කරුණ නම්-

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චති.

‘ස්කන්ධයන්ගේ ද, ධාතු හා ආයතනයන්ගේ ද අඛණ්ඩව ගලා යන පැවැත්ම සංසාරය යැයි කියනු ලැබේ.’

තං සබ්බං නාතිවත්තති නාතික්කමති, අථ ඛො චුතිතො පටිසන්ධිං පටිසන්ධිතො චුතින්ති එවං පුනප්පුනං චුතිපටිසන්ධියො ගණ්හමානො තීසු භවෙසු චතූසු යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තනාවා විය යන්තෙ යුත්තගොණො විය ච පරිබ්භමතියෙව.

ඒ සියල්ල සත්වයා ඉක්මවා නොයයි. එනමුත් චුතියෙන් පසු ප්‍රතිසන්ධිය ද, ප්‍රතිසන්ධියෙන් පසු චුතිය ද වශයෙන් නැවත නැවතත් චුති-ප්‍රතිසන්ධි ලබමින්, භව තුනෙහි ද, යෝනි හතරෙහි ද, ගති පහෙහි ද, විඤ්ඤාණට්ඨිති හතෙහි ද, සත්තාවාස නවයෙහි ද, මහා සමුද්‍රයෙහි සුළඟින් ගසාගෙන යන නැවක් මෙන් ද, යන්ත්‍රයක බැඳි ගොනෙකු මෙන් ද සැරිසරමින්ම පවතී.

අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදායාති අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. ඉදඤ්හි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. බාහිරස්ස උපාදායාති බාහිරං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය, ඉදම්පි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අස්මීති, භික්ඛවෙ, සතීති, භික්ඛවෙ, යදෙතං අජ්ඣත්තං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමූහග්ගාහතො අස්මීති හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉත්ථස්මීති හොතීතිආදීසු පන එවං සමූහතො අහන්ති ගහණෙ සති තතො අනුපනිධාය [Pg.387] ච උපනිධාය චාති ද්විධා ගහණං හොති. තත්ථ අනුපනිධායාති අඤ්ඤං ආකාරං අනුපගම්ම සකභාවමෙව ආරම්මණං කත්වා ඉත්ථස්මීති හොති, ඛත්තියාදීසු ඉදංපකාරො අහන්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං. උපනිධාය ගහණං පන දුවිධං හොති සමතො ච අසමතො ච. තං දස්සෙතුං එවංස්මීති අඤ්ඤථාස්මීති ච වුත්තං. තත්ථ එවංස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං, යථායං ඛත්තියො යථායං බ්‍රාහ්මණො, එවමහම්පීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං, යථායං ඛත්තියො යථායං බ්‍රාහ්මණො, තතො අඤ්ඤථා අහං, හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි.

‘අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය’ යනු ආධ්‍යාත්මික පංචස්කන්ධය ඇසුරු කොටගෙන යන්නයි. මෙහි ‘අජ්ඣත්තිකස්ස’ යන්න උපයෝගී අර්ථයේ පවතින සාමි වචනයකි (ෂෂ්ඨී විභක්තියයි). ‘බාහිරස්ස උපාදාය’ යනු බාහිර පංචස්කන්ධය ඇසුරු කොටගෙන යන්නයි. ‘මහණෙනි, මම වෙමි යන හැඟීම ඇති කල්හි’ යනු ආධ්‍යාත්මික පංචස්කන්ධය ඇසුරු කොටගෙන තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි වශයෙන් සමූහයක් ලෙස ගන්නා වූ ‘මම වෙමි’ යන හැඟීම ඇති කල්හි යන අර්ථයයි. ‘මම මෙසේ වෙමි’ යනාදී තැන්හිදී නම්, මෙසේ සමූහ වශයෙන් ‘මම’ යැයි ගැනීම ඇති කල්හි, ඉන්පසු එය කිසිවක් හා සසඳන්නේ නැතිව (අනුපනිධාය) සහ සසඳමින් (උපනිධාය) යැයි දෙපරිදි වේ. එහි ‘සසඳන්නේ නැතිව’ යනු අන් කිසිදු ආකාරයක් කරා නොගොස් තමාගේම ස්වභාවය අරමුණු කොටගෙන ‘මම මෙසේ වෙමි’ යැයි ගැනීමයි. එනම් ක්ෂත්‍රිය ආදීන් අතර මම මේ ආකාර වෙමි යැයි තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි වශයෙන් ගැනීමයි. මෙය සැසඳීමක් නොමැතිව ගැනීමයි. සැසඳීම සහිතව ගැනීම සමාන ලෙස සහ අසමාන ලෙස යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එය පෙන්වීමට ‘මම මෙසේ වෙමි’ සහ ‘මම වෙනස් අයුරකින් වෙමි’ යැයි කියන ලදී. එහි ‘මම මෙසේ වෙමි’ යන්න සමාන ලෙස සැසඳීමයි; එනම් මේ ක්ෂත්‍රියයා හෝ බ්‍රාහ්මණයා යම් සේ ද මම ද එසේ වෙමි යන අර්ථයයි. ‘මම වෙනස් අයුරකින් වෙමි’ යන්න අසමාන ලෙස සැසඳීමයි; එනම් මේ ක්ෂත්‍රියයා හෝ බ්‍රාහ්මණයාට වඩා මම වෙනස්ය, මම හීන වෙමි හෝ මම උසස් වෙමි යන අර්ථයයි. මේවා වර්තමාන වශයෙන් වූ තෘෂ්ණා විචරිත හතරකි.

අසස්මීති සතස්මීති ඉමානි පන ද්වෙ යස්මා අත්ථීති අසං, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සීදතීති සතං, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. තස්මා සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. ඉතො පරානි සන්ති එවමාදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි. සන්ති හොතීති එවමාදීසු අහං සියන්ති හොතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. අධිප්පායො පනෙත්ථ පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බො. අපිහං සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අපි නාම අහං භවෙය්‍යන්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි. තානිපි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි. තෙසම්පි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවමෙතෙ –

‘මම සදාකාලික වෙමි’ (අසස්මි), ‘මම විනාශ වන්නෙමි’ (සතස්මි) යන මේ පද දෙකෙන් ‘ඇත’ යන අර්ථයෙන් ‘අස’ යන්න නිත්‍ය බව (ශාස්වත) හැඳින්වීමට යෙදේ. ‘ගිලෙයි’ යන අර්ථයෙන් ‘සත’ යන්න අනිත්‍ය බව (උච්ඡේද) හැඳින්වීමට යෙදේ. එබැවින් මේවා ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි වශයෙන් කියන ලද බව දත යුතුය. මෙයින් පසු එන ‘සන්ති’ ආදී පද හතර සැකය හා විතර්කය වශයෙන් පවසන ලදී. ‘සන්ති හෝති’ යනාදියෙහි ‘මම වන්නෙම් ද’ යන අර්ථය දත යුතුය. මෙහි අදහස ද පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම ගත යුතුය. ‘අපිහං සන්ති’ ආදී පද හතර ‘මම වන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද’ යන ප්‍රාර්ථනා හා කල්පනා වශයෙන් පවසන ලදී. ඒවා ද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘භවිස්සන්ති’ ආදී පද හතර අනාගතය අරමුණු කොට පවසන ලදී. ඒවායේ අර්ථය ද පෙර කී පරිදිම දත යුතුය. මෙසේ මේවා -

‘‘ද්වෙ දිට්ඨිසීසා සීසඤ්ඤෙ, චත්තාරො සීසමූලකා;

තයො තයොති එතානි, අට්ඨාරස විභාවයෙ.

‘දෘෂ්ටි ශීර්ෂ දෙකක් ද, වෙනත් ශීර්ෂ හතරක් ද, ශීර්ෂයන් මුල් කොට ගත් තුන බැගින් වූ කොටස් ද වශයෙන් මේ දහඅට දත යුතුය.’

එතෙසු හි අසස්මි, සතස්මීති එතෙ ද්වෙ දිට්ඨිසීසා නාම. අස්මි, සන්ති, අපිහං සන්ති, භවිස්සන්ති එතෙ චත්තාරො සුද්ධසීසා එව. ඉත්ථස්මීතිආදයො තයො තයොති ද්වාදස සීසමූලකා නාමාති එවමෙතෙ ද්වෙ දිට්ඨිසීසා චත්තාරො සුද්ධසීසා ද්වාදස සීසමූලකාති අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතධම්මා වෙදිතබ්බා. ඉමානි තාව අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි. බාහිරස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතෙසුපි එසෙව [Pg.388] නයො. ඉමිනාති ඉමිනා රූපෙන වා…පෙ… විඤ්ඤාණෙන වාති එස විසෙසො වෙදිතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙව.

