නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

අංගුත්තර නිකායෙහි

එකකනිපාත-අට්ඨකථා

ඒකක නිපාත අටුවාව

ගන්ථාරම්භකථා

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

‘‘කරුණාසීතලහදයං[Pg.1], පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං;

සනරාමරලොකගරුං, වන්දෙ සුගතං ගතිවිමුත්තං.

මහා කරුණාවෙන් සිහිල් වූ හදවතක් ඇති, ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් මෝහය නමැති අන්ධකාරය දුරු කළා වූ, දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට ගුරු වූ, පංච ගතියෙන් මිදුණා වූ ඒ සුගත තථාගතයන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධභාවං, භාවෙත්වා චෙව සච්ඡිකත්වා ච;

යං උපගතො ගතමලං, වන්දෙ තමනුත්තරං ධම්මං.

යම් උතුම් දහමක් වඩා හා සාක්ෂාත් කොට බුදුරජාණන් වහන්සේ ද බුද්ධත්වය ලැබූ සේක් ද, කෙලෙස් කිලිටු නැති අනුත්තර වූ ඒ දහමට මම නමස්කාර කරමි.

‘‘සුගතස්ස ඔරසානං, පුත්තානං මාරසෙනමථනානං;

අට්ඨන්නම්පි සමූහං, සිරසා වන්දෙ අරියසඞ්ඝං.

මාර සේනාව පරාජය කළා වූ, සුගතයන් වහන්සේගේ ළයෙහි උපන් පුත්‍රයන් බඳු වූ, අෂ්ටාර්ය පුද්ගල මහා සංඝරත්නයට මම හිස නමා නමස්කාර කරමි.

‘‘ඉති මෙ පසන්නමතිනො, රතනත්තයවන්දනාමයං පුඤ්ඤං;

යං සුවිහතන්තරායො, හුත්වා තස්සානුභාවෙන.

මෙසේ පැහැදුණු සිතින් තෙරුවන් වැඳීමෙන් මා ලැබූ යම් පිනක් ඇද්ද, එම පිනෙහි ආනුභාවයෙන් සියලු අන්තරායන් දුරු වී මාගේ අදහස ඉටු වේවා.

‘‘එකකදුකාදිපටිමණ්ඩිතස්ස අඞ්ගුත්තරාගමවරස්ස;

ධම්මකථිකපුඞ්ගවානං, විචිත්තපටිභානජනනස්ස.

ඒකක, දුක ආදී නිපාතයන්ගෙන් අලංකාර වූ ද, උතුම් ධර්ම කථිකයන් හට විචිත්‍ර ප්‍රතිභාන ඥානය උපදවන්නා වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨ අංගුත්තර නිකායෙහි...

‘‘අත්ථප්පකාසනත්ථං, අට්ඨකථා ආදිතො වසිසතෙහි;

පඤ්චහි යා සඞ්ගීතා, අනුසඞ්ගීතා ච පච්ඡාපි.

අර්ථය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස, මුලින් පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා විසින් ද, පසුව (දෙවන හා තෙවන සංගායනාවලදී) නැවත සංගායනා කරන ලද්දා වූ යම් අටුවාවක් වේ ද...

‘‘සීහළදීපං පන ආභතාථ වසිනා මහාමහින්දෙන;

ඨපිතා සීහළභාසාය, දීපවාසීනමත්ථාය.

ඉන්පසු වසීප්‍රාප්ත මහා මහින්ද හිමියන් විසින් හෙළදිවට වැඩමවා, ලක්වැසියන්ගේ යහපත පිණිස හෙළ බසින් තබන ලද්දා වූ (එම අටුවාව)...

‘‘අපනෙත්වාන [Pg.2] තතොහං, සීහළභාසං මනොරමං භාසං;

තන්තිනයානුච්ඡවිකං, ආරොපෙන්තො විගතදොසං.

මම එම හෙළ බස ඉවත් කොට, පාලි ධර්ම විනය ක්‍රමයට අනුකූල වූ, දොස් රහිත වූ, මනරම් වූ මාගධී භාෂාවට නගමින්...

‘‘සමයං අවිලොමෙන්තො, ථෙරානං ථෙරවංසදීපානං;

සුනිපුණවිනිච්ඡයානං, මහාවිහාරෙ නිවාසීනං.

මහා විහාරවාසී, ස්ථවිර වංශය ඒකාලෝක කළා වූ, ඉතා සියුම් විනිශ්චයන් ඇති මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ සම්ප්‍රදායට විරුද්ධ නොවෙමින්...

‘‘හිත්වා පුනප්පුනාගතමත්ථං, අත්ථං පකාසයිස්සාමි;

සුජනස්ස ච තුට්ඨත්ථං, චිරට්ඨිතත්ථඤ්ච ධම්මස්ස.

නැවත නැවත පැමිණි අර්ථයන් ඉවත් කොට, සත්පුරුෂයන්ගේ ප්‍රීතිය පිණිස හා සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය පිණිස අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.

‘‘සාවත්ථිපභූතීනං, නගරානං වණ්ණනා කතා හෙට්ඨා;

දීඝස්ස මජ්ඣිමස්ස ච, යා මෙ අත්ථං වදන්තෙන.

දීඝ නිකායෙහි හා මජ්ඣිම නිකායෙහි අර්ථ පවසන අවස්ථාවේදී මා විසින් සැවැත් නුවර ආදී නගරයන් පිළිබඳ යම් විස්තරයක් කරන ලද්දේ ද...

‘‘විත්ථාරවසෙන සුදං, වත්ථූනි ච තත්ථ යානි වුත්තානි;

තෙසම්පි න ඉධ භිය්‍යො, විත්ථාරකථං කරිස්සාමි.

එහිදී විස්තර වශයෙන් යම් කථා වස්තූන් පවසන ලද්දේ ද, ඒවායේ විස්තරාත්මක කථාව මෙහි නැවත නොකරන්නෙමි.

‘‘සුත්තානං පන අත්ථා, න විනා වත්ථූහි යෙ පකාසන්ති;

තෙසං පකාසනත්ථං, වත්ථූනිපි දස්සයිස්සාමි.

එහෙත් නිදාන කථා (වස්තූන්) රහිතව සූත්‍රයන්ගේ අර්ථයන් පැහැදිලි නොවන බැවින්, ඒවා ප්‍රකාශ කරනු පිණිස එම වස්තූන්ද පවසන්නෙමි.

‘‘සීලකථා ධුතධම්මා, කම්මට්ඨානානි චෙව සබ්බානි;

චරියාවිධානසහිතො, ඣානසමාපත්තිවිත්ථාරො.

සීල කථාව ද, ධුතංග ධර්මයන් ද, සියලු කර්මස්ථානයන් ද, චරිත විධි සහිත වූ ධ්‍යාන සමාපත්ති විස්තරය ද,

‘‘සබ්බා ච අභිඤ්ඤායො, පඤ්ඤාසඞ්කලනනිච්ඡයො චෙව;

ඛන්ධාධාතායතනින්ද්‍රියානි, අරියානි චෙව චත්තාරි.

සියලු අභිඥාවන් ද, ප්‍රඥා විනිශ්චය ද, ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන හා ඉන්ද්‍රියයන් ද, උතුම් වූ සතර...

‘‘සච්චානි පච්චයාකාරදෙසනා සුපරිසුද්ධනිපුණනයා;

අවිමුත්තතන්තිමග්ගා, විපස්සනාභාවනා චෙව.

සත්‍යයන් ද, ඉතා පිරිසිදු සියුම් වූ පටිච්චසමුප්පාද දේශනාව ද, පාලි ක්‍රමයෙන් බැහැර නොවූ විපස්සනා භාවනාව ද යන මේ සියල්ල...

‘‘ඉති පන සබ්බං යස්මා, විසුද්ධිමග්ගෙ මයා සුපරිසුද්ධං;

වුත්තං තස්මා භිය්‍යො, න තං ඉධ විචාරයිස්සාමි.

මා විසින් විසුද්ධිමග්ගයෙහි ඉතා පිරිසිදු ලෙස දක්වන ලද බැවින්, ඒ කරුණු මෙහිදී නැවත විමසීමට ලක් නොකරමි.

‘‘මජ්ඣෙ විසුද්ධිමග්ගො, එස චතුන්නම්පි ආගමානඤ්හි;

ඨත්වා පකාසයිස්සති, තත්ථ යථාභාසිතමත්ථං.

ඒ විසුද්ධිමග්ග ග්‍රන්ථය සතර නිකායයන් මධ්‍යයෙහි පිහිටා, එහි වදාළ අර්ථයන් එපරිද්දෙන්ම ප්‍රකාශ කරනු ඇත.

‘‘ඉච්චෙව කතො තස්මා, තම්පි ගහෙත්වාන සද්ධිමෙතාය;

අට්ඨකථාය විජානථ, අඞ්ගුත්තරනිස්සිතං අත්ථ’’න්ති.

එබැවින් එය (විසුද්ධිමග්ගය) එසේ සම්පාදනය කරන ලදී. එය ද මෙම අටුවාව ද සමඟ ගෙන අංගුත්තර නිකායෙහි අර්ථයන් දැනගනිත්වා.

සංඛෙපකථා

සංක්ෂේප කථාව

1. රූපාදිවග්ගවණ්ණනා

1. රූපාදි වර්ග වර්ණනාව

තත්ථ [Pg.3] අඞ්ගුත්තරාගමො නාම එකකනිපාතො දුකනිපාතො තිකනිපාතො චතුක්කනිපාතො පඤ්චකනිපාතො ඡක්කනිපාතො සත්තකනිපාතො අට්ඨකනිපාතො නවකනිපාතො දසකනිපාතො එකාදසකනිපාතොති එකාදස නිපාතා හොන්ති. සුත්තතො –

එහි අංගුත්තර නිකාය යනු ඒකක නිපාතය, දුක නිපාතය, තික නිපාතය, චතුක්ක නිපාතය, පංචක නිපාතය, ඡක්ක නිපාතය, සත්තක නිපාතය, අට්ඨක නිපාතය, නවක නිපාතය, දසක නිපාතය සහ ඒකාදසක නිපාතය යනුවෙන් නිපාත එකොළොසකි. සූත්‍ර වශයෙන් ගත් කල –

‘‘නව සුත්තසහස්සානි, පඤ්ච සුත්තසතානි ච;

සත්තපඤ්ඤාස සුත්තානි, හොන්ති අඞ්ගුත්තරාගමෙ’’.

"අංගුත්තර නිකායෙහි සූත්‍ර නවදහස් පන්සිය පනස් හතක් ඇත්තේය."

තස්ස නිපාතෙසු එකකනිපාතො ආදි, සුත්තෙසු චිත්තපරියාදානසුත්තං. තස්සාපි ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිකං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං නිදානමාදි. සා පනෙසා පඨමමහාසඞ්ගීති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය ආදිම්හි විත්ථාරිතා, තස්මා සා තත්ථ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

එහි නිපාතයන් අතරින් ඒකක නිපාතය ආරම්භයයි. සූත්‍රයන් අතරින් චිත්තපරියාදාන සූත්‍රය පළමුවැන්නයි. එහිද ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් විසින් ප්‍රථම මහා සංගායනාවේදී වදාරන ලද "ඒවං මේ සුතං" යනාදී නිදානය ආරම්භය වේ. ඒ ප්‍රථම මහා සංගායනාව පිළිබඳ විස්තර දීඝ නිකාය අටුවාව වන සුමංගලවිලාසිනියෙහි ආරම්භයේදීම දක්වා ඇති බැවින්, එය එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම දත යුතුය.

නිදානවණ්ණනා

නිදාන වර්ණනාව

1. යං පනෙතං ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිකං නිදානං, තත්ථ එවන්ති නිපාතපදං, මෙතිආදීනි නාමපදානි. සාවත්ථියං විහරතීති එත්ථ වීති උපසග්ගපදං, හරතීති ආඛ්‍යාතපදන්ති ඉමිනා තාව නයෙන පදවිභාගො වෙදිතබ්බො.

1. යම් හෙයකින් "ඒවං මේ සුතං" යනාදී නිදානයක් වේ ද, එහි 'ඒවං' යනු නිපාත පදයකි. 'මේ' යනාදිය නාම පද වේ. "සාවත්ථියං විහරති" යන්නෙහි 'වි' යනු උපසර්ග පදයකි, 'හරති' යනු ආඛ්‍යාත පදයකි. මේ ආකාරයෙන් පද බෙදීම දත යුතුය.

අත්ථතො පන එවංසද්දො තාව උපමූපදෙස-සම්පහංසන-ගරහණවචන-සම්පටිග්ගහාකාරනිදස්සනාවධාරණාදි-අනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස ‘‘එවං ජාතෙන මච්චෙන, කත්තබ්බං කුසලං බහු’’න්ති එවමාදීසු (ධ. ප. 53) උපමායං ආගතො. ‘‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බං, එවං තෙ පටික්කමිතබ්බ’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.122) උපදෙසෙ. ‘‘එවමෙතං භගවා, එවමෙතං සුගතා’’තිආදීසු (අ. නි. 3.66) සම්පහංසනෙ. ‘‘එවමෙවං පනායං වසලී යස්මිං වා තස්මිං වා තස්ස මුණ්ඩකස්ස සමණකස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.187) ගරහණෙ. ‘‘එවං, භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසු’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.1) වචනසම්පටිග්ගහෙ. ‘‘එවං බ්‍යාඛො අහං, භන්තෙ, භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.398) ආකාරෙ. ‘‘එහි ත්වං, මාණවක, යෙන සමණො ආනන්දො තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා මම [Pg.4] වචනෙන සමණං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡ – ‘සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො භවන්තං ආනන්දං අප්පාබාධං…පෙ… ඵාසුවිහාරං පුච්ඡතී’ති, එවඤ්ච වදෙහි ‘‘සාධු කිර භවං ආනන්දො යෙන සුභස්ස මාණවස්ස තොදෙය්‍යපුත්තස්ස නිවෙසනං, තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.445) නිදස්සනෙ. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, කාලාමා, ඉමෙ ධම්මා කුසලා වා අකුසලා වාති? අකුසලා, භන්තෙ. සාවජ්ජා වා අනවජ්ජා වාති? සාවජ්ජා, භන්තෙ. විඤ්ඤුගරහිතා වා විඤ්ඤුප්පසත්ථා වාති? විඤ්ඤුගරහිතා, භන්තෙ. සමත්තා සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති නො වා, කථං වො එත්ථ හොතීති? සමත්තා, භන්තෙ, සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති, එවං නො එත්ථ හොතී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.66) අවධාරණෙ. ස්වායමිධ ආකාරනිදස්සනාවධාරණෙසු දට්ඨබ්බො.

අර්ථය අනුව බලන කල 'ඒවං' යන ශබ්දය උපමා, අනුශාසනා, ප්‍රහර්ෂය, ගර්හාව, වචනය පිළිගැනීම, ආකාරය, නිදර්ශනය සහ අවධාරණය ආදී නානාවිධ අර්ථ ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුක්ත වේ. ඒ බව, 'උපන් මනුෂ්‍යයා විසින් මෙලෙස (මෙම උපමාවට අනුව) බොහෝ කුසල් කළ යුතුය' යනාදී තැන්හි උපමා අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'ඔබ මෙසේ ඉදිරියට යා යුතුය, මෙසේ ආපසු පැමිණිය යුතුය' යනාදී තැන්හි අනුශාසනා අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එය එසේමය; සුගතයන් වහන්ස, එය එසේමය' යනාදී තැන්හි ප්‍රහර්ෂය (සතුටින් අනුමත කිරීම) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'මේ වසලී තොමෝ කොහේ හෝ සිට ඒ මුණ්ඩක ශ්‍රමණයන්ගේ ගුණ කියයි' යනාදී තැන්හි ගර්හා අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'එසේය ස්වාමීනි, යැයි ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිවදන් දුන්හ' යනාදී තැන්හි වචනය පිළිගැනීමේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය මම මේ ආකාරයෙන් වටහා ගනිමි' යනාදී තැන්හි ආකාරය දැක්වීමේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'මානවකය, ඔබ යන්න, ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වෙත ගොස් මාගේ වචනයෙන් සුවදුක් විමසා... මෙසේ කියන්න: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුභ මානවකයාගේ නිවසට වැඩම කරත්වා' යනාදී තැන්හි නිදර්ශන (පෙන්වා දීමේ) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'කාලාමයෙනි, ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? මේ ධර්මයන් කුසල්ද අකුසල්ද? ස්වාමීනි, අකුසල්ය... මේ සම්බන්ධයෙන් අපගේ අදහස මෙසේය' යනාදී තැන්හි අවධාරණ (නිශ්චය කිරීමේ) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. මෙහිදී මෙම 'ඒවං' ශබ්දය ආකාර, නිදර්ශන සහ අවධාරණ යන අර්ථයන්හිලා සැලකිය යුතුය.

තත්ථ ආකාරත්ථෙන එවංසද්දෙන එතමත්ථං දීපෙති – නානානයනිපුණං අනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං විවිධපාටිහාරියං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡන්තං තස්ස භගවතො වචනං සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං, සබ්බථාමෙන පන සොතුකාමතං ජනෙත්වාපි එවං මෙ සුතං, මයාපි එකෙනාකාරෙන සුතන්ති.

එහි ආකාර අර්ථයෙන් යෙදුණු 'ඒවං' ශබ්දයෙන් මෙම අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි: නානාවිධ නය ක්‍රමයන්ගෙන් නිපුණ වූ, අනේකවිධ අදහස් ඇති සත්ත්වයන් වෙනුවෙන් දේශනා කරන ලද, අර්ථයෙන් හා ව්‍යඤ්ජනයෙන් සම්පූර්ණ වූ, විවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ධර්මය, අර්ථය, දේශනාව හා ප්‍රතිවේදය යන කරුණුවලින් ගැඹුරු වූ, සියලු සත්ත්වයන්ගේ ඒ ඒ භාෂාවන්ට අනුකූලව සවනට වැටෙන්නා වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛ බුද්ධ වචනය සියලු ආකාරයෙන්ම වටහා ගැනීමට කවරෙකුට නම් ශක්තියක් තිබේද? එහෙත් ශ්‍රවණය කිරීමේ කැමැත්ත උපදවා ගනිමින්, 'මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, මා විසින් එක් ආකාරයකින් අසන ලදී' යන අර්ථය මෙයින් දැක්වේ.

නිදස්සනත්ථෙන ‘‘නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත’’න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො ‘‘එවං මෙ සුතං, මයාපි එවං සුත’’න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලං සුත්තං නිදස්සෙති.

නිදර්ශන අර්ථයෙන් ගත්කල, 'මම ස්වයංභූ (තනිව අවබෝධ කරගත් තැනැත්තා) නොවෙමි, මෙය මා විසින් පසක් කරගත් දෙයක් නොවේ' යැයි තමා කෙරෙහි ඇති විය හැකි අහංකාරයෙන් මිදී, 'මෙසේ මා හට ඇසුණි' යැයි දැන් දේශනා කිරීමට යන මුළු සූත්‍රයම පෙන්වා දෙයි.

අවධාරණත්ථෙන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො, සතිමන්තානං, ගතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.219, 223) එවං භගවතා, ‘‘ආයස්මා ආනන්දො අත්ථකුසලො ධම්මකුසලො බ්‍යඤ්ජනකුසලො නිරුත්තිකුසලො පුබ්බාපරකුසලො’’ති (අ. නි. 5.169) එවං ධම්මසෙනාපතිනා ච පසත්ථභාවානුරූපං අත්තනො ධාරණබලං දස්සෙන්තො සත්තානං සොතුකාමතං ජනෙති ‘‘එවං මෙ සුතං, තඤ්ච ඛො අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකං, එවමෙව, න අඤ්ඤථා දට්ඨබ්බ’’න්ති.

අවධාරණ අර්ථයෙන් ගත්කල, 'මහණෙනි, මාගේ බහුශ්‍රැත ශ්‍රාවකයන් අතර ආනන්ද අග්‍ර වේ, ස්මෘතිමත්න් අතර, ධෛර්යවන්තයන් අතර සහ උපස්ථායකයන් අතර ආනන්ද අග්‍ර වේ' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ද, 'ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් අර්ථයෙහි කුසලයි, ධර්මයෙහි කුසලයි, ව්‍යඤ්ජනයෙහි කුසලයි, නිරුක්තියෙහි කුසලයි, පූර්වාපර සම්බන්ධයෙහි කුසලයි' යැයි ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේ විසින්ද කරන ලද ප්‍රශංසාවන්ට අනුකූලව, තමාගේ ධාරණ ශක්තිය පෙන්වමින්, සත්ත්වයන් තුළ ශ්‍රවණය කිරීමේ අභිලාෂය ඇති කරනු පිණිස, 'මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, එය අර්ථයෙන් හෝ ව්‍යඤ්ජනයෙන් අඩු ද නැත, වැඩි ද නැත, මෙය මෙසේම මිස වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ' යන්න මෙයින් අදහස් වේ.

මෙසද්දො [Pg.5] තීසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හිස්ස ‘‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (සු. නි. 81; සං. නි. 1.194) මයාති අත්ථො. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 4.88) මය්හන්ති අත්ථො. ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.29) මමාති අත්ථො. ඉධ පන ‘‘මයා සුත’’න්ති ච, ‘‘මම සුත’’න්ති ච අත්ථද්වයෙ යුජ්ජති.

'මේ' (me) යන ශබ්දය අර්ථ තුනක දැකිය හැකිය. 'මා විසින් ගාථා මගින් ලබාගත් ආහාරය නොවැළඳිය යුතුය' යනාදී තැන්හි 'මා විසින්' (mayā) යන අර්ථයයි. 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කෙටියෙන් ධර්මය දේශනා කරත්වා' යනාදී තැන්හි 'මට' (mayhaṃ) යන අර්ථයයි. 'මහණෙනි, ඔබ මාගේ ධර්ම දායාදයන් වන්න' යනාදී තැන්හි 'මාගේ' (mama) යන අර්ථයයි. මෙහිදී 'මා විසින් අසන ලදී' සහ 'මාගේ ඇසීමයි' යන අර්ථ දෙකම ගැලපේ.

සුතන්ති අයං සුතසද්දො සඋපසග්ගො ච අනුපසග්ගො ච ගමන-විස්සුත-කිලින්නඋපචිතානුයොග-සොතවිඤ්ඤෙය්‍ය-සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හිස්ස – ‘‘සෙනාය පසුතො’’තිආදීසු ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’තිආදීසු (උදා. 11) විස්සුතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්සා’’තිආදීසු (පාචි. 657) කිලින්නාකිලින්නස්සාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 7-12) උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා’’තිආදීසු (ධ. ප. 181) ඣානානුයුත්තාති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.241) සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘සුතධරො සුතසන්නිචයො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.339) සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධරොති අත්ථො. ඉධ පනස්ස සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිතන්ති වා උපධාරණන්ති වාති අත්ථො. මෙ-සද්දස්ස හි මයාති අත්ථෙ සති ‘‘එවං මයා සුතං සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිත’’න්ති යුජ්ජති. මමාති අත්ථෙ සති ‘‘එවං මම සුතං සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරණ’’න්ති යුජ්ජති.

'සුතං' (sutaṃ) යන වචනය උපසර්ග සහිතව හෝ රහිතව යෙදෙන අතර, එය යාම, ප්‍රසිද්ධිය, තෙත්වීම, රැස්කිරීම, නිරතවීම, ශ්‍රවණ විඥානයෙන් දතයුතු බව සහ සෝතද්වාරය හරහා දැනගැනීම ආදී බොහෝ අර්ථ ප්‍රකාශ කරයි. 'සේනාව වෙත ගියේය' යන තැන එහි අර්ථය 'යන' (gacchantoti) යන්නයි. 'ධර්මය ප්‍රසිද්ධ වූ තැනැත්තා දකියි' යන තැන එහි අර්ථය 'ප්‍රසිද්ධ' (vissuta) යන්නයි. 'තෙත් වූ තැනැත්තිය, තෙත් වූ තැනැත්තාගේ' යන තැන එහි අර්ථය 'කෙලෙස්වලින් තෙත් වූ' යන්නයි. 'ඔබ විසින් බොහෝ පින් රැස් කරන ලදී' යන තැන 'රැස් කරන ලද' (upacita) යන්න අර්ථයයි. 'ධ්‍යානයෙහි නිරත වූ ඒ ප්‍රඥාවන්තයෝ' යන තැන 'යෙදුණු' (anuyutta) යන්න අර්ථයයි. 'දකින ලද, අසන ලද, ස්පර්ශ කරන ලද' යන තැන 'ශ්‍රවණ විඥානයෙන් දතයුතු' යන්න අර්ථයයි. 'ධර්මය දරන්නා වූ, ධර්මය රැස් කරන්නා වූ' යන තැන 'සෝතද්වාරය හරහා අසා දැනගත් දේ දරන්නා' යන අර්ථයයි. මෙහිදී සෝතද්වාරය හරහා මතක තබා ගත් හෝ මතක තබා ගැනීම යන අර්ථය ගත යුතුය. 'මේ' ශබ්දය 'මා විසින්' යන අර්ථයෙහි ගත් විට, 'මෙසේ මා විසින් සෝතද්වාරය හරහා අසා මතක තබා ගන්නා ලදී' යන්න ගැලපේ. 'මේ' ශබ්දය 'මාගේ' යන අර්ථයෙහි ගත් විට, 'මෙසේ මාගේ සෝතද්වාරය හරහා ඇසීම හෙවත් ධාරණය කර ගැනීම සිදු විය' යන්න ගැලපේ.

එවමෙතෙසු තීසු පදෙසු එවන්ති සොතවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සනං. මෙති වුත්තවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිපුග්ගලනිදස්සනං. සුතන්ති අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො අනූනාධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනං. තථා එවන්ති තස්සා සොතද්වාරානුසාරෙන පවත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තභාවප්පකාසනං. මෙති අත්තප්පකාසනං. සුතන්ති ධම්මප්පකාසනං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – ‘‘නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා මයා න අඤ්ඤං කතං, ඉදං පන කතං, අයං ධම්මො සුතො’’ති.

මෙසේ මෙම පද තුන අතරින් 'ඒවං' යන්නෙන් ශ්‍රවණ විඥානය ආදී විඥානයන්ගේ කාර්යය පෙන්වයි. 'මේ' යන්නෙන් ඉහත කී විඥානයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයා පෙන්වයි. 'සුතං' යන්නෙන් නොඇසීම ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, අඩුවක් හෝ වැඩියක් නැතිව නොසැලෙන ලෙස අසා ගත් බව පෙන්වයි. එමෙන්ම 'ඒවං' යනු සෝතද්වාරය හරහා හටගත් විඥාන වීථිය නානාවිධ අරමුණුවල හැසිරුණු ආකාරයයි. 'මේ' යනු තමා ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'සුතං' යනු ඇසූ ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීමයි. මෙහි සාරාංශය මෙයයි: 'නානාවිධ අරමුණුවල හැසිරුණු විඥාන වීථියෙන් මා විසින් වෙනත් දෙයක් නොකරන ලදී, මෙම ශ්‍රවණය කිරීමේ කාර්යය පමණක් කරන ලදී, මෙම ධර්මය අසන ලදී.'

තථා එවන්ති නිද්දිසිතබ්බප්පකාසනං. මෙති පුග්ගලප්පකාසනං. සුතන්ති පුග්ගලකිච්චප්පකාසනං. ඉදං වුත්තං හොති – යං සුත්තං නිද්දිසිස්සාමි, තං මයා එවං සුතන්ති.

තවද 'ඒවං' යනු පෙන්වා දිය යුතු කරුණ ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'මේ' යනු පුද්ගලයා ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'සුතං' යනු පුද්ගලයාගේ කාර්යය ප්‍රකාශ කිරීමයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ: 'යම් සූත්‍රයක් මම දැන් පෙන්වා දෙන්නෙම්ද, එය මා විසින් මෙසේ අසන ලදී' යන්නයි.

තථා [Pg.6] එවන්ති යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාකාරප්පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං හොති, තස්ස නානාකාරනිද්දෙසො. එවන්ති හි අයං ආකාරපඤ්ඤත්ති. මෙති කත්තුනිද්දෙසො. සුතන්ති විසයනිද්දෙසො. එත්තාවතා නානාකාරප්පවත්තෙන චිත්තසන්තානෙන තංසමඞ්ගිනො කත්තු විසයෙ ගහණසන්නිට්ඨානං කතං හොති.

එසේම, 'ඒවං' (මෙසේ) යනු යම් සිත් පරම්පරාවක විවිධ ආකාර වූ පැවැත්ම හේතුවෙන් විවිධ අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන ග්‍රහණය කරගැනීමක් වේද, එම සිත් පරම්පරාවේ විවිධ ආකාරයන් දක්වන වචනයයි. මන්ද, 'ඒවං' යනු ආකාර ප්‍රඥප්තියකි (ආකාරපඤ්ඤත්ති). 'මේ' (මා විසින්) යනු කර්තෘ පෙන්වා දෙන වචනයයි. 'සුතං' (අසන ලදී) යනු විෂය පෙන්වා දෙන වචනයයි. මෙපමණකින්, විවිධ ආකාර වූ පැවැත්මෙන් යුත් සිත් පරම්පරාවෙන් යුක්ත වූ ඒ කර්තෘවරයා විසින් විෂය ග්‍රහණය කිරීම තීරණය කරන ලද බව ප්‍රකාශ වේ.

අථ වා එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො. සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො. මෙති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – මයා සවනකිච්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනා පුග්ගලෙන විඤ්ඤාණවසෙන ලද්ධසවනකිච්චවොහාරෙන සුතන්ති.

එසේත් නැතහොත්, 'ඒවං' යනු පුද්ගල කාර්යය පෙන්වන වචනයයි. 'සුතං' යනු විඤ්ඤාණයෙහි කාර්යය පෙන්වන වචනයයි. 'මේ' යනු එම කාර්යයන් දෙකෙන්ම යුක්ත වූ පුද්ගලයා පෙන්වන වචනයයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය - ශ්‍රවණ කාර්යය සහිත විඤ්ඤාණයෙන් යුත් පුද්ගලයා වූ මා විසින්, විඤ්ඤාණය මගින් ලත් ශ්‍රවණ කාර්යය නමැති ව්‍යවහාරය ඇතිව (මෙසේ) අසන ලදී.

තත්ථ එවන්ති ච මෙති ච සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. කිඤ්හෙත්ථ තං පරමත්ථතො අත්ථි, යං එවන්ති වා මෙති වා නිද්දෙසං ලභෙථ. සුතන්ති විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යඤ්හි තං එත්ථ සොතෙන උපලද්ධං, තං පරමත්ථතො විජ්ජමානන්ති. තථා එවන්ති ච මෙති ච තං තං උපාදාය වත්තබ්බතො උපාදාපඤ්ඤත්ති. සුතන්ති දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො උපනිධාපඤ්ඤත්ති.

එහි 'ඒවං' සහ 'මේ' යන වචන පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන ප්‍රඥප්තීන් (අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති) වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් 'ඒවං' හෝ 'මේ' යනුවෙන් දැක්විය හැකි කිසිදු ධර්ම ස්වභාවයක් ඇත්තටම තිබේද? 'සුතං' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියකි (විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති). මන්ද, මෙහි ශ්‍රවණේන්ද්‍රිය මගින් යමක් ලබන ලද්දේද, එය පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන බැවිනි. එසේම, 'ඒවං' සහ 'මේ' යන්න ඒ ඒ කාරණා ඇසුරු කොට (උපාදානය කොට) කියනු ලබන බැවින් උපාදා ප්‍රඥප්තීන් (උපාදාපඤ්ඤත්ති) වේ. 'සුතං' යන්න දැකීම ආදිය හා සසඳා (උපනිධි කොට) කියනු ලබන බැවින් උපනිධා ප්‍රඥප්තියකි (උපනිධාපඤ්ඤත්ති).

එත්ථ ච එවන්ති වචනෙන අසම්මොහං දීපෙති. න හි සම්මූළ්හො නානප්පකාරපටිවෙධසමත්ථො හොති. සුතන්ති වචනෙන සුතස්ස අසම්මොසං දීපෙති. යස්ස හි සුතං සම්මුට්ඨං හොති, න සො කාලන්තරෙන මයා සුතන්ති පටිජානාති. ඉච්චස්ස අසම්මොහෙන පඤ්ඤාසිද්ධි, අසම්මොසෙන පන සතිසිද්ධි. තත්ථ පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාය සතියා බ්‍යඤ්ජනාවධාරණසමත්ථතා, සතිපුබ්බඞ්ගමාය පඤ්ඤාය අත්ථපටිවෙධසමත්ථතා. තදුභයසමත්ථතායොගෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්ස ධම්මකොසස්ස අනුපාලනසමත්ථතො ධම්මභණ්ඩාගාරිකත්තසිද්ධි.

මෙහි 'ඒවං' යන වචනයෙන් අසම්මෝහය (මුළා නොවීම) දක්වයි. මන්ද, මුළා වූ තැනැත්තා විවිධ ආකාර වූ අර්ථ ප්‍රතිවේධ කිරීමට (අවබෝධ කිරීමට) සමත් නොවන බැවිනි. 'සුතං' යන වචනයෙන් ඇසූ දෙය අමතක නොවීම (අසම්මෝසය) දක්වයි. යමෙකුට ඇසූ දෙය අමතක වී ඇත්නම්, ඔහු කලකට පසුව 'මම මෙය අසා ඇත්තෙමි' යි ප්‍රතිඥා නොකරයි. මෙසේ ඒ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවන්ට මුළා නොවීමෙන් ප්‍රඥා සම්පත්තියද, අමතක නොවීමෙන් ස්මෘති (සති) සම්පත්තියද සිද්ධ වේ. එහි ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත් ස්මෘතියෙන් ව්‍යඤ්ජන ධාරණය කිරීමේ හැකියාවද, ස්මෘතිය පෙරටු කරගත් ප්‍රඥාවෙන් අර්ථ ප්‍රතිවේධ කිරීමේ හැකියාවද සිද්ධ වේ. ඒ දෙයාකාර වූ හැකියාවන්ගෙන් යුක්ත වීම නිසා, අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජනයෙන් පිරිපුන් ධර්ම කෝෂය ආරක්ෂා කිරීමට සමත් වන බැවින් ධර්ම භාණ්ඩාගාරික භාවය සිද්ධ වේ.

අපරො නයො – එවන්ති වචනෙන යොනිසො මනසිකාරං දීපෙති, අයොනිසො මනසිකරොතො හි නානප්පකාරපටිවෙධාභාවතො. සුතන්ති වචනෙන අවික්ඛෙපං දීපෙති, වික්ඛිත්තචිත්තස්ස සවනාභාවතො. තථා හි වික්ඛිත්තචිත්තො පුග්ගලො සබ්බසම්පත්තියා වුච්චමානොපි ‘‘න මයා සුතං, පුන භණථා’’ති භණති. යොනිසො මනසිකාරෙන චෙත්ථ අත්තසම්මාපණිධිං පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතං සාධෙති සම්මා අප්පණිහිතත්තස්ස පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤස්ස වා තදභාවතො. තථා අවික්ඛෙපෙන සද්ධම්මස්සවනං සප්පුරිසූපනිස්සයඤ්ච [Pg.7] සාධෙති. න හි වික්ඛිත්තචිත්තො සොතුං සක්කොති, න ච සප්පුරිසෙ අනුපස්සයමානස්ස සවනං අත්ථීති.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - 'ඒවං' යන වචනයෙන් යෝනිසෝ මනසිකාරය දක්වයි. මන්ද, අයෝනිසෝ මනසිකාරය කරන්නාට විවිධ ආකාර වූ අර්ථ ප්‍රතිවේධයන් නොමැති බැවිනි. 'සුතං' යන වචනයෙන් සිතේ නොවිසිරුණු බව (අවික්ඛේපය) දක්වයි. මන්ද, විසිරුණු සිත් ඇත්තාට ශ්‍රවණයක් නොමැති බැවිනි. විසිරුණු සිත් ඇති පුද්ගලයාට සියලු සම්පත්තීන්ගෙන් යුක්තව කරුණු පැවසුවද, 'මා විසින් නොඅසන ලදී, නැවත කියන්න' යැයි පවසයි. මෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් 'අත්තසම්මාපණිධිය' (තමා නිවැරදි මඟ පිහිටුවීම) සහ 'පුබ්බේ ච කතපුඤ්ඤතාව' (පෙර කරන ලද පින් ඇති බව) සාක්ෂාත් කරයි. මන්ද, තමා වැරදි මඟ පිහිටුවා ගත් හෝ පෙර පින් නොකළ පුද්ගලයාට එම යෝනිසෝ මනසිකාරය නොමැති බැවිනි. එසේම, නොවිසිරුණු බවෙන් සද්ධර්ම ශ්‍රවණය සහ සප්පුරිසූපනිස්සය (සත්පුරුෂ ඇසුර) සාක්ෂාත් කරයි. විසිරුණු සිත් ඇත්තාට ඇසීමට නොහැකි අතර, සත්පුරුෂයන් ඇසුරු නොකරන්නාට ශ්‍රවණය කළ නොහැක.

අපරො නයො – යස්මා ‘‘එවන්ති යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාකාරප්පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං හොති, තස්ස නානාකාරනිද්දෙසො’’ති වුත්තං. සො ච එවං භද්දකො ආකාරො න සම්මා අප්පණිහිතත්තනො පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤස්ස වා හොති, තස්මා එවන්ති ඉමිනා භද්දකෙනාකාරෙන පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තිමත්තනො දීපෙති. සුතන්ති සවනයොගෙන පුරිමචක්කද්වයසම්පත්තිං. න හි අප්පතිරූපදෙසෙ වසතො සප්පුරිසූපනිස්සයවිරහිතස්ස වා සවනං අත්ථි. ඉච්චස්ස පච්ඡිමචක්කද්වයසිද්ධියා ආසයසුද්ධි සිද්ධා හොති, පුරිමචක්කද්වයසිද්ධියා පයොගසුද්ධි. තාය ච ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධි, පයොගසුද්ධියා ආගමබ්‍යත්තිසිද්ධි. ඉති පයොගාසයසුද්ධස්ස ආගමාධිගමසම්පන්නස්ස වචනං අරුණුග්ගං විය සූරියස්ස උදයතො, යොනිසො මනසිකාරො විය ච කුසලකම්මස්ස, අරහති භගවතො වචනස්ස පුබ්බඞ්ගමං භවිතුන්ති ඨානෙ නිදානං ඨපෙන්තො එවං මෙ සුතන්තිආදිමාහ.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - 'ඒවං' යනු යම් සිත් පරම්පරාවක විවිධ ආකාර වූ පැවැත්ම හේතුවෙන් විවිධ අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන ග්‍රහණය කරගැනීමක් වේද, එය ආකාර නිර්දේශයක් යැයි පවසන ලදී. එවැනි යහපත් වූ ආකාරයක් තමා වැරදි මඟ පිහිටුවා ගත් හෝ පෙර පින් නොකළ අයට ඇති නොවේ. එබැවින් 'ඒවං' යන වචනයෙන් එම යහපත් ආකාරය මගින් තමාගේ පශ්චිම චක්‍ර ද්වය සම්පත්තිය (නිවැරදි මඟ පිහිටුවීම සහ පෙර පින් ඇති බව) දක්වයි. 'සුතං' යන්නෙන් ශ්‍රවණ යෝගය මගින් පූර්ව චක්‍ර ද්වය සම්පත්තිය (සුදුසු පෙදෙසක වාසය සහ සත්පුරුෂ ඇසුර) දක්වයි. නුසුදුසු පෙදෙසක වසන්නාට හෝ සත්පුරුෂ ඇසුරෙන් තොර වූවෙකුට ශ්‍රවණයක් නොමැති බැවිනි. මෙලෙස පශ්චිම චක්‍ර ද්වය සිද්ධියෙන් අදහසේ පිරිසිදු බව (ආසය ශුද්ධිය) ද, පූර්ව චක්‍ර ද්වය සිද්ධියෙන් උත්සාහයේ පිරිසිදු බව (පයෝග ශුද්ධිය) ද සිද්ධ වේ. එම ආසය ශුද්ධියෙන් අධිගම ව්‍යක්ති භාවය (ප්‍රතිවේධ ඥානය) ද, පයෝග ශුද්ධියෙන් ආගම ව්‍යක්ති භාවය (පර්යාප්ති ඥානය) ද සිද්ධ වේ. මෙසේ පයෝග හා ආසය ශුද්ධියෙන් යුත්, ආගම හා අධිගමයෙන් පිරිපුන් ශ්‍රාවකයාගේ වචනය, සූර්ය උදාවට පෙර අරුණෝදය මෙන්ද, කුසල කර්මයකට පෙර යෝනිසෝ මනසිකාරය මෙන්ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට පෙරගමන්කරුවෙකු විය යුතු බැවින්, සුදුසු පරිදි නිදානය තබමින් 'ඒවං මේ සුතං' යනුවෙන් වදාළ සේක.

අපරො නයො – එවන්ති ඉමිනා නානප්පකාරපටිවෙධදීපකෙන වචනෙන අත්තනො අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවං දීපෙති. සුතන්ති ඉමිනා සොතබ්බභෙදපටිවෙධදීපකෙන වචනෙන ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවං. එවන්ති ච ඉදං යොනිසො මනසිකාරදීපකවචනං භාසමානො ‘‘එතෙ මයා ධම්මා මනසා අනුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’’ති දීපෙති. සුතන්ති ඉදං සවනයොගදීපකවචනං භාසමානො ‘‘බහූ මයා ධම්මා සුතා ධාතා වචසා පරිචිතා’’ති දීපෙති. තදුභයෙනපි අත්ථබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරිං දීපෙන්තො සවනෙ ආදරං ජනෙති. අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණං හි ධම්මං ආදරෙන අස්සුණන්තො මහතා හිතා පරිබාහිරො හොතීති ආදරං ජනෙත්වා සක්කච්චං ධම්මො සොතබ්බොති.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - විවිධ ආකාර ප්‍රතිවේධය දක්වන 'ඒවං' යන වචනයෙන් තමාගේ අර්ථ පටිසම්භිදාව හා පටිභාන පටිසම්භිදා සම්පත්තීන්ගේ පැවැත්ම දක්වයි. ශ්‍රවණය කළ යුතු ධර්ම ප්‍රභේද ප්‍රතිවේධ කිරීම දක්වන 'සුතං' යන වචනයෙන් තමාගේ ධර්ම පටිසම්භිදාව හා නිරුත්ති පටිසම්භිදා සම්පත්තීන්ගේ පැවැත්ම දක්වයි. තවද, 'ඒවං' යන මෙම යෝනිසෝ මනසිකාරය දක්වන වචනය පවසමින්, 'මෙම ධර්මයන් මා විසින් මනසින් විමසන ලදී, ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් අවබෝධ කරන ලදී' යන අර්ථය පෙන්වා දෙයි. 'සුතං' යන මෙම ශ්‍රවණ යෝගය දක්වන වචනය පවසමින්, 'මා විසින් බොහෝ ධර්මයන් අසන ලදී, දරන ලදී, වාචෝද්ගතව (කටපාඩමින්) පුරුදු කරන ලදී' යන අර්ථය පෙන්වා දෙයි. ඒ වචන දෙකෙන්ම අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන සම්පූර්ණත්වය පෙන්වා දෙමින් අසන්නන් තුළ ශ්‍රවණය කෙරෙහි ගෞරවය උපදවයි. අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජනයෙන් පිරිපුන් ධර්මය ගෞරවයෙන් ශ්‍රවණය නොකරන්නා මහත් වූ යහපතින් බැහැර වන බැවින්, ගෞරවය උපදවා සකසා ධර්මය ශ්‍රවණය කළ යුතු බව දක්වයි.

එවං මෙ සුතන්ති ඉමිනා පන සකලෙන වචනෙන ආයස්මා ආනන්දො තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මං අත්තනො අදහන්තො අසප්පුරිසභූමිං අතික්කමති, සාවකත්තං පටිජානන්තො සප්පුරිසභූමිං ඔක්කමති. තථා අසද්ධම්මා චිත්තං වුට්ඨාපෙති, සද්ධම්මෙ චිත්තං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘කෙවලං සුතමෙවෙතං මයා, තස්සෙව පන භගවතො වචන’’න්ති දීපෙන්තො අත්තානං පරිමොචෙති[Pg.8], සත්ථාරං අපදිසති, ජිනවචනං අප්පෙති, ධම්මනෙත්තිං පතිට්ඨාපෙති.

මෙලෙස 'ඒවං මේ සුතං' යන මුළු වචන සමූහයෙන් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ තථාගතයන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය තමා සතු කර නොගෙන (අහංකාරයෙන් තොරව) අසත්පුරුෂ භූමිය ඉක්මවා යති. ශ්‍රාවක බව පිළිගනිමින් සත්පුරුෂ භූමියට පිවිසෙති. එසේම අසද්ධර්මයෙන් සිත මුදවා සද්ධර්මයෙහි සිත පිහිටුවති. 'මෙය මා විසින් අසන ලද මාත්‍රයකි, මෙය ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම වචනයකි' යැයි පවසමින් තමා නිදහස් වෙති (වගකීමෙන්), ශාස්තෘන් වහන්සේවම හඳුන්වා දෙති, ජින වචනය ලෝකයට ඉදිරිපත් කරති, ධර්ම මාර්ගය (ධර්මනෙත්ති) තහවුරු කරති.

අපිච ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති අත්තනා උප්පාදිතභාවං අප්පටිජානන්තො පුරිමවචනං විවරන්තො ‘‘සම්මුඛා පටිග්ගහිතමිදං මයා තස්ස භගවතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදස්ස දසබලධරස්ස ආසභට්ඨානට්ඨායිනො සීහනාදනාදිනො සබ්බසත්තුත්තමස්ස ධම්මිස්සරස්ස ධම්මරාජස්ස ධම්මාධිපතිනො ධම්මදීපස්ස ධම්මසරණස්ස සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වචනං, න එත්ථ අත්ථෙ වා ධම්මෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා කඞ්ඛා වා විමති වා කත්තබ්බා’’ති සබ්බදෙවමනුස්සානං ඉමස්මිං ධම්මෙ අස්සද්ධියං විනාසෙති, සද්ධාසම්පදං උප්පාදෙති. තෙනෙතං වුච්චති –

තවද 'ඒවං මේ සුතං' යැයි පවසමින්, මෙය තමා විසින් මවාගත් දෙයක් බව පිළිනොගෙන, පෙර වචනය විවරණය කරමින් - 'සිව් ආකාර වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් විශාරද වූ, දස බල ධාරී වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයෙහි පිහිටියා වූ, සිංහ නාද පවත්වන්නා වූ, සියලු සත්වයන්ට උතුම් වූ, ධර්මයට අධිපති වූ, ධර්ම රාජ වූ, ධර්ම ස්වාමි වූ, ධර්ම ප්‍රදීපය වූ, ධර්මය සරණ කොට ඇත්තා වූ, උතුම් සද්ධර්ම චක්‍රය පවත්වන්නා වූ ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හමුවේදීම මෙය මා විසින් පිළිගන්නා ලදී. එබැවින් මෙහි අර්ථයෙහි හෝ ධර්මයෙහි හෝ පදයෙහි හෝ ව්‍යඤ්ජනයෙහි හෝ සැකයක් හෝ විමතියක් නොකළ යුතුය' යැයි පවසමින් සියලු දෙවි මිනිසුන්ගේ මෙම ධර්මය කෙරෙහි ඇති අශ්‍රද්ධාව දුරු කරති, ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය උපදවති. එබැවින් මෙය කියනු ලැබේ -

‘‘විනාසයති අස්සද්ධං, සද්ධං වඩ්ඪෙති සාසනෙ;

එවං මෙ සුතමිච්චෙවං, වදං ගොතමසාවකො’’ති.

'අශ්‍රද්ධාව විනාශ කරයි, ශාසනයෙහි ශ්‍රද්ධාව වර්ධනය කරයි; ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ ඒ ආනන්ද තෙරණුවෝ 'ඒවං මේ සුතං' යැයි පවසමින් (ලෝකයාගේ අශ්‍රද්ධාව දුරු කර ශ්‍රද්ධාව ඇති කරති).'

එකන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො. සමයන්ති පරිච්ඡින්නනිද්දෙසො. එකං සමයන්ති අනියමිතපරිදීපනං. තත්ථ සමයසද්දො –

'එකං' (එකක්) යනු ගණනය කිරීම හෝ සීමා කිරීම දැක්වෙන වචනයකි. 'සමයං' යනු සීමා කරන ලද කාලය දැක්වෙන වචනයකි. 'එකං සමයං' යන පද දෙක එක්ව ගත් කල, එයින් නිශ්චිත නොකළ කාලයක් දක්වනු ලැබේ. එහි 'සමය' යන ශබ්දය පිළිබඳව මෙසේ දත යුතුය -

‘‘සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමූහෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති’’.

සමවාය (හේතූන්ගේ එකතුව), ක්ෂණය (අවස්ථාව), කාලය, සමූහය (පිරිස), හේතුව සහ දෘෂ්ටිය (මතය) යන අර්ථයන්හි ද, ප්‍රතිලාභය (ලැබීම), ප්‍රහාණය (අත්හැරීම) සහ ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) යන අර්ථයන්හි ද 'සමය' ශබ්දය දක්නට ලැබේ.

තථා හිස්ස ‘‘අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 1.447) සමවායො අත්ථො. ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු (අ. නි. 8.29) ඛණො. ‘‘උණ්හසමයො පරිළාහසමයො’’තිආදීසු (පාචි. 358) කාලො. ‘‘මහාසමයො පවනස්මි’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.332) සමූහො. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ භද්දාලි අප්පටිවිද්ධො අහොසි, භගවා ඛො සාවත්ථියං විහරති, භගවාපි මං ජානිස්සති ‘භද්දාලි නාම භික්ඛු සත්ථු සාසනෙ සික්ඛාය අපරිපූරකාරී’ති, අයම්පි ඛො තෙ, භද්දාලි, සමයො අප්පටිවිද්ධො අහොසී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.135) හෙතු. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන උග්ගාහමානො පරිබ්බාජකො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.260) දිට්ඨි.

එම අර්ථයන් මෙසේ විස්තර කළ හැකිය: 'හෙට දිනයේදී ද සුදුසු කාලය හා අවස්ථාව (කාලංච සමයංච) බලා පැමිණෙන්නෙමු' යනාදී තැන්හි 'සමවාය' (හේතූන්ගේ එකතුව) යන අර්ථය යෙදේ. 'මහණෙනි, බඹසර වැසීම පිණිස මේ එක් ක්ෂණයක් හා එක් සමයක් (ඛණෝ ච සමයෝ ච) ඇත්තේමය' යනාදී තැන්හි 'ක්ෂණය' (අවස්ථාව) අදහස් වේ. 'උෂ්ණ සමය, පරිළාහ සමය' යනාදී තැන්හි 'කාලය' අදහස් වේ. 'වනයෙහි මහා සමය (මහාසමයෝ පවනස්මිං) පවතී' යනාදී තැන්හි 'සමූහය' (පිරිස) අදහස් වේ. 'භද්දාලිය, තොපට ද (ශික්ෂා පද පිරවීමේ) එම හේතුව (සමයෝ) අවබෝධ නොවීය... භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා ගැන මෙසේ දැනගන්නා සේක...' යනාදී තැන්හි 'හේතුව' අදහස් වේ. 'එකල උග්ගාහමාන පිරිවැජියා... සමයප්පවාදක (මතවාද පවසන) තිඳුකාචීර මල්ලිකාරාමයෙහි වෙසෙයි' යනාදී තැන්හි 'දෘෂ්ටිය' (මතය) අදහස් වේ.

‘‘දිට්ඨෙ [Pg.9] ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති. –

'මෙලොව යම් අර්ථයක් (යහපතක්) ඇද්ද, පරලොව ද යම් අර්ථයක් ඇද්ද, ඒ අර්ථයන් ලබාගැනීමෙන් (අත්ථාභිසමයා) ධීර තැනැත්තා පණ්ඩිතයැයි කියනු ලැබේ.'

ආදීසු (සං. නි. 1.129) පටිලාභො. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.28) පහානං. ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’තිආදීසු (පටි. ම. 2.8) පටිවෙධො. ඉධ පනස්ස කාලො අත්ථො. තෙන සංවච්ඡර-උතු-මාස-අඩ්ඪමාස-රත්ති-දිව-පුබ්බණ්හ-මජ්ඣන්හික-සායන්හ-පඨම-මජ්ඣිම- පච්ඡිමයාම-මුහුත්තාදීසු කාලප්පභෙදභූතෙසු සමයෙසු එකං සමයන්ති දීපෙති.

යනාදී තැන්හි 'ප්‍රතිලාභය' (ලැබීම) යන අර්ථය යෙදේ. 'මානය මැනවින් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් (මානාභිසමයා) දුක කෙළවර කළේය' යනාදී තැන්හි 'ප්‍රහාණය' අදහස් වේ. 'දුකෙහි පෙළෙන අර්ථය, සංඛත අර්ථය, තැවෙන අර්ථය, විපරිණාම අර්ථය, ප්‍රතිවේධ අර්ථය (අභිසමයට්ඨෝ)' යනාදී තැන්හි 'ප්‍රතිවේධය' (අවබෝධය) අදහස් වේ. එහෙත් මෙහි (සූත්‍රයෙහි) අදහස් වන්නේ 'කාලය' යන අර්ථයයි. ඒ කාලය යන අර්ථයෙන්, සංවත්සර, ඍතු, මාස, අඩමස, රාත්‍රී, දහවල්, පෙරවරු, මධ්‍යහ්න, පස්වරු, ප්‍රථම-මධ්‍යම-පශ්චිම යාම සහ මුහුර්ත ආදී කාල ප්‍රභේදයන්ගෙන් 'එක්තරා කාලයක්' (එකං සමයං) ලෙස මෙහි දක්වයි.

තත්ථ කිඤ්චාපි එතෙසු සංවච්ඡරාදීසු යං යං සුත්තං යම්හි යම්හි සංවච්ඡරෙ උතුම්හි මාසෙ පක්ඛෙ රත්තිභාගෙ දිවසභාගෙ වා වුත්තං, සබ්බං තං ථෙරස්ස සුවිදිතං සුවවත්ථාපිතං පඤ්ඤාය. යස්මා පන ‘‘එවං මෙ සුතං අසුකසංවච්ඡරෙ අසුකඋතුම්හි අසුකමාසෙ අසුකපක්ඛෙ අසුකරත්තිභාගෙ අසුකදිවසභාගෙ වා’’ති එවං වුත්තෙ න සක්කා සුඛෙන ධාරෙතුං වා උද්දිසිතුං වා උද්දිසාපෙතුං වා, බහු ච වත්තබ්බං හොති, තස්මා එකෙනෙව පදෙන තමත්ථං සමොධානෙත්වා ‘‘එකං සමය’’න්ති ආහ.

එහිලා, සංවත්සර ආදී වූ ඒ කාලයන් අතරින් යම් සූත්‍රයක් යම් අවුරුද්දක, ඍතුවක, මාසයක, පක්ෂයක, රාත්‍රී භාගයක හෝ දහවල් කාලයක දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ල ආනන්ද මහා තෙරුන් වහන්සේ තම ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දැන, මැනවින් සලකුණු කරගෙන සිටියහ. එසේ වුවද, 'මා හට මෙසේ අසන්නට ලැබුණි - අසවල් අවුරුද්දේ, අසවල් ඍතුවේ, අසවල් මාසයේ, අසවල් පක්ෂයේ, රාත්‍රියේ හෝ දහවල් මෙවැනි කාලයක' යැයි පැවසූ විට, එය පහසුවෙන් ධාරණය කර ගැනීමට හෝ ඉගැන්වීමට හෝ අනුන්ට ඉගැන්වීමට හෝ නොහැකි වන අතර බොහෝ විස්තර පැවසීමට ද සිදු වේ. එබැවින් ඒ සියලු අර්ථයන් එක් පදයකට ගොනු කර 'එකං සමයං' (එක් සමයක) යැයි වදාළ සේක.

යෙ වා ඉමෙ ගබ්භොක්කන්තිසමයො ජාතිසමයො සංවෙගසමයො අභිනික්ඛමනසමයො දුක්කරකාරිකසමයො මාරවිජයසමයො අභිසම්බොධිසමයො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො දෙසනාසමයො පරිනිබ්බානසමයොති එවමාදයො භගවතො දෙවමනුස්සෙසු අතිවිය සුප්පකාසා අනෙකකාලප්පභෙදා එව සමයා, තෙසු සමයෙසු දෙසනාසමයසඞ්ඛාතං එකං සමයන්ති දීපෙති. යො චායං ඤාණකරුණාකිච්චසමයෙසු කරුණාකිච්චසමයො, අත්තහිතපරහිත-පටිපත්තිසමයෙසු පරහිත-පටිපත්තිසමයො, සන්නිපතිතානං කරණීයද්වයසමයෙසු ධම්මිකථාසමයො, දෙසනාපටිපත්තිසමයෙසු දෙසනාසමයො, තෙසුපි සමයෙසු අඤ්ඤතරං සන්ධාය ‘‘එකං සමය’’න්ති ආහ.

එසේත් නැතහොත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මව්කුස පිළිසිඳගත් කාලය, උපන් කාලය, සංවේගය උපන් කාලය, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ කාලය, දුෂ්කරක්‍රියා කළ කාලය, මාර පරාජය කළ කාලය, සම්බෝධිය ලැබූ කාලය, දිට්ඨධම්මසුඛ විහරණයෙන් වැඩසිටි කාලය, ධර්ම දේශනා කළ කාලය සහ පිරිනිවන් පෑ කාලය යනාදී වශයෙන් දෙවි මිනිසුන් අතර ඉතා ප්‍රකට වූ බොහෝ කාල ප්‍රභේදයන් වේ. ඒ කාලයන් අතුරින් ධර්ම දේශනා කළ කාලය සංඛ්‍යාත වූ 'එක් කාලයක්' (එකං සමයං) යන්න මෙයින් අදහස් කෙරේ. තවද, ඥාන කෘත්‍ය සහ කරුණා කෘත්‍ය අතරින් කරුණා කෘත්‍ය කළ කාලය ද, ආත්මලාභය හා පරහිත චර්යාව අතරින් පරහිත චර්යාවෙහි යෙදුණු කාලය ද, රැස් වූවන්ගේ කටයුතු දෙකක් වූ ධර්ම සාකච්ඡාව හා විදර්ශනාව අතරින් ධර්ම කථා පැවැත්වූ කාලය ද, දේශනා කිරීම හා පිළිපැදීම අතරින් දේශනා කළ කාලය ද යන මේ අවස්ථාවන් අතුරින් යම්කිසි එක් විශේෂ අවස්ථාවක් අරභයා 'එකං සමයං' යැයි වදාළ සේක.

කස්මා පනෙත්ථ යථා අභිධම්මෙ ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචර’’න්ති ච, ඉතො අඤ්ඤෙසු ච සුත්තපදෙසු ‘‘යස්මිං සමයෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති ච භුම්මවචනෙන නිද්දෙසො කතො, විනයෙ ච ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො [Pg.10] භගවා’’ති කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතො, තථා අකත්වා ‘‘එකං සමය’’න්ති උපයොගවචනෙන නිද්දෙසො කතොති. තත්ථ තථා, ඉධ ච අඤ්ඤථා අත්ථසම්භවතො. තත්ථ හි අභිධම්මෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ච අධිකරණත්ථො භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථො ච සම්භවති. අධිකරණං හි කාලත්ථො සමූහත්ථො ච සමයො, තත්ථ වුත්තානං ඵස්සාදිධම්මානං ඛණසමවායහෙතුසඞ්ඛාතස්ස ච සමයස්ස භාවෙන තෙසං භාවො ලක්ඛීයති, තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ භුම්මවචනෙන නිද්දෙසො කතො.

අභිධර්මයෙහි 'යස්මිං සමයේ කාමාවචරං' (යම් සමයක කාමාවචර...) යනුවෙන් ද, මීට වෙනත් සූත්‍රයන්හි 'මහණෙනි, යම් සමයක මහණ තෙමේ කාමයන්ගෙන් වෙන්ව...' යනුවෙන් ද සප්තමී විභක්තියෙන් (භුම්ම වචනයෙන්) දක්වා ඇත. විනයෙහි 'තේන සමයේන බුද්ධෝ භගවා' (එකල බුදු පියාණන් වහන්සේ...) යනුවෙන් තෘතීයා විභක්තියෙන් (කරණ වචනයෙන්) දක්වා ඇත. එසේ නොවී මෙහි 'එකං සමයං' කියා ද්විතීයා විභක්තියෙන් (උපයෝග වචනයෙන්) දැක්වූයේ කුමක් හෙයින්ද? ඒ ඒ තැන්වල අර්ථ ගැළපීම අනුව එසේ යොදා ඇත. අභිධර්මයෙහි සහ අනෙකුත් සූත්‍ර පාඨයන්හි 'ආධාර' අර්ථය (අධිකරණත්ථ) සහ 'ක්‍රියාවකින් ක්‍රියාවක් ලක්ෂණය කිරීම' (භාවේන භාවලක්ඛණත්ථ) යන අර්ථයන් යෙදේ. කාලය සහ සමූහය යන අර්ථ දෙන 'සමය' යන්න එහි සඳහන් ස්පර්ශාදී ධර්මයන්ට ආධාරයක් වේ. එම කාලසමූහය පැවතීමෙන් එම ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ලක්ෂණය කෙරේ. එබැවින් ඒ අර්ථය දැක්වීමට එහි සප්තමී විභක්තිය යොදා ඇත.

විනයෙ ච හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවති. යො හි සො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමයො සාරිපුත්තාදීහිපි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යො, තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන කරණභූතෙන ච සික්ඛාපදානි පඤ්ඤාපයන්තො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසි. තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතො.

විනයෙහි 'හේතු' අර්ථය සහ 'කරණ' (උපකරණ) අර්ථය යෙදේ. සාරිපුත්තාදීන් වහන්සේලාට පවා දැනගැනීමට අපහසු වූ යම් ශික්ෂා පද පැනවීමේ කාලයක් ඇද්ද, එම කාලය හේතු කොට ගෙන සහ එම කාලය උපකරණ කොට ගෙන, ශික්ෂා පද පැනවීමේ හේතුව අපේක්ෂා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ තැන්හි වැඩසිටි සේක. එබැවින් ඒ අර්ථය දැක්වීමට විනයෙහි තෘතීයා විභක්තිය යොදා ඇත.

ඉධ පන අඤ්ඤස්මිඤ්ච එවංජාතිකෙ අච්චන්තසංයොගත්ථො සම්භවති. යඤ්හි සමයං භගවා ඉමං අඤ්ඤං වා සුත්තන්තං දෙසෙසි, අච්චන්තමෙව තං සමයං කරුණාවිහාරෙන විහාසි. තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං ඉධ උපයොගවචනනිද්දෙසො කතොති. තෙනෙතං වුච්චති –

එහෙත් මෙහි සහ මෙවැනි වෙනත් සූත්‍රයන්හි 'අත්‍යන්තසංයෝග' අර්ථය (කාලය පුරාවටම අඛණ්ඩව පැවතීම) යෙදේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් කාලයක් මුළුල්ලේ මේ සූත්‍රය හෝ වෙනත් සූත්‍රයක් දේශනා කළ සේක් ද, ඒ මුළු කාලය පුරාවටම උන්වහන්සේ කරුණා විහරණයෙන් යුතුව වැඩසිටි සේක. එබැවින් ඒ අර්ථය දැක්වීමට මෙහි ද්විතීයා විභක්ති නිර්දේශය කරන ලදී. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘තං තං අත්ථමපෙක්ඛිත්වා, භුම්මෙන කරණෙන ච;

අඤ්ඤත්‍ර සමයො වුත්තො, උපයොගෙන සො ඉධා’’ති.

'ඒ ඒ අර්ථයන් අපේක්ෂා කරමින්, අභිධර්මයේදී සප්තමී විභක්තියෙන් ද, විනයෙහි තෘතීයා විභක්තියෙන් ද සමය ශබ්දය පවසන ලදී. මෙහි (සූත්‍රයෙහි) එය ද්විතීයා විභක්තියෙන් පවසන ලදී.'

පොරාණා පන වණ්ණයන්ති – ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති වා ‘‘තෙන සමයෙනා’’ති වා ‘‘එකං සමය’’න්ති වා අභිලාපමත්තභෙදො එස, සබ්බත්ථ භුම්මමෙවත්ථොති. තස්මා ‘‘එකං සමය’’න්ති වුත්තෙපි ‘‘එකස්මිං සමයෙ’’ති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

එහෙත් පුරාණ අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විස්තර කරන්නේ, 'තස්මිං සමයේ', 'තේන සමයේන' හෝ 'එකං සමයං' යනු හුදෙක් වචනවල වෙනසක් පමණක් බවත්, සෑම තැනකම ඇත්තේ සප්තමී (ආධාර) අර්ථයම බවත්ය. එබැවින් 'එකං සමයං' යැයි පැවසුවද 'එක් සමයක' (එකස්මිං සමයේ) යන අර්ථයම දත යුතුය.

භගවාති ගරු. ගරුඤ්හි ලොකෙ ‘‘භගවා’’ති වදන්ති. අයඤ්ච සබ්බගුණවිසිට්ඨතාය සබ්බසත්තානං ගරු, තස්මා ‘‘භගවා’’ති වෙදිතබ්බො. පොරාණෙහිපි වුත්තං –

'භගවා' යනු ගරු කටයුතු ශාස්තෘන් වහන්සේ යන්නයි. ලෝකයෙහි ගරු කටයුතු උතුමෙකුට 'භගවා' යැයි පවසති. මෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සියලු ගුණයන්ගෙන් අතිවිශේෂ වන බැවින් සියලු සත්ත්වයන්ට ගුරු (ගරු කටයුතු ශාස්තෘ) වන සේක. එබැවින් 'භගවා' යැයි දත යුතුය. පුරාණාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ද මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං;

ගරු ගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

'භගවා යන වචනය ශ්‍රේෂ්ඨය, භගවා යන වචනය උත්තමය. උන්වහන්සේ සියල්ලන්ට ගුරු වන බැවින් ද, ගෞරවයෙන් යුක්ත වන බැවින් ද භගවා යැයි කියනු ලැබේ.'

අපිච [Pg.11] –

තවද -

‘‘භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා;

භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතො’’ති. –

'භාග්‍ය ඇත්තා වූ ද, කෙලෙස් බිඳ දැමුවා වූ ද, ඊශ්වර්යාදී භග ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, (දහම් පඬුරු) බෙදා දුන්නා වූ ද, භවයන්හි තණ්හාව වමාරා දැමුවා වූ ද බැවින් උන්වහන්සේ භගවා නම් වන සේක.'

ඉමිස්සාපි ගාථාය වසෙනස්ස පදස්ස විත්ථාරතො අත්ථො වෙදිතබ්බො. සො ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.142, 144) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තොයෙව.

මෙම ගාථාවෙහි අනුසාරයෙන් ද එම 'භගවා' යන පදයේ අර්ථය විස්තරාත්මකව දත යුතුය. එම විස්තරාර්ථය මා විසින් විසුද්ධිමග්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයෙහි පවසන ලද්දේමය.

එත්තාවතා චෙත්ථ එවං මෙ සුතන්ති වචනෙන යථාසුතං ධම්මං දස්සෙන්තො භගවතො ධම්මසරීරං පච්චක්ඛං කරොති. තෙන ‘‘න ඉදං අතික්කන්තසත්ථුකං පාවචනං, අයං වො සත්ථා’’ති සත්ථු අදස්සනෙන උක්කණ්ඨිතං ජනං සමස්සාසෙති. එකං සමයං භගවාති වචනෙන තස්මිං සමයෙ භගවතො අවිජ්ජමානභාවං දස්සෙන්තො රූපකායපරිනිබ්බානං සාධෙති. තෙන ‘‘එවංවිධස්ස නාම අරියධම්මස්ස දෙසකො දසබලධරො වජිරසඞ්ඝාතසමානකායො සොපි භගවා පරිනිබ්බුතො, කෙන අඤ්ඤෙන ජීවිතෙ ආසා ජනෙතබ්බා’’ති ජීවිතමදමත්තං ජනං සංවෙජෙති, සද්ධම්මෙ චස්ස උස්සාහං ජනෙති. එවන්ති ච භණන්තො දෙසනාසම්පත්තිං නිද්දිසති. මෙ සුතන්ති සාවකසම්පත්තිං. එකං සමයන්ති කාලසම්පත්තිං. භගවාති දෙසකසම්පත්තිං.

මෙහි මෙපමණකින් 'ඒවං මේ සුතං' (මා විසින් මෙසේ අසන ලදී) යන වචනයෙන් තමන් ඇසූ පරිදි ධර්මය දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම ශරීරය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරවයි. ඒ මගින් "මෙම ශාසනය ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉක්මගිය එකක් නොවේ, මේ ධර්මයම තොපගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය" යි ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකගන්නට නොලැබීමෙන් කණගාටුවට පත් ජනයා අස්වසාලයි. 'ඒකං සමයං භගවා' (එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) යන වචනයෙන් ඒ අවධිය වන විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ නොසිටින බව දක්වමින් රූප කායයාගේ පරිනිර්වාණය සනාථ කරයි. ඒ මගින්, "මෙසේ වූ ආර්ය ධර්මයක් දේශනා කළා වූ, දසබලධාරී වූ, වජ්‍රමය සංඝාතයක් බඳු ශරීරයක් ඇති ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවා පරිනිර්වාණයට පත් වූ සේක් නම්, අන් කවරෙක් නම් ජීවිතය කෙරෙහි ආශාවක් ඇති කරගත යුතු ද?" යි ජීවිත මදයෙන් මත්වූ ජනයා සංවේගයට පත් කරවයි, ඔහු තුළ සද්ධර්මයෙහි උත්සාහය ද ඇති කරවයි. 'ඒවං' (මෙසේ) යැයි පැවසීමෙන් දේශනා සම්පත්තිය ද, 'මේ සුතං' (මා විසින් අසන ලදී) යන්නෙන් ශ්‍රාවක සම්පත්තිය ද, 'ඒකං සමයං' (එක් කලෙක) යන්නෙන් කාල සම්පත්තිය ද, 'භගවා' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) යන්නෙන් දේශක සම්පත්තිය ද දක්වයි.

සාවත්ථියන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. විහරතීති අවිසෙසෙන ඉරියාපථදිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙසු අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගිපරිදීපනමෙතං. ඉධ පන ඨානගමනනිසජ්ජාසයනප්පභෙදෙසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං, තෙන ඨිතොපි ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි සයානොපි භගවා විහරතිච්චෙව වෙදිතබ්බො. සො හි එකං ඉරියාපථබාධනං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරති පවත්තෙති, තස්මා ‘‘විහරතී’’ති වුච්චති.

'සාවත්ථියං' යනු ඒ නම ඇති නගරයෙහි යන්නයි. මෙය සමීප අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්ති පදයකි. 'විහරති' (වැඩවසන සේක) යනු පොදුවේ ඉරියව් විහරණ, දිව්‍ය විහරණ, බ්‍රහ්ම විහරණ සහ ආර්ය විහරණ අතරින් යම් විහරණයකින් යුක්ත බව දැක්වීමකි. මෙහිදී නම් සිටීම, ගමන් කිරීම, හිඳීම සහ සැතපීම යන ඉරියව්වලින් යම් ඉරියව්වක නිරත වීම දක්වයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිටගෙන සිටියත්, වැඩම කළත්, වැඩසිටියත්, සැතපී සිටියත් 'විහරති' යනුවෙන් ම දත යුතුය. උන්වහන්සේ එක් ඉරියව්වක පීඩාව තවත් ඉරියව්වකින් දුරු කරමින්, ආත්මභාවය නොවී අඩපණ නොවී පවත්වන බැවින් 'විහරති' යැයි කියනු ලැබේ.

ජෙතවනෙති ජෙතස්ස රාජකුමාරස්ස වනෙ. තඤ්හි තෙන රොපිතං සංවඩ්ඪිතං පරිපාලිතං, සො චස්ස සාමී අහොසි, තස්මා ජෙතවනන්ති සඞ්ඛං ගතං, තස්මිං ජෙතවනෙ. අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙති අනාථපිණ්ඩිකෙන ගහපතිනා චතුපඤ්ඤාසහිරඤ්ඤකොටිපරිච්චාගෙන බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතත්තා අනාථපිණ්ඩිකස්සාති සඞ්ඛං ගතෙ ආරාමෙ[Pg.12]. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමට්ඨකථාය සබ්බාසවසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.14 ආදයො) වුත්තො.

'ජේතවනේ' යනු ජේත නම් රාජකුමාරයාගේ වනයෙහි යන්නයි. ඔහු විසින්ම එය රෝපණය කර, වර්ධනය කර, ආරක්ෂා කරන ලද බැවින් ද ඔහු එහි හිමිකරු වූ බැවින් ද එය 'ජේතවනය' යන නමට පත් විය. 'අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමේ' යනු අනාථපිණ්ඩික නම් ගෘහපතියා විසින් කහවණු කෝටි පනස් හතරක් වැය කර බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට පූජා කරන ලද බැවින් 'අනාථපිණ්ඩිකාරාමය' යන නමට පත් වූ ආරාමයෙහි යන්නයි. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි, විස්තරය නම් මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි සබ්බාසව සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි පවසා ඇත.

තත්ථ සියා – යදි තාව භගවා සාවත්ථියං විහරති, ‘‘ජෙතවනෙ’’ති න වත්තබ්බං. අථ තත්ථ විහරති, ‘‘සාවත්ථිය’’න්ති න වත්තබ්බං. න හි සක්කා උභයත්ථ එකං සමයං විහරිතුන්ති. න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. නනු අවොචුම්හ ‘‘සමීපත්ථෙ භුම්මවචන’’න්ති. තස්මා යථා ගඞ්ගායමුනාදීනං සමීපෙ ගොයූථානි චරන්තානි ‘‘ගඞ්ගාය චරන්ති, යමුනාය චරන්තී’’ති වුච්චන්ති, එවමිධාපි යදිදං සාවත්ථියා සමීපෙ ජෙතවනං, තත්ථ විහරන්තො වුච්චති ‘‘සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ’’ති. ගොචරගාමනිදස්සනත්ථං හිස්ස සාවත්ථිවචනං, පබ්බජිතානුරූපනිවාසනට්ඨානනිදස්සනත්ථං සෙසවචනං.

එහි මෙබඳු සැකයක් ඇති විය හැකිය: ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක් නම් 'ජේතවනයෙහි' යැයි නොපැවසිය යුතුය. ඉදින් එහි (ජේතවනයෙහි) වැඩවසන සේක් නම් 'සැවැත් නුවර' යැයි නොපැවසිය යුතුය. එකම වෙලාවක ස්ථාන දෙකක වැඩසිටිය නොහැකි බැවිනි. එහෙත් එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. "මෙය සමීප අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්තියකි" යි අපි කලින්ම නොකීවෙමු ද? ඒ නිසා ගංගා, යමුනා ආදී ගංගාවන් අසල ගව රංචු හැසිරෙන විට 'ගඟෙහි හැසිරෙති', 'යමුනාවෙහි හැසිරෙති' යැයි කියන්නාක් මෙන්, සැවැත් නුවරට සමීපව යම් ජේතවනයක් ඇද්ද, එහි වැඩවසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගැන 'සැවැත් නුවර ජේතවනයෙහි වැඩවසන සේක' යැයි කියනු ලැබේ. ගොදුරු ගම (පිඬු පිණිස වඩින ගම) දැක්වීම පිණිස 'සාවත්ථි' යන වචනය ද, පැවිද්දන්ට අනුරූප නිවාස ස්ථානය දැක්වීම පිණිස සෙසු 'ජේතවන' ආදී වචන ද පවසා ඇත.

තත්ථ සාවත්ථිවචනෙන ආයස්මා ආනන්දො භගවතො ගහට්ඨානුග්ගහකරණං දස්සෙති, ජෙතවනාදිකිත්තනෙන පබ්බජිතානුග්ගහකරණං. තථා පුරිමෙන පච්චයග්ගහණතො අත්තකිලමථානුයොගවිවජ්ජනං, පච්ඡිමෙන වත්ථුකාමප්පහානතො කාමසුඛල්ලිකානුයොගවිවජ්ජනූපායදස්සනං. පුරිමෙන ච ධම්මදෙසනාභියොගං, පච්ඡිමෙන විවෙකාධිමුත්තිං. පුරිමෙන කරුණාය උපගමනං, පච්ඡිමෙන පඤ්ඤාය අපගමනං. පුරිමෙන සත්තානං හිතසුඛනිප්ඵාදනාධිමුත්තිතං, පච්ඡිමෙන පරහිතසුඛකරණෙ නිරුපලෙපතං. පුරිමෙන ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගනිමිත්තඵාසුවිහාරං, පච්ඡිමෙන උත්තරිමනුස්සධම්මානුයොගනිමිත්තං. පුරිමෙන මනුස්සානං උපකාරබහුලතං, පච්ඡිමෙන දෙවතානං. පුරිමෙන ලොකෙ ජාතස්ස ලොකෙ සංවඩ්ඪභාවං, පච්ඡිමෙන ලොකෙන අනුපලිත්තතං. පුරිමෙන ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.170) වචනතො යදත්ථං භගවා උප්පන්නො, තදත්ථපරිනිප්ඵාදනං, පච්ඡිමෙන යත්ථ උප්පන්නො, තදනුරූපවිහාරං. භගවා හි පඨමං ලුම්බිනිවනෙ, දුතියං බොධිමණ්ඩෙති ලොකියලොකුත්තරාය උප්පත්තියා වනෙයෙව උප්පන්නො. තෙනස්ස වනෙයෙව විහාරං දස්සෙතීති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා.

එහි 'සාවත්ථි' යන වචනයෙන් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගිහියන්ට අනුග්‍රහ දැක්වීම ප්‍රකාශ කරති, 'ජේතවන' ආදී වචනයෙන් පැවිද්දන්ට අනුග්‍රහ දැක්වීම ප්‍රකාශ කරති. එසේම මුල් පදයෙන් (සාවත්ථි) ප්‍රත්‍ය පිළිගැනීම නිසා අත්තකිලමථානුයෝගයෙන් වැළකීම ද, පසු පදයෙන් (ජේතවන) වස්තු කාමයන් ප්‍රහාණය කළ බැවින් කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙන් වැළකීමේ උපක්‍රමය ද දක්වයි. මුල් පදයෙන් ධර්ම දේශනයෙහි නිරත වීම ද, පසු පදයෙන් විවේකයෙහි ඇලී සිටීම ද දක්වයි. මුල් පදයෙන් කරුණාවෙන් ලෝකයා වෙත පැමිණීම ද, පසු පදයෙන් ප්‍රඥාවෙන් ලෝකයාගෙන් බැහැර වීම ද දක්වයි. මුල් පදයෙන් සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස ඇලී සිටීම ද, පසු පදයෙන් පරහිතසුව පිණිස කටයුතු කිරීමේදී කෙලෙසුන්ගෙන් නොගෑවුණු බව ද දක්වයි. මුල් පදයෙන් ධාර්මික සුඛය අත් නොහැරීම නිසා ලැබෙන පහසු විහරණය ද, පසු පදයෙන් උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන්හි යෙදීම නිසා ලැබෙන පහසු විහරණය ද දක්වයි. මුල් පදයෙන් මනුෂ්‍යයන්ට වන උපකාරය ද, පසු පදයෙන් දෙවියන්ට වන උපකාරය ද දක්වයි. මුල් පදයෙන් ලෝකයෙහි උපන් බුදුන් වහන්සේ ලෝකයෙහි හැදී වැඩුණු බව ද, පසු පදයෙන් ලෝක ධර්මයන්ගෙන් නොගෑවුණු බව ද දක්වයි. මුල් පදයෙන්, "මහණෙනි, ලෝකයෙහි උපදින්නා වූ එක් පුද්ගලයෙක් බොහෝ දෙනාට හිත පිණිස, බොහෝ දෙනාට සැප පිණිස... උපදී. ඒ කවරෙක් ද? ඒ තථාගත අරහත් සම්මා සම්බුදුන් වහන්සේය" යන වචනයට අනුව, යම් අර්ථයක් පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපන් සේක් ද, ඒ අර්ථය ඉටු කිරීම ද, පසු පදයෙන් යම් තැනක උපන් සේක් ද (වනයෙහි), ඊට අනුරූප විහරණය ද දක්වයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව ලුම්බිණි වනයෙහි ද, දෙවනුව බෝධි මණ්ඩලයෙහි ද යන ලෞකික ලෝකෝත්තර උත්පත්ති දෙකෙන්ම වනයෙහිම උපන් සේක. එබැවින් උන්වහන්සේගේ වනයෙහිම විසීම මෙයින් දක්වයි. මේ ආකාරයෙන් මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය දත යුතුය.

තත්‍රාති දෙසකාලපරිදීපනං. තඤ්හි යං සමයං විහරති, තත්‍ර සමයෙ. යස්මිඤ්ච ආරාමෙ විහරති, තත්‍ර ආරාමෙති දීපෙති. භාසිතබ්බයුත්තෙ [Pg.13] වා දෙසකාලෙ දීපෙති. න හි භගවා අයුත්තෙ දෙසෙ වා කාලෙ වා ධම්මං භාසති. ‘‘අකාලො ඛො තාව, බාහියා’’තිආදි (උදා. 10) චෙත්ථ සාධකං. ඛොති පදපූරණමත්තෙ අවධාරණෙ ආදිකාලත්ථෙ වා නිපාතො. භගවාති ලොකගරුදීපනං. භික්ඛූති කථාසවනයුත්තපුග්ගලවචනං. අපි චෙත්ථ ‘‘භික්ඛකොති භික්ඛු, භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛූ’’තිආදිනා (පාරා. 45; විභ. 511) නයෙන වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. ආමන්තෙසීති ආලපි අභාසි සම්බොධෙසීති අයමෙත්ථ අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර පන ඤාපනෙපි හොති. යථාහ – ‘‘ආමන්තයාමි වො, භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො, භික්ඛවෙ’’ති. පක්කොසනෙපි. යථාහ – ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන සාරිපුත්තං ආමන්තෙහී’’ති (අ. නි. 9.11; සං. නි. 2.32).

'තත්‍ර' යනු දේශය සහ කාලය දැක්වීමකි. යම් කලෙක වැඩවසන සේක් ද, 'එම කාලයෙහි' යන්න ද, යම් ආරාමයක වැඩවසන සේක් ද, 'එම ආරාමයෙහි' යන්න ද එයින් ප්‍රකාශ කෙරේ. නැතහොත් දේශනා කළ යුතු සුදුසු දේශය සහ කාලය ඉන් අදහස් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අකාලයෙහි හෝ නුසුදුසු තැනක හෝ ධර්මය දේශනා නොකරන බැවිනි. "බාහිය, දැනට මෙය අකාලයකි" යනාදී දේශනාවන් මෙයට සාධක වේ. 'ඛෝ' යනු පද පූර්ණයක් හෝ අවධාරණයක් හෝ ආරම්භක කාලයක් හඟවන නිපාතයකි. 'භගවා' යනු ලෝකයාගේ ගරු බුහුමනට පාත්‍ර වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක්වීමකි. 'භික්ඛූ' යනු ධර්ම ශ්‍රවණයට සුදුසු පුද්ගලයන් හැඳින්වීමේ වචනයකි. තවද මෙහි 'සිඟමන් යදින බැවින් භික්ෂු නම් වේ', 'සිඟමන් යැදීමේ පිළිවෙතට එළඹි බැවින් භික්ෂු නම් වේ' යන ආදී ක්‍රමයෙන් පද අර්ථය දත යුතුය. 'ආමන්තේසි' යනු ඇමතූහ, දේශනා කළහ, අවබෝධ කරවූහ යන අර්ථයයි. අන් තැන්වල 'දැනුම් දීම' යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. "මහණෙනි, මම තොප අමතමි, මම තොපට පවසමි" යැයි වදාළ තැන මෙනි. කැඳවීම යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. "භික්ෂුව, ඔබ මෙහි එන්න, මාගේ වචනයෙන් සාරිපුත්තයන් අමතන්න (කැඳවන්න)" යැයි වදාළ තැන මෙනි.

භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරපරිදීපනං. තඤ්ච භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධත්තා වුත්තං. භික්ඛනසීලතාගුණයුත්තොපි හි භික්ඛු, භික්ඛනධම්මතාගුණයුත්තොපි භික්ඛු, භික්ඛනෙ සාධුකාරිතාගුණයුත්තොපීති සද්දවිදූ මඤ්ඤන්ති. තෙන ච නෙසං භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධෙන වචනෙන හීනාධිකජනසෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතදීනභාවනිග්ගහං කරොති. භික්ඛවොති ඉමිනා කරුණාවිප්ඵාරසොම්මහදයනයනනිපාතපුබ්බඞ්ගමෙන වචනෙන තෙ අත්තනො මුඛාභිමුඛෙ කරොති. තෙනෙව ච කථෙතුකම්‍යතාදීපකෙන වචනෙන තෙසං සොතුකම්‍යතං ජනෙති. තෙනෙව ච සම්බොධනත්ථෙන සාධුකං සවනමනසිකාරෙපි තෙ නියොජෙති. සාධුකං සවනමනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්ති.

'මහණෙනි' (භික්ඛවෝ) යන වචනය ආමන්ත්‍රණය කිරීමේ ස්වරූපය ප්‍රකාශ කරන්නකි. එම වචනය වදාරන ලද්දේ සිඟා යෑමේ ස්වභාවය ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වීම නිසාය. ශබ්ද ශාස්ත්‍රය දන්නා පණ්ඩිතයෝ සිඟා යෑමේ ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා ද, සිඟා යෑමේ ධර්මතාවයෙන් යුක්ත තැනැත්තා ද, සිඟා යෑමෙහි මැනවින් නිරත වන්නා ද 'භික්ෂු' යැයි සලකති. සිඟා යෑමේ ස්වභාවය ආදී ගුණයන්ගෙන් සිද්ධ වූ එම වචනය මඟින්, හීන හා ප්‍රණීත ජනයා විසින් සේවනය කරනු ලබන ජීවිකාව (සිඟා යෑම) ප්‍රකාශ කරමින්, උඩඟු බව මෙන්ම දීන බව ද මර්දනය කරන සේක. කරුණාවෙන් පිරි ප්‍රසන්න හදවතින් හා නෙත් යොමු කරමින් 'මහණෙනි' යන මෙම වචනයෙන් උන්වහන්සේ එම භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන් වහන්සේ දෙසට අභිමුඛ කරවා ගන්නා සේක. යමක් ප්‍රකාශ කිරීමේ කැමැත්ත හඟවන එම වචනයෙන්ම ඔවුන් තුළ ශ්‍රවණය කිරීමේ කැමැත්ත ඇති කරවන සේක. ඇමතීමේ අර්ථය ඇති එම වචනයෙන්ම මැනවින් ඇසීම හා මැනවින් මනසිකාරය කිරීමෙහි ඔවුන් යොමු කරවන සේක. මක්නිසාද යත්, ශාසනයේ සාර්ථකත්වය රඳා පවතින්නේ මැනවින් ඇසීම හා මනසිකාරය කිරීම මත බැවිනි.

අපරෙසුපි දෙවමනුස්සෙසු විජ්ජමානෙසු කස්මා භික්ඛූයෙව ආමන්තෙසීති චෙ? ජෙට්ඨසෙට්ඨාසන්නසදාසන්නිහිතභාවතො. සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා. පරිසාය ච ජෙට්ඨා භික්ඛූ පඨමුප්පන්නත්තා, සෙට්ඨා අනගාරියභාවං ආදිං කත්වා සත්ථුචරියානුවිධායකත්තා සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා ච. ආසන්නා තෙ තත්ථ නිසින්නෙසු සත්ථුසන්තිකත්තා. සදාසන්නිහිතා සත්ථුසන්තිකාවචරත්තාති. අපිච තෙ ධම්මදෙසනාය භාජනං යථානුසිට්ඨං පටිපත්තිසබ්භාවතොතිපි තෙ එව ආමන්තෙසි.

අනෙකුත් දෙවිමිනිසුන් සිටියදීත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලාටම ආමන්ත්‍රණය කළේ මන්දැයි කිසිවෙකු ඇසුවහොත්, එසේ කළේ ඔවුන් ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද, ආසන්න වූ ද, නිරන්තරයෙන්ම සමීපව සිටින්නා වූ ද බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව මුළු පිරිසටම පොදු වුවත්, පිරිස අතරින් භික්ෂූන් වහන්සේලා මුලින්ම ඇති වූ බැවින් ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙති. අගාරික ජීවිතය අත්හැරීම ආදිය මුල් කොට ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේගේ චර්යාව අනුගමනය කරන බැවින් ද, මුළු ශාසනයම දරා සිටින බැවින් ද උන්වහන්සේලා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. එහි රැස්ව සිටින පිරිස අතරින් ශාස්තෘන් වහන්සේට සමීපව සිටින බැවින් ආසන්න වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇසුරේම වෙසෙන බැවින් නිරන්තරයෙන් සමීපව සිටින්නෝ වෙති. තවද, අවවාද කළ පරිදිම පිළිපැදීම පවතින බැවින් උන්වහන්සේලා ධර්ම දේශනාව ලැබීමට සුදුසු භාජන වැනි වෙති. එබැවින් උන්වහන්සේලාටම ආමන්ත්‍රණය කළ සේක.

කිමත්ථං [Pg.14] පන භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො පඨමං භික්ඛූ ආමන්තෙසි, න ධම්මමෙව දෙසෙසීති? සතිජනනත්ථං. භික්ඛූ හි අඤ්ඤං චින්තෙන්තාපි වික්ඛිත්තචිත්තාපි ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාපි කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තාපි නිසින්නා හොන්ති, තෙ අනාමන්තෙත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ‘‘අයං දෙසනා කිංනිදානා කිංපච්චයා කතමාය අට්ඨුප්පත්තියා දෙසිතා’’ති සල්ලක්ඛෙතුං අසක්කොන්තා දුග්ගහිතං වා ගණ්හෙය්‍යුං, න වා ගණ්හෙය්‍යුං. තෙන නෙසං සතිජනනත්ථං භගවා පඨමං ආමන්තෙත්වා පච්ඡා ධම්මං දෙසෙති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන විට මුලින්ම භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආමන්ත්‍රණය කළේත්, කෙලින්ම ධර්මය දේශනා නොකළේත් කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා ද? සිහිය (සතිය) ඇති කරවීම සඳහාය. මක්නිසාද යත්, භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙනත් දේ සිතමින් හෝ, විසිරුණු සිතින් හෝ, තමන් උගත් ධර්මය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් හෝ, කර්මස්ථාන මනසිකාර කරමින් හෝ වැඩ සිටිය හැකි බැවිනි. එසේ ආමන්ත්‍රණය කිරීමකින් තොරව ධර්මය දේශනා කළහොත්, 'මෙම දේශනාවට මුල් වූ කරුණ කුමක්ද? මෙයට ප්‍රත්‍යය කුමක්ද? කුමන සිදුවීමක් නිසා මෙය දේශනා කරන ලද්දක්ද?' යන්න වටහා ගැනීමට නොහැකිව වැරදි ලෙස වටහා ගැනීමට හෝ වටහා නොගැනීමට හෝ ඉඩ ඇත. එබැවින් ඔවුන් තුළ සිහිය ඇති කරවීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව ආමන්ත්‍රණය කොට පසුව ධර්මය දේශනා කරන සේක.

භදන්තෙති ගාරවවචනමෙතං, සත්ථු පටිවචනදානං වා. අපි චෙත්ථ ‘‘භික්ඛවො’’ති වදමානො භගවා තෙ භික්ඛූ ආලපති. ‘‘භදන්තෙ’’ති වදමානා තෙ භගවන්තං පච්චාලපන්ති. තථා ‘‘භික්ඛවො’’ති භගවා ආදිම්හි භාසති, ‘‘භදන්තෙ’’ති තෙ පච්චාභාසන්ති. ‘‘භික්ඛවො’’ති පටිවචනං දාපෙති, ‘‘භදන්තෙ’’ති පටිවචනං දෙන්ති. තෙ භික්ඛූති යෙ භගවා ආමන්තෙසි, තෙ. භගවතො පච්චස්සොසුන්ති භගවතො ආමන්තනං පටිඅස්සොසුං, අභිමුඛා හුත්වා සුණිංසු සම්පටිච්ඡිංසු පටිග්ගහෙසුන්ති අත්ථො. භගවා එතදවොචාති භගවා එතං ඉදානි වත්තබ්බං සකලං සුත්තං අවොච. එත්තාවතා ච යං ආයස්මතා ආනන්දෙන ඉමස්ස සුත්තස්ස සුඛාවගාහණත්ථං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසපටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතං, තස්ස අත්ථවණ්ණනා සමත්තාති.

'භදන්තේ' (ස්වාමීනි) යනු ගෞරව දැක්වීමේ වචනයකි, නැතහොත් ශාස්තෘන් වහන්සේට දෙන පිළිතුරකි. මෙහි 'මහණෙනි' (භික්ඛවෝ) යැයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම භික්ෂූන්ට ආමන්ත්‍රණය කරන සේක. 'ස්වාමීනි' (භදන්තේ) යැයි පවසමින් එම භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පෙරළා පිළිතුරු දෙති. එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුලින් 'මහණෙනි' යැයි වදාරන සේක, ඔවුහු 'ස්වාමීනි' යැයි පෙරළා පවසති. 'මහණෙනි' යන්නෙන් පිළිතුරක් ලබා ගැනීමට සලස්වන සේක, 'ස්වාමීනි' යන්නෙන් ඔවුහු පිළිතුරු දෙති. 'ඒ භික්ෂූහු' (තේ භික්ඛූ) යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආමන්ත්‍රණය කළ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාමය. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිතුරු දුන්හ' (භගවතෝ පච්චස්සෝසුං) යන්නෙහි අර්ථය නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආමන්ත්‍රණයට ප්‍රතිචාර දැක්වූහ, අභිමුඛව සිට ශ්‍රවණය කළහ, පිළිගත්හ යන්නයි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක' (භගවා ඒතදවෝච) යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් ප්‍රකාශ කිරීමට නියමිත මුළු සූත්‍රයම වදාළ සේක යන්නයි. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් මෙම සූත්‍රය පහසුවෙන් අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා කාලය, දේශය, දේශකයා සහ පිරිස යන කරුණුවලින් අලංකාර කොට වදාළ යම් නිදානයක් වේ ද, ඒ නිදානයේ අර්ථ වර්ණනාව මෙයින් අවසන් වේ.

රූපාදිවණ්ණනා

රූප ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

ඉදානි නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකරූපම්පි සමනුපස්සාමීතිආදිනා නයෙන භගවතා නික්ඛිත්තස්ස සුත්තස්ස වණ්ණනාය ඔකාසො අනුප්පත්තො, සා පනෙසා සුත්තවණ්ණනා යස්මා සුත්තනික්ඛෙපං විචාරෙත්වාව වුච්චමානා පාකටා හොති, තස්මා සුත්තනික්ඛෙපවිචාරණා තාව වෙදිතබ්බා. චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා අත්තජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයො පුච්ඡාවසිකො අට්ඨුප්පත්තිකොති. තත්ථ යානි සුත්තානි භගවා පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙසි, සෙය්‍යථිදං – ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තං වත්ථසුත්තන්ති එවමාදීනි, තෙසං අත්තජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. යානි පන ‘‘පරිපක්කා ඛො රාහුලස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා, යංනූනාහං රාහුලං උත්තරි ආසවානං ඛයෙ විනෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 4.121; ම. නි. 3.416) එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං ඛන්තිං මනං අභිනීහාරං බුජ්ඣනභාවඤ්ච ඔලොකෙත්වා පරජ්ඣාසයවසෙන කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – රාහුලොවාදසුත්තං [Pg.15] ධම්මචක්කප්පවත්තනන්ති එවමාදීනි, තෙසං පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. භගවන්තං පන උපසඞ්කමිත්වා තෙ තෙ දෙවමනුස්සා තථා තථා පඤ්හං පුච්ඡන්ති. එවං පුට්ඨෙන භගවතා යානි කථිතානි දෙවතාසංයුත්තබොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තාදීනි, තෙසං පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො. යානි පන උප්පන්නං කාරණං පටිච්ච කථිතානි ධම්මදායාදසුත්තපුත්තමංසූපමාදීනි, තෙසං අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො. එවමිමෙසු චතූසු නික්ඛෙපෙසු ඉමස්ස සුත්තස්ස පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. පරජ්ඣාසයවසෙන හෙතං නික්ඛිත්තං. කෙසං අජ්ඣාසයෙනාති? රූපගරුකානං පුරිසානං.

දැන් "මහණෙනි, මම අන් කිසිදු එකම රූපයක්වත් නොදකිමි" යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද සූත්‍රය විස්තර කිරීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත. එම සූත්‍ර විස්තරය, සූත්‍රය දේශනා කිරීමට හේතු වූ කරුණු (සූත්‍ර නික්ඛේප) විමසා බැලීමෙන් පැහැදිලි වන බැවින්, පළමුව සූත්‍ර නික්ඛේප විමර්ශනය දත යුතුය. සූත්‍ර නික්ඛේප (සූත්‍ර දේශනා කිරීමට මුල් වන කරුණු) සතරකි: අත්තජ්ඣාසය (තමන් වහන්සේගේම අභිප්‍රාය), පරජ්ඣාසය (අන් අයගේ අභිප්‍රාය), පුච්ඡාවසික (ප්‍රශ්න විමසීම මත) සහ අට්ඨුප්පත්තික (සිදුවීමක් මත) වශයෙනි. එහිදී යම් සූත්‍ර සමූහයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන් අයගේ පෙළඹවීමකින් තොරව, හුදෙක් තමන් වහන්සේගේම අභිප්‍රාය පරිදි දේශනා කළ සේක් ද, නිදසුනක් ලෙස ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍රය, වත්ථ සූත්‍රය ආදිය, ඒවා 'අත්තජ්ඣාසය' නික්ඛේප නම් වේ. යම් සූත්‍ර සමූහයක් "රාහුලගේ විමුක්තිය පරිනත කරන ධර්මයන් මෝරා ඇත, මම දැන් රාහුලට ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස ධර්මය දේශනා කළහොත් මැනවි" යනාදී වශයෙන් අන් අයගේ අදහස්, කැමැත්ත, සිත, ප්‍රාර්ථනා සහ අවබෝධ කර ගැනීමේ හැකියාව බලා දේශනා කරන ලද්දේ ද, නිදසුනක් ලෙස රාහුලෝවාද සූත්‍රය, ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය ආදිය, ඒවා 'පරජ්ඣාසය' නික්ඛේප නම් වේ. දෙවිමිනිසුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ විවිධ ආකාරයෙන් ප්‍රශ්න විමසූ විට, එසේ විමසන ලදුව දේශනා කරන ලද දේවතා සංයුත්ත, බොජ්ඣංග සංයුත්ත ආදී සූත්‍ර 'පුච්ඡාවසික' නික්ඛේප නම් වේ. යම් කිසි සිදුවීමක් මුල් කරගෙන දේශනා කරන ලද ධම්මදායාද සූත්‍රය, පුත්තමංසූපම සූත්‍රය ආදිය 'අට්ඨුප්පත්තික' නික්ඛේප නම් වේ. මෙසේ මෙම සතර වැදෑරුම් නික්ඛේපයන් අතරින් මෙම සූත්‍රය 'පරජ්ඣාසය' නික්ඛේපයට අයත් වේ. මෙය දේශනා කරන ලද්දේ අන් අයගේ අභිප්‍රාය වශයෙනි. ඒ කවුරුන්ගේ අභිප්‍රාය අනුව ද? රූපය කෙරෙහි ඇලුම් කරන පුරුෂයන්ගේ අභිප්‍රාය පරිදිය.

තත්ථ නාහං, භික්ඛවෙතිආදීසු නකාරො පටිසෙධත්ථො. අහන්ති අත්තානං නිද්දිසති. භික්ඛවෙති භික්ඛූ ආලපති. අඤ්ඤන්ති ඉදානි වත්තබ්බා ඉත්ථිරූපතො අඤ්ඤං. එකරූපම්පීති එකම්පි රූපං. සමනුපස්සාමීති ද්වෙ සමනුපස්සනා ඤාණසමනුපස්සනා ච දිට්ඨිසමනුපස්සනා ච. තත්ථ ‘‘අනිච්චතො සමනුපස්සති, නො නිච්චතො’’ති (පටි. ම. 3.35) අයං ඤාණසමනුපස්සනා නාම. ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිකා (පටි. ම. 1.130) පන දිට්ඨිසමනුපස්සනා නාම. තාසු ඉධ ඤාණසමනුපස්සනා අධිප්පෙතා. ඉමස්ස පන පදස්ස නකාරෙන සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. ඉදං හි වුත්තං හොති – අහං, භික්ඛවෙ, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ඔලොකෙන්තොපි අඤ්ඤං එකරූපම්පි න සමනුපස්සාමීති. යං එවං පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතීති යං රූපං රූපගරුකස්ස පුරිසස්ස චතුභූමකකුසලචිත්තං පරියාදියිත්වා ගණ්හිත්වා ඛෙපෙත්වා තිට්ඨති. ‘‘සබ්බං හත්ථිකායං පරියාදියිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.126) හි ගහණං පරියාදානං නාම. ‘‘අනිච්චසඤ්ඤා, භික්ඛවෙ, භාවිතා බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.102) ඛෙපනං. ඉධ උභයම්පි වට්ටති. තත්ථ ඉදං රූපං චතුභූමකකුසලචිත්තං ගණ්හන්තං න නීලුප්පලකලාපං පුරිසො විය හත්ථෙන ගණ්හාති, නාපි ඛෙපයමානං අග්ගි විය උද්ධනෙ උදකං සන්තාපෙත්වා ඛෙපෙති. උප්පත්තිඤ්චස්ස නිවාරයමානමෙව චතුභූමකම්පි කුසලචිත්තං ගණ්හාති චෙව ඛෙපෙති චාති වෙදිතබ්බං. තෙන වුත්තං – ‘‘පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’ති.

đහි "මහණෙනි, මම නොදකිමි" ඼නාදී පදවල 'න' යනු ප්‍නලිෂේධනය (ප්‍නලිෂේධාර්වය) හැ඿්වීමට නෙදී. 'අහං' යනුවෙන් බු඿ුරජාණන් වහන්ස්ක තමන් වහන්ස්කව හැ඿්වීම කරති. 'නික්ඛවේ' යනුවෙන් එම නික්ෂූන් වහන්ස්කව අමතති. 'අඤ්ඤං' යනු මෙහි දැන් කියවෙන ස්ත්රී රිපයට වඩා වෙනත් වූවකි. 'එකරිපම්පී' යනු එකදි රිපයක් හරි යන්න්. 'සමනුපස්සාමි' යනුවෙන් එන මෙම පාචයෙහි සමනුපස්සනා (මනා ලෙස දැකීම්) දෙකකි; එනම් ඤාණ සමනුපස්සනාව සහ දිට්චි සමනුපස්සනාව යි. එම දෙක අතුරින් අනිත්ය වශයෙන් දැකීම හහ නිත්ය වශයෙන් නොදකීම 'ඤාණ සමනුපස්සනාව' නම් වඑ. "රිපය ආත්මය වශයෙන් දකියි" යනුවෙන් එන දැකීම 'දිට්චි සමනුපස්සනාව' නම් වඑ. එම දෙවයක් අතුරින් මෙහි අ඿ිප්නාය කරන්න් ඤාණ සමනුපස්සනාවයි. මෙම පදය 'න' යනුවහ සම්බන්ධ කර වටහා ගත යුතුය. එනම්, "මහණෙනි, මම සබ්බඤ්ඤුත ඤාණයෙන් බලන කහිදි ස්ත්රී රිපයට වඩා වෙනත් එකදි රිපයක් හරි නොදකීමි" යන්න මෙහි අ඿ිප්නායයි. "පුරුෂයාගක් සිත මැඩපවත්වා පවතී" යනු රිපය කෙරෙහි ආශාව ඇති පුරුෂයාගක් සිව් නූමිකවාන්ත කුසල් සිත හිමසීමට ගෙන, ග්‍නහණය කර, ක්‍ෂය කර පවතී යන්නයි. "සියලු ඇත් සිනාව මැඩපවත්වා" යනාදි පාචයන්හි ග්‍නහණය කිරීම 'පරියාදාන' නම් වඑ. "මහණෙනි, ප්‍නගුණ කළ අනිත්ය සඤ්ඤාව සියලු කාම රාගය ක්‍ෂය කරන්නීය" යනාදි පාචයන්හි ක්‍ෂය කිරීම පරියාදාන නම් වඑ. මෙහි ග්‍නහණය සහ ක්‍ෂය කිරීම යන අර්ව දෙකම සුදුසු වඑ. එහිදි, මෙම ස්ත්රී රිපය සිව් නූමික කුසල් සිත ග්‍නහණය කරන කහි, පුරුෂයකු නිල් මහනෙල් මල් මිටියක් අතින් අල්ලන්නා සේ ග්‍නහණය නොකරන අතර, ක්‍ෂය කරන කහිදි ගිනි ගෙන උ඿ුනක දිය රත් කර සිහින් කරන්වා සේ ක්‍ෂය නොකරන බව ද වටහා ගත යුතුය. එහෙත්, එම කුසල් සිත උපදින එක වැළැක්වීමෙන්ම, සිව් නූමික කුසල් සිත ග්‍නහණය කරන අතර ක්‍ෂය ද කරන බව ද වටහා ගත යුතුය. එබැවින් "පුරුෂයාගක් සිත මැඩපවත්වා පවතී" යනුවෙන් වදාළ ශෙකි.

යථයිදන්ති යථා ඉදං. ඉත්ථිරූපන්ති ඉත්ථියා රූපං. තත්ථ ‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, රූපං වදෙථ? රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති උණ්හෙනපි රුප්පතී’’ති (සං. නි. 3.79) සුත්තානුසාරෙන රූපස්ස [Pg.16] වචනත්ථො චෙව සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්ච වෙදිතබ්බං. අයං පන රූපසද්දො ඛන්ධභවනිමිත්තපච්චයසරීරවණ්ණසණ්ඨානාදීසු අනෙකෙසු අත්ථෙසු වත්තති. අයඤ්හි ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්ති (විභ. 2; මහාව. 22) එත්ථ රූපක්ඛන්ධෙ වත්තති. ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති (ධ. ස. 161; විභ. 624) එත්ථ රූපභවෙ. ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති (ධ. ස. 204-232 ආදයො) එත්ථ කසිණනිමිත්තෙ. ‘‘සරූපා, භික්ඛවෙ, උප්පජ්ජන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා නො අරූපා’’ති (අ. නි. 2.83) එත්ථ පච්චයෙ. ‘‘ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්තෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති (ම. නි. 1.306) එත්ථ සරීරෙ. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.400; 3.421) එත්ථ වණ්ණෙ. ‘‘රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො’’ති (අ. නි. 4.65) එත්ථ සණ්ඨානෙ. ආදිසද්දෙන ‘‘පියරූපං සාතරූපං, අරසරූපො’’තිආදීනිපි සඞ්ගණ්හිතබ්බානි. ඉධ පනෙස ඉත්ථියා චතුසමුට්ඨානෙ රූපායතනසඞ්ඛාතෙ වණ්ණෙ වත්තති. අපිච යො කොචි ඉත්ථියා නිවත්ථනිවාසනස්ස වා අලඞ්කාරස්ස වා ගන්ධවණ්ණකාදීනං වා පිළන්ධනමාලාදීනං වාති කායප්පටිබද්ධො ච වණ්ණො පුරිසස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං හුත්වා උපකප්පති, සබ්බමෙතං ඉත්ථිරූපන්තෙව වෙදිතබ්බං. ඉත්ථිරූපං, භික්ඛවෙ, පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතීති ඉදං පුරිමස්සෙව දළ්හීකරණත්ථං වුත්තං. පුරිමං වා ‘‘යථයිදං, භික්ඛවෙ, ඉත්ථිරූප’’න්ති එවං ඔපම්මවසෙන වුත්තං, ඉදං පරියාදානානුභාවදස්සනවසෙන.

'යතයිදං' යනු 'යතා ඇදං' යන්නයි. 'ඒත්ථිරිපං' යනු ස්ත්රී රිපයයි. එහි "මහණෙනි, රිපය යැයි කියන්න් කුමකට ද? මහණෙනි, වෙනස් වන (පීඩාවට පත් වන) බැවින් රිපය යැයි කියනු නොදී. කුමකින් වෙනස් වඑ ද? සීතයෙන් ද වෙනස් වඑ, උෂ්ණයෙන් ද වෙනස් වඑ" යන සූත්රයට අනුව රිපයහි විග්‍නහය හහ සාමාන්න ලක්ෂණය වටහා ගත යුතුය. මෙම 'රිප' ශබ්දය ස්කන්ධ, නව, නිමිත්ත, ප්‍නත්ය, ශරීර, වර්ණ, සඤ්චාන ශ්‍නාදී නොහෙකුත් අර්වන්හි නැවිදී. එනම්, "අතීත, අනාගත, ප්‍නත්යුප්පන්න වූ යම් කිසි රිපයක් වඑ ද" යන මෙම පාචයෙහි රිප්ස්කන්ධය හැ඿්වීම නැවිදී. "රිප නවයෙහි උපත සඳහා මග වන ධ්‍නාන ප්‍නගුණ කරන්නීය" යන මෙහි රිප නවශයෙන් නැවිදී. "ආධ්නාත්මිකව අරිප සඤ්ඤා ඇතිව බහිර රිපයන් දකියි" යන මෙහි කසිණ නිමිත්ත හැ඿්වීම නැවිදී. "මහණෙනි, ප්‍නත්ය සහිතව පාප්‍නී අකුසල් ධර්මයෝ උපදිති, ප්‍නත්ය නැතිව නොවඑ" යන මෙහි ප්‍නත්ය හැ඿්වීම නැවිදී. "ආකාශයෙන් වට කරන ලද වතුව ශරීරය යැයි ගණන් ගනු ලබඑ" යන මෙහි ශරීරය හැ඿්වීම නැවිදී. "ඇස හහ රිපය නිසා චක්ෂු විඤ්ඤාණය උපදී" යන මෙහි වර්ණය (පැහäය) හැ඿්වීම නැවිදී. "සඤ්චානය ප්‍නමාණ කර ගත්, සඤ්චානය කෙරෙහි ප්‍නසන්න වූ" යන මෙහි සඤ්චානය හැ඿්වීම නැවිදී. 'ආදි' ශබ්දයෙන් "ප්‍නිය රිපය, සැප රිපය, අරස රිපය" යනාදිය ද ඇතුළත් කළ යුතුය. මෙහි දී මෙම ශබ්දය ස්ත්රී඼ක් සිව් අයුරකින් හත් වූ රිපායතන නම් වූ වර්ණයෙහි නැවිදී. තව ද, ස්ත්රී඼ක් හැඳි වත්රය, පැළඳි ආබරණ, සුවඳ විලවුන් හහ පැළඳි මල් යනාදි ශරීරයට සම්බන්ධ සියලු වර්ණයන් පුරුෂයාගක් චක්ෂු විඤ්ඤාණයට ආරම්මණ වී සිත මැඩපවත්වීමට හුතු වඑ ද, එම සියලු දෑ 'ස්ත්රී රිපය' ලෙසම වටහා ගත යුතුය. "මහණෙනි, ස්ත්රී රිපය පුරුෂයාගක් සිත මැඩපවත්වා පවතී" යන මෙම වචනය කලින් සඳහන් කළ අර්වය තහවුරු කිරීම සඳහා වදාළ ශෙකි. එසේ නැතහොත්, කලින් වදාළ "මහණෙනි, යම් ස්ත්රී රිපයක් වඑ ද" යන්න උපමා වශයෙන් වදාළ ස්වරූපය වන අතර, මෙම පාචය සිත මැඩපවත් කිරීමෙහි ආනු඲ාව දැක්වීම සඳහා වදාළ ශෙකි.

තත්‍රිදං ඉත්ථිරූපස්ස පරියාදානානුභාවෙ වත්ථු – මහාදාඨිකනාගරාජා කිර චෙතියගිරිම්හි අම්බත්ථලෙ මහාථූපං කාරාපෙත්වා ගිරිභණ්ඩපූජං නාම කත්වා කාලෙන කාලං ඔරොධගණපරිවුතො චෙතියගිරිං ගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දෙති. බහූනං සන්නිපාතට්ඨානෙ නාම න සබ්බෙසං සති සූපට්ඨිතා හොති, රඤ්ඤො ච දමිළදෙවී නාම මහෙසී පඨමවයෙ ඨිතා දස්සනීයා පාසාදිකා. අථෙකො චිත්තත්ථෙරො නාම වුඩ්ඪපබ්බජිතො අසංවරනියාමෙන ඔලොකෙන්තො තස්සා රූපාරම්මණෙ නිමිත්තං ගහෙත්වා උම්මාදප්පත්තො විය ඨිතනිසින්නට්ඨානෙසු ‘‘හන්ද දමිළදෙවී, හන්ද දමිළදෙවී’’ති වදන්තො [Pg.17] විචරති. තතො පට්ඨාය චස්ස දහරසාමණෙරා උම්මත්තකචිත්තත්ථෙරොත්වෙව නාමං කත්වා වොහරිංසු. අථ සා දෙවී නචිරස්සෙව කාලමකාසි. භික්ඛුසඞ්ඝෙ සිවථිකදස්සනං ගන්ත්වා ආගතෙ දහරසාමණෙරා තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවමාහංසු – ‘‘භන්තෙ චිත්තත්ථෙර, යස්සත්ථාය ත්වං විලපසි, මයං තස්සා දෙවියා සිවථිකදස්සනං ගන්ත්වා ආගතා’’ති. එවං වුත්තෙපි අස්සද්දහන්තො ‘‘යස්සා වා තස්සා වා තුම්හෙ සිවථිකදස්සනත්ථාය ගතා, මුඛං තුම්හාකං ධූමණ්ණ’’න්ති. උම්මත්තකවචනමෙව අවොච. එවං උම්මත්තකචිත්තත්ථෙරස්ස චිත්තං පරියාදාය අට්ඨාසි ඉදං ඉත්ථිරූපං.

ස්ත්රී රිපයට සිත මැඩපවත් කිරීමට ඇති ශක්තිය පිනිබඳ කචා වතුව මෙසේය - මහාදාචික නාග නම් රජතුමා සේතියගිරියෙහි අම්බස්ථලයෙහි මහා ස්ථූපය කරවා, 'ගිරිබන්ඩ පූජාව' නම් වූ පූජාව පවත්වා, කලින් කලට අන්ත්හ්පුර ස්ත්රීන් පිරවටා සේතියගිරියට ගොස් පුජා සත්කාර කරමින් බික්ෂු සඞ්හයාට මහා දානය පිනිනැමීය. මහා ජන සන්නිපාතයක් ඇති ස්ථානවල සියලු දෙනාට සිහිය මනා ලෙස පිහිටා නොතිබිය හැකිය. රජතුමාට දමිළ දේවී නම් වූ, තරුන වියෙහි පසු වූ, දැකීමට ප්‍නිය ප්‍නසාදවත් බිසවක් සිටියාය. එකල චිත්ත තෙර නම් වූ, වැඩිමහල් වියෙහි මහණ වූ නික්ෂුවක් අස්වර ලෙස බලන කහි, ඇයගක් රිපාරම්මණය කෙරෙහි ශුභ නිමිත්ත ගෙන, පිස්සු වැටුණු අයකු සේ සිටින හහ වාඩි සිටින ස්ථානවලදී "එන්න දමිළ දේවී, එන්න දමිළ දේවී" යනුවෙන් පවසමින් හැසිරුණේය. එතැන් සිට තරුන සාමණේර වහන්ස්කලා උන් වහන්ස්කට 'උම්මත්තක චිත්ත තෙර' (පිස්සු චිත්ත තෙර) යැයි නම් කර ඇමතූවහ. ඉන් පසු එම බිසව නොබෝ කලකින් කළුරිය කළාය. බික්ෂු සඞ්හයා ස්මශානයට ගොස් ආපසු පවැමි කහි, තරුන සාමණේර වහන්ස්කලා එම තෙරුන් වහන්ස්ක වෙත ගොස් "ස්වාමීනි චිත්ත තෙරුන් වහන්ස, ඔබ වහන්ස්ක යම් ස්ත්රීයක් වෙනුවෙන් විලාප තිබන්නේ ද, අපි එම බිසවගක් ස්මශානය ඖ පවැමි ආවෙමු" යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේ පවසන ලදුව ද උන් වහන්ස්ක එය විශ්වාස නොකර "තුම්බන් කොයි ස්ත්රීයක් හරි ස්මශානය ඖ බලන්නට ගියා වෙන්න ඇති, තුම්බන්කක් මුහුණ දුම් පැහැ ගෙන ඇත" යනුවෙන් පිස්සු කතාවක්ම පැවසුවාහ. මෙසේ මෙම ස්ත්රී රිපය උම්මත්තක චිත්ත තෙරුන් වහන්ස්කක් සිත මැඩපවත් කරගෙන තිබුණි.

අපරම්පි වත්ථු – සද්ධාතිස්සමහාරාජා කිර එකදිවසං ඔරොධගණපරිවුතො විහාරං ආගතො. එකො දහරො ලොහපාසාදද්වාරකොට්ඨකෙ ඨත්වා අසංවරෙ ඨිතො එකං ඉත්ථිං ඔලොකෙසි. සාපි ගමනං පච්ඡින්දිත්වා තං ඔලොකෙසි. උභොපි අබ්භන්තරෙ උට්ඨිතෙන රාගග්ගිනා ඩය්හිත්වා කාලමකංසු. එවං ඉත්ථිරූපං දහරස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති.

තවත් කචා වතුවක් මෙසේය - සඳ්ධාතිස්ස මහා රජතුමා එක් දිනක් අන්ත්හ්පුර ස්ත්රීන් පිරවටා විහාරයට වධියාහ. එක් තරුන නික්ෂු නම් වූ ස්වාමීන් වහන්ස්ක නම් ලෝවප්නාසාද ද්වාර කෝට්ඨකයෙහි සිට අස්වරව එක් ස්ත්රීයක් දෙස බධුවාහ. ඇය ද තම ගමන නතර කර එම තෙරුන් වහන්ස්ක දෙස බධුවාහ. එම දෙදෙනාම තම ශරීරය තුළ උපන් රාගගිනියෙන් දැවී කළුරිය කළාහ. මෙසේ ස්ත්රී රිපය තරුන නික්ෂුවක් සිත මැඩපවත් කර තිබිණි.

අපරම්පි වත්ථු – කල්‍යාණියමහාවිහාරතො කිරෙකො දහරො උද්දෙසත්ථාය කාළදීඝවාපිගාමද්වාරවිහාරං ගන්ත්වා නිට්ඨිතුද්දෙසකිච්චො අත්ථකාමානං වචනං අග්ගහෙත්වා ‘‘ගතට්ඨානෙ දහරසාමණෙරෙහි පුට්ඨෙන ගාමස්ස නිවිට්ඨාකාරො කථෙතබ්බො භවිස්සතී’’ති ගාමෙ පිණ්ඩාය චරන්තො විසභාගාරම්මණෙ නිමිත්තං ගහෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං ගතො තාය නිවත්ථවත්ථං සඤ්ජානිත්වා ‘‘කහං, භන්තෙ, ඉදං ලද්ධ’’න්ති පුච්ඡන්තො තස්සා මතභාවං ඤත්වා ‘‘එවරූපා නාම ඉත්ථී මං නිස්සාය මතා’’ති චින්තෙන්තො අන්තොඋට්ඨිතෙන රාගග්ගිනා ඩය්හිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපුණි. එවම්පි ඉදං ඉත්ථිරූපං පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතීති වෙදිතබ්බං.

තවත් එක් කථා පුවතක් මෙසේය: කල්‍යාණිය මහා විහාරයේ සිටි එක් තරුණ භික්ෂුවක් බණ දහම් ඉගෙනීම පිණිස කාලදීඝවාපි නම් ගම් දොර පිහිටි විහාරයට ගියේය. එහිදී සිය ඉගෙනීමේ කටයුතු අවසන් කර, තමාට යහපත කැමති ගුරුවරුන්ගේ අවවාදය නොපිළිගෙන, "මා යන තැනකදී තරුණ සාමණේරයන් ගමේ පිහිටීම ගැන විමසුවහොත් ඔවුන්ට ඒ ගැන පැවසිය යුතු යැයි" සිතමින් ගමේ පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙන කල්හි, විෂභාග අරමුණක් වූ ස්ත්‍රියක දැක ඇය කෙරෙහි සුභ නිමිත්තක් ගෙන, සිය වාසස්ථානයට පැමිණි පසු ඇය ඇඳ සිටි වස්ත්‍රය හඳුනාගෙන, "ස්වාමීනි, මෙය කොහෙන් ලැබුණේ දැයි" අසද්දී ඇය මියගිය බව දැනගත්තේය. "මෙවැනි ස්ත්‍රියක් මා නිසා මිය ගියාය" කියා සිතමින් සිටියදී ඇතුළත හටගත් රාග ගින්නෙන් දැවී ඔහු මරණයට පත් විය. මෙසේ ස්ත්‍රී රූපය පුරුෂයාගේ සිත පැහැරගෙන පවතින බව දත යුතුය.

2. දුතියාදීනි සද්දගරුකාදීනං ආසයවසෙන වුත්තානි. තෙසු ඉත්ථිසද්දොති ඉත්ථියා චිත්තසමුට්ඨානො කථිතගීතවාදිතසද්දො. අපිච ඉත්ථියා නිවත්ථනිවාසනස්සාපි අලඞ්කතාලඞ්කාරස්සාපි ඉත්ථිපයොගනිප්ඵාදිතො වීණාසඞ්ඛපණවාදිසද්දොපි ඉත්ථිසද්දොත්වෙව වෙදිතබ්බො. සබ්බොපි හෙසො පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති.

2. දෙවන සූත්‍රය ආදිය දේශනා කරන ලද්දේ ශබ්දයෙහි ඇලුම් කරන පුද්ගලයන්ගේ අදහස් අනුවය. එහි ‘ඉත්ථිසද්ද’ (ස්ත්‍රී ශබ්දය) යනු ස්ත්‍රියකගේ සිතින් උපන් කථා කිරීම්, ගායනා කිරීම් සහ වැයීම් ආදී ශබ්දයන් ය. තවද ස්ත්‍රියකගේ වස්ත්‍රවල ශබ්දය ද, පළඳින ලද ආභරණවල ශබ්දය ද මෙන්ම ස්ත්‍රියකගේ උත්සාහයෙන් උපදවන ලද වීණා, හක්ගෙඩි, බෙර ආදියේ ශබ්දය ද ස්ත්‍රී ශබ්දය ලෙසම දත යුතුය. ඒ සියල්ලම පුරුෂයාගේ සිත පැහැරගෙන පවතී.

තත්ථ [Pg.18] සුවණ්ණකක්කටකසුවණ්ණමොරදහරභික්ඛුආදීනං වත්ථූනි වෙදිතබ්බානි. පබ්බතන්තරං කිර නිස්සාය මහන්තං හත්ථිනාගකුලං වසති. අවිදූරට්ඨානෙ චස්ස මහාපරිභොගසරො අත්ථි, තස්මිං කායූපපන්නො සුවණ්ණකක්කටකො අත්ථි. සො තං සරං ඔතිණ්ණොතිණ්ණෙ සණ්ඩාසෙන විය අළෙහි පාදෙ ගහෙත්වා අත්තනො වසං නෙත්වා මාරෙති. තස්ස ඔතාරාපෙක්ඛා හත්ථිනාගා එකං මහාහත්ථිං ජෙට්ඨකං කත්වා විචරන්ති. සො එකදිවසං තං හත්ථිනාගං ගණ්හි. ථාමසතිසම්පන්නො හත්ථිනාගො චින්තෙසි – ‘‘සචාහං භීතරවං රවිස්සාමි, සබ්බෙ යථාරුචියා අකීළිත්වා පලායිස්සන්තී’’ති නිච්චලොව අට්ඨාසි. අථ සබ්බෙසං උත්තිණ්ණභාවං ඤත්වා තෙන ගහිතභාවං අත්තනො භරියං ජානාපෙතුං විරවිත්වා එවමාහ –

එහිදී රන් කකුළුවාගේ, රන් මොනරාගේ සහ තරුණ භික්ෂූන්ගේ කථා පුවත් දත යුතුය. ආරංචි හැටියට පර්වත අතර ප්‍රදේශයක විශාල ඇත් කුලයක් වාසය කළහ. ඔවුන්ට නුදුරු තැනක සතුන් පරිභෝජනය කරන විශාල විලක් තිබූ අතර, එහි විශාල රන් කකුළුවෙක් සිටියේය. ඌ එම විලට බසින සතුන්ගේ පාද අඬුවලින් මෙන් අල්ලාගෙන තම වාසස්ථානයට ඇදගෙන ගොස් මරා දමයි. එම කකුළුවාගේ උපද්‍රවය ගැන විමසිලිමත් වන ඇතුන්, එක් මහා ඇතෙකු නායකයා කරගෙන හැසිරෙති. දිනක් එම කකුළුවා ඒ මහා ඇතා අල්ලාගත්තේය. ශක්තියෙන් හා සිහියෙන් යුත් ඒ ඇතා, "මම බිය වී කෑගැසුවොත් අනෙක් ඇතුන් සියල්ල කැමැත්ත පරිදි කෙළි සෙල්ලම් අතහැර පලා යනු ඇතැයි" සිතා නිසලව සිටියේය. පසුව සියලු ඇතුන් විලෙන් ගොඩවූ බව දැන, තමන් කකුළුවාට හසුවී ඇති බව තම බිරිඳ වූ ඇතින්නට දැනුම් දෙනු පිණිස කෑගසා මෙසේ කීවේය.

‘‘සිඞ්ගීමිගො ආයතචක්ඛුනෙත්තො,අට්ඨිත්තචො වාරිසයො අලොමො;

තෙනාභිභූතො කපණං රුදාමි,මා හෙව මං පාණසමං ජහෙය්‍යා’’ති. (ජා. 1.3.49);

"දිගු නෙත් ඇති, අං වැනි දැඩි අඬු ඇති, ලොම් නැති, කටුව පමණක් සම ලෙස ඇති දියෙහි වසන මේ සත්වයාට යටත් වී මම අසරණව හඬමි. පණ වැනි වූ මා අත්නොහරින්න."

සා තං සුත්වා සාමිකස්ස ගහිතභාවං ඤත්වා තං තම්හා භයා මොචෙතුං හත්ථිනා ච කුළීරෙන ච සද්ධිං සල්ලපන්තී එවමාහ –

ඇතින්න එය ඇසූ සැනින් තම ස්වාමියා හසුවී ඇති බව දැන, ඔහුව ඒ බියෙන් මුදවාගනු පිණිස ඇතා සහ කකුළුවා සමඟ කතා කරමින් මෙසේ කීවාය.

‘‘අය්‍ය න තං ජහිස්සාමි, කුඤ්ජරං සට්ඨිහායනං;

පථබ්‍යා චාතුරන්තාය, සුප්පියො හොසි මෙ තුවං.

"හිමියනි, හැට වයසැති මහා ඇතෙකු වූ ඔබව මම අත්නොහරිමි. සතර සමුදුර කෙළවර කොට ඇති මේ පොළොවෙහි ඔබ මට ඉතා ප්‍රියය."

‘‘යෙ කුළීරා සමුද්දස්මිං, ගඞ්ගාය යමුනාය ච;

තෙසං ත්වං වාරිජො සෙට්ඨො, මුඤ්ච රොදන්තියා පති’’න්ති. (ජා. 1.3.50-51);

"මුහුදේ ද, ගංගා සහ යමුනා ගංගාවන්හි ද යම්තාක් කකුළුවෝ වෙත්ද, ඔවුන් අතර ජලජ සත්ව වූ ඔබ උතුම්ය. හඬන්නා වූ මාගේ ස්වාමියා නිදහස් කරනු මැනවි."

කුළීරො සහ ඉත්ථිසද්දස්සවනෙන ගහණං සිථිලමකාසි. අථ හත්ථිනාගො ‘‘අයමෙවෙතස්ස ඔකාසො’’ති එකං පාදං ගහිතාකාරෙනෙව ඨපෙත්වා දුතියං උක්ඛිපිත්වා තං පිට්ඨිකපාලෙ අක්කමිත්වා විචුණ්ණිකං කත්වා ථොකං ආකඩ්ඪිත්වා තීරෙ ඛිපි. අථ නං සබ්බහත්ථිනො සන්නිපතිත්වා ‘‘අම්හාකං වෙරී’’ති විචුණ්ණයිංසු. එවං තාව ඉත්ථිසද්දො සුවණ්ණකක්කටකස්ස චිත්තං පරියාදියිත්වා තිට්ඨති.

කකුළුවා ස්ත්‍රී ශබ්දය ඇසූ සැනින්ම සිය ග්‍රහණය ලිහිල් කළේය. එවිට ඇතා "මූ මර්ධනය කිරීමට මෙයම අවස්ථාව යැයි" සිතා, එක් පයක් අල්ලාගෙන සිටි පරිද්දෙන්ම තබා, දෙවන පය ඔසවා උගේ පිට කටුව පාගා කුඩු කර, ස්වල්පයක් ඇද වෙරළට දැමුවේය. එවිට අනෙක් සියලු ඇතුන් එක්රැස් වී "මූ අපේ සතුරාය" කියා ඌව කුඩු පට්ටම් කර දැමූහ. මෙසේ ස්ත්‍රී ශබ්දය රන් කකුළුවාගේ සිත පැහැරගෙන පවතී.

සුවණ්ණමොරොපි [Pg.19] හිමවන්තං අනුපවිසිත්වා මහන්තං පබ්බතගහනං නිස්සාය වසන්තො නිච්චකාලං සූරියස්ස උදයකාලෙ සූරියමණ්ඩලං උල්ලොකෙත්වා අත්තනො රක්ඛං කරොන්තො එවං වදති –

රන් මොනරා ද හිමාලයට වැදී මහා පර්වත ගහනයක වාසය කරමින්, නිරන්තරයෙන් සූර්යයා උදාවන වේලාවට සූර්ය මණ්ඩලය දෙස බලා තමාට ආරක්ෂාව සලසා ගනු පිණිස මෙසේ කියයි.

‘‘උදෙතයං චක්ඛුමා එකරාජා,හරිස්සවණ්ණො පථවිප්පභාසො;

තං තං නමස්සාමි හරිස්සවණ්ණං පථවිප්පභාසං,තයාජ්ජ ගුත්තා විහරෙමු දිවසං.

"සියල්ල දකින්නා වූ, අසමසම රජෙක් බඳු වූ, රන්වන් පැහැ ඇති, පෘථිවිය ආලෝකවත් කරන මේ සූර්ය තෙමේ උදාවෙයි. රන්වන් වූ පෘථිවිය ආලෝකවත් කරන ඒ ඔබ වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි. ඔබ වහන්සේ විසින් රකින ලදුව අපි අද දවස පුරා සුවසේ වසමු."

‘‘යෙ බ්‍රාහ්මණා වෙදගූ සබ්බධම්මෙ,තෙ මෙ නමො තෙ ච මං පාලයන්තු;

නමත්ථු බුද්ධානං නමත්ථු බොධියා,නමො විමුත්තානං නමො විමුත්තියා;

ඉමං සො පරිත්තං කත්වා,මොරො චරති එසනා’’ති. (ජා. 1.2.17);

"සියලු ධර්මයන්හි පරතෙරට පත් වූ යම් බ්‍රාහ්මණයෝ (බුදුවරු) වෙත් ද, ඔවුහු මගේ නමස්කාරය පිළිගනිත්වා! ඔවුහු මා රකිත්වා! බුදුවරුන්ට නමස්කාර වේවා! සම්බෝධියට නමස්කාර වේවා! මිදුණු උතුමන්ට නමස්කාර වේවා! විමුක්තියට නමස්කාර වේවා!" රන් මොනරා මෙම පිරිත කියා ආහාර සොයා හැසිරෙයි.

සො දිවසං ගොචරං ගහෙත්වා සායන්හසමයෙ වසනට්ඨානං පවිසන්තො අත්ථඞ්ගතං සූරියමණ්ඩලං ඔලොකෙත්වාපි ඉමං ගාථං වදති –

ඔහු දවස පුරා ආහාර ගෙන සවස් කාලයේ වාසස්ථානයට එන විට ද බැස යන සූර්ය මණ්ඩලය දෙස බලා මෙම ගාථාව පවසයි.

‘‘අපෙතයං චක්ඛුමා එකරාජා,හරිස්සවණ්ණො පථවිප්පභාසො;

තං තං නමස්සාමි හරිස්සවණ්ණං පථවිප්පභාසං,තයාජ්ජ ගුත්තා විහරෙමු රත්තිං.

"සියල්ල දකින්නා වූ, අසමසම රජෙක් බඳු වූ, රන්වන් පැහැ ඇති, පෘථිවිය ආලෝකවත් කරන මේ සූර්ය තෙමේ බැස යයි. රන්වන් වූ පෘථිවිය ආලෝකවත් කරන ඒ ඔබ වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි. ඔබ වහන්සේ විසින් රකින ලදුව අපි අද රාත්‍රිය පුරා සුවසේ වසමු."

‘‘යෙ බ්‍රාහ්මණා වෙදගූ සබ්බධම්මෙ,තෙ මෙ නමො තෙ ච මං පාලයන්තු;

නමත්ථු බුද්ධානං නමත්ථු බොධියා,නමො විමුත්තානං නමො විමුත්තියා;

ඉමං සො පරිත්තං කත්වා,මොරො වාසමකප්පයී’’ති. (ජා. 1.2.18);

"සියලු ධර්මයන්හි පරතෙරට පත් වූ යම් බ්‍රාහ්මණයෝ (බුදුවරු) වෙත් ද, ඔවුහු මගේ නමස්කාරය පිළිගනිත්වා! ඔවුහු මා රකිත්වා! බුදුවරුන්ට නමස්කාර වේවා! සම්බෝධියට නමස්කාර වේවා! මිදුණු උතුමන්ට නමස්කාර වේවා! විමුක්තියට නමස්කාර වේවා!" රන් මොනරා මෙම පිරිත කියා වාසය කරයි.

ඉමිනා නියාමෙන සත්ත වස්සසතානි වීතිනාමෙත්වා එකදිවසං පරිත්තකම්මතො පුරෙතරමෙව මොරකුක්කුටිකාය සද්දං සුත්වා පරිත්තකම්මං අසරිත්වා රඤ්ඤා පෙසිතස්ස ලුද්දකස්ස වසං උපගතො. එවං ඉත්ථිසද්දො සුවණ්ණමොරස්ස චිත්තං පරියාදියිත්වා තිට්ඨතීති. ඡාතපබ්බතවාසී දහරො පන සුධාමුණ්ඩකවාසී දහරො ච ඉත්ථිසද්දං සුත්වා අනයබ්‍යසනං පත්තාති.

මේ අයුරින් වසර හත්සියයක් ගත කොට, දිනක් පිරිත් කීමටත් පෙර මෝර කිකිළියකගේ ශබ්දය ඇසී, පිරිත් කීම අමතක වී රජු විසින් එවන ලද වැද්දාට හසු විය. මෙසේ ස්ත්‍රී ශබ්දය රන් මොනරාගේ ද සිත පැහැරගත්තේය. ඡාත පර්වතයේ වැසි තරුණ භික්ෂුව ද, සුධමුණ්ඩකයෙහි වැසි තරුණ භික්ෂුව ද ස්ත්‍රී ශබ්දය ඇසීමෙන් මහත් විනාශයට පත් වූහ.

3. තතියෙ [Pg.20] ඉත්ථිගන්ධොති ඉත්ථියා චතුසමුට්ඨානිකං ගන්ධායතනං. ස්වායං ඉත්ථියා සරීරගන්ධො දුග්ගන්ධො හොති, කායාරුළ්හො පන ආගන්තුකඅනුලෙපනාදිගන්ධො ඉධ අධිප්පෙතො. එකච්චා හි ඉත්ථී අස්සගන්ධිනී හොති, එකච්චා මෙණ්ඩකගන්ධිනී, එකච්චා සෙදගන්ධිනී, එකච්චා සොණිතගන්ධිනී. එකච්චො අන්ධබාලො එවරූපායපි ඉත්ථියා රජ්ජතෙව. චක්කවත්තිනො පන ඉත්ථිරතනස්ස කායතො චන්දනගන්ධො වායති, මුඛතො ච උප්පලගන්ධො. අයං න සබ්බාසං හොති, ආගන්තුකඅනුලෙපනාදිගන්ධොව ඉධ අධිප්පෙතො. තිරච්ඡානගතා පන හත්ථිඅස්සගොණාදයො තිරච්ඡානගතානං සජාතිඉත්ථීනං උතුගන්ධෙන යොජනද්වියොජනතියොජනචතුයොජනම්පි ගච්ඡන්ති. ඉත්ථිකායෙ ගන්ධො වා හොතු ඉත්ථියා නිවත්ථනිවාසනඅනුලිත්තාලෙපනපිළන්ධමාලාදිගන්ධො වා, සබ්බොපි ඉත්ථිගන්ධොත්වෙව වෙදිතබ්බො.

3. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඉත්ථිගන්ධ’ යනු ස්ත්‍රියකගේ සතර වැදෑරුම් හේතූන්ගෙන් උපන් ගන්ධයයි. ස්ත්‍රියකගේ ස්වභාවික ශරීර ගන්ධය දුර්ගන්ධ වුවත්, මෙහිදී අදහස් කරන්නේ සිරුරේ ගල්වන ලද නානාප්‍රකාර සුවඳ විලවුන් ආදියේ ආගන්තුක ගන්ධයයි. මන්දයත් සමහර ස්ත්‍රීන්ගේ සිරුරෙන් අශ්ව ගන්ධයක් ද, ඇතැමෙකුගෙන් එළු ගන්ධයක් ද, ඇතැමෙකුගෙන් දහඩිය ගන්ධයක් ද, තවත් ඇතැමෙකුගෙන් ලේ ගන්ධයක් ද නිකුත් වේ. එහෙත් අතිශයින් මෝහයෙන් පිරුණු ඇතැම් පෘථග්ජනයෝ මෙවැනි ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ද ඇලෙන්නාහ. සක්විති රජුගේ ස්ත්‍රී රත්නයේ සිරුරෙන් සඳුන් සුවඳ ද, මුඛයෙන් මහනෙල් මල් සුවඳ ද විහිදේ. මෙය සෑම ස්ත්‍රියකටම පොදු නැති බැවින්, මෙහිදී අදහස් කරන්නේ ආගන්තුක වූ සුවඳ විලවුන් ආදියේ ගන්ධයයි. තවද තිරිසන් සතුන් වූ ඇතා, අශ්වයා, ගවයා ආදීන් තම වර්ගයේ ගැහැණු සතුන්ගේ ලිංගික ගන්ධය (උතු ගන්ධය) නිසා යොදුන, දෙයොදුන, තුන් යොදුන මෙන්ම සිව් යොදුනක් දුර පවා යති. ස්ත්‍රියකගේ සිරුරේ ගන්ධය වේවා, ඇඳි වස්ත්‍රවල හෝ ගෑ සුවඳ විලවුන්වල හෝ පැළඳි මල් මාලාවන්ගේ ගන්ධය වේවා, ඒ සියල්ලම ස්ත්‍රී ගන්ධය ලෙසම දත යුතුය.

4. චතුත්ථෙ ඉත්ථිරසොති ඉත්ථියා චතුසමුට්ඨානිකං රසායතනං. තිපිටකචූළනාගචූළාභයත්ථෙරා පන ‘‘ස්වායං ඉත්ථියා කිංකාරපටිස්සාවිතාදිවසෙන සවනරසො චෙව පරිභොගරසො ච, අයං ඉත්ථිරසො’’ති වදන්ති. කිං තෙන? යො පනායං ඉත්ථියා ඔට්ඨමංසසම්මක්ඛනඛෙළාදිරසොපි, සාමිකස්ස දින්නයාගුභත්තාදීනං රසොපි, සබ්බො සො ඉත්ථිරසොත්වෙව වෙදිතබ්බො. අනෙකෙ හි සත්තා අත්තනො මාතුගාමෙන යංකිඤ්චි සහත්ථා දින්නමෙව මධුරන්ති ගහෙත්වා අනයබ්‍යසනං පත්තාති.

4. සතරවන සූත්‍රයෙහි ‘ඉත්ථිරසෝ’ යනු ස්ත්‍රියකගේ සතර ආකාර වූ (කර්ම, චිත්ත, උතු, ආහාර) කරුණුවලින් හටගත් රස ආයතනයයි. එසේ වුවද, තිපිටක චූළනාග හා චූළාභය තෙරුන් වහන්සේලා පවසන්නේ, “ස්ත්‍රිය විසින් ‘මම කුමක් කරම්ද?’ යනාදී වශයෙන් පවසන වචන ඇසීමේ රසය හා ඇය පරිභෝග කිරීමේ රසය ඉත්ථි රසය” යනුවෙනි. එයින් කුමන ප්‍රයෝජනයක්ද? ස්ත්‍රියකගේ තොල් මස්හි තැවරුණු කෙළ ආදී රසය මෙන්ම ස්වාමියාට ඇය විසින් දෙනු ලබන කැඳ බත් ආදියේ රසය ද යන මේ සියල්ලම ‘ඉත්ථි රස’ යනුවෙන්ම දත යුතුය. සත්‍යයකි, බොහෝ සත්වයෝ තමන්ගේ ස්ත්‍රිය විසින් තම දෑතින්ම දෙන ලද යම්කිසි දෙයක් මධුර යයි ගෙන විපතට හා විනාශයට පත් වූහ.

5. පඤ්චමෙ ඉත්ථිඵොට්ඨබ්බොති ඉත්ථියා කායසම්ඵස්සො, ඉත්ථිසරීරාරුළ්හානං වත්ථාලඞ්කාරමාලාදීනම්පි ඵස්සො ඉත්ථිඵොට්ඨබ්බොත්වෙව වෙදිතබ්බො. සබ්බොපෙස පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදියති මහාචෙතියඞ්ගණෙ ගණසජ්ඣායං ගණ්හන්තස්ස දහරභික්ඛුනො විසභාගාරම්මණඵස්සො වියාති.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඉත්ථිඵොට්ඨබ්බෝ’ යනු ස්ත්‍රියකගේ ශරීර ස්පර්ශය මෙන්ම, ස්ත්‍රී ශරීරයෙහි දැවටී පවතින වස්ත්‍ර, අබරණ, මල් ආදියේ ස්පර්ශය ද ‘ඉත්ථි ස්පර්ශය’ යනුවෙන්ම දත යුතුය. මේ සියලු ස්පර්ශයන් පුරුෂයාගේ සිත සම්පූර්ණයෙන්ම මැඬ පවත්වයි. එය මහා චෛත්‍ය මළුවෙහි සමූහ සජ්ඣායනා පවත්වන දහරා භික්ෂුවකගේ සිත (විසභාග අරමුණක් වූ) ස්ත්‍රී ස්පර්ශය විසින් මැඬ පවත්වන්නාක් මෙනි.

ඉති සත්ථා සත්තානං ආසයානුසයවසෙන රූපාදීසු එකෙකං ගහෙත්වා අඤ්ඤං ඊදිසං න පස්සාමීති ආහ. යථා හි රූපගරුකස්ස පුරිසස්ස ඉත්ථිරූපං චිත්තුප්පාදං ගමෙති පලිබුන්ධති බජ්ඣාපෙති බද්ධාපෙති මොහෙති සංමොහෙති, න තථා සෙසා සද්දාදයො. යථා ච සද්දාදිගරුකානං සද්දාදයො, න තථා රූපාදීනි ආරම්මණානි. එකච්චස්ස ච රූපාදීසු එකමෙවාරම්මණං චිත්තං පරියාදියති, එකච්චස්ස ද්වෙපි තීණිපි චත්තාරිපි පඤ්චපි. ඉති ඉමෙ [Pg.21] පඤ්ච සුත්තන්තා පඤ්චගරුකවසෙන කථිතා, න පඤ්චගරුකජාතකවසෙන. පඤ්චගරුකජාතකං පන සක්ඛිභාවත්ථාය ආහරිත්වා කථෙතබ්බං. තත්‍ර හි අමනුස්සෙහි කන්තාරමජ්ඣෙ කතාය ආපණාදිවිචාරණාය මහාපුරිසස්ස පඤ්චසු සහායෙසු රූපගරුකො රූපාරම්මණෙ බජ්ඣිත්වා අනයබ්‍යසනං පත්තො, සද්දාදිගරුකා සද්දාරම්මණාදීසු. ඉති තං සක්ඛිභාවත්ථාය ආහරිත්වා කථෙතබ්බං. ඉමෙ පන පඤ්ච සුත්තන්තා පඤ්චගරුකවසෙනෙව කථිතා.

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ සත්වයන්ගේ ආශය හා අනුශයයන්ගේ වශයෙන් රූප ආදියෙන් එකිනෙක ගෙන, “මීට සමාන වෙනත් අරමුණක් මම නොදකිමි” යි වදාළ සේක. රූපයෙහි ඇලුණු පුරුෂයෙකුගේ සිත ස්ත්‍රී රූපය විසින් යම් සේ කැළඹීමට පත් කරයි ද, වළක්වයි ද, බැඳ තබයි ද, මුළා කරයි ද, ශේෂ වූ ශබ්දාදී අරමුණු එසේ නොකරයි. ශබ්දාදී අරමුණුවල ඇලුණු අය කෙරෙහි ශබ්දාදිය යම් සේ බලපායි ද, රූපය එසේ බල නොපායි. ඇතැම් පුරුෂයෙකුගේ සිත රූපය ආදී අරමුණු අතුරින් එකක් පමණක් මැඬ පවත්වයි; ඇතැමෙකුගේ සිත අරමුණු දෙකක්, තුනක්, හතරක් හෝ පහම මැඬ පවත්වයි. එබැවින් මෙම සූත්‍ර පහ පංච ගරුක (අරමුණු පහට බර වූ) පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් දේශනා කරන ලද්දකි, පංච ගරුක ජාතකය මෙන් නොවේ. එසේ වුවද පංච ගරුක ජාතකය සාක්ෂියක් ලෙස ගෙන මෙහිදී විස්තර කළ යුතුය. එහිදී අමනුෂ්‍යයන් විසින් කාන්තාර මධ්‍යයෙහි මවන ලද නගර වෙළඳසැල් ආදිය දැක, මහා පුරුෂයාණන්ගේ යහළුවන් පස්දෙනා අතුරින් රූපයට බර වූ තැනැත්තා රූපාරම්මණයෙහි බැඳී විනාශයට පත් විය, ශබ්දාදියට බර වූවෝ ද එසේම වූහ. එබැවින් එය සාක්ෂි වශයෙන් ගෙන දේශනා කළ යුතුය. එහෙත් මෙම සූත්‍ර පස දේශනා කරන ලද්දේ අරමුණු පහට බර වූ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙනි.

6. යස්මා ච න කෙවලං පුරිසායෙව පඤ්චගරුකා හොන්ති, ඉත්ථියොපි හොන්තියෙව, තස්මා තාසම්පි වසෙන පුන පඤ්ච සුත්තන්තෙ කථෙසි. තෙසම්පි අත්ථො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. වත්ථූසුපි පඨමසුත්තෙ ලොහපාසාදද්වාරෙ ඨිතං දහරං ඔලොකෙත්වා මතාය රාජොරොධාය වත්ථු වෙදිතබ්බං. තං හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව.

6. අරමුණු පහ කෙරෙහි ඇලී ගැලී සිටින්නේ පුරුෂයන් පමණක්ම නොවන බැවින් ද, ස්ත්‍රීන් ද එසේම වන බැවින් ද, ඔවුන් උදෙසා ද නැවත සූත්‍ර පහක් වදාළ සේක. ඒවායේ ද අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදිම දත යුතුය. වස්තු කථාවලදී ද, පළමු සූත්‍රයෙහි ලෝවාමහාපාය දොරටුව අසල සිටි දහරා භික්ෂුවක දෙස බලා මියගිය රජ බිසවකගේ කථාව දත යුතුය. එය යට විස්තර කරන ලද්දේමය.

7. දුතියසුත්තෙ බාරාණසියං රූපූපජීවිනො මාතුගාමස්ස වත්ථු වෙදිතබ්බං. ගුත්තිලවීණාවාදකො කිරෙකිස්සා ඉත්ථියා සහස්සං පහිණි, සා තං උප්පණ්ඩෙත්වා ගණ්හිතුං න ඉච්ඡි. සො ‘‘කරිස්සාමෙත්ථ කත්තබ්බ’’න්ති සායන්හකාලසමනන්තරෙ අලඞ්කතපටියත්තො තස්සා ගෙහස්ස අභිමුඛට්ඨානෙ අඤ්ඤස්මිං ගෙහද්වාරෙ නිසින්නො වීණාය තන්තියො සමෙ ගුණෙ පතිට්ඨාපෙත්වා තන්තිස්සරෙන ගීතස්සරං අනතික්කමන්තො ගායි. සා ඉත්ථී තස්ස ගීතසද්දං සුත්වා ද්වාරන්ති සඤ්ඤාය ‘‘විවටවාතපානෙන තස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති ආකාසෙයෙව ජීවිතක්ඛයං පත්තා.

7. දෙවන සූත්‍රයෙහි බරණැස රූපජීවී ස්ත්‍රියකගේ කථාව දත යුතුය. එහි විස්තරය මෙසේය: ගුත්තිල වීණා වාදකයා එක් ස්ත්‍රියක වෙත කහවණු දහසක් යැවීය. ඇය එයට උසුළු විසුළු කොට භාර ගැනීමට අකමැති වූවාය. ඔහු “මීට කළ යුතු දෙය කරන්නෙමි” යි සිතා, සවස් කාලයෙහි මනාව සැරසී ඇගේ නිවසට ඉදිරිපිට වූ වෙනත් නිවසක දොරටුව අසල හිඳ වීණාවෙහි තත් නිසි පරිදි ගළපා, වීණා නාදය හා ගායනා හඬ එක්කොට මිහිරි ලෙස ගී ගැයීය. ඒ ස්ත්‍රිය ඔහුගේ ගී හඬ ඇසී “විවෘත කළ කවුළුවෙන් ඔහු වෙත යන්නෙමි” යි යන අදහසින් පැනීමෙන් අහසේදීම ජීවිතක්ෂයට පත් වූවාය.

8. තතියසුත්තෙ චක්කවත්තිරඤ්ඤො කායතො චන්දනගන්ධො වායති, මුඛතො ච උප්පලගන්ධොති ඉදං ආහරිතබ්බං. ඉදං චෙත්ථ වත්ථු වෙදිතබ්බං. සාවත්ථියං කිරෙකිස්සා කුටුම්බිකධීතාය සාමිකො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා, ‘‘න සක්කා මයා අයං ධම්මො ගිහිභූතෙන පූරෙතු’’න්ති අඤ්ඤතරස්ස පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. අථස්ස භරියං ‘‘අස්සාමිකා අය’’න්ති ඤත්වා රාජා පසෙනදිකොසලො අන්තෙපුරං ආහරාපෙත්වා එකදිවසං එකං නීලුප්පලකලාපං ආදාය අන්තෙපුරං පවිට්ඨො එකෙකිස්සා එකෙකං නීලුප්පලං දාපෙසි. පුප්ඵෙසු භාජියමානෙසු තස්සා ඉත්ථියා ද්වෙ හත්ථං [Pg.22] පත්තානි. සා පහට්ඨාකාරං දස්සෙත්වා උපසිඞ්ඝිත්වා පරොදි. රාජා තස්සා උභයාකාරං දිස්වා තං පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි. සා අත්තනො පහට්ඨකාරණඤ්ච රොදනකාරණඤ්ච කථෙසි. යාවතතියං කථිතෙපි රාජා අස්සද්දහන්තො පුනදිවසෙ සකලරාජනිවෙසනෙ සබ්බමාලාවිලෙපනාදිසුගන්ධගන්ධං හරාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ තං ඉත්ථිං ‘‘කතරො තෙ ථෙරො’’ති පුච්ඡිත්වා, ‘‘අය’’න්ති වුත්තෙ ඤත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝො ගච්ඡතු, අම්හාකං අසුකත්ථෙරො අනුමොදනං කරිස්සතී’’ති ආහ. සත්ථා තං භික්ඛුං ඨපෙත්වා විහාරං ගතො. ථෙරෙ අනුමොදනං වත්තුං ආරද්ධමත්තෙ සකලං රාජනිවෙසනං ගන්ධපූරං විය ජාතං. රාජා ‘‘සච්චමෙවෙසා ආහා’’ති පසීදිත්වා පුනදිවසෙ සත්ථාරං තං කාරණං පුච්ඡි. සත්ථා ‘‘අයං අතීතෙ ධම්මකථං සුණන්තො ‘සාධු සාධූ’ති සාධුකාරං පවත්තෙන්තො සක්කච්චං අස්සොසි, තම්මූලකො තෙන මහාරාජ අයමානිසංසො ලද්ධො’’ති ආචික්ඛි.

8. තුන්වන සූත්‍රයෙහි සක්විති රජුගේ කයින් සඳුන් සුවඳ ද, මුඛයෙන් මහනෙල් මල් සුවඳ ද හමන බව කියවෙන කථාව මෙහි ගෙන ආ යුතුය. එහි කථා වස්තුව මෙසේ දත යුතුය: සැවැත් නුවර එක් සිටු දියණියකගේ ස්වාමියා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා, “ගිහිව සිට මෙම ධර්මය සම්පූර්ණ කළ නොහැක” යි සිතා එක්තරා පිණ්ඩපාතික තෙරුන් වහන්සේ නමක් සමීපයෙහි පැවිදි විය. ඉක්බිති ඇය ස්වාමියෙකු නැති තැනැත්තියකැයි දැන පසේනදී කොසොල් රජතුමා ඇය අන්තඃපුරයට ගෙන්වා ගත්තේය. එක් දිනක් රජතුමා නිල් මහනෙල් මල් මිටියක් ගෙන අන්තඃපුරයට වැද එක් එක් ස්ත්‍රියට එක බැගින් මහනෙල් මල් ලබා දුන්නේය. මල් බෙදා දීමේදී ඒ ස්ත්‍රියට මල් දෙකක් ලැබුණි. ඇය සතුටු ස්වභාවයක් පෙන්වා, පසුව මල ඉඹ බලා හැඬුවාය. රජතුමා ඇගේ සිනහව හා හැඬීම යන දෙකම දැක ඇය කැඳවා ඒ ගැන විමසීය. ඇය සිනහ වීමට හා හැඬීමට හේතුව පැවසීය. තෙවරක්ම පැවසූවත් රජතුමා එය විශ්වාස නොකළේය. පසුදින මුළු රජ මාලිගයේම සියලු මල් සුවඳ හා සුවඳ විලවුන් ඉවත් කරවා, බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට අසුන් පනවා මහා දානයක් පිරිනැමීය. වළඳා අවසානයේ ඒ ස්ත්‍රියගෙන් “ඔබේ තෙරුන් වහන්සේ කවුද?” යි විමසූ විට, “මේ ඒ තෙරුන් වහන්සේය” යි ඇය පැවසුවාය. රජතුමා ඒ බව දැන ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ සංඝයා වහන්සේ සමඟ වැඩම කළ මැනවි, අසවල් තෙරුන් වහන්සේ අපට අනුමෝදනාව පවත්වනු ඇත” යි පැවසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව නවත්වා විහාරයට වැඩම කළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ අනුමෝදනාව පටන් ගත් සැණින් මුළු රජ මාලිගයම සුවඳින් පිරී ගියාක් මෙනි. “ඈ පැවසුවේ සත්‍යයකි” යි රජතුමා පැහැදී පසුදින ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ඒ ගැන විමසීය. “මහරජ, මොහු අතීතයෙහි ධර්ම කථාවක් අසන කල්හි ‘සාධු සාධු’ යයි සාධුකාර දෙමින් ගෞරවයෙන් ශ්‍රවණය කළේය. ඒ පින හේතුවෙන් ඔහුට මෙම ආනිශංසය ලැබුණි” යි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ සේක.

‘‘සද්ධම්මදෙසනාකාලෙ, සාධු සාධූති භාසතො;

මුඛතො ජායතෙ ගන්ධො, උප්පලංව යථොදකෙ’’ති.

“සද්ධර්ම දේශනා කරන කල්හි, ‘සාධු සාධු’ යයි පවසන්නාගේ මුඛයෙන්, ජලයෙහි උපන් මහනෙල් මලක මෙන් සුවඳක් හට ගනී.” මෙය තුන්වන සූත්‍රයේ විස්තරයයි.

සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ඉමස්මිං වග්ගෙ වට්ටමෙව කථිතං.

සෙසු සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලිය. මෙම වර්ගයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැනම දේශනා කරන ලදී.

රූපාදිවග්ගවණ්ණනා.

රූපාදි වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

2. නීවරණප්පහානවග්ගවණ්ණනා

2. නීවරණප්පහාන වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

11. දුතියස්ස පඨමෙ එකධම්මම්පීති එත්ථ ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්තී’’තිආදීසු (ධ. ස. 121) විය නිස්සත්තට්ඨෙන ධම්මො වෙදිතබ්බො. තස්මා එකධම්මම්පීති නිස්සත්තං එකසභාවම්පීති අයමෙත්ථ අත්ථො. අනුප්පන්නොවාති එත්ථ පන ‘‘භූතානං වා සත්තානං ඨිතියා සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහාය (ම. නි. 1.402; සං. නි. 2.11) යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා’’ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) එවමාදීසු විය [Pg.23] සමුච්චයත්ථො වාසද්දො දට්ඨබ්බො, න විකප්පත්ථො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යෙන ධම්මෙන අනුප්පන්නො ච කාමච්ඡන්දො උප්පජ්ජති, උප්පන්නො ච කාමච්ඡන්දො භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය සංවත්තති, තමහං යථා සුභනිමිත්තං, එවං අඤ්ඤං න පස්සාමීති. තත්ථ අනුප්පන්නොති අජාතො අසඤ්ජාතො අපාතුභූතො අසමුදාගතො. කාමච්ඡන්දොති ‘‘යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දී කාමතණ්හා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1156) නයෙන විත්ථාරිතං කාමච්ඡන්දනීවරණං. උප්පජ්ජතීති නිබ්බත්තති පාතුභවති. සො පනෙස අසමුදාචාරවසෙන වා අනනුභූතාරම්මණවසෙන වා අනුප්පන්නො උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤථා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නො නාම නත්ථි.

11. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'එකධම්මම්පි' (එක් දහමකුදු) යන්නෙහි, 'එකල්හි ධර්මයෝ වෙති' යනාදී තැන්වල මෙන් සත්ත්වයෙකු නොවන ස්වභාවය යන අර්ථයෙන් 'ධර්මය' යැයි දත යුතුය. එබැවින් 'එකධම්මම්පි' යන්නෙන් සත්ත්වයෙකු නොවන එක් ස්වභාවයක් යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'අනුප්පන්නෝ වා' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය 'භූත වූ සත්ත්වයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස හෝ' යනාදී තැන්වල මෙන් සමුච්චය (එකට එක් කිරීමේ) අර්ථයෙහි දත යුතුය, විකල්ප අර්ථයකින් නොවේ. මෙහි අර්ථය නම් - යම් ධර්මයක් (සුභ නිමිත්තක්) හේතුවෙන් නූපන් කාමච්ඡන්දය උපදී ද, උපන් කාමච්ඡන්දය වැඩීම හා පැතිරීම පිණිස පවතී ද, ඒ සුභ නිමිත්ත මෙන් වෙනත් කිසිදු ධර්මයක් මම නොදකිමි යන්නයි. එහි 'අනුප්පන්නෝ' යනු නූපන්, හට නොගත්, පහළ නොවූ, මතු නොවූ ස්වභාවයයි. 'කාමච්ඡන්දෝ' යනු පංච කාමයන් කෙරෙහි පවතින කාමච්ඡන්දය, කාමරාගය, කාමනන්දිය, කාමතණ්හාව යනාදී වශයෙන් විස්තර කරන ලද කාමච්ඡන්ද නීවරණයයි. 'උප්පජ්ජති' යනු උපදියි, ප්‍රකට වෙයි. එය වනාහි කෙලෙස් නොවෘත්තී වීමෙන් (නැවත නැවත මතු නොවීමේ අර්ථයෙන්) හෝ මෙයට පෙර අත්නොවිඳි අරමුණක වසයෙන් හෝ නූපන් කාමච්ඡන්දය උපදින බව දත යුතුය. මන්ද යත්, අක්මුල් නැති සංසාරයේ (කිසිදා) නූපන් කාමච්ඡන්දයක් නම් නැත.

තත්ථ එකච්චස්ස වත්තවසෙන කිලෙසො න සමුදාචරති, එකච්චස්ස ගන්ථධුතඞ්ගසමාධි- විපස්සනානවකම්මාදීනං අඤ්ඤතරවසෙන. කථං? එකච්චො හි වත්තසම්පන්නො හොති, තස්ස ද්වෙඅසීති ඛුද්දකවත්තානි චුද්දස මහාවත්තානි චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණපානීයමාළකඋපොසථාගාරආගන්තුකගමිකවත්තානි ච කරොන්තස්සෙව කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස වත්තං විස්සජ්ජෙත්වා භින්නවත්තස්ස චරතො අයොනිසොමනසිකාරඤ්චෙව සතිවොස්සග්ගඤ්ච ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

එහිදී ඇතැමෙකුට වත්පිළිවෙත් පිරීමේ බලයෙන් කෙලෙස් මතු නොවේ, ඇතැමෙකුට ග්‍රන්ථ ධුරය, ධුතාංග, සමාධි, විදර්ශනා සහ අලුත් වැඩකටයුතු (නවකම්ම) යනාදීන්ගෙන් එකක බලයෙන් (කෙලෙස් මතු නොවේ). ඒ කෙසේද? ඇතැමෙක් වත්පිළිවෙත්වලින් යුක්ත වේ. ඔහු අසූ දෙකක් වූ කුඩා වත්, දහහතරක් වූ මහා වත්, සේයාංගනය, බෝධියංගනය, පැන් මලුව, උපෝසථාගාරය, ආගන්තුක හා ගමික වත් පිළිවෙත් පුරන කල්හිම කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ. එහෙත් පසුව ඔහු ඒ වත්පිළිවෙත් අතහැර, වත් බිඳුණු අයෙකු ලෙස හැසිරෙන විට අයෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සිහිය අතහැරීම නිසා කෙලෙස් උපදී. මෙසේ නොවෘත්තී වීමේ වසයෙන් ද නූපන් කෙලෙස් උපදින්නේ නමි.

එකච්චො ගන්ථයුත්තො හොති, එකම්පි නිකායං ගණ්හාති ද්වෙපි තයොපි චත්තාරොපි පඤ්චපි. තස්ස තෙපිටකං බුද්ධවචනං අත්ථවසෙන පාළිවසෙන අනුසන්ධිවසෙන පුබ්බාපරවසෙන ගණ්හන්තස්ස සජ්ඣායන්තස්ස වාචෙන්තස්ස දෙසෙන්තස්ස පකාසෙන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස ගන්ථකම්මං පහාය කුසීතස්ස චරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

ඇතැමෙක් ග්‍රන්ථ ධුරයෙහි (පර්යාප්ති ධර්මය ඉගෙනීමෙහි) කැප වී සිටියි. ඔහු එක් නිකායක් හෝ නිකායන් දෙකක්, තුනක්, හතරක් හෝ පහම හෝ ඉගෙන ගනියි. ඔහු ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය අර්ථ වසයෙන්, පාලි වසයෙන්, අනුසන්ධි වසයෙන් සහ පූර්වාපර සම්බන්ධය වසයෙන් උගන්නා විට, සජ්ඣායනා කරන විට, අනුන්ට උගන්වන විට, ධර්මය දේශනා කරන විට සහ විස්තර කර දෙන විට කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ. පසුව ඔහු ඒ ග්‍රන්ථ ධුරය අතහැර අලසව වසන විට අයෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සිහිය ගිලිහීම නිසා කෙලෙස් උපදියි. මෙසේ ද නොවෘත්තී වීමේ වසයෙන් නූපන් කෙලෙස් උපදින්නේ නමි.

එකච්චො පන ධුතඞ්ගධරො හොති, තෙරස ධුතඞ්ගගුණෙ සමාදාය වත්තති. තස්ස පන ධුතඞ්ගගුණෙ පරිහරන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස ධුතඞ්ගානි විස්සජ්ජෙත්වා බාහුල්ලාය ආවත්තස්ස චරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

ඇතැමෙක් ධුතාංග ධරයෙක් වෙයි. ඔහු තෙළෙස් ධුතාංග ගුණයන් සමාදන්ව පිළිපදියි. ඔහු ඒ ධුතාංග ගුණයන් ආරක්ෂා කරමින් වසන තාක් කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ. පසුව ඔහු ඒ ධුතාංග අතහැර පිරිකර බහුල කරගැනීම (බාහුල්‍යය) සඳහා හැරී අලසව හැසිරෙන විට අයෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සිහිය ගිලිහීම හේතුවෙන් කෙලෙස් උපදියි. මෙසේ ද නොවෘත්තී වීමේ වසයෙන් නූපන් කෙලෙස් උපදින්නේ නමි.

එකච්චො [Pg.24] අට්ඨසු සමාපත්තීසු චිණ්ණවසී හොති, තස්ස පඨමජ්ඣානාදීසු ආවජ්ජනවසිආදීනං වසෙන විහරන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස පරිහීනජ්ඣානස්ස වා විස්සට්ඨජ්ඣානස්ස වා භස්සාදීසු අනුයුත්තස්ස විහරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

ඇතැමෙක් අෂ්ට සමාපත්තීන්හි මනාව පුහුණු කළ වසීභාවය ඇත්තෙක් වෙයි. ඔහු ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙහි ආවජ්ජන වසී ආදී වසයෙන් වසන විට කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ. පසුව යම් හේතුවකින් ධ්‍යානයෙන් පිරිහී හෝ ධ්‍යානය අතහැර හෝ නිශ්ඵල කතාවන්හි (තිරශ්චීන කතාවන්හි) යෙදී වසන විට අයෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සිහිය ගිලිහීම නිසා කෙලෙස් උපදියි. මෙසේ ද නොවෘත්තී වීමේ වසයෙන් නූපන් කාමච්ඡන්දය උපදින්නේ නමි.

එකච්චො පන විපස්සකො හොති, සත්තසු වා අනුපස්සනාසු අට්ඨාරසසු වා මහාවිපස්සනාසු කම්මං කරොන්තො විහරති. තස්සෙවං විහරතො කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස විපස්සනාකම්මං පහාය කායදළ්හීබහුලස්ස විහරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

ඇතැමෙක් විදර්ශනා වඩන්නෙක් වෙයි. ඔහු සත් විදර්ශනා අනුපස්සනාවන්හි හෝ දහඅට මහා විදර්ශනාවන්හි යෙදී වසයි. ඔහු එසේ වසන තාක් කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ. පසුව ඔහු විදර්ශනා කර්මස්ථානය අතහැර ශරීරය පෝෂණය කිරීමෙහි (සැප සෙවීමෙහි) බහුලව යෙදී වසන විට අයෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සිහිය ගිලිහීම නිසා කෙලෙස් උපදියි. මෙසේ ද නොවෘත්තී වීමේ වසයෙන් නූපන් කෙලෙස් උපදින්නේ නමි.

එකච්චො නවකම්මිකො හොති, උපොසථාගාරභොජනසාලාදීනි කාරෙති. තස්ස තෙසං උපකරණානි චින්තෙන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස නවකම්මෙ නිට්ඨිතෙ වා විස්සට්ඨෙ වා අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

ඇතැමෙක් අලුත් වැඩකටයුතු (නවකම්ම) කරන්නෙක් වෙයි. ඔහු උපෝසථාගාර, දන්හල් ආදිය කරවයි. ඔහු ඒ පිළිබඳව සිතමින් කටයුතු කරන විට කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ. පසුව එම කටයුතු අවසන් වූ විට හෝ එය අතහැර දැමූ විට අයෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සිහිය ගිලිහීම නිසා කෙලෙස් උපදියි. මෙසේ ද නොවෘත්තී වීමේ වසයෙන් නූපන් කාමච්ඡන්දය උපදින්නේ නමි.

එකච්චො පන බ්‍රහ්මලොකා ආගතො සුද්ධසත්තො හොති, තස්ස අනාසෙවනතාය කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස ලද්ධාසෙවනස්ස අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම. එවං තාව අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නස්ස උප්පන්නතා වෙදිතබ්බා.

ඇතැමෙක් බඹලොවින් පැමිණි පිරිසිදු සත්ත්වයෙක් වෙයි. ඔහුට (පෙර භවයන්හි) කෙලෙස් ඇසුරු නොකිරීමේ හේතුවෙන් (මුලදී) කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ. පසුව ඔහු කෙලෙස් ඇසුර ලැබූ විට අයෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සිහිය ගිලිහීම නිසා කෙලෙස් උපදියි. මෙසේ ද නොවෘත්තී වීමේ වසයෙන් නූපන් කාමච්ඡන්දය උපදින්නේ නමි. මෙලෙස කෙලෙස් නොවෘත්තී වීමේ වසයෙන් නූපන් කාමච්ඡන්දය උපදින ආකාරය මුලින්ම දත යුතුය.

කථං අනනුභූතාරම්මණවසෙන? ඉධෙකච්චො අනනුභූතපුබ්බං මනාපියං රූපාදිආරම්මණං ලභති, තස්ස තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම රාගො උප්පජ්ජති. එවං අනනුභූතාරම්මණවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

පෙර අත්නොවිඳි අරමුණු වසයෙන් කෙලෙස් උපදින්නේ කෙසේද? මෙහි ඇතැමෙක් මෙයට පෙර අත්නොවිඳි මනාප වූ රූපාදී අරමුණක් ලබයි. ඔහුට ඒ අරමුණ කෙරෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සිහිය ගිලිහීම නිසා රාගය උපදියි. මෙසේ පෙර අත්නොවිඳි අරමුණු වසයෙන් නූපන් කාමච්ඡන්දය උපදින්නේ නමි.

උප්පන්නොති ජාතො සඤ්ජාතො නිබ්බත්තො අභිනිබ්බත්තො පාතුභූතො. භිය්‍යොභාවායාති පුනප්පුනභාවාය. වෙපුල්ලායාති විපුලභාවාය රාසිභාවාය. තත්ථ සකිං උප්පන්නො කාමච්ඡන්දො න නිරුජ්ඣිස්සති, සකිං නිරුද්ධො [Pg.25] වා ස්වෙව පුන උප්පජ්ජිස්සතීති අට්ඨානමෙතං. එකස්මිං පන නිරුද්ධෙ තස්මිං වා ආරම්මණෙ අඤ්ඤස්මිං වා ආරම්මණෙ අපරාපරං උප්පජ්ජමානො භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය සංවත්තති නාම.

'උප්පන්නෝ' යනු උපන්, මනාව හටගත්, උපන්, ලොව පහළ වූ යන අර්ථයයි. 'බික්යෝභාවාය' යනු නැවත නැවතත් හටගැනීම පිණිසයි. 'වේපුල්ලාය' යනු විශාල බව (පැතිරීම) පිණිස හෙවත් රාශි බවට පැමිණීම පිණිසයි. එහිදී එක්වරක් උපන් කාමච්ඡන්දය නිරුද්ධ නොවේ යැයි හෝ එක්වරක් නිරුද්ධ වූ ඒ කාමච්ඡන්දයම නැවත උපදී යැයි පැවසීම නොවිය හැක්කකි. එහෙත් එක් කාමච්ඡන්දයක් නිරුද්ධ වූ විට, එම අරමුණෙහිම හෝ වෙනත් අරමුණක හෝ එක දිගට හටගන්නා කාමච්ඡන්දයන් වැඩීම හා පැතිරීම පිණිස පවතින්නේ යැයි කියනු ලැබේ.

සුභනිමිත්තන්ති රාගට්ඨානියං ආරම්මණං. ‘‘සනිමිත්තා, භික්ඛවෙ, උප්පජ්ජන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා, නො අනිමිත්තා’’ති එත්ථ නිමිත්තන්ති පච්චයස්ස නාමං. ‘‘අධිචිත්තමනුයුත්තෙන, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනා පඤ්ච නිමිත්තානි කාලෙන කාලං මනසිකාතබ්බානී’’ති (ම. නි. 1.216) එත්ථ කාරණස්ස. ‘‘සො තං නිමිත්තං ආසෙවති භාවෙතී’’ති (අ. නි. 9.35) එත්ථ සමාධිස්ස. ‘‘යං නිමිත්තං ආගම්ම යං නිමිත්තං මනසිකරොතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතී’’ති (අ. නි. 6.27) එත්ථ විපස්සනාය. ඉධ පන රාගට්ඨානියො ඉට්ඨාරම්මණධම්මො ‘‘සුභනිමිත්ත’’න්ති අධිප්පෙතො. අයොනිසොමනසිකරොතොති. ‘‘තත්ථ කතමො අයොනිසොමනසිකාරො? අනිච්චෙ නිච්චන්ති, දුක්ඛෙ සුඛන්ති, අනත්තනි අත්තාති, අසුභෙ සුභන්ති, අයොනිසොමනසිකාරො උප්පථමනසිකාරො, සච්චවිප්පටිකූලෙන වා චිත්තස්ස ආවජ්ජනා අන්වාවජ්ජනා ආභොගො සමන්නාහාරො මනසිකාරො. අයං වුච්චති අයොනිසොමනසිකාරො’’ති (විභ. 936) ඉමස්ස මනසිකාරස්ස වසෙන අනුපායෙන මනසිකරොන්තස්සාති.

"සුභනිමිත්ත" යනු රාගයට පදනම වන අරමුණයි. "මහණෙනි, නිමිති සහිතවම (හේතු සහිතවම) ලාමක අකුසල ධර්මයෝ උපදිති, නිමිති රහිතව නොවෙති" යන මෙහි 'නිමිත්ත' යනු ප්‍රත්‍යයට හෙවත් හේතුවට නමකි. "මහණෙනි, අධිචිත්තයෙහි යෙදුණු භික්ෂුව විසින් කාලයෙන් කාලයට නිමිති පහක් මෙනෙහි කළ යුතුය" යන මෙහි (නිමිත්ත යනු) කාරණයට නමකි. "ඔහු ඒ නිමිත්ත ඇසුරු කරයි, වඩයි" යන මෙහි සමාධියට නමකි. "යම් නිමිත්තක් ඇසුරු කොට, යම් නිමිත්තක් මෙනෙහි කරන තැනැත්තාට නොපමාව ආසවයන්ගේ ක්ෂය වීම සිදු වේ" යන මෙහි විපස්සනාවට නමකි. මෙහිදී නම් රාගයට හේතු වන ප්‍රිය අරමුණු "සුභ නිමිත්ත" ලෙස අදහස් කෙරේ. "අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන්" යන්නෙහි අර්ථය: එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය යනු කුමක්ද? අනිත්‍ය වූ සංස්කාර ධර්මයන්හි නිත්‍ය යැයි ද, දුක් වූ ධර්මයන්හි සැප යැයි ද, අනාත්ම වූ ධර්මයන්හි ආත්ම යැයි ද, අසුභ වූ ධර්මයන්හි සුභ යැයි ද ගැනීම අයෝනිසෝ මනසිකාරයයි. එය වැරදි මඟ මෙනෙහි කිරීමකි. එසේත් නැතිනම් සත්‍යය අවබෝධයට පටහැනි ලෙස සිතෙහි ඇති වන ආවර්ජනය, නැවත නැවත ආවර්ජනය කිරීම, සිත අරමුණට යොමු කිරීම ආදිය මෙයට අයත් වේ. මෙයට අයෝනිසෝ මනසිකාරය යැයි කියනු ලැබේ. මේ මනසිකාරය හේතුවෙන්, වැරදි ක්‍රමයකට මෙනෙහි කරන්නාට යන්න මෙහි අර්ථයයි.

12. දුතියෙ බ්‍යාපාදොති භත්තබ්‍යාපත්ති විය චිත්තස්ස බ්‍යාපජ්ජනං පකතිවිජහනභාවො. ‘‘තත්ථ කතමං බ්‍යාපාදනීවරණං? අනත්ථං මෙ අචරීති ආඝාතො ජායතී’’ති (ධ. ස. 1160) එවං විත්ථාරිතස්ස බ්‍යාපාදනීවරණස්සෙතං අධිවචනං. පටිඝනිමිත්තන්ති අනිට්ඨං නිමිත්තං. පටිඝස්සපි පටිඝාරම්මණස්සපි එතං අධිවචනං. වුත්තම්පි චෙතං අට්ඨකථායං – ‘‘පටිඝම්පි පටිඝනිමිත්තං, පටිඝාරම්මණොපි ධම්මො පටිඝනිමිත්ත’’න්ති. සෙසමෙත්ථ කාමච්ඡන්දෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසුපි. තත්ථ තත්ථ හි විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාමාති.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි, "ව්‍යාපාද" යනු බත් නරක් වීමකදී මෙන් සිත නරක් වීම හෙවත් සිතේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය ගිලිහී යාමයි. "එහි ව්‍යාපාද නීවරණය යනු කුමක්ද? ඔහු මට අහිතක් කළේය යනුවෙන් ඇති වන වෛරය" යනාදී වශයෙන් විස්තර කරන ලද ව්‍යාපාද නීවරණයට මෙය නමකි. "පටිඝ නිමිත්ත" යනු අකමැති (අනිෂ්ට) අරමුණයි. මෙය ද්වේෂයට මෙන්ම ද්වේෂයට අරමුණු වන වස්තූන්ට ද පොදු නමකි. අටුවාවෙහි ද, "පටිඝය ද පටිඝ නිමිත්තකි, පටිඝයට අරමුණු වන ධර්මය ද පටිඝ නිමිත්තකි" යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙහි ඉතිරි විස්තර කාමච්ඡන්දයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි මෙන්ම මෙයින් පසු එන සූත්‍රයන්හි ද ඉතිරි විස්තර කාමච්ඡන්දයෙහි පරිදිම දත යුතුය. ඒ ඒ තැන්වල ඇති විශේෂ කරුණු පමණක් මෙහිදී විස්තර කරමු.

13. තතියෙ ථිනමිද්ධන්ති ථිනඤ්චෙව මිද්ධඤ්ච. තෙසු චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතා ථිනං, ආලසියභාවස්සෙතං අධිවචනං. තිණ්ණං ඛන්ධානං අකම්මඤ්ඤතා මිද්ධං, කපිමිද්ධස්ස [Pg.26] පචලායිකභාවස්සෙතං අධිවචනං. උභින්නම්පි ‘‘තත්ථ කතමං ථිනං? යා චිත්තස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔලීයනා සල්ලීයනා. තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔනාහො පරියොනාහො’’තිආදිනා (ධ. ස. 1162-1163) නයෙන විත්ථාරො වෙදිතබ්බො. අරතීතිආදීනි විභඞ්ගෙ විභත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. වුත්තඤ්හෙතං –

13. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "ථීනමිද්ධ" යනු ථීනය සහ මිද්ධයයි. ඒ අතරින් සිතේ අකර්මණ්‍ය බව "ථීනය" වේ. එය අලස බවට නමකි. නාමස්කන්ධ තුනෙහි (වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර) අකර්මණ්‍ය බව "මිද්ධය" වේ. එය වඳුරන් නිදන්නාක් වැනි ස්වභාවයට හා නිදිමතෙන් ඇසිපිය සැලෙන ස්වභාවයට නමකි. ඒ දෙකෙහිම විස්තරය: "එහි ථීනය යනු කුමක්ද? සිතේ යම් අකර්මණ්‍ය බවක්, පසුබෑමක්, හැකිලීමක් ඇද්ද එයයි. මිද්ධය යනු කුමක්ද? නාමකායේ යම් අකර්මණ්‍ය බවක්, වැසී යාමක්, මුළුමනින්ම වැසී යාමක් ඇද්ද එයයි" යන විභංග පාලියෙහි එන ක්‍රමයට විස්තරාත්මකව දත යුතුය. "අරති" ආදී පද ද විභංගයෙහි විග්‍රහ කර ඇති ආකාරයටම දත යුතුය.

‘‘තත්ථ කතමා අරති? පන්තෙසු වා සෙනාසනෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු වා අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු අරති අරතිතා අනභිරති අනභිරමනා උක්කණ්ඨිතා පරිතස්සිතා, අයං වුච්චති අරති. තත්ථ කතමා තන්දී? යා තන්දී තන්දියනා තන්දිමනතා ආලස්සං ආලස්සායනා ආලස්සායිතත්තං, අයං වුච්චති තන්දී. තත්ථ කතමා විජම්භිතා? යා කායස්ස ජම්භනා විජම්භනා ආනමනා විනමනා සන්නමනා පණමනා බ්‍යාධියකං, අයං වුච්චති විජම්භිතා. තත්ථ කතමො භත්තසම්මදො? යා භුත්තාවිස්ස භත්තමුච්ඡා භත්තකිලමථො භත්තපරිළාහො කායදුට්ඨුල්ලං, අයං වුච්චති භත්තසම්මදො. තත්ථ කතමං චෙතසො ච ලීනත්තං? යා චිත්තස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔලීයනා සල්ලීයනා ලීනං ලීයනා ලීයිතත්තං ථිනං ථියනා ථියිතත්තං චිත්තස්ස, ඉදං වුච්චති චෙතසො ච ලීනත්ත’’න්ති (විභ. 856, 857, 859, 860).

"එහි අරති යනු කුමක්ද? හුදකලා සෙනසුන්හි හෝ උසස් කුසල් දහම්හි (සමථ විපස්සනා) නොඇලීම, නොරැඳීම, කලකිරුණු ස්වභාවය හා තැතිගැනීමයි. තන්දී යනු කුමක්ද? යම් අලස බවක්, මැලි බවක්, කම්මැලි සිතක් ඇද්ද එයයි. විජම්භිතා යනු කුමක්ද? ශරීරයේ ඇති වන යම් තැතිගැනීමක්, ඈනුම් ඇරීමක්, කය එහා මෙහා නැමීමක් ආදී ස්වභාවයන්ය. භත්තසම්මද යනු කුමක්ද? ආහාර අනුභව කළ අයෙකුට ඇති වන ආහාරය නිසා වන මෝහය, වෙහෙස, පීඩාව හා ශරීරයේ අකර්මණ්‍ය බවයි. සිතේ පසුබෑම (චේතසෝ ලීනත්තං) යනු කුමක්ද? සිතේ ඇති වන යම් අකර්මණ්‍ය බවක්, පසුබෑමක්, ගුලි වීමක් ඇද්ද, ථීනය හා සිතේ තද ගතියක් ඇද්ද එයයි" යනුවෙන් එහි අර්ථය දක්වා ඇත.

එත්ථ ච පුරිමා චත්තාරො ධම්මා ථිනමිද්ධනීවරණස්ස සහජාතවසෙනාපි උපනිස්සයවසෙනාපි පච්චයා හොන්ති, චෙතසො ච ලීනත්තං අත්තනොව අත්තනා සහජාතං න හොති, උපනිස්සයකොටියා පන හොතීති.

මෙහි සඳහන් කළ මුල් ධර්ම සතර (අරති, තන්දී, විජම්භිතා, භත්තසම්මද) ථීනමිද්ධ නීවරණයට සහජාත වශයෙන් මෙන්ම උපනිස්සය වශයෙන් ද ප්‍රත්‍යය වෙති. සිතේ පසුබෑම (ලීනත්ත) තමා හා සහජාත නොවේ, එය උපනිස්සය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ.

14. චතුත්ථෙ උද්ධච්චකුක්කුච්චන්ති උද්ධච්චඤ්චෙව කුක්කුච්චඤ්ච. තත්ථ උද්ධච්චං නාම චිත්තස්ස උද්ධතාකාරො. කුක්කුච්චං නාම අකතකල්‍යාණස්ස කතපාපස්ස තප්පච්චයා විප්පටිසාරො. චෙතසො අවූපසමොති උද්ධච්චකුක්කුච්චස්සෙවෙතං නාමං. අවූපසන්තචිත්තස්සාති ඣානෙන වා විපස්සනාය වා අවූපසමිතචිත්තස්ස. අයං පන අවූපසමො උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස උපනිස්සයකොටියා පච්චයො හොතීති.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි, "උද්ධච්ච කුක්කුච්ච" යනු උද්ධච්චය සහ කුක්කුච්චයයි. එහි උද්ධච්චය යනු සිතේ නොසන්සුන් හෙවත් චංචල ස්වභාවයයි. කුක්කුච්චය යනු පින් නොකිරීම හා පව් කිරීම නිසා ඇති වන පසුතැවිල්ලයි. "සිතේ නොසන්සුන් බව" යනු උද්ධච්ච කුක්කුච්චයටම නමකි. "නොසන්සුන් සිතැත්තාට" යනු ධ්‍යානයෙන් හෝ විදර්ශනාවෙන් සිත සංසිඳුවා නොගත් තැනැත්තාටයි. මේ නොසන්සුන් බව උද්ධච්ච කුක්කුච්චයට උපනිස්සය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ.

15. පඤ්චමෙ [Pg.27] විචිකිච්ඡාති ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1167) නයෙන විත්ථාරිතං විචිකිච්ඡානීවරණං. අයොනිසොමනසිකාරො වුත්තලක්ඛණොයෙවාති.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි, "විචිකිච්ඡා" යනු "ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කරයි" යනාදී වශයෙන් විස්තර කරන ලද විචිකිච්ඡා නීවරණයයි. අයෝනිසෝ මනසිකාරය කලින් විස්තර කරන ලද ලක්ෂණයෙන්ම යුක්තය.

16. ඡට්ඨෙ අනුප්පන්නො වා කාමච්ඡන්දො නුප්පජ්ජතීති අසමුදාචාරවසෙන වා අනනුභූතාරම්මණවසෙන වාති ද්වීහෙව කාරණෙහි අනුප්පන්නො න උප්පජ්ජති, තථා වික්ඛම්භිතොව හොති, පුන හෙතුං වා පච්චයං වා න ලභති. ඉධාපි වත්තාදීනංයෙව වසෙන අසමුදාචාරො වෙදිතබ්බො. එකච්චස්ස හි වුත්තනයෙනෙව වත්තෙ යුත්තස්ස වත්තං කරොන්තස්සෙව කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, වත්තවසෙන වික්ඛම්භිතො හොති. සො තං තථාවික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති මිලක්ඛතිස්සත්ථෙරො විය.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි, "නූපන් කාමච්ඡන්දය නූපදියි" යනු (කෙලෙස්) නැවත නැවත ඇති නොවීමෙන් හෝ පෙර අත්විඳ නොමැති අරමුණක ස්වභාවයෙන් යන කරුණු දෙක නිසා නූපන් කෙලෙස් උපදින්නේ නැත. එසේම යටපත් කරන ලද කෙලෙස් නැවත ඇති වීමට ජනක හෝ උපස්ථම්භක හේතූන් නොලබයි. මෙහිදී ද වත් පිළිවෙත් පිරීම ආදියේ බලයෙන් කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබෙන බව දත යුතුය. යමෙකු වත් පිළිවෙත්හි යෙදෙන කල්හිම කෙලෙස්වලට ඉඩක් නොලැබී ඒවා යටපත් වෙයි. ඔහු ඒ යටපත් කළ කෙලෙස් එසේම පවත්වා ගනිමින්, විදර්ශනාව වඩා මිළක්ඛතිස්ස තෙරුන් මෙන් අරහත්වය ලබයි.

සො කිරායස්මා රොහණජනපදෙ ගාමෙණ්ඩවාලමහාවිහාරස්ස භික්ඛාචාරෙ නෙසාදකුලෙ නිබ්බත්තො. වයං ආගම්ම කතඝරාවාසො ‘‘පුත්තදාරං පොසෙස්සාමී’’ති අදූහලසතං සණ්ඨපෙත්වා පාසසතං යොජෙත්වා සූලසතං රොපෙත්වා බහුං පාපං ආයූහන්තො එකදිවසං ගෙහතො අග්ගිඤ්ච ලොණඤ්ච ගහෙත්වා අරඤ්ඤං ගතො. පාසෙ බද්ධමිගං වධිත්වා අඞ්ගාරපක්කමංසං ඛාදිත්වා පිපාසිතො හුත්වා ගාමෙණ්ඩවාලමහාවිහාරං පවිට්ඨො පානීයමාළකෙ දසමත්තෙසු පානීයඝටෙසු පිපාසාවිනොදනමත්තම්පි පානීයං අලභන්තො, ‘‘කිං නාමෙතං එත්තකානං භික්ඛූනං වසනට්ඨානෙ පිපාසාය ආගතානං පිපාසාවිනොදනමත්තං පානීයං නත්ථී’’ති උජ්ඣායිතුං ආරද්ධො. චූළපිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරො තස්ස කථං සුත්වා තස්ස සන්තිකං ගච්ඡන්තො පානීයමාළකෙ දසමත්තෙ පානීයඝටෙ පූරෙ දිස්වා ‘‘ජීවමානපෙතකසත්තො අයං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා, ‘‘උපාසක, සචෙ පිපාසිතොසි, පිව පානීය’’න්ති වත්වා කුටං උක්ඛිපිත්වා තස්ස හත්ථෙසු ආසිඤ්චි. තස්ස කම්මං පටිච්ච පීතපීතං පානීයං තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තමිව නස්සති, සකලෙපි ඝටෙ පිවතො පිපාසා න පච්ඡිජ්ජි. අථ නං ථෙරො ආහ – ‘‘යාව දාරුණඤ්ච තෙ, උපාසක, කම්මං කතං, ඉදානෙව පෙතො ජාතො, විපාකො කීදිසො භවිස්සතී’’ති?

ඒ ආයුෂ්මත් තෙරුන් වහන්සේ රෝහණ ජනපදයේ ගාමේණ්ඩවාල මහා විහාරය ඇසුරු කළ වැදි කුලයක උපත ලැබූහ. නිසි වයසට පැමිණි ඔහු ගෘහ ජීවිතයක් ගත කරමින්, "අඹුදරුවන් රකින්නෙමි" යි සිතා, උගුල් සියයක් සහ මස් කූරු සියයක් පිළියෙල කොට බොහෝ පව් රැස් කරමින් සිටියේය. එක් දිනක් ඔහු නිවසින් ගින්දර හා ලුණු ද රැගෙන වනයට ගියේය. උගුලේ හසු වූ මුවෙකු මරා, අඟුරු මත මස් පුලුස්සා අනුභව කොට පිපාසිතව ගාමේණ්ඩවාල මහා විහාරයට ඇතුළු විය. එහි පැන් මණ්ඩපයේ පැන් කළ දහයක් පමණ තිබුණ ද, පිපාසය සංසිඳුවා ගැනීමට තරම් දිය බිඳක්වත් සොයාගත නොහැකි වූ ඔහු, "මෙතරම් භික්ෂූන් වහන්සේලා වසන තැනක, පිපාසයෙන් පැමිණි අයට පිපාසය නිවා ගැනීමට පැන් බිඳක් නැත්තේ කිමද?" යි චෝදනා කිරීමට පටන් ගත්තේය. චූලපිණ්ඩපාතිකතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා ඔහු අසලට වැඩම කළහ. පැන් මණ්ඩපයේ පැන් පිරුණු කළ දහයක් පමණ තිබෙනු දැක, "මොහු ජීවත්ව සිටියදීම ප්‍රේත භාවයට පත් සත්වයෙකි" යි සිතා, "උපාසකය, පිපාසිත නම් පැන් බොන්න" යැයි පවසා පැන් කළයක් ඔසවා ඔහුගේ දෑතට පැන් වත් කළහ. ඔහුගේ අකුසල කර්මය හේතුවෙන් ඔහු බොන බොන පැන් රත් වූ තැටියකට දැමූ දිය මෙන් සිඳී ගියේය. මුළු පැන් කළයක්ම බීවත් ඔහුගේ පිපාසය සංසිඳුණේ නැත. එවිට තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ පැවසූහ: "උපාසකය, ඔබ කෙතරම් දරුණු කර්මයක් කර ඇද්ද? මෙලොවදීම ඔබ ප්‍රේතයෙකු වී ඇත. මින් පසු මෙහි විපාකය කෙබඳු වනු ඇද්ද?"

සො තස්ස කථං සුත්වා ලද්ධසංවෙගො ථෙරං වන්දිත්වා තානි අදූහලාදීනි විසඞ්ඛරිත්වා වෙගෙන ඝරං ගන්ත්වා පුත්තදාරං ඔලොකෙත්වා සත්ථානි [Pg.28] භින්දිත්වා දීපකමිගපක්ඛිනො අරඤ්ඤෙ විස්සජ්ජෙත්වා ථෙරං පච්චුපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. දුක්කරා, ආවුසො, පබ්බජ්ජා, කථං ත්වං පබ්බජිස්සසීති? භන්තෙ, එවරූපං පච්චක්ඛකාරණං දිස්වා කථං න පබ්බජිස්සාමීති? ථෙරො තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං දත්වා පබ්බාජෙසි. සො වත්තාරභිතො හුත්වා බුද්ධවචනං උග්ගණ්හන්තො එකදිවසං දෙවදූතසුත්තෙ ‘‘තමෙනං, භික්ඛවෙ, නිරයපාලා පුන මහානිරයෙ පක්ඛිපන්තී’’ති (ම. නි. 3.270; අ. නි. 3.36) ඉමං ඨානං සුත්වා ‘‘එත්තකං දුක්ඛරාසිං අනුභවිතසත්තං පුන මහානිරයෙ පක්ඛිපන්ති, අහො භාරියො, භන්තෙ, මහානිරයො’’ති ආහ. ආමාවුසො, භාරියොති. සක්කා, භන්තෙ, පස්සිතුන්ති? ‘‘න සක්කා පස්සිතුං, දිට්ඨසදිසං කාතුං එකං කාරණං දස්සෙස්සාමී’’ති සාමණෙරෙ සමාදපෙත්වා පාසාණපිට්ඨෙ අල්ලදාරුරාසිං කාරෙහීති. සො තථා කාරෙසි. ථෙරො යථානිසින්නොව ඉද්ධියා අභිසඞ්ඛරිත්වා මහානිරයතො ඛජ්ජොපනකමත්තං අග්ගිපපටිකං නීහරිත්වා පස්සන්තස්සෙව තස්ස ථෙරස්ස දාරුරාසිම්හි පක්ඛිපි. තස්ස තත්ථ නිපාතො ච දාරුරාසිනො ඣායිත්වා ඡාරිකභාවූපගමනඤ්ච අපච්ඡා අපුරිමං අහොසි.

ඔහු තෙරුන් වහන්සේගේ වචනය අසා මහත් සංවේගයට පත්ව, තෙරුන් වැඳ එම උගුල් ආදිය විනාශ කර, වහා නිවසට ගොස් අඹුදරුවන් දෙස බලා, ආයුධ කඩා දමා, වනයේ සිටි මුවන් හා පක්ෂීන් මුදා හැර, නැවත තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. "ඇවැත්නි, පැවිද්ද දුෂ්කර ය, ඔබ කෙසේ පැවිදි වන්නෙහිද?" යි විමසූ කල, "ස්වාමීනි, මෙවැනි ඇසින් දුටු සාක්ෂියක් දැක කෙසේ නම් පැවිදි නොවී සිටින්නෙම්ද?" යැයි පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට තචපංචක කමටහන් දී පැවිදි කළහ. ඔහු වත්පිළිවෙත්හි නිරතව බුද්ධ වචනය උගන්නා අතර, එක් දිනක් දේවදූත සූත්‍රයෙහි "මහණෙනි, නිරය පාලකයෝ ඒ සත්වයා නැවත මහා නිරයෙහි හෙළති" යන කොටස අසා, "ස්වාමීනි, මෙතරම් දුක් රැසක් අනුභව කළ සත්වයා නැවතත් මහා නිරයට දමනවාද? මහා නිරය ඒ තරම් දරුණුද?" යි ඇසීය. "ඔව් ඇවැත්නි, එය ඉතා දරුණුයි" යැයි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. "ස්වාමීනි, එය දැකීමට හැකිද?" යි ඇසූ කල, "එය දැකීමට නොහැක, නමුත් දුටු දෙයට සමාන දෙයක් පෙන්වන්නම්" යැයි පවසා, සාමණේරයන් ලවා ගල් තලාවක් මත අමු දර ගොඩක් ගැස්වූහ. තෙරුන් වහන්සේ ඍද්ධි බලයෙන් මහා නිරයෙන් කණාමැදිරියෙකු බඳු කුඩා ගිනි පුපුරක් ගෙන, සාමණේරයන් බලා සිටියදීම එම දර ගොඩට දැමූහ. එම ගිනි පුපුර වැටීමත් සමඟම අමු දර ගොඩ පිළිස්සී අළු බවට පත් වීම එකවරම සිදු විය.

සො තං දිස්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිං සාසනෙ කති ධුරානි නාමා’’ති පුච්ඡි. ආවුසො, විපස්සනාධුරං, ගන්ථධුරන්ති. ‘‘භන්තෙ, ගන්ථො නාම පටිබලස්ස භාරො, මය්හං පන දුක්ඛූපනිසා සද්ධා, විපස්සනාධුරං පූරෙස්සාමි කම්මට්ඨානං මෙ දෙථා’’ති වන්දිත්වා නිසීදි. ථෙරො ‘‘වත්තසම්පන්නො භික්ඛූ’’ති වත්තසීසෙ ඨත්වා තස්ස කම්මට්ඨානං කථෙසි. සො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විපස්සනාය ච කම්මං කරොති, වත්තඤ්ච පූරෙති. එකදිවසං චිත්තලපබ්බතමහාවිහාරෙ වත්තං කරොති, එකදිවසං ගාමෙණ්ඩවාලමහාවිහාරෙ, එකදිවසං ගොචරගාමමහාවිහාරෙ. ථිනමිද්ධෙ ඔක්කන්තමත්තෙ වත්තපරිහානිභයෙන පලාලවරණකං තෙමෙත්වා සීසෙ ඨපෙත්වා පාදෙ උදකෙ ඔතාරෙත්වා නිසීදති. සො එකදිවසං චිත්තලපබ්බතමහාවිහාරෙ ද්වෙ යාමෙ වත්තං කත්වා බලවපච්චූසකාලෙ නිද්දාය ඔක්කමිතුං ආරද්ධාය අල්ලපලාලං සීසෙ ඨපෙත්වා නිසින්නො පාචීනපබ්බතපස්සෙ සාමණෙරස්ස අරුණවතියසුත්තන්තං සජ්ඣායන්තස්ස –

ඔහු එය දැක, "ස්වාමීනි, මෙම ශාසනයේ ඇති ධුරයන් කීයක්ද?" යි ඇසීය. "ඇවැත්නි, විදර්ශනා ධුරය සහ ග්‍රන්ථ ධුරය කියා දෙකකි" යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. "ස්වාමීනි, ග්‍රන්ථ ධුරය යනු සමර්ථයෙකුගේ වගකීමකි. මා තුළ වනාහි දුක පදනම් කරගත් ශ්‍රද්ධාව පවතියි, එබැවින් මම විදර්ශනා ධුරය පුරවන්නෙමි, මට කමටහන් දුන මැනව" යි වැඳ හිඳගත්තේය. "මොහු වත්සම්පන්න භික්ෂුවකි" යි සිතූ තෙරුන් වහන්සේ වත්පිළිවෙත් මුල් කොට කමටහන් වදාළහ. ඔහු කමටහන් ගෙන විදර්ශනාවෙහි නිරත වන අතර වත්පිළිවෙත් ද සම්පූර්ණ කළේය. එක් දිනක් චිත්තලපබ්බත මහා විහාරයේ ද, එක් දිනක් ගාමේණ්ඩවාල මහා විහාරයේ ද, තවත් දිනක ගෝචරගාම මහා විහාරයේ ද වත් පිළිවෙත් කරයි. නිදිමත පැමිණි විට වත් පිළිවෙත් පිරිහේ යැයි බියෙන්, පිදුරු මිටියක් තෙමා හිස මත තබාගෙන දෙපා ජලයේ බහාගෙන හිඳගනියි. ඔහු එක් දිනක් චිත්තලපබ්බත මහා විහාරයේ යාම දෙකක් වත්පිළිවෙත් කොට, අලුයම් කාලයේ නින්දට වැටෙන්නට යන විට තෙත පිදුරු හිස මත තබාගෙන හිඳ සිටියේය. එවිට පෙරදිග පර්වත පාමුල සාමණේර නමකගේ අරුණවතිය සූත්‍ර සජ්ඣායනය ඇසුණි.

‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ;

ධුනාථ මච්චුනො සෙනං, නළාගාරංව කුඤ්ජරො.

"ඇරඹියව්, නික්මියව්, බුදු සසුනෙහි යෙදියව්; ඇතෙකු බටගෙයක් සුනු විසුනු කරන්නා සේ මාර සේනාව පලවා හරියව්."

‘‘යො [Pg.29] ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ, අප්පමත්තො විහස්සති;

පහාය ජාතිසංසාරං, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතී’’ති. (සං. නි. 1.185) –

"යමෙක් මේ ධර්ම විනයෙහි අප්‍රමාදීව වසන්නේ ද, හෙතෙම ජාති සංසාරය ප්‍රහීණ කොට දුක් කෙළවර කරන්නේය."

ඉදං ඨානං සුත්වා ‘‘මාදිසස්ස ආරද්ධවීරියස්ස භික්ඛුනො සම්මාසම්බුද්ධෙන ඉදං කථිතං භවිස්සතී’’ති පීතිං උප්පාදෙත්වා ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාය අපරාපරං වායමන්තො සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. පරිනිබ්බානකාලෙ ච තදෙව කාරණං දස්සෙන්තො එවමාහ –

මෙම දේශනාව අසා, "මා වැනි වීර්යය ආරම්භ කළ භික්ෂුවකට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙය වදාරන්නට ඇතැයි" සිතා ප්‍රීතිය උපදවා, ධ්‍යාන උපදවා, එයම පදනම් කරගෙන අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටා, පිළිවෙළින් වීර්යය කරමින් පටිසම්භිදාවන් සමඟ අර්හත්වයට පත් විය. පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේ දී එම පැරණි කරුණම දක්වමින් මෙසේ වදාළහ.

‘‘අල්ලං පලාලපුඤ්ජාහං, සීසෙනාදාය චඞ්කමිං;

පත්තොස්මි තතියං ඨානං, එත්ථ මෙ නත්ථි සංසයො’’ති.

"මම තෙත පිදුරු මිටියක් හිස මත තබාගෙන සක්මන් කළෙමි. (එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස) මම තෙවන ඵලය (අනාගාමී ඵලය) වෙත පැමිණියෙමි. මේ පිළිබඳව මට කිසිදු සැකයක් නැත."

එවරූපස්ස වත්තවසෙන වික්ඛම්භිතකිලෙසො තථා වික්ඛම්භිතොව හොති.

මෙවැනි වත්පිළිවෙත් බලයෙන් යටපත් කරන ලද ක්ලේශයෝ එලෙසම යටපත් වූවෝ වෙති.

එකච්චස්ස වුත්තනයෙනෙව ගන්ථෙ යුත්තස්ස ගන්ථං උග්ගණ්හන්තස්ස සජ්ඣායන්තස්ස වාචෙන්තස්ස දෙසෙන්තස්ස පකාසෙන්තස්ස ච කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, ගන්ථවසෙන වික්ඛම්භිතොව හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති මලියදෙවත්ථෙරො විය. සො කිරායස්මා තිවස්සභික්ඛුකාලෙ කල්ලගාමකෙ මණ්ඩලාරාමමහාවිහාරෙ උද්දෙසඤ්ච ගණ්හාති, විපස්සනාය ච කම්මං කරොති. තස්සෙකදිවසං කල්ලගාමෙ භික්ඛාය චරතො එකා උපාසිකා යාගුඋළුඞ්කං දත්වා පුත්තසිනෙහං උප්පාදෙත්වා ථෙරං අන්තොනිවෙසනෙ නිසීදාපෙත්වා පණීතභොජනං භොජෙත්වා ‘‘කතරගාමවාසිකොසි තාතා’’ති පුච්ඡි. මණ්ඩලාරාමමහාවිහාරෙ ගන්ථකම්මං කරොමි, උපාසිකෙති. තෙන හි තාත යාව ගන්ථකම්මං කරොසි, ඉධෙව නිබද්ධං භික්ඛං ගණ්හාසීති. සො තං අධිවාසෙත්වා තත්ථ නිබද්ධං භික්ඛං ගණ්හාති, භත්තකිච්චාවසානෙ අනුමොදනං කරොන්තො ‘‘සුඛං හොතු, දුක්ඛා මුච්චතූ’’ති පදද්වයමෙව කථෙත්වා ගච්ඡති. අන්තොවස්සෙ තෙමාසං තස්සායෙව සඞ්ගහං කරොන්තො පිණ්ඩාපචිතිං කත්වා මහාපවාරණාය සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. නෙවාසිකමහාථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො මහාදෙව, අජ්ජ විහාරෙ මහාජනො සන්නිපතිස්සති, තස්ස ධම්මදානං දදෙය්‍යාසී’’ති. ථෙරො අධිවාසෙසි.

ඇතැම් භික්ෂුවකට ඉහත දැක්වූ පරිදිම ග්‍රන්ථයෙහි නිරතව සිටියදී, ග්‍රන්ථය උගනිද්දී, සජ්ඣායනා කරද්දී, අන් අයට උගන්වද්දී, ධර්මය දේශනා කරද්දී සහ ධර්ම කරුණු පැහැදිලි කරද්දී කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ. ග්‍රන්ථයෙහි ආනුභාවයෙන් කෙලෙස් යටපත් වී පවතී. ඔහු ඒ ආකාරයෙන්ම යටපත් කළ කෙලෙස් ඇතිව, සසරින් මිදී මලියදේව තෙරුන් වහන්සේ මෙන් අරහත්වයට පත් වෙයි. ඒ ආයුෂ්මත් තෙරුන් වහන්සේ වස් තුනක් වූ කාලයේදී කල්ලගාමක නම් ගමෙහි මණ්ඩලාරාම මහා විහාරයෙහි ධර්මය හදාරමින් විදර්ශනා භාවනාවෙහිද නිරත වූහ. දිනක් උන්වහන්සේ කල්ලගාමයේ පිඬුසිඟා වඩිනා කල්හි එක් උපාසිකාවක් යාගු හැන්දක් පූජා කොට, පුත්‍ර ස්නේහයක් ඇති කරගෙන තෙරුන් වහන්සේව නිවසට වඩා හිඳුවා ප්‍රණීත ආහාරවලින් සංග්‍රහ කළාය. පසුව ඇය, "පුතණුවෙනි, ඔබ වහන්සේ කුමන ගමක වසන්නෙහිද?"යි ඇසුවාය. "උපාසිකාවනි, මම මණ්ඩලාරාම මහා විහාරයේ ග්‍රන්ථ ධුරයෙහි නිරතව සිටිමි"යි මලියදේව හිමියෝ පැවසූහ. "එසේ නම් පුතණුවෙනි, ඔබ වහන්සේ ග්‍රන්ථ ධුරයෙහි නිරත වන තාක් කල් මෙහිම නිරන්තරයෙන් දානය පිළිගන්න"යි ඇය ආරාධනා කළාය. උන්වහන්සේ එය පිළිගෙන එහි දානය නිරන්තරයෙන් වැළඳූහ. දානය අවසානයේ අනුමෝදනාව සිදු කරන උන්වහන්සේ "සැපවත් වේවා, දුකින් මිදේවා" යන පද දෙක පමණක් පවසා වැඩම කළහ. වස් කාලයේ මාස තුන පුරාම ඒ උපාසිකාවට සංග්‍රහ කරමින්, පිණ්ඩපාත දානය කෙරෙහි කළ ගෞරවය පෙරදැරිව මහ පවාරණ දිනයේදී සිව්පිළිසිඹියාපත් අරහත්වයට පත් වූහ. විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ, "ඇවැත්නි මහාදේව, අද විහාරයට බොහෝ පිරිසක් රැස් වෙති, ඔවුන්ට ධර්ම දානයක් පවත්වන්න"යි පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ එය පිළිගත්හ.

දහරසාමණෙරා [Pg.30] උපාසිකාය සඤ්ඤං අදංසු – ‘‘අජ්ජ තෙ පුත්තො ධම්මං කථෙස්සති, විහාරං ගන්ත්වා සුණෙය්‍යාසී’’ති. තාතා, න සබ්බෙව ධම්මකථං ජානන්ති, මම පුත්තො එත්තකං කාලං මය්හං කථෙන්තො ‘‘සුඛං හොතු, දුක්ඛා මුච්චතූ’’ති පදද්වයමෙව කථෙසි, මා කෙළිං කරොථාති. මා, ත්වං උපාසිකෙ, ජානනං වා අජානනං වා උපට්ඨහස්සු, විහාරං ගන්ත්වා ධම්මමෙව සුණාහීති. උපාසිකා ගන්ධමාලාදීනි ගහෙත්වා ගන්ත්වා පූජෙත්වා පරිසන්තෙ ධම්මං සුණමානා නිසීදි. දිවාධම්මකථිකො ච සරභාණකො ච අත්තනො පමාණං ඤත්වා උට්ඨහිංසු. තතො මලියදෙවත්ථෙරො ධම්මාසනෙ නිසීදිත්වා චිත්තබීජනිං ගහෙත්වා අනුපුබ්බිං කථං වත්වා – ‘‘මයා මහාඋපාසිකාය තයො මාසෙ ද්වීහෙව පදෙහි අනුමොදනා කතා, අජ්ජ සබ්බරත්තිං තීහි පිටකෙහි සම්මසිත්වා තස්සෙව පදද්වයස්ස අත්ථං කථෙස්සාමී’’ති ධම්මදෙසනං ආරභිත්වා සබ්බරත්තිං කථෙසි. අරුණුග්ගමනෙ දෙසනාපරියොසානෙ මහාඋපාසිකා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

සාමණේරයන් වහන්සේලා ඒ උපාසිකාවට මෙසේ දැන්වූහ: "අද ඔබගේ පුතණුවන් වන මලියදේව තෙරුන් වහන්සේ බණ දේශනා කරති, එබැවින් විහාරයට ගොස් බණ අසන්න." එවිට ඇය, "දරුවෙනි, සියල්ලෝම බණ දේශනා කිරීමට දක්ෂ නොවෙති. මගේ පුතා මෙපමණ කලක් මට බණ කියද්දී 'සැපවත් වේවා, දුකින් මිදේවා' යන පද දෙක පමණක් පැවසීය. විහිළු නොකරන්න"යි කීවාය. "උපාසිකාවනි, ඔහු බණ දන්නවාද නැද්ද යන්න ගැන ඔබ සිතන්න එපා, විහාරයට ගොස් ධර්මයම ශ්‍රවණය කරන්න"යි ඔවුහු පැවසූහ. එවිට උපාසිකාව මල්, සුවඳ දුම් ආදිය රැගෙන ගොස් පූජා පවත්වා පිරිස කෙළවරක හිඳ බණ ඇසුවාය. දහවල් කාලයේ දහම් දේශකයන් සහ සරභාණකයන් තමන්ට නියමිත කාලය අවසන් කොට හුනස්නෙන් නැගී සිටියහ. ඉන්පසු මලියදේව තෙරුන් වහන්සේ ධර්මාසනයෙහි වැඩ හිඳ, විසිතුරු වටාපත අතට ගෙන අනුපූර්ව කථා පවත්වා, "මා විසින් මේ මහා උපාසිකාවට මාස තුනක් පුරා පද දෙකකින් පමණක් අනුමෝදනාව සිදු කරන ලදී. අද මුළු රාත්‍රිය පුරාම ත්‍රිපිටකයම විමසමින් ඒ පද දෙකෙහිම අර්ථය දේශනා කරමි"යි අදහස් කොට ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කර මුළු රාත්‍රිය පුරාම දේශනා කළහ. අලුයම දේශනාව අවසානයේ ඒ මහා උපාසිකාව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය.

අපරොපි තස්මිංයෙව මහාවිහාරෙ තිස්සභූතිත්ථෙරො නාම විනයං ගණ්හන්තො භික්ඛාචාරවෙලායං අන්තොගාමං පවිට්ඨො විසභාගාරම්මණං ඔලොකෙසි. තස්ස ලොභො උප්පජ්ජි, සො පතිට්ඨිතපාදං අචාලෙත්වා අත්තනො පත්තෙ යාගුං උපට්ඨාකදහරස්ස පත්තෙ ආකිරිත්වා ‘‘අයං විතක්කො වඩ්ඪමානො මං චතූසු අපායෙසු සංසීදාපෙස්සතී’’ති තතොව නිවත්තිත්වා ආචරියස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො ආහ – ‘‘එකො මෙ බ්‍යාධි උප්පන්නො, අහං එතං තිකිච්ඡිතුං සක්කොන්තො ආගමිස්සාමි, ඉතරථා නාගමිස්සාමි. තුම්හෙ දිවා උද්දෙසඤ්ච සායං උද්දෙසඤ්ච මං ඔලොකෙත්වා ඨපෙථ, පච්චූසකාලෙ උද්දෙසං පන මා ඨපයිත්ථා’’ති එවං වත්වා මලයවාසිමහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. ථෙරො අත්තනො පණ්ණසාලාය පරිභණ්ඩං කරොන්තො තං අනොලොකෙත්වාව ‘‘පටිසාමෙහි, ආවුසො, තව පත්තචීවර’’න්ති ආහ. භන්තෙ, එකො මෙ බ්‍යාධි අත්ථි, සචෙ තුම්හෙ තං තිකිච්ඡිතුං සක්කොථ, පටිසාමෙස්සාමීති. ආවුසො, උප්පන්නං රොගං තිකිච්ඡිතුං සමත්ථස්ස සන්තිකං ආගතොසි, පටිසාමෙහීති. සුබ්බචො භික්ඛු ‘‘අම්හාකං ආචරියො අජානිත්වා එවං න වක්ඛතී’’ති පත්තචීවරං ඨපෙත්වා ථෙරස්ස වත්තං දස්සෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි.

එම මහා විහාරයේම වසන තිස්සභූති නම් තවත් තෙරනමක විනය හදාරමින් සිටියදී, පිඬුසිඟා වැඩීමට ගමකට ඇතුළු වූ වෙලාවක විෂභාග අරමුණක් (ස්ත්‍රී රූපයක්) දෙස බැලූහ. එවිට උන්වහන්සේට ලෝභය උපන්නේය. තැබූ පය නොසොල්වා තම පාත්‍රයේ තිබූ කැඳ උපස්ථායක සාමණේරයන්ගේ පාත්‍රයට වත්කොට, "මේ කාම විතර්කය වැඩුණහොත් මා සතර අපායෙහි හෙළනු ඇතැ"යි සිතා එතැනින්ම ආපසු හැරී තම ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක සිට මෙසේ පැවසූහ: "ස්වාමීනි, මට එක්තරා (කෙලෙස්) රෝගයක් උපන්නේය. මම එය සුවපත් කර ගැනීමට හැකි වුවහොත් පමණක් නැවත එන්නෙමි, නැතහොත් නොඑන්නෙමි. ඔබ වහන්සේලා දහවල් කාලයේත් සවස් කාලයේත් මා ගැන බලා ධර්මය ඉගැන්වීමට ඉඩ තබා ගන්න, නමුත් අලුයම කාලයේ නම් ධර්මය ඉගැන්වීමට ඉඩ නොතබන්න." මෙසේ පවසා මලය දේශයේ වසන මහා සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වෙත වැඩම කළහ. ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේ තම පන්සලෙහි මැටි කර්මාන්තයක් කරමින් සිටියදී උන්වහන්සේ දෙස නොබලාම, "ඇවැත්නි, ඔබගේ පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කරන්න"යි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, මට එක්තරා රෝගයක් තිබේ, ඔබ වහන්සේට එය සුව කළ හැකි නම් පමණක් මම මේවා තැන්පත් කරන්නෙමි"යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. "ඇවැත්නි, උපන් රෝගය සුව කිරීමට සමත් කෙනෙකු වෙතමයි ඔබ පැමිණ සිටින්නේ, එබැවින් පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කරන්න"යි තෙරණුවෝ වදාළහ. කීකරු භික්ෂුවක් වූ උන්වහන්සේ, "අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ කරුණු නොදැන මෙසේ පවසන්නේ නැතැ"යි සිතා පාත්‍ර සිවුරු තබා තෙරුන් වහන්සේට වත්පිළිවෙත් කොට වැඳ එකත්පසක හිඳගත්තහ.

ථෙරො [Pg.31] ‘‘රාගචරිතො අය’’න්ති ඤත්වා අසුභකම්මට්ඨානං කථෙසි. සො උට්ඨාය පත්තචීවරං අංසෙ ලග්ගෙත්වා ථෙරං පුනප්පුනං වන්දි. කිං, ආවුසො, මහාභූති අතිරෙකනිපච්චකාරං දස්සෙසීති? භන්තෙ, සචෙ අත්තනො කිච්චං කාතුං සක්ඛිස්සාමි, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ, ඉදං මෙ පච්ඡිමදස්සනන්ති! ගච්ඡාවුසො, මහාභූති තාදිසස්ස යුත්තයොගස්ස කුලපුත්තස්ස න ඣානං වා විපස්සනා වා මග්ගො වා ඵලං වා දුල්ලභන්ති. සො ථෙරස්ස කථං සුත්වා නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා ආගමනකාලෙ වවත්ථාපිතං ඡන්නං සෙපණ්ණිගච්ඡමූලං ගන්ත්වා පල්ලඞ්කෙන නිසින්නො අසුභකම්මට්ඨානං පාදකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාය පච්චූසකාලෙ උද්දෙසං සම්පාපුණි. එවරූපානං ගන්ථවසෙන වික්ඛම්භිතා කිලෙසා තථා වික්ඛම්භිතාව හොන්ති.

මහා තෙරුන් වහන්සේ "මොහු රාග චරිතයක් ඇත්තෙකි"යි දැන අසුභ කම්මට්ඨානය දේශනා කළහ. උන්වහන්සේ හුනස්නෙන් නැගී සිට පාත්‍ර සිවුරු කරෙහි ලාගෙන මහා තෙරුන් වහන්සේට නැවත නැවතත් වැන්දහ. "ඇවැත් මහභූති, කුමක් නිසා මෙතරම් ගෞරවාචාර දක්වන්නෙහිද?"යි තෙරුන් වහන්සේ ඇසූහ. "ස්වාමීනි, මගේ කාර්යය ඉටු කර ගැනීමට හැකි වුවහොත් එය ඉතා යහපති. එසේ නොහැකි වුවහොත් මෙය මා ඔබ වහන්සේ දකින අවසන් වතාවයි" කීහ. "ඇවැත් මහභූති, ඔබ වැනි වීර්යවන්ත කුලපුත්‍රයෙකුට ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මග හෝ ඵල ලැබීම අපහසු නැත"යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. උන්වහන්සේ තෙරුන්ගේ වචන අසා ගෞරවය දක්වා, තමන් පැමිණෙන විට සලකුණු කරගත්, අතු කොළවලින් වැසුණු යමනේ පඳුරක් මුලට ගොස් පලක් බැඳ හිඳ අසුභ කම්මට්ඨානය පදනම් කරගෙන විදර්ශනා වඩා අරහත්වයට පත් වී, අලුයම් කාලයේ ධර්මය ඉගෙනීම පිණිස පැමිණියහ. මෙවැනි පුද්ගලයන්ගේ ග්‍රන්ථ හදෑරීම නිසා යටපත් වූ කෙලෙස් ඒ ආකාරයෙන්ම යටපත් වී පවතී.

එකච්චස්ස පන වුත්තනයෙනෙව ධුතඞ්ගානි පරිහරතො කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, ධුතඞ්ගවසෙන වික්ඛම්භිතොව හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති ගාමන්තපබ්භාරවාසී මහාසීවත්ථෙරො විය. ථෙරො කිර මහාගාමෙ තිස්සමහාවිහාරෙ වසන්තො තෙපිටකං අත්ථවසෙන ච පාළිවසෙන ච අට්ඨාරස මහාගණෙ වාචෙති. ථෙරස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සට්ඨිසහස්ස භික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසු. තෙසු එකො භික්ඛු අත්තනා පටිවිද්ධධම්මං ආරබ්භ උප්පන්නසොමනස්සො චින්තෙසි – ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉදං සුඛං අම්හාකං ආචරියස්සා’’ති. සො ආවජ්ජෙන්තො ථෙරස්ස පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා ‘‘එකෙනුපායෙන ථෙරස්ස සංවෙගං උප්පාදෙස්සාමී’’ති අත්තනො වසනට්ඨානතො ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා වත්තං දස්සෙත්වා නිසීදි. අථ නං ථෙරො ‘‘කිං ආගතොසි, ආවුසො, පිණ්ඩපාතිකා’’ති ආහ. ‘‘සචෙ මෙ ඔකාසං කරිස්සථ, එකං ධම්මපදං ගණ්හිස්සාමී’’ති ආගතොස්මි, භන්තෙති. බහූ, ආවුසො, ගණ්හන්ති, තුය්හං ඔකාසො න භවිස්සතීති. සො සබ්බෙසු රත්තිදිවසභාගෙසු ඔකාසං අලභන්තො, ‘‘භන්තෙ, එවං ඔකාසෙ අසති මරණස්ස කථං ඔකාසං ලභිස්සථා’’ති ආහ. තදා ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘නායං උද්දෙසත්ථාය ආගතො, මය්හං පනෙස සංවෙගජනනත්ථාය ආගතො’’ති. සොපි ථෙරො ‘‘භික්ඛුනා නාම, භන්තෙ, මාදිසෙන භවිතබ්බ’’න්ති වත්වා ථෙරං වන්දිත්වා මණිවණ්ණෙ ආකාසෙ උප්පතිත්වා අගමාසි.

ඇතැම් කෙනෙකුට නම් කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම ධුතාංග සමාදන්ව පවත්වන කල්හි කෙලෙස්වලට ඉඩක් නොලැබේ. ධුතාංග බලයෙන් කෙලෙස් යටපත් වී පවතී. හෙතෙම ඒ කෙලෙස් එසේ යටපත් කළ ආකාරයෙන්ම පවත්වා, සංසාර චක්‍රයෙන් බැහැරව ගාමන්තපබ්භාරවාසී මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ මෙන් අර්හත් භාවය ලබා ගනියි. තෙරුන් වහන්සේ මහගම තිස්ස මහා විහාරයෙහි වසමින්, අර්ථ වශයෙන් හා පාළි වශයෙන් ත්‍රිපිටකය මහා ගණ (ශිෂ්‍ය කණ්ඩායම්) දහඅටකට උගන්වන සේක. ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සැට දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා රහත් බවට පැමිණියහ. ඔවුන් අතරින් එක් භික්ෂුවක් තමා අවබෝධ කරගත් ධර්මය අරමුණු කොට උපන් සොම්නසින් යුතුව, 'මේ මගපල සැපය අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේට ඇද්දෝ' යි සිතුවේය. උන්වහන්සේ මෙනෙහි කර බලන විට තෙරුන් වහන්සේ පෘථග්ජන බව දැන, 'කිසියම් උපක්‍රමයකින් තෙරුන් වහන්සේට සංවේගයක් උපදවන්නෙමි' යි සිතා, තමන් වසන ස්ථානයෙන් තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ වත්පිළිවෙත් කොට හිඳගත්තේය. එකල්හි තෙරුන් වහන්සේ 'ඇවැත්නි පිණ්ඩපාතිකය, ඔබ කුමකට ආවේද?' යි ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, මට අවස්ථාව ලබා දෙන්නේ නම් එක දම් පදයක් ඉගෙන ගැනීමට ආවෙමි' යි කීවේය. 'ඇවැත්නි, බොහෝ දෙනෙක් ඉගෙන ගනිති, ඔබට අවස්ථාවක් නොලැබෙනු ඇතැයි' තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. හෙතෙම සියලු රෑ දාවල් කාලයන්හි අවස්ථාවක් නොලැබ, 'ස්වාමීනි, මෙසේ අවස්ථාවක් නැති කල්හි මරණයට කෙසේ අවස්ථාවක් සොයා ගන්නෙහිද?' යි ඇසුවේය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ 'මොහු ඉගෙන ගැනීමට ආවෙක් නොවේ, මට සංවේගය උපදවනු පිණිස ආවෙකි' යි සිතූහ. ඒ භික්ෂුව ද 'ස්වාමීනි, භික්ෂුවක් නම් මා වැනි විය යුතුය' යි පවසා තෙරුන් වහන්සේ වැඳ, ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයක් වන් අහසට පැන නැගී වැඩම කළේය.

ථෙරො [Pg.32] තස්ස ගතකාලතො පට්ඨාය ජාතසංවෙගො දිවා උද්දෙසඤ්ච සායං උද්දෙසඤ්ච වාචෙත්වා පත්තචීවරං හත්ථපාසෙ ඨපෙත්වා පච්චූසකාලෙ උද්දෙසං ගහෙත්වා ඔතරන්තෙන භික්ඛුනා සද්ධිං පත්තචීවරමාදාය ඔතිණ්ණො තෙරස ධුතගුණෙ පරිපුණ්ණෙ අධිට්ඨාය ගාමන්තපබ්භාරසෙනාසනං ගන්ත්වා පබ්භාරං පටිජග්ගිත්වා මඤ්චපීඨං උස්සාපෙත්වා ‘‘අරහත්තං අපත්වා මඤ්චෙ පිට්ඨිං න පසාරෙස්සාමී’’ති මානසං බන්ධිත්වා චඞ්කමං ඔතරි. තස්ස ‘‘අජ්ජ අරහත්තං ගණ්හිස්සාමි අජ්ජ අරහත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති ඝටෙන්තස්සෙව පවාරණා සම්පත්තා. සො පවාරණාය උපකට්ඨාය ‘‘පුථුජ්ජනභාවං පහාය විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො අතිවිය කිලමති. සො තාය පවාරණාය මග්ගං වා ඵලං වා උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘මාදිසොපි නාම ආරද්ධවිපස්සකො න ලභති, යාව දුල්ලභඤ්ච වතිදං අරහත්ත’’න්ති වත්වා තෙනෙව නියාමෙන ඨානචඞ්කමබහුලො හුත්වා තිංස වස්සානි සමණධම්මං කත්වා මහාපවාරණාය මජ්ඣෙ ඨිතං පුණ්ණචන්දං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො චන්දමණ්ඩලං විසුද්ධං, උදාහු මය්හං සීල’’න්ති චින්තෙන්තො ‘‘චන්දමණ්ඩලෙ සසලක්ඛණං පඤ්ඤායති, මය්හං පන උපසම්පදතො පට්ඨාය යාවජ්ජදිවසා සීලස්මිං කාළකං වා තිලකො වා නත්ථී’’ති ආවජ්ජෙත්වා සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සො පරිපක්කඤාණත්තා පීතිං වික්ඛම්භෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. එවරූපස්ස ධුතඞ්ගවසෙන වික්ඛම්භිතො කිලෙසො තථා වික්ඛම්භිතොව හොති.

තෙරුන් වහන්සේ ඒ රහතන් වහන්සේ වැඩම කළ තැන් සිට හටගත් සංවේගය ඇතිව, දහවල් සහ සවස පාඩම් උගන්වා, පා සිවුරු අසල තබා අලුයම් කාලයේ පාඩම් ඉගෙන ගෙන යන භික්ෂුවක් සමඟ පා සිවුරු ගෙන නික්මුණහ. උන්වහන්සේ තෙළෙස් ධුතාංගයන් සම්පූර්ණයෙන් සමාදන්ව ගාමන්තපබ්භාර සේනාසනයට ගොස්, ලෙන පිරිසිදු කොට ඇඳ පුටු පනවා 'රහත් නොවී ඇඳෙහි පිට නොතබමි' යි දැඩි අධිෂ්ඨානයක් කොට සක්මනට බැස්සේය. 'අද රහත් වන්නෙමි, අද රහත් වන්නෙමි' යි වීර්යය කරන උන්වහන්සේට පවාරණ දිනය පැමිණියේය. පවාරණය ආසන්න වෙද්දී 'පෘථග්ජන බව අත්හැර පිරිසිදු පවාරණයෙන් පවාරණය වන්නෙමි' යි සිතමින් උන්වහන්සේ අතිශයින් වෙහෙසට පත් වූහ. උන්වහන්සේ ඒ පවාරණ දිනයේදී මගපල උපදවා ගැනීමට අපොහොසත් වී, 'මා වැනි වීර්යය වන්තයෙකුට පවා රහත් බව නොලැබේ නම්, ඒ රහත් බව ඒකාන්තයෙන්ම දුර්ලභය' යි පවසා, එම ක්‍රමයෙන්ම සිටීමෙන් හා සක්මනින් යුතුව තිස් වසරක් මහණ දම් පිරූහ. මහා පවාරණ දිනයක අහස මැද තිබෙන පුන් සඳ දැක, 'චන්ද්‍ර මණ්ඩලය පිරිසිදුද නැතහොත් මගේ සීලය පිරිසිදුද?' යි සිතූහ. 'චන්ද්‍ර මණ්ඩලයෙහි හාවාගේ ලකුණ පෙනේ, මගේ උපසම්පදාවේ සිට අද දක්වා සීලයෙහි කළු තිතක් හෝ ලපයක් නැතැයි' මෙනෙහි කරන විට හටගත් පීති සොම්නසින් යුතුව, මුහුකුරා ගිය ඤාණයෙන් පීතිය යටපත් කොට සිව්පිළිසිඹියාවන් සමඟ රහත් භාවයට පැමිණියහ. මෙබඳු පුද්ගලයාට ධුතාංග බලයෙන් යටපත් වූ කෙලෙස් ඒ ආකාරයෙන්ම යටපත් වූවාම වෙයි.

එකච්චස්ස වුත්තනයෙනෙව පඨමජ්ඣානාදිසමාපජ්ජනබහුලතාය කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, සමාපත්තිවසෙන වික්ඛම්භිතොව හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති මහාතිස්සත්ථෙරො විය. ථෙරො කිර අවස්සිකකාලතො පට්ඨාය අට්ඨසමාපත්තිලාභී. සො සමාපත්තිවික්ඛම්භිතානං කිලෙසානං අසමුදාචාරෙන උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙනෙව අරියමග්ගසාමන්තං කථෙති, සට්ඨිවස්සකාලෙපි අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං න ජානාති. අථෙකදිවසං මහාගාමෙ තිස්සමහාවිහාරතො භික්ඛුසඞ්ඝො තලඞ්ගරවාසිධම්මදින්නත්ථෙරස්ස සාසනං පෙසෙසි ‘‘ථෙරො ආගන්ත්වා අම්හාකං ධම්මකථං කථෙතූ’’ති. ථෙරො අධිවාසෙත්වා ‘‘මම සන්තිකෙ මහල්ලකතරො භික්ඛු නත්ථි, මහාතිස්සත්ථෙරො ඛො පන මෙ කම්මට්ඨානාචරියො, තං සඞ්ඝත්ථෙරං කත්වා ගමිස්සාමී’’ති [Pg.33] චින්තෙන්තො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ථෙරස්ස විහාරං ගන්ත්වා දිවාට්ඨානෙ ථෙරස්ස වත්තං දස්සෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

ඇතැම් කෙනෙකුට කලින් කී පරිදිම ප්‍රථම ධ්‍යානාදී සමාපත්තිවලට නිතර සමවැදීම නිසා කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ, සමපත්තීන්ගේ බලයෙන් කෙලෙස් යටපත් වී පවතී. හෙතෙම ඒ කෙලෙස් එලෙසම යටපත් කොට සංසාර චක්‍රයෙන් මිදී මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙන් රහත් බව ලබා ගනියි. ඒ තෙරුන් වහන්සේ අට වසක් පිරුණු කාලයේ සිටම අෂ්ට සමාපත්තිලාභී වූහ. උන්වහන්සේ සමපත්තියෙන් යටපත් වූ කෙලෙසුන් නැවත මතු නොවීම නිසාත්, ඉගෙනීම් හා විචාරීම් බහුල වූ නිසාත්, තමන් රහත් යැයි සිතා අරිය මගට සමීප කරුණුම කතා කරති. සැට වසක් ගත වුවද තමන් පෘථග්ජන බව නොදත්හ. ඉක්බිති එක් දිනක් මහාගම තිස්ස මහා විහාරයේ භික්ෂු සංඝයා තලංගරවාසී ධම්මදින්න තෙරුන් වහන්සේට 'තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කොට අපට දම් කතාවක් පවත්වන සේක්වා' යි පණිවිඩයක් යැවූහ. තෙරුන් වහන්සේ එය පිළිගෙන, 'මා අසල මා හට වඩා වැඩිමහලු භික්ෂුවක් නැත, මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මගේ කමටහන් ගුරුවරයාය, උන්වහන්සේ සංඝ ස්ථවිරයන් කොට ගෙන යන්නෙමි' යි සිතා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා තෙරුන් වහන්සේගේ විහාරයට ගොස් දහවල් කාලයේ තෙරුන් වහන්සේට වත්පිළිවෙත් කොට එකත්පසක හිඳගත්හ.

ථෙරො ආහ – ‘‘කිං, ධම්මදින්න, චිරස්සං ආගතොසී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, තිස්සමහාවිහාරතො මෙ භික්ඛුසඞ්ඝො සාසනං පෙසෙසි, අහං එකකො න ගමිස්සාමි, තුම්හෙහි පන සද්ධිං ගන්තුකාමො හුත්වා ආගතොම්හී’’ති සාරණීයකථං කථෙන්තොව පපඤ්චෙත්වා ‘‘කදා, භන්තෙ, තුම්හෙහි අයං ධම්මො අධිගතො’’ති පුච්ඡි. සට්ඨිමත්තානි, ආවුසො ධම්මදින්න, වස්සානි හොන්තීති. සමාපත්තිං පන, භන්තෙ, වළඤ්ජෙථාති. ආම, ආවුසොති. එකං පොක්ඛරණිං මාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යාථ, භන්තෙති? ‘‘න, ආවුසො, එතං භාරිය’’න්ති වත්වා සම්මුඛට්ඨානෙ පොක්ඛරණිං මාපෙසි. ‘‘එත්ථ, භන්තෙ, එකං පදුමගච්ඡං මාපෙථා’’ති ච වුත්තො තම්පි මාපෙසි. ඉදානෙත්ථ මහන්තං පුප්ඵං දස්සෙථාති. ථෙරො තම්පි දස්සෙසි. එත්ථ සොළසවස්සුද්දෙසිකං ඉත්ථිරූපං දස්සෙථාති. ථෙරො සොළසවස්සුද්දෙසිකං ඉත්ථිරූපං දස්සෙසි. තතො නං ආහ – ‘‘ඉදං, භන්තෙ, පුනප්පුනං සුභතො මනසි කරොථා’’ති. ථෙරො අත්තනාව මාපිතං ඉත්ථිරූපං ඔලොකෙන්තො ලොභං උප්පාදෙසි. තදා අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා ‘‘අවස්සයො මෙ සප්පුරිස හොහී’’ති අන්තෙවාසිකස්ස සන්තිකෙ උක්කුටිකං නිසීදි. ‘‘එතදත්ථමෙවාහං, භන්තෙ, ආගතො’’ති ථෙරස්ස අසුභවසෙන සල්ලහුකං කත්වා කම්මට්ඨානං කථෙත්වා ථෙරස්ස ඔකාසං කාතුං බහි නික්ඛන්තො. සුපරිමද්දිතසඞ්ඛාරො ථෙරො තස්මිං දිවාට්ඨානතො නික්ඛන්තමත්තෙයෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අථ නං සඞ්ඝත්ථෙරං කත්වා ධම්මදින්නත්ථෙරො තිස්සමහාවිහාරං ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස ධම්මකථං කථෙසි. එවරූපස්ස සමාපත්තිවසෙන වික්ඛම්භිතො කිලෙසො තථා වික්ඛම්භිතොව හොති.

මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ විමසූහ: ‘ධම්මදින්න, බොහෝ කලකට පසුව ආවේ ඇයි?’ ‘එසේය ස්වාමීනී, තිස්ස මහා විහාරයේ භික්ෂු සංඝයා මට පණිවිඩයක් එවූහ. මම තනිවම නොයන්නෙමි, ඔබ වහන්සේලා සමඟ යෑමේ අභිලාෂයෙන් පැමිණියෙමි’යි පිළිසඳර කතා කරමින් සිට, ‘ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ කවදාද මේ ධර්මය අවබෝධ කරගත්තේ?’යි විමසීය. ‘ඇවැත් ධම්මදින්න, දැන් වසර හැටක් පමණ වන්නේය’යි පැවසූහ. ‘ස්වාමීනී, එසේ නම් සමාපත්තියකට සමවදින්නට හැකිද?’ ‘එසේය ඇවැත්නි’ ‘ස්වාමීනී, එක් පොකුණක් මවන්නට ඔබ වහන්සේට හැකිද?’ ‘ඇවැත්නි, එය අපහසු දෙයක් නොවේ’යි පවසා ඉදිරිපිට පොකුණක් මැවූහ. ‘ස්වාමීනී, මෙහි එක් පියුම් පඳුරක් මවන්න’යි කී විට එයද මැවූහ. ‘දැන් මෙහි විශාල මලක් දක්වන්න.’ තෙරුන් වහන්සේ එයද දැක්වූහ. ‘මෙහි දහසය හැවිරිදි ස්ත්‍රී රූපයක් දක්වන්න.’ තෙරුන් වහන්සේ දහසය හැවිරිදි ස්ත්‍රී රූපයක් දැක්වූහ. ඉන්පසු ධම්මදින්න තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ කීහ: ‘ස්වාමීනී, මෙම ස්ත්‍රී රූපය නැවත නැවතත් සුබ වශයෙන් මෙනෙහි කරන්න.’ තෙරුන් වහන්සේ තමන්ම මැවූ ස්ත්‍රී රූපය දෙස බලද්දී ලෝභයක් උපදවා ගත්හ. එවිට තමන් තවමත් පෘථග්ජන බව දැනගෙන, ‘සත්පුරුෂය, මට පිහිට වන්න’යි පවසා තම ගෝලයා (ධම්මදින්න තෙරුන්) ඉදිරියේ උක්කුටිකයෙන් වාඩි වූහ. ‘ස්වාමීනී, මම පැමිණියේම ඔබ වහන්සේට පිහිට වීම සඳහාය’යි පවසා තෙරුන් වහන්සේට අසුභ වශයෙන් කමටහන් පහදා දී, තෙරුන් වහන්සේට භාවනා කිරීමට අවකාශ සලසා දී පිටතට වැඩිහිටිය. මැනවින් සංස්කාර මෙනෙහි කළ මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ, ධම්මදින්න තෙරුන් තමන් දිවා විහරණය කළ තැනින් පිටතට යනවාත් සමඟම පටිසම්භිදාවන් සමඟ අර්හත්වයට පත් වූහ. ඉක්බිති උන්වහන්සේ සංඝ ස්ථවිර බවට පත් කොට ධම්මදින්න තෙරුන් වහන්සේ තිස්ස මහා විහාරයට වැඩම කර සංඝයාට ධර්ම දේශනා කළහ. මෙබඳු කෙනෙකුට සමාපත්ති බලයෙන් යටපත් කරන ලද කෙලෙස් එලෙසම යටපත් වූයේ වෙයි.

එකච්චස්ස පන වුත්තනයෙනෙව විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, විපස්සනාවසෙන වික්ඛම්භිතොව හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති, බුද්ධකාලෙ සට්ඨිමත්තා ආරද්ධවිපස්සකා භික්ඛූ විය. තෙ කිර සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විවිත්තං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තා කිලෙසානං අසමුදාචාරවසෙන ‘‘පටිවිද්ධමග්ගඵලා මය’’න්ති සඤ්ඤාය මග්ගඵලත්ථාය [Pg.34] වායාමං අකත්වා ‘‘අම්හෙහි පටිවිද්ධධම්මං දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමා’’ති සත්ථු සන්තිකං ආගච්ඡන්ති.

එක්තරා කෙනෙකුට කලින් කී පරිදිම විදර්ශනා භාවනාවේ නියැලෙද්දී කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ, විදර්ශනා බලයෙන් ඒවා යටපත් වී පවතී. ඔහු ඒ කෙලෙස් එසේ යටපත් කරගෙනම විදර්ශනා වඩා අර්හත්වය ලබා ගනී. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ විදර්ශනා ආරම්භ කළ සැට නමක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙනි. උන්වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් කමටහන් ගෙන විවේකී ආරණ්‍යයකට පිවිස විදර්ශනා වඩද්දී, කෙලෙස් ඉස්මතු නොවීම නිසා ‘අපි මඟඵල අවබෝධ කළෙමු’යි යන වැරදි හැඟීමෙන් මඟඵල සඳහා වැඩිදුර වෙහෙස නොවී, ‘අප අවබෝධ කරගත් ධර්මය දසබලයන් වහන්සේට දන්වන්නෙමු’යි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ.

සත්ථා තෙසං පුරෙ ආගමනතොව ආනන්දත්ථෙරං ආහ – ‘‘ආනන්ද, පධානකම්මිකා භික්ඛූ අජ්ජ මං පස්සිතුං ආගමිස්සන්ති, තෙසං මම දස්සනාය ඔකාසං අකත්වා ‘ආමකසුසානං ගන්ත්වා අල්ලඅසුභභාවනං කරොථා’ති පහිණෙය්‍යාසී’’ති. ථෙරො තෙසං ආගතානං සත්ථාරා කථිතසාසනං ආරොචෙසි. තෙ ‘‘තථාගතො අජානිත්වා න කථෙස්සති, අද්ධා එත්ථ කාරණං භවිස්සතී’’ති ආමකසුසානං ගන්ත්වා අල්ලඅසුභං ඔලොකෙන්තා ලොභං උප්පාදෙත්වා ‘‘ඉදං නූන සම්මාසම්බුද්ධෙන දිට්ඨං භවිස්සතී’’ති ජාතසංවෙගා ලද්ධමග්ගං කම්මට්ඨානං ආදිතො පට්ඨාය ආරභිංසු. සත්ථා තෙසං විපස්සනාය ආරද්ධභාවං ඤත්වා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව ඉමං ඔභාසගාථමාහ –

ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේලා වැඩම කිරීමටත් පෙරම ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට මෙසේ වදාළහ: ‘ආනන්ද, භාවනාවේ යෙදෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිසක් අද මා දැකීමට එනු ඇත. ඔවුන්ට මා දැකීමට අවස්ථාව නොදී, ‘අමු සොහොනට ගොස් අලුත් මළ සිරුරු ඇසුරින් අසුභ භාවනාව කරන්න’යි ඔවුන් යවන්න.’ තෙරුන් වහන්සේ එම භික්ෂූන් වැඩම කළ විට බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ පණිවිඩය දැන්වූහ. ‘තථාගතයන් වහන්සේ කරුණු නොදැන මෙසේ වදාරන්නේ නැත, මෙහි නිසැකවම යම් හේතුවක් ඇතැයි’ සිතා උන්වහන්සේලා අමු සොහොනට ගොස් අලුත් අසුභය දෙස බලද්දී ලෝභයක් උපදවා ගෙන, ‘සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙය දුටු නිසාම වදාරන්නට ඇතැයි’ සිතා සංවේගයට පත්ව, පෙර ලැබූ කමටහන් මාර්ගය මුල සිටම ආරම්භ කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන් විදර්ශනා අරඹා ඇති බව දැන ගන්ධකුටියේ වැඩහිඳිමින්ම මේ ආලෝක ගාථාව වදාළහ:

‘‘යානිමානි අපත්තානි, අලාබූනෙව සාරදෙ;

කාපොතකානි අට්ඨීනි, තානි දිස්වාන කා රතී’’ති. (ධ. ප. 149);

‘ශරත් කාලයේ (වැටී ඇති) ලබු ගෙඩි මෙන් ඉවත දමන ලද, පරෙවි පාට ඇති (අලු පැහැති) මේ ඇටකටු දැක (කාමයන්හි) කිනම් සතුටක්ද?’

ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. එවරූපානං විපස්සනාවසෙන වික්ඛම්භිතා කිලෙසා තථා වික්ඛම්භිතාව හොන්ති.

ගාථාව අවසානයේ උන්වහන්සේලා අර්හත් ඵලයේ පිහිටියහ. මෙබඳු අයගේ විදර්ශනා බලයෙන් යටපත් කරන ලද කෙලෙස් එලෙසම යටපත් වූයේ වෙයි.

එකච්චස්ස වුත්තනයෙනෙව නවකම්මං කරොන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, නවකම්මවසෙන වික්ඛම්භිතොව හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති චිත්තලපබ්බතෙ තිස්සත්ථෙරො විය. තස්ස කිර අට්ඨවස්සිකකාලෙ අනභිරති උප්පජ්ජි, සො තං විනොදෙතුං අසක්කොන්තො අත්තනො චීවරං ධොවිත්වා රජිත්වා පත්තං පචිත්වා කෙසෙ ඔහාරෙත්වා උපජ්ඣායං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ථෙරො ආහ – ‘‘කිං, ආවුසො මහාතිස්ස, අතුට්ඨස්ස විය තෙ ආකාරො’’ති? ආම, භන්තෙ, අනභිරති මෙ උප්පන්නා, තං විනොදෙතුං න සක්කොමීති. ථෙරො තස්සාසයං ඔලොකෙන්තො අරහත්තස්ස උපනිස්සයං දිස්වා අනුකම්පාවසෙන ආහ – ‘‘ආවුසො තිස්ස, මයං මහල්ලකා, එකං නො වසනට්ඨානං කරොහී’’ති. දුතියකථං අකථිතපුබ්බො භික්ඛු ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති සම්පටිච්ඡි.

එක්තරා කෙනෙකුට කලින් කී පරිදිම නවකර්ම (ගොඩනැඟිලි පිළිසකර කිරීම් ආදිය) කරද්දී කෙලෙස්වලට අවස්ථාවක් නොලැබේ, නවකර්ම බලයෙන් ඒවා යටපත් වී පවතී. ඔහු ඒ කෙලෙස් එසේ යටපත් කරගෙනම විදර්ශනා වඩා අර්හත්වය ලබා ගනී. චිත්තල පර්වතයේ වැඩසිටි තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙනි. උන්වහන්සේට අට වසක් පිරුණු කල සසුනෙහි නොඇල්මක් (අනභිරතියක්) ඇති විය. උන්වහන්සේ එය දුරු කර ගැනීමට නොහැකිව තම සිවුරු සෝදා පඬු ගසා, පාත්‍රය පුළුස්සා, කෙස් රැවුල් කපා, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසක සිටියහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ ඇසූහ: ‘ඇවැත් මහාතිස්ස, කුමක්ද? ඔබගේ ස්වභාවය සතුටු නොවුණු කෙනෙකුගේ මෙන් පෙනෙන්නේ?’ ‘එසේය ස්වාමීනී, මට අනභිරතියක් ඇති විය, එය දුරු කර ගැනීමට මට නොහැකිය.’ තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගේ අදහස බලද්දී අර්හත්වයට උපනිශ්‍රය දැක අනුකම්පාවෙන් මෙසේ වදාළහ: ‘ඇවැත් තිස්ස, අපි මහලු වී සිටිමු, අපට එක් වාසස්ථානයක් සාදා දෙන්න.’ මින් පෙර කිසිදා උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට විරුද්ධ වචනයක් නොකී ඒ භික්ෂුව ‘හොඳයි ස්වාමීනී’යි එය පිළිගත්තේය.

අථ [Pg.35] නං ථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො, නවකම්මං කරොන්තො උද්දෙසමග්ගඤ්ච මා විස්සජ්ජි, කම්මට්ඨානඤ්ච මනසි කරොහි, කාලෙන ච කාලං කසිණපරිකම්මං කරොහී’’ති. ‘‘එවං කරිස්සාමි, භන්තෙ’’ති ථෙරං වන්දිත්වා තථාරූපං සප්පායට්ඨානං ඔලොකෙත්වා ‘‘එත්ථ කාතුං සක්කා’’ති දාරූහි පූරෙත්වා ඣාපෙත්වා සොධෙත්වා ඉට්ඨකාහි පරික්ඛිපිත්වා ද්වාරවාතපානාදීනි යොජෙත්වා සද්ධිං චඞ්කමනභූමිභිත්තිපරිකම්මාදීහි ලෙණං නිට්ඨාපෙත්වා මඤ්චපීඨං සන්ථරිත්වා ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, නිට්ඨිතං ලෙණෙ පරිකම්මං, වසථා’’ති ආහ. ආවුසො, දුක්ඛෙන තයා එතං කම්මං කතං, අජ්ජ එකදිවසං ත්වඤ්ඤෙවෙත්ථ වසාහීති. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති වන්දිත්වා පාදෙ ධොවිත්වා ලෙණං පවිසිත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො අත්තනා කතකම්මං ආවජ්ජි. තස්ස ‘‘මනාපං මයා උපජ්ඣායස්ස කායවෙය්‍යාවච්චං කත’’න්ති චින්තෙන්තස්ස අබ්භන්තරෙ පීති උප්පන්නා. සො තං වික්ඛම්භෙත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණි. එවරූපස්ස නවකම්මවසෙන වික්ඛම්භිතො කිලෙසො තථා වික්ඛම්භිතොව හොති.

එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: ‘ඇවැත්නි, අලුත් වැඩ කරන අතරතුර පාළි හදාරන මඟ අත්නොහරින්න, කමටහන් මෙනෙහි කරන්න, කලින් කලට කසිණ පරිකර්මයන් කරන්න.’ ‘ස්වාමීනී, එලෙසම කරන්නෙමි’යි කියා තෙරුන් වහන්සේ වැඳ, සුදුසු ලෙන් ස්ථානයක් සොයා, ‘මෙහි කළ හැකිය’යි තීරණය කොට එහි තිබූ දර පුරවා, ගිනි තබා ශුද්ධ කොට, ගඩොලින් වට කර, දොර ජනෙල් ආදිය සවිකර, සක්මන් මළුව හා බිත්ති පිරියම් කිරීම් සමඟ ලෙන නිමවා, ඇඳ පුටු පනවා, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ, ‘ස්වාමීනී, ලෙනෙහි සියලු කටයුතු අවසන්ය, එහි වැඩ වසන්න’යි කීවේය. ‘ඇවැත්නි, ඔබ ඉතා දුකසේ මේ කාර්යය කළා, අද එක් දිනක් ඔබම මෙහි වාසය කරන්න.’ ඔහු ‘හොඳයි ස්වාමීනී’යි වැඳ, පා සෝදා ලෙනට වැදී පළඟක් බැඳ වාඩි වී තමන් කළ සේවය මෙනෙහි කළේය. ‘මම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට ප්‍රිය වූ වතාවත් කළෙමි’යි සිතද්දී සිරුර තුළ මහත් පීතියක් උපන්නේය. ඔහු ඒ පීතිය යටපත් කර විදර්ශනා වඩවා අර්හත්වයට පත් විය. මෙබඳු කෙනෙකුට නවකර්ම බලයෙන් යටපත් කරන ලද කෙලෙස් එලෙසම යටපත් වූයේ වෙයි.

එකච්චො පන බ්‍රහ්මලොකතො ආගතො සුද්ධසත්තො හොති. තස්ස අනාසෙවනතාය කිලෙසො න සමුදාචරති, භවවසෙන වික්ඛම්භිතො හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති ආයස්මා මහාකස්සපො විය. සො හි ආයස්මා අගාරමජ්ඣෙපි කාමෙ අපරිභුඤ්ජිත්වා මහාසම්පත්තිං පහාය පබ්බජිත්වා නික්ඛන්තො අන්තරාමග්ගෙ පච්චුග්ගමනත්ථාය ආගතං සත්ථාරං දිස්වා වන්දිත්වා තීහි ඔවාදෙහි උපසම්පදං ලභිත්වා අට්ඨමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. එවරූපස්ස භවවසෙන වික්ඛම්භිතො කිලෙසො තථා වික්ඛම්භිතොව හොති.

ඇතැම් කෙනෙක් වනාහි බඹලොවින් පැමිණි පිරිසිදු සත්ත්වයෙක් වෙති. (කෙලෙස්) ඇසුරු නොකළ බැවින් ඔහු තුළ කෙලෙස් මතු නොවේ, භවයේ බලයෙන් (ඒ කෙලෙස්) යටපත් වූයේ වෙයි. ඔහු ඒ කෙලෙස් එලෙසින්ම යටපත් වූයේ කර, සසරින් මිදී ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ මෙන් අර්හත් ඵලය ලබයි. ඒ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ වනාහි ගිහිගෙයි වසන කල්හි පවා කාමයන් අනුභව නොකොට, මහත් සම්පත් හැරපියා මහණ වී නික්මුණ කල්හි, මඟ අතරතුරදී තමන් වහන්සේ පිළිගනු පිණිස වැඩිවදාළ ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක, වැඳ, ඔවා තුනකින් උපසම්පදාව ලබා, අටවන දින අරුණෝදයේදී පටිසම්භිදාවන් සමඟ අර්හත් ඵලයට පැමිණි සේක. මෙබඳු වූ තැනැත්තා හට භවයේ බලයෙන් යටපත් වූ කෙලෙස් එලෙසින්ම යටපත් වූයේ වෙයි.

යො පන අනනුභූතපුබ්බං රූපාදිආරම්මණං ලභිත්වා තත්ථෙව විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති, එවරූපස්ස අනනුභූතාරම්මණවසෙන කාමච්ඡන්දො අනුප්පන්නොව නුප්පජ්ජති නාම.

යමෙක් වනාහි මේ භවයෙහි පෙර නොවිඳි රූප ආදී අරමුණක් ලැබ, එහිම විදර්ශනා වඩා, සංසාරයෙන් මිදී අර්හත් ඵලය ලබයිද, මෙබඳු තැනැත්තා හට පෙර නොවිඳි අරමුණක බලයෙන් කාමච්ඡන්දය නූපන්නක්ම වී නූපදියි නම් වෙයි.

උප්පන්නො වා කාමච්ඡන්දො පහීයතීති එත්ථ උප්පන්නොති ජාතො භූතො සමුදාගතො. පහීයතීති තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිපස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි පහානෙහි පහීයති, න [Pg.36] පුන උප්පජ්ජතීති අත්ථො. තත්ථ විපස්සනාය කිලෙසා තදඞ්ගවසෙන පහීයන්තීති විපස්සනා තදඞ්ගප්පහානන්ති වෙදිතබ්බා. සමාපත්ති පන කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙතීති සා වික්ඛම්භනප්පහානන්ති වෙදිතබ්බා. මග්ගො සමුච්ඡින්දන්තො උප්පජ්ජති, ඵලං පටිප්පස්සම්භයමානං, නිබ්බානං සබ්බකිලෙසෙහි නිස්සටන්ති ඉමානි තීණි සමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිනිස්සරණප්පහානානීති වුච්චන්ති. ඉමෙහි ලොකියලොකුත්තරෙහි පඤ්චහි පහානෙහි පහීයතීති අත්ථො.

“උප්පන්නෝ වා කාමච්ඡන්දෝ පහීයති” (උපන් හෝ කාමච්ඡන්දය දුරු වෙයි) යන්නෙහි 'උප්පන්න' යනු උපන්, වූ, මනාව පහළ වූ යන්නයි. 'පහීයති' යනු තදංග ප්‍රහාණය, විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය, පටිපස්සද්ධි ප්‍රහාණය, නිස්සරණ ප්‍රහාණය යන ප්‍රහාණයන් පසින් දුරු වෙයි, නැවත නූපදියි යන අර්ථයයි. එහි විදර්ශනාව මඟින් කෙලෙස් තදංග වශයෙන් දුරු වන බැවින් විදර්ශනාව 'තදංග ප්‍රහාණය' යයි දත යුතුය. සමාපත්තිය වනාහි කෙලෙස් යටපත් කරන බැවින් එය 'විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය' යයි දත යුතුය. මාර්ගය කෙලෙස් සිඳලමින් උපදියි, ඵලය කෙලෙස් සන්සිඳුවයි, නිවන සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීමයි; එබැවින් මේ තුන පිළිවෙළින් සමුච්ඡේද, පටිපස්සද්ධි හා නිස්සරණ ප්‍රහාණයෝ යයි කියනු ලැබේ. ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ මේ ප්‍රහාණයන් පසින් කෙලෙස් ප්‍රහීණ වෙයි යනු අර්ථයයි.

අසුභනිමිත්තන්ති දසසු අසුභෙසු උප්පන්නං සාරම්මණං පඨමජ්ඣානං. තෙනාහු පොරාණා – ‘‘අසුභම්පි අසුභනිමිත්තං, අසුභාරම්මණා ධම්මාපි අසුභනිමිත්ත’’න්ති. යොනිසොමනසිකරොතොති. ‘‘තත්ථ කතමො යොනිසොමනසිකාරො? අනිච්චෙ අනිච්ච’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තස්ස උපායමනසිකාරස්ස වසෙන මනසිකරොතො. අනුප්පන්නො චෙව කාමච්ඡන්දො නුප්පජ්ජතීති අසමුදාගතො න සමුදාගච්ඡති. උප්පන්නො ච කාමච්ඡන්දො පහීයතීති සමුදාගතො ච කාමච්ඡන්දො පඤ්චවිධෙන පහානෙන පහීයති.

“අසුභ නිමිත්ත” යනු දස අසුභයන්හි උපන් අරමුණු සහිත වූ ප්‍රථම ධ්‍යානයයි. එබැවින් පුරාණාචාර්යවරු “අසුභය ද අසුභ නිමිත්තකි, අසුභය අරමුණු කරගත් ධර්මයෝ ද අසුභ නිමිත්තකි” යයි වදාළහ. “යෝනිසෝ මනසිකරෝතෝ” යනු “අනිත්‍ය වූ දෙයෙහි අනිත්‍යය” ආදී වශයෙන් වදාළ උපාය මනසිකාරය (නුවණින් මෙනෙහි කිරීම) අනුව මෙනෙහි කරන්නා හට යන්නයි. “අනුප්පන්නෝ චේව කාමච්ඡන්දෝ නුප්පජ්ජති” යනු මනා කොට නූපන් කාමච්ඡන්දය පහළ වීමට පත් නොවේ යන්නයි. “උප්පන්නෝ ච කාමච්ඡන්දෝ පහීයති” යනු උපන් කාමච්ඡන්දය පස් වැදෑරුම් ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි යන්නයි.

අපිච ඡ ධම්මා කාමච්ඡන්දස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො, අසුභභාවනානුයොගො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, කල්‍යාණමිත්තතා සප්පායකථාති. දසවිධඤ්හි අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාපි කාමච්ඡන්දො පහීයති, භාවෙන්තස්සාපි, ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරස්සාපි, චතුන්නං පඤ්චන්නං ආලොපානං ඔකාසෙ සති උදකං පිවිත්වා යාපනසීලතාය භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනොපි. තෙනෙතං වුත්තං –

තවද කරුණු සයක් කාමච්ඡන්දය දුරු කිරීම පිණිස පවතියි. එනම්: අසුභ නිමිත්ත ඉගෙනීම, අසුභ භාවනාවෙහි යෙදීම, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති බව, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ බව, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථාවයි. දස වැදෑරුම් අසුභ නිමිත්ත ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තාට ද, එය වඩන්නාට ද, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ දොරටු වසා ගත්තා වූ (සංවර වූ) තැනැත්තාට ද, බත් පිඬු හතරක් පහක් කෑමට ඉඩ තිබියදී පැන් පානය කොට යැපෙන ස්වභාවය ඇති භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ තැනැත්තාට ද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් මෙය වදාරන ලදී -

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

“බත් පිඬු සතරක් හෝ පහක් (අඩුයෙන්) නොකා පැන් පානය කළ යුතුය. (නිවනට) මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති මහණෙකුගේ පහසු විහරණය පිණිස එය ප්‍රමාණවත් වේ.”

අසුභකම්මිකතිස්සත්ථෙරසදිසෙ අසුභභාවනාරතෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි කාමච්ඡන්දො පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු දසඅසුභනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡ ධම්මා කාමච්ඡන්දස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

අසුභ කම්මික තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ වැනි අසුභ භාවනාවෙහි ඇලුනු කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සේවනය කරන්නාට ද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වෙයි. සිටීම, හිඳීම ආදී ඉරියව්වලදී දස අසුභය ඇසුරු කළ සප්පාය කථාවලින් ද (කාමච්ඡන්දය) ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “කරුණු සයක් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහාණය පිණිස පවතියි” යන්න වදාරන ලදී.

17. සත්තමෙ මෙත්තා චෙතොවිමුත්තීති සබ්බසත්තෙසු හිතඵරණකා මෙත්තා. යස්මා පන තංසම්පයුත්තචිත්තං නීවරණාදීහි පච්චනීකධම්මෙහි විමුච්චති, තස්මා සා ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති වුච්චති. විසෙසතො වා සබ්බබ්‍යාපාදපරියුට්ඨානෙන විමුත්තත්තා සා චෙතොවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. තත්ථ ‘‘මෙත්තා’’ති එත්තාවතා [Pg.37] පුබ්බභාගොපි වට්ටති, ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති වුත්තත්තා පන ඉධ තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන අප්පනාව අධිප්පෙතා. යොනිසොමනසිකරොතොති තං මෙත්තං චෙතොවිමුත්තිං වුත්තලක්ඛණෙන උපායමනසිකාරෙන මනසිකරොන්තස්ස.

17. සත්වන සූත්‍රයෙහි “මෙත්තා චේතෝවිමුත්ති” යනු සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතසුව පතුරුවන්නා වූ මෛත්‍රියයි. යම් හෙයකින් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත සිත නීවරණාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදෙයිද, එහෙයින් එය “චේතෝවිමුක්තිය” යයි කියනු ලැබේ. විශේෂයෙන් සියලු ව්‍යාපාදයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් එය චේතෝවිමුක්තිය යයි දත යුතුය. එහි “මෙත්තා” යන්නෙන් පූර්වභාග මෛත්‍රිය ද ගත හැකි නමුත්, “චේතෝවිමුත්ති” යන වචනය යෙදී ඇති බැවින් මෙහිදී තික හෝ චතුක්ක ක්‍රමයට අයත් ධ්‍යාන වශයෙන් වන අප්පනාවම අදහස් කරන ලදී. “යෝනිසෝ මනසිකරෝතෝ” යනු එම මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය වදාළ ලක්ෂණයන්ගෙන් හා උපාය මනසිකාරයෙන් යුතුව මෙනෙහි කරන්නා හට යන්නයි.

අපිච ඡ ධම්මා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො, මෙත්තාභාවනානුයොගො, කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණා, පටිසඞ්ඛානබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. ඔදිස්සකඅනොදිස්සකදිසාඵරණානඤ්හි අඤ්ඤතරවසෙන මෙත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ඔධිසො අනොධිසො දිසාඵරණවසෙන මෙත්තං භාවෙන්තස්සාපි. ‘‘ත්වං එතස්ස කුද්ධො කිං කරිස්සසි, කිමස්ස සීලාදීනි නාසෙතුං සක්ඛිස්සසි, නනු ත්වං අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනො කම්මෙනෙව ගමිස්සසි? පරස්ස කුජ්ඣනං නාම වීතච්චිතඞ්ගාරතත්තඅයසලාකගූථාදීනි ගහෙත්වා පරං පහරිතුකාමතාසදිසං හොති. එසොපි තව කුද්ධො කිං කරිස්සති, කිං තෙ සීලාදීනි නාසෙතුං සක්ඛිස්සති? එස අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනො කම්මෙනෙව ගමිස්සති, අප්පටිච්ඡිතපහෙණකං විය පටිවාතං ඛිත්තරජොමුට්ඨි විය ච එතස්සෙවෙස කොධො මත්ථකෙ පතිස්සතී’’ති එවං අත්තනො ච පරස්ස ච කම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛතොපි, උභයකම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතස්සාපි, අස්සගුත්තත්ථෙරසදිසෙ මෙත්තාභාවනාරතෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු මෙත්තානිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡ ධම්මා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. සෙසමිධ ඉතො පරෙසු ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං, විසෙසමත්තමෙව පන වක්ඛාමාති.

තවද ව්‍යාපාදය (තරහව) දුරු කිරීම පිණිස කරුණු සයක් පවතියි. එනම්: මෛත්‍රී නිමිත්ත ඉගෙනීම, මෛත්‍රී භාවනාවෙහි යෙදීම, කර්මය තමා සතු බව (කම්මස්සකතා) සිහිපත් කිරීම, බහුලව විමර්ශනය කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථාවයි. නිශ්චිත හෝ අනිශ්චිත දිශා පතුරුවන මෛත්‍රිය ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තාට ද, සීමා සහිතව හෝ සීමා රහිතව දිශා පතුරුවන මෛත්‍රිය වඩන්නාට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. “තෝ මොහු කෙරෙහි කිපී කුමක් කරන්නෙහිද? මොහුගේ සීලාදිය විනාශ කිරීමට තොපට හැකිද? තෝ තොපගේම කර්මයෙන් පැමිණ තොපගේම කර්මයෙන් නොයන්නෙහිද? අනුන්ට ක්‍රෝධ කිරීම වනාහි දැල්වෙන අඟුරු, රත් වූ යකඩ හුල් හෝ අසූචි ආදිය අතින් ගෙන අනුන්ට පහර දීමට සැරසෙන්නෙකු හා සමානය. මොහුද තොපට කිපී කුමක් කරන්නේද? මොහුට තොපගේ සීලාදිය විනාශ කළ හැකිද? මොහුද තමාගේම කර්මයෙන් පැමිණ තමාගේම කර්මයෙන් යනු ඇත. භාර නොගත් තෑග්ගක් මෙන් ද, උඩු සුළඟට දැමූ වැලි මිටක් මෙන් ද, මේ ක්‍රෝධය මොහුගේම හිස මත පතිත වනු ඇත” යි මෙසේ තමාගේ ද අනුන්ගේ ද කර්මස්සකතාව මෙනෙහි කරන්නාට ද, දෙපාර්ශ්වයේම කර්මස්සකතාව මෙනෙහි කොට විමර්ශනයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ද, අස්සගුත්ත තෙරුන් වහන්සේ වැනි මෛත්‍රී භාවනාවෙහි ඇලුනු කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. සිටීම, හිඳීම ආදී ඉරියව්වලදී මෛත්‍රිය ඇසුරු කළ සප්පාය කථාවන්ගෙන් ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “කරුණු සයක් ව්‍යාපාදය ප්‍රහාණය පිණිස පවතියි” යන්න වදාරන ලදී. ඉතිරි කොටස මෙහි ද මින් පසුව ද වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය, විශේෂයක් පමණක් පවසන්නෙමු.

18. අට්ඨමෙ ආරම්භධාතූආදීසු ආරම්භධාතු නාම පඨමාරම්භවීරියං. නික්කමධාතු නාම කොසජ්ජතො නික්ඛන්තත්තා තතො බලවතරං. පරක්කමධාතු නාම පරං පරං ඨානං අක්කමනතො තතොපි බලවතරං. අට්ඨකථායං පන ‘‘ආරම්භො චෙතසො කාමානං පනූදනාය, නික්කමො චෙතසො පලිඝුග්ඝාටනාය, පරක්කමො චෙතසො බන්ධනච්ඡෙදනායා’’ති වත්වා ‘‘තීහි පෙතෙහි අධිමත්තවීරියමෙව කථිත’’න්ති වුත්තං.

18. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘ආරම්භධාතු’ යනාදී පදවල, ආරම්භධාතු යනු ප්‍රථමයෙන් ආරම්භ කරන ලද වීර්යයයි. ‘නික්කමධාතු’ යනු කුසීතකමෙන් බැහැරව නික්මුණු බැවින් එම ආරම්භ වීර්යයට වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. ‘පරක්කමධාතු’ යනු පිළිවෙළින් උසස් අවස්ථාවන්ට එළඹෙන (පීඩා මර්දනය කරන) බැවින් නික්කම වීර්යයට ද වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. අටුවාවෙහි සඳහන් වන්නේ, “ආරම්භය සිතෙහි කාමයන් දුරු කිරීම පිණිස ද, නික්කමය සිතෙහි අවිද්‍යා නැමති අගුල විවෘත කිරීම පිණිස ද, පරක්කමය සිතෙහි කෙලෙස් බැඳීම් සිඳලීම පිණිස ද පවතියි” යනුවෙන් පවසා, මෙම පද තුනෙන්ම ප්‍රකාශ වන්නේ අධිමාත්‍ර (උසස්) වීර්යයම බවයි.

ආරද්ධවීරියස්සාති [Pg.38] පරිපුණ්ණවීරියස්ස චෙව පග්ගහිතවීරියස්ස ච. තත්ථ චතුදොසාපගතං වීරියං ආරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. න ච අතිලීනං හොති, න ච අතිපග්ගහිතං, න ච අජ්ඣත්තං සංඛිත්තං, න ච බහිද්ධා වික්ඛිත්තං. තදෙතං දුවිධං හොති – කායිකං, චෙතසිකඤ්ච. තත්ථ ‘‘ඉධ භික්ඛු දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’ති (විභ. 519) එවං රත්තිදිවසස්ස පඤ්ච කොට්ඨාසෙ කායෙන ඝටෙන්තස්ස වායමන්තස්ස කායිකවීරියං වෙදිතබ්බං. ‘‘න තාවාහං ඉතො ලෙණා නික්ඛමිස්සාමි, යාව මෙ න අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චතී’’ති එවං ඔකාසපරිච්ඡෙදෙන වා, ‘‘න තාවාහං ඉමං පල්ලඞ්කං භින්දිස්සාමී’’ති එවං නිසජ්ජාදිපරිච්ඡෙදෙන වා මානසං බන්ධිත්වා ඝටෙන්තස්ස වායමන්තස්ස චෙතසිකවීරියං වෙදිතබ්බං. තදුභයම්පි ඉධ වට්ටති. දුවිධෙනාපි හි ඉමිනා වීරියෙන ආරද්ධවීරියස්ස අනුප්පන්නඤ්චෙව ථිනමිද්ධං නුප්පජ්ජති, උප්පන්නඤ්ච ථිනමිද්ධං පහීයති මිලක්ඛතිස්සත්ථෙරස්ස විය, ගාමන්තපබ්භාරවාසිමහාසීවත්ථෙරස්ස විය, පීතිමල්ලකත්ථෙරස්ස විය, කුටුම්බියපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස විය ච. එතෙසු හි පුරිමා තයො අඤ්ඤෙ ච එවරූපා කායිකවීරියෙන ආරද්ධවීරියා, කුටුම්බියපුත්තතිස්සත්ථෙරො අඤ්ඤෙ ච එවරූපා චෙතසිකවීරියෙන ආරද්ධවීරියා, උච්චාවාලුකවාසී මහානාගත්ථෙරො පන ද්වීහිපි වීරියෙහි ආරද්ධවීරියොව. ථෙරො කිර එකං සත්තාහං චඞ්කමති, එකං තිට්ඨති, එකං නිසීදති, එකං නිපජ්ජති. මහාථෙරස්ස එකඉරියාපථොපි අසප්පායො නාම නත්ථි, චතුත්ථෙ සත්තාහෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි.

‘ආරද්ධවීරියස්ස’ යනු සම්පූර්ණ වූ වීර්යය ඇති සහ මනාකොට දැරූ (ප්‍රගෘහිත) වීර්යය ඇති තැනැත්තාටයි. එහි දෝෂ සතරකින් තොර වූ වීර්යය ‘ආරද්ධ’ (ඇරඹූ) ලෙස දත යුතුය. එනම්, එය අතිශයින් ලිහිල් නොවිය යුතුය, අතිශයින් තද නොවිය යුතුය, ඇතුළත හැකිළුණු (සංක්ෂිප්ත) නොවිය යුතුය, පිටත විසිරුණු (වික්ෂිප්ත) නොවිය යුතුය. එම වීර්යය කායික සහ චෛතසික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී, “මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ දහවල් කාලය සක්මනින් හා හිඳීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරයි” යනුවෙන් දැක්වෙන පරිදි, දිවා රාත්‍රී දෙක්හි පස් කොටසක් මුළුල්ලේ ශරීරයෙන් උත්සාහ කරන්නාගේ වීර්යය කායික වීර්යය ලෙස දත යුතුය. “මගේ සිත උපාදානයන්ගෙන් තොරව ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදෙන තුරු මම මේ ලෙනෙන් පිටතට නොයමි” යි මෙසේ ස්ථානයක් නියම කරගෙන හෝ, “මම මේ පර්යංකය (අසුන) නොබිඳිමි” යි ඉරියව්වක් නියම කරගෙන හෝ සිත දැඩි කොට උත්සාහ කරන්නාගේ වීර්යය චෛතසික වීර්යය ලෙස දත යුතුය. මෙහිදී ඒ දෙවර්ගයම සුදුසු වේ. මෙම දෙවැදෑරුම් වීර්යය නිසා වීර්යය පටන් ගත් තැනැත්තා තුළ නූපන් ථීනමිද්ධය නූපදියි, උපන් ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වෙයි. එය මිළක්ඛතිස්ස මහා තෙරුන්, ගාමන්තපබ්භාරවාසී මහාසීව මහා තෙරුන්, පීතිමල්ලක මහා තෙරුන් සහ කුටුම්බියපුත්ත තිස්ස මහා තෙරුන් මෙනි. මොවුන් අතරින් මුලින් කී තිදෙනා ඇතුළු පිරිස කායික වීර්යයෙන් යුක්ත වූහ; කුටුම්බියපුත්ත තිස්ස මහා තෙරුන් ඇතුළු පිරිස චෛතසික වීර්යයෙන් යුක්ත වූහ; උච්චාවාලුකවාසී මහානාග මහා තෙරුන් වහන්සේ නම් වීර්යය දෙකෙන්ම යුක්ත වූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ සතියක් සක්මන් කරති, සතියක් සිටගෙන සිටිති, සතියක් හිඳගෙන සිටිති, සතියක් සැතපෙති. මහා තෙරුන් වහන්සේට කිසිදු ඉරියව්වක් අසප්පාය (අයෝග්‍ය) නොවීය. උන්වහන්සේ සතරවන සතියේ විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත් වූහ.

අපිච ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහො, ඉරියාපථසම්පරිවත්තනතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරො, අබ්භොකාසවාසො, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. ආහරහත්ථක-භුත්තවමිතක-තත්‍රවට්ටක-අලංසාටක-කාකමාසක-බ්‍රාහ්මණාදයො විය භොජනං භුඤ්ජිත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙ නිසින්නස්ස හි සමණධම්මං කරොතො ථිනමිද්ධං මහාහත්ථී විය ඔත්ථරන්තං ආගච්ඡති, චතුපඤ්චආලොපඔකාසං පන ඨපෙත්වා පානීයං පිවිත්වා යාපනසීලස්ස භික්ඛුනො තං න හොතීති එවං අතිභොජනෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තස්සාපි ථිනමිද්ධං පහීයති. යස්මිං ඉරියාපථෙ ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, තතො අඤ්ඤං පරිවත්තෙන්තස්සාපි, රත්තිං චන්දාලොකදීපාලොකඋක්කාලොකෙ දිවා සූරියාලොකං මනසිකරොන්තස්සාපි[Pg.39], අබ්භොකාසෙ වසන්තස්සාපි, මහාකස්සපත්ථෙරසදිසෙ පහීනථිනමිද්ධෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි ථිනමිද්ධං පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු ධුතඞ්ගනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

තවද, ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණය වීම පිණිස ධර්ම හයක් පවතියි. එනම්: අතිභෝජනයෙහි ආදීනවය මෙනෙහි කිරීම, ඉරියව් මාරු කිරීම, ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කිරීම, එළිමහනේ වාසය කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථාවයි. ආහරහත්ථක, භුත්තවමිතක, තත්‍රවට්ටක, අලංසාටක, කාකමාසක යන බමුණන් මෙන් අධික ලෙස ආහාර අනුභව කොට දිවා රෑ දෙක්හි එකම තැන හිඳ මහණදම් පුරන්නාට, ථීනමිද්ධය මහා ඇතෙකු මෙන් පැමිණ යට කරයි. නමුත් බත් පිඬු හතරක් පහක් වැළඳීමට ඉඩ තිබියදී ආහාර ගැනීම නවත්වා, පැන් පානය කොට යැපෙන ස්වභාව ඇති භික්ෂුවට එය ඇති නොවේ. මෙසේ අතිභෝජනයෙහි නිමිත්ත (ආදීනවය) දකින්නාට ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වෙයි. යම් ඉරියව්වකදී ථීනමිද්ධය පැමිණේ නම්, එය මාරු කරන්නාට ද, රාත්‍රියෙහි සඳ එළිය, පහන් එළිය හෝ පන්දම් එළිය ද දහවලෙහි හිරු එළිය ද මෙනෙහි කරන්නාට ද, එළිමහනේ වසන්නාට ද, මහා කාශ්‍යප මහා තෙරුන් වැනි ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කළ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, සිටගෙන හෝ හිඳගෙන ධුතාංග ඇසුරු කරගත් සප්පාය කථාවල යෙදෙන්නාට ද ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වෙයි. ඒ නිසා “ධර්ම හයක් ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණය පිණිස පවතියි” යනුවෙන් වදාරන ලදී.

19. නවමෙ වූපසන්තචිත්තස්සාති ඣානෙන වා විපස්සනාය වා වූපසමිතචිත්තස්ස.

19. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘වූපසන්තචිත්තස්ස’ යනු ධ්‍යානයෙන් හෝ විදර්ශනාවෙන් සන්සිඳුවන ලද සිතක් ඇති තැනැත්තාට යන්නයි.

අපිච ඡ ධම්මා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, වුද්ධසෙවිතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. බාහුසච්චෙනාපි හි එකං වා ද්වෙ වා තයො වා චත්තාරො වා පඤ්ච වා නිකායෙ පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච උග්ගණ්හන්තස්සාපි උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, කප්පියාකප්පියපරිපුච්ඡාබහුලස්සාපි, විනයපඤ්ඤත්තියං චිණ්ණවසීභාවතාය පකතඤ්ඤුනොපි, වුඩ්ඪෙ මහල්ලකත්ථෙරෙ උපසඞ්කමන්තස්සාපි, උපාලිත්ථෙරසදිසෙ විනයධරෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු කප්පියාකප්පියනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡ ධම්මා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

තවද, උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහීණය වීම පිණිස ධර්ම හයක් පවතියි. එනම්: බහුශ්‍රැත බව, විමසන සුළු බව, විනයෙහි දක්ෂ බව, වැඩිහිටියන් ඇසුරු කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථාවයි. බහුශ්‍රැත භාවය මගින්, එනම් එක් නිකායක් හෝ නිකාය පහම හෝ පාලි හා අර්ථ වශයෙන් හදාරන්නාට උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වෙයි. කැප අකැප දේ පිළිබඳව නිතර විමසන්නාට ද, විනය ප්‍රඥප්ති පිළිබඳව මනා පුහුණුවක් ඇති බැවින් එහි දක්ෂ වූ තැනැත්තාට ද, වෘද්ධ මහා තෙරුන් වහන්සේලා වෙත එළඹෙන්නාට ද, උපාලි මහා තෙරුන් වැනි විනයධර කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වෙයි. සිටගෙන හෝ හිඳගෙන කැප අකැප දේ පිළිබඳව කෙරෙන සප්පාය කථාවලින් ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. ඒ නිසා “ධර්ම හයක් උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහීණය පිණිස පවතියි” යනුවෙන් වදාරන ලදී.

20. දසමෙ යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතොති වුත්තනයෙනෙව උපායතො මනසිකරොන්තස්ස.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘යෝනිසෝ භික්ඛවේ මනසිකරෝතෝ’ යනු කලින් සඳහන් කළ පරිදිම නිවැරදි ක්‍රමවේදයකින් යුක්තව මෙනෙහි කරන්නාට යන්නයි.

අපිච ඡ ධම්මා විචිකිච්ඡාය පහානාය සංවත්තන්ති – බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, අධිමොක්ඛබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. බහුසච්චෙනාපි හි එකං වා…පෙ… පඤ්ච වා නිකායෙ පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච උග්ගණ්හන්තස්සාපි විචිකිච්ඡා පහීයති, තීණි රතනානි ආරබ්භ පරිපුච්ඡාබහුලස්සාපි, විනයෙ චිණ්ණවසීභාවස්සාපි, තීසු රතනෙසු ඔකප්පනියසද්ධාසඞ්ඛාතඅධිමොක්ඛබහුලස්සාපි, සද්ධාධිමුත්තෙ වක්කලිත්ථෙරසදිසෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි විචිකිච්ඡා පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු තිණ්ණං රතනානං ගුණනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡ ධම්මා විචිකිච්ඡාය පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. ඉමස්මිං නීවරණප්පහානවග්ගෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

තවද, විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණය වීම පිණිස ධර්ම හයක් පවතියි. එනම්: බහුශ්‍රැත බව, විමසන සුළු බව, විනයෙහි දක්ෂ බව, අධිමොක්ඛය (තීරණාත්මක විශ්වාසය) බහුල බව, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථාවයි. බහුශ්‍රැත භාවය මගින්, එනම් එක් නිකායක් හෝ ...පෙ... නිකාය පහම පාලි හා අර්ථ වශයෙන් හදාරන්නාට විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වෙයි. රත්නත්‍රය පිළිබඳව නිතර විමසන්නාට ද, විනයෙහි මනා පුහුණුවක් ඇත්තාට ද, රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදුණු ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතු තීරණාත්මක විශ්වාසය ඇති තැනැත්තාට ද, ශ්‍රද්ධාධිමුක්ත වූ වක්කලී මහා තෙරුන් වැනි කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වෙයි. සිටගෙන හෝ හිඳගෙන රත්නත්‍රයෙහි ගුණ ඇසුරු කරගත් සප්පාය කථාවලින් ද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වෙයි. ඒ නිසා “ධර්ම හයක් විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණය පිණිස පවතියි” යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙම නීවරණප්පහාන වර්ගයෙහි වට්ටය (සංසාරය) සහ විවට්ටය (නිවන) පිළිබඳව දේශනා කරන ලදී.

නීවරණප්පහානවග්ගවණ්ණනා.

නීවරණප්පහාන වර්ග වර්ණනාවයි.

3. අකම්මනියවග්ගවණ්ණනා

3. අකම්මනිය වර්ග වර්ණනාවයි.

21-22. තතියස්ස [Pg.40] පඨමෙ අභාවිතන්ති අවඩ්ඪිතං භාවනාවසෙන අප්පවත්තිතං. අකම්මනියං හොතීති කම්මක්ඛමං කම්මයොග්ගං න හොති. දුතියෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච පඨමෙ චිත්තන්ති වට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තං, දුතියෙ විවට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තං. තත්ථ ච වට්ටං වට්ටපාදං, විවට්ටං විවට්ටපාදන්ති අයං පභෙදො වෙදිතබ්බො. වට්ටං නාම තෙභූමකවට්ටං, වට්ටපාදං නාම වට්ටපටිලාභාය කම්මං, විවට්ටං නාම නව ලොකුත්තරධම්මා, විවට්ටපාදං නාම විවට්ටපටිලාභාය කම්මං. ඉති ඉමෙසු සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.

21-22. තුන්වන වග්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි: 'අභාවිතං' යනු වර්ධනය නොකරන ලද, සමථ හා විදර්ශනා භාවනා වශයෙන් ප්‍රවෘත්ති නොකරන ලද යන්නයි. 'අකම්මනීයං හෝති' යනු සමථ හා විදර්ශනා කටයුතු සඳහා සුදුසු නොවන, නොගැළපෙන බවයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථය දත යුතුය. මෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි 'චිත්තං' යනු වෘත්ත (සංසාර) වශයෙන් උපන් සිතයි; දෙවන සූත්‍රයෙහි විවෘත්ත (නිවන්) වශයෙන් උපන් සිතයි. එහිදී වෘත්තය, වෘත්තයට පදනම, විවෘත්තය සහ විවෘත්තයට පදනම යන බෙදීම දත යුතුය. 'වෘත්ත' නම් ත්‍රෛභූමික වෘත්තයයි. 'වෘත්තයට පදනම' නම් වෘත්තය ලැබීමට හේතු වන කර්මයයි. 'විවෘත්ත' නම් නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ය. 'විවෘත්තයට පදනම' නම් විවෘත්තය ලැබීමට හේතු වන කර්මය (පින්කම්) වේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රයන්හි වෘත්තය හා විවෘත්තයම කියන ලදී.

23-24. තතියෙ වට්ටවසෙනෙව උප්පන්නචිත්තං වෙදිතබ්බං. මහතො අනත්ථාය සංවත්තතීති දෙවමනුස්සසම්පත්තියො මාරබ්‍රහ්මඉස්සරියානි ච දදමානම්පි පුනප්පුනං ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණසොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසෙ ඛන්ධධාතුආයතනපටිච්චසමුප්පාදවට්ටානි ච දදමානං කෙවලං දුක්ඛක්ඛන්ධමෙව දෙතීති මහතො අනත්ථාය සංවත්තති නාමාති. චතුත්ථෙ චිත්තන්ති විවට්ටවසෙනෙව උප්පන්නචිත්තං.

23-24. තුන්වන සූත්‍රයෙහි වෘත්ත (සංසාර) වශයෙන්ම උපන් සිත ගැන දත යුතුය. 'මහතෝ අනත්ථාය සංවත්තති' යනු දෙවි මිනිස් සැප සම්පත් හා මාර බ්‍රහ්ම ඓශ්චර්යයන් ලබා දුන්නද, නැවත නැවතත් ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයන්ද, ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන හා ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද වෘත්තයන්ද ලබා දෙමින්, හුදෙක් දුක් ගොඩක්ම පමුණුවන බැවින් 'මහත් වූ අනර්ථය පිණිස පවතී' යන්නයි. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'චිත්තං' යනු විවෘත්ත (නිවන්) වශයෙන් උපන් සිතයි.

25-26. පඤ්චමඡට්ඨෙසු අභාවිතං අපාතුභූතන්ති අයං විසෙසො. තත්‍රාමයධිප්පායො – වට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තං නාම උප්පන්නම්පි අභාවිතං අපාතුභූතමෙව හොති. කස්මා? ලොකුත්තරපාදකජ්ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානෙසු පක්ඛන්දිතුං අසමත්ථත්තා. විවට්ටවසෙන උප්පන්නං පන භාවිතං පාතුභූතං නාම හොති. කස්මා? තෙසු ධම්මෙසු පක්ඛන්දිතුං සමත්ථත්තා. කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්තත්ථෙරො පනාහ – ‘‘මග්ගචිත්තමෙව, ආවුසො, භාවිතං පාතුභූතං නාම හොතී’’ති.

25-26. පස්වන හා හයවන සූත්‍රයන්හි: 'අභාවිතං අපාතුභූතං' යන්න විශේෂයකි. එහි අදහස මෙසේය: වෘත්ත (සංසාර) වශයෙන් උපන් සිත උපන්නද, භාවනා වශයෙන් වර්ධනය නොකළ බැවින් එය 'පහළ නොවූවක්' (අපාතුභූත) හා සමානමය. ඒ මන්ද? ලෝකෝත්තර පදනම වූ ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මග, ඵල හා නිවනට පිවිසීමට අසමත් බැවිනි. විවෘත්ත (නිවන්) වශයෙන් උපන් සිත වනාහි වර්ධනය කරන ලද බැවින් 'පහළ වූවක්' (පාතුභූත) නම් වේ. ඒ මන්ද? එම ධර්මයන්ට පිවිසීමට සමත් බැවිනි. කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, 'ඇවැත්නි, මාර්ග සිතම වර්ධනය කරන ලද බැවින් පහළ වූවක් නම් වේ' යැයි පැවසූහ.

27-28. සත්තමට්ඨමෙසු අබහුලීකතන්ති පුනප්පුනං අකතං. ඉමානිපි ද්වෙ වට්ටවිවට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තානෙව වෙදිතබ්බානීති.

27-28. හත්වන හා අටවන සූත්‍රයන්හි: 'අබහුලීකතං' යනු නැවත නැවත නොකරන ලද යන්නයි. මෙහි දැක්වෙන සිත් දෙකද වෘත්ත හා විවෘත්ත වශයෙන් උපන් සිත් ලෙසම දත යුතුය.

29. නවමෙ ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තං දුක්ඛං අධිවහති ආහරතීති දුක්ඛාධිවහං. දුක්ඛාධිවාහන්තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – ලොකුත්තරපාදකජ්ඣානාදි [Pg.41] අරියධම්මාභිමුඛං දුක්ඛෙන අධිවාහීයති පෙසීයතීති දුක්ඛාධිවාහං. ඉදම්පි වට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තමෙව. තඤ්හි වුත්තප්පකාරා දෙවමනුස්සාදිසම්පත්තියො දදමානම්පි ජාතිආදීනං අධිවහනතො දුක්ඛාධිවහං, අරියධම්මාධිගමාය දුප්පෙසනතො දුක්ඛාධිවාහඤ්ච නාම හොතීති.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'ජාතිපි දුක්ඛා' යනාදී වශයෙන් වදාළ දුක් රැගෙන එන බැවින් (අභිවහති) 'දුක්ඛාධිවහං' නම් වේ. 'දුක්ඛාධිවාහං' යනුවෙන්ද පාඨයක් පවතී. එහි අර්ථය නම් - ලෝකෝත්තර පදනම වූ ධ්‍යානාදී ආර්ය ධර්මයන් කෙරෙහි දුකසේ යොමු කරනු ලබන බැවින් 'දුක්ඛාධිවාහ' නම් වේ යන්නයි. මෙයද වෘත්ත වශයෙන් උපන් සිතමය. මන්ද, එය ඉහත කී දෙවි මිනිස් සම්පත් ලබා දුන්නද, ජාති ආදිය රැගෙන එන බැවින් 'දුක්ඛාධිවහ' නම් වන අතර, ආර්ය ධර්මයන් ලැබීම සඳහා යොමු කිරීමට අපහසු බැවින් 'දුක්ඛාධිවාහ' නම්ද වේ.

30. දසමෙ විවට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තමෙව චිත්තං. තඤ්හි මානුසකසුඛතො දිබ්බසුඛං, දිබ්බසුඛතො ඣානසුඛං, ඣානසුඛතො විපස්සනාසුඛං, විපස්සනාසුඛතො මග්ගසුඛං, මග්ගසුඛතො ඵලසුඛං, ඵලසුඛතො නිබ්බානසුඛං අධිවහති ආහරතීති සුඛාධිවහං නාම හොති, සුඛාධිවාහං වා. තඤ්හි ලොකුත්තරපාදකජ්ඣානාදිඅරියධම්මාභිමුඛං සුපෙසයං විස්සට්ඨඉන්දවජිරසදිසං හොතීති සුඛාධිවාහන්තිපි වුච්චති. ඉමස්මිම්පි වග්ගෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.

30. දසවන සූත්‍රයෙහි: විවෘත්ත (නිවන්) වශයෙන් උපන් සිතම 'චිත්තං' නම් වේ. එය මිනිස් සැපයට වඩා දිව්‍ය සැපයද, දිව්‍ය සැපයට වඩා ධ්‍යාන සැපයද, ධ්‍යාන සැපයට වඩා විදර්ශනා සැපයද, විදර්ශනා සැපයට වඩා මාර්ග සැපයද, මාර්ග සැපයට වඩා ඵල සැපයද, ඵල සැපයට වඩා නිවන් සැපයද පමුණුවන බැවින් 'සුඛාධිවහ' (සැප ගෙන එන) නම් වේ. නැතහොත් 'සුඛාධිවාහ' නම් වේ. එය ලෝකෝත්තර පදනම වූ ධ්‍යානාදී ආර්ය ධර්මයන් කෙරෙහි පහසුවෙන් යොමු කළ හැකි බැවින් හා මුදාහළ සක්දෙව් රජුගේ වජ්‍රායුධය වැනි බැවින් 'සුඛාධිවාහ' යනුවෙන්ද කියනු ලැබේ. මෙම වග්ගයෙහිද වෘත්තය හා විවෘත්තයම වදාරන ලදී.

අකම්මනියවග්ගවණ්ණනා.

අකම්මනීය වග්ග වර්ණනාවයි.

4. අදන්තවග්ගවණ්ණනා

4. අදන්ත වග්ග වර්ණනාව

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අදන්තන්ති සවිසෙවනං අදන්තහත්ථිඅස්සාදිසදිසං. චිත්තන්ති වට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තමෙව.

31. හතරවන වග්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි: 'අදන්තං' යනු ක්ලේශ කණ්ටකයන් (කටු) සහිත වූ, නොදැමුණු ඇතෙකු හෝ අශ්වයෙකු බඳු වූ යන්නයි. 'චිත්තං' යනු වෘත්ත වශයෙන් උපන් සිතමය.

32. දුතියෙ දන්තන්ති නිබ්බිසෙවනං දන්තහත්ථිඅස්සාදිසදිසං. ඉමස්මිම්පි සුත්තද්වයෙ වට්ටවිවට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තමෙව කථිතං. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසුපීති.

32. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'දන්තං' යනු ක්ලේශ කණ්ටකයන් රහිත වූ, දැමුණු ඇතෙකු හෝ අශ්වයෙකු බඳු වූ සිතයි. මෙම සූත්‍ර ද්වයෙහිද වෘත්ත හා විවෘත්ත වශයෙන් උපන් සිතම වදාරන ලදී. මෙහි මෙන්ම මින් මතු සූත්‍රයන්හිද එසේම බව දත යුතුය.

33. තතියෙ අගුත්තන්ති අගොපිතං සතිසංවරරහිතං අගුත්තහත්ථිඅස්සාදිසදිසං.

33. තුන්වන සූත්‍රයෙහි: 'අගුත්තං' යනු ආරක්ෂා නොකරන ලද, සති සංවරයෙන් තොර වූ, රක්ෂා නොකළ ඇතෙකු හෝ අශ්වයෙකු බඳු වූ සිතයි.

34. චතුත්ථෙ ගුත්තන්ති ගොපිතං අවිස්සට්ඨසතිසංවරං ගුත්තහත්ථිඅස්සාදිසදිසං.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'ගුත්තං' යනු ආරක්ෂා කරන ලද, නොපිරිහුණු සති සංවරය සහිත, රක්ෂා කරන ලද ඇතෙකු හෝ අශ්වයෙකු බඳු වූ සිතයි.

35-36. පඤ්චමඡට්ඨානි අරක්ඛිතං රක්ඛිතන්ති පදවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තානි. අත්ථො පනෙත්ථ පුරිමසදිසොයෙව.

35-36. පස්වන හා හයවන සූත්‍රයන් 'අරක්ඛිතං' සහ 'රක්ඛිතං' යන පදයන් මගින් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නා පුද්ගලයන්ගේ අදහස් (අධ්‍යාශය) අනුව වදාරන ලදී. මෙහි අර්ථය පෙර සූත්‍රවලට සමානමය.

37-38. සත්තමට්ඨමෙසුපි [Pg.42] එසෙව නයො. උපමා පනෙත්ථ අසංවුතඝරද්වාරාදිවසෙන වෙදිතබ්බා.

37-38. හත්වන හා අටවන සූත්‍රයන්හිද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි උපමාව වනාහි වසා නොදැමූ දොරවල් ඇති නිවසක් ආදී වශයෙන් දත යුතුය.

39-40. නවමදසමානි චතූහිපි පදෙහි යොජෙත්වා වුත්තානි. ඉමස්මිම්පි වග්ගෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.

39-40. නවවන හා දසවන සූත්‍රයන් පද හතරක් (අදන්ත, අගුත්ත, අරක්ඛිත, අසංවුත) යොදා වදාරන ලදී. මෙම වග්ගයෙහිද වෘත්තය හා විවෘත්තයම වදාරන ලදී.

අදන්තවග්ගවණ්ණනා.

අදන්ත වග්ග වර්ණනාවයි.

5. පණිහිතඅච්ඡවග්ගවණ්ණනා

5. පණිහිත අච්ඡ වග්ග වර්ණනාව

41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සෙය්‍යථාපීති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො. තත්‍ර භගවා කත්ථචි අත්ථෙන උපමං පරිවාරෙත්වා දස්සෙති වත්ථසුත්තෙ (ම. නි. 1.70 ආදයො) විය, පාරිච්ඡත්තකොපම- (අ. නි. 7.69) අග්ගික්ඛන්ධොපමාදිසුත්තෙසු (අ. නි. 7.72) විය ච, කත්ථචි උපමාය අත්ථං පරිවාරෙත්වා දස්සෙති ලොණම්බිලසුත්තෙ (අ. නි. 3.101) විය, සුවණ්ණකාරසුත්තසූරියොපමාදිසුත්තෙසු (අ. නි. 7.66) විය ච. ඉමස්මිං පන සාලිසූකොපමෙ උපමාය අත්ථං පරිවාරෙත්වා දස්සෙන්තො සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සාලිසූකන්ති සාලිඵලස්ස සූකං. යවසූකෙපි එසෙව නයො. වා-සද්දො විකප්පත්ථො. මිච්ඡාපණිහිතන්ති මිච්ඡාඨපිතං. යථා විජ්ඣිතුං සක්කොති, න එවං උද්ධග්ගං කත්වා ඨපිතන්ති අත්ථො. භෙච්ඡතීති භින්දිස්සති, ඡවිං ඡින්දිස්සතීති අත්ථො. මිච්ඡාපණිහිතෙන චිත්තෙනාති මිච්ඡාඨපිතෙන චිත්තෙන. වට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අවිජ්ජන්ති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණභූතං ඝනබහලං මහාඅවිජ්ජං. විජ්ජං උප්පාදෙස්සතීති එත්ථ විජ්ජන්ති අරහත්තමග්ගඤාණං. නිබ්බානන්ති තණ්හාවානතො නික්ඛන්තභාවෙන එවං වුත්තං අමතං. සච්ඡිකරිස්සතීති පච්චක්ඛං කරිස්සති.

41. පස්වන වග්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි: 'සෙය්‍යථාපි' යනු උපමා අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් තැනක අර්ථයෙන් උපමාව පිරිවරා දක්වති, වත්ථ සූත්‍රයෙහි මෙන්ද, පාරිච්ඡත්තකෝපම හා අග්ගික්ඛන්ධෝපම ආදී සූත්‍රයන්හි මෙන්ද වේ. ඇතැම් තැනක උපමාවෙන් අර්ථය පිරිවරා දක්වති, ලෝණම්බිල සූත්‍රයෙහි මෙන්ද, සුවණ්ණකාර හා සූරියෝපම ආදී සූත්‍රයන්හි මෙන්ද වේ. මෙම ශාලිසූක (ඇල්වී කරල) උපමාව ඇති සූත්‍රයෙහි වනාහි උපමාවෙන් අර්ථය පිරිවරා දක්වනු කැමතිව 'සෙය්‍යථාපි භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළහ. එහි 'සාලිසූකං' යනු ඇල්වී කරලේ කෙඳි (කටු) වැනි කොටසයි. 'යවසූක' යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. 'වා' ශබ්දය විකල්ප අර්ථයෙහි වැටේ. 'මිච්ඡාපණිහිතං' යනු වැරදි ලෙස තබන ලද යන්නයි. යම් සේ ඇනුම් කෑමට හැකි වේද, එසේ උඩු අතට නොතබන ලද යන අර්ථයයි. 'භෙච්ඡති' යනු බිඳින්නේය, සම සිඳින්නේය යන අර්ථයයි. 'මිච්ඡාපණිහිතේන චිත්තේන' යනු වැරදි ලෙස පිහිටුවන ලද සිතින් යන්නයි. වෘත්ත (සංසාර) වශයෙන් උපන් සිත අරභයා මෙය වදාරන ලදී. 'අවිජ්ජං' යනු අටතැනක නොදැනීම ස්වභාව කොට ඇති, ඝන වූ මහත් අවිද්‍යාවයි. 'විජ්ජං උප්පාදෙස්සති' යන්නෙහි 'විජ්ජා' යනු අර්හත් මාර්ග ඥානයයි. 'නිබ්බානං' යනු තෘෂ්ණාව නැමති 'වාන'යෙන් නික්ම ගිය බැවින් වදාරන ලද අමෘත නිවනයි. 'සච්ඡිකරිස්සති' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේය යන්නයි.

42. දුතියෙ සම්මාපණිහිතන්ති යථා භින්දිතුං සක්කොති, එවං උද්ධග්ගං කත්වා සුට්ඨු ඨපිතං. අක්කන්තන්ති එත්ථ පාදෙනෙව අක්කන්තං නාම හොති, හත්ථෙන උප්පීළිතං. රුළ්හිසද්දවසෙන පන අක්කන්තන්තෙව වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අරියවොහාරො. කස්මා පන අඤ්ඤෙ සෙපණ්ණිකණ්ටකමදනකණ්ටකාදයො මහන්තෙ අග්ගහෙත්වා සුඛුමං දුබ්බලං සාලිසූකයවසූකමෙව ගහිතන්ති? අප්පමත්තකස්සාපි [Pg.43] කුසලකම්මස්ස විවට්ටාය සමත්ථභාවදස්සනත්ථං. යථා හි සුඛුමං දුබ්බලං සාලිසූකං වා යවසූකං වා හොතු, මහන්තමහන්තා සෙපණ්ණිකණ්ටකමදනකණ්ටකාදයො වා, එතෙසු යංකිඤ්චි මිච්ඡා ඨපිතං හත්ථං වා පාදං වා භින්දිතුං ලොහිතං වා උප්පාදෙතුං න සක්කොති, සම්මා ඨපිතං පන සක්කොති, එවමෙව අප්පමත්තකං තිණමුට්ඨි මත්තදානකුසලං වා හොතු, මහන්තං වෙලාමදානාදිකුසලං වා, සචෙ වට්ටසම්පත්තිං පත්ථෙත්වා වට්ටසන්නිස්සිතවසෙන මිච්ඡා ඨපිතං හොති, වට්ටමෙව ආහරිතුං සක්කොති, නො විවට්ටං. ‘‘ඉදං මෙ දානං ආසවක්ඛයාවහං හොතූ’’ති එවං පන විවට්ටං පත්ථෙන්තෙන විවට්ටවසෙන සම්මා ඨපිතං අරහත්තම්පි පච්චෙකබොධිඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤාණම්පි දාතුං සක්කොතියෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

42. දෙවන සූත්‍රයේ 'සම්මාපණිහිතං' යනු යම් ලෙසකින් විනිවිද යෑමට (ඇනීමට) හැකිවේ ද, එලෙස අග්‍රය ඉහළට සිටින සේ මැනවින් තබන ලද යන්නයි. 'අක්කන්තං' යන්නෙහි මෙහි පාදයෙන් ම පෑගීම 'අක්කන්ත' නම් වේ, අතින් මිරිකීම ද රූළ්හි ශබ්දයේ වශයෙන් 'අක්කන්ත' යනුවෙන්ම වදාරන ලදී. මෙය මෙහි ආර්ය ව්‍යවහාරයයි. කුමක් නිසා සෙපණ්ණි (ඇත්දෙමට), මදන (කුකුරුමාන්) ආදී වූ විශාල කටු නොගෙන, සියුම් වූ දුබල වූ හැල් සහ යව කරල් ම ගන්නා ලද ද? ස්වල්ප වූ ද කුසල් කර්මයක විවට්ටය (නිවන) පිණිස ඇති සමර්ථ බව දැක්වීම සඳහා ය. සියුම් වූ දුබල වූ හැල් කරලක් හෝ යව කරලක් වේවා, ඉතා විශාල වූ සෙපණ්ණි හෝ මදන ආදී කටු වේවා, ඒවායින් වැරදි ලෙස තබන ලද යමක් වේ ද එය අත හෝ පය පසාරු කිරීමට හෝ ලේ උපදවීමට අසමත් වෙයි. මැනවින් තබන ලද්දේ නම් සමත් වෙයි. එලෙසම තණ මිටක් පමණ වූ ස්වල්ප දානමය කුසලයක් වේවා, වේලාම දානය වැනි මහා කුසලයක් වේවා, ඉදින් වට්ට සම්පත්තිය පතා වට්ටය ඇසුරු කළ බැවින් වැරදි ලෙස පිහිටුවන ලද්දේ නම්, එය වට්ටය (සංසාරය) ම ලබා දීමට සමත් වෙයි, විවට්ටය (නිවන) ලබා දීමට අසමත් වෙයි. "මාගේ මේ දානය ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කරන (නිවන) පිණිස පවතීවා" යි මෙසේ විවට්ටය පතන්නා විසින් විවට්ටය පිණිස මැනවින් පිහිටුවන ලද්දේ නම්, අරහත් ඵලය ද පසේබුදු ඥානය ද සර්වඥතා ඥානය ද ලබා දීමට ම සමත් වන්නේ ය. මෙය වදාරන ලදී -

‘‘පටිසම්භිදා විමොක්ඛා ච, යා ච සාවකපාරමී;

පච්චෙකබොධි බුද්ධභූමි, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති. (ඛු. පා. 8.15);

"පටිසම්භිදාවන් ද විමොක්ෂයන් ද යම් ශ්‍රාවක පාරමිතාවක් වේ ද පසේබුදු ඥානය හා බුද්ධ භූමිය ද යන මේ සියල්ල ම මෙයින් (එම කුසලයෙන්) ලබනු ලැබේ."

ඉමස්මිං සුත්තද්වයෙ ච වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

මේ සූත්‍ර දෙකෙහි ම වට්ටය හා විවට්ටය පිළිබඳව වදාරන ලදී.

43. තතියෙ පදුට්ඨචිත්තන්ති දොසෙන පදුට්ඨචිත්තං. චෙතසා චෙතොපරිච්චාති අත්තනො චිත්තෙන තස්ස චිත්තං පරිච්ඡින්දිත්වා. යථාභතං නික්ඛිත්තොති යථා ආහරිත්වා ඨපිතො. එවං නිරයෙති එවං නිරයෙ ඨිතොයෙවාති වත්තබ්බො. අපායන්තිආදි සබ්බං නිරයවෙවචනමෙව. නිරයො හි අයසඞ්ඛාතා සුඛා අපෙතොති අපායො, දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති, දුක්කටකාරිනො එත්ථ විවසා නිපතන්තීති විනිපාතො, නිරස්සාදත්ථෙන නිරයො.

43. තුන්වන සූත්‍රයේ 'පදුට්ඨචිත්තං' යනු ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ සිතයි. 'චේතසා චේතොපරිච්ච' යනු තමන්ගේ සිතින් ඔහුගේ සිත පිරිසිඳ (දැනගෙන) යන්නයි. 'යථාභතං නික්ඛිත්තො' යනු යම් සේ ගෙනැවිත් තබන ලද්දේ ද එලෙස ම ය. 'එවං නිරයේ' යනු මෙලෙස නිරයෙහි තබන ලද්දේ ම ය යන්නයි. 'අපායං' යනාදි සියල්ල නිරයට ම නාම වේ. නිරය වනාහි 'අය' නම් වූ සැපයෙන් තොර බැවින් 'අපාය' නම් වේ. දුකට ගමනක් හා පිළිසරණක් බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ. පව් කළවුන් මෙහි තමන්ගේ වසඟයකින් තොරව වැටෙන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. ආශ්වාදයක් නොමැති අර්ථයෙන් 'නිිරය' නම් වේ.

44. චතුත්ථෙ පසන්නන්ති සද්ධාපසාදෙන පසන්නං. සුගතින්ති සුඛස්ස ගතිං. සග්ගං ලොකන්ති රූපාදිසම්පත්තීහි සුට්ඨු අග්ගං ලොකං.

44. සිව්වන සූත්‍රයේ 'පසන්නං' යනු ශ්‍රද්ධා ප්‍රසාදයෙන් පහන් වූ යන්නයි. 'සුගතිං' යනු සැප ඇති ගමනයි (ස්ථානයයි). 'සග්ගං ලෝකං' යනු රූප ආදී සම්පත්තීන්ගෙන් ඉතා උතුම් වූ ලෝකයයි.

45. පඤ්චමෙ උදකරහදොති උදකදහො. ආවිලොති අවිප්පසන්නො. ලුළිතොති අපරිසණ්ඨිතො. කලලීභූතොති කද්දමීභූතො. සිප්පිසම්බුකන්තිආදීසු සිප්පියො ච සම්බුකා ච සිප්පිසම්බුකං. සක්ඛරා ච කඨලානි ච සක්ඛරකඨලං. මච්ඡානං ගුම්බං ඝටාති මච්ඡගුම්බං. චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පීති එත්ථ සක්ඛරකඨලං තිට්ඨතියෙව, ඉතරානි චරන්තිපි තිට්ඨන්තිපි. යථා පන අන්තරන්තරා ඨිතාසුපි නිසින්නාසුපි නිපජ්ජමානාසුපි ‘‘එතා ගාවියො [Pg.44] චරන්තී’’ති චරන්තියො උපාදාය ඉතරාපි ‘‘චරන්තී’’ති වුච්චන්ති, එවං තිට්ඨන්තමෙව සක්ඛරකඨලං උපාදාය ඉතරම්පි ද්වයං ‘‘තිට්ඨන්ත’’න්ති වුත්තං, ඉතරං ද්වයං චරන්තං උපාදාය සක්ඛරකඨලම්පි ‘‘චරන්ත’’න්ති වුත්තං.

45. පස්වන සූත්‍රයේ 'උදකරහදෝ' යනු ජලයෙන් පිරුණු විලකි. 'ආවිලෝ' යනු අප්‍රසන්න (නොපැහැදිලි) වූ යන්නයි. 'ලූළිතෝ' යනු (සුළඟ නිසා) කැළඹුණු යන්නයි. 'කලලීභූතෝ' යනු මඩ සහිත වූ යන්නයි. 'සිප්පිසම්බුකං' යනාදියෙහි සිප්පියෝ ද බෙල්ලෝ ද 'සිප්පිසම්බුක' නම් වෙති. කැට කැබිලිති හා කබල් 'සක්ඛර කථල' නම් වේ. මසුන්ගේ සමූහය 'මච්ඡගුම්බ' නම් වේ. 'චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පි' යන්නෙහි සක්ඛර කථල ස්ථාවරව ම පවතී, සෙසු දෑ හැසිරෙන්නේ ද පවතින්නේ ද වේ. යම් සේ අතරින් පතර සිටින්නා වූ ද, වාඩි වී සිටින්නා වූ ද, සැතපී සිටින්නා වූ ද ගවයන් සම්බන්ධයෙන් "මේ ගවයෝ හැසිරෙති" යි යනුවෙන් හැසිරෙන ගවයන් නිසා සෙසු ගවයන්ට ද 'හැසිරෙති' යි කියනු ලැබේ ද, එලෙස ම ස්ථාවරව පවතින සක්ඛර කථල නිසා සෙසු දෙවර්ගයට ද 'තිට්ඨන්ත' (ස්ථාවරව පවතින) යැයි නොකියන ලදී. හැසිරෙන්නා වූ සෙසු දෙවර්ගය නිසා සක්ඛර කථලයන්ට ද 'චරන්ත' (හැසිරෙන) යැයි නොකියන ලදී.

ආවිලෙනාති පඤ්චහි නීවරණෙහි පරියොනද්ධෙන. අත්තත්ථං වාතිආදීසු අත්තනො දිට්ඨධම්මිකො ලොකියලොකුත්තරමිස්සකො අත්ථො අත්තත්ථො නාම. අත්තනොව සම්පරායෙ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකො අත්ථො පරත්ථො නාම හොති. සො හි පරත්ථ අත්ථොති පරත්ථො. තදුභයං උභයත්ථො නාම. අපිච අත්තනො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකොපි ලොකියලොකුත්තරො අත්ථො අත්තත්ථො නාම, පරස්ස තාදිසොව අත්ථො පරත්ථො නාම, තදුභයම්පි උභයත්ථො නාම. උත්තරිං වා මනුස්සධම්මාති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතා මනුස්සධම්මා උත්තරිං. අයඤ්හි දසවිධො ධම්මො විනාපි අඤ්ඤං සමාදාපකං සත්ථන්තරකප්පාවසානෙ ජාතසංවෙගෙහි මනුස්සෙහි සයමෙව සමාදින්නත්තා මනුස්සධම්මොති වුච්චති, තතො උත්තරිං පන ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලානි වෙදිතබ්බානි. අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසන්ති අරියානං යුත්තං, අරියභාවං වා කාතුං සමත්ථං ඤාණදස්සනසඞ්ඛාතං විසෙසං. ඤාණමෙව හි ජානනට්ඨෙන ඤාණං, දස්සනට්ඨෙන දස්සනන්ති වෙදිතබ්බං, දිබ්බචක්ඛුඤාණවිපස්සනාඤාණමග්ගඤාණඵලඤාණපච්චවෙක්ඛණඤාණානමෙතං අධිවචනං.

'ආවිලේන' යනු පංච නීවරණයන්ගෙන් වැසුණු යන්නයි. 'අත්තත්ථං වා' යනාදියෙහි තමාගේ මෙලොවට අයත් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ යහපත 'අත්තත්ථ' නම් වේ. තමාගේ මතු පරලොවට අයත් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ යහපත 'පරත්ථ' නම් වේ. එය පරලොව පවතින අර්ථය බැවින් 'පරත්ථ' නම් වේ. ඒ දෙකම 'උභයත්ථ' නම් වේ. තවද තමාගේ මෙලොව පරලොව දෙකට ම අයත් ලෞකික ලෝකෝත්තර යහපත 'අත්තත්ථ' නම් වේ. අනුන්ගේ ද එවැනිම වූ යහපත 'පරත්ථ' නම් වේ. ඒ දෙකම 'උභයත්ථ' නම් වේ. 'උත්තරිං වා මනුස්සධම්මා' යනු දස කුසල් කර්ම පථයන්ට වඩා උතුම් වූ යන්නයි. මේ දස වැදෑරුම් ධර්මය වනාහි අන්‍ය සමාදන් කරවන්නෙකු නොමැතිව වුව ද, සත්ථාන්තර කල්පය අවසානයෙහි ඇති වූ සංවේගය ඇති මනුෂ්‍යයන් විසින් තමන් විසින් ම සමාදන් වන බැවින් 'මනුස්සධම්ම' යැයි කියනු ලැබේ. එයට වඩා උසස් වූ ධර්මයන් ලෙස ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මාර්ග හා ඵලයන් දත යුතුය. 'අලමරියඤාණදස්සනවිසේසං' යනු ආර්යයන්ට සුදුසු වූ, නැතහොත් ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට සමත් වූ ඥාන දර්ශන නම් වූ විශේෂයයි. දැනගන්නා අර්ථයෙන් 'ඥාන' ද, දකින අර්ථයෙන් 'දර්ශන' ද වේ යැයි දත යුතුය. මෙය දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය, විදර්ශනා ඥානය, මාර්ග ඥානය, ඵල ඥානය සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය යන මේවාට නමකි.

46. ඡට්ඨෙ අච්ඡොති අබහලො, පසන්නොතිපි වට්ටති. විප්පසන්නොති සුට්ඨු පසන්නො. අනාවිලොති න ආවිලො, පරිසුද්ධොති අත්ථො, ඵෙණපුබ්බුළසඞ්ඛසෙවාලපණකවිරහිතොති වුත්තං හොති. අනාවිලෙනාති පඤ්චනීවරණවිමුත්තෙන. සෙසං චතුත්ථෙ වුත්තනයමෙව. ඉමස්මිම්පි සුත්තද්වයෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

46. හයවන සූත්‍රයේ 'අච්ඡෝ' යනු මඩ රහිත වූ යන්නයි, 'පසන්නෝ' යැයි පැවසීම ද සුදුසු ය. 'විප්පසන්නෝ' යනු ඉතා පැහැදිලි වූ යන්නයි. 'අනාවිලෝ' යනු බොර නොවූ, පිරිසිදු වූ යන අර්ථයයි. පෙණ, බුබුළු, පාසි, ජලජ පැළෑටි ආදියෙන් තොර වූ බව මෙයින් කියවේ. 'අනාවිලේන' යනු පංච නීවරණයන්ගෙන් මිදුණු යන්නයි. සෙසු කොටස් සිව්වන සූත්‍රයේ කියූ පරිදි ම වේ. මේ සූත්‍ර දෙකෙහි ද වට්ටය හා විවට්ටය ම වදාරන ලදී.

47. සත්තමෙ රුක්ඛජාතානන්ති පච්චත්තෙ සාමිවචනං, රුක්ඛජාතානීති අත්ථො. රුක්ඛානමෙතං අධිවචනං. යදිදන්ති නිපාතමත්තං. මුදුතායාති මුදුභාවෙන. කොචි හි රුක්ඛො වණ්ණෙන අග්ගො හොති, කොචි ගන්ධෙන, කොචි රසෙන, කොචි ථද්ධතාය. ඵන්දනො පන මුදුතාය චෙව කම්මඤ්ඤතාය ච අග්ගො සෙට්ඨොති දස්සෙති. චිත්තං, භික්ඛවෙ, භාවිතං බහුලීකතන්ති එත්ථ සමථවිපස්සනාවසෙන භාවිතඤ්චෙව පුනප්පුනකතඤ්ච චිත්තං [Pg.45] අධිප්පෙතං. කුරුන්දකවාසි ඵුස්සමිත්තත්ථෙරො පනාහ – ‘‘එකන්තං මුදු චෙව කම්මනියඤ්ච චිත්තං නාම අභිඤ්ඤාපාදකචතුත්ථජ්ඣානචිත්තමෙව, ආවුසො’’ති.

47. හත්වන සූත්‍රයේ 'රුක්ඛජාතානං' යනු ප්‍රථමා විභක්තියේ අර්ථය ඇති සාමි විභක්තියකි, 'රුක්ඛජාතානි' යනු අර්ථයයි. මෙය වෘක්ෂයන්ට නමකි. 'යදිදං' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. 'මුදුතාය' යනු මෘදු බවෙනි. ඇතැම් වෘක්ෂයෝ වර්ණයෙන් උතුම් වෙති, ඇතැමෙක් සුවඳින් ද, ඇතැමෙක් රසයෙන් ද, ඇතැමෙක් ස්පර්ශයෙන් ද උතුම් වෙති. එහෙත් ඵන්දන වෘක්ෂය මෘදු බවින් හා කර්මණ්‍ය බවින් ම ඉතා උතුම් යැයි දක්වයි. 'චිත්තං භික්ඛවේ භාවිතං බහුලීකතං' යන්නෙහි සමථ විදර්ශනා වශයෙන් වඩන ලද හා නැවත නැවත කරන ලද සිත අදහස් කෙරේ. කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ - "ඇවැත්නි, ඒකාන්තයෙන් ම මෘදු වූ ද, කර්මණ්‍ය වූ ද සිත නම් අභිඥාවන්ට පාදක වූ චතුර්ථ ධ්‍යාන සිත ම වේ."

48. අට්ඨමෙ එවං ලහුපරිවත්තන්ති එවං ලහුං උප්පජ්ජිත්වා ලහුං නිරුජ්ඣනකං. යාවඤ්චාති අධිමත්තපමාණත්ථෙ නිපාතො, අතිවිය න සුකරාති අත්ථො. ඉදන්ති නිපාතමත්තං. චිත්තන්ති එකච්චෙ තාව ආචරියා ‘‘භවඞ්ගචිත්ත’’න්ති වදන්ති, තං පන පටික්ඛිපිත්වා ‘‘ඉධ චිත්තන්ති යංකිඤ්චි අන්තමසො චක්ඛුවිඤ්ඤාණම්පි අධිප්පෙතමෙවා’’ති වුත්තං. ඉමස්මිං පනත්ථෙ මිලින්දරාජා ධම්මකථිකං නාගසෙනත්ථෙරං පුච්ඡි, ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, එකස්මිං අච්ඡරාක්ඛණෙ පවත්තිතචිත්තසඞ්ඛාරා සචෙ රූපිනො අස්සු, කීව මහාරාසි භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘වාහසතානං ඛො, මහාරාජ, වීහීනං අඩ්ඪචූළඤ්ච වාහා වීහිසත්තම්බණානි ද්වෙ ච තුම්බා එකච්ඡරාක්ඛණෙ පවත්තිතස්ස චිත්තස්ස සඞ්ඛම්පි න උපෙන්ති, කලම්පි න උපෙන්ති, කලභාගම්පි න උපෙන්තී’’ති (මි. ප. 4.1.2). අථ කස්මා සම්මාසම්බුද්ධෙන ‘‘උපමාපි න සුකරා’’ති වුත්තං? යථෙව හි උපමං පටික්ඛිපිත්වාපි කප්පදීඝභාවස්ස යොජනිකපබ්බතෙන යොජනිකසාසපපුණ්ණනගරෙන, නිරයදුක්ඛස්ස සත්තිසතාහතොපමෙන, සග්ගසුඛස්ස ච චක්කවත්තිසම්පත්තියා උපමා කතා, එවමිධාපි කාතබ්බාති? තත්ථ ‘‘සක්කා පන, භන්තෙ, උපමා කාතු’’න්ති එවං පුච්ඡාවසෙන උපමා කතා, ඉමස්මිං සුත්තෙ පුච්ඡාය අභාවෙන න කතා. ඉදඤ්හි සුත්තං ධම්මදෙසනාපරියොසානෙ වුත්තං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චිත්තරාසි නාම කථිතොති.

48. අටවන සූත්‍රයෙහි, evaṃ lahuparivattanti යනු මෙසේ ඉක්මනින් ඉපිද, ඉක්මනින් නිරුද්ධ වන බවයි. yāvañcā යනු අධික ප්‍රමාණය යන අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි, 'ඉතාමත් දුෂ්කරය' යනු එහි අර්ථයයි. idaṃ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. cittanti යන්නෙහි අර්ථය ගැන ඇතැම් ආචාර්යවරුන් මුලින් 'භවංග චිත්තය' යයි පවසතත්, එය ප්‍රතික්ෂේප කොට මෙහි 'චිත්ත' යන්නෙන් අන්තිම පක්ෂයෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණය පවා අදහස් කරන බව වදාරන ලදී. මේ කාරණය සම්බන්ධයෙන් මිලින්ද රජතුමා ධර්ම කථික නාගසේන තෙරුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසුවේය: "ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, එක් අතක් ගැසූ නිමේෂයක (අච්ඡරාක්ඛණයක) පවත්නා වූ චිත්ත සංස්කාරයන් ඉදින් රූපවත් වූයේ නම්, එය කෙතරම් විශාල රාශියක් වන්නේද?" එවිට උන්වහන්සේ මෙසේ පිළිතුරු දුන්හ: "මහරජතුමනි, කරත්ත සියයක් පමණ වූ වී වලින් අඩක් හා තවත් වී කරත්ත හතක් ද, අම්බණ හතක් ද, තුම්බ දෙකක් ද යන මේ ධාන්‍ය ප්‍රමාණය, එක් අතක් ගැසූ නිමේෂයක උපදින සිත්වල සංඛ්‍යාවට හෝ ඉන් සොළොස් කලාවකින් එකකට හෝ ඉන් කොටසකටවත් සම කළ නොහැක්කේය." එසේ නම් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ "උපමාවක් කිරීම පවා පහසු නැත" යි වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසාද? කල්පයක දීර්ඝ බවට යොදුනක් උස පර්වතය හා යොදුනක් විශාල අබ පිරවූ නගරය උපමා කළා සේ ද, නිරයේ දුකට හෙල්ල සියයකින් ඇනීම උපමා කළා සේ ද, ස්වර්ගයේ සැපයට සක්විති සම්පත්තිය උපමා කළා සේ ද මෙහි ද උපමාවක් කළ යුතුව තිබුණි. එහෙත් එම අවස්ථාවන්හිදී "ස්වාමීනී, උපමාවක් කළ හැකිද?" යි විමසූ බැවින් උපමාව දක්වන ලදී. මෙම සූත්‍රයෙහි එවැනි විමසීමක් නැති බැවින් උපමාව නොදක්වන ලදී. මක්නිසාද යත්, මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ ධර්ම දේශනාව අවසානයෙහි බැවිනි. මේ අනුව මෙම සූත්‍රයෙහි චිත්ත රාශිය (සිත් සමූහය) ගැන වදාරන ලදී.

49. නවමෙ පභස්සරන්ති පණ්ඩරං පරිසුද්ධං. චිත්තන්ති භවඞ්ගචිත්තං. කිං පන චිත්තස්ස වණ්ණො නාම අත්ථීති? නත්ථි. නීලාදීනඤ්හි අඤ්ඤතරවණ්ණං වා හොතු අවණ්ණං වා යංකිඤ්චි පරිසුද්ධතාය ‘‘පභස්සර’’න්ති වුච්චති. ඉදම්පි නිරුපක්කිලෙසතාය පරිසුද්ධන්ති පභස්සරං. තඤ්ච ඛොති තං භවඞ්ගචිත්තං. ආගන්තුකෙහීති අසහජාතෙහි පච්ඡා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජනකෙහි. උපක්කිලෙසෙහීති රාගාදීහි උපක්කිලිට්ඨත්තා උපක්කිලිට්ඨං නාමාති වුච්චති. කථං? යථා හි සීලවන්තා ආචාරසම්පන්නා මාතාපිතරො වා ආචරියුපජ්ඣායා වා දුස්සීලානං දුරාචාරානං අවත්තසම්පන්නානං පුත්තානඤ්චෙව අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකානඤ්ච වසෙන ‘‘අත්තනො පුත්තෙ වා අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකෙ වා න තජ්ජෙන්ති න සික්ඛාපෙන්ති න ඔවදන්ති නානුසාසන්තී’’ති [Pg.46] අවණ්ණං අකිත්තිං ලභන්ති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. ආචාරසම්පන්නා මාතාපිතරො විය ච ආචරියුපජ්ඣායා විය ච භවඞ්ගචිත්තං දට්ඨබ්බං, පුත්තාදීනං වසෙන තෙසං අකිත්තිලාභො විය ජවනක්ඛණෙ රජ්ජනදුස්සනමුය්හනසභාවානං ලොභසහගතාදීනං චිත්තානං වසෙන උප්පන්නෙහි ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි පකතිපරිසුද්ධම්පි භවඞ්ගචිත්තං උපක්කිලිට්ඨං නාම හොතීති.

49. නවවන සූත්‍රයෙහි, pabhassaraṃ යනු ප්‍රභාස්වර වූ, පිරිසිදු වූ යන්නයි. cittaṃ යනු භවංග චිත්තයයි. සිතට වර්ණයක් ඇද්ද? නැත. නිල් ආදී යම් වර්ණයක් හෝ වේවා, වර්ණයක් නැතිව හෝ වේවා, එහි පිරිසිදු බව නිසා 'ප්‍රභාස්වර' යයි කියනු ලැබේ. මෙම භවංග සිත ද උපක්ලේෂ රහිත බැවින් පිරිසිදු ය, එබැවින් ප්‍රභාස්වර නම් වේ. tañca kho යනු ඒ භවංග චිත්තයයි. āgantukehi යනු සහජාත නොවූ, පසුව ජවන ක්ෂණයේදී උපදින ක්ලේෂයන් මගිනි. upakkilesehi යනු රාගාදී කෙලෙසුන් නිසා කිලිටු වන බැවින් 'උපක්ලේෂයන්ගෙන් කිලිටු වූයේ' යයි කියනු ලැබේ. එය කෙසේද යත්? යම්සේ සිල්වත් ආචාර සම්පන්න මව්පියන් හෝ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා, දුසිල්වත් නරක හැසිරීම් ඇති පුතුන් හෝ අතේවාසික සද්ධිවිහාරිකයන් නිසා, "තම පුතුන් හෝ ශිෂ්‍යයන් තැතිගන්වන්නේ නැත, හික්මවන්නේ නැත, අවවාද අනුශාසනා කරන්නේ නැතැ" යි අකීර්තියක් හා අපකීර්තියක් ලබත් ද, මෙම උපමාව එසේ තේරුම් ගත යුතුය. භවංග සිත ආචාර සම්පන්න මව්පියන් හෝ ආචාර්යවරුන් වැනි යයි දත යුතුය. දරුවන් නිසා ඔවුනට අකීර්තියක් ලැබෙන්නා සේ, ජවන ක්ෂණයේදී ඇලෙන, ගැටෙන හා මුළාවන ස්වභාවයෙන් යුත් ලෝභ සහගත ආදී සිත් නිසා උපදින ආගන්තුක උපක්ලේෂයන්ගෙන්, ප්‍රකෘති පරිශුද්ධ වූ භවංග සිත ද 'කිලිටු වූවක්' යයි කියනු ලැබේ.

50. දසමෙපි භවඞ්ගචිත්තමෙව චිත්තං. විප්පමුත්තන්ති ජවනක්ඛණෙ අරජ්ජමානං අදුස්සමානං අමුය්හමානං තිහෙතුකඤාණසම්පයුත්තාදිකුසලවසෙන උප්පජ්ජමානං ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි විප්පමුත්තං නාම හොති. ඉධාපි යථා සීලවන්තානං ආචාරසම්පන්නානං පුත්තාදීනං වසෙන මාතාදයො ‘‘සොභනා එතෙයෙව අත්තනො පුත්තකාදයො සික්ඛාපෙන්ති ඔවදන්ති අනුසාසන්තී’’ති වණ්ණකිත්තිලාභිනො හොන්ති, එවං ජවනක්ඛණෙ උප්පන්නකුසලචිත්තවසෙන ඉදං භවඞ්ගචිත්තං ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි විප්පමුත්තන්ති වුච්චතීති.

50. දසවන සූත්‍රයෙහි ද භවංග සිතම 'සිත' නම් වේ. vippamuttaṃ යනු ජවන ක්ෂණයේදී නොඇලෙන, නොගැටෙන, මුළා නොවන, තිහේතුක ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ආදී කුසල් බලයෙන් උපදින විට ආගන්තුක උපක්ලේෂයන්ගෙන් මිදුණේ නම් වෙයි. මෙහි ද සිල්වත් ආචාර සම්පන්න පුතුන් නිසා මව්පියන් "මොවුහු ශෝභන වෙති, තම පුතුන් මැනවින් හික්මවති, අවවාද අනුශාසනා කරති" යි ප්‍රශංසා හා කීර්ති ලබන්නා සේ, ජවන ක්ෂණයේ උපදින කුසල් සිත් හේතුවෙන් මේ භවංග සිත ආගන්තුක උපක්ලේෂයන්ගෙන් මිදුණේ යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ දසවන සූත්‍රයේ විවරණය අවසන් වේ.

පණිහිතඅච්ඡවග්ගවණ්ණනා.

පණිහිත අච්ඡ වර්ගයේ වර්ණනාව අවසන් විය.

6. අච්ඡරාසඞ්ඝාතවග්ගවණ්ණනා

6. අච්ඡරාසංඝාත වර්ගයේ වර්ණනාව මෙතැන් සිටයි.

51. ඡට්ඨස්ස පඨමෙ තං අස්සුතවා පුථුජ්ජනොති තං භවඞ්ගචිත්තං සුතවිරහිතො පුථුජ්ජනො. තත්ථ ආගමාධිගමාභාවා ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉති. යො හි ඉදං සුත්තං ආදිතො පට්ඨාය අත්ථවසෙන උපපරික්ඛන්තො ‘‘ඉදං භවඞ්ගචිත්තං නාම පකතිපරිසුද්ධම්පි ජවනක්ඛණෙ උප්පන්නෙහි ලොභාදීහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨ’’න්ති නෙව ආගමවසෙන න අධිගමවසෙන ජානාති, යස්ස ච ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරසතිපට්ඨානාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයවිරහිතත්තා යථාභූතඤාණපටිවෙධසාධකො නෙව ආගමො, පටිපත්තියා අධිගන්තබ්බස්ස අනධිගතත්තා න අධිගමො අත්ථි. සො ආගමාධිගමාභාවා ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉති. ස්වායං –

51. හයවන නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, taṃ assutavā puthujjanoti යනු ඒ භවංග සිත පිළිබඳ අසන්නට නොලැබූ පෘතග්ජනයා ය. එහිදී ආගම (පර්යාප්තිය) සහ අධිගමය (මාර්ග ඵල) නොමැති බැවින් ඔහු 'අශ්‍රැතවත්' (අසන්නට නොලැබූ) තැනැත්තා යයි දත යුතුය. යමෙක් මේ සූත්‍රය මුල සිට අර්ථ වශයෙන් විමසමින්, "මේ භවංග සිත ප්‍රකෘතියෙන් පිරිසිදු වුවත් ජවන ක්ෂණයේ උපදින ලෝභාදී උපක්ලේෂයන්ගෙන් කිලිටු වන්නේය" යන්න ආගම වශයෙන් හෝ අධිගම වශයෙන් නොදනී ද, යමෙකුට ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද, සතිපට්ඨාන ආදියෙහි ඉගෙනීම, විමසීම හා නිශ්චය කිරීම් නැති බැවින් තත්ත්වාකාර ඥානය ලබා දෙන ආගමයක් (පර්යාප්තියක්) නැද්ද, පිළිවෙතින් ලබාගත යුතු අධිගමය ලබා නොගත් බැවින් අධිගමයක් නැද්ද, ඔහු ආගම හා අධිගම නැති බැවින් 'අශ්‍රැතවත්' තැනැත්තා යයි දත යුතුය. ඔහු -

‘‘පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො;

පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉති’’.

"බොහෝ කෙලෙසුන් උපදවන බැවින් ද, පෘතග්ජනයන් අතරට අයත් වන බැවින් ද, ආර්යයන්ගෙන් වෙන්ව සිටින බැවින් ද පෘතග්ජන නම් වේ."

සො [Pg.47] හි පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො. යථාහ –

ඔහු බොහෝ වූ නානාවිධ ක්ලේෂයන් උපදවන ආදී හේතූන් නිසා 'පෘතග්ජන' නම් වේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු අවිහතසක්කායදිට්ඨිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතාති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාභිසඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාඔඝෙහි වුය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාසන්තාපෙහි සන්තප්පන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාපරිළාහෙහි පරිඩය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තා ගිද්ධා ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොපන්නා ලග්ගා ලග්ගිතා පලිබුද්ධාති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චහි නීවරණෙහි ආවුතා නිවුතා ඔවුතා පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති පුථුජ්ජනා’’ති (මහානි. 51, 94).

"බොහෝ කෙලෙසුන් උපදවන බැවින් පෘතග්ජන නම් වෙති. බොහෝ වූ සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් පෘතග්ජන නම් වෙති. බොහෝ වූ ශාස්තෘවරුන්ගේ මුහුණ බලන බැවින් පෘතග්ජන නම් වෙති. බොහෝ වූ සියලු ගතීන්ගෙන් නිදහස් නොවූ බැවින් පෘතග්ජන නම් වෙති. බොහෝ වූ නානාවිධ අභිසංස්කාරයන් රැස් කරන බැවින් පෘතග්ජන නම් වෙති. බොහෝ වූ නානාවිධ ඕඝයන්ගෙන් ගසාගෙන යන බැවින් පෘතග්ජන නම් වෙති. බොහෝ වූ නානාවිධ සන්තාපයන්ගෙන් තැවෙන බැවින් පෘතග්ජන නම් වෙති. බොහෝ වූ නානාවිධ පරිළාහයන්ගෙන් දැවෙන බැවින් පෘතග්ජන නම් වෙති. පංච කාම ගුණයන්හි ඇලුණු, ගිජු වූ, බැඳුණු, මුළා වූ, බැසගත්, ලැගී සිටින බැවින් පෘතග්ජන නම් වෙති. පංච නීවරණයන්ගෙන් වැසුණු, අවහිර වූ, රඳවා ගත්, පියවන ලද, වැසුණු, මුවා කරන ලද බැවින් පෘතග්ජන නම් වෙති."

පුථූනං වා ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනො, පුථු වා අයං විසුංයෙව සඞ්ඛං ගතො, විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොති පුථුජ්ජනො. එවමෙතෙහි ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති ද්වීහි පදෙහි යෙ තෙ –

නොහොත්, ආර්ය ධර්මයට පිටුපෑ, හීන ධර්මයන් සමාචාර කොට ඇති, ගණනය කළ නොහැකි බොහෝ වූ ජනයා අතරට අයත් වන බැවින් ද පෘතග්ජන නම් වේ. එසේම ශීල ශ්‍රැතාදී ගුණයන්ගෙන් යුත් ආර්ය ජනයාගෙන් වෙන්ව, වෙනම ගණනය කරනු ලබන බැවින් පෘතග්ජන නම් වේ. මෙසේ 'අශ්‍රැතවත් පෘතග්ජනයා' යන පද දෙකෙන් යම් පෘතග්ජනයෝ වෙත් ද -

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. –

"ආදිච්චබන්ධු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෘතග්ජනයෝ දෙදෙනෙකු වදාරන ලදහ. එනම් අන්ධ පෘතග්ජනයා සහ කල්‍යාණ පෘතග්ජනයා යන දෙදෙනායි."

ද්වෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, තෙසු අන්ධපුථුජ්ජනො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො.

පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු ගැන සඳහන් කර ඇති අතර, ඔවුන් අතුරින් මෙහි අදහස් කරන්නේ 'අන්ධ පෘථග්ජනයා' (අන්ධපෘථුජ්ජන) බව දත යුතුය.

යථාභූතං නප්පජානාතීති ‘‘ඉදඤ්ච භවඞ්ගචිත්තං එවං ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං නාම හොති, එවං විප්පමුත්තං නාමා’’ති යථාසභාවතො න ජානාති. තස්මාති යස්මා න ජානාති, තස්මා. චිත්තභාවනා නත්ථීති චිත්තට්ඨිති චිත්තපරිග්ගහො නත්ථි, නත්ථිභාවෙනෙව ‘‘නත්ථී’’ති වදාමීති දස්සෙති.

‘තත්ත්වාකාරයෙන් නොදනී’ යනු, “මේ භවංග සිත මෙසේ අගන්තුක උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වූවක් වේ, මෙසේ එයින් මිදුණක් වේ” යැයි යථා ස්වභාවයෙන් නොදැනීමයි. ‘එහෙයින්’ යනු යම් හෙයකින් එසේ නොදනී ද එබැවිනි. ‘චිත්ත භාවනාවක් නැත’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සිතෙහි එකඟ බවක් (චිත්තට්ඨිති) හෝ සිත පාලනය කර ගැනීමක් (චිත්තපරිග්ගහ) නොමැති බවයි. එම නොමැති බව නිසාම ‘(භාවනාවක්) නැත’ යි පවසන බව මෙයින් දක්වයි.