මෙහි ‘අසස්මි’ සහ ‘සතස්මි’ යනු දෘෂ්ටි ශීර්ෂ දෙකයි. ‘අස්මි’, ‘සන්ති’, ‘අපිහං සන්ති’, ‘භවිස්සන්ති’ යන හතර ශුද්ධ ශීර්ෂයන්ම වේ. ‘ඉත්ථස්මි’ ආදී තුන බැගින් වූ දොළොස ශීර්ෂයන් මුල් කොට ගත් තෘෂ්ණා විචරිත ලෙස හැඳින්වේ. මෙසේ දෘෂ්ටි ශීර්ෂ දෙක, ශුද්ධ ශීර්ෂ හතර සහ ශීර්ෂ මූලික දොළොස වශයෙන් තෘෂ්ණා විචරිත ධර්ම දහඅටක් දත යුතුය. මේවා ආධ්‍යාත්මික පංචස්කන්ධය ඇසුරු කොටගත් තෘෂ්ණා විචරිත දහඅටයි. බාහිර පංචස්කන්ධය ඇසුරු කොටගත් තෘෂ්ණා විචරිතයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ඉමිනා’ යන්නෙන් ‘මේ රූපයෙන්’ හෝ...පෙ... ‘මේ විඤ්ඤාණයෙන්’ යන වෙනස දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම වේ.

ඉති එවරූපානි අතීතානි ඡත්තිංසාති එකමෙකස්ස පුග්ගලස්ස අතීතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස. අනාගතානි ඡත්තිංසාති එකමෙකස්සෙව පුග්ගලස්ස ච අනාගතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස. පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංසාති එකස්ස වා පුග්ගලස්ස යථාසම්භවතො බහූනං වා පච්චුප්පන්නෙ අද්ධනි ඡත්තිංසාව. සබ්බසත්තානං පන නියමෙනෙව අතීතෙ අද්ධනි ඡත්තිංස, අනාගතෙ ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නෙ ඡත්තිංස. අනන්තා හි අසදිසතණ්හාමානදිට්ඨිභෙදා සත්තා. අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතං හොන්තීති එත්ථ පන අට්ඨසතසඞ්ඛාතං තණ්හාවිචරිතං හොතීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

මෙසේ මේ ආකාර වූ 'අතීත තිස් හයක්' යනු එක් එක් පුද්ගලයාට අතීත කාලයෙහි වූ තෘෂ්ණා විචරිත තිස් හයකි. 'අනාගත තිස් හයක්' යනු එක් එක් පුද්ගලයාට අනාගත කාලයෙහි වන තෘෂ්ණා විචරිත තිස් හයකි. 'පච්චුප්පන්න (වර්තමාන) තිස් හයක්' යනු එක් පුද්ගලයෙකුට හෝ බොහෝ පුද්ගලයන්ට සම්භවය වන පරිදි වර්තමාන කාලයෙහි වන තෘෂ්ණා විචරිත තිස් හයකි. එසේම සියලු සත්වයන්ට නියමයෙන්ම අතීත කාලයෙහි තිස් හයක් ද, අනාගත කාලයෙහි තිස් හයක් ද, වර්තමාන කාලයෙහි තිස් හයක් ද වෙති. සත්වයෝ අසදෘශ වූ තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි භේදයන්ගෙන් අනන්ත වෙති. 'එක්සිය අටක් තෘෂ්ණා විචරිතයෝ වෙති' යන්නෙහි අර්ථය, එක්සිය අටක් යැයි කියනු ලබන තෘෂ්ණා විචරිතයෝ වෙති යනුවෙන් දත යුතුය.

10. පෙමසුත්තවණ්ණනා

10. පේම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

200. දසමෙ න උස්සෙනෙතීති දිට්ඨිවසෙන න උක්ඛිපති. න පටිසෙනෙතීති පටිවිරුද්ධො හුත්වා කලහභණ්ඩනවසෙන න උක්ඛිපති. න ධූපායතීති අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතවසෙන න ධූපායති. න පජ්ජලතීති බාහිරස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතවසෙන න පජ්ජලති. න සම්පජ්ඣායතීති අස්මිමානවසෙන න සම්පජ්ඣායති. සෙසං පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

200. දසවන සූත්‍රයෙහි 'න උස්සෙනෙති' යනු දෘෂ්ටි වශයෙන් (මානයෙන්) ඔසවා නොගනී. 'න පටිසෙනෙති' යනු විරුද්ධ වී කලහ විවාද වශයෙන් ඔසවා නොගනී. 'න ධූපයාති' යනු ආධ්‍යාත්මික දේ ඇසුරු කොට තෘෂ්ණා විචරිතයන්ගේ වශයෙන් (සිතින්) දුම් නොදමයි. 'න පජ්ජලති' යනු බාහිර දේ ඇසුරු කොට තෘෂ්ණා විචරිතයන්ගේ වශයෙන් ගිනි නොගනී. 'න සම්පජ්ඣායති' යනු 'අස්මිමානය' (මම වෙමි යන මානය) වශයෙන් තැවෙමින් කල්පනා නොකරයි. ඉතිරිය පෙළ නයින්ම දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි සංසාර වෘත්තය හා එයින් මිදීම (වට්ට-විවට්ට) දේශනා කරන ලදී.

මහාවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වන මහා වර්ගයයි.

චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

සිව්වන පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

5. පඤ්චමපණ්ණාසකං

5. පස්වන පණ්ණාසකය

(21) 1. සප්පුරිසවග්ගො

(21) 1. සප්පුරිස වර්ගය

1-6. සික්ඛාපදසුත්තවණ්ණනා

1-6. සික්ඛාපද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

201. පඤ්චමස්ස [Pg.389] පඨමෙ අසප්පුරිසන්ති ලාමකපුරිසං තුච්ඡපුරිසං මූළ්හපුරිසං අවිජ්ජාය අන්ධීකතං බාලං. අසප්පුරිසතරන්ති අතිරෙකෙන අසප්පුරිසං. ඉතරෙ ද්වෙ වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසු පඤ්චසු. එතෙසු හි පඨමං පඤ්චවෙරවසෙන දෙසිතං, දුතියං අස්සද්ධම්මවසෙන, තතියං කායවචීද්වාරවසෙන, චතුත්ථං මනොද්වාරවසෙන, පඤ්චමං අට්ඨමිච්ඡත්තවසෙන, ඡට්ඨං දසමිච්ඡත්තවසෙන.

201. පස්වන (පණ්ණාසකයේ) පළමු සූත්‍රයෙහි 'අසප්පුරිස' යනු ලාමක වූ, හිස් වූ, මුළා වූ, අවිද්‍යාවෙන් අන්ධ කරන ලද අඥාන පුද්ගලයා ය. 'අසප්පුරිසතර' යනු අතිශයින්ම අසත්පුරුෂ වූ පුද්ගලයා ය. අනෙක් පද දෙක (සප්පුරිස සහ සප්පුරිසතර) ඉහත කී දේට ප්‍රතිපක්ෂය වශයෙන් දත යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙහි මෙන්ම මෙතැන් සිට ඉදිරි සූත්‍ර පහෙහිද එසේමය. එහි පළමු සූත්‍රය පංච වේර (පස් පව්) වශයෙන් ද, දෙවැන්න අසද්ධර්ම වශයෙන් ද, තෙවැන්න කාය හා වචී ද්වාර වශයෙන් ද, සිව්වැන්න මනෝ ද්වාර වශයෙන් ද, පස්වැන්න අට වැදෑරුම් මිථ්‍යාත්වයන් වශයෙන් ද, සයවැන්න දස වැදෑරුම් මිථ්‍යාත්වයන් වශයෙන් ද දේශනා කරන ලදී.

7-10. පාපධම්මසුත්තචතුක්කවණ්ණනා

7-10. පාපධම්ම සූත්‍ර සතරෙහි වර්ණනාවයි.

207-210. සත්තමෙ පාපන්ති ලාමකං සංකිලිට්ඨපුග්ගලං. කල්‍යාණන්ති භද්දකං අනවජ්ජපුග්ගලං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. අට්ඨමෙපි එසෙව නයො. නවමෙ පාපධම්මන්ති ලාමකධම්මං. කල්‍යාණධම්මන්ති අනවජ්ජධම්මං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. දසමෙපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං වග්ගෙ දසසුපි සුත්තෙසු අගාරියප්පටිපදා කථිතා. සචෙපි සොතාපන්නසකදාගාමිනො හොන්ති, වට්ටතියෙවාති.

207-210. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'පාප' යනු ලාමක වූ, කෙලෙසුන්ගෙන් කිලුටු වූ පුද්ගලයා ය. 'කල්‍යාණ' යනු භද්‍ර වූ, නිවැරදි පුද්ගලයා ය. මෙහි ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. අටවන සූත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. නවවන සූත්‍රයෙහි 'පාපධම්ම' යනු ලාමක ස්වභාවය ඇති පුද්ගලයා ය. 'කල්‍යාණධම්ම' යනු නිවැරදි ස්වභාවය ඇති පුද්ගලයා ය. මෙහි ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. දසවන සූත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙම වර්ගයේ සූත්‍ර දසයෙහිම ගිහි පිළිවෙත දේශනා කරන ලදී. ඉදින් මේවා සෝවාන් සකෘදාගාමී උතුමන්ට ද අදාළ වේ නම්, එය සුදුසුමය.

සප්පුරිසවග්ගො පඨමො.

පළමු සප්පුරිස වර්ගයයි.

(22) 2. පරිසාවග්ගො

(22) 2. පරිසා වර්ගය

1. පරිසාසුත්තවණ්ණනා

1. පරිසා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

211. දුතියස්ස පඨමෙ පරිසං දූසෙන්තීති පරිසදූසනා. පරිසං සොභෙන්තීති පරිසසොභනා.

211. දෙවන (වර්ගයේ) පළමු සූත්‍රයෙහි පිරිස දූෂණය කරන බැවින් 'පරිසදූසනා' නම් වෙති. පිරිස බබළවන බැවින් 'පරිසසෝභනා' නම් වෙති.

2. දිට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

2. දිට්ඨි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

212. දුතියෙ මනොදුච්චරිතෙ පරියාපන්නාපි මිච්ඡාදිට්ඨි මහාසාවජ්ජතාය විසුං වුත්තා, තස්සා ච පටිපක්ඛවසෙන සම්මාදිට්ඨි.

212. දෙවන සූත්‍රයෙහි මනෝ දුශ්චරිතයට ඇතුළත් වුවද, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මහා සාවද්‍ය බැවින් වෙන් කොට දක්වන ලදී. ඊට ප්‍රතිපක්ෂය වශයෙන් සම්‍යක් දෘෂ්ටිය ද දක්වන ලදී.

3. අකතඤ්ඤුතාසුත්තවණ්ණනා

3. අකතඤ්ඤුතා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

213. තතියෙ [Pg.390] අකතඤ්ඤුතා අකතවෙදිතාති අකතඤ්ඤුතාය අකතවෙදිතාය. උභයම්පෙතං අත්ථතො එකමෙව. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයො.

213. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'අකතඤ්ඤුතා අකතවේදිතා' යනු උපකාර කළ බව නොදන්නා බව සහ කළ උපකාරයට ප්‍රත්‍යූපකාර නොකරන බවයි. මේ පද දෙකම අර්ථයෙන් එකක්ම වේ. කුසල් පක්ෂයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

4-7. පාණාතිපාතීසුත්තාදිවණ්ණනා

4-7. පාණාතිපාතී සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

214-217. චතුත්ථං චතුන්නං කම්මකිලෙසානං තප්පටිපක්ඛස්ස ච වසෙන වුත්තං, පඤ්චමං සුක්කපක්ඛානං ආදිතො චතුන්නං මිච්ඡත්තානං වසෙන, ඡට්ඨං අවසෙසානං චතුන්නං, සත්තමං අනරියවොහාරඅරියවොහාරානං. තථා අට්ඨමනවමදසමානි සප්පටිපක්ඛානං අස්සද්ධම්මානං වසෙන වුත්තානි. සබ්බසුත්තෙසු පන සුක්කපක්ඛධම්මා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා. නවසු සුත්තෙසු කිඤ්චාපි ‘‘සග්ගෙ’’ති වුත්තං, තයො පන මග්ගා තීණි ච ඵලානි ලබ්භන්තියෙවාති.

214-217. සිව්වන සූත්‍රය කර්ම ක්ලේශයන් සතරක් සහ ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ වශයෙන් දක්වන ලදී. පස්වැන්න කුසල් පක්ෂයේ ආරම්භක මිථ්‍යාත්වයන් සතරේ වශයෙන් ද, සවැන්න ඉතිරි මිථ්‍යාත්වයන් සතරේ වශයෙන් ද, සත්වැන්න අනාර්ය ව්‍යවහාර හා ආර්ය ව්‍යවහාර වශයෙන් ද දක්වන ලදී. එසේම අටවන, නවවන හා දසවන සූත්‍රයන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සහිත අසද්ධර්මයන්ගේ වශයෙන් දක්වන ලදී. සියලු සූත්‍රයන්හිම කුසල් දහම් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර යන දෙකම මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. සූත්‍ර නවයක 'ස්වර්ගය' (සග්ගේ) යනුවෙන් පැවසුවද, මඟ පල තුනක් ලබන උතුමන්ට ද එය සුදුසු වන බැවින් මඟ පල තුන ද මෙහි ඇතුළත් වේ.

පරිසාවග්ගො දුතියො.

දෙවන පරිසා වර්ගයයි.

(23) 3. දුච්චරිතවග්ගවණ්ණනා

(23) 3. දුශ්චරිත වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

221-231. තතියස්ස පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. දසමෙ යො චින්තෙත්වා කබ්‍යං කරොති, අයං චින්තාකවි නාම. යො සුත්වා කරොති, අයං සුතකවි නාම. යො එකං අත්ථං නිස්සාය කරොති, අයං අත්ථකවි නාම. යො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව වඞ්ගීසත්ථෙරො විය අත්තනො පටිභානෙන කරොති, අයං පටිභානකවි නාමාති.

221-231. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. දසවන සූත්‍රයෙහි, යමෙක් සිතා බලා කාව්‍ය නිර්මාණය කරයි නම් ඔහු 'චින්තා කවි' නම් වේ. යමෙක් අසා කාව්‍ය නිර්මාණය කරයි නම් ඔහු 'සුත කවි' නම් වේ. යමෙක් යම් අර්ථයක් ඇසුරු කොට කාව්‍ය නිර්මාණය කරයි නම් ඔහු 'අත්ථ කවි' නම් වේ. යමෙක් වංගීස තෙරුන් මෙන් ඒ මොහොතේදීම තම ප්‍රතිභා ශක්තියෙන් කාව්‍ය නිර්මාණය කරයි නම් ඔහු 'පටිභාන කවි' නම් වේ.

දුච්චරිතවග්ගො තතියො.

තෙවන දුශ්චරිත වර්ගයයි.

(24) 4. කම්මවග්ගො

(24) 4. කර්ම වර්ගය

1. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

1. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

232. චතුත්ථස්ස පඨමෙ කණ්හන්ති කාළකං දසඅකුසලකම්මපථකම්මං. කණ්හවිපාකන්ති අපායෙ නිබ්බත්තනතො කාළකවිපාකං. සුක්කන්ති පණ්ඩරකං කුසලකම්මපථකම්මං[Pg.391]. සුක්කවිපාකන්ති සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො පණ්ඩරකවිපාකං. කණ්හසුක්කන්ති මිස්සකකම්මං. කණ්හසුක්කවිපාකන්ති සුඛදුක්ඛවිපාකං. මිස්සකකම්මඤ්හි කත්වා අකුසලෙන තිරච්ඡානයොනියං මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානාදීසු උප්පන්නො කුසලෙන පවත්තෙ සුඛං වෙදියති. කුසලෙන රාජකුලෙපි නිබ්බත්තො අකුසලෙන පවත්තෙ දුක්ඛං වෙදියති. අකණ්හං අසුක්කන්ති කම්මක්ඛයකරං චතුමග්ගඤාණං අධිප්පෙතං. තඤ්හි යදි කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ්හවිපාකං දදෙය්‍ය. යදි සුක්කං භවෙය්‍ය, සුක්කවිපාකං දදෙය්‍ය. උභයවිපාකස්ස පන අප්පදානතො අකණ්හං අසුක්කන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

232. සිව්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'කණ්හ' යනු කළු පැහැති දස අකුසල් කර්ම පථයන් ය. 'කණ්හ විපාක' යනු අපායෙහි උපත ලබා දෙන බැවින් කළු පැහැති විපාක ඇති බවයි. 'සුක්ක' යනු සුදු පැහැති දස කුසල් කර්ම පථයන් ය. 'සුක්ක විපාක' යනු ස්වර්ගයෙහි උපත ලබා දෙන බැවින් සුදු පැහැති විපාක ඇති බවයි. 'කණ්හසුක්ක' යනු මිශ්‍ර කර්මයයි. 'කණ්හසුක්ක විපාක' යනු සැප හා දුක මිශ්‍ර විපාකයි. මිශ්‍ර කර්ම කොට, අකුසලය හේතුවෙන් තිරිසන් යෝනියෙහි මඟුල් ඇතෙකු වැනි ස්ථානයක උපත ලබා, කුසලය හේතුවෙන් ජීවත් වන කාලයෙහි සැප විඳියි. කුසලය හේතුවෙන් රජ කුලයක උපත ලබා, අකුසලය හේතුවෙන් ජීවත් වන කාලයෙහි දුක් විඳියි. 'අකණ්හ අසුක්ක' යන්නෙන් කර්ම ක්ෂය කරන සිව් මඟ නැණ අදහස් කෙරේ. එය කළු වූයේ නම් කළු විපාක දිය යුතුය. එය සුදු වූයේ නම් සුදු විපාක දිය යුතුය. එහෙත් විපාක දෙවර්ගයම ලබා නොදෙන බැවින් එය 'අකණ්හ අසුක්ක' නම් වේ. මෙහි අර්ථය එයයි.