52. දුතියෙ [Pg.48] සුතවාති සුතසම්පන්නො. විත්ථාරතො පනෙත්ථ අස්සුතවාති පදස්ස පටිපක්ඛවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අරියසාවකොති අත්ථි අරියො න සාවකො, සෙය්‍යථාපි බුද්ධා චෙව පච්චෙකබුද්ධා ච; අත්ථි සාවකො න අරියො, සෙය්‍යථාපි ගිහී අනාගතඵලො; අත්ථි නෙව අරියො න සාවකො සෙය්‍යථාපි පුථුතිත්ථියා. අත්ථි අරියොචෙව සාවකො ච, සෙය්‍යථාපි සමණා සක්‍යපුත්තියා ආගතඵලා විඤ්ඤාතසාසනා. ඉධ පන ගිහී වා හොතු පබ්බජිතො වා, යො කොචි සුතවාති එත්ථ වුත්තස්ස අත්ථස්ස වසෙන සුතසම්පන්නො, අයං අරියසාවකොති වෙදිතබ්බො. යථාභූතං පජානාතීති ‘‘එවමිදං භවඞ්ගචිත්තං ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි විප්පමුත්තං හොති, එවං උපක්කිලිට්ඨ’’න්ති යථාසභාවතො ජානාති. චිත්තභාවනා අත්ථීති චිත්තට්ඨිති චිත්තපරිග්ගහො අත්ථි, අත්ථිභාවෙනෙව ‘‘අත්ථී’’ති වදාමීති දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ බලවවිපස්සනා කථිතා. කෙචි තරුණවිපස්සනාති වදන්ති.

52. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘ශ්‍රැතවත්’ (සුතවා) යනු අසන ලද ධර්මයෙන් (ශ්‍රැතයෙන්) සම්පූර්ණ වූ තැනැත්තායි. මෙහි විස්තර වශයෙන් ‘අශ්‍රැතවත්’ යන පදයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ‘ආර්ය ශ්‍රාවක’ යන්නෙහි මෙසේ අර්ථ තිබේ: ආර්ය වූ නමුත් ශ්‍රාවක නොවන අය සිටිති, ඒ බුදුවරුන් වහන්සේලා සහ පසේබුදුවරුන් වහන්සේලායි. ශ්‍රාවක වූ නමුත් ආර්ය නොවන අය සිටිති, ඒ මඟඵල නොලැබූ ගිහියන්ය. ආර්යත් නොවන ශ්‍රාවකත් නොවන අය සිටිති, ඒ බොහෝ අන්‍ය තීර්ථකයන්ය. ආර්ය වූ ද ශ්‍රාවක වූ ද පිරිසක් සිටිති, ඒ මඟඵල ලැබූ, ශාසනය අවබෝධ කළ ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් වහන්සේලායි. නමුත් මේ සූත්‍රයෙහි ගිහි වේවා පැවිදි වේවා, ‘ශ්‍රැතවත්’ යන වචනයෙන් අදහස් කරන ලද පරිදි ශ්‍රැතයෙන් (ධර්ම ඥානයෙන්) යුක්ත ඕනෑම අයෙකු ‘ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු’ ලෙස දත යුතුය. ‘තත්ත්වාකාරයෙන් දනී’ යනු “මේ භවංග සිත මෙසේ අගන්තුක උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණක් වේ, මෙසේ කිලිටි වූවක් වේ” යැයි යථා ස්වභාවයෙන් දැන ගැනීමයි. ‘චිත්ත භාවනාව ඇත’ යන්නෙන් සිතෙහි එකඟ බව සහ සිත පාලනය කර ගැනීම ඇති බව දක්වයි. එවැනි තත්ත්වයක් ඇති බැවින් ‘(භාවනාව) ඇත’ යි පවසන බව දක්වයි. මේ සූත්‍රයෙහි ‘බලවත් විපස්සනාව’ ගැන කියැවේ. ඇතැම් ඇදුරන් මෙය ‘තරුණ විපස්සනාව’ (මූලික විපස්සනාව) යැයි පවසති.

53. තතියං අට්ඨුප්පත්තියං කථිතං. කතරායං පන අට්ඨුප්පත්තියං? අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තන්තඅට්ඨුප්පත්තියං. භගවා කිර එකස්මිං සමයෙ සාවත්ථිං උපනිස්සාය ජෙතවනමහාවිහාරෙ පටිවසති. බුද්ධානඤ්ච යත්ථ කත්ථචි පටිවසන්තානං පඤ්චවිධං කිච්චං අවිජහිතමෙව හොති. පඤ්ච හි බුද්ධකිච්චානි – පුරෙභත්තකිච්චං, පච්ඡාභත්තකිච්චං, පුරිමයාමකිච්චං, මජ්ඣිමයාමකිච්චං, පච්ඡිමයාමකිච්චන්ති.

53. තුන්වන සූත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ විශේෂ කරුණක් (නිදානයක්) නිමිති කරගෙනය. ඒ කිනම් කරුණක් නිසාද යත්? 'අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය' දේශනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ නිසාමය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් සමයක සැවැත් නුවර ඇසුරු කොට ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවසන සේක. බුදුවරුන් වහන්සේලා යම් තැනක වැඩසිටියත් උන්වහන්සේලාට පස් වැදෑරුම් බුද්ධ කෘත්‍යයන් අත්හැරිය නොහැක්කේමය. ඒ බුද්ධ කෘත්‍ය පහ නම්: පෙරබත් කිස (පුරේභත්ත කිච්ච), පසුබත් කිස (පච්ඡාභත්ත කිච්ච), පෙරයම් කිස (පුරිමයම කිච්ච), මැදියම් කිස (මජ්ඣිමයම කිච්ච) සහ පැසුළුයම් කිස (පච්ඡිමයම කිච්ච) යන්නයි.

තත්‍රිදං පුරෙභත්තකිච්චං – භගවා හි පාතොව වුට්ඨාය උපට්ඨාකානුග්ගහත්ථං සරීරඵාසුකත්ථඤ්ච මුඛධොවනාදිසරීරපරිකම්මං කත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා තාව විවිත්තාසනෙ වීතිනාමෙත්වා භික්ඛාචාරවෙලාය නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා චීවරං පාරුපිත්වා පත්තමාදාය කදාචි එකකොව, කදාචි භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය පවිසති කදාචි පකතියා, කදාචි අනෙකෙහි පාටිහාරියෙහි වත්තමානෙහි. සෙය්‍යථිදං – පිණ්ඩාය පවිසතො ලොකනාථස්ස පුරතො පුරතො ගන්ත්වා මුදුගතවාතා පථවිං සොධෙන්ති, වලාහකා උදකඵුසිතානි මුඤ්චන්තා මග්ගෙ රෙණුං වූපසමෙත්වා උපරි විතානං හුත්වා තිට්ඨන්ති, අපරෙ වාතා පුප්ඵානි උපසංහරිත්වා මග්ගෙ ඔකිරන්ති, උන්නතා [Pg.49] භූමිප්පදෙසා ඔනමන්ති, ඔනතා උන්නමන්ති, පාදනික්ඛෙපසමයෙ සමාව භූමි හොති, සුඛසම්ඵස්සානි පදුමපුප්ඵානි වා පාදෙ සම්පටිච්ඡන්ති. ඉන්දඛීලස්ස අන්තො ඨපිතමත්තෙ දක්ඛිණපාදෙ සරීරතො ඡබ්බණ්ණරස්මියො නික්ඛමිත්වා සුවණ්ණරසපිඤ්ජරානි විය චිත්‍රපටපරික්ඛිත්තානි විය ච පාසාදකූටාගාරාදීනි අලඞ්කරොන්තියො ඉතො චිතො ච ධාවන්ති, හත්ථිඅස්සවිහඞ්ගාදයො සකසකට්ඨානෙසු ඨිතායෙව මධුරෙනාකාරෙන සද්දං කරොන්ති, තථා භෙරිවීණාදීනි තූරියානි මනුස්සානඤ්ච කායූපගානි ආභරණානි. තෙන සඤ්ඤාණෙන මනුස්සා ජානන්ති ‘‘අජ්ජ භගවා ඉධ පිණ්ඩාය පවිට්ඨො’’ති. තෙ සුනිවත්ථා සුපාරුතා ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය ඝරා නික්ඛමිත්වා අන්තරවීථිං පටිපජ්ජිත්වා භගවන්තං ගන්ධපුප්ඵාදීහි සක්කච්චං පූජෙත්වා වන්දිත්වා ‘‘අම්හාකං, භන්තෙ, දස භික්ඛූ, අම්හාකං වීසති, පඤ්ඤාසං…පෙ… සතං දෙථා’’ති යාචිත්වා භගවතොපි පත්තං ගහෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා සක්කච්චං පිණ්ඩපාතෙන පටිමානෙන්ති. භගවා කතභත්තකිච්චො තෙසං උපනිස්සයචිත්තසන්තානානි ඔලොකෙත්වා තථා ධම්මං දෙසෙති, යථා කෙචි සරණගමනෙසු පතිට්ඨහන්ති, කෙචි පඤ්චසු සීලෙසු, කෙචි සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලානං අඤ්ඤතරස්මිං, කෙචි පබ්බජිත්වා අග්ගඵලෙ අරහත්තෙති. එවං මහාජනං අනුග්ගහෙත්වා උට්ඨායාසනා විහාරං ගච්ඡති. තත්ථ ගන්ත්වා ගන්ධමණ්ඩලමාළෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදති භික්ඛූනං භත්තකිච්චපරියොසානං ආගමයමානො. තතො භික්ඛූනං භත්තකිච්චපරියොසානෙ උපට්ඨාකො භගවතො නිවෙදෙති. අථ භගවා ගන්ධකුටිං පවිසති. ඉදං තාව පුරෙභත්තකිච්චං.

එහි ‘පෙරබත් කිස’ යනු මෙයයි: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතා උදෑසනින්ම පිබිදී, උපස්ථායකයන්ට අනුග්‍රහ පිණිසත් ශරීර සුවය පිණිසත් මුහුණ සේදීම ආදී ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, පිණ්ඩපාත වේලාව පැමිණෙන තෙක් විවේකීව වැඩසිටිති. පිණ්ඩපාත වේලාව පැමිණි කල්හි සිවුරු හැඳ, කය බඳනා පට බැඳ, උතුරු සළුව පෙරවා, පාත්‍රය ගෙන ඇතැම් විට තනිවම ද ඇතැම් විට භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ගමට හෝ නියම්ගමට පිඬු සිඟා වඩින සේක. උන්වහන්සේ ඇතැම් විට සාමාන්‍ය ලෙස ද ඇතැම් විට බොහෝ ප්‍රාතිහාර්යයන් පාමින් ද වඩින සේක. එනම්: ලෝකනාථයන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වඩිනා කල්හි උන්වහන්සේ ඉදිරියෙන් මද සුළං හමා පොළොව පිරිසිදු කරයි. වලාකුළු දිය බිඳු ඉසිමින් මඟෙහි දූවිලි මඬවා උඩින් වියනක් සේ රැඳී සිටියි. තවත් සුළං වර්ග මල් ගෙනවිත් මඟ අතුරයි. උස් තැන් පහත් වේ, පහත් තැන් උස් වේ. පියවර තබන විට පොළොව සමතලා වේ. සුවදායක ස්පර්ශ ඇති පියුම් මල් පාදයන් පිළිගැනීමට මෙන් පිපෙයි. නුවර දොරටුවෙන් ඇතුළුව දකුණු පය තබනවාත් සමඟම, ශරීරයෙන් සවණක් රැස් විහිදී රන් දියෙන් නැහැවුණාක් මෙන් ද විසිතුරු රෙදිවලින් වට කළාක් මෙන් ද ප්‍රාසාද හා කූටාගාර ආදිය අලංකාර කරමින් ඒ මේ අත දිව යයි. ඇතුන්, අසුන් සහ පක්ෂීන් ආදීහු තමන් සිටින තැන්වලම සිට මිහිරි හඬ නගති. එසේම බෙර, වීණා ආදී තූර්ය භාණ්ඩ ද මිනිසුන් ඇඳ සිටින ආභරණ ද මිහිරි හඬ නගති. ඒ සංඥාවෙන් "අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වැඩියා" යැයි මිනිස්සු දැන ගනිති. ඔවුහු මැනවින් ඇඳ පැළඳ සුවඳ මල් ආදිය ගෙන නිවසින් නික්ම වීථියට පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සුවඳ මල් ආදියෙන් ගෞරවයෙන් පූජා පවත්වා වැඳ, "ස්වාමීනි, අපට භික්ෂූන් වහන්සේලා දස නමක් දෙනු මැනව, අපට විසි නමක්, පනස් නමක්... සිය නමක් දෙනු මැනව" යැයි ඉල්ලා සිටිති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ද පාත්‍රය ගෙන, ආසන පනවා ගෞරවයෙන් දන් පිළිගන්වති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැළඳීමෙන් පසු ඔවුන්ගේ චිත්ත සන්තානයන් හා පූර්ව වාසනා ගුණයන් (උපනිශ්‍රය) බලා, ඇතැම් පිරිසක් සරණාගමනයෙහි ද, ඇතැම් පිරිසක් පංචශීලයෙහි ද, ඇතැම් පිරිසක් සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී ඵලයන්ගෙන් එකක ද, ඇතැම් පිරිසක් මහණ වී අග්‍ර ඵලය වූ අර්හත්වයෙහි ද පිහිටන පරිදි ධර්මය දේශනා කරන සේක. මෙසේ මහා ජනයාට අනුග්‍රහ දක්වා ආසනයෙන් නැගිට විහාරයට වඩින සේක. එහි වැඩම කර ගඳකිළි මණ්ඩපයෙහි පනවන ලද ශ්‍රේෂ්ඨ බුද්ධාසනයෙහි වැඩහිඳ, භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වළඳා අවසන් වන තෙක් රැඳී සිටින සේක. ඉන්පසු භික්ෂූන් වහන්සේලා වළඳා අවසන් වූ පසු උපස්ථායක භික්ෂුව එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන්වයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගඳකිළියට වැඩම කරන සේක. මෙය ‘පෙරබත් කිස’ වේ.

අථ භගවා එවං කතපුරෙභත්තකිච්චො ගන්ධකුටියා උපට්ඨානෙ නිසීදිත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා පාදපීඨෙ ඨත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං ඔවදති – ‘‘භික්ඛවෙ, අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ, දුල්ලභො බුද්ධුප්පාදො ලොකස්මිං, දුල්ලභො මනුස්සත්තපටිලාභො, දුල්ලභා ඛණසම්පත්ති, දුල්ලභා පබ්බජ්ජා, දුල්ලභං සද්ධම්මස්සවන’’න්ති. තත්ථ කෙචි භගවන්තං කම්මට්ඨානං පුච්ඡන්ති. භගවා තෙසං චරියානුරූපං කම්මට්ඨානං දෙති. තතො සබ්බෙපි භගවන්තං වන්දිත්වා අත්තනො අත්තනො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි ගච්ඡන්ති. කෙචි අරඤ්ඤං, කෙචි රුක්ඛමූලං, කෙචි පබ්බතාදීනං අඤ්ඤතරං, කෙචි චාතුමහාරාජිකභවනං…පෙ… කෙචි වසවත්තිභවනන්ති[Pg.50]. තතො භගවා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා සචෙ ආකඞ්ඛති, දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො මුහුත්තං සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. අථ සමස්සාසිතකායො උට්ඨහිත්වා දුතියභාගෙ ලොකං වොලොකෙති. තතියභාගෙ යං ගාමං වා නිගමං වා උපනිස්සාය විහරති, තත්ථ මහාජනො පුරෙභත්තං දානං දත්වා පච්ඡාභත්තං සුනිවත්ථො සුපාරුතො ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය විහාරෙ සන්නිපතති. තතො භගවා සම්පත්තපරිසාය අනුරූපෙන පාටිහාරියෙන ගන්ත්වා ධම්මසභායං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසජ්ජ ධම්මං දෙසෙති කාලයුත්තං සමයයුත්තං, අථ කාලං විදිත්වා පරිසං උය්‍යොජෙති, මනුස්සා භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කමන්ති. ඉදං පච්ඡාභත්තකිච්චං.

ඉන්පසු මෙසේ පෙරබත් කිස නිම කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ගන්ධකුටිය අසල වැඩසිට පාදයන් සෝදා පා පීඨය මත සිට භික්ෂු සංඝයාට මෙසේ අවවාද කළ සේක: “මහණෙනි, අප්‍රමාදීව (ශික්ෂාත්‍රය) සම්පූර්ණ කරව්. ලෝකයෙහි බුදුවරයෙකුගේ උපත දුර්ලභ ය, මනුෂ්‍යත්වය ලැබීම දුර්ලභ ය, (බුදු සසුන පවතින) ක්ෂණ සම්පත්තිය ලැබීම දුර්ලභ ය, පැවිදි බව ලැබීම දුර්ලභ ය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය දුර්ලභ ය.” එහිදී ඇතැම් භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් කර්මස්ථාන විමසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ චරිතයන්ට අනුකූලව කර්මස්ථාන ලබා දෙන සේක. ඉන්පසු සියලු භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ තමන්ගේ රාත්‍රී හා දිවා ස්ථානයන්ට වඩිති. ඇතැම්හු වනයට ද, ඇතැම්හු රුක්මුල්වලට ද, ඇතැම්හු පර්වත ආදී එක්තරා ස්ථානයකට ද, ඇතැම්හු චාතුම්මහාරාජිකය ආදී (වසවත්ති ලෝකය දක්වා වූ) දිව්‍ය ලෝකයන්ට ද වඩිති. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩම කොට, කැමැත්තක් ඇත්නම් සිහි නුවණින් යුක්තව දකුණු ඇලයෙන් මඳ වේලාවක් සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපෙන සේක. අනතුරුව වෙහෙස නිවා නැගී සිට දවසේ දෙවන භාගයේදී ලෝකය දෙස බලන සේක. තුන්වන භාගයේදී යම් ගමක හෝ නියම්ගමක ඇසුරු කරමින් වසන සේක් ද, එහි මහාජනයා පෙරබත් වේලෙහි දන් දී පසුබත් වේලෙහි මනාව හැඳ පොරවා සුවඳ මල් ආදිය රැගෙන විහාරයට රැස් වෙති. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැමිණි පිරිසට අනුරූප ප්‍රාතිහාර්යයකින් වැඩම කර, ධර්ම සභාවේ පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිට සුදුසු කාලයට හා වේලාවට ගැළපෙන පරිදි ධර්මය දේශනා කරන සේක. ඉන්පසු කාලය දැන පිරිස විසිරුවා හරින සේක. මිනිස්සු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ නික්ම යති. මෙය පසුබත් කිස (පච්ඡාභත්තකිච්ච) නම් වේ.

සො එවං නිට්ඨිතපච්ඡාභත්තකිච්චො සචෙ ගත්තානි ඔසිඤ්චිතුකාමො හොති, බුද්ධාසනා උට්ඨාය න්හානකොට්ඨකං පවිසිත්වා උපට්ඨාකෙන පටියාදිතඋදකෙන ගත්තානි උතුං ගණ්හාපෙති. උපට්ඨාකොපි බුද්ධාසනං ආනෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤපෙති. භගවා සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා උත්තරාසඞ්ගං එකංසං කත්වා තත්ථ ආගන්ත්වා නිසීදති එකකොව මුහුත්තං පටිසල්ලීනො, අථ භික්ඛූ තතො තතො ආගම්ම භගවතො උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති. තත්ථ එකච්චෙ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, එකච්චෙ කම්මට්ඨානං, එකච්චෙ ධම්මස්සවනං යාචන්ති. භගවා තෙසං අධිප්පායං සම්පාදෙන්තො පුරිමයාමං විතිනාමෙති. ඉදං පුරිමයාමකිච්චං.

මෙසේ පසුබත් කිස නිමවා, ශරීරය සේදීමට (ස්නානය කිරීමට) කැමති නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධාසනයෙන් නැගී සිට ස්නානාගාරයට වැඩම කර උපස්ථායක භික්ෂුව පිළියෙළ කළ ජලයෙන් ශරීරය ප්‍රබෝධමත් කරගන්නා සේක. උපස්ථායක භික්ෂුව ද බුද්ධාසනයක් ගෙන ගන්ධකුටි පිරිවෙණෙහි පනවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මනාව රත් පැහැ ගැන්වූ දෙපට සිවුර හැඳ, කය බන්ථනය බැඳ, සිවුර ඒකාංශ කර (එක් උරහිසක් වැසෙන සේ පොරවා) එහි වැඩම කර තනිවම මොහොතක් විවේකීව වැඩසිටින සේක. ඉන්පසු භික්ෂූහු ඒ ඒ තැන්වලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙති. එහි ඇතැම් භික්ෂූහු ප්‍රශ්න විමසති, ඇතැම්හු කර්මස්ථාන විමසති, ඇතැම්හු ධර්ම ශ්‍රවණයට ආරාධනා කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අභිප්‍රායන් ඉටු කරමින් පළමු යාමය ගත කරන සේක. මෙය පෙරයම් කිස (පුරිමයාමකිච්ච) නම් වේ.

පුරිමයාමකිච්චපරියොසානෙ පන භික්ඛූසු භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කන්තෙසු සකලදසසහස්සිලොකධාතුදෙවතායො ඔකාසං ලභමානා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති යථාභිසඞ්ඛතං අන්තමසො චතුරක්ඛරම්පි. භගවා තාසං දෙවතානං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො මජ්ඣිමයාමං වීතිනාමෙති. ඉදං මජ්ඣිමයාමකිච්චං.

පෙරයම් කිස අවසානයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ නික්ම ගිය පසු, මුළු දසදහසක් ලෝක ධාතුවේ දේවතාවෝ අවස්ථාව ලබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, අවම වශයෙන් අකුරු හතරක තරම් කෙටි වූ ද ප්‍රශ්න විමසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම දේවතාවන්ගේ ප්‍රශ්න විසඳමින් මැදියම් යාමය ගත කරන සේක. මෙය මැදියම් යම් කිස (මජ්ඣිමයාමකිච්ච) නම් වේ.

පච්ඡිමයාමං පන තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා පුරෙභත්තතො පට්ඨාය නිසජ්ජාපීළිතස්ස සරීරස්ස කිලාසුභාවමොචනත්ථං එකං කොට්ඨාසං චඞ්කමෙන වීතිනාමෙති, දුතියකොට්ඨාසෙ ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. තතියකොට්ඨාසෙ පච්චුට්ඨාය නිසීදිත්වා පුරිමබුද්ධානං සන්තිකෙ දානසීලාදිවසෙන කතාධිකාරපුග්ගලදස්සනත්ථං බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙති. ඉදං පච්ඡිමයාමකිච්චං.

පැසුළු යාමය (පශ්චිම යාමය) කොටස් තුනකට බෙදා, උදෑසන සිට හිඳගෙන සිටීම නිසා පීඩාවට පත් ශරීරයේ විඩා නිවනු පිණිස එක් කොටසක් සක්මන් කරමින් ගත කරන සේක. දෙවන කොටසෙහි ගන්ධකුටියට වැඩම කොට දකුණු ඇලයෙන් සිහි නුවණින් යුක්තව සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපෙන සේක. තුන්වන කොටසෙහි පිබිදී වැඩසිට, පෙර බුදුවරුන් හමුවේ දාන සීලාදී පින්කම් කළ පිනැති පුද්ගලයන් බැලීම පිණිස බුදු ඇසින් (බුද්ධ චක්ඛු) ලෝකය දෙස බලන සේක. මෙය පැසුළු යම් කිස (පශ්චිමයාමකිච්ච) නම් වේ.

තම්පි [Pg.51] දිවසං භගවා ඉමස්මිංයෙව කිච්චෙ ඨිතො ලොකං ඔලොකෙන්තො ඉදං අද්දස – මයා කොසලරට්ඨෙ චාරිකං චරන්තෙන අග්ගික්ඛන්ධෙන උපමෙත්වා එකස්මිං සුත්තෙ දෙසිතෙ සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති, සට්ඨිමත්තානං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගච්ඡිස්සති, සට්ඨිමත්තා ගිහිභාවං ගමිස්සන්ති. තත්ථ යෙ අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති, තෙ යංකිඤ්චි ධම්මදෙසනං සුත්වා පාපුණිස්සන්තෙව. ඉතරෙසං පන භික්ඛූනං සඞ්ගහත්ථාය චාරිකං චරිතුකාමො හුත්වා, ‘‘ආනන්ද, භික්ඛූනං ආරොචෙහී’’ති ආහ.

එදින ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම පැසුළු යම් කිසෙහි යෙදී ලෝකය දෙස බලන සේක්, මෙය දුටු සේක: “මම කොසොල් රටෙහි චාරිකාවේ වඩින විට, ගිනි කඳක් උපමා කොට එක් සූත්‍රයක් දේශනා කළ කල්හි භික්ෂූන් හැට නමක රහත් බවට පත් වනු ඇත, හැට නමකගේ මුවින් උණු ලේ පිට වනු ඇත, තවත් හැට නමක් ගිහි බවට පත් වනු ඇත.” එහි රහත් වන පිරිස කවර ධර්ම දේශනාවක් ඇසුවත් රහත් වන්නෝ ය. එහෙත් සෙසු භික්ෂූන්ට අනුග්‍රහ පිණිස චාරිකාවේ වැඩීමට කැමති වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “ආනන්දය, භික්ෂූන්ට දැනුම් දෙන්න” යැයි වදාළ සේක.

ථෙරො අනුපරිවෙණං ගන්ත්වා, ‘‘ආවුසො, සත්ථා මහාජනස්ස සඞ්ගහත්ථාය චාරිකං චරිතුකාමො, ගන්තුකාමා ආගච්ඡථා’’ති ආහ. භික්ඛූ මහාලාභං ලභිත්වා විය තුට්ඨමානසා ‘‘ලභිස්සාම වත මහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙන්තස්ස භගවතො සුවණ්ණවණ්ණං සරීරං ඔලොකෙතුං මධුරඤ්ච ධම්මකථං සොතු’’න්ති පරුළ්හකෙසා කෙසෙ ඔහාරෙත්වා මලග්ගහිතපත්තා පත්තෙ පචිත්වා කිලිට්ඨචීවරා චීවරානි ධොවිත්වා ගමනසජ්ජා අහෙසුං. සත්ථා අපරිච්ඡින්නෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන පරිවුතො කොසලරට්ඨං චාරිකාය නික්ඛන්තො ගාමනිගමපටිපාටියා එකදිවසං ගාවුතඅඩ්ඪයොජනතිගාවුතයොජනපරමං චාරිකං චරන්තො එකස්මිං පදෙසෙ මහන්තං සුසිරරුක්ඛං අග්ගිනා සම්පජ්ජලිතං දිස්වා ‘‘ඉමමෙව වත්ථුං කත්වා සත්තහි අඞ්ගෙහි පටිමණ්ඩෙත්වා ධම්මදෙසනං කථෙස්සාමී’’ති ගමනං පච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤතරං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමිත්වා නිසජ්ජාකාරං දස්සෙසි. ආනන්දත්ථෙරො සත්ථු අධිප්පායං ඤත්වා ‘‘අද්ධා කාරණං භවිස්සති, න අකාරණෙන තථාගතා ගමනං පච්ඡින්දිත්වා නිසීදන්තී’’ති චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙසි. සත්ථා නිසීදිත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ‘‘පස්සථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, අමුං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධ’’න්ති අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තන්තං (අ. නි. 7.72) දෙසෙති.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ පිරිවෙණින් පිරිවෙණට වැඩම කර, “ඇවැත්නි, ශාස්තෘන් වහන්සේ මහාජනයාට අනුග්‍රහ පිණිස චාරිකාවේ වැඩීමට කැමති සේක, වැඩම කිරීමට කැමති අය එන්න” යැයි පැවසූහ. භික්ෂූහු මහත් ලාභයක් ලැබුණාක් මෙන් සතුටු සිත් ඇතිව, “මහාජනයාට දහම් දෙසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රන්වන් වූ ශරීරය දැකීමටත්, මිහිරි වූ ධර්ම කථාව ඇසීමටත් අපට අවස්ථාව ලැබෙන්නේ ය” යැයි පවසමින්, වැවී තිබූ හිසකෙස් බා දමා, මලකඩ බැඳුණු පාත්‍ර පිරිසිදු කරමින් ද කිලිටි වූ සිවුරු සෝදා ගනිමින් ද ගමනට සූදානම් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ අපිරිමිත භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා කොසොල් රටෙහි චාරිකාවට නික්මුණු සේක. ගම් නියම්ගම් පිළිවෙළින් වඩිමින්, දිනකට ගාවුතක්, යොදුන් භාගයක්, ගාවුත් තුනක් හෝ උපරිම වශයෙන් යොදුනක් පමණ දුර වඩින සේක්, එක් තැනක ගින්නෙන් ඇවිලෙන විශාල බෙනයක් සහිත ගසක් දැක, “මෙම වස්තුවම නිමිත්ත කරගෙන අංග හතකින් අලංකාර කොට ධර්ම දේශනාවක් කරන්නෙමි” යි සිතා ගමන නවත්වා එක්තරා රුක් මුලකට වැඩම කොට වැඩ සිටි සේක. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය දැන, “ඒකාන්තයෙන්ම මෙහි කිසියම් කරුණක් තිබිය යුතුය, තථාගතයන් වහන්සේලා අහේතුකව ගමන නවත්වා වැඩ නොසිටිති” යි සිතා සඟළ සිවුර සතර පටක් කොට පැනවූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩසිට භික්ෂූන් අමතා, “මහණෙනි, ඔබ අර විශාල ගිනි කඳ දකින්නෙහිද?” යැයි වදාරමින් අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

ඉමස්මිඤ්ච පන වෙය්‍යාකරණෙ භඤ්ඤමානෙ සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගඤ්ඡි, සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තිංසු, සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු. තඤ්හි වෙය්‍යාකරණං සුත්වා සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං නාමකායො සන්තත්තො, නාමකායෙ සන්තත්තෙ කරජකායො සන්තත්තො, කරජකායෙ සන්තත්තෙ නිධානගතං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගඤ්ඡි. සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ ‘‘දුක්කරං වත බුද්ධසාසනෙ යාවජීවං පරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරිතු’’න්ති සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තා, සට්ඨිමත්තා [Pg.52] භික්ඛූ සත්ථු දෙසනාභිමුඛං ඤාණං පෙසෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්තා.

මෙම දේශනාව පවත්වන කල්හි, භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නමකගේ මුඛයෙන් උණු ලේ පිටවිය. තවත් භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නමක් ශික්ෂාව අතහැර හීන වූ ගිහි බවට පත්වූහ. තවත් භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නමකගේ සිත් කිසිවක් කෙරෙහි දැඩිව නොඇලී (අනුපාදාය) ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදී නිදහස් විය. සැබවින්ම එම දේශනාව ඇසීමෙන් එම හැට නමක් භික්ෂූන්ගේ නාමකය (සිත) දැඩිව තැවුණේය. නාමකය තැවුණු කල්හි කරජකය (ශරීරය) තැවුණේය. කරජකය තැවුණු කල්හි හෘදය වස්තුව ඇසුරු කොට තිබූ උණු ලේ මුඛයෙන් පිටවිය. තවත් භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නමක් "බුද්ධ ශාසනයෙහි දිවි හිමියෙන් සම්පූර්ණ වූ ද පිරිසිදු වූ ද බ්‍රහ්මචර්යාව හැසිරීම සැබවින්ම දුෂ්කරය" යි සලකා ශික්ෂාව අතහැර ගිහි බවට පත්වූහ. ඉතිරි භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාව දෙසට ඥානය යොමු කරවා සිව්පිළිසිඹියාපත් සමඟ මහරහත් බවට පත්වූහ.

තත්ථ යෙසං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගඤ්ඡි, තෙ පාරාජිකං ආපජ්ජිංසු. යෙ ගිහිභාවං පත්තා, තෙ ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි මද්දන්තා විචරිංසු. යෙ අරහත්තං පත්තා, තෙ පරිසුද්ධසීලාව අහෙසුං. සත්ථු ධම්මදෙසනා ඉමෙසං තිණ්ණම්පි සඵලාව ජාතාති. අරහත්තං පත්තානං තාව සඵලා හොතු, ඉතරෙසං කථං සඵලා ජාතාති? තෙපි හි සචෙ ඉමං ධම්මදෙසනං න සුණෙය්‍යුං, පමත්තාව හුත්වා ඨානං ජහිතුං න සක්කුණෙය්‍යුං. තතො නෙසං තං පාපං වඩ්ඪමානං අපායෙසුයෙව සංසීදාපෙය්‍ය. ඉමං පන දෙසනං සුත්වා ජාතසංවෙගා ඨානං ජහිත්වා සාමණෙරභූමියං ඨිතා දස සීලානි පූරෙත්වා යොනිසො මනසිකාරෙ යුත්තප්පයුත්තා කෙචි සොතාපන්නා කෙචි සකදාගාමිනො කෙචි අනාගාමිනො අහෙසුං, කෙචි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු, එවං පාරාජිකාපන්නානම්පි සඵලා අහොසි. ඉතරෙ පන සචෙ ඉමං ධම්මදෙසනං න සුණෙය්‍යුං, ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ අනුපුබ්බෙන සඞ්ඝාදිසෙසම්පි පාරාජිකම්පි පාපුණිත්වා අපායෙසුයෙව උප්පජ්ජිත්වා මහාදුක්ඛං අනුභවෙය්‍යුං. ඉමං පන දෙසනං සුත්වා ‘‘අහො සල්ලෙඛිතං බුද්ධසාසනං, න සක්කා අම්හෙහි යාවජීවං ඉමං පටිපත්තිං පූරෙතුං, සික්ඛං පච්චක්ඛාය උපාසකධම්මං පූරෙත්වා දුක්ඛා මුච්චිස්සාමා’’ති ගිහිභාවං උපගමිංසු. තෙ තීසු සරණෙසු පතිට්ඨාය පඤ්ච සීලානි රක්ඛිත්වා උපාසකධම්මං පූරෙත්වා කෙචි සොතාපන්නා කෙචි සකදාගාමිනො කෙචි අනාගාමිනො ජාතා, කෙචි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තාති. එවං තෙසම්පි සඵලාව අහොසි.

එහි යම් භික්ෂූන්ගේ මුඛයෙන් උණු ලේ පිටවූයේ ද, ඔවුහු පාරාජිකා ඇවැත්වලට පැමිණ සිටියහ. යම් කෙනෙක් ගිහි බවට පත්වූයේ ද, ඔවුහු කුඩානුකුඩා ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කරමින් හැසිරුණු අය වූහ. යම් කෙනෙක් අරිහත් භාවයට පත්වූයේ ද, ඔවුහු පිරිසිදු සිල් ඇත්තෝම වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව මේ තිදෙනාටම සාර්ථක විය. රහත් වූ අයට සාර්ථක වීම ගැන කවර කතා ද, අනෙක් අයට එය සාර්ථක වූයේ කෙසේද? ඉදින් ඔවුන් මෙම ධර්ම දේශනාව නොඇසුවේ නම්, ප්‍රමාදීව තමන් දරා සිටින තනතුර (මහණකම) අතහැරීමට නොහැකි වනු ඇත. එවිට ඔවුන්ගේ ඒ පව වැඩී ඔවුන් අපායෙහිම ගිල්වනු ඇත. එහෙත් මෙම දේශනාව අසා උපන් සංවේගය ඇත්තෝව මහණකම අතහැර සාමණේර භූමියෙහි පිහිටා දස සිල් සමාදන්ව, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි යෙදී ඇතැම්හු සෝවාන් වූහ, ඇතැම්හු සකෘදාගාමී වූහ, ඇතැම්හු අනාගාමී වූහ. ඇතැම්හු දෙව්ලොව උපන්හ. මෙසේ පාරාජිකාවට පත් වූ අයට ද එය සාර්ථක විය. අනෙක් පිරිස ද මෙම දේශනාව නොඇසුවේ නම්, කල් යත්ම අනුපිළිවෙළින් සංඝාදිසේස හා පාරාජිකා ඇවැත්වලට පැමිණ අපායෙහි ඉපිද මහත් දුක් විඳිනු ඇත. එහෙත් මෙම දේශනාව අසා "බුද්ධ ශාසනය කෙතරම් කෙලෙස් තවන සුළුද! අපට දිවි හිමියෙන් මෙම පිළිවෙත පිරිය නොහැකිය. එබැවින් ශික්ෂාව අතහැර උපාසක ධර්මයන් පුරා දුකින් මිදෙන්නෙමු" යි ගිහි බවට පත් වූහ. ඔවුහු තිසරණ වැද පංචශීලය රකිමින් උපාසක ධර්මයන් පුරා ඇතැම්හු සෝවාන්, ඇතැම්හු සකෘදාගාමී හා ඇතැම්හු අනාගාමී වූහ. ඇතැම්හු දෙව්ලොව උපන්හ. මෙසේ ඔවුන්ට ද එය සාර්ථකම විය.

ඉමං පන සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා දෙවසඞ්ඝා යෙහිපි සුතා, යෙහිපි න සුතා, සබ්බෙසංයෙව ආරොචෙන්තා විචරිංසු. භික්ඛූ සුත්වා සුත්වා ‘‘දුක්කරං, භො, බුද්ධානං සාසනෙ යාවජීවං පරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරිතු’’න්ති එකක්ඛණෙනෙව දසපි භික්ඛූ වීසතිපි සට්ඨිපි සතම්පි සහස්සම්පි භික්ඛූ ගිහී හොන්ති. සත්ථා යථාරුචියා චාරිකං චරිත්වා පුන ජෙතවනමෙව ආගන්ත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවෙ, තථාගතො චාරිකං චරමානො චිරං ආකිණ්ණො විහාසි, ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ, අඩ්ඪමාසං පටිසල්ලීයිතුං, නාම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන පිණ්ඩපාතනීහාරකෙනා’’ති. අඩ්ඪමාසං [Pg.53] එකීභාවෙන වීතිනාමෙත්වා පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො ආනන්දත්ථෙරෙන සද්ධිං විහාරචාරිකං චරමානො ඔලොකිතොලොකිතට්ඨානෙ තනුභූතං භික්ඛුසඞ්ඝං දිස්වා ජානන්තොයෙව ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘ආනන්ද, අඤ්ඤස්මිං කාලෙ තථාගතෙ චාරිකං චරිත්වා ජෙතවනං ආගතෙ සකලවිහාරො කාසාවපජ්ජොතො ඉසිවාතප්පටිවාතො හොති, ඉදානි පන තනුභූතො භික්ඛුසඞ්ඝො දිස්සති, යෙභුය්‍යෙන ච උප්පණ්ඩුපණ්ඩුකජාතා භික්ඛූ, කිං නු ඛො එත’’න්ති? එතරහි භගවා තුම්හාකං අග්ගික්ඛන්ධොපමධම්මදෙසනං කථිතකාලතො පට්ඨාය භික්ඛූ සංවෙගප්පත්තා හුත්වා ‘‘මයං එතං ධම්මං සබ්බප්පකාරෙන පරිපූරෙතුං න සක්ඛිස්සාම, අසම්මාවත්තන්තානඤ්ච ජනස්ස සද්ධාදෙය්‍යං පරිභුඤ්ජිතුං අයුත්ත’’න්ති ගිහිභාවං සඞ්කමන්තීති.

ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මෙම ධර්ම දේශනාව ඇසූ දේව සමූහයා, එය ඇසූ හා නොඇසූ සියලු දෙවියන්ට මේ බව පවසමින් හැසිරුණහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා ද මෙය නැවත නැවත අසා, "පින්වත, බුදු සසුනෙහි දිවි හිමියෙන් පිරිපුන්ව හා පිරිසිදුව බඹසර හැසිරීම දුෂ්කරය" යි සලකා එකම මොහොතක භික්ෂූන් දස නම, විසි නම, හැට නම, සිය නම හා දහස් නම බැගින් ගිහි වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ රිසි පරිදි චාරිකාවෙහි හැසිර නැවත ජේතවනයටම වැඩම කර භික්ෂූන් ඇමතූහ: "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ චාරිකාවෙහි හැසිරෙන කල්හි බොහෝ කලක් ජනයාගෙන් ගැවසී ගත්තේය. මහණෙනි, මම අඩමසක් හුදෙකලාව විසීමට කැමැත්තෙමි. පිණ්ඩපාතය ගෙන එන එක් භික්ෂුවක හැර අන් කිසිවෙකු මා වෙත නොපැමිණිය යුතුය." අඩමසක් හුදෙකලාව ගත කර පටිසල්ලානයෙන් නැගී සිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් සමග විහාර චාරිකාවෙහි වඩින අතර, බලන බලන තැන භික්ෂු සංඝයා අඩුවී ඇති බව දැක, දැන දැනම මෙසේ ඇසූහ: "ආනන්ද, පෙර කලෙක තථාගතයන් වහන්සේ චාරිකාව නිමවා ජේතවනයට වැඩම කළ විට මුළු විහාරයම කසාවතින් බැබළී, ඉසිවරුන්ගේ සිවුරු සුළඟින් පිරී තිබුණි. දැන් භික්ෂු සංඝයා ඉතා අඩුවෙන් පෙනේ. බොහෝ භික්ෂූන් පඬු පැහැ ගැන්වී සිටිති. මෙයට හේතුව කුමක්ද?" එවිට ආනන්ද තෙරුන් මෙසේ කීහ: "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය දේශනා කළ තැන් පටන් භික්ෂූහු සංවේගයට පත්ව, 'අපට මෙම ධර්මය සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ කළ නොහැක, වැරදි ලෙස වෙසෙන අපට ජනයා ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දෙය පරිභෝජනය කිරීම නුසුදුසුය' යි පවසා ගිහි බවට පත් වෙති."

තස්මිං ඛණෙ භගවතො ධම්මසංවෙගො උප්පජ්ජි. තතො ථෙරං ආහ – ‘‘මයි පටිසල්ලානෙ වීතිනාමෙන්තෙ න කොචි මම පුත්තානං එකං අස්සාසට්ඨානං කථෙසි. සාගරස්ස හි ඔතරණතිත්ථානි විය බහූනි ඉමස්මිං සාසනෙ අස්සාසකාරණානි. ගච්ඡානන්ද, ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙහී’’ති. ථෙරො තථා අකාසි. සත්ථා බුද්ධාසනවරගතො භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා, ‘‘භික්ඛවෙ, මෙත්තාය සබ්බපුබ්බභාගො නාම නෙව අප්පනා, න උපචාරො, සත්තානං හිතඵරණමත්තමෙවා’’ති වත්වා ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා ඉමං චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තං දෙසෙසි.

එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ධර්ම සංවේගයක් ඇතිවිය. ඉක්බිති තෙරුන් අමතා මෙසේ වදාළහ: "මා පටිසල්ලානයෙහි කල් ගෙවන විට මාගේ පුත්‍රයන්ට අස්වැසිල්ලක් වන කිසිවක් කිසිවෙකුත් නොකීවේය. සැබවින්ම සාගරයට බැසීමට ඇති තොටුපළවල් මෙන්, මෙම ශාසනයෙහි අස්වැසිල්ලට හේතු වන කරුණු බොහෝමයක් ඇත. ආනන්දය, යව, ගන්ධකුටි පරිවේණයෙහි බුද්ධාසනය පනවා භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවන්න." තෙරුන් වහන්සේ ද එලෙසම කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ භික්ෂූන් අමතා, "මහණෙනි, මෙත්තා භාවනාවෙහි පූර්ව භාගය යනු අර්පණාව හෝ උපචාරය නොවේ, සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිත සුව පැතිරවීම පමණි" යි වදාරා මෙම කරුණ නිමිති කරගෙන මෙම චූළඅච්ඡරාසංඝාත සූත්‍රය දේශනා කළහ.

තත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තන්ති අච්ඡරාපහරණමත්තං, ද්වෙ අඞ්ගුලියො පහරිත්වා සද්දකරණමත්තන්ති අත්ථො. මෙත්තාචිත්තන්ති සබ්බසත්තානං හිතඵරණචිත්තං. ආසෙවතීති කථං ආසෙවති? ආවජ්ජෙන්තො ආසෙවති, ජානන්තො ආසෙවති, පස්සන්තො ආසෙවති, පච්චවෙක්ඛන්තො ආසෙවති, චිත්තං අධිට්ඨහන්තො ආසෙවති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො ආසෙවති, වීරියං පග්ගණ්හන්තො ආසෙවති, සතිං උපට්ඨාපෙන්තො ආසෙවති, චිත්තං සමාදහන්තො ආසෙවති, පඤ්ඤාය පජානන්තො ආසෙවති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානන්තො ආසෙවති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානන්තො ආසෙවති, පහාතබ්බං පජහන්තො ආසෙවති, භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො ආසෙවති, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො ආසෙවතීති (පටි. ම. 2.2). ඉධ පන මෙත්තාපුබ්බභාගෙන හිතඵරණප්පවත්තනමත්තෙනෙව ආසෙවතීති වෙදිතබ්බො.

එහි 'අච්ඡරාසංඝාතමත්තං' යනු ඇඟිලි ගැසීමක් තරම් කාලයකි. ඇඟිලි දෙකක් ගැටීමෙන් ශබ්දයක් කරන මාත්‍රයක් පමණක් යනු එහි අර්ථයයි. 'මෙත්තාචිත්තං' යනු සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතසුව පැතිරවීමේ සිතයි. 'ආසේවති' යනු කෙසේ සේවනය කරයිද? ආවර්ජනය කරමින්, දැනගනිමින්, දකිමින්, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින්, සිත අධිෂ්ඨාන කරමින්, ශ්‍රද්ධාවෙන් බැස ගනිමින්, වීර්යය වඩමින්, සිහිය එළඹවා ගනිමින්, සිත සමාධිගත කරමින්, ප්‍රඥාවෙන් දැනගනිමින්, අභිඥෙය ධර්මයන් විශේෂ ඥානයෙන් දැනගනිමින්, පරිඥෙය ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනගනිමින්, ප්‍රහාතබ්බ ධර්මයන් ප්‍රහාණය කරමින්, භාවෙතබ්බ ධර්මයන් වඩමින් හා සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්මයන් සාක්ෂාත් කරමින් සේවනය කරයි. එහෙත් මෙහිදී අදහස් කරන්නේ මෙත්තා භාවනාවෙහි පූර්ව භාගය වන හිතසුව පැතිරවීම පමණක් සිදු කිරීමෙන් සේවනය කරන බවයි.

අරිත්තජ්ඣානොති [Pg.54] අතුච්ඡජ්ඣානො අපරිච්චත්තජ්ඣානො වා. විහරතීති ඉරියති පවත්තති පාලෙති යපෙති යාපෙති චරති විහරති. තෙන වුච්චති විහරතීති. ඉමිනා පදෙන මෙත්තං ආසෙවන්තස්ස භික්ඛුනො ඉරියාපථවිහාරො කථිතො. සත්ථුසාසනකරොති සත්ථු අනුසාසනිකරො. ඔවාදපතිකරොති ඔවාදකාරකො. එත්ථ ච සකිංවචනං ඔවාදො, පුනප්පුනවචනං අනුසාසනී. සම්මුඛාවචනම්පි ඔවාදො, පෙසෙත්වා පරම්මුඛාවචනං, අනුසාසනී. ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං වචනං ඔවාදො, ඔතිණ්ණෙ වා අනොතිණ්ණෙ වා වත්ථුස්මිං තන්තිඨපනවසෙන වචනං අනුසාසනී. එවං විසෙසො වෙදිතබ්බො. පරමත්ථතො පන ඔවාදොති වා අනුසාසනීති වා එසෙ එකෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවාති. එත්ථ ච ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පි චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු මෙත්තාචිත්තං ආසෙවතී’’ති ඉදමෙව සත්ථුසාසනඤ්චෙව ඔවාදො ච, තස්ස කරණතො එස සාසනකරො ඔවාදපතිකරොති වෙදිතබ්බො.

'අරිත්තජ්ඣානෝ' යනු හිස් නොවූ ධ්‍යාන ඇත්තෙක් හෙවත් අත්නොහළ ධ්‍යාන ඇත්තෙක් යන්නයි. 'විහරති' යනු සිටීම, හිඳීම ආදී ඉරියව් පැවැත්වීම, ජීවිතය පවත්වා ගැනීම, ආරක්ෂා කිරීම හා හැසිරීමයි. එබැවින් 'විහරති' (වාසය කරයි) යැයි කියනු ලැබේ. මෙම පදයෙන් මෛත්‍රිය වඩන භික්ෂුවගේ ඉරියව් පැවැත්ම පිළිබඳ වාසය කිරීම විස්තර වේ. 'සත්ථුසාසනකරෝ' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනය ඉටු කරන්නා යන්නයි. 'ඕවාදපටිකරෝ' යනු අවවාදය පිළිපදින්නා යන්නයි. මෙහිදී එක් වරක් කරනු ලබන අනුශාසනාව 'අවවාදය' (ඕවාද) වන අතර, නැවත නැවත කරනු ලබන අනුශාසනාව 'අනුසාසනී' නම් වේ. තවද, මුහුණට මුහුණ ලා කරනු ලබන අවවාදය 'ඕවාද' වන අතර, පණිවිඩයක් මගින් හෝ පරෝක්ෂව කරනු ලබන අනුශාසනාව 'අනුසාසනී' නම් වේ. යම් කරුණක් සිදු වූ පසු කරනු ලබන අනුශාසනාව 'ඕවාද' වන අතර, පෙළ දහම පදනම් කරගෙන ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටුවීම සඳහා කරනු ලබන අනුශාසනාව 'අනුසාසනී' නම් වේ. මෙසේ මේවායේ වෙනස දත යුතුය. පරමාර්ථ වශයෙන් ගත්කල 'ඕවාද' සහ 'අනුසාසනී' යන පද දෙකම එකම අර්ථයක්, එකම ස්වභාවයක් ගනී. මෙම අච්ඡරාසංඝාත සූත්‍රයෙහි, 'මහණෙනි, යම් භික්ෂුවක් අසුරු සැණක් ගසන මාත්‍රයක් හෝ මෛත්‍රී සිත වඩයි නම්' යන මෙයම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනය හා අවවාදයයි. එය ඉටු කරන බැවින් ඒ භික්ෂුව අනුශාසනය පිළිපදින්නෙකු හා අවවාදය ඉටු කරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය.

අමොඝන්ති අතුච්ඡං. රට්ඨපිණ්ඩන්ති ඤාතිපරිවට්ටං පහාය රට්ඨං නිස්සාය පබ්බජිතෙන පරෙසං ගෙහතො පටිලද්ධත්තා පිණ්ඩපාතො රට්ඨපිණ්ඩො නාම වුච්චති. පරිභුඤ්ජතීති චත්තාරො පරිභොගා ථෙය්‍යපරිභොගො ඉණපරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො සාමිපරිභොගොති. තත්ථ දුස්සීලස්ස පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාම. සීලවතො අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ඉණපරිභොගො නාම. සත්තන්නං සෙක්ඛානං පරිභොගො දායජ්ජපරිභොගා නාම. ඛීණාසවස්ස පරිභොගො සාමිපරිභොගො නාම. තත්ථ ඉමස්ස භික්ඛුනො අයං රට්ඨපිණ්ඩපරිභොගො ද්වීහි කාරණෙහි අමොඝො හොති. අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පි මෙත්තාචිත්තං ආසෙවන්තො භික්ඛු රට්ඨපිණ්ඩස්ස සාමිකො හුත්වා, අණණො හුත්වා, දායාදො හුත්වා පරිභුඤ්ජතීතිපිස්ස අමොඝො රට්ඨපිණ්ඩපරිභොගො. අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පි මෙත්තං ආසෙවන්තස්ස භික්ඛුනො දින්නදානං මහට්ඨියං හොති මහප්ඵලං මහානිසංසං මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරන්තිපිස්ස අමොඝො රට්ඨපිණ්ඩපරිභොගො. කො පන වාදො යෙ නං බහුලීකරොන්තීති යෙ පන ඉමං මෙත්තාචිත්තං බහුලං ආසෙවන්ති භාවෙන්ති පුනප්පුනං කරොන්ති, තෙ අමොඝං රට්ඨපිණ්ඩං පරිභුඤ්ජන්තීති එත්ථ වත්තබ්බමෙව කිං? එවරූපා හි භික්ඛූ රට්ඨපිණ්ඩස්ස සාමිනො අණණා දායාදා හුත්වා පරිභුඤ්ජන්තීති.

'අමෝඝං' යනු හිස් නොවන හෙවත් සාර්ථක වූ යන්නයි. 'රට්ඨපිණ්ඩං' යනු නෑ සබඳතා අතහැර රට ඇසුරු කොට පැවිදි වූවකු විසින් අන් අයගේ නිවෙස්වලින් ලබන පිණ්ඩපාත දානයයි. 'පරිභුඤ්ජති' යන්නෙහි පරිභෝජනයන් සතරකි: සොරකමක් ලෙස පරිභෝජනය (ථෙය්‍යපරිභෝග), ණයක් ලෙස පරිභෝජනය (ඉණපරිභෝග), දායාදයක් ලෙස පරිභෝජනය (දායජ්ජපරිභෝග) සහ හිමිකරුවකු ලෙස පරිභෝජනය (සාමිපරිභෝග) යනුවෙනි. එහිදී දුස්සීලයාගේ පරිභෝජනය සොරකමක් වැනි ය. සිල්වතා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට පරිභෝජනය කිරීම ණයක් වැනි ය. සප්තවිධ සේඛ පුද්ගලයන්ගේ පරිභෝජනය දායාදයක් ලැබීම වැනි ය. රහතන් වහන්සේගේ පරිභෝජනය හිමිකරුවකුගේ පරිභෝජනය වැනි ය. මෙහිදී මෛත්‍රිය වඩන භික්ෂුවගේ රටවැසියන්ගේ දානය පරිභෝජනය කිරීම කරුණු දෙකක් නිසා හිස් නොවේ (අමෝඝ වේ). අසුරු සැණක් ගසන මාත්‍රයක් හෝ මෛත්‍රී සිත වඩන භික්ෂුව රටවැසියන්ගේ දානයෙහි හිමිකරුවකු වී, ණය නැති අයකු වී, දායාද හිමියකු වී එය වළඳන බැවින් එම පරිභෝජනය හිස් නොවේ. තවද අසුරු සැණක් තරම් කාලයක් මෛත්‍රිය වඩන භික්ෂුවට දෙන දානය මහත් ආනිශංස සහිත වේ, මහත් ඵල වේ, මහත් දීප්තියක් හා පැතිරුණු පිනක් ගෙන දෙයි. එබැවින්ද එම පරිභෝජනය අමෝඝ වේ. යම් කෙනෙක් මෛත්‍රිය බහුල වශයෙන් වඩයි නම් ඔවුන් ගැන කවර කතාද? ඔවුන් ඒකාන්තයෙන්ම දානයෙහි හිමිකරුවන් හා ණය නැති උරුමකරුවන් වී එය වළඳති.

54-55. චතුත්ථෙ [Pg.55] භාවෙතීති උප්පාදෙති වඩ්ඪෙති. පඤ්චමෙ මනසි කරොතීති මනස්මිං කරොති. සෙසං ඉමෙසු ද්වීසුපි තතියෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යො හි ආසෙවති, අයමෙව භාවෙති, අයං මනසි කරොති. යෙන චිත්තෙන ආසෙවති, තෙනෙව භාවෙති, තෙන මනසි කරොති. සම්මාසම්බුද්ධො පන යාය ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා දෙසනාවිලාසප්පත්තො නාම හොති, තස්සා සුප්පටිවිද්ධත්තා අත්තනො දෙසනාවිලාසං ධම්මිස්සරියතං පටිසම්භිදාපභෙදකුසලතං අප්පටිහතසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච නිස්සාය එකක්ඛණෙ උප්පන්නං එකචිත්තමෙව තීහි කොට්ඨාසෙහි විභජිත්වා දස්සෙසීති.

54-55. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'භාවේති' යනු උපදවයි, වඩයි යන්නයි. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'මනසි කරෝති' යනු සිතෙහි තබා ගනී යන්නයි. ඉතිරි කොටස තෙවන සූත්‍රයෙහි විස්තර කළ ආකාරයටම දත යුතුය. යමෙක් ඇසුරු කරයිද (ආසේවති), ඔහුම වඩයි, ඔහුම මනසිකාරය කරයි. යම් සිතකින් ඇසුරු කරයිද, ඒ සිතින්ම වඩයි, ඒ සිතින්ම මනසිකාරය කරයි. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් ධර්ම ධාතුවක් මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින් දේශනා විලාසයෙහි කෙළ පැමිණි සේක. උන්වහන්සේගේ ඒ සර්වඥතා ඤාණයත්, ධර්මයෙහි ඇති ආධිපත්‍යයත්, පටිසම්භිදාවන්හි ඇති කුසලතාවත් නිසා එක් මොහොතක උපන් එකම සිත ආසේවන, භාවන, මනසිකාර යනුවෙන් කොටස් තුනකට බෙදා දක්වන ලදී.

56. ඡට්ඨෙ යෙ කෙචීති අනියාමිතවචනං. අකුසලාති තෙසං නියාමිතවචනං. එත්තාවතා සබ්බාකුසලා අසෙසතො පරියාදින්නා හොන්ති. අකුසලභාගියා අකුසලපක්ඛිකාති අකුසලානමෙවෙතං නාමං. අකුසලායෙව හි එකච්චෙ අකුසලං සහජාතවසෙන, එකච්චෙ උපනිස්සයවසෙන භජන්ති චෙව, තෙසඤ්ච පක්ඛා භවන්තීති ‘‘අකුසලභාගියා අකුසලපක්ඛිකා’’ති වුච්චන්ති. සබ්බෙතෙ මනොපුබ්බඞ්ගමාති මනො පුබ්බං පඨමතරං ගච්ඡති එතෙසන්ති මනොපුබ්බඞ්ගමා. එතෙ හි කිඤ්චාපි මනෙන සද්ධිං එකුප්පාදා එකවත්ථුකා එකනිරොධා එකාරම්මණා ච හොන්ති. යස්මා පන තෙසං මනො උප්පාදකො කාරකො ජනකො සමුට්ඨාපකො නිබ්බත්තකො, තස්මා මනොපුබ්බඞ්ගමා නාම හොන්ති.

56. හයවන සූත්‍රයෙහි 'යේ කේචි' යන පදය අවිනිශ්චිත (පොදු) නාමයකි. 'අකුසලා' යන පදය එම අකුසල් නිශ්චිත කරන පදයයි. මෙයින් සියලුම අකුසල ධර්මයන් ඉතිරියක් නොමැතිව ඇතුළත් වේ. 'අකුසලභාගියා අකුසලපක්ඛිකා' යනු අකුසලයටම අයත් නාමයන් ය. ඇතැම් අකුසලයන් සහජාත වශයෙන්ද, ඇතැම් අකුසලයන් උපනිස්සය වශයෙන්ද අකුසලයටම සම්බන්ධ වන අතර ඒවායේ පක්ෂයෙහි පවතින බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. 'සබ්බේතේ මනෝපුබ්බංගමා' යනු මේ අකුසලයන්ට පෙර සිත උපදින බැවින් සිත පෙරටු කරගත් ධර්මයන් යන්නයි. මෙම අකුසල චෛතසිකයන් සිත හා සමගම එකට ඉපදී, එකම වස්තුව ඇසුරු කොට, එකම අරමුණක එකටම නිරුද්ධ වුවද, සිත ඒවායේ උත්පාදකයා, ක්‍රියාකාරියා සහ ජනකයා වන බැවින් සිත පෙරටු කරගත් ධර්මයන් යැයි කියනු ලැබේ.

පඨමං උප්පජ්ජතීති යථා නාම ‘‘රාජා නික්ඛන්තො’’ති වුත්තෙ ‘‘රාජායෙව නික්ඛන්තො, සෙසා රාජසෙනා නික්ඛන්තා අනික්ඛන්තා’’ති පුච්ඡිතබ්බකාරණං නත්ථි, සබ්බා නික්ඛන්තාතෙව පඤ්ඤායන්ති, එවමෙව මනො උප්පන්නොති වුත්තකාලතො පට්ඨාය අවසෙසා සහජාතසංසට්ඨසම්පයුත්තා උප්පන්නා න උප්පන්නාති පුච්ඡිතබ්බකාරණං නත්ථි, සබ්බෙ තෙ උප්පන්නා ත්වෙව පඤ්ඤායන්ති. එතමත්ථවසං පටිච්ච තෙහි සංසට්ඨසම්පයුත්තො එකුප්පාදෙකනිරොධොපි සමානො මනො තෙසං ධම්මානං පඨමං උප්පජ්ජතීති වුත්තො. අන්වදෙවාති අනුදෙව, සහෙව එකතොයෙවාති අත්ථො. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායං පන ගහෙත්වා පඨමං චිත්තං උප්පජ්ජති, පච්ඡා චෙතසිකාති න ගහෙතබ්බං. අත්ථො හි පටිසරණං[Pg.56], න බ්‍යඤ්ජනං. ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනොසෙට්ඨා මනොමයා’’ති ගාථායපි එසෙව නයො.

'පඨමං උප්පජ්ජති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ: උදාහරණයක් ලෙස 'රජු නික්මුණේය' කී විට 'රජු පමණක්ද නික්මුණේ? සේනාව නික්මුණේ නැද්ද?' කියා ඇසීමට අවශ්‍ය නැත. රජු නික්මුණු බව කී විට මුළු සේනාවම නික්මුණු බව වැටහේ. එසේම සිත උපන් බව කී විට ඒ හා බැඳුණු අනෙක් සියලු චෛතසික ධර්මයන්ද උපන් බව වැටහේ. සිත ප්‍රධාන වන බැවින් එය පළමුව උපදින බව කියනු ලැබේ. 'අන්වදේව' යනු අනුවම යෑම හෙවත් එකටම සිදුවීමයි. මෙහිදී අකුරට වඩා අර්ථය වැදගත් වේ. පළමුව සිත උපදී, පසුව චෛතසික උපදී යැයි කාල පරතරයක් මෙයින් අදහස් නොකෙරේ. 'මනෝපුබ්බංගමා ධම්මා...' යන ගාථාවෙහිද අනුගමනය කළ යුත්තේ මේ නයම වේ.

57. සත්තමෙ කුසලාති චතුභූමකාපි කුසලා ධම්මා කථිතා. සෙසං ඡට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

57. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'කුසලා' යනු සිවු භූමිවලටම (කාම, රූප, අරූප, ලෝකෝත්තර) අයත් කුසල ධර්මයන්ය. මෙහි ඉතිරි අර්ථය හයවන සූත්‍රයෙහි විස්තර කළ ආකාරයටම දත යුතුය.

58. අට්ඨමෙ යථයිදං, භික්ඛවෙ, පමාදොති එත්ථ, භික්ඛවෙති ආලපනං, යථා අයං පමාදොති අත්ථො. පමාදොති පමජ්ජනාකාරො. වුත්තඤ්හෙතං –

58. අටවන සූත්‍රයෙහි 'යථයිදං භික්ඛවේ පමාදෝ' යන්නෙහි 'භික්ඛවේ' යනු ඇමතීමකි. 'යම් මේ ප්‍රමාදය ඇද්ද' යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'පමාදෝ' යනු පමා වන ස්වභාවය හෙවත් මුළා වූ ස්වභාවයයි. මේ ගැන මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘තත්ථ කතමො පමාදො? කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පදානං කුසලානං වා ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනට්ඨිතකිරියතා ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනධිට්ඨානං අනනුයොගො අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං. යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං, අයං වුච්චති පමාදො’’ති (විභ. 846).

'එහි ප්‍රමාදය යනු කවරේද? කාය දුශ්චරිතයෙහි හෝ වචී දුශ්චරිතයෙහි හෝ මනෝ දුශ්චරිතයෙහි හෝ පංච කාම ගුණයන්හි සිත මුදා හැරීම, කුසල් දහම් වැඩීමේදී අගෞරවයෙන් ක්‍රියා කිරීම, අඛණ්ඩව උත්සාහ නොකිරීම, උදාසීන පැවැත්ම, කුසල් කෙරෙහි කැමැත්ත අත්හැරීම, වීරිය අත්හැරීම, අධිෂ්ඨානයක් නැතිකම, නිරන්තරයෙන් නොයෙදීම සහ බහුල වශයෙන් පුරුදු නොකිරීමයි. මෙබඳු වූ යම් ප්‍රමාදයක් ඇද්ද, මෙය ප්‍රමාදය යැයි කියනු ලැබේ'.

උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා පරිහායන්තීති ඉදං ඣානවිපස්සනානං වසෙන වුත්තං. මග්ගඵලානං පන සකිං උප්පන්නානං පුන පරිහානං නාම නත්ථි.

'උපන්නා වූ කුසල් දහම් පිරිහෙයි' යන්න වදාරන ලද්දේ ලෞකික ධ්‍යාන හා විපස්සනා සම්බන්ධයෙනි. වරක් උපන්නා වූ ලෝකෝත්තර මාර්ග හා ඵල ධර්මයන් නැවත පිරිහීමක් නම් සිදු නොවේ.

59. නවමෙ අප්පමාදො පමාදස්ස පටිපක්ඛවසෙන විත්ථාරතො වෙදිතබ්බො.

59. නවවැනි සූත්‍රයෙහි ‘අප්‍රමාදය’ යන්න ප්‍රමාදයේ ප්‍රතිපක්ෂය (විරුද්ධ පැත්ත) වශයෙන් විස්තරාත්මකව දත යුතුය.

60. දසමෙ කොසජ්ජන්ති කුසීතභාවො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

60. දසවැනි සූත්‍රයෙහි ‘කෝසජ්ජ’ යනු අලස බවයි. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

අච්ඡරාසඞ්ඝාතවග්ගවණ්ණනා.

අච්ඡරාසංඝාත වර්ගයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

7. වීරියාරම්භාදිවග්ගවණ්ණනා

7. වීිරියාරම්භාදි වර්ගයේ වර්ණනාව.

61. සත්තමස්ස පඨමෙ වීරියාරම්භොති චතුකිච්චස්ස සම්මප්පධානවීරියස්ස ආරම්භො, ආරද්ධපග්ගහිතපරිපුණ්ණවීරියතාති අත්ථො.

61. සත්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘වීිරියාරම්භ’ යනු සතර වැදෑරුම් වූ සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය ආරම්භ කිරීමයි. එනම්, මැනවින් ප්‍රගුණ කළ හා සම්පූර්ණ කරන ලද වීර්යය ඇති බව යන්න මෙහි අර්ථයයි.

62. දුතියෙ [Pg.57] මහිච්ඡතාති මහාලොභො. යං සන්ධාය වුත්තං –

62. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘මහිච්ඡතාව’ යනු මහා ලෝභයයි. එය අරභයා මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘තත්ථ කතමා මහිච්ඡතා? ඉතරීතරචීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි පඤ්චහි වා කාමගුණෙහි අසන්තුට්ඨස්ස භිය්‍යොකම්‍යතා, යා එවරූපා ඉච්ඡා ඉච්ඡාගතා මහිච්ඡතා රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො. අයං වුච්චති මහිච්ඡතා’’ති (විභ. 850).

“එහි ‘මහිච්ඡතාව’ යනු කවරේ ද? හමුවූ ඕනෑම සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත් පිරිකරවලින් හෝ පංචකාම ගුණයන්ගෙන් හෝ සතුටු නොවන තැනැත්තාගේ තව තවත් කැමති වන ස්වභාවයයි. මෙබඳු වූ යම් ආශාවක්, ආශා සහගත බවක්, මහත් වූ ආශාවක්, ඇලීමක්, දැඩි ඇලීමක් හා සිතේ දැඩි ඇලීමක් වේ ද, මෙය ‘මහිච්ඡතාව’ යැයි කියනු ලැබේ.”

63. තතියෙ අප්පිච්ඡතාති අලොභො. අප්පිච්ඡස්සාති අනිච්ඡස්ස. එත්ථ හි බ්‍යඤ්ජනං සාවසෙසං විය, අත්ථො පන නිරවසෙසො. න හි අප්පමත්තිකාය ඉච්ඡාය අත්ථිභාවෙන සො අප්පිච්ඡොති වුත්තො, ඉච්ඡාය පන අභාවෙන පුනප්පුනං ආසෙවිතස්ස අලොභස්සෙව භාවෙන අප්පිච්ඡොති වුත්තො.

63. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘අප්පිච්ඡතාව’ යනු අලෝභයයි. ‘අප්පිච්ඡස්ස’ යනු ආශාවන් නැති තැනැත්තාගේ යන්නයි. මෙහි වචනාර්ථය අනුව යම් ප්‍රමාණයක ආශාවක් ඉතිරිව ඇති බවක් හැඟුණ ද, එහි අර්ථය නම් කිසිදු ආශාවක් ඉතිරිව නැති බවයි. ස්වල්ප වූ හෝ ආශාවක් ඇති බැවින් ඔහුට ‘අල්පේච්ඡ’ යැයි නොකියනු ලැබේ; ආශාවන් නොමැති බැවින් හා නිරතුරුව පුහුණු කරන ලද අලෝභී ස්වභාවය නිසාම ඔහුට ‘අල්පේච්ඡ’ යැයි කියනු ලැබේ.

අපිචෙත්ථ අත්‍රිච්ඡතා, පාපිච්ඡතා, මහිච්ඡතා අප්පිච්ඡතාති අයං භෙදො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සකලාභෙ අතිත්තස්ස පරලාභෙ පත්ථනා අත්‍රිච්ඡතා නාම, යාය සමන්නාගතස්ස එකභාජනෙ පක්කපූවෙපි අත්තනො පත්තෙ පතිතෙ න සුපක්කො විය ඛුද්දකො ච විය ඛායති, ස්වෙව පන පරස්ස පත්තෙ පක්ඛිත්තො සුපක්කො විය මහන්තො විය ච ඛායති. අසන්තගුණසම්භාවනතා පන පටිග්ගහණෙ ච අමත්තඤ්ඤුතා පාපිච්ඡතා නාම, සා ‘‘ඉධෙකච්චො අස්සද්ධො සමානො සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ ආගතායෙව, තාය සමන්නාගතො පුග්ගලො කොහඤ්ඤෙ පතිට්ඨාති. සන්තගුණසම්භාවනතා පන පටිග්ගහණෙ ච අමත්තඤ්ඤුතා මහිච්ඡතා නාම, සාපි ‘‘ඉධෙකච්චො සද්ධො සමානො සද්ධොති මං ජනො ජානාතූති ඉච්ඡති, සීලවා සමානො සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉමිනා නයෙන ආගතායෙව. තාය සමන්නාගතො පුග්ගලො දුස්සන්තප්පයො හොති, විජාතමාතාපිස්ස චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. තෙනෙතං වුච්චති –

තවද, මෙහි අත්‍රිච්ඡතාව, පාපිච්ඡතාව, මහිච්ඡතාව හා අප්පිච්ඡතාව යනුවෙන් ප්‍රභේදයන් දත යුතුය. එහිදී, තමන්ට ලැබුණු දෙයින් සතුටු නොවී අනුන්ගේ ලාභයන් කෙරෙහි පවතින ප්‍රාර්ථනාව ‘අත්‍රිච්ඡතාව’ නම් වේ. එවන් අත්‍රිච්ඡතාවයෙන් යුත් තැනැත්තාට තම පාත්‍රයට වැටුණු හොඳින් පිසූ කැවුම පවා නරක ලෙස පිසූ හෝ කුඩා එකක් සේ පෙනෙන අතර, අනුන්ගේ පාත්‍රයට වැටුණු එම කැවුමම ඉතා හොඳින් පිසූ මහත් වූ එකක් සේ පෙනේ. නැති ගුණ පෙන්වීම හා පිරිකර ලැබීමේදී පමණ නොදැනීම ‘පාපිච්ඡතාව’ නම් වේ. එය අභිධර්මයෙහි “මම ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු නොවී ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු ලෙස ජනයා දැනගනිත්වා” යනාදී ක්‍රමයෙන් දක්වා ඇත. එම පුද්ගලයා කුහකකමෙහි පිහිටා සිටී. ඇති ගුණ පෙන්වීමට උත්සාහ කිරීම හා පිරිකර ලැබීමේදී පමණ නොදැනීම ‘මහිච්ඡතාව’ නම් වේ. එය ද “මම ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු වෙමි, ජනයා මා ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු ලෙස දැනගනිත්වා” යනාදී වශයෙන් එන ක්‍රමයටයි. මහිච්ඡතාවයෙන් යුත් පුද්ගලයා සතුටු කළ නොහැකි අයෙකි. තම මවට පවා ඔහුගේ සිත සතුටු කළ නොහැක. ඒ නිසා මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘අග්ගික්ඛන්ධො සමුද්දො ච, මහිච්ඡො චාපි පුග්ගලො;

සකටෙන පච්චයෙ දෙන්තු, තයොපෙතෙ අතප්පයා’’ති.

“ගිනි කඳ ද, සාගරය ද, මහිච්ඡ පුද්ගලයා ද යන මොවුන් තිදෙනාට ගැල් පිටින් පිරිකර දුන්න ද සතුටු කළ නොහැක.”

සන්තගුණනිගූහනතා [Pg.58] පන පටිග්ගහණෙ ච මත්තඤ්ඤුතා අප්පිච්ඡතා නාම, තාය සමන්නාගතො පුග්ගලො අත්තනි විජ්ජමානම්පි ගුණං පටිච්ඡාදෙතුකාමතාය සද්ධො සමානො ‘‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති. සීලවා, පවිවිත්තො, බහුස්සුතො, ආරද්ධවීරියො, සමාධිසම්පන්නො, පඤ්ඤවා, ඛීණාසවො සමානො ‘‘ඛීණාසවොති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති සෙය්‍යථාපි මජ්ඣන්තිකත්ථෙරො.

පවතින ගුණ සැඟවීම හා පිරිකර ලැබීමේදී පමණ දැනීම ‘අප්පිච්ඡතාව’ නම් වේ. එම ගුණයෙන් යුත් තැනැත්තා තමා තුළ පවතින ගුණ සැඟවීමට කැමති බැවින් “මම ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු වෙමි, ජනයා මා ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු ලෙස දැනගනිත්වා” යැයි ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. ඔහු සිල්වත්, විවේකී, බහුශ්‍රැත, වීර්යවන්ත, සමාධිසම්පන්න, ප්‍රඥාවන්ත හා රහත් වූවෙකු වුවත් “මම රහතන් වහන්සේ නමකැයි ජනයා දැනගනිත්වා” යැයි ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. එය මජ්ඣන්තික මහා තෙරුන් වහන්සේ මෙනි.

ථෙරො කිර මහාඛීණාසවො අහොසි, පත්තචීවරං පනස්ස පාදමත්තමෙව අග්ඝති. සො අසොකස්ස ධම්මරඤ්ඤො විහාරමහදිවසෙ සඞ්ඝත්ථෙරො අහොසි. අථස්ස අතිලූඛභාවං දිස්වා මනුස්සා, ‘‘භන්තෙ, ථොකං බහි හොථා’’ති ආහංසු. ථෙරො ‘‘මාදිසෙ ඛීණාසවෙ රඤ්ඤො සඞ්ගහං අකරොන්තෙ අඤ්ඤො කො කරිස්සතී’’ති පථවියං නිමුජ්ජිත්වා සඞ්ඝත්ථෙරස්ස උක්ඛිත්තපිණ්ඩං ගණ්හන්තොයෙව උම්මුජ්ජි. එවං ඛීණාසවො සමානො ‘‘ඛීණාසවොති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති. එවං අප්පිච්ඡො ච පන භික්ඛු අනුප්පන්නං ලාභං උප්පාදෙති, උප්පන්නං ථාවරං කරොති, දායකානං චිත්තං ආරාධෙති. යථා යථා හි සො අත්තනො අප්පිච්ඡතාය අප්පං ගණ්හාති, තථා තථා තස්ස වත්තෙ පසන්නා මනුස්සා බහූ දෙන්ති.

එම තෙරුන් වහන්සේ මහා රහතන් වහන්සේ නමකි. උන්වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ඉතා ස්වල්ප වටිනාකමකින් යුක්ත විය. උන්වහන්සේ අශෝක ධර්මරාජයාගේ විහාර පූජා දිනයෙහි සංඝ පිය තෙරුන් (සංඝස්ථවිර) වූහ. උන්වහන්සේගේ අතිශය රළු ස්වභාවය දැක මිනිස්සු “ස්වාමීනි, මඳක් බැහැරට වන්න” යැයි පැවසූහ. “මා වැනි රහතන් වහන්සේ නමක් රජුට සංග්‍රහ නොකළහොත් වෙන කවරෙකු කරන්නේ දැයි” සිතා තෙරුන් වහන්සේ පොළොවෙහි ගිලී ගොස් සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙනුවෙන් බෙදූ දානය පිළිගනිමින්ම පොළොවෙන් මතුවූහ. මෙසේ රහත් වුවත් “මම රහතන් වහන්සේ නමකැයි ජනයා දැනගනිත්වා” යැයි උන්වහන්සේ නොපැතූහ. මෙබඳු අල්පේච්ඡ භික්ෂුව නූපන් ලාභයන් උපදවයි, උපන් ලාභයන් ස්ථාවර කරයි, දායකයන්ගේ සිත සතුටු කරයි. උන්වහන්සේ තම අල්පේච්ඡතාව නිසා යම් යම් අයුරින් අඩුවෙන් පිළිගනිද්දී, උන්වහන්සේගේ පිළිවෙත කෙරෙහි පැහැදුණු මිනිස්සු තව තවත් වැඩියෙන් පූජා කරති.

අපරොපි චතුබ්බිධො අප්පිච්ඡො – පච්චයඅප්පිච්ඡො, ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡො, පරියත්තිඅප්පිච්ඡො, අධිගමඅප්පිච්ඡොති. තත්ථ චතූසු පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයඅප්පිච්ඡො නාම. සො දායකස්ස වසං ජානාති, දෙය්‍යධම්මස්ස වසං ජානාති, අත්තනො ථාමං ජානාති. යදි හි දෙය්‍යධම්මො බහු හොති, දායකො අප්පමත්තකං දාතුකාමො, දායකස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මො අප්පො, දායකො බහුං දාතුකාමො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මොපි බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, අත්තනො ථාමං ඤත්වා පමාණෙනෙව ගණ්හාති.

තවත් ක්‍රමයකින් අල්පේච්ඡ පුද්ගලයා සිව්වැදෑරුම් වේ; එනම්, ප්‍රත්‍ය අල්පේච්ඡ, ධුතාංග අල්පේච්ඡ, පරියත්ති අල්පේච්ඡ හා අධිගම අල්පේච්ඡ වශයෙනි. එහිදී, සිවුපසය කෙරෙහි අල්පේච්ඡ බව ‘ප්‍රත්‍ය අල්පේච්ඡ’ නම් වේ. ඔහු දායකයාගේ අභිප්‍රාය දනියි, පූජා කරන වස්තුවේ ස්වභාවය දනියි, තමාගේ ශක්තිය ද දනියි. පූජා කරන වස්තුව බොහෝ වුවත් දායකයා ස්වල්පයක් දීමට කැමති නම්, දායකයාගේ අභිමතය පරිදි ස්වල්පයක්ම පිළිගනියි. පූජා කරන වස්තුව ස්වල්ප වුවත් දායකයා බොහෝ දීමට කැමති නම්, වස්තුවේ ස්වභාවය අනුව ස්වල්පයක්ම පිළිගනියි. පූජා භාණ්ඩ ද දායකයාගේ කැමැත්ත ද යන දෙකම බොහෝ වුවත්, තමාගේ ශක්තිය දැන පමණටම පිළිගනියි.

ධුතඞ්ගසමාදානස්ස අත්තනි අත්ථිභාවං නජානාපෙතුකාමො ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡො නාම. තස්ස විභාවනත්ථං ඉමානි වත්ථූනි – සොසානිකමහාකුමාරත්ථෙරො කිර සට්ඨි වස්සානි සුසානෙ වසි, අඤ්ඤො එකභික්ඛුපි න අඤ්ඤාසි. තෙනෙවාහ –

තමා සමාදන් වූ ධුතාංග පිළිබඳව අනුන්ට නොදැක්වීමට කැමති පුද්ගලයා ‘ධුතාංග අල්පේච්ඡ’ නම් වේ. එය පැහැදිලි කිරීමට මෙම කථා පුවත් ඇත: සෝසානික මහාකුමාර තෙරුන් වහන්සේ වසර හැටක් සොහොනෙහි වැඩ විසූහ. එහෙත් වෙනත් එකදු භික්ෂුවක් හෝ ඒ බව නොදැන සිටියහ. ඒ නිසා මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘සුසානෙ [Pg.59] සට්ඨි වස්සානි, අබ්බොකිණ්ණං වසාමහං;

දුතියො මං න ජානෙය්‍ය, අහො සොසානිකුත්තමො’’ති.

“මම මිනිසුන්ගෙන් වෙන්ව වසර හැටක් සොහොනෙහි වාසය කළෙමි. දෙවැන්නෙකු ඒ බව නොදැන සිටියේය. ඒකාන්තයෙන්ම මොහු සෝසානික ධුතාංගධාරීන් අතර උතුම් වූවෙකි.”

චෙතියපබ්බතෙ ද්වෙ භාතිකත්ථෙරා වසිංසු. කනිට්ඨො උපට්ඨාකෙන පෙසිතං උච්ඡුඛණ්ඩිකං ගහෙත්වා ජෙට්ඨස්ස සන්තිකං අගමාසි ‘‘පරිභොගං, භන්තෙ, කරොථා’’ති. ථෙරස්ස ච භත්තකිච්චං කත්වා මුඛවික්ඛාලනකාලො අහොසි. සො ‘‘අලං, ආවුසො’’ති ආහ. කච්චි, භන්තෙ, එකාසනිකත්ථාති? ආහරාවුසො, උච්ඡුඛණ්ඩිකන්ති පඤ්ඤාස වස්සානි එකාසනිකො සමානොපි ධුතඞ්ගං නිගූහමානො පරිභොගං කත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා පුන ධුතඞ්ගං අධිට්ඨාය ගතො.

චේතිය පර්වතයෙහි සහෝදර තෙරුන් වහන්සේලා දෙනමක් වැඩ විසූහ. බාල තෙරුන් වහන්සේ උපස්ථායකයෙකු විසින් එවූ උක් කැබැල්ලක් ගෙන වැඩිමහල් තෙරුන් වෙත ගොස් “ස්වාමීනි, මෙය වළඳනු මැනවි” යැයි පැවසූහ. ඒ වන විට වැඩිමහල් තෙරුන් දානය වළඳා මුඛය පිරිසිදු කිරීමට සූදානම්ව සිටි කාලයයි. උන්වහන්සේ “ඇවැත්නි, මෙපමණකින් සෑහේ” යැයි පැවසූහ. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ඒකාසනික ධුතාංගධාරී ද?” යැයි විමසූ විට, “ඇවැත්නි, ඒ උක් කැබැල්ල ගෙනෙන්න” යැයි පවසා, වසර පනහක් තිස්සේ ඒකාසනික ධුතාංගය රැක්ක ද එය සැඟවීමේ අදහසින් එය වළඳා, කට සෝදා, නැවත ධුතාංගය සමාදන් වී වැඩම කළහ.

යො පන සාකෙතතිස්සත්ථෙරො විය බහුස්සුතභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං පරියත්තිඅප්පිච්ඡො නාම. ථෙරො කිර ‘‘ඛණො නත්ථීති උද්දෙසපරිපුච්ඡාසු ඔකාසං අකරොන්තො කදා මරණක්ඛණං, භන්තෙ, ලභිස්සථා’’ති චොදිතො ගණං විස්සජ්ජෙත්වා කණිකාරවාලිකසමුද්දවිහාරං ගතො. තත්ථ අන්තොවස්සං ථෙරනවමජ්ඣිමානං උපකාරො හුත්වා මහාපවාරණාය උපොසථදිවසෙ ධම්මකථාය ජනපදං ඛොභෙත්වා ගතො.

සාකේත තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙන් තමාගේ බහුශ්‍රැතභාවය අනුන්ට දැන ගැනීමට අකමැති තැනැත්තා ‘පරියත්ති අල්පේච්ඡ’ නම් වේ. එම තෙරුන් වහන්සේ පාලි ඉගැන්වීම් හා ප්‍රශ්න විමසීම් ආදියෙහි නිරතව සිටියදී තමාට විවේකයක් නැතැයි පවසමින් සිටියහ. එවිට “ස්වාමීනි, මරණය සඳහා විවේකයක් ලබන්නේ කවදාදැයි” විමසනු ලැබූ කල, උන්වහන්සේ පිරිස අතහැර කණිකාරවාලික නම් මුහුදු වෙරළ අසල විහාරයට වැඩම කළහ. එහි වස් කාලය තුළ නවක, මධ්‍යම හා ස්ථවිර භික්ෂූන්ට මහත් උපකාරී වෙමින්, මහා පවාරණ උත්සවය දින ධර්ම දේශනා පවත්වා මුළු ජනපදයම ප්‍රබෝධමත් කර වැඩම කළහ.

යො පන සොතාපන්නාදීසු අඤ්ඤතරො හුත්වා සොතාපන්නාදිභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං අධිගමප්පිච්ඡො නාම තයො කුලපුත්තා (ම. නි. 1.325) විය ඝටීකාරකුම්භකාරො (ම. නි. 2.282 ආදයො) විය ච. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ලද්ධාසෙවනෙන බලවඅලොභෙන සමන්නාගතො සෙක්ඛොපි පුථුජ්ජනොපි අප්පිච්ඡොති වෙදිතබ්බො.

පර්යාප්ති අල්පේච්ඡතාව හැර අධිගම අල්පේච්ඡතාව (ලබාගත් මාර්ග ඵල සැඟවීම) ගැන මින් ඉදිරියට කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙක් සෝතාපන්න ආදී ආර්යයන් අතරින් එක් අයෙකු වී, තමාගේ ඒ සෝතාපන්න ආදී භාවය අන් අයට දැනගන්නට සැලැස්වීමට අකමැති වේ ද, මේ පුද්ගලයා 'අධිගම අල්පේච්ඡ' පුද්ගලයා නම් වේ. එය කුලපුත්‍රයන් තිදෙනෙකු මෙන් ද ඝටීකාර කුම්භකාරයා මෙන් ද වේ. මේ අර්ථයෙහි ලා, පුරුදු කරන ලද බලවත් අලෝභයෙන් යුක්ත වූ ශෛක්ෂ්‍ය (මාර්ග ඵලලාභී) පුද්ගලයා මෙන්ම පෘථග්ජන පුද්ගලයා ද අල්පේච්ඡයෙකු ලෙස දත යුතුය.

64. චතුත්ථෙ අසන්තුට්ඨිතාති අසන්තුට්ඨෙ පුග්ගලෙ සෙවන්තස්ස භජන්තස්ස පයිරුපාසන්තස්ස උප්පන්නො අසන්තොසසඞ්ඛාතො ලොභො.

64. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'අසන්තුට්ඨිතා' යනු සතුටු නොවන ස්වභාවය ඇති (අසන්තෝෂී) පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නා වූ, සේවනය කරන්නා වූ, ඔවුන්ට සමීප වන්නා වූ පුද්ගලයාට ඇති වන්නා වූ, අසන්තෝෂය යැයි කියනු ලබන ලෝභයයි.

65. පඤ්චමෙ සන්තුට්ඨිතාති සන්තුට්ඨෙ පුග්ගලෙ සෙවන්තස්ස භජන්තස්ස පයිරුපාසන්තස්ස උප්පන්නො අලොභසඞ්ඛාතො සන්තොසො. සන්තුට්ඨස්සාති ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතස්ස. සො පනෙස සන්තොසො [Pg.60] ද්වාදසවිධො හොති. සෙය්‍යථිදං – චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසොති තිවිධො. එවං පිණ්ඩපාතාදීසු.

65. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'සන්තුට්ඨිතා' යනු සතුටු වන ස්වභාවය ඇති (සන්තුෂ්ට) පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නා වූ, සේවනය කරන්නා වූ, ඔවුන්ට සමීප වන්නා වූ පුද්ගලයාට ඇති වන්නා වූ, අලෝභය යැයි කියනු ලබන සන්තුෂ්ටියයි (සතුටයි). 'සන්තුට්ඨස්ස' යනු ලද පමණින් වූ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සතුටු වීමෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ඒ මේ සන්තුෂ්ටිය දොළොස් වැදෑරුම් වෙයි. එනම් - සිවුරෙහි යථාලාභ සන්තුෂ්ටිය, යථාබල සන්තුෂ්ටිය, යථාසාරුප්ප සන්තුෂ්ටිය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. පිණ්ඩපාත ආදී සෙසු ප්‍රත්‍යයන්හි ද මෙසේමය.

තස්සායං පභෙදසංවණ්ණනා – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා. සො තෙනෙව යාපෙති අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන පකතිදුබ්බලො වා හොති ආබාධජරාභිභූතො වා, ගරුං චීවරං පාරුපන්තො කිලමති. සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො පණීතපච්චයලාභී හොති. සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝචීවරං බහූනි වා පන චීවරානි ලභිත්වා ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං, ඉදං බහුස්සුතානං අනුරූපං, ඉදං ගිලානානං, ඉදං අප්පලාභානං හොතූ’’ති දත්වා තෙසං පුරාණචීවරං වා සඞ්කාරකූටාදිතො වා නන්තකානි උච්චිනිත්වා තෙහි සඞ්ඝාටිං කත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

එම (දොළොස් වැදෑරුම්) සන්තුෂ්ටියේ ප්‍රභේද විවරණය මෙසේය - මෙහි භික්ෂුවක් ප්‍රණීත වූ හෝ අප්‍රණීත වූ හෝ සිවුරක් ලබයි. උන්වහන්සේ එම ලැබුණු සිවුරෙන්ම යැපෙයි, වෙනත් සිවුරක් ප්‍රාර්ථනා නොකරයි, ලැබුණත් භාර නොගනියි. මෙය උන්වහන්සේගේ සිවුරෙහි 'යථාලාභ සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ. තවද, යම් භික්ෂුවක් ස්වභාවයෙන්ම දුබල වේ නම් හෝ රෝගයකින් හෝ ජරාවෙන් පෙළෙන්නේ වේ නම්, බරැති සිවුරක් පෙරවීමේදී වෙහෙසට පත් වෙයි. එවිට උන්වහන්සේ සභාග භික්ෂුවක සමඟ එම සිවුර මාරු කරගෙන සැහැල්ලු සිවුරකින් යැපෙමින් සතුටු වන්නේ නම්, එය උන්වහන්සේගේ සිවුරෙහි 'යථාබල සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ. තවත් භික්ෂුවක් ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යයන් ලබන්නෙකු වෙයි. උන්වහන්සේ වටිනා සිවුරක් හෝ බොහෝ සිවුරු ලබන්නේ නම්, 'මෙය මහා තෙරුන් වහන්සේලාට හෝ පැවිදි වී බොහෝ කලක් ගත වූ අයට සුදුසුය, මෙය බහුශ්‍රැතයන් වහන්සේලාට සුදුසුය, මෙය ගිලන් අයට හෝ අල්ප ලාභීන්ට වේවා' යි ඒවා පූජා කර, ඔවුන්ගේ පැරණි සිවුරු ගෙන හෝ ඉවතලන රෙදි කැබලි එකතු කර මසාගත් සංඝාටියක් දරා සතුටු වන්නේ නම්, එය උන්වහන්සේගේ සිවුරෙහි 'යථාසාරුප්ප සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ.

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා පිණ්ඩපාතං ලභති, යෙනස්ස පරිභුත්තෙන අඵාසු හොති, සො සභාගස්ස භික්ඛුනො තං දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පායභොජනං භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො බහුං පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති. සො තං චීවරං විය ථෙරචිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා තෙසං වා සෙසකං පිණ්ඩාය වා චරිත්වා මිස්සකාහාරං භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

මෙහි භික්ෂුවක් රූක්ෂ (රළු) වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි. උන්වහන්සේ ලැබුණු එම ආහාරයෙන්ම යැපෙයි, වෙනත් දෙයක් නොපතයි, ලැබුණත් වැඩිපුර නොගනියි. මෙය උන්වහන්සේගේ පිණ්ඩපාතයෙහි 'යථාලාභ සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ. යම් භික්ෂුවක් තමාගේ ස්වභාවයට හෝ රෝගයකට අහිතකර පිණ්ඩපාතයක් ලබයි ද, එය අනුභව කිරීමෙන් තමාට අපහසුවක් ඇති වේ ද, උන්වහන්සේ එම ආහාරය සභාග භික්ෂුවකට පූජා කර, උන්වහන්සේගෙන් ලැබෙන තමාට සුදුසු (සප්පාය) ආහාරයක් අනුභව කරමින් මහණ දම් පුරන්නේ නම්, එය පිණ්ඩපාතයෙහි 'යථාබල සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ. තවත් භික්ෂුවක් බොහෝ ප්‍රණීත පිණ්ඩපාත ලබයි. උන්වහන්සේ සිවුරේදී මෙන් ඒවා මහා තෙරුන් වහන්සේලාට, බහුශ්‍රැතයන්ට හා ගිලන් අයට පූජා කර, ඔවුන්ගෙන් ඉතිරි වූ ආහාරයක් හෝ පිණ්ඩපාතයේ හැසිරී ලැබුණු මිශ්‍ර ආහාරයක් වළඳමින් සතුටු වන්නේ නම්, එය පිණ්ඩපාතයෙහි 'යථාසාරුප්ප සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ.

ඉධ පන භික්ඛු සෙනාසනං ලභති මනාපං වා අමනාපං වා, සො තෙන නෙව සොමනස්සං න දොමනස්සං උප්පාදෙති, අන්තමසො තිණසන්ථාරකෙනාපි යථාලද්ධෙනෙව [Pg.61] තුස්සති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා සෙනාසනං ලභති, යත්ථස්ස වසතො අඵාසු හොති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස සන්තකෙ සප්පායසෙනාසනෙ වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො.

මෙහි භික්ෂුවක් මනාප වූ හෝ අමනාප වූ හෝ සේනාසනයක් ලබයි. උන්වහන්සේ එයින් සතුටක් හෝ දොම්නසක් ඇති කර නොගනියි. අවසානයේ තණ ඇතිරියකින් හෝ ලද පමණින් සතුටු වෙයි. මෙය සේනාසනයෙහි 'යථාලාභ සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ. යම් භික්ෂුවක් තමාගේ ස්වභාවයට හෝ රෝගී තත්ත්වයට අහිතකර සේනාසනයක් ලබයි ද, එහි වාසය කිරීම අපහසු වේ ද, උන්වහන්සේ එය සභාග භික්ෂුවකට දී උන්වහන්සේ සතු සුදුසු සේනාසනයක වෙසෙමින් සතුටු වන්නේ නම්, එය සේනාසනයෙහි 'යථාබල සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ.

අපරො මහාපුඤ්ඤො ලෙණමණ්ඩපකූටාගාරාදීනි බහූනි පණීතසෙනාසනානි ලභති. සො තානි චීවරාදීනි විය ථෙරචිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා යත්ථ කත්ථචි වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. යොපි ‘‘උත්තමසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨානං, තත්ථ නිසින්නස්ස ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, නිද්දාභිභූතස්ස පුන පටිබුජ්ඣතො පාපවිතක්කා පාතුභවන්තී’’ති පටිසඤ්චික්ඛිත්වා තාදිසං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති, සො තං පටික්ඛිපිත්වා අබ්භොකාසරුක්ඛමූලාදීසු වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයම්පිස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

තවත් මහා පින් ඇති භික්ෂුවක් ලෙන්, මණ්ඩප, කූටාගාර ආදී බොහෝ ප්‍රණීත සේනාසන ලබයි. උන්වහන්සේ සිවුරු ආදියේදී මෙන් ඒවා මහා තෙරුන් වහන්සේලාට, බහුශ්‍රැතයන්ට හා ගිලන් අයට පූජා කර, තමා කොතැනක හෝ වාසය කරමින් සතුටු වන්නේ නම්, එය සේනාසනයෙහි 'යථාසාරුප්ප සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ. තවද, 'උතුම් සේනාසනය යනු ප්‍රමාදයට කරුණකි, එහි ඉන්නා විට ථීනමිද්ධය (සිතේ මැලි බව) ඇති වේ, නින්දෙන් මඩනා ලදුව නැවත පිබිදෙන විට අකුසල විතර්ක ඇති වේ' යයි සලකා, එවැනි සේනාසනයක් ලැබුණත් භාර නොගෙන, එය ප්‍රතික්ෂේප කර එළිමහනේ හෝ රුක් මුල් ආදියේ වෙසෙමින් සතුටු වන්නේ නම්, එය ද සේනාසනයෙහි 'යථාසාරුප්ප සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ.

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො යං ලභති, තෙනෙව තුස්සති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන තෙලෙන අත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලං ගහෙත්වා අඤ්ඤදෙව වා පරියෙසිත්වා භෙසජ්ජං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො.

මෙහි භික්ෂුවක් රළු වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ බෙහෙත් ලබයි. උන්වහන්සේ ලැබෙන දෙයින්ම සතුටු වෙයි, වෙනත් දෙයක් නොපතයි, ලැබුණත් භාර නොගනියි. මෙය ගිලානප්‍රත්‍යයෙහි 'යථාලාභ සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ. යම් භික්ෂුවක් තෙල් අවශ්‍යව සිටියදී උක් පැණි ලබයි ද, උන්වහන්සේ එය සභාග භික්ෂුවකට පූජා කර උන්වහන්සේගෙන් තෙල් ලබාගෙන හෝ වෙනත් තෙල් සොයාගෙන බෙහෙත් කරයි නම්, එය ගිලානප්‍රත්‍යයෙහි 'යථාබල සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ.

අපරො මහාපුඤ්ඤො බහුං තෙලමධුඵාණිතාදිපණීතභෙසජ්ජං ලභති. සො තං චීවරං විය ථෙරචිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා තෙසං ආභතෙන යෙන කෙනචි යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. යො පන එකස්මිං භාජනෙ මුත්තහරීතකං ඨපෙත්වා එකස්මිං චතුමධුරං – ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, යදිච්ඡක’’න්ති වුච්චමානො ‘‘සචස්ස තෙසු අඤ්ඤතරෙනපි රොගො වූපසම්මති, අථ මුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති චතුමධුරං පටික්ඛිපිත්වා මුත්තහරීතකෙන භෙසජ්ජං කරොන්තොපි පරමසන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. ඉමෙසං පන පච්චෙකපච්චයෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං සන්තොසානං යථාසාරුප්පසන්තොසොව අග්ගො.

තවත් මහා පින් ඇති භික්ෂුවක් තෙල්, මී පැණි, උක් පැණි ආදී බොහෝ ප්‍රණීත ඖෂධ ලබයි. උන්වහන්සේ ඒවා සිවුරු ආදියේදී මෙන් මහා තෙරුන් වහන්සේලාට, බහුශ්‍රැතයන්ට හා ගිලන් අයට පූජා කර, ඔවුන් විසින් ගෙනෙන ලද යම් කිසිවකින් යැපෙමින් සතුටු වන්නේ නම්, එය (යථාසාරුප්ප සන්තුෂ්ටිය) වේ. තවද, යම් භික්ෂුවකට එක් භාජනයක ගව මුත්‍රායෙන් පෙඟවූ අරළු ද එක් භාජනයක චතුමධුර ද තබා, 'ස්වාමීනි, කැමති දෙයක් ගනු මැනවැ'යි කී විට, 'මෙයින් ඕනෑම එකකින් රෝගය සන්සිඳෙන්නේ නම්, බුද්ධාදී උතුමන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දේ ගව මුත්‍රායෙන් පෙඟවූ අරළු බෙහෙතයි' සිතා, චතුමධුර ප්‍රතික්ෂේප කර අරළු බෙහෙතින් සුවය සොයන්නේ නම්, එය ගිලානප්‍රත්‍යයෙහි උතුම් වූ 'යථාසාරුප්ප සන්තුෂ්ටිය' නම් වේ. මේ සතර ප්‍රත්‍යයන්හි එක් එක් ප්‍රත්‍යය සඳහා වූ තෙවැදෑරුම් සන්තුෂ්ටීන් අතරින් යථාසාරුප්ප සන්තුෂ්ටියම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.

66-67. ඡට්ඨසත්තමෙසු [Pg.62] අයොනිසොමනසිකාරයොනිසොමනසිකාරා හෙට්ඨා වුත්තලක්ඛණාව. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

66-67. හයවන සහ හත්වන සූත්‍රයන්හි 'අයෝනිසෝ මනසිකාරය' සහ 'යෝනිසෝ මනසිකාරය' යන්නෙහි ලක්ෂණ කලින් කියන ලද පරිදිම වේ. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ සහිත බැවින් පහසුවෙන් දත හැකිය.

68. අට්ඨමෙ අසම්පජඤ්ඤන්ති අසම්පජානභාවො, මොහස්සෙතං අධිවචනං. අසම්පජානස්සාති අජානන්තස්ස සම්මුළ්හස්ස.

68. අටවන සූත්‍රයෙහි 'අසම්පජඤ්ඤ' යනු මනා අවබෝධයක් නැති බවයි. මෙය 'මෝහය' සඳහා යෙදෙන තවත් නමකි. 'අසම්පජානස්ස' යනු නොදන්නා වූ, මුළා වූ පුද්ගලයාට යන්නයි.

69. නවමෙ සම්පජඤ්ඤන්ති සම්පජානභාවො, පඤ්ඤායෙතං නාමං. සම්පජානස්සාති සම්පජානන්තස්ස.

69. නවවන සූත්‍රයෙහි 'සම්පජඤ්ඤ' යනු මනා අවබෝධය ඇති බවයි. මෙය 'ප්‍රඥාව' සඳහා යෙදෙන නමකි. 'සම්පජානස්ස' යනු මනා අවබෝධයෙන් යුක්තව දන්නා පුද්ගලයාට යන්නයි.

70. දසමෙ පාපමිත්තතාති යස්ස පාපා ලාමකා මිත්තා, සො පාපමිත්තො. පාපමිත්තස්ස භාවො පාපමිත්තතා, තෙනාකාරෙන පවත්තානං චතුන්නං ඛන්ධානමෙවෙතං නාමං. වුත්තම්පි චෙතං –

70. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'පාපමිත්තතා' යනු යම් පුද්ගලයෙකුට ලාමක වූ පාපී මිත්‍රයන් සිටී ද, හෙතෙම පාපමිත්‍රයෙකු වේ. එවන් පාපී මිත්‍රයන් ඇති බව පාපමිත්තතා නම් වේ. එය එම ආකාරයෙන් පවතින නාමස්කන්ධ සතරට ම නමකි. මේ බව (විභංග ප්‍රකරණයෙහි ද) මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘තත්ථ කතමා පාපමිත්තතා? යෙ තෙ පුග්ගලා අස්සද්ධා දුස්සීලා අප්පස්සුතා මච්ඡරිනො දුප්පඤ්ඤා. යා තෙසං සෙවනා නිසෙවනා සංසෙවනා භජනා සම්භජනා භත්ති සම්භත්ති සම්පවඞ්කතා. අයං වුච්චති පාපමිත්තතා’’ති (විභ. 901).

"එහි පාපමිත්තතාව යනු කවරේ ද? යම් පුද්ගලයෝ ශ්‍රද්ධාව නැත්තාහු ද, දුශ්ශීල වූවාහු ද, අල්පශ්‍රැත වූවාහු ද, මසුරු වූවාහු ද, දුෂ්ප්‍රාඥ වූවාහු ද වෙත් ද, ඔවුන් ඇසුරු කිරීම, නිතර ඇසුරු කිරීම, මැනවින් ඇසුරු කිරීම, ඔවුන් කරා එළඹීම, නිතර එළඹීම, ඔවුන්ට පක්ෂපාතී වීම, නිතර පක්ෂපාතී වීම, ඔවුන් කෙරෙහි නැඹුරු වූ බවක් ඇද්ද, මෙය පාපමිත්තතාව යැයි කියනු ලැබේ."

වීරියාරම්භාදිවග්ගවණ්ණනා.

වීරියාරම්භාදි වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

8. කල්‍යාණමිත්තතාදිවග්ගවණ්ණනා

8. 8. කල්‍යාණමිත්තතාදි වර්ගයේ වර්ණනාව

71. අට්ඨමස්ස පඨමෙ කල්‍යාණමිත්තතාති කල්‍යාණා මිත්තා අස්සාති කල්‍යාණමිත්තො, තස්ස භාවො කල්‍යාණමිත්තතා. සෙසං වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බං.

71. අටවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'කල්‍යාණමිත්තතා' යනු ඒ පුද්ගලයාට යහපත් වූ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සිටින බවයි. එබැවින් හෙතෙම කල්‍යාණමිත්‍රයෙකු වේ. ඔහුගේ ඒ ස්වභාවය කල්‍යාණමිත්තතාවයි. සෙසු අර්ථ දසවන සූත්‍රයෙහි දැක්වූ පරිදි එහි ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) අයුරින් දත යුතුය.

72-73. දුතියෙ අනුයොගොති යොගො පයොගො. අනනුයොගොති අයොගො අප්පයොගො. අනුයොගාති අනුයොගෙන. අනනුයොගාති අනනුයොගෙන. කුසලානං ධම්මානන්ති චතුභූමකකුසලධම්මානං. තතියං උත්තානත්ථමෙව.

72-73. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'අනුයෝගෝ' යනු යෙදීමයි, උත්සාහයයි. 'අනනුයෝගෝ' යනු නොයෙදීමයි, උත්සාහ නොකිරීමයි. 'අනුයෝගා' යනු යෙදීමෙන් (යෙදීම හේතුවෙන්) යන්නයි. 'අනනුයෝගා' යනු නොයෙදීමෙන් යන්නයි. 'කුසලානං ධම්මානං' යනු සිව්භූමක කුසල ධර්මයන්ගේ යන්නයි. තුන්වන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලි ය.

74. චතුත්ථෙ බොජ්ඣඞ්ගාති බුජ්ඣනකසත්තස්ස අඞ්ගභූතා සත්ත ධම්මා. යාය වා ධම්මසාමග්ගියා සො බුජ්ඣති, සම්මොහනිද්දාතො වා වුට්ඨාති, චතුසච්චධම්මං [Pg.63] වා සච්ඡිකරොති. තස්සා බොධියා අඞ්ගභූතාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා. ‘‘බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා? බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති (පටි. ම. 2.17). එවං පනෙතං පදං විභත්තමෙව.

74. සතරවන සූත්‍රයෙහි 'බොජ්ඣංගා' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නා සත්ත්වයාගේ අංග බවට පත් වූ ධර්ම සතකි. නොහොත් යම් ධර්ම සාමග්‍රියකින් (සමූහයකින්) ඒ පුද්ගලයා අවබෝධ කරගන්නේ ද, ක්ලේශ නින්දාවෙන් පිබිදෙන්නේ ද, චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේ ද, ඒ අවබෝධයේ (බෝධියේ) අංග වන බැවින් ද බොජ්ඣංග නම් වේ. 'බොජ්ඣංග යනු කවර අර්ථයකින් බොජ්ඣංග නම් වේ ද? අවබෝධ කරන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ, අනුකූලව අවබෝධ කරන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ, ප්‍රතිවේධ කරන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ, මැනවින් අවබෝධ කරන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ, අවබෝධය පිණිස පවතින බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ' යැයි මෙසේ මේ පදය විග්‍රහ කරන ලද්දේ ම ය.

75. පඤ්චමෙ භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති ඉමිනා පදෙන බොජ්ඣඞ්ගානං යාථාවසරසභූමි නාම කථිතා. සා පනෙසා චතුබ්බිධා හොති – විපස්සනා, විපස්සනාපාදකජ්ඣානං, මග්ගො, ඵලන්ති. තත්ථ විපස්සනාය උප්පජ්ජනකාලෙ බොජ්ඣඞ්ගා කාමාවචරා හොන්ති, විපස්සනාපාදකජ්ඣානම්හි උප්පජ්ජනකාලෙ රූපාවචරඅරූපාවචරා, මග්ගඵලෙසු උප්පජ්ජනකාලෙ ලොකුත්තරා. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ බොජ්ඣඞ්ගා චතුභූමකා කථිතා.

75. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති' යන මෙයින් බොජ්ඣංගයන්ගේ යථාර්ථ ස්වභාවය වන භූමිය පවසන ලදී. එය විදර්ශනාව, විදර්ශනාවට පදනම් වන ධ්‍යානය, මාර්ගය හා ඵලය වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි විදර්ශනාව උපදින අවස්ථාවේ බොජ්ඣංගයෝ කාමාවචර වෙති. විදර්ශනාවට පදනම් වන ධ්‍යානය උපදින අවස්ථාවේ රූපාවචර හා අරූපාවචර වෙති. මාර්ග ඵලයන්හි උපදින අවස්ථාවේ ලෝකෝත්තර වෙති. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි සිව්භූමක බොජ්ඣංගයන් පවසන ලදී.

76. ඡට්ඨස්ස අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො. අට්ඨුප්පත්තියං හෙතං නික්ඛිත්තං, සම්බහුලා කිර භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිසින්නා. තෙසං අන්තරෙ බන්ධුලමල්ලසෙනාපතිං ආරබ්භ අයං කථා උදපාදි, ‘‘ආවුසො, අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ බහුඤාතිකං අහොසි බහුපක්ඛං, ඉදානි අප්පඤාතිකං අප්පපක්ඛං ජාත’’න්ති. අථ භගවා තෙසං චිත්තාචාරං ඤත්වා ‘‘මයි ගතෙ මහතී දෙසනා භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම ධම්මසභායං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති ආහ. භගවා අඤ්ඤා ගාමනිගමාදිකථා නත්ථි, අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ බහුඤාතිකං අහොසි බහුපක්ඛං, ඉදානි අප්පඤාතිකං අප්පපක්ඛං ජාතන්ති වදන්තා නිසින්නම්හාති. සත්ථා ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා අප්පමත්තිකා එසා, භික්ඛවෙ, පරිහානීති ඉදං සුත්තං ආරභි.

76. හයවන සූත්‍රය කරුණු උත්පත්ති වශයෙන් දේශනා කරන ලද්දකි. බොහෝ භික්ෂූහු දම්සභා මණ්ඩපයෙහි රැස්ව සිටියහ. ඔවුන් අතර බන්ධුල මල්ල සේනාපතියා අරභයා මෙබඳු කතාවක් උපන්නේය: "ඇවැත්නි, අසවල් පවුල පෙර බොහෝ නෑයන් හා පිරිවර ඇත්තක් විය, දැන් අල්ප නෑයන් හා පිරිවර ඇත්තක් වී ඇත" යනුවෙනි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ සිත්හි පැවැත්ම දැන, "මා ගිය පසු මහා දේශනාවක් වන්නේ ය"යි සලකා ගඳකිලියෙන් නික්ම දම්සභා මණ්ඩපයෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිට "මහණෙනි, දැන් කවර කතාවකින් යුතුව රැස්ව සිටින්නහු ද?"යි විමසූ සේක. එවිට භික්ෂූහු, ස්වාමීනි, ගම් නියම්ගම් ආදිය පිළිබඳ වෙනත් කතාවක් නැත, අසවල් පවුල පෙර බොහෝ නෑ පිරිවර ඇත්තක්ව තිබී දැන් අල්ප නෑ පිරිවර ඇත්තක් වී ඇතැයි පවසමින් සිටියෙමුයි සැල කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ කරුණු උත්පත්තිය නිමිති කරගෙන "මහණෙනි, මේ පිරිහීම අල්ප මාත්‍රයකි" යන මේ සූත්‍රය ආරම්භ කළ සේක.

තත්ථ අප්පමත්තිකාති පරිත්තා පරිත්තප්පමාණා. එතාය හි පරිහානියා සග්ගතො වා මග්ගතො වා පරිහානි නාම නත්ථි, දිට්ඨධම්මිකපරිහානිමත්තමෙව එතන්ති ආහ. එතං පතිකිට්ඨන්ති එතං පච්ඡිමං එතං ලාමකං. යදිදං පඤ්ඤාපරිහානීති යා එසා මම සාසනෙ කම්මස්සකතපඤ්ඤාය ඣානපඤ්ඤාය විපස්සනාපඤ්ඤාය මග්ගපඤ්ඤාය ඵලපඤ්ඤාය ච පරිහානි, එසා පච්ඡිමා, එසා ලාමකා, එසා ඡඩ්ඩනීයාති අත්ථො.

එහි 'අප්පමත්තිකා' යනු ස්වල්ප වූ, සුළු ප්‍රමාණයක වූ යන්නයි. මේ නෑ පිරිවර පිරිහීමෙන් ස්වර්ගයෙන් හෝ මාර්ගයෙන් හෝ පිරිහීමක් සිදු නොවන බැවින්, මෙය මෙලොව පිරිහීමක් පමණක්ම යැයි වදාළ සේක. 'ඒතං පටිකිට්ඨං' යනු එය අතිශය හීන වූ, ලාමක වූ දෙයක් බවයි. 'යදිදං පඤ්ඤාපරිහානි' යනු මාගේ ශාසනයෙහි කර්මස්සකතා ප්‍රඥාව, ධ්‍යාන ප්‍රඥාව, විදර්ශනා ප්‍රඥාව, මාර්ග ප්‍රඥාව හා ඵල ප්‍රඥාව යන යම් ප්‍රඥාවක පිරිහීමක් ඇද්ද, එය අතිශය හීන වූ, ලාමක වූ, අත්හළ යුතු පිරිහීමක් බව අර්ථයයි.

77. සත්තමම්පි [Pg.64] අට්ඨුප්පත්තියමෙව කථිතං. ධම්මසභායං කිර නිසින්නෙසු භික්ඛූසු එකච්චෙ එවං ආහංසු – ‘‘අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ අප්පඤාතිකං අප්පපක්ඛං අහොසි, ඉදානි තං බහුඤාතිකං බහුපක්ඛං ජාත’’න්ති. කං සන්ධාය එවමාහංසූති? විසාඛං උපාසිකං වෙසාලිකෙ ච ලිච්ඡවී. සත්ථා තෙසං චිත්තාචාරං ඤත්වා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා ධම්මාසනෙ නිසින්නො ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡි. තෙ යථාභූතං කථයිංසු. සත්ථා ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා ඉමං සුත්තං ආරභි. තත්ථ අප්පමත්තිකාති තං සම්පත්තිං නිස්සාය සග්ගං වා මග්ගං වා සම්පත්තානං අභාවතො පරිත්තා. යදිදං පඤ්ඤාවුද්ධීති කම්මස්සකතපඤ්ඤාදීනං වුද්ධි. තස්මාති යස්මා ඤාතීනං වුද්ධි නාම දිට්ඨධම්මිකමත්තා අප්පා පරිත්තා, සා සග්ගං වා මග්ගං වා පාපෙතුං අසමත්ථා, තස්මා. පඤ්ඤාවුද්ධියාති කම්මස්සකතාදිපඤ්ඤාය වුද්ධියා.

77. හත්වන සූත්‍රය ද කරුණු උත්පත්තියක් නිමිති කරගෙන දේශනා කරන ලද්දකි. දම්සභා මණ්ඩපයෙහි සිටි ඇතැම් භික්ෂූහු "අසවල් පවුල පෙර අල්ප නෑ පිරිවර ඇත්තක්ව තිබී දැන් බොහෝ නෑ පිරිවර ඇත්තක් වී ඇත"යි කීහ. ඒ කවුරුන් අරභයා කීවක් ද? විශාඛා උපාසිකාව සහ වෛශාලී වැසි ලිච්ඡවීන් අරභයා ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ සිත්හි පැවැත්ම දැන පෙර පරිදිම වැඩම කොට දම්සභා මණ්ඩපයෙහි වැඩසිට "මහණෙනි, දැන් කවර කතාවකින් යුතුව රැස්ව සිටින්නහු ද?"යි විමසූ සේක. ඔවුහු වූ පරිදි සැල කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ කරුණු උත්පත්තිය නිමිති කරගෙන මේ සූත්‍රය වදාළ සේක. එහි 'අප්පමත්තිකා' යනු ඒ සම්පත්තිය නිසා ස්වර්ගයට හෝ මාර්ගයට පැමිණෙන්නවුන් නොමැති බැවින් එය ස්වල්පයකි. 'යදිදං පඤ්ඤාවුද්ධි' යනු කර්මස්සකතා ප්‍රඥාදීන්ගේ වැඩීමයි. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් නෑයන්ගේ වැඩීම මෙලොවට පමණක් සීමා වූ ස්වල්ප දෙයක් ද, එය ස්වර්ගයට හෝ මාර්ගයට පැමිණවීමට අසමත් ද, එබැවිනි. 'පඤ්ඤාවුද්ධියා' යනු කර්මස්සකතාදී ප්‍රඥාවන්ගේ වැඩීමෙනි.

78. අට්ඨමම්පි අට්ඨුප්පත්තියමෙව කථිතං. සම්බහුලා කිර භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිසින්නා මහාධනසෙට්ඨිපුත්තං ආරබ්භ ‘‘අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ මහාභොගං මහාහිරඤ්ඤසුවණ්ණං අහොසි, තං ඉදානි අප්පභොගං ජාත’’න්ති කථයිංසු. සත්ථා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා තෙසං වචනං සුත්වා ඉමං සුත්තං ආරභි.

78. අටවන සූත්‍රය ද කරුණු උත්පත්තියක් නිමිති කොට පවසන ලද්දකි. බොහෝ භික්ෂූහු දම්සභා මණ්ඩපයෙහි රැස්ව මහාධන සිටුපුත්‍රයා අරභයා, "අසවල් පවුල පෙර මහා භෝග සම්පත් හා රන්රිදී ඇත්තක්ව තිබී දැන් අල්ප භෝග ඇත්තක් වී ඇත"යි කීහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙර පරිදිම වැඩම කොට ඔවුන්ගේ කතාව අසා මේ සූත්‍රය ආරම්භ කළ සේක.

79. නවමම්පි අට්ඨුප්පත්තියමෙව වුත්තං. ධම්මසභායං කිර සන්නිසින්නා භික්ඛූ කාකවලියසෙට්ඨිඤ්ච පුණ්ණසෙට්ඨිඤ්ච ආරබ්භ ‘‘අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ අප්පභොගං අහොසි, තං ඉදානි මහාභොගං ජාත’’න්ති කථයිංසු. සත්ථා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා තෙසං වචනං සුත්වා ඉමං සුත්තං ආරභි. සෙසං ඉමෙසු ද්වීසුපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

79. නවවන සූත්‍රය ද කරුණු උත්පත්තියක් නිමිති කොට පවසන ලද්දකි. දම්සභා මණ්ඩපයෙහි රැස් වූ භික්ෂූහු කාකවෙලිය සිටුවරයා සහ පුණ්ණ සිටුවරයා අරභයා, "අසවල් පවුල පෙර අල්ප භෝග සම්පත් ඇත්තක්ව තිබී දැන් මහා භෝග සම්පත් ඇත්තක් වී ඇත"යි කීහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙර පරිදිම වැඩම කොට ඔවුන්ගේ කතාව අසා මේ සූත්‍රය ආරම්භ කළ සේක. මේ සූත්‍ර දෙකෙහි ම සෙසු අර්ථ යට දැක්වූ පරිදිම දත යුතුය.

80. දසමම්පි අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තං. ධම්මසභායං කිර භික්ඛූ කොසලමහාරාජානං ආරබ්භ ‘‘අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ මහායසං මහාපරිවාරං අහොසි, ඉදානි අප්පයසං අප්පපරිවාරං ජාත’’න්ති කථයිංසු. භගවා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා තෙසං වචනං සුත්වා ඉමං ධම්මදෙසනං ආරභි. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

80. දසවන සූත්‍රය ද කරුණු උත්පත්තියක් නිමිති කොට පවසන ලද්දකි. දම්සභා මණ්ඩපයෙහි භික්ෂූහු කොසොල් මහ රජතුමා අරභයා, "අසවල් පවුල පෙර මහා යස පිරිවර ඇත්තක්ව තිබී දැන් අල්ප යස පිරිවර ඇත්තක් වී ඇත"යි කීහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර පරිදිම වැඩම කොට ඔවුන්ගේ කතාව අසා මේ ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. සෙසු අර්ථ වදාළ ආකාරයටම දත යුතුය.

කල්‍යාණමිත්තතාදිවග්ගවණ්ණනා.

කල්‍යාණමිත්තතාදි වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. පමාදාදිවග්ගවණ්ණනා

9. පමාදාදි වර්ගයේ වර්ණනාව.

81. නවමස්සාපි [Pg.65] පඨමං අට්ඨුප්පත්තියමෙව කථිතං. සම්බහුලා කිර භික්ඛූ ධම්මසභායං නිසින්නා කුම්භඝොසකං ආරබ්භ ‘‘අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ අප්පයසං අප්පපරිවාරං අහොසි, ඉදානි මහායසං මහාපරිවාරං ජාත’’න්ති කථයිංසු. සත්ථා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා තෙසං වචනං සුත්වා ඉමං සුත්තං ආරභි. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

81. නවවන වර්ගයේ ප්‍රථම සූත්‍රය ද කරුණු ඇති වූ අවස්ථාවකට (නිදාන කතාවකට) අනුවම දේශනා කරන ලදී. බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභා මණ්ඩපයේ රැස්ව සිටියදී කුම්භඝෝෂක සිටු පුත්‍රයා අරභයා මෙසේ කතා කළහ: "අසවල් කුලය පෙර ස්වල්ප වූ භෝග සම්පත් ඇති, පිරිවර අඩු එකක් විය. දැන් එය මහත් වූ සම්පත් හා පිරිවර ඇති කුලයක් වී තිබේ." බුදුරජාණන් වහන්සේ පෙර ක්‍රමයෙන්ම වැඩම කොට ඔවුන්ගේ කතාව අසා මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක. මෙහි අර්ථය යට කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

82. දුතියාදීසු මහතො අනත්ථායාති මහන්තස්ස අනත්ථස්ස අත්ථාය. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

82. දෙවන සූත්‍රය ආදියේදී 'මහතෝ අනත්ථාය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මහත් වූ අනර්ථය පිණිස යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

පමාදාදිවග්ගවණ්ණනා.

ප්‍රමාදාදි වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

10. දුතියපමාදාදිවග්ගවණ්ණනා

10. දෙවන ප්‍රමාදාදි වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

98. දසමෙ අජ්ඣත්තිකන්ති නියකජ්ඣත්තවසෙන අජ්ඣත්තිකං. අඞ්ගන්ති කාරණං. ඉති කරිත්වාති එවං කත්වා. ඉදං වුත්තං හොති – භික්ඛවෙ, අජ්ඣත්තං පච්චත්තං අත්තනො සන්තානෙ සමුට්ඨිතං කාරණන්ති කත්වා න අඤ්ඤං එකං කාරණම්පි සමනුපස්සාමීති.

98. දසවන වර්ගයෙහි 'අජ්ඣත්තිකං' යනු තමන්ගේ අභ්‍යන්තරයෙහි වූ බැවින් ආධ්‍යාත්මික වූ යන්නයි. 'අංගං' යනු හේතුවයි. 'ඉති කරිත්වා' යනු මෙසේ කොට (හේතුවක් කොට) යන්නයි. මෙහි අදහස නම් - මහණෙනි, තමන්ගේ සන්තානයෙහි උපන් ආධ්‍යාත්මික වූ යම් ධර්මයක් හේතුවක් කොට (සලකා), (එම ධර්මය හැර) වෙනත් එකදු කරුණක් මම නොදකිමි යන්නයි.

110-114. බාහිරන්ති අජ්ඣත්තසන්තානතො බහි භවං. සද්ධම්මස්සාති සුද්ධම්මස්ස, සාසනස්සාති අත්ථො. සම්මොසායාති විනාසාය. අන්තරධානායාති අපඤ්ඤාණත්ථාය.

110-114. 'බාහිරං' යනු ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙන් බැහැර වූවකි. 'සද්ධම්මස්ස' යනු සද්ධර්මයේ හෙවත් ශාසනයේ යන අර්ථයයි. 'සම්මෝසාය' යනු විනාශය පිණිසයි. 'අන්තරධානාය' යනු අතුරුදහන් වීම හෙවත් ප්‍රකට නොවීම පිණිසයි.

115. ඨිතියාති චිරට්ඨිතත්ථං. අසම්මොසාය අනන්තරධානායාති වුත්තපටිපක්ඛනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ චතුක්කොටිකෙ වුත්තනයමෙව.

115. 'ට්ඨිතියා' යනු බොහෝ කල් පැවැත්ම පිණිස යන්නයි. 'අසම්මෝසාය අනන්තරධානාය' යන මෙහි අර්ථය කලින් සඳහන් කළ දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස අකුසල සහ කුසල වශයෙන් කොටස් හතරකින් යුත් සූත්‍රයෙහි කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

130. ඉතො පරෙසු අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්තීතිආදීසු සුත්තන්තපරියායෙන තාව දස කුසලකම්මපථා ධම්මො, දස අකුසලකම්මපථා අධම්මො. තථා චත්තාරො සතිපට්ඨානා චත්තාරො සම්මප්පධානා චත්තාරො ඉද්ධිපාදා පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ධම්මො නාම; තයො සතිපට්ඨානා තයො [Pg.66] සම්මප්පධානා තයො ඉද්ධිපාදා ඡ ඉන්ද්‍රියානි ඡ බලානි අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා නවඞ්ගිකො මග්ගොති ච චත්තාරො උපාදානා පඤ්ච නීවරණානි සත්ත අනුසයා අට්ඨ මිච්ඡත්තානි ච අයං අධම්මො.

130. මෙයින් පසු එන 'අධම්මං ධම්මෝති දීපෙන්ති' (අධර්මය ධර්මය යයි දක්වති) යනාදි සූත්‍රයන්හි, සූත්‍ර දේශනා ක්‍රමයට අනුව පළමුව දශ කුසල කර්මපථ 'ධර්මය' වන අතර, දශ අකුසල කර්මපථ 'අධර්මය' වේ. එසේම සතර සතිපට්ඨානය, සතර සම්මප්පධාන, සතර ඉද්ධිපාද, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යන සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් 'ධර්මය' නම් වේ. සතිපට්ඨාන තුනක්, සම්මප්පධාන තුනක්, ඉද්ධිපාද තුනක්, ඉන්ද්‍රිය හයක්, බල හයක්, බොජ්ඣංග අටක්, නව අංගයකින් යුත් මාර්ගයක් යනාදිය ද, සතර උපාදාන, පංච නීවරණ, සප්ත අනුසය සහ අෂ්ට මිච්ඡත්ත (මිථ්‍යාත්වයන් අට) ද 'අධර්මය' නම් වේ.

තත්ථ යංකිඤ්චි එකං අධම්මකොට්ඨාසං ගහෙත්වා ‘‘ඉමං අධම්මං ධම්මොති කරිස්සාම, එවං අම්හාකං ආචරියකුලං නිය්‍යානිකං භවිස්සති, මයං ච ලොකෙ පාකටා භවිස්සාමා’’ති තං අධම්මං ‘‘ධම්මො අය’’න්ති කථයන්තා අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්ති නාම. තථෙව ධම්මකොට්ඨාසෙසු එකං ගහෙත්වා ‘‘අයං අධම්මො’’ති කථෙන්තා ධම්මං අධම්මොති දීපෙන්ති නාම. විනයපරියායෙන පන භූතෙන වත්ථුනා චොදෙත්වා සාරෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කත්තබ්බං කම්මං ධම්මො නාම, අභූතෙන වත්ථුනා අචොදෙත්වා අසාරෙත්වා අපටිඤ්ඤාය කත්තබ්බං කම්මං අධම්මො නාම.

එහි යම්කිසි එක් අධර්ම කොටසක් (අකුසල කර්මපථ ආදිය) ගෙන, "අපි මෙම අධර්මය ධර්මය ලෙස කරමු, එවිට අපගේ ආචාර්ය පරම්පරාව සසරින් එතෙර කරවන එකක් වනු ඇත, අපි ද ලෝකයා අතර ප්‍රකට වන්නෙමු" යැයි සිතා, එම අධර්මය "මෙය ධර්මයයි" පවසන්නෝ අධර්මය ධර්මය ලෙස දක්වන්නෝ වෙති. එමෙන්ම ධර්ම කොටස් අතුරින් එකක් ගෙන "මෙය අධර්මයකි" යි පවසන්නෝ ධර්මය අධර්මය ලෙස දක්වන්නෝ වෙති. විනය දේශනා ක්‍රමයට අනුව නම්, සත්‍ය කරුණකින් චෝදනා කොට, සිහි ගන්වා, ප්‍රතිඥාව පරිදි කරනු ලබන විනය කර්මය 'ධර්මය' නම් වේ. අසත්‍ය කරුණකින් චෝදනා නොකොට, සිහි නොගන්වා, ප්‍රතිඥාවෙන් තොරව කරනු ලබන කර්මය 'අධර්මය' නම් වේ.

සුත්තන්තපරියායෙන රාගවිනයො දොසවිනයො මොහවිනයො සංවරො පහානං පටිසඞ්ඛාති අයං විනයො නාම, රාගාදීනං අවිනයො අසංවරො අප්පහානං අපටිසඞ්ඛාති අයං අවිනයො නාම. විනයපරියායෙන වත්ථුසම්පත්ති, ඤත්තිසම්පත්ති, අනුස්සාවනසම්පත්ති, සීමාසම්පත්ති, පරිසසම්පත්තීති අයං විනයො නාම. වත්ථුවිපත්ති, ඤත්තිවිපත්ති, අනුස්සාවනවිපත්ති, සීමාවිපත්ති පරිසවිපත්තීති අයං අවිනයො නාම.

සූත්‍ර දේශනා ක්‍රමයට අනුව රාගය විනයනය කිරීම (දුරු කිරීම), ද්වේෂය විනයනය කිරීම, මෝහය විනයනය කිරීම, සංවරය, ප්‍රහාණය සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව 'විනය' නම් වේ. රාගාදිය විනයනය නොකිරීම, අසංවරය, අප්‍රහාණය සහ අප්‍රත්‍යවේක්ෂාව 'අවිනය' නම් වේ. විනය දේශනා ක්‍රමයට අනුව වස්තු සම්පත්තිය, ඤත්ති සම්පත්තිය (නිවේදනය), අනුස්සාවන සම්පත්තිය (කර්මවාචාව), සීමා සම්පත්තිය සහ පිරිස් සම්පත්තිය 'විනය' නම් වේ. වස්තු විපත්තිය, ඤත්ති විපත්තිය, අනුස්සාවන විපත්තිය, සීමා විපත්තිය සහ පිරිස් විපත්තිය 'අවිනය' නම් වේ.

සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා චත්තාරො සම්මප්පධානා…පෙ… අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන; තයො සතිපට්ඨානා තයො සම්මප්පධානා තයො ඉද්ධිපාදා ඡ ඉන්ද්‍රියානි ඡ බලානි අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා නවඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙන. විනයපරියායෙන චත්තාරො පාරාජිකා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසා ද්වෙ අනියතා තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන; තයො පාරාජිකා චුද්දස සඞ්ඝාදිසෙසා තයො අනියතා එකතිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙන.

සූත්‍ර දේශනා ක්‍රමයට අනුව සතර සතිපට්ඨානය, සතර සම්මප්පධාන...පෙ... ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යන මෙය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දකි, වදාරන ලද්දකි. සතිපට්ඨාන තුනක්, සම්මප්පධාන තුනක්, ඉද්ධිපාද තුනක්, ඉන්ද්‍රිය හයක්, බල හයක්, බොජ්ඣංග අටක්, නව අංගයකින් යුත් මාර්ගයක් යන මෙය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා නොකරන ලද්දකි, නොවදාරන ලද්දකි. විනය දේශනා ක්‍රමයට අනුව පාරාජිකා සතර, සංඝාදිසේස තෙළෙස, අනියත ද්විත්වය, නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය තිහ යන මෙය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දකි, වදාරන ලද්දකි. පාරාජිකා තුනක්, සංඝාදිසේස දහහතරක්, අනියත තුනක්, නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය තිස් එකක් යන මෙය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා නොකරන ලද්දකි, නොවදාරන ලද්දකි.

සුත්තන්තපරියායෙන දෙවසිකං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං මහාකරුණාසමාපත්තිසමාපජ්ජනං බුද්ධචක්ඛුනා ලොකවොලොකනං අට්ඨුප්පත්තිවසෙන සුත්තන්තදෙසනා ජාතකකථාති ඉදං ආචිණ්ණං, න දෙවසිකං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං…පෙ… න ජාතකකථාති ඉදං අනාචිණ්ණං. විනයපරියායෙන [Pg.67] නිමන්තිතස්ස වස්සාවාසං වසිත්වා අපලොකෙත්වා චාරිකාපක්කමනං පවාරෙත්වා චාරිකාපක්කමනං, ආගන්තුකෙහි සද්ධිං පඨමං පටිසන්ථාරකරණන්ති ඉදං ආචිණ්ණං, තස්සෙව ආචිණ්ණස්ස අකරණං අනාචිණ්ණං නාම.

සූත්‍ර දේශනා ක්‍රමයට අනුව දිනපතා ඵලසමාපත්තියට සමවැදීම, මහාකරුණා සමාපත්තියට සමවැදීම, බුද්ධ චක්ෂුසින් ලොව බැලීම, කරුණු යෙදුණු විට සූත්‍ර දේශනා පැවැත්වීම සහ ජාතක කතා දේශනා කිරීම යන මෙය (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්) පුරුදු කරන ලද්දකි. දිනපතා ඵලසමාපත්තියට සමවැදීම නොකිරීම...පෙ... ජාතක කතා දේශනා නොකිරීම යන මෙය පුරුදු නොකරන ලද්දකි. විනය දේශනා ක්‍රමයට අනුව ආරාධනා කළ තැනැත්තා වෙනුවෙන් වස් වැස, පසුව අවසර ගෙන චාරිකාවේ වැඩීම, පවාරණය කොට චාරිකාවේ වැඩීම, අමුත්තන් සමඟ පළමුව පිළිසඳර පැවැත්වීම යන මෙය පුරුදු කරන ලද්දකි. එම පුරුදු කළ දෑ නොකිරීම 'අනාචිණ්ණ' (පුරුදු නොකළ දෑ) නම් වේ.

සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං පඤ්ඤත්තං නාම; තයො සතිපට්ඨානා…පෙ… නවඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම. විනයපරියායෙන චත්තාරො පාරාජිකා…පෙ… තිංසනිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං පඤ්ඤත්තං නාම; තයො පාරාජිකා…පෙ… එකතිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම.

සූත්‍ර දේශනා ක්‍රමයට අනුව සතර සතිපට්ඨානය...පෙ... ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය යන මෙය පනවන ලද්දකි. සතිපට්ඨාන තුනක්...පෙ... නව අංග මාර්ගය යන මෙය පනවන ලද්දක් නොවේ. විනය දේශනා ක්‍රමයට අනුව පාරාජිකා සතර...පෙ... නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය තිහ යන මෙය පනවන ලද්දකි. පාරාජිකා තුනක්...පෙ... නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය තිස් එකක් යන මෙය පනවන ලද්දක් නොවේ.

යං පනෙතං සබ්බසුත්තානං පරියොසානෙ තෙචිමං සද්ධම්මං අන්තරධාපෙන්තීති වුත්තං, තත්ථ පඤ්ච අන්තරධානානි නාම අධිගමඅන්තරධානං, පටිපත්තිඅන්තරධානං, පරියත්තිඅන්තරධානං, ලිඞ්ගඅන්තරධානං, ධාතුඅන්තරධානන්ති. තත්ථ අධිගමොති චත්තාරො මග්ගා, චත්තාරි ඵලානි, චතස්සො පටිසම්භිදා, තිස්සො විජ්ජා, ඡ අභිඤ්ඤාති. සො පරිහායමානො පටිසම්භිදාතො පට්ඨාය පරිහායති. බුද්ධානං හි පරිනිබ්බානතො වස්සසහස්සමෙව පටිසම්භිදා නිබ්බත්තෙතුං සක්කොන්ති, තතො පරං ඡ අභිඤ්ඤා, තතො තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා නිබ්බත්තෙන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා සුක්ඛවිපස්සකා හොන්ති. එතෙනෙව උපායෙන අනාගාමිනො සකදාගාමිනො සොතාපන්නාති. තෙසු ධරන්තෙසු අධිගමො අනන්තරහිතො නාම න හොති. පච්ඡිමකස්ස පන සොතාපන්නස්ස ජීවිතක්ඛයෙන අධිගමො අන්තරහිතො නාම හොති. ඉදං අධිගමඅන්තරධානං නාම.

සියලු සූත්‍රයන්ගේ අවසානයෙහි "ඔවුහු මේ සද්ධර්මය අතුරුදහන් කරති" යයි යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එහි අතුරුදහන් වීම් (අන්තර්ධාන) පහක් වේ. එනම්: අධිගම අන්තර්ධානය (මගපල අහිමි වීම), ප්‍රතිපත්ති අන්තර්ධානය, පර්යාප්ති අන්තර්ධානය, ලිංග අන්තර්ධානය (ශ්‍රමණ වේෂය නැති වීම) සහ ධාතු අන්තර්ධානයයි. එහි 'අධිගමය' යනු සතර මග, සතර පල, සතර පටිසම්භිදාව, තෙවිජ්ජා සහ ෂඩ් අභිඥා වේ. එය පිරිහී යන විට පටිසම්භිදාවන්ගෙන් පටන් ගෙන පිරිහී යයි. සැබවින්ම බුදුරජාණන් වහන්සේලා පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු වසර දහසක් දක්වාම පටිසම්භිදාවන් උපදවා ගැනීමට සමත් වෙති. ඉන්පසු ෂඩ් අභිඥාවන් ද, ඉන්පසු ඒවා ද උපදවා ගැනීමට නොහැකිව තෙවිජ්ජාවන් උපදවති. කාලය ගත වෙද්දී ඒවා ද උපදවා ගත නොහැකිව ශුෂ්ක විපස්සක (ධ්‍යාන රහිත රහතන් වහන්සේලා) බවට පත් වෙති. මේ ක්‍රමයෙන්ම අනාගාමී, සකෘදාගාමී සහ සෝවාන් පුද්ගලයෝ ද වෙති. ඔවුන් ජීවත්ව සිටින තාක් කල් අධිගමය අතුරුදහන් වූවා නම් නොවේ. එහෙත් අවසාන සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ආයුෂ අවසන් වීමත් සමඟ අධිගමය අතුරුදහන් වූවා නම් වෙයි. මෙය 'අධිගම අන්තර්ධානය' නම් වේ.

පටිපත්තිඅන්තරධානං නාම ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා චතුපාරිසුද්ධිසීලමත්තං රක්ඛන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ‘‘සීලං පරිපුණ්ණං කත්වා රක්ඛාම, පධානඤ්ච අනුයුඤ්ජාම, න ච මග්ගං වා ඵලං වා සච්ඡිකාතුං සක්කොම, නත්ථි ඉදානි අරියධම්මපටිවෙධො’’ති වොසානං ආපජ්ජිත්වා කොසජ්ජබහුලා අඤ්ඤමඤ්ඤං න චොදෙන්ති න සාරෙන්ති අකුක්කුච්චකා හොන්ති, තතො පට්ඨාය ඛුද්දානුඛුද්දකානි මද්දන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ පාචිත්තියථුල්ලච්චයානි ආපජ්ජන්ති, තතො ගරුකාපත්තිං. පාරාජිකමත්තමෙව තිට්ඨති. චත්තාරි පාරාජිකානි රක්ඛන්තානං භික්ඛූනං සතෙපි සහස්සෙපි ධරමානෙ පටිපත්ති අනන්තරහිතා නාම න හොති. පච්ඡිමකස්ස පන භික්ඛුනො සීලභෙදෙන [Pg.68] වා ජීවිතක්ඛයෙන වා අන්තරහිතා හොතීති ඉදං පටිපත්තිඅන්තරධානං නාම.

ප්‍රතිපත්ති අන්තර්ධානය යනු ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵලයන් උපදවා ගැනීමට අපොහොසත් වූවන් චතුපාරිශුද්ධි සීලය පමණක් ආරක්ෂා කිරීමයි. කාලය ක්‍රමයෙන් ගතවීමත් සමඟ “අපි සීලය සම්පූර්ණ කොට රකිමු, වීර්යය වඩමු, එහෙත් අපට මාර්ගයක් හෝ ඵලයක් සාක්ෂාත් කරගත නොහැක, දැන් ආර්ය ධර්මාවබෝධයක් නැතැයි” යනුවෙන් කලකිරීමට පත්ව, අලස බව බහුලව, ඔවුනොවුන්ගේ වැරදි පෙන්වා නොදී, එකිනෙකාට සිහිගන්වා නොදී, පසුතැවීමකින් තොරව සිටිති. එතැන් පටන් ඔවුහු කුඩානුකුඩා ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කරති. කාලය තවත් ගතවත්ම පාචිත්තිය හා ථුල්ලච්චය ඇවැත්වලට ද, ඉන්පසු ගරුක ඇවැත්වලට ද පත්වෙති. එවිට පාරාජිකා ශික්ෂාපද පමණක් ඉතිරි වේ. සතර පාරාජිකාවන් රකින භික්ෂූන් වහන්සේලා සියයක් හෝ දහසක් හෝ වැඩසිටින තාක් කල් ප්‍රතිපත්ති අන්තර්ධානය සිදු නොවේ. එහෙත් අවසන් භික්ෂුවගේ ද සීලය බිඳීමෙන් හෝ ආයුෂ අවසන් වීමෙන් ප්‍රතිපත්තිය අතුරුදහන් වේ. මෙය ‘ප්‍රතිපත්ති අන්තර්ධානය’ නම් වේ.

පරියත්තීති තෙපිටකං බුද්ධවචනං සාට්ඨකථා පාළි. යාව සා තිට්ඨති, තාව පරියත්ති පරිපුණ්ණා නාම හොති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රාජයුවරාජානො අධම්මිකා හොන්ති, තෙසු අධම්මිකෙසු රාජාමච්චාදයො අධම්මිකා හොන්ති, තතො රට්ඨජනපදවාසිනොති. එතෙසං අධම්මිකතාය දෙවො න සම්මා වස්සති, තතො සස්සානි න සම්පජ්ජන්ති. තෙසු අසම්පජ්ජන්තෙසු පච්චයදායකා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පච්චයෙ දාතුං න සක්කොන්ති, භික්ඛූ පච්චයෙහි කිලමන්තා අන්තෙවාසිකෙ සඞ්ගහෙතුං න සක්කොන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ පරියත්ති පරිහායති, අත්ථවසෙන ධාරෙතුං න සක්කොන්ති, පාළිවසෙනෙව ධාරෙන්ති. තතො ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ පාළිම්පි සකලං ධාරෙතුං න සක්කොන්ති, පඨමං අභිධම්මපිටකං පරිහායති. පරිහායමානං මත්ථකතො පට්ඨාය පරිහායති. පඨමමෙව හි පට්ඨානමහාපකරණං පරිහායති, තස්මිං පරිහීනෙ යමකං, කථාවත්ථු, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති, ධාතුකථා, විභඞ්ගො, ධම්මසඞ්ගහොති.

පර්යාප්තිය යනු අට්ඨකථා සහිත වූ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි. එම අට්ඨකථා සහිත ත්‍රිපිටක ධර්මය පවතින තාක් කල් පර්යාප්තිය සම්පූර්ණ වූවක් නම් වේ. කාලය ගතවත්ම රජවරු සහ යුවරජවරු අධර්මිෂ්ඨ වෙති. ඔවුන් අධර්මිෂ්ඨ වූ කල්හි රජ ඇමතිවරු ද අධර්මිෂ්ඨ වෙති. ඉන්පසු රට වැසියෝ ද අධර්මිෂ්ඨ වෙති. ඔවුන්ගේ අධර්මිෂ්ඨකම නිසා නිසි පරිදි වැසි නොලැබේ. එබැවින් අස්වැන්න නිසි ලෙස නොලැබේ. අස්වැන්න හිඟ වූ කල දායකයන්ට භික්ෂු සංඝයාට සිව්පසය පූජා කළ නොහැකි වේ. සිව්පසයෙන් පීඩා විඳින භික්ෂූන් වහන්සේලාට අතවැසි ශිෂ්‍යයන් පෝෂණය කිරීමට නොහැකි වේ. කාලය ගතවත්ම පර්යාප්තිය පිරිහේ. ධර්මය අර්ථ සහිතව දරා ගැනීමට නොහැකි වී, පාලි පාඨය පමණක් දරා ගනිති. ඉන්පසු කාලය තවදුරටත් ගතවත්ම සම්පූර්ණ පාලි පාඨය පවා දරා ගැනීමට නොහැකි වෙයි. ප්‍රථමයෙන් අභිධර්ම පිටකය පිරිහෙයි. පිරිහීමේදී ඉහළ සිට පහළට පිරිහී යයි. සැබවින්ම ප්‍රථමයෙන් මහා ප්‍රස්ථාන ප්‍රකරණය පිරිහෙයි. එය පිරිහී ගිය පසු යමකය, කථාවත්ථුප්පකරණය, පුද්ගල පඤ්ඤත්තිය, ධාතුකථාව, විභංගය සහ ධම්මසංගණිය පිළිවෙළින් පිරිහී යයි.

එවං අභිධම්මපිටකෙ පරිහීනෙ මත්ථකතො පට්ඨාය සුත්තන්තපිටකං පරිහායති. පඨමඤ්හි අඞ්ගුත්තරනිකායො පරිහායති, තස්මිම්පි පඨමං එකාදසකනිපාතො, තතො දසකනිපාතො…පෙ… තතො එකකනිපාතොති. එවං අඞ්ගුත්තරෙ පරිහීනෙ මත්ථකතො පට්ඨාය සංයුත්තනිකායො පරිහායති. පඨමං හි මහාවග්ගො පරිහායති, තතො සළායතනවග්ගො, ඛන්ධවග්ගො, නිදානවග්ගො, සගාථාවග්ගොති. එවං සංයුත්තනිකායෙ පරිහීනෙ මත්ථකතො පට්ඨාය මජ්ඣිමනිකායො පරිහායති. පඨමං හි උපරිපණ්ණාසකො පරිහායති, තතො මජ්ඣිමපණ්ණාසකො, තතො මූලපණ්ණාසකොති. එවං මජ්ඣිමනිකායෙ පරිහීනෙ මත්ථකතො පට්ඨාය දීඝනිකායො පරිහායති. පඨමඤ්හි පාථිකවග්ගො පරිහායති, තතො මහාවග්ගො, තතො සීලක්ඛන්ධවග්ගොති. එවං දීඝනිකායෙ පරිහීනෙ සුත්තන්තපිටකං පරිහීනං නාම හොති. විනයපිටකෙන සද්ධිං ජාතකමෙව ධාරෙන්ති. විනයපිටකං ලජ්ජිනොව ධාරෙන්ති, ලාභකාමා පන ‘‘සුත්තන්තෙ කථිතෙපි සල්ලක්ඛෙන්තා නත්ථී’’ති ජාතකමෙව ධාරෙන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ [Pg.69] ජාතකම්පි ධාරෙතුං න සක්කොන්ති. අථ තෙසං පඨමං වෙස්සන්තරජාතකං පරිහායති, තතො පටිලොමක්කමෙන පුණ්ණකජාතකං, මහානාරදජාතකන්ති පරියොසානෙ අපණ්ණකජාතකං පරිහායති. එවං ජාතකෙ පරිහීනෙ විනයපිටකමෙව ධාරෙන්ති.

මෙලෙස අභිධර්ම පිටකය පිරිහී ගිය පසු ඉහළ සිට පිළිවෙළින් සූත්‍ර පිටකය පිරිහී යයි. ප්‍රථමයෙන් අංගුත්තර නිකාය පිරිහෙයි. එහි ද ප්‍රථමයෙන් ඒකාදසක නිපාතය ද, ඉන්පසු දසක නිපාතය ද, එලෙසම අනුපිළිවෙළින් ඒකක නිපාතය දක්වා පිරිහෙයි. මෙලෙස අංගුත්තර නිකාය පිරිහී ගිය පසු ඉහළ සිට සංයුත්ත නිකාය පිරිහෙයි. ප්‍රථමයෙන් මහා වග්ගය ද, ඉන්පසු සළායතන වග්ගය, ඛන්ධ වග්ගය, නිදාන වග්ගය සහ සගාථා වග්ගය ද පිරිහෙයි. මෙලෙස සංයුත්ත නිකාය පිරිහී ගිය පසු ඉහළ සිට මජ්ඣිම නිකාය පිරිහෙයි. ප්‍රථමයෙන් උපරි පණ්ණාසකය ද, ඉන්පසු මජ්ඣිම පණ්ණාසකය සහ මූල පණ්ණාසකය ද පිරිහෙයි. මෙලෙස මජ්ඣිම නිකාය පිරිහී ගිය පසු ඉහළ සිට දීඝ නිකාය පිරිහෙයි. ප්‍රථමයෙන් පාථික වග්ගය ද, ඉන්පසු මහා වග්ගය සහ සීලක්ඛන්ධ වග්ගය ද පිරිහෙයි. මෙලෙස දීඝ නිකාය පිරිහී ගිය පසු සූත්‍ර පිටකය පිරිහුණා නම් වෙයි. එවිට විනය පිටකය සමඟ ජාතක පාලිය පමණක් දරා ගනිති. විනය පිටකය දරා ගන්නේ ලජ්ජී භික්ෂූන් වහන්සේලා පමණි. ලාභ අපේක්ෂා කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා “සූත්‍ර දේශනා කළත් ඒවා මතක තබා ගන්නා අය නැතැයි” සලකා ජාතක කතා පමණක් දරා ගනිති. කාලය ගතවත්ම ජාතක කතා ද දරා ගැනීමට නොහැකි වෙයි. එවිට ප්‍රථමයෙන් වෙස්සන්තර ජාතකය පිරිහෙයි. ඉන්පසු ප්‍රතිලෝම වශයෙන් පුණ්ණක ජාතකය, මහානාරද ජාතකය ආදී වශයෙන් අවසානයේ අපණ්ණක ජාතකය ද පිරිහෙයි. මෙලෙස ජාතක පිරිහී ගිය පසු විනය පිටකය පමණක් දරා ගනිති.

ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ විනයපිටකම්පි මත්ථකතො පට්ඨාය පරිහායති. පඨමඤ්හි පරිවාරො පරිහායති, තතො ඛන්ධකො, භික්ඛුනීවිභඞ්ගො, මහාවිභඞ්ගොති අනුක්කමෙන උපොසථක්ඛන්ධකමත්තමෙව ධාරෙන්ති. තදාපි පරියත්ති අන්තරහිතා න හොති. යාව පන මනුස්සෙසු චාතුප්පදිකගාථාපි පවත්තති, තාව පරියත්ති අනන්තරහිතාව හොති. යදා සද්ධො පසන්නො රාජා හත්ථික්ඛන්ධෙ සුවණ්ණචඞ්කොටකම්හි සහස්සත්ථවිකං ඨපාපෙත්වා ‘‘බුද්ධෙහි කථිතං චාතුප්පදිකගාථං ජානන්තො ඉමං සහස්සං ගණ්හතූ’’ති නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා ගණ්හනකං අලභිත්වා ‘‘එකවාරං චරාපිතෙ නාම සුණන්තාපි හොන්ති අස්සුණන්තාපී’’ති යාවතතියං චරාපෙත්වා ගණ්හනකං අලභිත්වා රාජපුරිසා තං සහස්සත්ථවිකං පුන රාජකුලං පවෙසෙන්ති, තදා පරියත්ති අන්තරහිතා නාම හොති. ඉදං පරියත්තිඅන්තරධානං නාම.

කාලය ගතවත්ම විනය පිටකය ද ඉහළ සිට පිළිවෙළින් පිරිහෙයි. ප්‍රථමයෙන් පරිවාරය පිරිහෙයි. ඉන්පසු ඛන්ධකය ද, භික්ෂුණී විභංගය ද, මහා විභංගය ද පිරිහී යයි. එලෙස අනුපිළිවෙළින් පිරිහී අවසානයේ උපෝසථක්ඛන්ධකය පමණක් දරා ගනිති. එවිට ද පර්යාප්තිය අතුරුදහන් වී නැත. යම් තාක් මිනිසුන් අතර සතර පද ගාථාවක් හෝ පවතී ද, ඒ තාක් පර්යාප්තිය අතුරුදහන් වූවා නම් නොවේ. යම් කලෙක ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, රත්නත්‍රයෙහි පැහැදුණු රජකු ඇතෙකුගේ පිට මත රන් කරඬුවක කහවණු දහසක මල්ලක් තබවා “බුදුවරුන් වදාළ සතර පද ගාථාවක් දන්නා කෙනෙක් වේ නම් මේ කහවණු දහස ගනීවා” යි නුවර බෙර හැසිරවූ කල්හි, එය ගැනීමට කෙනෙකු නොලැබී, “එක් වරක් බෙර හැසිරවූ කල අසන්නෝ ද අසන්නට නොලැබෙන්නෝ ද වෙති” යි සලකා තෙවරක් දක්වා බෙර හැසිරවූවත් එය ගන්නා කෙනෙකු නොලැබී, රජපුරුෂයන් ඒ කහවණු දහසේ මල්ල නැවත රජ මැදුරට ගෙන ගිය කල්හි පර්යාප්තිය අතුරුදහන් වූවා නම් වෙයි. මෙය ‘පර්යාප්ති අන්තර්ධානය’ නම් වේ.

ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ චීවරග්ගහණං පත්තග්ගහණං සම්මිඤ්ජනපසාරණං ආලොකිතවිලොකිතං න පාසාදිකං හොති. නිගණ්ඨසමණා විය අලාබුපත්තං භික්ඛූ පත්තං අග්ගබාහාය පක්ඛිපිත්වා ආදාය විචරන්ති, එත්තාවතාපි ලිඞ්ගං අනන්තරහිතමෙව හොති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ පන කාලෙ අග්ගබාහතො ඔතාරෙත්වා හත්ථෙන වා සික්කාය වා ඔලම්බිත්වා විචරන්ති, චීවරම්පි රජනසාරුප්පං අකත්වා ඔට්ඨට්ඨිවණ්ණං කත්වා විචරන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රජනම්පි න හොති දසච්ඡින්දනම්පි ඔවට්ටිකවිජ්ඣනම්පි, කප්පමත්තං කත්වා වළඤ්ජෙන්ති. පුන ඔවට්ටිකං විජ්ඣිත්වා කප්පං න කරොන්ති. තතො උභයම්පි අකත්වා දසා ඡෙත්වා පරිබ්බාජකා විය චරන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ‘‘කො ඉමිනා අම්හාකං අත්ථො’’ති ඛුද්දකං කාසාවඛණ්ඩං හත්ථෙ වා ගීවාය වා බන්ධන්ති, කෙසෙසු වා අල්ලීයාපෙන්ති, දාරභරණං වා කරොන්තා කසිත්වා වපිත්වා ජීවිකං කප්පෙත්වා විචරන්ති. තදා දක්ඛිණං දෙන්තා සඞ්ඝං උද්දිස්ස එතෙසං දෙන්ති. ඉදං සන්ධාය භගවතා වුත්තං – ‘‘භවිස්සන්ති ඛො, පනානන්ද, අනාගතමද්ධානං ගොත්‍රභුනො කාසාවකණ්ඨා දුස්සීලා පාපධම්මා, තෙසු දුස්සීලෙසු සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං දස්සන්ති, තදාපාහං, ආනන්ද, සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං අසඞ්ඛෙය්‍යං [Pg.70] අප්පමෙය්‍යං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380). තතො ගච්ඡන්තෙ කාලෙ නානාවිධානි කම්මානි කරොන්තා ‘‘පපඤ්චො එස, කිං ඉමිනා අම්හාක’’න්ති කාසාවඛණ්ඩං ඡින්දිත්වා අරඤ්ඤෙ ඛිපන්ති. එතස්මිං කාලෙ ලිඞ්ගං අන්තරහිතං නාම හොති. කස්සපදසබලස්ස කිර කාලතො පට්ඨාය යොනකානං සෙතවත්ථං පාරුපිත්වා චරණං චාරිත්තං ජාතන්ති. ඉදං ලිඞ්ගඅන්තරධානං නාම.

කාලය ක්‍රමයෙන් ගතවන විට සිවුරු දැරීම, පාත්‍ර දැරීම, අත් පා හැකිලීම හා දිගු කිරීම මෙන්ම ඉදිරිපස හා දෙපස බැලීම යන ඉරියව් ශෝභමාන නොවන්නේය. නිගණ්ඨ ශ්‍රමණයන් මෙන් භික්ෂූහු ද පාත්‍රය බාහුවේ එල්ලාගෙන හැසිරෙති. එපමණකින්ම ශ්‍රමණ වේශය (ලිංගය) අතුරුදහන් නොවේ. තවදුරටත් කාලය ගතවන විට පාත්‍රය බාහුවෙන් ඉවතට ගෙන අතින් හෝ දැලක දමා එල්ලාගෙන හැසිරෙති. සිවුරු ද නියමිත පඬු නොගසා ඔටුවකුගේ පිටක පැහැය ඇතිව (දුර්වර්ණව) දරති. කාලය ගතවන විට පඬු ගැසීමක්, සිවුරු වාටි කැපීමක් හෝ මසන ලද ගැට්ටක් නොමැතිව කප්පබින්දුවක් පමණක් තබා පරිහරණය කරති. පසුව වාටියක් මැසීම හෝ කප්පබින්දු තැබීම ද නොකරති. ඉන්පසුව ඒ දෙකම නොකර සිවුරු වාටි කපා දමා පරිබ්‍රාජකයන් මෙන් හැසිරෙති. තවදුරටත් කාලය ගතවන විට “මේ සිවුරෙන් අපට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?” යැයි සිතා කුඩා සිවුරු කැබැල්ලක් අතේ හෝ බෙල්ලේ බැඳගනිති, නැතහොත් කෙස් කළඹේ දවටා ගනිති. අඹුදරුවන් පෝෂණය කරමින්, ගොවිතැන් බත් කරමින් ජීවත් වෙති. එකල්හි දායකයෝ සංඝයා උදෙසා ඔවුන්ට දන් දෙති. මෙය අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “ආනන්දය, අනාගතයෙහි ගෝත්‍රභූ වූ, ගෙලෙහි සිවුරු කැබැල්ලක් දරා සිටින, දුශ්ශීල වූ, පාපී ධර්මයන් ඇති මහණහු ඇති වන්නාහ. ඒ දුශ්ශීලයන් කෙරෙහි සංඝයා උදෙසා දන් දෙන්නාහ. ආනන්දය, එකල්හි පවා සංඝගත දක්ෂිණාව අසංඛ්‍ය වූ අප්‍රමාණ වූ ආනිශංස ඇති බව මම පවසමි.” ඉන්පසු කාලය ගතවන විට විවිධ වැඩකටයුතු කරමින් “මෙය කරදරයකි, මෙයින් අපට ඇති පල කුමක්ද?” කියා ඒ සිවුරු කැබැල්ල ද කපා වනයෙහි දමා යති. මෙසේ ශ්‍රමණ වේශය (ලිංගය) අතුරුදහන් වීම සිදුවේ. කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට යෝනකයන් (ග්‍රීකයන්) සුදු වත් හැඳ හැසිරීමේ සිරිත ඇති වූ බව කියනු ලැබේ. මෙය ශ්‍රමණ වේශය අතුරුදහන් වීම (ලිංග අන්තරධානය) නම් වේ.

ධාතුඅන්තරධානං පන එවං වෙදිතබ්බං – තීණි පරිනිබ්බානානි, කිලෙසපරිනිබ්බානං – ඛන්ධපරිනිබ්බානං, ධාතුපරිනිබ්බානන්ති. තත්ථ කිලෙසපරිනිබ්බානං බොධිපල්ලඞ්කෙ අහොසි, ඛන්ධපරිනිබ්බානං කුසිනාරායං, ධාතුපරිනිබ්බානං අනාගතෙ භවිස්සති. කථං? තතො තත්ථ තත්ථ සක්කාරසම්මානං අලභමානා ධාතුයො බුද්ධානං අධිට්ඨානබලෙන සක්කාරසම්මානලභනකට්ඨානං ගච්ඡන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සබ්බට්ඨානෙසු සක්කාරසම්මානො න හොති. සාසනස්ස හි ඔසක්කනකාලෙ ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ සබ්බා ධාතුයො සන්නිපතිත්වා මහාචෙතියං, තතො නාගදීපෙ රාජායතනචෙතියං, තතො බොධිපල්ලඞ්කං ගමිස්සන්ති. නාගභවනතොපි දෙවලොකතොපි බ්‍රහ්මලොකතොපි ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කමෙව ගමිස්සන්ති. සාසපමත්තාපි ධාතු අන්තරා න නස්සිස්සති. සබ්බා ධාතුයො මහාබොධිමණ්ඩෙ සන්නිපතිත්වා බුද්ධරූපං ගහෙත්වා බොධිමණ්ඩෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නබුද්ධසරීරසිරිං දස්සෙන්ති. ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණානි අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනානි බ්‍යාමප්පභාති සබ්බං පරිපුණ්ණමෙව හොති. තතො යමකපාටිහාරියදිවසෙ විය පාටිහාරියං කත්වා දස්සෙන්ති. තදා මනුස්සභූතසත්තො නාම තත්ථ ගතො නත්ථි, දසසහස්සචක්කවාළෙ පන දෙවතා සබ්බාව සන්නිපතිත්වා ‘‘අජ්ජ දසබලො පරිනිබ්බායති, ඉතොදානි පට්ඨාය අන්ධකාරං භවිස්සතී’’ති පරිදෙවන්ති. අථ ධාතුසරීරතො තෙජො සමුට්ඨාය තං සරීරං අපණ්ණත්තිකභාවං ගමෙති. ධාතුසරීරතො සමුට්ඨිතා ජාලා යාව බ්‍රහ්මලොකා උග්ගච්ඡිස්සති, සාසපමත්තාය සෙසායපි ධාතුයා සති එකජාලාව භවිස්සති. ධාතූසු පරියාදානං ගතාසු පච්ඡිජ්ජිස්සති. එවං මහන්තං ආනුභාවං දස්සෙත්වා ධාතුයො [Pg.71] අන්තරධායන්ති. තදා සන්නිපතිතා දෙවසඞ්ඝා බුද්ධානං පරිනිබ්බුතදිවසෙ විය දිබ්බගන්ධමාලාතූරියාදීහි සක්කාරං කත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා වන්දිත්වා ‘‘අනාගතෙ උප්පජ්ජනකං බුද්ධං පස්සිතුං ලභිස්සාම භගවා’’ති වත්වා සකසකට්ඨානමෙව ගච්ඡන්ති. ඉදං ධාතුඅන්තරධානං නාම.

ධාතු අන්තරධානය මෙසේ දත යුතුය. පරිනිර්වාණයෝ තිදෙනෙකි: ක්ලේශ පරිනිර්වාණය, ස්කන්ධ පරිනිර්වාණය සහ ධාතු පරිනිර්වාණයයි. ඒ අතුරින් ක්ලේශ පරිනිර්වාණය බෝධි පල්ලංකයේදී සිදු විය. ස්කන්ධ පරිනිර්වාණය කුසිනාරා නුවරදී සිදු විය. ධාතු පරිනිර්වාණය අනාගතයේදී සිදු වන්නේය. එය කෙසේද? පසුකාලීනව ඒ ඒ ස්ථානවලදී සත්කාර සම්මාන නොලබන ධාතූන් වහන්සේලා බුදුවරුන්ගේ අධිෂ්ඨාන බලයෙන් සත්කාර සම්මාන ලබන ස්ථානවලට වඩිනාහ. කාලය ගතවන විට සියලු තැන්හි සත්කාර සම්මාන නැති වී යයි. ශාසනය පිරිහෙන කල්හි මේ ලංකාද්වීපයෙහි සියලු ධාතූන් වහන්සේලා මහා චෛත්‍යයට රැස් වී, එතැනින් නාගදීපයේ රාජායතන චෛත්‍යයට ද, එතැනින් මහා බෝධි පල්ලංකයට ද වඩිනාහ. නාග ලෝකයෙන්, දේව ලෝකයෙන් හා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් ද ධාතූන් වහන්සේලා මහා බෝධි පල්ලංකයටම වඩිනාහ. අබ ඇටයක් තරම් වූ ධාතුවක් පවා අතරමගදී විනාශ නොවේ. සියලු ධාතූන් වහන්සේලා මහා බෝධි මණ්ඩපයේ රැස්ව බුද්ධ රූපයක් මවාගෙන බෝධි මණ්ඩපයෙහි පර්යංකයෙන් වැඩසිටින බුදු සිරිය දක්වති. දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන සහ ව්‍යාමප්‍රභා රැස් මාලාවන්ගෙන් සියල්ල පරිපූර්ණ වන්නේය. ඉන්පසු යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය පෑ දිනයෙහි මෙන් ප්‍රාතිහාර්ය දක්වති. එකල්හි එහි යන කිසිදු මනුෂ්‍යයෙකු නැත. දසදහසක් සක්වල දේවතාවෝ රැස්වී “අද දසබලයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාති, මෙතැන් සිට ලෝකය අන්ධකාර වනු ඇත” යැයි හඬා වැලපෙති. එකල්හි ධාතු ශරීරයෙන් තේජෝ ධාතුව පැනනැගී ඒ ශරීරය අත් පනත් නැති තත්ත්වයට (සම්පූර්ණයෙන්ම) දවාලයි. ධාතු ශරීරයෙන් පැනනගින ඒ ගිනි දැල බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා උඩට නගියි. අබ ඇටයක් තරම් වූ කුඩා ධාතුවක් පවතින තාක් එක් ගිනි දැලක්ම පවතී. ධාතූන් වහන්සේලා ගෙවී ගිය කල්හි ගින්න නිවී යයි. මෙසේ මහා ආනුභාවයක් දක්වා ධාතූන් වහන්සේලා අතුරුදහන් වෙති. එකල්හි රැස් වූ දේව සමූහයා බුදුවරුන්ගේ පිරිනිවන් පෑ දිනයේ මෙන් දිව්‍යමය සුවඳ මල් හා තුර්ය වාදනයෙන් සත්කාර කර, තෙවරක් ප්‍රදක්ෂිණා කොට වැඳ, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අනාගතයේ උපදින බුදුවරුන් දැකීමට අපට ලැබේවා” යැයි පවසා තම තමන්ගේ ස්ථාන කරා යති. මෙය ධාතු අන්තරධානය නම් වේ.

ඉමස්ස පඤ්චවිධස්ස අන්තරධානස්ස පරියත්තිඅන්තරධානමෙව මූලං. පරියත්තියා හි අන්තරහිතාය පටිපත්ති අන්තරධායති, පරියත්තියා ඨිතාය පටිපත්ති පතිට්ඨාති. තෙනෙව ඉමස්මිං දීපෙ චණ්ඩාලතිස්සමහාභයෙ සක්කො දෙවරාජා මහාඋළුම්පං මාපෙත්වා භික්ඛූනං ආරොචාපෙසි ‘‘මහන්තං භයං භවිස්සති, න සම්මා දෙවො වස්සිස්සති, භික්ඛූ පච්චයෙහි කිලමන්තා පරියත්තිං සන්ධාරෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති, පරතීරං ගන්ත්වා අය්‍යෙහි ජීවිතං රක්ඛිතුං වට්ටති. ඉමං මහාඋළුම්පං ආරුය්හ ගච්ඡථ, භන්තෙ. යෙසං එත්ථ නිසජ්ජට්ඨානං නප්පහොති, තෙ කට්ඨඛණ්ඩෙපි උරං ඨපෙත්වා ගච්ඡන්තු, සබ්බෙසම්පි භයං න භවිස්සතී’’ති. තදා සමුද්දතීරං පත්වා සට්ඨි භික්ඛූ කතිකං කත්වා ‘‘අම්හාකං එත්ථ ගමනකිච්චං නත්ථි, මයං ඉධෙව හුත්වා තෙපිටකං රක්ඛිස්සාමා’’ති තතො නිවත්තිත්වා දක්ඛිණමලයජනපදං ගන්ත්වා කන්දමූලපණ්ණෙහි ජීවිකං කප්පෙන්තා වසිංසු. කායෙ වහන්තෙ නිසීදිත්වා සජ්ඣායං කරොන්ති, අවහන්තෙ වාලිකං උස්සාරෙත්වා පරිවාරෙත්වා සීසානි එකට්ඨානෙ කත්වා පරියත්තිං සම්මසන්ති. ඉමිනා නියාමෙන ද්වාදස සංවච්ඡරානි සාට්ඨකථං තෙපිටකං පරිපුණ්ණං කත්වා ධාරයිංසු.

මෙම පස් වැදෑරුම් අතුරුදහන් වීමේ මූලය පරියත්ති අන්තරධානයම වේ. පරියත්තිය අතුරුදහන් වූ කල පටිපත්තිය ද අතුරුදහන් වේ. පරියත්තිය පවතින තාක් පටිපත්තිය ද පවතී. එබැවින්ම මේ ලක්දිව චණ්ඩාලතිස්ස මහා භය පැමිණි කල්හි, සක් දෙවිඳු මහා පහුරක් මවා භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙසේ සැළ කළේය: “ස්වාමීනි, මහා භයක් ඇති වනු ඇත. නිසි පරිදි වැසි නොලැබෙනු ඇත. භික්ෂූන් වහන්සේලා සිවුපසයෙන් පීඩා විඳිමින් පරියත්තිය ආරක්ෂා කිරීමට අපොහොසත් වනු ඇත. එබැවින් එතෙරට වැඩම කොට ජීවිත ආරක්ෂා කර ගැනීම සුදුසුය. ස්වාමීනි, මේ මහා පහුරට නැගී වඩිනු මැනවි. මෙහි වැඩසිටීමට ඉඩ මදි වන භික්ෂූන් වහන්සේලා ලී කොටවල හෝ පපුව තබාගෙන වඩිනු මැනවි. සියලු දෙනාටම අනතුරක් නොවනු ඇත.” එකල්හි මුහුදු වෙරළට පැමිණි සැට නමක් භික්ෂූහු කතිකාවක් කරගනිමින්, “අපට මෙතැනින් යාමේ අවශ්‍යතාවක් නැත, අපි මෙහිම නැවතී ත්‍රිපිටකය ආරක්ෂා කරන්නෙමු” යැයි එතැනින් හැරී දකුණු මලය ජනපදයට වැඩම කර අල, මුල් සහ කොළ වර්ග අනුභව කරමින් ජීවත් වූහ. ශරීරය ශක්තිමත්ව පවතින විට හිඳගෙන සජ්ඣායනා කළහ. ශරීරය දුර්වල වූ විට වැලි ගොඩවල් ගසා ඒවායේ හිස තබාගෙන පරියත්තිය මෙනෙහි කළහ. මේ ආකාරයෙන් වසර දොළසක් තිස්සේ අටුවා සහිත මුළු ත්‍රිපිටකයම සම්පූර්ණයෙන් ආරක්ෂා කර ගත්හ.