2. විත්ථාරසුත්තවණ්ණනා

2. විත්ථාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

233. දුතියෙ සබ්‍යාබජ්ඣන්ති සදොසං. කායසඞ්ඛාරන්ති කායද්වාරචෙතනං. අභිසඞ්ඛරොතීති ආයූහති සම්පිණ්ඩෙති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සබ්‍යාබජ්ඣං ලොකන්ති සදුක්ඛං ලොකං. සබ්‍යාබජ්ඣා ඵස්සාති සදුක්ඛා විපාකඵස්සා. සබ්‍යාබජ්ඣං වෙදනං වෙදියතීති සාබාධං විපාකවෙදනං වෙදියති. එකන්තදුක්ඛන්ති එකන්තෙනෙව දුක්ඛං, න සුඛසම්මිස්සං. සෙය්‍යථාපි සත්තා නෙරයිකාති එත්ථ සෙය්‍යථාපීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙන කෙවලං නෙරයිකසත්තෙ දස්සෙති, අඤ්ඤෙ පන තංසරික්ඛකා නාම නත්ථි. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථාපි මනුස්සාතිආදීසු පන මනුස්සානං තාව කාලෙන සුඛා වෙදනා උප්පජ්ජති, කාලෙන දුක්ඛා වෙදනා. එකච්චෙ ච දෙවාති එත්ථ පන කාමාවචරදෙවා දට්ඨබ්බා. තෙසඤ්හි මහෙසක්ඛතරා දෙවතා දිස්වා නිසින්නාසනතො වුට්ඨානං, පාරුතඋත්තරාසඞ්ගස්ස ඔතාරණං, අඤ්ජලිපග්ගණ්හනන්තිආදීනං වසෙන කාලෙන දුක්ඛං උප්පජ්ජති, දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තානං කාලෙන සුඛං. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාති එත්ථ වෙමානිකපෙතා දට්ඨබ්බා. තෙ නිරන්තරමෙව එකස්මිං කාලෙ සුඛං, එකස්මිං කාලෙ දුක්ඛං වෙදියන්ති. නාගසුපණ්ණහත්ථිඅස්සාදයො පන මනුස්සා විය වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛාව හොන්ති. පහානාය යා චෙතනාති එත්ථ විවට්ටගාමිනී මග්ගචෙතනා වෙදිතබ්බා. සා හි කම්මක්ඛයාය සංවත්තතීති.

233. දෙවැනි සූත්‍රයේ 'සබ්‍යාපජ්ඣං' යනු දෝෂ සහිත බවයි. 'කායසංඛාරං' යනු කාය ද්වාරයෙහි ඇති වන චේතනාවයි. 'අභිසංඛරෝති' යනු උත්සාහ කරයි, රැස් කරයි යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'සබ්‍යාපජ්ඣං ලෝකං' යනු දුක් සහිත ලෝකයයි. 'සබ්‍යාපජ්ඣා ඵස්සා' යනු දුක් සහගත විපාක ඵස්සයන් ය. 'සබ්‍යාපජ්ඣං වේදනං වේදියති' යනු පීඩාකාරී විපාක වේදනාවක් විඳීමයි. 'ඒකන්තදුක්ඛං' යනු සම්පූර්ණයෙන්ම දුකක් වූ, සැප මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. 'සෙය්‍යථාපි සත්තා නේරයිකා' යන්නෙහි 'සෙය්‍යථාපි' යන නිපාතය උදාහරණයක් දැක්වීමට යෙදේ. එයින් හුදෙක් නිරයේ උපන් සත්වයන් පෙන්වා දෙයි; මක්නිසාද යත් ඔවුන්ට සමාන වෙනත් සත්වයන් නැති බැවිනි. මේ ආකාරයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය. 'සෙය්‍යථාපි මනුස්සා' යනාදියේ දී, මනුෂ්‍යයන්ට වරින් වර සැප වේදනාව ද, වරින් වර දුක් වේදනාව ද ඇති වේ. 'ඒකච්චේ ච දේවා' යන්නෙන් කාමාවචර දෙවිවරුන් දත යුතුය. සැබවින්ම, ඔවුන්ට වඩා මහානුභාව සම්පන්න දෙවිවරුන් දැකීමෙන් අසුනෙන් නැගී සිටීම, උතුරු සළුව පිළියෙළ කිරීම, දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම ආදිය නිසා වරින් වර දුක ඇති වේ; දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කිරීමෙන් වරින් වර සැප ඇති වේ. 'ඒකච්චේ ච විනිපාතිකා' යන්නෙහි වේමානික ප්‍රේතයන් දත යුතුය. ඔවුන් අඛණ්ඩවම එක් කාලයක සැප ද, එක් කාලයක දුක ද විඳිති. නාග, ගුරුළු, ඇත්, අස් ආදී සත්වයෝ මනුෂ්‍යයන් මෙන් සැප දුක් මිශ්‍ර වූවෝ වෙති. 'පහානාය යා චේතනා' යන්නෙහි සංසාරයෙන් බැහැර වන (නිවනට පමුණුවන) මාර්ග චේතනාව දත යුතුය. සැබවින්ම එය කර්මයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතී.

3. සොණකායනසුත්තවණ්ණනා

3. සෝණකායන සූත්‍ර වර්ණනාව

234. තතියෙ [Pg.392] සිඛාමොග්ගල්ලානොති සීසමජ්ඣෙ ඨිතාය මහතියා සිඛාය සමන්නාගතො මොග්ගල්ලානගොත්තො බ්‍රාහ්මණො. පුරිමානීති අතීතානන්තරදිවසතො පට්ඨාය පුරිමානි, දුතියාදිතො පට්ඨාය පුරිමතරානි වෙදිතබ්බානි. සොණකායනොති තස්සෙව අන්තෙවාසිකො. කම්මසච්චායං භො ලොකොති භො අයං ලොකො කම්මසභාවො. කම්මසමාරම්භට්ඨායීති කම්මසමාරම්භෙන තිට්ඨති. කම්මං ආයූහන්තොව තිට්ඨති, අනායූහන්තො උච්ඡිජ්ජතීති දීපෙති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

234. තුන්වැනි සූත්‍රයේ 'සිඛාමොග්ගල්ලානෝ' යනු හිස මධ්‍යයෙහි පිහිටි විශාල සිඛාවක් (කෙස් වැටියක්) සහිත මෝග්ගල්ලාන ගෝත්‍රයට අයත් බ්‍රාහ්මණයා ය. 'පුරිමානි' යනු ගත වූ දින සිට පෙර දින ද, දෙවැනි දින සිට පෙර දින ද දත යුතුය. 'සෝණකායන' යනු ඔහුගේම ශිෂ්‍යයා ය. 'කම්මසච්චායං භෝ ලෝකෝ' යනු පින්වත්නි, මේ ලෝකය කර්මය ස්වභාව කොට ඇත්තකි. 'කම්මසමාරම්භට්ඨායී' යනු කර්මය ආරම්භ කිරීමෙන් පවතී. කර්මය රැස් කරන තාක් පවතී, රැස් නොකළහොත් සිඳී යයි යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ඉතිරි කොටස පහත විස්තර කළ පරිදිමය.

4-9. සික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා

4-9. සික්ඛාපද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

235. චතුත්ථාදීනිපි උත්තානත්ථානෙව. මග්ගඞ්ගෙසු පන යස්මා සතියා උපට්ඨපෙත්වා පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දති, තස්මා උභයමෙව කම්මං. සෙසා අඞ්ගානෙව හොන්ති, නො කම්මන්ති වුත්තං. බොජ්ඣඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො. අභිධම්මෙ පන සබ්බම්පෙතං අවිසෙසෙන චෙතනාසම්පයුත්තකම්මන්තෙව වණ්ණිතං.

235. හතරවැනි ආදී සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. මාර්ග අංගයන්හි දී, සතියෙන් එළඹ සිට පඥාවෙන් පිරිසිඳින බැවින් ඒ දෙකම 'කර්මය' වේ. ඉතිරි ඒවා අංග පමණක් වන අතර කර්ම නොවන බව කියනු ලැබේ. බොජ්ඣංගයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. නමුත් අභිධර්මයේ දී මේ සියල්ලම විශේෂත්වයක් නැතිව 'චේතනා සම්ප්‍රයුක්ත කර්ම' ලෙසම වර්ණනා කර ඇත.

10. සමණසුත්තවණ්ණනා

10. සමණ සූත්‍ර වර්ණනාව

241. දසමෙ ඉධෙවාති ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ. අයං පන නියමො සෙසපදෙසුපි වෙදිතබ්බො. දුතියාදයොපි හි සමණා ඉධෙව, න අඤ්ඤත්ථ. සුඤ්ඤාති රිත්තා තුච්ඡා. පරප්පවාදාති චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතිකා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා, සොළස සඤ්ඤිවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤිවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති ඉමෙ සබ්බෙපි බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො ඉතො බාහිරානං පරෙසං පවාදා පරප්පවාදා නාම. තෙ සබ්බෙපි ඉමෙහි චතූහි ඵලට්ඨකසමණෙහි සුඤ්ඤා. න හි තෙ එත්ථ සන්ති. න කෙවලඤ්ච එතෙහෙව සුඤ්ඤා, චතූහි පන මග්ගට්ඨකසමණෙහිපි, චතුන්නං මග්ගානං අත්ථාය ආරද්ධවිපස්සකෙහිපීති ද්වාදසහිපි සමණෙහි සුඤ්ඤා එව. ඉදමෙව අත්ථං සන්ධාය භගවතා මහාපරිනිබ්බානෙ (දී. නි. 2.214) වුත්තං –

241. දසවැනි සූත්‍රයේ 'ඉධේව' යනු මේ ශාසනයෙහිමය. මේ නියමය අනෙක් පදයන්හි ද දත යුතුය. මන්ද යත්, දෙවැනි ආදී ශ්‍රමණයන් ද මෙහිම මිස අන් තැනක නොලැබෙන බැවිනි. 'සුඤ්ඤා' යනු හිස් වූ, තුච්ඡ වූ යන්නයි. 'පරප්පවාදා' යනු බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි එන ශාස්වතවාද සතර, ඒකච්චසස්සතවාද සතර, අන්ත අනන්තවාද සතර, අමරාවික්ඛේපිකවාද සතර, අධිච්චසමුප්පන්නවාද දෙක, සඤ්ඤිවාද දහසය, අසඤ්ඤිවාද අට, නේවසඤ්ඤි නාසඤ්ඤිවාද අට, උච්ඡේදවාද හත, දිට්ඨධම්ම නිබ්බානවාද පහ යන සියලු දෙසැටක් දෘෂ්ටිහු ය. මේවා බාහිර ශාසනයන්හි පවතින බැවින් පරප්‍රවාද නම් වේ. ඒ සියල්ල මේ සතර ඵලස්ථ ශ්‍රමණයන්ගෙන් හිස් ය. මන්ද යත්, ඔවුන් මෙහි මිස අන් තැනක නැති බැවිනි. හුදෙක් ඔවුන්ගෙන් පමණක් නොව, මාර්ගස්ථ ශ්‍රමණයන් සතර දෙනාගෙන් ද, මාර්ග සතර සඳහා විදර්ශනා වඩන ශ්‍රමණයන් සතර දෙනාගෙන් ද යන දොළොස් දෙනාගෙන්ම ඒ ශාසන හිස් ය. මේ අර්ථය අදහස් කරමිනුයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයේ දී මෙසේ වදාළේ -

‘‘එකූනතිංසො [Pg.393] වයසා සුභද්ද,යං පබ්බජිං කිංකුසලානුඑසී;

වස්සානි පඤ්ඤාස සමාධිකානි,යතො අහං පබ්බජිතො සුභද්ද;

ඤායස්ස ධම්මස්ස පදෙසවත්තී,ඉතො බහිද්ධා සමණොපි නත්ථි’’.

“සුභද්ද, මම වයස අවුරුදු විසි නවයේ දී කුසල් සොයමින් පැවිදි වූයෙමි. සුභද්ද, මම පැවිදි වූ දා සිට පනස් වසරකට වඩා වැඩි කාලයක් ගත විය. මේ ශාසනයෙන් බැහැරව ආර්ය මාර්ගයෙහි කොටසක් වූ විදර්ශනා මඟෙහි පවතින ශ්‍රමණයෙක් පවා නැත.”

‘‘දුතියොපි සමණො නත්ථි, තතියොපි සමණො නත්ථි, චතුත්ථොපි සමණො නත්ථි, සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙහි අඤ්ඤෙහී’’ති. එත්ථ හි පදෙසවත්තීති ආරද්ධවිපස්සකො අධිප්පෙතො. තස්මා සොතාපත්තිමග්ගස්ස ආරද්ධවිපස්සකං මග්ගට්ඨං ඵලට්ඨන්ති තයොපි එකතො කත්වා ‘‘සමණොපි නත්ථී’’ති ආහ, සකදාගාමිමග්ගස්ස ආරද්ධවිපස්සකං මග්ගට්ඨං ඵලට්ඨන්ති තයොපි එකතො කත්වා ‘‘දුතියොපි සමණො නත්ථී’’ති ආහ. ඉතරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො. එකාදසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

“දෙවැනි ශ්‍රමණයෙක් නැත, තුන්වැනි ශ්‍රමණයෙක් නැත, හතරවැනි ශ්‍රමණයෙක් නැත, පරප්‍රවාදයන් ශ්‍රමණයන්ගෙන් හිස් ය” යනුවෙනි. මෙහි 'පදේසවත්ති' යන්නෙන් විදර්ශනා වඩන පුද්ගලයා අදහස් වේ. එබැවින් සෝතාපත්ති මාර්ගය සඳහා විදර්ශනා වඩන්නා, මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා සහ ඵලස්ථ පුද්ගලයා යන තිදෙනාම එකට ගෙන 'ශ්‍රමණයෙක් නැත' යි වදාළ සේක. සකදාගාමී මාර්ගය සඳහා විදර්ශනා වඩන්නා, මාර්ගස්ථයා සහ ඵලස්ථයා යන තිදෙනාම එකට ගෙන 'දෙවැනි ශ්‍රමණයෙක් නැත' යි වදාළ සේක. ඉතිරි දෙදෙනා ගැන ද මේ ක්‍රමයම වේ. එකොළොස් වැනි සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

කම්මවග්ගො චතුත්ථො.

හතරවැනි කම්ම වර්ගය අවසන්ය.

(25) 5. ආපත්තිභයවග්ගො

(25) 5. ආපත්තිභය වර්ගය

1. සඞ්ඝභෙදකසුත්තවණ්ණනා

1. සංඝභේදක සූත්‍ර වර්ණනාව

243. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අපි නු තං, ආනන්ද, අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණාදීසු අඤ්ඤතරං අධිකරණං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උප්පජ්ජි, සත්ථා තස්ස වූපසන්තභාවං පුච්ඡන්තො එවමාහ. කුතො තං, භන්තෙති, භන්තෙ, කුතො කින්ති කෙන කාරණෙන තං අධිකරණං වූපසමිස්සතීති වදති. කෙවලකප්පන්ති සකලං සමන්තතො. සඞ්ඝභෙදාය ඨිතොති සඞ්ඝෙන සද්ධිං වාදත්ථාය කථිතං පටිකථෙන්තොව ඨිතො. තත්‍රායස්මාති තස්මිං එවං ඨිතෙ ආයස්මා අනුරුද්ධො. න එකවාචිකම්පි භණිතබ්බං මඤ්ඤතීති ‘‘මා, ආවුසො, සඞ්ඝෙන සද්ධිං එවං අවචා’’ති එකවචනම්පි වත්තබ්බං න මඤ්ඤති. වොයුඤ්ජතීති අනුයුඤ්ජති අනුයොගං ආපජ්ජති. අත්ථවසෙති කාරණවසෙ. නාසෙස්සන්තීති උපොසථප්පවාරණං උපගන්තුං අදත්වා නික්කඩ්ඪිස්සන්ති. සෙසං පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බං.