භයෙ වූපසන්තෙ සත්තසතා භික්ඛූ අත්තනො ගතට්ඨානෙ සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ එකක්ඛරම්පි එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අනාසෙත්වා ඉමමෙව දීපමාගම්ම කල්ලගාමජනපදෙ මණ්ඩලාරාමවිහාරං පවිසිංසු. ථෙරානං ආගමනප්පවත්තිං සුත්වා ඉමස්මිං දීපෙ ඔහීනා සට්ඨි භික්ඛූ ‘‘ථෙරෙ පස්සිස්සාමා’’ති ගන්ත්වා ථෙරෙහි සද්ධිං තෙපිටකං සොධෙන්තා එකක්ඛරම්පි එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අසමෙන්තං නාම න පස්සිංසු. තස්මිං ඨානෙ ථෙරානං අයං කථා උදපාදි ‘‘පරියත්ති නු ඛො සාසනස්ස මූලං, උදාහු පටිපත්තී’’ති. පංසුකූලිකත්ථෙරා ‘‘පටිපත්තිමූල’’න්ති ආහංසු, ධම්මකථිකා ‘‘පරියත්තී’’ති. අථ නෙ ථෙරා ‘‘තුම්හාකං ද්වින්නම්පි ජනානං වචනමත්තෙනෙව න කරොම, ජිනභාසිතං සුත්තං ආහරථා’’ති ආහංසු. සුත්තං ආහරිතුං න භාරොති ‘‘ඉමෙ ච, සුභද්ද[Pg.72], භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සාති (දී. නි. 2.214). පටිපත්තිමූලකං, මහාරාජ, සත්ථුසාසනං පටිපත්තිසාරකං. පටිපත්තියා ධරන්තාය තිට්ඨතී’’ති (මි. ප. 4.1.7) සුත්තං ආහරිංසු. ඉමං සුත්තං සුත්වා ධම්මකථිකා අත්තනො වාදඨපනත්ථාය ඉමං සුත්තං ආහරිංසු –

බිය සංසිඳුණු කල්හි, මුහුදින් එතෙර වී විදේශයන්හි වැඩසිටි සත්සියයක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන් වැඩසිටි ස්ථානයන්හිදී අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක ධර්මයේ එක් අකුරක් හෝ එක් ව්‍යඤ්ජනයක් පවා අඩුවක් වීමට ඉඩ නොතබා රැකගෙන, මේ ලංකාද්වීපයටම නැවත වැඩම කොට කල්ලගාම ජනපදයෙහි මණ්ඩලාරාම විහාරයට ඇතුළු වූහ. ඒ තෙරණුවන් වහන්සේලාගේ වැඩමවීම අසා මේ දිවයිනෙහිම ඉතිරිව සිටි සැටනමක් (60) පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා "ඒ තෙරණුවන් වහන්සේලා දකිමු" යැයි සිතා එහි ගොස් උන්වහන්සේලා සමඟ ත්‍රිපිටක ධර්මය සසඳා බැලූහ. එහිදී එක් අකුරක් හෝ ව්‍යඤ්ජනයක් පවා නොගැලපෙන තැනක් ඔවුහු නුදුටුවහ්ය. ඒ ස්ථානයෙහි තෙරණුවන් වහන්සේලා අතර මෙබඳු සාකච්ඡාවක් ඇති විය: "ශාසනයේ මූලය පරියප්තියද? නැතහොත් පටිපත්තියද?" යනුයි. පාංශුකූලික තෙරුන් වහන්සේලා "පටිපත්තියම මූලය වේ" යැයි පැවසූහ. ධර්මකථික තෙරුන් වහන්සේලා "පරියප්තියම මූලය වේ" යැයි පැවසූහ. එකල්හි එහි සිටි තෙරණුවන් වහන්සේලා "ඔබ වහන්සේලා දෙපිරිසගේ වචනයෙන් පමණක් අපි මෙය පිළි නොගනිමු, බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සූත්‍රයක් ගෙන හැර දක්වන්න" යැයි පැවසූහ. සූත්‍රයක් ගෙන හැර දැක්වීම අපහසු නොවේ යැයි පවසා පාංශුකූලික තෙරුන් වහන්සේලා "සුභද්දය, ඉදින් මේ භික්ෂූහු මනා කොට වාසය කරන්නාහු නම් ලෝකය රහතුන්ගෙන් හිස් නොවන්නේය" යන්නත්, "මහරජාණෙනි, බුද්ධ ශාසනය පටිපත්තිය මූලික කොට ඇත්තේය, පටිපත්තිය සාරය කොට ඇත්තේය, පටිපත්තිය පවතින තාක් ශාසනය පවතී" යන සූත්‍රයත් ගෙන හැර දැක්වූහ. මෙය අසා ධර්මකථික භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන්ගේ මතය තහවුරු කිරීම සඳහා මෙම සූත්‍රය ගෙන හැර දැක්වූහ:

‘‘යාව තිට්ඨන්ති සුත්තන්තා, විනයො යාව දිප්පති;

තාව දක්ඛන්ති ආලොකං, සූරියෙ අබ්භුට්ඨිතෙ යථා.

"යම්තාක් කල් සූත්‍ර දේශනාවන් පවතීද, විනය යම්තාක් කල් බබළයිද, ඒ තාක් කල් හිරු උදා වූ විට ආලෝකය දකින්නාක් මෙන් (ශාසන) ආලෝකය දකින්නාහ.

‘‘සුත්තන්තෙසු අසන්තෙසු, පමුට්ඨෙ විනයම්හි ච;

තමො භවිස්සති ලොකෙ, සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ යථා.

සූත්‍ර දේශනාවන් නැති කල්හි සහ විනය අමතක වී ගිය කල්හි, හිරු බැස ගිය විට මෙන් ලෝකයෙහි අඳුර ඇති වන්නේය.

‘‘සුත්තන්තෙ රක්ඛිතෙ සන්තෙ, පටිපත්ති හොති රක්ඛිතා;

පටිපත්තියං ඨිතො ධීරො, යොගක්ඛෙමා න ධංසතී’’ති.

සූත්‍ර දේශනාවන් ආරක්ෂා වී පවතින විට පටිපත්තියද ආරක්ෂා වේ. පටිපත්තියෙහි පිහිටි නුවණැත්තා සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු නිවනින් පිරිහෙන්නේ නැත."

ඉමස්මිං සුත්තෙ ආහටෙ පංසුකූලිකත්ථෙරා තුණ්හී අහෙසුං, ධම්මකථිකත්ථෙරානංයෙව වචනං පුරතො අහොසි. යථා හි ගවසතස්ස වා ගවසහස්සස්ස වා අන්තරෙ පවෙණිපාලිකාය ධෙනුයා අසති සො වංසො සා පවෙණි න ඝටීයති, එවමෙවං ආරද්ධවිපස්සකානං භික්ඛූනං සතෙපි සහස්සෙපි සංවිජ්ජමානෙ පරියත්තියා අසති අරියමග්ගපටිවෙධො නාම න හොති. යථා ච නිධිකුම්භියා ජානනත්ථාය පාසාණපිට්ඨෙ අක්ඛරෙසු ඨපිතෙසු යාව අක්ඛරානි ධරන්ති, තාව නිධිකුම්භි නට්ඨා නාම න හොති. එවමෙවං පරියත්තියා ධරමානාය සාසනං අන්තරහිතං නාම න හොතීති.

මෙම සූත්‍රය ගෙන හැර දැක්වූ කල්හි පාංශුකූලික තෙරුන් වහන්සේලා නිහඬ වූහ. ධර්මකථික තෙරුන් වහන්සේලාගේම වචනය ඉදිරියට පැමිණියේය. ගවයන් සියයක් හෝ දහසක් අතර පරම්පරාව රකින කිරි එළදෙනක් නැති වූ විට ඒ ගව වංශය හෝ පරම්පරාව අඛණ්ඩව නොපවතින්නාක් මෙන්, විදර්ශනා වඩන භික්ෂූන් වහන්සේලා සියයක් දහසක් වැඩ සිටියත්, පරියප්තිය නැති කල්හි ආර්ය මාර්ගාවබෝධය නම් වූ ධර්මය අවබෝධ නොවේ. තවද, නිදන් හෑරීම පහසු පිණිස ගල්තලාවක් මත අකුරු ලියා තැබූ විට ඒ අකුරු පවතින තාක් කල් නිධානය විනාශ වූවා යැයි නොකියන්නාක් මෙන්, පරියප්තිය පවතින තාක් කල් බුද්ධ ශාසනය අතුරුදන් වූවා යැයි නොකිය යුතු බව දත යුතුය.

දුතියපමාදාදිවග්ගවණ්ණනා.

දෙවන පමාදාදි වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

11. අධම්මවග්ගවණ්ණනා

11. අධර්ම වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

140. එකාදසමෙ වග්ගෙ අධම්මං අධම්මොතිආදීනි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

140. එකොළොස්වන වර්ගයෙහි 'අධම්මං අධම්මෝ' යනාදී දේ පෙර පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

අධම්මවග්ගවණ්ණනා.

අධර්ම වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

12. අනාපත්තිවග්ගවණ්ණනා

12. අනාපත්ති වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

150. ද්වාදසමෙ [Pg.73] පන අනාපත්තිං ආපත්තීතිආදීසු ‘‘අනාපත්ති අජානන්තස්ස අථෙය්‍යචිත්තස්ස නමරණාධිප්පායස්ස අනුල්ලපනාධිප්පායස්ස නමොචනාධිප්පායස්සා’’ති තත්ථ තත්ථ වුත්තා අනාපත්ති අනාපත්ති නාම, ‘‘ජානන්තස්ස ථෙය්‍යචිත්තස්සා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා ආපත්ති ආපත්ති නාම, පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා ලහුකාපත්ති නාම, ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා ගරුකාපත්ති නාම. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා දුට්ඨුල්ලාපත්ති නාම, පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා අදුට්ඨුල්ලාපත්ති නාම. ඡ ආපත්තික්ඛන්ධා සාවසෙසාපත්ති නාම, එකො පාරාජිකාපත්තික්ඛන්ධො අනවසෙසාපත්ති නාම. සප්පටිකම්මාපත්ති නාම සාවසෙසාපත්තියෙව, අප්පටිකම්මාපත්ති නාම අනවසෙසාපත්තියෙව. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

150. දොළොස්වන වර්ගයෙහි 'අනාපත්තිං ආපත්තිං' යනාදී තැන්හි "නොදන්නා තැනැත්තාට, සොර සිතක් නැති තැනැත්තාට, මරණාධිප්‍රාය නැති තැනැත්තාට, අන් අයට පැවසීමේ අදහසක් නැති තැනැත්තාට, බැඳීමෙන් මිදීමේ අදහසක් නැති තැනැත්තාට..." ආදී වශයෙන් ඒ ඒ ශික්ෂා පදයන්හි වදාළ ඇවැත් සිදු නොවීම 'අනාපත්ති' නම් වේ. "දන්නා වූ, සොර සිතින් යුත්..." යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ ඇවැත් 'ආපත්ති' නම් වේ. ඇවැත් කොටස් පහක් 'ලාමක (සැහැල්ලු) ඇවැත්' නම් වෙති. ඇවැත් කොටස් දෙකක් 'ගරුක (බරපතළ) ඇවැත්' නම් වෙති. ඇවැත් කොටස් දෙකක් 'දුකුළා ඇවැත්' නම් වෙති. ඇවැත් කොටස් පහක් 'අදුකුළා ඇවැත්' නම් වෙති. ඇවැත් කොටස් හයක් 'සාවශේෂ (පිළියම් කළ හැකි) ඇවැත්' නම් වෙති. පාරාජිකා ඇවැත් කොටස 'අනවශේෂ (පිළියම් කළ නොහැකි) ඇවැත්' නම් වේ. පිළියම් කළ හැකි ඇවැත් යනු සාවශේෂ ඇවැත්මය. පිළියම් කළ නොහැකි ඇවැත් යනු අනවශේෂ ඇවැත්මය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

අනාපත්තිවග්ගවණ්ණනා.

අනාපත්ති වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

13. එකපුග්ගලවග්ගවණ්ණනා

13. ඒකපුග්ගල වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

170. එකපුග්ගලවග්ගස්ස පඨමෙ එකපුග්ගලොති එකො පුග්ගලො. එත්ථ එකොති දුතියාදිපටික්ඛෙපත්ථො ගණනපරිච්ඡෙදො. පුග්ගලොති සම්මුතිකථා, න පරමත්ථකථා. බුද්ධස්ස හි භගවතො දුවිධා දෙසනා – සම්මුතිදෙසනා, පරමත්ථදෙසනා චාති. තත්ථ ‘‘පුග්ගලො සත්තො ඉත්ථී පුරිසො ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො දෙවො මාරො’’ති එවරූපා සම්මුතිදෙසනා, ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා ඛන්ධා ධාතූ ආයතනානි සතිපට්ඨානා’’ති එවරූපා පරමත්ථදෙසනා. තත්ථ භගවා යෙ සම්මුතිවසෙන දෙසනං සුත්වා අත්ථං පටිවිජ්ඣිත්වා මොහං පහාය විසෙසං අධිගන්තුං සමත්ථා, තෙසං සම්මුතිදෙසනං දෙසෙති. යෙ පන පරමත්ථවසෙන දෙසනං සුත්වා අත්ථං පටිවිජ්ඣිත්වා මොහං පහාය විසෙසමධිගන්තුං සමත්ථා, තෙසං පරමත්ථදෙසනං දෙසෙති.

170. ඒකපුග්ගල වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'එකපුග්ගලෝ' යනු එක් පුද්ගලයෙකි. මෙහි 'එකෝ' යන්නෙන් දෙවැන්නෙකු බැහැර කරන ගණනය කිරීමක් අදහස් කෙරේ. 'පුග්ගලෝ' යනු සම්මුති කථාවකි, පරමාර්ථ කථාවක් නොවේ. භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනාව සම්මුති දේශනාව සහ පරමාර්ථ දේශනාව යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි 'පුද්ගලයා, සත්වයා, ස්ත්‍රිය, පුරුෂයා, ක්ෂත්‍රියයා, බ්‍රාහ්මණයා, දෙවියා, මාරයා' යනාදී මෙබඳු වූ දේශනාවෝ සම්මුති දේශනා නම් වෙති. 'අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම, ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, සතිපට්ඨාන' යනාදී මෙබඳු වූ දේශනාවෝ පරමාර්ථ දේශනා නම් වෙති. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සත්වයෝ සම්මුති වශයෙන් දේශනාව අසා අර්ථය අවබෝධ කරගෙන මෝහය දුරු කොට විශේෂාධිගමයක් (මඟඵල) ලැබීමට සමත් වෙත්ද, ඔවුන්ට සම්මුති දේශනාව දේශනා කරති. යම් සත්වයෝ පරමාර්ථ වශයෙන් දේශනාව අසා අර්ථය අවබෝධ කරගෙන මෝහය දුරු කොට විශේෂාධිගමය ලැබීමට සමත් වෙත්ද, ඔවුන්ට පරමාර්ථ දේශනාව දේශනා කරති.

තත්‍රායං උපමා – යථා හි දෙසභාසාකුසලො තිණ්ණං වෙදානං අත්ථසංවණ්ණනකො ආචරියො යෙ දමිළභාසාය වුත්තෙ අත්ථං ජානන්ති, තෙසං දමිළභාසාය ආචික්ඛති. යෙ අන්ධභාසාදීසු අඤ්ඤතරාය භාසාය[Pg.74], තෙසං තාය තාය භාසාය. එවං තෙ මාණවකා ඡෙකං බ්‍යත්තං ආචරියමාගම්ම ඛිප්පමෙව සිප්පං උග්ගණ්හන්ති. තත්ථ ආචරියො විය බුද්ධො භගවා, තයො වෙදා විය කථෙතබ්බභාවෙ ඨිතානි තීණි පිටකානි, දෙසභාසාකොසල්ලමිව සම්මුතිපරමත්ථකොසල්ලං, නානාදෙසභාසා මාණවකා විය සම්මුතිපරමත්ථවසෙන පටිවිජ්ඣනසමත්ථා වෙනෙය්‍යසත්තා, ආචරියස්ස දමිළභාසාදිආචික්ඛනං විය භගවතො සම්මුතිපරමත්ථවසෙන දෙසනා වෙදිතබ්බා. ආහ චෙත්ථ –

එහි උපමාව මෙසේය: විවිධ ප්‍රදේශවල භාෂාවන්හි දක්ෂ වූ, වේදත්‍රයෙහි අර්ථ විවරණය කරන ආචාර්යවරයෙක්, යම් ශිෂ්‍යයෝ දමිළ භාෂාවෙන් පැවසූ විට අර්ථය වටහා ගනිත්ද, ඔවුන්ට දමිළ භාෂාවෙන් අර්ථය කියා දෙයි. යම් ශිෂ්‍යයෝ ආන්ධ්‍ර භාෂාදී වෙනත් භාෂාවන්ගෙන් අර්ථය වටහා ගනිත්ද, ඔවුන්ට ඒ ඒ භාෂාවන්ගෙන් කියා දෙයි. මෙසේ ඒ ශිෂ්‍යයෝ දක්ෂ හා වියත් ගුරුවරයෙකු වෙත පැමිණ වහාම ශිල්පය උගනිති. එහි ආචාර්යවරයා මෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේද, වේදත්‍රය මෙන් දේශනා කළ යුතු ත්‍රිපිටක ධර්මයද, ප්‍රදේශ බසෙහි දක්ෂතාව මෙන් සම්මුති-පරමාර්ථ දක්ෂතාවද, විවිධ ප්‍රදේශ බස දන්නා ශිෂ්‍යයන් මෙන් සම්මුති-පරමාර්ථ වශයෙන් අවබෝධ කරගත හැකි වෙනෙය්‍ය සත්වයන්ද, ආචාර්යවරයා දමිළ බසින් ඉගැන්වීම මෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්මුති-පරමාර්ථ වශයෙන් දේශනා කිරීමද දත යුතුය. මේ ගැන මෙසේද වදාළහ:

‘‘දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො;

සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නුපලබ්භති.

"කථිකයන් අතර උතුම් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සත්‍යයෝ දෙදෙනෙකු වදාළහ. එනම් සම්මුති සත්‍යය සහ පරමාර්ථ සත්‍යයයි. තුන්වන සත්‍යයක් සොයාගත නොහැක.

‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණා;

පරමත්ථවචනං සච්චං, ධම්මානං භූතකාරණා.

ලෝක සම්මුතිය හේතුවෙන් පැනවුණු සංකේත වචන සත්‍ය වේ. ධර්මතාවන්ගේ යථා ස්වභාවය හේතුවෙන් පරමාර්ථ වචන සත්‍ය වේ.

‘‘තස්මා වොහාරකුසලස්ස, ලොකනාථස්ස සත්ථුනො;

සම්මුතිං වොහරන්තස්ස, මුසාවාදො න ජායතී’’ති.

එබැවින් ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ, ලෝකනාථ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ සම්මුති වශයෙන් ව්‍යවහාර කළත් උන්වහන්සේට මුසාවාදයක් සිදු නොවේ."

අපිච අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා පුග්ගලකථං කථෙති – හිරොත්තප්පදීපනත්ථං, කම්මස්සකතාදීපනත්ථං, පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං, ආනන්තරියදීපනත්ථං, බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං, පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථං, දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං, ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථඤ්චාති. ‘‘ඛන්ධධාතුආයතනානි හිරියන්ති ඔත්තප්පන්තී’’ති හි වුත්තෙ මහාජනො න ජානාති, සම්මොහමාපජ්ජති, පටිසත්තු හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධධාතුආයතනානි හිරියන්ති ඔත්තප්පන්ති නාමා’’ති? ‘‘ඉත්ථී හිරියති ඔත්තප්පති, පුරිසො ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො දෙවො මාරො’’ති වුත්තෙ පන ජානාති, න සම්මොහමාපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති. තස්මා භගවා හිරොත්තප්පදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු අටක් නිසා පුද්ගල කථාව (පුද්ගලයන් පදනම් කරගත් දේශනා) වදාරන සේක. එනම්: හිරි-ඔතප් ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස ද, කර්මය ස්වකීය කරගත් බව (කම්මස්සකතා ඥානය) දැක්වීම පිණිස ද, ප්‍රත්‍යාත්ම පුරුෂකාරය (තමා විසින් ම කළ යුතු උත්සාහය) දැක්වීම පිණිස ද, ආනන්තර්ය කර්ම දැක්වීම පිණිස ද, බ්‍රහ්මවිහාර ධර්ම දැක්වීම පිණිස ද, පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය දැක්වීම පිණිස ද, දක්ඛිණා විශුද්ධිය (දානයේ පිරිසිදු බව) දැක්වීම පිණිස ද, සහ ලෝක සම්මුතිය බැහැර නොකිරීම පිණිස ද යනුවෙනි. “ස්කන්ධ, ධාතු හා ආයතනයෝ ලජ්ජා වෙති, භය වෙති” යි වදාළහොත් මහජනයා එය තේරුම් නොගනී, මුළාවට පත්වෙයි, “මේ ස්කන්ධ, ධාතු හා ආයතනයෝ ලජ්ජා වන්නේ හෝ භය වන්නේ කෙසේද?” යි විරුද්ධ වෙයි. එහෙත් “ස්ත්‍රිය ලජ්ජා වෙයි, භය වෙයි; පුරුෂයා, ක්ෂත්‍රියයා, බ්‍රාහ්මණයා, දෙවියා, මාරයා ලජ්ජා වෙයි, භය වෙයි” යනුවෙන් වදාළ කල්හි වටහා ගනී, මුළාවට පත් නොවේ, විරුද්ධ නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හිරි-ඔතප් ප්‍රකාශ කිරීමේ අරමුණින් පුද්ගල කථාව වදාරන සේක.

‘‘ඛන්ධා කම්මස්සකා, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා කම්මස්සකතාදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

“ස්කන්ධයෝ කර්මය ස්වකීය කොට ඇත්තාහ, ධාතූහු හා ආයතනයෝ කර්මය ස්වකීය කොට ඇත්තාහ” යි වදාළත් පූර්වෝක්ත ක්‍රමය ම අදාළ වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කර්මය ස්වකීය බව දැක්වීම පිණිස පුද්ගල කථාව වදාරන සේක.

‘‘වෙළුවනාදයො මහාවිහාරා ඛන්ධෙහි කාරාපිතා, ධාතූහි ආයතනෙහී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

“වේළුවනය ආදී මහා විහාරයන් ස්කන්ධයන් විසින් කරවන ලදී, ධාතූන් හා ආයතනයන් විසින් කරවන ලදී” යි වදාළත් එම ක්‍රමය ම අදාළ වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යාත්ම පුරුෂකාරය (පුද්ගලයාගේ ස්වෝත්සාහය) දැක්වීම පිණිස පුද්ගල කථාව වදාරන සේක.

‘‘ඛන්ධා [Pg.75] මාතරං ජීවිතා වොරොපෙන්ති, පිතරං, අරහන්තං, රුහිරුප්පාදකම්මං, සඞ්ඝභෙදකම්මං කරොන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා ආනන්තරියදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

“ස්කන්ධයෝ මව ජීවිතයෙන් තොර කරති, පියා සහ රහතන් වහන්සේ ජීවිතයෙන් තොර කරති, ලොහිත උප්පාදක කර්මය සහ සංඝභේද කර්මය කරති; ධාතූහු හා ආයතනයෝ එසේ කරති” යි වදාළත් එම ක්‍රමය ම අදාළ වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්තර්ය කර්ම දැක්වීම පිණිස පුද්ගල කථාව වදාරන සේක.

‘‘ඛන්ධා මෙත්තායන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

“ස්කන්ධයෝ මෙත් වඩති, ධාතූහු හා ආයතනයෝ මෙත් වඩති” යි වදාළත් පූර්වෝක්ත ක්‍රමය ම අදාළ වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රහ්මවිහාර ධර්මයන් දැක්වීම පිණිස පුද්ගල කථාව වදාරන සේක.

‘‘ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසමනුස්සරන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

“ස්කන්ධයෝ පෙර විසූ පිළිවෙළ (පෙර ආත්මයන්) සිහි කරති, ධාතූහු හා ආයතනයෝ සිහි කරති” යි වදාළත් එම ක්‍රමය ම අදාළ වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය දැක්වීම පිණිස පුද්ගල කථාව වදාරන සේක.

‘‘ඛන්ධා දානං පටිග්ගණ්හන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි මහාජනො න ජානාති, සම්මොහං ආපජ්ජති, පටිසත්තු හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධධාතුආයතනානි පටිග්ගණ්හන්ති නාමා’’ති? ‘‘පුග්ගලා පටිග්ගණ්හන්ති සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මො’’ති වුත්තෙ පන ජානාති, න සම්මොහං ආපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති. තස්මා භගවා දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

“ස්කන්ධයෝ දානය පිළිගනිති, ධාතූහු හා ආයතනයෝ දානය පිළිගනිති” යි වදාළහොත් මහජනයා එය වටහා නොගනී, මුළාවට පත්වෙයි, “මේ ස්කන්ධ, ධාතු හා ආයතන දානය පිළිගන්නවා යනු කුමක්දැයි” විරුද්ධ වෙයි. එහෙත් “සිල්වත් වූ කල්‍යාණ ධර්මයන්ගෙන් යුත් පුද්ගලයෝ දානය පිළිගනිති” යි වදාළ කල්හි වටහා ගනී, මුළාවට පත් නොවේ, විරුද්ධ නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දක්ඛිණා විශුද්ධිය (දානයේ පිරිසිදු බව) දැක්වීම පිණිස පුද්ගල කථාව වදාරන සේක.

ලොකසම්මුතිඤ්ච බුද්ධා භගවන්තො නප්පජහන්ති, ලොකසමඤ්ඤාය ලොකනිරුත්තියා ලොකාභිලාපෙ ඨිතායෙව ධම්මං දෙසෙන්ති. තස්මා භගවා ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙති.

බුදුරජාණන් වහන්සේලා ලෝක සම්මුතිය (ලෝක සම්මත ව්‍යවහාරය) බැහැර නොකරති. ලෝක සම්මුතියෙහි, ලෝක නිරුක්තියෙහි (භාෂා ව්‍යවහාරයෙහි) සහ ලෝක අභිලාපයෙහි (පොදු ජන වහරෙහි) පිහිටා ම ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝක සම්මුතිය බැහැර නොකිරීම පිණිස ද පුද්ගල කථාව වදාරන සේක.

ඉති එකො ච සො පුග්ගලො චාති එකපුග්ගලො. කෙනට්ඨෙන එකපුග්ගලො? අසදිසට්ඨෙන ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙන අසමසමට්ඨෙනාති. සො හි දසන්නං පාරමීනං පටිපාටියා ආවජ්ජනං ආදිං කත්වා බොධිසම්භාරගුණෙහි චෙව බුද්ධගුණෙහි ච සෙසමහාජනෙන අසදිසොති අසදිසට්ඨෙනපි එකපුග්ගලො. යෙ චස්ස තෙ ගුණා, තෙ සෙසසත්තානං ගුණෙහි විසිට්ඨාති ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙනපි එකපුග්ගලො. පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා සබ්බසත්තෙහි අසමා, තෙහි සද්ධිං අයමෙව එකො රූපකායගුණෙහි චෙව නාමකායගුණෙහි ච සමොති අසමසමට්ඨෙනපි එකපුග්ගලො.

මෙසේ ඔහු ඒක (තනි කෙනෙකු) වන බැවින් සහ පුද්ගලයෙකු ද වන බැවින් ‘ඒකපුද්ගල’ නම් වේ. කිනම් අර්ථයකින් ඒකපුද්ගල නම් වේ ද? අසදෘශ (සමාන කළ නොහැකි) අර්ථයෙන්, ගුණයෙන් විශිෂ්ට වූ අර්ථයෙන් සහ අසමසම අර්ථයෙනි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දස පාරමිතාවන් පිළිවෙළින් ආවර්ජනය කිරීම ආදිය මුල් කොට ගෙන, බෝධි සම්භාර ගුණයන්ගෙන් ද බුද්ධ ගුණයන්ගෙන් ද සෙසු මහජනයාට අසදෘශ (සමාන නොවන) වන බැවින් අසදෘශ අර්ථයෙන් ඒකපුද්ගල නම් වන සේක. උන්වහන්සේ සතු යම් ගුණ වෙත් ද, ඒවා සෙසු සත්ත්වයන්ගේ ගුණයන්ට වඩා විශිෂ්ට බැවින් ගුණවිශිෂ්ට අර්ථයෙන් ඒකපුද්ගල නම් වන සේක. පෙර වැඩසිටි සම්මා සම්බුදුවරු සියලු සත්ත්වයන්ට වඩා අසම (සමාන නොවන) වූහ. ඔවුන් හා සමව මේ එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නම ම රූපකාය ගුණයෙන් හා නාමකාය ගුණයෙන් සමාන වන බැවින් අසමසම අර්ථයෙන් ඒකපුද්ගල නම් වන සේක.

ලොකෙති තයො ලොකා – සත්තලොකො, ඔකාසලොකො, සඞ්ඛාරලොකොති. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.135-136) වුත්තා. තෙසු ඉධ සත්තලොකො අධිප්පෙතො. සත්තලොකෙ උප්පජ්ජමානොපි චෙස න දෙවලොකෙ, න බ්‍රහ්මලොකෙ, මනුස්සලොකෙයෙව උප්පජ්ජති. මනුස්සලොකෙපි [Pg.76] න අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ, ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජති. තත්‍රාපි න සබ්බට්ඨානෙසු.

‘ලෝකයෙහි’ යන්නෙහි ලෝක තුනකි; එනම් සත්ත්ව ලෝකය, ඕකාශ ලෝකය සහ සංස්කාර ලෝකයයි. ඒවා පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාව විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දක්වා ඇත. මෙහිදී සත්ත්ව ලෝකය අදහස් කෙරේ. සත්ත්ව ලෝකයෙහි උපදින මුත් උන්වහන්සේ දේව ලෝකයෙහි නූපදින සේක, බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නූපදින සේක, මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ම උපදින සේක. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ද වෙනත් සක්වළක නූපදින සේක, මේ සක්වළෙහි ම උපදින සේක. එහි ද සෑම තැනක ම නූපදින සේක.

‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො, තස්ස පරෙන මහාසාලා, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පුරත්ථිමදක්ඛිණාය දිසාය සල්ලවතී නාම නදී, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. දක්ඛිණාය දිසාය සෙතකණ්ණිකං නාම නිගමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පච්ඡිමාය දිසාය ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. උත්තරාය දිසාය උසීරද්ධජො නාම පබ්බතො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ’’ති (මහාව. 259) එවං පරිච්ඡින්නෙ ආයාමතො තියොජනසතෙ විත්ථාරතො අඩ්ඪතෙය්‍යයොජනසතෙ පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතෙ මජ්ඣිමදෙසෙ උප්පජ්ජති. න කෙවලඤ්ච තථාගතොව, පච්චෙකබුද්ධා අග්ගසාවකා අසීති මහාථෙරා බුද්ධමාතා බුද්ධපිතා චක්කවත්තී රාජා අඤ්ඤෙ ච සාරප්පත්තා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා එත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති.

“පෙරදිග දිශාවෙහි ගජංගල නම් නියම් ගමක් ඇත, එයින් එපිට මහා සාල වෘක්ෂයක් ඇත, එයින් ඔබ්බෙහි ඇත්තේ ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයෝ ය, මෙපිට මධ්‍ය දේශයයි. ගිනිකොන දිශාවෙහි සල්ලවතී නම් නදියක් ඇත, එයින් ඔබ්බෙහි ඇත්තේ ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයෝ ය, මෙපිට මධ්‍ය දේශයයි. දකුණු දිශාවෙහි සේතකණ්ණික නම් නියම් ගමක් ඇත, එයින් ඔබ්බෙහි ඇත්තේ ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයෝ ය, මෙපිට මධ්‍ය දේශයයි. බටහිර දිශාවෙහි ථූණ නම් බ්‍රාහ්මණ ග්‍රාමය ඇත, එයින් ඔබ්බෙහි ඇත්තේ ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයෝ ය, මෙපිට මධ්‍ය දේශයයි. උතුරු දිශාවෙහි උසීරද්ධජ නම් පර්වතයක් ඇත, එයින් ඔබ්බෙහි ඇත්තේ ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයෝ ය, මෙපිට මධ්‍ය දේශයයි” යනුවෙන් මෙසේ වෙන් කරන ලද, දිගින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පනහක් ද, වට ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වන මධ්‍ය දේශයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ උපදින සේක. තවද තථාගතයන් වහන්සේ පමණක් නොව, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ද, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද, බුද්ධ මාතාව ද, බුද්ධ පියාණෝ ද, සක්විති රජු ද සහ සාරප්‍රාප්ත වූ සෙසු බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියෝ ද මෙහි ම උපදිති.

උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජතීති ඉදං පන උභයම්පි විප්පකතවචනමෙව. උප්පජ්ජමානො බහුජනහිතාය උප්පජ්ජති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති එවං පනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවරූපඤ්චෙත්ථ ලක්ඛණං න සක්කා එතං අඤ්ඤෙන සද්දලක්ඛණෙන පටිබාහිතුං.

“උප්පජ්ජමානෝ උප්පජ්ජති” (උපදින්නේ උපදියි) යන පද දෙක ම අසම්පූර්ණ ක්‍රියාවක් හඟවන වචන වේ. මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: උන්වහන්සේ උපදින්නේ බොහෝ ජනයාගේ හිතසුව පිණිස ය, වෙනත් කරුණක් නිසා නොවේ. මෙහි ඇති මෙබඳු ලක්ෂණය වෙනත් ව්‍යාකරණ රීතියකින් බැහැර කළ නොහැක.

අපිච උප්පජ්ජමානො නාම, උප්පජ්ජති නාම, උප්පන්නො නාමාති අයමෙත්ථ භෙදො වෙදිතබ්බො. එස හි දීපඞ්කරපාදමූලතො පට්ඨාය ලද්ධබ්‍යාකරණො බුද්ධකාරකෙ ධම්මෙ පරියෙසන්තො දස පාරමියො දිස්වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා මයා පූරෙතබ්බා’’ති කතසන්නිට්ඨානො දානපාරමිං පූරෙන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. සීලපාරමී…පෙ… උපෙක්ඛාපාරමීති ඉමා දස පාරමියො පූරෙන්තොපි, දස උපපාරමියො පූරෙන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. දස පරමත්ථපාරමියො පූරෙන්තොපි උප්පජ්ජමානොව නාම. පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. අත්තත්ථචරියං ඤාතත්ථචරියං ලොකත්ථචරියං පූරයමානොපි උප්පජ්ජමානො නාම. කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි බුද්ධකාරකෙ ධම්මෙ මත්ථකං පාපෙන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. වෙස්සන්තරත්තභාවං පහාය [Pg.77] තුසිතපුරෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකා සත්තපණ්ණාසවස්සකොටියො තිට්ඨන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. දෙවතාහි යාචිතො පඤ්චමහාවිලොකිතං විලොකෙත්වා මහාමායාදෙවියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හන්තොපි, අනූනාධිකෙ දස මාසෙ ගබ්භවාසං වසන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. එකූනතිංස වස්සානි අගාරමජ්ඣෙ තිට්ඨන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං දිස්වා රාහුලභද්දස්ස ජාතදිවසෙ ඡන්නසහායො කණ්ඩකං වාහනවරං ආරුය්හ නික්ඛමන්තොපි උප්පජ්ජමානොව නාම. තීණි රජ්ජානි අතික්කමන්තොපි අනොමානදීතීරෙ පබ්බජන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. ඡබ්බස්සානි මහාපධානං කරොන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. පරිපක්කගතෙ ඤාණෙ ඔළාරිකාහාරං ආහරන්තොපි උප්පජ්ජමානොව නාම. සායන්හසමයෙ විසාඛපුණ්ණමාය මහාබොධිමණ්ඩං ආරුය්හ මාරබලං විධමෙත්වා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං පරිසොධෙත්වා පච්ඡිමයාමසමනන්තරෙ ද්වාදසඞ්ගං පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමපටිලොමතො සම්මසිත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිවිජ්ඣන්තොපි උප්පජ්ජමානොව නාම. සොතාපත්තිඵලක්ඛණෙපි සකදාගාමිමග්ගක්ඛණෙපි සකදාගාමිඵලක්ඛණෙපි අනාගාමිමග්ගක්ඛණෙපි අනාගාමිඵලක්ඛණෙපි උප්පජ්ජමානොව නාම. අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ පන උප්පජ්ජති නාම. අරහත්තඵලක්ඛණෙ උප්පන්නො නාම. බුද්ධානං හි සාවකානං විය න පටිපාටියා ඉද්ධිවිධඤාණාදීනි උප්පජ්ජන්ති, සහෙව පන අරහත්තමග්ගෙන සකලොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදි ගුණරාසි ආගතොව නාම හොති. තස්මා තෙ නිප්ඵත්තසබ්බකිච්චත්තා අරහත්තඵලක්ඛණෙ උප්පන්නා නාම හොන්ති. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ අරහත්තඵලක්ඛණංයෙව සන්ධාය ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වෙදිතබ්බො, උප්පන්නො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො.

තවද, 'උපදින්නේ' (uppajjamāno), 'උපදී' (uppajjati), 'උපන්නේ' (uppanno) යන මෙහි ඇති ප්‍රභේදය මෙසේ දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාදමූලයේ සිට නියත විවරණ ලබා, බුද්ධකාරක ධර්මයන් සොයමින් දස පාරමිතාවන් දැක, 'මා විසින් මේ ධර්මයන් පූරණය කළ යුතුය' යන අධිෂ්ඨානය ඇති කරගෙන, දාන පාරමිතාව පුරන කාලයෙහි පවා උන්වහන්සේ 'උපදින්නේ' නම් වේ. සීල පාරමිතාව... පෙ... උපේක්ෂා පාරමිතාව යන මේ දස පාරමිතාවන් පුරන කල්හි ද, දස උප පාරමිතාවන් පුරන කල්හි ද 'උපදින්නේ' නම් වේ. දස පරමත්ථ පාරමිතාවන් පුරන කල්හි ද 'උපදින්නේම' නම් වේ. පංච මහා පරිත්‍යාගයන් සිදුකරන කල්හි ද 'උපදින්නේ' නම් වේ. ආත්මත්ථ චරියාව, ඥාතත්ථ චරියාව, ලෝකත්ථ චරියාව පුරන කල්හි ද 'උපදින්නේ' නම් වේ. සාරසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි බුද්ධකාරක ධර්මයන් මස්තකප්‍රාප්ත කරන (පරිපූර්ණ කරන) කල්හි ද 'උපදින්නේ' නම් වේ. වෙස්සන්තර ආත්මභාවය අතහැර තුසිත පුරයෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ගෙන, වර්ෂ පන්සිය හැත්තෑ කෝටි සැට ලක්ෂයක් එහි වසන කල්හි ද 'උපදින්නේ' නම් වේ. දේවතාවන්ගේ ආරාධනයෙන් පංච මහා විලෝකනයන් බලා, මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ගන්නා කල්හි ද, අඩු වැඩි නොවූ දස මසක් කුසෙහි වසන කල්හි ද 'උපදින්නේ' නම් වේ. විසිනව වසරක් ගිහිගෙයි වසන කල්හි ද 'උපදින්නේ' නම් වේ. කාමයන්හි ආදීනව ද, නෙක්ඛම්මයෙහි ආනිසංස ද දැක, රාහුල කුමරු උපන් දිනයෙහි ඡන්න ඇමති සමඟ කන්ථක අස් රජු පිට නැගී මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කරන කල්හි ද 'උපදින්නේම' නම් වේ. රජදහන් තුනක් ඉක්මවා ගොස් අනෝමා නදී තීරයෙහි පැවිදි වන කල්හි ද 'උපදින්නේ' නම් වේ. සය වසරක් මුළුල්ලෙහි මහා පධන් වීර්යය කරන කල්හි ද 'උපදින්නේ' නම් වේ. ඥානය මෝරා ගිය කල්හි ඕලාරික ආහාර වළඳන කල්හි ද 'උපදින්නේම' නම් වේ. වෙසක් පුන් පොහෝ දින සන්ධ්‍යා භාගයෙහි මහා බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කොට, මාර සේනාව පරාජය කර, ප්‍රථම යාමයෙහි පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය ලබා, මධ්‍යම යාමයෙහි දිබ්බචක්ඛු ඥානය පිරිසිදු කර, පශ්චිම යාමයට අනතුරුව අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ද්වාදසාංග පටිච්චසමුප්පාදය මෙනෙහි කර සෝවාන් මග අවබෝධ කරන කල්හි ද 'උපදින්නේම' නම් වේ. සෝවාන් ඵල ක්ෂණයෙහි ද, සකෘදාගාමී මාර්ග ක්ෂණයෙහි ද, සකෘදාගාමී ඵල ක්ෂණයෙහි ද, අනාගාමී මාර්ග ක්ෂණයෙහි ද, අනාගාමී ඵල ක්ෂණයෙහි ද 'උපදින්නේම' නම් වේ. අර්හත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි දී වනාහි 'උපදී' නම් වේ. අර්හත් ඵල ක්ෂණයෙහි දී 'උපන්නේ' නම් වේ. සැබවින්ම, බුදුරජාණන් වහන්සේලාට ශ්‍රාවකයන්ට මෙන් අනුපිළිවෙලින් ඉද්ධිවිධ ඥානාදිය පහළ නොවේ; අර්හත් මාර්ගය සමඟම සකල වූ සර්වඥතා ඥානාදී ගුණ සමූහය උන්වහන්සේලා තුළ පහළ වූයේම වෙයි. එබැවින් සියලු කටයුතු නිම කළ බැවින්, අර්හත් ඵල ක්ෂණයෙහි උන්වහන්සේලා 'උපන්නේ' නම් වෙති. මේ සූත්‍රයෙහි ද අර්හත් ඵල ක්ෂණයම අදහස් කරමින් 'උපදී' යන්න දත යුතුය. 'උපන්නේ වෙයි' යන්න මෙහි අර්ථයයි.

බහුජනහිතායාති මහාජනස්ස හිතත්ථාය උප්පජ්ජති. බහුජනසුඛායාති මහාජනස්ස සුඛත්ථාය උප්පජ්ජති. ලොකානුකම්පායාති සත්තලොකස්ස අනුකම්පං පටිච්ච උප්පජ්ජති. කතරසත්තලොකස්සාති? යො තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා අමතපානං පිවිත්වා ධම්මං පටිවිජ්ඣි, තස්ස. භගවතා හි මහාබොධිමණ්ඩෙ සත්තසත්තාහං වීතිනාමෙත්වා බොධිමණ්ඩා ඉසිපතනං ආගම්ම ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බා’’ති [Pg.78] ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තෙ (මහාව. 13; සං. නි. 5.1081) දෙසිතෙ ආයස්මතා අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරෙන සද්ධිං අට්ඨාරසකොටිසඞ්ඛා බ්‍රහ්මානො අමතපානං පිවිංසු, එතස්ස සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය උප්පන්නො. පඤ්චමදිවසෙ අනත්තලක්ඛණසුත්තන්තපරියොසානෙ (මහාව. 20; සං. නි. 3.59) පඤ්චවග්ගියා ථෙරා අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු, එතස්සපි සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය උප්පන්නො. තතො යසදාරකප්පමුඛෙ පඤ්චපණ්ණාස පුරිසෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි, තතො කප්පාසිකවනසණ්ඩෙ තිංස භද්දවග්ගියෙ තයො මග්ගෙ ච තීණි ඵලානි ච සම්පාපෙසි, එතස්සපි සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය උප්පන්නො. ගයාසීසෙ ආදිත්තපරියායසුත්තපරියොසානෙ (මහාව. 54) ජටිලසහස්සං අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි, තාලට්ඨිවනෙ බිම්බිසාරප්පමුඛා එකාදස නහුතා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු, එකං නහුතං සරණෙසු පතිට්ඨිතං. තිරොකුට්ටඅනුමොදනාවසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සෙහි අමතපානං පීතං. සුමනමාලාකාරසමාගමෙ චතුරාසීතියා ච. ධනපාලකසමාගමෙ දසහි පාණසහස්සෙහි, ඛදිරඞ්ගාරජාතකසමාගමෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සෙහි, ජම්බුකආජීවකසමාගමෙ චතුරාසීතියා ච. ආනන්දසෙට්ඨිසමාගමෙ චතුරාසීතියා ච පාණසහස්සෙහි අමතපානං පීතං. පාසාණකචෙතියෙ පාරායනසුත්තන්තකථාදිවසෙ චුද්දස කොටියො අමතපානං පිවිංසු. යමකපාටිහාරියදිවසෙ වීසති පාණකොටියො, තාවතිංසභවනෙ පණ්ඩුකම්බලසිලාය නිසීදිත්වා මාතරං කායසක්ඛිං කත්වා සත්තප්පකරණං අභිධම්මං දෙසෙන්තස්ස අසීති පාණකොටියො, දෙවොරොහනෙ තිංස පාණකොටියො, සක්කපඤ්හසුත්තන්තෙ අසීති දෙවතාසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. මහාසමයසුත්තන්තෙ මඞ්ගලසුත්තන්තෙ චූළරාහුලොවාදෙ සමචිත්තපටිපදායාති ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු අභිසමයං පත්තසත්තානං පරිච්ඡෙදො නත්ථි. එතස්සපි සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය උප්පන්නොති. යාවජ්ජදිවසා ඉතො පරං අනාගතෙ ච සාසනං නිස්සාය සග්ගමොක්ඛමග්ගෙ පතිට්ඨහන්තානං වසෙනාපි අයමත්ථො වෙදිතබ්බො.

'බහුජනහිතාය' යනු මහා ජනයාගේ හිතසුව පිණිස උපදී යන්නයි. 'බහුජනසුඛාය' යනු මහා ජනයාගේ සැපය පිණිස උපදී යන්නයි. 'ලෝකානුකම්පාය' යනු සත්ව ලෝකය කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් උපදී යන්නයි. කවර සත්ව ලෝකයක් කෙරෙහි ද යත්? තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර, අමෘත පානය (නිවන) බී, ධර්මය අවබෝධ කරගත්තා වූ සත්ව ලෝකය කෙරෙහි අනුකම්පාවෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා බෝධි මණ්ඩපයෙහි සත් සතිය ගත කර, එතැනින් ඉසිපතනයට වැඩම කොට, 'මහණෙනි, පැවිද්දකු විසින් සේවනය නොකළ යුතු අන්ත දෙකකි' යනුවෙන් ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ කල්හි, ආයුෂ්මත් අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ සමඟ දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයෝ අමෘත පානය කළහ. මේ සත්ව ලෝකයාට අනුකම්පාවෙන් උන්වහන්සේ උපන් සේක. පස්වන දිනයෙහි අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය අවසානයෙහි පංචවග්ගිය තෙරුන් වහන්සේලා අර්හත් භාවයෙහි පිහිටියහ; මේ සත්ව ලෝකයාට අනුකම්පාවෙන් ද උන්වහන්සේ උපන් සේක. ඉන්පසු යස කුලපුත්‍රයා ප්‍රමුඛ පනස් පස් දෙනෙකු අර්හත් භාවයෙහි පිහිටුවූ සේක; ඉන්පසු කප්පාසික වනයෙහි දී තිස් දෙනෙකු වූ භද්දවග්ගිය කුමාරවරුන් මාර්ග තුනකට හා ඵල තුනකට පත් කළ සේක. මේ සත්ව ලෝකයාට අනුකම්පාවෙන් ද උන්වහන්සේ උපන් සේක. ගයාසීසයෙහි දී ආදිත්තපරියාය සූත්‍රය අවසානයෙහි දහසක් ජටිලයන් අර්හත් භාවයෙහි පිහිටුවූ සේක. තාලට්ඨි වනයෙහි දී බිම්බිසාර රජු ප්‍රමුඛ එකොළොස් නහුතයක් බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියෝ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ; එක් නහුතයක් සරණාගමනයෙහි පිහිටියහ. තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍ර අනුමෝදනාව අවසානයෙහි අසූහාරදහසක් සත්වයෝ අමෘත පානය කළහ. සුමන මල්කරු හමුවූ අවස්ථාවේ දී අසූහාරදහසක් ද, ධනපාල (නාලාගිරි) හමුවූ අවස්ථාවේ දී දසදහසක් ද, ඛදිරංගාර ජාතක දේශනාවේ දී අසූහාරදහසක් ද, ජම්බුක ආජීවකයා හමුවූ අවස්ථාවේ දී අසූහාරදහසක් ද, ආනන්ද සිටුවරයා හමුවූ අවස්ථාවේ දී අසූහාරදහසක් සත්වයෝ ද අමෘත පානය කළහ. පාසාණක චේතියේ දී පාරායන සූත්‍ර දේශනා දිනයෙහි දහහතර කෝටියක් අමෘත පානය කළහ. යමක මහා ප්‍රාතිහාර්ය දිනයෙහි විසි කෝටියක් ද, තව්තිසා භවනයෙහි පණ්ඩුකම්බල සෛලාසනයෙහි වැඩ හිඳ මෑණියන් වූ තේවාත්මය සාක්ෂි කොට සප්ත ප්‍රකරණ අභිධර්මය දේශනා කරන කල්හි අසූ කෝටියක් ද, දේවෝරෝහණයේ දී තිස් කෝටියක් ද, සක්කපඤ්හ සූත්‍ර දේශනාවේ දී අසූදහසක් දේවතාවෝ අමෘත පානය කළහ. මහාසමය සූත්‍රය, මංගල සූත්‍රය, චූළරාහුලෝවාද සූත්‍රය, සමචිත්තපටිපදා සූත්‍රය යන මේ කරුණු හතරේ දී ධර්මාවබෝධය ලැබූ සත්වයන්ගේ ප්‍රමාණය මෙතෙකැයි කිව නොහැක. මේ සත්ව ලෝකයාට අනුකම්පාවෙන් උන්වහන්සේ උපන් සේක. අද දවස දක්වා ද, මෙයින් මතු අනාගතයෙහි ද ශාසනය නිශ්‍රය කරගෙන ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගයන්හි පිහිටන සත්වයන්ගේ අනුසාරයෙන් ද මේ අර්ථය දත යුතුය.

දෙවමනුස්සානන්ති න කෙවලං දෙවමනුස්සානංයෙව, අවසෙසානං නාගසුපණ්ණාදීනම්පි අත්ථාය හිතාය සුඛායෙව උප්පන්නො. සහෙතුකපටිසන්ධිකෙ පන [Pg.79] මග්ගඵලසච්ඡිකිරියාය භබ්බෙ පුග්ගලෙ දස්සෙතුං එතං වුත්තං. තස්මා එතෙසම්පි අත්ථාය හිතාය සුඛායෙව උප්පන්නොති වෙදිතබ්බො.

"දේවමනුස්සානං" (දෙවි මිනිසුන්ගේ) යනු හුදෙක් දෙවි මිනිසුන් සඳහාම පමණක් නොව, ඉතිරි නාග සුපර්ණාදීන්ගේ ද ලෞකික ලෝකෝත්තර අභිවෘද්ධිය පිණිස, හිතසුව පිණිසම බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක. එහෙත් සහෙතුක ප්‍රතිසන්ධියෙන් යුතුව මගපල සාක්ෂාත් කිරීමට භව්‍ය වූ පුද්ගලයන් දැක්වීම පිණිස මෙසේ "දෙවි මිනිසුන්ගේ" යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් මොවුන්ගේ ද (නාග සුපර්ණාදීන්ගේ ද) අර්ථය පිණිස, හිතසුව පිණිසම බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් බව දත යුතුය.

කතමො එකපුග්ගලොති අයං පුච්ඡා. පුච්ඡා ච නාමෙසා පඤ්චවිධා හොති – අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා, දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා, විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා, අනුමතිපුච්ඡා, කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති.

"කතමො ඒකපුග්ගලො" (ඒ එක් පුද්ගලයා කවරේද?) යන්න ප්‍රශ්නයකි. ප්‍රශ්නය නම් පස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: නොදුටු දේ හෙළි කිරීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනා පුච්ඡා), දුටු දේ සැසඳීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා), සැකය දුරු කිරීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (විමතිච්ඡේදනා පුච්ඡා), අනුමැතිය ලබා ගැනීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අනුමති පුච්ඡා) සහ කරුණු පැහැදිලි කිරීමේ කැමැත්තෙන් අසන ප්‍රශ්නය (කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා) යනුවෙනි.

තාසං ඉදං නානත්තං – කතමා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අභාවිතං. තස්ස ඤාණාය දස්සනාය තුලනාය තීරණාය විභූතත්ථාය විභාවනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා.

ඒ ප්‍රශ්නයන්හි ඇති වෙනස මෙසේය: නොදුටු දේ හෙළි කිරීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනා පුච්ඡා) යනු කවරේද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් නොදන්නා ලද්දේ ද, නුවණැසින් නොදක්නා ලද්දේ ද, නුවණින් මැන හෝ පිරික්සා නොබලන ලද්දේ ද, අවබෝධ නොවන ලද්දේ ද, වඩන ලද්දේ ද නොවේද; ඒ ලක්ෂණය දැනගනු පිණිස, දක්නට, මැනීමට, පිරික්සීමට, ප්‍රකට කර ගැනීමට සහ අවබෝධ කර ගනු පිණිස ප්‍රශ්න විමසයි නම්, මෙය අදිට්ඨජෝතනා පුච්ඡා නම් වේ.

කතමා දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං. සො අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා.

දුටු දේ සැසඳීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා) යනු කවරේද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් දන්නා ලද්දේ, නුවණැසින් දක්නා ලද්දේ, නුවණින් මනින ලද්දේ, පිරික්සන ලද්දේ සහ ප්‍රකට කරන ලද්දේ වේද; ඒ පුද්ගලයා සෙසු පණ්ඩිතයන් සමඟ සැසඳීම පිණිස ප්‍රශ්න විමසයි නම්, මෙය දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා නම් වේ.

කතමා විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා? පකතියා සංසයපක්ඛන්තො හොති විමතිපක්ඛන්තො ද්වෙළ්හකජාතො ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති. සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා.

සැකය දුරු කිරීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (විමතිච්ඡේදනා පුච්ඡා) යනු කවරේද? ස්වභාවයෙන්ම "මෙසේ දෝ, මෙසේ නොවේ දෝ, කුමක් දෝ, කෙසේ දෝ" යනාදී වශයෙන් සැකයට පත්ව, දොගියාවෙන් යුක්තව සිටින තැනැත්තා ඒ සැකය දුරු කර ගැනීම පිණිස ප්‍රශ්න විමසයි නම්, මෙය විමතිච්ඡේදනා පුච්ඡා නම් වේ.

කතමා අනුමතිපුච්ඡා? භගවා හි භික්ඛූනං අනුමතියා පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු ඛො තං සමනුපස්සිතුං එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’ති, අයං අනුමතිපුච්ඡා.

අනුමැතිය ලබා ගැනීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අනුමති පුච්ඡා) යනු කවරේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ගේ අනුමැතිය ඇතිව ප්‍රශ්න විමසන සේක: "මහණෙනි, ඒ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? රූපය නිත්‍ය ද අනිත්‍ය ද?" "ස්වාමීනි, අනිත්‍යය." "යමක් අනිත්‍ය ද, එය දුකක් ද සැපක් ද?" "ස්වාමීනි, දුකකි." "යමක් අනිත්‍ය වූ, දුක් වූ, වෙනස් වන සුලු වූයේ ද, එය 'මේ මාගේය, මේ මම වෙමි, මේ මාගේ ආත්මයයි' කියා (තණ්හා, මාන, දිට්ඨි වශයෙන්) දැකීම සුදුසු ද?" "ස්වාමීනි, එය සුදුසු නොවේ." මෙය අනුමති පුච්ඡා නම් වේ.

කතමා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා? භගවා භික්ඛූනං කථෙතුකම්‍යතාය පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො’’ති? අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති.

කරුණු පැහැදිලි කිරීමේ කැමැත්තෙන් අසන ප්‍රශ්නය (කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා) යනු කවරේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු වදාළ යුතු ය යන අදහසින් යුතුව භික්ෂූන්ගෙන් ප්‍රශ්න විමසන සේක: "මහණෙනි, මේ සතර සතිපට්ඨානයෝ වෙති. ඒ සතර කවරහුද?" මෙය කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා නම් වේ.

තත්ථ බුද්ධානං පුරිමා තිස්සො පුච්ඡා නත්ථි. කස්මා? බුද්ධානං හි තීසු අද්ධාසු කිඤ්චි සඞ්ඛතං අද්ධාවිමුත්තං වා අසඞ්ඛතං අදිට්ඨං අජානිතං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං නාම නත්ථි, තස්මා තෙසං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා නත්ථි. යං පන භගවතා අත්තනො ඤාණෙන පටිවිද්ධං, තස්ස අඤ්ඤෙන සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා සද්ධිං සංසන්දනකිච්චං [Pg.80] නත්ථි. තෙනස්ස දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා නත්ථි. යස්මා පනෙස අකථංකථී තිණ්ණවිචිකිච්ඡො සබ්බධම්මෙසු විහතසංසයො, තෙනස්ස විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා නත්ථි. ඉතරා පන ද්වෙ පුච්ඡා භගවතො අත්ථි, තාසු අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති වෙදිතබ්බා.

එහි බුදුවරුන් හට මුල් ප්‍රශ්න වර්ග තුන නැත. ඒ මන්ද? බුදුවරුන් හට තුන් කාලයෙහි වූ යම් සංඛත ධර්මයක් හෝ කාලත්‍රයෙන් මිදුණු අසංඛත ධර්මයක් වේද, එය නුවණින් නොදක්නා ලද, නොදන්නා ලද, නොපිරික්සන ලද හෝ අවබෝධ නොවන ලදැයි කියා කිසිවක් නැත. එබැවින් උන්වහන්සේලාට අදිට්ඨජෝතනා පුච්ඡා නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය ඥානයෙන් යම් ධර්මයක් අවබෝධ කළ සේක් ද, එය වෙනත් ශ්‍රමණයකු, බ්‍රාහ්මණයකු, දෙවියකු, මාරයකු හෝ බ්‍රහ්මයකු සමඟ සැසඳීමේ අවශ්‍යතාවක් උන්වහන්සේට නැත. එබැවින් උන්වහන්සේට දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා නැත. උන්වහන්සේ සැක රහිත වූ, සැකයෙන් එතර වූ, සියලු ධර්මයන්හි දුරු කළ සැක ඇති බැවින් උන්වහන්සේට විමතිච්ඡේදනා පුච්ඡා නැත. එහෙත් සෙසු ප්‍රශ්න දෙවර්ගය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇත. මෙහි විමසන ලද ප්‍රශ්නය කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා බව දත යුතුය.

ඉදානි තාය පුච්ඡාය පුට්ඨං එකපුග්ගලං විභාවෙන්තො තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධොති ආහ. තත්ථ තථාගතොති අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො – තථා ආගතොති තථාගතො, තථා ගතොති තථාගතො, තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො, තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො, තථදස්සිතාය තථාගතො, තථවාදිතාය තථාගතො, තථාකාරිතාය තථාගතො, අභිභවනට්ඨෙන තථාගතොති.

දැන් එම ප්‍රශ්නයෙන් විමසන ලද එක් පුද්ගලයා ප්‍රකට කරමින් "තථාගත, අරහන්ත, සම්මා සම්බුද්ධ" යැයි වදාළ සේක. එහි "තථාගත" යන පදයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු අටක් නිසා තථාගත නම් වන සේක. එනම්: පෙර බුදුවරුන් මෙන්ම පැමිණි බැවින්; පෙර බුදුවරුන් මෙන්ම වැඩි බැවින්; යථාභූත ලක්ෂණයන්ට පැමිණි බැවින්; සත්‍ය ධර්මයන් තත් වූ පරිද්දෙන් අවබෝධ කළ බැවින්; සත්‍යයම දක්නා සුලු බැවින්; සත්‍යයම වදාරන බැවින්; වදාරන පරිද්දෙන්ම ක්‍රියා කරන බැවින්; සියල්ල මැඩ පවත්වා සිටින (අභිභවනය කරන) අර්ථයෙන් තථාගත නම් වන සේක.

කථං භගවා තථා ආගතොති තථාගතො? යථා සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපන්නා පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා ආගතා, යථා විපස්සී භගවා ආගතො, යථා සිඛී භගවා, යථා වෙස්සභූ භගවා, යථා කකුසන්ධො භගවා, යථා කොණාගමනො භගවා, යථා කස්සපො භගවා ආගතොති. කිං වුත්තං හොති? යෙන අභිනීහාරෙන එතෙ භගවන්තො ආගතා, තෙනෙව අම්හාකම්පි භගවා ආගතො. අථ වා යථා විපස්සී භගවා…පෙ… යථා කස්සපො භගවා දානපාරමිං පූරෙත්වා, සීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤාවීරියඛන්තිසච්චාධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාපාරමිං පූරෙත්වා ඉමා දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා, අඞ්ගපරිච්චාගං නයනධනරජ්ජපුත්තදාරපරිච්චාගන්ති ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජිත්වා, පුබ්බයොගපුබ්බචරියධම්මක්ඛානඤාතත්ථචරියාදයො පූරෙත්වා බුද්ධිචරියාය කොටිං පත්වා ආගතො, තථා අම්හාකම්පි භගවා ආගතො. යථා ච විපස්සී භගවා …පෙ… කස්සපො භගවා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ චත්තාරො සම්මප්පධානෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙත්වා බ්‍රූහෙත්වා ආගතො, තථා අම්හාකම්පි භගවා ආගතොති තථාගතො.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තථා ආගත" (පෙර බුදුවරුන් මෙන්ම පැමිණි) යන අර්ථයෙන් තථාගත වන්නේ කෙසේද? සියලු ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස උත්සාහවත් වූ විපස්සී, සිඛී, වෙස්සභූ, කකුසඳ, කෝණාගමන, කස්සප යන පෙර බුදුවරුන් යම් සේ පැමිණි සේක් ද, එලෙසම අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද පැමිණි සේක. එහි අදහස නම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා යම් ප්‍රාර්ථනාවකින් පැමිණි සේක් ද, එම ප්‍රාර්ථනාවෙන්ම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද පැමිණි සේක. එසේත් නැතහොත්, විපස්සී ආදී බුදුවරුන් දාන පාරමිතාව, සීල, නෙක්ඛම්ම, පඤ්ඤා, විරිය, ඛන්ති, සච්ච, අධිට්ඨාන, මෙත්තා, උපේක්ඛා යන පාරමිතාවන් පුරමින් මෙසේ දස පාරමී, දස උප පාරමී, දස පරමත්ථ පාරමී යන සමතිස් පාරමිතාවන් පුරා, අංග පරිත්‍යාග, ඇස්, ජීවිතය, ධනය, රාජ්‍යය, අඹුදරුවන් පරිත්‍යාග කිරීම යන පස්මහා පරිත්‍යාගයන් සිදු කර, පූර්ව යෝග, පූර්ව චර්යා, ධර්ම දේශනා, ඤාතත්ථ චර්යා ආදිය සම්පූර්ණ කර බුද්ධ චර්යාවන්ගේ කෙළවරට පැමිණි සේක් ද, එසේම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද පැමිණි සේක. තවද විපස්සී ආදී බුදුවරුන් සතර සතිපට්ඨාන, සතර සම්මප්පධාන, සතර ඉද්ධිපාද, පඤ්ච ඉන්ද්‍රිය, පඤ්ච බල, සප්ත බොජ්ඣංග සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩා, දියුණු කර පැමිණි සේක් ද, එසේම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද පැමිණි බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

‘‘යථෙව [Pg.81] ලොකම්හි විපස්සිආදයො,සබ්බඤ්ඤුභාවං මුනයො ඉධාගතා;

තථා අයං සක්‍යමුනීපි ආගතො,තථාගතො වුච්චති තෙන චක්ඛුමා’’ති.

"යම් සේ මේ ලෝකයෙහි විපස්සී ආදී මුනිවරයන් වහන්සේලා සර්වඥ භාවයට පැමිණි සේක් ද, එසේම මේ ශාක්‍ය මුනිවරයාණන් වහන්සේ ද මෙහි පැමිණි සේක. එබැවින් පස් ඇසින් යුත් උන්වහන්සේ 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ."

එවං තථා ආගතොති තථාගතො.

මෙසේ "තථා ආගත" යන අර්ථයෙන් තථාගත නම් වන සේක.

කථං තථා ගතොති තථාගතො? යථා සම්පතිජාතො විපස්සී භගවා ගතො…පෙ… කස්සපො භගවා ගතො. කථඤ්ච සො ගතොති? සො හි සම්පතිජාතොව සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨාය උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගතො. යථාහ – ‘‘සම්පතිජාතො, ආනන්ද, බොධිසත්තො සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගච්ඡති සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ, සබ්බා ච දිසා අනුවිලොකෙති, ආසභිඤ්ච වාචං භාසති ‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’’ති (ම. නි. 3.207). තඤ්චස්ස ගමනං තථං අහොසි අවිතථං අනෙකෙසං විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභාවෙන. යඤ්හි සො සම්පතිජාතොව සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහි, ඉදමස්ස චතුරිද්ධිපාදපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, උත්තරාභිමුඛභාවො පන සබ්බලොකුත්තරභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සත්තපදවීතිහාරො සත්තබොජ්ඣඞ්ගරතනපටිලාභස්ස, ‘‘සුවණ්ණදණ්ඩා වීතිපතන්ති චාමරා’’ති (සු. නි. 693) එත්ථ වුත්තචාමරුක්ඛෙපො පන සබ්බතිත්ථියනිම්මථනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සෙතච්ඡත්තධාරණං අරහත්තඵලවිමුත්තිවරවිමලසෙතච්ඡත්තපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සබ්බදිසානුවිලොකනං සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ආසභිවාචාභාසනං අප්පටිවත්තියවරධම්මචක්කප්පවත්තනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. තථා අයං භගවාපි ගතො. තඤ්චස්ස ගමනං කථං අහොසි අවිතථං තෙසංයෙව විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභාවෙන. තෙනාහු පොරාණා –

කෙසේ නම් එලෙසම (තථා) වැඩි (ගත) බැවින් තථාගත නම් වන්නේද? යම්සේ අළුත උපන් විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩි සේක්ද...පෙ... කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩි සේක්ද, එසේම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේද සතර සතිපට්ඨානය, සතර සම්මප්පධානය, සතර ඉද්ධිපාද, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩවා, දියුණු කොට වැඩම කළ සේක. එබැවින් තථාගත නම් වන සේක. උන්වහන්සේ වැඩම කළ ආකාරය කෙසේද? උන්වහන්සේ උපන් සැණින්ම සම වූ පාද පොළොවෙහි පිහිටුවා, උතුරු දිශාවට අභිමුඛව සත් පියවරක් වැඩි සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “ආනන්ද, උපන් සැණින්ම බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සම වූ පාදවලින් පොළොවෙහි පිහිටා, උතුරු දිශාවට අභිමුඛව, දිව්‍යමය සේසත් දරනු ලබද්දී සත් පියවරක් වඩිති. සියලු දිශාවන් නිරීක්ෂණය කරමින්, ‘මම ලෝකයට අග්‍ර වෙමි, මම ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙමි, මම ලෝකයට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, මෙය මාගේ අවසාන උපතයි, නැවත උප්පත්තියක් නැත’ යනුවෙන් තේජවන්ත වදන් පවසති.” උන්වහන්සේගේ ඒ වැඩම කිරීම බොහෝ විශේෂ ධර්මාවබෝධයන්ගේ පූර්ව නිමිත්තක් වූ බැවින් එය සත්‍ය විය, අසත්‍ය නොවීය. උන්වහන්සේ උපන් සැණින්ම සම වූ පාදවලින් පොළොවෙහි පිහිටීම සතර ඉද්ධිපාදයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්ත විය. උතුරු දිශාවට අභිමුඛ වීම සියලු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්ත විය. සත් පියවරක් වැඩීම සප්ත බොජ්ඣංග රත්නයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්ත විය. ‘රන් මිට සහිත සෙමර වල්විධි සැලීම’ යනු සියලු තීර්ථකයන් දමනය කිරීමේ පූර්ව නිමිත්ත විය. සේසත් දැරීම අර්හත් ඵල විමුක්තිය නමැති උතුම් නිර්මල සේසත ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්ත විය. සියලු දිශාවන් බැලීම සර්වඥතා ඥානය සහ අනාවරණ ඥානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්ත විය. තේජවන්ත වදන් පැවසීම කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි උතුම් දම්සක් පැවැත්වීමේ පූර්ව නිමිත්ත විය. එලෙසම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේද වැඩි සේක. උන්වහන්සේගේ ඒ වැඩම කිරීම එම විශේෂ ධර්මයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තක් ලෙස සත්‍ය හා නිවැරදි විය. එබැවින් පැරණි ආචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘මුහුත්තජාතොව ගවම්පතී යථා,සමෙහි පාදෙහි ඵුසී වසුන්ධරං;

සො වික්කමී සත්ත පදානි ගොතමො,සෙතඤ්ච ඡත්තං අනුධාරයුං මරූ.

“යම්සේ සත්ත්වයන්ට ශ්‍රේෂ්ඨ වූ පුරාණ බුදුවරුන් උපන් සැණින්ම සම වූ පාදවලින් වසුන්ධරාව (පොළොව) ස්පර්ශ කළාහුද, එලෙසම මෙම ගෝතමයන් වහන්සේද සත් පියවරක් වැඩි සේක; දෙවිවරු උන්වහන්සේට සේසත් දැරූහ.”

‘‘ගන්ත්වාන [Pg.82] සො සත්ත පදානි ගොතමො,දිසා විලොකෙසි සමා සමන්තතො;

අට්ඨඞ්ගුපෙතං ගිරමබ්භුදීරයි,සීහො යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො’’ති.

“ගෝතමයන් වහන්සේ සත් පියවරක් වැඩම කොට, හාත්පස සියලු දිශාවන් සමානව බැලූ සේක. කඳු මුදුනක සිටින සිංහයෙකු මෙන්, අෂ්ටාංගික ස්වරයෙන් යුත් උතුම් වදන් පැවසූ සේක.”

එවං තථා ගතොති තථාගතො.

මෙසේ එලෙසම (තථා) වැඩි (ගත) බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

අථ වා යථා විපස්සී භගවා…පෙ… යථා කස්සපො භගවා, අයම්පි භගවා තථෙව නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දං පහාය ගතො, අබ්‍යාපාදෙන බ්‍යාපාදං, ආලොකසඤ්ඤාය ථිනමිද්ධං, අවික්ඛෙපෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චං, ධම්මවවත්ථානෙන විචිකිච්ඡං පහාය ගතො, ඤාණෙන අවිජ්ජං පදාලෙත්වා ගතො, පාමොජ්ජෙන අරතිං විනොදෙත්වා, පඨමජ්ඣානෙන නීවරණකවාටං උග්ඝාටෙත්වා, දුතියජ්ඣානෙන විතක්කවිචාරං වූපසමෙත්වා, තතියජ්ඣානෙන පීතිං විරාජෙත්වා, චතුත්ථජ්ඣානෙන සුඛදුක්ඛං පහාය, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා රූපසඤ්ඤාපටිඝසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤායො සමතික්කමිත්වා, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියා ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියා විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං සමතික්කමිත්වා ගතො.

නැතහොත්, යම්සේ විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ...පෙ... යම්සේ කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක්ද, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේද එලෙසම නෙක්ඛම්මයෙන් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කොට වැඩි සේක; අව්‍යාපාදයෙන් ව්‍යාපාදයද, ආලෝක සංඥාවෙන් ථීනමිද්ධයද, අවික්ඛේපයෙන් (සිත නොවිසිරීමෙන්) උද්ධච්චකුක්කුච්චයද, ධර්ම ව්‍යවස්ථානයෙන් විචිකිච්ඡාවද ප්‍රහීණ කොට වැඩි සේක. ඥානයෙන් අවිද්‍යාව පලවා හැර වැඩි සේක. ප්‍රමෝදයෙන් අරතිය (නොඇලීම) දුරු කොට, ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නීවරණ නමැති දොරටු විවෘත කොට, ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් විතර්ක විචාර සංසිඳුවා, තෘතීය ධ්‍යානයෙන් ප්‍රීතිය ඉක්මවා, චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් සුඛ දුක්ඛ ප්‍රහීණ කොට වැඩි සේක. ආකාශානඤ්චායතන සමාපත්තියෙන් රූප සංඥා, පටිඝ සංඥා හා නානත්ත සංඥා ඉක්මවා, විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියෙන් ආකාශානඤ්චායතන සංඥාවද, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතන සංඥාවද, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාවද ඉක්මවා වැඩි සේක.

අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පහාය, දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤං, අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤං, නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දිං, විරාගානුපස්සනාය රාගං, නිරොධානුපස්සනාය සමුදයං, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානං, ඛයානුපස්සනාය ඝනසඤ්ඤං, වයානුපස්සනාය ආයූහනං, විපරිණාමානුපස්සනාය ධුවසඤ්ඤං, අනිමිත්තානුපස්සනාය නිමිත්තසඤ්ඤං, අප්පණිහිතානුපස්සනාය පණිධිං, සුඤ්ඤතානුපස්සනාය අභිනිවෙසං, අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය සාරාදානාභිනිවෙසං, යථාභූතඤාණදස්සනෙන සම්මොහාභිනිවෙසං, ආදීනවානුපස්සනාය ආලයාභිනිවෙසං, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය අප්පටිසඞ්ඛං, විවට්ටානුපස්සනාය සංයොගාභිනිවෙසං, සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨෙකට්ඨෙ කිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා, සකදාගාමිමග්ගෙන ඔළාරිකෙ කිලෙසෙ පහාය, අනාගාමිමග්ගෙන අණුසහගතෙ කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා, අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසෙ සමුච්ඡින්දිත්වා ගතො. එවම්පි තථා ගතොති තථාගතො.

අනිච්චානුපස්සනාවෙන් නිච්ච සංඥාව ප්‍රහීණ කොට, දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් සුඛ සංඥාවද, අනත්තානුපස්සනාවෙන් අත්ත සංඥාවද, නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් නන්දිය (ඇලීම) ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් රාගයද, නිරෝධානුපස්සනාවෙන් සමුදයද, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් ආදානය (ග්‍රහණය කර ගැනීම) ද, ඛයානුපස්සනාවෙන් ඝන සංඥාවද, වයානුපස්සනාවෙන් ආයූහනය (කර්ම රැස් කිරීම) ද, විපරිණාමානුපස්සනාවෙන් ධුව සංඥාවද, අනිමිත්තානුපස්සනාවෙන් නිමිත්ත සංඥාවද, අප්පණිහිතානුපස්සනාවෙන් පණිධිය (තෘෂ්ණාව) ද, සුඤ්ඤතානුපස්සනාවෙන් අභිනිවේසය (වැරදි ලෙස බැස ගැනීම) ද, අධිපඤ්ඤා ධම්ම විපස්සනාවෙන් සාරාදාන අභිනිවේසයද, යථාභූත ඥාන දර්ශනයෙන් සම්මෝහ අභිනිවේසයද, ආදීනවානුපස්සනාවෙන් ආලය අභිනිවේසයද, පටිසංඛානුපස්සනාවෙන් අප්පටිසංඛාවද, විවට්ටානුපස්සනාවෙන් සංයෝග අභිනිවේසයද ප්‍රහීණ කොට වැඩි සේක. සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් දෘෂ්ටි සහගත කෙලෙසුන් බිඳ දමා, සකදාගාමි මාර්ගයෙන් රුදුරු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කොට, අනාගාමි මාර්ගයෙන් සියුම් කෙලෙසුන් උදුරා දමා, අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙසුන් මුළුමනින්ම සිඳලමින් වැඩි සේක. මෙසේද එලෙසම (තථා) වැඩි (ගත) බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

කථං [Pg.83] තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො? පථවීධාතුයා කක්ඛළත්තලක්ඛණං තථං අවිතථං, ආපොධාතුයා පග්ඝරණලක්ඛණං, තෙජොධාතුයා උණ්හත්තලක්ඛණං, වායොධාතුයා විත්ථම්භනලක්ඛණං, ආකාසධාතුයා අසම්ඵුට්ඨලක්ඛණං, විඤ්ඤාණධාතුයා විජානනලක්ඛණං.

කෙසේ නම් සත්‍ය ස්වභාවය (තථ ලක්ෂණය) කරා පැමිණි (ආගත) බැවින් තථාගත නම් වන්නේද? පඨවි ධාතුවේ තද ගතිය (කක්ඛළත්වය) නමැති ලක්ෂණය සත්‍යය, අවිපරීතය. ආපෝ ධාතුවේ වැගිරෙන ලක්ෂණයද, තේජෝ ධාතුවේ උණුසුම් ලක්ෂණයද, වායෝ ධාතුවේ පිම්බෙන (සහන) ලක්ෂණයද, ආකාශ ධාතුවේ ස්පර්ශ නොවන ලක්ෂණයද, විඤ්ඤාණ ධාතුවේ දැනගන්නා ලක්ෂණයද සත්‍යය, අවිපරීතය.

රූපස්ස රුප්පනලක්ඛණං, වෙදනාය වෙදයිතලක්ඛණං, සඤ්ඤාය සඤ්ජානනලක්ඛණං, සඞ්ඛාරානං අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණං, විඤ්ඤාණස්ස විජානනලක්ඛණං.

රූපයේ විපර්යාස වන ලක්ෂණයද, වේදනාවේ විඳින ලක්ෂණයද, සංඥාවේ හඳුනාගන්නා ලක්ෂණයද, සංස්කාරයන්ගේ පිළියෙල කරන (ප්‍රතිසංස්කරණය කරන) ලක්ෂණයද, විඤ්ඤාණයේ දැනගන්නා ලක්ෂණයද සත්‍යය, අවිපරීතය.

විතක්කස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණං, විචාරස්ස අනුමජ්ජනලක්ඛණං, පීතියා ඵරණලක්ඛණං, සුඛස්ස සාතලක්ඛණං, චිත්තෙකග්ගතාය අවික්ඛෙපලක්ඛණං, ඵස්සස්ස ඵුසනලක්ඛණං.

විතර්කයේ අරමුණට සිත නැංවීමේ ලක්ෂණයද, විචාරයේ අරමුණ පිරිමැදීමේ ලක්ෂණයද, ප්‍රීතියේ පිනවන ලක්ෂණයද, සුඛයේ සැපදායක ලක්ෂණයද, චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයේ නොවිසිරෙන ලක්ෂණයද, පස්සයේ ස්පර්ශ වන ලක්ෂණයද සත්‍යය, අවිපරීතය.

සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛලක්ඛණං, වීරියින්ද්‍රියස්ස පග්ගහලක්ඛණං, සතින්ද්‍රියස්ස උපට්ඨානලක්ඛණං, සමාධින්ද්‍රියස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං, පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස පජානනලක්ඛණං.

සද්ධින්ද්‍රියේ විශ්වාස කරන ලක්ෂණයද, විරියින්ද්‍රියේ උත්සාහවත් ලක්ෂණයද, සතින්ද්‍රියේ එළඹ සිටි ලක්ෂණයද, සමාධින්ද්‍රියේ නොවිසිරෙන ලක්ෂණයද, පඤ්ඤින්ද්‍රියේ ප්‍රඥාවෙන් දැනගන්නා ලක්ෂණයද සත්‍යය, අවිපරීතය.

සද්ධාබලස්ස අස්සද්ධියෙ අකම්පියලක්ඛණං, වීරියබලස්ස කොසජ්ජෙ, සතිබලස්ස මුට්ඨස්සච්චෙ, සමාධිබලස්ස උද්ධච්චෙ, පඤ්ඤාබලස්ස අවිජ්ජාය අකම්පියලක්ඛණං.

සද්ධා බලයේ අශ්‍රද්ධාවෙන් කම්පා නොවන ලක්ෂණයද, වීර්ය බලයේ කුසීතකමෙන්ද, සති බලයේ මුට්ඨසච්චයෙන් (සිහිය මුළාවීමෙන්) ද, සමාධි බලයේ උද්ධච්චයෙන්ද, ප්‍රඥා බලයේ අවිද්‍යාවෙන්ද කම්පා නොවන ලක්ෂණය සත්‍යය, අවිපරීතය.

සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උපට්ඨානලක්ඛණං, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පවිචයලක්ඛණං, වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පග්ගහලක්ඛණං, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස ඵරණලක්ඛණං, පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස වූපසමලක්ඛණං, සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං, උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පටිසඞ්ඛානලක්ඛණං.

සති සම්බොජ්ඣංගයේ එළඹ සිටි සිහිය නමැති ලක්ෂණයද, ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයේ පිරික්සන ලක්ෂණයද, විරිය සම්බොජ්ඣංගයේ උත්සාහවත් ලක්ෂණයද, ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගයේ පිනවන ලක්ෂණයද, පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගයේ සන්සුන් ලක්ෂණයද, සමාධි සම්බොජ්ඣංගයේ නොවිසිරෙන ලක්ෂණයද, උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයේ මැදහත් ලක්ෂණයද සත්‍යය, අවිපරීතය.

සම්මාදිට්ඨියා දස්සනලක්ඛණං, සම්මාසඞ්කප්පස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණං, සම්මාවාචාය පරිග්ගහලක්ඛණං, සම්මාකම්මන්තස්ස සමුට්ඨානලක්ඛණං, සම්මාආජීවස්ස වොදානලක්ඛණං, සම්මාවායාමස්ස පග්ගහලක්ඛණං, සම්මාසතියා උපට්ඨානලක්ඛණං, සම්මාසමාධිස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං.

සම්මා දිට්ඨියෙහි ලක්ෂණය (නිර්වාණය) දැකීමයි. සම්මා සංකප්පයෙහි ලක්ෂණය (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්) අරමුණ වෙත යොමු කිරීමයි. සම්මා වාචාවෙහි ලක්ෂණය (යහපත් වචන හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්) වැළඳ ගැනීමයි. සම්මා කම්මන්තයෙහි ලක්ෂණය (යහපත් කායික ක්‍රියාවන්) පැන නැංවීමයි. සම්මා ආජීවයෙහි ලක්ෂණය (ජීවිතයෙහි) පිරිසිදු බවයි. සම්මා වායාමයෙහි ලක්ෂණය (වීර්යය වඩා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්) ඔසවා තැබීමයි. සම්මා සතියෙහි ලක්ෂණය අරමුණෙහි එල්බ සිටීමයි. සම්මා සමාධියෙහි ලක්ෂණය අරමුණෙහි නොවිසිරී පැවතීමයි. (මේ සියල්ල සත්‍යය, නොවෙනස්ය).

අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණලක්ඛණං, සඞ්ඛාරානං චෙතනාලක්ඛණං, විඤ්ඤාණස්ස විජානනලක්ඛණං, නාමස්ස නමනලක්ඛණං, රූපස්ස රුප්පනලක්ඛණං, සළායතනස්ස ආයතනලක්ඛණං, ඵස්සස්ස ඵුසනලක්ඛණං, වෙදනාය වෙදයිතලක්ඛණං, තණ්හාය හෙතුලක්ඛණං, උපාදානස්ස ගහණලක්ඛණං, භවස්ස ආයූහනලක්ඛණං, ජාතියා නිබ්බත්තිලක්ඛණං, ජරාය ජීරණලක්ඛණං, මරණස්ස චුතිලක්ඛණං.

අවිද්‍යාවෙහි ලක්ෂණය නොදැනීමයි. සංස්කාරයන්ගේ ලක්ෂණය චේතනාව (සංස්කරණය) කිරීමයි. විඤ්ඤාණයෙහි ලක්ෂණය අරමුණ විශේෂයෙන් දැන ගැනීමයි. නාමයෙහි ලක්ෂණය අරමුණ වෙත නැමීමයි. රූපයෙහි ලක්ෂණය (සීත උෂ්ණාදියෙන්) විපරීත වීමයි. සළායතනයන්ගේ ලක්ෂණය (ආයතන වශයෙන්) එක්වීමයි. ඵස්සයෙහි ලක්ෂණය අරමුණ ස්පර්ශ කිරීමයි. වේදනාවෙහි ලක්ෂණය අරමුණේ රස විඳීමයි. තණ්හාවෙහි ලක්ෂණය (සංසාරයට) හේතුවීමයි. උපාදානයෙහි ලක්ෂණය අරමුණ දැඩිව ගැනීමයි. භවයෙහි ලක්ෂණය (කර්ම) රැස් කිරීමයි. ජාතියෙහි ලක්ෂණය උපත ලැබීමයි. ජරාවෙහි ලක්ෂණය දිරාපත් වීමයි. මරණයෙහි ලක්ෂණය (ජීවිතයෙන්) චුත වීමයි.

ධාතූනං [Pg.84] සුඤ්ඤතාලක්ඛණං, ආයතනානං ආයතනලක්ඛණං, සතිපට්ඨානානං උපට්ඨානලක්ඛණං, සම්මප්පධානානං පදහනලක්ඛණං, ඉද්ධිපාදානං ඉජ්ඣනලක්ඛණං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතිලක්ඛණං, බලානං අකම්පියලක්ඛණං, බොජ්ඣඞ්ගානං නිය්‍යානලක්ඛණං, මග්ගස්ස හෙතුලක්ඛණං.

ධාතූන්ගේ ලක්ෂණය (ආත්මයෙන්) ශුන්‍ය වීමයි. ආයතනයන්ගේ ලක්ෂණය (එක්වන ස්ථාන ලෙස) සම්බන්ධ වීමයි. සතිපට්ඨානයන්ගේ ලක්ෂණය අරමුණෙහි මනාව පිහිටීමයි. සම්මප්පධානයන්ගේ ලක්ෂණය (කුසල් වැඩීම සඳහා) වීර්යය කිරීමයි. ඉද්ධිපාදයන්ගේ ලක්ෂණය (සෘද්ධි හා ගුණ) සමෘද්ධිමත් වීමයි. ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ලක්ෂණය (එම ක්ෂේත්‍රයන්හි) අධිපති බවයි. බලයන්ගේ ලක්ෂණය (ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන්) නොසැලීමයි. බොජ්ඣංගයන්ගේ ලක්ෂණය (සංසාර දුකෙන්) එතෙර වීමයි. මාර්ගයෙහි ලක්ෂණය (නිර්වාණයට) හේතුවීමයි.

සච්චානං තථලක්ඛණං, සමථස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං, විපස්සනාය අනුපස්සනාලක්ඛණං, සමථවිපස්සනානං එකරසලක්ඛණං, යුගනද්ධානං අනතිවත්තනලක්ඛණං.

සත්‍යයන්ගේ ලක්ෂණය යථාර්ථයයි. සමථයෙහි ලක්ෂණය නොවිසිරුණු බවයි. විපස්සනාවෙහි ලක්ෂණය (අනිත්‍යාදී වශයෙන්) අනුපස්සනා කිරීමයි. සමථ-විපස්සනා දෙදෙනාගේ ලක්ෂණය (එක්ව ක්‍රියා කරමින්) එකම රසයක් තිබීමයි. යුගනද්ධ (සමථ-විපස්සනා) වල ලක්ෂණය එකිනෙකා ඉක්මවා නොයෑමයි.

සීලවිසුද්ධියා සංවරණලක්ඛණං, චිත්තවිසුද්ධියා අවික්ඛෙපලක්ඛණං, දිට්ඨිවිසුද්ධියා දස්සනලක්ඛණං.

සීල විසුද්ධියෙහි ලක්ෂණය (සංවරය මගින්) රැකගැනීමයි. චිත්ත විසුද්ධියෙහි ලක්ෂණය නොවිසිරුණු බවයි. දිට්ඨි විසුද්ධියෙහි ලක්ෂණය (නාම රූපයන්ගේ යථාර්ථය) දැකීමයි.

ඛයෙ ඤාණස්ස සමුච්ඡෙදලක්ඛණං, අනුප්පාදෙ ඤාණස්ස පස්සද්ධිලක්ඛණං.

ඛයේ ඤාණයෙහි (කෙලෙස් ක්ෂය වීමේ ඥානය) ලක්ෂණය කෙලෙස් මුළුමනින්ම සිඳලීමයි. අනුප්පාදේ ඤාණයෙහි (කෙලෙස් නැවත නොඉපදීමේ ඥානය) ලක්ෂණය කෙලෙස් සංසිඳීමයි.

ඡන්දස්ස මූලලක්ඛණං, මනසිකාරස්ස සමුට්ඨානලක්ඛණං, ඵස්සස්ස සමොධානලක්ඛණං, වෙදනාය සමොසරණලක්ඛණං, සමාධිස්ස පමුඛලක්ඛණං, සතියා ආධිපතෙය්‍යලක්ඛණං, පඤ්ඤාය තතුත්තරියලක්ඛණං, විමුත්තියා සාරලක්ඛණං, අමතොගධස්ස නිබ්බානස්ස පරියොසානලක්ඛණං තථං අවිතථං. එවං තථලක්ඛණං ඤාණගතියා ආගතො අවිරජ්ඣිත්වා පත්තො අනුප්පත්තොති තථාගතො. එවං තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො.

ඡන්දයෙහි ලක්ෂණය (ධර්මයන්ගේ) මුල වීමයි. මනසිකාරයෙහි ලක්ෂණය (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්) උපදවන කරුණ වීමයි. ඵස්සයෙහි ලක්ෂණය (අරමුණ හා ධර්මයන්) එක්වීමයි. වේදනාවෙහි ලක්ෂණය (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්) රැස්වන ස්ථානය වීමයි. සමාධියෙහි ලක්ෂණය (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට) ප්‍රමුඛ වීමයි. සතියෙහි ලක්ෂණය අධිපති බවයි. පඤ්ඤාවෙහි ලක්ෂණය ඒ සියල්ලට වඩා උසස් වීමයි. විමුක්තියෙහි (අරහත් ඵලයෙහි) ලක්ෂණය සාරය (සාරවත් ගුණය) වීමයි. අමා මහ නිවනට පිවිසෙන්නා වූ නිර්වාණයෙහි ලක්ෂණය (සියල්ලේ) කෙළවර වීමයි. මෙය සත්‍යයකි, අසත්‍ය නොවේ. මෙලෙස ඥාන ගමනය මගින් යථාර්ථ ලක්ෂණයට පැමිණි බැවින් ද, නොවෙනස්ව එම තත්ත්වයට පත් වූ බැවින් ද උන්වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක. මෙලෙස සත්‍ය ලක්ෂණයට පැමිණි බැවින් 'තථාගත' නම් වන සේක.

කථං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො? තථධම්මා නාම චත්තාරි අරියසච්චානි. යථාහ – ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. කතමානි චත්තාරි? ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090) විත්ථාරො. තානි ච භගවා අභිසම්බුද්ධො, තස්මා තථානං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතොති වුච්චති. අභිසම්බොධත්ථො හි එත්ථ ගතසද්දො.

යථාභූත වූ සත්‍ය ධර්මයන් ඒ අයුරින්ම අවබෝධ කරගත් බැවින් තථාගත නම් වන්නේ කෙසේද? සත්‍ය ධර්ම නම් සතර ආර්ය සත්‍යයෝය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, මේ සතරක් සත්‍යය, අවිපරීතය, අන්‍යාකාර නොවේ. ඒ සතර කවරේද? මහණෙනි, 'මෙය දුකයි' යන මෙය සත්‍යය, අවිපරීතය, අන්‍යාකාර නොවේ' යනුවෙන් විස්තර වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් සේක. එලෙස සත්‍යයන් අවබෝධ කරගත් (අභිසම්බුද්ධ) බැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි 'ගත' යන ශබ්දයෙන් අදහස් වන්නේ අවබෝධයයි.

අපිච ජරාමරණස්ස ජාතිපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො…පෙ… සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො. තථා අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයට්ඨො, සඞ්ඛාරානං විඤ්ඤාණස්ස පච්චයට්ඨො…පෙ… ජාතියා ජරාමරණස්ස පච්චයට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො. තං සබ්බං භගවා අභිසම්බුද්ධො. තස්මාපි [Pg.85] තථානං ධම්මානං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතොති වුච්චති. එවං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො.

තවද, ජාතිය ප්‍රත්‍ය වීමෙන් ජරා මරණ ඇතිවන බව සත්‍යය, අවිපරීතය, අන්‍යාකාර නොවේ. අविद्याව ප්‍රත්‍ය වීමෙන් සංස්කාර ඇතිවන බව සත්‍යය, අවිපරීතය, අන්‍යාකාර නොවේ. එසේම අविद्याව සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වීමත්, සංස්කාර විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වීමත්, ජාතිය ජරා මරණයට ප්‍රත්‍ය වීමත් යන මේ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය සත්‍යය, අවිපරීතය, අන්‍යාකාර නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සියල්ල අවබෝධ කරගත් සේක. එම සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් උන්වහන්සේ 'තථාගත' නම් වන සේක. මෙලෙස සත්‍ය ධර්මයන් ඒ අයුරින්ම අවබෝධ කරගත් බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

කථං තථදස්සිතාය තථාගතො? භගවා යං සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තං රූපාරම්මණං නාම අත්ථි, තං සබ්බාකාරතො ජානාති පස්සති. එවං ජානතා පස්සතා ච තෙන තං ඉට්ඨානිට්ඨාදිවසෙන වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු ලබ්භමානකපදවසෙන වා ‘‘කතමං තං රූපං රූපායතනං? යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතක’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 616) නයෙන අනෙකෙහි නාමෙහි තෙරසහි වාරෙහි ද්වෙපඤ්ඤාසාය නයෙහි විභජ්ජමානං තථමෙව හොති, විතථං නත්ථි. එස නයො සොතද්වාරාදීසුපි ආපාථමාගච්ඡන්තෙසු සද්දාදීසු. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි, තමහං අබ්භඤ්ඤාසිං, තං තථාගතස්ස විදිතං, තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති (අ. නි. 4.24). එවං තථදස්සිතාය තථාගතො. තත්ථ තථදස්සීඅත්ථෙ තථාගතොති පදසම්භවො වෙදිතබ්බො.

යථාර්ථය දකින බැවින් තථාගත නම් වන්නේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි, අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි වසන අප්‍රමාණ සත්ත්වයන්ගේ චක්ඛු ද්වාරයට හමුවන යම් රූපාරම්මණයක් වේද, එය සියලු ආකාරයෙන්ම දන්නා සේක, දකින සේක. මෙසේ දන්නා වූ ද දකින්නා වූ ද උන්වහන්සේ විසින් ඉෂ්ට අනිෂ්ට වශයෙන් හෝ, දිට්ඨ-සුත-මුත-විඤ්ඤාත වශයෙන් හෝ විවිධ ක්‍රමවලින් හා නාමයන්ගෙන් බෙදා දක්වන ලද්දේ යම් සේ ද, එය ඒ අයුරින්ම සත්‍ය වේ, අන්‍යාකාර නොවේ. ශ්‍රෝත ද්වාරාදියට හමුවන ශබ්දාදී අරමුණු සම්බන්ධයෙන් ද ක්‍රමය මෙයම වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි සත්ත්වයන් විසින් යමක් දකින ලද්දේ ද, අසන ලද්දේ ද, ස්පර්ශ කරන ලද්දේ ද, මනසින් දැනගන්නා ලද්දේ ද, සොයන ලද්දේ ද, විමසන ලද්දේ ද, එය මම දනිමි. එය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරගන්නා ලද්දකි. එය උන්වහන්සේට ප්‍රකටය.' මෙසේ සත්‍යය දකින බැවින් තථාගත නම් වන සේක. මෙහි සත්‍යය දැකීම යන අර්ථයෙන් 'තථාගත' යන පදය සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

කථං තථවාදිතාය තථාගතො? යං රත්තිං භගවා බොධිමණ්ඩෙ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, යඤ්ච රත්තිං යමකසාලානං අන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, එත්ථන්තරෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සපරිමාණෙ කාලෙ පඨමබොධියාපි මජ්ඣිමබොධියාපි පච්ඡිමබොධියාපි යං භගවතා භාසිතං සුත්තං ගෙය්‍යං…පෙ… වෙදල්ලං, සබ්බං තං අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච අනුපවජ්ජං අනූනං අනධිකං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං රාගමදනිම්මදනං දොසමොහමදනිම්මදනං, නත්ථි තත්ථ වාලග්ගමත්තම්පි අවක්ඛලිතං, සබ්බං තං එකමුද්දිකාය ලඤ්ඡිතං විය එකනාළිකාය මිතං විය එකතුලාය තුලිතං විය ච තථමෙව හොති අවිතථං. තෙනාහ – ‘‘යඤ්ච, චුන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, යං එතස්මිං අන්තරෙ භාසති [Pg.86] ලපති නිද්දිසති, සබ්බං තං තථෙව හොති නො අඤ්ඤථා. තස්මා තථාගතොති වුච්චතී’’ති (දී. නි. 3.188). ගදත්ථො හි එත්ථ ගතසද්දො. එවං තථවාදිතාය තථාගතො.

සත්‍යයම වදාරන බැවින් තථාගත නම් වන්නේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් දිනෙක බෝධි මණ්ඩලයේදී අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක් ද, යම් දිනෙක පිරිනිවන් පෑ සේක් ද, ඒ අතර වූ වසර හතළිස් පහක් මුළුල්ලේ උන්වහන්සේ වදාළා වූ යම් සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී සියලු ධර්මයක්ම අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් දෝෂ රහිතය, සම්පූර්ණය, කෙලෙස් මර්දනය කරන්නා වූ සත්‍යයම වේ. එහි කෙස් අගක තරම්වත් වැරදීමක් නැත. එය එක් මුද්‍රාවකින් මුද්‍රා තැබුවාක් මෙන් ද, එකම මිනුමකින් මැනුවාක් මෙන් ද ඒ අයුරින්ම සත්‍ය වේ. එබැවින් වදාළේ: 'චුන්ද, තථාගතයන් වහන්සේ යම් රාත්‍රියක බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක් ද, යම් රාත්‍රියක පිරිනිවන් පෑ සේක් ද, ඒ අතර කාලයෙහි උන්වහන්සේ යමක් දේශනා කරන සේක් ද, පවසන සේක් ද, පෙන්වා දෙන සේක් ද, ඒ සියල්ල ඒ අයුරින්ම වේ, අන්‍යාකාර නොවේ. එබැවින් තථාගත යැයි කියනු ලැබේ.' මෙහි 'ගත' යන ශබ්දයෙන් කීම (වචනය) අදහස් වේ. මෙසේ සත්‍යයම වදාරන බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

අපිච ආගදනං ආගදො, වචනන්ති අත්ථො. තථො අවිපරීතො ආගදො අස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති එවම්පෙතස්මිං අත්ථෙ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

තවද, කීම 'ආගදන' නම් වේ, 'ආගද' යනු ද කීමයි, 'වචන' යනු ද එහිම අර්ථයයි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සත්‍ය වූ, අවිපරීත වූ (නොවෙනස් වූ) කීමක් (දේශනාවක්) ඇති හෙයින්, 'ද' අක්ෂරය වෙනුවට 'ත' අක්ෂරය යොදා 'තථාගත' යැයි මෙසේ ද මෙම අර්ථයෙහි පද සිද්ධිය දත යුතුය.

කථං තථාකාරිතාය තථාගතො? භගවතො හි වාචාය කායො අනුලොමෙති කායස්සපි වාචා, තස්මා යථාවාදී තථාකාරී යථාකාරී තථාවාදී ච හොති. එවං භූතස්ස චස්ස යථා වාචා, කායොපි තථා ගතො, පවත්තොති අත්ථො. යථා ච කායො, වාචාපි තථා ගතාති තථාගතො. තෙනෙවාහ – ‘‘යථාවාදී, භික්ඛවෙ, තථාගතො තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. ඉති යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23). එවං තථාකාරිතාය තථාගතො.

පවසන පරිදිම ක්‍රියා කරන (තථාකාරී) බැවින් 'තථාගත' වන්නේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට කය අනුලෝම වේ (ගැලපේ), කයට ද වචනය අනුලෝම වේ. එබැවින් උන්වහන්සේ යම් සේ පවසන සේක් ද එලෙසම ක්‍රියා කරන සේක, යම් සේ ක්‍රියා කරන සේක් ද එලෙසම පවසන සේක. මෙසේ වූ උන්වහන්සේගේ වචනය යම් සේද, කය ද එලෙසම පැවතුණේය (ගමනය කළේය) යන අර්ථයයි. කය යම් සේද, වචනය ද එලෙසම පැවති බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී - "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ යමක් පවසන සේක් ද එසේම කරන සේක, යමක් කරන සේක් ද එසේම පවසන සේක. මෙසේ පවසන පරිදි කරන, කරන පරිදි පවසන බැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ." මෙසේ පවසන පරිදි ක්‍රියා කරන බැවින් තථාගත නම් වේ.

කථං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො? උපරි භවග්ගං හෙට්ඨා අවීචිං පරියන්තං කත්වා තිරියං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු සබ්බසත්තෙ අභිභවති සීලෙනපි සමාධිනාපි පඤ්ඤායපි විමුත්තියාපි, න තස්ස තුලා වා පමාණං වා අත්ථි, අතුලො අප්පමෙය්‍යො අනුත්තරො රාජරාජො දෙවදෙවො සක්කානමතිසක්කො බ්‍රහ්මානමතිබ්‍රහ්මා. තෙනාහ – ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය තථාගතො අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථු දසො වසවත්තී. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23).

මැඩපැවැත්වීමේ (අභිභවනය කිරීමේ) අර්ථයෙන් 'තථාගත' වන්නේ කෙසේද? ඉහළින් භවග්‍රය ද, පහළින් අවීචි නිරය ද සීමා කොට, තිරස් අතට අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි වසන සියලු සත්වයන් සීලයෙන් ද, සමාධියෙන් ද, ප්‍රඥාවෙන් ද, විමුක්තියෙන් ද අභිභවනය කරන සේක. උන්වහන්සේට සමාන වූවෙක් හෝ උපමාවක් නැත; අසමසම වන සේක, අප්‍රමෙය වන සේක, අනුත්තර වන සේක, රජුන්ට රජ වූ සේක, දෙවියන්ට දෙවි වූ සේක, ශක්‍රයන් අභිබවා ගිය ශක්‍රයා වන සේක, බ්‍රහ්මයන් අභිබවා ගිය බ්‍රහ්මයා වන සේක. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී - "මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි... දෙවි මිනිසුන් සහිත ප්‍රජාව අතර තථාගතයන් වහන්සේ අනුන් අභිභවනය කරන්නා වූ, අනුන් විසින් අභිභවනය කළ නොහැකි වූ, ඒකාන්තයෙන්ම සියල්ල දක්නා වූ, සියල්ල වසඟ කරවන්නා වූ තැනැත්තා වේ. එබැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ."

තත්‍රෙවං පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා – අගදො විය අගදො. කො පනෙස? දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච. තෙන හෙස මහානුභාවො භිසක්කො දිබ්බාගදෙන සප්පෙ විය සබ්බපරප්පවාදිනො සදෙවකඤ්ච ලොකං අභිභවති. ඉති සබ්බලොකාභිභවනෙ තථො අවිපරීතො දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච අගදො අස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති වෙදිතබ්බො. එවං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො.

එහි මෙසේ පද සිද්ධිය දත යුතුය - ඖෂධයක් (අගද) වැනි බැවින් 'අගද' නම් වේ. ඒ කුමක්ද? දේශනා විලාසය සහ පින් මහිමයයි. මහා අනුභාව සම්පන්න වෛද්‍යවරයෙකු දිව්‍යමය ඖෂධයකින් සර්පයන් දමනය කරන්නාක් මෙන්, උන්වහන්සේ ද දේශනා විලාසය හා පින් මහිමය මගින් සියලු පරවාදීන් ද දෙවියන් සහිත ලෝකය ද අභිභවනය කරන සේක. මෙසේ මුළු ලෝකයම අභිභවනය කිරීමෙහි ලා සත්‍ය වූ ද අවිපරීත වූ ද දේශනා විලාසය හා පින් මහිමය නමැති 'අගදය' (ඖෂධය) උන්වහන්සේට ඇති බැවින්, 'ද' අක්ෂරය වෙනුවට 'ත' අක්ෂරය යොදා 'තථාගත' යැයි දත යුතුය. මෙසේ අභිභවනය කිරීමේ අර්ථයෙන් තථාගත නම් වේ.

අපිච [Pg.87] තථාය ගතොතිපි තථාගතො, තථං ගතොතිපි තථාගතො, ගතොති අවගතො අතීතො පත්තො පටිපන්නොති අත්ථො. තත්ථ සකලලොකං තීරණපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අවගතොති තථාගතො. ලොකසමුදයං පහානපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අතීතොති තථාගතො, ලොකනිරොධං සච්ඡිකිරියාය තථාය ගතො පත්තොති තථාගතො, ලොකනිරොධගාමිනිං පටිපදං තථාය ගතො පටිපන්නොති තථාගතො. තෙන යං වුත්තං භගවතා –

තවද, සත්‍ය ලෙස (තථාය) අවබෝධ කළ (ගත) බැවින් ද 'තථාගත' නම් වේ, සත්‍යයට (තථං) පැමිණි (ගත) බැවින් ද 'තථාගත' නම් වේ. මෙහි 'ගත' යනු අවබෝධ කළ, ඉක්මවා ගිය, පැමිණි, පිළිපන් යන අර්ථයන් වේ. එහිදී, තීර්ණ පරිඥාවෙන් මුළු ලෝකයම සත්‍ය ලෙස අවබෝධ කළ බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. ප්‍රහාණ පරිඥාවෙන් ලෝක සමුදය සත්‍ය ලෙස ඉක්මවා ගිය බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. සාක්ෂාත් කිරීමෙන් ලෝක නිරෝධයට සත්‍ය ලෙස පැමිණි බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව සත්‍ය ලෙස පිළිපන් බැවින් 'තථාගත' නම් වේ. ඒ අනුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ලොකො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකස්මා තථාගතො විසංයුත්තො. ලොකසමුදයො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකසමුදයො තථාගතස්ස පහීනො. ලොකනිරොධො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකනිරොධො තථාගතස්ස සච්ඡිකතො. ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා, ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා තථාගතස්ස භාවිතා. යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සබ්බං තං තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධං. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23).

"මහණෙනි, ලෝකය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලදී, තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙන් වෙන් වූ සේක. මහණෙනි, ලෝක සමුදය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලදී, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක සමුදය ප්‍රහීණ කරන ලදී. මහණෙනි, ලෝක නිරෝධය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලදී, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක නිරෝධය සාක්ෂාත් කරන ලදී. මහණෙනි, ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලදී, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව වඩන ලදී. මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ... යම්තාක් සියල්ල වේ ද, ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලදී. එබැවින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ."

තස්සපි එවං අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදම්පි ච තථාගතස්ස තථාගතභාවදීපනෙ මුඛමත්තමෙව. සබ්බාකාරෙන පන තථාගතොව තථාගතස්ස තථාගතභාවං වණ්ණෙය්‍ය.

එම පදයේ අර්ථය මෙසේ ද දත යුතුය. තවද, තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත භාවය පෙන්වා දීමෙහි ලා මෙය හුදෙක් හැඳින්වීමක් පමණි. සකල ආකාරයෙන්ම තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත භාවය වර්ණනා කළ හැක්කේ තථාගතයන් වහන්සේටම පමණි.

අරහං සම්මාසම්බුද්ධොති පදද්වයෙ පන ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි තාව කාරණෙහි අරහන්ති වෙදිතබ්බො. සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා පන සම්මාසම්බුද්ධොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං පදද්වයං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) බුද්ධානුස්සතිවණ්ණනායං පකාසිතන්ති.

'අරහං සම්මාසම්බුද්ධ' යන පද දෙකෙහි අර්ථය මෙසේය: කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ද, කෙලෙස් සතුරන් හා සංසාර චක්‍රයේ ගරාදි නසන ලද බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමට සුදුසු බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද යන මෙම කරුණු නිසා පළමුව 'අරහං' යයි දත යුතුය. මනා කොට සහ තමන් වහන්සේම සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කළ බැවින් 'සම්මාසම්බුද්ධ' නම් වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් නම් මෙම පද දෙක විසුද්ධිමග්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති වර්ණනාවෙහි ප්‍රකාශ කර ඇත.

171. දුතියෙ පාතුභාවොති උප්පත්ති නිප්ඵත්ති. දුල්ලභො ලොකස්මින්ති ඉමස්මිං සත්තලොකෙ දුල්ලභො සුදුල්ලභො පරමදුල්ලභො. කස්මා දුල්ලභොති? එකවාරං දානපාරමිං පූරෙත්වා බුද්ධෙන භවිතුං න සක්කා, ද්වෙ වාරෙ දස වාරෙ වීසති වාරෙ පඤ්ඤාස වාරෙ වාරසතං වාරසහස්සං වාරසතසහස්සං වාරකොටිසතසහස්සම්පි දානපාරමිං පූරෙත්වා බුද්ධෙන භවිතුං [Pg.88] න සක්කා, තථා එකදිවසං ද්වෙ දිවසෙ දස දිවසෙ වීසති දිවසෙ පඤ්ඤාස දිවසෙ දිවසසතං දිවසසහස්සං දිවසසතසහස්සං දිවසකොටිසතසහස්සං. එකමාසං ද්වෙ මාසෙ…පෙ… මාසකොටිසතසහස්සං. එකසංවච්ඡරං ද්වෙ සංවච්ඡරෙ…පෙ… සංවච්ඡරකොටිසතසහස්සං. එකකප්පං ද්වෙ කප්පෙ…පෙ… කප්පකොටිසතසහස්සං. කප්පානං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි තීණි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දානපාරමිං පූරෙත්වා බුද්ධෙන භවිතුං න සක්කා. සීලපාරමීනෙක්ඛම්මපාරමී…පෙ… උපෙක්ඛාපාරමීසුපි එසෙව නයො. පච්ඡිමකොටියා පන කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දස පාරමියො පූරෙත්වා බුද්ධෙන භවිතුං සක්කාති ඉමිනා කාරණෙන දුල්ලභො.

171. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'පාතුභාවෝ' යනු උත්පත්තිය හා (අරිහත් භාවයෙන්) නිමාවට පත්වීමයි. 'ලෝකයෙහි දුර්ලභයි' යනු මෙම සත්ව ලෝකයෙහි දුර්ලභ වූ, ඉතා දුර්ලභ වූ, අතිශයින්ම දුර්ලභ වූ යන්නයි. කුමක් නිසා දුර්ලභ ද? එක් වරක් දාන පාරමිතාව පුරා බුදු විය නොහැක; දෙවරක්, දස වරක්, විසි වරක්, පනස් වරක්, වාර සියයක්, වාර දහසක්, වාර ලක්ෂයක්, වාර කෝටි ලක්ෂයක් දාන පාරමිතාව පිරුව ද බුදු විය නොහැක. එමෙන්ම එක් දිනක්, දෙදිනක්, දස දිනක්, විසි දිනක්, පනස් දිනක්, දින සියයක්, දින දහසක්, දින ලක්ෂයක්, දින කෝටි ලක්ෂයක් ද එසේමය. එක් මසක්, දෙමසක්... මස කෝටි ලක්ෂයක් ද, එක් වසරක්, දෙවසරක්... වසර කෝටි ලක්ෂයක් ද, එක් කල්පයක්, දෙකල්පයක්... කල්ප කෝටි ලක්ෂයක් ද එසේමය. කල්පයන්ගෙන් එක් අසංඛ්‍යයක්, අසංඛ්‍ය දෙකක්, තුනක් දාන පාරමිතාව පිරුව ද බුදු විය නොහැක. සීල පාරමී, නෙක්ඛම්ම පාරමී ආදී උපේක්ඛා පාරමී දක්වා ද ක්‍රමය මෙයම වේ. එහෙත් අවම වශයෙන් කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍ය සතරක් දස පාරමිතාවන් පුරා බුදු විය හැකි වේ. මේ හේතුව නිසා (බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම) දුර්ලභ වේ.

172. තතියෙ අච්ඡරියමනුස්සොති අච්ඡරියො මනුස්සො. අච්ඡරියොති අන්ධස්ස පබ්බතාරොහණං විය නිච්චං න හොතීති අත්ථො. අයං තාව සද්දනයො. අයං පන අට්ඨකථානයො – අච්ඡරායොග්ගොති අච්ඡරියො, අච්ඡරං පහරිත්වා පස්සිතබ්බොති අත්ථො. අපිච ‘‘තථාගතස්ස, භික්ඛවෙ, අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාතුභාවා චත්තාරො අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා පාතුභවන්තී’’ති (අ. නි. 4.127) එවමාදීහි අනෙකෙහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතත්තාපි අච්ඡරියමනුස්සො. ආචිණ්ණමනුස්සොතිපි අච්ඡරියමනුස්සො.

172. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'අච්ඡරිය මනුස්සෝ' යනු ආශ්චර්යවත් මනුෂ්‍යයා යන්නයි. 'ආශ්චර්ය' යනු අන්ධයෙකු කන්දක් තරණය කිරීම මෙන් නිතර සිදු නොවන දෙයක් යන අර්ථයයි. මෙය වචනාර්ථයයි. අටුවා නය නම් - ඇඟිල්ලක් ගැසීමට (අච්ඡරා) සුදුසු බැවින් 'අච්ඡරිය' නම් වේ, එනම් ඇඟිලි ගසා පුදුමය පළ කරමින් බැලිය යුතු තැනැත්තා යන අර්ථයයි. තවද, "මහණෙනි, අරහත් වූ සම්මා සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ පහළ වීමෙන් ආශ්චර්යවත් වූ අද්භූත වූ කරුණු සතරක් පහළ වේ" යනාදී වශයෙන් වූ නොයෙකුත් ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද 'ආශ්චර්ය මනුෂ්‍යයා' නම් වේ. අසාධාරණ ගුණධර්මයන්හි නිරත බැවින් ද 'ආශ්චර්ය මනුෂ්‍යයා' නම් වේ.

අභිනීහාරස්ස හි සම්පාදකෙ අට්ඨ ධම්මෙ සමොධානෙත්වා එකබුද්ධස්ස සම්මුඛෙ මහාබොධිමණ්ඩෙ මානසං බන්ධිත්වා නිසජ්ජනං නාම න අඤ්ඤස්ස කස්සචි ආචිණ්ණං, සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්සෙව ආචිණ්ණං. තථා බුද්ධානං සන්තිකෙ බ්‍යාකරණං ලභිත්වා අනිවත්තකෙන හුත්වා වීරියාධිට්ඨානං අධිට්ඨාය බුද්ධකාරකධම්මානං පූරණම්පි න අඤ්ඤස්ස කස්සචි ආචිණ්ණං, සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්සෙව ආචිණ්ණං. තථා පාරමියො ගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා වෙස්සන්තරත්තභාවසදිසෙ අත්තභාවෙ ඨත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතානං හත්ථීනං සත්තසතානි අස්සානං සත්තසතානීති එවං සත්තසතකමහාදානං දත්වා ජාලිකුමාරසදිසං පුත්තං, කණ්හාජිනාසදිසං ධීතරං, මද්දීදෙවිසදිසං භරියඤ්ච දානමුඛෙ නිය්‍යාතෙත්වා යාවතායුකං ඨත්වා දුතියෙ අත්තභාවෙ තුසිතභවනෙ පටිසන්ධිග්ගහණම්පි න අඤ්ඤස්ස කස්සචි ආචිණ්ණං, සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්සෙව ආචිණ්ණං. තුසිතපුරෙ යාවතායුකං ඨත්වා දෙවතානං ආයාචනං සම්පටිච්ඡිත්වා පඤ්චමහාවිලොකනං විලොකෙත්වා සතස්ස [Pg.89] සම්පජානස්ස තුසිතපුරා චවිත්වා මහාභොගකුලෙ පටිසන්ධිග්ගහණම්පි න අඤ්ඤස්ස කස්සචි ආචිණ්ණං, සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්සෙව ආචිණ්ණං. තථා පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනම්පි, සතස්ස සම්පජානස්ස මාතුකුච්ඡියං නිවාසොපි, සතස්ස සම්පජානස්ස මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනදිවසෙ දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනම්පි, සම්පතිජාතස්ස සත්තපදවීතිහාරගමනම්පි, දිබ්බසෙතච්ඡත්ත. ධාරණම්පි, දිබ්බවාළබීජනුක්ඛෙපොපි, සබ්බදිසාසු සීහවිලොකනං විලොකෙත්වා අත්තනා පටිසමං කඤ්චි සත්තං අදිස්වා ‘‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්සා’’ති එවං සීහනාදනදනම්පි, පරිපාකගතෙ ඤාණෙ මහාසම්පත්තිං පහාය මහාභිනික්ඛමනම්පි, මහාබොධිමණ්ඩෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස මාරවිජයං ආදිං කත්වා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිදිබ්බචක්ඛුවිසොධනානි කත්වා පච්චූසසමයෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගුණරාසිපටිවිද්ධක්ඛණෙ දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනම්පි, පඨමධම්මදෙසනාය අනුත්තරං තිපරිවට්ටං ධම්මචක්කප්පවත්තනම්පීති එවමාදි සබ්බං න අඤ්ඤස්ස කස්සචි ආචිණ්ණං, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්සෙව ආචිණ්ණං. එවං ආචිණ්ණමනුස්සොතිපි අච්ඡරියමනුස්සො.

බුදු වීමට කරන ප්‍රාර්ථනාව (අභිනීහාරය) සම්පූර්ණ වීමට හේතු වන අංග අට එක්කොට, එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ අභිමුඛයෙහි මහාබෝධි මණ්ඩලයෙහි (රහත් මඟ ඥානය හා සර්වඥතා ඥානය කෙරෙහි) සිත පිහිටුවා වාඩිවීම නම් බුදු පදවිය පතන බෝධිසත්වයන් වහන්සේ නමකට මිස අන් කිසිවෙකුට අයත් පුරුද්දක් (ආචිණ්ණයක්) නොවේ. එය සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාටම ආවේණික වූවකි. එසේම බුදුරජාණන් වහන්සේලා හමුවේ බුදු වීමට විවරණ ලබා, එයින් නොසැලෙන වීර්යයෙන් යුතුව බුද්ධකාරක ධර්මයන් (පාරමිතා) පිරීම ද සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාටම මිස අන් කිසිවෙකුට අයත් නොවේ. එසේම පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කොට, වෙස්සන්තර ආත්මභාවයට සමාන වූ අන්තිම ආත්මයක සිට සියලු ආභරණයෙන් සැරසූ ඇතන් හත්සියයක්, අසුන් හත්සියයක් ආදී වශයෙන් වූ සත්සතක මහා දානය පිරිනමා, ජාලිය කුමරු වැනි පුතුන් ද කණ්හජිනා කුමරිය වැනි දියණියන් ද මද්දී දේවිය වැනි බිරිඳ ද දන්දීමෙහි යොදවා, ආයුෂ අවසන් වන තෙක් සිට ඊළඟ ආත්මයේ තුසිත භවනයෙහි පිළිසිඳ ගැනීම ද සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාටම ආවේණික වූවකි. තුසිත පුරයෙහි ආයුෂ පවතින තෙක් සිට, දෙවියන්ගේ ආරාධනා පිළිගෙන, පංච මහා විලෝකනයන් සිදු කොට, සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව තුසිත පුරයෙන් චුතව මහා සම්පත් ඇති කුලයක පිළිසිඳ ගැනීම ද සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලාටම උරුම වූවකි. එසේම පිළිසිඳ ගන්නා දිනයෙහි දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වීම ද, සිහි නුවණින් යුතුව මව්කුස විසීම ද, සිහි නුවණින් යුතුව මව්කුසින් බිහිවන දිනයෙහි දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වීම ද, උපන් සැණින් සත් පියවරක් ඇවිදීම ද, දිව්‍යමය සේසත් දැරීම ද, දිව්‍ය සචාමර සැලීම ද, සියලු දිශා බලා සිංහ විලෝකනයෙන් බලා තමාට සමාන කිසිදු සත්වයෙකු නොදැක 'ලොවට අග්‍ර වෙමි' (අග්ගෝහමස්මි ලෝකස්ස) යනාදී වශයෙන් සිංහ නාද කිරීම ද, නුවණ මුහුකුරා ගිය පසු මහා සම්පත් අතහැර අභිනිෂ්ක්‍රමණය කිරීම ද, මහාබෝධි මණ්ඩලයේ වජ්‍රාසනය මත වැඩසිටිමින් මාර පරාජය කිරීමේ පටන් පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය හා දිබ්බචක්ඛු ඥානය පිරිසිදු කර ගැනීම ද, අලුයම් කාලයේ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරන මොහොතේ දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වීම ද, ප්‍රථම ධර්ම දේශනාව ලෙස අනුත්තර වූ ත්‍රිපරිවර්ත සහිත ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කිරීම ද යනාදී මේ සියල්ල සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලාටම ආවේණික වූ ගුණාංගයන් වේ. මෙලෙස අසාධාරණ (අන් අයට නැති) ගුණාංගයන් ඇති බැවින් උන්වහන්සේ 'අච්ඡරිය මනුස්ස' (ආශ්චර්යවත් මනුෂ්‍යයා) නම් වන සේක.

173. චතුත්ථෙ කාලකිරියාති එකස්මිං කාලෙ පාකටා කිරියාති කාලකිරියා. තථාගතො හි පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි ඨත්වා තීණි පිටකානි පඤ්ච නිකායෙ නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි පකාසෙත්වා මහාජනං නිබ්බානනින්නං නිබ්බානපොණං කත්වා යමකසාලානමන්තරෙ නිපන්නො භික්ඛුසඞ්ඝං ආමන්තෙත්වා අප්පමාදෙන ඔවදිත්වා සතො සම්පජානො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. අයමස්ස කිරියා යාවජ්ජතනා පාකටාති එකස්මිං කාලෙ පාකටා කිරියාති කාලකිරියා. අනුතප්පා හොතීති අනුතාපකරා හොති. තත්ථ චක්කවත්තිරඤ්ඤො කාලකිරියා එකචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානං අනුතාපකරා හොති. බුද්ධානං කාලකිරියා දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවමනුස්සානං අනුතාපකරා හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘බහුනො ජනස්ස අනුතප්පා හොතී’’ති.

173. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'කාලකිරියා' යනු එක් කාලයකදී සිදුවන ප්‍රකට ක්‍රියාවයි. එබැවින් එය කාලකිරියා නම් වේ. සැබවින්ම තථාගතයන් වහන්සේ වසර හතළිස් පහක් වැඩ සිටිමින්, ත්‍රිපිටකය, පංච නිකාය, නවාංග ශාස්තෘ ශාසනය හා අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධය ප්‍රකාශ කොට, මහා ජනයා නිවනට නැඹුරු කරවා, සල් උයනෙහි සල් ගස් දෙකක් අතර සැතපී භික්ෂු සංඝයා අමතා අප්‍රමාදය පිළිබඳ අවවාද දී, සිහි නුවණින් යුතුව අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පා වදාළ සේක. උන්වහන්සේගේ ඒ ක්‍රියාව අද දක්වාම ප්‍රකටව පවතී. මෙලෙස එක් කාලයකදී සිදුවන ප්‍රකට ක්‍රියාව නිසා එය 'කාලකිරියා' නම් වේ. 'අනුතප්පා හෝති' යනු සිතෙහි තැවීමක් (පශ්චාත්තාපයක්) ඇති කරන්නා වූ යන්නයි. එහිදී සක්විති රජෙකුගේ මරණය එක් චක්‍රාවාටයක දෙවි මිනිසුන්ට ශෝකයක් ඇති කරයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ පිරිනිවීම දසදහසක් ලෝක ධාතුවෙහි දෙවි මිනිසුන්ට ශෝකයක් ඇති කරයි. එබැවින් 'බොහෝ ජනයාට ශෝකයක් ඇති කරයි' (බහුනෝ ජනස්ස අනුතප්පා හෝති) යැයි වදාරන ලදී.

174. පඤ්චමෙ අදුතියොති දුතියස්ස බුද්ධස්ස අභාවා අදුතියො. චත්තාරො හි බුද්ධා සුතබුද්ධො, චතුසච්චබුද්ධො, පච්චෙකබුද්ධො, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධොති. තත්ථ බහුස්සුතො භික්ඛු සුතබුද්ධො නාම. ඛීණාසවො චතුසච්චබුද්ධො නාම[Pg.90]. කප්පසතසහස්සාධිකානි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙත්වා සාමං පටිවිද්ධපච්චෙකබොධිඤාණො පච්චෙකබුද්ධො නාම. කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි වා අට්ඨ වා සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙත්වා තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො නාම. ඉමෙසු චතූසු බුද්ධෙසු සබ්බඤ්ඤුබුද්ධොව අදුතියො නාම. න හි තෙන සද්ධිං අඤ්ඤො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො නාම උප්පජ්ජති.

174. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'අදුතිය' යනු දෙවන බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ නොමැති වීම නිසා අද්විතීය (දෙවැනි අයෙකු නැති) යන්නයි. බුදුවරු හතර දෙනෙකි: සුත බුද්ධ, චතුසච්ච බුද්ධ, පසේ බුද්ධ (ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ) සහ සර්වඥ බුද්ධ යනුවෙනි. එහි බහුශ්‍රැත භික්ෂුව 'සුත බුද්ධ' නම් වේ. ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ 'චතුසච්ච බුද්ධ' නම් වේ. කල්ප ලක්ෂයකට අධික කාලයක් හා අසංඛ්‍ය දෙකක් පාරමිතා පුරා තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යෙක බෝධි ඥානය අවබෝධ කළ තැනැත්තා 'පසේ බුද්ධ' නම් වේ. කල්ප ලක්ෂයකට අධික කාලයක් හා අසංඛ්‍ය හතරක් හෝ අටක් හෝ දහසයක් පාරමිතා පුරා ත්‍රිවිධ මාරයන්ගේ හිස මඩනාක් මෙන් පරාජය කර සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගත් තැනැත්තා 'සර්වඥ බුද්ධ' නම් වේ. මේ සිව්වැදෑරුම් බුදුවරුන් අතුරෙන් සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේම පමණක් 'අදුතිය' නම් වන සේක. මන්ද උන්වහන්සේ සමඟ තවත් සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ පහළ වීමක් සිදු නොවන බැවිනි.

අසහායොති අත්තභාවෙන වා පටිවිද්ධධම්මෙහි වා සදිසො සහායො නාම අස්ස නත්ථීති අසහායො. ‘‘ලද්ධසහායො ඛො පන සො භගවා සෙඛානඤ්චෙව පටිපදාන’’න්ති ඉමිනා පන පරියායෙන සෙඛාසෙඛා බුද්ධානං සහායා නාම හොන්ති. අප්පටිමොති පටිමා වුච්චති අත්තභාවො, තස්ස අත්තභාවසදිසා අඤ්ඤා පටිමා නත්ථීති අප්පටිමො. යාපි ච මනුස්සා සුවණ්ණරජතාදිමයා පටිමා කරොන්ති, තාසු වාලග්ගමත්තම්පි ඔකාසං තථාගතස්ස අත්තභාවසදිසං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථීති සබ්බථාපි අප්පටිමො.

'අසහාය' යනු තමන් වහන්සේගේ ආත්මභාවයෙන් හෝ අවබෝධ කළ ධර්මයන්ගෙන් හෝ සමාන වූ සහායකයෙකු (මිතුරෙකු) උන්වහන්සේට නැති බැවින් අසහාය නම් වේ. 'එම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදෙන සේඛ පුද්ගලයන්ටම ලත් සහාය ඇත්තාහ' යන මේ ක්‍රමයෙන් සේඛ හා අසේඛ පුද්ගලයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සහායකයෝ (අනුගාමිකයෝ) වෙති. 'අප්පටිම' යන මෙහි ආත්මභාවයට 'පටිමා' (ප්‍රතිමා) යයි කියනු ලැබේ. උන්වහන්සේගේ ආත්මභාවයට සමාන වෙනත් ආත්මභාවයක් (රූපයක්) නැති බැවින් 'අප්පටිම' (අප්‍රතිම) නම් වේ. මිනිසුන් රන් රිදී ආදියෙන් යම් පිළිම නෙළුවද, ඒ පිළිමයන්හි කෙස් අගක් පමණ වූ තැනක් හෝ තථාගතයන් වහන්සේගේ ආත්මභාවයට සමාන කිරීමට සමත් කිසිවෙකු නැත. එබැවින් උන්වහන්සේ සෑම අයුරින්ම අප්‍රතිම වන සේක.

අප්පටිසමොති අත්තභාවෙනෙවස්ස පටිසමො නාම කොචි නත්ථීති අප්පටිසමො. අප්පටිභාගොති යෙ තථාගතෙන ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන ධම්මා දෙසිතා, තෙසු ‘‘න චත්තාරො සතිපට්ඨානා, තයො වා පඤ්ච වා’’තිආදිනා නයෙන පටිභාගං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථීති අප්පටිභාගො. අප්පටිපුග්ගලොති අඤ්ඤො කොචි ‘‘අහං බුද්ධො’’ති එවං පටිඤ්ඤං කාතුං සමත්ථො පුග්ගලො නත්ථීති අප්පටිපුග්ගලො. අසමොති අප්පටිපුග්ගලත්තාව සබ්බසත්තෙහි අසමො. අසමසමොති අසමා වුච්චන්ති අතීතානාගතා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා, තෙහි අසමෙහි සමොති අසමසමො.

'අප්පටිසම' යනු ආත්මභාවයෙන්ම උන්වහන්සේට සමාන වූ කිසිවෙකු නැති බැවින් අප්‍රතිසම නම් වේ. 'අප්පටිබාග' යනු තථාගතයන් වහන්සේ විසින් 'සතර සතිපට්ඨානය' ආදී වශයෙන් යම් ධර්මයන් දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒ ධර්මයන්ට 'සතර සතිපට්ඨානයක් නැත, තුනකි හෝ පහකි' ආදී වශයෙන් විරුද්ධ වූ හෝ සමාන වූ කොටසක් ඉදිරිපත් කිරීමට කිසිවෙකු සමත් නොවන බැවින් 'අප්පටිබාග' (අප්‍රතිභාග) නම් වේ. 'අප්පටිපුග්ගල' යනු 'මම බුදුවරයෙක්මි' යැයි ප්‍රතිඥා දීමට සමත් වෙනත් කිසිදු පුද්ගලයෙකු නැති බැවින් 'අප්‍රතිපුද්ගල' නම් වේ. 'අසම' යනු අප්‍රතිපුද්ගල වූ බැවින්ම සියලු සත්වයන්ට වඩා අසම (සමාන කළ නොහැකි) වන සේක. 'අසමසම' යනු අතීත හා අනාගත සියලු සර්වඥ බුදුවරුන් 'අසම' (සමාන කළ නොහැකි අය) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ඒ සමාන කළ නොහැකි බුදුවරුන්ට පමණක් සමාන වන බැවින් උන්වහන්සේ 'අසමසම' නම් වන සේක.

ද්විපදානං අග්ගොති සම්මාසම්බුද්ධො අපදානං ද්විපදානං චතුප්පදානං බහුප්පදානං රූපීනං අරූපීනං සඤ්ඤීනං අසඤ්ඤීනං නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීනං සත්තානං අග්ගොව. කස්මා ඉධ ද්විපදානං අග්ගොති වුත්තො? සෙට්ඨතරවසෙන. ඉමස්මිඤ්හි ලොකෙ සෙට්ඨො නාම උප්පජ්ජමානො අපදචතුප්පදබහුප්පදෙසු න උප්පජ්ජති, ද්විපදෙසුයෙව උප්පජ්ජති. කතරද්විපද්වෙසූති? මනුස්සෙසු චෙව දෙවෙසු ච. මනුස්සෙසු උප්පජ්ජමානො තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං වසෙ වත්තෙතුං සමත්ථො [Pg.91] බුද්ධො හුත්වා උප්පජ්ජති. දෙවෙසු උප්පජ්ජමානො දසසහස්සිලොකධාතුං වසවත්තී මහාබ්‍රහ්මා හුත්වා උප්පජ්ජති. සො තස්ස කප්පියකාරකො වා ආරාමිකො වා සම්පජ්ජති. ඉති තතොපි සෙට්ඨතරවසෙනෙස ද්විපදානං අග්ගොති වුත්තො.

"දෙපය ඇති සත්වයන් අතර අග්‍රවූ" යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පා රහිත, දෙපය ඇති, සිව්පා ඇති, බොහෝ පා ඇති, රූපී වූ, අරූපී වූ, සංඥා ඇති, සංඥා නැති, නේවසංඥානාසංඥා වූ සත්වයන් අතර අග්‍රම වන සේක. මෙහි "දෙපය ඇති සත්වයන් අතර අග්‍රය" යැයි කියන ලද්දේ මක්නිසාද? ශ්‍රේෂ්ඨත්වය පදනම් කරගෙනය. සැබවින්ම මේ ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයෙකු උපදින්නේ නම් ඔහු පා රහිත, සිව්පා හෝ බොහෝ පා ඇති සත්වයන් අතර උපදින්නේ නැත, දෙපය ඇති සත්වයන් අතරම උපදියි. ඒ කුමන දෙපය ඇති සත්වයන් අතරද? මිනිසුන් සහ දෙවියන් අතරය. මිනිසුන් අතර උපදින විට තුන්දහසක් මහා සහස්සී ලෝකධාතුව තම වසඟයේ පවත්වා ගැනීමට සමත් වූ බුදුවරයෙකු ලෙස උපදියි. දෙවියන් අතර උපදින විට දසදහසක් ලෝකධාතුව තම වසඟයේ පවත්වා ගත හැකි මහා බ්‍රහ්මයෙකු ලෙස උපදියි. ඒ මහා බ්‍රහ්මයා ද ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කැපකරුවෙකු හෝ ආරාමිකයෙකු බවට පත්වෙයි. මෙසේ ඒ මහා බ්‍රහ්මයාටත් වඩා ඇති උසස් ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසාම උන්වහන්සේ "දෙපය ඇති සත්වයන් අතර අග්‍රය" යැයි කියනු ලැබේ.

175-186. ඡට්ඨාදීසු එකපුග්ගලස්ස, භික්ඛවෙ, පාතුභාවා මහතො චක්ඛුස්ස පාතුභාවො හොතීති, භික්ඛවෙ, එකපුග්ගලස්ස තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාතුභාවෙන මහන්තස්ස චක්ඛුස්ස පාතුභාවො හොති. තස්මිං පුග්ගලෙ පාතුභූතෙ තං පාතුභූතමෙව හොති, න විනා තස්ස පාතුභාවෙන පාතුභවති. පාතුභාවොති උප්පත්ති නිප්ඵත්ති. කතමස්ස චක්ඛුස්සාති? පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස. කීවරූපස්සාති? සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස විපස්සනාපඤ්ඤාසදිසස්ස මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස සමාධිපඤ්ඤාසදිසස්සාති. ආලොකාදීසුපි එසෙව නයො. උභින්නං අග්ගසාවකානං පඤ්ඤාආලොකසදිසොයෙව හි එත්ථ ආලොකො, පඤ්ඤාඔභාසසදිසොයෙව ඔභාසො අධිප්පෙතො. ‘‘මහතො චක්ඛුස්ස, මහතො ආලොකස්ස, මහතො ඔභාසස්සා’’ති ඉමානි ච පන තීණිපි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

175-186. හයවන සූත්‍රය ආදියේ "මහණෙනි, එක් පුද්ගලයෙකුගේ පහළවීම නිසා මහා ප්‍රඥා ඇසක පහළවීම සිදුවේ" යනු, මහණෙනි, අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමැති ඒ ඒක පුද්ගලයාණන්ගේ පහළවීමෙන් මහා ප්‍රඥා ඇසක පහළවීම සිදුවේ. ඒ පුද්ගලයා පහළ වූ විට එය ද පහළ වේ; උන්වහන්සේගේ පහළවීමෙන් තොරව එය පහළ නොවේ. පහළවීම යනු ප්‍රථම උත්පත්තිය හා නිමාවට පත්වීමයි. "කිනම් ඇසක පහළවීමක්ද?" යත්: ප්‍රඥා ඇසෙහි (පඤ්ඤා චක්ඛු) පහළවීමයි. "කිනම් ස්වභාවයකින් යුක්ත වූවක්ද?" යත්: සාරිපුත්ත මහා තෙරුන් වහන්සේගේ විපස්සනා ප්‍රඥාව වැනි වූ ද මහා මොග්ගල්ලාන මහා තෙරුන් වහන්සේගේ සමාධි ප්‍රඥාව වැනි වූ ද ප්‍රඥා ඇසක පහළවීමයි. ආලෝකය ආදී පදවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. සැබවින්ම මෙහි අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනමගේ ප්‍රඥා ආලෝකය වැනි වූ ආලෝකය ද ප්‍රඥා ඕභාසය වැනි වූ ඕභාසය ද අදහස් කරන ලදී. තවද "මහා චක්ඛුස, මහා ආලෝකස, මහා ඕභාසස" යන මේ සූත්‍ර තුනම ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතව දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

ඡන්නං අනුත්තරියානන්ති උත්තරිතරවිරහිතානං ඡන්නං උත්තමධම්මානං. තත්ථ දස්සනානුත්තරියං, සවනානුත්තරියං, ලාභානුත්තරියං, සික්ඛානුත්තරියං, පාරිචරියානුත්තරියං, අනුස්සතානුත්තරියන්ති ඉමානි ඡ අනුත්තරියානි. ඉමෙසං පාතුභාවො හොතීති අත්ථො. ආයස්මා හි ආනන්දත්ථෙරො සායංපාතං තථාගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දට්ඨුං ලභති, ඉදං දස්සනානුත්තරියං. අඤ්ඤොපි සොතාපන්නො වා සකදාගාමී වා අනාගාමී වා ආනන්දත්ථෙරො විය තථාගතං දස්සනාය ලභති, ඉදම්පි දස්සනානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලං දස්සනාය ලභිත්වා තං දස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති. ඉදං දස්සනමෙව නාම, මූලදස්සනං පන දස්සනානුත්තරියං නාම.

"අනුත්තරිය හයක්" යනු ඉන් එහා ගිය වෙනත් උසස් දෙයක් නොමැති උතුම් ධර්මයන් හයකි. එහි දස්සනානුත්තරිය, සවනානුත්තරිය, ලාභානුත්තරිය, සික්ඛානුත්තරිය, පාරිචරියානුත්තරිය, අනුස්සතානුත්තරිය යන මේ අනුත්තරිය සය වේ. මේවායේ පහළවීම සිදුවේ යනු එහි අර්ථයයි. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ උදේ සවස තථාගතයන් වහන්සේව ඇසින් දැකීමට ලබන සේක, මෙය දස්සනානුත්තරියයි. අන්‍ය වූ සෝතාපන්න, සකදාගාමී හෝ අනාගාමී උත්තමයෙකු ද ආනන්ද තෙරුන් මෙන් තථාගතයන් වහන්සේව දැකීමට ලබයි නම්, එය ද දස්සනානුත්තරියයි. තවත් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් ආනන්ද තෙරුන් මෙන් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේව දැකීමට ලබා, ඒ දැකීම දියුණු කර සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙයි. මෙය "දැකීම" පමණක් වන අතර එහි මූලික දැකීම "දස්සනානුත්තරිය" නම් වේ.

ආනන්දත්ථෙරොයෙව ච අභික්ඛණං දසබලස්ස වචනං සොතවිඤ්ඤාණෙන සොතුං ලභති, ඉදං සවනානුත්තරියං. අඤ්ඤෙපි සොතාපන්නාදයො ආනන්දත්ථෙරො විය තථාගතස්ස වචනං සවනාය ලභන්ති, ඉදම්පි සවනානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය තථාගතස්ස [Pg.92] වචනං සොතුං ලභිත්වා තං සවනං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති. ඉදං සවනමෙව නාම, මූලසවනං පන සවනානුත්තරියං නාම.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේම නිරන්තරයෙන් දසබලයන් වහන්සේගේ වචනය කනින් ඇසීමට ලබන සේක, මෙය සවනානුත්තරියයි. අන්‍ය වූ සෝතාපන්නාදීහු ද ආනන්ද තෙරුන් මෙන් තථාගත වචනය ඇසීමට ලබති, එය ද සවනානුත්තරියයි. තවත් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් තථාගත වචනය අසා එය දියුණු කර සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙයි. මෙය "ඇසීම" වන අතර මූලික ඇසීම "සවනානුත්තරිය" නම් වේ.

ආනන්දත්ථෙරොයෙව ච දසබලෙ සද්ධං පටිලභති, ඉදං ලාභානුත්තරියං. අඤ්ඤෙපි සොතාපන්නාදයො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලෙ සද්ධාපටිලාභං ලභන්ති, ඉදම්පි ලාභානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලෙ සද්ධාපටිලාභං ලභිත්වා තං ලාභං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති, අයං ලාභොයෙව නාම, මූලලාභො පන ලාභානුත්තරියං නාම.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේම දසබලයන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලබන සේක, මෙය ලාභානුත්තරියයි. සෝතාපන්නාදීහු ද ආනන්ද තෙරුන් මෙන් දසබලයන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලබති, එය ද ලාභානුත්තරියයි. තවත් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් එසේ ශ්‍රද්ධාව ලබා එය දියුණු කර සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙයි. මෙය "ලැබීම" (ලාභය) වන අතර මූලික ලැබීම "ලාභානුත්තරිය" නම් වේ.

ආනන්දත්ථෙරොයෙව ච දසබලස්ස සාසනෙ තිස්සො සික්ඛා සික්ඛති, ඉදං සික්ඛානුත්තරියං. අඤ්ඤෙපි සොතාපන්නාදයො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලස්ස සාසනෙ තිස්සො සික්ඛා සික්ඛන්ති, ඉදම්පි සික්ඛානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලස්ස සාසනෙ තිස්සො සික්ඛා සික්ඛිත්වා තා සික්ඛා වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති. අයං සික්ඛායෙව නාම, මූලසික්ඛා පන සික්ඛානුත්තරියං නාම.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේම දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් හික්මෙති, මෙය සික්ඛානුත්තරියයි. සෝතාපන්නාදීහු ද ආනන්ද තෙරුන් මෙන් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවෙහි හික්මෙති, එය ද සික්ඛානුත්තරියයි. තවත් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් එසේ හික්මී එය දියුණු කර සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙයි. මෙය "ශික්ෂාව" වන අතර මූලික ශික්ෂාව "සික්ඛානුත්තරිය" නම් වේ.

ආනන්දත්ථෙරොයෙව ච අභිණ්හං දසබලං පරිචරති, ඉදං පාරිචරියානුත්තරියං. අඤ්ඤෙපි සොතාපන්නාදයො ආනන්දත්ථෙරො විය අභිණ්හං දසබලං පරිචරන්ති, ඉදම්පි පාරිචරියානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලං පරිචරිත්වා තං පාරිචරියං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති, අයං පාරිචරියායෙව නාම, මූලපාරිචරියා පන පාරිචරියානුත්තරියං නාම.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේම නිරන්තරයෙන් දසබලයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරති, මෙය පාරිචරියානුත්තරියයි. සෝතාපන්නාදීහු ද ආනන්ද තෙරුන් මෙන් දසබලයන්ට උපස්ථාන කරති, එය ද පාරිචරියානුත්තරියයි. තවත් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් එසේ උපස්ථාන කර එය දියුණු කර සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙයි. මෙය "පාරිචරියාව" වන අතර මූලික පාරිචරියාව "පාරිචරියානුත්තරිය" නම් වේ.

ආනන්දත්ථෙරොයෙව ච දසබලස්ස ලොකියලොකුත්තරෙ ගුණෙ අනුස්සරති, ඉදං අනුස්සතානුත්තරියං. අඤ්ඤෙපි සොතාපන්නාදයො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලස්ස ලොකියලොකුත්තරෙ ගුණෙ අනුස්සරන්ති, ඉදම්පි අනුස්සතානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලස්ස ලොකියලොකුත්තරෙ ගුණෙ අනුස්සරිත්වා තං අනුස්සතිං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති, අයං අනුස්සතියෙව නාම, මූලානුස්සති පන අනුස්සතානුත්තරියං නාම. ඉමානි ඡ අනුත්තරියානි, ඉමෙසං පාතුභාවො හොති. ඉමානි ච පන ඡ අනුත්තරියානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේම දසබලයන් වහන්සේගේ ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණ සිහි කරති, මෙය අනුස්සතානුත්තරියයි. සෝතාපන්නාදීහු ද ආනන්ද තෙරුන් මෙන් දසබලයන්ගේ ගුණ සිහි කරති, එය ද අනුස්සතානුත්තරියයි. තවත් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් එසේ ගුණ සිහි කර එය දියුණු කර සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙයි, මෙය "අනුස්සතිය" පමණක් වන අතර මූලික අනුස්සතිය "අනුස්සතානුත්තරිය" නම් වේ. මේ අනුත්තරිය සයයි. මේවායේ පහළවීම සිදු වේ. තවද මේ අනුත්තරිය හයම ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතව දේශනා කර ඇති බව දත යුතුය.

චතුන්නං [Pg.93] පටිසම්භිදානං සච්ඡිකිරියා හොතීති චතස්සො හි පටිසම්භිදායො අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මපටිසම්භිදා, නිරුත්තිපටිසම්භිදා, පටිභානපටිසම්භිදාති. තත්ථ අත්ථෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, අත්ථධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා, ඤාණෙසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පනෙතාසං අභිධම්මෙ (විභ. 718 ආදයො) ආගතොයෙව. ඉමාසං චතස්සන්නං පටිසම්භිදානං බුද්ධුප්පාදෙ පච්චක්ඛකිරියා හොති, න විනා බුද්ධුප්පාදා. එතාසං සච්ඡිකිරියාති අත්ථො. ඉමාපි ලොකියලොකුත්තරාව කථිතාති වෙදිතබ්බා.

"සිව් පටිසම්භිදාවන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම සිදු වේ" යනු මෙහි පටිසම්භිදාවෝ සතරකි. එනම්: අර්ථ පටිසම්භිදාව, ධර්ම පටිසම්භිදාව, නිරුක්ති පටිසම්භිදාව සහ පටිභාන පටිසම්භිදාවයි. එහිදී අර්ථයන් කෙරෙහි පවතින ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි. ධර්මයන් (හේතූන්) කෙරෙහි පවතින ඥානය ධර්ම පටිසම්භිදාවයි. අර්ථ හා ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන භාෂා නිරුක්තිය පිළිබඳ ඥානය නිරුක්ති පටිසම්භිදාවයි. එම ඥානයන් පිළිබඳ පවතින ඥානය පටිභාන පටිසම්භිදාවයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. මෙහි විස්තරය අභිධර්මයේ (විභංග ප්‍රකරණයේ) සඳහන් වේ. මේ සිව් පටිසම්භිදාවන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම බුද්ධෝත්පාද කාලයකදීම සිදු වේ; බුද්ධෝත්පාදයකින් තොරව සිදු නොවේ. ඒවා සාක්ෂාත් කිරීම යන අදහසයි. මේවා ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

අනෙකධාතුපටිවෙධොති ‘‘චක්ඛුධාතු රූපධාතූ’’තිආදීනං අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං බුද්ධුප්පාදෙයෙව පටිවෙධො හොති, න විනා බුද්ධුප්පාදෙනාති අත්ථො. නානාධාතුපටිවෙධොති එත්ථ ඉමාව අට්ඨාරස ධාතුයො නානාසභාවතො නානාධාතුයොති වෙදිතබ්බා. යො පනෙතාසං ‘‘නානාසභාවා එතා’’ති එවං නානාකරණතො පටිවෙධො, අයං නානාධාතුපටිවෙධො නාම. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියාති එත්ථ විජ්ජාති ඵලෙ ඤාණං, විමුත්තීති තදවසෙසා ඵලසම්පයුත්තා ධම්මා. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාති සොතොති පඨමමග්ගො, තෙන සොතෙන පත්තබ්බං ඵලන්ති සොතාපත්තිඵලං. සකදාගාමිඵලාදීනි පාකටානෙව.

"අනේකධාතු පටිවේධ" යනු චක්ඛු ධාතුව, රූප ධාතුව ආදී වූ දහඅටක් ධාතූන් පිළිබඳව බුද්ධෝත්පාද කාලයකදීම අවබෝධය (පටිවේධය) සිදු වන බවයි; බුද්ධෝත්පාදයකින් තොරව නොවන බව අදහසයි. "නානාධාතු පටිවේධ" යනු මෙහි සඳහන් කළ දහඅටක් ධාතූන්ම විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් නානාධාතුහු නම් වන බව දත යුතුය. එම ධාතූන් "මේවා විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්තය" යනුවෙන් විවිධ ආකාරයෙන් අවබෝධ කර ගැනීම නානාධාතු පටිවේධය නම් වේ. "විද්‍යා විමුක්ති ඵල සාක්ෂාත් කිරීම" යනු මෙහි විද්‍යාව නම් ඵල සමාපත්තියෙහි පවතින ඥානයයි. විමුක්තිය නම් එම ඥානය හැර ඵල සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සෙසු ධර්මයෝයි. "සෝතාපත්ති ඵල සාක්ෂාත් කිරීම" යනු මෙහි සෝත යනු ප්‍රථම මාර්ගයයි. එම මාර්ගයෙන් පැමිණිය යුතු ඵලය බැවින් සෝතාපත්ති ඵලය නම් වේ. සකෘදාගාමී ඵලාදිය පැහැදිලි බැවින් විස්තර නොකෙරේ.

187. අනුත්තරන්ති නිරුත්තරං. ධම්මචක්කන්ති සෙට්ඨචක්කං. චක්කසද්දො හෙස –

187. "අනුත්තර" යනු වඩා උසස් දෙයක් නොමැති වීමයි. "ධර්මචක්‍රය" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ චක්‍රයයි. "චක්‍ර" යන වචනය මෙසේද යෙදේ:

‘‘චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා, අට්ඨාහිපි ච සොළස;

සොළසාහි ච බාත්තිංස, අත්‍රිච්ඡං චක්කමාසදො;

ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති. (ජා. 1.1.104;

1.5.103) –

"සතරකින් අටක් පැමිණියේය, අටකින් දහසයක් විය, දහසයකින් තිස් දෙකක් විය; අතිශය තෘෂ්ණාව ඇත්තා (කටු) චක්‍රයට පැමිණියේය. තෘෂ්ණාවෙන් පෙළුණු පුරුෂයාගේ හිස මත චක්‍රය කැරකෙයි" යනුවෙනි.

එත්ථ උරචක්කෙ ආගතො. ‘‘චක්කසමාරුළ්හා ජානපදා පරියායන්තී’’ති (අ. නි. 3.63; 5.54) එත්ථ ඉරියාපථචක්කෙ. ‘‘අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, රථකාරො යං තං චක්කං ඡහි මාසෙහි නිට්ඨිතං, තං පවත්තෙසී’’ති (අ. නි. 3.15) එත්ථ දාරුචක්කෙ. ‘‘අද්දසා ඛො දොණො බ්‍රාහ්මණො භගවතො පාදෙසු චක්කානි සහස්සාරානී’’ති (අ. නි. 4.36) එත්ථ ලක්ඛණචක්කෙ. ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං [Pg.94] චතුචක්කං වත්තතී’’ති (අ. නි. 4.31) එත්ථ සම්පත්තිචක්කෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුභවතී’’ති (දී. නි. 2.243; ම. නි. 3.256) එත්ථ රතනචක්කෙ. ඉධ පන ධම්මචක්කෙ ආගතො.

මෙහි එය උරචක්‍රය (කටු සහිත ආයුධ චක්‍රය) අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. "චක්‍රයට නැඟි ජනපද වැසියෝ සැරිසරති" යන මෙහි ඉරියාපථ චක්‍රය (ඉරියව් චක්‍රය) අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. "මහණෙනි, එකල්හි ඒ රියසකන්නා මාස හයකින් නිම කළ ඒ යම් චක්‍රයක් වේද, එය කරකැවීය" යන මෙහි දාරු චක්‍රය (ලීයෙන් කළ රෝදය) අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. "දෝණ බමුණා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පතුල්වල දහසක් අර සහිත චක්‍ර ලක්ෂණ දුටුවේය" යන මෙහි ලක්ෂණ චක්‍රය අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. "මහණෙනි, මේ චක්‍ර සතරකි, යම් චක්‍ර සතරකින් සමන්නාගත වූ දෙවි මිනිසුන්ගේ (සෞභාග්‍ය) චක්‍ර සතර පවතී" යන මෙහි සම්පත්ති චක්‍රය අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. "දිව්‍යමය වූ චක්‍ර රත්නය පහළ වේ" යන මෙහි රත්න චක්‍රය අර්ථයෙන් පැමිණ ඇත. මෙහිදී ධර්ම චක්‍රය අර්ථයෙන් යෙදී ඇත.

පවත්තිතන්ති එත්ථ ධම්මචක්කං අභිනීහරති නාම, අභිනීහටං නාම, උප්පාදෙති නාම, උප්පාදිතං නාම, පවත්තෙති නාම, පවත්තිතං නාමාති අයං පභෙදො වෙදිතබ්බො. කුතො පට්ඨාය ධම්මචක්කං අභිනීහරති නාමාති? යදා සුමෙධබ්‍රාහ්මණො හුත්වා කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං දිස්වා සත්තසතකමහාදානං දත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, තතො පට්ඨාය ධම්මචක්කං අභිනීහරති නාම.

"පවතිත" (පවත්වන ලද) යන මෙහි ධර්ම චක්‍රය ඉදිරිපත් කිරීම (අභිනීහරති), ඉදිරිපත් කරන ලද්ද (අභිනීහට), උපදවීම (උප්පාදේති), උපදවන ලද්ද (උප්පාදිත), පැවැත්වීම (පවත්තේති), පවත්වන ලද්ද (පවත්තිත) යන මේ ප්‍රභේද දත යුතුය. කවදා සිට ධර්ම චක්‍රය ඉදිරිපත් කිරීම ආරම්භ වේද? සුමේධ බමුණාව සිටි කාලයේ කාමයන්හි ආදීනව හා නෙක්ඛම්මයෙහි ආනිසංස දැක, සත් සතක මහා දානය දී, සෘෂි ප්‍රව්‍රජ්‍යාවෙන් පැවිදිව, පංච අභිඥා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත් තැන් සිට ධර්ම චක්‍රය ඉදිරිපත් කරන්නේ නම් වේ.

කුතො පට්ඨාය අභිනීහටං නාමාති? යදා අට්ඨ ධම්මෙ සමොධානෙත්වා දීපඞ්කරපාදමූලෙ මහාබොධිමණ්ඩත්ථාය මානසං බන්ධිත්වා ‘‘බ්‍යාකරණං අලද්ධා න වුට්ඨහිස්සාමී’’ති වීරියාධිට්ඨානං අධිට්ඨාය නිපන්නො දසබලස්ස සන්තිකා බ්‍යාකරණං ලභි, තතො පට්ඨාය ධම්මචක්කං අභිනීහටං නාම.

කවදා සිට ඉදිරිපත් කරන ලද්දක් නම් වේද? කරුණු අටක් සම්පූර්ණ කරගෙන දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පතුල් මූලයෙහි මහා බෝධි මණ්ඩලය අරමුණු කොට සිත පිහිටුවා, "නියත විවරණ නොලබා නොනැගිටිමි" යි වීර්ය අධිෂ්ඨාන කොට වැතිර සිටි සුමේධ තාපසයා දසබලයන් වහන්සේගෙන් විවරණ ලැබූ තැන් සිට ධර්ම චක්‍රය ඉදිරිපත් කරන ලද්දක් නම් වේ.

කුතො පට්ඨාය උප්පාදෙති නාමාති? තතො පට්ඨාය දානපාරමිං පූරෙන්තොපි ධම්මචක්කං උප්පාදෙති නාම. සීලපාරමිං පූරෙන්තොපි…පෙ… උපෙක්ඛාපාරමිං පූරෙන්තොපි ධම්මචක්කං උප්පාදෙති නාම. දස පාරමියො දස උපපාරමියො දස පරමත්ථපාරමියො පූරෙන්තොපි, පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තොපි, ඤාතත්ථචරියං පූරෙන්තොපි ධම්මචක්කං උප්පාදෙති නාම. වෙස්සන්තරත්තභාවෙ ඨත්වා සත්තසතකමහාදානං දත්වා පුත්තදාරං දානමුඛෙ නිය්‍යාතෙත්වා පාරමිකූටං ගහෙත්වා තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා දෙවතාහි ආයාචිතො පටිඤ්ඤං දත්වා පඤ්චමහාවිලොකනං විලොකෙන්තොපි ධම්මචක්කං උප්පාදෙතියෙව නාම. මාතුකුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හන්තොපි, පටිසන්ධික්ඛණෙ දසසහස්සචක්කවාළං කම්පෙන්තොපි, මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තදිවසෙ තථෙව ලොකං කම්පෙන්තොපි, සම්පතිජාතො සත්ත පදානි ගන්ත්වා ‘‘අග්ගොමහස්මී’’ති සීහනාදං නදන්තොපි, එකූනතිංස සංවච්ඡරානි අගාරමජ්ඣෙ වසන්තොපි, මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමන්තොපි, අනොමානදීතීරෙ පබ්බජන්තොපි, මහාපධානෙ ඡබ්බස්සානි වීරියං කරොන්තොපි, සුජාතාය දින්නං මධුපායාසං භුඤ්ජිත්වා සුවණ්ණපාතිං නදියා පවාහෙත්වා සායන්හසමයෙ බොධිමණ්ඩවරගතො පුරත්ථිමං ලොකධාතුං ඔලොකෙන්තො නිසීදිත්වා සූරියෙ ධරමානෙයෙව මාරබලං විධමෙත්වා පඨමයාමෙ [Pg.95] පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තොපි, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙන්තොපි, පච්චූසකාලසමනන්තරෙ පච්චයාකාරං සම්මසිත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිවිජ්ඣන්තොපි, සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොන්තොපි, සකදාගාමිමග්ගං සකදාගාමිඵලං අනාගාමිමග්ගං අනාගාමිඵලං සච්ඡිකරොන්තොපි, අරහත්තමග්ගං පටිවිජ්ඣන්තොපි ධම්මචක්කං උප්පාදෙතියෙව නාම.

කවදා සිට උපදවන්නේ නම් වේද? එතැන් සිට දාන පාරමිතාව පුරන කල්හිද ධර්ම චක්‍රය උපදවන්නේ නම් වේ. සීල පාරමිතාව පුරන කල්හිද...පෙ... උපේක්ෂා පාරමිතාව පුරන කල්හිද ධර්ම චක්‍රය උපදවන්නේ නම් වේ. දස පාරමී, දස උප පාරමී, දස පරමත්ථ පාරමී පුරන කල්හිද, පංච මහා පරිත්‍යාග සිදු කරන කල්හිද, ඤාතත්ථ චර්යාව පුරන කල්හිද ධර්ම චක්‍රය උපදවන්නේ නම් වේ. වෙස්සන්තර ආත්මභාවයෙහි සිට සත් සතක මහා දානය දී, අඹුදරුවන් දන් දී, පාරමිතාවන්ගේ මුදුනටම පැමිණ, තුසිත පුරයෙහි උපත ලබා, එහි ආයුෂ කෙළවර වන තෙක් සිට, දෙවියන්ගේ ආරාධනය පිළිගෙන, පංච මහා විලෝකනයන් බලන බෝසතාණන් වහන්සේද ධර්ම චක්‍රය උපදවන්නේම නම් වේ. මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හිද, පිළිසිඳ ගැනීමේ මොහොතේ දසසහශ්‍රී ලෝකධාතුව කම්පා කරවන කල්හිද, මව්කුසින් බිහි වූ දින එසේම ලෝකය කම්පා කරවන කල්හිද, උපන් සැණින් සත් පියවරක් ගොස් "අග්ගෝ හමස්මි" යි සීහනාද පවත්වන කල්හිද, විසි නව වසරක් ගිහිගෙයි වසන කල්හිද, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කරන කල්හිද, අනෝමා නදී තීරයේ පැවිදි වන කල්හිද, සය වසරක් මහා පධන් වීර්යය කරන කල්හිද, සුජාතාවන් දුන් මධුපායාසය වළඳා රන් තැටිය නදියෙහි පා කර හැර, සවස් භාගයෙහි බෝධි මණ්ඩලයට පැමිණ පෙරදිග ලෝකධාතුව බලමින් වැඩසිට, සූර්යයා බැස යන්නට පෙර මාර සේනාව පරාජය කර, ප්‍රථම යාමයේදී පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය සිහි කරන කල්හිද, මධ්‍යම යාමයේදී දිබ්බචක්ඛු ඥානය පිරිසිදු කරන කල්හිද, අලුයම් කාලයට ආසන්නව පටිච්ච සමුප්පාදය මෙනෙහි කර සෝතාපත්ති මාර්ගය අවබෝධ කරන කල්හිද, සෝතාපත්ති ඵලය සාක්ෂාත් කරන කල්හිද, සකෘදාගාමී මාර්ගය, සකෘදාගාමී ඵලය, අනාගාමී මාර්ගය, අනාගාමී ඵලය සාක්ෂාත් කරන කල්හිද, අර්හත් මාර්ගය අවබෝධ කරන කල්හිද ධර්ම චක්‍රය උපදවන්නේම නම් වේ.

අරහත්තඵලක්ඛණෙ පන තෙන ධම්මචක්කං උප්පාදිතං නාම. බුද්ධානඤ්හි සකලලොකියලොකුත්තරගුණරාසි අරහත්තඵලෙනෙව සද්ධිං ඉජ්ඣති. තස්මා තෙන තස්මිං ඛණෙ ධම්මචක්කං උප්පාදිතං නාම හොති.

අර්හත් ඵලක්ෂණයෙහිදී නම් උන්වහන්සේ විසින් ධර්ම චක්‍රය "උපදවන ලද්දක්" (උප්පාදිත) නම් වේ. මක්නිසාද යත්, බුදුවරුන්ගේ සියලු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ගුණ සමූහය අර්හත් ඵලය සමඟම සම්පූර්ණ වන බැවිනි. එබැවින් උන්වහන්සේ විසින් ඒ මොහොතේ ධර්ම චක්‍රය උපදවන ලද්දක් නම් වේ.

කදා පවත්තෙති නාම? බොධිමණ්ඩෙ සත්තසත්තාහං වීතිනාමෙත්වා ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරං කායසක්ඛිං කත්වා ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තං දෙසෙන්තො ධම්මචක්කං පවත්තෙති නාම.

කවදා පවත්වන්නේ නම් වේද? බෝධි මණ්ඩලයේ සත් සතිය ගත කොට, ඉසිපතන මිගදායේදී අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් සාක්ෂිකරුවෙකු කොට (කය සාක්ෂි කොට) ධර්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කරන සේක් ධර්ම චක්‍රය පවත්වන්නේ නම් වේ.

යදා පන අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරෙන දසබලස්ස දෙසනාඤාණානුභාවනිබ්බත්තං සවනං ලභිත්වා සබ්බපඨමං ධම්මො අධිගතො, තතො පට්ඨාය ධම්මචක්කං පවත්තිතං නාම හොතීති වෙදිතබ්බං. ධම්මචක්කන්ති චෙතං දෙසනාඤාණස්සපි නාමං පටිවෙධඤාණස්සපි. තෙසු දෙසනාඤාණං ලොකියං, පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං. කස්ස දෙසනාපටිවෙධඤාණන්ති? න අඤ්ඤස්ස කස්සචි, සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව දෙසනාඤාණඤ්ච පටිවෙධඤාණඤ්චාති වෙදිතබ්බං.

යම් කලෙක වනාහි, අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ මහා ස්ථවිරයන් විසින් දසබලයන් වහන්සේගේ දේශනා ඥානයේ ආනුභාවයෙන් හටගත් ධර්ම ශ්‍රවණය ලබා සියල්ලන්ටම ප්‍රථමයෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අවබෝධ කරන ලද්දේ ද, එතැන් සිට 'ධර්ම චක්‍රය පවත්වන ලද්දේ' යැයි දත යුතුය. ධර්ම චක්‍රය යන මෙම නාමය දේශනා ඥානයට මෙන්ම ප්‍රතිවේධ ඥානයට ද නමකි. ඒ අතරින් දේශනා ඥානය ලෞකික වන අතර ප්‍රතිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වේ. දේශනා හා ප්‍රතිවේධ ඥානය කා හට හිමි ද? එය වෙනත් කිසිවෙකුට නොව, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේටම පමණක් දේශනා ඥානය හා ප්‍රතිවේධ ඥානය හිමි වන බව දත යුතුය.

සම්මදෙවාති හෙතුනා නයෙන කාරණෙනෙව. අනුප්පවත්තෙතීති යථා පුරතො ගච්ඡන්තස්ස පච්ඡතො ගච්ඡන්තො තං අනුගච්ඡති නාම, එවං පඨමතරං සත්ථාරා පවත්තිතං ථෙරො අනුප්පවත්තෙති නාම. කථං? සත්ථා හි ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො’’ති කථෙන්තො ධම්මචක්කං පවත්තෙති නාම, ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරොපි ‘‘චත්තාරොමෙ, ආවුසො, සතිපට්ඨානා’’ති කථෙන්තො ධම්මචක්කං අනුප්පවත්තෙති නාම. සම්මප්පධානාදීසුපි එසෙව නයො. න කෙවලඤ්ච බොධිපක්ඛියධම්මෙසු, ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, අරියසච්චානි. චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අරියවංසා’’තිආදීසුපි අයං නයො නෙතබ්බොව. එවං සම්මාසම්බුද්ධො ධම්මචක්කං පවත්තෙති නාම, ථෙරො දසබලෙන පවත්තිතං ධම්මචක්කං අනුප්පවත්තෙති නාම.

'සම්මදේව' යනු නිවැරදි හේතු ක්‍රමයෙන්ම හෝ කරුණින්ම යන්නයි. 'අනුප්පවත්තෙති' යනු ඉදිරියෙන් යන්නෙකුගේ පසුපසින් යන්නා ඔහු අනුගමනය කරන්නාක් මෙන්, එලෙසම ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ප්‍රථමයෙන් පවත්වන ලද ධර්ම දේශනාව සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනුගමනය කරමින් පවත්වන සේක යන්නයි. එය කෙසේ ද? ශාස්තෘන් වහන්සේ "මහණෙනි, මේ සතර සතිපට්ඨානයෝය, ඒ සතර කවරේ ද?" යනාදී වශයෙන් දේශනා කරමින් ධර්ම චක්‍රය පවත්වන සේක. ධර්ම සේනාධිපති සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද "ඇවැත්නි, මේ සතර සතිපට්ඨානයෝය" යනාදී වශයෙන් දේශනා කරමින් ධර්ම චක්‍රය අනුකරණය කරමින් පවත්වන සේක. සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්හි පමණක් නොව, "මහණෙනි, මේ ආර්ය සත්‍ය සතරකි, මහණෙනි, මේ ආර්ය වංශ සතරකි" යනාදී තැන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙලෙස සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්ම චක්‍රය පවත්වන සේක, ස්ථවිරයන් වහන්සේ දසබලයන් වහන්සේ විසින් පවත්වන ලද ධර්ම චක්‍රය අනුකරණය කරමින් පවත්වන සේක.