243. පස්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'අපි නු තං ආනන්ද අධිකරණං' යනු විවාදාධිකරණ ආදියෙන් එක්තරා අධිකරණයක් භික්ෂු සංඝයා අතර ඇති විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි සංසිඳීම ගැන විමසමින් මෙසේ වදාළ සේක. 'කුතෝ තං භන්තේ' යනු ස්වාමීනි, කුමන හේතුවකින්, කිනම් කාරණයකින් ඒ අධිකරණය සංසිඳෙන්නේ ද යන්නයි. 'කේවලකප්පං' යනු සම්පූර්ණයෙන්ම ය. 'සංඝභේදාය ඨිතෝ' යනු සංඝයා සමඟ ඒ අධිකරණයේ සංසිඳීම සඳහා පැවසූ වචනයට විරුද්ධ වෙමින්ම සිටීමයි. 'තත්‍රායස්මා' යනු ඒ බාහිය නම් භික්ෂුව එසේ සිටින කල්හි ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරුන් ය. 'න ඒකවාචිකම්පි භණිතබ්බං මඤ්ඤති' යනු “ඇවැත්නි, සංඝයා සමඟ මෙසේ නොකියන්න” යනුවෙන් එක වචනයක්වත් පැවසීමට සුදුසු යැයි නොසිතයි. 'වෝයුඤ්ජති' යනු උත්සාහ කරයි, නැවත නැවත යෙදෙයි. 'අත්ථවසෙ' යනු කරුණු හේතු කොට ගෙනයි. 'නාසෙස්සන්ති' යනු උපෝසථ පවාරණයන්ට පැමිණීමට ඉඩ නොදී නෙරපා හරිනු ඇත යන්නයි. ඉතිරි කොටස පාළි ක්‍රමයටම දත යුතුය.

2. ආපත්තිභයසුත්තවණ්ණනා

2. ආපත්තිභය සූත්‍ර වර්ණනාව

244. දුතියෙ [Pg.394] ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වාති පඤ්ච සිඛණ්ඩකෙ ඨපෙත්වා ඛුරෙන මුණ්ඩං කරිත්වා. ඛරස්සරෙනාති කක්ඛළසද්දෙන. පණවෙනාති වජ්ඣභෙරියා. ථලට්ඨස්සාති එකමන්තෙ ඨිතස්ස. සීසච්ඡෙජ්ජන්ති සීසච්ඡෙදාරහං. යත්‍ර හි නාමාති යං නාම. සො වතස්සාහන්ති සො වත අහං අස්සං, යං එවරූපං පාපං න කරෙය්‍යන්ති අත්ථො. යථාධම්මං පටිකරිස්සතීති ධම්මානුරූපං පටිකරිස්සති, සාමණෙරභූමියං ඨස්සතීති අත්ථො. කාළවත්ථං පරිධායාති කාළපිලොතිකං නිවාසෙත්වා. මොසල්ලන්ති මුසලාභිපාතාරහං. යථාධම්මන්ති ඉධ ආපත්තිතො වුට්ඨාය සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨහන්තො යථාධම්මං කරොති නාම. භස්මපුටන්ති ඡාරිකාභණ්ඩිකං. ගාරය්හං භස්මපුටන්ති ගරහිතබ්බඡාරිකාපුටෙන මත්ථකෙ අභිඝාතාරහං. යථාධම්මන්ති ඉධ ආපත්තිං දෙසෙන්තො යථාධම්මං පටිකරොති නාම. උපවජ්ජන්ති උපවාදාරහං. පාටිදෙසනීයෙසූති පටිදෙසෙතබ්බෙසු. ඉමිනා සබ්බාපි සෙසාපත්තියො සඞ්ගහිතා. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි ආපත්තිභයානීති, භික්ඛවෙ, ඉමානි චත්තාරි ආපත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකභයානි නාමාති.

244. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වා' යනු හිස මුදුනේ කෙස් රොදවල් පහක් ඉතිරි කර සෙසු තැන් දැළි පිහියෙන් බෑමයි. 'ඛරස්සරේන' යනු රළු හඬිනි. 'පණවේන' යනු මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ බෙරයකිනි. 'ථලට්ඨස්ස' යනු එක් පසෙක සිටගෙන සිටින්නාට යන්නයි. 'සීසච්ඡේජ්ජං' යනු හිස ගසා දැමීමට සුදුසු දඬුවමකට හිමිකම් ඇති පුද්ගලයා පිළිබඳවයි. 'යත්‍ර හි නාම' යනු යම් කරුණක් නිසා යන්නයි. 'සෝ වතස්සාහං' යනු 'ඒ මම සැබවින්ම එබඳු පුද්ගලයකු වන්නෙම් නම් මෙවැනි පාපයක් නොකරන්නෙමි' යන අර්ථයයි. 'යථාධම්මං පටිකරිස්සති' යනු ධර්මයට අනුකූලව පිළියම් කරන්නේය හෙවත් සාමණේර භූමියෙහි පිහිටන්නේය යන අර්ථයයි. 'කාළවත්ථං පරිධාය' යනු කිලුටු වූ කළු වස්ත්‍රයක් ඇන්දවීමයි. 'මොසල්ලං' යනු මොහොලකින් පහර දීමට සුදුසු දඬුවමකට හිමිකම් ඇති බවයි. 'යථාධම්මං' යනු මෙහි සංඝාදිසේස ඇවැතින් නැගී සිට පිරිසිදු බවෙහි පිහිටන භික්ෂුව ධර්මානුකූලව කටයුතු කරයි යන අර්ථයයි. 'භස්මපුටං' යනු අළු මල්ලයි. 'ගාරය්හං භස්මපුටං' යනු නින්දා සහගත වූ අළු මල්ලෙන් හිසට පහර දීමට සුදුසු බවයි. 'යථාධම්මං' යනු මෙහි පාටිදේසනීය ඇවැත් දේශනා කරන භික්ෂුව ධර්මානුකූලව පිළියම් කරයි යන අර්ථයයි. 'උපවජ්ජං' යනු උපවාදයට (නින්දාවට) සුදුසු බවයි. 'පාටිදේසනීයේසු' යන පදයෙන් සෙසු සියලු ඇවැත් ද ඇතුළත් වේ. 'ඉමානි ඛො භික්ඛවෙ චත්තාරි ආපත්තිභයානි' යනු මහණෙනි, ඇවැත් නිසා හටගන්නා වූ මේ භය සතරයි.

3. සික්ඛානිසංසසුත්තවණ්ණනා

3. ශික්ෂානිසංස සූත්‍ර වර්ණනාව

245. තතියෙ සික්ඛා ආනිසංසා එත්ථාති සික්ඛානිසංසං. පඤ්ඤා උත්තරා එත්ථාති පඤ්ඤුත්තරං. විමුත්ති සාරො එත්ථාති විමුත්තිසාරං. සති ආධිපතෙය්‍යා එත්ථාති සතාධිපතෙය්‍යං. එතෙසං හි සික්ඛාදිසඞ්ඛාතානං ආනිසංසාදීනං අත්ථාය වුස්සතීති වුත්තං හොති. ආභිසමාචාරිකාති උත්තමසමාචාරිකා. වත්තවසෙන පඤ්ඤත්තසීලස්සෙතං අධිවචනං. තථා තථා සො තස්සා සික්ඛායාති තථා තථා සො සික්ඛාකාමො භික්ඛු තස්මිං සික්ඛාපදෙ.

245. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, මෙහි ශික්ෂාව (හික්මීම) ආනිසංස කොට ඇති බැවින් 'ශික්ෂානිසංස' නම් වේ. මෙහි උත්තරීතර ප්‍රඥාව පවතින බැවින් 'පඤ්ඤුත්තර' නම් වේ. මෙහි විමුක්තිය (අර්හත් ඵලය) සාරය කොට පවතින බැවින් 'විමුක්තිසාර' නම් වේ. මෙහි අධිපති ධර්මයක් ලෙස සිහිය (සතිය) පවතින බැවින් 'සතාධිපතෙය්‍ය' නම් වේ. සැබවින්ම, ශික්ෂා ආදී වශයෙන් කියන ලද මේ ආනිසංසයන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස මහණ දම් පුරනු ලැබේ යන අර්ථයයි. 'ආභිසමාචාරිකා' යනු උතුම් වූ පැවැත්මයි. මෙය වත් පිළිවෙත් වශයෙන් පනවන ලද සීලයට නමකි. 'තථා තථා සෝ තස්සා සික්ඛාය' යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන් හික්මීමට කැමති ඒ භික්ෂුව ඒ ඒ ශික්ෂා පදයෙහි (හික්මෙයි) යන්නයි.

ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානං චතුන්නං මහාසීලානමෙතං අධිවචනං. සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන. ධම්මාති චතුසච්චධම්මා. පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිතා හොන්තීති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය සුදිට්ඨා හොන්ති. විමුත්තියා ඵුසිතා හොන්තීති අරහත්තඵලවිමුත්තියා ඤාණඵස්සෙන ඵුට්ඨා හොන්ති. අජ්ඣත්තංයෙව සති සූපට්ඨිතා හොතීති නියකජ්ඣත්තෙයෙව සති සුට්ඨු උපට්ඨිතා හොති. පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති විපස්සනාපඤ්ඤාය [Pg.395] අනුග්ගහෙස්සාමි. පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිස්සාමීති ඉධාපි විපස්සනාපඤ්ඤා අධිප්පෙතා. ඵුසිතං වා ධම්මං තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමීති එත්ථ පන මග්ගපඤ්ඤාව අධිප්පෙතා.

'ආදිබ්‍රහ්මචරියිකා' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට පූර්වංගම වූ සතර මහා සීලයන්ට නමකි. 'සබ්බසෝ' යනු සියලු ආකාරයෙනි. 'ධම්මා' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන්ය. 'පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිතා හොන්ති' යනු විදර්ශනාව හා සමග වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දක්නා ලද්දෝ වෙති යන්නයි. 'විමුත්තියා ඵුසිතා හොන්ති' යනු අර්හත් ඵල විමුක්තිය නම් වූ ඥාන ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ කරන ලද්දෝ වෙති යන්නයි. 'අජ්ඣත්තංයේව සති සූපට්ඨිතා හෝති' යනු තමා තුළම සිහිය මැනවින් පිහිටා තිබීමයි. 'පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමි' යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් අනුග්‍රහ කරන්නෙමි යන්නයි. 'පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිස්සාමි' යන්නෙහි ද අදහස් කළේ විදර්ශනා ප්‍රඥාවයි. 'ඵුසිතං වා ධම්මං තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගහෙස්සාමි' යන්නෙහි දී නම් අදහස් කළේ මාර්ග ප්‍රඥාවමයි.

4. සෙය්‍යාසුත්තවණ්ණනා

4. සෙය්‍යා සූත්‍ර වර්ණනාව

246. චතුත්ථෙ පෙතාති කාලකතා වුච්චන්ති. උත්තානා සෙන්තීති තෙ යෙභුය්‍යෙන උත්තානකාව සයන්ති. අථ වා පෙත්තිවිසයෙ නිබ්බත්තා පෙතා නාම, තෙ අප්පමංසලොහිතත්තා අට්ඨිසඞ්ඝාතජටිතා එකෙන පස්සෙන සයිතුං න සක්කොන්ති, උත්තානාව සෙන්ති. අනත්තමනො හොතීති තෙජුස්සදත්තා සීහො මිගරාජා ද්වෙ පුරිමපාදෙ එකස්මිං, පච්ඡිමපාදෙ එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වා නඞ්ගුට්ඨං අන්තරසත්ථිම්හි පක්ඛිපිත්වා පුරිමපාදපච්ඡිමපාදනඞ්ගුට්ඨානං ඨිතොකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා ද්වින්නං පුරිමපාදානං මත්ථකෙ සීසං ඨපෙත්වා සයති. දිවසම්පි සයිත්වා පබුජ්ඣමානො න උත්තසන්තො පබුජ්ඣති, සීසං පන උක්ඛිපිත්වා පුරිමපාදාදීනං ඨිතොකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ කිඤ්චි ඨානං විජහිත්වා ඨිතං හොති, ‘‘නයිදං තුය්හං ජාතියා, න සූරභාවස්ස අනුරූප’’න්ති අනත්තමනො හුත්වා තත්ථෙව සයති, න ගොචරාය පක්කමති. ඉදං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අනත්තමනො හොතී’’ති. අවිජහිත්වා ඨිතෙ පන ‘‘තුය්හං ජාතියා ච සූරභාවස්ස ච අනුරූපමිද’’න්ති හට්ඨතුට්ඨො උට්ඨාය සීහවිජම්භනං විජම්භිත්වා කෙසරභාරං විධුනිත්වා තික්ඛත්තුං සීහනාදං නදිත්වා ගොචරාය පක්කමති. තෙන වුත්තං – ‘‘අත්තමනො හොතී’’ති.

246. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, මියගියවුන් 'පේත' යැයි කියනු ලැබේ. 'උත්තානා සෙන්ති' යනු ඔවුන් බොහෝ විට උඩුබැලි අතට නිදාගන්නා බැවිනි. නැතහොත් ප්‍රේත විෂයෙහි උපන් සත්ත්වයෝ ප්‍රේතයෝ නම් වෙති. ඔවුන්ගේ මස් ලේ අඩු බැවින් ද ඇටසැකිලි එකිනෙක පැටලී ඇති බැවින් ද එක පැත්තකට හැරී නිදාගත නොහැකිව උඩුබැලි අතටම නිදාගනිති. 'අනත්තමනෝ හෝති' යන්නෙහි, තේජවන්ත භාවයෙන් යුත් සිංහ රාජයා සිය ඉදිරි පාද දෙක එක් තැනක ද පසුපස පාද දෙක එක් තැනක ද තබා, වල්ගය කලවා අතර රඳවා, ඉදිරි පාද හා පසුපස පාද සහ වල්ගය තිබෙන තැන් සලකුණු කරගෙන, ඉදිරි පාද දෙක මත හිස තබා නිදාගනී. දවස පුරා නිදාගෙන අවදි වන විට තැතිගැනීමකින් තොරව අවදි වේ. හිස ඔසවා ඉදිරි පාද ආදියේ පිහිටීම බලයි. යම් හෙයකින් පිහිටීම වෙනස් වී ඇත්නම්, 'මෙය තාගේ ජාතියට හෝ වීර භාවයට නොගැලපේ' යැයි සිතා නොසතුටට පත් වී එහිම නැවත නිදාගනී; ගොදුරු සෙවීමට පිටත් නොවේ. මෙය අරභයා 'අනත්තමනෝ හෝති' යැයි කියන ලදී. පිහිටීම වෙනස් නොවී තිබේ නම්, 'මෙය තාගේ ජාතියට හා වීර භාවයට සුදුසුය' යැයි සිතා සතුටු වී නැගී සිට, සිරුර විහිදා, කෙසරු ගසා, තෙවරක් සිංහ නාද පවත්වා ගොදුරු සෙවීමට නික්මෙයි. ඒ නිසා 'අත්තමනෝ හෝති' යැයි කියන ලදී.

5. ථූපාරහසුත්තවණ්ණනා

5. ථූපාරහ සූත්‍ර වර්ණනාව

247. පඤ්චමෙ රාජා චක්කවත්තීති එත්ථ කස්මා භගවා අගාරමජ්ඣෙ වසිත්වා කාලකතස්ස රඤ්ඤො ථූපකරණං අනුජානාති, න සීලවතො පුථුජ්ජනභික්ඛුස්සාති? අනච්ඡරියත්තා. පුථුජ්ජනභික්ඛූනඤ්හි ථූපෙ අනුඤ්ඤායමානෙ තම්බපණ්ණිදීපෙ තාව ථූපානං ඔකාසො න භවෙය්‍ය, තථා අඤ්ඤෙසු ඨානෙසු. තස්මා ‘‘අනච්ඡරියා තෙ භවිස්සන්තී’’ති නානුජානාති. චක්කවත්තී රාජා එකොව නිබ්බත්තති, තෙනස්ස ථූපො අච්ඡරියො හොති. පුථුජ්ජනසීලවතො පන පරිනිබ්බුතභික්ඛුනො විය මහන්තම්පි සක්කාරං කාතුං වට්ටතියෙව. ඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙව.

247. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'රාජා චක්කවත්ති' යන්නෙහි; භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගිහිගෙයි වසන මියගිය සක්විති රජුට ස්තූපයක් කරවීමට අනුදැන වදාරා, සිල්වත් පෘථග්ජන භික්ෂුවකට එය අනුදැන වදාරන්නේ නැත්තේ මන්ද? (පිළිතුර:) එය අරුමයක් නොවන බැවිනි. පෘථග්ජන භික්ෂූන්ට ස්තූප කරවීමට අනුදැන වදාළහොත්, පළමුව ලක්දිවෙහි පවා ස්තූප සඳහා ඉඩකඩ නැති වනු ඇත. සෙසු තැන්වල ද එසේමය. එබැවින් 'ඔවුහු ආශ්චර්යමත් නොවන්නාහුය' කියා අනුදැන වදාරන්නේ නැත. සක්විති රජෙක් උපදින්නේ කලාතුරකිනි. එබැවින් ඔහුගේ ස්තූපය ආශ්චර්යමත්ය. පෘථග්ජන සිල්වත් භික්ෂුවකට ද පිරිනිවන් පෑ රහතන් වහන්සේ නමකට මෙන් මහත් වූ සත්කාර කිරීම සුදුසුමය. හයවන හා හත්වන සූත්‍රවල අර්ථය පැහැදිලිය.