එවං ධම්මචක්කං අනුප්පවත්තෙන්තෙන පන ථෙරෙන ධම්මො දෙසිතොපි පකාසිතොපි සත්ථාරාව දෙසිතො පකාසිතො හොති. යො හි කොචි භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා දෙවො වා සක්කො වා මාරො [Pg.96] වා බ්‍රහ්මා වා ධම්මං දෙසෙතු පකාසෙතු, සබ්බො සො සත්ථාරා දෙසිතො පකාසිතොව නාම හොති, සෙසජනො පන ලෙඛහාරකපක්ඛෙ ඨිතොව නාම හොති. කථං? යථා හි රඤ්ඤා දින්නං පණ්ණං වාචෙත්වා යං යං කම්මං කරොන්ති, තං තං කම්මං යෙන කෙනචි කතම්පි කාරිතම්පි රඤ්ඤා කාරිතන්තෙව වුච්චති. මහාරාජා විය හි සම්මාසම්බුද්ධො. රාජපණ්ණං විය තෙපිටකං බුද්ධවචනං. පණ්ණදානං විය තෙපිටකෙ නයමුඛදානං පණ්ණං වාචෙත්වා තංතංකම්මානං කරණං විය චතුන්නං පරිසානං අත්තනො බලෙන බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා පරෙසං දෙසනා පකාසනා. තත්ථ යථා පණ්ණං වාචෙත්වා යෙන කෙනචි කතම්පි කාරිතම්පි තං කම්මං රඤ්ඤා කාරිතමෙව හොති, එවමෙව යෙන කෙනචි දෙසිතොපි පකාසිතොපි ධම්මො සත්ථාරා දෙසිතො පකාසිතොව නාම හොතීති වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

මෙලෙස ධර්ම චක්‍රය අනුකරණය කරමින් පවත්වන්නා වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් යම් ධර්මයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද, එය ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්ම දේශනා කරන ලද්දක් හා ප්‍රකාශ කරන ලද්දක්ම වෙයි. යම් මහණෙකු හෝ මෙහෙණක හෝ උපාසකයෙකු හෝ උපාසිකාවක හෝ දෙවියෙකු හෝ ශක්‍රයෙකු හෝ මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු හෝ ධර්මය දේශනා කරයි ද, ප්‍රකාශ කරයි ද, ඒ සියල්ල ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්ම දේශනා කරන ලද්දක් හා ප්‍රකාශ කරන ලද්දක්ම වෙයි. සෙසු ජනයා රජුගේ පණිවිඩය ගෙනයන්නෙකු බඳු යැයි දත යුතුය. එය කෙසේ ද? රජු විසින් දෙන ලද පණිවිඩයක් කියවා කියවා යම් යම් කටයුතු කරයි ද, එම කටයුත්ත වෙනත් කවරෙකු විසින් කළ ද කරවූ ද, එය රජු විසින්ම කරවන ලද්දක් යැයි කියනු ලැබේ. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා රජෙකු බඳු ය. ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය රාජකීය පණිවිඩය බඳු ය. ත්‍රිපිටකයෙහි නය මුඛ ලබා දීම රාජකීය පණිවිඩය ලබා දීම බඳු ය. පණිවිඩය කියවා එම කටයුතු කිරීම මෙන්, සිව්වනක් පිරිස විසින් තම ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් බුදු වදන් උගෙන අන්‍යයන්ට දේශනා කිරීම හා ප්‍රකාශ කිරීම බඳු ය. එහිදී පණිවිඩය කියවා කවරෙකු කළ ද කරවූ ද එය රජු විසින්ම කරන ලද්දක් වන්නා සේම, කවරෙකු දේශනා කළ ද ප්‍රකාශ කළ ද එම ධර්මය ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්ම දේශනා කරන ලද්දක් හා ප්‍රකාශ කරන ලද්දක්ම වන බව දත යුතුය. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලි වේ.

එකපුග්ගලවග්ගවණ්ණනා.

ඒකපුග්ගල වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. ඒතදග්ග වර්ගය.

(14) 1. පඨමඑතදග්ගවග්ගො

(14) 1. පළමු ඒතදග්ග වර්ගය.

එතදග්ගපදවණ්ණනා

'ඒතදග්ග' පදයේ වර්ණනාවයි.

188. එතදග්ගෙසු පඨමවග්ගස්ස පඨමෙ එතදග්ගන්ති එතං අග්ගං. එත්ථ ච අයං අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. ‘‘අජ්ජතග්ගෙ, සම්ම දොවාරික, ආවරාමි ද්වාරං නිගණ්ඨානං නිගණ්ඨීන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.70) හි ආදිම්හි දිස්සති. ‘‘තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍ය (කථා. 441), උච්ඡග්ගං වෙළග්ග’’න්තිආදීසු කොටියං. ‘‘අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා (සං. නි. 5.374), අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතු’’න්තිආදීසු (චූළව. 318) කොට්ඨාසෙ. ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) සෙට්ඨෙ. ස්වායමිධ කොටියම්පි වට්ටති සෙට්ඨෙපි. තෙ හි ථෙරා අත්තනො අත්තනො ඨානෙ කොටිභූතාතිපි අග්ගා, සෙට්ඨභූතාතිපි. තස්මා එතදග්ගන්ති එසා කොටි එසො සෙට්ඨොති අයමෙත්ථ අත්ථො. එසෙව නයො සබ්බසුත්තෙසු.

188. ඒතදග්ග වර්ගයන් අතරින් පළමු වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'ඒතදග්ගං' යනු 'මෙය අග්‍රය' යන්නයි. මෙහි 'අග්ග' ශබ්දය ආරම්භය, අග්‍රය (කෙළවර), කොටස සහ ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයන්හි පෙනේ. "අජ්ජතග්ගේ සම්ම දෝවාරික..." යනාදී පාළි පාඨයන්හි ආරම්භය යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "එම ඇඟිලි තුඩින් එම ඇඟිලි තුඩ ස්පර්ශ කරන්නේ නම්, උක් අග, උණ අග" යනාදී තැන්හි කෙළවර යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "ඇඹුල් රස කොටස හෝ මිහිරි රස කොටස හෝ තිත්ත රස කොටස හෝ... මහණෙනි, විහාර කොටසින් හෝ පිරිවෙන් කොටසින් හෝ බෙදීමට අනුදනිමි" යනාදී තැන්හි කොටස යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "මහණෙනි, යම්තාක් පා රහිත සත්වයන් වේ ද... තථාගතයන් වහන්සේ ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ" යනාදී තැන්හි ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙහි පෙනේ. මෙහිදී එම ශබ්දය කෙළවර (පැමිණි අග්‍රය) යන අර්ථයටත් ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයටත් ගැලපේ. ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තම තමන්ගේ විෂය පථයෙහි කෙළවරටම පැමිණි බැවින් 'අග්‍ර' වන අතර, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බැවින් ද 'අග්‍ර' වෙති. එබැවින් 'ඒතදග්ගං' යනු 'මොහු කෙළවරටම පත් වූයේය' හෝ 'මොහු ශ්‍රේෂ්ඨය' යන්න මෙහි අර්ථයයි. සියලු සූත්‍රයන්හි මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

අයඤ්ච [Pg.97] එතදග්ගසන්නික්ඛෙපො නාම චතූහි කාරණෙහි ලබ්භති අට්ඨුප්පත්තිතො ආගමනතො චිණ්ණවසිතො ගුණාතිරෙකතොති. තත්ථ කොචි ථෙරො එකෙන කාරණෙන එතදග්ගට්ඨානං ලභති, කොචි ද්වීහි, කොචි තීහි, කොචි සබ්බෙහෙව චතූහිපි ආයස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරො විය. සො හි අට්ඨුප්පත්තිතොපි මහාපඤ්ඤතාය එතදග්ගට්ඨානං ලභි ආගමනාදීහිපි. කථං? එකස්මිං හි සමයෙ සත්ථා ජෙතවනමහාවිහාරෙ විහරන්තො කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ තිත්ථියමද්දනං යමකපාටිහාරියං දස්සෙත්වා ‘‘කහං නු ඛො පුරිමබුද්ධා යමකපාටිහාරියං කත්වා වස්සං උපගච්ඡන්තී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘තාවතිංසභවනෙ’’ති ඤත්වා ද්වෙ පදන්තරානි දස්සෙත්වා තතියෙන පදෙන තාවතිංසභවනෙ පච්චුට්ඨාසි. සක්කො දෙවරාජා භගවන්තං දිස්වා පණ්ඩුකම්බලසිලාතො උට්ඨාය සද්ධිං දෙවගණෙන පච්චුග්ගමනං අගමාසි. දෙවා චින්තයිංසු – ‘‘සක්කො දෙවරාජා දෙවගණපරිවුතො සට්ඨියොජනායාමාය පණ්ඩුකම්බලසිලාය නිසීදිත්වා සම්පත්තිං අනුභවති, බුද්ධානං නාම නිසින්නකාලතො පට්ඨාය න සක්කා අඤ්ඤෙන එත්ථ හත්ථම්පි ඨපෙතු’’න්ති. සත්ථාපි තත්ථ නිසින්නො තෙසං චිත්තාචාරං ඤත්වා මහාපංසුකූලිකො විය මුණ්ඩපීඨකං සබ්බමෙව පණ්ඩුකම්බලසිලං අවත්ථරිත්වා නිසීදි. එවං නිසීදන්තො පන අත්තනො වා සරීරං මහන්තං කත්වා මාපෙසි, පණ්ඩුකම්බලසිලං වා ඛුද්දකං අකාසීති න සල්ලක්ඛෙතබ්බං. අචින්තෙය්‍යො හි බුද්ධවිසයො. එවං නිසින්නො පන මාතරං කායසක්ඛිං කත්වා දසසහස්සචක්කවාළදෙවතානං ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා’’ති අභිධම්මපිටකං දෙසෙසි.

මෙම ඒතදග්ග තනතුරු පිරිනැමීම කරුණු සතරක් නිසා සිදු වේ. එනම්: කරුණක් උද්ගත වීම (අට්ඨුප්පත්ති), පූර්ව ප්‍රාර්ථනා ආදිය (ආගමන), පුරුදු කරන ලද වසීභාවය (චිණ්ණවසී) සහ ගුණයන්ගේ අතිරික්ත බව (ගුණාතිරේක) යනුවෙනි. එහිදී ඇතැම් ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් එක කරුණක් නිසා ඒතදග්ග තනතුර ලබති, ඇතැම් නමක් කරුණු දෙකක් නිසා ද, ඇතැම් නමක් කරුණු තුනක් නිසා ද ලබති. ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙන් ඇතැම්හු කරුණු සතරින්ම ලබති. උන්වහන්සේ කරුණක් උද්ගත වීමෙන් මෙන්ම පූර්ව ප්‍රාර්ථනා ආදියෙන් ද මහා ප්‍රඥාවන්තයන් අතර ඒතදග්ග තනතුර ලැබූ සේක. එය කෙසේ ද? එක් සමයක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවසන සේක්, තීර්ථකයන් මර්දනය කරනු පිණිස ගණ්ඩම්බ රුක් මූලයේදී යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය දක්වා, "අතීත බුදුවරු යමක ප්‍රාතිහාර්යය දක්වා කොහි වස් වසති ද?" යැයි ආවර්ජනය කරමින්, "තව්තිසා භවනයෙහි" බව දැන, පියවර දෙකක් දක්වා තුන්වන පියවරින් තව්තිසා භවනයෙහි පිහිටි සේක. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක පණ්ඩුකාම්බල ශෛල අසනයෙන් නැගිට දේව සමූහයා සමඟ පෙරගමන් කළේය. දෙවියෝ මෙසේ සිතූහ: "ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා දේව සමූහයා පිරිවරා යොදුන් හැටක් දිග පණ්ඩුකාම්බල ශෛල අසනයෙහි හිඳ සම්පත් අනුභව කරයි. බුදුවරුන් වැඩසිටි කල පටන් වෙනත් කිසිවෙකුට එහි අතක් තැබීමට පවා නොහැකිය." ශාස්තෘන් වහන්සේ ද එහි වැඩහිඳ ඔවුන්ගේ සිත්හි අදහස දැන, මහා පාංශුකූලික භික්ෂුවක් කුඩා අස්නක් වසා හිඳගන්නාක් මෙන්, මුළු පණ්ඩුකාම්බල ශෛල අසනයම වසා වැඩසිටි සේක. මෙසේ වැඩසිටීමේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම ශරීරය විශාල කළේ ද නැතහොත් පණ්ඩුකාම්බල ශෛල අසනය කුඩා කළේ ද යන්න විමසා බැලිය යුතු නොවේ. බුද්ධ විෂය අචින්ත්‍ය වේ. මෙසේ වැඩහිඳ මෑණියන් වූ සන්තුසිත දිව්‍ය පුත්‍රයා සාක්ෂි වශයෙන් තබාගෙන, දස දහසක් සක්වළින් පැමිණි දෙවි බඹුන්ට "කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා" යනාදී වශයෙන් අභිධර්ම පිටකය දේශනා කළ සේක.

පාටිහාරියට්ඨානෙපි සබ්බාපි ද්වාදසයොජනිකා පරිසා අනුරුද්ධත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කහං, භන්තෙ, දසබලො ගතො’’ති පුච්ඡි. තාවතිංසභවනෙ පණ්ඩුකම්බලසිලායං වස්සං උපගන්ත්වා අභිධම්මකථං දෙසෙතුං ගතොති. භන්තෙ, න මයං සත්ථාරං අදිස්වා ගමිස්සාම. කදා සත්ථා ආගමිස්සතීති සත්ථු ආගමනකාලං ජානාථාති? මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස භාරං කරොථ, සො බුද්ධානං සන්තිකං ගන්ත්වා සාසනං ආහරිස්සතීති. කිං පන ථෙරස්ස තත්ථ ගන්තුං බලං නත්ථීති? අත්ථි, විසෙසවන්තානං පන විසෙසං පස්සන්තූති එවමාහ. මහාජනො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා සත්ථු [Pg.98] සාසනං ගහෙත්වා ආගමනත්ථාය යාචි. ථෙරො පස්සන්තෙයෙව මහාජනෙ පථවියං නිමුජ්ජිත්වා අන්තොසිනෙරුනා ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, මහාජනො තුම්හාකං දස්සනකාමො, ආගමනදිවසං වො ජානිතුං ඉච්ඡතී’’ති. තෙන හි ‘‘ඉතො තෙමාසච්චයෙන සඞ්කස්සනගරද්වාරෙ පස්සථා’’තිස්ස වදෙහීති. ථෙරො භගවතො සාසනං ආහරිත්වා මහාජනස්ස කථෙසි. මහාජනො තත්ථෙව තෙමාසං ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා වසි. චූළඅනාථපිණ්ඩිකො ද්වාදසයොජනාය පරිසාය තෙමාසං යාගුභත්තං ආදාසි.

යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය පෑ ස්ථානයෙහිදී, දොළොස් යොදුනක් වූ මුළු පිරිසම අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, “ස්වාමීනී, දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ කොහි වැඩම කළ සේක්ද?” යි විමසූහ. “තව්තිසා භවනයෙහි පණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනයෙහි වස් එළඹ අභිධර්ම කථා දේශනා කරනු පිණිස වැඩම කළ සේක” යි (තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ). “ස්වාමීනී, අපි ශාස්තෘන් වහන්සේව නොදැක නොයන්නෙමු. ශාස්තෘන් වහන්සේ කවදා වඩිනා සේක්ද? එබැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වඩින කාලය දැන වදාරන සේක්වා!” යි (පිරිස පැවසූහ). අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ, “මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේට මේ භාරය පවරන්න, උන්වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් පණිවිඩය ගෙන එනු ඇත” යි පැවසූහ. “ස්වාමීනී, තෙරුන් වහන්සේට එහි වැඩම කිරීමට ශක්තියක් නැද්ද?” යි (විමසූහ). “ඇත, එහෙත් ගුණවතුන්ගේ ගුණ විශේෂය (ජනයා) දකිත්වා!” යි සිතා මෙසේ වදාළහ. මහා ජනයා මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පණිවිඩය ගෙන ඒම පිණිස ආරාධනා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ මහා ජනයා බලා සිටියදීම පොළොවෙහි ගිලී මහා මේරු පර්වතය අභ්‍යන්තරයෙන් වැඩම කොට ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ මෙසේ කීහ - “ස්වාමීනී, මහා ජනයා ඔබ වහන්සේ දැකීමට කැමතිය, ඔබ වහන්සේ වඩින දිනය දැන ගැනීමට කැමති වෙති”. “එසේ නම්, මෙයින් මාස තුනක් ඇවෑමෙන් සංකස්ස නගර ද්වාරයෙහිදී මා දකිනු ඇතැයි ඔවුනට පවසන්න” යි (බුදු හිමියෝ) වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පණිවිඩය ගෙනවිත් මහා ජනයාට පැවසූහ. මහා ජනයා එතැනම මාස තුනක් කඳවුරු බැඳ වාසය කළහ. චූළ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා දොළොස් යොදුන් පිරිසට මාස තුනක් පුරා කැඳ බත් පූජා කළේය.

සත්ථාපි සත්තප්පකරණානි දෙසෙත්වා මනුස්සලොකං ආගමනත්ථාය ආකප්පං දස්සෙසි. සක්කො දෙවරාජා විස්සකම්මං ආමන්තෙත්වා තථාගතස්ස ඔතරණත්ථාය සොපානං මාපෙතුං ආණාපෙසි. සො එකතො සොවණ්ණමයං එකතො රජතමයං සොපානං මාපෙත්වා මජ්ඣෙ මණිමයං මාපෙසි. සත්ථා මණිමයෙ සොපානෙ ඨත්වා ‘‘මහාජනො මං පස්සතූ’’ති අධිට්ඨාසි. අත්තනො ආනුභාවෙනෙව ‘‘මහාජනො අවීචිමහානිරයං පස්සතූ’’තිපි අධිට්ඨාසි. නිරයදස්සනෙන චස්ස උප්පන්නසංවෙගතං ඤත්වා දෙවලොකං දස්සෙසි. අථස්ස ඔතරන්තස්ස මහාබ්‍රහ්මා ඡත්තං ධාරෙසි, සක්කො දෙවරාජා පත්තං ගණ්හි, සුයාමො දෙවරාජා දිබ්බං වාළබීජනිං බීජි, පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො බෙලුවපණ්ඩුවීණං සමපඤ්ඤාසාය මුච්ඡනාහි මුච්ඡිත්වා වාදෙන්තො පුරතො ඔතරි. බුද්ධානං පථවියං පතිට්ඨිතකාලෙ ‘‘අහං පඨමං වන්දිස්සාමි, අහං පඨමං වන්දිස්සාමී’’ති මහාජනො අට්ඨාසි. සහ මහාපථවීඅක්කමනෙන පන භගවතො නෙව මහාජනො න අසීතිමහාසාවකා පඨමකවන්දනං සම්පාපුණිංසු, ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරොයෙව පන සම්පාපුණි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ද අභිධර්ම ප්‍රකරණ හත දේශනා කොට අවසන් කර මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම කරනු පිණිස අදහස දැක්වූහ. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා කැඳවා තථාගතයන් වහන්සේට බැසීම පිණිස සෝපානයක් මවන ලෙස අණ කළේය. ඔහු එක් පසෙකින් රන්මය සෝපානයක් ද, එක් පසෙකින් රිදී සෝපානයක් ද මවා මැද මැණික් සෝපානයක් මැවීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ මැණික් සෝපානය මත වැඩ සිට “මහා ජනයා මා දකිත්වා!” යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. තමන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන්ම “මහා ජනයා අවීචි මහා නිරය දකිත්වා!” යි ද අධිෂ්ඨාන කළ සේක. නිරය දැකීමෙන් ඔවුන් තුළ උපන් සංවේගය දැන දේව ලෝකය ද පෙන්වූහ. එකල්හි වඩින්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මහා බ්‍රහ්මයා ශ්වේත ඡත්‍රය දැරීය, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පාත්‍රය ගත්තේය, සුයාම දිව්‍යරාජයා දිව්‍යමය වාලවිජනියෙන් පවන් සැලීය, පංචසිඛ ගාන්ධර්ව දිව්‍යපුත්‍රයා බෙලුවපණ්ඩු වීණාව පනස් ප්‍රකාර මුර්ජනාවන්ගෙන් යුක්තව වයමින් පෙරටුව බැස ආවේය. බුදුරජාණන් වහන්සේලා පොළොවෙහි පා තබන කල “මම පළමුව වඳින්නෙමි, මම පළමුව වඳින්නෙමි” යි පවසමින් මහා ජනයා බලා සිටියහ. එහෙත් මහා පෘථිවිය මත පා තැබීමත් සමඟම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පළමු වන්දනාව කිරීමට මහා ජනයාට හෝ අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට හෝ නොහැකි විය, ධර්ම සේනාධිපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේම පමණක් පළමු වන්දනාව ලැබූහ.

අථ සත්ථා ද්වාදසයොජනාය පරිසාය අන්තරෙ ‘‘ථෙරස්ස පඤ්ඤානුභාවං ජානන්තූ’’ති පුථුජ්ජනපඤ්චකං පඤ්හං ආරභි. පඨමං ලොකියමහාජනො සල්ලක්ඛෙස්සතීති පුථුජ්ජනපඤ්හං පුච්ඡි. යෙ යෙ සල්ලක්ඛිංසු, තෙ තෙ කථයිංසු. දුතියං පුථුජ්ජනවිසයං අතික්කමිත්වා සොතාපත්තිමග්ගෙ පඤ්හං පුච්ඡි. පුථුජ්ජනා තුණ්හී අහෙසුං, සොතාපන්නාව කථයිංසු. තතො සොතාපන්නානං [Pg.99] විසයං අතික්කමිත්වා සකදාගාමිමග්ගෙ පඤ්හං පුච්ඡි. සොතාපන්නා තුණ්හී අහෙසුං, සකදාගාමිනොව කථයිංසු. තෙසම්පි විසයං අතික්කමිත්වා අනාගාමිමග්ගෙ පඤ්හං පුච්ඡි. සකදාගාමිනො තුණ්හී අහෙසුං, අනාගාමිනොව කථයිංසු. තෙසම්පි විසයං අතික්කමිත්වා අරහත්තමග්ගෙ පඤ්හං පුච්ඡි. අනාගාමිනො තුණ්හී අහෙසුං, අරහන්තාව කථයිංසු. තතො හෙට්ඨිමකොටිතො පට්ඨාය අභිඤ්ඤාතෙ අභිඤ්ඤාතෙ සාවකෙ පුච්ඡි, තෙ අත්තනො අත්තනො පටිසම්භිදාවිසයෙ ඨත්වා කථයිංසු. අථ මහාමොග්ගල්ලානං පුච්ඡි, සෙසසාවකා තුණ්හී අහෙසුං, ථෙරොව කථෙසි. තස්සාපි විසයං අතික්කමිත්වා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස විසයෙ පඤ්හං පුච්ඡි. මහාමොග්ගල්ලානො තුණ්හී අහොසි, සාරිපුත්තත්ථෙරොව කථෙසි. ථෙරස්සාපි විසයං අතික්කමිත්වා බුද්ධවිසයෙ පඤ්හං පුච්ඡි. ධම්මසෙනාපති ආවජ්ජෙන්තොපි පස්සිතුං න සක්කොති, පුරත්ථිමපච්ඡිමුත්තරදක්ඛිණා චතස්සො දිසා චතස්සො අනුදිසාති ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්තො පඤ්හුප්පත්තිට්ඨානං සල්ලක්ඛෙතුං නාසක්ඛි.

ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ දොළොස් යොදුන් පිරිස මැද, “තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා ආනුභාවය දකිත්වා!” යි පෘථග්ජන විෂයයෙහි වූ ප්‍රශ්න පහක් ඇසීමට පටන් ගත්හ. පළමුව ලෞකික මහා ජනයාට වැටහේවායි පෘථග්ජන ප්‍රශ්නයක් ඇසූහ. එය වැටහුණු අය එයට පිළිතුරු දුන්හ. දෙවනුව පෘථග්ජන විෂයය ඉක්මවා සෝවාන් මග පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් ඇසූහ. පෘථග්ජනයෝ නිශ්ශබ්ද වූහ, සෝවාන් වූවෝම පිළිතුරු දුන්හ. ඉන්පසු සෝවාන් පුද්ගලයන්ගේ විෂයය ඉක්මවා සකෘදාගාමී මග පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් ඇසූහ. සෝවාන් වූවෝ නිශ්ශබ්ද වූහ, සකෘදාගාමී වූවෝම පිළිතුරු දුන්හ. ඔවුන්ගේ ද විෂයය ඉක්මවා අනාගාමී මග පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් ඇසූහ. සකෘදාගාමී වූවෝ නිශ්ශබ්ද වූහ, අනාගාමී වූවෝම පිළිතුරු දුන්හ. ඔවුන්ගේ ද විෂයය ඉක්මවා අර්හත් මග පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් ඇසූහ. අනාගාමී වූවෝ නිශ්ශබ්ද වූහ, රහතන් වහන්සේලාම පිළිතුරු දුන්හ. ඉන්පසු පහළ මට්ටමේ සිට පිළිවෙළින් ප්‍රකට ශ්‍රාවකයන්ගෙන් විමසූහ, උන්වහන්සේලා තම තමන්ගේ පටිසම්භිදා විෂයයෙහි පිහිටා පිළිතුරු දුන්හ. ඉක්බිති මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ගෙන් විමසූහ, සෙසු ශ්‍රාවකයෝ නිශ්ශබ්ද වූහ, තෙරුන් වහන්සේම පිළිතුරු දුන්හ. උන්වහන්සේගේ ද විෂයය ඉක්මවා සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ විෂයයෙහි ප්‍රශ්නයක් ඇසූහ. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්ද වූහ, සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේම පිළිතුරු දුන්හ. තෙරුන් වහන්සේගේ ද විෂයය ඉක්මවා බුද්ධ විෂයයෙහි ප්‍රශ්නයක් ඇසූහ. ධර්ම සේනාධිපති තෙරුන් වහන්සේ මෙනෙහි කළත් එය දැකීමට සමත් නොවූහ. නැගෙනහිර, බටහිර, උතුරු, දකුණු යන සිව් දිශාවන් ද සිව් අනු දිශාවන් ද මෙහේ මෙහේ බලමින් ප්‍රශ්නය පැනනගින කරුණ වටහා ගැනීමට සමත් නොවූහ.

සත්ථා ථෙරස්ස කිලමනභාවං ජානිත්වා ‘‘සාරිපුත්තො කිලමති, නයමුඛමස්ස දස්සෙස්සාමී’’ති ‘‘ආගමෙහි ත්වං, සාරිපුත්තා’’ති වත්වා ‘‘නායං තුය්හං විසයො පඤ්හො, බුද්ධානං එස විසයො සබ්බඤ්ඤූනං යසස්සීන’’න්ති බුද්ධවිසයභාවං ආචික්ඛිත්වා ‘‘භූතමිදන්ති, සාරිපුත්ත, සමනුපස්සසී’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘චතුමහාභූතිකකායපරිග්ගහං මෙ භගවා ආචික්ඛතී’’ති ඤත්වා ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා, අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති ආහ. එතස්මිං ඨානෙ අයං කථා උදපාදි – මහාපඤ්ඤො වත, භො, සාරිපුත්තත්ථෙරො, යත්‍ර හි නාම සබ්බෙහි අනඤ්ඤාතං පඤ්හං කථෙසි, බුද්ධෙහි ච දින්නනයෙ ඨත්වා බුද්ධවිසයෙ පඤ්හං කථෙසි, ඉති ථෙරස්ස පඤ්ඤානුභාවො යත්තකං ඨානං බුද්ධානං කිත්තිසද්දෙන ඔත්ථටං, සබ්බං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගතොති එවං තාව ථෙරො අට්ඨුප්පත්තිතො මහාපඤ්ඤතාය එතදග්ගට්ඨානං ලභි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේ වෙහෙසට පත්ව සිටින බව දැන, “සාරිපුත්ත වෙහෙසෙයි, මොහුට මම ක්‍රමයක් (නැයක්) පෙන්වන්නෙමි” යි සිතා, “සාරිපුත්ත, ඉවසන්න” යි වදාරා, “මෙය ඔබගේ විෂයෙහි වූ ප්‍රශ්නයක් නොවේ, මෙය සර්වඥ වූ, මහත් යසස් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේම විෂයයකි” යි බුද්ධ විෂයෙහි ස්වභාවය පවසා, “සාරිපුත්ත, ‘මෙය භූතයෙකි’ කියා ඔබ දකින්නෙහිද?” යි වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් කය පිළිබඳව දැනුම් දෙන සේකැ” යි වටහාගෙන, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, වැටහිණි, සුගතයන් වහන්ස, වැටහිණි” යි පැවසූහ. ඒ අවස්ථාවෙහි මෙවන් කතාවක් ඇති විය - “භවත්නි, සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම මහා ප්‍රඥාවන්තයෝය. මන්දයත්, සියල්ලන් විසින් වටහාගත නොහැකි වූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන්හ, බුදුන් වහන්සේ විසින් දුන් ක්‍රමයෙහි පිහිටා බුද්ධ විෂයයෙහි වූ ප්‍රශ්නයට ද පිළිතුරු දුන්හ” යනාදී වශයෙන් තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා ආනුභාවය බුදුන්ගේ කීර්ති රාවය පැතිරී ගිය තාක් තැනක පැතිර ගියේය. මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ සිදුවූ කරුණු අනුව මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවයෙන් ඒතදග්ග තනතුර ලැබූහ.

කථං ආගමනතො? ඉමිස්සායෙව හි අට්ඨුප්පත්තියා සත්ථා ආහ – සාරිපුත්තො න ඉදානෙව පඤ්ඤවා, අතීතෙ පඤ්ච ජාතිසතානි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වාපි මහාපඤ්ඤොව අහොසි –

අතීත ප්‍රවෘත්තිය අනුව (ඒතදග්ගය ලැබුවේ) කෙසේද? මේ කරුණු උප්පත්තිය නිසාම ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ - “සාරිපුත්ත ප්‍රඥාවන්ත වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, අතීතයෙහි භව පන්සියයක් තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදිව සිටියදී ද මහා ප්‍රඥාවන්තයෙක්ම විය.”

‘‘යො [Pg.100] පබ්බජී ජාතිසතානි පඤ්ච,පහාය කාමානි මනොරමානි;

තං වීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියං,පරිනිබ්බුතං වන්දථ සාරිපුත්ත’’න්ති.

“යමෙක් මනරම් වූ කාමයන් අතහැර ජාති පන්සියයක් මුළුල්ලෙහි පැවිදි වූයේ ද, රාගයෙන් තොර වූ, මැනවින් සංවර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති, කෙලෙසුන් කෙරෙන් නිවුණු ඒ සාරිපුත්තයන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්.”

එවං පබ්බජ්ජං උපබ්‍රූහයමානො එකස්මිං සමයෙ බාරාණසියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තො. තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා තත්ථ සාරං අපස්සන්තො ‘‘පබ්බජිත්වා එකං මොක්ඛධම්මං ගවෙසිතුං වට්ටතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි. තස්මිං කාලෙ බොධිසත්තොපි කාසිරට්ඨෙ උදිච්චබ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තො වුද්ධිමන්වාය උග්ගහිතසිප්පො කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං දිස්වා ඝරාවාසං පහාය හිමවන්තං පවිසිත්වා කසිණපරිකම්මං කත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා වනමූලඵලාහාරො හිමවන්තප්පදෙසෙ වසති. සොපි මාණවො නික්ඛමිත්වා තස්සෙව සන්තිකෙ පබ්බජි. පරිවාරො මහා අහොසි පඤ්චසතමත්තා ඉසයො.

මෙසේ පැවිද්ද දියුණු කරනු ලබන්නේ, එක් කලෙක බරණැස බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන්නේය. වේදත්‍රය උගෙන එහි හරයක් නොදැක, 'පැවිදි වී විමුක්ති ධර්මයක් සෙවීම වටී' යයි සිතක් උපදවා ගත්තේය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ ද කාසි රට උදච්ච බ්‍රාහ්මණ මහාසාල කුලයක ඉපදී, වැඩුණු පසු ශිල්ප උගෙන, කාමයන්හි ආදීනව ද නෙක්ඛම්මයෙහි ආනිසංස ද දැක, ගිහිගෙය හැර හිමාලයට වැදී, කසිණ පරිකර්ම කොට පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන වනමුල් හා පලතුරු අහර කොට හිමාල ප්‍රදේශයෙහි වෙසෙති. ඒ මානවකයා ද ගිහිගෙයින් නික්ම එම තාපසයාණන් සමීපයෙහි පැවිදි විය. පිරිස මහත් විය, පන්සියයක් පමණ තාපසයෝ වූහ.

අථස්ස සො ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො එකදෙසං පරිසං ගහෙත්වා ලොණම්බිලසෙවනත්ථං මනුස්සපථං අගමාසි. තස්මිං සමයෙ බොධිසත්තො තස්මිංයෙව හිමවන්තප්පදෙසෙ කාලං අකාසි. කාලකිරියසමයෙව නං අන්තෙවාසිකා සන්නිපතිත්වා පුච්ඡිංසු – ‘‘අත්ථි තුම්හෙහි කොචි විසෙසො අධිගතො’’ති. බොධිසත්තො ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති වත්වා අපරිහීනජ්ඣානො ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. සො කිඤ්චාපි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස ලාභී, බොධිසත්තානං පන අරූපාවචරෙ පටිසන්ධි නාම න හොති. කස්මා? අභබ්බට්ඨානත්තා. ඉති සො අරූපසමාපත්තිලාභී සමානොපි රූපාවචරෙ නිබ්බත්ති. අන්තෙවාසිකාපිස්ස ‘‘ආචරියො ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආහ, මොඝා තස්ස කාලකිරියා’’ති න කිඤ්චි සක්කාරසම්මානං අකංසු. අථ සො ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො අතික්කන්තෙ වස්සාවාසෙ ආගන්ත්වා ‘‘කහං ආචරියො’’ති පුච්ඡි. කාලං කතොති. අපි නු ආචරියෙන ලද්ධගුණං පුච්ඡිත්ථාති? ආම පුච්ඡිම්හාති. කිං වදෙතීති? නත්ථි කිඤ්චීති. මයම්පි ‘‘ආචරියෙන ලද්ධගුණො නාම නත්ථී’’ති නාස්ස සක්කාරසම්මානං කරිම්හාති. තුම්හෙ භාසිතස්ස අත්ථං න ජානිත්ථ, ආචරියො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස ලාභීති.

ඉක්බිති ඔහුගේ ඒ ජ්‍යෙෂ්ඨ අන්තේවාසිකයා පිරිසෙන් කොටසක් රැගෙන ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස මනුෂ්‍ය පථයට ගියේය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ එම හිමාල ප්‍රදේශයේදීම කලුරිය කළ සේක. මරණාසන්න මොහොතේදී අන්තේවාසිකයෝ රැස්ව, "ඔබ වහන්සේ විසින් යම් විශේෂාධිගමයක් ලබන ලද්දේ දැයි?" විමසූහ. බෝසතාණන් වහන්සේ "කිසිවක් නැත (නත්ථි කිඤ්චි)" යයි පවසා, නොපිරිහුණු ධ්‍යාන ඇතිව ආභස්සර බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් සේක. උන්වහන්සේ ආකිංචඤ්ඤායතන ලාභියෙකු වුවද, බෝසත්වරුන්ට අරූපාවචර භූමියෙහි පටිසන්ධියක් නැත. ඒ මන්ද? අභව්‍යස්ථානයක් බැවිනි. එබැවින් උන්වහන්සේ අරූප සමාපත්ති ලාභියෙකු වුවද රූපාවචර භූමියෙහි උපන්හ. අන්තේවාසිකයෝ ද "ආචාර්යයන් වහන්සේ කිසිවක් නැතැයි කීහ, උන්වහන්සේගේ මරණය නිෂ්ඵලය" යයි සිතා කිසිදු සත්කාර සම්මානයක් නොකළහ. ඉක්බිති වස් කාලය ඉක්ම ගිය පසු ඒ ජ්‍යෙෂ්ඨ අන්තේවාසිකයා පැමිණ "ආචාර්යයන් වහන්සේ කොහේදැයි" විමසීය. "කලුරිය කළා" යැයි (ඔවුහු කීහ). "ආචාර්යයන් වහන්සේ ලැබූ ගුණයක් ගැන ඇසුවේදැයි" ඇසූ විට, "එසේය ඇසුවෙමු" යයි කීහ. "කුමක් කීවේදැයි" ඇසූ විට, "කිසිවක් නැතැයි" කී බව පැවසූහ. "අපිත් ආචාර්යයන් වහන්සේ ලැබූ ගුණයක් නැතැයි සිතා උන්වහන්සේට සත්කාර සම්මාන නොකළෙමු" යයි පැවසූහ. "ඔබලා ප්‍රකාශ කළ කරුණෙහි අර්ථය නොදන්නහුය, ආචාර්යයන් වහන්සේ ආකිංචඤ්ඤායතන ලාභියෙකි" යයි ඔහු කීවේය.

අථ [Pg.101] තෙ ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස කථං න සද්දහිංසු. සො පුනප්පුනං කථෙන්තොපි සද්දහාපෙතුං නාසක්ඛි. අථ බොධිසත්තො ආවජ්ජමානො ‘‘අන්ධබාලො මහාජනො මය්හං ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස කථං න ගණ්හාති, ඉමං කාරණං පාකටං කරිස්සාමී’’ති බ්‍රහ්මලොකතො ඔතරිත්වා අස්සමපදමත්ථකෙ ඨිතො ආකාසගතොව ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස පඤ්ඤානුභාවං වණ්ණෙත්වා ඉමං ගාථං අභාසි –

එවිට ඔවුහු ජ්‍යෙෂ්ඨ අන්තේවාසිකයාගේ වචනය විශ්වාස නොකළහ. ඔහු නැවත නැවතත් පැවසුවද විශ්වාස කරවීමට නොහැකි විය. එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ මෙනෙහි කරමින් "මහජනයා අන්ධබාලය, මාගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ අන්තේවාසිකයාගේ වචනය පිළිනොගනිති, මම මේ කරුණ ප්‍රකට කරන්නෙමි" යයි සිතා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් බැස අසපුව මත්තෙහි අහසේ සිට ජ්‍යෙෂ්ඨ අන්තේවාසිකයාගේ ප්‍රඥා මහිමය වර්ණනා කරමින් මෙම ගාථාව පැවසූ සේක.

‘‘පරොසහස්සම්පි සමාගතානං,කන්දෙය්‍යුං තෙ වස්සසතං අපඤ්ඤා;

එකොව සෙය්‍යො පුරිසො සපඤ්ඤො,යො භාසිතස්ස විජානාති අත්ථ’’න්ති. (ජා. 1.1.101);

"එක්ව රැස් වූ ප්‍රඥාවක් නැති බාලයන් දහසකට වඩා වුවද, අවුරුදු සියයක් විලාප තැබුවද (වැදගත් නැත); යමෙක් පවසන ලද්දේ කුමක්දැයි එහි අර්ථය මැනවින් දැනගන්නා වූ ඒ එකම ප්‍රඥාවන්ත පුරුෂයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ."

එවං ඉසිගණං සඤ්ඤාපෙත්වා බොධිසත්තො බ්‍රහ්මලොකමෙව ගතො. සෙසඉසිගණොපි අපරිහීනජ්ඣානො හුත්වා කාලං කත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායණො ජාතො. තත්ථ බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො සාරිපුත්තත්ථෙරො ජාතො, සෙසා ඉසයො බුද්ධපරිසා ජාතාති එවං අතීතෙපි සාරිපුත්තො මහාපඤ්ඤොව සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ජානිතුං සමත්ථොති වෙදිතබ්බො.

මෙසේ තපස් පිරිස අවබෝධ කරවා බෝසතාණන් වහන්සේ නැවත බ්‍රහ්ම ලෝකයටම වැඩි සේක. සෙසු තපස් පිරිස ද නොපිරිහුණු ධ්‍යාන ඇතිව කලුරිය කොට බ්‍රහ්ම ලෝක පරායණය වූහ. එහි බෝසතාණන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක, ජ්‍යෙෂ්ඨ අන්තේවාසිකයා සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ වූහ, සෙසු තපස් පිරිස බුද්ධ පිරිස වූහ. මෙසේ අතීතයෙහි පවා සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ මහා ප්‍රඥාවන්තව කෙටියෙන් පවසන ලද්දේ වුවද එහි අර්ථය විස්තර සහිතව දැනගැනීමට සමත් වූ බව දත යුතුය.

ඉදමෙව ච පුථුජ්ජනපඤ්චකං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා –

මෙම පෘථග්ජන පංචකයම කරුණු කොට ගෙන -

‘‘පරොසතඤ්චෙපි සමාගතානං,ඣායෙය්‍යුං තෙ වස්සසතං අපඤ්ඤා;

එකොව සෙය්‍යො පුරිසො සපඤ්ඤො,සො භාසිතස්ස විජානාති අත්ථ’’න්ති. (ජා. 1.1.101) –

"එක්ව රැස් වූ ප්‍රඥාවක් නැති බාලයන් සියයක් වුවද, අවුරුදු සියයක් මෙනෙහි කළද; යමෙක් පවසන ලද දෙයෙහි අර්ථය මැනවින් දන්නේද, ඒ ප්‍රඥාවන්ත පුරුෂයාම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ."

ඉමම්පි ජාතකං කථෙසි. තස්ස පුරිමජාතකෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

යන මෙම ජාතකය ද වදාළ සේක. එහි අර්ථය පෙර ජාතකයෙහි කී පරිද්දෙන්ම දත යුතුය.

අපරම්පි ඉදමෙව පුථුජ්ජනපඤ්චකං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා –

තවද මෙම පෘථග්ජන පංචකයම කරුණු කොට ගෙන -

‘‘යෙ සඤ්ඤිනො තෙපි දුග්ගතා, යෙපි අසඤ්ඤිනො තෙපි දුග්ගතා;

එතං උභයං විවජ්ජය, තං සමාපත්තිසුඛං අනඞ්ගණ’’න්ති. (ජා. 1.1.134) –

"සංඥාව ඇති අයද දුකට පත්වෙති, සංඥාව නැති අයද දුකට පත්වෙති; මේ දෙකම වර්ජනය කොට ඒ සමාපත්ති සැපය (නේවසංඥානාසංඥායතනය) අක්ලේශී (නිදොස්) වන්නේය."

ඉමං [Pg.102] අනඞ්ගණජාතකං කථෙසි. එත්ථ ච ආචරියො කාලං කරොන්තො අන්තෙවාසිකෙහි පුච්ඡිතො ‘‘නෙවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී’’ති ආහ. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

යන මෙම අනංගණ ජාතකය වදාළ සේක. මෙහිද ආචාර්යයන් වහන්සේ කලුරිය කරන කල්හි අන්තේවාසිකයන් විසින් විමසන ලදුව "නේවසංඥී නාසංඥී" යයි වදාළහ. ඉතිරි කොටස පූර්වෝක්ත නයින්ම දත යුතුය.

අපරම්පි ඉදමෙව පුථුජ්ජනපඤ්චකං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා –

තවද මෙම පෘථග්ජන පංචකයම කරුණු කොට ගෙන -

‘‘චන්දාභං සූරියාභඤ්ච, යොධ පඤ්ඤාය ගාධති;

අවිතක්කෙන ඣානෙන, හොති ආභස්සරූපගො’’ති. (ජා. 1.1.135) –

"චන්ද්‍රාලෝකය වැනි පැහැය හා සූර්යාලෝකය වැනි පැහැය යන මේ කසිණ දෙක යමෙක් ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දන්නේද, ඔහු විතර්ක රහිත ධ්‍යානයෙන් යුතුව ආභස්සර බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදියි."

ඉදං චන්දාභජාතකං කථෙසි. එත්ථාපි ආචරියො කාලං කරොන්තො අන්තෙවාසිකෙහි පුච්ඡිතො ‘‘ඔදාතකසිණං චන්දාභං නාම, පීතකසිණං සූරියාභං නාමාති තං උභයං යො පඤ්ඤාය ගාධති පවිසති පක්ඛන්දති, සො අවිතක්කෙන දුතියජ්ඣානෙන ආභස්සරූපගො හොති, තාදිසො අහ’’න්ති සන්ධාය – ‘‘චන්දාභං සූරියාභ’’න්ති ආහ. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

යන මෙම චන්දාභ ජාතකය වදාළ සේක. මෙහිද ආචාර්යයන් වහන්සේ කලුරිය කරන කල්හි අන්තේවාසිකයන් විසින් විමසන ලදුව "ඕදාත කසිණය චන්දාභ නම් වේ, පීත කසිණය සූරියාභ නම් වේ" යයි ඒ කසිණ දෙකම යමෙක් ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද යන්නේද, පිවිසෙන්නේද, ඔහු විතර්ක රහිත දෙවන ධ්‍යානයෙන් ආභස්සර ලෝකයෙහි උපදින බවත්, තමන් වහන්සේ එවැනි කෙනෙකු බවත් අඟවමින් "චන්දාභං සූරියාභං" යයි වදාළහ. ඉතිරි කොටස පෙර පරිද්දෙන්ම දත යුතුය.

ඉදමෙව ච පුථුජ්ජනපඤ්චකං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා –

මෙම පෘථග්ජන පංචකයම කරුණු කොට ගෙන -

‘‘ආසීසෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහං අත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහු.

තේරස නිපාතයෙහි මෙම සරභ ජාතකය ද වදාළ සේක. "ප්‍රඥාවන්ත පුරුෂයා සැපයම ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය, කළකිරිමකට පත් නොවිය යුතුය; මා කැමති වූ පරිද්දෙන්ම මා සිටින අයුරු මම දකිමි."

‘‘ආසීසෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහං අත්තානං, උදකා ථලමුබ්භතං.

"ප්‍රඥාවන්ත පුරුෂයා සැපයම ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය, කළකිරිමකට පත් නොවිය යුතුය; ජලයෙන් ගොඩට ගනු ලැබූ මා සිටින අයුරු මම දකිමි."

‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහං අත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහු.

"ප්‍රඥාවන්ත පුරුෂයා උත්සාහ කළ යුතුය, කළකිරිමකට පත් නොවිය යුතුය; මා කැමති වූ පරිද්දෙන්ම මා සිටින අයුරු මම දකිමි."

‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහං අත්තානං, උදකා ථලමුබ්භතං.

"ප්‍රඥාවන්ත පුරුෂයා උත්සාහ කළ යුතුය, කළකිරිමකට පත් නොවිය යුතුය; ජලයෙන් ගොඩට ගනු ලැබූ මා සිටින අයුරු මම දකිමි."

‘‘දුක්ඛූපනීතොපි නරො සපඤ්ඤො,ආසං න ඡින්දෙය්‍ය සුඛාගමාය;

බහූ හි ඵස්සා අහිතා හිතා ච,අවිතක්කිතා මච්චමුපබ්බජන්ති.

"ප්‍රඥාවන්ත මිනිසා දුකට පත් වුවද සැපය පැමිණීම උදෙසා බලාපොරොත්තු අත් නොහළ යුතුය; අහිත වූත් හිත වූත් බොහෝ ස්පර්ශයෝ ඇත, සිතූ පරිදි නොව සත්ත්වයා මරණයට ද පත්වේ."

‘‘අචින්තිතම්පි භවති, චින්තිතම්පි විනස්සති;

න හි චින්තාමයා භොගා, ඉත්ථියා පුරිසස්ස වා.

"නොසිතූ දෙයද සිදුවේ, සිතූ දෙයද විනාශ වේ; ස්ත්‍රියකට හෝ පුරුෂයෙකුට භෝග සම්පත් හුදෙක් සිතූ පමණින්ම සම්පූර්ණ නොවේ."

‘‘සරභං [Pg.103] ගිරිදුග්ගස්මිං, යං ත්වං අනුසරී පුරෙ;

අලීනචිත්තස්ස තුවං, වික්කන්තමනුජීවසි.

"පින්වත් රජතුමනි, ඔබ පෙර කඳුකර දුර්ගයෙහි යම් මුවෙකු (සරභ) පසුපස ලුහුබැඳ ගියේද, නොසැලෙන සිතක් ඇති එම මුවාගේ වික්‍රමය නිසා ඔබ ජීවත් වන්නෙහිය."

‘‘යො තං විදුග්ගා නරකා සමුද්ධරි,සිලාය යොග්ගං සරභො කරිත්වා;

දුක්ඛූපනීතං මච්චුමුඛා පමොචයි,අලීනචිත්තං ත මිගං වදෙසි.

"ඒ සරභ මුවා ගල් තලාවන් උපයෝගී කරගනිමින් ඔබව එම දුර්ග නිරයෙන් (අගාධයෙන්) ගොඩට ගෙන, මරණ මුව විටට පත් වූ ඔබව මුදා ගත්තේය. නොසැලෙන සිතක් ඇති එම මුවා ගැන ඔබ පවසන්නෙහිය."

‘‘කිං ත්වං නු තත්ථෙව තදා අහොසි,උදාහු තෙ කොචි නං එතදක්ඛා;

විවට්ටච්ඡද්දො නුසි සබ්බදස්සී,ඤාණං නු තෙ බ්‍රාහ්මණ භිංසරූපං.

"බ්‍රාහ්මණය, එකල්හි ඔබ එහි සිටියේද? නැතහොත් යමෙක් ඔබට මෙය පැවසුවේද? ඔබ සියල්ල දන්නා වූ කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළ බුදු කෙනෙක්ද? ඔබගේ ඥානය ඉතා විස්මයජනක අයුරින් බලවත්ය."

‘‘න චෙවහං තත්ථ තදා අහොසිං,න චාපි මෙ කොචි නං එතදක්ඛා;

ගාථාපදානඤ්ච සුභාසිතානං,අත්ථං තදානෙන්ති ජනින්ද ධීරා’’ති. (ජා. 1.13.134-143) –

‘‘මහීපාලයාණෙනි, මම එකල්හි එහි නොසිටියෙමි. කිසිවෙක් මට මේ කරුණ පැවසුවේ ද නැත. එසේ වුවද පණ්ඩිතයෝ මැනවින් දේශිත ගාථා පදයන්හි අර්ථය තමන්ගේ ප්‍රඥාවෙන් වටහා ගනිති.’’

ඉමං තෙරසනිපාතෙ සරභජාතකඤ්ච කථෙසි. ඉමානි පන පඤ්චපි ජාතකානි අතීතෙපි සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං මය්හං පුත්තො ජානාතීති සත්ථාරා ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පඤ්ඤානුභාවප්පකාසනත්ථමෙව කථිතානීති එවං ආගමනතොපි ථෙරො මහාපඤ්ඤතාය එතදග්ගට්ඨානං ලභි.

තෙරස නිපාතයේ එන මේ සරභ ජාතකය ද උන්වහන්සේ දේශනා කළ සේක. අතීතයෙහි ද කෙටියෙන් පවසන ලද දෙයෙහි අර්ථය මගේ පුත්‍රයා (සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ) විස්තරාත්මකව දැනගන්නේ යැයි පවසමින්, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ ප්‍රඥා මහිමය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහාම මේ ජාතක පහ දේශනා කළ සේක. මෙසේ අතීත පුවත් (ආගමන) අනුව ද තෙරුන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්තයන් අතරින් අගතැන්පත් භාවය ලැබූ සේක.

කථං චිණ්ණවසිතොති? චිණ්ණං කිරෙතං ථෙරස්ස චතුපරිසමජ්ඣෙ ධම්මං කථෙන්තො චත්තාරි සච්චානි අමුඤ්චිත්වා කථෙතීති එවං චිණ්ණවසිතොපි ථෙරො මහාපඤ්ඤතාය එතදග්ගට්ඨානං ලභි.

‘ප්‍රගුණ කළ වශීභාවය (පුරුද්ද) නිසා’ යන්න කෙසේ ද? සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සිව්වනක් පිරිස මැද ධර්මය දේශනා කරන කල්හි, සතර අරිය සත්‍යය අත් නොහැර දේශනා කරන සේක. මෙය උන්වහන්සේගේ පුරුද්දකි. මෙසේ ප්‍රගුණ කළ වශීභාවය නිසා ද තෙරුන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්තයන් අතරින් අගතැන්පත් භාවය ලැබූ සේක.

කථං ගුණාතිරෙකතොති? ඨපෙත්වා හි දසබලං අඤ්ඤො කොචි එකසාවකොපි මහාපඤ්ඤතාය ධම්මසෙනාපතිනා සදිසො නාම නත්ථීති එවං ගුණාතිරෙකතොපි ථෙරො මහාපඤ්ඤතාය එතදග්ගට්ඨානං ලභි.

‘ගුණයන්ගේ අතිවිශිෂ්ට බව නිසා’ යන්න කෙසේ ද? දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ හැරුණු කොට, මහා ප්‍රඥාව අතින් ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට සමාන වෙනත් කිසිදු ශ්‍රාවකයෙක් නොමැත. මෙසේ ගුණයන්ගේ අතිවිශිෂ්ට බව නිසා ද තෙරුන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්තයන් අතරින් අගතැන්පත් භාවය ලැබූ සේක.

යථා ච සාරිපුත්තත්ථෙරො, එවං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරොපි සබ්බෙහෙව චතූහිපි ඉමෙහි කාරණෙහි එතදග්ගට්ඨානං ලභි. කථං? ථෙරො හි මහිද්ධිකො මහානුභාවො නන්දොපනන්දසදිසම්පි නාගරාජානං දමෙසීති එවං තාව [Pg.104] අට්ඨුප්පත්තිතො ලභි. න පනෙස ඉදානෙව මහිද්ධිකො මහානුභාවො, අතීතෙ පඤ්ච ජාතිසතානි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතොපි මහිද්ධිකො මහානුභාවො අහොසීති.

සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙන්ම මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ද මේ කරුණු සතරින්ම අගතැන්පත් භාවය ලැබූ සේක. ඒ කෙසේ ද? තෙරුන් වහන්සේ මහත් වූ සෘද්ධි ඇති, මහත් වූ ආනුභාව ඇති සේක. නන්දෝපනන්ද ආදී නාග රජුන් දමනය කළ සේක. මෙසේ ප්‍රස්තුත කාරණාව (අට්ඨුප්පත්ති) අනුව අගතැන් ලැබූ සේක. තවද උන්වහන්සේ මහත් වූ සෘද්ධි හා ආනුභාව ඇත්තෙකු වූයේ මේ ආත්මයේදී පමණක් නොවේ; අතීතයේ භව පන්සියයක් මුළුල්ලේ ඍෂි පැවිද්ද ලබා සිටියදීත් මහත් වූ සෘද්ධි හා ආනුභාව ඇත්තෙකු වූ සේක.

‘‘යො පබ්බජී ජාතිසතානි පඤ්ච,පහාය කාමානි මනොරමානි;

තං වීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියං,පරිනිබ්බුතං වන්දථ මොග්ගල්ලාන’’න්ති. –

‘‘මනරම් වූ කාම ගුණයන් අත්හැර භව පන්සියයක් මුළුල්ලේ පැවිදි වූ, වීතරාගී වූ, මැනවින් සංවර කරගත් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති, කෙලෙසුන් නිවා දැමූ ඒ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්.’’

එවං ආගමනතොපි ලභි. චිණ්ණං චෙතං ථෙරස්ස නිරයං ගන්ත්වා අත්තනො ඉද්ධිබලෙන නිරයසත්තානං අස්සාසජනනත්ථං සීතං අධිට්ඨාය චක්කමත්තං පදුමං මාපෙත්වා පදුමකණ්ණිකායං නිසීදිත්වා ධම්මකථං කථෙති, දෙවලොකං ගන්ත්වා දෙවසඞ්ඝං කම්මගතිං ජානාපෙත්වා සච්චකථං කථෙතීති එවං චිණ්ණවසිතො ලභි. ඨපෙත්වා ච සම්මාසම්බුද්ධං අඤ්ඤො සාවකො මහාමොග්ගල්ලානො විය මහිද්ධිකො මහානුභාවො නත්ථීති එවං ගුණාතිරෙකතො ලභි.

මෙසේ අතීත පුවත් (ආගමන) අනුව ද උන්වහන්සේ අගතැන් ලැබූ සේක. තවද නිරයට වැඩම කොට තමන්ගේ සෘද්ධි බලයෙන් නිරයගාමී සත්ත්වයන්ට සහනයක් පිණිස සීතලක් අධිෂ්ඨාන කොට, රිය සකක් පමණ වූ පියුමක් මවා, එහි පද්ම කර්ණිකාව මත හිඳ ධර්ම දේශනා කිරීමත්; දෙව්ලොවට වැඩම කොට දෙවිවරුන්ට කර්ම විපාකයන් අවබෝධ කරවමින් සත්‍ය ධර්මය දේශනා කිරීමත් තෙරුන් වහන්සේගේ පුරුද්දක් විය (වශීභාවය). සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හැරුණු කොට මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ මෙන් මහත් සෘද්ධි හා මහත් ආනුභාව ඇති වෙනත් ශ්‍රාවකයෙක් නැත. මෙසේ ගුණයන්ගේ අතිවිශිෂ්ට බව නිසා ද අගතැන් ලැබූ සේක.

යථා චෙස, එවං මහාකස්සපත්ථෙරොපි සබ්බෙහෙවිමෙහි කාරණෙහි එතදග්ගට්ඨානං ලභි. කථං? සම්මාසම්බුද්ධො හි ථෙරස්ස තිගාවුතං මග්ගං පච්චුග්ගමනං කත්වා තීහි ඔවාදෙහි උපසම්පාදෙත්වා චීවරං පරිවත්තෙත්වා අදාසි. තස්මිං සමයෙ මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා කම්පි, මහාජනස්ස අබ්භන්තරෙ ථෙරස්ස කිත්තිසද්දො අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගතො. එවං අට්ඨුප්පත්තිතො ලභි. න චෙස ඉදානෙව ධුතධරො, අතීතෙ පඤ්ච ජාතිසතානි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතොපි ධුතධරොව අහොසි.

මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ මෙන්ම මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ද මේ සියලු කරුණු නිසා අගතැන්පත් භාවය ලැබූ සේක. ඒ කෙසේ ද? සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේ පෙරමගට තුන් ගාවුවක් පමණ වැඩම කොට, අවවාද තුනකින් පැවිදි කරවා, තමන් වහන්සේගේ සිවුර උන්වහන්සේට මාරු කර දී වදාළ සේක. ඒ මොහොතේ මහා පොළොව දිය කෙළවර කොට කම්පා විය. මහා ජනයා අතර තෙරුන් වහන්සේගේ කීර්ති රාවය පැතිර ගියේය. මෙසේ ප්‍රස්තුත කාරණාව (අට්ඨුප්පත්ති) අනුව අගතැන් ලැබූ සේක. උන්වහන්සේ ධුතාංගධාරියෙකු වූයේ මේ ආත්මයේදී පමණක් නොවේ; අතීතයේ භව පන්සියයක් මුළුල්ලේ ඍෂි පැවිද්ද ලබා සිටියදීත් ධුතාංගධාරියෙකුම වූ සේක.

‘‘යො පබ්බජී ජාතිසතානි පඤ්ච,පහාය කාමානි මනොරමානි;

තං වීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියං,පරිනිබ්බුතං වන්දථ මහාකස්සප’’න්ති. –

‘‘මනරම් වූ කාම ගුණයන් අත්හැර භව පන්සියයක් මුළුල්ලේ පැවිදි වූ, වීතරාගී වූ, මැනවින් සංවර කරගත් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති, කෙලෙසුන් නිවා දැමූ ඒ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්.’’

එවං ආගමනතොපි ලභි. චිණ්ණං චෙතං ථෙරස්ස චතුපරිසමජ්ඣගතො ධම්මං කථෙන්තො දස කථාවත්ථූනි අවිජහිත්වාව කථෙතීති එවං චිණ්ණවසිතො ලභි. ඨපෙත්වා ච සම්මාසම්බුද්ධං අඤ්ඤො සාවකො තෙරසහි ධුතගුණෙහි මහාකස්සපසදිසො නත්ථීති එවං ගුණාතිරෙකතො ලභි[Pg.105]. ඉමිනාව නියාමෙන තෙසං තෙසං ථෙරානං යථාලාභතො ගුණෙ කිත්තෙතුං වට්ටති.

මෙසේ අතීත පුවත් (ආගමන) අනුව ද උන්වහන්සේ අගතැන් ලැබූ සේක. සිව්වනක් පිරිස මැද ධර්මය දේශනා කරන විට දස කථාවස්තූන්ගෙන් බැහැර නොවී දේශනා කිරීම තෙරුන් වහන්සේගේ පුරුද්දක් (වශීභාවය) විය. තවද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හැරුණු කොට දහතුන් වැදෑරුම් ධුතාංග ගුණයන්ගෙන් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේට සමාන ශ්‍රාවකයෙක් නැත. මෙසේ ගුණයන්ගේ අතිවිශිෂ්ට බව නිසා ද අගතැන් ලැබූ සේක. මේ ආකාරයෙන්ම අනෙක් තෙරවරුන්ගේ ද ඒ ඒ ගුණයන් වර්ණනා කිරීම සුදුසු වන්නේය.

ගුණවසෙනෙව හි සම්මාසම්බුද්ධො යථා නාම රාජා චක්කවත්තී චක්කරතනානුභාවෙන චක්කවාළගබ්භෙ රජ්ජසිරිං පත්වා ‘‘පත්තබ්බං මෙ පත්තං, කිං මෙ ඉදානි මහාජනෙන ඔලොකිතෙනා’’ති න අප්පොස්සුක්කො හුත්වා රජ්ජසිරිංයෙව අනුභොති, කාලෙන පන කාලං විනිච්ඡයට්ඨානෙ නිසීදිත්වා නිග්ගහෙතබ්බෙ නිග්ගණ්හාති, පග්ගහෙතබ්බෙ පග්ගණ්හාති, ඨානන්තරෙසු ච ඨපෙතබ්බයුත්තකෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙති, එවමෙවං මහාබොධිමණ්ඩෙ අධිගතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආනුභාවෙන අනුප්පත්තධම්මරජ්ජො ධම්මරාජාපි ‘‘කිං මෙ ඉදානි ලොකෙන ඔලොකිතෙන, අනුත්තරං ඵලසමාපත්තිසුඛං අනුභවිස්සාමී’’ති අප්පොස්සුක්කතං අනාපජ්ජිත්වා චතුපරිසමජ්ඣෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මස්සරං නිච්ඡාරෙත්වා ධම්මං දෙසයමානො නිග්ගහෙතබ්බයුත්තෙ කණ්හධම්මෙ පුග්ගලෙ සිනෙරුපාදෙ පක්ඛිපන්තො විය අපායභයසන්තජ්ජනෙන නිග්ගහෙත්වා පග්ගහෙතබ්බයුත්තෙ කල්‍යාණධම්මෙ පුග්ගලෙ උක්ඛිපිත්වා භවග්ගෙ නිසීදාපෙන්තො විය පග්ගණ්හිත්වා ඨානන්තරෙසු ඨපෙතබ්බයුත්තකෙ අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරාදයො සාවකෙ යාථාවසරසගුණවසෙනෙව ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං රත්තඤ්ඤූනං, යදිදං අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤොතිආදිමාහ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ ගුණයන්ගේ මහිමය නිසාම මෙසේ අගතැන්පත් භාවය පිරිනමන සේක. එය මෙසේ උපමාවකින් දැක්විය හැකිය: සක්විති රජෙක් සක් රුවනෙහි ආනුභාවයෙන් මුළු සක්වළම රාජ්‍ය ශ්‍රීය ලබා, 'මට ලැබිය යුතු දේ ලැබුණි, දැන් මහා ජනයා දෙස බැලීමෙන් මට ඇති පලය කුමක් ද' යන්නෙන් අලස නොවී, රාජ්‍ය සුවය පමණක් විඳිමින් නොසිටියි. ඒ වෙනුවට කලින් කලට විනිශ්චය සභාවෙහි හිඳ, දඬුවම් කළ යුත්තන්ට දඬුවම් කරයි; පසසාලිය යුත්තන් පසසයි; තනතුරුවලට සුදුසු පුද්ගලයන් ඒ ඒ තනතුරුවල පිහිටුවයි. එමෙන්ම මහා බෝ මැඩදී ලබාගත් සර්වඥතා ඥානයෙහි ආනුභාවයෙන් ධර්ම රාජ්‍යයට පැමිණි ධර්ම රාජයාණන් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද 'දැන් මට ලෝකයා දෙස බැලීමෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද, මම නිරුත්තර වූ ඵලසමාපත්ති සුවයම විඳිමි' යි පවසා අලස නොවී, සිව්වනක් පිරිස මැද පනවන ලද උතුම් බුද්ධ ආසනයෙහි වැඩසිටිමින් අෂ්ටාංග සමන්නාගත බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් ධර්මය දේශනා කරන සේක. එහිදී දඬුවම් ලැබිය යුතු අකුසල ධර්මයන් ඇති පුද්ගලයන්ව මහා මේරු පර්වත පාමුලට ඇද දමන්නාක් මෙන් අපාය බිය පෙන්වා මෙල්ල කරමින් ද, පසසාලිය යුතු කල්‍යාණ ධර්මයන් ඇති පුද්ගලයන්ව භවග්ගයෙහි හිඳුවන්නාක් මෙන් ප්‍රශංසා කරමින් ද, තනතුරුවල පිහිටුවිය යුතු අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ වැනි ශ්‍රාවකයන්ව ඒ ඒ ගුණයන්ගේ අනුකූලතාවය අනුවම අගතැන්පත් තනතුරුවල පිහිටුවමින්, 'මහණෙනි, මාගේ ශ්‍රාවක වූ, බොහෝ කල් දන්නා (රත්තඤ්ඤූ) භික්ෂූන් අතර මේ අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ අගතැන්පත් වේ' යනුවෙන් දේශනා කළ සේක.

අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරවත්ථු

අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේගේ වස්තුව

තත්ථ එතදග්ගන්ති පදං වුත්තත්ථමෙව. රත්තඤ්ඤූනන්ති රත්තියො ජානන්තානං. ඨපෙත්වා හි සම්මාසම්බුද්ධං අඤ්ඤො සාවකො අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරතො පඨමතරං පබ්බජිතො නාම නත්ථීති පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය ථෙරො චිරකාලං රත්තියො ජානාතීති රත්තඤ්ඤූ. සබ්බපඨමං ධම්මස්ස පටිවිද්ධත්තා යදා තෙන ධම්මො පටිවිද්ධො, චිරකාලතො පට්ඨාය තං රත්තිං ජානාතීතිපි රත්තඤ්ඤූ. අපිච ඛීණාසවානං රත්තිදිවසපරිච්ඡෙදො පාකටොව හොති, අයඤ්ච පඨමඛීණාසවොති එවම්පි රත්තඤ්ඤූනං සාවකානං අයමෙව අග්ගො පුරිමකොටිභූතො සෙට්ඨො. තෙන වුත්තං – ‘‘රත්තඤ්ඤූනං යදිදං අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤො’’ති.

එහි 'ඒතදග්ගං' යන පදයේ අර්ථය කලින් පවසන ලද්දම වේ. 'රත්තඤ්ඤූනං' යනු රාත්‍රීන් (කාල පරාසයන්) දන්නවුන් අතුරින් යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ හැරුණු කොට අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන්ට වඩා පළමුව පැවිදි වූ වෙනත් ශ්‍රාවකයෙකු නැත. එබැවින් පැවිදි වූ දින සිට උන්වහන්සේ දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ රාත්‍රීන් (මහණකමේ කාලය) දන්නා බැවින් 'රත්තඤ්ඤූ' නම් වන සේක. සියල්ලටම වඩා පළමුව ධර්මය අවබෝධ කළ බැවින්, ඒ ධර්මය අවබෝධ කළ දින සිට පවතින රාත්‍රීන් (කාලය) දන්නා බැවින් ද 'රත්තඤ්ඤූ' නම් වන සේක. තවද රහතන් වහන්සේලාට දිවා රාත්‍රී භේදය මැනවින් ප්‍රකටය; උන්වහන්සේ ප්‍රථම රහතන් වහන්සේ ද වන සේක. මෙසේ රත්තඤ්ඤූ ශ්‍රාවකයන් අතරින් මේ කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේම අග්‍ර වූ ද, පළමුවැන්නා වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨතමයා ද වන සේක. ඒ නිසාම 'රත්තඤ්ඤූනං යදිදං අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤෝ' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

එත්ථ [Pg.106] ච යදිදන්ති නිපාතො, තස්ස ථෙරං අවෙක්ඛිත්වා යො එසොති, අග්ගසද්දං අවෙක්ඛිත්වා යං එතන්ති අත්ථො. අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤොති ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤො පටිවිද්ධකොණ්ඩඤ්ඤො. තෙනෙවාහ – ‘‘අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤො, අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤොති. ඉති හිදං ආයස්මතො කොණ්ඩඤ්ඤස්ස අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤො ත්වෙව නාමං අහොසී’’ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 17).

මෙහි 'යදිදං' (yadidaṃ) යනු නිපාතයකි. එහි අර්ථය තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි බලපවත්වන විට 'යම් ඒ මේ (පුද්ගලයෙක්)' යන්න වන අතර 'අග්ග' ශබ්දය කෙරෙහි බලපවත්වන විට 'යම් ඒ මේ (පදවියක්)' යන්න වේ. 'අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළා වූ, චතුරාර්ය සත්‍යය විනිවිද දැක්කා වූ කොණ්ඩඤ්ඤ යන්නයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "භවත්නි, කොණ්ඩඤ්ඤ සැබවින්ම අවබෝධ කෙළේය, භවත්නි, කොණ්ඩඤ්ඤ සැබවින්ම අවබෝධ කෙළේය"යි වදාළ සේක. මෙලෙස ආයුෂ්මත් කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේට 'අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ' යන නාමයම ඇති විය.

අයං පන ථෙරො කතරබුද්ධකාලෙ පුබ්බපත්ථනං අභිනීහාරං අකාසි, කදා පබ්බජිතො, කදානෙන පඨමං ධම්මො අධිගතො, කදා ඨානන්තරෙ ඨපිතොති ඉමිනා නයෙන සබ්බෙසුපි එතදග්ගෙසු පඤ්හකම්මං වෙදිතබ්බං.

මෙම තෙරුන් වහන්සේ කිනම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ කාලයේදී පෙර ප්‍රාර්ථනාව හෙවත් අභිනීහාරය කළේද? කවදා පැවිදි වූයේද? කවදා උන්වහන්සේ විසින් පළමුව ධර්මය අවබෝධ කරන ලද්දේද? කවදා අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලද්දේද? යන මෙලෙස සියලු ඒතදග්ගපාලි ප්‍රශ්නාවලියෙහි අනුපිළිවෙළ දත යුතුය.

තත්ථ ඉමස්ස තාව ථෙරස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – ඉතො කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි, තස්ස පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස මහාබොධිපල්ලඞ්කතො උට්ඨහන්තස්ස මහාපථවියං ඨපෙතුං පාදෙ උක්ඛිත්තමත්තෙ පාදසම්පටිච්ඡනත්ථං මහන්තං පදුමපුප්ඵං උග්ගඤ්ඡි, තස්ස ධුරපත්තානි නවුතිහත්ථානි හොන්ති, කෙසරං තිංසහත්ථං, කණ්ණිකා ද්වාදසහත්ථා, පාදෙන පතිට්ඨිතට්ඨානං එකාදසහත්ථං. තස්ස පන භගවතො සරීරං අට්ඨපණ්ණාසහත්ථුබ්බෙධං අහොසි. තස්ස පදුමකණ්ණිකාය දක්ඛිණපාදෙ පතිට්ඨහන්තෙ මහාතුම්බමත්තා රෙණු උග්ගන්ත්වා සරීරං ඔකිරමානා ඔතරි, වාමපාදස්ස ඨපනකාලෙපි තථාරූපංයෙව පදුමං උග්ගන්ත්වා පාදං සම්පටිච්ඡි. තතොපි උග්ගන්ත්වා වුත්තප්පමාණාව රෙණු සරීරං ඔකිරි. තං පන රෙණුං අභිභවමානා තස්ස භගවතො සරීරප්පභා නික්ඛමිත්වා යන්තනාළිකාය විස්සට්ඨසුවණ්ණරසධාරා විය සමන්තා ද්වාදසයොජනට්ඨානං එකොභාසං අකාසි. තතියපාදුද්ධරණකාලෙ පථමුග්ගතං පදුමං අන්තරධායි, පාදසම්පටිච්ඡනත්ථං අඤ්ඤං නවං පදුමං උග්ගඤ්ඡි. ඉමිනාව නියාමෙන යත්ථ යත්ථ ගන්තුකාමො හොති, තත්ථ තත්ථාපි මහාපදුමං උග්ගච්ඡති. තෙනෙවස්ස ‘‘පදුමුත්තරසම්මාසම්බුද්ධො’’ති නාමං අහොසි.

එහිලා මෙම තෙරුන් වහන්සේ පිළිබඳ ප්‍රශ්නාවලියෙහි අනුපිළිවෙළ කථාව මෙසේය: මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව උපන් සේක. විනිවිද දකින ලද සර්වඥතා ඥානය ඇති එම බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා බෝධි පර්යංකයෙන් නැගී සිට මහා පෘථිවිය මත පා තැබීමට දකුණු ශ්‍රී පාදය එසවූවා පමණින්ම, ශ්‍රී පාදය පිළිගැනීම පිණිස මහත් වූ පද්ම පුෂ්පයක් පැන නැගුණි. එහි මුල් පෙති අනූ රියනක් විය, රේණු තිස් රියනක් විය, කර්ණිකාව (මල් කෙමිය) දොළොස් රියනක් විය, ශ්‍රී පාදය පිහිටන ස්ථානය එකොළොස් රියනක් විය. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය පනස් අට රියනක් උස විය. උන්වහන්සේ පද්ම කර්ණිකාවෙහි දකුණු ශ්‍රී පාදය තබන කල්හි, මහත් වූ නැළියක් පමණ වූ මල් රේණු පැන නැගී ශරීරය පුරා විසිරෙමින් පහතට වැටුණි. වම් ශ්‍රී පාදය තබන කල්හි ද එබඳුම වූ පද්මයක් පැන නැගී ශ්‍රී පාදය පිළිගත්තේය. එයින් ද පැන නැගුණු ඉහත කී ප්‍රමාණයේ මල් රේණු ශරීරයෙහි තැවරුණි. එම රේණූන් පරදවමින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාව නික්මී, යන්ත්‍ර නළයකින් විදින ලද රන් දිය දහරක් මෙන් හාත්පසින් දොළොස් යොදුනක් තැන එකම ආලෝකයක් කළේය. තුන්වන වරට පියවර ඔසවන කල්හි පළමුව පැන නැගුණු පද්මය අතුරුදහන් වී ශ්‍රී පාදය පිළිගැනීම පිණිස අලුත් පද්මයක් පැන නැගුණි. මේ ක්‍රමයෙන්ම යම් යම් තැනක වැඩම කිරීමට කැමති වන්නේද, ඒ ඒ තැන්හි මහා පද්මයන් පැන නගියි. එහෙයින්ම උන්වහන්සේට 'පදුමුත්තර සම්මා සම්බුද්ධ' යන නාමය විය.

එවං සො භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො මහාජනස්ස සඞ්ගහත්ථාය ගාමනිගමරාජධානීසු භික්ඛාය චරන්තො හංසවතීනගරං සම්පාපුණි. තස්ස ආගතභාවං සුත්වා පිතා මහාරාජා පච්චුග්ගමනං [Pg.107] අකාසි. සත්ථා තස්ස ධම්මකථං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ කෙචි සොතාපන්නා කෙචි සකදාගාමී කෙචි අනාගාමී කෙචි අරහත්තං පාපුණිංසු. රාජා ස්වාතනාය දසබලං නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ කාලං ආරොචාපෙත්වා භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරස්ස භගවතො සකනිවෙසනෙ මහාදානං අදාසි. සත්ථා භත්තානුමොදනං කත්වා විහාරමෙව ගතො. තෙනෙව නියාමෙන පුනදිවසෙ නාගරා, පුනදිවසෙ රාජාති දීඝමද්ධානං දානං අදංසු.

මෙසේ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වී භික්ෂූන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් පිරිවර කොට ගෙන, මහා ජනයාට අනුග්‍රහ පිණිස ගම් නියම්ගම් හා රාජධානිවල පිඬු සිඟා වඩිමින් හංසවතී නුවරට පැමිණි සේක. උන්වහන්සේගේ පැමිණීම අසා පිය මහ රජතුමා පෙරගමන් කෙළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ රජුට ධර්ම කථාවක් වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි ඇතැම්හු සෝවාන් වූහ, ඇතැම්හු සකෘදාගාමී වූහ, ඇතැම්හු අනාගාමී වූහ, ඇතැම්හු අර්හත් භාවයට පැමිණියහ. රජතුමා පසු දිනට දසබලයන් වහන්සේට ආරාධනා කොට, පසු දින කාලය දන්වා යවා ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවර කොට ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තම මාලිගයෙහි මහා දානයක් පිරිනැමුවේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ භක්තානුමෝදනාව සිදු කොට විහාරයටම වැඩම කළ සේක. එම ක්‍රමයෙන්ම පසු දින නගරවැසියෝ ද, ඊළඟ දින රජු ද වශයෙන් දීර්ඝ කාලයක් දන් දුන්හ.

තස්මිං කාලෙ අයං ථෙරො හංසවතීනගරෙ ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තො. එකදිවසං බුද්ධානං ධම්මදෙසනාකාලෙ හංසවතීනගරවාසිනො ගන්ධමාලාදිහත්ථෙ යෙන බුද්ධො, යෙන ධම්මො, යෙන සඞ්ඝො, තන්නින්නෙ තප්පොණෙ තප්පබ්භාරෙ ගච්ඡන්තෙ දිස්වා තෙන මහාජනෙන සද්ධිං ධම්මදෙසනට්ඨානං අගමාසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ පදුමුත්තරො භගවා අත්තනො සාසනෙ පඨමං පටිවිද්ධධම්මං එකං භික්ඛුං එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. සො කුලපුත්තො තං කාරණං සුත්වා ‘‘මහා වතායං භික්ඛු, ඨපෙත්වා කිර බුද්ධං අඤ්ඤො ඉමිනා පඨමතරං පටිවිද්ධධම්මො නාම නත්ථි. අහො වතාහම්පි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ පඨමං ධම්මං පටිවිජ්ඣනසමත්ථො භවෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා දෙසනාපරියොසානෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ස්වෙ මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති නිමන්තෙසි. සත්ථා අධිවාසෙසි.

ඒ කාලයෙහි මෙම තෙරුන් වහන්සේ හංසවතී නුවර ගහපති මහාසාල කුලයක උපන්හ. එක් දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේලා ධර්ම දේශනා කරන කල්හි, සුවඳ මල් ආදිය දෑතින් ගත් හංසවතී නුවර වැසියෝ යම් තැනක බුදුන්, දහම්, සඟුන් වෙත්ද, ඒ දෙසටම නැඹුරු වූවෝ, ඒ දෙසටම යොමු වූවෝ, ඒ දෙසටම බෑවුම් වූවෝ වී යනු දැක, ඒ මහා ජනයා සමඟ ධර්ම දේශනා කරන ස්ථානයට ගියේය. ඒ අවස්ථාවෙහි පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය ශාසනයෙහි ප්‍රථමයෙන් ධර්මය අවබෝධ කළා වූ එක්තරා භික්ෂුවක ඒතදග්ග ස්ථානයෙහි තැබූ සේක. ඒ කුලපුත්‍රයා එම කරුණ අසා, "මේ භික්ෂුව සැබවින්ම ශ්‍රේෂ්ඨය, බුදුරජාණන් වහන්සේ හැරුණු කොට මුන්වහන්සේට වඩා පළමුව ධර්මය අවබෝධ කළ වෙනත් අයෙක් නැත. අහෝ! මම ද අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයක පළමුවෙන්ම ධර්මය අවබෝධ කිරීමට සමත් වන්නෙම් නම් ඉතා මැනවි"යි සිතා, දේශනාව අවසානයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, "ස්වාමීනි, හෙට මාගේ දානය පිළිගත මැනව"යි ආරාධනා කෙළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය ඉවසා වදාළ සේක.

සො භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා සකනිවෙසනං ගන්ත්වා සබ්බරත්තිං බුද්ධානං නිසජ්ජනට්ඨානං ගන්ධදාමමාලාදාමාදීහි අලඞ්කරිත්වා පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා තස්සා රත්තියා අච්චයෙන සකනිවෙසනෙ භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරස්ස භගවතො විචිත්‍රයාගුඛජ්ජකපරිවාරං නානාරසසූපබ්‍යඤ්ජනං ගන්ධසාලිභොජනං දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ තිචීවරපහොනකෙ වඞ්ගපට්ටෙ තථාගතස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘නාහං පරිත්තකස්ස ඨානස්සත්ථාය චරාමි, මහන්තං ඨානං පත්ථෙන්තො චරාමි, න ඛො පන සක්කා එකමෙව දිවසං දානං දත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙතු’’න්ති ‘‘අනුපටිපාටියා සත්ත දිවසානි මහාදානං දත්වා පත්ථෙස්සාමී’’ති. සො තෙනෙව නියාමෙන සත්ත දිවසානි මහාදානං දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ දුස්සකොට්ඨාගාරං විවරාපෙත්වා උත්තමසුඛුමවත්ථං බුද්ධානං පාදමූලෙ ඨපෙත්වා භික්ඛුසතසහස්සං තිචීවරෙන අච්ඡාදෙත්වා තථාගතං [Pg.108] උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යො තුම්හෙහි ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ භික්ඛු එතදග්ගෙ ඨපිතො, අහම්පි සො භික්ඛු විය අනාගතෙ උප්පජ්ජනකබුද්ධස්ස සාසනෙ පබ්බජිත්වා පඨමං ධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථො භවෙය්‍ය’’න්ති වත්වා සත්ථු පාදමූලෙ සීසං කත්වා නිපජ්ජි.

ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිවාදනය කොට ප්‍රදක්ෂිණා කර තම නිවසට ගොස්, මුළු රාත්‍රිය පුරා බුදුරජාණන් වහන්සේලා වැඩ සිටින ස්ථානය සුවඳ මල් දම් ආදියෙන් අලංකාර කර, ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය සම්පාදනය කරවා, ඒ රාත්‍රිය ඇවෑමෙන් තම නිවසෙහි ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවර කොට ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේට විචිත්‍ර කැඳ හා කැවිලි සහිත වූ, නොයෙක් රසවත් ව්‍යංජන සහිත සුවඳැල් බතින් යුත් දානය පූජා කළේය. දානය අවසානයෙහි තුන් සිවුරකට සෑහෙන වංග දේශයේ වස්ත්‍ර යුගල බැගින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි තබා මෙසේ සිතීය: "මම ස්වල්ප වූ පදවියක් උදෙසා පිළිවෙත් නොපුරමි, මම මහා පදවියක් ප්‍රාර්ථනා කරමින් පිළිවෙත් පුරමි. එක් දිනක් දන් දී ඒ පදවිය ප්‍රාර්ථනා කළ නොහැකිය" යනුවෙන් සිතා "අනුපිළිවෙළින් සත් දිනක් මහා දානය පිරිනමා ප්‍රාර්ථනා කරන්නෙමි"යි සිතීය. ඔහු එම ක්‍රමයෙන්ම සත් දිනක් මහා දානය දී, දානය අවසානයෙහි වස්ත්‍ර ගබඩාව විවෘත කරවා උතුම් වූ සියුම් වස්ත්‍ර බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි තබා, ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට තුන් සිවුරෙන් පූජා කර තථාගතයන් වහන්සේ වෙත එළඹ, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ විසින් මෙයින් සත් දිනකට පෙර යම් භික්ෂුවක ඒතදග්ග ස්ථානයෙහි තබන ලද්දේද, මම ද ඒ භික්ෂුව මෙන් අනාගතයෙහි උපදින බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී පළමුවෙන්ම ධර්මය අවබෝධ කිරීමට සමත් වන්නෙම්වා"යි පවසා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි හිස තබා වැඳ වැතිරුණේය.

සත්ථා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ඉමිනා කුලපුත්තෙන මහාඅධිකාරො කතො, සමිජ්ඣිස්සති නු ඛො එතස්ස අයං පත්ථනා නො’’ති අනාගතංසඤාණං පෙසෙත්වා ආවජ්ජෙන්තො ‘‘සමිජ්ඣිස්සතී’’ති පස්සි. බුද්ධානඤ්හි අතීතං වා අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා ආරබ්භ ආවජ්ජෙන්තානං ආවරණං නාම නත්ථි, අනෙකකප්පකොටිසතසහස්සන්තරම්පි ච අතීතං වා අනාගතං වා චක්කවාළසහස්සන්තරම්පි ච පච්චුප්පන්නං වා ආවජ්ජනපටිබද්ධමෙව මනසිකාරපටිබද්ධමෙව හොති. එවං අප්පටිවත්තියෙන ඤාණෙන සො භගවා ඉදං අද්දස – ‘‘අනාගතෙ සතසහස්සකප්පපරියොසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති, තදා ඉමස්ස පත්ථනා සමිජ්ඣිස්සතී’’ති. අථ නං එවමාහ – ‘‘අම්භො, කුලපුත්ත, අනාගතෙ සතසහස්සකප්පපරියොසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං තස්ස පඨමකධම්මදෙසනාය තෙපරිවට්ටධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තපරියොසානෙ අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සහස්සනයසම්පන්නෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සසී’’ති.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා, "මේ කුලපුත්‍රයා විසින් මහා ප්‍රාර්ථනයක් (අධිකාරයක්) කරන ලදී. මොහුගේ මේ ප්‍රාර්ථනය ඉටු වන්නේද නැද්ද?" යි අනාගතංශ ඥානය මෙහෙයවා මෙනෙහි කරන සේක්, "ඉටු වන්නේය" යි දුටු සේක. සැබවින්ම බුදුවරුන්ට අතීත, අනාගත හෝ වර්තමාන ධර්මයන් අරභයා මෙනෙහි කරන කල්හි කිසිදු ආවරණයක් නැත. කල්ප කෝටි සිය දහස් ගණනක් අතීතය හෝ අනාගතය වුවද, සක්වල දහසක් ඇතුළත වර්තමානය වුවද, මෙනෙහි කිරීමටත් මනසිකාරයටත් බද්ධ වූයේම වෙයි. මෙසේ අප්‍රතිහත ඥානයෙන් යුත් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය දුටු සේක: "අනාගතයෙහි කල්ප ලක්ෂයකින් ඇවෑමෙන් ගෝතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව උපදින්නාහ. එවිට මොහුගේ ප්‍රාර්ථනය ඉටු වන්නේය." ඉක්බිති ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක: "එම්බා කුලපුත්‍රය, අනාගතයෙහි කල්ප ලක්ෂයකින් ඇවෑමෙන් ගෝතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වන්නාහ. ඔබ උන්වහන්සේගේ ප්‍රථම ධර්ම දේශනාව වූ ත්‍රිපරිවර්ත සහිත ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය අවසානයෙහි දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ දහසක් ක්‍රමයන්ගෙන් යුත් සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටන්නෙහිය."

ඉති සත්ථා තං කුලපුත්තං බ්‍යාකරිත්වා චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි දෙසෙත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. තස්ස පරිනිබ්බුතස්ස සරීරං සුවණ්ණක්ඛන්ධො විය එකග්ඝනං අහොසි, සරීරචෙතියං පනස්සුබ්බෙධෙන සත්තයොජනිකං අකංසු. ඉට්ඨකා සුවණ්ණමයා අහෙසුං, හරිතාලමනොසිලාය මත්තිකාකිච්චං, තෙලෙන උදකකිච්චං සාධයිංසු. බුද්ධානං ධරමානකාලෙ සරීරප්පභා ද්වාදසයොජනිකං ඵරි, පරිනිබ්බුතානං පන තෙසං රස්මි නික්ඛමිත්වා සමන්තා යොජනසතං අවත්ථරි.

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කුලපුත්‍රයාට විවරණ දී, අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් දේශනා කර, අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ වදාළ සේක. උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි ශරීරය රන් කඳක් මෙන් ඒකඝන (එක් තැන් වූ) විය. උන්වහන්සේගේ ශරීර චෛත්‍යය උසින් සත් යොදුනක් කොට කළහ. ගඩොල් රන්මය විය. හිරියල් සහ මනෝසිලාවෙන් මැටි කටයුතු ද, තෙලින් පැන් කටයුතු ද නිම කළහ. බුදුවරුන් ජීවමාන කාලයෙහි ශරීර ප්‍රභාව දොළොස් යොදුනක් පැතිර ගියේය. පිරිනිවන් පෑ ඒ බුදුවරුන්ගේ රශ්මිය නික්ම හාත්පස යොදුන් සියයක් වසා පැතිර ගියේය.

අයං සෙට්ඨි බුද්ධානං සරීරචෙතියං පරිවාරෙත්වා සහස්සරතනග්ඝියානි කාරෙසි. චෙතියපතිට්ඨාපනදිවසෙ අන්තොචෙතියෙ රතනඝරං කාරෙසි. සො වස්සසතසහස්සං මහන්තං දානාදිමයං කල්‍යාණකම්මං කත්වා තතො චුතො දෙවපුරෙ නිබ්බත්ති. තස්ස දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තස්සෙව නවනවුති [Pg.109] කප්පසහස්සානි නව කප්පසතානි නව ච කප්පා සමතික්කන්තා. එත්තකස්ස කාලස්ස අච්චයෙන ඉතො එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ අයං කුලපුත්තො බන්ධුමතීනගරස්ස ද්වාරසමීපෙ ගාමෙ කුටුම්බියගෙහෙ නිබ්බත්තො. තස්ස මහාකාලොති නාමං අහොසි, කනිට්ඨභාතා පනස්ස චූළකාලො නාම.

මේ සිටුපුත්‍රයා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීර චෛත්‍යය වටා රත්නමය තොරණ (ගිඝිය) දහසක් කරවීය. චෛත්‍යය නිමවා තැන්පත් කළ දිනයේ චෛත්‍යය ඇතුළත රත්න මන්දිරයක් කරවීය. ඔහු වසර ලක්ෂයක් පුරා මහා දානාදී පින්කම් කොට, එතැනින් චුතව දේවපුරයෙහි උපන්නේය. ඔහු දෙවියන් හා මිනිසුන් අතර සංසරණය වන අතරතුර කල්ප අනූනව දහසක් ද, නවසියයක් ද, කල්ප නවයක් ද ඉක්ම ගියේය. මෙපමණ කාලයක් ඇවෑමෙන්, මෙයින් කල්ප අනූ එකකට පෙර මේ කුලපුත්‍රයා බන්දුමතී නගරයේ දොරටුව අසල ගමක කෙළෙඹි නිවසක උපන්නේය. ඔහුට මහාකාල යන නම විය. ඔහුගේ බාල සොහොයුරා චූළකාල නම් විය.

තස්මිං සමයෙ විපස්සී බොධිසත්තො තුසිතපුරා චවිත්වා බන්ධුමතීනගරෙ බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තො. අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ධම්මදෙසනත්ථාය මහාබ්‍රහ්මුනා ආයාචිතො ‘‘කස්ස නු ඛො පඨමං ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා අත්තනො කනිට්ඨං ඛණ්ඩං නාම රාජකුමාරං තිස්සඤ්ච පුරොහිතපුත්තං ‘‘පඨමං ධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථා’’ති දිස්වා ‘‘තෙසඤ්ච ධම්මං දෙසෙස්සාමි, පිතු ච සඞ්ගහං කරිස්සාමී’’ති බොධිමණ්ඩතො ආකාසෙනෙව ආගන්ත්වා ඛෙමෙ මිගදායෙ ඔතිණ්ණො තෙ පක්කොසාපෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ තෙ ද්වෙපි ජනා චතුරාසීතියා පාණසහස්සෙහි සද්ධිං අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහිංසු.

එකල විපස්සී බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තුසිත පුරයෙන් චුතව බන්දුමතී නගරයේ බන්දුම රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. අනුපිළිවෙළින් සර්වඥතා ඥානය ලබා ධර්ම දේශනා කිරීම පිණිස මහා බ්‍රහ්මයා විසින් ආරාධනා කරන ලදුව, "මුලින්ම කා හට ධර්මය දේශනා කරම්ද?" යි සිතා, තමන්ගේ බාල සොහොයුරු ඛණ්ඩ කුමාරයා සහ පුරෝහිත පුත්‍ර තිස්ස යන දෙදෙනා "පළමුව ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වෙති" යි දැක, "ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි, පියාණන්ට ද සංග්‍රහ කරන්නෙමි" යි සිතා බෝධි මණ්ඩලයේ සිට අහසින්ම වැඩම කොට ඛේම නම් මිගදායෙහි බැස, ඔවුන් කැඳවා ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි ඒ දෙදෙනා අසූහාරදහසක් ප්‍රාණීන් සමඟ අරහත් ඵලයෙහි පිහිටියහ.

අථාපරෙපි බොධිසත්තකාලෙ අනුපබ්බජිතා චතුරාසීතිසහස්සා කුලපුත්තා තං පවත්තිං සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුත්වා අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. සත්ථා තං තත්ථෙව ඛණ්ඩත්ථෙරං අග්ගසාවකට්ඨානෙ, තිස්සත්ථෙරං දුතියසාවකට්ඨානෙ ඨපෙසි. රාජාපි තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘පුත්තං පස්සිස්සාමී’’ති උය්‍යානං ගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුත්වා තීසු සරණෙසු පතිට්ඨාය සත්ථාරං ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

ඉන්පසු බෝධිසත්ත්ව කාලයෙහි අනුබද්ධව පැවිදි වූ අනෙක් අසූහාරදහසක් කුලපුත්‍රයෝ ද ඒ පුවත අසා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ධර්මය අසා අරහත් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහිදීම ඛණ්ඩ තෙරුන් අග්‍රශ්‍රාවක තනතුරෙහි ද, තිස්ස තෙරුන් ද්විතීය ශ්‍රාවක තනතුරෙහි ද පිහිටුවූ සේක. රජු ද ඒ පුවත අසා "පුතු දැකගන්නෙමි" යි උයනට ගොස් ධර්මය අසා තිසරණෙහි පිහිටා, ශාස්තෘන් වහන්සේට පසුදින සඳහා ආරාධනා කොට, වන්දනා කර, පැදකුණු කොට නික්ම ගියේය.

සො පාසාදවරගතො නිසීදිත්වා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං ජෙට්ඨපුත්තො නික්ඛමිත්වා බුද්ධො ජාතො, දුතියපුත්තො මෙ අග්ගසාවකො, පුරොහිතපුත්තො දුතියසාවකො. ඉමෙ ච අවසෙසභික්ඛූ ගිහිකාලෙපි මය්හං පුත්තමෙව පරිවාරෙත්වා විචරිංසු, ඉමෙ පුබ්බෙපි දානිපි මය්හමෙව භාරා, අහමෙව තෙ චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිස්සාමි, අඤ්ඤෙසං ඔකාසං න දස්සාමී’’ති. විහාරද්වාරකොට්ඨකතො පට්ඨාය යාව රාජගෙහද්වාරා උභොසු පස්සෙසු ඛදිරපාකාරං කාරෙත්වා වත්ථෙහි පටිච්ඡාදාපෙත්වා උපරි සුවණ්ණතාරකවිචිත්තං සමොලම්බිතතාලක්ඛන්ධමත්තවිවිධපුප්ඵදාමවිතානං කාරෙත්වා හෙට්ඨාභූමිං [Pg.110] විචිත්තත්ථරණෙහි සන්ථරාපෙත්වා අන්තො උභොසු පස්සෙසු මාලාගච්ඡකෙසු පුණ්ණඝටෙ සකලමග්ගවාසත්ථාය ච ගන්ධන්තරෙසු පුප්ඵානි පුප්ඵන්තරෙසු ගන්ධෙ ච ඨපාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි. භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො අන්තොසාණියාව රාජගෙහං ගන්ත්වා භත්තකිච්චං කත්වා විහාරං පච්චාගච්ඡති. අඤ්ඤො කොචි දට්ඨුම්පි න ලභති, කුතො පන භික්ඛං වා දාතුං පූජං වා කාතුං.

ඒ රජු උතුම් ප්‍රාසාදයට ගොස් වාඩි වී මෙසේ සිතීය: "මගේ වැඩිමහල් පුතා මහණ වී බුදු විය. දෙවැනි පුතා අග්‍රශ්‍රාවක විය. පුරෝහිත පුත්‍රයා ද්විතීය ශ්‍රාවක විය. ඉතිරි මේ භික්ෂූහු ද ගිහි කාලයේ මගේ පුතාම පිරිවරා හැසිරුණහ. මොවුහු පෙරත් දැන්ත් මටම බරකි (මගේම වගකීමකි). මමම ඔවුන්ට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරන්නෙමි, අන් අයට ඒ සඳහා අවස්ථාවක් නොදෙන්නෙමි" යනුවෙනි. විහාර ද්වාරයේ සිට රජමාළිගයේ දොරටුව දක්වා දෙපස කිහිරි වැටවල් කරවා, රෙදිවලින් ආවරණය කර, ඉහළින් රන් තරුවලින් විසිතුරු කරන ලද, එල්ලා වැටෙන තල් කඳන් බඳු විවිධ මල් දාමයන්ගෙන් යුත් වියන් බඳවා, පොළොව විසිතුරු ඇතිරිලිවලින් අතුරා, ඇතුළත දෙපස මල් පඳුරු හා පූර්ණ ඝට තබා, මුළු මාවතම සුවඳවත් කිරීම පිණිස සුවඳ ද්‍රව්‍ය අතර මල් ද, මල් අතර සුවඳ ද්‍රව්‍ය ද තබවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කාලය දන්වා යැවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා රෙදි තිර ඇතුළතින්ම රජමාළිගයට වැඩම කර දන් වළඳා නැවත විහාරයට වැඩි සේක. වෙනත් කිසිවෙකුට උන්වහන්සේ දැක ගැනීමට පවා නොලැබිණි. එසේ නම් දන් දීමට හෝ පූජා කිරීමට අවස්ථාවක් කොයින් ලැබෙන්නද?

නාගරා චින්තෙසුං – ‘‘අජ්ජ සත්ථු ලොකෙ උප්පන්නස්ස සත්තමාසාධිකානි සත්ත සංවච්ඡරානි, මයඤ්ච දට්ඨුම්පි න ලභාම, පගෙව භික්ඛං වා දාතුං පූජං වා කාතුං ධම්මං වා සොතුං. රාජා ‘මය්හං එව බුද්ධො, මය්හං ධම්මො, මය්හං සඞ්ඝො’ති මමායිත්වා සයමෙව උපට්ඨහති. සත්ථා ච උප්පජ්ජමානො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අත්ථාය උප්පන්නො, න රඤ්ඤොයෙව අත්ථාය. න හි රඤ්ඤොයෙව නිරයො උණ්හො, අඤ්ඤෙසං නීලුප්පලවනසදිසො. තස්මා රාජානං එවං වදාම ‘සචෙ නො සත්ථාරං දෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ දෙති, රඤ්ඤා සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා සඞ්ඝං ගහෙත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොම. න සක්කා ඛො පන සුද්ධනාගරෙහෙව එවං කාතුං, එකං ජෙට්ඨකපුරිසම්පි ගණ්හාමා’’’ති සෙනාපතිං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘සාමි කිං අම්හාකං පක්ඛො හොහිසි, උදාහු රඤ්ඤො’’ති ආහංසු. සො ආහ – ‘‘තුම්හාකං පක්ඛො හොමි, අපිච ඛො පන පඨමදිවසො මය්හං දාතබ්බො’’ති. තෙ සම්පටිච්ඡිංසු.

නුවර වැසියෝ මෙසේ සිතූහ: "ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වී අදට වසර හතකුත් මාස හතක් ගත වී ඇත. එහෙත් අපට උන්වහන්සේව දැක ගැනීමටවත් නොලැබේ. දානයක් දීමට, පූජාවක් කිරීමට හෝ ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට ලැබීම ගැන කවර කතාද? බන්ධුම රජතුමා 'බුදුන් මගේමය, ධර්මය මගේමය, සංඝයා මගේමය' කියා මහත් සෙනෙහසින් තමාම උපස්ථාන කරයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූයේ දෙවියන් සහිත මුළු මහත් ලෝකයාගේම යහපත පිණිස මිස, රජුගේම යහපත පිණිස පමණක් නොවේ. නිරය රජුට පමණක් රත් වී, අන් අයට නිල් මහනෙල් වනයක් සේ සිසිල් වන්නේ නැත. එබැවින් රජුට මෙසේ කියමු: 'අපට ශාස්තෘන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට ඉඩ දෙන්නේ නම් එය යහපති. එසේ නොදෙන්නේ නම්, රජු සමඟ සටන් කොට හෝ සංඝයා වහන්සේ ලබාගෙන දානාදී පින්කම් කරමු.' හුදෙක් නුවර වැසියන් වන අපට පමණක් මෙය කළ නොහැක, එක් ප්‍රධානියෙකු ද හවුල් කර ගනිමු" යි සිතා, සෙන්පතියා වෙත ගොස් ඒ කරුණ දන්වා, "ස්වාමීනි, ඔබ අපේ පැත්ත ගන්නේද? නැතිනම් රජුගේ පැත්ත ගන්නේද?" යි ඇසූහ. ඔහු, "මම ඔබලාගේ පැත්ත ගන්නෙමි, එහෙත් පළමු දිනය මට දිය යුතුය" යි කීවේය. ඔවුහු එය පිළිගත්තහ.

සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘නාගරා, දෙව, තුම්හාකං කුපිතා’’ති ආහ. කිමත්ථං තාතාති? සත්ථාරං කිර තුම්හෙව උපට්ඨහථ, අම්හෙ න ලභාමාති. සචෙ ඉදානිපි ලභන්ති, න කුප්පන්ති. අලභන්තා තුම්හෙහි සද්ධිං යුජ්ඣිතුකාමා, දෙවාති. යුජ්ඣාමි, තාත, න භික්ඛුසඞ්ඝං දෙමීති. දෙව, තුම්හාකං දාසා තුම්හෙහි සද්ධිං යුජ්ඣාමාති වදන්ති, තුම්හෙ කං ගණ්හිත්වා යුජ්ඣිස්සථාති? නනු ත්වං සෙනාපතීති? නාගරෙහි විනා අසමත්ථො අහං, දෙවාති. තතො රාජා ‘‘බලවන්තො නාගරා, සෙනාපතිපි තෙසංයෙව පක්ඛො’’ති ඤත්වා ‘‘අඤ්ඤානි සත්තමාසාධිකානි සත්ත සංවච්ඡරානි මය්හං භික්ඛුසඞ්ඝං දෙන්තූ’’ති ආහ. නාගරා න සම්පටිච්ඡිංසු. රාජා ‘‘ඡබ්බස්සානි පඤ්චවස්සානී’’ති එවං හාපෙත්වා අඤ්ඤෙ සත්ත දිවසෙ යාචි[Pg.111]. නාගරා ‘‘අතිකක්ඛළං දානි රඤ්ඤා සද්ධිං කාතුං න වට්ටතී’’ති අනුජානිංසු. රාජා සත්තමාසාධිකානං සත්තන්නං සංවච්ඡරානං සජ්ජිතං දානමුඛං සත්තන්නමෙව දිවසානං සජ්ජෙත්වා ඡ දිවසෙ කෙසඤ්චි අපස්සන්තානංයෙව දානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ නාගරෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සක්ඛිස්සථ, තාතා, එවරූපං දානං දාතු’’න්ති ආහ. තෙපි ‘‘නනු අම්හෙයෙව නිස්සායෙතං දෙවස්ස උප්පන්න’’න්ති වත්වා ‘‘සක්ඛිස්සාමා’’ති ආහංසු. රාජා පිට්ඨිහත්ථෙන අස්සූනි පුඤ්ඡමානො භගවන්තං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං අඤ්ඤස්සු භාරං අකත්වා යාවජීවං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිස්සාමීති චින්තෙසිං, නාගරානං දානි මෙ අනුඤ්ඤාතං, නාගරා හි ‘මයං දානං දාතුං න ලභාමා’ති භගවා කුප්පන්ති. ස්වෙව පට්ඨාය තෙසං අනුග්ගහං කරොථා’’ති ආහ.

ඔහු රජු වෙත ගොස්, "දේවයන් වහන්ස, නුවර වැසියෝ ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි කෝප වී සිටිති" යි කීවේය. "පින්වත, ඒ කුමකටද?" යි රජු ඇසීය. "ශාස්තෘන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නේ ඔබ වහන්සේ පමණි, අපට ඒ සඳහා අවස්ථාවක් නොලැබේ යයි ඔවුහු සිතති. දැන්වත් අවස්ථාව ලැබෙන්නේ නම් ඔවුහු කෝප නොවෙති. අවස්ථාව නොලැබුණහොත් ඔබ වහන්සේ සමඟ යුද්ධ කිරීමට වුවද ඔවුහු සූදානම්ය" යි කීවේය. "පින්වත, මම යුද්ධ කරමි, එහෙත් භික්ෂු සංඝයා පාවා නොදෙමි" යි රජු කීවේය. "දේවයන් වහන්ස, ඔබගේ සේවකයෝ ඔබ සමඟ සටන් කරන බව පවසති, එවිට ඔබ කවුරුන් සමඟ සටන් කරන්නද?" රජු ඇසුවේ "ඇයි, ඔබ සෙන්පතියා නේද?" කියාය. "දේවයන් වහන්ස, නුවර වැසියන් නොමැතිව මට සටන් කළ නොහැක" යි සෙන්පතියා කීවේය. එවිට රජු "නුවර වැසියන් බලවත්ය, සෙන්පතියාද ඔවුන්ගේ පැත්තේය" යි වටහාගෙන, "තවත් වසර හතකුත් මාස හතක් භික්ෂු සංඝයා මට උපස්ථාන කිරීමට ඉඩ දෙන්න" යි කීවේය. නුවර වැසියෝ එය පිළිනොගත්තහ. රජු එය වසර හය, පහ ආදී වශයෙන් අඩු කරමින් අවසානයේ තවත් දින හතක් පමණක් ඉල්ලා සිටියේය. "දැන් රජු සමඟ දැඩි ලෙස ගැටීම නොමැනව" යි සිතා නුවර වැසියෝ ඊට අවසර දුන්හ. රජු වසර හතක් තිස්සේ සූදානම් කළ දාන වස්තූන් දින හතකදී පූජා කිරීමට කටයුතු සම්පාදනය කළේය. සය දිනක් මුළුල්ලේ කිසිවෙකුට දැකගත නොහැකි වන සේ දන් දී, සත්වැනි දිනයේ නුවර වැසියන් කැඳවා, "පින්වත්නි, මෙබඳු දානයක් දීමට ඔබලාට හැකිද?" යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, මේ සියල්ල ඔබ වහන්සේට ලැබුණේ අප නිසා නොවේද? අපටද මෙබඳු දානයක් දිය හැකිය" යි ඔවුහු කීහ. රජු අල්ලේ පිටුපසින් කඳුළු පිසදමමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, "ස්වාමීනි, අසූ අට ලක්ෂයක් මහා සංඝ රත්නයට අන් කිසිවෙකුට අවස්ථාව නොදී දිවි හිමියෙන් සිවුපසයෙන් උපස්ථාන කිරීමට මම සිතා සිටියෙමි. එහෙත් නුවර වැසියෝ මට ඊට අවසර නොදුන්හ. 'අපට දන් දීමට ඉඩක් නැතැ'යි ඔවුහු ඔබ වහන්සේ කෙරෙහිද කෝප වෙති. එබැවින් හෙට සිට ඔවුන්ට අනුග්‍රහ කළ මැනව" යි කීවේය.

අථ දුතියදිවසෙ සෙනාපති මහාදානං අදාසි. තතො නාගරා රඤ්ඤා කතසක්කාරතො උත්තරිතරං සක්කාරසම්මානං කත්වා දානං අදංසු. එතෙනෙව නියාමෙන සකලනගරස්ස පටිපාටියා ගතාය ද්වාරගාමවාසිනො සක්කාරසම්මානං සජ්ජයිංසු. මහාකාලකුටුම්බිකො චූළකාලං ආහ – ‘‘දසබලස්ස සක්කාරසම්මානං ස්වෙව අම්හාකං පාපුණාති, කිං සක්කාරං කරිස්සාමා’’ති? ත්වමෙව භාතික ජානාහීති. සචෙ මය්හං රුචියා කරොසි, අම්හාකං සොළසකරීසමත්තෙසු ඛෙත්තෙසු ගහිතගබ්භා සාලියො අත්ථි. සාලිගබ්භං ඵාලෙත්වා ආදාය බුද්ධානං අනුච්ඡවිකං පචාපෙමාති. එවං කයිරමානෙ කස්සචි උපකාරො න හොති, තස්මා නෙතං මය්හං රුච්චතීති. සචෙ ත්වං එවං න කරොසි, අහං මය්හං සන්තකං මමායිතුං ලභාමීති සොළසකරීසමත්තං ඛෙත්තං මජ්ඣෙ භින්දිත්වා අට්ඨකරීසට්ඨානෙ සීමං ඨපෙත්වා සාලිගබ්භං ඵාලෙත්වා ආදාය අසම්භින්නෙ ඛීරෙ පචාපෙත්වා චතුමධුරං පක්ඛිපිත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස අදාසි. කුටුම්බිකස්ස ඛො ගබ්භං ඵාලෙත්වා ගහිතගහිතට්ඨානං පුන පූරති. පුථුකකාලෙ පුථුකග්ගං නාම අදාසි, ගාමවාසීහි සද්ධිං අග්ගසස්සං නාම අදාසි, ලායනෙ ලායනග්ගං, වෙණිකරණෙ වෙණග්ගං, කලාපාදීසු කලාපග්ගං ඛලග්ගං ඛලභණ්ඩග්ගං කොට්ඨග්ගන්ති. එවං සො එකසස්සෙව නව වාරෙ අග්ගදානං අදාසි. තම්පි සස්සං අතිරෙකං උට්ඨානසම්පන්නං අහොසි.

ඉන්පසු දෙවැනි දිනයේ සෙන්පතියා මහා දානයක් දුන්නේය. ඉන්පසු නුවර වැසියෝ රජු කළ පූජා සත්කාරවලට වඩා උසස් ලෙස සත්කාර සම්මාන පවත්වා දන් දුන්හ. මෙසේ පිළිවෙළින් නගරවාසීන් දන් දී අවසන් වූ පසු, දොරටු අසල ගම්මානවල වැසියන්ගේ වාරය පැමිණියේය. මහාකාල සිටුවරයා සිය මල් නුවූ චූළකාලට මෙසේ කීවේය: "හෙට දසබලයන් වහන්සේට සත්කාර සම්මාන පැවැත්වීමේ වාරය අපට ලැබී ඇත. අපි කවර ආකාරයේ පූජාවක් කරමුද?" "සහෝදරයා, ඔබම ඒ ගැන තීරණය කරන්න" යි ඔහු කීවේය. "මගේ කැමැත්තට අනුව කරන්නේ නම්, අපගේ කරිස දහසයක පමණ කුඹුරේ දැන් කිරි වැදෙන ගොයම් පවතී. ඒ ගොයම් කරල් පලා, එහි ඇති කිරි ගෙන බුදුන් වහන්සේට සුදුසු පරිදි පිස පූජා කරමු" යි මහාකාල කීවේය. "එසේ කිරීමෙන් කාටවත් වැඩක් වන්නේ නැත, එබැවින් මම එයට අකමැතිය" යි මල්නුවා කීවේය. "ඔබ අකමැති නම් මම මගේ කොටස වෙන් කරගනිමි" යි කියා කරිස දහසයක කුඹුර මැදින් බෙදා, කරිස අටක කොටසක් වෙන් කරගෙන, එහි ගොයම් කරල් පලා, කිරි ගෙන, ජලය මිශ්‍ර නොකළ කිරිවලින් පිස, චතුමධුර ද එක්කොට බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට පූජා කළේය. මහාකාල සිටුවරයා ගොයම් කරල් පලා කිරි ගත් සෑම තැනක්ම නැවත පිරී ගියේය. ඔහු මෝරන කාලයේ 'මුල් මෝරු' ද, ගම්වාසීන් සමඟ එක්ව 'කැකුළු ගොයම්' (අග්‍ර ශස්‍ය) ද, ගොයම් කපන විට 'කැපුම් අග්‍රය' ද, මිටි බඳින විට 'මිටි අග්‍රය' ද, කලාප මිටි කරන විට 'කලාප අග්‍රය' ද, පෑහීමේදී 'කමත් අග්‍රය' ද, 'රාශි අග්‍රය', 'මැනුම් අග්‍රය' සහ 'අටු අග්‍රය' වශයෙන් එකම අස්වැන්නෙන් නව වතාවක් 'අග්‍ර දානය' පූජා කළේය. ඒ අස්වැන්නද ඉතාමත් සාරවත් වූයේය.

යාව බුද්ධා ධරති, යාව ච සඞ්ඝො ධරති, එතෙනෙව නියාමෙන කල්‍යාණකම්මං කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා දෙවෙසු චෙව [Pg.112] මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො එකනවුතිකප්පෙ සම්පත්තිං අනුභවිත්වා අම්හාකං සත්ථු ලොකෙ උප්පන්නකාලෙ කපිලවත්ථුනගරස්ස අවිදූරෙ දොණවත්ථුබ්‍රාහ්මණගාමෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ කොණ්ඩඤ්ඤමාණවොති නාමං අකංසු. සො වුඩ්ඪිමන්වාය තයො වෙදෙ උග්ගහෙත්වා ලක්ඛණමන්තානං පාරං අගමාසි. තෙන සමයෙන අම්හාකං බොධිසත්තො තුසිතපුරා චවිත්වා කපිලවත්ථුපුරෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ අට්ඨුත්තරං බ්‍රාහ්මණසතං අහතවත්ථෙහි අච්ඡාදෙත්වා අප්පොදකං මධුපායාසං පායෙත්වා තෙසං අන්තරෙ අට්ඨ ජනෙ උච්චිනිත්වා මහාතලෙ නිසීදාපෙත්වා අලඞ්කතපටියත්තං බොධිසත්තං දුකූලචුම්බටකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ලක්ඛණපරිග්ගහණත්ථං තෙසං සන්තිකං ආනයිංසු. ධුරාසනෙ නිසින්නබ්‍රාහ්මණො මහාපුරිසස්ස සරීරසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ද්වෙ අඞ්ගුලියො උක්ඛිපි. එවං පටිපාටියා සත්ත ජනා උක්ඛිපිංසු. තෙසං පන සබ්බනවකො කොණ්ඩඤ්ඤමාණවො, සො බොධිසත්තස්ස ලක්ඛණවරනිප්ඵත්තිං ඔලොකෙත්වා ‘‘අගාරමජ්ඣෙ ඨානකාරණං නත්ථි, එකන්තෙනෙස විවට්ටච්ඡදො බුද්ධො භවිස්සතී’’ති එකමෙව අඞ්ගුලිං උක්ඛිපි. ඉතරෙ පන සත්ත ජනා ‘‘සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසිස්සති, රාජා භවිස්සති චක්කවත්තී. සචෙ පබ්බජිස්සති, බුද්ධො භවිස්සතී’’ති ද්වෙ ගතියො දිස්වා ද්වෙ අඞ්ගුලියො උක්ඛිපිංසු. අයං පන කොණ්ඩඤ්ඤො කතාධිකාරො පච්ඡිමභවිකසත්තො පඤ්ඤාය ඉතරෙ සත්ත ජනෙ අභිභවිත්වා ‘‘ඉමෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතස්ස අගාරමජ්ඣෙ ඨානකරණං නාම නත්ථි, නිස්සංසයං බුද්ධො භවිස්සතී’’ති එකමෙව ගතිං අද්දස, තස්මා එකං අඞ්ගුලිං උක්ඛිපි. තතො බ්‍රාහ්මණා අත්තනො ඝරානි ගන්ත්වා පුත්තෙ ආමන්තයිංසු – ‘‘තාතා, අම්හෙ මහල්ලකා, සුද්ධොදනමහාරාජස්ස පුත්තං සබ්බඤ්ඤුතප්පත්තං මයං සම්භාවෙය්‍යාම වා නො වා. තුම්හෙ තස්මිං කුමාරෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්තෙ තස්ස සාසනෙ පබ්බජෙය්‍යාථා’’ති.

බුදුරජාණන් වහන්සේ (විපස්සී බුදුන්) ජීවමානව වැඩසිටින තාක් කල් ද, සංඝයා වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටින තාක් කල් ද, මෙසේ එම පිළිවෙළින්ම කුසල් කර්මයන් කොට එයින් චුතව දෙව්ලොව උපත ලබා, දෙවි මිනිස් ලෝකයන්හි සැරිසරමින් එක්අනු අනුවනක් කල්පයන් සම්පත් අනුභව කොට, අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ කාලයෙහි කපිලවස්තු පුරයට නුදුරු දෝණවත්ථු නම් බ්‍රාහ්මණ ග්‍රාමයෙහි මහාසාල බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලැබීය. ඔහුට නම තබන දිනයෙහි 'කොණ්ඩඤ්ඤ මාණවකයා' යැයි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත්ව ත්‍රිවේදය හදාරා ලක්ෂණ ශාස්ත්‍රයෙහි පරතෙරට පත්විය. එකල අප මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තුසිත පුරයෙන් චුතව කපිලවස්තු පුරයෙහි උපත ලැබූහ. උන්වහන්සේට නම තබන දිනයෙහි බ්‍රාහ්මණයන් එකසිය අට දෙනෙකුට අලුත් වස්ත්‍ර පළඳවා, ස්වල්පයක් ජලය මිශ්‍ර කළ මධුපායාස දානය පිළිගන්වා, ඔවුන් අතරින් බ්‍රාහ්මණයන් අට දෙනෙකු තෝරාගෙන මාලිගාවේ මහා තලයක හිඳුවා, ආභරණයෙන් සැරසූ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සුදු පට පිළියක් මත නිදි කරවා ලක්ෂණ බැලීම පිණිස ඒ බ්‍රාහ්මණයන් වෙත වැඩම කරවන ලදී. ප්‍රධාන ආසනයෙහි සිටි බ්‍රාහ්මණයා මහා පුරුෂයාණන්ගේ ශරීර සම්පත්තිය දැක ඇඟිලි දෙකක් එසවීය. මෙසේ පිළිවෙළින් බ්‍රාහ්මණයන් හත් දෙනෙකු ඇඟිලි දෙකක් එසවූහ. ඔවුන් අතරින් බාලම වූ කොණ්ඩඤ්ඤ මාණවකයා බෝධිසත්වයන්ගේ උතුම් ලක්ෂණ සම්පත්තිය දැක, 'ගිහිගෙයි රැඳී සිටීමට කිසිදු කරුණක් නැත, ඒකාන්තයෙන්ම මොහු කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වන්නේය' යැයි සිතා එකම ඇඟිල්ලක් පමණක් එසවීය. සෙසු බ්‍රාහ්මණයන් හත් දෙනා වනාහි, 'සමහරවිට ගිහිගෙයි විසුවහොත් සක්විති රජ වන්නේය, පැවිදි වුවහොත් බුදු වන්නේය' යැයි ගති දෙකක් දැක ඇඟිලි දෙකක් එසවූහ. එහෙත් මේ කොණ්ඩඤ්ඤ මාණවකයා වනාහි පූර්ව කුසල් ඇති, අවසන් භවයෙහි වෙසෙන සත්ත්වයෙකු බැවින් සිය ප්‍රඥාවෙන් සෙසු බ්‍රාහ්මණයන් හත් දෙනා අභිබවා, 'මෙවැනි ලක්ෂණ ඇත්තෙකුට ගිහිගෙයි රැඳී සිටීමට කිසිදු කරුණක් නැත, නිසැකවම බුදු වන්නේය' යැයි එකම මගක් දැක එක් ඇඟිල්ලක් එසවීය. ඉන්පසු එම බ්‍රාහ්මණයෝ තමන්ගේ නිවෙස්වලට ගොස් පුත්‍රයන් කැඳවා මෙසේ පැවසූහ: 'පුත්‍රයෙනි, අප දැන් වයෝවෘද්ධය, සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන්ගේ පුත්‍රයා සර්වඥතාඥානය ලබන තෙක් අප ජීවත් වේදැයි කිව නොහැකිය. එම කුමාරයා සර්වඥතාඥානය ලැබූ කල ඔබ උන්වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වන්න.'

සුද්ධොදනමහාරාජාපි බොධිසත්තස්ස ධාතියො ආදිං කත්වා පරිහාරං උපට්ඨපෙන්තො බොධිසත්තං වුද්ධිං ආපාදෙසි. මහාසත්තොපි වුද්ධිප්පත්තො දෙවො විය සම්පත්තිං අනුභවිත්වා පරිපක්කෙ ඤාණෙ කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං දිස්වා රාහුලකුමාරස්ස ජාතදිවසෙ ඡන්නසහායො කණ්ඩකං ආරුය්හ දෙවතාහි විවටෙන ද්වාරෙන මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා තෙනෙව රත්තිභාගෙන තීණි රජ්ජානි අතික්කමිත්වා අනොමානදීතීරෙ පබ්බජිත්වා ඝටිකාරමහාබ්‍රහ්මුනා ආභතෙ අරහද්ධජෙ ගහිතමත්තෙයෙව [Pg.113] වස්සසට්ඨිකත්ථෙරො විය පාසාදිකෙන ඉරියාපථෙන රාජගහං පත්වා තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්වා පණ්ඩවපබ්බතච්ඡායාය පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා රඤ්ඤා මාගධෙන රජ්ජසිරියා නිමන්තියමානොපි තං පටික්ඛිපිත්වා අනුක්කමෙන උරුවෙලං ගන්ත්වා ‘‘රමණීයො වත අයං භූමිභාගො, අලං වතිදං කුලපුත්තස්ස පධානත්ථිකස්ස පධානායා’’ති පධානාභිමුඛං චිත්තං උප්පාදෙත්වා තත්ථ වාසං උපගතො.

සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන් ද බෝධිසත්වයන් හට කිරි මව්වරුන් ආදීන් පත්කරමින් සියලු රැකවරණය ලබා දී බෝධිසත්වයන් වහන්සේව පෝෂණය කළේය. මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද දෙවියෙකු මෙන් සම්පත් අනුභව කරමින් වැඩී, ප්‍රඥාව මුහුකුරා ගිය කල්හි කාමයන්හි ආදීනව ද නෙක්ඛම්මයෙහි (අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි) අනිශංස ද දැක, රාහුල කුමාරයා උපන් දිනයෙහි ඡන්න ඇමතිවරයා සමඟ කන්ථක අශ්වයා පිට නැගී, දෙවිවරුන් විසින් විවෘත කරන ලද ද්වාරයෙන් අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, එදින රාත්‍රියෙහිම රාජ්‍යයන් තුනක් ඉක්මවා ගොස් අනෝමා නදී තීරයේදී පැවිදි වූහ. ඝටීකාර මහා බ්‍රහ්මයා විසින් පූජා කරන ලද රහතන් වහන්සේලාගේ ලාංඡනය බඳු සිවුර පිළිගත් සැණින් හැට වසක් පිරුණු මහා තෙරනමක මෙන් ශාන්ත ඉරියව්වෙන් රජගහ නුවරට වැඩම කොට, එහි පිඬුසිඟා වැඩ පණ්ඩව පර්වතයේ සෙවණෙහි එම දානය වැළඳූහ. මගධ රජු විසින් රාජ්‍ය සම්පත්තියෙන් ආරාධනා කළ ද එය ප්‍රතික්ෂේප කර, අනුපිළිවෙළින් උරුවෙලා දනව්වට වැඩම කොට, 'මේ භූමි භාගය ඉතා රමණීයය, වීර්යය වැඩීමට කැමති කුලපුත්‍රයෙකුට මෙය ඉතා සුදුසුය' යැයි සිතා වීර්යය වැඩීම සඳහා එහි පදිංචි වූහ.

තෙන සමයෙන ඉතරෙ සත්ත බ්‍රාහ්මණා යථාකම්මං ගතා, සබ්බදහරො පන ලක්ඛණපරිග්ගාහකො කොණ්ඩඤ්ඤමාණවො අරොගො. සො ‘‘මහාපුරිසො පබ්බජිතො’’ති සුත්වා තෙසං බ්‍රාහ්මණානං පුත්තෙ උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ – ‘‘සිද්ධත්ථකුමාරො කිර පබ්බජිතො. සො හි නිස්සංසයං බුද්ධො භවිස්සති. සචෙ තුම්හාකං පිතරො අරොගා අස්සු, අජ්ජ නික්ඛමිත්වා පබ්බජෙය්‍යුං. සචෙ තුම්හෙපි ඉච්ඡථ, එථ මයං තං මහාපුරිසමනුපබ්බජිස්සාමා’’ති. තෙ සබ්බෙ එකච්ඡන්දා භවිතුං නාසක්ඛිංසු. තයො ජනා න පබ්බජිංසු, කොණ්ඩඤ්ඤබ්‍රාහ්මණං ජෙට්ඨකං කත්වා ඉතරෙ චත්තාරො පබ්බජිංසු. ඉමෙ පඤ්ච පබ්බජිත්වා ගාමනිගමරාජධානීසු භික්ඛාය චරන්තා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං අගමිංසු. තෙ ඡබ්බස්සානි බොධිසත්තෙ මහාපධානං පදහන්තෙ ‘‘ඉදානි බුද්ධො භවිස්සති ඉදානි බුද්ධො භවිස්සතී’’ති මහාසත්තං උපට්ඨහමානා සන්තිකාවචරාවස්ස අහෙසුං. යදා පන බොධිසත්තො එකතිලතණ්ඩුලාදීහි වීතිනාමෙන්තොපි දුක්කරකාරිකාය අරියධම්මපටිවෙධස්ස අභාවං ඤත්වා ඔළාරිකං ආහාරං ආහරි, තදා තෙ පක්කමිත්වා ඉසිපතනං අගමංසු.

එකල සෙසු බ්‍රාහ්මණයෝ සත් දෙනා කර්මානුරූපව පරලොව ගියහ. බාලම බ්‍රාහ්මණයා වූ ලක්ෂණ දන්නා කොණ්ඩඤ්ඤ මාණවකයා පමණක් නිරෝගීව සිටියේය. 'මහා පුරුෂයාණන් පැවිදි විය' යන පුවත අසා ඔහු අර බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පුතුන් වෙත ගොස් මෙසේ කීවේය: 'සිද්ධර්ථ කුමාරයාණන් පැවිදි වූ බව අසන්නට ලැබුණි. උන්වහන්සේ නිසැකවම බුදු වන්නේය. ඔබේ පියවරුන් ජීවතුන් අතර සිටියේ නම් අදම පැවිදි වනු ඇත. ඔබත් කැමති නම් එන්න, අපි ඒ මහා පුරුෂයාණන් අනුව පැවිදි වෙමු.' ඔවුන් සියලු දෙනාම එකඟ කරවා ගැනීමට නොහැකි විය. තිදෙනෙකු පැවිදි නොවූ අතර කොණ්ඩඤ්ඤ බ්‍රාහ්මණයා ප්‍රමුඛ කරගෙන සෙසු සිව් දෙනා පැවිදි වූහ. මේ පස්දෙනා පැවිදි වී ගම් නියම්ගම්වල පිඬුසිඟා යමින් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ හය වසරක් තිස්සේ මහා ප්‍රධාන වීර්යය වඩන කල්හි, 'දැන් බුදු වනු ඇත, දැන් බුදු වනු ඇත' යැයි සිතමින් මහා සත්වයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් සමීපයේම විසූහ. එහෙත් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක් තල ඇටයක්, එක් සහල් ඇටයක් ආදියෙන් යැපෙමින් කළ දුෂ්කර ක්‍රියාවෙන් ආර්ය ධර්මාවබෝධය කළ නොහැකි බව දැන රළු ආහාර අනුභව කිරීමට පටන් ගත් කල්හි, ඒ පස්වග මහණුන් උන්වහන්සේව අතහැර ඉසිපතනයට ගියහ.

අථ බොධිසත්තො ඔළාරිකාහාරපරිභොගෙන ඡවිමංසලොහිතපාරිපූරිං කත්වා විසාඛපුණ්ණමදිවසෙ සුජාතාය දින්නං වරභොජනං භුඤ්ජිත්වා සුවණ්ණපාතිං නදියා පටිසොතං ඛිපිත්වා ‘‘අජ්ජ බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති කතසන්නිට්ඨානො සායන්හසමයෙ කාලෙන නාගරාජෙන අනෙකෙහි ථුතිසතෙහි අභිත්ථවියමානො මහාබොධිමණ්ඩං ආරුය්හ අචලට්ඨානෙ පාචීනලොකධාතුඅභිමුඛො පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියං අධිට්ඨාය සූරියෙ ධරමානෙයෙව මාරබලං විධමිත්වා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා පච්චූසකාලසමනන්තරෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඤාණං ඔතාරෙත්වා අනුලොමපටිලොමං පච්චයාකාරවට්ටං [Pg.114] සම්මසන්තො සබ්බබුද්ධෙහි පටිවිද්ධං අසාධාරණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා නිබ්බානාරම්මණාය ඵලසමාපත්තියා තත්ථෙව සත්තාහං වීතිනාමෙසි.

ඉන්පසු බෝධිසත්වයන් වහන්සේ රළු ආහාර වැළඳීමෙන් ශරීරයෙහි සම, මස් සහ ලේ පිරී යහපත් සිරුරක් ලබා, වෙසක් පුර පසළොස්වක දිනක සුජාතාව විසින් පූජා කරන ලද උතුම් භෝජනය වැළඳා, රන් පාත්‍රය නේරංජරා ගඟෙහි උඩුගං බලා යවා, 'අද මම බුදු වෙමි' යි දැඩි අධිෂ්ඨානයක් ඇති කර ගත්හ. සවස් කාලයෙහි කාල නාග රාජයාගේ නොයෙක් ස්තෝත්‍ර ගායනා මැද මහා බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ, නොසැලෙන ස්ථානයෙහි පෙරදිග බලා පර්යංකයකින් වැඩහිඳ, චතුරංග සමන්නාගත වීර්යය අධිෂ්ඨාන කොට, හිරු බැස යාමට පෙරම මාර සේනාව පරාජය කළහ. රාත්‍රී ප්‍රථම යාමයෙහි පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය ලබා, මධ්‍යම යාමයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුර් අභිඥානය පිරිසිදු කොට, අලුයම් කාලයෙහි ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද ඥානයට සිත යොමු කොට, අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද චක්‍රය මෙනෙහි කරමින් සියලු බුදුවරුන් විසින් අවබෝධ කරගන්නා වූ අසාධාරණ වූ සර්වඥතාඥානය අවබෝධ කළහ. ඉන්පසු නිවන අරමුණු කරගත් ඵල සමාපත්තියෙන් එම බෝධි පර්යංකයෙහිම සත් දිනක් ගත කළහ.

එතෙනෙව උපායෙන සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ විහරිත්වා රාජායතනමූලෙ මධුපිණ්ඩිකභොජනං පරිභුඤ්ජිත්වා පුන අජපාලනිග්‍රොධමූලං ආගන්ත්වා තත්ථ නිසින්නො ධම්මගම්භීරතං පච්චවෙක්ඛිත්වා අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තෙ නමන්තෙ මහාබ්‍රහ්මුනා යාචිතො බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො තික්ඛින්ද්‍රියාදිභෙදෙ සත්තෙ දිස්වා මහාබ්‍රහ්මුනො ධම්මදෙසනාය පටිඤ්ඤං දත්වා ‘‘කස්ස නු ඛො අහං පඨමං ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති ආළාරුදකානං කාලකතභාවං ඤත්වා පුන චින්තෙන්තො ‘‘බහූපකාරා ඛො පන මෙ පඤ්චවග්ගියා භික්ඛූ, යෙ මං පධානපහිතත්තං උපට්ඨහිංසු. යංනූනාහං පඤ්චවග්ගියානං භික්ඛූනං පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙසි. ඉදං පන සබ්බමෙව බුද්ධානං පරිවිතක්කමත්තමෙව, ඨපෙත්වා පන කොණ්ඩඤ්ඤබ්‍රාහ්මණං අඤ්ඤො කොචි පඨමං ධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. සොපි එතදත්ථමෙව කප්පසතසහස්සං අධිකාරකම්මං අකාසි, බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නව වාරෙ අග්ගසස්සදානං අදාසි.

මේ ආකාරයෙන්ම සත්සතියක් තිස්සේ බෝධි මණ්ඩපයෙහි වැඩ වසමින්, රජායතන රුක්මුලදී මධු පිණ්ඩිකා භෝජනය වැළඳූ සේක. නැවත අජපාල නුග රුක්මුලට වැඩම කර එහි වැඩ සිටිමින් ධර්මයේ ගැඹුරු බව මෙනෙහි කළ සේක. උත්සාහ රහිත බවට (අප්පොස්සුක්කතාවට) සිත නැමුණු කල්හි මහා බ්‍රහ්මයා විසින් ආරාධනා කරන ලදී. එවිට බුදු ඇසින් ලෝකය දෙස බලන සේක්, තියුණු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති ආදී සත්ත්වයන් දැක මහා බ්‍රහ්මයාට ධර්ම දේශනා කිරීම සඳහා ප්‍රතිඥා දුන් සේක. 'මා පළමුවෙන් කාට ධර්මය දේශනා කරන්නෙම්ද?' යි සිතන කල්හි ආළාර සහ උද්දක කාලක්‍රියා කර ඇති බව දැන නැවත සිතන සේක්, 'මට බොහෝ උපකාර වූ පස්වග මහණුන්, මා වීර්යය වඩන කල්හි මට උපස්ථාන කළහ. මම පස්වග මහණුන්ට පළමුව ධර්මය දේශනා කරන්නේ නම් මැනවැ' යි සිතක් උපදවා ගත් සේක. මෙය සියලු බුදුවරුන්ගේ සිතෙහි ඇතිවන අදහසක් පමණි. එහෙත් කොණ්ඩඤ්ඤ බ්‍රාහ්මණයා හැර, පළමුව ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට සමත් වෙනත් කිසිවෙක් නොවීය. ඔහුද මේ අරමුණ සඳහාම කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ මහා කුසල් (අධිකාර කර්ම) කළේය. බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට නව වතාවක් අග්‍ර සස්‍ය දානය පිරිනැමුවේය.

අථ සත්ථා පත්තචීවරමාදාය අනුපුබ්බෙන ඉසිපතනං ගන්ත්වා යෙන පඤ්චවග්ගියා භික්ඛූ, තෙනුපසඞ්කමි. තෙ තථාගතං ආගච්ඡන්තං දිස්වාව අත්තනො කතිකාය සණ්ඨාතුං නාසක්ඛිංසු. එකො පත්තචීවරං පටිග්ගහෙසි, එකො ආසනං පඤ්ඤාපෙසි, එකො පාදොදකං පච්චුපට්ඨාපෙසි, එකො පාදෙ ධොවි, එකො තාලවණ්ටං ගහෙත්වා බීජමානො ඨිතො. එවං තෙසු වත්තං දස්සෙත්වා සන්තිකෙ නිසින්නෙසු කොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරං කායසක්ඛිං කත්වා සත්ථා අනුත්තරං තෙපරිවට්ටං ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තං ආරභි. මනුස්සපරිසා පඤ්ච ජනාව අහෙසුං, දෙවපරිසා අපරිච්ඡින්නා. දෙසනාපරියොසානෙ කොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො අට්ඨාරසහි මහාබ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. අථ සත්ථා ‘‘මයා දුක්කරසතාභතං ධම්මං පඨමමෙව අඤ්ඤාසීති අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤො නාම අය’’න්ති ථෙරං ආලපන්තො ‘‘අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤො, අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤො’’ති ආහ. තස්ස තදෙව නාමං ජාතං. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉති හිදං [Pg.115] ආයස්මතො කොණ්ඩඤ්ඤස්ස අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤොත්වෙව නාමං අහොසී’’ති.

ඉන්පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පිළිවෙළින් ඉසිපතනයට වැඩම කොට පස්වග මහණුන් සිටි තැනට එළඹි සේක. ඒ පස්වග මහණහු තථාගතයන් වහන්සේ වඩිනු දැක තමන්ගේ සම්මුතියෙහි (කටිකාවෙහි) පිහිටා සිටීමට අපොහොසත් වූහ. එක් නමක පාත්‍ර සිවුරු පිළිගත්තේය. එක් නමක අසුනක් පැනවීය. එක් නමක පා සෝදන පැන් පිළියෙළ කළේය. එක් නමක පා සේදුවේය. එක් නමක තල්වැටක් ගෙන පවන් සලමින් සිටියේය. මෙසේ ඔවුන් වත්පිළිවෙත් දක්වා සමීපයෙහි හිඳගත් කල්හි, කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් සාක්ෂිකරුවෙකු කොට ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුත්තර වූ ත්‍රිපරිවර්ත සහිත ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය ආරම්භ කළ සේක. මනුෂ්‍ය පිරිස පස් දෙනෙකු පමණක් වූ අතර දේව පිරිස අපරිමිත විය. දේශනාව අවසානයේ කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ දහඅට කෝටියක් මහා බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි සේක. එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ 'මා විසින් දුක්ඛකර ක්‍රියාවෙන් ලබාගත් ධර්මය පළමුවෙන්ම අවබෝධ කරගත්තේය, එබැවින් මොහු අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ නම් වේ' යි තෙරුන් අමතමින් 'භවත් කොණ්ඩඤ්ඤ ඒකාන්තයෙන්ම අවබෝධ කළේය, භවත් කොණ්ඩඤ්ඤ ඒකාන්තයෙන්ම අවබෝධ කළේය' යි වදාළ සේක. උන්වහන්සේට එම නමම ඇති විය. එබැවින් 'මෙසේ ආයුෂ්මත් කොණ්ඩඤ්ඤයන්ට අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ යන නාමයම විය' යැයි වදාරන ලදී.

ඉති ථෙරො ආසාළ්හිපුණ්ණමායං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො, පාටිපදදිවසෙ භද්දියත්ථෙරො, දුතියපක්ඛදිවසෙ වප්පත්ථෙරො, තතියපක්ඛදිවසෙ මහානාමත්ථෙරො, පක්ඛස්ස චතුත්ථියං අස්සජිත්ථෙරො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. පඤ්චමියා පන පක්ඛස්ස අනත්තලක්ඛණසුත්තන්තදෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙපි අරහත්තෙ පතිට්ඨිතා.

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දින සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි සේක. අව පෑලවිය දින භද්දිය තෙරුන් වහන්සේද, අව දෙවෙනි දින වප්ප තෙරුන් වහන්සේද, අව තෙවෙනි දින මහානාම තෙරුන් වහන්සේද, අව සතරවෙනි දින අස්සජි තෙරුන් වහන්සේද සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි සේක. අව පස්වන දින අනත්තලක්ඛණ සූත්‍ර දේශනාව අවසානයෙහි සියලු දෙනා වහන්සේම අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටි සේක.

තෙන ඛො පන සමයෙන ඡ ලොකෙ අරහන්තො හොන්ති. තතො පට්ඨාය සත්ථා යසදාරකප්පමුඛෙ පඤ්චපඤ්ඤාස පුරිසෙ, කප්පාසියවනසණ්ඩෙ තිංසමත්තෙ භද්දවග්ගියෙ, ගයාසීසෙ පිට්ඨිපාසාණෙ සහස්සමත්තෙ පුරාණජටිලෙති එවං මහාජනං අරියභූමිං ඔතාරෙත්වා බිම්බිසාරප්පමුඛානි එකාදසනහුතානි සොතාපත්තිඵලෙ, එකං නහුතං සරණත්තයෙ පතිට්ඨාපෙත්වා ජම්බුදීපතලෙ සාසනං පුප්ඵිතඵලිතං කත්වා සකලජම්බුදීපමණ්ඩලං කාසාවපජ්ජොතං ඉසිවාතපටිවාතං කරොන්තො එකස්මිං සමයෙ ජෙතවනමහාවිහාරං පත්වා තත්ථ වසන්තො භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනගතො ධම්මං දෙසෙන්තො ‘‘පඨමං ධම්මං පටිවිද්ධභික්ඛූනං අන්තරෙ මම පුත්තො කොණ්ඩඤ්ඤො අග්ගො’’ති දස්සෙතුං එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

එකල්හි ලෝකයෙහි රහතන් වහන්සේලා හය නමක් වූහ. එතැන් සිට ශාස්තෘන් වහන්සේ යස කුලපුත්‍රයා ප්‍රමුඛ පනස් පස් දෙනෙකුද, කප්පාසික වනයෙහි භද්දවග්ගිය කුමාරවරුන් තිස් දෙනෙකුද, ගයාසීසයෙහි ගල්තලාව මතදී පුරාණ ජටිලයන් දහසක්ද මෙසේ මහා ජනකාය ආර්ය භූමියට පමුණුවා, බිම්බිසාර රජු ප්‍රමුඛ එක්ලක්ෂ දසදහසක් දෙනා සෝවාන් ඵලයෙහිද, දසදහසක් දෙනා තිසරණයෙහිද පිහිටුවා, දඹදිව් තලයෙහි ශාසනය මල්පල දරන්නක් බවට පත්කළ සේක. මුළු දඹදිව් මණ්ඩලයම කාෂාය වස්ත්‍රයෙන් බබළවමින්, භික්ෂූන්ගේ සිවුරු හුළඟින් හාත්පස පිරුණු බවට පත් කරමින්, එක් සමයක ජේතවන මහා විහාරයට පැමිණ එහි වැඩවසන සේක්, මහා සංඝයා මධ්‍යයෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩ සිටිමින් ධර්මය දේශනා කරද්දී, 'පළමුවෙන් ධර්මය අවබෝධ කළ භික්ෂූන් අතර මාගේ පුත්‍ර වූ කොණ්ඩඤ්ඤ අග්‍ර වන්නේය' යි පෙන්වා දීම සඳහා ඒතදග්ග ස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

ථෙරොපි ද්වෙ අග්ගසාවකෙ අත්තනො නිපච්චකාරං කරොන්තෙ දිස්වා බුද්ධානං සන්තිකා අපක්කමිතුකාමො හුත්වා ‘‘පුණ්ණමාණවො පබ්බජිත්වා සාසනෙ අග්ගධම්මකථිකො භවිස්සතී’’ති දිස්වා දොණවත්ථුබ්‍රාහ්මණගාමං ගන්ත්වා අත්තනො භාගිනෙය්‍යං පුණ්ණමාණවං පබ්බාජෙත්වා ‘‘අයං බුද්ධානං සන්තිකෙ වසිස්සතී’’ති තස්ස බුද්ධානං අන්තෙවාසිකභාවං කත්වා සයං දසබලං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භගවා මය්හං ගාමන්තසෙනාසනං අසප්පායං, ආකිණ්ණො විහරිතුං න සක්කොමි, ඡද්දන්තදහං ගන්ත්වා වසිස්සාමී’’ති භගවන්තං අනුජානාපෙත්වා උට්ඨායාසනා සත්ථාරං වන්දිත්වා ඡද්දන්තදහං ගන්ත්වා ඡද්දන්තහත්ථිකුලං නිස්සාය ද්වාදස වස්සානි වීතිනාමෙත්වා තත්ථෙව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි.

තෙරුන් වහන්සේද අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම තමන්ට ගෞරව සම්මාන කරනු දැක බුදුන් වහන්සේ සමීපයෙන් බැහැරව යාමට කැමති වූහ. 'පුණ්ණ මානවකයා පැවිදි වී ශාසනයෙහි අග්‍ර ධර්ම කථිකයා වන්නේය' යි දැක, දෝණවත්ථු බ්‍රාහ්මණ ගමට වැඩම කොට තමාගේ බෑණනුවන් වූ පුණ්ණ මානවකයා පැවිදි කරවූහ. 'මොහු බුදුන් වහන්සේ සමීපයෙහි වසනු ඇත' යි දැන ඔහු බුදුන් වහන්සේගේ අතේවැසි භාවයට පත්කර, තමන් වහන්සේ දසබලයන් වහන්සේ වෙත එළඹ 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ගම්මාසන්න සේනාසනය මට අසප්පාය වේ, පිරිස අතර විසීමට නොහැකිය, මම ඡද්දන්ත විල අසලට ගොස් වසන්නෙමි' යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන අසුනෙන් නැගිට ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ ඡද්දන්ත විල අසලට වැඩම කළ සේක. එහි ඡද්දන්ත හස්ති කුලය ඇසුරු කරමින් දොළොස් වසරක් ගත කොට එහිදීම අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක.

සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලානත්ථෙරවත්ථු

සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේලාගේ වස්තුවයි.

189-190. දුතියතතියෙසු [Pg.116] මහාපඤ්ඤානන්ති මහතියා පඤ්ඤාය සමන්නාගතානං. ඉද්ධිමන්තානන්ති ඉද්ධියා සම්පන්නානං. සාරිපුත්තො මොග්ගල්ලානොති තෙසං ථෙරානං නාමං.

189-190. දෙවන සහ තෙවන සූත්‍රයන්හි 'මහාපඤ්ඤානං' යනු මහත් වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවන් සඳහායි. 'ඉද්ධිමන්තානං' යනු සෘද්ධි බලයෙන් යුක්ත වූවන් සඳහායි. 'සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන' යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේලාගේ නම් වේ.

ඉමෙසම්පි පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – ඉතො සතසහස්සකප්පාධිකෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පමත්ථකෙ සාරිපුත්තො බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති, නාමෙන සරදමාණවො නාම අහොසි. මොග්ගල්ලානො ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති, නාමෙන සිරිවඩ්ඪනකුටුම්බියො නාම අහොසි. තෙ උභොපි සහපංසුකීළිතාව සහායකා අහෙසුං. සරදමාණවො පිතු අච්චයෙන කුලසන්තකං මහාධනං පටිපජ්ජිත්වා එකදිවසං රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘අහං ඉධලොකත්තභාවමෙව ජානාමි, නො පරලොකත්තභාවං, ජාතසත්තානඤ්ච මරණං නාම ධුවං, මයා එකං පබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා මොක්ඛධම්මගවෙසනං කාතුං වට්ටතී’’ති. සො සහායකං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘සම්ම සිරිවඩ්ඪන, අහං පබ්බජිත්වා මොක්ඛධම්මං ගවෙසිස්සාමි, ත්වං මයා සද්ධිං පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසී’’ති. න සක්ඛිස්සාමි, සම්ම, ත්වංයෙව පබ්බජාහීති. සො චින්තෙසි – ‘‘පරලොකං ගච්ඡන්තා සහායෙ වා ඤාතිමිත්තෙ වා ගහෙත්වා ගතා නාම නත්ථි, අත්තනා කතං අත්තනොව හොතී’’ති. තතො රතනකොට්ඨාගාරං විවරාපෙත්වා කපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං මහාදානං දත්වා පබ්බතපාදං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. තස්ස එකො ද්වෙ තයොති එවං අනුපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා චතුසත්තතිසහස්සමත්තා ජටිලා අහෙසුං. සො පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා තෙසම්පි ජටිලානං කසිණපරිකම්මං ආචික්ඛි. තෙපි සබ්බෙ පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසුං.

මොවුන්ගේ ද ප්‍රශ්න විසඳීම පිළිබඳව වූ අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය – මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ අසංඛ්‍ය කල්පයකට පෙර ශාරීපුත්‍රයන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණ මහාසාල කුලයක උපන්හ. නමින් සරද මානවක නම් වූහ. මොග්ගල්ලානයන් වහන්සේ ගහපති මහාසාල කුලයක උපන්හ. නමින් සිරිවර්ධන කුටුම්බික නම් වූහ. ඒ දෙදෙනාම කුඩා කල පටන් එකට වැලි කෙළි කළ යහළුවෝ වූහ. සරද මානවක තෙමේ පියාගේ ඇවෑමෙන් කුල සන්තක මහා ධනය ලබාගෙන, දිනක් හුදෙකලාව මෙසේ සිතුවේය: “මම මෙලොව ආත්ම භාවය පමණක් දනිමි, පරලොව ආත්ම භාවය නොදනිමි. උපන් සත්වයන්ගේ මරණය නියතය. මා විසින් එක් පැවිද්දක් පැවිදි වී මෝක්ෂ ධර්මය සෙවීම වටී” යනුවෙනි. ඔහු තම යහළුවා වෙත ගොස් මෙසේ කීවේය: “යහළු සිරිවර්ධන, මම පැවිදි වී මෝක්ෂ ධර්මය සොයන්නෙමි. ඔබ මා සමඟ පැවිදි වීමට සමත් වන්නෙහිද?” “යහළුව, මට නොහැකිය, ඔබම පැවිදි වන්න” යැයි ඔහු කීවේය. එවිට ඔහු මෙසේ සිතුවේය: “පරලොව යන කල යහළුවන් හෝ නෑ හිතමිතුරන් රැගෙන යන්නෙක් නැත. තමා කළ කර්මය තමාටම අයිති වේ.” ඉන්පසු රන් රුවන් ගබඩා විවෘත කරවා දිළිඳු, මඟී, යාචකයන්ට මහා දානයක් දී, පර්වත පාමුලකට වැදී ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. ඔහු අනුව පැවිදි වූවෝ හැත්තෑ හතර දහසක් පමණ ජටිලයෝ වූහ. ඔහු පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන, ඒ ජටිලයන්ට ද කසිණ පරිකර්ම කියා දුන්නේය. ඔවුන් ද සියල්ලෝ පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත්හ.

තෙන සමයෙන අනොමදස්සී නාම බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. නගරං චන්දවතී නාම අහොසි, පිතා යසවන්තො නාම ඛත්තියො, මාතා යසොධරා නාම දෙවී, බොධි අජ්ජුනරුක්ඛො, නිසභත්ථෙරො ච අනොමත්ථෙරො චාති ද්වෙ අග්ගසාවකා, වරුණත්ථෙරො නාම උපට්ඨාකො, සුන්දරා ච සුමනා චාති ද්වෙ අග්ගසාවිකා, ආයු වස්සසතසහස්සං අහොසි, සරීරං අට්ඨපඤ්ඤාසහත්ථුබ්බෙධං, සරීරප්පභා ද්වාදසයොජනං ඵරි, භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො අහොසි.

ඒ සමයෙහි අනෝමදස්සී නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. නගරය චන්දවතී නම් විය. පියාණන් වහන්සේ යසවන්ත නම් රජතුමා වූ අතර මෑණියන් වහන්සේ යසෝධරා නම් දේවිය වූහ. බෝධිය අජ්ජුන (කුඹුක්) වෘක්ෂය විය. නිසභ තෙරුන් සහ අනෝම තෙරුන් යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. වරුණ තෙරුන් වහන්සේ උපස්ථායක වූහ. සුන්දරා සහ සුමනා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. ආයුෂ වසර ලක්ෂයක් විය. ශරීරය අටපනස් රියනක් උස විය. ශරීර ප්‍රභාව දොළොස් යොදුනක් පැතිර ගියේය. ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවර වූහ.

අථෙකදිවසං [Pg.117] පච්චූසකාලෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො සරදතාපසං දිස්වා ‘‘අජ්ජ මය්හං සරදතාපසස්ස සන්තිකං ගතපච්චයෙන ධම්මදෙසනා ච මහතී භවිස්සති, සො ච අග්ගසාවකට්ඨානං පත්ථෙස්සති, තස්ස සහායකො සිරිවඩ්ඪනකුටුම්බියො දුතියසාවකට්ඨානං, දෙසනාපරියොසානෙ චස්ස පරිවාරා චතුසත්තතිසහස්සජටිලා අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති, මයා තත්ථ ගන්තුං වට්ටතී’’ති අත්තනො පත්තචීවරමාදාය අඤ්ඤං කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා සීහො විය එකචරො හුත්වා සරදතාපසස්ස අන්තෙවාසිකෙසු ඵලාඵලත්ථාය ගතෙසු ‘‘බුද්ධභාවං මෙ ජානාතූ’’ති තස්ස පස්සන්තස්සෙව සරදතාපසස්ස ආකාසතො ඔතරිත්වා පථවියං පතිට්ඨාසි. සරදතාපසො බුද්ධානුභාවං චෙව සරීරසම්පත්තිං චස්ස දිස්වා ලක්ඛණමන්තෙ සම්මසිත්වා ‘‘ඉමෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො නාම අගාරමජ්ඣෙ වසන්තො රාජා හොති චක්කවත්තී, පබ්බජ්ජන්තො ලොකෙ විවට්ටච්ඡදො සබ්බඤ්ඤු බුද්ධො හොති, අයං පුරිසො නිස්සංසයං බුද්ධො’’ති ජානිත්වා පච්චුග්ගමනං කත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තාසනෙ. සරදතාපසොපි අත්තනො අනුච්ඡවිකං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

ඉක්බිති එක් දිනක් අලුයම් කාලයෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ලොව බලන සේක් සරද තාපසයා දැක, “අද මා සරද තාපසයා වෙත යාම හේතුවෙන් මහා ධර්ම දේශනාවක් ද සිදුවන්නේය. ඔහු අග්‍රශ්‍රාවක තනතුර පතනු ඇත. ඔහුගේ යහළු සිරිවර්ධන කුටුම්බික දෙවන අග්‍රශ්‍රාවක තනතුර පතනු ඇත. දේශනාව අවසානයේ ඔහුගේ පිරිවර වූ හැත්තෑ හතර දහසක් ජටිලයෝ අර්හත්වයට පත් වන්නාහ. මා එහි යාම වටී” යයි සිතා, තමන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, වෙනත් කිසිවෙකුටත් නොදන්වා සිංහයෙකු මෙන් හුදෙකලාව වැඩම කරන සේක්, සරද තාපසයාගේ අතේවැසියන් පළවැල සෙවීමට ගිය කල්හි, “ඔහු මාගේ බුදු බව දැනගනීවා” යි සිතා, ඒ සරද තාපසයා බලා සිටියදීම අහසින් බැස පොළොවෙහි පිහිටි සේක. සරද තාපසයා බුද්ධානුභාවය ද ශරීර සම්පත්තිය ද දැක, ලක්ෂණ මන්ත්‍රයන් මෙනෙහි කර, “මෙබඳු ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූවෙක් ගිහිගෙයි වසන්නේ නම් සක්විති රජෙක් වේ. පැවිදි වන්නේ නම් ලොව කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළ සර්වඥ බුදු කෙනෙක් වේ. මේ තැනැත්තා ඒකාන්තයෙන්ම බුදු කෙනෙකි” යි දැන, පෙරගමන් කර පංචපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ අසුනක් පනවා දුන්නේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. සරද තාපසයා ද තමාට සුදුසු අසුනක් ගෙන එකත්පසක හිඳගත්තේය.

තස්මිං සමයෙ චතුසත්තතිසහස්සජටිලා පණීතපණීතානි ඔජවන්තානි ඵලාඵලානි ගහෙත්වා ආචරියස්ස සන්තිකං සම්පත්තා බුද්ධානඤ්චෙව ආචරියස්ස ච නිසින්නාසනං ඔලොකෙත්වා ආහංසු – ‘‘ආචරිය, මයං ‘ඉමස්මිං ලොකෙ තුම්හෙහි මහන්තතරො නත්ථී’ති විචරාම, අයං පන පුරිසො තුම්හෙහි මහන්තතරො මඤ්ඤෙ’’ති. තාතා, කිං වදථ? සාසපෙන සද්ධිං අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධං සිනෙරුං සමං කාතුං ඉච්ඡථ, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙන සද්ධිං මය්හං උපමං මා කරිත්ථ පුත්තකාති. අථ තෙ තාපසා ‘‘සචෙ අයං ඉත්තරසත්තො අභවිස්ස, න අම්හාකං ආචරියො එවරූපං උපමං ආහරෙය්‍ය, යාව මහා වතායං පුරිසො’’ති සබ්බෙව පාදෙසු නිපතිත්වා සිරසා වන්දිංසු.

ඒ වේලාවෙහි හැත්තෑ හතර දහසක් ජටිලයෝ ඉතා ප්‍රණීත වූ ද රසවත් වූ ද පළවැල ගෙන ආචාර්යවරයා වෙත පැමිණ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සහ ආචාර්යවරයාගේ අසුන්ගෙන සිටීම දැක මෙසේ කීහ: “ආචාර්යතුමනි, අපි ‘මේ ලෝකයෙහි ඔබ වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙක් නැතැයි’ සිතා හැසිරෙමු. එහෙත් මේ තැනැත්තා ඔබ වහන්සේට වඩා බොහෝ සෙයින් උසස් යැයි සිතමු.” “දරුවනි, ඔබ කුමක් කියන්නහුද? අබ ඇටයක් සමඟ යොදුන් එක්ලක්ෂ සැට අට දහසක් උසැති මහා මේරු පර්වතය සමාන කරන්නට කැමැති වන්නහුද? පුත්‍රයනි, සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ මාව උපමා නොකරන්න” යැයි ඔහු කීවේය. එවිට ඒ තාපසයෝ, “ඉදින් මොහු ස්වල්ප ගුණ ඇති සත්වයෙක් වූයේ නම් අපගේ ආචාර්යතුමා මෙබඳු උපමාවක් නොදක්වන්නේය. මේ තැනැත්තා සැබවින්ම මොනතරම් ශ්‍රේෂ්ඨ ද!” යි සිතා, සියල්ලෝම පාමුල වැටී හිසින් වැඳ නමස්කාර කළහ.

අථ නෙ ආචරියො ආහ – ‘‘තාතා, අම්හාකං බුද්ධානං අනුච්ඡවිකො දෙය්‍යධම්මො නත්ථි, සත්ථා ච භික්ඛාචාරවෙලාය ඉධාගතො, මයං යථාබලං දෙය්‍යධම්මං දස්සාම. තුම්හෙ යං යං පණීතං ඵලාඵලං, තං තං ආහරථා’’ති. ආහරාපෙත්වා හත්ථෙ ධොවිත්වා සයං තථාගතස්ස පත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි[Pg.118]. සත්ථාරා ච ඵලාඵලෙ පටිග්ගහිතමත්තෙ දෙවතා දිබ්බොජං පක්ඛිපිංසු. තාපසො උදකම්පි සයමෙව පරිස්සාවෙත්වා අදාසි. තතො භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා හත්ථං ධොවිත්වා නිසින්නෙ සත්ථරි සබ්බෙ අන්තෙවාසිකෙ පක්කොසිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ සාරණීයං කථං කථෙන්තො නිසීදි. සත්ථා ‘‘ද්වෙ අග්ගසාවකා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං ආගච්ඡන්තූ’’ති චින්තෙසි. තෙ සත්ථු චිත්තං ඤත්වා සතසහස්සඛීණාසවපරිවාරා ආගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු.

එවිට ආචාර්යවරයා ඔවුන්ට මෙසේ කීවේය: “දරුවනි, අප සතුව බුදුවරුන්ට සුදුසු පූජා භාණ්ඩ නැත. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද පිඬුසිඟා වඩින වේලාවෙහි මෙහි වැඩි සේක. අපි ශක්ති පමණින් දාය ධර්මයක් පූජා කරමු. ඔබලා ගෙනා යම් ප්‍රණීත පළවැලක් වේ නම් ඒවා ගෙනෙන්න.” ඒවා ගෙන්වා ගෙන, දෑත් සෝදා, තමාම තථාගතයන් වහන්සේගේ පාත්‍රයෙහි පිළිගැන්වීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පළවැල පිළිගත් සැණින් දේවතාවෝ දිව්‍ය ඕජාවන් එහි දැමූහ. තාපසයා පැන් ද තමාම පෙරා පූජා කළේය. ඉන්පසු වළඳා අවසන් කොට දෑත් සෝදා ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටින කල්හි, සියලු අතේවැසියන් කැඳවා ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි ගුණ කථා පවත්වමින් හිඳගත්තේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ “අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම භික්ෂු සංඝයා සමඟ පැමිණෙත්වා” යි සිතූ සේක. ඔවුහු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිත දැන, ලක්ෂයක් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් පිරිවරා පැමිණ, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසක සිටගත්හ.

තතො සරදතාපසො අන්තෙවාසිකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘තාතා, බුද්ධානං නිසින්නාසනම්පි නීචං, සමණසතසහස්සානම්පි ආසනං නත්ථි, තුම්හෙහි අජ්ජ උළාරං බුද්ධසක්කාරං කාතුං වට්ටති, පබ්බතපාදතො වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි පුප්ඵානි ආහරථා’’ති. කථනකාලො පපඤ්චො විය හොති, ඉද්ධිමන්තානං පන විසයො අචින්තෙය්‍යොති මුහුත්තමත්තෙනෙව තෙ තාපසා වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි පුප්ඵානි ආහරිත්වා බුද්ධානං යොජනප්පමාණං පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙසුං, උභින්නං අග්ගසාවකානං තිගාවුතං, සෙසභික්ඛූනං අඩ්ඪයොජනිකාදිභෙදං, සඞ්ඝනවකස්ස උසභමත්තං අහොසි. එවං පඤ්ඤත්තෙසු ආසනෙසු සරදතාපසො තථාගතස්ස පුරතො අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ඨිතො, ‘‘භන්තෙ, මය්හං දීඝරත්තං හිතසුඛත්ථාය ඉමං පුප්ඵාසනං අභිරුහථා’’ති ආහ.

ඉන්පසු සරද තාපසයා සිය අතවැසි තාපසයන් අමතා මෙසේ කීවේය: "දරුවෙනි, බුදුවරුන් වැඩසිටින අසුන ඉතා පහත්ය. ලක්ෂයක් රහතන් වහන්සේලාට ද අසුන් පනවා නැත. අද ඔබ සැම බුදුරජාණන් වහන්සේට උදාර බුද්ධ පූජාවක් පැවැත්විය යුතුය. එබැවින් කඳු පාමුලින් වර්ණවත් හා සුවඳැති මල් ගෙන එන්න." කථා කරන කාලය ප්‍රමාදයක් සේ පෙනුණද, ඉර්ධිමතුන්ගේ විෂයය අචින්ත්‍ය බැවින් ඒ තාපසයෝ මොහොතකින් මල් රැගෙන විත් බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා යොදුනක් පමණ වූ මල් අසුනක් පැනවූහ. අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනමට ගාවුත් තුනක් බැගින් ද, සෙසු භික්ෂූන්ට අඩ යොදුනක සිට විවිධ ප්‍රමාණවලින් ද, සංඝ නවක භික්ෂුවකට උසභයක් පමණ ද වූ මල් අසුන් පැනවූහ. මෙසේ අසුන් පනවා අවසන් වූ පසු, සරද තාපසයා තථාගතයන් වහන්සේ ඉදිරියේ දොහොත් මුදුන් දී සිටගෙන, "ස්වාමීනි, මාගේ දීර්ඝකාලීන හිතසුව පිණිස මේ මල් අසුනට වැඩම කළ මැනව"යි පැවසීය.

‘‘නානාපුප්ඵඤ්ච ගන්ධඤ්ච, සම්පාදෙත්වාන එකතො;

පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා, ඉදං වචනමබ්‍රවිං.

විවිධ වර්ගයේ මල් සහ සුවඳ ද්‍රව්‍ය එක්තැන් කොට මල් අසුනක් පනවා මම මේ වචන පැවසුවෙමි.

‘‘ඉදං තෙ ආසනං වීර, පඤ්ඤත්තං තවනුච්ඡවිං;

මම චිත්තං පසාදෙන්තො, නිසීද පුප්ඵමාසනෙ.

වීරයන් වහන්ස, මේ ඔබවහන්සේගේ අසුනයි, ඔබවහන්සේට සුදුසු පරිදි පනවන ලද්දකි. මාගේ සිත පහදවමින් මේ මල් අසුනෙහි වැඩ සිටිනු මැනව.

‘‘සත්තරත්තිදිවං බුද්ධො, නිසීදි පුප්ඵමාසනෙ;

මම චිත්තං පසාදෙත්වා, හාසයිත්වා සදෙවකෙ’’ති.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ සිත පහදවා, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මා සතුටට පත් කරමින් සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි ඒ මල් අසුනෙහි වැඩ සිටි සේක.

එවං නිසින්නෙ සත්ථරි ද්වෙ අග්ගසාවකා ච සෙසභික්ඛූ ච අත්තනො අත්තනො පත්තාසනෙසු නිසීදිංසු. සරදතාපසො මහන්තං පුප්ඵච්ඡත්තං ගහෙත්වා තථාගතස්ස මත්ථකෙ ධාරයන්තො අට්ඨාසි. සත්ථා ‘‘ජටිලානං අයං සක්කාරො මහප්ඵලො හොතූ’’ති නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජි. සත්ථු සමාපන්නභාවං ඤත්වා ද්වෙ අග්ගසාවකාපි සෙසභික්ඛූපි සමාපත්තිං [Pg.119] සමාපජ්ජිංසු. තථාගතෙ සත්තාහං නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නෙ අන්තෙවාසිකා භික්ඛාචාරකාලෙ සම්පත්තෙ වනමූලඵලාඵලං පරිභුඤ්ජිත්වා සෙසකාලෙ බුද්ධානං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ තිට්ඨන්ති. සරදතාපසො පන භික්ඛාචාරම්පි අගන්ත්වා පුප්ඵච්ඡත්තං ගහිතනියාමෙනෙව සත්තාහං පීතිසුඛෙන වීතිනාමෙසි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වැඩසිටි කල්හි, අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම සහ සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා ද තමන්ට හිමි අසුන්වල වැඩ සිටියහ. සරද තාපසයා මහත් වූ මල් කුඩයක් ගෙන තථාගතයන් වහන්සේගේ ශීර්ෂයට ඉහළින් දරාගෙන සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ "මේ තාපසයන්ගේ පූජාව මහත්ඵල වේවා"යි අධිෂ්ඨාන කර නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදුණු සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී සිටින බව දැන අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම ඇතුළු සෙසු භික්ෂූහු ද සමාපත්තියට සමවැදුණහ. තථාගතයන් වහන්සේ සත් දිනක් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් වැඩසිටි අතර, අතවැසි තාපසයෝ ආහාර සොයන වේලාව පැමිණි විට වනයෙන් අල, මුල්, පලවැල අනුභව කොට ඉතිරි කාලයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ දොහොත් මුදුන් දී සිටියහ. සරද තාපසයා වනාහි ආහාර පිණිස ද නොගොස්, මල් කුඩය දරාගෙනම සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි ප්‍රීති සුඛයෙන් කාලය ගත කළේය.

සත්ථා නිරොධතො වුට්ඨාය දක්ඛිණපස්සෙ නිසින්නං අග්ගසාවකං නිසභත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘නිසභ සක්කාරකාරකානං තාපසානං පුප්ඵාසනානුමොදනං කරොහී’’ති. ථෙරො චක්කවත්තිරඤ්ඤො සන්තිකා පටිලද්ධමහාලාභො මහායොධො විය තුට්ඨමානසො සාවකපාරමිඤාණෙ ඨත්වා පුප්ඵාසනානුමොදනං ආරභි. තස්ස දෙසනාවසානෙ දුතියසාවකං ආමන්තෙසි – ‘‘ත්වම්පි ධම්මං දෙසෙහී’’ති. අනොමත්ථෙරො තෙපිටකං බුද්ධවචනං සම්මසිත්වා ධම්මං කථෙසි. ද්වින්නං සාවකානං දෙසනාය එකස්සපි අභිසමයො නාහොසි. අථ සත්ථා අපරිමාණෙ බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා ධම්මදෙසනං ආරභි. දෙසනාපරියොසානෙ ඨපෙත්වා සරදතාපසං සබ්බෙපි චතුසත්තතිසහස්සජටිලා අරහත්තං පාපුණිංසු. සත්ථා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි. තෙසං තාවදෙව කෙසමස්සු අන්තරධායි, අට්ඨ පරික්ඛාරා කායෙ පටිමුක්කාව අහෙසුං.

ශාස්තෘන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට දකුණු පසින් වැඩසිටි අග්‍රශ්‍රාවක නිසභ තෙරුන් අමතා, "නිසභය, මේ පූජාව සිදු කළ තාපසයන්ට මල් අසුනෙහි අනුමෝදනාව සිදු කරන්න"යි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ සක්විති රජෙකුගෙන් මහත් ලාභ ලැබූ සෙන්පතියෙකු මෙන් සතුටු සිතින් යුතුව, ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි පිහිටා මල් අසුනෙහි අනුමෝදනාව ආරම්භ කළහ. ඒ දේශනාව අවසානයේ දෙවන ශ්‍රාවකයා අමතා, "ඔබ ද ධර්මය දේශනා කරන්න"යි වදාළ සේක. අනෝම තෙරුන් වහන්සේ තෙපිටක බුද්ධ වචනය විමසා ධර්මය දේශනා කළහ. ශ්‍රාවකයන් දෙනමගේ දේශනාවෙන් කිසිවෙකුටත් ධර්මාවබෝධයක් නොවීය. ඉන්පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ අපරිමාණ වූ බුද්ධ විෂයයෙහි පිහිටා ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ සරද තාපසයා හැර හැත්තෑ හතරදහසක් වූ සියලුම තාපසයෝ අර්හත්වයට පත් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ "මහණෙනි, මෙහි එන්න" යයි හස්තය දිගු කළ සේක. ඒ මොහොතේම ඔවුන්ගේ කෙස් රැවුල් අතුරුදහන් වී, අටපිරිකර ශරීරයෙහි දැරූ භික්ෂූන් බවට පත් වූහ.

සරදතාපසො කස්මා අරහත්තං න පත්තොති? වික්ඛිත්තචිත්තත්තා. තස්ස කිර බුද්ධානං දුතියාසනෙ නිසීදිත්වා සාවකපාරමිඤාණෙ ඨත්වා ධම්මං දෙසයතො අග්ගසාවකස්ස දෙසනං සොතුං ආරද්ධකාලතො පට්ඨාය ‘‘අහො වතාහම්පි අනාගතෙ උප්පජ්ජනකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ඉමිනාව සාවකෙන ලද්ධධුරං ලභෙය්‍ය’’න්ති චිත්තං උදපාදි. සො තෙන පරිවිතක්කෙන මග්ගඵලපටිවෙධං කාතුං නාසක්ඛි. තථාගතං පන වන්දිත්වා සම්මුඛෙ ඨත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං අනන්තරාසනෙ නිසින්නො භික්ඛු තුම්හාකං සාසනෙ කො නාම හොතී’’ති? මයා පවත්තිතං ධම්මචක්කං අනුප්පවත්තෙතා සාවකපාරමිඤාණස්ස කොටිප්පත්තො සොළස පඤ්ඤා පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො මය්හං සාසනෙ අග්ගසාවකො නිසභත්ථෙරො නාම එසොති. ‘‘භන්තෙ, ය්වායං මයා සත්තාහං පුප්ඵච්ඡත්තං ධාරෙන්තෙන සක්කාරො කතො, අහං ඉමස්ස ඵලෙන අඤ්ඤං සක්කත්තං වා බ්‍රහ්මත්තං වා න පත්ථෙමි, අනාගතෙ පන අයං නිසභත්ථෙරො විය එකස්ස බුද්ධස්ස අග්ගසාවකො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි.