8. පඨමවොහාරසුත්තවණ්ණනා

8. ප්‍රථම වෝහාර සූත්‍ර වර්ණනාව

250. අට්ඨමෙ [Pg.396] අනරියවොහාරාති අනරියානං කථා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

250. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'අනරියවෝහාරා' යනු ආර්ය නොවන අයගේ (අසත්පුරුෂයන්ගේ) කතාය. සෙසු සූත්‍රවල ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ආපත්තිභයවග්ගො පඤ්චමො.

ආපත්තිභය වර්ගය පස්වන වගයි.

පඤ්චමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

පස්වන පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

(26) 6. අභිඤ්ඤාවග්ගො

(26) 6. අභිඤ්ඤා වර්ගය

1-3. අභිඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා

1-3. අභිඤ්ඤා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

254-256. ඡට්ඨස්ස පඨමෙ අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. සමථො ච විපස්සනා චාති චිත්තෙකග්ගතා ච සඞ්ඛාරපරිග්ගහවිපස්සනාඤාණඤ්ච. විජ්ජා ච විමුත්ති චාති මග්ගඤාණවිජ්ජා ච සෙසා සම්පයුත්තකධම්මා ච. දුතියෙ අනරියපරියෙසනාති අනරියානං එසනා ගවෙසනා. ජරාධම්මන්ති ජරාසභාවං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තතියං උත්තානමෙව.

254-256. හයවන වගෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි, 'අභිඤ්ඤාය' යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගෙන යන්නයි. 'සමථෝ ච විපස්සනා ච' යනු චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය හා සංස්කාර පරිග්‍රහ කරන විදර්ශනා ඥානයයි. 'විජ්ජා ච විමුත්ති ච' යනු මාර්ග ඥානය නම් වූ විද්‍යාව ද, සෙසු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ද වෙති. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'අනරියපරියේසනා' යනු ආර්ය නොවන (අසත්පුරුෂ) අයගේ සෙවීම් හා පර්යේෂණයන්ය. 'ජරාධම්මං' යනු ජරාව (මහලු බව) ස්වභාව කොට ඇත්තයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. තුන්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

4. මාලුක්‍යපුත්තසුත්තවණ්ණනා

4. මාලුක්‍යපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

257. චතුත්ථෙ මාලුක්‍යපුත්තොති මාලුක්‍යබ්‍රාහ්මණියා පුත්තො. එත්ථාති එතස්මිං තව ඔවාදයාචනෙ. ඉමිනා ථෙරං අපසාදෙතිපි උස්සාදෙතිපි. කථං? අයං කිර දහරකාලෙ පච්චයෙසු ලග්ගො හුත්වා පච්ඡා මහල්ලකකාලෙ අරඤ්ඤවාසං පත්ථෙන්තො කම්මට්ඨානං යාචති. අථ භගවා ‘‘එත්ථ දහරෙ කිං වක්ඛාම, මාලුක්‍යපුත්තො විය තුම්හෙපි තරුණකාලෙ පච්චයෙසු ලග්ගිත්වා මහල්ලකකාලෙ අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරෙය්‍යාථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන භණන්තො ථෙරං අපසාදෙති නාම. යස්මා පන ථෙරො මහල්ලකකාලෙව අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කාතුකාමො, තස්මා භගවා ‘‘එත්ථ දහරෙ කිං වක්ඛාම, අයං අම්හාකං මාලුක්‍යපුත්තො මහල්ලකකාලෙපි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කාතුකාමො [Pg.397] කම්මට්ඨානං යාචති. තුම්හෙ තාව තරුණකාලෙපි වීරියං න කරොථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන භණන්තො ථෙරං උස්සාදෙති නාමාති යොජනා.

257. හතරවන සූත්‍රයෙහි; 'මාලුක්‍යපුත්ත' යනු මාලුක්‍ය නම් බමුණු මෑණියන්ගේ පුත්‍රයාය. 'එත්ථ' යනු ඔබගේ මෙම අවවාද ඉල්ලීමෙහි යන්නයි. මෙයින් තෙරුන් වහන්සේට දොස් පැවරීමක් මෙන්ම දිරිමත් කිරීමක් ද කරනු ලැබේ. ඒ කෙසේද? මේ තෙරුන් වහන්සේ තරුණ කාලයේදී සිවුපසයෙහි ඇලී සිට පසුව මහලු වූ කල ආරණ්‍යවාසය ප්‍රාර්ථනා කරමින් කමටහන් ඉල්ලති. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෙහි සිටින තරුණ භික්ෂූන්ට අප කුමක් කියමුද? මාලුක්‍යපුත්ත මෙන්ම ඔබලා ද තරුණ වියේදී සිවුපසයට ඇලී සිට පසුව මහලු වූ කල වනයට වැදී මහණදම් පුරන්නහුද?' යන අදහසින් වදාරන බැවින් එය තෙරුන් වහන්සේට දොස් පැවරීමක් (නිග්‍රහයක්) වැනිය. එසේ වුවද, තෙරුන් වහන්සේ මහලු වියේදී පවා වනයට වැදී මහණදම් පිරීමට කැමති බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෙහි සිටින තරුණ භික්ෂූන්ට අප කුමක් කියමුද? අපගේ මේ මාලුක්‍යපුත්ත මහලු වියේදී පවා වනයට වැදී මහණදම් පිරීමට කැමතිව කමටහන් ඉල්ලයි. ඔබලා තරුණ වියේදීවත් වීර්යය නොකරන්නහුද?' යන අදහසින් වදාරන බැවින් එය තෙරුන් වහන්සේ දිරිමත් කිරීමක් (ප්‍රශංසා කිරීමක්) වේ යැයි සම්බන්ධයයි.

5-10. කුලසුත්තාදිවණ්ණනා

5-10. කුල සූත්‍රය ආදියේ විස්තරයයි.

258-263. පඤ්චමෙ ආධිපච්චෙ ඨපෙන්තීති භණ්ඩාගාරිකට්ඨානෙ ඨපෙන්ති. ඡට්ඨෙ වණ්ණසම්පන්නොති සරීරවණ්ණෙන සමන්නාගතො. බලසම්පන්නොති කායබලෙන සමන්නාගතො. භික්ඛුවාරෙ වණ්ණසම්පන්නොති ගුණවණ්ණෙන සමන්නාගතො. බලසම්පන්නොති වීරියබලෙන සමන්නාගතො. ජවසම්පන්නොති ඤාණජවෙන සමන්නාගතො. සත්තමෙපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

258-263. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'ආධිපච්චේ ඨපෙන්ති' යනු භාණ්ඩාගාරික තනතුරෙහි තබති යන්නයි. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'වණ්ණසම්පන්නො' යනු ශරීර වර්ණයෙන් යුක්ත වීමයි. 'බලසම්පන්නො' යනු කාය බලයෙන් යුක්ත වීමයි. භික්ෂු වාරයෙහි 'වණ්ණසම්පන්නො' යනු ගුණ නමැති වර්ණයෙන් යුක්ත වීමයි. 'බලසම්පන්නො' යනු වීර්ය බලයෙන් යුක්ත වීමයි. 'ජවසම්පන්නො' යනු ප්‍රඥා ජවයෙන් (ඥාන වේගයෙන්) යුක්ත වීමයි. හත්වන සූත්‍රයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

අභිඤ්ඤාවග්ගො ඡට්ඨො.

හයවන අභිඥා වර්ගයයි.

(27) 7. කම්මපථවග්ගවණ්ණනා

(27) 7. කර්මපථ වර්ගයේ විස්තරයයි.

264-273. කම්මපථවග්ගෙපි දසපි කම්මපථා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා.

264-273. කර්මපථ වර්ගයෙහි ද දස කර්මපථයන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රවම වදාරන ලදී.

(28) 8. රාගපෙය්‍යාලවණ්ණනා

(28) 8. රාග පෙය්‍යාලයේ විස්තරයයි.

274-783. රාගපෙය්‍යාලං අරහත්තං පාපෙත්වා කථිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

274-783. රාග පෙය්‍යාලය අරහත්වය දක්වා පමුණුවා වදාරන ලදී. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

චතුක්කනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුක්ක නිපාතයේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.