සරද තාපසයා අර්හත්වයට පත් නොවූයේ මන්ද? සිත විසිරී ගිය බැවිනි. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවන අසුනෙහි වැඩසිටිමින් ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙන් ධර්මය දේශනා කළ අග්‍රශ්‍රාවක තෙරුන්ගේ දේශනාව ශ්‍රවණය කළ තැන් සිට, "මා ද අනාගතයේ උපදින බුදු කෙනෙකුගේ ශාසනයෙහි මේ ශ්‍රාවකයා ලැබූ අග්‍රශ්‍රාවක තනතුර ලබන්නේ නම් ඉතා මැනවි" කියා සිතක් උපදවා ගත්තේය. ඒ සිතුවිල්ල නිසා ඔහුට මගඵල අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකි විය. ඔහු තථාගතයන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසක සිට මෙසේ ඇසීය: "ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේට සමීප අසුනෙහි වැඩසිටි භික්ෂුව ඔබවහන්සේගේ ශාසනයෙහි කවරෙක් ද?" එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ "මම පවත්වන ලද ධර්ම චක්‍රය අනුව පවත්වන්නා වූ, ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ කෙළවරට පත් වූ, සොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රඥාව අවබෝධ කරගත්, මාගේ ශාසනයේ අග්‍රශ්‍රාවක වූ නිසභ තෙරුන් නමින් හඳුන්වන මේ භික්ෂුවයි" යැයි වදාළ සේක. "ස්වාමීනි, සත් දිනක් මල් කුඩය දරාගෙන මා කළ මේ පූජාවේ ආනුභාවයෙන් මම ශක්‍ර පදවියක් හෝ බ්‍රහ්ම පදවියක් පතන්නේ නැත. අනාගතයේදී මේ නිසභ තෙරුන් මෙන් මම ද එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ අග්‍රශ්‍රාවක වෙම්වා"යි ප්‍රාර්ථනා කළේය.

සත්ථා [Pg.120] ‘‘සමිජ්ඣිස්සති නු ඛො ඉමස්ස පුරිසස්ස පත්ථනා’’ති අනාගතංසඤාණං පෙසෙත්වා ඔලොකෙන්තො කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා සමිජ්ඣනභාවං අද්දස. දිස්වා සරදතාපසං ආහ – ‘‘න තෙ අයං පත්ථනා මොඝා භවිස්සති, අනාගතෙ පන කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා ගොතමො නාම බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති. තස්ස මාතා මහාමායා නාම දෙවී භවිස්සති, පිතා සුද්ධොදනො නාම රාජා, පුත්තො රාහුලො නාම, උපට්ඨාකො ආනන්දො නාම, දුතියසාවකො මොග්ගල්ලානො නාම, ත්වං පන තස්ස අග්ගසාවකො ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තො නාම භවිස්සසී’’ති. එවං තාපසං බ්‍යාකරිත්වා ධම්මකථං කථෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ආකාසං පක්ඛන්දි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ "මේ පුරුෂයාගේ ප්‍රාර්ථනාව ඉටු වේද?" කියා අනාගත දෘෂ්ටි ඥානය මෙහෙයවා බලන සේක්, කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයක් ඉක්මවා එය ඉටු වන බව දුටු සේක. එය දැක සරද තාපසයාට මෙසේ වදාළ සේක: "ඔබේ මේ ප්‍රාර්ථනාව නිෂ්ඵල නොවනු ඇත. අනාගතයෙහි කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයක් ඉක්මවා ගිය තැන ගෝතම නමින් බුදු කෙනෙක් ලොව උපදින්නාහ. උන්වහන්සේගේ මෑණියන් මහාමායා දේවිය ද, පියාණන් සුද්ධෝදන රජු ද, පුත්‍රයා රාහුල ද, උපස්ථායක ආනන්ද ද, දෙවන ශ්‍රාවක මොග්ගල්ලාන ද වන්නාහ. ඔබ උන්වහන්සේගේ ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත නම් අග්‍රශ්‍රාවක වන්නෙහිය." මෙසේ තාපසයාට ව්‍යාකරණ වදාරා ධර්ම දේශනා කොට භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා අහසට පැන නැගී වැඩම කළ සේක.

සරදතාපසොපි අන්තෙවාසිකත්ථෙරානං සන්තිකං ගන්ත්වා සහායකස්ස සිරිවඩ්ඪනකුටුම්බිකස්ස සාසනං පෙසෙසි – ‘‘භන්තෙ, මම සහායකස්ස වදෙථ ‘සහායකෙන තෙ සරදතාපසෙන අනොමදස්සිබුද්ධස්ස පාදමූලෙ අනාගතෙ උප්පජ්ජනකස්ස ගොතමබුද්ධස්ස සාසනෙ අග්ගසාවකට්ඨානං පත්ථිතං, ත්වං දුතියසාවකට්ඨානං පත්ථෙහී’’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා ථෙරෙහි පුරෙතරමෙව එකපස්සෙන ගන්ත්වා සිරිවඩ්ඪස්ස නිවෙසනද්වාරෙ අට්ඨාසි.

සරද තාපසයා ද සිය අතවැසි තෙරුන් වෙත ගොස්, තම මිතුරා වූ සිරිවඩ්ඪන කුටුම්භිකයා වෙත පණිවිඩයක් යැවීය: "ස්වාමීනි, මාගේ මිතුරාට මෙසේ පවසන්න: 'ඔබේ මිතුරු සරද තාපසයා අනෝමදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ පාමුලදී අනාගතයේ උපදින ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයේ අග්‍රශ්‍රාවක පදවිය පැතුවේය. ඔබ දෙවන ශ්‍රාවක පදවිය පතන්න.'" මෙසේ පවසා තෙරුන් වහන්සේලාටත් වඩා කලින්ම එක් දිශාවකින් ගොස් සිරිවඩ්ඪනගේ නිවසේ දොරටුව අසල සිටගත්තේය.

සිරිවඩ්ඪනො ‘‘චිරස්සං වත මෙ අය්‍යො ආගතො’’ති ආසනෙ නිසීදාපෙත්වා අත්තනා නීචාසනෙ නිසින්නො ‘‘අන්තෙවාසිකපරිසා පන වො, භන්තෙ, න පඤ්ඤායතී’’ති පුච්ඡි. ආම සම්ම, අම්හාකං අස්සමං අනොමදස්සී නාම බුද්ධො ආගතො, මයං තස්ස අත්තනො බලෙන සක්කාරං අකරිම්හ. සත්ථා සබ්බෙසං ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ඨපෙත්වා මං සෙසා අරහත්තං පත්වා පබ්බජිංසූති. තුම්හෙ කස්මා න පබ්බජිතාති? අහං සත්ථු අග්ගසාවකං නිසභත්ථෙරං දිස්වා අනාගතෙ උප්පජ්ජනකස්ස ගොතමස්ස නාම බුද්ධස්ස සාසනෙ අග්ගසාවකට්ඨානං පත්ථෙසිං, ත්වම්පි තස්ස සාසනෙ දුතියසාවකට්ඨානං පත්ථෙහීති. මය්හං බුද්ධෙහි සද්ධිං පරිචයො නත්ථි, භන්තෙති. බුද්ධෙහි සද්ධිං කථනං මය්හං භාරො හොතු, ත්වං මහන්තං අධිකාරං සජ්ජෙහීති.

සිරිවර්ධන සිටුතුමා, “මගේ ස්වාමී වූ සරද තැපැල් තෙමේ බොහෝ කලකට පසු වැඩම කළේය” යි පවසා ඔහු අසුනක හිඳුවා, තමා පහත් අසුනක හිඳ ගනිමින්, “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේගේ අතේවැසි ශිෂ්‍ය පිරිස පෙනෙන්නට නැත්තේ මන්ද?” යි විමසීය. “පින්වත් යහළු සිරිවර්ධන, එය එසේමය. අපගේ අසපුවට අනෝමදස්සී නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක. අපි අපගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් උන්වහන්සේට සත්කාර කළෙමු. ශාස්තෘන් වහන්සේ සියල්ලන්ටම ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව කෙළවර මා හැර සෙසු සියලු සැත්තෑ හතරදහසක් වූ ශිෂ්‍ය තපස්වීහු අර්හත් ඵලයට පැමිණ පැවිදි වූහ” යි කීවේය. “එසේ නම් ඔබවහන්සේ පැවිදි නොවූයේ මන්ද?” යි ඔහු ඇසීය. “මම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවක වූ නිසභ තෙරුන් වහන්සේ දැක, මතු පහළ වන්නා වූ ගෞතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි අග්‍රශ්‍රාවක පදවිය ප්‍රාර්ථනා කළෙමු. ඔබ ද එම ශාසනයේදීම ද්විතීය ශ්‍රාවක (දකුණත් සව්) පදවිය ප්‍රාර්ථනා කරන්න” යි කීය. “ස්වාමීනි, මට බුදුරජාණන් වහන්සේලා සමඟ එතරම් හුරුපුරුදු බවක් නැත” යි ඔහු පැවසීය. එවිට තැපැල් තෙමේ, “බුදුරජාණන් වහන්සේලා සමඟ කතා කිරීමේ වගකීම මම භාර ගන්නෙමි, ඔබ විශාල පූජා වස්තූන් සූදානම් කරන්න” යි පැවසීය.

සිරිවඩ්ඪනො [Pg.121] සරදතාපසස්ස වචනං සුත්වා අත්තනො නිවෙසනද්වාරෙ රාජමානෙන අට්ඨකරීසමත්තං ඨානං සමතලං කාරෙත්වා වාලුකං ඔකිරාපෙත්වා ලාජපඤ්චමානි පුප්ඵානි විකිරිත්වා නීලුප්පලච්ඡදනං මණ්ඩපං කාරෙත්වා බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා සෙසභික්ඛූනම්පි ආසනානි පටියාදාපෙත්වා මහන්තං සක්කාරසම්මානං සජ්ජෙත්වා බුද්ධානං නිමන්තනත්ථාය සරදතාපසස්ස සඤ්ඤං අදාසි. තාපසො තස්ස වචනං සුත්වා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං ගහෙත්වා තස්ස නිවෙසනං අගමාසි. සිරිවඩ්ඪනො පච්චුග්ගමනං කත්වා තථාගතස්ස හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා මණ්ඩපං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙසු නිසින්නස්ස බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දක්ඛිණොදකං දත්වා පණීතෙන භොජනෙන පරිවිසිත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං මහාරහෙහි වත්ථෙහි අච්ඡාදෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, නායං ආරම්භො අප්පමත්තකට්ඨානත්ථාය, ඉමිනාව නියාමෙන සත්තාහං අනුකම්පං කරොථා’’ති ආහ. සත්ථා අධිවාසෙසි. සො තෙනෙව නියාමෙන සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ඨිතො ආහ – ‘‘භන්තෙ, මම සහායො සරදතාපසො යස්ස සත්ථු අග්ගසාවකො හොමීති පත්ථෙසි, අහම්පි තස්සෙව දුතියසාවකො භවාමී’’ති.

සිරිවර්ධන සිටුතුමා සරද තැපැල් තෙරුන්ගේ වචනය අසා, තමාගේ නිවසේ දොරටුව අසල අටකරිසයක් පමණ භූමියක් සමතලා කරවා, එහි වැලි අතුරා, පස් පලක් මල් විසුරුවා, නිල් මහනෙල් මල් වියනක් සහිත මණ්ඩපයක් කරවා, බුද්ධාසනයක් පනවා, සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද අසුන් පනවා, මහත් වූ සත්කාර සම්මාන සූදානම් කර බුදුරජාණන් වහන්සේට ආරාධනා කරනු පිණිස සරද තැපැල් තෙරුන්ට සංඥාවක් දුන්නේය. තැපැල් තෙමේ ඔහුගේ වචනය අසා බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නය කැටුව සිරිවර්ධන සිටුතුමාගේ නිවසට වැඩම කළේය. සිරිවර්ධන සිටුතුමා පෙරගමන් කොට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හස්තයෙන් පාත්‍රය ගෙන, මණ්ඩපයට වඩා හිඳුවා, පනවන ලද අසුන්වල වැඩසිටි බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට පැන් පූජා කර, ප්‍රණීත භෝජනයෙන් සංග්‍රහ කළේය. භෝජන කටයුතු අවසානයෙහි බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට අගනා වස්ත්‍ර පූජා කර, “ස්වාමීනි, මාගේ මේ උත්සාහය අල්ප වූ කරුණක් සඳහා නොවේ. මේ ආකාරයෙන්ම සත් දිනක් මුළුල්ලේ අපට අනුකම්පා කරනු මැනව” යි අයැද සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය ඉවසා වදාළ සේක. ඔහු එම ක්‍රමයෙන්ම සත් දිනක් මුළුල්ලේ මහා දානය පවත්වා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ ඇඳිලි බැඳ සිටිමින් මෙසේ පැවසීය, “ස්වාමීනි, මාගේ යහළු සරද තැපැල් තෙමේ යම් බුදු කෙනෙකුගේ අග්‍රශ්‍රාවක වීමට ප්‍රාර්ථනා කළේ ද, මම ද එම බුදුරජාණන් වහන්සේගේම ද්විතීය ශ්‍රාවක වන්නෙම්වා!” යි ප්‍රාර්ථනා කළේය.

සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙත්වා තස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා බ්‍යාකාසි – ‘‘ත්වං ඉතො කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා ගොතමබුද්ධස්ස දුතියසාවකො භවිස්සසී’’ති. බුද්ධානං බ්‍යාකරණං සුත්වා සිරිවඩ්ඪනො හට්ඨපහට්ඨො අහොසි. සත්ථාපි භත්තානුමොදනං කත්වා සපරිවාරො විහාරමෙව ගතො. සිරිවඩ්ඪනො තතො පට්ඨාය යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දුතියත්තවාරෙ කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්තො. සරදතාපසො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො.

ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාගතය දෙස බලා ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන බව දැක මෙසේ වදාළ සේක: “ඔබ මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ අසංඛ්‍යයක් ඉක්මවා ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ද්විතීය ශ්‍රාවක වන්නෙහිය.” බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ විවරණය අසා සිරිවර්ධන සිටුතුමා ඉමහත් සතුටට පත් විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද දානයෙන් පසු අනුමෝදනාව සිදුකර පිරිවර සමඟ විහාරයටම වැඩම කළ සේක. සිරිවර්ධන සිටුතුමා එතැන් පටන් දිවි හිමියෙන් කුසල් කර්ම සිදුකර, මරණින් පසු දෙවන සිතුවිලි වාරයේදී කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපත ලැබීය. සරද තැපැල් තෙමේ සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපත ලැබීය.

තතො පට්ඨාය ඉමෙසං උභින්නම්පි අන්තරාකම්මං න කථිතං. අම්හාකං පන බුද්ධස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව සරදතාපසො රාජගහනගරස්ස අවිදූරෙ උපතිස්සගාමෙ සාරිබ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තංදිවසමෙව චස්ස සහායොපි රාජගහස්සෙව අවිදූරෙ කොලිතගාමෙ මොග්ගල්ලිබ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තානි කිර ද්වෙපි කුලානි යාව [Pg.122] සත්තමා කුලපරිවට්ටා ආබද්ධපටිබද්ධසහායකානෙව. තෙසං ද්වින්නම්පි එකදිවසමෙව ගබ්භපරිහාරං අදංසු. දසමාසච්චයෙන ජාතානම්පි තෙසං ඡසට්ඨි ධාතියො උපට්ඨහිංසු. නාමග්ගහණදිවසෙ සාරිබ්‍රාහ්මණියා පුත්තස්ස උපතිස්සගාමෙ ජෙට්ඨකුලස්ස පුත්තත්තා උපතිස්සොති නාමං අකංසු, ඉතරස්ස කොලිතගාමෙ ජෙට්ඨකුලස්ස පුත්තත්තා කොලිතොති නාමං අකංසු. තෙ උභොපි වුද්ධිමන්වාය සබ්බසිප්පානං පාරං අගමංසු.

එතැන් පටන් මේ දෙදෙනාගේම අතරතුර කාලය පිළිබඳ තොරතුරු සඳහන් නොවේ. නමුත් අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වීමට පෙර සිටම සරද තැපැල් තෙමේ රජගහ නුවරට නුදුරු උපතිස්ස ග්‍රාමයේ සාරී බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. එදිනම ඔහුගේ යහළු සිරිවර්ධන සිටුතුමා ද රජගහ නුවරටම නුදුරු කෝලිත ග්‍රාමයේ මොග්ගල්ලී බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඒ පවුල් දෙක පරම්පරා හතක් මුළුල්ලේ එකිනෙකා සමඟ දැඩි මිත්‍රත්වයෙන් බැඳී සිටි බව කියැවේ. ඒ දෙදෙනාටම එකම දිනයේදී ගැබ් පෙරහර මංගල්‍යය පැවැත්වූහ. දස මසක් ඇවෑමෙන් ඔවුන් බිහි වූ පසු කිරිමව්වරු හැට හය දෙනෙක් ඔවුන්ව රැකබලා ගත්හ. නම් තැබීමේ දිනයේදී සාරී බැමිණියගේ පුත්‍රයාට උපතිස්ස ග්‍රාමයේ ප්‍රධාන පවුලක පුත්‍රයෙකු වූ බැවින් ‘උපතිස්ස’ යැයි නම් තැබූහ. අනෙක් කුමාරයා කෝලිත ග්‍රාමයේ ප්‍රධාන පවුලක පුත්‍රයෙකු වූ බැවින් ‘කෝලිත’ යැයි නම් තැබූහ. ඒ දෙදෙනාම වැඩෙත්ම සියලු ශිල්ප ශාස්ත්‍රයන්හි පරතෙරට පැමිණියහ.

උපතිස්සමාණවස්ස කීළනත්ථාය නදිං වා උය්‍යානං වා පබ්බතං වා ගමනකාලෙ පඤ්ච සුවණ්ණසිවිකාසතානි පරිවාරා හොන්ති, කොලිතමාණවස්ස පඤ්ච ආජඤ්ඤරථසතානි. ද්වෙපි ජනා පඤ්චපඤ්චමාණවකසතපරිවාරා හොන්ති. රාජගහෙ ච අනුසංවච්ඡරං ගිරග්ගසමජ්ජං නාම හොති, තෙසං ද්වින්නම්පි එකට්ඨානෙයෙව මඤ්චං බන්ධන්ති. ද්වෙපි ජනා එකතොව නිසීදිත්වා සමජ්ජං පස්සන්තා හසිතබ්බට්ඨානෙ හසන්ති, සංවෙගට්ඨානෙ සංවිජ්ජන්ති, දායං දාතුං යුත්තට්ඨානෙ දායං දෙන්ති. තෙසං ඉමිනාව නියාමෙන එකදිවසං සමජ්ජං පස්සන්තානං පරිපාකගතත්තා ඤාණස්ස පුරිමදිවසෙසු විය හසිතබ්බට්ඨානෙ හාසො වා සංවෙගට්ඨානෙ සංවෙජනං වා දායං දාතුං යුත්තට්ඨානෙ දායදානං වා නාහොසි. ද්වෙපි පන ජනා එවං චින්තයිංසු – ‘‘කිං එත්ථ ඔලොකෙතබ්බං අත්ථි, සබ්බෙපිමෙ අප්පත්තෙ වස්සසතෙ අපණ්ණත්තිකභාවං ගමිස්සන්ති. අම්හෙහි පන එකං මොක්ඛධම්මං ගවෙසිතුං වට්ටතී’’ති ආරම්මණං ගහෙත්වා නිසීදිංසු.

උපතිස්ස මාණවකයා විනෝදය සඳහා ගඟට හෝ උයනට හෝ පර්වතයට හෝ යන විට රන් දෝලා පන්සියයක පිරිවරක් ඔහු සමඟ විය. කෝලිත මාණවකයාට ආජාන්‍ය අශ්ව රථ පන්සියයක් විය. දෙදෙනාටම පන්සියය බැගින් වූ මාණවක පිරිවර සිටියහ. රජගහ නුවර සෑම වසරකම ‘ගිරග්ගසමජ්ජ’ නම් වූ පර්වත උත්සවයක් පැවැත්විණි. ඒ දෙදෙනාටම එකම තැනක ආසන පනවනු ලැබේ. ඔවුන් දෙදෙනාම එකට වාඩි වී උත්සවය නරඹමින්, සිනාසිය යුතු තැන සිනාසෙමින්, සංවේගයට පත්විය යුතු තැන සංවේගයට පත්වෙමින්, ත්‍යාග දිය යුතු තැන ත්‍යාග දෙමින් සිටියහ. මෙසේ කලක් ගතවෙද්දී, එක් දිනක උත්සවය නරඹන ඔවුන්ගේ ප්‍රඥාව මෝරා තිබූ බැවින්, පෙර දිනවල මෙන් සිනාසිය යුතු තැන සිනහවක් හෝ සංවේග විය යුතු තැන සංවේගයක් හෝ ත්‍යාග දිය යුතු තැන ත්‍යාග දීමක් හෝ සිදු නොවීය. ඒ දෙදෙනාම මෙසේ සිතූහ: “මේ උත්සවය දෙස බැලීමේ ඇති හරය කුමක්ද? මේ සිටින සියලු දෙනාම වසර සියයක් ගතවීමට පෙර නාම මාත්‍රයක්වත් ඉතිරි නොවී විනාශ වී යනු ඇත. එබැවින් අප විසින් මෝක්ෂ ධර්මයක් සෙවීම සුදුසුය” යි තීරණය කර ඒ පිළිබඳව කල්පනා කරමින් නිශ්ශබ්දව සිටියහ.

තතො කොලිතො උපතිස්සං ආහ – ‘‘සම්ම උපතිස්ස, න ත්වං අඤ්ඤසු දිවසෙසු විය හට්ඨපහට්ඨො, අනත්තමනධාතුකොසි, කිං තෙ සල්ලක්ඛිත’’න්ති? සම්ම කොලිත, ‘‘එතෙසං ඔලොකනෙ සාරො නත්ථි, නිරත්ථකමෙතං, අත්තනො මොක්ඛධම්මං ගවෙසිතුං වට්ටතී’’ති ඉදං චින්තයන්තො නිසින්නොම්හීති, ත්වං පන කස්මා අනත්තමනොසීති? සොපි තථෙව ආහ. අථස්ස අත්තනා සද්ධිං එකජ්ඣාසයතං ඤත්වා උපතිස්සො තං එවමාහ – ‘‘අම්හාකං උභින්නම්පි සුචින්තිතං, මොක්ඛධම්මං ගවෙසන්තෙහි පන එකා පබ්බජ්ජා ලද්ධුං වට්ටති, කස්ස සන්තිකෙ පබ්බජාමා’’ති.

එවිට කෝලිත, උපතිස්සගෙන් මෙසේ ඇසීය: “යහළු උපතිස්ස, ඔබ වෙනදා මෙන් සතුටින් නොසිටින්නේ මන්ද? ඔබ මනාපයක් නොමැතිව සිටින්නා සේ පෙනේ. ඔබ කුමක් ගැන හෝ කල්පනා කරනවාද?” “යහළු කෝලිත, මොවුන් දෙස බැලීමේ කිසිදු හරයක් නැත, මෙය නිෂ්ඵල දෙයකි. තමාගේ මෝක්ෂ ධර්මය සෙවීම සුදුසුය යන සිතුවිල්ලෙන් මම සිටිමි. නමුත් ඔබ මන්ද නොසතුටින් සිටින්නේ?” යි උපතිස්ස ඇසීය. කෝලිත ද එලෙසම පැවසීය. එවිට කෝලිත තමා සමඟ එකම අදහසක සිටින බව දැනගත් උපතිස්ස ඔහුට මෙසේ කීය: “අප දෙදෙනාම ඉතා යහපත් දෙයක් සිතා ඇත්තෙමු. මෝක්ෂ ධර්මය සොයන්නන් විසින් එක්තරා පැවිද්දක් ලැබීම සුදුසුය. අපි කවුරුන් සමීපයෙහි පැවිදි වෙමුද?”

තෙන ඛො පන සමයෙන සඤ්චයො පරිබ්බාජකො රාජගහෙ පටිවසති මහතියා පරිබ්බාජකපරිසාය සද්ධිං. තෙ ‘‘තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමා’’ති පඤ්චහි [Pg.123] මාණවකසතෙහි සද්ධිං සඤ්චයස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. තෙසං පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය සඤ්චයො අතිරෙකලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො අහොසි. තෙ කතිපාහෙනෙව සබ්බං සඤ්චයස්ස සමයං පරිග්ගණ්හිත්වා, ‘‘ආචරිය, තුම්හාකං ජානනසමයො එත්තකොව, උදාහු උත්තරිපි අත්ථී’’ති පුච්ඡිංසු. සඤ්චයො ‘‘එත්තකොව, සබ්බං තුම්හෙහි ඤාත’’න්ති ආහ. තෙ තස්ස කථං සුත්වා චින්තයිංසු – ‘‘එවං සති ඉමස්ස සන්තිකෙ බ්‍රහ්මචරියවාසො නිරත්ථකො, මයං මොක්ඛධම්මං ගවෙසිතුං නික්ඛන්තා, සො ඉමස්ස සන්තිකෙ උප්පාදෙතුං න සක්කා. මහා ඛො පන ජම්බුදීපො, ගාමනිගමරාජධානියො චරන්තා මයං අවස්සං මොක්ඛධම්මදෙසකං එකං ආචරියං ලභිස්සාමා’’ති. තෙ තතො පට්ඨාය යත්ථ යත්ථ පණ්ඩිතා සමණබ්‍රාහ්මණා අත්ථීති සුණන්ති, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා පඤ්හසාකච්ඡං කරොන්ති. තෙහි පුට්ඨං පඤ්හං අඤ්ඤෙ කථෙතුං සමත්ථා නත්ථි, තෙ පන තෙසං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්ති. එවං සකලජම්බුදීපං පරිග්ගණ්හිත්වා නිවත්තිත්වා සකට්ඨානමෙව ආගන්ත්වා, ‘‘සම්ම කොලිත, යො පඨමං අමතං අධිගච්ඡති, සො ආරොචෙතූ’’ති කතිකං අකංසු.

ඒ අවස්ථාවෙහි සංජය නම් පරිබ්‍රාජකයා විශාල පරිබ්‍රාජක පිරිසක් සමඟ රජගහනුවර වාසය කළේය. ඒ උපතිස්ස හා කෝලිත යන දෙදෙනා "ඔහුගේ සමීපයෙහි පැවිදි වන්නෙමු" යි අදිටන් කරගෙන, මානවකයන් පන්සියයක් ද සමඟ සංජය පරිබ්‍රාජකයා වෙත පැවිදි වූහ. ඔවුන් පැවිදි වූ දින සිට සංජය පරිබ්‍රාජකයා ඉතා ඉහළ ලාභ සත්කාර හා කීර්තියට පත් විය. ඔවුහු ස්වල්ප දිනකින්ම සංජය පරිබ්‍රාජකයාගේ සියලු දර්ශනයන් උගෙන, "ගුරුතුමනි, ඔබ වහන්සේ දන්නා ධර්මය මෙපමණක් ද? නැතහොත් මීට වඩා වැඩි යමක් තිබේ දැ?" යි විමසූහ. සංජය ද "එපමණකි, සියල්ල ඔබලා දන්නාහුය" යි පැවසීය. ඔවුහු ඔහුගේ වචනය අසා මෙසේ සිතූහ: "මෙසේ වූ කල මොහුගේ සමීපයෙහි බ්‍රහ්මචාරීව වාසය කිරීම ඵල රහිතය. අප නික්මුණේ මෝක්ෂ ධර්මය සොයා යෑමටය. එය මොහු සමීපයෙහි ලබා ගත නොහැක. මේ දඹදිව ඉතා විශාලය. ගම් නියම්ගම් හා රාජධානිවල සැරිසරන අපට ඒකාන්තයෙන්ම මෝක්ෂ ධර්මය දේශනා කරන යම් ගුරුවරයෙකු හමු වනු ඇත." ඔවුහු එතැන් පටන් යම් යම් ස්ථානයක පණ්ඩිත ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සිටින බව අසන්නේ ද, ඒ ඒ තැන්වලට ගොස් ප්‍රශ්න සාකච්ඡා කළහ. ඔවුන් ඇසූ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දීමට සමත් අනෙක් කෙනෙකු නොවීය. එහෙත් ඔවුහු අන් අයගේ ප්‍රශ්න විසඳූහ. මෙසේ මුළු දඹදිව පුරාම සොයා බලා ආපසු තමන් සිටි ස්ථානයටම පැමිණ, "යහළු කෝලිතය, අප දෙදෙනාගෙන් යමෙක් පළමුව අමෘත මහා නිවන අවබෝධ කර ගන්නේ ද, ඔහු අනෙකාට ඒ බව දැන්විය යුතුය" යි කතිකාවක් කර ගත්හ.

තෙන සමයෙන අම්හාකං සත්ථා පඨමාභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන රාජගහං සම්පත්තො හොති. අථ ‘‘එකසට්ඨි අරහන්තො ලොකෙ උප්පන්නා හොන්තී’’ති වුත්තකාලෙ ‘‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතායා’’ති රතනත්තයගුණප්පකාසනත්ථං උය්‍යොජිතානං භික්ඛූනං අන්තරෙ පඤ්චවග්ගියබ්භන්තරො අස්සජිත්ථෙරො පටිනිවත්තිත්වා රාජගහමෙව ආගතො. පුනදිවසෙ පාතොව පත්තචීවරං ආදාය රාජගහං පිණ්ඩාය පාවිසි.

ඒ සමයෙහි අපගේ ශාස්තෘ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රථම සම්බෝධියට පැමිණ, උතුම් වූ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය පවත්වා, පිළිවෙළින් රජගහනුවරට වැඩම කළ සේක. එකල ලෝකයෙහි රහතන් වහන්සේලා හැට එක් නමක් පහළ වී සිටි අවධියක, "මහණෙනි, බොහෝ ජනයාගේ හිතසුව පිණිස චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්න" යි තෙරුවන් ගුණ ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ධර්ම දූත සේවයෙහි නියැළි භික්ෂූන් අතරින්, පස්වග මහණුන්ට ඇතුළත් වූ අස්සජි මහා තෙරණුවෝ ආපසු රජගහනුවරටම වැඩම කළහ. පසු දින අලුයම පා සිවුරු ගෙන රජගහනුවර පිඬු සිඟා වැඩි සේක.

තස්මිං සමයෙ උපතිස්සපරිබ්බාජකො පාතොව භත්තකිච්චං කත්වා පරිබ්බාජකාරාමං ගච්ඡන්තො ථෙරං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මයා එවරූපො පබ්බජිතො නාම න දිට්ඨපුබ්බො. යෙ වත ලොකෙ අරහන්තො වා අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නා, අයං තෙසං භික්ඛූනං අඤ්ඤතරො, යංනූනාහං ඉමං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යං – ‘කංසි ත්වං, ආවුසො උද්දිස්ස, පබ්බජිතො, කො වා තෙ සත්ථා, කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසී’’’ති. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘අකාලො ඛො ඉමං භික්ඛුං පඤ්හං පුච්ඡිතුං, අන්තරඝරං පවිට්ඨො පිණ්ඩාය චරති, යංනූනාහං ඉමං භික්ඛුං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධෙය්‍යං අත්ථිකෙහි උපඤ්ඤාතං මග්ග’’න්ති. සො ථෙරං ලද්ධපිණ්ඩපාතං අඤ්ඤතරං [Pg.124] ඔකාසං ගච්ඡන්තං දිස්වා නිසීදිතුකාමතඤ්චස්ස ඤත්වා අත්තනො පරිබ්බාජකපීඨකං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. භත්තකිච්චපරියොසානෙපිස්ස අත්තනො කුණ්ඩිකාය උදකං අදාසි.

ඒ අවස්ථාවෙහි උපතිස්ස පරිබ්‍රාජකයා උදෑසනම ආහාර කිස නිමවා පරිබ්‍රාජක ආරාමයට යන අතරතුර තෙරණුවන් දැක මෙසේ සිතීය: "මා විසින් මෙබඳු වූ පැවිදි රුවක් මීට පෙර කිසිදා දැක නැත. ලෝකයෙහි රහතන් වහන්සේලා හෝ රහත් මඟට පිළිපන් අය වෙත් ද, මොහු ඔවුන් අතරින් එක් අයෙකු විය යුතුය. මම මේ භික්ෂුව වෙත ගොස් 'ඇවැත්නි, ඔබ කවුරුන් උදෙසා පැවිදි වූයෙහි ද? ඔබේ ශාස්තෘවරයා කවුද? ඔබ කවරෙකුගේ ධර්මයක් රුචි කරන්නේ ද?' කියා ප්‍රශ්න ඇසුවහොත් මැනවි." පසුව ඔහුට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: "මේ භික්ෂුවගෙන් ප්‍රශ්න ඇසීමට මෙය සුදුසු කාලය නොවේ. මොහු පිඬු සිඟා නිවෙස් අතර හැසිරෙයි. එබැවින් මම මේ භික්ෂුව පසුපසම යන්නෙමි. යම් ධර්මයක් අපේක්ෂා කරන්නවුන් විසින් අදාළ මඟ දැනගත යුතුය." ඔහු පිණ්ඩපාතය ලබා ගෙන එක්තරා ස්ථානයකට වඩින තෙරණුවන් දැක, උන්වහන්සේ වැඩ සිටීමට කැමති බව දැන, තමාගේ පරිබ්‍රාජක අසුන පනවා දුන්නේය. ආහාර කිස අවසානයෙහි තම පැන් කෙණ්ඩියෙන් පැන් ද පූජා කළේය.

එවං ආචරියවත්තං කත්වා කතභත්තකිච්චෙන ථෙරෙන සද්ධිං මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘විප්පසන්නානි ඛො තෙ, ආවුසො, ඉන්ද්‍රියානි, පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො, කංසි ත්වං, ආවුසො උද්දිස්ස, පබ්බජිතො, කො වා තෙ සත්ථා, කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසී’’ති පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘අත්ථාවුසො, මහාසමණො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො, තාහං භගවන්තං උද්දිස්ස පබ්බජිතො, සො ච මෙ භගවා සත්ථා, තස්සෙවාහං භගවතො ධම්මං රොචෙමී’’ති ආහ. අථ නං ‘‘කිංවාදී පනායස්මතො සත්ථා, කිමක්ඛායී’’ති පුච්ඡි. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ පරිබ්බාජකා නාම සාසනස්ස පටිපක්ඛභූතා, ඉමස්ස සාසනස්ස ගම්භීරතං දස්සෙස්සාමී’’ති. අත්තනො නවකභාවං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘අහං ඛො, ආවුසො, නවො අචිරපබ්බජිතො, අධුනාගතො ඉමං ධම්මවිනයං, න තාවාහං සක්කොමි විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති. පරිබ්බාජකො ‘‘අහං උපතිස්සො නාම, ත්වං යථාසත්තියා අප්පං වා බහුං වා වද, එතං නයසතෙන නයසහස්සෙන පටිවිජ්ඣිතුං මය්හං භාරො’’ති චින්තෙත්වා ආහ –

මෙසේ ආචාර්ය වත් පවත්වා ආහාර කිස නිම කළ තෙරණුවන් සමඟ මිහිරි පිළිසඳරෙහි යෙදී, "ඇවැත්නි, ඔබේ ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්නය. සමේ පැහැය ඉතා පිරිසිදුය, දීප්තිමත්ය. ඇවැත්නි, ඔබ කවුරුන් උදෙසා පැවිදි වූයෙහි ද? ඔබේ ශාස්තෘවරයා කවුද? ඔබ කවරෙකුගේ ධර්මයක් රුචි කරන්නේ ද?" යි ඇසීය. තෙරණුවෝ පවසමින්, "ඇවැත්නි, ශාක්‍ය කුලයෙන් නික්ම පැවිදි වූ මහා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ නමක් සිටිති. මම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වූවෙමි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ ශාස්තෘවරයාණෝ වෙති. මම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම ධර්මය රුචි කරමි" යි පැවසූහ. එකල ඔහු "ඔබේ ශාස්තෘවරයා කුමක් පවසන්නේ ද? කුමක් දේශනා කරන්නේ ද?" යි ඇසීය. තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ: "මේ පරිබ්‍රාජකයෝ ශාසනයට පටහැනි පිරිසකි. මොහුට ශාසනයේ ගැඹුරු බව පෙන්වන්නෙමි." තමන් නවක බව පෙන්වමින් තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, මම පැවිදි වී වැඩි කලක් නොවූ නවකයෙක් වෙමි. මේ සද්ධර්මයට පැමිණියේ මෑතකදීය. එබැවින් මට විස්තරාත්මකව ධර්මය දේශනා කිරීමට තවම නොහැක." එවිට පරිබ්‍රාජකයා මෙසේ සිතීය: "මා උපතිස්සය. ඔබ ඔබේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් ස්වල්පයක් හෝ බොහෝ කොට පවසන්න. එය නය ක්‍රම සිය ගණනකින් හෝ දහස් ගණනකින් අවබෝධ කර ගැනීම මා සතු කාර්යයකි." ඔහු මෙසේ කීවේය:

‘‘අප්පං වා බහුං වා භාසස්සු, අත්ථංයෙව මෙ බ්‍රූහි;

අත්ථෙනෙව මෙ අත්ථො, කිං කාහසි බ්‍යඤ්ජනං බහු’’න්ති. (මහාව. 60);

"අල්ප වශයෙන් හෝ බොහෝ කොට හෝ දේශනා කරන්න, මට එහි අර්ථයම පවසන්න. මට අවශ්‍ය වන්නේ අර්ථයම පමණි. බොහෝ වචන මාලාවලින් කුමන ඵලයක් ද?"

එවං වුත්තෙ ථෙරො ‘‘යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා’’ති (මහාව. 60; අප. ථෙර. 1.1.286) ගාථං ආහ. පරිබ්බාජකො පඨමපදද්වයමෙව සුත්වා සහස්සනයසම්පන්නෙ සොතාපත්තිමග්ගෙ පතිට්ඨහි. ඉතරං පදද්වයං සොතාපන්නකාලෙ නිට්ඨාසි.

මෙසේ කී කල තෙරණුවෝ "යේ ධම්මා හේතුප්පභවා" යන ගාථාව දේශනා කළහ. උපතිස්ස පරිබ්‍රාජකයා එහි මුල් පද දෙක ඇසීමෙන්ම දහස් ගණන් නය ක්‍රමයන්ගෙන් යුත් සෝතාපත්ති මාර්ගයෙහි පිහිටියේය. ඉතිරි පද දෙක දේශනා කර අවසන් වන විට ඔහු සෝවාන් ඵලයට පත් විය.

සො සොතාපන්නො හුත්වා උපරිවිසෙසෙ අප්පවත්තන්තෙ ‘‘භවිස්සති එත්ථ කාරණ’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා ථෙරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, මා උපරි ධම්මදෙසනං වඩ්ඪයිත්ථ, එත්තකමෙව හොතු, කහං අම්හාකං සත්ථා වසතී’’ති? වෙළුවනෙ පරිබ්බාජකාති. භන්තෙ, තුම්හෙ පුරතො යාථ, මය්හං එකො සහායකො අත්ථි. අම්හෙහි ච අඤ්ඤමඤ්ඤං කතිකා කතා ‘‘යො පඨමං අමතං අධිගච්ඡති, සො ආරොචෙතූ’’ති. අහං තං පටිඤ්ඤං මොචෙත්වා සහායකං [Pg.125] ගහෙත්වා තුම්හාකං ගතමග්ගෙනෙව සත්ථු සන්තිකං ආගමිස්සාමීති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන ථෙරස්ස පාදෙසු නිපතිත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා ථෙරං උය්‍යොජෙත්වා පරිබ්බාජකාරාමාභිමුඛො අගමාසි.

ඔහු සෝවාන් වී, මින් මතු තවත් විශේෂ ධර්මයක් පහළ නොවූ කල්හි "මෙහි යම් හේතුවක් ඇතැයි" සලකා තෙරණුවන්ට මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, මින් මතු ධර්ම දේශනාව පවත්වන්නට එපා. මෙපමණක් සෑහේ. අපගේ ශාස්තෘවරයාණෝ කොහි වාසය කරන සේක් ද?" "පරිබ්‍රාජකය, උන්වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වාසය කරන සේක." "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ඉදිරියෙන් වැඩම කරන්න. මට එක් යහළුවෙක් සිටී. 'යමෙක් පළමුව අමෘත මහා නිවන අවබෝධ කර ගන්නේ ද, ඔහු අනෙකාට ඒ බව පැවසිය යුතුය' කියා අප අතර කතිකාවක් විය. මම ඒ පොරොන්දුවෙන් නිදහස් වී, ඒ යහළුවා ද කැඳවාගෙන ඔබ වහන්සේ වැඩිය මඟින්ම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙන්නෙමි." මෙසේ කියා පසඟ පිහිටුවා තෙරණුවන්ගේ පාමුල වැඳ, තෙවරක් පැදකුණු කොට, තෙරණුවන් යවා පරිබ්‍රාජක ආරාමය දෙසට ගියේය.

කොලිතපරිබ්බාජකො තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘අජ්ජ මය්හං සහායකස්ස මුඛවණ්ණො න අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු විය, අද්ධා තෙන අමතං අධිගතං භවිස්සතී’’ති අමතාධිගමං පුච්ඡි. සොපිස්ස ‘‘ආම ආවුසො, අමතං අධිගත’’න්ති පටිජානිත්වා තමෙව ගාථං අභාසි. ගාථාපරියොසානෙ කොලිතො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිත්වා ආහ – ‘‘කහං කිර, සම්ම, සත්ථා වසතී’’ති? ‘‘වෙළුවනෙ කිර, සම්ම, වසතී’’ති එවං නො ආචරියෙන අස්සජිත්ථෙරෙන කථිතන්ති. තෙන හි සම්ම ආයාම, සත්ථාරං පස්සිස්සාමාති. සාරිපුත්තත්ථෙරො ච නාමෙස සදාපි ආචරියපූජකොව, තස්මා සහායං කොලිතමාණවං එවමාහ – ‘‘සම්ම, අම්හෙහි අධිගතං අමතං අම්හාකං ආචරියස්ස සඤ්චයපරිබ්බාජකස්සාපි කථෙස්සාම. බුජ්ඣමානො පටිවිජ්ඣිස්සති, අප්පටිවිජ්ඣන්තො අම්හාකං සද්දහිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගමිස්සති, බුද්ධානං දෙසනං සුත්වා මග්ගඵලපටිවෙධං කරිස්සතී’’ති.

කෝලිත පරිබ්‍රාජක තෙමේ, උපතිස්ස පරිබ්‍රාජකයා දුරදීම එනු දැක, “අද මාගේ යහළුවාගේ මුහුණේ පැහැය අන් දවස්වල මෙන් නොවෙයි; ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු අමෘත මහා නිර්වාණය ලබා ගත්තේ විය යුතුය” යි සිතා, අමා නිවන ලැබීම පිළිබඳව විමසීය. ඔහු ද, “ඇවැත්නි, එසේය, මා අමෘතය ලැබුවෙමි” යි පිළිගෙන එම (යේ ධම්මා හේතුප්පභවා...) ගාථාවම දේශනා කළේය. ගාථාව අවසානයේ කෝලිත තෙමේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා මෙසේ කීවේය: “පින්වත, ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේ වැඩ වසන සේක්ද?” “පින්වත, උන්වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩ වසන සේකැයි අපගේ ආචාර්ය අස්සජි තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ” යි (කීවේය). “එසේ නම් පින්වත, අපි යමු, ශාස්තෘන් වහන්සේ දකින්නෙමු” යි (කෝලිත කීවේය). මේ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සැමවිටම ගුරුන් පිදීමට ලැදි කෙනෙකි. එබැවින් තම යහළු කෝලිත මාණවකයාට මෙසේ පැවසූහ: “පින්වත, අප විසින් ලබන ලද අමෘතය අපගේ ආචාර්ය සංජය පරිබ්‍රාජකයාට ද පවසමු. ඔහු එය අවබෝධ කරගන්නේ නම් චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රතිවේධ කරනු ඇත. ප්‍රතිවේධ නොකළත් අප කෙරෙහි විශ්වාස කර ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙනු ඇත, බුදුවරුන්ගේ දේශනාව අසා මඟඵල අවබෝධ කරගනු ඇත.”

තතො ද්වෙපි ජනා සඤ්චයස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘ආචරිය, ත්වං කිං කරොසි, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො. ආයාම, දසබලං පස්සිස්සාමා’’ති. සො ‘‘කිං වදෙථ, තාතා’’ති තෙපි වාරෙත්වා ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තිමෙව තෙසං දීපෙසි. තෙ ‘‘අම්හාකං එවරූපො අන්තෙවාසිකවාසො නිච්චමෙව හොතු, තුම්හාකං පන ගමනං වා අගමනං වා ජානාථා’’ති ආහංසු. සඤ්චයො ‘‘ඉමෙ එත්තකං ජානන්තා මම වචනං න කරිස්සන්තී’’ති ඤත්වා ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ, තාතා, අහං මහල්ලකකාලෙ අන්තෙවාසිකවාසං වසිතුං න සක්කොමී’’ති ආහ. තෙ අනෙකෙහිපි කාරණෙහි තං බොධෙතුං අසක්කොන්තා අත්තනො ඔවාදෙ වත්තමානං ජනං ආදාය වෙළුවනං අගමංසු. අථ තෙසං පඤ්චසු අන්තෙවාසිකසතෙසු අඩ්ඪතෙය්‍යසතා නිවත්තිංසු, අඩ්ඪතෙය්‍යසතා තෙහි සද්ධිං අගමංසු.

ඉන්පසු ඒ දෙදෙනාම සංජය වෙත ගොස්, “ආචාර්යතුමනි, ඔබ කුමක් කරන්නේද? ලොව බුදු කෙනෙක් උපන් සේක. ධර්මය ස්වක්ඛාතය (මැනවින් දේශනා කර ඇත). සංඝයා වහන්සේ සුපටිපන්නය (මැනවින් පිළිපන් සේක). එන්න, අපි දසබලධාරීන් වහන්සේ දකින්නට යමු” යි කීහ. ඔහු “දරුවෙනි, කුමක් පවසන්නහුද?” යි ඔවුන් වළක්වා, තමා සතු අතිමහත් ලාභ සත්කාර සහ පිරිවර සම්පත්තිය ඔවුන්ට පෙන්වීය. ඔවුන් “අපට මෙබඳු අතේවාසික වාසය සැමවිටම තිබේවා, ඔබගේ යෑම හෝ නොයෑම ඔබම දැනගන්න” යි පැවසූහ. “මොවුන් මෙපමණ දෙයක් දැනගෙන මාගේ වචනය පිළි නොපදිනු ඇතැයි” දැනගත් සංජය, “දරුවෙනි, ඔබලා යන්න. මම මහලු වයසේදී අතේවාසිකයෙකු ලෙස වාසය කිරීමට නොහැකියෙමි” යි කීවේය. ඔවුන් නොයෙක් කරුණු කියා ඔහුව අවබෝධ කරවීමට උත්සාහ කළ ද නොහැකි වූ තැන, තමන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටි පිරිස කැටුව වේළුවනයට ගියහ. එවිට ඔවුන්ගේ පන්සියයක් ශිෂ්‍යයන්ගෙන් දෙසිය පනහක් ආපසු හැරුණු අතර, දෙසිය පනහක් ඔවුන් සමඟ ගියහ.

සත්ථා චතුපරිසමජ්ඣෙ ධම්මං දෙසෙන්තො තෙ දූරතොව දිස්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘එතෙ, භික්ඛවෙ, ද්වෙ සහායා ආගච්ඡන්ති කොලිතො ච උපතිස්සො ච, එතං මෙ සාවකයුගං භවිස්සති අග්ගං භද්දයුග’’න්ති. අථ තෙසං පරිසාය චරියවසෙන ධම්මදෙසනං වඩ්ඪෙසි. ඨපෙත්වා ද්වෙ අග්ගසාවකෙ සබ්බෙපි තෙ අඩ්ඪතෙය්‍යසතා පරිබ්බාජකා අරහත්තං පාපුණිංසු[Pg.126]. සත්ථා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි. සබ්බෙසං කෙසමස්සු අන්තරධායි, ඉද්ධිමයං පත්තචීවරං කායප්පටිබද්ධං අහොසි. ද්වින්නං අග්ගසාවකානම්පි ඉද්ධිමයපත්තචීවරං ආගතං, උපරිමග්ගත්තයකිච්චං පන න නිට්ඨාසි. කස්මා? සාවකපාරමිඤාණස්ස මහන්තතාය.

ශාස්තෘන් වහන්සේ සිව්වනක් පිරිස මැද දම් දෙසමින් සිටියදී, ඔවුන් දුරදීම දැක භික්ෂූන් ඇමතූ සේක: “මහණෙනි, මේ යහළුවන් දෙදෙනා වන කෝලිත සහ උපතිස්ස එන්නාහ. මොවුහු මාගේ අග්‍ර ශ්‍රාවක යුගලය, අග්‍ර වූ භද්‍ර යුගලය වන්නාහ.” ඉක්බිති ඔවුන්ගේ සිරිත්-විරිත් (චර්යා) ස්වභාවයන්ට අනුව ධර්ම දේශනාව වර්ධනය කළ සේක. අග්‍ර ශ්‍රාවකයන් දෙදෙනා හැර අනෙක් දෙසිය පනහක් වූ සියලු පරිබ්‍රාජකයෝ අර්හත්වයට පත් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ “මහණෙනි, එන්න” (ඒත භික්ඛවෝ) යි හස්තය දිගු කළ සේක. සියල්ලන්ගේම කෙස් රැවුල් අතුරුදහන් විය; ඉර්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු ශරීරයට බැඳී තිබෙන්නාක් මෙන් පහළ විය. අග්‍ර ශ්‍රාවකයන් දෙදෙනාට ද ඉර්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු ලැබුණි, නමුත් ඔවුන්ගේ ඉහළ මඟඵල තුනෙහි කටයුතු නිම නොවීය. ඒ මන්ද? ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි මහත් බව නිසාය.

අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො පබ්බජිතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ මගධරට්ඨෙ කල්ලවාලගාමකං උපනිස්සාය සමණධම්මං කරොන්තො ථිනමිද්ධෙ ඔක්කන්තෙ සත්ථාරා සංවෙජිතො ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා තථාගතෙන දින්නං ධාතුකම්මට්ඨානං සුණන්තොව උපරිමග්ගත්තයකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා සාවකපාරමිඤාණස්ස මත්ථකං පත්තො. සාරිපුත්තත්ථෙරොපි පබ්බජිතදිවසතො අද්ධමාසං අතික්කමිත්වා සත්ථාරා සද්ධිං තමෙව රාජගහං උපනිස්සාය සූකරඛතලෙණෙ විහරන්තො අත්තනො භාගිනෙය්‍යස්ස දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තන්තෙ (ම. නි. 2.205-206) දෙසියමානෙ සුත්තානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා පරස්ස වඩ්ඪිතභත්තං භුඤ්ජන්තො විය සාවකපාරමිඤාණස්ස මත්ථකං පත්තො. භාගිනෙය්‍යො පනස්ස දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. ඉති ද්වින්නම්පි මහාසාවකානං තථාගතෙ රාජගහෙ විහරන්තෙයෙව සාවකපාරමිඤාණකිච්චං මත්ථකං පත්තං. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ‘‘මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො, ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මහාමොග්ගල්ලානො’’ති ද්වෙපි මහාසාවකෙ ඨානන්තරෙ ඨපෙසීති.

ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී සත්වැනි දිනයෙහි මගධ රටේ කල්ලවාල ගම ඇසුරු කරමින් ශ්‍රමණ ධර්මය පුරද්දී, නිදිමත පැමිණි කල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් සංවේගයට පත් කරනු ලැබ, නිදිමත දුරු කොට තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දෙන ලද ධාතු කම්මට්ඨානය අසමින්ම ඉහළ මඟඵල තුන සම්පූර්ණ කර ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි කෙළවරට පත් වූහ. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ද පැවිදි වී අඩමසක් ඉක්ම ගිය පසු, ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟ එම රජගහ නුවරම ඇසුරු කරමින් සූකරඛත ලෙනෙහි වසද්දී, තමන්ගේ බෑණනුවන් වූ දීඝනඛ පරිබ්‍රාජකයාට වේදනාපරිග්ගහ සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි, සූත්‍රය අනුව ඥානය මෙහෙයවා, අනුන් සඳහා පිළියෙළ කළ බතක් අනුභව කරන්නෙකු මෙන්, ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි කෙළවරට පත් වූහ. උන්වහන්සේගේ බෑණනුවෝ ද දේශනාව අවසානයේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. මෙසේ මහා ශ්‍රාවකයන් දෙදෙනාගේම ශ්‍රාවක පාරමී ඥාන කෘත්‍යය තථාගතයන් වහන්සේ රජගහ නුවර වැඩ වසද්දීම නිමාවට පත් විය. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩ වසද්දී “මහණෙනි, මහා ප්‍රඥාවන්තයන් අතර සාරිපුත්ත අග්‍ර වේ, මහා ඉර්ධිමතුන් අතර මහා මොග්ගල්ලාන අග්‍ර වේ” යයි මහා ශ්‍රාවකයන් දෙදෙනා තනතුරුවල පිහිටුවූ සේක.

මහාකස්සපත්ථෙරවත්ථු

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගේ වස්තුව

191. චතුත්ථෙ ධුතවාදානන්ති එත්ථ ධුතො වෙදිතබ්බො, ධුතවාදො වෙදිතබ්බො, ධුතධම්මා වෙදිතබ්බා, ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි. තත්ථ ධුතොති ධුතකිලෙසො වා පුග්ගලො කිලෙසධුනනො වා ධම්මො.

191. සතරවැනි සූත්‍රයෙහි 'ධුතවාදානං' යන්නෙහි 'ධුත' යනු කවුදැයි දත යුතුය, 'ධුතවාද' යනු කවුදැයි දත යුතුය, 'ධුතධර්ම' සහ 'ධුතාංග' දත යුතුය. එහි 'ධුත' යනු කෙලෙස් දුරු කළ පුද්ගලයා හෝ කෙලෙස් දුරු කරන ධර්මයයි.

ධුතවාදොති එත්ථ පන අත්ථි ධුතො න ධුතවාදො, අත්ථි න ධුතො ධුතවාදො, අත්ථි නෙව ධුතො න ධුතවාදො, අත්ථි ධුතො චෙව ධුතවාදො ච. තත්ථ යො ධුතඞ්ගෙන අත්තනො කිලෙසෙ ධුනි, පරං පන ධුතඞ්ගෙන න ඔවදති නානුසාසති බාකුලත්ථෙරො විය, අයං ධුතො න ධුතවාදො. යථාහ – ‘‘තයිදං ආයස්මා බාකුලො ධුතො න ධුතවාදො’’ති. යො පන [Pg.127] ධුතඞ්ගෙන අත්තනො කිලෙසෙ න ධුනි, කෙවලං අඤ්ඤෙ ධුතඞ්ගෙන ඔවදති අනුසාසති උපනන්දත්ථෙරො විය, අයං න ධුතො ධුතවාදො. යථාහ – ‘‘තයිදං ආයස්මා උපනන්දො න ධුතො ධුතවාදො’’ති. යො පන උභයවිපන්නො ලාළුදායී විය, අයං නෙව ධුතො න ධුතවාදො. යථාහ – ‘‘තයිදං ආයස්මා ලාළුදායී නෙව ධුතො න ධුතවාදො’’ති. යො පන උභයසම්පන්නො ආයස්මා මහාකස්සපත්ථෙරො විය, අයං ධුතො චෙව ධුතවාදො ච. යථාහ – ‘‘තයිදං ආයස්මා මහාකස්සපො ධුතො චෙව ධුතවාදො චා’’ති.

ධුතවාද යන්නෙහි මෙසේ වර්ගීකරණයක් ඇත: ධුත වූ නමුත් ධුතවාද නොවන අය සිටිති; ධුත නොවන නමුත් ධුතවාද වන අය සිටිති; ධුතත් නොවන ධුතවාදත් නොවන අය සිටිති; ධුත මෙන්ම ධුතවාද ද වන අය සිටිති. එහි යම් පුද්ගලයෙක් ධුතාංග මඟින් තමාගේ කෙලෙස් දුරු කරයි ද, නමුත් අනුන්ට ධුතාංග පිළිබඳව අවවාද අනුශාසනා නොකරයි ද, ඔහු බාකුල තෙරුන් මෙන් 'ධුත වූ නමුත් ධුතවාද නොවන' තැනැත්තායි. ඒ බව “ආයුෂ්මත් බාකුල තෙරුන් වහන්සේ ධුත වූහ, ධුතවාද නොවූහ” යි වදාළහ. යම් පුද්ගලයෙක් ධුතාංග මඟින් තමාගේ කෙලෙස් දුරු නොකරයි ද, හුදෙක් අනුන්ට පමණක් ධුතාංග පිළිබඳව අවවාද අනුශාසනා කරයි ද, ඔහු උපනන්ද තෙරුන් මෙන් 'ධුත නොවන නමුත් ධුතවාද වන' තැනැත්තායි. ඒ බව “ආයුෂ්මත් උපනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ධුත නොවූහ, ධුතවාද වූහ” යි වදාළහ. යම් පුද්ගලයෙක් ලාළුදායී තෙරුන් මෙන් කරුණු දෙකෙන්ම පිරිහුණේ ද, ඔහු 'ධුතත් නොවන ධුතවාදත් නොවන' තැනැත්තායි. ඒ බව “ආයුෂ්මත් ලාළුදායී තෙරුන් වහන්සේ ධුතත් නොවූහ, ධුතවාදත් නොවූහ” යි වදාළහ. යම් පුද්ගලයෙක් ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ මෙන් කරුණු දෙකෙන්ම සම්පූර්ණ ද, ඔහු 'ධුත මෙන්ම ධුතවාද ද වන' තැනැත්තායි. ඒ බව “ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ධුත මෙන්ම ධුතවාද ද වූහ” යි වදාළහ.

ධුතධම්මා වෙදිතබ්බාති අප්පිච්ඡතා සන්තුට්ඨිතා සල්ලෙඛතා පවිවෙකතා ඉදමට්ඨිකතාති ඉමෙ ධුතඞ්ගචෙතනාය පරිවාරා පඤ්ච ධම්මා ‘‘අප්පිච්ඡංයෙව නිස්සායා’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 5.181; පරි. 325) ධුතධම්මා නාම. තත්ථ අප්පිච්ඡතා ච සන්තුට්ඨිතා ච අලොභො, සල්ලෙඛතා ච පවිවෙකතා ච ද්වීසු ධම්මෙසු අනුපතන්ති අලොභෙ චෙව අමොහෙ ච, ඉදමට්ඨිතා ඤාණමෙව. තත්ථ අලොභෙන පටික්ඛෙපවත්ථූසු ලොභං, අමොහෙන තෙස්වෙව ආදීනවප්පටිච්ඡාදකං මොහං ධුනාති. අලොභෙන ච අනුඤ්ඤාතානං පටිසෙවනමුඛෙන පවත්තං කාමසුඛල්ලිකානුයොගං, අමොහෙන ධුතඞ්ගෙසු අතිසල්ලෙඛමුඛෙන පවත්තං අත්තකිලමථානුයොගං ධුනාති. තස්මා ඉමෙ ධම්මා ධුතධම්මාති වෙදිතබ්බා.

‘ධුතධර්මයන් දත යුතුය’ යනු: අල්පේච්ඡබව (ආශා අඩු බව), සන්තුට්ඨිතාව (ලැබෙන දෙයින් සතුටු වන බව), සල්ලේඛතාව (කෙලෙස් සූරා දැමීම), පවිවේකතාව (විවේකී බව) සහ ඉදමට්ඨිකතාව (ශරීරය පවත්වා ගැනීමට අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට පමණක් සීමා වීම) යන මේ ධර්ම පහ ධුතාංග සමාදන් වීමේ චේතනාවට පිරිවර වූ ධර්මයෝ වෙති. “අල්පේච්ඡ බව ම ඇසුරු කොටගෙන (ධුතාංග පවතියි)” යනාදී වචනවලින් දැක්වෙන බැවින් මේවා ධුතධර්ම නම් වේ. එහි අල්පේච්ඡතාව හා සන්තුට්ඨිතාව යනු අලෝභයයි; සල්ලේඛතාව හා පවිවේකතාව යන ධර්ම දෙක අලෝභය හා අමෝහය යන ධර්මයන්හි ඇතුළත් වේ; ඉදමට්ඨිකතාව යනු ප්‍රඥාව ම ය. එහි අලෝභය මගින් ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු වස්තූන් කෙරෙහි ඇති ලෝභය ද, අමෝහය මගින් එම වස්තූන්ගේ ම දොස් වසාලන මෝහය ද ගසා දමයි. තවද අලෝභය මගින් අනුදැන වදාළ සිව්පසය පරිභෝජනය කිරීම මුල් කරගෙන පවතින කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ද, අමෝහය මගින් ධුතාංගයන්හි අධික ලෙස ශරීරය පෙළීම මුල් කරගෙන පවතින අත්තකිලමථානුයෝගය ද ගසා දමයි. එබැවින් මේ ධර්මයන් ධුතධර්ම ලෙස දත යුතුය.

ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානීති තෙරස ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි පංසුකූලිකඞ්ගං…පෙ… නෙසජ්ජිකඞ්ගන්ති.

‘ධුතාංගයන් දත යුතුය’ යනු: පංසුකූලිකංගයේ සිට නේසජ්ජිකංගය දක්වා වූ තේළස (දහතුනක් වූ) ධුතාංගයන් දත යුතු බවයි.

ධුතවාදානං යදිදං මහාකස්සපොති යත්තකා ධුතවාදං වදන්ති, තෙසං සබ්බෙසම්පි අන්තරෙ අයං මහාකස්සපත්ථෙරො අග්ගොති අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. මහාකස්සපොති උරුවෙළකස්සපො නදීකස්සපො ගයාකස්සපො කුමාරකස්සපොති ඉමෙ ඛුද්දානුඛුද්දකෙ ථෙරෙ උපාදාය අයං මහා, තස්මා මහාකස්සපොති වුත්තො.

‘ධුතවාදීන් අතර මේ මහා කාශ්‍යපයන් වහන්සේ අග්‍ර වෙති’ යනු: යම් තාක් පිරිසක් කෙලෙස් ගසා දැමීම පිළිබඳව (ධුතවාදය) දේශනා කරත් ද, ඒ සියලු දෙනා අතර මහා කාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ වන බැවින් උන්වහන්සේව අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. උරුවෙල කාශ්‍යප, නදී කාශ්‍යප, ගයා කාශ්‍යප, කුමාර කාශ්‍යප යන මේ කුඩා හා මධ්‍යම මට්ටමේ ස්ථවිරවරුන්ට සාපේක්ෂව මුන්වහන්සේ ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨ (මහා) වන බැවින් ‘මහා කාශ්‍යප’ යයි කියනු ලැබේ.

ඉමස්සාපි පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අතීතෙ කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි, තස්මිං හංසවතීනගරං උපනිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ වෙදෙහො නාම කුටුම්බිකො අසීතිකොටිධනවිභවො පාතොව සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය [Pg.128] ගන්ධපුප්ඵාදීනි ගහෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තස්මිඤ්ච ඛණෙ සත්ථා මහානිසභත්ථෙරං නාම තතියසාවකං ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ධුතවාදානං, යදිදං නිසභො’’ති එතදග්ගෙ ඨපෙසි. උපාසකො තං සුත්වා පසන්නො ධම්මකථාවසානෙ මහාජනෙ උට්ඨාය ගතෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං අධිවාසෙථා’’ති ආහ. මහා ඛො, උපාසක, භික්ඛුසඞ්ඝොති. කිත්තකො භගවාති? අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සන්ති. භන්තෙ, එකං සාමණෙරම්පි විහාරෙ අසෙසෙත්වා භික්ඛං අධිවාසෙථාති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. උපාසකො සත්ථු අධිවාසනං විදිත්වා ගෙහං ගන්ත්වා මහාදානං සජ්ජෙත්වා පුනදිවසෙ සත්ථු කාලං ආරොචාපෙසි. සත්ථා පත්තචීවරමාදාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො උපාසකස්ස ඝරං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසින්නො දක්ඛිණොදකාවසානෙ යාගුආදීනි සම්පටිච්ඡන්තො භත්තවිස්සග්ගං අකාසි. උපාසකොපි සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදි.

මේ මහා කාශ්‍යපයන් වහන්සේගේ ප්‍රශ්නය විසඳීම පිණිස වූ අනුපූර්ව කතාව මෙසේය – මීට කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේ හංසවතී නුවර ඇසුරු කොටගෙන ඛේම නම් මෘගදායෙහි වැඩවසන කල්හි, අසූ කෝටියක ධන සම්පත් ඇති වේදේහ නම් ගෘහපතියෙක් අලුයම ම ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට, අටසිල් සමාදන් වී, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන විහාරයට ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේට පූජා කොට වැඳ එකත්පසක හිඳගත්තේය. ඒ මොහොතේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මහා නිසභ තෙරුන් නම් වූ තෙවන ශ්‍රාවකයන් වහන්සේව, “මහණෙනි, ධුතවාදී වූ මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ නිසභ තෙරුන් අග්‍ර වේ” යයි පවසමින් අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. උපාසක තෙමේ එය අසා පැහැදී, ධර්ම දේශනාව අවසානයේ ජනයා නැගිට ගිය පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනි, හෙට දින මාගේ දානය ඉවසා වදාරනු මැනව” යයි ආරාධනා කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “උපාසකය, භික්ෂු සංඝයා ඉතා බොහෝය” යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ කොපමණ පිරිසක් වැඩ සිටිත් ද?” “හැට අට ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා” යයි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, විහාරයෙහි එකදු සාමණේරයන් වහන්සේ නමකවත් ඉතිරි නොකර සියල්ලන් ම දානයට වඩිනු මැනව” යයි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිහඬව එය ඉවසා වදාළ සේක. උපාසක තෙමේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කැමැත්ත දැනගෙන නිවසට ගොස් මහා දානයක් පිළියෙළ කොට, පසුදින ශාස්තෘන් වහන්සේට දාන කාලය දැනුම් දුන්නේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පා සිවුරු ගෙන භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා උපාසකයාගේ නිවසට වැඩම කර පැනවූ ආසනයෙහි වැඩ සිටි සේක. පැන් වඩා අවසානයේ කැඳ ආදිය පිළිගෙන දන් වැළඳූ සේක. උපාසකයා ද ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳගත්තේය.

තස්මිං අන්තරෙ මහානිසභත්ථෙරො පිණ්ඩාය චරන්තො තමෙව වීථි පටිපජ්ජි. උපාසකො දිස්වා උට්ඨාය ගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘පත්තං, භන්තෙ, දෙථා’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං අදාසි. ‘‘භන්තෙ, ඉධෙව පවිසථ, සත්ථාපි ගෙහෙ නිසින්නො’’ති. න වට්ටිස්සති උපාසකාති. උපාසකො ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතස්ස පූරෙත්වා නීහරිත්වා අදාසි. තතො ථෙරං අනුගන්ත්වා නිවත්තො සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදිත්වා එවමාහ – ‘‘භන්තෙ, මහානිසභත්ථෙරො ‘සත්ථා ගෙහෙ නිසින්නො’ති වුත්තෙපි පවිසිතුං න ඉච්ඡි, අත්ථි නු ඛො එතස්ස තුම්හාකං ගුණෙහි අතිරෙකො ගුණො’’ති. බුද්ධානඤ්ච වණ්ණමච්ඡෙරං නාම නත්ථි. අථ සත්ථා එවමාහ – ‘‘උපාසක, මයං භික්ඛං ආගමයමානා ගෙහෙ නිසීදාම, සො භික්ඛු න එවං නිසීදිත්වා භික්ඛං උදික්ඛති. මයං ගාමන්තසෙනාසනෙ වසාම, සො අරඤ්ඤස්මිංයෙව වසති. මයං ඡන්නෙ වසාම, සො අබ්භොකාසම්හියෙව වසති. ඉති තස්ස අයඤ්ච අයඤ්ච ගුණො’’ති මහාසමුද්දං පූරයමානො විය කථෙසි. උපාසකො පකතියාපි ජලමානදීපො තෙලෙන ආසිත්තො විය සුට්ඨුතරං පසන්නො හුත්වා චින්තෙසි – ‘‘කිං මය්හං අඤ්ඤාය සම්පත්තියා, අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සන්තිකෙ ධුතවාදානං අග්ගභාවත්ථාය පත්ථනං කරිස්සාමී’’ති?

ඒ අතරතුර මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩිමින් ඒ වීථියට ම පිවිසියේය. උපාසකයා උන්වහන්සේව දැක නැගිට ගොස් තෙරුන් වැඳ, “ස්වාමීනි, පාත්‍රය ලබා දෙන්න” යයි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ පාත්‍රය දුන් සේක. “ස්වාමීනි, මෙහි ම ඇතුළු වන්න, ශාස්තෘන් වහන්සේ ද නිවසෙහි වැඩ සිටින සේක” යයි කීවිට, “උපාසකය, එය මට සුදුසු නැත” යයි වදාළ සේක. උපාසක තෙමේ තෙරුන්ගේ පාත්‍රය ගෙන දන්වලින් පුරවා ගෙනවුත් පූජා කළේය. ඉන්පසු තෙරුන් පසුපස මඳ දුරක් ගොස් ආපසු පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේ අසල හිඳ මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ නිවසෙහි වැඩ සිටින බව කීවත් මහා නිසභ තෙරුන් ඇතුළු වන්නට අකමැති විය. උන්වහන්සේට ඔබ වහන්සේගේ ගුණයන්ටත් වඩා වැඩි වූ ගුණයක් තිබේද?” බුදුවරුන් තුළ අන් අයගේ ගුණ වැනීමෙහි මසුරුකමක් නැත. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “උපාසකය, අපි දානය අපේක්ෂාවෙන් නිවසෙහි හිඳගනිමු, නමුත් ඒ භික්ෂුව මෙසේ හිඳගෙන දානය දෙස නොබලයි. අපි ගම ඇසුරු කළ සේනාසනවල වසමු, උන්වහන්සේ වනාන්තරයේ ම වසති. අපි වහලක් ඇති තැනක වසමු, උන්වහන්සේ එළිමහනේ ම වසති. මෙසේ උන්වහන්සේගේ මේ මේ ගුණ පවතී” යයි මහා සාගරය පුරවන්නාක් මෙන් වදාළ සේක. උපාසකයා ස්වභාවයෙන් ම දැල්වෙන පහනකට තෙල් වත් කළාක් මෙන් ඉතාමත් පැහැදී මෙසේ සිතීය: “මට වෙනත් සම්පත්වලින් ඇති පලය කුමක්ද? මතු අනාගතයේ එක් බුදු කෙනෙකුගේ සමීපයෙහි ධුතවාදීන් අතර අග්‍රත්වය ලැබීම පිණිස ප්‍රාර්ථනා කරන්නෙමි.”

සො [Pg.129] පුනපි සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා තෙනෙව නියාමෙන සත්ත දිවසානි මහාදානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස මහාභික්ඛුසඞ්ඝස්ස තිචීවරානි දත්වා සත්ථු පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා එවමාහ – ‘‘යං මෙ, භන්තෙ, සත්ත දිවසානි දානං දෙන්තස්ස මෙත්තං කායකම්මං මෙත්තං වචීකම්මං මෙත්තං මනොකම්මං පච්චුපට්ඨිතං, ඉමිනාහං න අඤ්ඤං දෙවසම්පත්තිං වා සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං වා පත්ථෙමි, ඉදං පන මෙ කම්මං අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සන්තිකෙ එතස්ස මහානිසභත්ථෙරෙන පත්තඨානන්තරං පාපුණනත්ථාය තෙරසධුතඞ්ගධරානං අග්ගභාවස්ස සච්චකාරො හොතූ’’ති. සත්ථා ‘‘මහන්තං ඨානං ඉමිනා පත්ථිතං, සමිජ්ඣිස්සති නු ඛො, නො’’ති ඔලොකෙන්තො සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ආහ – ‘‘මනාපං තෙ ඨානං පත්ථිතං, අනාගතෙ සතසහස්සකප්පාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස ත්වං තතියසාවකො මහාකස්සපත්ථෙරො නාම භවිස්සසී’’ති. තං සුත්වා උපාසකො ‘‘බුද්ධානං ද්වෙ කථා නාම නත්ථී’’ති පුනදිවසෙ පත්තබ්බං විය තං සම්පත්තිං අමඤ්ඤිත්ථ. සො යාවතායුකං නානප්පකාරං දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා නානප්පකාරං කල්‍යාණකම්මං කත්වා තත්ථ කාලං කතො සග්ගෙ නිබ්බත්ති.

ඔහු නැවතත් ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කොට ඒ ක්‍රමයෙන් ම සත් දිනක් මහා දානය දී, සත්වන දිනයේ බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා භික්ෂු සංඝයාට තුන් සිවුරු පූජා කොට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පාමුල වැතිර මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනි, සත් දිනක් දන් දෙන්නා වූ මාගේ යම් මෙත් සිතින් යුත් කායකර්මයක්, වාක්කර්මයක් හා මනෝකර්මයක් පවතී ද, මෙයින් මම වෙනත් දිව්‍ය සම්පතක් හෝ ශක්‍ර, මාර, බ්‍රහ්ම සම්පතක් ප්‍රාර්ථනා නොකරමි. මාගේ මේ පින මතු අනාගතයේ එක් බුදු කෙනෙකු සමීපයෙහි, මේ මහා නිසභ තෙරුන් ලැබූ ඒ අග්‍ර පදවිය ලබා ගැනීම පිණිසත්, තේළස ධුතාංගධාරීන් අතර අග්‍රත්වය ලැබීම පිණිසත් හේතු වේවා!” ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මොහු විසින් මහා පදවියක් ප්‍රාර්ථනා කරන ලදී, එය ඉටු වේදැයි” බලන සේක්, එය ඉටු වන බව දැක මෙසේ වදාළ සේක: “ඔබ විසින් මනාප වූ පදවියක් ප්‍රාර්ථනා කරන ලදී. අනාගතයෙහි කල්ප ලක්ෂයක ඇවෑමෙන් ගෝතම නම් බුදුන් වහන්සේ පහළ වන සේක. ඔබ උන්වහන්සේගේ තෙවන ශ්‍රාවකයා වූ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වනු ඇත.” එය ඇසූ උපාසකයා “බුදුවරුන්ගේ වචනයෙහි වෙනසක් නැත” යයි අදහාගෙන, පසුදින ම එම සම්පත්තිය ලබන්නාක් මෙන් එය සිතින් වැළඳගත්තේය. ඔහු දිවි ඇති තෙක් නොයෙක් ආකාරයෙන් දන් දී, සිල් රැක, නොයෙක් ආකාරයේ කුසල් කොට කළුරිය කර දෙව්ලොව උපන්නේය.

තතො පට්ඨාය දෙවමනුස්සෙසු සම්පත්තිං අනුභවන්තො ඉතො එකනවුතිකප්පෙ විපස්සිසම්මාසම්බුද්ධෙ බන්ධුමතිං නිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ දෙවලොකා චවිත්වා අඤ්ඤතරස්මිං පරිජිණ්ණෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්මිඤ්ච කාලෙ විපස්සී භගවා සත්තමෙ සත්තමෙ සංවච්ඡරෙ ධම්මං කථෙති, මහන්තං කොලාහලං අහොසි. සකලජම්බුදීපෙ දෙවතා ‘‘සත්ථා ධම්මං කථෙස්සතී’’ති ආරොචෙන්ති. බ්‍රාහ්මණො තං සාසනං අස්සොසි. තස්ස ච නිවාසනසාටකො එකොව හොති, තථා බ්‍රාහ්මණියා. පාරුපනං පන ද්වින්නම්පි එකමෙව. සකලනගරෙ එකසාටකබ්‍රාහ්මණොති පඤ්ඤායති. බ්‍රාහ්මණානං කෙනචිදෙව කිච්චෙන සන්නිපාතෙ සති බ්‍රාහ්මණිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා සයං ගච්ඡති. බ්‍රාහ්මණීනං සන්නිපාතෙ සති සයං ගෙහෙ තිට්ඨති, බ්‍රාහ්මණී තං වත්ථං පාරුපිත්වා ගච්ඡති. තස්මිං පන දිවසෙ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණිං ආහ – ‘‘භොති, කිං රත්තිං ධම්මස්සවනං සුණිස්සසි, දිවා’’ති. ‘‘මයං මාතුගාමජාතිකා නාම රත්තිං සොතුං න සක්කොම, දිවා සොස්සාමී’’ති බ්‍රාහ්මණං ගෙහෙ ඨපෙත්වා තං වත්ථං පාරුපිත්වා උපාසිකාහි සද්ධිං දිවා ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා [Pg.130] එකමන්තෙ නිසින්නා ධම්මං සුත්වා උපාසිකාහියෙව සද්ධිං ආගමාසි. අථ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා තං වත්ථං පාරුපිත්වා විහාරං ගතො.

එතැන් පටන් දෙවි මිනිසුන් අතර සැප සම්පත් අනුභව කරමින්, මෙයින් එක් අනූ කල්පයකට පෙර විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ බන්දුමතී නුවර ඇසුරු කොට ඛේම නම් මුව වනයෙහි වැඩවසන කාලයේදී, ඔහු දෙව්ලොවින් චුතව එක්තරා දිළිඳු බමුණු පවුලක උපත ලැබීය. එම කාලයේදී විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෑම සත් වසරකට වරක්ම ධර්මය දේශනා කරන අතර, එකල්හි මහත් වූ කෝලාහලයක් (උද්යෝගයක්) ඇති විය. මුළු දඹදිව පුරා දෙවිවරු “ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන සේක” යැයි ප්‍රකාශ කළහ. බ්‍රාහ්මණයා හටද එම පුවත ඇසෙන්නට ලැබුණි. ඔහුට හැඳීමට තිබුණේ එකම වස්ත්‍රයකි. ඔහුගේ බැමිණියටද එසේමය. දෙදෙනාටම පොරවා ගැනීමට තිබුණේ එකම උතුරු සළුවකි. මුළු නගරයෙහිම ඔහු ‘ඒකසාටක බ්‍රාහ්මණ’ (එක් සළුවක් ඇති බමුණා) යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. බමුණන්ට සහභාගී වීමට සිදුවන යම් කිසි රැස්වීමක් ඇති විට, ඔහු බැමිණිය නිවසේ නතර කොට තමා එම සළුව පොරවාගෙන යයි. බැමිණියන්ට සහභාගී වීමට සිදුවන රැස්වීමක් ඇති විට, බමුණා නිවසේ නැවතී සිටින අතර බැමිණිය එම වස්ත්‍රය පොරවාගෙන යයි. එහෙත් ධර්මය දේශනා කරන එම දිනයෙහි බ්‍රාහ්මණයා බැමිණියගෙන් මෙසේ ඇසීය: “පින්වතිය, ඔබ රාත්‍රී කාලයේ ධර්ම ශ්‍රවණය කරනවාද, නැතහොත් දවල් කාලයේද?” එවිට ඇය, “අපි ස්ත්‍රීන් බැවින් රාත්‍රියේ යාමට නොහැකිය, මම දහවල් කාලයේ ධර්මය අසන්නෙමි” යැයි පවසා බමුණා නිවසේ නතර කර, එම වස්ත්‍රය පොරවාගෙන උපාසිකාවන් සමඟ දහවල් කාලයේ ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසක හිඳ ධර්මය අසා, නැවත එම උපාසිකාවන් සමඟම ආපසු පැමිණියාය. ඉන්පසු බ්‍රාහ්මණයා බැමිණිය නිවසේ නතර කර, එම වස්ත්‍රය පොරවාගෙන විහාරයට ගියේය.

තස්මිඤ්ච සමයෙ සත්ථා පරිසමජ්ඣෙ අලඞ්කතධම්මාසනෙ නිසින්නො චිත්තබීජනිං ආදාය ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය සිනෙරුං මත්ථං කත්වා සාගරං නිම්මථෙන්තො විය ධම්මකථං කථෙසි. බ්‍රාහ්මණස්ස පරිසන්තෙ නිසින්නස්ස ධම්මං සුණන්තස්ස පඨමයාමස්මිංයෙව සකලසරීරං පූරයමානා පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජි. සො පාරුතවත්ථං සඞ්ඝරිත්වා ‘‘දසබලස්ස දස්සාමී’’ති චින්තෙසි. අත්ථස්ස ආදීනවසහස්සං දස්සයමානං මච්ඡෙරං උප්පජ්ජි. සො ‘‘බ්‍රාහ්මණියා ච මය්හඤ්ච එකමෙව වත්ථං, අඤ්ඤං කිඤ්චි පාරුපනං නත්ථි, අපාරුපිත්වා ච නාම බහි චරිතුං න සක්කා’’ති සබ්බථාපි අදාතුකාමො අහොසි. අථස්ස නික්ඛන්තෙ පඨමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙපි තථෙව පීති උප්පජ්ජි. සො තථෙව චින්තෙත්වා තථෙව අදාතුකාමො අහොසි. අථස්ස මජ්ඣිමයාමෙ නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමයාමෙපි තථෙව පීති උප්පජ්ජි. සො ‘‘තරණං වා හොතු මරණං වා, පච්ඡාපි ජානිස්සාමී’’ති වත්ථං සඞ්ඝරිත්වා සත්ථු පාදමූලෙ ඨපෙසි. තතො වාමහත්ථං ආභුජිත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන තික්ඛත්තුං අප්ඵොටෙත්වා ‘‘ජිතං මෙ, ජිතං මෙ’’ති තයො වාරෙ නදි.

එම අවස්ථාවේදී ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිස මැද අලංකාර ධර්මාසනයක වැඩහිඳිමින්, විසිතුරු වටාපතක් අතැතිව, අහස් ගඟ පොළොවට බස්සන්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වතය රිකිල්ලක් කොට මහා සාගරය කළඹන්නාක් මෙන් ද ධර්ම දේශනා කළ සේක. පිරිස කෙළවර හිඳ ධර්මය අසමින් සිටි බ්‍රාහ්මණයාට ප්‍රථම යාමයෙහිම මුළු ශරීරයම පුරා පැතිර යන පස්වනක් ප්‍රීතිය ඇති විය. ඔහු තමා පොරවා සිටි වස්ත්‍රය නමා, “මෙය දසබලයන් වහන්සේට පූජා කරමි” යි සිතීය. එවිටම දහසක් ආදීනව පෙන්වමින් ඔහු තුළ මසුරුකම උපන්නේය. “බැමිණියටත් මටත් ඇත්තේ මේ එකම වස්ත්‍රයයි, වෙනත් පොරවා ගැනීමට සළුවක් නැත, මෙය නොමැතිව පිටත ඇවිදීමට නොහැකිය” යැයි සිතා සියලු ආකාරයෙන්ම දානය දීමට අකමැති විය. ඉන්පසු ප්‍රථම යාමය ගෙවී මධ්‍යම යාමයෙහි ද ඔහුට පෙර පරිදිම ප්‍රීතිය උපන්නේය. ඔහු පෙර පරිදිම සිතා දීම ගැන අකමැති විය. ඉන්පසු මධ්‍යම යාමය ගෙවී පශ්චිම යාමයෙහි ද ඔහුට පෙර පරිදිම ප්‍රීතිය උපන්නේය. ඔහු “ජයග්‍රහණය හෝ වේවා, මරණය හෝ වේවා, පසුව සිදුවන දෙයක් බලාගන්නෙමි” යි සිතා වස්ත්‍රය නමා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි තැබීය. ඉන්පසු වම් අත ඔසවා දකුණු අතින් තුන් වරක් අත් පොළොසන් දී “මම දිනුවෙමි, මම දිනුවෙමි!” යැයි තුන් වරක් හඬ නැඟීය.

තස්මිඤ්ච සමයෙ බන්ධුමරාජා ධම්මාසනස්ස පච්ඡතො අන්තොසාණියං නිසින්නො ධම්මං සුණාති. රඤ්ඤො ච නාම ‘‘ජිතං මෙ’’ති සද්දො අමනාපො හොති. සො පුරිසං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ එතං පුච්ඡ කිං වදසී’’ති. සො තෙන ගන්ත්වා පුච්ඡිතො ආහ – ‘‘අවසෙසා හත්ථියානාදීනි ආරුය්හ අසිචම්මාදීනි ගහෙත්වා පරසෙනං ජිනන්ති, න තං ජිතං අච්ඡරියං, අහං පන පච්ඡතො ආගච්ඡන්තස්ස දුට්ඨගොණස්ස මුග්ගරෙන සීසං භින්දිත්වා තං පලාපෙන්තො විය මච්ඡෙරචිත්තං මද්දිත්වා පාරුතවත්ථං දසබලස්ස අදාසිං, තං මෙ මච්ඡරියං ජිත’’න්ති ආහ. සො පුරිසො ආගන්ත්වා තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ආහ – ‘‘අම්හෙ භණෙ දසබලස්ස අනුරූපං න ජානිම්හ, බ්‍රාහ්මණො ජානී’’ති වත්ථයුගං පෙසෙසි. තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අයං මය්හං තුණ්හී නිසින්නස්ස පඨමං කිඤ්චි අදත්වා සත්ථු ගුණෙ කථෙන්තස්ස [Pg.131] අදාසි, සත්ථු ගුණෙ පටිච්ච උප්පන්නෙන මය්හං කො අත්ථො’’ති? තම්පි වත්ථයුගං දසබලස්සෙව අදාසි. රාජාපි ‘‘කිං බ්‍රාහ්මණෙන කත’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘තම්පි තෙන වත්ථයුගං තථාගතස්සෙව දින්න’’න්ති සුත්වා අඤ්ඤානිපි ද්වෙ වත්ථයුගානි පෙසෙසි. සො තානිපි අදාසි. රාජා අඤ්ඤානිපි චත්තාරීති එවං යාව ද්වත්තිංසවත්ථයුගානි පෙසෙසි. අථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘ඉදං වඩ්ඪෙත්වා ගහණං විය හොතී’’ති අත්තනො අත්ථාය එකං, බ්‍රාහ්මණියා එකන්ති ද්වෙ වත්ථයුගානි ගහෙත්වා තිංස යුගානි තථාගතස්සෙව අදාසි. තතො පට්ඨාය චස්ස සත්ථු විස්සාසිකො ජාතො.

එම අවස්ථාවේ බන්දුම රජතුමා ධර්මාසනයට පිටුපසින් තිරය ඇතුළත හිඳ ධර්මය අසමින් සිටියේය. රජවරු සාමාන්‍යයෙන් “මම දිනුවෙමි” යන හඬට අකමැති වෙති. එබැවින් රජු සේවකයෙකු යවා, “ගොස් ඔහුගෙන් විමසන්න, කුමක් දිනුවා යැයි පවසන්නේද කියා” යි නියම කළේය. සේවකයා ගොස් විමසූ විට බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ පැවසීය: “අන් අය ඇතන් අසුන් පිට නැඟී, කඩු පළිහ අතැතිව සතුරු සේනාවන් දිනති, එය පුදුමයක් නොවේ. මම වනාහි පසුපසින් එන දඩබ්බර ගොනෙකුගේ හිස මුගුරකින් පලා පලවා හරින්නාක් මෙන්, මසුරු සිත මැඩපවත්වා මා පොරවා සිටි එකම වස්ත්‍රය දසබලයන් වහන්සේට පූජා කළෙමි. මා ඒ මසුරුකම දිනුවෙමි.” එම සේවකයා නැවත පැමිණ ඒ පුවත රජුට සැළ කළේය. රජු “එම්බා පුරුෂය, අපි දසබලයන් වහන්සේට සුදුසු දේ හඳුනා නොගත්තෙමු, බමුණා එය හඳුනාගත්තේය” යැයි පවසා පිළි යුගළක් යැවීය. එය දැක බමුණා මෙසේ සිතීය: “මේ රජතුමා මා නිහඬව සිටින විට කිසිවක් නොදී, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන විට මෙය ලබා දුන්නේය. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ නිසා ලැබුණු මේ පිළි යුගළෙන් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?” ඔහු එම පිළි යුගළ ද දසබලයන් වහන්සේටම පූජා කළේය. රජු ද “බමුණා කුමක් කළේ දැයි” විමසා, “ඔහු එම පිළි යුගළ ද තථාගතයන් වහන්සේටම පූජා කළ බව” අසා තවත් පිළි යුගළ දෙකක් යැවීය. ඔහු ඒවා ද පූජා කළේය. රජු පිළි හතරක්, අටක් වශයෙන් පිළි යුගළ තිස් දෙකක් දක්වා යැවීය. එවිට බ්‍රාහ්මණයා “මෙය දිගින් දිගටම වැඩි කරමින් ලබා ගැනීමක් වැනිය” යැයි සිතා තමාගේ ප්‍රයෝජනයට එකක් ද, බැමිණිය සඳහා එකක් ද වශයෙන් පිළි යුගළ දෙකක් ගෙන, ඉතිරි යුගළ තිහම තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළේය. එතැන් පටන් ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් විශ්වාසවන්තයෙකු (සැදැහැවතෙකු) බවට පත් විය.

අථ නං රාජා එකදිවසං සීතසමයෙ සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තං දිස්වා සතසහස්සග්ඝනකං අත්තනො පාරුතරත්තකම්බලං දත්වා ආහ – ‘‘ඉතො පත්ථාය ඉමං පාරුපිත්වා ධම්මං සුණාහී’’ති. සො ‘‘කිං මෙ ඉමිනා කම්බලෙන ඉමස්මිං පූතිකායෙ උපනීතෙනා’’ති චින්තෙත්වා අන්තොගන්ධකුටියං තථාගතස්ස මඤ්චස්ස උපරි විතානං කත්වා අගමාසි. අථෙකදිවසං රාජා පාතොව විහාරං ගන්ත්වා අන්තොගන්ධකුටියං සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො කම්බලෙ පටිහඤ්ඤන්ති, කම්බලො අතිවිය විරොචති. රාජා ඔලොකෙන්තො සඤ්ජානිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං එස කම්බලො, අම්හෙහි එකසාටකබ්‍රාහ්මණස්ස දින්නො’’ති. තුම්හෙහි, මහාරාජ, බ්‍රාහ්මණො පූජිතො, බ්‍රාහ්මණෙන මයං පූජිතාති. රාජා ‘‘බ්‍රාහ්මණො යුත්තං අඤ්ඤාසි, න මය’’න්ති පසීදිත්වා යං මනුස්සානං උපකාරභූතං, තං සබ්බං අට්ඨට්ඨකං කත්වා සබ්බඅට්ඨකං නාම දානං දත්වා පුරොහිතට්ඨානෙ ඨපෙසි. සොපි ‘‘අට්ඨට්ඨකං නාම චතුසට්ඨි හොතී’’ති චතුසට්ඨි සලාකාභත්තානි උපනිබන්ධාපෙත්වා යාවජීවං දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා තතො චුතො සග්ගෙ නිබ්බත්ති.

ඉන්පසු එක් දිනක සීතල කාලයෙහි රජතුමා ශාස්තෘන් වහන්සේ අසල ධර්මය අසමින් සිටින ඔහු දැක, ලක්ෂයක් වටිනා තමා පොරවන රතු කම්බිලිය ඔහුට දී, “අද පටන් මෙය පොරවාගෙන ධර්මය අසන්න” යැයි පැවසීය. බ්‍රාහ්මණයා “මේ කුණු කය මත මෙවැනි වටිනා කම්බිලියක් දැමීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?” යැයි සිතා ගඳකිළිය තුළ තථාගතයන් වහන්සේගේ යහනට ඉහළින් වියනක් කොට සවිකළේය. දිනක් රජතුමා උදෑසනම විහාරයට ගොස් ගඳකිළිය තුළ ශාස්තෘන් වහන්සේ අසල අසුන් ගත්තේය. එම මොහොතේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් එම රතු කම්බිලිය මත වැදී එය ඉතාමත් දීප්තිමත්ව බැබළුණි. රජතුමා එය දෙස බලා හඳුනාගෙන, “ස්වාමීනි, මේ අපේ කම්බිලියයි, අපි මෙය ඒකසාටක බ්‍රාහ්මණයාට දුන්නෙමු” යි පැවසීය. “මහරජ, ඔබ බමුණාට පූජා කළා, බමුණා මට පූජා කළා” යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. රජු “බ්‍රාහ්මණයා සුදුසු දේ දැන සිටියේය, අපි එසේ නොදත්තෙමු” යි පැහැදී, මිනිසුන්ට ප්‍රයෝජනවත් වන සෑම දෙයකින්ම අට බැගින් ගෙන ‘සබ්බට්ඨක’ නම් මහා දානය දී ඔහුව පුරෝහිත තනතුරෙහි පිහිටුවීය. එම බ්‍රාහ්මණයා ද ‘සබ්බට්ඨක’ යනු හැට හතරක් යැයි සලකා හැට හතරක් වූ සලාක බත් පූජා පවත්වා, දිවි ඇති තෙක් දානමානාදී පින්කම් කොට සිල් රැක, මරණින් පසු ස්වර්ගයෙහි උපත ලැබීය.

පුන තතො චුතො ඉමස්මිං කප්පෙ කොණාගමනස්ස ච භගවතො කස්සපදසබලස්ස චාති ද්වින්නං බුද්ධානං අන්තරෙ බාරාණසියං කුටුම්බියඝරෙ නිබ්බත්තො. සො වුද්ධිමන්වාය ඝරාවාසං වසන්තො එකදිවසං අරඤ්ඤෙ ජඞ්ඝවිහාරං චරති, තස්මිං ච සමයෙ පච්චෙකබුද්ධො නදීතීරෙ චීවරකම්මං කරොන්තො අනුවාතෙ අප්පහොන්තෙ සඞ්ඝරිත්වා ඨපෙතුං ආරද්ධො. සො දිස්වා ‘‘කස්මා, භන්තෙ, සඞ්ඝරිත්වා ඨපෙථා’’ති ආහ. අනුවාතො නප්පහොතීති[Pg.132]. ‘‘ඉමිනා, භන්තෙ, කරොථා’’ති සාටකං දත්වා ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ කෙනචි පරිහානි මා හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි.

නැවතත් එම දිව්‍ය ලෝකයෙන් චුතව, මෙම භද්‍ර කල්පයෙහිම කෝණාගමන සහ කාශ්‍යප දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනම අතර කාලයෙහි බරණැස් නුවර කෙළඹි පුත්‍රයෙකු වී උපන්නේය. ඔහු වැඩුණු වියට පත්ව ගිහිගෙයි වසන්නේ, එක් දිනක වනයේ ඇවිදිමින් සක්මන් කළේය. එම අවස්ථාවෙහිදී එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් නදී තීරයක සිවුරු මසමින් සිටියදී, වාටිය සඳහා රෙදි මදි වූ බැවින් එය නවා තැබීමට සැරසුණහ. ඔහු එය දැක, "ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින් (සිවුර) නවා තබන්නේද?" යි ඇසීය. "වාටියට රෙදි මදි" යැයි වදාළ කල්හි, "ස්වාමීනි, මෙයින් (වාටිය) කරනු මැනව" යි පවසා තමා ඇඳ සිටි සළු රෙද්ද පූජා කර, "මා උපදින උපදින සෑම තැනකදීම මට කිසිදු අඩුවක් නොවේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කළේය.

අථ ඝරෙපිස්ස භගිනියා සද්ධිං භරියාය කලහං කරොන්තියා පච්චෙකබුද්ධො පිණ්ඩාය පාවිසි. අථස්ස භගිනී පච්චෙකබුද්ධස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා තස්ස භරියං සන්ධාය, ‘‘එවරූපං බාලං යොජනසතෙන පරිවජ්ජෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. සා ගෙහද්වාරෙ ඨිතා සුත්වා ‘‘ඉමාය දින්නං භත්තං මා එස භුඤ්ජතූ’’ති පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලස්ස පූරෙත්වා අදාසි. ඉතරා දිස්වා ‘‘බාලෙ මං තාව අක්කොස වා පහර වා, එවරූපස්ස පන ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පූරිතපාරමිස්ස පත්තතො භත්තං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලං දාතුං න යුත්ත’’න්ති ආහ. අථස්ස භරියාය පටිසඞ්ඛානං උප්පජ්ජි. සා ‘‘තිට්ඨථ, භන්තෙ’’ති කලලං ඡඩ්ඩෙත්වා පත්තං ධොවිත්වා ගන්ධචුණ්ණෙන උබ්බට්ටෙත්වා චතුමධුරස්ස පූරෙත්වා උපරි ආසිත්තෙන පදුමගබ්භවණ්ණෙන සප්පිනා විජ්ජොතමානං පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා ‘‘යථා අයං පිණ්ඩපාතො ඔභාසජාතො, එවං ඔභාසජාතං මෙ සරීරං හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. පච්චෙකබුද්ධො අනුමොදිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දි. තෙපි ද්වෙ ජායම්පතිකා යාවතායුකං කුසලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා පුන තතො චවිත්වා උපාසකො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ බාරාණසියං අසීතිකොටිවිභවස්ස සෙට්ඨිනො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, ඉතරාපි තාදිසස්සෙව සෙට්ඨිනො ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති.

එකල එම නිවසෙහිද ඔහුගේ සොහොයුරිය සහ බිරිඳ අතර කලහයක් සිදුවන අවස්ථාවක, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කළ සේක. එවිට ඔහුගේ සොහොයුරිය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පිණ්ඩපාතය පූජා කර, ඔහුගේ බිරිඳ අරමුණු කරමින්, "මෙවැනි අඥාන ස්ත්‍රියකගෙන් මම යොදුන් සියයක් ඈතින් වෙසෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. නිවසේ මිදුලේ සිටි ඇය (බිරිඳ) මෙය අසා, "මෑ දුන් බත මොහු (පසේබුදුන්) වළඳන්නේ නැති වේවා" යි සිතා, පාත්‍රය ගෙන එහි තිබූ පිණ්ඩපාතය ඉවත් කර, මඩවලින් පුරවා පූජා කළාය. අනෙක් තැනැත්තිය (සොහොයුරිය) මෙය දැක, "අඥාන තැනැත්තිය, මට බැණ වැදුණත් පහර දුන්නත් කම් නැත. එහෙත් මෙවන් වූ අසංඛ්‍ය කල්ප දෙකක් පාරමී පිරූ උතුමෙකුගේ පාත්‍රයෙන් බත විසි කර මඩ පූජා කිරීම නුසුදුසුය" යි කීවාය. එවිට එම බිරිඳට පසුතැවිල්ලක් ඇති විය. ඇය "ස්වාමීනි, මොහොතක් රැඳී සිටිනු මැනව" යි පවසා මඩ ඉවත් කර පාත්‍රය සෝදා, සුවඳ කුඩුවලින් පිරිමැද, චතුමධුරයෙන් පුරවා, මතුපිටින් වත්කළ පියුම් ගැබක පැහැය ඇති ගිතෙල්වලින් බබළන ඒ පිණ්ඩපාතය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතෙහි තබා, "මෙම පිණ්ඩපාතය යම් සේ බබළන්නේද, එසේම මාගේ ශරීරයද දීප්තිමත් වේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ අනුමෝදනාව සිදුකොට අහසට පැන නැඟී වැඩි සේක. ඒ අඹුසැමි යුවළද දිවි හිමියෙන් පින්කම් කොට දෙව්ලොව ඉපදී, නැවත එතැනින් චුතව, කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බරණැස් නුවර අසූ කෝටියක් ධනය ඇති සිටු පවුලක පුත්‍රයෙකු වී උපන්නේය. අනෙක් තැනැත්තියද (බිරිඳද) එබඳුම සිටු පවුලක දියණියක වී උපන්නාය.

තස්ස වුද්ධිප්පත්තස්ස තමෙව සෙට්ඨිධීතරං ආනයිංසු. තස්සා පුබ්බෙ අදින්නවිපාකස්ස තස්ස කම්මස්ස ආනුභාවෙන පතිකූලං පවිට්ඨමත්තාය උම්මාරබ්භන්තරෙ සකලසරීරං උග්ඝාටිතවච්චකුටි විය දුග්ගන්ධං ජාතං. සෙට්ඨිකුමාරො ‘‘කස්සායං ගන්ධො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සෙට්ඨිකඤ්ඤායා’’ති සුත්වා ‘‘නීහරථා’’ති ආභතනියාමෙනෙව කුලඝරං පෙසෙසි. සා එතෙනෙව නීහාරෙන සත්තසු ඨානෙසු පටිනිවත්තිතා.

ඔහු වැඩුණු වියට පත් වූ කල, එම සිටු දියණියවම ඔහුට (බිරිඳ ලෙස) කැඳවාගෙන ආහ. ඈ විසින් පෙර කරන ලද, විපාක නොදුන් එම අකුසල කර්මයෙහි ආනුභාවයෙන්, ඇය සැමියාගේ නිවසට ඇතුළු වනවාත් සමඟම, එළිපත්ත ඇතුළතදීම ඇයගේ මුළු ශරීරයම විවෘත කළ වැසිකිළියක් මෙන් දුර්ගන්ධවත් විය. සිටු කුමාරයා "මේ කාගේ ගන්ධයක්ද?" යි විමසා, "සිටු දියණියගේ" යැයි අසා, "ඈ ඉවත් කරනු" යි කියා ගෙනා ආකාරයෙන්ම ඇයව ඇගේ මහගෙදරට පිටත් කළේය. ඇය මෙලෙසින්ම ස්ථාන හතකින් ආපසු හරවා එවනු ලැබුවාය.

තෙන ච සමයෙන කස්සපදසබලො පරිනිබ්බායි, තස්ස ඝනකොට්ටිමාහි සතසහස්සග්ඝනිකාහි රත්තසුවණ්ණඉට්ඨකාහි යොජනුබ්බෙධං චෙතියං ආරභිංසු. තස්මිං චෙතියෙ කරියමානෙ සා සෙට්ඨිධීතා චින්තෙසි – ‘‘අහං සත්තසු ඨානෙසු පටිනිවත්තිතා, කිං මෙ ජීවිතෙනා’’ති අත්තනො [Pg.133] සරීරාභරණභණ්ඩකං භඤ්ජාපෙත්වා සුවණ්ණඉට්ඨකං කාරෙසි රතනායතං විදත්ථිවිත්ථින්නං චතුරඞ්ගුලුබ්බෙධං. තතො හරිතාලමනොසිලාපිණ්ඩං ගහෙත්වා අට්ඨ උප්පලහත්ථකෙ ආදාය චෙතියකරණට්ඨානං ගතා. තස්මිඤ්ච ඛණෙ එකා ඉට්ඨකාපන්ති පරික්ඛිපිත්වා ආගච්ඡමානා ඝටනිට්ඨකාය ඌනා හොති. සෙට්ඨිධීතා වඩ්ඪකිං ආහ – ‘‘ඉමං ඉට්ඨකං එත්ථ ඨපෙථා’’ති. අම්ම, භද්දකෙ කාලෙ ආගතාසි, සයමෙව ඨපෙහීති. සා ආරුය්හ තෙලෙන හරිතාලමනොසිලං යොජෙත්වා තෙන බන්ධනෙන ඉට්ඨකං පතිට්ඨපෙත්වා උපරි අට්ඨහි උප්පලහත්ථකෙහි පූජං කත්වා වන්දිත්වා ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ කායතො චන්දනගන්ධො වායතු, මුඛතො උප්පලගන්ධො’’ති පත්ථනං කත්වා චෙතියං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා අගමාසි.

ඒ සමයෙහි කාශ්‍යප දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක. උන්වහන්සේ වෙනුවෙන් ඝන අංග සම්පූර්ණ වූ, ලක්ෂයක් වටිනා රන්වන් ගඩොල්වලින් යොදුනක් උසැති චෛත්‍යයක් තැනීමට ආරම්භ කළහ. එම චෛත්‍යය කරවන කල්හි ඒ සිටු දියණිය මෙසේ සිතුවාය: "මම ස්ථාන හතකින්ම ආපසු හරවා එවන ලද්දෙමි. මට මේ ජීවිතයෙන් ඇති පලය කුමක්ද?" ඇය තම ශරීරයෙහි වූ රන් ආභරණ උණු කරවා, රියනක් දිග, වියතක් පළල සහ සතර අඟලක් උසැති රන් ගඩොලක් කරවූවාය. පසුව ඇය හිරියල් සහ මනෝසීල මිශ්‍ර ගුළියක්ද, නිල් පියුම් මිටි අටක්ද ගෙන චෛත්‍යය තනන ස්ථානයට ගියාය. එම මොහොතෙහි එක් ගඩොල් පේළියක් සම්පූර්ණ කරගෙන එද්දී, සන්ධි කිරීම සඳහා එක් ගඩොලක් මදි වී තිබුණි. සිටු දියණිය වඩුවාට පවසා සිටියේ, "මේ ගඩොල මෙතැන තබන්න" යනුවෙනි. "මෑණියනි, ඔබ පැමිණියේ ඉතා සුදුසු වේලාවකය, ඔබම මෙය තබන්න" යයි ඔහු කීවේය. ඇය එහි නැඟ, තෙල් හා හිරියල් මනෝසීල මිශ්‍ර කර එම බන්ධනයෙන් ගඩොල තැන්පත් කොට, මතුපිට නිල් පියුම් මිටි අටෙන් පූජා පවත්වා වැඳ, "මා උපදින උපදින සෑම තැනකදීම මාගේ ශරීරයෙන් සඳුන් සුවඳද, මුඛයෙන් මහනෙල් මල් සුවඳද විහිදේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කර චෛත්‍යය වැඳ, පැදකුණු කොට නික්ම ගියාය.

අථ තස්මිංයෙව ඛණෙ යස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස පඨමං ගෙහං නීතා, තස්ස තං ආරබ්භ සති උදපාදි. නගරෙපි නක්ඛත්තං සඞ්ඝුට්ඨං හොති. සො උපට්ඨාකෙ ආහ – ‘‘තදා ඉධ ආනීතා සෙට්ඨිධීතා අත්ථි, කහං සා’’ති? කුලගෙහෙ සාමීති. ආනෙථ නං, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමාති. තෙ ගන්ත්වා තං වන්දිත්වා ඨිතා ‘‘කිං, තාතා, ආගතත්ථා’’ති තාය පුට්ඨා තං පවත්තිං ආචික්ඛිංසු. තාතා, මයා ආභරණභණ්ඩෙන චෙතියං පූජිතං, ආභරණං මෙ නත්ථීති. තෙ ගන්ත්වා සෙට්ඨිපුත්තස්ස ආරොචෙසුං. ආනෙථ නං, පිළන්ධනං ලභිස්සාමාති. තෙ ආනයිංසු. තස්සා සහ ඝරප්පවෙසනෙන සකලගෙහං චන්දනගන්ධඤ්චෙව නීලුප්පලගන්ධඤ්ච වායි.

එවිට එම මොහොතේම, ඇයව පළමුවෙන් යම් සිටු පුත්‍රයෙකුගේ නිවසට කැඳවාගෙන ගියේද, ඔහුට ඇය පිළිබඳ සිහිවීමක් ඇති විය. නගරයෙහි නැකත් උත්සවයක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර තිබුණි. ඔහු සේවකයන්ගෙන් මෙසේ ඇසීය: "එදා මෙහි කැඳවාගෙන ආ සිටු දියණියක් සිටියාය, ඇය කොහේද?" "ස්වාමීනි, ඇය ඇගේ මහගෙදර වසන්නීය" යි කී කල්හි, "ඇය කැඳවාගෙන එන්න, අපි නැකත් උත්සවය සමරමු" යි කීවේය. ඔවුහු ගොස් ඇයට වැඳ සිටියහ. "මිතුරනි, මොබලා කුමට පැමිණියහුද?" යි ඇය ඇසූ කල ඔවුහු ඒ පුවත පැවසූහ. "මිතුරනි, මම මාගේ ආභරණ සියල්ලෙන් චෛත්‍යය පූජා කළෙමි, මා සතු ආභරණයක් නැත" යි ඇය කීවාය. ඔවුහු ගොස් සිටු පුත්‍රයාට ඒ බව දැන්වූහ. "ඇය කැඳවාගෙන එන්න, අපට පැළඳීමට ආභරණ සොයාගත හැක" යි ඔහු කීවේය. ඔවුහු ඇයව කැඳවාගෙන ආහ. ඇය ගෙට ඇතුළු වනවාත් සමඟම මුළු නිවස පුරා සඳුන් සුවඳ හා නිල් මහනෙල් මල් සුවඳ විහිදී ගියේය.

සෙට්ඨිපුත්තො තං පුච්ඡි ‘‘පඨමං තව සරීරතො දුග්ගන්ධො වායි, ඉදානි පන තෙ සරීරතො චන්දනගන්ධො, මුඛතො උප්පලගන්ධො වායති, කිං එත’’න්ති? සා ආදිතො පට්ඨාය අත්තනා කතකම්මං ආරොචෙසි. සෙට්ඨිපුත්තො ‘‘නිය්‍යානිකං වත බුද්ධසාසන’’න්ති පසීදිත්වා යොජනිකං සුවණ්ණචෙතියං කම්බලකඤ්චුකෙන පරික්ඛිපිත්වා තත්ථ තත්ථ රථචක්කප්පමාණෙහි සුවණ්ණපදුමෙහි අලඞ්කරි. තෙසං ද්වාදසහත්ථා ඔලම්බකා හොන්ති. සො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිතො යොජනමත්තෙ ඨානෙ අඤ්ඤතරස්මිං අමච්චකුලෙ නිබ්බත්ති. සෙට්ඨිකඤ්ඤාපි දෙවලොකතො චවිත්වා රාජකුලෙ ජෙට්ඨධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති.

සිටු පුත්‍රයා ඇගෙන් මෙසේ ඇසීය: "පළමුව ඔබගේ ශරීරයෙන් දුර්ගන්ධයක් විහිදුණි, නමුත් දැන් ඔබගේ ශරීරයෙන් සඳුන් සුවඳද, මුඛයෙන් මහනෙල් සුවඳද විහිදෙයි. මේ කුමක්ද?" ඇය මුල සිටම තමා කළ පින්කම පිළිබඳව පැවසුවාය. සිටු පුත්‍රයා "බුද්ධ ශාසනය සැබවින්ම සංසාරයෙන් එතෙර කරවන්නකි" යි පැහැදී, යොදුනක් උසැති රන් චෛත්‍යය කම්බිලි වැස්මකින් වටකොට, එහි තැනින් තැන රියසක පමණ වූ රන් පියුම්වලින් අලංකාර කළේය. ඒවායේ රන් පියුම් මිටි දොළොස් රියනක් දිගට පහළට එල්ලෙමින් තිබුණි. ඔහු එහි දිවි ඇති තෙක් සිට දෙව්ලොව ඉපදී, එතැනින් චුතව බරණැස් නුවර සිට යොදුනක් පමණ දුරින් වූ එක්තරා ඇමති පවුලක උපන්නේය. සිටු දියණියද දෙව්ලොවින් චුතව රජ පවුලක වැඩිමහල් දියණිය වී උපන්නාය.

තෙසු [Pg.134] වයපත්තෙසු කුමාරස්ස වසනගාමෙ නක්ඛත්තං සඞ්ඝුට්ඨං. සො මාතරං ආහ – ‘‘සාටකං මෙ, අම්ම, දෙහි, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති. සා ධොතවත්ථං නීහරිත්වා අදාසි. අම්ම, ථූලං ඉදං, අඤ්ඤං දෙහීති. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අථ නං මාතා ආහ – ‘‘තාත, යාදිසෙ ගෙහෙ මයං ජාතා, නත්ථි නො ඉතො සුඛුමතරස්ස පටිලාභාය පුඤ්ඤ’’න්ති. තෙන හි ලභනට්ඨානං ගච්ඡාමි, අම්මාති. පුත්ත අහං අජ්ජෙව තුය්හං බාරාණසිනගරෙ රජ්ජපටිලාභං ඉච්ඡාමීති. සො මාතරං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘ගච්ඡාමි, අම්මා’’ති. ගච්ඡ, තාතාති. එවං කිරස්සා චිත්තං අහොසි – ‘‘කහං ගමිස්සති, ඉධ වා එත්ථ වා ගෙහෙ නිසීදිස්සතී’’ති? සො පන පුඤ්ඤනියාමෙන නික්ඛමිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා උය්‍යානෙ මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිපජ්ජි. සො ච බාරාණසිරඤ්ඤො කාලකතස්ස සත්තමො දිවසො හොති.

ඔවුන් වැඩිවියට පත් වූ කල්හි, එම ඇමති පුත්‍රයා ජීවත් වූ ගමෙහි නැකත් උත්සවයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. හෙතෙම මවට පවසා සිටියේ, "මෑණියනි, මට සළුවක් දෙන්න, මම නැකත් කෙළියෙහි (උත්සවයෙහි) යෙදෙන්නෙමි" යනුවෙනි. ඇය පිරිසිදු කරන ලද වස්ත්‍රයක් මතු කොට දුන්නාය. "මෑණියනි, මෙය ගොරෝසුයි, වෙනත් එකක් දෙන්න" යැයි ඔහු කීය. ඇය වෙනත් එකක් මතු කොට දුන්නාය, ඔහු එය ද ප්‍රතික්ෂේප කළේය. නැවතත් වෙනත් එකක් මතු කොට දුන්නාය, ඔහු එය ද ප්‍රතික්ෂේප කළේය. එවිට මව ඔහුට මෙසේ කීවාය: "පුතණුවනි, අප උපන් මෙබඳු නිවසක, මීට වඩා සියුම් වස්ත්‍රයක් ලබා ගැනීමට තරම් පිනක් අපට නැත." "එසේ නම් මෑණියනි, මම එය ලැබෙන තැනකට යන්නෙමි" යැයි ඔහු කීය. "පුතණුවනි, මම අදම ඔබට බාරාණසී නුවර රාජ්‍යය ලැබෙනවා දැකීමට කැමැත්තෙමි" යැයි ඇය කීවාය. ඔහු මවට වැඳ, "මෑණියනි, මම යන්නෙමි" යි පැවසීය. "පුතණුවනි, යන්න" යැයි ඇය කීවාය. "ඔහු කොහේ යන්නද, මෙහි හෝ අතැන හෝ නිවසේම හිඳීවි" යැයි ඇයට සිතුණු බව කියැවේ. එහෙත් ඔහු පින් මහිමයෙන් නික්ම ගොස් බාරාණසී නුවරට පැමිණ, උයනෙහි මඟුල් සලා පුවරුව මත හිස දක්වා වස්ත්‍රයෙන් වසාගෙන සැතපුණේය. එය බාරාණසී රජු කළුරිය කර සත්වැනි දිනය විය.

අමච්චා රඤ්ඤො සරීරකිච්චං කත්වා රාජඞ්ගණෙ නිසීදිත්වා මන්තයිංසු – ‘‘රඤ්ඤො එකා ධීතාව අත්ථි, පුත්තො නත්ථි, අරාජකං රජ්ජං න වට්ටති, කො රාජා හොතී’’ති මන්තෙත්වා ‘‘ත්වං හොහි, ත්වං හොහී’’ති ආහංසු. පුරොහිතො ආහ – ‘‘බහුං ඔලොකෙතුං න වට්ටති, ඵුස්සරථං විස්සජ්ජෙමා’’ති. තෙ කුමුදවණ්ණෙ චත්තාරො සින්ධවෙ යොජෙත්වා පඤ්චවිධං රාජකකුධභණ්ඩං සෙතච්ඡත්තඤ්ච රථස්මිංයෙව ඨපෙත්වා රථං විස්සජ්ජෙත්වා පච්ඡතො තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසුං. රථො පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා උය්‍යානාභිමුඛො අහොසි. ‘‘පරිචයෙන උය්‍යානාභිමුඛො ගච්ඡති, නිවත්තෙමා’’ති කෙචි ආහංසු. පුරොහිතො ‘‘මා නිවත්තයිත්ථා’’ති ආහ. රථො කුමාරං පදක්ඛිණං කත්වා ආරොහනසජ්ජො හුත්වා අට්ඨාසි. පුරොහිතො පාරුපනකණ්ණං අපනෙත්වා පාදතලානි ඔලොකෙන්තො ‘‘තිට්ඨතු අයං දීපො, ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු දීපෙසු එසො රජ්ජං කාරෙතුං යුත්තො’’ති වත්වා ‘‘පුනපි තූරියානි පග්ගණ්හථ, පුනපි තූරියානි පග්ගණ්හථා’’ති තික්ඛත්තුං තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසි.

ඇමතිවරු රජුගේ ආදාහන කටයුතු (ශරීර කෘත්‍යය) නිමවා, රජංගණයෙහි රැස්වී මෙසේ සාකච්ඡා කළහ: "රජුට සිටින්නේ එකම දියණියක් පමණි, පුතෙකු නැත, රජෙකු නැති රාජ්‍යය සුදුසු නැත, කවරෙක් රජ වන්නේද?" යැයි මන්ත්‍රණය කොට "ඔබ රජ වන්න, ඔබ රජ වන්න" යැයි එකිනෙකාට කියා ගත්හ. එවිට පුරෝහිත මෙසේ කීවේය: "බොහෝ සෙයින් සොයා බැලීම සුදුසු නැත, අපි මඟුල් රිය (ඵුස්ස රථය) මුදා හරිමු." ඔවුහු මානෙල් මලක පැහැය ඇති සින්ධව අශ්වයන් සිව්දෙනෙකු යොදා, පංච කකුධ භාණ්ඩ හා සේසත රියෙහිම තබා, රථය මුදා හැර පසුපසින් තූර්ය වාදනය කරවූහ. රථය පෙරදිග ද්වාරයෙන් නික්ම උයන දෙසට ගමන් කළේය. "පුරුද්දට උයන දෙසට යයි, රථය හරවමු" යැයි සමහරු කීහ. "හරවන්න එපා" යැයි පුරෝහිත කීය. රථය කුමාරයා වටා ප්‍රදක්ෂිණා කොට, ඔහුට ගොඩවිය හැකි පරිදි සූදානම්ව නතර විය. පුරෝහිත වස්ත්‍රයේ කෙළවර ඉවත් කොට පාදතලයන් නිරීක්ෂණය කරමින්, "මේ දඹදිව තබා, කුඩා ද්වීප දෙදහසක් පිරිවර ඇති සතර මහා ද්වීපයන්හි පවා රාජ්‍යය කරවීමට මොහු සුදුසුය" යැයි පවසා, "නැවතත් තූර්ය වාදනය කරන්න, නැවතත් තූර්ය වාදනය කරන්න" යැයි තුන් වරක් තූර්ය වාදනය කරවීය.

අථ කුමාරො මුඛං විවරිත්වා ඔලොකෙත්වා ‘‘කෙන කම්මෙන ආගතත්ථා’’ති ආහ. දෙව තුම්හාකං රජ්ජං පාපුණාතීති. රාජා කහන්ති? දෙවත්තං ගතො සාමීති. කති දිවසා අතික්කන්තාති? අජ්ජ සත්තමො [Pg.135] දිවසොති. පුත්තො වා ධීතා වා නත්ථීති? ධීතා අත්ථි දෙව, පුත්තො නත්ථීති. කරිස්සාමි රජ්ජන්ති. තෙ තාවදෙව අභිසෙකමණ්ඩපං කාරෙත්වා රාජධීතරං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා උය්‍යානං ආනෙත්වා කුමාරස්ස අභිසෙකං අකංසු.

එවිට කුමාරයා මුහුණ විවෘත කොට බලා, "කුමන කාරණයක් නිසා ආවාහුද?" යැයි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, ඔබට රාජ්‍යය හිමි වේ" යැයි ඔවුහු කීහ. "රජතුමා කොහේද?" යැයි ඔහු ඇසීය. "ස්වාමීනි, ඔහු දෙව්ලොව ගියේය" යැයි ඔවුහු කීහ. "දින කීයක් ගත වීද?" "අදට සත්වැනි දිනයයි." "පුතෙකු හෝ දියණියක නැද්ද?" "දේවයන් වහන්ස, දියණියක සිටී, පුතෙකු නැත." "මම රාජ්‍යය කරන්නෙමි" යැයි ඔහු කීය. ඔවුහු එකෙණෙහිම අභිෂේක මණ්ඩපයක් කරවා, රාජ කුමරිය සියලු ආභරණවලින් සරසා උයනට පමුණුවා කුමාරයාට අභිෂේකය කළහ.

අථස්ස කතාභිසෙකස්ස සහස්සග්ඝනකං වත්ථං උපහරිංසු. සො ‘‘කිමිදං, තාතා’’ති ආහ. නිවාසනවත්ථං දෙවාති. නනු, තාතා, ථූලං, අඤ්ඤං සුඛුමතරං නත්ථීති? මනුස්සානං පරිභොගවත්ථෙසු ඉතො සුඛුමතරං නත්ථි දෙවාති. තුම්හාකං රාජා එවරූපං නිවාසෙසීති? ආම, දෙවාති. න මඤ්ඤෙ පුඤ්ඤවා තුම්හාකං රාජා, සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ආහරථ, ලභිස්සාම වත්ථන්ති. තෙ සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ආහරිංසු. සො උට්ඨාය හත්ථෙ ධොවිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා හත්ථෙන උදකං ආදාය පුරත්ථිමාය දිසාය අබ්භුක්කිරි, තාවදෙව ඝනපථවිං භින්දිත්වා අට්ඨ කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. පුන උදකං ගහෙත්වා දක්ඛිණං පච්ඡිමං උත්තරන්ති එවං චතස්සොපි දිසා අබ්භුක්කිරි, සබ්බදිසාසු අට්ඨට්ඨ කත්වා ද්වත්තිංස කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. සො එකං දිබ්බදුස්සං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා ‘‘නන්දරඤ්ඤො විජිතෙ සුත්තකන්තිකා ඉත්ථියො මා සුත්තං කන්තිංසූති එවං භෙරිං චරාපෙථා’’ති වත්වා ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අලඞ්කතපටියත්තො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං පවිසිත්වා පාසාදං ආරුය්හ මහාසම්පත්තිං අනුභවි.

ඉන්පසු අභිෂේක ලද ඔහුට දහසක් වටිනා වස්ත්‍රයක් ගෙනවුත් දුන්හ. ඔහු "පින්වතුනි, මෙය කුමක් සඳහාද?" යැයි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, හැඳීමටය" යැයි ඔවුහු පැවසුහ. "පින්වතුනි, මෙය ගොරෝසුයි නේද? මීට වඩා සියුම් වස්ත්‍රයක් නැද්ද?" "දේවයන් වහන්ස, මිනිසුන් පරිභෝජනය කරන වස්ත්‍ර අතර මීට වඩා සියුම් වස්ත්‍රයක් නැත." "ඔබේ රජතුමා මෙබඳු වස්ත්‍ර හැන්දේද?" "එසේය දේවයන් වහන්ස." "ඔබේ රජතුමා පිනැත්තෙකු නොවන බව මට සිතේ, රන් කෙණ්ඩියක් ගෙනෙන්න, අපි වස්ත්‍ර ලබා ගන්නෙමු" යැයි ඔහු පැවසීය. ඔවුහු රන් කෙණ්ඩියක් ගෙන ආහ. හෙතෙම නැගී සිට දෑත් සෝදා, මුඛය පිරිසිදු කොට, අතින් පැන් ගෙන පෙරදිග දිශාවට ඉසීය. එකෙණෙහිම මහ පොළොව පලාගෙන පියුම් අටක් (කල්ප වෘක්ෂ අටක්) පැන නැඟුණි. නැවත පැන් ගෙන දකුණ, බටහිර සහ උතුර යන සතර දිශාවටම ඉසීය. සෑම දිශාවකම අට බැගින් වූ කල්ප වෘක්ෂ තිස් දෙකක් පැන නැඟුණි. හෙතෙම එක් දිව්‍ය වස්ත්‍රයක් හැඳ, එකක් පොරවාගෙන, "නන්ද රජුගේ රාජ්‍යයෙහි නූල් කටින ස්ත්‍රීන් නූල් නොකටීවා" යැයි අණ බෙර කරවා, සේසත් ඔසවා, මනා කොට සැරසී උතුම් ඇතෙකු පිට නැගී නගරයට පිවිස, මාලිගාවට නැගී මහා සම්පත් අනුභව කළේය.

එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ එකදිවසං දෙවී රඤ්ඤො මහාසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘අහො තපස්සී’’ති කාරුඤ්ඤාකාරං දස්සෙසි. ‘‘කිමිදං දෙවී’’ති ච පුට්ඨා ‘‘අතිමහතී තෙ දෙව සම්පත්ති, අතීතෙ බුද්ධානං සද්දහිත්වා කල්‍යාණං අකත්ථ, ඉදානි අනාගතස්ස පච්චයං කුසලං න කරොථා’’ති ආහ. කස්ස දස්සාමි, සීලවන්තො නත්ථීති. ‘‘අසුඤ්ඤො, දෙව, ජම්බුදීපො අරහන්තෙහි, තුම්හෙ දානමෙව සජ්ජෙථ, අහං අරහන්තෙ ලච්ඡාමී’’ති ආහ. රාජා පුනදිවසෙ පාචීනද්වාරෙ දානං සජ්ජාපෙසි. දෙවී පාතොව උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපරිපාසාදෙ පුරත්ථාභිමුඛා උරෙන නිපජ්ජිත්වා ‘‘සචෙ එතිස්සා දිසාය අරහන්තො අත්ථි, ස්වෙ ආගන්ත්වා අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති ආහ. තස්සං දිසායං අරහන්තො නාහෙසුං, තං සක්කාරං කපණයාචකානං අදංසු.

මෙසේ කාලය ගතවන කල්හි, එක් දිනක් දේවිය රජුගේ මහා සම්පත්තිය දැක, "අහෝ, මොහු කෙතරම් අසරණද!" යැයි පවසමින් කරුණාවන්ත අයුරක් දැක්වූවාය. "දේවියනි, ඒ කුමක් නිසාද?" යැයි ඇසූ කල්හි, "දේවයන් වහන්ස, ඔබේ සම්පත්තිය ඉතා විශාලය. අතීතයෙහි බුදුවරුන් කෙරෙහි විශ්වාසය තබා ඔබ යහපත් පින්කම් කළහ. එහෙත් දැන් අනාගතය උදෙසා හේතු වන කුසල් නොකරන්නාහුය" යැයි ඇය කීවාය. "කාට දෙන්නද? සිල්වතුන් නැත" යැයි රජු කීය. "දේවයන් වහන්ස, දඹදිව රහතන් වහන්සේලාගෙන් හිස් නැත, ඔබ දානය පමණක් සූදානම් කරන්න, මම රහතන් වහන්සේලා වැඩම කරවන්නෙමි" යැයි ඇය කීවාය. රජතුමා පසුදින පෙරදිග ද්වාරයෙහි දානයක් සූදානම් කරවීය. දේවිය අලුයම අටසිල් සමාදන් වී මාලිගය මත්තෙහි පෙරදිගට මුහුණ ලා බිම දිගා වී, "ඉදින් මේ දිශාවෙහි රහතන් වහන්සේලා වැඩ සිටිත් නම්, හෙට වැඩම කොට අපගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා" යැයි පැවසුවාය. එම දිශාවෙහි රහතන් වහන්සේලා නොවූහ. එම සත්කාරය (දානය) දිළිඳු යාචකයන්ට ලබා දුන්හ.

පුනදිවසෙ [Pg.136] දක්ඛිණද්වාරෙ දානං සජ්ජෙත්වා තථෙව අකාසි, පුනදිවසෙ පච්ඡිමද්වාරෙ. උත්තරද්වාරෙ සජ්ජනදිවසෙ පන දෙවියා තථෙව නිමන්තිතෙ හිමවන්තෙ වසන්තානං පදුමවතියා පුත්තානං පඤ්චසතානං පච්චෙකබුද්ධානං ජෙට්ඨකො මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො භාතිකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘මාරිසා, නන්දරාජා තුම්හෙ නිමන්තෙති, අධිවාසෙථ තස්සා’’ති. තෙ අධිවාසෙත්වා පුනදිවසෙ අනොතත්තදහෙ මුඛං ධොවිත්වා ආකාසෙන ආගන්ත්වා උත්තරද්වාරෙ ඔතරිංසු. මනුස්සා ගන්ත්වා ‘‘පඤ්චසතා, දෙව, පච්චෙකබුද්ධා ආගතා’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා සද්ධිං දෙවියා ගන්ත්වා වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ පාසාදං ආරොපෙත්වා තත්‍ර තෙසං දානං දත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා සඞ්ඝත්ථෙරස්ස, දෙවී සඞ්ඝනවකස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා, ‘‘අය්‍යා, පච්චයෙහි න කිලමිස්සන්ති, මයං පුඤ්ඤෙන න හායිස්සාම, අම්හාකං යාවජීවං ඉධ නිවාසාය පටිඤ්ඤං දෙථා’’ති. පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා උය්‍යානෙ පඤ්ච පණ්ණසාලාසතානි පඤ්ච චඞ්කමනසතානීති සබ්බාකාරෙන නිවාසට්ඨානං සම්පාදෙත්වා තත්ථ වසාපෙසුං.

පසුදින දකුණු දොරටුවෙහි දානයක් පිළියෙල කර කලින් දින මෙන්ම සිදු කළේය. ඊට පසුදින බස්නාහිර දොරටුවෙහිද එලෙසම කළේය. උතුරු දොරටුවෙහි දානය පිළියෙල කරන දිනයෙහි බිසව විසින් එලෙසම ආරාධනා කරන ලද්දේ, හිමවන්තයෙහි වසන්නා වූ පදුමවතී බිසවගේ පුත්‍රයන් වූ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පන්සිය නම අතරින් ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ මහා පදුම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ තම සහෝදර පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා අමතා, “නිදුකාණන් වහන්ස, නන්ද රජතුමා ඔබ වහන්සේලාට ආරාධනා කරයි, එය ඉවසා වදාරනු මැනවි” යි වදාළහ. උන්වහන්සේලා එය පිළිගෙන, පසුදින අනෝතත්ත විලෙන් මුහුණ සෝදා අහසින් වැඩම කර උතුරු දොරටුවෙන් බැස වදාළහ. මිනිස්සු ගොස් “දේවයන් වහන්ස, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් වැඩම කළහ” යි රජුට සැළ කළහ. රජතුමා බිසව සමඟ ගොස් වැඳ, පාත්‍රය ගෙන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ප්‍රාසාදයට වඩා හිඳුවා එහිදී උන්වහන්සේලාට දන් පිළිගැන්වීය. දානය අවසානයේ රජතුමා සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පාමුලද, බිසව සංඝනවකයන් වහන්සේගේ පාමුලද වැතිර, “ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේලා සිව්පසයෙන් පීඩා නොවිඳිනු ඇත, අපිද පිනෙන් පිරිහෙන්නේ නැත, අප කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ජීවිතාන්තය දක්වා මෙහි වැඩ වසන්නට පොරොන්දු වනු මැනවි” යි අයැද සිටියහ. එසේ පොරොන්දු කරවාගෙන, උයනෙහි පන්සල් පන්සියයක් හා සක්මන් මළු පන්සියයක් කරවා, සියලු ආකාරයෙන් වාසස්ථාන සම්පූර්ණ කර එහි වැඩ විසීමට සැලැස්වූහ.

එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ රඤ්ඤො පච්චන්තො කුපිතො. සො ‘‘අහං පච්චන්තං වූපසමෙතුං ගච්ඡාමි, ත්වං පච්චෙකබුද්ධෙසු මා පමජ්ජී’’ති දෙවිං ඔවදිත්වා ගතො. තස්මිං අනාගතෙයෙව පච්චෙකබුද්ධානං ආයුසඞ්ඛාරා ඛීණා. මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො තියාමරත්තිං ඣානකීළං කීළිත්වා අරුණුග්ගමනෙ ආලම්බනඵලකං ආලම්බිත්වා ඨිතකොව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. එතෙනුපායෙන සෙසාපීති සබ්බෙව පරිනිබ්බුතා. පුනදිවසෙ දෙවී පච්චෙකබුද්ධානං නිසීදනට්ඨානං හරිතුපලිත්තං කාරෙත්වා පුප්ඵානි විකිරිත්වා ධූමං දත්වා තෙසං ආගමනං ඔලොකෙන්තී නිසින්නා; ආගමනං අපස්සන්තී පුරිසං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ, තාත, ජානාහි, කිං අය්‍යානං කිඤ්චි අඵාසුක’’න්ති. සො ගන්ත්වා මහාපදුමස්ස පණ්ණසාලාද්වාරං විවරිත්වා තත්ථ අපස්සන්තො චඞ්කමනං ගන්ත්වා ආලම්බනඵලකං නිස්සාය ඨිතං දිස්වා වන්දිත්වා ‘‘කාලො, භන්තෙ’’ති ආහ. පරිනිබ්බුතසරීරං කිං කථෙස්සති? සො ‘‘නිද්දායති මඤ්ඤෙ’’ති ගන්ත්වා පිට්ඨිපාදෙ හත්ථෙන පරාමසිත්වා පාදානං සීතලතාය චෙව ථද්ධතාය ච පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා දුතියස්ස සන්තිකං අගමාසි, එවං තතියස්සාති සබ්බෙසං පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා රාජකුලං ගතො. ‘‘කහං, තාත, පච්චෙකබුද්ධා’’ති පුට්ඨො ‘‘පරිනිබ්බුතා දෙවී’’ති ආහ[Pg.137]. දෙවී කන්දන්තී රොදන්තී නික්ඛමිත්වා නාගරෙහි සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා සාධුකීළිතං කාරෙත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙසි.

මෙලෙස කාලය ගත වෙද්දී රජුගේ පසල් දනව්වෙහි කැරැල්ලක් ඇති විය. ඒ රජතුමා “මම පසල් දනව්ව සංසිඳුවීමට යමි, ඔබ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කෙරෙහි අප්‍රමාදී වන්නැ” යි බිසවට අවවාද කර නික්ම ගියේය. ඔහු ආපසු ඒමට පෙරම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ආයු සංස්කාරය ගෙවී ගියේය. මහා පදුම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ රැය තුන් යාමයෙහිම ධ්‍යාන සුවයෙන් වැස, අරුණෝදයෙහි ආධාරක පුවරුවට හේත්තු වී සිටි ඉරියව්වෙන්ම අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ වදාළහ. මේ ක්‍රමයෙන්ම සෙසු සියලු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පිරිනිවන් පෑහ. පසුදින බිසව පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා වැඩ හිඳිනා ස්ථානය ගොම පිරිබඩ ගා පිරිසිදු කරවා, මල් ඉස, සුවඳ දුම් දී උන්වහන්සේලාගේ වැඩමවීම අපේක්ෂාවෙන් බලා සිටියාය. උන්වහන්සේලා වැඩම නොකරන බැවින් පුරුෂයෙකු කැඳවා, “දරුව, ගොස් බලන්න, ස්වාමීනීන්ට කිසියම් අපහසුවක්දැයි දැනගන්න” යි පිටත් කර යැවුවාය. ඔහු ගොස් මහා පදුම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ පන්සලේ දොර හැර එහි උන්වහන්සේ නොදැක, සක්මන් මළුවට ගොස් ආධාරක පුවරුවට හේත්තු වී සිටිනු දැක වැඳ, “ස්වාමීනී, කාලය පැමිණ ඇත” යි සැළ කළේය. පිරිනිවන් පෑ ශරීරය කෙසේ නම් පිළිතුරු දෙන්නද? ඔහු “සමහරවිට නිදාගෙන ඇතැයි” සිතා ළඟට ගොස් පාදයේ පිටිපතුල අතින් පිරිමැද බැලූ විට, පාදවල ඇති සීතල බව සහ තද බව නිසා පිරිනිවන් පෑ බව දැනගෙන, දෙවන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතටද, එලෙසම තෙවන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතටද ගොස් සියලු දෙනාම පිරිනිවන් පෑ බව දැන රජ මාලිගයට ගියේය. “දරුව, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කොහේද?” යි ඇසූ විට, “දේවියනි, උන්වහන්සේලා පිරිනිවන් පෑහ” යි ඔහු කීවේය. බිසව වැලපෙමින් හා හඬමින් නගරයෙන් නික්ම වැසියන් සමඟ එහි ගොස්, මහත් හරසරින් පූජා පවත්වා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ශරීර කෘත්‍යයන් නිම කර, ධාතුන් වහන්සේලා ගෙන චෛත්‍යයක් කරවා නිධන් කළාය.

රාජා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා ආගතො පච්චුග්ගමනං ආගතං දෙවිං පුච්ඡි – ‘‘කිං, භද්දෙ, පච්චෙකබුද්ධෙසු නප්පමජ්ජි, නිරොගා අය්‍යා’’ති? පරිනිබ්බුතා දෙවාති. රාජා චින්තෙසි – ‘‘එවරූපානම්පි පණ්ඩිතානං මරණං උප්පජ්ජති, අම්හාකං කුතො මොක්ඛො’’ති? සො නගරං අගන්ත්වා උය්‍යානමෙව පවිසිත්වා ජෙට්ඨපුත්තං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස රජ්ජං පටියාදෙත්වා සයං සමණකපබ්බජ්ජං පබ්බජි. දෙවීපි ‘‘ඉමස්මිං පබ්බජිතෙ අහං කිං කරිස්සාමී’’ති තත්ථෙව උය්‍යානෙ පබ්බජිතා. ද්වෙපි ඣානං භාවෙත්වා තතො චුතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිංසු.

රජතුමා පසල් දනව්වේ කැරැල්ල සංසිඳුවා ආපසු පැමිණි කල, පෙරමඟට පැමිණි බිසවගෙන්, “පින්වතිය, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කෙරෙහි අප්‍රමාදී වූවාද? ස්වාමීනීහු නීරෝගීව වැඩ වසනවාද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, උන්වහන්සේලා පිරිනිවන් පෑහ” යි ඇය කීවාය. එවිට රජතුමා මෙසේ සිතීය: “මෙවැනි පණ්ඩිත උතුමන්ටත් මරණය පැමිණෙන්නේ නම්, අපට එයින් මිදීමක් කොහින්ද?” ඔහු නගරයට නොගොස් උයනටම පිවිස, වැඩිමහල් පුත්‍රයා කැඳවා ඔහුට රජකම පවරා දී තෙමේම පැවිදි විය. බිසවද “රජතුමා පැවිදි වූ පසු මම කුමක් කරම්ද?” යි සිතා එම උයනෙහිම පැවිදි වූවාය. ඒ දෙදෙනාම ධ්‍යාන වඩා එයින් චුතව බඹලොව උපන්නාහ.

තෙසු තත්ථෙව වසන්තෙසු අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන රාජගහං පාවිසි. සත්ථරි තත්ථ වසන්තෙ අයං පිප්පලිමාණවො මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථබ්‍රාහ්මණගාමෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො, අයං භද්දා කාපිලානී මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරෙ කොසියගොත්තබ්‍රාහ්මණස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තා. තෙසං අනුක්කමෙන වඩ්ඪමානානං පිප්පලිමාණවස්ස වීසතිමෙ වස්සෙ භද්දාය සොළසමෙ වස්සෙ සම්පත්තෙ මාතාපිතරො පුත්තං ඔලොකෙත්වා, ‘‘තාත, ත්වං වයපත්තො, කුලවංසො නාම පතිට්ඨාපෙතබ්බො’’ති අතිවිය නිප්පීළයිංසු. මාණවො ආහ – ‘‘මය්හං සොතපථෙ එවරූපං කථං මා කථෙථ, අහං යාව තුම්හෙ ධරථ, තාව පටිජග්ගිස්සාමි, තුම්හාකං අච්චයෙන නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති. තෙ කතිපාහං අතික්කමිත්වා පුන කථයිංසු, සොපි තථෙව පටික්ඛිපි. පුනපි කථයිංසු, පුනපි පටික්ඛිපි. තතො පට්ඨාය මාතා නිරන්තරං කථෙසියෙව.

ඔවුන් එහි වසද්දී අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී උතුම් දම්සක් පැවැතුම් සූත්‍රය දේශනා කර අනුපිළිවෙලින් රජගහනුවරට වැඩම කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩවසන කල්හි, මේ පිප්ඵලී මාණවකයා මගධ රට මහාතිත්ථ බමුණු ගමෙහි කපිල බමුණාගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි උපන්නේය. මේ භද්දා කාපිලානී තොමෝ මද්ද රට සාගල නුවර කෝසියගෝත්‍රික බමුණාගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි උපන්නාය. ඔවුන් අනුපිළිවෙලින් වැඩෙද්දී, පිප්ඵලී මාණවකයාට විසි වයසද භද්දාට දහසය වයසද පැමිණි කල්හි මවුපියන් පුතු දෙස බලා, “පුතණුවනි, ඔබ දැන් වයසට පැමිණ ඇත, කුල වංශය පවත්වාගෙන යා යුතුය” යි පවසමින් බෙහෙවින් බල කළහ. මාණවකයා මෙසේ කීවේය: “මාගේ කනට මෙවැනි කතා නොකියන්න. ඔබ දෙපළ ජීවත්ව සිටින තාක් මම උපස්ථාන කරමි, ඔබගේ ඇවෑමෙන් පසු මම නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි.” ඔවුන් දින කිහිපයකට පසු නැවතත් කීහ, ඔහු පෙර පරිදිම එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. නැවතත් කීවද ඔහු ප්‍රතික්ෂේප කළේය. එතැන් සිට මව නිරන්තරයෙන්ම ඒ ගැන පවසන්නට වූවාය.

මාණවො ‘‘මම මාතරං සඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති රත්තසුවණ්ණස්ස නික්ඛසහස්සං දත්වා සුවණ්ණකාරෙහි එකං ඉත්ථිරූපං කාරාපෙත්වා තස්ස මජ්ජනඝට්ටනාදිකම්මපරියොසානෙ තං රත්තවත්ථං නිවාසාපෙත්වා වණ්ණසම්පන්නෙහි පුප්ඵෙහි චෙව නානාඅලඞ්කාරෙහි ච අලඞ්කාරාපෙත්වා මාතරං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘අම්ම, එවරූපං ආරම්මණං ලභන්තො ගෙහෙ වසිස්සාමි, අලභන්තො න [Pg.138] වසිස්සාමී’’ති. පණ්ඩිතා බ්‍රාහ්මණී චින්තෙසි – ‘‘මය්හං පුත්තො පුඤ්ඤවා දින්නදානො කතාභිනීහාරො, පුඤ්ඤං කරොන්තො න එකකොව අකාසි, අද්ධා එතෙන සහ කතපුඤ්ඤා සුවණ්ණරූපකපටිභාගාව භවිස්සතී’’ති අට්ඨ බ්‍රාහ්මණෙ පක්කොසාපෙත්වා සබ්බකාමෙහි සන්තප්පෙත්වා සුවණ්ණරූපකං රථං ආරොපෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ, තාතා, යත්ථ අම්හාකං ජාතිගොත්තභොගෙහි සමානකුලෙ එවරූපං දාරිකං පස්සථ, ඉමමෙව සුවණ්ණරූපකං පණ්ණාකාරං කත්වා දෙථා’’ති උය්‍යොජෙසි.

එවිට මාණවකයා “මම මවට කරුණු වටහා දෙන්නෙමි” යි සිතා රන් නික්ඛ දහසක් දී රන්කරුවන් ලවා එක් ස්ත්‍රී රූපයක් කරවීය. එහි ඔප දැමීම් ආදී සියලු කටයුතු අවසානයේ එම රන් රූපයට රතු වස්ත්‍රයක් අන්දවා, වර්ණවත් මල්වලින් හා විවිධ ආභරණවලින් සරසා මව කැඳවා මෙසේ කීවේය: “මෑණියනි, මෙවැනි රූපයක් ලැබෙන්නේ නම් මම ගිහිගෙයි වසන්නෙමි, නොලැබෙන්නේ නම් නොවසන්නෙමි.” එවිට පණ්ඩිත වූ බැමිණිය මෙසේ සිතුවාය: “මාගේ පුතා පින්වන්තයෙකි, දන් දුන් තැනැත්තෙකි, ප්‍රාර්ථනා කළ කෙනෙකි. පින් කරද්දී ඔහු තනිවම කළේ නැත. නිසැකවම ඔහු සමඟ පින් කළ, මේ රන් රූපයට සමාන වූ ස්ත්‍රියක සිටිය යුතුය.” ඇය බමුණන් අට දෙනෙකු කැඳවා, ඔවුන් සියලු සැප සම්පතින් සතුටු කර, රන් රූපය රථයක තබා, “දරුවනි, යන්න, අපගේ ජාති ගෝත්‍ර සම්පත්වලට සමාන වූ කුලයක මෙවැනි දැරියක කොතැනක හෝ දකින්නෙහි නම්, මේ රන් රූපයම තෑග්ගක් ලෙස දී ඇය කැඳවාගෙන එන්න” යි පවසා පිටත් කර හැරියාය.

තෙ ‘‘අම්හාකං නාම එතං කම්ම’’න්ති නික්ඛමිත්වා ‘‘කත්ථ ගමිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මද්දරට්ඨං නාම ඉත්ථාකරො, මද්දරට්ඨං ගමිස්සාමා’’ති මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරං අගමංසු. තත්ථ තං සුවණ්ණරූපකං න්හානතිත්ථෙ ඨපෙත්වා එකමන්තෙ නිසීදිංසු. අථ භද්දාය ධාතී භද්දං න්හාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා සිරිගබ්භෙ නිසීදාපෙත්වා න්හායිතුං ආගච්ඡන්තී තං රූපකං දිස්වා ‘‘අය්‍යධීතා මෙ ඉධාගතා’’ති සඤ්ඤාය සන්තජ්ජෙත්වා ‘‘දුබ්බිනීතෙ කිං ත්වං ඉධාගතා’’ති තලසත්තිකං උග්ගිරිත්වා ‘‘ගච්ඡ සීඝ’’න්ති ගණ්ඩපස්සෙ පහරි. හත්ථො පාසාණෙ පටිහතො විය කම්පිත්ථ. සා පටික්කමිත්වා ‘‘එවං ථද්ධං නාම මහාගීවං දිස්වා ‘අය්‍යධීතා මෙ’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙසිං, අය්‍යධීතාය හි මෙ නිවාසනපටිග්ගාහිකායපි අයුත්තා’’ති ආහ. අථ නං තෙ මනුස්සා පරිවාරෙත්වා ‘‘එවරූපා තෙ සාමිධීතා’’ති පුච්ඡිංසු. කිං එසා, ඉමාය සතගුණෙන සහස්සගුණෙන මය්හං අය්‍යාධීතා අභිරූපතරා, ද්වාදසහත්ථෙ ගබ්භෙ නිසින්නාය පදීපකිච්චං නත්ථි, සරීරොභාසෙනෙව තමං විධමතීති. ‘‘තෙන හි ආගච්ඡා’’ති ඛුජ්ජං ගහෙත්වා සුවණ්ණරූපකං රථං ආරොපෙත්වා කොසියගොත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරද්වාරෙ ඨත්වා ආගමනං නිවෙදයිංසු.

එම බ්‍රාහ්මණයන් අටදෙනා “මෙය අපගේම කටයුත්තකැයි” නික්ම ගොස්, “අප කොහි යමුදැයි” සිතා, “මද්ද රට යනු ස්ත්‍රී රත්නයන් උපදින ස්ථානයකි, එබැවින් අපි මද්ද රටට යමු” යැයි අදහස් කර මද්ද රටෙහි සාගල නුවරට ගියහ. එහිදී එම රන් රූපය ස්නානය කරන තොටුපොළක තබා, එක් පසෙක වාඩි වූහ. එකල්හි භද්දාවගේ කිරිමව භද්දාව ස්නානය කරවා, ආභරණවලින් සරසා, සිරිගැබෙහි හිඳුවා (තමා ද) ස්නානය කිරීමට පැමිණෙන්නී, එම රූපය දැක “මාගේ ස්වාමි දියණිය මෙහි පැමිණ ඇතැයි” යන හැඟීමෙන් ඇයට තර්ජනය කරමින්, “අකීකරු තැනැත්තිය, ඔබ මෙහි ආවේ මන්දැයි” පවසා අත්ල ඔසවා “වහා යව” යැයි කියමින් කම්මුලට පහර දුන්නාය. ඇගේ අත ගලක වැදුණාක් මෙන් වෙවුලා ගියේය. ඈ පසෙකට වී “මෙලෙස දැඩි වූ මහා ගෙලක් දැක මාගේ ස්වාමි දියණිය යැයි වැරදි හැඟීමක් ඇති කර ගත්තෙමි. මාගේ ස්වාමි දියණියගේ හැඳිවත පිළිගන්නා සේවිකාවක් වීමට පවා මෙය නුසුදුසුය” යැයි පැවසුවාය. එකල්හි එම මිනිස්සු ඇය වට කරගෙන “ඔබේ ස්වාමි දියණිය මෙබඳු රූපයක් ඇත්තියක්දැයි” ඇසූහ. “ඇය කවරක්ද? මාගේ ස්වාමි දියණිය මීට වඩා සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින් රූමත්ය. රියන් දොළසක් වන කාමරයක ඇය හිඳිනා කල පහන් දැල්වීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත, ඇගේ ශරීරාලෝකයෙන්ම අඳුර දුරු වන්නේය” යැයි පැවසුවාය. “එසේ නම් එන්න” යැයි කියා එම කුදු කිරිමව කැඳවාගෙන, රන් රූපය රියකට නංවාගෙන, කෝසිය ගෝත්‍රික බ්‍රාහ්මණයාගේ නිවසේ දොරකඩ සිට තමන් පැමිණි බව දැන්වූහ.

බ්‍රාහ්මණො පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡි. මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථගාමෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස ඝරතොති. කිං කාරණා ආගතාති? ඉමිනා නාම කාරණෙනාති. ‘‘කල්‍යාණං, තාතා, සමජාතිගොත්තවිභවො අම්හාකං බ්‍රාහ්මණො, දස්සාමි දාරික’’න්ති පණ්ණාකාරං ගණ්හි. තෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස සාසනං පහිණිංසු ‘‘ලද්ධා දාරිකා, කත්තබ්බං කරොථා’’ති. තං සාසනං සුත්වා පිප්පලිමාණවස්ස ආරොචයිංසු ‘‘ලද්ධා කිර දාරිකා’’ති. මාණවො ‘‘අහං ‘න ලභිස්සන්තී’ති චින්තෙසිං, ‘ඉමෙ ලද්ධාති වදන්ති’, අනත්ථිකො හුත්වා පණ්ණං පෙසෙස්සාමී’’ති රහොගතො පණ්ණං [Pg.139] ලිඛි ‘‘භද්දා අත්තනො ජාතිගොත්තභොගානුරූපං ඝරාවාසං ලභතු, අහං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමි, මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනී අහොසී’’ති. භද්දාපි ‘‘අසුකස්ස කිර මං දාතුකාමො’’ති සුත්වා රහොගතා පණ්ණං ලිඛි ‘‘අය්‍යපුත්තො අත්තනො ජාතිගොත්තභොගානුරූපං ඝරාවාසං ලභතු, අහං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමි, මා පච්ඡා විප්පටිසාරී අහොසී’’ති. ද්වෙ පණ්ණානි අන්තරාමග්ගෙ සමාගච්ඡිංසු. ඉදං කස්ස පණ්ණන්ති? පිප්පලිමාණවෙන භද්දාය පහිතන්ති. ඉදං කස්සාති? භද්දාය පිප්පලිමාණවස්ස පහිතන්ති ච වුත්තෙ ද්වෙපි වාචෙත්වා ‘‘පස්සථ දාරකානං කම්ම’’න්ති ඵාලෙත්වා අරඤ්ඤෙ ඡඩ්ඩෙත්වා සමානපණ්ණං ලිඛිත්වා ඉතො ච එත්තො ච පෙසෙසුං. ඉති තෙසං අනිච්ඡමානානංයෙව සමාගමො අහොසි.

බ්‍රාහ්මණයා පිළිසඳරෙහි යෙදී “කොහේ සිට පැමිණියහුදැයි” ඇසීය. “මගධ රටෙහි මහාතිත්ථ ග්‍රාමයේ කපිල බ්‍රාහ්මණයාගේ නිවසේ සිට” යැයි ඔවුහු කීහ. “කුමන කරුණකට පැමිණියහුද?” යැයි ඇසූ විට “මෙන්න මේ කරුණ නිසාය” යැයි පැවසූහ. “දරුවනි, ඉතා යහපත්ය, බ්‍රාහ්මණයා අප හා සමාන ජාති, ගෝත්‍ර හා වස්තුව ඇත්තෙකි, මම දැරිය ලබා දෙන්නෙමි” යැයි පවසා තෑගිබෝග පිළිගත්තේය. ඔවුහු “දැරිය ලැබුණාය, කළ යුතු කටයුතු සම්පාදනය කරන්න” යැයි කපිල බ්‍රාහ්මණයා වෙත පණිවිඩයක් යැවූහ. එම පණිවිඩය අසා “දැරිය ලැබී ඇතැයි” පිප්ඵලි මාණවකයාට දැන්වූහ. මාණවකයා “ඔවුනට නොලැබේවායි මම සිතුයෙමි, නමුත් ලැබී ඇතැයි පවසති. මම අකමැති වී හසුනක් යවන්නෙමි” යැයි සිතා හුදෙකලාව ලිපියක් ලිවීය. “භද්දාව තමාගේ ජාති, ගෝත්‍ර හා වස්තුවට අනුරූපව ගෘහ ජීවිතයක් ලබාවා, මම නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි, පසුව පසුතැවිලි නොවන්න” යැයි එහි ලිවීය. භද්දාවද “අසවල් තැනැත්තාට මාව ලබා දීමට කැමතිලු” යන්න අසා හුදෙකලාව මෙලෙස ලිපියක් ලිවීය. “අය්‍යපුත්‍ර තෙමේ තමාගේ ජාති, ගෝත්‍ර හා වස්තුවට අනුරූපව ගෘහ ජීවිතයක් ගත කෙරේවා, මම නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි, පසුව පසුතැවිලි නොවන්න” යැයි ලිවීය. ලිපි දෙක මඟ මධ්‍යයේදී හමු විය. “මෙය කාගේ ලිපියක්ද?” යැයි අසා “පිප්ඵලි මාණවකයා විසින් භද්දාවට එවූවකි” යන්න දැනගත්හ. “මෙය කාගේද?” යැයි අසා “භද්දාව විසින් පිප්ඵලි මාණවකයාට එවූවකි” යැයි කී කල, දෙකම කියවා බලා “දරුවන්ගේ වැඩ දෙස බලනු” යැයි කියා ඒවා ඉරා වනයේ දමා, දෙදෙනාම එකඟ බව අඟවන ලිපියක් ලියා දෙපසටම යැවූහ. මෙලෙස ඔවුන්ගේ අකමැත්තෙන්ම දෙදෙනාගේ එක්වීම සිදු විය.

තංදිවසමෙව මාණවො එකං පුප්ඵදාමං ගහෙත්වා ඨපෙසි. භද්දාපි, තානි සයනමජ්ඣෙ ඨපෙසි. භුත්තසායමාසා උභොපි ‘‘සයනං අභිරුහිස්සාමා’’ති සමාගන්ත්වා මාණවො දක්ඛිණපස්සෙන සයනං අභිරුහි. භද්දා වාමපස්සෙන අභිරුහිත්වා ආහ – ‘‘යස්ස පස්සෙ පුප්ඵානි මිලායන්ති, තස්ස රාගචිත්තං උප්පන්නන්ති විජානිස්සාම, ඉමං පුප්ඵදාමං න අල්ලීයිතබ්බ’’න්ති. තෙ පන අඤ්ඤමඤ්ඤං සරීරසම්ඵස්සභයෙන තියාමරත්තිං නිද්දං අනොක්කමන්තාව වීතිනාමෙන්ති, දිවා පන හාසමත්තම්පි නාහොසි. තෙ ලොකාමිසෙන අසංසට්ඨා යාව මාතාපිතරො ධරන්ති, තාව කුටුම්බං අවිචාරෙත්වා තෙසු කාලඞ්කතෙසු විචාරයිංසු. මහතී මාණවස්ස සම්පත්ති සත්තාසීතිකොටිධනං, එකදිවසං සරීරං උබ්බට්ටෙත්වා ඡඩ්ඩෙතබ්බං සුවණ්ණචුණ්ණමෙව මගධනාළියා ද්වාදසනාළිමත්තං ලද්ධුං වට්ටති. යන්තබද්ධානි සට්ඨි මහාතළාකානි, කම්මන්තො ද්වාදසයොජනිකො, අනුරාධපුරප්පමාණා චුද්දස ගාමා, චුද්දස හත්ථානීකා, චුද්දස අස්සානීකා, චුද්දස රථානීකා.

එදිනම මාණවකයා මල් මාලාවක් ගෙන තැබුවේය. භද්දාවද එසේම කළාය. ඒවා යහන මැද තැබූහ. සවස ආහාර ගෙන දෙදෙනාම “යහනට නඟින්නෙමු” යැයි පැමිණි අතර, මාණවකයා දකුණු පසින් යහනට නැග්ගේය. භද්දාව වම් පසින් නැගී මෙසේ පැවසුවාය: “යමෙකුගේ පැත්තේ ඇති මල් මැලවී ගියහොත්, ඔහුට රාග සිතක් උපන් බව අපි දැනගනිමු. මෙම මල් මාලාව ස්පර්ශ නොකළ යුතුය.” ඔවුහු එකිනෙකාගේ ශරීර ස්පර්ශයට බියෙන් රාත්‍රී තුන් යාමයම නින්දට නොගොස් ගෙවා දැමූහ. දහවල් කාලයෙහි සිනහවක් පවා ඇති නොවීය. ඔවුහු කාම ලෝකයේ ආමිසයන් සමඟ සම්බන්ධ නොවී, මව්පියන් ජීවත්ව සිටින තාක් පවුලේ වත්කම් පාලනය නොකර සිට, ඔවුන් මියගිය පසු ඒවා පාලනය කළහ. මාණවකයාගේ වස්තුව අසූ හත් කෝටියක් පමණ විශාල විය. දිනක් ශරීරය පිරිමැද ඉවත් කරන රන් කුඩු පමණක් මගධ නැළියෙන් දොළහක් පමණ විය. යන්ත්‍රවලින් ජලය ලබාගන්නා මහා වැව් හැටක් විය. ඔහුගේ කර්මාන්ත භූමිය යොදුන් දොළහක් විශාල විය. අනුරාධපුරය තරම් විශාල ගම්මාන දහහතරක් විය. ඇතින්නන් පිරිස දහහතරක්, අසුන් පිරිස දහහතරක් සහ රිය පෙළවල් දහහතරක් විය.

සො එකදිවසං අලඞ්කතඅස්සං ආරුය්හ මහාජනපරිවුතො කම්මන්තං ගන්ත්වා ඛෙත්තකොටියං ඨිතො නඞ්ගලෙහි භින්නට්ඨානතො කාකාදයො සකුණෙ ගණ්ඩුප්පාදාදිපාණකෙ උද්ධරිත්වා ඛාදන්තෙ දිස්වා, ‘‘තාතා, ඉමෙ කිං ඛාදන්තී’’ති පුච්ඡි. ගණ්ඩුප්පාදෙ, අය්‍යාති. එතෙහි කතං පාපං කස්ස හොතීති? තුම්හාකං, අය්‍යාති. සො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ එතෙහි කතං පාපං [Pg.140] මය්හං හොති, කිං මෙ කරිස්සති සත්තාසීතිකොටිධනං, කිං ද්වාදසයොජනිකො කම්මන්තො, කිං සට්ඨියන්තබද්ධානි තළාකානි, කිං චුද්දස ගාමා? සබ්බමෙතං භද්දාය කාපිලානියා නිය්‍යාතෙත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිස්සාමී’’ති.

ඔහු දිනක් සැරසූ අශ්වයෙකු පිට නැගී මහා ජනකායක් පිරිවරාගෙන කර්මාන්ත භූමියට ගොස්, කුඹුරු යායේ කෙළවරක සිටගෙන නගුලෙන් හෑරෙන විට පස අතරින් මතු වන ගැඩවිලුන් ආදී සතුන් අල්ලා කන කාක්කන් ආදී පක්ෂීන් දැක, “දරුවනි, මොවුන් කුමක් කන්නේද?” යැයි ඇසීය. “ස්වාමීනි, ගැඩවිලුන් කති” යැයි ඔවුහු පැවසූහ. “මොවුන් කරන මෙම පාපය කා හට හිමි වේද?” යැයි ඇසූ විට, “ස්වාමීනි, ඔබට හිමි වේ” යැයි ඔවුහු පැවසූහ. ඔහු මෙසේ සිතීය: “මොවුන් කරන මෙම පාපය මට හිමි වන්නේ නම්, මට මේ අසූ හත් කෝටියක ධනයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? යොදුන් දොළහක කර්මාන්ත භූමියෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? යන්ත්‍ර සවිකළ වැව් හැටෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? ගම්මාන දහහතරෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මේ සියල්ල භද්දා කාපිලානියට පවරා දී, ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වන්නෙමි.”

භද්දාපි කාපිලානී තස්මිං ඛණෙ අන්තරවත්ථුම්හි තයො තිලකුම්භෙ පත්ථරාපෙත්වා ධාතීහි පරිවුතා නිසින්නා කාකෙ තිලපාණකෙ ඛාදන්තෙ දිස්වා, ‘‘අම්මා, කිං ඉමෙ ඛාදන්තී’’ති පුච්ඡි. පාණකෙ, අය්‍යෙති. අකුසලං කස්ස හොතීති? තුම්හාකං, අය්‍යෙති. සා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං චතුහත්ථවත්ථං නාළිකොදනමත්තඤ්ච ලද්ධුං වට්ටති, යදි පනෙතං එත්තකෙන ජනෙන කතං අකුසලං මය්හං හොති, අද්ධා භවසහස්සෙනපි වට්ටතො සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්කා, අය්‍යපුත්තෙ ආගතමත්තෙයෙව සබ්බං තස්ස නිය්‍යාතෙත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිස්සාමී’’ති.

එම අවස්ථාවේදීම භද්දා කාපිලානියද සිය නිවස ඇතුළත තල කුම්භ තුනක් වියළීමට දමා කිරිමවුන් පිරිවරා හිඳිනා අතර, තලවල සිටින පණුවන් කන කාක්කන් දැක, “මෑණියනි, මොවුන් කුමක් කන්නේද?” යැයි ඇසුවාය. “ස්වාමි දියණියනි, පණුවන් කති” යැයි ඔවුහු කීහ. “මේ අකුසලය කා හට හිමි වේද?” යැයි ඇසූ විට, “ස්වාමි දියණියනි, ඔබට හිමි වේ” යැයි පැවසූහ. ඇය මෙසේ සිතුවාය: “මට අවශ්‍ය වන්නේ රියන් හතරක වස්ත්‍රයක් සහ නලියක සහල් බතක් පමණි. මෙපමණ විශාල ජනකායක් කරන මෙම අකුසලය මට හිමි වන්නේ නම්, ඒකාන්තයෙන්ම භව දහසකින්වත් සංසාර වට්ටයෙන් හිස ඔසවන්නට නොහැකි වනු ඇත. අය්‍යපුත්‍රයා පැමිණි වහාම මේ සියල්ල ඔහුට පවරා දී, නික්ම ගොස් පැවිදි වන්නෙමි.”

මාණවො ආගන්ත්වා න්හායිත්වා පාසාදං ආරුය්හ මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදි. අථස්ස චක්කවත්තිනො අනුච්ඡවිකං භොජනං සජ්ජයිංසු. ද්වෙපි භුඤ්ජිත්වා පරිජනෙ නික්ඛන්තෙ රහොගතා ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදිංසු. තතො මාණවො භද්දං ආහ – ‘‘භද්දෙ ඉමං ඝරං ආගච්ඡන්තී කිත්තකං ධනං ආහරී’’ති? පඤ්චපණ්ණාස සකටසහස්සානි, අය්‍යාති. එතං සබ්බං, යා ච ඉමස්මිං ඝරෙ සත්තාසීති කොටියො යන්තබද්ධා සට්ඨිතළාකාදිභෙදා සම්පත්ති අත්ථි, සබ්බං තුය්හංයෙව නිය්‍යාතෙමීති. තුම්හෙ පන කහං ගච්ඡථ, අය්‍යාති? අහං පබ්බජිස්සාමීති. අය්‍ය, අහම්පි තුම්හාකංයෙව ආගමනං ඔලොකයමානා නිසින්නා, අහම්පි පබ්බජිස්සාමීති. තෙසං ආදිත්තපණ්ණකුටි විය තයො භවා උපට්ඨහිංසු. තෙ අන්තරාපණතො කසාවරසපීතානි වත්ථානි මත්තිකාපත්තෙ ච ආහරාපෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං කෙසෙ ඔහාරාපෙත්වා ‘‘යෙ ලොකෙ අරහන්තො, තෙ උද්දිස්ස අම්හාකං පබ්බජ්ජා’’ති වත්වා ථවිකාය පත්තෙ ඔසාරෙත්වා අංසෙ ලග්ගෙත්වා පාසාදතො ඔතරිංසු. ගෙහෙ දාසෙසු වා කම්මකාරෙසු වා න කොචි සඤ්ජානි.

පිප්පලි තරුණයා පැමිණ, ස්නානය කොට, මාලිගාවට නැගී උතුම් වූ ආසනයෙහි අසුන් ගත්තේය. එකල ඒ පිප්පලි තරුණයා වෙනුවෙන් සක්විති රජකුට සුදුසු වූ අහර පිළියෙල කළහ. දෙදෙනාම අනුභව කොට පිරිවර ජනයා නික්ම ගිය පසු, විවේකී වූ පහසු ස්ථානයක අසුන් ගත්හ. ඉක්බිති තරුණයා භද්‍රාවන් අමතා, “භද්‍රාවෙනි, ඔබ මේ නිවසට එනවිට කොපමණ ධනයක් ගෙන ආවෙහිද?” යි ඇසීය. “ස්වාමීනි, ගැල් පනස් පන්දහසක් පිරී ඇති ධනය ගෙන ආවෙමි” යි ඇය පැවසුවාය. “එම සියලු ධනයත්, මේ නිවසේ ඇති කෝටි අසූ හතක ධනයත්, යන්ත්‍ර මගින් බැඳ ඇති වැව් සැටක් ආදී වූ යම් සම්පත්තියක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල මම ඔබටම පවරමි” යි ඔහු කීවේය. “ස්වාමීනි, ඔබ කොහේ වඩින්නෙහිද?” යි ඇය ඇසුවාය. “මම මහණ වන්නෙමි” යි ඔහු කීය. “ස්වාමීනි, මම ද ඔබවහන්සේගේ පැමිණීම අපේක්ෂාවෙන් මඟ බලා සිටියෙමි. මම ද මහණ වන්නෙමි” යි ඇය කීවාය. ඔවුන් දෙදෙනාටම භවත්‍රය ගිනිගත් පන්සලක් මෙන් වැටහුණි. ඔවුහු වෙළඳසලකින් කසට පෙවූ වස්ත්‍ර හා මැටි පාත්‍ර ගෙන්වාගෙන, එකිනෙකාගේ හිසකෙස් බාගෙන, “ලොව යම් රහතන් වහන්සේලා වෙත්ද, උන්වහන්සේලා උදෙසා අපගේ මේ පැවිද්ද වේවා” යි පවසා පාත්‍ර මල්ලක බහා උරහිසෙහි එල්ලාගෙන මාලිගාවෙන් බැස ගියහ. නිවසේ මෙහෙකරුවකු හෝ කම්කරුවකු හෝ කිසිවෙක් ඒ බව නොදැන සිටියහ.

අථ නෙ බ්‍රාහ්මණගාමතො නික්ඛම්ම දාසගාමද්වාරෙන ගච්ඡන්තෙ ආකප්පකුත්තවසෙන දාසගාමවාසිනො සඤ්ජානිංසු. තෙ රොදන්තා පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘කිං අම්හෙ අනාථෙ කරොථ, අය්‍යා’’ති ආහංසු. ‘‘මයං භණෙ ආදිත්තපණ්ණසාලා විය තයො භවාති පබ්බජිම්හා, සචෙ තුම්හෙසු [Pg.141] එකෙකං භුජිස්සං කරොම, වස්සසතම්පි නප්පහොති. තුම්හෙව තුම්හාකං සීසං ධොවිත්වා භුජිස්සා හුත්වා ජීවථා’’ති වත්වා තෙසං රොදන්තානංයෙව පක්කමිංසු. ථෙරො පුරතො ගච්ඡන්තො නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං භද්දා කාපිලානී සකලජම්බුදීපග්ඝනිකා ඉත්ථී මය්හං පච්ඡතො ආගච්ඡති. ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං කොචිදෙව එවං චින්තෙය්‍ය ‘ඉමෙ පබ්බජිත්වාපි විනා භවිතුං න සක්කොන්ති, අනනුච්ඡවිකං කරොන්තී’ති. කොචි වා පන අම්හෙසු මනං පදූසෙත්වා අපායපූරකො භවෙය්‍ය. ඉමං පහාය මයා ගන්තුං වට්ටතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි.

ඉක්බිති ඔවුන් බමුණු ගමෙන් පිටව දාස ගමෙහි දොරටුවෙන් යනවිට, ඔවුන්ගේ ඉරියව් හා හැසිරීම් අනුව දාස ගම්වැසියෝ ඔවුන් හඳුනා ගත්හ. ඔවුහු හඬමින් දෙපා මුල වැටී, “ස්වාමීනි, අප අසරණ කර කොහේ යන්නහුද?” යි ඇසූහ. “පින්වතුනි, අපට භවත්‍රය ගිනිගත් පන්සලක් මෙන් වැටහී අපි මහණ වීමු. ඔබ සැම එක් එක් අයෙකු බැගින් නිදහස් කරන්නට ගියහොත් වසර සියයක් වුව ද ප්‍රමාණවත් නොවේ. එබැවින් ඔබම ඔබගේ හිස සෝදාගෙන (නිදහස් පුද්ගලයන් වී) ජීවත් වන්න” යි පවසා ඔවුන් හඬද්දීම පිටත්ව ගියහ. තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙන් වඩිමින් ආපසු හැරී බලා මෙසේ සිතූහ: “මේ භද්‍රා කාපිලානිය මුළු දඹදිවටම වටිනා කාන්තාවකි. ඇය මා පසුපස එන්නීය. 'මොවුන් මහණ වීත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිව නුසුදුසු දේ කරති' යි කිසිවකු සිතන්නට ඉඩ ඇත. යමෙකු අප කෙරෙහි සිත දූෂණය කරගෙන අපායගාමී විය හැකිය. එබැවින් ඇය හැර මම වෙන්ව යාම සුදුසුය” යි සිතක් උපදවා ගත්හ.

සො පුරතො ගච්ඡන්තො ද්වෙධාපථං දිස්වා තස්ස මත්ථකෙ අට්ඨාසි. භද්දාපි ආගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ආහ – ‘‘භද්දෙ තාදිසිං ඉත්ථිං මම පච්ඡතො ආගච්ඡන්තිං දිස්වා ‘ඉමෙ පබ්බජිත්වාපි විනා භවිතුං න සක්කොන්තී’ති චින්තෙත්වා අම්හෙසු පදුට්ඨචිත්තො මහාජනො අපායපූරකො භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං ද්වෙධාපථෙ ත්වං එකං ගණ්හ, අහං එකෙන ගමිස්සාමී’’ති. ‘‘ආම, අය්‍ය, පබ්බජිතානං මාතුගාමො නාම මලං, ‘පබ්බජිත්වාපි විනා න භවන්තී’ති අම්හාකං දොසං දස්සන්ති, තුම්හෙ එකං මග්ගං ගණ්හථ, අහං එකං ගණ්හිත්වා විනා භවිස්සාමා’’ති තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ‘‘සතසහස්සකප්පප්පමාණෙ අද්ධානෙ කතො මිත්තසන්ථවො අජ්ජ භිජ්ජතී’’ති වත්වා ‘‘තුම්හෙ දක්ඛිණජාතිකා නාම, තුම්හාකං දක්ඛිණමග්ගො වට්ටති. මයං මාතුගාමා නාම වාමජාතිකා, අම්හාකං වාමමග්ගො වට්ටතී’’ති වන්දිත්වා මග්ගං පටිපන්නා. තෙසං ද්වෙධාභූතකාලෙ අයං මහාපථවී ‘‘අහං චක්කවාළගිරිසිනෙරුපබ්බතෙ ධාරෙතුං සක්කොන්තීපි තුම්හාකං ගුණෙ ධාරෙතුං න සක්කොමී’’ති වදන්තී විය විරවමානා අකම්පි, ආකාසෙ අසනිසද්දො විය පවත්ති, චක්කවාළපබ්බතො උන්නදි.

උන්වහන්සේ ඉදිරියට වඩිනා විට මංසන්ධියක් දැක එහි මත්තෙහි නැවතුණහ. භද්‍රාවෝ ද පැමිණ වැඳ එකත්පසක සිටියහ. එවිට උන්වහන්සේ ඇයට මෙසේ පැවසූහ: “භද්‍රාවෙනි, ඔබ වැනි ස්ත්‍රියක මා පසුපස එනු දැක 'මොවුන් මහණ වීත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිය' යි සිතා අප කෙරෙහි දූෂිත සිතැතිව මහජනයා අපාය පුරවන්නෝ වන්නාහ. එබැවින් මේ මංසන්ධියෙන් ඔබ එක් මගක් තෝරා ගන්න, මම අනෙක් මගින් වඩින්නෙමි.” “එසේය ස්වාමීනි, පැවිද්දන්ට මාතුගාමයා යනු කිලුටකි. 'පැවිදි වීත් වෙන්විය නොහැකිය' යි පවසා අපට දොස් නගනු ඇත. ඔබ වහන්සේ එක් මගක් තෝරා ගන්න, මම ද එක් මගක් ගෙන වෙන් වන්නෙමි” යි පවසා තෙවරක් පැදකුණු කොට සතර දිශාවන්හි පසඟ පිහිටුවා වැඳ, නිය දසය එක්කොට බබළන දෑත් දෝතින් තබා, “කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ පවත්වාගෙන ආ ඇසුර අදින් බිඳෙයි” පවසා, “ඔබ වහන්සේලා දක්ෂිණජාතික බැවින් ඔබ වහන්සේට දකුණු මග සුදුසුය. මාතුගාමී වූ අපි වාමජාතික බැවින් අපට වම් මග සුදුසුය” යි වැඳ මගට පිළිපන්නාය. ඔවුන් දෙදෙනා වෙන් වන කල්හි, “සක්වළ ගල් පර්වත හා මහා මේරු පර්වතය දරා සිටීමට හැකි වුව ද, ඔබ දෙදෙනාගේ ගුණ දරා සිටීමට මට නොහැකිය” යි පවසන්නාක් මෙන් මේ මහා පෘථිවිය ගුගුරමින් කම්පා විය. අහසෙහි හෙණ හඬ මෙන් ශබ්ද පැතිර ගිය අතර සක්වළ පර්වතයෝ ද ප්‍රතිරාව දුන්හ.

සම්මාසම්බුද්ධො වෙළුවනමහාවිහාරෙ ගන්ධකුටියං නිසින්නො පථවීකම්පනසද්දං සුත්වා ‘‘කස්ස නු ඛො පථවී කම්පතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘පිප්පලිමාණවො ච භද්දා ච කාපිලානී මං උද්දිස්ස අප්පමෙය්‍යං සම්පත්තිං පහාය පබ්බජිතා, තෙසං වියොගට්ඨානෙ උභින්නම්පි ගුණබලෙන අයං පථවීකම්පො ජාතො, මයාපි එතෙසං සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම සයමෙව [Pg.142] පත්තචීවරමාදාය අසීතිමහාථෙරෙසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා තිගාවුතං මග්ගං පච්චුග්ගමනං කත්වා රාජගහස්ස ච නාලන්දාය ච අන්තරෙ බහුපුත්තකනිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. නිසීදන්තො පන අඤ්ඤතරපංසුකූලිකො විය අනිසීදිත්වා බුද්ධවෙසං ගහෙත්වා අසීතිහත්ථා ඝනබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තො නිසීදි. ඉති තස්මිං ඛණෙ පණ්ණච්ඡත්තසකටචක්කකූටාගාරාදිප්පමාණා බුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දන්තියො විධාවන්තියො චන්දසහස්ස-සූරියසහස්ස-උග්ගමනකාලො විය කුරුමානා තං වනන්තං එකොභාසං අකංසු. ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණසිරියා සමුජ්ජලතාරාගණං විය ගගනං, සුපුප්ඵිතකමලකුවලයං විය සලිලං වනන්තං විරොචිත්ථ. නිග්‍රොධරුක්ඛස්ස ඛන්ධො නාම සෙතො හොති, පත්තානි නාම නීලානි, පක්කානි රත්තානි. තස්මිං පන දිවසෙ සතසාඛො නිග්‍රොධො සුවණ්ණවණ්ණොව අහොසි.

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවන මහා විහාරයේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩසිටින සේක්, පෘථිවිය කම්පා වන හඬ අසා “පොළොව කම්පා වන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාද?” යි ආවර්ජනා කළ සේක. “පිප්පලි තරුණයා සහ භද්‍රා කාපිලානිය මා උදෙසා අප්‍රමාණ වූ සම්පත් අත්හැර මහණ වූහ. ඔවුන් දෙදෙනා වෙන් වූ ස්ථානයේදී ඒ දෙදෙනාගේම ගුණ බලයෙන් මේ මහපොළොව කම්පා විය. මම ද ඔවුන්ට සංග්‍රහ කිරීම සුදුසුය” යි සලකා ගන්ධකුටියෙන් නික්ම, තමන් වහන්සේම පා සිවුරු ගෙන, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගෙන් කිසිවකුටත් ආමන්ත්‍රණය නොකොට, ගාවුත තුනක් පමණ මග ගෙවා ගොස් රජගහනුවර සහ නාලන්දාව අතර වූ බහුපුත්තක නුග රුක් මූලයෙහි පලක් බැඳ වැඩහුන් සේක. එහි වැඩසිටින කල්හි ද සාමාන්‍ය පාංශුකූලික භික්ෂුවක මෙන් නොව, බුද්ධ වේශය ගෙන අසූ රියනක් පමණ වූ ඝන බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවමින් වැඩහුන් සේක. එකල පත්‍ර කුඩ, කරත්ත රෝද, කූටාගාර ආදී ප්‍රමාණ වූ බුදු රැස් මෙහාටත් එහාටත් විහිදෙමින් හා දිවෙමින් දහසක් සඳුන් දහසක් හිරුන් උදා වූවාක් මෙන් ඒ මුළු වනාන්තරයම එකම ආලෝකයක් කළහ. දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ශ්‍රීයෙන් බබළන තාරකා සමූහයෙන් යුත් අහසක් මෙන් ද, මනාව පිපිණු නෙළුම් මානෙල් ආදියෙන් හෙබි විලක් මෙන් ද ඒ වනාන්තරය බැබළුණි. නුග ගසේ කඳ සාමාන්‍යයෙන් සුදු පැහැය, පත්‍ර නිල් පැහැය, ගෙඩි රතු පැහැය වුව ද, එදින ඒ සියක් අතු ඇති නුග රුක සම්පූර්ණයෙන්ම රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත විය.

මහාකස්සපත්ථෙරො ‘‘අයං මය්හං සත්ථා භවිස්සති, ඉමාහං උද්දිස්ස පබ්බජිතො’’ති දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔණතොණතො ගන්ත්වා තීසු ඨානෙසු වන්දිත්වා ‘‘සත්ථා මෙ, භන්තෙ භගවා, සාවකොහමස්මි, සත්ථා මෙ, භන්තෙ භගවා, සාවකොහමස්මී’’ති ආහ. අථ නං භගවා අවොච – ‘‘කස්සප, සචෙ ත්වං ඉමං නිපච්චකාරං මහාපථවියා කරෙය්‍යාසි, සාපි ධාරෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තථාගතස්ස එවං ගුණමහන්තතං ජානතා තයා කතො නිපච්චකාරො මය්හං ලොමම්පි චාලෙතුං න සක්කොති. නිසීද, කස්සප, දායජ්ජං තෙ දස්සාමී’’ති. අථස්ස භගවා තීහි ඔවාදෙහි උපසම්පදං අදාසි. දත්වා බහුපුත්තකනිග්‍රොධමූලතො නික්ඛමිත්වා ථෙරං පච්ඡාසමණං කත්වා මග්ගං පටිපජ්ජි. සත්ථු සරීරං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවිචිත්තං, මහාකස්සපස්ස සත්තමහාපුරිසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං. සො කඤ්චනමහානාවාය පච්ඡාබන්ධො විය සත්ථු පදානුපදිකං අනුගඤ්ඡි. සත්ථා ථොකං මග්ගං ගන්ත්වා මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසජ්ජාකාරං දස්සෙසි, ථෙරො ‘‘නිසීදිතුකාමො සත්ථා’’ති ඤත්වා අත්තනො පාරුපනපිලොතිකසඞ්ඝාටිං චතුග්ගුණං කත්වා පඤ්ඤාපෙසි.

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ “මොහු මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වන සේක, මම මොහු උදෙසා පැවිදි වීමි”යි සිතා, දුටු තැන පටන් අතිශයින් නැමුණු ගති ඇතිව (ගෞරවයෙන්) ගොස්, ස්ථාන තුනකදී වැඳ “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේය, මම ශ්‍රාවකයා වෙමි; ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේය, මම ශ්‍රාවකයා වෙමි”යි පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේට මෙසේ වදාළ සේක: “කාශ්‍යප, ඉදින් ඔබ මේ දක්වන ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත ක්‍රියාව මහ පොළොවට කළේ නම්, ඒ මහ පොළොවට පවා එය දරා ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත. මෙතරම් මහා ගුණානුභාවයකින් යුත් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ දන්නා වූ ඔබ විසින් කරන ලද මේ ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත ක්‍රියාවෙන් මාගේ එකදු ලෝම කූපයක් හෝ සලිත කිරීමට නොහැකිය. කාශ්‍යප, හිඳගන්න, මම ඔබට දායාදය දෙන්නෙමි.” ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවවාද තුනකින් උන්වහන්සේට උපසම්පදාව ලබා දුන් සේක. උපසම්පදාව දී බහුපුත්තක නුග රුක මුලින් නික්ම තෙරුන් වහන්සේ පසු ශ්‍රමණයා කොට මාර්ගයට පිළිපන් සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීරය දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් විසිතුරු වූ අතර, මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ගේ ශරීරය සත් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් සැරසී තිබුණි. උන්වහන්සේ ස්වර්ණමය මහා නෞකාවක් පසුපස බැඳි කුඩා යාත්‍රාවක් මෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පියවරෙන් පියවර අනුව ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ මඳ දුරක් වැඩම කොට, මාර්ගයෙන් ඉවතට පැන එක්තරා රුක් මුලක වැඩ හිඳීමේ ඉරියව්ව දැක්වූ සේක. තෙරුන් වහන්සේ “ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩ හිඳීමට කැමති සේකැ”යි දැන, තමන් වහන්සේ පොරවන පැරණි පිළියෙන් කළ සඟළ සිවුර සතර පටක් කොට නවා පැනවූහ.

සත්ථා තස්මිං නිසීදිත්වා හත්ථෙන චීවරං පරාමසිත්වා ‘‘මුදුකා ඛො ත්‍යායං, කස්සප, පිලොතිකසඞ්ඝාටී’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘සත්ථා මෙ [Pg.143] සඞ්ඝාටියා මුදුකභාවං කථෙති, පාරුපිතුකාමො භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘පාරුපතු, භන්තෙ, භගවා සඞ්ඝාටි’’න්ති ආහ. කිං ත්වං පාරුපිස්සසි කස්සපාති? තුම්හාකං නිවාසනං ලභන්තො පාරුපිස්සාමි, භන්තෙති. ‘‘කිං පන ත්වං, කස්සප, ඉමං පරිභොගජිණ්ණං පංසුකූලං ධාරෙතුං සක්ඛිස්සසි? මයා හි ඉමස්ස පංසුකූලස්ස ගහිතදිවසෙ උදකපරියන්තං කත්වා මහාපථවී කම්පි, ඉමං බුද්ධානං පරිභොගජිණ්ණං චීවරං නාම න සක්කා පරිත්තගුණෙන ධාරෙතුං, පටිබලෙනෙවිදං පටිපත්තිපූරණසමත්ථෙන ජාතිපංසුකූලිකෙන ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වත්වා ථෙරෙන සද්ධිං චීවරං පරිවත්තෙසි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩ හිඳ අතින් සිවුර පිරිමැද “කාශ්‍යප, ඔබේ මේ පැරණි පිළි සඟළ සිවුර ඉතා මෘදුය”යි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ “ශාස්තෘන් වහන්සේ මාගේ සඟළ සිවුරේ මෘදු බව පවසති, එය පෙරවීමට කැමති වන සේකැ”යි දැන, “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සඟළ සිවුර පෙරවන සේක්වා”යි පැවසූහ. “කාශ්‍යප, ඔබ කුමක් පෙරවන්නෙහිද?” “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ සිවුර ලැබෙන්නේ නම් මම එය පෙරවන්නෙමි”යි පැවසූහ. “කාශ්‍යප, ඔබ මේ පරිභෝජනය කර පරණ වූ පන්සකූල සිවුර දරා ගැනීමට සමත් වන්නෙහිද? සැබවින්ම මා මේ පන්සකූල සිවුර ගත් දිනයෙහි සාගරය කෙළවර කොට ඇති මහ පොළොව කම්පා විය. බුදුවරුන්ගේ මේ පරිභෝග කළ පැරණි සිවුර අල්ප ගුණ ඇති අයෙකුට දරාගත නොහැකිය. මෙය දරා ගැනීමට සුදුසු වන්නේ පිළිවෙත් පිරීමෙහි සමත්, ස්වභාවයෙන්ම පන්සකූලික ගුණ ඇති උතුමෙකුට පමණි”යි වදාරා තෙරුන් වහන්සේ සමඟ සිවුර මාරු කළ සේක.

එවං පන චීවරපරිවත්තං කත්වා ථෙරෙන පාරුතචීවරං භගවා පාරුපි, සත්ථු චීවරං ථෙරො පාරුපි. තස්මිං සමයෙ අචෙතනාපි අයං මහාපථවී ‘‘දුක්කරං, භන්තෙ, අකත්ථ, අත්තනා පාරුතචීවරං සාවකස්ස දින්නපුබ්බං නාම නත්ථි, අහං තුම්හාකං ගුණං ධාරෙතුං න සක්කොමී’’ති වදන්තී විය උදකපරියන්තං කත්වා කම්පි. ථෙරොපි ‘‘ලද්ධං දානි මයා බුද්ධානං පරිභොගචීවරං, කිං මෙ ඉදානි උත්තරි කත්තබ්බං අත්ථී’’ති උන්නතිං අකත්වා බුද්ධානං සන්තිකෙයෙව තෙරස ධුතගුණෙ සමාදාය සත්තදිවසමත්තං පුථුජ්ජනො හුත්වා අට්ඨමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සත්ථාපි ‘‘කස්සපො, භික්ඛවෙ, චන්දූපමො කුලානි උපසඞ්කමති, අපකස්සෙව කායං අපකස්ස චිත්තං නිච්චනවකො කුලෙසු අප්පගබ්භො’’ති (සං. නි. 2.146) එවමාදීහි සුත්තෙහි ථෙරං ථොමෙත්වා අපරභාගෙ එතදෙව කස්සපසංයුත්තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ‘‘මම සාසනෙ ධුතවාදානං භික්ඛූනං මහාකස්සපො අග්ගො’’ති ථෙරං ඨානන්තරෙ ඨපෙසීති.

මෙසේ සිවුරු මාරු කිරීම සිදු කොට, තෙරුන් වහන්සේ පෙරවා සිටි සිවුර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරවූ සේක, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිවුර තෙරුන් වහන්සේ පෙරවූහ. එම මොහොතේ අචේතනික වූ මේ මහ පොළොව පවා, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ දුෂ්කර වූ ක්‍රියාවක් කළ සේක. තමන් වහන්සේ පෙරවා සිටි සිවුරක් ශ්‍රාවකයෙකුට මීට පෙර කිසිදා ලබා දී නැත. මම ඔබ වහන්සේගේ මේ ගුණානුභාවය දරා ගැනීමට නොහැකි වෙමි”යි පවසන්නාක් මෙන් සාගරය කෙළවර කොට කම්පා විය. තෙරුන් වහන්සේ ද “දැන් මට බුදුවරුන් පරිභෝජනය කළ සිවුර ලැබුණි. මින් මතු මට කළ යුතු තවත් කුමක් ඇද්ද?”යි උඩඟු බවක් ඇති කර නොගෙන, බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහිම තේළස ධුතාංග (දහතුනක් වූ ධුතාංග) සමාදන් වී සත් දිනක් පමණ පෘථග්ජනව සිට, අටවන දින අරුණෝදයේදී පටිසම්භිදාවන් සමඟ අර්හත්වයට පත් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද “මහණෙනි, කාශ්‍යප තෙමේ සඳ වැනිය... කුලයන් කරා එළඹෙයි, කය හා සිත ඉවතට ඇද ගත්තෙකු මෙන් (නොඇලී) නිරතුරුව අලුත් වූවෙකු මෙන් කුලයන්හි නොගැලී වඩියි” යනාදී සූත්‍රයන්ගෙන් තෙරුන් වහන්සේව පසසා, පසු කාලයකදී මේ කාශ්‍යප සංයුත්තයම නිමිත්ත කොට ගෙන “මාගේ ශාසනයෙහි ධුතාංගධාරී භික්ෂූන් අතර මහා කාශ්‍යප අග්‍ර වන්නේය”යි තෙරුන් වහන්සේව ඒ උතුම් තනතුරෙහි තැබූ සේක.

අනුරුද්ධත්ථෙරවත්ථු

අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේගේ වස්තුව

192. පඤ්චමෙ දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං අනුරුද්ධොති දිබ්බචක්ඛුකභික්ඛූනං අනුරුද්ධත්ථෙරො අග්ගොති වදති. තස්ස චිණ්ණවසිතාය අග්ගභාවො වෙදිතබ්බො. ථෙරො කිර භොජනපපඤ්චමත්තං ඨපෙත්වා සෙසකාලං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුනා සත්තෙ ඔලොකෙන්තොව විහරති. ඉති අහොරත්තං චිණ්ණවසිතාය එස දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගො නාම ජාතො. අපිච කප්පසතසහස්සං පත්ථිතභාවෙනපෙස දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගොව ජාතො.

192. පස්වන සූත්‍රයෙහි “දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං අනුරුද්ධො” යනු, දිව්‍ය චක්ෂුසය ඇති භික්ෂූන් අතර අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වන බව පැවසීමයි. උන්වහන්සේගේ පුරුදු කරන ලද වශීභාවය (ප්‍රගුණ බව) නිසා මේ අග්‍රභාවය ඇති වූ බව දත යුතුය. තෙරුන් වහන්සේ ආහාරය සෙවීම වැනි කටයුතු සඳහා වැය වන කාලය පමණක් ඉතිරි කොට, සෙසු කාලයෙහි ආලෝකය වර්ධනය කොට දිව්‍ය චක්ෂුසයෙන් සත්වයන් බලමින්ම වාසය කරති. මෙසේ රෑ දවල් දෙක්හි ප්‍රගුණ කරන ලද වශීභාවය නිසා උන්වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂුසය ඇත්තවුන් අතර අග්‍ර බවට පත් වූහ. තවද, කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ කරන ලද ප්‍රාර්ථනාව නිසා ද උන්වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂුසය ලද්දවුන් අතර අග්‍ර වූ සේක.

තත්‍රස්ස [Pg.144] පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි කුලපුත්තො පදුමුත්තරස්සෙව භගවතො කාලෙ පච්ඡාභත්තං ධම්මස්සවනත්ථං විහාරං ගච්ඡන්තෙන මහාජනෙන සද්ධිං අගමාසි. අයං හි තදා අඤ්ඤතරො අපාකටනාමො ඉස්සරකුටුම්බිකො අහොසි. සො දසබලං වන්දිත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මකථං සුණාති. සත්ථා දෙසනං යථානුසන්ධිකං ඝටෙත්වා එකං දිබ්බචක්ඛුකං භික්ඛුං එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

ඒ පිළිබඳ අතීත කථා පුවත මෙසේය: මේ කුලපුත්‍රයා ද පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි දහවල් දානයෙන් පසු ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස විහාරයට යන මහා ජනයා සමඟ ගියේය. එකල ඔහු නමක් ප්‍රකට නොවූ එක්තරා ධනවත් සිටුවරයෙක් (කුටුම්භිකයෙක්) විය. ඔහු දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ පිරිස කෙළවර සිට ධර්ම දේශනාව ඇසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගළපා දේශනා කොට, එක්තරා දිව්‍ය චක්ෂුසයක් ඇති භික්ෂුවක ඒ අග්‍ර තනතුරෙහි තැබූ සේක.

තතො කුටුම්බිකස්ස එතදහොසි – ‘‘මහා වතායං භික්ඛු, යං එවං සත්ථා සයං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. අහො වතාහම්පි අනාගතෙ උප්පජ්ජනකබුද්ධස්ස සාසනෙ දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා පරිසන්තරෙන ගන්ත්වා ස්වාතනාය භගවන්තං භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා ‘‘මහන්තං ඨානන්තරං මයා පත්ථිත’’න්ති තෙනෙව නියාමෙන අජ්ජතනාය ස්වාතනායාති නිමන්තෙත්වා සත්ත දිවසානි මහාදානං පවත්තෙත්වා සපරිවාරස්ස භගවතො උත්තමවත්ථානි දත්වා ‘‘භගවා නාහං ඉමං සක්කාරං දිබ්බසම්පත්තියා න මනුස්සසම්පත්තියා අත්ථාය කරොමි. යං පන තුම්හෙ ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ භික්ඛුං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපයිත්ථ, අහම්පි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ සො භික්ඛු විය දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජි. සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙත්වා තස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං ඤත්වා එවමාහ – ‘‘අම්භො පුරිස, අනාගතෙ කප්පසතසහස්සපරියොසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සාසනෙ ත්වං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගො අනුරුද්ධො නාම භවිස්සසී’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා භත්තානුමොදනං කත්වා විහාරමෙව අගමාසි.

එකල ඒ සිටුවරයාට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “ශාස්තෘන් වහන්සේම දිව්‍ය චක්ෂුසය ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍ර තනතුරෙහි තැබූ මේ භික්ෂුව සැබවින්ම මහානුභාව සම්පන්නය. මම ද අනාගතයෙහි පහළ වන බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුසය ඇත්තවුන් අතර අග්‍ර වන්නෙම් නම් කෙතරම් යහපත්ද!” මෙසේ සිතා පිරිස මැදින් ගොස් සෙට දින සඳහා භික්ෂු සංඝයා සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කළේය. පසුදින බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝ රත්නයට මහා දානයක් දී, “මම උතුම් තනතුරක් ප්‍රාර්ථනා කරමි”යි පවසා, එම ක්‍රමයෙන්ම එදිනට හා සෙට දිනට ආරාධනා කරමින් සත් දිනක් මුළුල්ලේ මහා දානය පවත්වා, පිරිවර සමඟ වැඩ සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උතුම් වස්ත්‍ර පූජා කළේය. පූජා කොට, “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම මේ සත්කාරය දිව්‍ය සම්පත් හෝ මනුෂ්‍ය සම්පත් ප්‍රාර්ථනා කර නොකරමි. ඔබ වහන්සේ මීට සත් දිනකට පෙර යම් භික්ෂුවක දිව්‍ය චක්ෂුසය ඇත්තවුන් අතර අග්‍ර තනතුරෙහි තැබූ සේක් ද, මම ද අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි ඒ භික්ෂුව මෙන් දිව්‍ය චක්ෂුසය ලද්දවුන් අතර අග්‍ර වන්නෙම්වා!”යි ප්‍රාර්ථනා කොට පාමුල වැතිර සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාගතය දෙස බලා ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන බව දැන මෙසේ වදාළ සේක: “පින්වත් පුරුෂය, අනාගතයෙහි කල්ප ලක්ෂයක් අවසානයෙහි ගෞතම නමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් උපදින සේක. ඔබ උන්වහන්සේගේ ශාසනයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුසය ලද්දවුන් අතර අග්‍ර වූ අනුරුද්ධ නමින් ප්‍රකට වන්නෙහිය.” මෙසේ වදාරා භක්තානුමෝදනාව සිදු කොට විහාරයටම වැඩම කළ සේක.

කුටුම්බිකොපි යාව බුද්ධො ධරති, තාව අවිජහිතමෙව කල්‍යාණකම්මං කත්වා පරිනිබ්බුතෙ සත්ථරි නිට්ඨිතෙ සත්තයොජනිකෙ සුවණ්ණචෙතියෙ භික්ඛුසඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, කිං දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්ම’’න්ති පුච්ඡි. පදීපදානං නාම දාතුං වට්ටති උපාසකාති. සාධු, භන්තෙ, කරිස්සාමීති සහස්සදීපානංයෙව තාව දීපරුක්ඛානං සහස්සං කාරෙසි, තදනන්තරං තතො පරිත්තතරෙ, තදනන්තරං තතො පරියත්තතරෙති අනෙකසහස්සෙ දීපරුක්ඛෙ කාරෙසි. සෙසපදීපා පන අපරිමාණා අහෙසුං.

ඒ සිටුපුත්‍රයා ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි තාක් කල් නොකඩවා කුසල් දහම් කොට, ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු සත් යොදුනක් උසැති රන් සෑය නිම කළ කල්හි, භික්ෂු සංඝයා වෙත එළඹ, “ස්වාමීනි, දිව්‍ය චක්ෂුස ලැබීමට කළ යුතු පූර්ව කෘත්‍යය කුමක්ද?” යි විමසීය. “උපාසකය, පහන් පූජාව සිදු කිරීම සුදුසුය” යි භික්ෂූන් වහන්සේලා වදාළහ. “ස්වාමීනි, ඉතා යහපත්, මම එය කරන්නෙමි” යි පවසා පළමුව පහන් දහසක් සඳහා පහන් රුක් දහසක් කරවීය. ඉන්පසුව ඊට වඩා මඳක් කුඩා පහන් රුක් ද, ඉන්පසු ඊටත් වඩා කුඩා පහන් රුක් ද වශයෙන් දහස් ගණනක් පහන් රුක් කරවීය. සෙසු පහන් ප්‍රමාණයන් අප්‍රමාණ විය.

එවං [Pg.145] යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො කප්පසතසහස්සං අතික්කමිත්වා කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස කාලෙ බාරාණසියං කුටුම්බියගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා පරිනිබ්බුතෙ සත්ථරි නිට්ඨිතෙ යොජනිකෙ චෙතියෙ බහු කංසපාතියො කාරාපෙත්වා සප්පිමණ්ඩස්ස පූරෙත්වා මජ්ඣෙ එකෙකං ගුළපිණ්ඩං ඨපෙත්වා උජ්ජාලෙත්වා මුඛවට්ටියා මුඛවට්ටිං ඵුසාපෙන්තො චෙතියං පරික්ඛිපාපෙත්වා අත්තනො සබ්බමහන්තං කංසපාතිං කාරෙත්වා සප්පිමණ්ඩස්ස පූරෙත්වා තස්සා මුඛවට්ටියං සමන්තතො වට්ටිසහස්සං ජාලාපෙත්වා මජ්ඣට්ඨානෙ ථූපිකං පිලොතිකාය වෙඨෙත්වා ජාලාපෙත්වා කංසපාතිං සීසෙනාදාය සබ්බරත්තිං යොජනිකං චෙතියං අනුපරියායි. එවං තෙනාපි අත්තභාවෙන යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො.

මෙසේ දිවි ඇති තෙක් කුසල් දහම් කොට දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින් කල්ප ලක්ෂයක් ඉක්මවා ගිය තැන, කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බරණැස් නුවර සිටු නිවසක උපත ලැබීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු එක් යොදුනක් උසැති චෛත්‍යය නිම කළ කල්හි, බොහෝ ලෝකඩ පාත්‍ර කරවා, ඒවා ගිතෙල්වලින් පුරවා, මැද එක එක පහන් වැටි තබා දල්වා, පාත්‍රයක මුවවිට තවත් පාත්‍රයක මුවවිටෙහි ස්පර්ශ වන සේ සෑය වටා තැන්පත් කරවීය. තමා වෙනුවෙන් සියල්ලටම වඩා විශාල ලෝකඩ පාත්‍රයක් කරවා, එය ගිතෙල්වලින් පුරවා, එහි මුවවිට වටා පහන් වැටි දහසක් දල්වා, මැද කොටසෙහි රෙදි කඩකින් වෙළා ස්තූපිකාවක් මෙන් සකසා දල්වා, ඒ ලෝකඩ පාත්‍රය හිස මත තබාගෙන මුළු රාත්‍රිය පුරා යොදුනක් උසැති ඒ සෑය වටා පැදකුණු කළේය. මෙසේ ඒ ආත්මභාවයෙහි ද දිවි ඇති තෙක් කුසල් කොට දෙව්ලොව උපන්නේය.

පුන අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ තස්මිංයෙව නගරෙ දුග්ගතකුලස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා සුමනසෙට්ඨිං නාම නිස්සාය වසි, අන්නභාරොතිස්ස නාමං අහොසි. සො පන සුමනසෙට්ඨි දෙවසිකං කපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං ගෙහද්වාරෙ මහාදානං දෙති. අථෙකදිවසං උපරිට්ඨො නාම පච්චෙකබුද්ධො ගන්ධමාදනපබ්බතෙ නිරොධසමාපත්තිං සමාපන්නො. තතො වුට්ඨාය ‘‘අජ්ජ කස්ස අනුග්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති වීමංසි. පච්චෙකබුද්ධා ච නාම දුග්ගතානුකම්පකා හොන්ති. සො ‘‘අජ්ජ මයා අන්නභාරස්ස අනුග්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ඉදානි අන්නභාරො අටවිතො අත්තනො ගෙහං ආගමිස්සතී’’ති ඤත්වා පත්තචීවරමාදාය ගන්ධමාදනපබ්බතා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ගාමද්වාරෙ අන්නභාරස්ස සම්මුඛෙ පච්චුට්ඨාසි.

නැවත බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ නොවූ කාලයක, එම නගරයෙහිම දිළිඳු පවුලක උපත ලබා සුමන සිටුවරයා ඇසුරු කරමින් වාසය කළේය. ඔහුගේ නම ‘අන්නභාර’ විය. ඒ සුමන සිටුවරයා දිනපතා තමාගේ නිවෙස් දොරකඩ අසරණයන්ට, මගීන්ට හා යාචකයන්ට මහදන් පැවැත්වීය. ඉක්බිති එක් දිනක, ‘උපරිට්ඨ’ නම් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී, එයින් නැගී සිට, “අද මා විසින් කාහට අනුග්‍රහ කළ යුතුද?” යි විමසා බැලූ සේක. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සාමාන්‍යයෙන් දිළිඳු ජනයා කෙරෙහි අනුකම්පා කරන සේක. උන්වහන්සේ, “අද මා විසින් අන්නභාරට අනුග්‍රහ කළ යුතුය” යි සිතා, “දැන් අන්නභාර වනයෙහි සිට තම නිවසට පැමිණෙනු ඇතැයි” දැන, පා සිවුරු ගෙන ගන්ධමාදන පර්වතයෙන් අහසට පැන නැගී, ගම් දොරටුවෙහි අන්නභාර ඉදිරියෙහි පහළ වූ සේක.

අන්නභාරො පච්චෙකබුද්ධං තුච්ඡපත්තහත්ථං දිස්වා පච්චෙකබුද්ධං අභිවාදෙත්වා ‘‘අපි, භන්තෙ, භික්ඛං ලභිත්ථා’’ති පුච්ඡි. ලභිස්සාම මහාපුඤ්ඤාති. ‘‘භන්තෙ, ථොකං ඉධෙව හොථා’’ති වෙගෙන ගන්ත්වා අත්තනො ගෙහෙ මාතුගාමං පුච්ඡි – ‘‘භද්දෙ, මය්හං ඨපිතං භාගභත්තං අත්ථි, නත්ථී’’ති? අත්ථි සාමීති. සො තතොව ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථතො පත්තමාදාය ආගන්ත්වා ‘‘භද්දෙ, මයං පුරිමභවෙ කල්‍යාණකම්මස්ස අකතත්තා භත්තං පච්චාසීසමානා විහරාම[Pg.146], අම්හාකං දාතුකාමතාය සති දෙය්‍යධම්මො න හොති, දෙය්‍යධම්මෙ සති පටිග්ගාහකං න ලභාම, අජ්ජ මෙ උපරිට්ඨපච්චෙකබුද්ධො දිට්ඨො, භාගභත්තඤ්ච අත්ථි, මය්හං භාගභත්තං ඉමස්මිං පත්තෙ පක්ඛිපාහී’’ති.

අන්නභාර හිස් පාත්‍රයක් අතැතිව වැඩසිටි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ දැක, උන්වහන්සේට වන්දා, “ස්වාමීනි, ඔබට පිණ්ඩපාතය ලැබුණේ ද?” යි විමසීය. “මහා පින්වත, අපට ලැබෙනු ඇත” යි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, මඳක් මෙහිම වැඩසිටිනු මැනවි” යි පවසා වේගයෙන් තම නිවසට ගොස් බිරිඳගෙන්, “සොඳුරිය, මා වෙනුවෙන් වෙන් කළ බත් කොටස තිබේද, නැද්ද?” යි ඇසීය. “හිමියනි, තිබේ” යයි ඇය කීවාය. ඔහු වහාම එහි ගොස් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතින් පාත්‍රය ගෙන පැමිණ, “සොඳුරිය, අප පෙර භවයන්හි කුසල් නොකළ නිසා මෙසේ ආහාර සොයමින් දුකසේ වාසය කරමු. අපට දීමට කැමැත්ත ඇති කල්හි දිය යුතු දෙයක් නැත. දිය යුතු දෙයක් ඇති කල්හි පිළිගන්නා උත්තමයෙකු නැත. අද මට උපරිට්ඨ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ මුණගැසුණි, බත් කොටස ද තිබේ. මාගේ ඒ බත් කොටස මෙම පාත්‍රයට බෙදන්න” යි කීවේය.

බ්‍යත්තා ඉත්ථී ‘‘යතො මය්හං සාමිකො භාගභත්තං දෙති, මයාපි ඉමස්මිං දානෙ භාගිනියා භවිතබ්බ’’න්ති අත්තනො භාගභත්තම්පි උපරිට්ඨස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස පත්තෙ පතිට්ඨපෙත්වා අදාසි. අන්නභාරො පත්තං ආහරිත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, එවරූපා දුජ්ජීවිතා මුච්චාමා’’ති ආහ. එවං හොතු, මහාපුඤ්ඤාති. සො අත්තනො උත්තරසාටකං එකස්මිං පදෙසෙ අත්ථරිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉධ නිසීදිත්වා පරිභුඤ්ජථා’’ති ආහ. පච්චෙකබුද්ධො තත්ථ නිසීදිත්වා නවවිධං පාටිකූල්‍යං පච්චවෙක්ඛන්තො පරිභුඤ්ජි. පරිභුත්තකාලෙ අන්නභාරො පත්තධොවනඋදකං අදාසි. පච්චෙකබුද්ධො නිට්ඨිතභත්තකිච්චො –

එවිට ඒ නුවණැති ස්ත්‍රිය, “මාගේ ස්වාමියා තම බත් කොටස දන් දෙන බැවින්, මම ද මේ පින්කමෙහි කොටස්කාරියක් විය යුතුය” යි සිතා, ඇයගේ බත් කොටස ද උපරිට්ඨ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට පූජා කළාය. අන්නභාර පාත්‍රය ගෙන ගොස් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතෙහි තබා, “ස්වාමීනි, මෙබඳු වූ දුක්ඛිත ජීවිතයකින් මම නිදහස් වෙම්වා!” යි පැවසීය. “මහා පින්වත, එය එසේම වේවා!” යි උන්වහන්සේ වදාළහ. ඔහු තම උතුරු සළුව එක් ස්ථානයක එළා, “ස්වාමීනි, මෙහි වැඩහිඳ වළඳනු මැනවි” යි ආරාධනා කළේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩහිඳ නව වැදෑරුම් පිළිකුල් සහගත බව මෙනෙහි කරමින් වැළඳූ සේක. වැළඳීමෙන් පසු අන්නභාර පාත්‍රය සේදීමට පැන් පූජා කළේය. දන් වැළඳීම අවසන් කළ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ -

‘‘ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, සබ්බමෙව සමිජ්ඣතු;

සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා, චන්දො පන්නරසො යථා’’ති. –

“ඔබ කැමති වන්නා වූ ද, ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ ද සියලු අභිමතාර්ථයන් වහා සමෘද්ධ වේවා! පසළොස්වක පුන් සඳ මෙන් සියලු සංකල්පයෝ පූර්ණය වෙත්වා!” යි

අනුමොදනං කත්වා මග්ගං පටිපජ්ජි. සුමනසෙට්ඨිස්ස ඡත්තෙ අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘අහො දානං පරමදානං උපරිට්ඨෙ සුප්පතිට්ඨිත’’න්ති තික්ඛත්තුං වත්වා සාධුකාරං අදාසි. සුමනසෙට්ඨි ‘‘කිං ත්වං මං එත්තකං කාලං දානං දදමානං න පස්සසී’’ති ආහ. නාහං තව දානෙ සාධුකාරං දෙමි, අන්නභාරෙන උපරිට්ඨපච්චෙකබුද්ධස්ස දින්නපිණ්ඩපාතෙ පසීදිත්වා සාධුකාරං දෙමීති.

අනුමෝදනාව කොට වැඩම කළ සේක. එවිට සුමන සිටුවරයාගේ ශ්වේතච්ඡත්‍රයෙහි වසන දේවතාවිය, “අහෝ! දානයකි, උතුම් දානයකි, උපරිට්ඨ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා මැනවින් පිහිටුවන ලද්දකි” යි තෙවරක් පවසා සාධුකාර දුන්නාය. සුමන සිටුවරයා, “ඇයි, මෙපමණ කාලයක් මා දන් දෙනු ඔබ දුටුවේ නැද්ද?” යි ඇසීය. “මම ඔබගේ දානයට සාධුකාර නොදුන්නෙමි. අන්නභාර විසින් උපරිට්ඨ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කරන ලද පිණ්ඩපාත දානය කෙරෙහි පැහැදී මම සාධුකාර දුන්නෙමි” යි දේවතාවිය පැවසුවාය.

සුමනසෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘අච්ඡරියං වතිදං, අහං එත්තකං කාලං දානං දෙන්තො දෙවතං සාධුකාරං දාපෙතුං නාසක්ඛිං. අයං අන්නභාරො මං නිස්සාය වසන්තො අනුරූපස්ස පටිග්ගාහකපුග්ගලස්ස ලද්ධත්තා එකපිණ්ඩපාතදානෙනෙව සාධුකාරං දාපෙසි, එතස්ස අනුච්ඡවිකං දත්වා එතං පිණ්ඩපාතං මම සන්තකං කාතුං වට්ටතී’’ති අන්නභාරං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අජ්ජ තයා කස්සචි කිඤ්චි දානං දින්න’’න්ති පුච්ඡි. ආම, අය්‍ය, උපරිට්ඨපච්චෙකබුද්ධස්ස මෙ අත්තනො භාගභත්තං දින්නන්ති. හන්ද, භො, කහාපණං ගණ්හිත්වා එතං පිණ්ඩපාතං මය්හං දෙහීති. න දෙමි අය්‍යාති. සො යාව සහස්සං වඩ්ඪෙසි, අන්නභාරො ‘‘සහස්සෙනාපි [Pg.147] න දෙමී’’ති ආහ. හොතු, භො, යදි පිණ්ඩපාතං න දෙසි, සහස්සං ගණ්හිත්වා පත්තිං මෙ දෙහීති. ‘‘එතම්පි දාතුං යුත්තං වා අයුත්තං වා න ජානාමි, අය්‍යං පන උපරිට්ඨපච්චෙකබුද්ධං පුච්ඡිත්වා සචෙ දාතුං යුත්තං භවිස්සති, දස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධං සම්පාපුණිත්වා, ‘‘භන්තෙ, සුමනසෙට්ඨි මය්හං සහස්සං දත්වා තුම්හාකං දින්නපිණ්ඩපාතෙ පත්තිං යාචති, දම්මි වා න දම්මි වා’’ති. උපමං තෙ පණ්ඩිත කරිස්සාමි. සෙය්‍යථාපි කුලසතිකෙ ගාමෙ එකස්මිංයෙව ඝරෙ දීපං ජාලෙය්‍ය, සෙසා අත්තනො අත්තනො තෙලෙන වට්ටිං තෙමෙත්වා ජාලාපෙත්වා ගණ්හෙය්‍යුං, පුරිමදීපස්ස පභා අත්ථි, නත්ථීති. අතිරෙකතරා, භන්තෙ, පභා හොතීති. එවමෙව පණ්ඩිත උළුඞ්කයාගු වා හොතු කටච්ඡුභික්ඛා වා, අත්තනො පිණ්ඩපාතෙ පරෙසං පත්තිං දෙන්තස්ස සතස්ස වා දෙතු සහස්සස්ස වා, යත්තකානං දෙති, තත්තකානං පුඤ්ඤං වඩ්ඪති. ත්වං දෙන්තො එකමෙව පිණ්ඩපාතං අදාසි, සුමනසෙට්ඨිස්ස පන පත්තියා දින්නාය ද්වෙ පිණ්ඩපාතා හොන්ති එකො තව, එකො ච තස්සාති.

එකල සුමන සිටුවරයා මෙසේ සිතුවේය: “මෙය සැබවින්ම පුදුමයකි. මා මෙපමණ කාලයක් දන් දුන්නද දෙවියෙකු ලවා සාධුකාරයක් දෙවීමට සමත් වූයේ නැත. මා ඇසුරු කරමින් වසන මෙම අන්නභාර නම් දුප්පතා, සුදුසු ප්‍රතිග්‍රාහක උතුමෙකු ලැබුණු නිසා එකම පිණ්ඩපාත දානයකින් දෙවියන් ලවා සාධුකාර දෙවීය. මොහුට සුදුසු යමක් දී ඒ පිණ්ඩපාත දානය මට අයත් කර ගැනීම මැනවි.” මෙසේ සිතූ ඔහු අන්නභාර කැඳවා, “අද ඔබ යමෙකුට කිසියම් දානයක් දුන්නෙහිද?” යි විමසීය. “එසේය ස්වාමීනි, මම මගේ බත් කොටස උපරිට්ඨ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළෙමි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “එසේ නම්, මෙන්න මේ කහවණුව ගෙන එම පිණ්ඩපාතය මට දෙන්න” යැයි සිටුවරයා කීවේය. “ස්වාමීනි, මම එය නොදෙමි” යි අන්නභාර කීවේය. එවිට සිටුවරයා කහවණු දහසක් දක්වා මිල වැඩි කළද අන්නභාර “දහසක් දුන්නද මම එය නොදෙමි” යි පැවසීය. “යහපති, ඔබ පිණ්ඩපාතය නොදෙන්නේ නම්, මේ කහවණු දහස ගෙන එම පිනෙහි කොටස (පින් පෙත) මට දෙන්න” යැයි සිටුවරයා ඉල්ලා සිටියේය. එවිට ඔහු “එම පිනෙහි කොටස දීම සුදුසු ද නැද්ද යන්න මම නොදනිමි. මා ඒ පිළිබඳව උපරිට්ඨ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් විමසා, දීම සුදුසු නම් දෙන්නෙමි” යි පවසා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනි, සුමන සිටුවරයා මට කහවණු දහසක් දී ඔබ වහන්සේට පූජා කළ දානයෙහි පින ඉල්ලා සිටියි. මම ඔහුට පින දෙන්නද? නොදෙන්නද?”. එවිට පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළේ, “ප්‍රඥාවන්තය, මම ඔබට උපමාවක් කියන්නෙමි. යම් හෙයකින් කුල සියයක් වසන ගමක එක් නිවසක පමණක් පහනක් දල්වන්නේ නම්, ඉතිරි අය තමන්ගේ තෙල් හා වැටි ගෙන එම පහනෙන් තම තමන්ගේ පහන් දල්වා ගත්තොත්, එවිට පළමු පහනේ ආලෝකය නැති වේද?” “නැත ස්වාමීනි, එහි ආලෝකය තවත් වැඩිවේ” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “ප්‍රඥාවන්තය, එලෙසම එය හැන්දක් පමණ කැඳක් වේවා, හැන්දක් පමණ බත් වේවා, තමා දුන් දානයක පින අන් අයට දෙන තැනැත්තා, සිය දෙනෙකුට හෝ දහස් දෙනෙකුට හෝ පින් දුන්නද ඔහුට ලැබෙන පින තවත් වැඩිවන්නේය. ඔබ දන් දුන්නේ එක් පිණ්ඩපාතයක් පමණි. නමුත් සුමන සිටුවරයාට පින් දුන් විට පින් දෙකක් වේ, එකක් ඔබටය, අනෙක ඔහුටය” යි වදාළ සේක.

සො පච්චෙකබුද්ධං අභිවාදෙත්වා සුමනසෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘පිණ්ඩපාතෙ පත්තිං ගණ්හ සාමී’’ති ආහ. හන්ද, කහාපණසහස්සං ගණ්හාති. නාහං පිණ්ඩපාතං වික්කිණාමි, සද්ධාය පන තුම්හාකං පත්තිං දෙමීති. තාත, ත්වං මය්හං සද්ධාය පත්තිං දෙසි, අහං පන තුය්හං ගුණං පූජෙන්තො සහස්සං දෙමි, ගණ්හ, තාතාති. සො ‘‘එවං හොතූ’’ති සහස්සං ගණ්හි. තාත, තුය්හං සහස්සං ලද්ධකාලතො පට්ඨාය සහත්ථා කම්මකරණකිච්චං නත්ථි, වීථියං ඝරං මාපෙත්වා වස. යෙන තුය්හං අත්ථො, තං මං ආහරාපෙත්වා ගණ්හාහීති. නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨිතපච්චෙකබුද්ධස්ස දින්නපිණ්ඩපාතො නාම තංදිවසමෙව විපාකං දෙති. තස්මා සුමනසෙට්ඨි අඤ්ඤං දිවසං අන්නභාරං ගහෙත්වා රාජකුලං අගච්ඡන්තොපි තංදිවසං ගහෙත්වාව ගතො.

අන්නභාර පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කොට, සුමන සිටුවරයා වෙත ගොස්, “ස්වාමීනි, මා කළ පිණ්ඩපාත දානයේ පින ලබා ගන්න” යැයි පැවසීය. “මෙන්න, කහවණු දහසක් ගන්න” යැයි සිටුවරයා කීවේය. එවිට අන්නභාර, “මම පිණ්ඩපාතය විකුණන්නේ නැත. මම ඔබ කෙරෙහි වූ පැහැදීමෙන් පින ලබා දෙමි” යි කීවේය. “පුත්‍රය, ඔබ ශ්‍රද්ධාවෙන් මට පින දෙන්නෙහි නම්, මම ද ඔබගේ ගුණයට පූජාවක් ලෙස මේ කහවණු දහස දෙන්නෙමි, මෙය පිළිගන්න” යැයි සිටුවරයා කීවේය. ඔහු “එසේම වේවා” යි කහවණු දහස පිළිගත්තේය. “පුත්‍රය, ඔබට මේ කහවණු දහස ලැබුණු තැන සිට තවදුරටත් අනුන් යටතේ මෙහෙකාරකම් කිරීමට අවශ්‍ය නැත. වීථියෙහි නිවසක් තනාගෙන වාසය කරන්න. ඔබට අවශ්‍ය යමක් ඇත්නම් එය මා ලවා ගෙන්වා ගන්න” යැයි සිටුවරයා පැවසීය. නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට දුන් පිණ්ඩපාත දානය එදිනම විපාක දෙන්නේය. එබැවින් සුමන සිටුවරයා අන් දිනවල අන්නභාර කැඳවාගෙන රජ වාසලට නොගියත්, එදින ඔහු කැඳවාගෙනම ගියේය.

අන්නභාරස්ස පුඤ්ඤං ආගම්ම රාජා සෙට්ඨිං අනොලොකෙත්වා අන්නභාරමෙව ඔලොකෙසි. කිං, දෙව, ඉමං පුරිසං අතිවිය ඔලොකෙසීති? අඤ්ඤං දිවසං අදිට්ඨපුබ්බත්තා ඔලොකෙමීති. ඔලොකෙතබ්බයුත්තකො එස දෙවාති. කො පනස්ස ඔලොකෙතබ්බයුත්තකො ගුණොති? අජ්ජ අත්තනො භාගභත්තං සයං අභුඤ්ජිත්වා උපරිට්ඨපච්චෙකබුද්ධස්ස දින්නත්තා මම හත්ථතො සහස්සං ලභි දෙවාති. කොනාමො එසොති? අන්නභාරො නාම [Pg.148] දෙවාති. ‘‘තව හත්ථතො ලද්ධත්තා මමපි හත්ථතො ලද්ධුං අරහති, අහම්පිස්ස පූජං කරිස්සාමී’’ති වත්වා සහස්සං අදාසි. එතස්ස වසනගෙහං ජානාථ භණෙති? සාධු දෙවාති එකං ගෙහට්ඨානං සොධෙන්තා කුද්දාලෙන ආහතාහතට්ඨානෙ නිධිකුම්භියො ගීවාය ගීවං ආහච්ච ඨිතා දිස්වා රඤ්ඤො ආරොචයිංසු. රාජා ‘‘තෙන හි ගන්ත්වා ඛනථා’’ති ආහ. තෙසං ඛනන්තානං ඛනන්තානං හෙට්ඨා ගච්ඡන්ති. පුන ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචයිංසු. රාජා ‘‘අන්නභාරස්ස වචනෙන ඛනථා’’ති ආහ. තෙ ගන්ත්වා ‘‘අන්නභාරස්සෙව වචන’’න්ති ඛනිංසු. කුද්දාලෙන ආහතාහතට්ඨානෙ අහිච්ඡත්තකමකුළානි විය කුම්භියො උට්ඨහිංසු. තෙ ධනං ආහරිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකෙ රාසිං අකංසු. රාජා අමච්චෙ සන්නිපාතෙත්වා ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ කස්ස අඤ්ඤස්ස එත්තකං ධනං අත්ථී’’ති පුච්ඡි. නත්ථි කස්සචි දෙවාති. තෙන හි අයං අන්නභාරො ඉමස්මිං නගරෙ ධනසෙට්ඨි නාම හොතූති. තංදිවසමෙව සෙට්ඨිච්ඡත්තං ලභි.

අන්නභාරගේ පිනෙහි මහිමය නිසා රජතුමා සිටුවරයා දෙස නොබලා අන්නභාර දෙසම බලා සිටියේය. “දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මේ මිනිසා දෙස පමණක් මෙතරම් විශේෂයෙන් බලන්නේ මන්ද?” යි සිටුවරයා විමසීය. “වෙනත් දිනවල මොහුව දැක නැති නිසා මම බලමි” යි රජු කීය. “දේවයන් වහන්ස, මොහු සැබවින්ම බැලිය යුතු ගුණ ඇති අයෙකි” යි සිටුවරයා කීවේය. “ඔහු සතු බැලිය යුතු ගුණය කුමක්ද?” යි රජු ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, අද මොහු තමාට ලැබුණු බත් කොටස අනුභව නොකර උපරිට්ඨ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළ බැවින් මගෙන් කහවණු දහසක් ලැබුවේය” යි සිටුවරයා සැළ කළේය. “මොහුගේ නම කුමක්ද?” යි රජු විමසීය. “දේවයන් වහන්ස, මොහු අන්නභාර නම් වේ” යි සිටුවරයා පැවසීය. “ඔහු ඔබ අතින් ත්‍යාග ලැබුවේ නම් මගෙන්ද ලැබිය යුතුය. මමද ඔහුට සංග්‍රහයක් කරන්නෙමි” යි කියා රජුද ඔහුට කහවණු දහසක් ලබා දුන්නේය. “මොහුට වාසය කිරීමට නිවසක් තැනීමට තැනක් සොයන්න” යැයි රජු අණ කළේය. රජ පුරුෂයන් නිවසක් තැනීමට භූමියක් ශුද්ධ කරමින් උදැල්ලෙන් කොටන විට, කොටන සෑම තැනකම රන් රිදී ආදියෙන් පිරුණු නිදන් සැළි දාරයට දාරය වදින සේ පිහිටා තිබෙනු දැක රජුට සැළ කළහ. රජු, “එසේ නම් ගොස් ඒවා හාරා ගන්න” යැයි පැවසීය. ඔවුන් ඒවා හාරන විට එම නිදන් සැළි පොළොව යටට කිඳා බැස ගියේය. ඔවුන් නැවත රජුට ඒ බව සැළ කළහ. එවිට රජු, “අන්නභාරගේ නම කියා හාරන්න” යැයි කීවේය. ඔවුන් ගොස් “මේ අන්නභාරට අයිති වස්තුවයි” කියමින් හාරන විට, බිම්මල් පොහොට්ටු මෙන් නිදන් සැළි මතුවන්නට විය. ඔවුහු ඒ සියලු ධනය ගෙන රජු ඉදිරියේ ගොඩ ගැසූහ. රජතුමා ඇමතිවරුන් රැස් කරවා, “මේ නගරයේ වෙනත් කිසිවෙකුට මෙපමණ ධනයක් තිබේද?” යි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, වෙන කිසිවෙකුට නැත” යි ඔවුහු කීහ. “එසේ නම්, අද සිට මේ අන්නභාර මෙම නගරයේ ‘ධන සිටුවරයා’ වේවා” යි රජු ප්‍රකාශ කළේය. එදිනම ඔහුට සිටු පදවියට හිමි ධවල ඡත්‍රය ලැබුණි.

සො තතො පට්ඨාය යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො. දීඝරත්තං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං සත්ථු උප්පජ්ජනකාලෙ කපිලවත්ථුනගරෙ අමිත්තොදනසක්කස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. නාමග්ගහණදිවසෙ පනස්ස අනුරුද්ධොති නාමං අකංසු. මහානාමසක්කස්ස කනිට්ඨභාතා සත්ථු චූළපිතුපුත්තො පරමසුඛුමාලො මහාපුඤ්ඤො අහොසි. සුවණ්ණපාතියංයෙවස්ස භත්තං උප්පජ්ජි. අථස්ස මාතා එකදිවසං ‘‘මම පුත්තං නත්ථීති පදං ජානාපෙස්සාමී’’ති එකං සුවණ්ණපාතිං අඤ්ඤාය සුවණ්ණපාතියා පිදහිත්වා තුච්ඡකංයෙව පෙසෙසි. අන්තරාමග්ගෙ දෙවතා දිබ්බපූවෙහි පූරෙසුං. එවං මහාපුඤ්ඤො අහොසි. තිණ්ණං උතූනං අනුච්ඡවිකෙසු තීසු පාසාදෙසු අලඞ්කතනාටකිත්ථීහි පරිවුතො දෙවො විය සම්පත්තිං අනුභවි.

එම ධන සිටුවරයා එතැන් පටන් දිවි හිමියෙන් කුසල් දහම් කොට, එයින් චුතව දෙව්ලොව උපන්නේය. දීර්ඝ කාලයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අප බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සමයේ කිඹුල්වත් පුරයේ අමිතෝදන ශාක්‍ය රජුගේ නිවසේ පිළිසිඳ ගත්තේය. නම් තබන දිනයේ ඔහුට ‘අනුරුද්ධ’ යැයි නම් තැබූහ. ඔහු මහානාම ශාක්‍ය රජුගේ බාල සොහොයුරා වූ අතර, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සුළු පියාගේ පුත්‍රයා විය. ඔහු අතිශය සුකුමාර වූ මහා පින්වන්තයෙකු විය. ඔහුට රන් තලියෙහිම බත් පහළ විය. දිනක් ඔහුගේ මෑණියන්, “මාගේ පුතාට ‘නැත’ යන වචනය හුරු කරන්නෙමි” යි සිතා, එක් රන් තලියක් තවත් රන් තලියකින් වසා හිස්වම යැවුවාය. යන මගදී දේවතාවෝ එය දිව්‍යමය කැවුම්වලින් පුරවාලූහ. ඔහු එවැනි මහා පින්වතෙක් විය. ඔහු සෘතු තුනට ගැලපෙන මාලිගා තුනක, මනාව සරසන ලද නළඟනන් පිරිවරාගෙන දෙවියෙකු මෙන් රාජකීය සම්පත් අනුභව කළේය.

අම්හාකම්පි බොධිසත්තො තස්මිං සමයෙ තුසිතපුරා චවිත්වා සුද්ධොදනමහාරාජස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අනුක්කමෙන වුද්ධිප්පත්තො එකූනතිංස වස්සානි අගාරමජ්ඣෙ වසිත්වා මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා අනුක්කමෙන පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො බොධිමණ්ඩෙ සත්තසත්තාහං වීතිනාමෙත්වා ඉසිපතනෙ මිගදායෙ ධම්මචක්කප්පත්තනං පවත්තෙත්වා ලොකානුග්ගහං කරොන්තො රාජගහං ආගම්ම ‘‘පුත්තො මෙ රාජගහං ආගතො’’ති සුත්වා [Pg.149] ‘‘ගච්ඡථ භණෙ මම පුත්තං ආනෙථා’’ති පිතරා පහිතෙ සහස්සසහස්සපරිවාරෙ දස අමච්චෙ එහිභික්ඛුපබ්බජ්ජාය පබ්බාජෙත්වා කාළුදායිත්ථෙරෙන චාරිකාගමනං ආයාචිතො රාජගහතො වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො නික්ඛමිත්වා කපිලවත්ථුපුරං ගන්ත්වා ඤාතිසමාගමෙ අනෙකෙහි ඉද්ධිපාටිහාරියෙහි සප්පාටිහාරියං විචිත්‍රධම්මදෙසනං කත්වා මහාජනං අමතපානං පායෙත්වා දුතියදිවසෙ පත්තචීවරමාදාය නගරද්වාරෙ ඨත්වා ‘‘කිං නු ඛො කුලනගරං ආගතානං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං ආචිණ්ණ’’න්ති ආවජ්ජමානො ‘‘සපදානං පිණ්ඩාය චරණං ආචිණ්ණ’’න්ති ඤත්වා සපදානං පිණ්ඩාය චරන්තො ‘‘පුත්තො මෙ පිණ්ඩාය චරතී’’ති සුත්වා ආගතස්ස රඤ්ඤො ධම්මං කථෙත්වා තෙන සකනිවෙසනං පවෙසෙත්වා කතසක්කාරසම්මානො තත්ථ කාතබ්බං ඤාතිජනානුග්ගහං කත්වා රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙත්වා නචිරස්සෙව කපිලවත්ථුපුරතො මල්ලරට්ඨෙ චාරිකං චරමානො අනුපියඅම්බවනං අගමාසි.

අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද ඒ සමයෙහි තුසිත දිව්‍ය ලෝකයෙන් චුත වී, ශුද්ධෝදන මහාරාජයාණන්ගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසඳෙන්නාහු, අනුපිළිවෙලින් වැඩී විසි නව වසක් ගිහිගෙයි වාසය කොට, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කරමින් අනුපිළිවෙලින් සර්වඥතාඥානය අවබෝධ කරගත් සේක. බෝධි මණ්ඩපයේ සත් සතිය ගත කොට, ඉසිපතන මිගදායේදී ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කරමින් ලෝකානුග්‍රහය පිණිස රජගහ නුවරට වැඩම කළ සේක. 'මාගේ පුතණුවන් රජගහ නුවරට වැඩම කර ඇතැයි' අසා, පිය රජතුමා විසින් එවන ලද, දහස බැගින් පිරිවර ඇති ඇමතිවරු දස දෙනා 'ඒහි භික්ෂු' පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. අනතුරුව කාලුදායී තෙරුන්ගේ ආරාධනයෙන් රජගහ නුවරින් විසිදහසක් භික්ෂූන් පිරිවරා නික්ම කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කළ සේක. ඥාති සමාගමෙහිදී අනේකවිධ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වා විසිතුරු දහම් දෙසා, මහා ජනයාට අමෘත පානය ලබා දී, දෙවන දිනයෙහි පා සිවුරු ගෙන නුවර දොරටුවෙහි වැඩ සිටි සේක. 'ඥාති නගරයට පැමිණි සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ සිරිත කිමෙක්දැයි' ආවර්ජනය කරමින් 'අනුපිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වැඩීම සිරිත යැයි' දැන, අනුපිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වඩිනා කල්හි, 'මාගේ පුත්‍රයා පිඬු සිඟා වඩින්නේ යැයි' අසා පැමිණි පිය රජුට ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඔහු විසින් සිය මාලිගාවට වඩම්මවා කරන ලද සත්කාර සම්මාන පිළිගෙන, එහිදී කළ යුතු ඥාති සංග්‍රහය සිදුකොට රාහුල කුමරුන් පැවිදි කරවා, නොබෝ කලකින් කපිලවස්තු පුරයෙන් මල්ල රටෙහි දනව් සැරිසරමින් අනුපිය නම් අඹ වනයට වැඩම කළ සේක.

තස්මිං සමයෙ සුද්ධොදනමහාරාජා සාකියජනං සන්නිපාතෙත්වා ආහ – ‘‘සචෙ මම පුත්තො අගාරං අජ්ඣාවසිස්ස, රාජා අභවිස්ස චක්කවත්තී සත්තරතනසමන්නාගතො. නත්තාපි මෙ රාහුලකුමාරො ඛත්තියගණෙන සද්ධිං තං පරිවාරෙත්වා අචරිස්ස, තුම්හෙපි එතමත්ථං ජානාථ. ඉදානි පන මෙ පුත්තො බුද්ධො ජාතො, ඛත්තියාවස්ස පරිවාරා හොන්තු. තුම්හෙ එකෙකකුලතො එකෙකං දාරකං දෙථා’’ති. එවං වුත්තෙ එකප්පහාරෙනෙව සහස්සඛත්තියකුමාරා පබ්බජිංසු. තස්මිං සමයෙ මහානාමො කුටුම්බසාමිකො හොති. සො අනුරුද්ධසක්කං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොච – ‘‘එතරහි, තාත අනුරුද්ධ, අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතා සක්‍යකුමාරා භගවන්තං පබ්බජිතං අනුපබ්බජන්ති, අම්හාකං කුලෙ නත්ථි කොචි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො. තෙන හි ත්වං වා පබ්බජ, අහං වා පබ්බජිස්සාමී’’ති. සො තස්ස වචනං සුත්වා ඝරාවාසෙ රුචිං අකත්වා අත්තසත්තමො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො. තස්ස පබ්බජ්ජානුක්කමො සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 330 ආදයො) ආගතොව.

එසමයෙහි ශුද්ධෝදන මහාරාජයාණන් ශාක්‍ය ජනයා රැස් කරවා මෙසේ පැවසීය: 'ඉදින් මාගේ පුත්‍රයා ගිහිගෙයි වාසය කළේ නම්, සත් රුවනින් යුත් සක්විති රජෙකු වන්නේය. මාගේ මුණුබුරු රාහුල කුමරු ද ක්ෂත්‍රිය පිරිස සමග ඔහු පිරිවරා හැසිරෙන්නේය. ඔබ සැම ද මේ කරුණ දන්නාහුය. දැන් මාගේ පුත්‍රයා බුදු වී ඇත. එබැවින් ක්ෂත්‍රියයන්ම උන්වහන්සේගේ පිරිවර වෙත්වා. ඔබ සැම එක් එක් පවුලකින් එක් කුමරෙකු බැගින් ලබා දෙන්න.' මෙසේ කී කල්හි එක්වරම ක්ෂත්‍රිය කුමාරවරු දහසක් පැවිදි වූහ. එකල මහානාම ශාක්‍යයා ගෘහ මූලිකයාව සිටියේය. ඔහු අනුරුද්ධ ශාක්‍ය කුමරු වෙත ගොස් මෙසේ කීය: 'පින්වත් අනුරුද්ධය, දැන් ප්‍රසිද්ධ වූ ශාක්‍ය කුමාරවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුව පැවිදි වෙති. අපගේ පවුලෙන් ගිහිගෙයින් නික්ම මහණ වූ කිසිවෙක් නැත. එබැවින් එක්කෝ ඔබ මහණ වන්න, නැතිනම් මම මහණ වන්නෙමි.' ඔහු ඒ වචනය අසා ගිහිගෙය කෙරෙහි ඇල්මක් නැතිව, තමා ඇතුළු හත් දෙනෙකු සමග ගිහිගෙයින් නික්ම මහණ විය. ඔහුගේ පැවිදි වීමේ අනුපිළිවෙළ සංඝභේදකක්ඛන්ධකයෙහි සඳහන් වේ.

එවං අනුපියඅම්බවනං ගන්ත්වා පබ්බජිතෙසු පන තෙසු තස්මිංයෙව අන්තොවස්සෙ භද්දියත්ථෙරො අරහත්තං පාපුණි. අනුරුද්ධත්ථෙරො දිබ්බචක්ඛුං නිබ්බත්තෙසි, දෙවදත්තො අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසි, ආනන්දත්ථෙරො සොතාපත්තිඵලෙ [Pg.150] පතිට්ඨාසි, භගුත්ථෙරො ච කිමිලත්ථෙරො ච පච්ඡා අරහත්තං පාපුණිංසු. තෙසං පන සබ්බෙසම්පි ථෙරානං අත්තනො අත්තනො ආගතට්ඨානෙ පුබ්බපත්ථනාභිනීහාරො ආගමිස්සති. අයං පන අනුරුද්ධත්ථෙරො ධම්මසෙනාපතිස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා චෙතියරට්ඨෙ පාචීනවංසමිගදායං ගන්ත්වා සමණධම්මං කරොන්තො සත්ත මහාපුරිසවිතක්කෙ විතක්කෙසි, අට්ඨමෙ කිලමති. සත්ථා ‘‘අනුරුද්ධො අට්ඨමෙ මහාපුරිසවිතක්කෙ කිලමතී’’ති ඤත්වා ‘‘තස්ස සඞ්කප්පං පූරෙස්සාමී’’ති තත්ථ ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො අට්ඨමං මහාපුරිසවිතක්කං පූරෙත්වා චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමපටිමණ්ඩිතං මහාඅරියවංසපටිපදං (අ. නි. 8.30) කථෙත්වා ආකාසෙ උප්පතිත්වා භෙසකලාවනමෙව ගතො.

මෙසේ අනුපිය අඹ වනයට ගොස් පැවිදි වූ පිරිස අතරින්, ඒ වස් කාලය තුළදීම භද්දිය තෙරුන් වහන්සේ අර්හත් ඵලයට පැමිණි සේක. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂුස උපදවා ගත් සේක. දේවදත්ත අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත්තේය. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි සේක. භගු තෙරුන් වහන්සේ සහ කිමිල තෙරුන් වහන්සේ පසුව අර්හත් ඵලයට පැමිණි සේක. ඒ සියලු තෙරුන් වහන්සේලාගේ පූර්ව ප්‍රාර්ථනා සහ අභිනීහාරයන් ඒ ඒ පාළි ස්ථානයන්හි ඉදිරියට විස්තර වනු ඇත. මේ අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේගෙන් කමටහන් ගෙන, චේතිය රට පාසීනවංශ මිගදායට ගොස් ශ්‍රමණ ධර්මය පුරන සේක්, මහා පුරුෂ විතර්ක සතක් මෙනෙහි කළ සේක. අටවැන්නෙහිදී වෙහෙසට පත් වූ සේක. 'අනුරුද්ධයන් අටවන මහා පුරුෂ විතර්කයේදී වෙහෙසෙන්නේ යැයි' බුදුරජාණන් වහන්සේ දැන, 'ඔහුගේ අදහස සම්පූර්ණ කරන්නෙමි'යි සිතා එහි වැඩම කොට, පනවන ලද බුද්ධ ආසනයෙහි වැඩ හිඳ අටවන මහා පුරුෂ විතර්කය සම්පූර්ණ කරවා, සිවුපසයෙන් සතුටු වීම හා භාවනාවෙහි ඇලීමෙන් අලංකාර වූ මහා ආර්යවංශ ප්‍රතිපදාව දේශනා කොට, අහසින් පැන නැගී භේසකලා වනයටම වැඩම කළ සේක.

ථෙරො තථාගතෙ ගතමත්තෙයෙව තෙවිජ්ජො මහාඛීණාසවො හුත්වා ‘‘සත්ථා මය්හං මනං ජානිත්වා ආගන්ත්වා අට්ඨමං මහාපුරිසවිතක්කං පූරෙත්වා අදාසි. සො ච මෙ මනොරථො මත්ථකං පත්තො’’ති බුද්ධානං ධම්මදෙසනං අත්තනො ච පටිවිද්ධධම්මං ආරබ්භ ඉමා ගාථා අභාසි –

බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ සැණින් තෙරුන් වහන්සේ ත්‍රිවිද්‍යා සහිත මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමක් වූ සේක. 'ශාස්තෘන් වහන්සේ මාගේ සිත දැන වැඩම කොට අටවන මහා පුරුෂ විතර්කය සම්පූර්ණ කර දුන් සේක. මාගේ ඒ මනෝරථය මුදුන් පත් විය'යි බුදුවරුන්ගේ ධර්ම දේශනාව ද තමා අවබෝධ කරගත් ධර්මය ද අරභයා මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.

‘‘මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, සත්ථා ලොකෙ අනුත්තරො;

මනොමයෙන කායෙන, ඉද්ධියා උපසඞ්කමි.

ලොව අනුත්තර වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ මාගේ අදහස දැන, මනෝමය කයෙන් හා සෘද්ධියෙන් මා වෙත වැඩම කළ සේක.

‘‘යථා මෙ අහු සඞ්කප්පො, තතො උත්තරි දෙසයි;

නිප්පපඤ්චරතො බුද්ධො, නිප්පපඤ්චමදෙසයි.

මාගේ යම් අදහසක් වී ද, එයටත් වඩා ඉහළින් උන්වහන්සේ දේශනා කළ සේක. නිශ්ප්‍රපංචයෙහි (නිවනෙහි) ඇලුනු බුදුරජාණන් වහන්සේ නිශ්ප්‍රපංච ධර්මය දේශනා කළ සේක.

‘‘තස්සාහං ධම්මමඤ්ඤාය, විහාසිං සාසනෙ රතො;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තො, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති. (ථෙරගා. 901-903);

මම උන්වහන්සේගේ ඒ ධර්මය දැන, ශාසනයෙහි ඇලී වාසය කළෙමි. ත්‍රිවිද්‍යාවන් අනුපිළිවෙලින් ලබා ගත්තෙමි, බුදු සසුන (පිළිපැදීම) නිම කරන ලදී.

අථ නං අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනමහාවිහාරෙ විහරන්තො ‘‘මම සාසනෙ දිබ්බචක්ඛුකානං අනුරුද්ධො අග්ගො’’ති අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

ඉක්බිති පසුව කාලයක බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩ වසන සේක්, 'මාගේ ශාසනයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තවුන් අතර අනුරුද්ධයන් අග්‍ර වන්නේය'යි පවසා උන්වහන්සේ අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

භද්දියත්ථෙරවත්ථු

භද්දිය තෙරුන් වහන්සේගේ කථා පුවතයි.

193. ඡට්ඨෙ උච්චාකුලිකානන්ති උච්චෙ කුලෙ ජාතානං. භද්දියොති අනුරුද්ධත්ථෙරෙන සද්ධිං නික්ඛමන්තො සක්‍යරාජා. කාළිගොධාය පුත්තොති කාළවණ්ණා සා දෙවී, ගොධාති පනස්සා නාමං. තස්මා කාළිගොධාති වුච්චති[Pg.151], තස්සා පුත්තොති අත්ථො. කස්මා පනායං උච්චාකුලිකානං අග්ගොති වුත්තො, කිං තතො උච්චාකුලිකතරා නත්ථීති? ආම නත්ථි. තස්ස හි මාතා සාකියානීනං අන්තරෙ වයෙන සබ්බජෙට්ඨිකා, සොයෙව ච සාකියකුලෙ සම්පත්තං රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො. තස්මා උච්චාකුලිකානං අග්ගොති වුත්තො. අපිච පුබ්බපත්ථනානුභාවෙන චෙස අනුපටිපාටියා පඤ්ච ජාතිසතානි රාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා රජ්ජං කාරෙසියෙව. ඉමිනාපි කාරණෙන උච්චාකුලිකානං අග්ගොති වුත්තො.

193. හයවන සූත්‍රයෙහි 'uccākulikānaṃ' යනු උසස් කුලවල උපන් අය යන්නයි. 'භද්දිය' යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් සමග මහණ වීමට නික්මුණු ශාක්‍ය රජතුමාය. 'කාලිගෝධාගේ පුත්‍රයා' යනු ඒ දේවිය කළු වර්ණ වූ නිසාත්, ඇගේ නම 'ගෝධා' වූ නිසාත් 'කාලිගෝධා' යයි කියනු ලැබේ. ඇගේ පුත්‍රයා යනු එහි අර්ථයයි. කිමෙක්ද, මොහුට වඩා උසස් කුලැත්තන් නැති නිසා මොහු අග්‍ර යයි කියන ලද්දේ ද? එසේය, ඔහුට වඩා උසස් කුලැත්තෝ නැත. මක්නිසාද යත්, ඔහුගේ මව ශාක්‍ය කුමාරිකාවන් අතර වයසින් වැඩිම තැනැත්තිය වූ අතර, ඔහුම ශාක්‍ය කුලයේ තමාට හිමි රජකම අත්හැර පැවිදි විය. එබැවින් උසස් කුලැත්තන් අතර අග්‍ර යයි කියන ලදී. තවද, පෙර කළ ප්‍රාර්ථනා මහිමයෙන් ද මොහු අනුපිළිවෙලින් ජාති පන්සියයක් රාජ කුලයේ ඉපදී රජකම් කළේමය. මේ හේතුව නිසා ද උසස් කුලැත්තන් අතර අග්‍ර යයි කියන ලදී.

පඤ්හකම්මෙ පනස්ස අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො වුත්තනයෙනෙව ධම්මස්සවනත්ථාය ගතො. තංදිවසං සත්ථාරං එකං භික්ඛුං උච්චාකුලිකානං භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ උච්චාකුලිකානං භික්ඛූනං අග්ගෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති තථාගතං නිමන්තෙත්වා සත්ත දිවසානි බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමස්ස දානස්ස ඵලෙන නාඤ්ඤං සම්පත්තිං ආකඞ්ඛාමි, අනාගතෙ පන එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ උච්චාකුලිකානං භික්ඛූනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථයිත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජි.

මෙම භද්දිය තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රශ්න විමසීමේ කාර්යය පිළිබඳව මෙය පිළිවෙළින් එන කථාවයි. මොහු ද අතීතයේ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මහා සම්පත් ඇති කුලයක උපත ලබා, කලින් සඳහන් කළ පරිදිම ධර්මය ඇසීම පිණිස විහාරයට ගියේය. එදින බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක උසස් කුල ඇත්තන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, "මම ද අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි උසස් කුල ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍ර වන්නේ නම් මැනවි" යි සිතා තථාගතයන් වහන්සේට ඇරයුම් කර සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝ රත්නයට මහා දානයක් පිරිනමා, "ස්වාමීනී, මම මේ දානයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අන් කිසිදු සම්පත්තියක් බලාපොරොත්තු නොවෙමි. අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි උසස් කුල ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍ර වීමට කැමැත්තෙමි" යි ප්‍රාර්ථනා කරමින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි වැඳ වැටුණේය.

සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙන්තො සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘සමිජ්ඣිස්සති තෙ ඉදං කම්මං, ඉතො කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං තස්ස සාසනෙ උච්චාකුලිකානං භික්ඛූනං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා භත්තානුමොදනං කත්වා විහාරං අගමාසි. සොපි තං බ්‍යාකරණං ලභිත්වා උච්චාකුලිකසංවත්තනිකකම්මං පුච්ඡිත්වා ධම්මාසනානි කාරෙත්වා තෙසු පච්චත්ථරණානි සන්ථරාපෙත්වා ධම්මබීජනියො ධම්මකථිකවට්ටං උපොසථාගාරෙ පදීපතෙලදානන්ති එවං යාවජීවං බහුවිධං කල්‍යාණකම්මං කත්වා තත්ථ කාලකතො දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො කස්සපදසබලස්ස ච අම්හාකඤ්ච භගවතො අන්තරෙ බාරාණසියං කුටුම්බියඝරෙ නිබ්බත්තො.

බුදුරජාණන් වහන්සේ අනාගතය දෙස බලා ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව ඉටු වන බව දැක, "පින්වත, ඔබේ මේ ප්‍රාර්ථනාව ඉටු වනු ඇත. මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පසු ගෞතම නමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ වනු ඇත. ඔබ උන්වහන්සේගේ ශාසනයෙහි උසස් කුල ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍ර වන්නේය" යි ව්‍යාකරණ (අනාවැකි) වදාරා, දානයෙහි අනුමෝදනාව සිදු කර විහාරයට වැඩම කළ සේක. ඔහු ද ඒ විවරණය ලබා උසස් කුලයක ඉපදීමට හේතු වන පින්කම් පිළිබඳව විමසා, ධර්මාසන කරවා ඒවායේ ඇතිරිලි අතුරා, වටාපත් සහ ධර්ම කථිකයන් වහන්සේලාට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් මෙන්ම උපෝසථාගාරයෙහි පහන් පූජා සඳහා තෙල් පූජා කිරීම ආදී ජීවිතාන්තය දක්වා විවිධ පින්කම් සිදු කොට, එතැනින් චුත වී දෙව්ලොව සහ මිනිස් ලොව සැරිසරමින් කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේත් අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේත් අතර කාලයෙහි බරණැස සිටු නිවසක උපත ලැබීය.

තෙන ච සමයෙන සම්බහුලා පච්චෙකබුද්ධා ගන්ධමාදනපබ්බතා ආගම්ම බාරාණසියං ගඞ්ගාය තීරෙ ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජන්ති. සො කුටුම්බියො තෙසං නිබද්ධමෙව තස්මිං ඨානෙ භත්තවිස්සග්ගකරණං ඤත්වා [Pg.152] අට්ඨ පාසාණඵලකානි අත්ථරිත්වා යාවජීවං පච්චෙකබුද්ධෙ උපට්ඨහි. අථෙකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කපිලවත්ථුනගරෙ ඛත්තියකුලෙ නිබ්බත්ති. නාමග්ගහණදිවසෙ චස්ස භද්දියකුමාරොති නාමං අකංසු. සො වයං ආගම්ම හෙට්ඨා අනුරුද්ධසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ඡන්නං ඛත්තියානං අබ්භන්තරො හුත්වා සත්ථරි අනුපියඅම්බවනෙ විහරන්තෙ සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනමහාවිහාරෙ විහරන්තො ‘‘මම සාසනෙ උච්චාකුලිකානං කාළිගොධාය පුත්තො භද්දියත්ථෙරො අග්ගො’’ති අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

එකල බොහෝ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ගන්ධමාදන පර්වතයේ සිට වැඩම කර බරණැස ගංගා තීරයෙහි රම්‍ය වූ ස්ථානයක වැඩ හිඳ පිණ්ඩපාතය වළඳති. ඒ සිටු පුත්‍රයා උන්වහන්සේලා නිරන්තරයෙන්ම එම ස්ථානයේ දානය වළඳන බව දැන, ගල් පුවරු අටක් අතුරා දී ජීවිතාන්තය දක්වා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට උපස්ථාන කළේය. පසුව එක් බුද්ධාන්තරයක් පුරා දෙවි මිනිස් ලෝකවල සැරිසරා, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි කපිලවස්තු නුවර ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපත ලැබීය. ඔහුට නම් තබන දිනයේ 'භද්දිය කුමාරයා' යැයි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත් වී යට (අනුරුද්ධ සූත්‍රයේ) සඳහන් වූ පරිදිම ක්ෂත්‍රිය රජවරුන් හයදෙනා අතර කෙනෙකු වී, බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුපිය අඹ වනයෙහි වැඩවසන කාලයේ උන්වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී අර්හත් භාවයට පත් විය. පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවසන කල්හි, "මගේ ශාසනයෙහි උසස් කුලවන්තයන් අතර කාලිගෝධා බිසවගේ පුත් භද්දිය තෙරුන් අග්‍ර වන්නේය" යි අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

ලකුණ්ඩකභද්දියත්ථෙරවත්ථු

ලකුණ්ටක භද්දිය තෙරුන් වහන්සේගේ කථාව

194. සත්තමෙ මඤ්ජුස්සරානන්ති මධුරස්සරානං. ලකුණ්ඩකභද්දියොති උබ්බෙධෙන රස්සො, නාමෙන භද්දියො. තස්සාපි පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො වුත්තනයෙනෙව ධම්මස්සවනත්ථාය විහාරං ගතො. තස්මිං සමයෙ සත්ථාරං එකං මඤ්ජුස්සරං භික්ඛුං එතදග්ගෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘අහො වතාහම්පි අනාගතෙ අයං භික්ඛු විය එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ මඤ්ජුස්සරානං භික්ඛූනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා සත්ත දිවසානි බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමස්ස දානස්ස ඵලෙන න අඤ්ඤං සම්පත්තිං ආකඞ්ඛාමි, අනාගතෙ පන එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ මඤ්ජුස්සරානං භික්ඛූනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථයිත්වා සත්ථුපාදමූලෙ නිපජ්ජි. සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙන්තො සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘සමිජ්ඣිස්සති තෙ ඉදං කම්මං, ඉතො කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං තස්ස සාසනෙ මඤ්ජුස්සරානං භික්ඛූනං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා විහාරං අගමාසි.

194. සත්වැනි සූත්‍රයේ 'මඤ්ජුස්සරානං' යනු මිහිරි හඬ ඇති අය යන්නයි. 'ලකුණ්ටක භද්දිය' යනු උසින් මිටි, නමින් භද්දිය වූ තෙරුන් වහන්සේය. උන්වහන්සේගේ ප්‍රශ්නය පිළිබඳ අතීත පුවත මෙසේය: මොහු ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර මහා සම්පත් ඇති කුලයක උපත ලබා, කලින් සඳහන් කළ පරිදිම ධර්මය ඇසීම පිණිස විහාරයට ගියේය. එකල බුදුරජාණන් වහන්සේ මිහිරි හඬක් ඇති එක්තරා භික්ෂුවක ඒ අංශයෙන් අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, "අහෝ මම ද අනාගතයෙහි මේ භික්ෂුව මෙන් එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි මිහිරි හඬ ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍ර වන්නෙම් නම් කෙතරම් යහපත්දැයි" සිතක් උපදවාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේට ආරාධනා කර සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝ රත්නයට මහා දානයක් පිරිනමා, "ස්වාමීනී, මම මේ දානයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අන් කිසිදු සම්පත්තියක් බලාපොරොත්තු නොවෙමි. අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි මිහිරි හඬ ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍ර වීමට කැමැත්තෙමි" යි ප්‍රාර්ථනා කරමින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි වැඳ වැටුණේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ අනාගතය දෙස බලා ඔහුගේ අභිප්‍රාය ඉටු වන බව දැක, "ඔබේ මේ පින්කම සාර්ථක වනු ඇත. මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පසු ගෞතම නමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ වනු ඇත. ඔබ උන්වහන්සේගේ ශාසනයෙහි මිහිරි හඬ ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍ර වන්නේය" යි විවරණ දී විහාරයට වැඩම කළ සේක.

සොපි තං බ්‍යාකරණං ලභිත්වා යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා තතො කාලකතො දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො විපස්සීසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ චිත්තපත්තකොකිලො නාම හුත්වා ඛෙමෙ මිගදායෙ වසන්තො එකදිවසං හිමවන්තං ගන්ත්වා මධුරං අම්බඵලං තුණ්ඩෙන ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතං සත්ථාරං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු රිත්තකො තථාගතං පස්සාමි, අජ්ජ පන මෙ ඉමං අම්බපක්කං පුත්තකානං [Pg.153] අත්ථාය ආගතං. තෙසං අඤ්ඤම්පි ආහරිත්වා දස්සාමි, ඉමං පන දසබලස්ස දාතුං වට්ටතී’’ති ඔතරිත්වා ආකාසෙ චරති. සත්ථා තස්ස චිත්තං ඤත්වා අසොකත්ථෙරං නාම උපට්ඨාකං ඔලොකෙසි. සො පත්තං නීහරිත්වා සත්ථු හත්ථෙ ඨපෙසි. සො කොකිලො දසබලස්ස පත්තෙ අම්බපක්කං පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථා තත්ථෙව නිසීදිත්වා තං පරිභුඤ්ජි. කොකිලො පසන්නචිත්තො පුනප්පුනං දසබලස්ස ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා දසබලං වන්දිත්වා අත්තනො කුලාවකං ගන්ත්වා සත්තාහං පීතිසුඛෙන වීතිනාමෙසි. එත්තකං තස්මිං අත්තභාවෙ කල්‍යාණකම්මං, ඉමිනාස්ස කම්මෙන සරො මධුරො අහොසි.

ඔහු ද ඒ විවරණය ලබා ජීවිතාන්තය දක්වා පින්කම් කොට එතැනින් චුත වී දෙව් මිනිස් ලෝකවල සැරිසරමින්, විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි 'චිත්තපත්ත' නම් කොවුලෙකු වී ඛේම මිගදායෙහි වාසය කළේය. දිනක් හිමාලයට ගොස් මිහිරි අඹ ගෙඩියක් හොටින් ගෙන එන අතරතුර, මහා සංඝ රත්නය පිරිවරා සිටින බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක මෙසේ සිතුවේය: "මම වෙනත් දවස්වල හිස් අතින් බුදුරජාණන් වහන්සේ දකිමි. අද මා මේ ගෙන එන අඹ ගෙඩිය පැටවුන් සඳහා ගෙන ආ එකකි. ඔවුන් වෙනුවෙන් තව එකක් පසුව ගෙන යන්නෙමි. මේ අඹ ගෙඩිය දසබලයන් වහන්සේට පූජා කිරීම සුදුසුය" යි සිතා අහසින් පහළට බැස්සේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුගේ අදහස දැන අසෝක තෙරුන් නම් වූ උපස්ථායකයන් වහන්සේ දෙස බැලූ සේක. උන්වහන්සේ පාත්‍රය ගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තයෙහි තැබූහ. ඒ කොවුලා දසබලයන් වහන්සේගේ පාත්‍රයෙහි ඒ ඉදුණු අඹ ගෙඩිය තැන්පත් කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එතැනම වැඩ හිඳ එය වැළඳූ සේක. කොවුලා පැහැදුණු සිතින් යුතුව නැවත නැවතත් දසබලයන් වහන්සේගේ ගුණ මෙනෙහි කරමින්, බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ තමාගේ කූඩුව වෙත ගොස් සත් දිනක් පුරා ප්‍රීති සුඛයෙන් කල් ගෙවීය. ඒ ආත්මභාවයෙහි ඔහු කළ පින්කම එපමණකි. එම පින්කමේ බලයෙන් ඔහුගේ හඬ මිහිරි විය.

කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පන චෙතියෙ ආරද්ධෙ ‘‘කිංපමාණං කරොම? සත්තයොජනප්පමාණං. අතිමහන්තං එතං, ඡයොජනං කරොම. ඉදම්පි අතිමහන්තං, පඤ්චයොජනං කරොම, චතුයොජනං, තියොජනං, ද්වියොජන’’න්ති වුත්තෙ අයං තදා ජෙට්ඨවඩ්ඪකී හුත්වා ‘‘එථ, භො, අනාගතෙ සුඛපටිජග්ගියං කාතුං වට්ටතී’’ති වත්වා රජ්ජුං ආදාය පරික්ඛිපන්තො ගාවුතමත්තකෙ ඨත්වා ‘‘එකෙකං මුඛං ගාවුතං ගාවුතං හොතු, චෙතියං යොජනාවට්ටං යොජනුබ්බෙධං භවිස්සතී’’ති ආහ. තෙ තස්ස වචනෙ අට්ඨංසු. ඉති අප්පමාණස්ස බුද්ධස්ස පමාණං අකාසීති. තෙන කම්මෙන නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ අඤ්ඤෙහි හීනතරප්පමාණො අහොසි. සො අම්හාකං සත්ථු කාලෙ සාවත්ථියං මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්ති. ‘‘භද්දියො’’තිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො සත්ථරි ජෙතවනමහාවිහාරෙ පටිවසන්තෙ විහාරං ගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො අරහත්තං පාපුණි. අථ නං සත්ථා අපරභාගෙ අරියවරගණමජ්ඣෙ නිසින්නො මඤ්ජුස්සරානං භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි චෛත්‍යයක් ඉදිකිරීම ආරම්භ කළ කල්හි, "මෙහි ප්‍රමාණය කෙතරම් විය යුතුද?" යි විමසූහ. "යොදුන් හතක් ප්‍රමාණය විය යුතු ය"යි කී විට, "එය ඉතා විශාලය, යොදුන් හයක් කරමු" යි කීහ. "එය ද ඉතා විශාලය, යොදුන් පහක්, හතරක්, තුනක්, දෙකක් කරමු" යි කී කල්හි, එකල ප්‍රධාන වඩුවා වූ මොහු, "පින්වතුනි, එන්න, අනාගතයේ දී පහසුවෙන් නඩත්තු කළ හැකි පරිදි චෛත්‍යය කිරීම සුදුසුය" යි පවසා, රජ්ජුව (ලණුව) ගෙන වටකොට මැන ගාවුතයක් මානයේ සිට, "එක් එක් මුහුණතක් ගාවුතයක් බැගින් වේවා, චෛත්‍යය වටප්‍රමාණයෙන් යොදුනක් ද උසින් යොදුනක් ද වන්නේය" යි පැවසීය. ඔවුහු ඔහුගේ වචනයෙහි පිහිටියහ. මෙසේ ප්‍රමාණ කළ නොහැකි බුදුරජාණන් වහන්සේ (ගේ ධාතු නිදන් කරන චෛත්‍යය) ප්‍රමාණ කළේය. ඒ අකුසල් කර්මය හේතුවෙන් උපන් උපන් සෑම තැනකම අන් අයට වඩා ඉතා කුඩා ශරීර ප්‍රමාණයක් ඇති අයෙක් විය. ඔහු අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සාවත්ථි නුවර මහත් භෝග ඇති කුලයක උපන්නේය. ඔහුට "භද්දිය" යි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු, ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවසන කල්හි විහාරයට ගොස් ධර්ම දේශනා අසා, ශ්‍රද්ධාව ලබා මහණ වී, ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි කමටහන් ගෙන විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පැමිණියේය. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු කාලයක උතුම් වූ ආර්ය සංඝයා මැද වැඩ හිඳ, මිහිරි හඬ ඇති භික්ෂූන් අතරින් මොහු අගතැන් තැබූ සේක.

පිණ්ඩොලභාරද්වාජත්ථෙරවත්ථු

පිණ්ඩෝල භාරද්වාජ තෙරුන්ගේ වස්තුව

195. අට්ඨමෙ සීහනාදිකානන්ති සීහනාදං නදන්තානං. පිණ්ඩොලභාරද්වාජොති සො කිර අරහත්තං පත්තදිවසෙ අවාපුරණං ආදාය විහාරෙන විහාරං පරිවෙණෙන පරිවෙණං ගන්ත්වා ‘‘යස්ස මග්ගෙ වා ඵලෙ වා කඞ්ඛා අත්ථි, සො මං පුච්ඡතූ’’ති සීහනාදං නදන්තො විචරි. බුද්ධානම්පි පුරතො ඨත්වා ‘‘ඉමස්මිං[Pg.154], භන්තෙ, සාසනෙ කතබ්බකිච්චං මය්හං මත්ථකං පත්ත’’න්ති සීහනාදං නදි. තස්මා සීහනාදිකානං අග්ගො නාම ජාතො.

195. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, "සීහනාදිකානං" යනු සිංහ නාද පවත්වන්නන් අතුරෙනි. පින්ඩෝල භාරද්වාජයන් වහන්සේ රහත් වූ දිනයෙහි සේසිකාව (යතුර) ගෙන විහාරයෙන් විහාරයට ද, පිරිවෙනෙන් පිරිවෙනට ද ගොස්, "යමෙකුට මාර්ගයෙහි හෝ ඵලයෙහි හෝ සැකයක් පවතී නම්, ඔහු මාගෙන් විමසාවා" යි සිංහ නාද පවත්වමින් හැසිරුණහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ද සිට "ස්වාමීනි, මේ ශාසනයෙහි මා විසින් කළ යුතු කටයුත්ත නිමාවට පත් විය" යි සිංහ නාද පැවැත්වූහ. එබැවින් සිංහ නාද පවත්වන්නන් අතර අග්‍ර බවට පත් වූහ.

පඤ්හකම්මෙ පනස්ස අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ පබ්බතපාදෙ සීහයොනියං නිබ්බත්තො. සත්ථා පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තො තස්ස හෙතුසම්පත්තිං දිස්වා හංසවතියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං සීහෙ ගොචරාය පක්කන්තෙ තස්ස වසනගුහං පවිසිත්වා ආකාසෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි. සීහො ගොචරං ලභිත්වා නිවත්තො ගුහාද්වාරෙ ඨිතො අන්තොගුහායං දසබලං නිසින්නං දිස්වා ‘‘මම වසනට්ඨානං ආගන්ත්වා අඤ්ඤො සත්තො නිසීදිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, මහන්තො වතායං පුරිසො, යො අන්තොගුහායං පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො. සරීරප්පභාපිස්ස සමන්තා ඵරිත්වා ගතා, මයා එවරූපං අච්ඡරියං නදිට්ඨපුබ්බං. අයං පුරිසො ඉමස්මිං ලොකෙ පූජනෙය්‍යානං අග්ගො භවිස්සති, මයාපිස්ස යථාසත්ති යථාබලං සක්කාරං කාතුං වට්ටතී’’ති ජලජථලජානි නානාකුසුමානි ආහරිත්වා භූමිතො යාව නිසින්නපල්ලඞ්කට්ඨානා පුප්ඵාසනං සන්ථරිත්වා සබ්බරත්තිං සම්මුඛට්ඨානෙ තථාගතං නමස්සමානො අට්ඨාසි. පුනදිවසෙ පුරාණපුප්ඵානි අපනෙත්වා නවපුප්ඵෙහි ආසනං සන්ථරි.

මොහුගේ ප්‍රශ්න විසඳීමේ කර්මය පිළිබඳ පූර්වාපර කථාව මෙසේය – මොහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ පර්වත පාමුලක සිංහයෙකුව උපන්නේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අලුයම් කාලයේ ලොව බලන සේක්, ඔහුගේ හේතු සම්පත්තිය දැක හංසවතී නුවර පිණ්ඩපාතයේ හැසිර, පසුබත් කාලයේ සිංහයා ගොදුරු සෙවීමට ගිය කල්හි ඔහුගේ වාසස්ථානය වූ ගුහාවට පිවිස අහසේ පලඟක් බැඳ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී වැඩහුන් සේක. සිංහයා ගොදුරු සොයාගෙන ආපසු පැමිණ ගුහා ද්වාරයෙහි සිට ගුහාව ඇතුළත දසබලධාරීන් වහන්සේ වැඩසිටිනු දැක, "මාගේ වාසස්ථානයට පැමිණ වාඩි වීමට සමත් වෙනත් සත්ත්වයෙක් නැත, අහසේ පලඟක් බැඳ වාඩි වී සිටින මේ පුරුෂයා ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ කෙනෙකි. මොහුගේ ශරීර ප්‍රභාව ද හාත්පස පැතිර ගොස් ඇත. මා විසින් මෙබඳු ආශ්චර්යයක් මීට පෙර නොදකින ලදී. මේ පුරුෂයා මේ ලෝකයෙහි පිදිය යුත්තන් අතර අග්‍ර වනු ඇත. මා විසින් ද මොහුට ශක්ති පමණින් සත්කාර කිරීම සුදුසුය" යි සිතා, ජලජ හා ගොඩබිම හටගත් නොයෙක් මල් ගෙනවුත්, බිම සිට වැඩහුන් ආසනය දක්වා මල් අතුරා මල් අසුනක් පනවා, මුළු රාත්‍රිය පුරා තථාගතයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි නමස්කාර කරමින් සිටියේය. පසුදින පරණ වූ මල් ඉවත් කර අලුත් මල්වලින් ආසනය සැකසීය.

එතෙනෙව නියාමෙන සත්ත දිවසානි පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා බලවපීතිසොමනස්සං නිබ්බත්තෙත්වා ගුහාද්වාරෙ ආරක්ඛං ගණ්හි. සත්තමෙ දිවසෙ සත්ථා නිරොධතො වුට්ඨාය ගුහාද්වාරෙ අට්ඨාසි. සීහොපි මිගරාජා තථාගතං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු වන්දිත්වා පටික්කමිත්වා අට්ඨාසි. සත්ථා ‘‘වට්ටිස්සති එත්තකො උපනිස්සයො එතස්සා’’ති වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා විහාරමෙව ගතො.

මේ අයුරින්ම සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි මල් අසුන පනවා, බලවත් ප්‍රීති සෝමනස්සයක් උපදවා ගෙන, ගුහා ද්වාරයෙහි ආරක්ෂාව සැලසීය. සත්වැනි දිනයේ ශාස්තෘන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිට ගුහා ද්වාරයෙහි වැඩ සිටි සේක. මෘගරාජ වූ සිංහයා ද තථාගතයන් වහන්සේ තෙවරක් ප්‍රදක්ෂිණා කොට, ස්ථාන හතරක දී වැඳ පසෙකට වී සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, "මොහුට මෙපමණ කුසල් නිශ්‍රය වන්නේය" යි සිතා අහසට පැන නැගී විහාරයටම වැඩි සේක.

සොපි සීහො බුද්ධවියොගෙන දුක්ඛිතො කාලං කත්වා හංසවතීනගරෙ මහාසාලකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයප්පත්තො එකදිවසං නගරවාසීහි සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං සීහනාදිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා වුත්තනයෙනෙව සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා සත්ථාරා සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා බ්‍යාකතො යාවජීවං කුසලං කත්වා තත්ථ කාලකතො දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු [Pg.155] ච සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති. නාමෙන භාරද්වාජො නාම අහොසි. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගහෙත්වා පඤ්ච මාණවසතානි මන්තෙ වාචෙන්තො විචරති. සො අත්තනො ජෙට්ඨකභාවෙන නිමන්තනට්ඨානෙසු සබ්බෙසං භික්ඛං සයමෙව සම්පටිච්ඡි. එසො කිර ඊසකං ලොලධාතුකො අහොසි. සො තෙහි මාණවෙහි සද්ධිං ‘‘කුහිං යාගු කුහිං භත්ත’’න්ති යාගුභත්තඛජ්ජකානෙව පරියෙසමානො චරති. සො ගතගතට්ඨානෙ පිණ්ඩමෙව පටිමානෙන්තො චරතීති පිණ්ඩොලභාරද්වාජොතෙව පඤ්ඤායි.

ඒ සිංහයා ද බුද්ධ වියෝගයෙන් දුකට පත්ව කළුරිය කොට හංසවතී නුවර මහාසාල කුලයක උපත ලැබීය. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ දිනක නගරවාසීන් සමඟ විහාරයට ගොස් ධර්ම ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් භික්ෂුවක් සිංහ නාද පවත්වන්නන් අතරින් අගතැන් තබනු දැක, පෙර කී අයුරින්ම සත් දිනක් මහා දානයක් පවත්වා එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය සමෘද්ධිමත් වන බව දැක විවරණ දුන් සේක. ඔහු දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට එතැනින් චුතව දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින් මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ රජගහ නුවර බ්‍රාහ්මණ මහාසාල කුලයක උපන්නේය. නමින් "භාරද්වාජ" නම් විය. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු වේදත්‍රය හදාරා මානවකයන් පන්සියයකට වේද උගන්වමින් සැරිසැරීය. ඔහු තමාගේ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය නිසා ආරාධිත ස්ථානවල දී සැමගේම බික්මන (ආහාරය) තමාම පිළිගත්තේය. ඔහු මඳක් ලෝලී ස්වභාවයක් ඇති අයෙකු වූ බව කියවේ. ඔහු ඒ මානවකයන් සමඟ "කෙහේද කැඳ තිබෙන්නේ? කෙහේද බත් තිබෙන්නේ?" යි කැඳ බත් හා කැවිලි පෙවිලිම සොයමින් සැරිසැරීය. ඔහු ගිය ගිය තැන පිණ්ඩපාතයම බලාපොරොත්තු වෙමින් හැසිරුණු බැවින් "පිණ්ඩෝල භාරද්වාජ" නමින්ම ප්‍රකට විය.

සො එකදිවසං සත්ථරි රාජගහමනුප්පත්තෙ ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො අරහත්තං පාපුණි. අරහත්තං පත්තවෙලායමෙව අවාපුරණං ආදාය විහාරෙන විහාරං පරිවෙණෙන පරිවෙණං ගන්ත්වා ‘‘යස්ස මග්ගෙ වා ඵලෙ වා කඞ්ඛා අත්ථි, සො මං පුච්ඡතූ’’ති සීහනාදං නදන්තො විචරි. සො එකදිවසං රාජගහසෙට්ඨිනා වෙළුපරම්පරාය උස්සාපෙත්වා ආකාසෙ ලග්ගිතං ජයසුමනවණ්ණං චන්දනසාරපත්තං ඉද්ධියා ආදාය සාධුකාරං දදන්තෙන මහාජනෙන පරිවුතො විහාරං ආගන්ත්වා තථාගතස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි. සත්ථා ජානන්තොව පටිපුච්ඡි – ‘‘කුතො තෙ, භාරද්වාජ, අයං පත්තො ලද්ධො’’ති? සො ලද්ධකාරණං කථෙසි. සත්ථා ‘‘ත්වං එවරූපං උත්තරිමනුස්සධම්මං මහාජනස්ස දස්සෙසි, අකත්තබ්බං තයා කත’’න්ති අනෙකපරියායෙන විගරහිත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ගිහීනං උත්තරිමනුස්සධම්මං ඉද්ධිපාටිහාරියං දස්සෙතබ්බං, යො දස්සෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (චූළව. 252) සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි.

ඔහු එක් දිනක් ශාස්තෘන් වහන්සේ රජගහ නුවරට වැඩි කල්හි ධර්ම ශ්‍රවණය කොට ශ්‍රද්ධාව ලැබ මහණ වී, විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පැමිණියේය. රහත් වූ කෙණෙහිම සේසිකාව (යතුර) ගෙන විහාරයෙන් විහාරයට ද පිරිවෙනෙන් පිරිවෙනට ද ගොස්, "යමෙකුට මාර්ගයෙහි හෝ ඵලයෙහි සැකයක් ඇත්නම් මාගෙන් විමසාවා" යි සිංහ නාද පවත්වමින් හැසිරුණේය. ඔහු දිනක් රජගහ නුවර සිටුතුමා විසින් උණ බම්බු වැලක ඉහළ අහසේ එල්ලා තිබූ, රතු ලේපාට ඇති සඳුන් හරයෙන් කළ පාත්‍රය ඍද්ධියෙන් ගෙන, සාධුකාර දෙන මහජනයා පිරිවරා විහාරයට පැමිණ තථාගතයන් වහන්සේගේ අතට පත් කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය දැන දැනම, "භාරද්වාජ, ඔබට මේ පාත්‍රය ලැබුණේ කොහෙන්ද?" යි විමසූ සේක. ඔහු එය ලැබුණු ආකාරය පැවසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, "ඔබ මෙබඳු උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයක් මහජනයාට ප්‍රදර්ශනය කළේය, ඔබ විසින් නොකට යුත්තක් කරන ලදී" යි නොයෙක් අයුරින් ගර්හා කොට, "මහණෙනි, ගිහියන්ට උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම වූ ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය නොපෙන්විය යුතුය, යමෙක් පෙන්වන්නේ නම් ඔහුට දුකුළා ඇවැත් වේ" යි ශික්ෂා පදයක් පැනවූ සේක.

අථ භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි – ‘‘සීහනාදියත්ථෙරො අරහත්තං පත්තදිවසෙ භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ ‘යස්ස මග්ගෙ වා ඵලෙ වා කඞ්ඛා අත්ථි, සො මං පුච්ඡතූ’ති කථෙසි. බුද්ධානම්පි සම්මුඛෙ අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං කථෙසි, අඤ්ඤෙ සාවකා තුණ්හී අහෙසුං. අත්තනො සීහනාදියභාවෙනෙව මහාජනස්ස පසාදං ජනෙත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා චන්දනසාරපත්තඤ්ච ගණ්හී’’ති. තෙ භික්ඛූ ඉමෙ තයොපි ගුණෙ එකතො කත්වා සත්ථු කථයිංසු. බුද්ධා ච නාම ගරහිතබ්බයුත්තකං ගරහන්ති, පසංසිතබ්බයුත්තකං පසංසන්තීති ඉමස්මිං ඨානෙ ථෙරස්ස පසංසිතබ්බයුත්තමෙව අඞ්ගං ගහෙත්වා ‘‘තිණ්ණං ඛො පන, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා [Pg.156] භාරද්වාජො භික්ඛු අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි – ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාමී’ති. කතමෙසං තිණ්ණං? සතින්ද්‍රියස්ස, සමාධින්ද්‍රියස්ස, පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස. ඉමෙසං ඛො, භික්ඛවෙ, තිණ්ණං ඉන්ද්‍රියානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා භාරද්වාජො භික්ඛු අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි – ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාමී’’’ති (සං. නි. 5.519) ථෙරං පසංසිත්වා සීහනාදිකානං භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

ඉන්පසු භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි මෙබඳු කතාවක් ඇති විය. “සීහනාද පවත්වන පින්ඩෝල භාරද්වාජ තෙරුන් වහන්සේ අර්හත් භාවයට පත් වූ දිනයෙහි භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි ‘යමෙකුට මාර්ගය පිළිබඳව හෝ ඵලය පිළිබඳව සැකයක් පවතී නම්, ඔහු මගෙන් විමසත්වා’ යි පැවසූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ ද තමන් වහන්සේ අර්හත් භාවයට පත් වූ බව ප්‍රකාශ කළහ. සෙසු ශ්‍රාවකයෝ නිහඬ වූහ. තමන් වහන්සේගේ සිංහනාද ස්වභාවයෙන් ම මහජනයා කෙරෙහි ප්‍රසාදය උපදවා අහසට පැන නැගී සඳුන් අරටුවෙන් කළ පාත්‍රය ද ගත්හ” යනුවෙනි. ඒ භික්ෂූහු මේ ගුණ තුන ම එක් කොට ශාස්තෘන් වහන්සේට දැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේලා නම් ගැරහිය යුත්තාට ගර්හා කරති, ප්‍රශංසා කළ යුත්තාට ප්‍රශංසා කරති. එබැවින් මේ කරුණෙහිදී තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රශංසා කළ යුතු ගුණය ම ගෙන, “මහණෙනි, සත්තකින් ම ඉන්ද්‍රියයන් තුනක් වැඩූ බැවින් සහ බහුලව පුරුදු කළ බැවින් භාරද්වාජ භික්ෂුව රහත් බව ප්‍රකාශ කළේය. ‘ජාතිය ක්ෂය විය, බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කරන ලදී, කළ යුතු දේ කරන ලදී, මින් මතු කළ යුතු කිසිවක් නැතැයි මම දනිමි’ යනුවෙනි. ඒ ඉන්ද්‍රියයන් තුන කවරේද? සතින්ද්‍රිය, සමාධින්ද්‍රිය සහ පඤ්ඤින්ද්‍රිය යන තුනයි. මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රියයන් තුන වැඩූ බැවින් සහ බහුලව පුරුදු කළ බැවින් භාරද්වාජ භික්ෂුව රහත් බව ප්‍රකාශ කළේය. ‘ජාතිය ක්ෂය විය, බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කරන ලදී, කළ යුතු දේ කරන ලදී, මින් මතු කළ යුතු කිසිවක් නැතැයි මම දනිමි’ යනුවෙනි.” මෙසේ තෙරුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කොට උන්වහන්සේව සිංහනාද පවත්වන භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූහ.

මන්තාණිපුත්තපුණ්ණත්ථෙරවත්ථු

මන්තාණිපුත්ත පුණ්ණ තෙරණුවන්ගේ වස්තුව

196. නවමෙ පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තොති නාමෙන පුණ්ණො, මන්තාණිබ්‍රාහ්මණියා පන සො පුත්තොති මන්තාණිපුත්තො. තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරදසබලස්ස උප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව හංසවතීනගරෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ගොතමොති නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා සබ්බසිප්පෙසු කොවිදො හුත්වා පඤ්චමාණවකසතපරිවාරො විචරන්තො තයොපි වෙදෙ ඔලොකෙත්වා මොක්ඛධම්මං අදිස්වා ‘‘ඉදං වෙදත්තයං නාම කදලික්ඛන්ධො විය බහි මට්ඨං අන්තො නිස්සාරං, ඉමං ගහෙත්වා විචරණං ථුසකොට්ටනසදිසං හොති. කිං මෙ ඉමිනා’’ති ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා බ්‍රහ්මවිහාරෙ නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකොකූපපන්නො භවිස්සාමී’’ති පඤ්චහි මාණවකසතෙහි සද්ධිං පබ්බතපාදං ගන්ත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. තස්ස පරිවාරානි අට්ඨාරස්ස ජටිලසහස්සානි අහෙසුං. සො පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා තෙසම්පි කසිණපරිකම්මං ආචික්ඛි. තෙ තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සබ්බෙපි පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසුං.

196. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘පුණ්ණෝ මන්තාණිපුත්තෝ’ යනු නමින් පුණ්ණ වේ. මන්තාණි නම් බැමිණියගේ පුත්‍රයා වූ බැවින් මන්තාණිපුත්ත නම් විය. උන්වහන්සේගේ ප්‍රශ්න විසඳීමේ කර්තව්‍යය පිළිබඳ අනුපූර්ව කතාව මෙසේය. මොහු පදුමුත්තර දසබලයන් වහන්සේ උපදින්නටත් පෙර ම හංසවතී නගරයෙහි මහාසාල බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන්නේය. ඔහුට නම් තබන දිනයේ ‘ගෝතම’ යන නම තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු වේද තුන හදාරා සියලු ශිල්පයන්හි කෙළ පැමිණියෙකු විය. පන්සියයක් මානවකයන් පිරිවරා හැසිරෙන ඔහු වේද තුන දෙස බලා මෝක්ෂ ධර්මයක් එහි නොදැක, “මේ වේද තුන නම් කෙසෙල් කඳක් මෙන් පිටත ඔපවත් වුව ද ඇතුළත හරයක් නැත. මෙය ඉගෙන හැසිරීම බොල් කොටන්නාක් වැනි ය. මට මෙයින් ඇති ප්‍රයෝජනය කිමද?” යි සිතා සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. බ්‍රහ්ම විහාර උපදවාගෙන, ‘නොපිරිහුණු ධ්‍යාන ඇත්තෙක්ව බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින්නෙමි’ යි සිතා පන්සියයක් මානවකයන් සමඟ පර්වත පාමුලට ගොස් සෘෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. ඔහුට දහඅට දහසක් ජටිලයෝ පිරිවර වූහ. ඔහු පංච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන එම ශිෂ්‍යයන්ට ද කසිණ පරිකර්ම ඉගැන්වීය. ඔවුහු එම ගුරුහරුකම්හි පිහිටා සියල්ලෝම පංච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත්හ.

අද්ධානෙ අතික්කන්තෙ තස්ස ගොතමතාපසස්ස මහල්ලකකාලෙ පදුමුත්තරදසබලො පඨමාභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො හංසවතීනගරං උපනිස්සාය විහාසි. සො එකදිවසං පච්චූසසමයෙ ලොකං ඔලොකෙන්තො ගොතමතාපසස්ස පරිසාය [Pg.157] අරහත්තූපනිස්සයං ගොතමතාපසස්ස ච ‘‘අහං අනාගතෙ උප්පජ්ජමානකබුද්ධස්ස සාසනෙ ධම්මකථිකභික්ඛූනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනභාවඤ්ච දිස්වා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා අත්තනො පත්තචීවරං සයමෙව ගහෙත්වා අඤ්ඤාතකවෙසෙන ගොතමතාපසස්ස අන්තෙවාසිකෙසු වනමූලඵලාඵලත්ථාය ගතෙසු ගන්ත්වා ගොතමස්ස පණ්ණසාලාද්වාරෙ අට්ඨාසි. ගොතමො බුද්ධානං උප්පන්නභාවං අජානන්තොපි දූරතොව දසබලං දිස්වා ‘‘අයං පුරිසො ලොකතො මුත්තො හුත්වා පඤ්ඤායති, යථා අස්ස සරීරනිප්ඵත්ති යෙහි ච ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො අගාරමජ්ඣෙ වා තිට්ඨන්තො චක්කවත්තී රාජා හොති, පබ්බජන්තො වා විවට්ටච්ඡදො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො හොතී’’ති ඤත්වා පඨමදස්සනෙනෙව දසබලං අභිවාදෙත්වා ‘‘ඉතො එථ භගවා’’ති බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. තථාගතො තාපසස්ස ධම්මං දෙසයමානො නිසීදි.

කලක් ගත වූ පසු ඒ ගෝතම තාපසයා මහලු වූ කාලයෙහි, පදුමුත්තර දසබලයන් වහන්සේ අභිසම්බෝධියට පත්ව දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කර ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා හංසවතී නගරය ඇසුරු කොට වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේ එක් දිනක අලුයම් කාලයෙහි ලොව බලන සේක්, ගෝතම තාපසයාගේ පිරිසගේ අර්හත් භාවයට ඇති උපනිශ්‍රය ද, ගෝතම තාපසයා ‘මම අනාගතයෙහි පහළ වන බුදු කෙනෙකුගේ සසුනෙහි ධර්ම කථික භික්ෂූන් අතර අගතැන් ලබම්වා’ යි පතන ප්‍රාර්ථනාව ද දැක, උදෑසන ම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා තමන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන නොදන්නා වෙස් ගෙන, ගෝතම තාපසයාගේ ශිෂ්‍යයන් අල පලතුරු සෙවීමට වනයට ගිය මොහොතේ එහි වැඩම කොට ගෝතම තාපසයාගේ පන්සල් දොරටුවෙහි වැඩ සිටියහ. ගෝතම තාපසයා බුදුවරුන් ලොව පහළ වූ බව නොදැන සිටිය ද, දුරදීම දසබලයන් වහන්සේ දැක, “මෙම පුරුෂයා ලෝකයෙන් මිදුණු අයෙකු සේ පෙනේ. යම් හෙයකින් මොහුගේ ශරීර සම්පත්තිය සහ පිහිටා ඇති ලක්ෂණ අනුව මොහු ගිහිගෙයි සිටියහොත් සක්විති රජෙක් වේ, පැවිදි වුවහොත් කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළ සර්වඥ බුදු කෙනෙක් වේ” යයි දැන පළමු දැක්මෙන්ම දසබලයන් වහන්සේට වැඳ, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙහි වැඩිය මැනවි” යයි පනවන ලද බුද්ධාසනය පූජා කළේය. තථාගතයන් වහන්සේ තාපසයාට දහම් දෙසමින් එහි වැඩ සිටියහ.

තස්මිං සමයෙ තෙ ජටිලා ‘‘පණීතපණීතං වනමූලඵලාඵලං ආචරියස්ස දත්වා සෙසකං පරිභුඤ්ජිස්සාමා’’ති ආගච්ඡන්තා දසබලං උච්චාසනෙ, ආචරියං පන නීචාසනෙ නිසින්නං දිස්වා ‘‘පස්සථ, මයං ‘ඉමස්මිං ලොකෙ අම්හාකං ආචරියෙන උත්තරිතරො නත්ථී’ති විචරාම. ඉදානි පන නො ආචරියං නීචාසනෙ නිසීදාපෙත්වා උච්චාසනෙ නිසින්නකො එකො පඤ්ඤායති, මහන්තො වතායං පුරිසො භවිස්සතී’’ති පිටකානි ගහෙත්වා ආගච්ඡන්ති. ගොතමතාපසො ‘‘ඉමෙ මං දසබලස්ස සන්තිකෙ වන්දෙය්‍යු’’න්ති භීතො දූරතො ආහ – ‘‘තාතා, මා මං වන්දිත්ථ, සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො සබ්බෙසං වන්දනාරහො පුරිසො ඉධ නිසින්නො, එතං වන්දථා’’ති. තාපසා ‘‘න අජානිත්වා ආචරියො කථෙස්සතී’’ති සබ්බෙව තථාගතස්ස පාදෙ වන්දිංසු. ‘‘තාතා, අම්හාකං අඤ්ඤං දසබලස්ස දාතබ්බයුත්තකං භොජනං නත්ථි, ඉමං වනමූලඵලාඵලං දස්සාමා’’ති පණීතපණීතං බුද්ධානං පත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථා වනමූලඵලාඵලං පරිභුඤ්ජි. තදනන්තරං තාපසොපි සද්ධිං අන්තෙවාසිකෙහි පරිභුඤ්ජි. සත්ථා භත්තකිච්චං කත්වා ‘‘ද්වෙ අග්ගසාවකා භික්ඛුසතසහස්සං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තූ’’ති චින්තෙසි. තස්මිං ඛණෙ අග්ගසාවකො මහාදෙවලත්ථෙරො ‘‘කහං නු ඛො සත්ථා [Pg.158] ගතො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘සත්ථා අම්හාකං ආගමනං පච්චාසීසතී’’ති භික්ඛුසතසහස්සං ගහෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා නමස්සමානො අට්ඨාසි.

එම අවස්ථාවේ දී අර ජටිලයෝ “ප්‍රණීත වූ වනයෙහි හටගත් අල පලතුරු ගුරුවරයාට දී ඉතිරිය අනුභව කරමු” යයි සිතා එන්නාහු, දසබලයන් වහන්සේ උස් අසුනක ද ගුරුවරයා මිටි අසුනක ද වාඩි වී සිටිනු දැක, “බලන්න, ‘මේ ලෝකයෙහි අපගේ ගුරුවරයාට වඩා උතුම් කෙනෙකු නැතැයි’ සිතා අපි හැසිරුණෙමු. නමුත් දැන් අපගේ ගුරුවරයා මිටි අසුනක වාඩි කරවා උස් අසුනක වාඩි වී සිටින එක් අයෙකු පෙනේ. සත්තකින් ම මොහු මහා උත්තමයෙකු විය යුතුය” යයි සිතා පලතුරු කූඩ රැගෙන පැමිණියහ. ගෝතම තාපසයා, “මොවුන් මා හට දසබලයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි වඳීවි” යයි බියෙන් දුරදීම මෙසේ කීවේය: “දරුවෙනි, මට නොවඳින්න. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර පුද්ගල වූ, සැමට වන්දනීය වූ උත්තමයා මෙහි වැඩ සිටින සේක. උන්වහන්සේට වඳින්න.” තාපසයෝ “ගුරුවරයා නොදැන යමක් නොකියනු ඇතැයි” සිතා සියල්ලෝම තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැඳ වැටුණහ. “දරුවෙනි, අපට දසබලයන් වහන්සේට දීමට පලතුරු හැර වෙනත් ආහාරයක් නැත, මෙම ප්‍රණීත පලතුරු පූජා කරමු” යයි පවසා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්‍රයෙහි තැන්පත් කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම පලතුරු වැළඳූහ. ඉන් අනතුරුව තාපසයා ද ශිෂ්‍යයන් සමඟ ආහාර අනුභව කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ වළඳා අවසානයේ “අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා පැමිණෙත්වා” යි සිතිහ. ඒ මොහොතේ ම අග්‍රශ්‍රාවක මහා දේවල තෙරණුවෝ “ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහි වැඩියේදැයි” සලකා බලා, “ශාස්තෘන් වහන්සේ අපගේ පැමිණීම අපේක්ෂා කරන සේකැයි” දැන ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ එකත්පසක සිටියහ.

ගොතමො අන්තෙවාසිකෙ ආහ – ‘‘තාතා, අම්හාකං අඤ්ඤො සක්කාරො නත්ථි, භික්ඛුසඞ්ඝො දුක්ඛෙන ඨිතො. බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙස්සාම, ජලජථලජපුප්ඵානි ආහරථා’’ති. තෙ තාවදෙව පබ්බතපාදතො වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි පුප්ඵානි ඉද්ධියා ආහරිත්වා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි වුත්තනයෙනෙව ආසනානි පඤ්ඤාපයිංසු. නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනම්පි ඡත්තධාරණම්පි සබ්බං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ගෝතම තාපසයා තම අතවැසි තාපසයන්ට මෙසේ පැවසීය: "දරුවෙනි, අපට කළ හැකි අන්‍යවූ පූජා සත්කාරයක් නැත. භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ මහත් පීඩාවෙන් (අව්වේ) වැඩ සිටිති. බුදු රජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝ රත්නය උදෙසා මල් අසුනක් පිළියෙල කරමු. දියෙහි හා ගොඩෙහි හටගත් මල් රැගෙන එන්න." ඔවුහු එකෙණෙහිම පර්වත පාමුලින් වර්ණයෙන් හා සුවඳින් යුත් මල් සෘද්ධියෙන් රැගෙන විත්, සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ කථා පුවතෙහි සඳහන් වූ පරිදිම අසුන් පැනවූහ. නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදීම හා සේසත් දැරීම ආදී සියල්ල පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම සිදු වූ බව දත යුතුය.

සත්ථා සත්තමෙ දිවසෙ නිරොධතො වුට්ඨාය පරිවාරෙත්වා ඨිතෙ තාපසෙ දිස්වා ධම්මකථිකභාවෙ එතදග්ගප්පත්තං සාවකං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉමිනා භික්ඛු ඉසිගණෙන මහාසක්කාරො කතො, එතෙසං පුප්ඵාසනානුමොදනං කරොහී’’ති. සො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තීණි පිටකානි සම්මසිත්වා අනුමොදනං අකාසි. තස්ස දෙසනාපරියොසානෙ සත්ථා සයං බ්‍රහ්මඝොසං නිච්ඡාරෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ ඨපෙත්වා ගොතමතාපසං සෙසා අට්ඨාරස සහස්සජටිලා අරහත්තං පාපුණිංසු.

ශාස්තෘන් වහන්සේ සත්වන දිනයෙහි නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, පිරිවරා සිටින තාපසයන් දැක ධර්ම කථිකයන් අතර අගතැන්පත් ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ අමතා, "මහණ, මේ සෘෂි පිරිස විසින් මහත් වූ පූජා සත්කාරයක් කරන ලදී. මොවුන්ට මල් අසුන් පූජාවෙහි අනුමෝදනාව කරන්න" යැයි වදාළ සේක. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, ත්‍රිපිටකයම මෙනෙහි කරමින් ධර්ම අනුමෝදනාව කළහ. උන්වහන්සේගේ දේශනාව අවසානයේ ශාස්තෘන් වහන්සේම බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් ධර්ම දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ගෝතම තාපසයා හැර ඉතිරි දහඅට දහසක් වූ සියලු ජටිල තාපසයෝ අර්හත් ඵලයට පත් වූහ.

ගොතමො පන තෙනත්තභාවෙන පටිවෙධං කාතුං අසක්කොන්තො භගවන්තං ආහ – ‘‘භගවා යෙන භික්ඛුනා පඨමං ධම්මො දෙසිතො, කො නාම අයං තුම්හාකං සාසනෙ’’ති? අයං ගොතම මය්හං සාසනෙ ධම්මකථිකානං අග්ගොති. ‘‘අහම්පි, භන්තෙ, ඉමස්ස සත්ත දිවසානි කතස්ස අධිකාරස්ස ඵලෙන අයං භික්ඛු විය අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ධම්මකථිකානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජි.

එහෙත් ගෝතම තාපසයා එම ආත්ම භවයේදී ධර්මාවබෝධය ලැබීමට අපොහොසත් වී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසීය: "ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පළමුවෙන්ම ධර්මය දේශනා කළ මේ භික්ෂුව කවුද?" "ගෝතමය, මොහු මාගේ ශාසනයෙහි ධර්ම කථිකයන් අතර අගතැන්පත් තැනැත්තායි" (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ). "ස්වාමීනී, මා විසින් දින හතක් පුරා කරන ලද මේ පින්කමෙහි අනුභාවයෙන්, අනාගතයේදී පහළ වන්නාවූ එක්තරා බුදු රජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි මේ භික්ෂුව මෙන්ම ධර්ම කථිකයන් අතර අගතැන්පත් වේවා!" යි ප්‍රාර්ථනා කරමින් උන්වහන්සේගේ පාමුල වැතිරුණේය.

සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙත්වා අනන්තරායෙනස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං ඤත්වා ‘‘අනාගතෙ කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං තස්ස සාසනෙ ධම්මකථිකානං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා තෙ අරහත්තප්පත්තෙ තාපසෙ ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති ආහ. සබ්බෙ අන්තරහිතකෙසමස්සූ ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරසදිසා [Pg.159] අහෙසුං. සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝමාදාය විහාරං ගතො.

ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාගතය දෙස බලා ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව බාධාවකින් තොරව ඉටු වන බව දැන, "අනාගතයෙහි කල්ප ලක්ෂයකින් අවසානයෙහි ගෝතම නමින් බුදු රජාණන් වහන්සේ නමක පහළ වනු ඇත. ඔබ ඒ බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ධර්ම කථිකයන් අතර අගතැන්පත් වන්නෙහිය" යි වදාරා ව්‍යවකරණ (නියත විවරණ) දුන් සේක. ඉක්බිති අර්හත් ඵලයට පත් ඒ තාපසයන්ට "මහණෙනි, මෙහි එන්න (එත භික්ඛවෝ)" යැයි වදාළ සේක. එවිට ඒ සියල්ලන්ගේම කෙස් රැවුල් අතුරුදන් වී, සෘද්ධියෙන් පහළ වූ පාත්‍ර හා සිවුරු දරාගත් සැට වස් පිරුණු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මෙන් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා විහාරයට වැඩම කළ සේක.

ගොතමොපි යාවජීවං තථාගතං පරිචරිත්වා යථාබලං කල්‍යාණකම්මං කත්වා කප්පසතසහස්සං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරිත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ කපිලවත්ථුනගරස්ස අවිදූරෙ දොණවත්ථුබ්‍රාහ්මණගාමෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ පුණ්ණමාණවොති නාමං අකංසු. සත්ථරි අභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ අනුපුබ්බෙන ආගන්ත්වා රාජගහං උපනිස්සාය විහරන්තෙ අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො කපිලවත්ථුං ගන්ත්වා අත්තනො භාගිනෙය්‍යං පුණ්ණමාණවං පබ්බාජෙත්වා පුනදිවසෙ දසබලස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා ආපුච්ඡිත්වා නිවාසත්ථාය ඡද්දන්තදහං ගතො. පුණ්ණොපි මන්තාණිපුත්තො මාතුලෙන අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරෙන සද්ධිං දසබලස්ස සන්තිකං අගන්ත්වා ‘‘මය්හං පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පාපෙත්වාව දසබලස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති කපිලවත්ථුස්මිංයෙව ඔහීනො යොනිසොමනසිකාරෙ කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිතකුලපුත්තාපි පඤ්චසතා අහෙසුං. ථෙරො සයං දසකථාවත්ථුලාභිතාය තෙපි දසහි කථාවත්ථූහි ඔවදති. තෙ තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සබ්බෙව අරහත්තං පත්තා.

ගෝතම තාපසයා ද දිවි හිමියෙන් තථාගතයන් වහන්සේට උපස්ථාන කර, ශක්ති පමණින් කුසල් රැස් කර, කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි කපිලවස්තු පුරයට නුදුරු දෝණවත්ථු නම් බමුණු ගමෙහි මහාසාල බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලැබීය. ඔහුට නම් තබන දිනයෙහි 'පුණ්ණ' යන නාමය තැබූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ සම්මා සම්බෝධියට පත්ව, උතුම් ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කොට, පිළිවෙළින් රජගහ නුවර ඇසුරු කරමින් වැඩවසන කාලයෙහි අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කොට තම බෑණනුවන් වූ පුණ්ණ මානවකයා පැවිදි කරවූහ. පසු දින දසබලයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ අවසර ගෙන වාසය කිරීම සඳහා ඡද්දන්ත විල සමීපයට වැඩි සේක. මන්තාණි බැමිණියගේ පුත් පුණ්ණ හිමියන් ද තම මයිලණුවන් වූ අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන් සමඟ දසබලයන් වහන්සේ වෙත නොවැඩ, "මාගේ පැවිදි කිස නිමවාම දසබලයන් වහන්සේ වෙත යන්නෙමි" යි සිතා කපිලවස්තු පුරයෙහිම රැඳී සිටියහ. එහිදී යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් විදර්ශනා වඩා නොබෝ කලකින්ම අර්හත් ඵලයට පත් වූහ. උන්වහන්සේ යටතේ පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයෝ පන්සියයක් වූහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ දස කථාවස්තුවන්හි ප්‍රගුණ බැවින් ඒ පන්සියයක් ශිෂ්‍යයන්ට ද ඒ දස කථාවස්තුවන්ගෙන්ම අවවාද කළහ. ඔවුහු ඒ අවවාදයෙහි පිහිටා සියල්ලෝම අර්හත් ඵලයට පත් වූහ.

තෙ අත්තනො පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පත්තං ඤත්වා උපජ්ඣායං උපසඞ්කමිත්වා ආහංසු – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං කිච්චං මත්ථකං පත්තං, දසන්නඤ්ච මහාකථාවත්ථූනං ලාභිනො, සමයො නො දසබලං පස්සිතු’’න්ති. ථෙරො තෙසං කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘මම දසකථාවත්ථුලාභිතං සත්ථා ජානාති, අහං ධම්මං දෙසෙන්තො දස කථාවත්ථූනි අමුඤ්චන්තොව දෙසෙමි. මයි ගච්ඡන්තෙ සබ්බෙපිමෙ භික්ඛූ පරිවාරෙත්වා ගච්ඡිස්සන්ති, එවං ගණසඞ්ගණිකාය ගන්ත්වා පන අයුත්තං මය්හං දසබලං පස්සිතුං, ඉමෙ තාව ගන්ත්වා පස්සන්තූ’’ති තෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ පුරතො ගන්ත්වා තථාගතං පස්සථ, මම වචනෙන දසබලස්ස පාදෙ වන්දථ, අහම්පි තුම්හාකං ගතමග්ගෙන ගමිස්සාමී’’ති.

ඒ භික්ෂූහු තමන්ගේ පැවිදි කිස නිම වූ බව දැන, උපජ්ඣායන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසූහ: "ස්වාමීනී, අපගේ පැවිදි කිස නිම විය. අපි දස මහා කථාවස්තූන් ද ප්‍රගුණ කළෙමු. දැන් අපට දසබලයන් වහන්සේ දැකගැනීමට කාලය පැමිණ ඇත." ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ වචනය අසා මෙසේ සිතූහ: "මා දස කථාවස්තූන් ලබා ඇති බව ශාස්තෘන් වහන්සේ දන්නා සේක. මම ධර්මය දේශනා කරන විට දස කථාවස්තූන් අත් නොහැරම දේශනා කරමි. මා යන විට මේ සියලු භික්ෂූන් මා පිරිවරාගෙන එනු ඇත. මෙසේ පිරිසක් සමඟ ගොස් දසබලයන් වහන්සේ දැකීම මට සුදුසු නැත. මොවුන් පළමුව ගොස් දැකගනිත්වා." උන්වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ට මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, ඔබලා පෙරටුව ගොස් තථාගතයන් වහන්සේ දැකගන්න. මාගේ වචනයෙන් දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් වඳින්න. මම ද ඔබලා ගිය මගින් පසුව එන්නෙමි."

තෙ ථෙරා සබ්බෙපි දසබලස්ස ජාතිභූමිරට්ඨවාසිනො සබ්බෙ ඛීණාසවා සබ්බෙ දසකථාවත්ථුලාභිනො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස ඔවාදං අභින්දිත්වා අනුපුබ්බෙන [Pg.160] චාරිකං චරන්තා සට්ඨියොජනමග්ගං අතික්කම්ම රාජගහෙ වෙළුවනමහාවිහාරං ගන්ත්වා දසබලස්ස පාදෙ වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. ආචිණ්ණං ඛො පනෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං ආගන්තුකෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං පටිසම්මොදිතුන්ති භගවා තෙහි සද්ධිං ‘‘කච්චි, භික්ඛවෙ, ඛමනීය’’න්තිආදිනා නයෙන මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කුතො ච තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, ආගච්ඡථා’’ති පුච්ඡි. තෙහි ‘‘ජාතිභූමිතො’’ති වුත්තෙ ‘‘කො නු ඛො, භික්ඛවෙ, ජාතිභූමියං ජාතිභූමකානං භික්ඛූනං සබ්‍රහ්මචාරීහි එවං සම්භාවිතො අත්තනා ච අප්පිච්ඡො අප්පිච්ඡකථඤ්ච භික්ඛූනං කත්තා’’ති දසකථාවත්ථුලාභිං භික්ඛුං පුච්ඡි. තෙපි ‘‘පුණ්ණො නාම, භන්තෙ, ආයස්මා මන්තාණිපුත්තො’’ති ආරොචයිංසු. තං කථං සුත්වා ආයස්මා සාරිපුත්තො ථෙරස්ස දස්සනකාමො අහොසි.

ඒ සියලු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දසබලයන් වහන්සේ උපන් ප්‍රදේශයෙහිම වැසියෝ වූහ. සැවොම ක්ෂීණාශ්‍රව වූහ. සැවොම දස කථාවස්තූන් ප්‍රගුණ කළහ. ඔවුහු තම උපජ්ඣායන් වහන්සේගේ අවවාදය නොඉක්මවා පිළිවෙළින් චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින්, යොදුන් සැටක මග ගෙවා රජගහ නුවර වේළුවන මහා විහාරයට පැමිණ දසබලයන් වහන්සේගේ පා වැඳ එකත්පසෙක වාඩි වූහ. පැමිණි ආගන්තුක භික්ෂූන් සමඟ සුහදව පිළිසඳරෙහි යෙදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේලාගේ සිරිතකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් සමඟ "මහණෙනි, සුවසේ වසන්නහුද?" ආදී වශයෙන් මිහිරි පිළිසඳරෙහි යෙදී, "මහණෙනි, ඔබලා කොහේ සිට එන්නහුද?" යි ඇසූ සේක. "ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේගේ උපන් ප්‍රදේශයෙහි සිට" යැයි පැවසූ කල්හි, "මහණෙනි, ඒ උපන් ප්‍රදේශයෙහි වසන භික්ෂූන් අතර, තමන් ද අල්පේච්ඡව, අන්‍ය භික්ෂූන්ට ද අල්පේච්ඡතාව ගැන කථා කරන්නා වූ, සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ ගෞරවයට පත් වූ භික්ෂුව කවුද?" යි දස කථාවස්තූන් ප්‍රගුණ කළ භික්ෂුව ගැන විමසූ සේක. "ස්වාමීනී, මන්තාණි බැමිණියගේ පුත් පුණ්ණ නම් ආයුෂ්මතුන් වහන්සේයි" ඔවුහු දන්වා සිටියහ. ඒ වචනය ඇසූ සාරිපුත්ත ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැකීමේ කැමැත්තක් ඇති විය.

අථ සත්ථා රාජගහතො සාවත්ථිං අගමාසි. පුණ්ණත්ථෙරො දසබලස්ස තත්ථ ආගතභාවං සුත්වා ‘‘සත්ථාරං පස්සිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා අන්තොගන්ධකුටියංයෙව තථාගතං සම්පාපුණි. සත්ථා තස්ස ධම්මං දෙසෙසි. ථෙරො ධම්මං සුත්වා දසබලං වන්දිත්වා පටිසල්ලානත්ථාය අන්ධවනං ගන්ත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ දිවාවිහාරං නිසීදි. සාරිපුත්තත්ථෙරොපි තස්ස ගමනං සුත්වා සීසානුලොකිකො ගන්ත්වා ඔකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා තං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමිත්වා ථෙරෙන සද්ධිං සම්මොදිත්වා සත්තවිසුද්ධික්කමං පුච්ඡි. ථෙරොපිස්ස පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං බ්‍යාකාසි. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සුභාසිතං සමනුමොදිංසු. අථ සත්ථා අපරභාගෙ භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං ධම්මකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඉන්පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ රජගහ නුවරින් සැවැත් නුවරට වැඩි සේක. පුණ්ණ තෙරණුවෝ දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩම කළ බව අසා, "ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකබලා ගන්නෙමි" යි සිතා එහි ගොස් ගන්ධකුටිය ඇතුළතදීම තථාගතයන් වහන්සේ හමු වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේට ධර්මය දේශනා කළ සේක. තෙරණුවෝ ධර්මය අසා දසබලයන් වහන්සේට වැඳ, විවේකීව සිටීම පිණිස අන්ධවනයට වැඩිම කොට එක්තරා රුක් මූලයක දිවා විහරණය සඳහා වැඩ සිටියහ. සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ ද උන්වහන්සේගේ වැඩම කිරීම අසා, පසුපසින් වැඩම කොට අවස්ථාව බලා ඒ රුක් මූලයට එළඹ තෙරණුවන් සමඟ සතුටු සාමීචී කතා පවත්වා සප්ත විශුද්ධි ක්‍රමය පිළිබඳව ප්‍රශ්න කළහ. තෙරණුවෝ ද උන්වහන්සේ ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දුන්හ. ඒ තෙරණුවෝ දෙපළම එකිනෙකාගේ සුභාෂිත වචන පිළිබඳව සතුටු වූහ. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු කාලෙක භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි වැඩහිඳිමින්, පුණ්ණ තෙරණුවන්ව ධර්ම කථිකයන් අතර අගතනතුරෙහි තැබූ සේක.

මහාකච්චානත්ථෙරවත්ථු

මහා කච්චාන තෙරණුවන්ගේ වස්තුව

197. දසමෙ සංඛිත්තෙන භාසිතස්සාති සංඛිත්තෙන කථිතධම්මස්ස. විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානන්ති තං දෙසනං විත්ථාරෙත්වා අත්ථං විභජමානානං. අඤ්ඤෙ කිර තථාගතස්ස සඞ්ඛෙපවචනං අත්ථවසෙන වා පූරෙතුං සක්කොන්ති බ්‍යඤ්ජනවසෙන වා, අයං පන ථෙරො උභයවසෙනපි සක්කොති. තස්මා අග්ගොති වුත්තො. පුබ්බපත්ථනාපි චස්ස එවරූපාව.

197. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'සංඛිත්තේන භාසිතස්ස' යනු සංක්ෂේපයෙන් (කෙටියෙන්) දේශනා කරන ලද ධර්මයටයි. 'විත්ථාරේන අත්ථං විභජන්තානං' යනු ඒ දේශනාව විස්තරාත්මකව අර්ථය බෙදා දක්වන්නන් අතර යන්නයි. අන්‍යයෝ තථාගතයන් වහන්සේගේ සංක්ෂේප වචන අර්ථය අනුව හෝ ව්‍යංජන (ශබ්ද) අනුව හෝ සම්පූර්ණ කිරීමට සමත් වෙති; නමුත් මේ තෙරණුවෝ ඒ අංශ දෙකෙන්ම සම්පූර්ණ කිරීමට සමත් වෙති. එබැවින් උන්වහන්සේ අග්‍ර යැයි වදාරන ලදී. උන්වහන්සේගේ පෙර ප්‍රාර්ථනාව ද මෙබඳුම විය.

අයං [Pg.161] පනස්ස පඤ්හකම්මෙ අනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වුද්ධිප්පත්තො එකදිවසං වුත්තනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං අත්තනා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං එකං භික්ඛුං දිස්වා ‘‘මහන්තො වතායං භික්ඛු, යං සත්ථා එවං වණ්ණෙති, මයාපි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා වුත්තනයෙනෙව සත්තාහං මහාදානං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමස්ස සක්කාරස්ස ඵලෙන න අඤ්ඤං සම්පත්තිං පත්ථෙමි, අනාගතෙ පන එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ තුම්හෙහි ඨානන්තරෙ ඨපිතභික්ඛු විය අහම්පි තං ඨානන්තරං ලභෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජි. සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙන්තො ‘‘සමිජ්ඣිස්සති ඉමස්ස කුලපුත්තස්ස පත්ථනා’’ති දිස්වා ‘‘අම්භො, කුලපුත්ත, අනාගතෙ කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං තස්ස සාසනෙ සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි.

මේ වනාහි උන්වහන්සේගේ තනතුර ලැබීම පිළිබඳ අනුපිළිවෙළ කතාවයි - මොහු පදුමුත්තර සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මහාසල් ගෘහපති කුලයක උපත ලබා, වැඩුණු පසු එක් දිනක ඉහත සඳහන් කළ පරිදිම විහාරයට ගොස් පිරිස කෙළවර සිට ධර්මය අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් තමන් වහන්සේ කෙටියෙන් වදාරන ලද දේශනාවල අර්ථය විස්තරාත්මකව බෙදා දක්වන භික්ෂූන් අතර අගතනතුරෙහි තබන ලද එක්තරා භික්ෂුවක දැක, "ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වර්ණනා කරන මේ භික්ෂුව ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨය, මම ද අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයක මෙබඳු භික්ෂුවක විය යුතුය" යි සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කොට පෙර කී පරිදිම සත් දවසක් මහා දානයක් පිරිනමා, "ස්වාමීනි, මම මේ පූජා සත්කාරයේ අනුසසින් අන්‍ය සම්පත්තියක් ප්‍රාර්ථනා නොකරමි, අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයක, අදින් සත් දිනකට පෙර ඔබවහන්සේ විසින් අගතනතුරෙහි තබන ලද ඒ භික්ෂුව මෙන් මම ද ඒ තනතුර ලබන්නෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කොට ශ්‍රී පාද මූලයෙහි වැතිරුණේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාගතය දෙස බලමින්, "මේ කුලපුත්‍රයාගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වනු ඇත" යි දැක, "පින්වත් කුලපුත්‍රය, අනාගතයෙහි කල්ප ලක්ෂයකින් අවසානයෙහි ගෝතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ උපදින සේක, ඔබ උන්වහන්සේගේ ශාසනයෙහි කෙටියෙන් වදාරන ලද දේශනාවන් විස්තරාත්මකව බෙදා දක්වන්නන් අතර අග්‍ර වන්නෙහිය" යි ව්‍යාකරණ දී අනුමෝදනාව කොට වැඩි සේක.

සොපි කුලපුත්තො යාවජීවං කුසලං කත්වා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ සුවණ්ණචෙතියකරණට්ඨානං ගන්ත්වා සතසහස්සග්ඝනිකාය සුවණ්ණිට්ඨකාය පූජං කත්වා ‘‘භගවා මය්හං නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ සරීරං සුවණ්ණවණ්ණං හොතූ’’ති පත්ථනං අකාසි. තතො යාවජීවං කුසලකම්මං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං දසබලස්ස උප්පත්තිකාලෙ උජ්ජෙනිනගරෙ පුරොහිතස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘මය්හං පුත්තො සුවණ්ණවණ්ණසරීරො අත්තනාව අත්තනො නාමං ගහෙත්වා ආගතො’’ති කඤ්චනමාණවොතෙවස්ස නාමං අකංසු. සො වුද්ධිමන්වාය තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා පිතු අච්චයෙන පුරොහිතට්ඨානං ලභි. සො ගොත්තවසෙන කච්චානො නාම ජාතො.

ඒ කුලපුත්‍රයා ද දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට කල්ප ලක්ෂයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බරණැස් නුවර කුලගෙයක පිළිසඳෙහි ගෙන, ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු ස්වර්ණ චෛත්‍යය කරවන ස්ථානයට ගොස් ලක්ෂයක් වටිනා රන් ගඩොලින් පූජා පවත්වා, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා උපදින උපදින තැන මගේ ශරීරය රන්වන් පැහැ වේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඉන්පසු දිවි හිමියෙන් කුසල් කර්ම කොට එක් බුද්ධාන්තරයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, අපගේ දසබලයන් වහන්සේ උපන් කාලයෙහි උජ්ජේනී නුවර පුරෝහිතයාගේ නිවසේ උපන්නේය. ඔහුට නම් තබන දිනයේ "මගේ පුතා රන්වන් ශරීරයක් ඇතිව තමාම තම නම රැගෙන ආවේය" යි සිතා ඔහුට 'කඤ්චන මානවක' යැයිම නම් තැබූහ. ඔහු වැඩුණු පසු ත්‍රිවේදය හදාරා පියාගේ ඇවෑමෙන් පුරෝහිත තනතුර ලැබීය. ඔහු ගෝත්‍රය අනුව 'කච්චාන' නම් විය.

චණ්ඩපජ්ජොතරාජා අමච්චෙ සන්නිපාතෙත්වා ආහ – ‘‘බුද්ධො ලොකෙ නිබ්බත්තො, තං ආනෙතුං සමත්ථා ගන්ත්වා ආනෙථ තාතා’’ති. දෙව, අඤ්ඤො දසබලං ආනෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, ආචරියො කච්චානබ්‍රාහ්මණොව [Pg.162] සමත්ථො, තං පහිණථාති. රාජා තං පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාත, දසබලස්ස සන්තිකං ගච්ඡාහී’’ති ආහ. ගන්ත්වා පබ්බජිතුං ලභන්තො ගමිස්සාමි, මහාරාජාති. යංකිඤ්චි කත්වා තථාගතං ආනෙහි, තාතාති. සො ‘‘බුද්ධානං සන්තිකං ගච්ඡන්තස්ස මහාපරිසාය කම්මං නත්ථී’’ති අත්තට්ඨමො අගමාසි. අථස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සද්ධිං සත්තහි ජනෙහි සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සත්ථා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි. තංඛණංයෙව සබ්බෙව අන්තරහිතකෙසමස්සූ ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය ජාතා.

චණ්ඩපජ්ජෝත රජතුමා ඇමතියන් රැස් කරවා, "දරුවෙනි, ලොව බුදු කෙනෙක් උපන්හ, උන්වහන්සේ කැඳවාගෙන ඒමට සමත් අය ගොස් උන්වහන්සේව කැඳවාගෙන එන්න" යැයි කීවේය. "දේවයන් වහන්ස, දසබලයන් වහන්සේ කැඳවාගෙන ඒමට සමත් වෙනත් අයෙක් නැත, අපගේ ආචාර්ය කච්චාන බ්‍රාහ්මණයාම ඊට සමත්ය, ඔහුව යවන්න" යැයි ඇමතියෝ පැවසූහ. රජු ඔහුව කැඳවා, "දරුව, දසබලයන් වහන්සේ සමීපයට යන්න" යැයි කීවේය. "මහාරාජයාණෙනි, මට ගොස් පැවිදි වීමට අවසර ලැබේ නම් යන්නෙමි" යි ඔහු කීවේය. "දරුව, යම් කිසිවක් කොට හෝ තථාගතයන් වහන්සේව කැඳවාගෙන එන්න" යැයි රජු පැවසීය. ඔහු "බුදුවරුන් සමීපයට යන්නෙකුට මහා පිරිසකගෙන් වැඩක් නැත" යි සිතා තවත් හත් දෙනෙකු සමඟ (අටවැන්නා වී) ගියේය. එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඔහු ඒ සත් දෙනා සමඟම සිවුපිළිසිඹියාවන් සහිතව අර්හත්වයට පැමිණියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ "මහණෙනි, මෙහි එන්න" යි අත දිගු කළ සේක. ඒ මොහොතේදීම සියල්ලන්ගේම කෙස් රැවුල් අතුරුදහන් වී, සෘද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු දරා සිටින වස් හැටක් පිරුණු මහා තෙරවරුන් මෙන් වූහ.

ථෙරො අත්තනො කිච්චෙ මත්ථකං පත්තෙ තුණ්හීභාවෙන අනිසීදිත්වා කාළුදායිත්ථෙරො විය සත්ථු උජ්ජෙනිගමනත්ථාය ගමනවණ්ණං කථෙසි. සත්ථා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘කච්චානො අත්තනො ජාතිභූමියං මම ගමනං පච්චාසීසතී’’ති අඤ්ඤාසි. බුද්ධා ච නාම එකං කාරණං පටිච්ච ගන්තුං අයුත්තට්ඨානං න ගච්ඡන්ති. තස්මා ථෙරං ආහ – ‘‘ත්වංයෙව භික්ඛු ගච්ඡ, තයි ගතෙපි රාජා පසීදිස්සතී’’ති. ථෙරො ‘‘බුද්ධානං ද්වෙ කථා නාම නත්ථී’’ති තථාගතං වන්දිත්වා අත්තනා සද්ධිං ආගතෙහි සත්තහි භික්ඛූහි සද්ධිං උජ්ජෙනිං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ තෙලපනාළි නාම නිගමො, තත්ථ පිණ්ඩාය චරි. තස්මිං ච නිගමෙ ද්වෙ සෙට්ඨිධීතරො. තාසු එකා පරිජිණ්ණකුලෙ නිබ්බත්තා දුග්ගතා මාතාපිතූනං අච්චයෙන ධාතිං නිස්සාය ජීවති. අත්තභාවො පනස්සා සමිද්ධො, කෙසා අඤ්ඤාහි අතිවිය දීඝා. තස්මිංයෙව නිගමෙ අඤ්ඤා ඉස්සරසෙට්ඨිකුලස්ස ධීතා නික්කෙසිකා. සා තතො පුබ්බෙ තස්සා සමීපං පෙසෙත්වා ‘‘සතං වා සහස්සං වා දස්සාමී’’ති වත්වාපි කෙසෙ ආහරාපෙතුං නාසක්ඛි.

තෙරණුවෝ තම මහණ කිස අවසන් වූ පසු නිහඬව නොසිට, කාළුදායී තෙරණුවන් මෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උජ්ජේනී ගමන සඳහා ගමනේ ගුණ වර්ණනා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ වචනය අසා, "කච්චාන තමාගේ උපන් බිමට මාගේ වැඩම කිරීම ප්‍රාර්ථනා කරයි" යි දැනගත් සේක. බුදුවරුන් වනාහි කිසියම් කරුණක් නිසා යාමට නුසුදුසු ස්ථානයකට වැඩම නොකරති. එබැවින් තෙරණුවන්ට මෙසේ වදාළ සේක: "මහණ, ඔබම යන්න, ඔබ ගියත් රජු පැහැදෙන්නේය." තෙරණුවෝ "බුදුවරුන්ට වචන දෙකක් නැත" යි සිතා තථාගතයන් වහන්සේට වැඳ තමා සමඟ පැමිණි භික්ෂූන් සත් නම සමඟ උජ්ජේනියට වඩිනා අතරතුර, මඟ මධ්‍යයෙහි තේලපනාලි නම් නියම්ගමෙහි පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරුණහ. ඒ නියම්ගමෙහි සිටු දියණියන් දෙදෙනෙක් වූහ. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙක් පිරිහුණු කුලයක ඉපිද අන්ත දුප්පත්ව මවුපියන්ගේ ඇවෑමෙන් කිරිමවක ඇසුරු කරමින් ජීවත් වූවාය. එහෙත් ඇය රූප සම්පන්න වූවාය, ඇගේ කෙස් කළඹ ද අන් අයට වඩා ඉතා දිගු විය. ඒ නියම්ගමෙහිම අනෙක් සිටු දියණිය ධනවත් සිටු කුලයක වුවත් ඇය ඉතා ස්වල්ප කෙස් ඇති තැනැත්තියක් වූවාය. ඇය මීට පෙර අර දිළිඳු දියණිය වෙත පණිවිඩ යවා "සියයක් හෝ දහසක් හෝ දෙන්නෙමි" යි කීවත් ඇගේ කෙස් කළඹ ලබා ගැනීමට නොහැකි වූවාය.

තස්මිං පන දිවසෙ සා සෙට්ඨිධීතා මහාකච්චානත්ථෙරං සත්තහි භික්ඛූහි පරිවුතං තුච්ඡපත්තං ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘අයං සුවණ්ණවණ්ණො එකො බ්‍රහ්මබන්ධුභික්ඛු යථාධොතෙනෙව පත්තෙන ආගච්ඡති, මය්හඤ්ච අඤ්ඤං ධනං නත්ථි. අසුකසෙට්ඨිධීතා පන ඉමෙසං කෙසානං අත්ථාය පෙසෙසි. ඉදානි ඉතො ලද්ධඋප්පාදෙන සක්කා ථෙරස්ස දෙය්‍යධම්මං දාතු’’න්ති ධාතිං පෙසෙත්වා ථෙරෙ නිමන්තෙත්වා අන්තොගෙහෙ නිසීදාපෙසි. ථෙරානං නිසින්නකාලෙ ගබ්භං පවිසිත්වා ධාතියා අත්තනො කෙසෙ කප්පාපෙත්වා, ‘‘අම්ම[Pg.163], ඉමෙ කෙසෙ අසුකාය නාම සෙට්ඨිධීතාය දත්වා යං සා දෙති, තං ආහර, අය්‍යානං පිණ්ඩපාතං දස්සාමා’’ති. ධාති පිට්ඨිහත්ථෙන අස්සූනි පුඤ්ඡිත්වා එකෙන හත්ථෙන හදයමංසං සන්ධාරෙත්වා ථෙරානං සන්තිකෙ පටිච්ඡාදෙත්වා තෙ කෙසෙ ආදාය තස්සා සෙට්ඨිධීතාය සන්තිකං ගතා.

නමුත් එදින ඒ සිටු දියණිය, භික්ෂූන් වහන්සේලා සත්නමක් පිරිවරා හිස් පාත්‍රයක් ඇතිව වඩින්නා වූ මහා කච්චායන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැක මෙසේ සිතුවාය: "රන්වන් පැහැති ශරීරයක් ඇති, බ්‍රාහ්මණ වංශික වූ මේ භික්ෂූන් වහන්සේ සෝදා පිරිසිදු කළ හිස් පාත්‍රයක් ඇතිවම වඩින සේක. මා සතුව වෙනත් කිසිදු ධනයක් ද නැත. අසවල් සිටු දියණිය මේ කේශ කලාපය ලබා ගැනීම පිණිස පණිවිඩයක් එවා ඇත. දැන් මෙයින් ලැබෙන දෙයින් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට දානයක් පූජා කිරීමට හැකියාව තිබේ." මෙසේ සිතා ඇය තම කිරිමව පිටත් කර යවා, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට ආරාධනා කර නිවස ඇතුළත වඩා හිඳුවූවාය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වඩා හිඳි කල්හි, ඇය ඇතුළු ගැබට වැදී කිරිමව ලවා තම කේශ කලාපය කප්පවා, "මෑණියෙනි, මේ කේශ කලාපය අසවල් සිටු දියණියට දී ඇය දෙන දෙයක් රැගෙන එන්න, අපි ආර්යයන් වහන්සේලාට පිණ්ඩපාත දානය පූජා කරමු" යි කීවාය. කිරිමව ද දෑතින් කඳුළු පිසදා, එක් අතකින් හදවත අල්ලාගෙන සැනසී, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට නොපෙනෙන සේ සඟවාගෙන, ඒ කේශ කලාපය රැගෙන ඒ සිටු දියණිය වෙත ගියාය.

පණියං නාම සාරවන්තම්පි සයං උපනීතං ගාරවං න ජනෙති, තස්මා සා සෙට්ඨිධීතා චින්තෙසි – ‘‘අහං පුබ්බෙ බහුනාපි ධනෙන ඉමෙ කෙසෙ ආහරාපෙතුං නාසක්ඛිං, ඉදානි පන ඡින්නකාලතො පට්ඨාය න යථාමූලමෙව ලභිස්සතී’’ති. ධාතිං ආහ – ‘‘අහං පුබ්බෙ තව සාමිනිං බහුනාපි ධනෙන කෙසෙ ආහරාපෙතුං නාසක්ඛිං, යත්ථ කත්ථචි විනිපාතා පන නිජ්ජීවකෙසා නාම අට්ඨ කහාපණෙ අග්ඝන්තී’’ති අට්ඨෙව කහාපණෙ අදාසි. ධාති කහාපණෙ ආහරිත්වා සෙට්ඨිධීතාය අදාසි. සෙට්ඨිධීතා එකෙකං පිණ්ඩපාතං එකෙකකහාපණග්ඝනකං කත්වා ථෙරානං දාපෙසි. ථෙරො ආවජ්ජිත්වා සෙට්ඨිධීතාය උපනිස්සයං දිස්වා ‘‘කහං සෙට්ඨිධීතා’’ති පුච්ඡි. ගබ්භෙ, අය්‍යාති. පක්කොසථ නන්ති. සා ච ථෙරෙසු ගාරවෙන එකවචනෙනෙව ආගන්ත්වා ථෙරෙ වන්දිත්වා බලවසද්ධං උප්පාදෙසි. සුඛෙත්තෙ පතිට්ඨිතපිණ්ඩපාතො දිට්ඨෙව ධම්මෙ විපාකං දෙතීති සහ ථෙරානං වන්දනෙන කෙසා පකතිභාවෙයෙව අට්ඨංසු. ථෙරාපි තං පිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා පස්සන්තියායෙව සෙට්ඨිධීතාය වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා කඤ්චනවනුය්‍යානෙ ඔතරිංසු.

විකිණිය යුතු භාණ්ඩයක් වටිනා වුවද, එය අයිතිකරු විසින්ම රැගෙන යනු ලැබූ විට ගෞරවයක් ඇති නොකරයි. එබැවින් ඒ සිටු දියණිය මෙසේ සිතුවාය: "මම මීට පෙර බොහෝ ධනය දී වුවද මේ කේශ කලාපය ගෙන්වා ගැනීමට නොහැකි වීමි. නමුත් දැන් මෙය කපා දැමූ පසු, එහි නියම වටිනාකම නොලැබෙනු ඇත." ඇය කිරිමවට මෙසේ කීවාය: "මම මීට පෙර ඔබගේ ස්වාමි දියණියගෙන් බොහෝ ධනය දී මේ කේශ කලාපය ගෙන්වා ගැනීමට නොහැකි වීමි. එහෙත් කොතැනක හෝ වැටී තිබෙන පණ නැති කෙස් වුවද කහවනු අටක් වටින්නේය" යි පවසා කහවනු අටක්ම දුන්නාය. කිරිමව ඒ කහවනු රැගෙන සිටු දියණියට දුන්නාය. සිටු දියණිය එක පිණ්ඩපාතයක් සඳහා කහවනු බැගින් වියදම් කර පණිවිඩ එවා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට පූජා කරවූවාය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙනෙහි කොට සිටු දියණියගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය දැක, "සිටු දියණිය කොහිද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, ඇතුළු ගැබෙහි සිටින්නීය" යි කී කල, "ඇය කැඳවාගෙන එන්න" යි වදාළහ. ඇය ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසාම එක වචනයෙන්ම පැමිණ, උන්වහන්සේලා වැඳ දැඩි ශ්‍රද්ධාවක් ඇති කරගත්තාය. යහපත් කෙතක් වැනි වූ උතුම් ආර්යයන් කෙරෙහි පූජා කළ පිණ්ඩපාත දානය මෙලොවදීම විපාක දෙන්නේය යන කරුණ සනාථ කරමින්, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වැඳීමත් සමඟම ඇගේ කේශ කලාපය නැවත පෙර පරිදිම පිහිටියේය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද ඒ පිණ්ඩපාතය පිළිගෙන, සිටු දියණිය බලා සිටියදීම අහසට පැන නැඟී කාංචනවන උයනට වැඩම කළහ.

උය්‍යානපාලො ථෙරං දිස්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දෙව, මෙ අය්‍යො පුරොහිතො කච්චානො පබ්බජිත්වා උය්‍යානමාගතො’’ති ආහ. රාජා චණ්ඩපජ්ජොතො උය්‍යානං ගන්ත්වා කතභත්තකිච්චං ථෙරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ‘‘කහං, භන්තෙ, භගවා’’ති පුච්ඡි. සත්ථා සයං අනාගන්ත්වා මං පෙසෙසි මහාරාජාති. කහං, භන්තෙ, අජ්ජ භික්ඛං අලත්ථාති? ථෙරො රඤ්ඤො පුච්ඡාසභාගෙන සබ්බං සෙට්ඨිධීතාය කතං දුක්කරං ආරොචෙසි. රාජා ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පටියාදෙත්වා ථෙරං නිමන්තෙත්වා නිවෙසනං ගන්ත්වා සෙට්ඨිධීතරං ආණාපෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. ඉමිස්සා ඉත්ථියා දිට්ඨධම්මිකොව යසපටිලාභො අහොසි.

උයන්පල්ලා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැක, රජු වෙත ගොස් "දේවයන් වහන්ස, මාගේ ස්වාමියා වූ කච්චායන පුරෝහිතයන් වහන්සේ පැවිදි වී උයනට වැඩම කර ඇත" යි කීවේය. චණ්ඩපජ්ජෝත රජු ද උයනට ගොස්, වළඳා අවසන් වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට පසඟ පිහිටුවා වැඳ එකත්පසක හිඳ, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහිද?" යි විමසීය. "මහාරාජයෙනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ නොවඩා මා එවූ සේක" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, අද දානය ලැබුණේ කොහෙන්ද?" යි විමසූ කල, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ රජුගේ ප්‍රශ්නයට අනුකූලව සිටු දියණිය විසින් කරන ලද ඒ අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාව සියල්ල ප්‍රකාශ කළහ. රජු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට වාසස්ථානය පිළියෙල කර දී, උන්වහන්සේට ආරාධනා කර, මාළිගාවට ගොස් සිටු දියණිය කැඳවා ඇය අග්‍රමහේෂිකා තනතුරෙහි තැබීය. මේ ස්ත්‍රියට මෙලොවදීම මෙවැනි යස පිරිවරක් ලැබීම සිදු විය.

තතො [Pg.164] පට්ඨාය රාජා ථෙරස්ස මහාසක්කාරං කරොති. ථෙරස්ස ධම්මකථාය පසීදිත්වා මහාජනො ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. තතො පට්ඨාය සකලනගරං එකකාසාවපජ්ජොතං ඉසිවාතපටිවාතං අහොසි. සාපි දෙවී ගබ්භං ලභිත්වා දසමාසච්චයෙන පුත්තං විජායි. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ගොපාලකුමාරොති මාතාමහසෙට්ඨිනො නාමං අකංසු. සා පුත්තස්ස නාමවසෙන ගොපාලමාතා නාම දෙවී ජාතා. සා දෙවී ථෙරෙ අතිවිය පසීදිත්වා රාජානං සම්පටිච්ඡාපෙත්වා කඤ්චනවනුය්‍යානෙ ථෙරස්ස විහාරං කාරෙසි. ථෙරො උජ්ජෙනිනගරං පසාදෙත්වා පුන සත්ථු සන්තිකං ගතො. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ විහරන්තො මධුපිණ්ඩිකසුත්තං (ම. නි. 1.199 ආදයො) කච්චානපෙය්‍යාලං (ම. නි. 3.279 ආදයො) පාරායනසුත්තන්ති ඉමෙ තයො සුත්තන්තෙ අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

එතැන් පටන් රජතුමා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට මහත් සත්කාර කළේය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවට පැහැදුණු මහා ජනයා උන්වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. එතැන් පටන් මුළු නගරයම එකම සිවුරු රසින් බැබළෙන්නට විය, රහතන් වහන්සේලාගේ සිවුරු සුළඟින් නගරය සුවඳවත් විය. ඒ දේවිය ද ගැබ්ගෙන දස මසක් ඇවෑමෙන් පුතෙකු බිහි කළාය. ඒ කුමරුට නම් තබන දිනයේ, මවගේ පියා වූ සිටුතුමාගේ නම අනුව 'ගෝපාල කුමාර' යයි නම් තැබූහ. ඇය ද පුතුගේ නමින් 'ගෝපාලමාතා' නම් දේවිය වූවාය. ඒ දේවිය මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී, රජු ලවා අනුමත කරවා කාංචනවන උයනෙහි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට විහාරයක් කරවූවාය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ උජ්ජේනි නගරය ධර්මයෙන් පැහැදවීමට සලස්වා නැවත ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත වැඩම කළහ. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු කාලයක ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක්, මධුපිණ්ඩික සූත්‍රය, කච්චානපෙය්‍යාලය, පාරායන සූත්‍රය යන මේ සූත්‍ර තුන නිමිති කරගෙන, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේව සැකෙවින් දේශනා කරන ලද ධර්මයේ අර්ථය විස්තර වශයෙන් බෙදා දක්වන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තැබූ සේක.

පඨමවග්ගවණ්ණනා.

පළමු වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. ඒතදග්ග වර්ගය.

(14) 2. දුතියඑතදග්ගවග්ගො

(14) 2. දෙවන ඒතදග්ග වර්ගය.

චූළපන්ථකත්ථෙරවත්ථු

චූළපන්ථක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ කථා වස්තුව.

198-200. දුතියස්ස පඨමෙ මනොමයන්ති මනෙන නිබ්බත්තිතං. ‘‘මනොමයෙන කායෙන, ඉද්ධියා උපසඞ්කමී’’ති (ථෙරගා. 901) වුත්තට්ඨානස්මිඤ්හි මනෙන කතකායො මනොමයකායො නාම ජාතො. ‘‘අඤ්ඤතරං මනොමයං කායං උපපජ්ජතී’’ති (චූළව. 333) වුත්තට්ඨානෙ මනෙන නිබ්බත්තිතකායො මනොමයකායො නාම ජාතො. අයමිධ අධිප්පෙතො. තත්ථ අඤ්ඤෙ භික්ඛූ මනොමයං කායං නිබ්බත්තෙන්තා තයො වා චත්තාරො වා නිබ්බත්තෙන්ති, න බහුකෙ. එකසදිසෙයෙව ච කත්වා නිබ්බත්තෙන්ති එකවිධමෙව කම්මං කුරුමානෙ. චූළපන්ථකත්ථෙරො පන එකාවජ්ජනෙන සමණසහස්සං මාපෙසි. ද්වෙපි ච ජනෙ න එකසදිසෙ අකාසි න එකවිධං කම්මං කුරුමානෙ. තස්මා මනොමයං කායං අභිනිම්මිනන්තානං අග්ගො නාම ජාතො.

198-200. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'මනෝමයන්ති' යනු සිතින් (අභිඥා සිතින්) මවන ලද යන්නයි. "මනෝමයේන කායේන, ඉද්ධියා උපසංකමි" (සිතින් මවන ලද ශරීරයෙන්, සෘද්ධියෙන් පැමිණියේය) යන තන්හි වදාළ පරිදි අභිඥා සිතින් නිර්මාණය කළ රූප කය මනෝමයකය නම් වේ. "අඤ්ඤතරං මනෝමයං කායං උපපජ්ජති" (යම් මනෝමය ශරීරයක උපදී) යන තන්හි වදාළ පරිදි ද අභිඥා සිතින් නිපදවන ලද නිර්මිත රූප කය මනෝමයකය නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ ද එයයි. එහි සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා මනෝමය කයක් මවන කල්හි තුන් දෙනෙකු හෝ හතර දෙනෙකු මවති, බොහෝ ගණනක් නොවේ. එමෙන්ම ඔවුන් මවන්නේ එක හා සමාන වූ රූපයන්ය, ඔවුන් කරන්නේ ද එකම ක්‍රියාවකි. නමුත් චූළපන්ථක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක් මෙනෙහි කිරීමකින් භික්ෂූන් දහසක් මවා වදාළහ. එමෙන්ම ඒ මවන ලද පිරිස එකිනෙකාට වෙනස් වූ රූපයන්ගෙන් හා වෙනස් ක්‍රියාවල නිරතව සිටින සේ නිර්මාණය කළහ. එබැවින් මනෝමය කය නිර්මාණය කරන්නන් අතර උන්වහන්සේ අග්‍ර වූ සේක.

චෙතොවිවට්ටකුසලානම්පි [Pg.165] චූළපන්ථකොව අග්ගො, සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලානං පන මහාපන්ථකත්ථෙරො අග්ගොති වුත්තො. තත්ථ චූළපන්ථකත්ථෙරො චතුන්නං රූපාවචරජ්ඣානානං ලාභිතාය ‘‘චෙතොවිවට්ටකුසලො’’ති වුත්තො, මහාපන්ථකත්ථෙරො චතුන්නං අරූපාවචරජ්ඣානානං ලාභිතාය ‘‘සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලො’’ති වුත්තො. චූළපන්ථකො ච සමාධිකුසලතාය චෙතොවිවට්ටකුසලො නාම, මහාපන්ථකො විපස්සනාකුසලතාය සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලො නාම. එකො චෙත්ථ සමාධිලක්ඛණෙ ඡෙකො, එකො විපස්සනාලක්ඛණෙ. තථා එකො සමාධිගාළ්හො, එකො විපස්සනාගාළ්හො. එකො චෙත්ථ අඞ්ගසංඛිත්තෙ ඡෙකො, එකො ආරම්මණසංඛිත්තෙ. තථා එකො අඞ්ගවවත්ථානෙ ඡෙකො, එකො ආරම්මණවවත්ථානෙති එවමෙත්ථ යොජනා කාතබ්බා.

චේතෝවිවට්ටයෙහි (සිත පෙරළා ධ්‍යාන වැඩීමෙහි) දක්ෂයන් අතර ද චූළපන්ථක ස්ථවිරයන් වහන්සේම අග්‍ර වෙති, සංඥාවිවට්ටයෙහි (සංඥාව පෙරළා විදර්ශනා වැඩීමෙහි) දක්ෂයන් අතර මහාපන්ථක ස්ථවිරයන් වහන්සේ අග්‍ර යැයි වදාරන ලදී. එහි චූළපන්ථක ස්ථවිරයන් වහන්සේ රූපාවචර ධ්‍යාන හතරම මැනවින් ලැබූ බැවින් 'චේතෝවිවට්ටකුසල' යයි කියනු ලැබේ. මහාපන්ථක ස්ථවිරයන් වහන්සේ අරූපාවචර ධ්‍යාන හතර මැනවින් ලැබූ බැවින් 'සංඥාවිවට්ටකුසල' යයි කියනු ලැබේ. තවද චූළපන්ථක ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමාධි කෞශල්‍යය (සමාධියෙහි දක්ෂ බව) නිසා චේතෝවිවට්ටකුසල නම් වෙති, මහාපන්ථක ස්ථවිරයන් වහන්සේ විදර්ශනා කෞශල්‍යය නිසා සංඥාවිවට්ටකුසල නම් වෙති. මෙහි එක් අයෙක් සමාධි ලක්ෂණයෙහි දක්ෂය, අනෙක් අය විදර්ශනා ලක්ෂණයෙහි දක්ෂය. එසේම එක් අයෙක් සමාධියට නැඹුරු වූවෙකි, අනෙක් අය විදර්ශනාවට නැඹුරු වූවෙකි. එක් අයෙක් ධ්‍යාන අංග සංක්ෂිප්ත කිරීමෙහි දක්ෂය, අනෙක් අය අරමුණු සංක්ෂිප්ත කිරීමෙහි දක්ෂය. එසේම එක් අයෙක් අංග ව්‍යවස්ථිත කිරීමෙහි (තීරණය කිරීමෙහි) දක්ෂය, අනෙක් අය අරමුණු ව්‍යවස්ථිත කිරීමෙහි දක්ෂය යනුවෙන් මෙහි යෝජනාව තේරුම් ගත යුතුය.

අපිච චූළපන්ථකත්ථෙරො රූපාවචරජ්ඣානලාභී හුත්වා ඣානඞ්ගෙහි වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තොති චෙතොවිවට්ටකුසලො, මහාපන්ථකො අරූපාවචරජ්ඣානලාභී හුත්වා ඣානඞ්ගෙහි වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තොති සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලො. උභොපි පන්ථෙ ජාතත්තා පන්ථකා නාම ජාතා. තෙසං පඨමජාතො මහාපන්ථකො නාම, පච්ඡාජාතො චූළපන්ථකො නාම.

තවද, චූළපන්ථක තෙරුන් වහන්සේ රූපාවචර ධ්‍යාන ලාභීව, එම ධ්‍යාන අංගයන්ගෙන් නැගී සිට අර්හත් ඵලයට පැමිණි බැවින් ‘චේතෝවිවට්ට කුසල’ (සිත මෙහෙයවීමෙහි දක්ෂ) නම් වන සේක. මහාපන්ථක තෙරුන් වහන්සේ අරූපාවචර ධ්‍යාන ලාභීව, එම ධ්‍යාන අංගයන්ගෙන් නැගී සිට අර්හත් ඵලයට පැමිණි බැවින් ‘සංඥාවිවට්ට කුසල’ (සංඥා මෙහෙයවීමෙහි දක්ෂ) නම් වන සේක. මේ දෙදෙනාම මගක (මාවතක) උපන් බැවින් ‘පන්ථක’ යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. ඔවුන් අතරින් පළමුව උපන් තැනැත්තා ‘මහාපන්ථක’ නම් වූ අතර, පසුව උපන් තැනැත්තා ‘චූළපන්ථක’ නම් විය.

ඉමෙසං පන උභින්නම්පි පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අතීතෙ කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරවාසිනො ද්වෙ භාතිකා කුටුම්බිකා සද්ධා පසන්නා නිබද්ධං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්ති. තෙසු එකදිවසං කනිට්ඨො සත්ථාරං ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං එකං භික්ඛුං ‘‘මම සාසනෙ මනොමයං කායං අභිනිම්මිනන්තානං චෙතොවිවට්ටකුසලානඤ්ච අයං භික්ඛු අග්ගො’’ති එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මහා වතායං භික්ඛු එකො හුත්වා ද්වෙ අඞ්ගානි පරිපූරෙත්වා චරති, මයාපි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ අඞ්ගද්වයපූරකෙන හුත්වා විචරිතුං වට්ටතී’’ති. සො පුරිමනයෙනෙව සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා එවමාහ – ‘‘යං, භන්තෙ, භික්ඛුං තුම්හෙ ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ මනොමයඞ්ගෙන ච චෙතොවිවට්ටකුසලඞ්ගෙන ච ‘අයං මම සාසනෙ අග්ගො’ති එතදග්ගෙ ඨපයිත්ථ, අහම්පි ඉමස්ස අධිකාරකම්මස්ස ඵලෙන සො භික්ඛු විය අඞ්ගද්වයපූරකො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි.

මොවුන් දෙදෙනාගේම පැවිදි වීමේ පුවත පිළිබඳ අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය. අතීතයේ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර වාසය කළ සහෝදර කුටුම්භිකයන් (ගෘහපතියන්) දෙදෙනෙක් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදී නිරන්තරයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවට ගොස් බණ ඇසූහ. ඔවුන් අතරින් එක් දිනක් බාල සහෝදරයා, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් එක්තරා භික්ෂුවකගේ ගුණ වර්ණනා කරමින්, “මාගේ ශාසනයෙහි මනෝමය කාය නිර්මාණය කරන්නන් අතරද, චේතෝවිවට්ට කුසලතාවයෙන් යුක්ත වූවන් අතරද මේ භික්ෂුව අග්‍ර වන්නේය” කියා එම භික්ෂුව ඒතදග්ග තනතුරෙහි තබනු දැක මෙසේ සිතුවේය: “මේ භික්ෂුව ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨය, තනිවම අංග දෙකක් සම්පූර්ණ කරමින් හැසිරෙයි. මමද අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයක මෙලෙසම අංග දෙකක් සම්පූර්ණ කරන අයෙකු වී හැසිරෙන්නේ නම් මැනවි.” ඔහු පෙර කී පරිදිම බුදුරජාණන් වහන්සේට ආරාධනා කර සත් දිනක් මුළුල්ලේ මහා දානයක් පවත්වා මෙසේ පැවසීය: “ස්වාමීනි, අදින් සත් දිනකට පෙර ඔබවහන්සේ විසින් මනෝමය කාය නිර්මාණය කිරීමේ අංගයෙන් සහ චේතෝවිවට්ට කුසලතා අංගයෙන් ‘මාගේ ශාසනයේ අග්‍ර වේ’ කියා යම් භික්ෂුවක ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක්ද, මමද මේ කුසල් බලයෙන් අනාගතයේදී ඒ භික්ෂුව මෙන් අංග දෙකක් සම්පූර්ණ කරන්නෙකු වෙම්වා” යි ප්‍රාර්ථනා කළේය.

සත්ථා [Pg.166] අනාගතං ඔලොකෙත්වා අනන්තරායෙනස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, සො තං ඉමස්මිං ඨානද්වයෙ ඨපෙස්සතී’’ති බ්‍යාකරිත්වා අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. භාතාපිස්ස එකදිවසං සත්ථාරං සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලං භික්ඛුං එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා තථෙව අධිකාරං කත්වා පත්ථනං අකාසි, සත්ථාපි තං බ්‍යාකාසි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාගතය දෙස බලා, ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනය කිසිදු බාධාවකින් තොරව ඉටු වන බව දැක, “අනාගතයේදී කල්ප ලක්ෂයකින් පසුව ගෝතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වන්නාහ. උන්වහන්සේ ඔබව මේ තනතුරු දෙකෙහිම තබන සේකැ” යි ව්‍යාකරණ (අනාවැකි) වදාරා අනුමෝදනාව සිදු කර වැඩම කළ සේක. ඔහුගේ වැඩිමහල් සහෝදරයාද එක් දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේ සංඥාවිවට්ට කුසලතාවයෙන් යුත් භික්ෂුවක ඒතදග්ග තනතුරෙහි තබනු දැක, එලෙසම පින්කම් කොට ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුටද එලෙසම ව්‍යාකරණ වදාළ සේක.

තෙ උභොපි ජනා සත්ථරි ධරමානෙ කුසලකම්මං කරිත්වා සත්ථු පරිනිබ්බුතකාලෙ සරීරචෙතියෙ සුවණ්ණපූජං කත්වා තතො චුතා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා. තෙසං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තානංයෙව කප්පසතසහස්සං අතික්කන්තං. තත්ථ මහාපන්ථකස්ස අන්තරා කතකල්‍යාණකම්මං න කථියති, චූළපන්ථකො පන කස්සපභගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි ඔදාතකසිණකම්මං කත්වා දෙවපුරෙ නිබ්බත්ති. අථ අම්හාකං සත්ථා අභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනමහාවිහාරෙ පටිවසති.

ඒ දෙදෙනාම බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමානව සිටින කාලයේ පින්කම් කොට, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු ශරීර චෛත්‍යයෙහි රන් පූජාවන් සිදු කර, එතැනින් චුතව දෙව්ලොව උපන්හ. ඔවුන් දෙවි මිනිස් ලෝකවල සැරිසරන අතරතුර කල්ප ලක්ෂයක් ඉක්ම ගියේය. එහිදී මහාපන්ථක විසින් අතරතුර කරන ලද පින්කම් ගැන සඳහන් නොවේ. චූළපන්ථක කුටුම්භිකයා නම් කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදිව වසර විසි දහසක් මුළුල්ලේ ඕදාත කසිණ භාවනාව වඩා දෙව්ලොව උපන්නේය. ඉක්බිති අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව උතුම් දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කර, රජගහ නුවර නිශ්‍රය කොට වේළුවන මහා විහාරයෙහි වැඩවසන සේක.

ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා ඉමෙසං ද්වින්නං නිබ්බත්තිං කථෙතුං වට්ටති. රාජගහෙ කිර ධනසෙට්ඨිකුලස්ස ධීතා අත්තනො දාසෙනෙව සද්ධිං සන්ථවං කත්වා ‘‘අඤ්ඤෙපි මෙ ඉමං කම්මං ජානෙය්‍යු’’න්ති චින්තෙත්වා එවමාහ – ‘‘අම්හෙහි ඉමස්මිං ඨානෙ වසිතුං න සක්කා, සචෙ මෙ මාතාපිතරො ඉමං දොසං ජානිස්සන්ති, ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරිස්සන්ති, විදෙසං ගන්ත්වා වසිස්සාමා’’ති හත්ථසාරං ගහෙත්වා අග්ගද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ‘‘යත්ථ වා තත්ථ වා අඤ්ඤෙහි අජානනට්ඨානං ගන්ත්වා වසිස්සාමා’’ති උභොපි අගමංසු.

මෙහිදී නතර වී, මේ සහෝදරයන් දෙදෙනාගේ උප්පත්තිය පිළිබඳව කථා කිරීම සුදුසුය. රජගහ නුවර ධනසෙට්ඨි සිටු පවුලක දියණියක් තමාගේම මෙහෙකරුවෙකු සමඟ සබඳතාවක් පවත්වා, “අන් අය මාගේ මේ වරද දැනගනු ඇත” කියා බිය වී මෙසේ පැවසුවාය: “අපට මේ ස්ථානයේ වාසය කළ නොහැක. ඉදින් මාගේ දෙමාපියන් මේ වරද දැනගතහොත් මා කැබලි කරනු ඇත. අපි වෙනත් ප්‍රදේශයකට ගොස් වාසය කරමු.” මෙසේ පවසා තම අත රැගෙන යා හැකි වස්තුව ගෙන, ප්‍රධාන දොරටුවෙන් පිටව, “යම් තැනක අන් අය අපව හඳුනා නොගන්නේද, එහි ගොස් වාසය කරමු” යැයි දෙදෙනාම පිටත්ව ගියහ.

තෙසං එකස්මිං ඨානෙ වසන්තානං සංවාසමන්වාය තස්සා කුච්ඡියං ගබ්භො පතිට්ඨාසි. සා ගබ්භස්ස පරිපාකං ආගම්ම සාමිකෙන සද්ධිං මන්තෙසි – ‘‘ගබ්භො මෙ පරිපාකං ගතො, ඤාතිමිත්තාදිවිරහිතෙ ඨානෙ ගබ්භවුට්ඨානං නාම උභින්නම්පි අම්හාකං දුක්ඛමෙව, කුලගෙහමෙව ගච්ඡාමා’’ති. සො ‘‘අජ්ජ ගච්ඡාම, ස්වෙ ගච්ඡාමා’’ති දිවසෙ අතික්කමාපෙසි. සා චින්තෙසි – ‘‘අයං බාලො අත්තනො දොසමහන්තාය ගන්තුං න උස්සහති, මාතාපිතරො ච නාම එකන්තහිතා, අයං ගච්ඡතු වා මා වා, මයා ගන්තුං වට්ටතී’’ති. තස්මිං ගෙහා නික්ඛන්තෙ සා ගෙහෙ පරික්ඛාරං පටිසාමෙත්වා අත්තනො කුලඝරං ගතභාවං අනන්තරගෙහවාසීනං ආරොචෙත්වා මග්ගං පටිපජ්ජි.

ඔවුන් එක්තරා ස්ථානයක වාසය කරන අතරතුර ඔවුන්ගේ එක්වීම නිසා ඇයගේ කුසෙහි දරු ගැබක් පිහිටියේය. ගැබ මෝරා ආ විට ඇය තම සැමියා සමඟ මෙසේ සාකච්ඡා කළාය: “මාගේ දරු ගැබ මෝරා ඇත. නෑ හිතවතුන් නොමැති තැනක දරු ප්‍රසූතියක් සිදුවීම අප දෙදෙනාටම දුකකි. එබැවින් අප දෙමාපියන්ගේ නිවසටම යමු.” ඔහු “අද යමු, හෙට යමු” කියමින් දින පමා කළේය. ඇය මෙසේ සිතුවාය: “මේ අඥාන තැනැත්තා තම වරදේ විශාලත්වය නිසා එහි යාමට එඩිතර නොවේ. දෙමාපියෝ නම් නිරන්තරයෙන් හිතවත් වන්නාහ. මොහු ආවත් නැතත් මා යා යුතුය.” ඔහු නිවසින් බැහැරව ගිය අවස්ථාවක ඇය ගෙදර බඩුබාහිරාදිය පිළිවෙළක් කර, තමා දෙමාපියන්ගේ නිවසට යන බව අසල්වැසියන්ට පවසා මගට බැස්සාය.

අථ [Pg.167] සො පුරිසො ඝරං ආගතො තං අදිස්වා පටිවිස්සකෙ පුච්ඡිත්වා ‘‘කුලඝරං ගතා’’ති සුත්වා වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා අන්තරාමග්ගෙ සම්පාපුණි. තස්සාපි තත්ථෙව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. සො ‘‘කිං ඉදං භද්දෙ’’ති පුච්ඡි. සාමි එකො පුත්තො ජාතොති. ඉදානි කිං කරිස්සාමාති? යස්ස අත්ථාය මයං කුලඝරං ගච්ඡාම, තං කම්මං අන්තරාව නිප්ඵන්නං, තත්ථ ගන්ත්වා කිං කරිස්සාම, නිවත්තාමාති ද්වෙපි එකචිත්තා හුත්වා නිවත්තිංසු. තස්ස දාරකස්ස ච පන්ථෙ ජාතත්තා පන්ථකොති නාමං අකංසු. තස්සා නචිරස්සෙව අපරොපි ගබ්භො පතිට්ඨහි. සබ්බං පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. තස්සපි දාරකස්ස පන්ථෙ ජාතත්තා පඨමජාතස්ස මහාපන්ථකොති නාමං කත්වා පච්ඡාජාතස්ස චූළපන්ථකොති නාමං අකංසු.

ඉක්බිති ඒ පුරුෂයා නිවසට පැමිණි විට ඇයව නොදැක අසල්වැසියන්ගෙන් විමසා, “දෙමාපියන්ගේ නිවසට ගියා” යැයි අසා වේගයෙන් ඇය පසුපස හඹා ගොස් මග මධ්‍යයේදී ඇයව මුණගැසුණි. ඇයටද එම මගේදීම දරු ප්‍රසූතිය සිදු විය. ඔහු “සොඳුරිය, මේ කුමන දරුවෙක්ද?” කියා විමසීය. ඇය “හිමියනි, පුතෙක් උපන්නා” යැයි පැවසුවාය. “දැන් කුමක් කරමුද?” කියා ඇසූ විට ඇය පැවසුවේ, “අප යම් කරුණක් සඳහා දෙමාපියන්ගේ නිවසට යමුද, ඒ කාර්යය මගේදීම නිම විය. එහි ගොස් කුමක් කරන්නද? ආපසු යමු” කියා දෙදෙනාම එකඟ වී ආපසු හැරී ආහ. ඒ දරුවා මගකදී (පන්ථ) උපන් බැවින් ‘පන්ථක’ යැයි නම් තැබූහ. ඇයට නොබෝ කලකින් නැවත දරු ගැබක් පිහිටියේය. ඒ සියල්ල පෙර පරිදිම සිදු වූ බව දත යුතුය. ඒ දරුවාද මගකදී උපන් බැවින්, පළමුව උපන් දරුවාට ‘මහාපන්ථක’ කියාද, පසුව උපන් දරුවාට ‘චූළපන්ථක’ කියාද නම් තැබූහ.

තෙ ද්වෙපි දාරකෙ ගහෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගතා. තෙසං තත්ථ වසන්තානං අයං මහාපන්ථකදාරකො අඤ්ඤෙ දාරකජනෙ ‘‘චූළපිතා මහාපිතා අය්‍යකො අය්‍යිකා’’ති වදන්තෙ සුත්වා මාතරං පටිපුච්ඡි – ‘‘අම්ම, අඤ්ඤෙ දාරකා කථෙන්ති ‘අය්‍යකො අය්‍යිකා’ති, කිං අම්හාකං ඤාතකා නත්ථී’’ති? ආම, තාත, තුම්හාකං එත්ථ ඤාතකා නත්ථි, රාජගහනගරෙ පන වො ධනසෙට්ඨි නාම අය්‍යකො, තත්ථ තුම්හාකං බහූ ඤාතකාති. කස්මා තත්ථ න ගච්ඡථ අම්මාති? සා අත්තනො අගමනකාරණං පුත්තස්ස අකථෙත්වා පුත්තෙසු පුනප්පුනං කථෙන්තෙසු සාමිකමාහ – ‘‘ඉමෙ දාරකා අතිවිය මං කිලමෙන්ති, කිං නො මාතාපිතරො දිස්වා මංසං ඛාදිස්සන්ති, එහි දාරකානං අය්‍යකකුලං දස්සෙමා’’ති. අහං සම්මුඛා භවිතුං න සක්ඛිස්සාමි, තං පන නයිස්සාමීති. ‘‘සාධු සාමි, යෙන කෙනචි උපායෙන දාරකානං අය්‍යකකුලමෙව දට්ඨුං වට්ටතී’’ති ද්වෙපි ජනා දාරකෙ ආදාය අනුපුබ්බෙන රාජගහං පත්වා නගරද්වාරෙ එකිස්සා සාලාය නිවාසං කත්වා දාරකමාතා ද්වෙ දාරකෙ ගහෙත්වා ආගතභාවං මාතාපිතූනං ආරොචාපෙසි.

ඔවුන් ඒ දරුවන් දෙදෙනා ද රැගෙන තම වාසස්ථානයටම ගියහ. ඔවුන් එහි වසන අතරතුර, මෙම මහාපන්ථක කුමරු අනෙක් දරුවන් 'බාප්පා, ලොකු තාත්තා, සීයා, ආච්චි' යැයි පවසනු අසා මවගෙන් මෙසේ විමසීය: "මෑණියනි, අනෙක් දරුවන් 'සීයා, ආච්චි' යැයි පවසති. අපට නෑදෑයෝ නැද්ද?" "පුතේ, ඔව්, මෙහි තොපට නෑදෑයෝ නැත. එහෙත් රජගහ නුවර තොපගේ ධනසිටු නමින් සීයා කෙනෙක් සිටියි. එහි තොපට බොහෝ නෑදෑයෝ සිටිති." "මෑණියනි, එසේ නම් අප එහි නොයන්නේ ඇයි?" ඇය තමන් එහි නොයාමට හේතුව පුතුට නොපවසා, දරුවන් නැවත නැවතත් පවසන කල්හි සැමියාට මෙසේ කීවාය: "මේ දරුවන් මට බෙහෙවින් කරදර කරති. අපේ මවුපියන් අප දුටු පමණින් අපේ මස් කන්නෝද? එන්න, දරුවන්ට ඔවුන්ගේ මුත්තණුවන්ගේ නිවස පෙන්වමු." "මට ඔවුන් ඉදිරියට යාමට නොහැකිය, එහෙත් මම ඔබව රැගෙන යන්නෙමි." "ස්වාමීනි, යහපති. කිනම් උපක්‍රමයකින් හෝ දරුවන්ට ඔවුන්ගේ මුත්තණුවන්ගේ නිවස පෙන්වීම සුදුසුය." මෙසේ ඒ දෙදෙනාම දරුවන් ද රැගෙන පිළිවෙළින් රජගහ නුවරට පැමිණ, නුවර දොරටුව අසල එක් ශාලාවක නැවතී, මව සිය දරුවන් දෙදෙනා ද රැගෙන පැමිණි බව මවුපියන්ට දන්වා යැවූහ.

තෙ තං සාසනං සුත්වා සංසාරෙ සංසරන්තානං න පුත්තො න ධීතා නාම නත්ථි, තෙ අම්හාකං මහාපරාධිකා, න සක්කා තෙහි අම්හාකං චක්ඛුපථෙ ඨාතුං. එත්තකං පන ධනං ගහෙත්වා ද්වෙපි ජනා ඵාසුකට්ඨානං ගන්ත්වා ජීවන්තු, දාරකෙ පන ඉධ පෙසෙන්තූති. සෙට්ඨිධීතා මාතාපිතූහි පෙසිතං ධනං ගහෙත්වා දාරකෙ ආගතදූතානං හත්ථෙයෙව දත්වා පෙසෙසි[Pg.168]. දාරකා අය්‍යකකුලෙ වඩ්ඪන්ති. තෙසු චූළපන්ථකො අතිදහරො, මහාපන්ථකො පන අය්‍යකෙන සද්ධිං දසබලස්ස ධම්මකථං සොතුං ගච්ඡති. තස්ස නිච්චං සත්ථු සම්මුඛෙ ධම්මං සුණන්තස්ස පබ්බජ්ජාය චිත්තං නමි. සො අය්‍යකං ආහ – ‘‘සචෙ තුම්හෙ අනුජානෙය්‍යාථ, අහං පබ්බජ්ජෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘කිං වදෙසි, තාත, මය්හං සකලලොකස්සපි පබ්බජ්ජතො තවෙව පබ්බජ්ජා භද්දිකා. සචෙ සක්කොසි, පබ්බජ, තාතා’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගතො. සත්ථා ‘‘කිං, මහාසෙට්ඨි, දාරකො තෙ ලද්ධො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අයං දාරකො මය්හං නත්තා, තුම්හාකං සන්තිකෙ පබ්බජාමීති වදතී’’ති ආහ.

ඒ මවුපියෝ එම පණිවුඩය අසා, "සංසාරයේ සැරිසරන්නන්ට පුතෙකු හෝ දියණියක නොවූවෙක් නැත. ඔවුහු අපට මහත් වරදක් කළහ. ඔවුන්ට අපේ ඇස් ඉදිරිපිට සිටිය නොහැකිය. මේ සා ධනය ගෙන ඒ දෙදෙනාම කැමති තැනකට ගොස් ජීවත් වෙත්වා. දරුවන් පමණක් මෙහි එවන්න" යැයි කීහ. සිටු දියණිය මවුපියන් එවන ලද ධනය ගෙන, දරුවන් පැමිණි දූතයන් අතම පවරා යැවූවාය. දරුවෝ මුත්තණුවන්ගේ නිවසේ හැදී වැඩුණහ. ඔවුන් අතුරින් චූළපන්ථක ඉතා කුඩා විය. මහාපන්ථක කුමරු මුත්තණුවන් සමඟ දසබලයන් වහන්සේගේ ධර්ම ශ්‍රවණයට යයි. නිරන්තරයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ධර්මය අසන ඔහුගේ සිත මහණ වීමට නැමුණි. ඔහු මුත්තණුවන්ට මෙසේ කීය: "පියාණෙනි, ඉදින් ඔබ අවසර දෙන්නේ නම් මම මහණ වන්නෙමි." "පුතේ, කුමක් පවසන්නේද? මටත් මුළු ලෝකයාටත් ඔබගේ පැවිද්ද උතුම්ය. ඉදින් ඔබට හැකි නම් මහණ වෙන්න" යැයි පවසා ඔහුව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ "මහා සිටුතුමනි, ඔබට දරුවා ලැබුණේ දැයි?" විමසූ සේක. "එසේය, ස්වාමීනි, මේ මාගේ මුණුපුරාය. ඔබ වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වීමට කැමති බව පවසන්නේය" යැයි ඔහු කීය.

සත්ථා අඤ්ඤතරං පිණ්ඩචාරිකං ‘‘ඉමං දාරකං පබ්බාජෙහී’’ති ආණාපෙසි. ථෙරො තස්ස තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිත්වා පබ්බාජෙසි. සො බහුං බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා පරිපුණ්ණවස්සො උපසම්පදං ලභි. උපසම්පන්නො හුත්වා යොනිසොමනසිකාරෙ කම්මං කරොන්තො චතුන්නං අරූපාවචරජ්ඣානානං ලාභී හුත්වා ඣානඞ්ගෙහි වුට්ඨාය අරහත්තං පාපුණි. ඉති සො සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලානං අග්ගො ජාතො. සො ඣානසුඛෙන ඵලසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො චින්තෙසි – ‘‘සක්කා නු ඛො ඉමං සුඛං චූළපන්ථකස්ස දාතු’’න්ති. තතො අය්‍යකසෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘මහාසෙට්ඨි සචෙ තුම්හෙ සම්පටිච්ඡථ, අහං චූළපන්ථකං පබ්බාජෙය්‍ය’’න්ති ආහ. පබ්බාජෙථ, භන්තෙති. ථෙරො චූළපන්ථකදාරකං පබ්බාජෙත්වා දසසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙසි. චූළපන්ථකසාමණෙරො භාතිකස්ස සන්තිකෙ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා පිණ්ඩචාරික භික්ෂුවකට, "මේ දරුවා මහණ කරවන්න" යැයි අණ කළ සේක. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට තචපංචක කමටහන් කියා දී පැවිදි කළහ. ඔහු බොහෝ බුද්ධ වචනය උගෙන, වයස සම්පූර්ණ වූ පසු උපසම්පදාව ලැබීය. උපසම්පදා වී යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් කටයුතු කරමින් සතර අරූපාවචර ධ්‍යානයන් ලබා, ධ්‍යාන අංගයන්ගෙන් නැගී සිට අර්හත් භාවයට පත් විය. මෙසේ ඔහු සඤ්ඤාවිවට්ට කුසලතාව ඇති පිරිස අතර අග්‍ර බවට පත් විය. ඔහු ධ්‍යාන සැපයෙන් හා ඵල සැපයෙන් කාලය ගත කරමින්, "චූළපන්ථකට ද මේ සැපය ලබා දිය හැකිදැයි" සිතුවේය. ඉක්බිති මුත්තණුවන් වන සිටුතුමා වෙත ගොස්, "මහා සිටුතුමනි, ඔබ එකඟ වන්නේ නම් මම චූළපන්ථකව පැවිදි කරවන්නෙමි" යැයි කීය. "ස්වාමීනි, ඔහු පැවිදි කරවනු මැනව" යැයි සිටුතුමා කීය. මහාපන්ථක තෙරුන් වහන්සේ චූළපන්ථක දරුවා පැවිදි කර දස සීලයෙහි පිහිටුවූහ. චූළපන්ථක සාමණේරයන් වහන්සේ සිය සොහොයුරා සමීපයෙහි වැඩ විසූහ.

‘‘පදුමං යථා කොකනදං සුගන්ධං,පාතො සියා ඵුල්ලමවීතගන්ධං;

අඞ්ගීරසං පස්ස විරොචමානං,තපන්තමාදිච්චමිවන්තලික්ඛෙ’’ති. (සං. නි. 1.123;

අ. නි. 5.195) –

"සුවඳවත් වූ ද, උදෑසන පිබිදුණා වූ ද, නොකැළැල් සුවඳ ඇත්තා වූ ද රතු පියුමක් බඳු වූ, අහසෙහි බබළන සූර්යයා මෙන් තේජසින් බබළන අංගීරස බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙස බලන්න."

ඉමං ගාථං ගණ්හාති. ගහිතගහිතපදං උපරූපරිපදං ගණ්හන්තස්ස නස්සති. තස්ස ඉමං ගාථං ගහෙතුං වායමන්තස්සෙව චත්තාරො මාසා අතික්කන්තා. අථ නං මහාපන්ථකො ආහ – ‘‘චූළපන්ථක, ත්වං ඉමස්මිං සාසනෙ අභබ්බො, චතූහි මාසෙහි එකගාථම්පි ගහෙතුං න සක්කොසි, පබ්බජිතකිච්චං පන ත්වං කථං [Pg.169] මත්ථකං පාපෙස්සසි, නික්ඛම ඉතො’’ති. සො ථෙරෙන පණාමිතො විහාරපච්චන්තෙ රොදමානො අට්ඨාසි.

ඔහු මෙම ගාථාව පාඩම් කළේය. එහෙත් ඔහු ඊළඟ පදය පාඩම් කරන විට කලින් පාඩම් කළ පදය අමතක විය. ඔහුට මේ එක් ගාථාව පාඩම් කිරීමට උත්සාහ කරද්දීම මාස සතරක් ඉක්ම ගියේය. එකල්හි මහාපන්ථක තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ කීහ: "චූළපන්ථක, ඔබ මේ ශාසනයට අභව්‍යයෙකි. මාස හතරක් තිස්සේ ඔබට එක ගාථාවක්වත් පාඩම් කරගත නොහැකිය. එසේ නම් ඔබ පැවිදි කිස කෙසේ නිම කරන්නෙහිද? මෙතැනින් පිටව යන්න." තෙරුන් වහන්සේ විසින් නෙරපා හරින ලද ඔහු විහාරයේ කොනක හඬමින් සිටියේය.

තෙන සමයෙන සත්ථා රාජගහං උපනිස්සාය ජීවකම්බවනෙ විහරති. තස්මිං සමයෙ ජීවකො පුරිසං පෙසෙසි ‘‘පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං සත්ථාරං නිමන්තෙහී’’ති. තෙන ඛො පන සමයෙන මහාපන්ථකො භත්තුද්දෙසකො හොති. සො ‘‘පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං භික්ඛං සම්පටිච්ඡථ, භන්තෙ’’ති වුත්තො ‘‘චූළපන්ථකං ඨපෙත්වා සෙසානං සම්පටිච්ඡාමී’’ති ආහ. චූළපන්ථකො තං කථං සුත්වා භිය්‍යොසොමත්තාය දොමනස්සප්පත්තො අහොසි. සත්ථා චූළපන්ථකස්ස ඛෙදං දිස්වා ‘‘චූළපන්ථකො මයි ගතෙ බුජ්ඣිස්සතී’’ති ගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨානෙ අත්තානං දස්සෙත්වා ‘‘කිං ත්වං, පන්ථක, රොදසී’’ති ආහ. භාතා මං, භන්තෙ, පණාමෙතීති. පන්ථක, තුය්හං භාතිකස්ස පරපුග්ගලානං ආසයානුසයඤාණං නත්ථි, ත්වං බුද්ධවෙනෙය්‍යපුග්ගලො නාමාති ඉද්ධියා අභිසඞ්ඛරිත්වා සුද්ධං චොළඛණ්ඩං අදාසි ‘‘ඉමං ගහෙත්වා ‘රජොහරණං රජොහරණ’න්ති වත්වා භාවෙහි පන්ථකා’’ති.

ඒ අවධියෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ රජගහ නුවර අසල ජීවකයන්ගේ අඹ වනයෙහි වැඩ වසන සේක. එකල ජීවක තෙමේ "භික්ෂූන් වහන්සේ පන්සිය නමක් සමඟ බුදුරජාණන් වහන්සේට ආරාධනා කරව"යි පුරුෂයෙකු පිටත් කළේය. ඒ වන විට මහාපන්ථක තෙරුන් වහන්සේ දන් පවරන භික්ෂුව ලෙස කටයුතු කළහ. "ස්වාමීනි, භික්ෂූන් පන්සිය නමකට දානය පිළිගනු මැනව"යි පැවසූ කල්හි, "චූළපන්ථක හැර සෙසු භික්ෂූන් සඳහා දානය පිළිගනිමි" යැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. චූළපන්ථක සාමණේරයන් වහන්සේ ඒ කතාව අසා අතිශයින්ම මනස්තාපයට පත් වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ චූළපන්ථකගේ බලවත් පීඩාව දැක, "මා ගිය පසු මොහු ධර්මය අවබෝධ කරගනු ඇතැයි" සිතා, ඔහු අසලට වැඩම කර තමන් වහන්සේව දක්වා, "පන්ථක, ඔබ ඇයි හඬන්නේ?" යැයි විමසූ සේක. "ස්වාමීනි, මගේ සොහොයුරා මාව නෙරපා හරිනවා" යැයි ඔහු කීය. "පන්ථක, ඔබේ සොහොයුරාට අන්‍ය පුද්ගලයන්ගේ අදහස් හා අනුසය ධර්මයන් පිළිබඳ ඥානය නැත. ඔබ වනාහි බුදුන් විසින්ම දමනය කළ යුතු පුද්ගලයෙකි" යැයි වදාරා, සෘද්ධි බලයෙන් පිරිසිදු සුදු රෙදි කඩක් මවා ඔහුට දී, "පන්ථක, මෙය ගෙන 'රජෝහරණං, රජෝහරණං' යැයි පවසමින් මෙනෙහි කරන්න" යැයි වදාළ සේක.

සො සත්ථාරා දින්නං චොළඛණ්ඩං ‘‘රජොහරණං රජොහරණ’’න්ති හත්ථෙන පරිමජ්ජන්තො නිසීදි. තස්ස පරිමජ්ජන්තස්ස ලොමානි කිලිට්ඨධාතුකානි ජාතානි. පුන පරිමජ්ජන්තස්ස උක්ඛලිපරිපුඤ්ඡනසදිසං ජාතං. සො ඤාණපරිපාකං ආගම්ම තත්ථ ඛයවයං පට්ඨපෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉදං චොළඛණ්ඩං පකතියා පණ්ඩරං පරිසුද්ධං, උපාදින්නකසරීරං නිස්සාය කිලිට්ඨං ජාතං, ඉදං චිත්තම්පි එවංගතිකමෙවා’’ති. සමාධිං භාවෙත්වා චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි පාදකානි කත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සො මනොමයජ්ඣානලාභී හුත්වා එකො හුත්වා බහුධා, බහුධා හුත්වා එකො භවිතුං සමත්ථො අහොසි. අරහත්තමග්ගෙනෙව චස්ස තෙපිටකඤ්ච ඡ අභිඤ්ඤා ච ආගමිංසු.

ඒ චූළපන්ථක තෙරණුවෝ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දෙන ලද පිරිසිදු වස්ත්‍ර කැබැල්ල 'රජෝහරණං රජෝහරණං' (කුණු ඉවත් කෙරේවා) යි පවසමින් දෑතින් පිරිමදිමින් වැඩසිටියහ. එසේ පිරිමදින විට, එම රෙදි කඩෙහි නූල් කෙඳි කිලිටි ස්වභාවයට පත් විය. නැවත පිරිමදින විට එය බත් හැළි පිසදමන රෙදි කඩක් මෙන් (අපිරිසිදු වී) ගියේය. උන්වහන්සේ ඥානය මෝරා යාම හේතුවෙන් එම රෙදි කඩෙහි ක්ෂය වීම හා වැය වීම මෙනෙහි කරමින්, "මේ වස්ත්‍ර කැබැල්ල ස්වභාවයෙන්ම සුදුය, පිරිසිදුය. එහෙත් මාගේ මේ ශරීරය ඇසුරු කිරීම නිසා කිලිටි විය. මාගේ සිත ද එබඳුම ස්වභාවයක් ඇත්තේය" යි සිතූහ. උන්වහන්සේ සමාධිය වඩා, සතර රූපාවචර ධ්‍යානයන් පාදක කරගෙන පටිසම්භිදා සහිතව අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. ඒ චූළපන්ථක තෙරණුවෝ මනෝමය ධ්‍යාන ලාභී බැවින් එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වීමටත්, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වීමටත් සමර්ථ වූහ. අර්හත් මාර්ගය සමඟම උන්වහන්සේට තිපිටකය හා ෂඩ් අභිඥාවන් ද පහළ විය.

පුනදිවසෙ සත්ථා එකූනෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ගන්ත්වා ජීවකස්ස නිවෙසනෙ නිසීදි. චූළපන්ථකො පන අත්තනො භික්ඛාය අසම්පටිච්ඡිතත්තායෙව න ගතො. ජීවකො යාගුං දාතුං ආරභි, සත්ථා හත්ථෙන පත්තං පිදහි. කස්මා, භන්තෙ, න ගණ්හථාති? විහාරෙ එකො භික්ඛු අත්ථි ජීවකාති[Pg.170]. සො පුරිසං පහිණි ‘‘ගච්ඡ, භණෙ, විහාරෙ නිසින්නං අය්‍යං ගහෙත්වා එහී’’ති. චූළපන්ථකත්ථෙරොපි තස්ස පුරිසස්ස පුරෙ ආගමනායෙව භික්ඛුසහස්සං නිම්මිනිත්වා එකම්පි එකෙන අසදිසං, එකස්සපි ච චීවරවිචාරණාදිසමණකම්මං අඤ්ඤෙන අසදිසං අකාසි. සො පුරිසො විහාරෙ භික්ඛූනං බහුභාවං දිස්වා ගන්ත්වා ජීවකස්ස කථෙසි – ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිං විහාරෙ භික්ඛුසඞ්ඝො බහුතරො, තතො පක්කොසිතබ්බං භදන්තං න ජානාමී’’ති. ජීවකො සත්ථාරං පටිපුච්ඡි – ‘‘කොනාමො, භන්තෙ, විහාරෙ නිසින්නභික්ඛූ’’ති? චූළපන්ථකො නාම ජීවකාති. ගච්ඡ භො ‘‘චූළපන්ථකො නාම කතරො’’ති පුච්ඡිත්වා ආනෙහීති. සො විහාරං ගන්ත්වා ‘‘චූළපන්ථකො නාම, භන්තෙ, කතරො’’ති පුච්ඡි. ‘‘අහං චූළපන්ථකො අහං චූළපන්ථකො’’ති භික්ඛුසහස්සම්පි කථෙසි. සො පුනාගන්ත්වා ජීවකස්ස කථෙසි ‘‘සහස්සමත්තා භික්ඛූ සබ්බෙපි ‘අහං චූළපන්ථකො අහං චූළපන්ථකො’ති කථෙන්ති, අහං ‘අසුකො නාම පක්කොසිතබ්බො’ති න ජානාමී’’ති. ජීවකොපි පටිවිද්ධසච්චතාය ‘‘ඉද්ධිමා භික්ඛූ’’ති නයතො ඤත්වා ‘‘පඨමං කථනභික්ඛුමෙව ‘තුම්හෙ සත්ථා පක්කොසතී’ති වත්වා චීවරකණ්ණෙ ගණ්හ තාතා’’ති ආහ. සො විහාරං ගන්ත්වා තථා අකාසි, තාවදෙව සහස්සමත්තා භික්ඛූ අන්තරධායිංසු. සො ථෙරං ගහෙත්වා අගමාසි. සත්ථා තස්මිං ඛණෙ යාගුං ගණ්හි.

පසුදින ශාස්තෘන් වහන්සේ හාරසිය අනූනවයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම කර ජීවකයාගේ නිවසේ වැඩසිටියහ. චූළපන්ථක තෙරණුවෝ තමන් වහන්සේට දානය පිළිගැන්වීමට ආරාධනා නොලැබුණු බැවින් එහි වැඩම නොකළහ. ජීවකයා කැඳ පූජා කිරීමට සැරසෙන විට ශාස්තෘන් වහන්සේ අතින් පාත්‍රය වැසූහ. "ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින් පිළි නොගන්නා සේක්ද?" යි ඇසූ විට, "ජීවක, විහාරයේ තවත් එක් භික්ෂුවක් ඉතිරිව සිටිනවා" යි වදාළහ. ජීවකයා පුරුෂයෙකු කැඳවා "එම්බා පුරුෂය, විහාරයට ගොස් එහි වැඩසිටින ස්වාමීන් වහන්සේ කැඳවාගෙන එව" යි පිටත් කළේය. චූළපන්ථක තෙරණුවෝ ද ඒ පුරුෂයා ඒමට පෙරම දහසක් භික්ෂූන් මවා වදාළහ. එක් අයෙකුට එක් අයෙකු සමාන නොවූ අතර, සිවුරු පිළියෙළ කිරීම් ආදී ශ්‍රමණ කර්මයන් ද එකිනෙකාට වෙනස් වන සේ කළහ. ඒ පුරුෂයා විහාරයෙහි බොහෝ භික්ෂූන් දැක නැවත ජීවක වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, මේ විහාරයෙහි බොහෝ භික්ෂු සංඝයා සිටිති. ඒ නිසා මා කැඳවාගෙන ආ යුතු ස්වාමීන් වහන්සේ කවුදැයි නොදනිමි" යි කීවේය. ජීවකයා ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් "ස්වාමීනි, විහාරයේ වැඩසිටින භික්ෂුවගේ නම කුමක්ද?" යි ඇසීය. "ඔහුගේ නම චූළපන්ථක" යි වදාළහ. "එසේ නම් එහි ගොස් චූළපන්ථක නම් ස්වාමීන් වහන්සේ කවුදැයි අසා කැඳවාගෙන එව" යි ඔහුට කීවේය. ඔහු විහාරයට ගොස් "ස්වාමීනි, චූළපන්ථක නම් ස්වාමීන් වහන්සේ කවුද?" යි ඇසීය. එවිට මවන ලද දහසක්ම භික්ෂූහු "මම චූළපන්ථක, මම චූළපන්ථක" යි පැවසූහ. ඔහු නැවත පැමිණ ජීවකයාට පවසා සිටියේ "දහසක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා සියලු දෙනාම 'මම චූළපන්ථක' යි පවසති, එබැවින් අසවල් කෙනා කැඳවාගෙන ආ යුතු යැයි මම නොදනිමි" යනුවෙනි. සත්‍යය අවබෝධ කළ අයෙකු වූ ජීවකයා ද "මොහු සෘද්ධිමත් භික්ෂුවකි" යි උපක්‍රමයකින් තේරුම් ගෙන, "පුත, මුලින්ම 'මම' යයි පවසන භික්ෂුව වෙත ගොස් 'ඔබ වහන්සේට ශාස්තෘන් වහන්සේ කැඳවන සේක' යි පවසා සිවුරු කොනින් අල්ලාගන්න" යයි කීවේය. ඔහු විහාරයට ගොස් එසේ කළ විට, එසැණින් දහසක් පමණ වූ භික්ෂූහු අතුරුදන් වූහ. ඔහු තෙරුන් වහන්සේ කැඳවාගෙන පැමිණියේය. ඒ මොහොතේ ශාස්තෘන් වහන්සේ කැඳ පිළිගත්හ.

දසබලෙ භත්තකිච්චං කත්වා විහාරං ගතෙ ධම්මසභායං කථා උදපාදි ‘‘යාව මහන්තා වත බුද්ධා නාම චත්තාරො මාසෙ එකගාථං ගණ්හිතුං අසක්කොන්තං භික්ඛුං එවංමහිද්ධිකං අකංසූ’’ති. සත්ථා තෙසං භික්ඛූනං චිත්තාචාරං ඤත්වා ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසජ්ජ ‘‘කිං වදෙථ, භික්ඛවෙ’’ති පුච්ඡි. න භගවා අඤ්ඤං කිඤ්චි කථෙම, චූළපන්ථකෙන තුම්හාකං සන්තිකා මහාලාභො ලද්ධොති තුම්හාකංයෙව ගුණං කථෙමාති. අනච්ඡරියං, භික්ඛවෙ, ඉදානි මය්හං ඔවාදං කත්වා ලොකුත්තරදායජ්ජලාභො, අයං අතීතෙපි අපරිපක්කඤාණෙ ඨිතස්ස මය්හං ඔවාදං කත්වා ලොකියදායජ්ජං ලභීති. භික්ඛූ ‘‘කදා, භන්තෙ’’ති ආයාචිංසු. සත්ථා තෙසං භික්ඛූනං අතීතං ආහරිත්වා දස්සෙසි.

දසබලයන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසානයේ විහාරයට වැඩම කළ පසු, ධර්ම සභාවෙහි මෙබඳු කතාවක් ඇති විය: "බුදුවරුන්ගේ ඇති මහානුභාවය කෙතරම්ද? මාස හතරක් තිස්සේ එක ගාථාවක්වත් පාඩම් කරගත නොහැකි වූ භික්ෂුවක මෙවැනි මහත් සෘද්ධියක් ඇත්තෙකු කළ සේක." ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ගේ සිතිවිලි දැන, එහි වැඩම කර පණවන ලද අසුනෙහි වැඩසිට "මහණෙනි, ඔබලා කුමක් කතා කරමින් සිටින්නේද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, අපි අන් කිසිවක් නොව, චූළපන්ථක තෙරුන් ඔබ වහන්සේ සමීපයෙන් මහත් ලාභයක් (අර්හත් ඵලය) ලැබූ බැවින් ඔබ වහන්සේගේම ගුණ වර්ණනා කරමින් සිටිමු" යි සැළ කළහ. "මහණෙනි, දැන් මාගේ අවවාද පිළිපැද ලෝකෝත්තර දායාදය ලැබීම පුදුමයක් නොවේ. මොහු අතීතයෙහි ද ඥානය මෝරා නැති කාලයේ මාගේ අවවාද පිළිපැද ලෞකික දායාදයන් ලැබුවේය" යි වදාළහ. භික්ෂූහු "ස්වාමීනි, ඒ කවදාද?" යි ඇසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට ඒ අතීත කතාව ගෙන හැර දැක්වූහ.

භික්ඛවෙ, අතීතෙ බාරාණසීනගරෙ බ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්මිං සමයෙ චූළකසෙට්ඨි නාම පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො සබ්බනිමිත්තානි [Pg.171] ජානාති. සො එකදිවසං රාජූපට්ඨානං ගච්ඡන්තො අන්තරවීථියං මතමූසිකං දිස්වා තස්මිං ඛණෙ නක්ඛත්තං සමානෙත්වා ඉදමාහ – ‘‘සක්කා චක්ඛුමතා කුලපුත්තෙන ඉමං උන්දූරං ගහෙත්වා දාරභරණඤ්ච කාතුං කම්මන්තෙ ච පයොජෙතු’’න්ති. අඤ්ඤතරො දුග්ගතකුලපුත්තො තං සෙට්ඨිස්ස වචනං සුත්වා ‘‘නායං අජානිත්වා කථෙස්සතී’’ති මූසිකං ගහෙත්වා එකස්මිං ආපණෙ බිළාරස්සත්ථාය දත්වා කාකණිකං ලභි. තාය කාකණිකාය ඵාණිතං කිණිත්වා එකෙන කුටෙන පානීයං ගණ්හිත්වා අරඤ්ඤතො ආගච්ඡන්තෙ මාලාකාරෙ දිස්වා ථොකං ථොකං ඵාණිතඛණ්ඩං දත්වා උළුඞ්කෙන පානීයං අදාසි. තෙ තස්ස එකෙකං පුප්ඵමුට්ඨිං අදංසු. සො තෙන පුප්ඵමූලෙන පුනදිවසෙපි ඵාණිතඤ්ච පානීයඝටඤ්ච ගහෙත්වා පුප්ඵාරාමමෙව ගතො. තස්ස තංදිවසං මාලාකාරා අඩ්ඪඔචිතකෙ පුප්ඵගච්ඡෙ දත්වා අගමංසු. සො නචිරස්සෙව ඉමිනා උපායෙන අට්ඨ කහාපණෙ ලභි.

මහණෙනි, අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජු රජකම් කරන සමයේ චූළක නම් සිටුතුමා පණ්ඩිතයෙක්, දක්ෂයෙක් මෙන්ම සියලු නිමිති දන්නා කෙනෙක් විය. ඔහු දිනක් රජු බැහැදැකීමට යන අතරමඟ වීථියෙහි මියගිය මීයෙකු දැක, ඒ මොහොතේ නැකත් සලකා බලා මෙසේ පැවසීය: 'නැණවත් කුලපුත්‍රයෙකුට මේ මීයා රැගෙන ගොස් අඹුදරුවන් පෝෂණය කිරීමටත්, ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කිරීමටත් හැකියාව තිබේ.' එක්තරා දිළිඳු කුලපුත්‍රයෙක් සිටුතුමාගේ ඒ වචනය අසා, 'මොහු මෙය නොදැන පවසන්නෙකු නොවේ' යි සිතා, ඒ මීයා රැගෙන ගොස් වෙළඳසැලක බළලෙකුගේ ආහාරය පිණිස දී කාකණිකයක් ලැබීය. ඒ කාකණිකයෙන් උක් පැණි මිලට ගෙන, කළයකින් පැන් ද රැගෙන වනයෙන් එන මල්කරුවන් දැක ඔවුන්ට ස්වල්පය බැගින් පැණි කැබලි දී පැන් ද පූජා කළේය. ඔවුහු ඒ තරුණයාට මල් මිට බැගින් දුන්හ. ඔහු ඒ මල් විකුණා ලැබුණු මුදලින් පසුදින ද පැණි හා පැන් කළයක් ගෙන මල් උයනටම ගියේය. එදින මල්කරුවෝ තමන් නෙළා අවසන් කළ මල් පඳුරුවලින් ඉතිරි වූ මල් ද ඔහුට දී පිටව ගියහ. ඔහු වැඩි කලක් නොගොස් මේ උපක්‍රමයෙන් කහවණු අටක් ලැබීය.

පුන එකස්මිං වාතවුට්ඨිදිවසෙ ඡඩ්ඩිතඋය්‍යානං ගන්ත්වා පතිතදාරූනං රාසිං කත්වා නිසින්නො රාජකුම්භකාරස්ස සන්තිකා සොළස කහාපණෙ ලභි. සො චතුවීසතියා කහාපණෙසු ජාතෙසු ‘‘අත්ථි අයං උපායො මය්හ’’න්ති නගරද්වාරතො අවිදූරෙ ඨානෙ එකං පානීයචාටිං ඨපෙත්වා පඤ්චසතෙ තිණහාරකෙ පානීයෙන උපට්ඨහි. තෙ ආහංසු – ‘‘ත්වං, සම්ම, අම්හාකං බහුපකාරො, කිං තෙ කරොමා’’ති? සොපි ‘‘මය්හං කිච්චෙ උප්පන්නෙ කරිස්සථා’’ති වත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්තො ථලපථකම්මිකෙන ච ජලපථකම්මිකෙන ච සද්ධිං මිත්තසන්ථවං අකාසි. තස්ස ථලපථකම්මිකො ‘‘ස්වෙ ඉමං නගරං අස්සවාණිජකො පඤ්ච අස්සසතානි ගහෙත්වා ආගමිස්සතී’’ති ආචික්ඛි. සො තස්ස වචනං සුත්වා තිණහාරකානං සඤ්ඤං දත්වා එකෙකං තිණකලාපං දිගුණං කත්වා ආහරාපෙසි. අථ සො අස්සානං නගරං පවිට්ඨවෙලාය තිණකලාපසහස්සං අන්තරද්වාරෙ රාසිං කත්වා නිසීදි. අස්සවාණිජො සකලනගරෙ අස්සානං චාරිං අලභිත්වා තස්ස සහස්සං දත්වා තං තිණං ගණ්හි.

නැවතත් එක් දිනෙක, සුළඟ හා වැසි සහිත වේලාවක, ඉවත දැමූ උද්‍යානයකට ගොස්, එහි වැටී තිබුණු දර කැබලි එක්රැස් කොට ගොඩක් ගැසූ ඔහු, රජුගේ කුඹල්කරුගෙන් කහවණු දහසයක් ලබා ගත්තේය. ඔහු සතුව කහවණු විසි හතරක් වූ විට, ‘මට මේ උපක්‍රමය තිබේ’ යැයි සිතා, නගර ද්වාරයට නුදුරු ස්ථානයක පැන් හැලියක් තබා, තණකොළ කපන්නන් පන්සියයකට පැන් ලබා දෙමින් උපස්ථාන කළේය. ඔවුහු, “යහළුව, ඔබ අපට මහත් උපකාරයක් කළෙහිය, අපි ඔබට කුමක් කරමුද?” යැයි ඇසූහ. ඔහු ද, “මට අවශ්‍යතාවක් ඇති වූ විට කර දෙන්නැයි” පවසා, එහෙ මෙහේ ඇවිදින්නේ ගොඩබිම වෙළෙඳුන් හා දියමඟ වෙළෙඳුන් සමඟ මිත්‍රත්වයක් ඇති කර ගත්තේය. එහිදී ගොඩබිම වෙළෙන්දා, “හෙට අශ්ව වෙළෙන්දෙක් අශ්වයන් පන්සියයක් රැගෙන මේ නගරයට එනු ඇතැයි” ඔහුට පැවසීය. ඔහු එම පුවත අසා, තණකොළ කපන්නන්ට සංඥාවක් දී, එක් අයෙකුගෙන් තණකොළ මිටි දෙක බැගින් ගෙන්වා ගත්තේය. ඉන්පසු ඔහු, අශ්වයන් නගරයට ඇතුළු වන වේලාවෙහි, නගර ද්වාරය අසල තණකොළ මිටි දහසක් ගොඩගසාගෙන වාඩි වී සිටියේය. අශ්ව වෙළෙන්දා මුළු නගරය පුරාම අශ්වයන්ට ආහාර පිණිස තණකොළ සොයාගත නොහැකිව, ඔහුට කහවණු දහසක් දී එම තණකොළ සියල්ල ලබා ගත්තේය.

තතො කතිපාහච්චයෙනස්ස සමුද්දකම්මිකසහායකො ආරොචෙසි ‘‘පට්ටනං මහානාවා ආගතා’’ති. සො ‘‘අත්ථි අයං උපායො’’ති අට්ඨහි [Pg.172] කහාපණෙහි සබ්බපරිවාරසම්පන්නං තාවකාලිකං රථං ගහෙත්වා නාවාපට්ටනං ගන්ත්වා එකං අඞ්ගුලිමුද්දිකං නාවිකස්ස සච්චකාරං දත්වා අවිදූරෙ ඨානෙ සාණිං පරික්ඛිපාපෙත්වා තත්ථ නිසින්නො පුරිසෙ ආණාපෙසි ‘‘බාහිරකෙසු වාණිජෙසු ආගතෙසු තතියෙන පටිහාරෙන ආරොචෙථා’’ති. ‘‘නාවා ආගතා’’ති සුත්වා බාරාණසිතො සතමත්තා වාණිජා ‘‘භණ්ඩං ගණ්හාමා’’ති ආගමංසු. භණ්ඩං තුම්හෙ න ලභිස්සථ, අසුකට්ඨානෙ නාම මහාවාණිජෙන සච්චකාරො දින්නොති. තෙ තෙසං සුත්වා තස්ස සන්තිකං ආගතා, පාදමූලිකපුරිසා පුරිමසඤ්ඤාවසෙන තතියෙන පාටිහාරෙන තෙසං ආගතභාවං ආරොචෙසුං. තෙ සතමත්තාපි වාණිජා එකෙකං සහස්සං දත්වා තෙන සද්ධිං නාවාය පත්තිකා හුත්වා පුන එකෙකං සහස්සං දත්වා පත්තිං විස්සජ්ජාපෙත්වා භණ්ඩං අත්තනො සන්තකං අකංසු. සො පුරිසො ද්වෙ සතසහස්සානි ගහෙත්වා බාරාණසිං ආගන්ත්වා ‘‘කතඤ්ඤුනා භවිතුං වට්ටතී’’ති එකං සතසහස්සං ගහෙත්වා චූළසෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගතො.

ඉන් දින කිහිපයකට පසු, ඔහුගේ මුහුදු මාර්ගයේ වෙළෙඳාම් කරන මිතුරා, “මහ නැවක් වරායට පැමිණියේය” යැයි පැවසීය. ඔහු ද, “මට මේ උපක්‍රමය තිබේ” යැයි සිතා, කහවණු අටක් දී සියලු සැප පහසුකම් සහිත රථයක් කුලියට ගෙන, නැව් තොටට ගොස් නැව් පතිට මුද්‍රා මුදුවක් අත්තිකාරම් ලෙස ලබා දී, නුදුරු තැනක තිර රෙදි ඇද ආවරණය කරගෙන එහි වාඩි වී, “පිටතින් වෙළෙඳුන් පැමිණි විට, තෙවැනි නිවේදකයා ලවා මට දන්වන්නැයි” මිනිසුන්ට අණ කළේය. “නැවක් පැමිණියේය” යැයි අසා බරණැස සිට වෙළෙඳුන් සියයක් පමණ “අපි බඩු ගනිමු” යැයි සිතා පැමිණියහ. “ඔබට බඩු ලබාගත නොහැක, අසවල් ස්ථානයේ සිටින මහා වෙළෙන්දා විසින් අත්තිකාරම් ගෙවා ඇතැයි” ඔවුන්ට අසන්නට ලැබුණි. ඔවුහු එම පුවත අසා ඔහු වෙත පැමිණියහ. ඔහුගේ සේවකයෝ පෙර සැලසුම් කළ පරිදි තෙවැනි නිවේදනයෙන් ඔවුන්ගේ පැමිණීම දන්වා සිටියහ. එම වෙළෙඳුන් සියයම එක් අයෙකු කහවණු දහස බැගින් දී ඔහු සමඟ නැවේ කොටස්කරුවන් වී, නැවතත් එක් අයෙකු කහවණු දහස බැගින් දී එම කොටස් නිදහස් කරවාගෙන බඩු තමන් සතු කර ගත්හ. එම පුරුෂයා (මළ මීයාගෙන් දියුණු වූ තැනැත්තා) කහවණු ලක්ෂ දෙකක් රැගෙන බරණැසට පැමිණ, “කළගුණ සැලකීම වටින්නේය” යැයි සිතා ලක්ෂයක් රැගෙන චූළසෙට්ඨි සිටුවරයා වෙත ගියේය.

අථ තං චූළසෙට්ඨි ‘‘කිං තෙ, තාත, කත්වා ඉදං ධනං ලද්ධ’’න්ති පුච්ඡි. සො ‘‘තුම්හෙහි කථිතඋපායෙ ඨත්වා චතුමාසබ්භන්තරෙයෙව ලද්ධ’’න්ති ආහ. සෙට්ඨි තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ඉදානි එවරූපං දාරකං පරසන්තකං කාතුං න වට්ටතී’’ති වයප්පත්තං ධීතරං දත්වා සකලකුටුම්බස්ස සාමිකං අකාසි. සොපි කුලපුත්තො සෙට්ඨිනො අච්චයෙන තස්මිං නගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානං ගහෙත්වා යාවතායුකං ඨත්වා යථාකම්මං ගතො. සත්ථා ද්වෙ වත්ථූනි කථෙත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා අභිසම්බුද්ධකාලෙ ඉමං ගාථමාහ –

එවිට චූළසෙට්ඨි සිටුවරයා ඔහුගෙන්, “පුතණුවෙනි, ඔබ කුමක් කර මෙතරම් ධනයක් ඉපයූවෙහිද?” යැයි ඇසීය. ඔහු ද, “ඔබතුමන් පැවසූ උපක්‍රමයෙහි පිහිටා මාස හතරක් ඇතුළත මෙය උපයා ගත්තෙමි” යැයි පැවසීය. සිටුවරයා ඔහුගේ වදන් අසා, “මෙවැනි දක්ෂ දරුවෙකු අන්‍යයෙකු සතු වීමට ඉඩ හැරීම සුදුසු නැතැයි” සිතා, වැඩිවියට පත් තම දියණිය ඔහුට පාවා දී මුළු පවුලේම උරුමක්කාරයා බවට පත් කළේය. ඒ කුලපුත්‍රයා ද සිටුවරයාගේ ඇවෑමෙන් එම නගරයේම සිටු තනතුර ලබා ආයුෂ කෙළවර වන තෙක් සිට කර්මානුරූපව පරලොව ගියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ කථා වස්තුන් දෙක වදාරා, අනුසන්ධි ගළපා, බුදු වූ සමයෙහි මේ ගාථාව වදාළ සේක -

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

“අල්ප වූ දෑකුණකින් වුවද, නුවණැති දක්ෂ තැනැත්තා, කුඩා ගිනි පුපුරක් පිඹ වර්ධනය කරන්නාක් මෙන්, තමා උසස් තත්ත්වයට පත් කර ගනී.”

ඉති සත්ථා ධම්මසභායං සන්නිසින්නානං ඉමං කාරණං දස්සෙසි. අයං ද්වින්නම්පි මහාසාවකානං පුබ්බපත්ථනතො පට්ඨාය අනුපුබ්බිකථා. අපරභාගෙ පන සත්ථා අරියගණපරිවුතො ධම්මාසනෙ නිසින්නො මනොමයං කායං අභිනිම්මිනන්තානං චෙතොවිවට්ටකුසලානඤ්ච චූළපන්ථකත්ථෙරං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි, සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලානං මහාපන්ථකන්ති.

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ දම්සභා මණ්ඩපයෙහි රැස්ව සිටි භික්ෂූන්ට මේ කරුණ පෙන්වා වදාළ සේක. මෙය මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙදෙනාගේම පෙර ප්‍රාර්ථනාවන්ගේ සිට පිළිවෙළින් එන කථාවයි. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ආර්ය මහා සංඝයා පිරිවරා ධර්මාසනයෙහි වැඩ සිටිමින්, මනෝමය රූප මවන සහ චිත්ත සමාධියෙහි දක්ෂයන් අතරින් චූළපන්ථක තෙරුන් වහන්සේව ද, සංඥා පරිවර්තනයෙහි දක්ෂයන් අතරින් මහාපන්ථක තෙරුන් වහන්සේව ද අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

සුභූතිත්ථෙරවත්ථු

සුභූති තෙරුන්ගේ වස්තුව

201. තතියෙ [Pg.173] අරණවිහාරීනන්ති නික්කිලෙසවිහාරීනං. රණන්ති හි රාගාදයො කිලෙසා වුච්චන්ති, තෙසං අභාවෙන නික්කිලෙසවිහාරො අරණවිහාරො නාම. සො යෙසං අත්ථි, තෙ අරණවිහාරිනො. තෙසං අරණවිහාරීනං සුභූතිත්ථෙරො අග්ගොති. කිඤ්චාපි හි අඤ්ඤෙපි ඛීණාසවා අරණවිහාරිනොව, ථෙරෙන පන ධම්මදෙසනාය එතං නාමං ලද්ධං. අඤ්ඤෙ හි භික්ඛූ ධම්මං දෙසෙන්තො උද්දිස්සකං කත්වා වණ්ණං වා අවණ්ණං වා කථෙන්ති, ථෙරො පන ධම්මං දෙසෙන්තො සත්ථාරා දෙසිතනියාමතො අනොක්කමිත්වා දෙසෙති, තස්මා අරණවිහාරීනං අග්ගො නාම ජාතො.

201. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘අරණවිහාරීනං’ යනු කෙලෙස් රහිතව වාසය කරන්නන් අතර යන්නයි. රාගාදී කෙලෙස් ‘රණ’ (ගැටුම්) ලෙස හැඳින්වේ. ඒවා නොමැති බැවින් කෙලෙස් රහිත වාසය ‘අරණ විහාරය’ නම් වේ. එවැනි වාසයක් ඇත්තෝ අරණවිහාරීහු නම් වෙති. එම අරණවිහාරීන් අතර සුභූති තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වෙති. අනෙකුත් රහතන් වහන්සේලා ද අරණවිහාරීහු වුවත්, තෙරුන් වහන්සේ ධර්ම දේශනා කිරීමේ ක්‍රමය නිසා මේ නාමය ලැබූහ. අනෙකුත් භික්ෂූහු ධර්මය දේශනා කරන විට පුද්ගලයන් අරමුණු කොට ගුණ හෝ අගුණ පවසති; නමුත් තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන විට ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයෙන් බැහැර නොවී දේශනා කරති. එබැවින් උන්වහන්සේ අරණවිහාරීන් අතර අග්‍ර වූ සේක.

202. චතුත්ථෙ දක්ඛිණෙය්‍යානන්ති දක්ඛිණාරහානං. තත්ථ කිඤ්චාපි අඤ්ඤෙපි ඛීණාසවා අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යා, ථෙරො පන පිණ්ඩාය චරන්තො ඝරෙ ඝරෙ මෙත්තාඣානං සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය භික්ඛං ගණ්හාති ‘‘එවං භික්ඛාදායකානං මහප්ඵලං භවිස්සතී’’ති. තස්මා දක්ඛිණෙය්‍යානං අග්ගොති වුත්තො. අත්තභාවො පනස්ස සුසමිද්ධො, අලඞ්කතතොරණං විය චිත්තපටො විය ච අතිවිය විරොචති. තස්මා සුභූතීති වුච්චති.

202. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘දක්ඛිණෙය්‍යානං’ යනු පූජාවන්ට සුදුස්සන් අතර යන්නයි. එහි අනෙකුත් රහතන් වහන්සේලා ද උතුම් දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් වුවත්, තෙරුන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වඩින විට ගෙයක් ගෙයක් පාසා මෙත්තා සමාපත්තියට සමවැදී, ඉන් නැගිට දානය පිළිගන්නේ “මෙසේ දානය දෙන අයට මහත් ඵල වනු ඇතැයි” සිතමිනි. එබැවින් දක්ඛිණෙය්‍යයන් අතර අග්‍ර යැයි වදාරන ලදී. උන්වහන්සේගේ ශරීරය මනාව වැඩුණු, සැරසූ තොරණක් මෙන් හෝ විචිත්‍රවත් රෙදි කඩක් මෙන් ඉතා ශෝභමාන විය. එබැවින් ‘සුභූති’ යැයි කියනු ලැබේ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරෙ භගවති අනුප්පන්නෙයෙව හංසවතීනගරෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති, නන්දමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා තත්ථ සාරං අපස්සන්තො අත්තනො පරිවාරෙහි චතුචත්තාලීසාය මාණවකසහස්සෙහි සද්ධිං පබ්බතපාදෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසි, අන්තෙවාසිකෙපි ඣානලාභිනො අකාසි.

උන්වහන්සේගේ පෙර කථාව මෙසේය - පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ නොවූ සමයෙක හංසවතී නගරයේ මහා බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලැබූහ. ඔහුට ‘නන්ද මාණවක’ යැයි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු තෙවෙද උගත්ත ද එහි හරයක් නොදැක, තම පිරිවර වූ හතළිස් හතර දහසක් මාණවකයන් සමඟ පර්වත පාමුලක තපස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වී, පංච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත්තේය. තම අතේවැසි ශිෂ්‍යයන් ද ධ්‍යානලාභීන් බවට පත් කළේය.

තස්මිං සමයෙ පදුමුත්තරො භගවා ලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා හංසවතීනගරං උපනිස්සාය විහරන්තො එකදිවසං පච්චූසසමයෙ ලොකං ඔලොකෙන්තො නන්දතාපසස්ස අන්තෙවාසිකානං ජටිලානං අරහත්තූපනිස්සයං නන්දතාපසස්ස ච ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස සාවකස්ස ඨානන්තරපත්ථනං දිස්වා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා පුබ්බණ්හසමයං පත්තචීවරමාදාය සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි වුත්තනයෙනෙව නන්දතාපසස්ස අස්සමං අගමාසි. තත්ථ [Pg.174] ඵලාඵලදානඤ්ච පුප්ඵාසනපඤ්ඤාපනඤ්ච නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනඤ්ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

එකල පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පහළ වී හංසවතී නුවර ඇසුරු කරමින් වැඩවසන සේක. එක් දිනක අලුයම් කාලයේ ලොව බලන සේක්, නන්ද තාපසයාගේ අතේවාසික වූ ජටිලයන්ගේ අර්හත් ඵලයට ඇති උපනිශ්‍රය ද, අංග දෙකකින් සමන්නාගත ශ්‍රාවක තනතුරක් සඳහා නන්ද තාපසයා කළ ප්‍රාර්ථනාව ද දැක, උදෑසන ම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා පා සිවුරු ගෙන සාරිපුත්තත්ථේර වස්තුවෙහි කියන ලද ක්‍රමයට ම නන්ද තාපසයාගේ අසපුවට වැඩම කළ සේක. එහි දී පලවැල පූජා කිරීම ද, මල් අසුන් පැනවීම ද, නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදීම ද පෙර කියන ලද පරිදි ම දත යුතු ය.

සත්ථා පන නිරොධා වුට්ඨිතො අරණවිහාරිඅඞ්ගෙන ච දක්ඛිණෙය්‍යඞ්ගෙන චාති ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං එකං සාවකං ‘‘ඉසිගණස්ස පුප්ඵාසනානුමොදනං කරොහී’’ති ආණාපෙසි. සො අත්තනො විසයෙ ඨත්වා තෙපිටකං සම්මසිත්වා අනුමොදනං අකාසි. තස්ස දෙසනාවසානෙ සත්ථා සයං ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙ චතුචත්තාලීසසහස්සාපි තාපසා අරහත්තං පාපුණිංසු. නන්දතාපසො පන අනුමොදකස්ස භික්ඛුනො නිමිත්තං ගණ්හිත්වා සත්ථු දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙතුං නාසක්ඛි. සත්ථා ‘‘එථ, භික්ඛවො’’ති සෙසභික්ඛූනං හත්ථං පසාරෙසි. සබ්බෙපි අන්තරහිතකෙසමස්සූ ඉද්ධිමයපරික්ඛාරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය අහෙසුං.

ශාස්තෘන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැඟී සිට, කෙලෙස් රහිතව වාසය කිරීමේ (අරණවිහාරී) අංගයෙන් හා දක්ඛිණාවට සුදුසු වීමේ (දක්ඛිණෙය්‍ය) අංගයෙන් යන අංග දෙකකින් සමන්නාගත එක් ශ්‍රාවකයෙකුට, "ඍෂි සමූහයාට මල් අසුන පිළිබඳ අනුමෝදනාව කරන්න" යැයි අණ කළ සේක. ඒ තෙරණුවෝ තමන්ගේ විෂයයෙහි පිහිටා, ත්‍රිපිටකය මෙනෙහි කර අනුමෝදනාව කළහ. ඒ දේශනාව අවසානයේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද තමන් වහන්සේ ම දහම් දෙසූ සේක. දේශනාව අවසානයේ හතළිස් හතර දහසක් වූ සියලු තාපසයෝ අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. නන්ද තාපසයා වනාහි අනුමෝදනාව කළ භික්ෂුවගේ ස්වභාවය ගෙන, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාව අනුව ඥානය මෙහෙයවීමට අපොහොසත් විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ "මහණෙනි, එන්න" (ඒහි භික්ඛු) යැයි සෙසු භික්ෂූන්ට හස්තය දිගු කළ සේක. එකෙණෙහි ම සියල්ලෝ ම කෙස් රැවුල් අතුරුදන් වී, සෘද්ධිමය පිරිකර ඇති ව, සැට වසක් පිරුණු මහ තෙරුන් වහන්සේලා මෙන් වූහ.

නන්දතාපසො තථාගතං වන්දිත්වා සම්මුඛෙ ඨිතො ආහ – ‘‘භන්තෙ, යෙන භික්ඛුනා ඉසිගණස්ස පුප්ඵාසනානුමොදනා කතා, කො නාමොයං තුම්හාකං සාසනෙ’’ති? අරණවිහාරිඅඞ්ගෙන ච දක්ඛිණෙය්‍යඞ්ගෙන ච එතදග්ගං පත්තො එසොති. ‘‘භන්තෙ, අහම්පි ඉමිනා සත්තාහකතෙන අධිකාරකම්මෙන අඤ්ඤං සම්පත්තිං න පත්ථෙමි, අනාගතෙ පනාහං එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ අයං ථෙරො විය ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. නන්දතාපසොපි කාලෙන කාලං දසබලස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. ඉදමස්ස කල්‍යාණකම්මං. අන්තරා පන කම්මං න කථියති.

නන්ද තාපසයා තථාගතයන් වහන්සේට වැඳ ඉදිරියෙහි සිට මෙසේ කීවේ ය: "ස්වාමීනි, ඍෂි සමූහයාට මල් අසුන පිළිබඳ අනුමෝදනාව කළ මේ භික්ෂුව, ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි කවර නම් තනතුරක් දරන්නෙක් ද?" එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ "මොහු අරණවිහාරී අංගයෙන් හා දක්ඛිණෙය්‍ය අංගයෙන් අග්‍රත්වයට පත් වූ තැනැත්තා ය" යැයි වදාළ සේක. "ස්වාමීනි, මම ද මේ සත් දිනක් පුරා කළා වූ අධිකාරී පුණ්‍යකර්මයෙන් අන් සම්පතක් ප්‍රාර්ථනා නොකරමි. මතු අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි මේ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් අංග දෙකකින් සමන්නාගත වන්නෙමි" යි ප්‍රාර්ථනා කළේ ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අන්තරායක් නැති බව දැක විවරණ දී වැඩම කළ සේක. නන්ද තාපසයා ද කලින් කලට දසබලයන් වහන්සේ වෙතින් දහම් අසා, පිරිහී නොගිය දැහැනින් යුක්ත ව බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේ ය. මෙය ඔහුගේ ඒ කල්‍යාණ කර්මයයි. අතරතුර කාලයෙහි කරන ලද කර්මයන් ගැන සඳහන් නොවේ.

සො කප්පසතසහස්සං අතික්කමිත්වා සාවත්ථියං සුමනසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති, සුභූතීතිස්ස නාමං අකංසු. අපරභාගෙ අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ නිබ්බත්තො රාජගහං උපනිස්සාය විහරති. තදා අනාථපිණ්ඩිකො සෙට්ඨි සාවත්ථියං උට්ඨානකභණ්ඩං ගහෙත්වා අත්තනො සහායකස්ස රාජගහසෙට්ඨිනො ඝරං ගතො සත්ථු උප්පන්නභාවං ඤත්වා සත්ථාරං සීතවනෙ විහරන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඨමදස්සනෙනෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය [Pg.175] සත්ථාරං සාවත්ථිං ආගමනත්ථාය යාචිත්වා පඤ්චචත්තාලීසයොජනෙ මග්ගෙ යොජනෙ යොජනෙ සතසහස්සපරිච්චාගෙන විහාරෙ පතිට්ඨාපෙත්වා සාවත්ථියං රාජමානෙන අට්ඨකරීසප්පමාණං ජෙතරාජකුමාරස්ස උය්‍යානභූමිං කොටිසන්ථාරෙන කිණිත්වා තත්ථ භගවතො විහාරං කාරෙත්වා අදාසි. විහාරමහදිවසෙ අයං සුභූතිකුටිම්බිකො අනාථපිණ්ඩිකසෙට්ඨිනා සද්ධිං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො සද්ධං පටිලභිත්වා පබ්බජි. සො උපසම්පන්නො ද්වෙ මාතිකා පගුණං කත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා අරඤ්ඤෙ සමණධම්මං කරොන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා අරහත්තං පාපුණි. ධම්මං දෙසෙන්තො වුත්තනයෙනෙව ධම්මං කථෙති, පිණ්ඩාය චරන්තො වුත්තනයෙනෙව මෙත්තාඣානතො වුට්ඨාය භික්ඛං ගණ්හාති. අථ නං සත්ථා ඉමං කාරණද්වයං පටිච්ච අරණවිහාරීනඤ්ච දක්ඛිණෙය්‍යානඤ්ච භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඔහු කල්ප ලක්ෂයක් ඉක්මවා ගිය තැන සාවත්ථි නුවර සුමන සිටුවරයාගේ නිවසේ උපන්නේ ය. ඔවුහු ඔහුට 'සුභූති' යැයි නම් තැබූහ. පසුව අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වී රජගහ නුවර ඇසුරු කරමින් වැඩවසන සේක. එකල අනාථපිණ්ඩික සිටුවරයා වෙළඳාම් සඳහා උපයන ලද බඩු බාහිරාදිය ගෙන තම යහළු රජගහ සිටුතුමාගේ නිවසට ගොස්, ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූ බව දැනගෙන, සීතවනයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ පළමු දැක්මෙන් ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේ ය. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේට සාවත්ථි නුවරට වැඩම කරන ලෙස ආරාධනා කර, යොදුන් හතළිස් පහක් වූ මගෙහි යොදුනෙන් යොදුනට ලක්ෂයක් බැගින් වියදම් කර විහාර කරවා, සාවත්ථි නුවර දී ජේත රාජකුමාරයාගේ උයන අසපුවක් කිරීමට කෝටි ගණන් කාසි අතුරා මිලට ගෙන, එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා විහාරයක් කරවා පූජා කළේ ය. විහාර පූජා මහෝත්සව දින මේ සුභූති සිටුපුත්‍රයා අනාථපිණ්ඩික සිටුවරයා සමඟ ගොස් ධර්මය අසා, ශ්‍රද්ධාව ලබා පැවිදි විය. ඔහු උපසම්පදාව ලබා මාතිකා දෙක ප්‍රගුණ කර, කර්මස්ථාන උගෙන අරණ්‍යයෙහි මහණදම් පුරමින් විදර්ශනා වඩා, මෙත්තා ජානය පාදක කරගෙන අර්හත් ඵලයට පැමිණියේ ය. ධර්මය දේශනා කරන විට පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම දහම් දෙසයි. පිඬු සිඟා වඩින විට ද පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම මෙත්තා ජානයෙන් නැඟී සිට පිණ්ඩපාතය පිළිගනී. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ කාරණා දෙක නිසා ඔහු අරණවිහාරී වූ ද, දක්ඛිණෙය්‍ය වූ ද භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

ඛදිරවනියරෙවතත්ථෙරවත්ථු

ඛදිරවනීය රේවත තෙරණුවන්ගේ වස්තුව.

203. පඤ්චමෙ ආරඤ්ඤකානන්ති අරඤ්ඤවාසීනං. රෙවතො ඛදිරවනියොති ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරස්ස කනිට්ඨභාතිකො. සො යථා අඤ්ඤෙ ථෙරා අරඤ්ඤෙ වසමානා වනසභාගං උදකසභාගං භික්ඛාචාරසභාගඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසන්ති, න එවං වසි. එතානි පන සභාගානි අනාදියිත්වා උජ්ජඞ්ගලසක්ඛරපාසාණවිසමෙ ඛදිරවනෙ පටිවසති. තස්මා ආරඤ්ඤකානං අග්ගොති වුත්තො.

203. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'ආරඤ්ඤකානං' යනු වනයෙහි වසන්නන් අතුරින් යන්නයි. 'රේවතො ඛදිරවනියො' යනු ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ බාල සොහොයුරා ය. ඒ රේවත තෙරුන් වහන්සේ, වනයෙහි වසන අනෙකුත් තෙරුන් වහන්සේලා තමන්ට ගැලපෙන වනය ද, ගැලපෙන ජලය ද, ගැලපෙන පිඬු සිඟා වඩින ගම ද සොයා බලා වනයෙහි වසන්නාක් මෙන් නොවූහ. උන්වහන්සේ මේ පහසුවන් නොසලකා, බොරළු හා ගල් පර්වතවලින් ගහන වූ, රළු වූ ඛදිර (කිහිරි) වනයෙහි වාසය කළහ. එබැවින් ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ නිබ්බත්තො මහාගඞ්ගාය පයාගපතිට්ඨානතිත්ථෙ නාවාකම්මං කරොන්තො පටිවසති. තස්මිං සමයෙ සත්ථා සතසහස්සභික්ඛුපරිවාරො චාරිකං චරන්තො පයාගපතිට්ඨානතිත්ථං සම්පාපුණි. සො දසබලං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං කාලෙන කාලං බුද්ධදස්සනං නාම නත්ථි, අයං මෙ කල්‍යාණකම්මායූහනක්ඛණො’’ති නාවාසඞ්ඝාටං බන්ධාපෙත්වා උපරි චෙලවිතානං කාරෙත්වා ගන්ධමාලාදාමානි ඔසාරෙත්වා හෙට්ඨා වරපොත්ථකං චිත්තත්ථරණං අත්ථරාපෙත්වා සපරිවාරං සත්ථාරං පරතීරං තාරෙසි.

උන්වහන්සේගේ මේ ප්‍රශ්නයට අදාළ අනුපුබ්බිකතාව මෙසේ ය: මොහු අතීතයෙහි පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර උපත ලබා, මහා ගංගාවේ පයාග තොටුපළෙහි ඔරු පදවමින් ජීවත් විය. ඒ කාලයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා චාරිකාවේ වඩින සේක් පයාග තොටුපළට පැමිණි සේක. ඒ ඔරුකරු දසබලයන් වහන්සේ දැක, "මට කලින් කලට බුදුන් දැකීමක් නැත, මෙය මා හට පින් රැස් කර ගැනීමට සුදුසු කාලයයි" කියා සිතා, ඔරු කිහිපයක් එක් කොට පාලමක් මෙන් බඳවා, ඒ මත වස්ත්‍රයෙන් වියනක් කරවා, සුවඳ මල් දම් එල්ලා, යටින් ඉතා වටිනා විසිතුරු පලසක් අතුරා, පිරිවර සහිත ශාස්තෘන් වහන්සේව එතෙර කරවූයේ ය.

තස්මිං [Pg.176] සමයෙ සත්ථා එකං ආරඤ්ඤකං භික්ඛුං එතදග්ගෙ ඨපෙසි. සො නාවිකො තං දිස්වා ‘‘මයාපි එවමෙවං අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ආරඤ්ඤකානං අග්ගෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා සත්ථු පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි එතදග්ගෙ ඨපිතො සො භික්ඛු විය අහම්පි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ආරඤ්ඤකානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ ගොතමබුද්ධස්ස සාසනෙ ත්වං ආරඤ්ඤකානං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. අන්තරා පන අඤ්ඤං කම්මං න කථියති.

එකල ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුවක අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. ඒ ඔරුකරු එය දැක, "මම ද මතු අනාගතයේ එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි ආරණ්‍යවාසීන් අතර අග්‍ර වන්නෙම් නම් මැනවැ" යි සිතා, ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කොට සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි මහා දානයක් දී, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පාමුල වැටී, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ විසින් අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලද ඒ භික්ෂුව මෙන් මම ද මතු අනාගතයේ බුදු සසුනක ආරණ්‍යවාසීන් අතර අග්‍ර වන්නෙම් වා" යි ප්‍රාර්ථනා කළේ ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අන්තරායක් නැති බව දැක, "මතු අනාගතයෙහි ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඔබ ආරණ්‍යවාසීන් අතර අග්‍ර වන්නෙහි ය" යි විවරණ දී වැඩම කළ සේක. අතරතුර කාලයෙහි අන් කිසිදු කර්මයක් ගැන සඳහන් නොවේ.

සො යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධක්ඛෙත්තෙ නාලකබ්‍රාහ්මණගාමෙ සාරීබ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගහෙත්වා තිණ්ණං භාතිකානං තිස්සන්නඤ්ච භගිනීනං සබ්බකනිට්ඨො හුත්වා නිබ්බත්ති, රෙවතොතිස්ස නාමං අකංසු. අථස්ස මාතාපිතරො චින්තෙසුං – ‘‘වඩ්ඪිතවඩ්ඪිතෙ දාරකෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා නෙත්වා පබ්බාජෙන්ති, අම්හාකං පුත්තං රෙවතං දහරමෙව ඝරබන්ධනෙන බන්ධිස්සාමා’’ති සමානකුලතො දාරිකං ආනෙත්වා රෙවතස්ස අය්‍යිකං වන්දාපෙත්වා, ‘‘අම්ම, තව අය්‍යිකාය මහල්ලකතරා හොහී’’ති ආහංසු. රෙවතො තෙසං කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං දාරිකා දහරා පඨමවයෙ ඨිතා, ඉමිස්සා කිර එවංවිධං රූපං මම අය්‍යිකාය රූපසදිසං භවිස්සති, පුච්ඡිස්සාමි තාව නෙසං අධිප්පාය’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘තුම්හෙ කිං කථෙථා’’ති? තාත, ‘‘අයං දාරිකා අය්‍යිකා විය තෙ ජරං පාපුණාතූ’’ති වදාමාති. සො ‘‘ඉමිස්සා රූපං එවංවිධං භවිස්සතී’’ති පුච්ඡි. තාත, කිං වදෙසි, මහාපුඤ්ඤා එවංවිධා හොන්තීති.

එම නැවි ප්‍රධානියා දිවි හිමියෙන් කුසල් දහම් කොට දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින්, අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි මගධ දේශයේ නාලක නම් බ්‍රාහ්මණ ග්‍රාමයේ සාරී බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන, සහෝදරයන් තිදෙනෙකුට හා සහෝදරියන් තිදෙනෙකුට පසු පවුලේ බාලයා වී උපන්නේය. ඔහුට රේවත යන නම තැබූහ. ඉක්බිති ඔහුගේ මවුපියෝ මෙසේ සිතූහ: 'වැඩිමහල් දරුවන් ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා කැඳවාගෙන ගොස් පැවිදි කරති. එබැවින් අපේ පුත් රේවතව බාල කාලයේදීම ගිහිගෙයි බැම්මෙන් (විවාහයෙන්) බඳින්නෙමු.' මෙසේ සිතා ඔවුහු සමාන කුලයකින් දැරියක කැඳවාගෙන විත්, රේවතගේ මිත්තණියට වැඳීමට සලස්වා, 'දියණියනි, ඔබේ මිත්තණියට වඩා වයසින් වැඩි වන්න (දීර්ඝායුෂ ලබන්න)' යැයි පැවසූහ. රේවත ඔවුන්ගේ ඒ කතාව අසා මෙසේ සිතුවේය: 'මෙම දැරිය තරුණයි, පළමු වයසේ පසුවෙයි. මගේ මිත්තණියගේ ස්වරූපය මෙන් මොයගේ මේ රූපයත් එවැනි ස්වභාවයට පත් වනු ඇත. එබැවින් මුලින් ඔවුන්ගේ අදහස විමසන්නෙමි' යි සිතා, 'ඔබලා කුමක් පවසන්නේද?' යි ඇසීය. 'පුතණුවනි, මෙම දැරිය ඔබගේ මිත්තණිය මෙන් ජරාවට (මහලු වියට) පත් වේවා යැයි පවසමු' යි කීහ. ඔහු, 'මොයගේ රූපයත් ඒ ආකාරයටම වෙයිද?' යි ඇසීය. 'පුතණුවනි, කුමක් පවසන්නෙහිද? මහා පින්වන්තයන්ගේ ස්වභාවය මෙසේම වේ' යැයි (මවුපියෝ) පැවසූහ.

සො චින්තෙසි – ‘‘ඉදං කිර රූපං ඉමිනා නියාමෙන වලිත්තචං භවිස්සති පලිතකෙසං ඛණ්ඩදන්තං, අහං එවරූපෙ රූපෙ රජ්ජිත්වා කිං කරිස්සාමි, මම භාතිකානං ගතමග්ගමෙව ගමිස්සාමී’’ති කීළන්තො විය හුත්වා සමවයෙ තරුණදාරකෙ ආහ – ‘‘එථ, භො, විධාවනිකං කරිස්සාමා’’ති නික්ඛමි. තාත, මඞ්ගලදිවසෙ මා බහි ගච්ඡාති. සො දාරකෙහි සද්ධිං කීළන්තො විය අත්තනො ධාවනවාරෙ සම්පත්තෙ ථොකං ගන්ත්වා පපඤ්චෙත්වා ආගච්ඡති[Pg.177]. පුන දුතියවාරෙ සම්පත්තෙ තතො තුරිතං විය ගන්ත්වා ආගතො, තතියවාරෙ සම්පත්තෙ ‘‘අයං මෙ කාලො’’ති ඤත්වා සම්මුඛට්ඨානෙනෙව පලායිත්වා පංසුකූලිකභික්ඛූනං නිවාසට්ඨානං අරඤ්ඤං ගන්ත්වා ථෙරෙ අභිවාදෙත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. සප්පුරිස මයං තං න ජානාම ‘‘කස්සාසි පුත්තො’’ති, ත්වඤ්ච අලඞ්කතනියාමෙනෙව ආගතො, කො තං පබ්බාජෙතුං උස්සහිස්සතීති. සො උභො බාහා පග්ගය්හ ‘‘විලුම්පන්ති මං විලුම්පන්ති ම’’න්ති මහාරවං විරවි. ඉතො චිතො ච භික්ඛූ සන්නිපතිත්වා ‘‘සප්පුරිස, ඉමස්මිං ඨානෙ තව වත්ථං වා පිළන්ධනං වා කොචි ගණ්හන්තො නාම නත්ථි, ත්වඤ්ච ‘විලුම්පන්තී’ති වදසි, කිං සන්ධාය වදසී’’ති? භන්තෙ, නාහං වත්ථාලඞ්කාරං සන්ධාය වදාමි, තිස්සන්නං පන මෙ සම්පත්තීනං විලොපො වත්තති, තං සන්ධාය වදාමි. මං තාව තුම්හෙ මා පබ්බාජයිත්ථ, භාතරං පන මෙ ජානාථාති. කොනාමො පන තෙ භාතාති? ගිහිකාලෙ උපතිස්සො නාම, ඉදානි පන සාරිපුත්තො නාම ජාතොති වදන්තීති. ‘‘ආවුසො, එවං සන්තෙ අයං කුලපුත්තො අම්හාකං කනිට්ඨභාතිකො නාම හොති, ජෙට්ඨභාතිකො නො ධම්මසෙනාපති පුරෙතරංයෙව ආහ – ‘අම්හාකං ඤාතකා සබ්බෙව මිච්ඡාදිට්ඨිකා, යො කොචි අම්හාකං ඤාතීති ආගච්ඡති, තං යෙන තෙනුපායෙන පබ්බාජෙය්‍යථා’ති. අයං පන ථෙරස්ස අජ්ඣත්තභාතිකො, පබ්බාජෙථ න’’න්ති වත්වා තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිත්වා පබ්බාජයිංසු. අථ නං පරිපුණ්ණවස්සං උපසම්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානෙ යොජයිංසු.

ඔහු මෙසේ සිතුවේය: 'ඇත්තෙන්ම මේ රූපය මෙබඳුම ආකාරයෙන් රැලි වැටුණු සමක් ඇති, පැසුණු හිසකෙස් ඇති, කැඩුණු දත් ඇති ස්වභාවයට පත් වනු ඇත. මෙබඳු වූ රූපයක ඇලී මම කුමක් කරන්නද? මාගේ සහෝදරයන් ගිය මගෙහිම මමද යන්නෙමි' යි සිතා, ක්‍රීඩා කරන්නෙකු මෙන් වී තමා හා සමාන වයසේ තරුණ පිරිමි ළමයින්ට, 'පින්වතුනි, එන්න, අපි දුවන ක්‍රීඩාවක් කරමු' යි පවසා නිවසින් පිටතට ගියේය. 'පුතණුවනි, මංගල දිනයේ පිටතට නොයන්න' යැයි (මවුපියෝ) පැවසූහ. ඔහු දරුවන් සමඟ සෙල්ලම් කරන්නෙකු මෙන් තම දිවීමේ වාරය පැමිණි විට මඳක් දුර ගොස්, ප්‍රමාද වී නැවත පැමිණෙයි. නැවත දෙවන වරට වඩාත් වේගයෙන් දුවන්නෙකු මෙන් ගොස් නැවත ආවේය. තුන්වන වාරය පැමිණි විට 'මේ මාගේ වේලාවයි' දැනගෙන ඉදිරියටම පලා ගොස් පංශුකූලික භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින ආරණ්‍යයට ගොස් තෙරණුවරුන් වැඳ පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. 'පින්වත, අපි ඔබව නොහඳුනන්නෙමු. ඔබ කාගේ පුතෙක්ද? ඔබ ආභරණ පැළඳ සැරසී පැමිණ ඇත. ඔබව පැවිදි කිරීමට කවුරුන් නම් ඉදිරිපත් වේද?' යි තෙරණුවරු පැවසූහ. ඔහු දෑත් ඔසවා, 'මාව කොල්ලකනවා! මාව කොල්ලකනවා!' යැයි මහා හඬින් කෑගැසුවේය. එහි මෙහි සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස්වී, 'පින්වත, මේ ස්ථානයේ ඔබේ වස්ත්‍රයක් හෝ ආභරණයක් ගන්නා කිසිවෙක් නැත. ඔබ කොල්ලකනවා යැයි පවසන්නේ කුමක් අරභයාද?' යි ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, මම වස්ත්‍ර හෝ ආභරණ ගැන නොකියමි. මාගේ (මනුෂ්‍ය, දිව්‍ය, නිවන යන) සම්පත් තුනම පැහැර ගැනීම අරභයා මම මෙසේ පවසමි. මුලින් ඔබ වහන්සේලා මාව පැවිදි නොකළාට කමක් නැත, මාගේ සහෝදරයාව හඳුනන්නේදැයි පවසන්න' යි කීවේය. 'ඔබේ සහෝදරයාගේ නම කුමක්ද?' 'ගිහි කාලයේ උපතිස්ස නම් විය, දැන් සාරිපුත්ත යන නමින් හඳුන්වති' යි කීවේය. 'ඇවැත්නි, එසේ නම් මෙම කුලපුත්‍රයා අපගේ බාල සහෝදරයාය. අපගේ වැඩිමහල් සහෝදර ධර්මසේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ මීට පෙරම මෙසේ වදාළ සේක: අපගේ නෑදෑයෝ සියල්ලෝම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ වෙති, ඔවුන්ගෙන් යමෙක් නෑදෑයෙකු යැයි පවසා පැමිණෙන්නේ නම් ඔහුව කෙසේ හෝ පැවිදි කරන්න. මොහු තෙරණුවරුන්ගේම සහෝදරයාය, මොහුව පැවිදි කරන්න' යැයි පවසා තචපංචක කමටහන් කියා දී පැවිදි කළහ. ඉක්බිති ඔහු වයස සම්පූර්ණ වූ පසු උපසම්පදා කර කමටහන්හි යෙදවූහ.

ථෙරො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ආචරියුපජ්ඣායානං අවිදූරෙ ඨානෙ වුත්තප්පකාරං ඛදිරවනං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරොති. තස්ස ‘‘අරහත්තං අප්පත්වා දසබලං වා භාතිකත්ථෙරං වා න පස්සිස්සාමී’’ති වායමන්තස්සෙව තයො මාසා අතික්කන්තා, සුඛුමාලකුලපුත්තස්ස ලූඛභොජනං භුඤ්ජන්තස්ස චිත්තං වලීතං නාම හොති, කම්මට්ඨානං විමොක්ඛං න ගතං. සො තෙමාසච්චයෙන පවාරෙත්වා වුත්ථවස්සො හුත්වා තස්මිංයෙව ඨානෙ සමණධම්මං කරොති. තස්ස සමණධම්මං කරොන්තස්ස චිත්තං එකග්ගං අහොසි, සො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි.

රේවත තෙරණුවෝ කමටහන් ගෙන ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලාට නුදුරු ස්ථානයක පිහිටි කලින් පවසන ලද කිහිරි වනයට පිවිස ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදුණහ. 'අර්හත් ඵලයට පත් නොවී දසබලයන් වහන්සේ හෝ මාගේ සහෝදර තෙරණුවන් හෝ නොදකින්නෙමි' යි වීර්යය වඩන උන්වහන්සේට මාස තුනක් ගත විය. සැපට හැදුණු මේ කුලපුත්‍රයා රළු ආහාර වළඳන විට සිත මැලවී ගිය (හැකුළුණු) ස්වභාවයක් ගත්තේය, කමටහන විමුක්තිය කරා නොගියේය. උන්වහන්සේ තෙමසක් ඇවෑමෙන් පවාරණය කොට වස් නිමවා එම කිහිරි වනයේම මහණ දම් පිරූහ. මහණ දම් පුරන උන්වහන්සේගේ සිත ඒකාග්‍ර විය. උන්වහන්සේ විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලයට පත් වූහ.

අථායස්මා [Pg.178] සාරිපුත්තො සත්ථාරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, මය්හං කිර කනිට්ඨභාතා රෙවතො පබ්බජිතො, සො අභිරමෙය්‍ය වා න වා, ගන්ත්වා නං පස්සිස්සාමී’’ති. භගවා රෙවතස්ස ආරද්ධවිපස්සකභාවං ඤත්වා ද්වෙ වාරෙ පටික්ඛිපිත්වා තතියවාරෙ යාචිතො අරහත්තං පත්තභාවං ඤත්වා, ‘‘සාරිපුත්ත, අහම්පි ගමිස්සාමි, භික්ඛූනං ආරොචෙහී’’ති. ථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා, ‘‘ආවුසො, සත්ථා චාරිකං චරිතුකාමො, ගන්තුකාමා ආගච්ඡන්තූ’’ති සබ්බෙසංයෙව ආරොචෙසි. දසබලස්ස චාරිකත්ථාය ගමනකාලෙ ඔහීනකභික්ඛූ නාම අප්පකා හොන්ති, ‘‘සත්ථු සුවණ්ණවණ්ණං සරීරං පස්සිස්සාම, මධුරධම්මකථං වා සුණිස්සාමා’’ති යෙභුය්‍යෙන ගන්තුකාමාව බහුකා හොන්ති. ඉති සත්ථා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ‘‘රෙවතං පස්සිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තො.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූ සේක: 'ස්වාමීනි, මාගේ බාල සහෝදර රේවත පැවිදි වූ බව අසන්නට ලැබුණි. ඔහු ශාසනයෙහි ඇලී වෙසෙන්නේද නැද්ද යන්න සොයා බැලීමට මම ගොස් ඔහුව දැක එන්නෙමි.' බුදුරජාණන් වහන්සේ රේවත හිමියන් විදර්ශනා වඩා උද්‍යෝගිමත්ව වෙසෙන බව දැන දෙවරක්ම එය වළක්වා, තුන්වන වර ඉල්ලූ කල උන්වහන්සේ අර්හත් ඵලයට පත් වූ බව දැන, 'සාරිපුත්තය, මම ද වඩින්නෙමි, භික්ෂූන්ට ඒ බව දන්වන්න' යි වදාළ සේක. තෙරණුවෝ භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා, 'ඇවැත්නි, ශාස්තෘන් වහන්සේ චාරිකාවෙහි වැඩම කිරීමට කැමති සේක, වැඩම කිරීමට කැමති අය එක්වන්න' යැයි සැමට දැන්වූහ. දසබලයන් වහන්සේ චාරිකාවේ වඩින කල ඉතිරි වන භික්ෂූන් ඉතා අල්පය. 'ශාස්තෘන් වහන්සේගේ රන්වන් ශරීරය දකින්නෙමු, මධුර වූ ධර්ම දේශනා අසන්නෙමු' යි සිතා බොහෝ සෙයින් වැඩම කිරීමට කැමති භික්ෂූන්ම වැඩි වූහ. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මහත් වූ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා 'රේවතව දකින්නෙමි' යි වැඩම කළ සේක.

අථෙකස්මිං පදෙසෙ ආනන්දත්ථෙරො ද්වෙධාපථං පත්වා භගවන්තං පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිං ඨානෙ ද්වෙ මග්ගා, කතරමග්ගෙන සඞ්ඝො ගච්ඡතූ’’ති. කතරමග්ගො, ආනන්ද, උජුකොති? භන්තෙ, උජුමග්ගො තිංසයොජනො අමනුස්සපථො, පරිහාරමග්ගො පන සට්ඨියොජනිකො ඛෙමො සුභික්ඛොති. ආනන්ද, සීවලි අම්හෙහි සද්ධිං ආගතොති? ආම, භන්තෙ, ආගතොති. තෙන හි සඞ්ඝො උජුමග්ගමෙව ගණ්හතු, සීවලිස්ස පුඤ්ඤං වීමංසිස්සාමාති. සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සීවලිත්ථෙරස්ස පුඤ්ඤවීමංසනත්ථං අටවිමග්ගං අභිරුහි. මග්ගං අභිරුහනට්ඨානතො පට්ඨාය දෙවසඞ්ඝො යොජනෙ යොජනෙ ඨානෙ නගරං මාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වසනත්ථාය විහාරෙ පටියාදෙසි. දෙවපුත්තා රඤ්ඤා පෙසිතකම්මකාරා විය හුත්වා යාගුඛජ්ජකාදීනි ගහෙත්වා ‘‘කහං අය්‍යො සීවලි, කහං අය්‍යො සීවලී’’ති පුච්ඡන්තා ගච්ඡන්ති. ථෙරො තං සක්කාරසම්මානං ගණ්හාපෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගච්ඡති. සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පරිභුඤ්ජි.

එක්තරා ප්‍රදේශයකදී ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ මංසන්ධියකට පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසූහ: “ස්වාමීනි, මේ ස්ථානයේ මාර්ග දෙකක් ඇත. සංඝයා වහන්සේ කිනම් මාර්ගයකින් වැඩම කළ යුතුද?” “ආනන්ද, කිනම් මාර්ගයක් ඍජුද?” “ස්වාමීනි, ඍජු මාර්ගය යොදුන් තිසක් දිගය, එය මිනිස් වාසයෙන් තොරය. වටරවුම් මාර්ගය යොදුන් සැටක් වන අතර එය බිය රහිතය, ආහාර පාන සුලභය.” “ආනන්ද, සීවලී අප සමග පැමිණියේද?” “එසේය ස්වාමීනි, පැමිණියේය.” “එසේ නම් සංඝයා වහන්සේ ඍජු මාර්ගයේම වැඩම කරත්වා, අපි සීවලීගේ පින විමසා බලන්නෙමු.” ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන සීවලී තෙරුන්ගේ පින විමසනු පිණිස වන මාර්ගයට පිවිසි සේක. මාර්ගයට පිවිසි තැන් පටන් දේව සමූහයා යොදුනෙන් යොදුන නගර මවා බුදුන් ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාගේ වාසය සඳහා විහාරස්ථාන පිළියෙළ කළහ. දේවපුත්‍රයෝ රජු විසින් එවන ලද සේවකයන් මෙන් කැඳ, කැවිලි පෙවිලි ආදිය ගෙන “අපගේ සීවලී ස්වාමීන් වහන්සේ කොහිද? සීවලී ස්වාමීන් වහන්සේ කොහිද?”යි විමසමින් ගියහ. තෙරුන් වහන්සේ ඒ සත්කාර සම්මාන පිළිගන්වා ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට වැඩියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා සමග ඒවා වැළඳූ සේක.

ඉමිනාව නියාමෙන සත්ථා සක්කාරසම්මානං අනුභවන්තො දෙවසිකං යොජනපරමං ගන්ත්වා තිංසයොජනිකං කන්තාරං අතික්කම්ම ඛදිරවනියත්ථෙරස්ස සභාගට්ඨානං පත්තො. ථෙරො සත්ථු ආගමනං ඤත්වා අත්තනො වසනට්ඨානෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පහොනකවිහාරෙ දසබලස්ස ගන්ධකුටිං රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීනි ච ඉද්ධියා මාපෙත්වා තථාගතස්ස පච්චුග්ගමනං [Pg.179] ගතො. සත්ථා අලඞ්කතපටියත්තෙන මග්ගෙන විහාරං පාවිසි. අථ තථාගතෙ ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙ භික්ඛූ වස්සග්ගෙන පත්තසෙනාසනානි පවිසිංසු. දෙවතා ‘‘අකාලො ආහාරස්සා’’ති අට්ඨවිධං පානකං ආහරිංසු. සත්ථා සඞ්ඝෙන සද්ධිං පානකං පිවි. ඉමිනාව නියාමෙන තථාගතස්ස සක්කාරසම්මානං අනුභවන්තස්සෙව අද්ධමාසො අතික්කන්තො.

මේ ආකාරයෙන්ම ශාස්තෘන් වහන්සේ සත්කාර සම්මාන ලබමින් දිනකට යොදුන බැගින් වැඩම කොට, යොදුන් තිසක කතර මාර්ගය ඉක්මවා ඛදිරවනිය රේවත තෙරුන්ගේ වාසස්ථානයට පැමිණි සේක. තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වැඩමවීම දැන, තමන් වහන්සේ වසන ස්ථානයෙහි බුදුන් ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට ප්‍රමාණවත් විහාරස්ථාන ද, දසබලයන් වහන්සේට ගන්ධකුටියක් ද, රැයෙහි හා දවාලෙහි වැඩසිටින ස්ථාන ආදිය ද ඍද්ධියෙන් මවා තථාගතයන් වහන්සේට පෙරගමන් කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ අලංකාර ලෙස සරසන ලද මාර්ගයෙන් විහාරයට වැඩම කළ සේක. ඉක්බිති තථාගතයන් වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩම කළ කල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා උපසම්පදා වයස අනුව තමන්ට ලැබුණු සේනාසනවලට වැඩියහ. දේවතාවෝ “දැන් ආහාර ගැනීමට කාලය නොවේ” යැයි සිතා අෂ්ටවිධ පානයන් රැගෙන ආහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ සංඝයා සමග පානයන් වැළඳූ සේක. මෙලෙසින්ම තථාගතයන් වහන්සේ සත්කාර සම්මාන ලබමින් සිටියදීම අඩ මසක් ඉක්ම ගියේය.

අථෙකච්චෙ උක්කණ්ඨිතභික්ඛූ එකස්මිං ඨානෙ නිසීදිත්වා කථං උප්පාදයිංසු ‘‘සත්ථා දසබලො ‘මය්හං අග්ගසාවකස්ස කනිට්ඨභාතා’ති වත්වා එවරූපං නවකම්මිකභික්ඛුං පස්සිතුං ආගතො, ඉමස්ස විහාරස්ස සන්තිකෙ ජෙතවනමහාවිහාරො වා වෙළුවනවිහාරාදයො වා කිං කරිස්සන්ති. අයම්පි භික්ඛු එවරූපස්ස නවකම්මස්ස කාරකො, කිං නාම සමණධම්මං කරිස්සතී’’ති? අථ සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘මයි චිරං වසන්තෙ ඉදං ඨානං ආකිණ්ණං භවිස්සති, ආරඤ්ඤකා භික්ඛූ නාම පවිවෙකත්ථිකා හොන්ති, රෙවතස්ස අඵාසුවිහාරො භවිස්සතී’’ති තතො රෙවතස්ස දිවාට්ඨානං ගතො. ථෙරො එකකොව චඞ්කමනකොටියං ආලම්බනඵලකං නිස්සාය පාසාණඵලකෙ නිසින්නො සත්ථාරං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා පච්චුග්ගන්ත්වා වන්දි.

එකල්හි ඇතැම් කලකිරුණු භික්ෂූන් වහන්සේලා එක් තැනක රැස්ව මෙබඳු කතාවක් ඇති කළහ: “ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘මාගේ අග්‍රශ්‍රාවකයන්ගේ බාල සොහොයුරාය’ කියා මෙබඳු නවකර්ම (ඉදිකිරීම්) වල නිරත භික්ෂුවක් බලන්නට වැඩි සේක. මේ විහාරය අසල ජේතවන මහා විහාරය හෝ වේළුවන විහාරය වැනි ස්ථාන කුමකටද? මේ භික්ෂුව ද මෙබඳු නවකර්ම කරන්නෙකි, මොහු කිනම් මහණ දමක් කරයිද?” එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: “මා මෙහි බොහෝ කලක් වාසය කළහොත් මේ ස්ථානය ජනාකීර්ණ වනු ඇත. ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූහු විවේකය කැමති වෙති. එය රේවත තෙරුන්ට අපහසුවක් වනු ඇත.” පසුව උන්වහන්සේ රේවත තෙරුන්ගේ දිවා විහරණ ස්ථානයට වැඩි සේක. තෙරුන් වහන්සේ සක්මන් මළුව කෙළවරක ඇඳි පුවරුවකට හේත්තු වී පාෂාණ පුවරුවක හුදෙකලාව වැඩ සිටියදී ශාස්තෘන් වහන්සේ දුරදීම වඩිනු දැක පෙරගමන් කොට වැඳ නමස්කාර කළහ.

අථ නං සත්ථා පුච්ඡි – ‘‘රෙවත, ඉමං වාළමිගට්ඨානං, චණ්ඩානං හත්ථිඅස්සාදීනං සද්දං සුත්වා කින්ති කරොසී’’ති? තෙසං මෙ, භන්තෙ, සද්දං සුණතො අරඤ්ඤරති නාම උප්පජ්ජතීති. සත්ථා තස්මිං ඨානෙ රෙවතත්ථෙරස්ස පඤ්චහි ගාථාසතෙහි අරඤ්ඤෙ නිවාසානිසංසං නාම කථෙත්වා පුනදිවසෙ අවිදූරෙ ඨානෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා රෙවතත්ථෙරං නිවත්තෙත්වා යෙහි භික්ඛූහි ථෙරස්ස අවණ්ණො කථිතො, තෙසං කත්තරයට්ඨිඋපාහනාතෙලනාළිඡත්තානං පමුස්සනභාවං අකාසි. තෙ අත්තනො පරික්ඛාරත්ථාය නිවත්තා ආගතමග්ගෙනෙව ගච්ඡන්තාපි තං ඨානං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කොන්ති. පඨමං හි තෙ අලඞ්කතපටියත්තෙන මග්ගෙන ගන්ත්වා තංදිවසං පන විසමමග්ගෙන ගච්ඡන්තා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ උක්කුටිකං නිසීදන්ති, ජාණුකෙන ගච්ඡන්ති. තෙ ගුම්බෙ ච ගච්ඡෙ ච කණ්ටකෙ ච මද්දන්තා අත්තනො වසිතසභාගට්ඨානං ගන්ත්වා තස්මිං තස්මිං ඛදිරඛාණුකෙ අත්තනො ඡත්තං සඤ්ජානන්ති, උපාහනං කත්තරයට්ඨිං තෙලනාළිං සඤ්ජානන්ති. තෙ තස්මිං සමයෙ ‘‘ඉද්ධිමා [Pg.180] අයං භික්ඛූ’’ති ඤත්වා අත්තනො පරික්ඛාරෙ ආදාය ‘‘දසබලස්ස පටියත්තසක්කාරො නාම එවරූපො හොතී’’ති වදන්තා ආගමංසු.

ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසූ සේක: “රේවත, වල් මෘගයන්ගෙන් පිරුණු මේ ස්ථානයෙහි රුදුරු ඇතුන්, අසුන් ආදින්ගේ හඬ ඇසෙන විට ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?” “ස්වාමීනි, ඒ සතුන්ගේ හඬ ඇසෙන විට මට මහත් වූ ආරණ්‍ය රතියක් (වනයේ වාසය කිරීමේ සතුටක්) උපදියි” යැයි උන්වහන්සේ සැළ කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ ස්ථානයේදීම රේවත තෙරුන්ට ගාථා පන්සියයකින් වනයේ වාසය කිරීමේ අනිසංස වදාළ සේක. පසුදින නොදුරු ස්ථානයක පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, රේවත තෙරුන් ආපසු හරවා යවා, යම් භික්ෂූන් විසින් තෙරුන්ට අගුණ කියන ලද්දේද, ඔවුන්ට තමන්ගේ සැරයටි, පාවහන්, තෙල් නාළි සහ කුඩ අමතක වී යන ලෙස (ඍද්ධියෙන්) කළ සේක. ඔවුන් තමන්ගේ පිරිකර සොයා ආපසු යන විට, පැමිණි මාර්ගයෙන්ම ගියද ඒ ස්ථානය හඳුනා ගැනීමට නොහැකි විය. මන්දයත්, මුලින් ඔවුන් වැඩියේ සරසන ලද මාර්ගයකිනි; එදින විෂම මාර්ගයක යන ඔවුන් ඇතැම් තැන්වල උක්කුටිකයෙන් වාඩි වෙමින් ද, දණගාමින් ද ගියහ. ඔවුන් පඳුරු, ගස් සහ කටු පාගමින් තමන් සිටි ස්ථානයට ගොස් විවිධ කිහිරි කොට උඩ තිබූ තමන්ගේ කුඩ, පාවහන්, සැරයටි සහ තෙල් නාළි හඳුනා ගත්හ. එවිට ඔවුහු “මේ භික්ෂුව මහත් ඍද්ධිමත් කෙනෙකි”යි දැන තමන්ගේ පිරිකර ගෙන “දසබලයන් වහන්සේට පිළියෙළ කළ සත්කාරය මෙබඳුය”යි පවසමින් ආහ.

පුරතො ගතභික්ඛූ, විසාඛා උපාසිකා, අත්තනො ගෙහෙ නිසින්නකාලෙ පුච්ඡති – ‘‘මනාපං නු ඛො, භන්තෙ, රෙවතත්ථෙරස්ස වසනට්ඨාන’’න්ති? මනාපං උපාසිකෙ නන්දනවනචිත්තලතාදිපටිභාගං තං සෙනාසනන්ති. අථ නෙසං සබ්බපච්ඡතො ආගතභික්ඛූ පුච්ඡි – ‘‘මනාපං, අය්‍යා, රෙවතත්ථෙරස්ස වසනට්ඨාන’’න්ති. මා පුච්ඡ උපාසිකෙ, කථෙතුං අයුත්තට්ඨානමෙතං, උජ්ජඞ්ගලං සක්ඛරපාසාණවිසමං ඛදිරවනං එතං, තත්ථ සො භික්ඛු විහරතීති. විසාඛා, පුරිමානඤ්ච පච්ඡිමානඤ්ච භික්ඛූනං කථං සුත්වා ‘‘කෙසං නු ඛො කථා සච්චා’’ති පච්ඡාභත්තෙ ගන්ධමාලං ආදාය දසබලස්ස උපට්ඨානං ගන්ත්වා, වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නා සත්ථාරං පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, රෙවතත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානං එකච්චෙ, අය්‍යා, වණ්ණෙන්ති, එකච්චෙ නින්දන්ති, කිං නාමෙතං, භන්තෙ’’ති? විසාඛෙ රමණීයං වා හොතු මා වා, යස්මිං ඨානෙ අරියානං චිත්තං රමති, තදෙව ඨානං රමණීයං නාමාති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

පළමුව වැඩම කළ භික්ෂූන්ගෙන් විසාඛා උපාසිකාව තම නිවසේ සිටියදී මෙසේ විමසුවාය: “ස්වාමීනි, රේවත තෙරුන් වැඩසිටින ස්ථානය ප්‍රියජනකද?” “එසේය උපාසිකාවනි, ඒ සේනාසනය නන්දන වනය හෝ චිත්තලතා වනය බඳු ප්‍රියජනක ස්ථානයකි”යි ඔවුහු කීහ. පසුව සියල්ලට පසුපසින් පැමිණි භික්ෂූන්ගෙන් ඇය විමසුවේ: “ස්වාමීනි, රේවත තෙරුන්ගේ වාසස්ථානය ප්‍රියජනකද?” “උපාසිකාවනි, එය නොඅසන්න. එය විස්තර කළ නොහැකි තරම් අයහපත් ස්ථානයකි. එය ගල් කැට පිරි රළු වූ, විෂම වූ කිහිරි වනයකි. ඒ භික්ෂුව එහි වාසය කරයි” යැයි ඔවුහු පැවසූහ. විසාඛාව පළමු ආ භික්ෂූන්ගේ හා පසුව ආ භික්ෂූන්ගේ කතා අසා “කිනම් පිරිසකගේ කතාව සත්‍යද?”යි සිතා, සවස් කාලයේ මල් සුවඳැති දෑ ගෙන දසබලයන් වහන්සේ බැහැදැකීමට ගොස්, වැඳ එකත්පසක හිඳ ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසුවාය: “ස්වාමීනි, රේවත තෙරුන්ගේ වාසස්ථානය ඇතැම් ස්වාමීන් වහන්සේලා වර්ණනා කරති, ඇතැම්හු නින්දා කරති. ස්වාමීනි, මෙහි තේරුම කුමක්ද?” “විසාඛාවනි, එය රමණීය වුවත් නොවුවත්, යම් ස්ථානයක ආර්යයන්ගේ සිත ඇලේද, ඒ ස්ථානයම රමණීය වන්නේය”යි වදාරා මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක:

‘‘ගාමෙ වා යදි වාරඤ්ඤෙ, නින්නෙ වා යදි වා ථලෙ;

යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යක’’න්ති. (ධ. ප. 98;

සං. නි. 1.261);

“ගමක හෝ වේවා, වනයක හෝ වේවා, නිම්නයක හෝ වේවා, ගොඩබිමක හෝ වේවා, යම් තැනක රහතන් වහන්සේලා වාසය කෙරෙත්ද, ඒ භූමිය රමණීයය.”

අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනමහාවිහාරෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං ආරඤ්ඤකානං භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු කලෙක ජේතවන මහා විහාරයේදී ආර්ය සංඝයා මැද වැඩසිටිමින් රේවත තෙරුන් ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

කඞ්ඛාරෙවතත්ථෙරවත්ථු

කංඛාරේවතත්ථෙරවත්ථු

204. ඡට්ඨෙ ඣායීනන්ති ඣානලාභීනං ඣානාභිරතානං. සො කිර ථෙරො යා ඣානසමාපත්තියො දසබලො සමාපජ්ජති, තතො අප්පතරං ඨපෙත්වා බහුතරා සමාපජ්ජති. තස්මා ඣායීනං අග්ගො නාම ජාතො. කඞ්ඛායනභාවෙන කඞ්ඛාරෙවතොති වුච්චති. කඞ්ඛා නාම කුක්කුච්චං, කුක්කුච්චකොති අත්ථො. කිං පන අඤ්ඤෙ කුක්කුච්චකා නත්ථීති? අත්ථි, අයං පන ථෙරො කප්පියෙපි කුක්කුච්චං උප්පාදෙසි. තෙනස්ස කුක්කුච්චකතා අතිපාකටා ජාතාති කඞ්ඛාරෙවතොත්වෙව සඞ්ඛං ගතො.

204. හයවැනි (සූත්‍රයෙහි) ‘ජායීනං’ යනු ධ්‍යානලාභීන් හෙවත් ධ්‍යානයෙහි නිරත වූවන් අතුරින් යන්නයි. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ, දශබලයන් වහන්සේ යම් ධ්‍යාන සමාපත්තිවලට සමවදින සේක් ද, ඉන් ඉතා ස්වල්පයක් හැර ඉතිරි බොහෝ සමාපත්තිවලට සමවදින බව කියනු ලැබේ. එබැවින් උන්වහන්සේ ධ්‍යානලාභීන් අතුරින් අග්‍ර වූහ. නිතරම සැක කරන සුලු ස්වභාවය නිසා උන්වහන්සේට ‘කංඛාරේවත’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘කංඛා’ යනු කුකුස හෙවත් සැකය යන්නයි. කුමක්ද, අන් භික්ෂූන්ට කුකුසක් නැද්ද? පවතියි, එහෙත් මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ කැප වූ වස්තූන් කෙරෙහි පවා සැක උපදවා ගත්හ. එම හේතුවෙන් උන්වහන්සේගේ ඒ කුකුස ඇති බව අතිශයින් ප්‍රකට වූ බැවින් ‘කංඛාරේවත’ යන නාමයෙන්ම හඳුන්වනු ලැබූහ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ පුරිමනයෙනෙව මහාජනෙන සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං [Pg.181] සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ඣානාභිරතානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති දෙසනාවසානෙ සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා පුරිමනයෙනෙව සත්තාහං මහාසක්කාරං කත්වා භගවන්තං ආහ – ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමිනා අධිකාරකම්මෙන න අඤ්ඤං සම්පත්තිං පත්ථෙමි, යථා පන සො තුම්හෙහි ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ භික්ඛු ඣායීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපිතො, එවං අහම්පි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ඣායීනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙත්වා සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සාසනෙ ත්වං ඣායීනං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

උන්වහන්සේගේ පූර්ව චරිතාපදානය පිළිබඳව මෙය අනුපිළිවෙළ කථාවයි: මොහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි පෙර කී පරිදිම මහා ජනයා සමඟ විහාරයට ගොස් පිරිස කෙළවර සිට ධර්මය ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක් ධ්‍යානයෙහි ඇලුණු භික්ෂූන් අතුරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, “මම ද අනාගතයෙහි මෙබඳු කෙනෙකු විය යුතු යැයි” සිතා, දේශනාව අවසානයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කොට, පෙර පරිදිම සත් දිනක් මුළුල්ලේ මහා සත්කාර පවත්වා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය – “ස්වාමීනි, මම මේ පින්කමෙන් අන් කිසිදු සම්පතක් ප්‍රාර්ථනා නොකරමි. එහෙත් ඔබ වහන්සේ විසින් මීට දින හතකට පෙර යම් භික්ෂුවක් ධ්‍යානලාභීන් අතුරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලද්දේ ද, එසේම මම ද අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයක ධ්‍යානලාභීන් අතුරින් අග්‍ර වන්නෙම්වා” යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාගතය දෙස බලා මෙය සමෘද්ධිමත් වන බව දැක, “අනාගතයෙහි කල්ප ලක්ෂයක් අවසානයේ ගෞතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් උපදින්නේය, උන්වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඔබ ධ්‍යානලාභීන් අතුරින් අග්‍ර වන්නේය” යි විවරණ දී වැඩි සේක.

සො යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ සාවත්ථිනගරෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො පච්ඡාභත්තං ධම්මස්සවනත්ථං ගච්ඡන්තෙන මහාජනෙන සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො දසබලස්ස ධම්මකථං සුත්වා සද්ධං පටිලභිත්වා පබ්බජිතො උපසම්පදං ලභිත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා ඣානපරිකම්මං කරොන්තො ඣානලාභී හුත්වා ඣානමෙව පාදකං කත්වා අරහත්තඵලං පාපුණි. සො දසබලෙන සමාපජ්ජිතබ්බසමාපත්තීනං අප්පතරා ඨපෙත්වා බහුතරා සමාපජ්ජන්තො අහොරත්තං ඣානෙසු චිණ්ණවසී අහොසි. අථ නං අපරභාගෙ සත්ථා ඉමං ගුණං ගහෙත්වා ඣායීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. ‘‘අකප්පියො, ආවුසො ගුළො, අකප්පියා මුග්ගා’’ති (මහාව. 272) එවං පන කප්පියෙස්වෙව වත්ථූසු කුක්කුච්චස්ස උප්පාදිතතාය කුක්කුච්චසඞ්ඛාතාය කඞ්ඛාය භාවෙන කඞ්ඛාරෙවතොති සඞ්ඛං ගතොති.

ඔහු දිවි හිමියෙන් කුසල් කම් කොට කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සැවැත් නුවර මහා සම්පත් ඇති කුලයක උපන්නේය. පසුව දහවල් කාලයෙහි ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස යන මහා ජනයා සමඟ විහාරයට ගොස් පිරිස කෙළවර සිට දශබලයන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසා ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගෙන, පැවිදි වී උපසම්පදාව ලබා, කර්මස්ථාන උගෙන ධ්‍යාන පරිකර්ම කරමින් ධ්‍යානලාභියෙකු වී, ධ්‍යානයම පාදක කොටගෙන අර්හත් ඵලයට පැමිණියේය. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ දශබලයන් වහන්සේ විසින් සමවදිය යුතු සමාපත්ති අතුරින් ඉතා ස්වල්පයක් හැර අනෙකුත් බොහෝ සමාපත්තිවලට සමවදිමින් දිවා රාත්‍රිය මුළුල්ලෙහි ධ්‍යානයන්හි වශීභාවයට (පරතෙරට) පත් වූහ. ඉන්පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ගුණය අරභයා උන්වහන්සේව ධ්‍යානලාභීන් අතුරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූහ. “ඇවැත්නි, හකුරු අකැපය, මුං ඇට අකැපය” ආදී වශයෙන් කැප වූ වස්තූන් කෙරෙහි පවා කුකුස (සැකය) ඇති කළ බැවින්, ඒ කුකුස හෙවත් සැක සහිත ස්වභාවය නිසාම උන්වහන්සේ ‘කංඛාරේවත’ යන නාමයට පත් වූ සේක.

සොණකොළිවිසත්ථෙරවත්ථු

සෝණ කෝළිවීස ස්ථවිර වස්තුව

205. සත්තමෙ ආරද්ධවීරියානන්ති පග්ගහිතවීරියානං පරිපුණ්ණවීරියානං. සොණො කොළිවිසොති සොණොති තස්ස නාමං, කොළිවිසොති ගොත්තං. කොටිවෙස්සොති වා අත්ථො, ඉස්සරියෙන කොටිප්පත්තස්ස වෙස්සකුලස්ස දාරකොති අධිප්පායො. යස්මා පන අඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං වීරියං නාම වඩ්ඪෙතබ්බං හොති, ථෙරස්ස පන හාපෙතබ්බමෙව අහොසි. තස්මා එස ආරද්ධවීරියානං අග්ගො නාම ජාතො.

205. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘ආරද්ධවීිරියානං’ යනු මනාව පවත්වන ලද වීර්යය ඇති, පරිපූර්ණ වීර්යයෙන් යුත් අය අතුරින් යන්නයි. ‘සෝණ කෝළිවීස’ යනු සෝණ යනු ඔහුගේ නමයි, කෝළිවීස යනු ගෝත්‍රයයි. නැතහොත් ‘කෝටිවෙස්ස’ යනු අර්ථයයි, එනම් අතිමහත් ධන සම්පත්වලින් කෙළවරට පත් වූ වෛශ්‍ය කුලයක දරුවෙකු යනු එහි අදහසයි. අනෙක් භික්ෂූන් විසින් වීර්යය වැඩිය යුතුව තිබුණද, මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් නම් (වීර්යය අධික වූ බැවින්) එය අඩු කළ යුතුවම තිබුණි. එබැවින් මොහු පටන් ගත් වීර්යය ඇති අය අතුරින් අග්‍ර වූහ.

තස්ස [Pg.182] පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති, සිරිවඩ්ඪකුමාරොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො පුරිමනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ආරද්ධවීරියානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති දෙසනාපරියොසානෙ දසබලං නිමන්තෙත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා වුත්තනයෙනෙව පත්ථනං අකාසි. සත්ථා තස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා පුරිමනයෙනෙව බ්‍යාකරිත්වා විහාරං ගතො.

උන්වහන්සේගේ පූර්ව චරිතාපදානය පිළිබඳව මෙය අනුපිළිවෙළ කථාවයි: මොහු අතීතයෙහි පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සිටු කුලයක උපත ලැබීය. ඔහුට ‘සිරිවඩ්ඪ කුමාර’ යයි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු පෙර පරිදිම විහාරයට ගොස් පිරිස කෙළවර සිට ධර්මය ශ්‍රවණය කරද්දී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක් පටන් ගත් වීර්යය ඇති අය අතුරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, “මම ද අනාගතයෙහි මෙබඳු කෙනෙකු විය යුතු යැයි” සිතා දේශනාව අවසානයෙහි දශබලයන් වහන්සේට ආරාධනා කොට, සත් දිනක් මුළුල්ලේ මහා දානය පවත්වා ඉහත කී පරිදිම ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන බව දැක පෙර පරිදිම විවරණ දී විහාරයට වැඩි සේක.

සොපි සිරිවඩ්ඪසෙට්ඨි යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කප්පසතසහස්සං අතික්කමිත්වා ඉමස්මිං කප්පෙ පරිනිබ්බුතෙ කස්සපදසබලෙ අනුප්පන්නෙ අම්හාකං භගවති බාරාණසියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. සො අත්තනො සහායකෙහි සද්ධිං ගඞ්ගායං කීළති. තස්මිං සමයෙ එකො ජිණ්ණචීවරිකො පච්චෙකබුද්ධො ‘‘බාරාණසිං උපනිස්සාය ගඞ්ගාතීරෙ පණ්ණසාලං කත්වා වස්සං උපගච්ඡිස්සාමී’’ති උදකෙන සමුපබ්‍යූළ්හෙ දණ්ඩකෙ ච වල්ලියො ච සංකඩ්ඪති. අයං කුමාරො සහායකෙහි සද්ධිං ගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා ඨිතො, ‘‘භන්තෙ, කිං කරොථා’’ති පුච්ඡි. කුමාර උපකට්ඨෙ අන්තොවස්සෙ පබ්බජිතානං වසනට්ඨානං නාම ලද්ධුං වට්ටතීති. ‘‘භන්තෙ, අජ්ජෙව එකදිවසං අය්‍යො යථා තථා ආගමෙතු, අහං ස්වෙ අය්‍යස්ස වසනට්ඨානං කරිස්සාමී’’ති ආහ. පච්චෙකබුද්ධො ‘‘තස්සෙව කුමාරස්ස සඞ්ගහං කරිස්සාමී’’ති ආගතත්තා අධිවාසෙසි. සො තස්ස අධිවාසනං විදිත්වා ගතො පුනදිවසෙ සක්කාරසම්මානං සජ්ජෙත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස ආගමනං ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. පච්චෙකබුද්ධොපි ‘‘කහං නු ඛො අජ්ජ භික්ඛාචාරං ලභිස්සාමී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ඤත්වා තස්සෙව ගෙහද්වාරං අගමාසි.

ඒ සිරිවඩ්ඪ සිටුතුමා ද දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා කල්ප ලක්ෂයක් ඉක්මවා, මේ මහා භද්‍ර කල්පයෙහි කාශ්‍යප දශබලයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු සහ අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පහළ වීමට පෙර කාලයෙහි බරණැස් නුවර එක්තරා කුලගෙයක උපත ලැබීය. ඔහු තම යහළුවන් සමඟ ගංගා නදියෙහි ක්‍රීඩා කරමින් සිටියේය. ඒ අවස්ථාවෙහි දිරාගිය සිවුරු ඇති එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් “බරණැස් නුවර ඇසුරු කොට ගංගා තීරයෙහි පන්සලක් සාදා වස් වසන්නෙමි” යි සිතා දියෙන් ගසාගෙන ආ ලී දඬු සහ වැල් එකතු කළ සේක. මේ කුමාරයා යහළුවන් සමඟ එහි ගොස් වන්දනා කර එකත්පස්ව සිට, “ස්වාමීනි, කුමක් කරන සේක්ද?” යි විමසීය. “කුමාරය, වස් කාලය ආසන්න බැවින් පැවිද්දන් සඳහා වාසස්ථානයක් ලබා ගැනීම සුදුසු යැයි” වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, අද දිනට පමණක් ඔබ වහන්සේ කෙසේ හෝ මෙහි වැඩ සිටිනු මැනව, මම හෙට දින ඔබ වහන්සේට වාසස්ථානයක් සාදා දෙන්නෙමි” යි පැවසීය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ “මේ කුමාරයාට අනුග්‍රහයක් කරන්නෙමි” යි වැඩම කළ නිසා එය පිළිගත් සේක. ඔහු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ එකඟතාව දැන ගොස් පසු දින සත්කාර සම්මාන පිළියෙළ කොට උන්වහන්සේගේ වැඩමවීම බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ද “අද කොහේ පිණ්ඩපාතය ලබන්නෙම්ද?” යි ආවර්ජනා කොට ඒ බව දැන ඒ කුමාරයාගේම නිවස අසලට වැඩම කළ සේක.

කුමාරො පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා සම්පියායමානො පත්තං ආදාය භික්ඛං දත්වා ‘‘ඉමං අන්තොවස්සං මය්හං ගෙහද්වාරමෙව ආගච්ඡථ, භන්තෙ’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ භත්තකිච්චං කත්වා පක්කන්තෙ අත්තනො සහායකෙහි සද්ධිං ගන්ත්වා එකදිවසෙනෙව පච්චෙකබුද්ධස්ස වසනපණ්ණසාලඤ්ච චඞ්කමනඤ්ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි ච කාරාපෙත්වා අදාසි. තස්සෙව පණ්ණසාලං පවිසනවෙලාය [Pg.183] හරිතූපලිත්තාය භූමියා ‘‘පාදෙසු කලලං මා ලග්ගී’’ති අත්තනො පාරුපනං සතසහස්සග්ඝනකං රත්තකම්බලං භූමත්ථරණං සන්ථරිත්වා කම්බලස්ස වණ්ණෙන සද්ධිං පච්චෙකබුද්ධස්ස සරීරප්පභං එකසදිසං දිස්වා අතිවිය පසන්නො හුත්වා ආහ – ‘‘යථා තුම්හෙහි අක්කන්තකාලතො පට්ඨාය ඉමස්ස කම්බලස්ස අතිවිය පභා විරොචති, එවමෙව මය්හම්පි නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ හත්ථපාදානං වණ්ණො බන්ධුජීවකපුප්ඵවණ්ණො හොතු, සතක්ඛත්තුං විහතකප්පාසපටලඵස්සසදිසොව ඵස්සො හොතූ’’ති. සො තෙමාසං පච්චෙකබුද්ධං උපට්ඨහිත්වා පවාරිතකාලෙ තිචීවරං අදාසි. පච්චෙකබුද්ධො පරිපුණ්ණපත්තචීවරො ගන්ධමාදනමෙව ගතො.

තරුණ කුමාරයෙක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක දැක, උන්වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදී, පාත්‍රය ගෙන දානය පූජා කොට, “ස්වාමීනි, මේ වස් කාලයෙහි මගේ නිවසේ දොරකඩටම වැඩම කරනු මැනවි” යැයි ප්‍රතිඥාව ලබාගෙන, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ දානමය කටයුතු අවසන් වූ පසු, තමන්ගේ යහළුවන් සමඟ ගොස් එක දිනකින්ම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් වාසය කිරීමට පන්සලක්, සක්මන් මළුවක් සහ රාත්‍රී හා දිවා කාලයේ විවේක ගන්නා ස්ථාන සාදවා පූජා කළේය. එම පන්සලට උන්වහන්සේ වඩින අවස්ථාවේදී, ගොම මැටි ගෑ බිමෙහි “පාවල මඩ තැවරේවි” යැයි සිතා, තමාගේ ලක්ෂයක් වටිනා රතු කම්බිලිය බිමට එළා, කම්බිලියේ පැහැයත් සමඟ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාව එක සමාන වනු දැක අතිශයින්ම ප්‍රසන්න වී මෙසේ පැවසීය: “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ පය තැබූ මොහොතේ සිට මේ කම්බිලියේ ප්‍රභාව අතිශයින් බැබළෙන්නා සේම, මම උපන් උපන් ස්ථානයන්හි මාගේ අත්පාවල පැහැය බන්දුජීවක මලක පැහැය වේවා, සිය වරක් පීරන ලද පුළුන් රොදක ස්පර්ශය වැනි මෘදු ස්පර්ශයක් වේවා” යනුයි. ඔහු තෙමසක් මුළුල්ලේ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කර, වස් පවාරණය කළ පසු තුන් සිවුරු පූජා කළේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ පාත්‍ර සිවුරු සපුරා ගෙන ගන්ධමාදන පර්වතයටම වැඩම කළ සේක.

සොපි කුලපුත්තො දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං භගවතො කාලෙ කාළචම්පානගරෙ උපසෙට්ඨිස්ස ඝරෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණකාලතො පට්ඨාය සෙට්ඨිකුලං අනෙකානි පණ්ණාකාරසහස්සානි ආගච්ඡන්ති. ජාතදිවසෙ ච සකලනගරං එකසක්කාරසම්මානං අහොසි. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ මාතාපිතරො ‘‘අම්හාකං පුත්තො අත්තනො නාමං ගණ්හිත්වාව ආගතො, රත්තසුවණ්ණරසපරිසිත්තා වියස්ස සරීරච්ඡවී’’ති සොණකුමාරොත්වෙවස්ස නාමං අකංසු.

ඒ කුලපුත්‍රයා දෙව්ලොව හා මිනිස්ලොව සැරිසරමින් අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි කාලචම්පා නුවර උපසිටු නිවසක පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔහු පිළිසිඳ ගත් දින සිට ඒ සිටු පවුලට දහස් ගණන් තෑගි බෝග ලැබෙන්නට විය. උපන් දිනයෙහි මුළු නුවරම එකම උත්සවශ්‍රීයක් ගත්තේය. ඉන්පසු ඔහුට නම් තබන දිනයෙහි මවුපියෝ, “අපේ පුතා තමාගේ නමම රැගෙන ආවේය, මොහුගේ සිරුරේ පැහැය උණු කළ රත්රන් දියරයෙන් නැහැවූවාක් මැනවි” යැයි සිතා ‘සෝණ කුමාර’ යනුවෙන් නම් තැබූහ.

අථස්ස සට්ඨි ධාතියො උපනෙත්වා දෙවකුමාරං විය නං සුඛෙන වඩ්ඪෙසුං. තස්ස එවරූපං ආහාරවිධානං අහොසි – සට්ඨිකරීසමත්තං ඨානං කසිත්වා තිවිධෙන උදකෙන පොසෙන්ති. කෙදාරෙ පවිසන්තීසු උදකමාතිකාසු ඛීරොදකස්ස ච ගන්ධොදකස්ස ච අනෙකානි චාටිසහස්සානි ආසිඤ්චන්ති. සාලිසීසානං ඛීරග්ගහණකාලෙ සුකාදීනං පාණානං උච්ඡිට්ඨකරණනිවාරණත්ථං වීහිගබ්භානං සුඛුමාලභාවත්ථඤ්ච පරියන්තපරික්ඛෙපෙ ච අන්තරන්තරා ච ථම්භෙ නිඛනිත්වා උපරි දණ්ඩකෙ දත්වා කිලඤ්ජෙහි ඡාදෙත්වා සමන්තා සාණියා පරික්ඛිපිත්වා සබ්බපරියන්තෙ ආරක්ඛං ගණ්හන්ති. සස්සෙ නිප්ඵන්නෙ කොට්ඨෙ චතුජාතිගන්ධෙහි පරිභණ්ඩං කත්වා උපරි උත්තමගන්ධෙහි පරිභාවෙන්ති. අනෙකසහස්සපුරිසා ඛෙත්තං ඔරුය්හ සාලිසීසානි වණ්ටෙසු ඡින්දිත්වා මුට්ඨිමුට්ඨියො කත්වා රජ්ජුකෙහි බන්ධිත්වා සුක්ඛාපෙන්ති. තතො කොට්ඨකස්ස හෙට්ඨිමතලෙ ගන්ධෙ සන්ථරිත්වා උපරි සාලිසීසානි සන්ථරන්ති. එවං එකන්තරිකං කත්වා සන්ථරන්තා කොට්ඨකං පූරෙත්වා ද්වාරං පිදහන්ති[Pg.184], තිවස්සසම්පත්තකාලෙ කොට්ඨකං විවරන්ති. විවටකාලෙ සකලනගරං සුගන්ධගන්ධිකං හොති. සාලිම්හි පහතෙ ධුත්තා ථුසෙ කිණිත්වා ගණ්හන්ති, කුණ්ඩකං පන චූළුපට්ඨාකා ලභන්ති. මුසලඝට්ටිතකෙ සාලිතණ්ඩුලෙ විචිනිත්වා ගණ්හන්ති. තෙ සුවණ්ණහීරකපච්ඡියං පක්ඛිපිත්වා සතකාලං පරිස්සාවෙත්වා ගහිතෙ පක්කුථිතජාතිරසෙ එකවාරං පක්ඛිපිත්වා උද්ධරන්ති, පමුඛට්ඨානං සුමනපුප්ඵසදිසං හොති. තං භොජනං සුවණ්ණසරකෙ පක්ඛිපිත්වා පක්කුථිතඅප්පොදකමධුපායාසපූරිතස්ස රජතථාලස්ස උපරි කත්වා ආදාය ගන්ත්වා සෙට්ඨිපුත්තස්ස පුරතො ඨපෙන්ති.

ඉක්බිති කිරිමව්වරුන් හැට දෙනෙකු පත් කොට, දිව්‍ය කුමාරයෙකු මෙන් ඔහුව සුවසේ ඇති දැඩි කළහ. ඔහුට මෙබඳු ආහාර පිළියෙල කිරීමක් විය. කරීස හැටක් පමණ වන භූමියක් සීසා, තෙවැදෑරුම් ජලයෙන් පෝෂණය කරති. කුඹුරට ඇතුළු වන ජල මාර්ගවලට කිරි පැන් හා සුවඳ පැන් පිරවූ කළ දහස් ගණනින් වත් කරති. හැල් වී කරල් කිරි වදින කාලයේදී ගිරවුන් ආදී සතුන්ගේ වසුරු වැටීම වැළැක්වීමටත්, කරල් මෘදු වීමටත් කුඹුර වටා සහ තැනින් තැන කුලුනු සිටුවා, මතුපිට දඬු තබා පැදුරුවලින් වසා, වටේට තිර රෙදි ඇද සියලු සීමාවල රැකවල් යොදති. අස්වැන්න ලැබුණු විට අටුවල සිවු වැදෑරුම් සුවඳ විලවුන් ආලේප කොට උසස්ම සුවඳින් දුම් අල්ලති. දහස් ගණන් මිනිසුන් කුඹුරට බැස හැල් වී කරල් නැට්ටෙන්ම කපා මිටි බැඳ වියළති. ඉන්පසු අටුවේ යට තට්ටුවේ සුවඳ ද්‍රව්‍ය අතුරා ඒ මත හැල් වී කරල් අතුරති. මෙලෙස එකිනෙක මාරුවෙන් මාරුවට ස්ථර සකස් කර අටුව පුරවා දොර වසා තබති. වසර තුනක් සම්පූර්ණ වූ විට අටුව විවෘත කරති. එය විවෘත කරන විට මුළු නුවරම සුවඳවත් වෙයි. හැල් වී කොටන විට රස්තියාදුකාරයෝ නිවුඩු මිලට ගනිති, කුඩු සහ සුන්සල් කුඩා සේවකයෝ ලබති. වංගෙඩියේ නොවැදුණු හාල් තෝරා ගනිති. ඒ සහල් රන් හා රිදී වට්ටිවල දමා සිය වරක් පෙරා, උතුරන පිරිසිදු දියෙහි එක් වරක් පමණක් දමා බත් උයති. එහි අග්‍ර කොටස සමන් මල් වැනිය. ඒ භෝජනය රන් බඳුනක බහා, උතුරන මඳ ජලය සහිත කිරි පිඬු පිරවූ රිදී තැටියක් මත තබා ගෙන ගොස් සිටු පුත්‍රයා ඉදිරියේ තබති.

සො අත්තනො යාපනමත්තං භුඤ්ජිත්වා ගන්ධවාසිතෙන උදකෙන මුඛං වික්ඛාලෙත්වා හත්ථපාදෙ ධොවති. අථස්ස ධොතහත්ථපාදස්ස නානප්පකාරං මුඛවාසං උපනෙන්ති. තස්ස අක්කමනට්ඨානෙ වරපොත්ථකචිත්තත්ථරණං අත්ථරන්ති. හත්ථපාදතලානිස්ස බන්ධුජීවකපුප්ඵවණ්ණානි හොන්ති, සතකාලවිහතකප්පාසස්ස විය ඵස්සො, පාදතලෙසු මණිකුණ්ඩලාවත්තවණ්ණානි ලොමානි ජායිංසු. සො කස්සචිදෙව කුජ්ඣිත්වා ‘‘ආජානාහි භූමිං අක්කමිස්සාමී’’ති වදති. තස්ස වයප්පත්තස්ස තිණ්ණං උතූනං අනුච්ඡවිකෙ තයො පාසාදෙ කාරෙත්වා නාටකානි ච උපට්ඨාපෙසුං. සො මහාසම්පත්තිං අනුභවන්තො දෙවො මඤ්ඤෙ පටිවසති.

ඔහු තමාගේ යැපීමට පමණක් අනුභව කොට සුවඳ පැන්වලින් මුඛය සෝදා අත්පා සෝදයි. අත්පා සේදූ ඔහුට නොයෙක් වර්ගයේ මුඛ වාසිතා ගෙන එති. ඔහු පය තබන ස්ථානයෙහි වටිනා සිත්කම් සහිත පලස් අතුරති. ඔහුගේ අත්ලේ හා පතුලේ පැහැය බන්දුජීවක මල් වැනිය. සිය වරක් පීරන ලද පුළුන් මෙන් මෘදු ස්පර්ශයක් ඇත. ඔහුගේ පා පතුල්වල මැණික් කුණ්ඩලාභරණ මෙන් දකුණට කැරකෙන රෝම පිහිටියේය. ඔහු යමෙකු කෙරෙහි කෝප වූ විට, “දැනගන්න, මම පොළොව පෑගීමට යමි” යැයි කියයි. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ විට සෘතු තුනට ගැළපෙන ප්‍රාසාද තුනක් සාදවා නාටිකාංගනාවන් ද උපස්ථානයට යෙදවූහ. ඔහු මහත් වූ සම්පත් අනුභව කරමින් දෙවියෙකු මෙන් වාසය කළේය.

අථ අම්හාකං සත්ථරි සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ රාජගහං උපනිස්සාය විහරන්තෙ පාදලොමදස්සනත්ථං රඤ්ඤා මාගධෙන පක්කොසාපෙත්වා අසීතියා ගාමියසහස්සෙහි සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං පහිතො ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචි. අථ නං භගවා ‘‘අනුඤ්ඤාතොසි මාතාපිතූහී’’ති පුච්ඡිත්වා අනනුඤ්ඤාතභාවං සුත්වා ‘‘න ඛො, සොණ, තථාගතා මාතාපිතූහි අනනුඤ්ඤාතං පුත්තං පබ්බාජෙන්තී’’ති පටික්ඛිපි. සො ‘‘සාධු භගවා’’ති තථාගතස්ස වචනං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා මාතාපිතූනං සන්තිකං ගන්ත්වා අනුජානාපෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගම්ම අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො සන්තිකෙ පබ්බජි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනස්ස පබ්බජ්ජාවිධානං පාළියං (මහාව. 243) ආගතමෙව.

ඉක්බිති අප ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය ලබා උතුම් ශ්‍රී සද්ධර්ම චක්‍රය පවත්වා රජගහ නුවර ඇසුරු කරමින් වැඩවසන කාලයෙහි, බිම්බිසාර රජු විසින් සෝණ කුමාරයාගේ පාද රෝම බැලීම පිණිස අසූ දහසක් ගම් ප්‍රධානීන් සමඟ ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත යවන ලදී. එහිදී ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට ශ්‍රද්ධාව ලැබූ ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මවුපියන්ගෙන් අවසර ලැබුණේ දැයි” විමසූ අතර, අවසර නොලැබුණු බව දැනගෙන “සෝණ, තථාගතයන් වහන්සේලා මවුපියන්ගේ අවසර නැති පුත්‍රයන් පැවිදි නොකරති” යැයි පවසා එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. ඔහු “යහපති ස්වාමීනි” යැයි පවසා තථාගත වචනය හිසින් පිළිගෙන මවුපියන් වෙත ගොස් අවසර ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක සමීපයෙහි පැවිදි විය. මෙය මෙහි කෙටි විස්තරයයි. විස්තරාත්මකව ඔහුගේ පැවිදි වීම පිළිබඳව පාලි පාඨයන්හි සඳහන් වී ඇත.

තස්ස පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා රාජගහෙ විහරන්තස්ස සම්බහුලා ඤාතිසාලොහිතා ච සන්දිට්ඨසම්භත්තා ච සක්කාරසම්මානං ආහරන්ති, රූපනිප්ඵත්තියා [Pg.185] වණ්ණං කථෙන්ති, අඤ්ඤෙපි ජනා පස්සිතුං ආගච්ඡන්ති. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘මම සන්තිකං බහූ ජනා ආගච්ඡන්ති, කම්මට්ඨානෙ වා විපස්සනාය වා කම්මං කාතුං කථං සක්ඛිස්සාමි, යංනූනාහං සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා සීතවනසුසානං ගන්ත්වා සමණධම්මං කරෙය්‍යං. තත්‍ර හි සුසානන්ති ජිගුච්ඡිත්වා බහූ ජනා නාගමිස්සන්ති, එවංසන්තෙ මම කිච්චං මත්ථකං පාපුණිස්සතී’’ති සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා සීතවනං ගන්ත්වා සමණධම්මං කාතුං ආරභි. සො චින්තෙසි – ‘‘මය්හං සරීරං පරමසුඛුමාලං, න ඛො පන සක්කා සුඛෙනෙව සුඛං පාපුණිතුං, කායං කිලමෙත්වාපි සමණධම්මං කාතුං වට්ටතී’’ති. තතො ඨානචඞ්කමමෙව අධිට්ඨාය පධානමකාසි. තස්ස සුඛුමාලානං පාදතලානං අන්තන්තෙහි ඵොටා උට්ඨාය භිජ්ජිංසු, චඞ්කමො එකලොහිතොව අහොසි. පාදෙසු අවහන්තෙසු ජණ්ණුකෙහිපි හත්ථෙහිපි වායමිත්වා චඞ්කමති. එවං වීරියං දළ්හං කරොන්තොපි ඔභාසමත්තම්පි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ අඤ්ඤොපි ආරද්ධවීරියො භවෙය්‍ය, මාදිසොව භවෙය්‍ය. අහං ඛො පන එවං වායමන්තොපි මග්ගං වා ඵලං වා උප්පාදෙතුං න සක්කොමි, අද්ධා නෙවාහං උග්ඝටිතඤ්ඤූ, න විපඤ්චිතඤ්ඤූ, න නෙය්‍යො, පදපරමෙන මයා භවිතබ්බං. කිං මෙ පබ්බජ්ජාය, හීනායාවත්තිත්වා භොගෙ ච භුඤ්ජිස්සාමි පුඤ්ඤානි ච කරිස්සාමී’’ති.

ඔහු පැවිද්ද සහ උපසම්පදාව ලබා රජගහ නුවර වසන කල්හි, බොහෝ නෑ හිතමිතුරන් සහ හිතවතුන් ඔහුට සත්කාර සම්මාන පැවැත්වූහ. ඔහුගේ රූප සෝභාව වර්ණනා කළහ. අනෙකුත් මිනිස්සු ද ඔහු දැකීමට පැමිණියහ. තෙරුන් මෙසේ සිතූහ: "බොහෝ පිරිසක් මා වෙත පැමිණෙති. මම කමටහන් වැඩීමට හෝ විදර්ශනා වැඩීමට කෙසේ නම් සමත් වෙම් ද? මම බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් කමටහන් අසාගෙන සීතවන සොහොනට ගොස් මහණදම් පුරන්නෙමි. එහි සොහොනක් බැවින් මිනිසුන් පිළිකුල් කර නොපැමිණෙනු ඇත. එවිට මගේ මහණකම නිමාවට පත්වනු ඇත." ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් කමටහන් ලබාගෙන සීතවනයට ගොස් මහණදම් පිරීමට පටන් ගත්තේය. ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "මාගේ ශරීරය ඉතා සුකුමාල ය. සැපයෙන් සැපය ලබාගත නොහැකිය. ශරීරය වෙහෙසවා හෝ මහණදම් පිරීම සුදුසුය." ඉක්බිති හිටිපියවරේ සක්මන් කිරීමම අධිෂ්ඨාන කරගෙන වීර්යය කළේය. ඔහුගේ සුකුමාල පාදවල පතුල් පැලී ලේ ගලන්නට විය. සක්මන් මළුව ලේ වැකුණු එකම ලේ ගොඩක් බඳු විය. පාදවලින් ඇවිදීමට නොහැකි වූ කල දණහිසින් සහ දෑතින් වෑයම් කරමින් සක්මන් කළේය. මෙසේ දැඩි වීර්යයක් කළද කිසිදු මාර්ගඵල අවබෝධයක් හෝ අවම වශයෙන් එහි ආලෝකයක් වත් ඇති කිරීමට අපොහොසත් වූ ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "වීර්යය වඩන වෙනත් අයෙකු සිටී නම් ඔහුද මා වැනිම විය යුතුය. මා මෙසේ වීර්යය කළද මගඵල ලැබීමට අපොහොසත් විය. ඒකාන්තයෙන්ම මම උග්ඝටිතඤ්ඤූ හෝ විපඤ්චිතඤ්ඤූ හෝ නෙය්‍ය පුද්ගලයෙක් නොවෙමි. මම පදපරම පුද්ගලයෙකු විය යුතුය. මට මහණකමින් ඇති පලය කිම? මම ගිහි වී සම්පත් භුක්ති විඳිමින් පින්කම් කරන්නෙමි."

තස්මිං සමයෙ සත්ථා ථෙරස්ස විතක්කං ඤත්වා සායන්හසමයෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො තත්ථ ගන්ත්වා ලොහිතෙන ඵුට්ඨං චඞ්කමං දිස්වා ථෙරං වීණොවාදෙන (මහාව. 243) ඔවදිත්වා වීරියසමථයොජනත්ථාය තස්ස කම්මට්ඨානං කථෙත්වා ගිජ්ඣකූටමෙව ගතො. සොණත්ථෙරොපි දසබලස්ස සම්මුඛා ඔවාදං ලභිත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ධම්මං දෙසෙන්තො ථෙරං ආරද්ධවීරියානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙරුන්ගේ සිතුවිල්ල දැන සවස් කාලයෙහි භික්ෂූ සංඝයා පිරිවරා එහි වැඩම කර, ලේ තැවරුණු සක්මන් මළුව දැක, වීණා උපමාවෙන් තෙරුන්ට අවවාද කර, වීර්යය සහ සමාධිය සමබර කර ගැනීම සඳහා ඔහුට කමටහන් දේශනා කර ගිජ්ජකූට පර්වතයටම වැඩම කළහ. සෝණ තෙරුන් ද බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි අවවාද ලබා නොබෝ කලකින්ම අරහත් භාවයට පත් වූහ. පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේදී භික්ෂූ සංඝයා මැද ධර්මය දේශනා කරන අතරතුර සෝණ තෙරුන් ආරද්ධවීර්යය ඇති පිරිස අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූහ.

සොණකුටිකණ්ණත්ථෙරවත්ථු

සෝණ කුටිකණ්ණ තෙරුන්ගේ කථා පුවත

206. අට්ඨමෙ කල්‍යාණවාක්කරණානන්ති වාක්කරණං වුච්චති වචනකිරියා, මධුරවචනානන්ති අත්ථො. අයඤ්හි ථෙරො දසබලෙන සද්ධිං එකගන්ධකුටියා තථාගතස්ස [Pg.186] මධුරෙන සරෙන ධම්මකථං කථෙසි. අථස්ස සත්ථා සාධුකාරං අදාසි. තස්මා සො කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගො නාම ජාතො. සොණොති තස්ස නාමං, කොටිඅග්ඝනකං පන කණ්ණපිළන්ධනං ධාරෙසි. තස්මා කුටිකණ්ණොති වුච්චති, කොටිකණ්ණොති අත්ථො.

206. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, "කල්‍යාණවාක්කරණානං" යනු වචන හැසිරවීම හෙවත් මිහිරි වචන ඇති බවයි. මේ තෙරුන් වහන්සේ දසබලයන් වහන්සේ සමඟ එකම ගඳකිළියෙහි වසමින් බුදුරජාණන් වහන්සේට මිහිරි හඬින් ධර්ම කථා දේශනා කළහ. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුට සාධුකාර දුන්හ. එබැවින් ඔහු මිහිරි වචන ඇති අය අතර අග්‍ර විය. "සෝණ" යනු ඔහුගේ නමයි. ඔහු කෝටියක් වටිනා කන් අබරණ පැළඳ සිටියේය. එබැවින් ඔහුට "කුටිකණ්ණ" යැයි කියනු ලැබේ. කෝටියක් වටිනා කන් අබරණ ඇති යන අර්ථයයි.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ පුරිමනයෙනෙව මහාජනෙන සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨත්වා සත්ථු ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා දසබලං නිමන්තෙත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, යං භික්ඛුං තුම්හෙ ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපයිත්ථ, අහම්පි ඉමස්ස අධිකාරකම්මස්ස ඵලෙන අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ තථාරූපො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා තස්ස අනන්තරායං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ ගොතමබුද්ධස්ස සාසනෙ කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

ඔහුගේ ප්‍රශ්නය පිළිබඳ අතීත කතාව මෙසේය - මොහු ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි පෙර පරිදිම මහා ජනයා සමඟ විහාරයට ගොස් පිරිස කෙළවර සිට බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසමින් සිටියදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක් මිහිරි වචන ඇති අය අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, "මමත් අනාගතයේදී එක් බුදුවරයෙකුගේ ශාසනයක මිහිරි වචන ඇති අය අතර අග්‍ර විය යුතු ය"යි සිතා, බුදුරජාණන් වහන්සේ පින්තමා සත් දිනක් මහා දන් දී, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අදින් දින හතකට පෙර යම් භික්ෂුවක් මිහිරි වචන ඇති අය අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක් ද, මම ද මෙම කුසල කර්මයේ බලයෙන් අනාගත බුදු සසනක එවැනිම කෙනෙකු වෙම්වා"යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුගේ අනාගතයෙහි බාධාවක් නැති බව දැක, "අනාගතයෙහි ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි මිහිරි වචන ඇති අය අතර අග්‍ර වන්නෙහිය"යි වදාරා වැඩම කළහ.

සොපි යාවජීවං කුසලං කත්වා කප්පසතසහස්සං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො අම්හාකං දසබලස්ස උප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව දෙවලොකා චවිත්වා කාළියා නාම කුරරඝරිකාය උපාසිකාය කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. සා පරිපක්කෙ ගබ්භෙ රාජගහනගරෙ අත්තනො කුලනිවෙසනං ආගතා.

ඔහු ද ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කර, කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා අප බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වීමට පෙර දේව ලෝකයෙන් චුත වී, කාළී නම් වූ කුරරඝර නගරයෙහි වැසි උපාසිකාවකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඇයගේ ගැබ මුහුකුරා ගිය පසු ඇය රජගහ නුවර තම මව්පියන්ගේ නිවසට පැමිණියාය.

තස්මිං සමයෙ අම්හාකං සත්ථා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො ඉසිපතනෙ ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ දසසහස්සචක්කවාළදෙවතා සන්නිපතිංසු. තත්ථ එකො අට්ඨවීසතියා යක්ඛසෙනාපතීනං අබ්භන්තරෙ සාතාගිරො නාම යක්ඛො දසබලස්ස ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය චින්තෙසි – ‘‘කිං නු ඛො අයං එවං මධුරධම්මකථා මම සහායෙන හෙමවතෙන සුතා න සුතා’’ති? සො දෙවසඞ්ඝස්ස අන්තරෙ ඔලොකෙන්තො තං අපස්සිත්වා ‘‘අද්ධා මම සහායො තිණ්ණං රතනානං උප්පන්නභාවං න ජානාති, ගච්ඡාමි දසබලස්ස චෙව වණ්ණං කථෙස්සාමි, පටිවිද්ධධම්මඤ්ච ආරොචෙස්සාමී’’ති අත්තනො පරිසාය සද්ධිං රාජගහමත්ථකෙන තස්ස සන්තිකං පායාසි.

ඒ අවස්ථාවේදී අප බුදුරජාණන් වහන්සේ බුදු බව ලබා ඉසිපතනයේදී ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළහ. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර දේශනාවට දසදහසක් සක්වළින් දෙවිවරු රැස් වූහ. එහි රැස් වූ දේව සමූහයා අතර, අටවිසි යක්ෂ සේනාධිපතීන්ගෙන් එක් අයෙකු වූ සාතාගිරි නම් යක්ෂයා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා සෝවාන් ඵලයේ පිහිටා මෙසේ සිතුවේය: "මෙවැනි මිහිරි ධර්ම දේශනාවක් මගේ යහළු හේමවත යක්ෂයා ඇසුවා ද?" ඔහු දේව පිරිස අතර බැලූ නමුත් ඔහුව නොදැක, "ඒකාන්තයෙන්ම මාගේ යහළුවා රත්නත්‍රයේ පහළ වීම ගැන නොදනී, මම ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ පවසා අවබෝධ කරගත් ධර්මය ගැන ද දන්වන්නෙමි"යි සිතා, තම පිරිස සමඟ රජගහ නුවරට ඉහළ අහසින් ඔහු වෙත ගියේය.

හෙමවතොපි [Pg.187] තියොජනසහස්සං හිමවන්තං අකාලපුප්ඵිතං දිස්වා ‘‘මම සහායෙන සාතාගිරෙන සද්ධිං හිමවන්තකීළිතං කීළිස්සාමී’’ති අත්තනො පරිසාය සද්ධිං රාජගහමත්ථකෙනෙව පායාසි. තෙසං ද්වින්නම්පි අග්ගබලකායා කුලඝරිකාය කාළිඋපාසිකාය නිවෙසනමත්ථකෙ සමාගන්ත්වා ‘‘තුම්හෙ කස්ස පරිසා, මයං සාතාගිරස්ස. තුම්හෙ කස්ස පරිසා, මයං හෙමවතස්සා’’ති ආහංසු. තෙ හට්ඨතුට්ඨාව ගන්ත්වා තෙසං යක්ඛසෙනාපතීනං ආරොචයිංසු. තෙපි තංඛණඤ්ඤෙව උපාසිකාය නිවෙසනමත්ථකෙ සමාගච්ඡිංසු. සාතාගිරො හෙමවතං ආහ – ‘‘කහං, සම්ම, ගච්ඡසී’’ති? තව සන්තිකං සම්මාති. කිංකාරණාති? හිමවන්තං පුප්ඵිතං දිස්වා තයා සද්ධිං තත්ථ කීළිස්සාමීති. ත්වං පන, සම්ම, කහං ගච්ඡසීති? තව සන්තිකං, සම්මාති. කිංකාරණාති? ත්වං හිමවන්තස්ස කෙන පුප්ඵිතභාවං ජානාසීති? න ජානාමි, සම්මාති. සුද්ධොදනමහාරාජස්ස පුත්තො සිද්ධත්ථකුමාරො දසසහස්සිලොකධාතුං කම්පෙත්වා පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො දසසහස්සචක්කවාළදෙවතානං මජ්ඣෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. තස්ස පවත්තිතභාවං න ජානාසීති? න ජානාමි, සම්මාති. ත්වං එත්තකමෙව ඨානං පුප්ඵිතන්ති අඤ්ඤාසි, තස්ස පන පුරිසස්ස සක්කාරත්ථාය සකලදසසහස්සචක්කවාළං එකමාලාගුළසදිසං අජ්ජ ජාතං සම්මාති. මාලා තාව පුප්ඵන්තු, තයා සො සත්ථා අක්ඛීනි පූරෙත්වා දිට්ඨොති. ආම, සම්ම, සත්ථා ච මෙ දිට්ඨො, ධම්මො ච සුතො, අමතඤ්ච පීතං. අහං ‘‘එතං අමතධම්මං තම්පි ජානාපෙස්සාමී’’ති තව සන්තිකං ආගතොස්මි, සම්මාති. තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං කථෙන්තානංයෙව උපාසිකා සිරිසයනතො උට්ඨාය නිසින්නා තං කථාසල්ලාපං සුත්වා සද්දෙ නිමිත්තං ගණ්හි. ‘‘අයං සද්දො උද්ධං, න හෙට්ඨා, අමනුස්සභාසිතො, නො මනුස්සභාසිතො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ඔහිතසොතා පග්ගහිතමානසා හුත්වා නිසීදි. තතො –

හේමවත යක්ෂයා ද අකාලයේ පිපුණු මල්වලින් පිරි ယူජනා තුන් දහසක් වූ හිමවත දැක, ''මගේ යහළු සාතාගිරි යක්ෂයා සමඟ එක්ව හිමවතෙහි කෙළිසෙල්ලම් කරන්නෙමි''යි සිතා, තමාගේ පිරිස සමඟ රාජගෘහ නගරයට ඉහළ අහසින් ගමන් කළේය. ඒ යක්ෂ සේනාපතිවරුන් දෙදෙනාගේම පෙරගමන් බලකායන් කුලගෙයක කාළී නම් උපාසිකාවගේ නිවසට ඉහළ අහසේදී මුණගැසී, ''තොප කවුරුන්ගේ පිරිසක්ද?'' ''අපි සාතාගිරිගේ පිරිසයි'' කියාත්, ''තොප කවුරුන්ගේ පිරිසක්ද?'' ''අපි හේමවතගේ පිරිසයි'' කියාත් ඔවුනොවුන් පවසා ගත්හ. ඔවුහු ඉමහත් සතුටට පත්ව ගොස් තම සේනාපතිවරුන්ට ඒ බව දැන්වූහ. ඒ සේනාපතිවරු දෙදෙනා ද ඒ මොහොතේදීම උපාසිකාවගේ නිවසට ඉහළ අහසේදී මුණගැසුණහ. සාතාගිරි යක්ෂයා හේමවතගෙන්, ''යහළුව, ඔබ කොහේ යන්නෙහිද?''යි ඇසීය. ''යහළුව, ඔබ වෙත එන්නෙමි''යි (හේමවත කීය). ''ඒ කුමන කරුණකටද?''යි (සාතාගිරි ඇසීය). ''මනාව පිපී ගිය හිමවත දැක, ඔබ සමඟ එහි කෙළිසෙල්ලම් කරන්නෙමි''යි සිතා එන බව කීය. ''එසේ නම් යහළුව, ඔබ කොහේ යන්නෙහිද?''යි හේමවත ඇසීය. ''යහළුව, මාත් ඔබ වෙත එන්නෙමි''යි සාතාගිරි කීය. ''ඒ කුමන කරුණකටද?''යි ඇසූ විට, ''යහළුව, හිමවත පිපී ඇති බව ඔබ දන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද?''යි සාතාගිරි ඇසීය. ''යහළුව, මම ඒ ගැන නොදනිමි''යි හේමවත කීය. එවිට සාතාගිරි මෙසේ කීය: ''සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන්ගේ පුත් සිද්ධාර්ථ කුමාරයාණෝ දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පා කරවා, සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගෙන, දසදහසක් සක්වළ දෙවිවරුන් මැද අනුත්තර වූ ධර්මචක්‍රය පැවැත්වූ සේක. උන්වහන්සේ ධර්මචක්‍රය පැවැත්වූ බව ඔබ නොදන්නෙහිද?'' ''යහළුව, මම නොදනිමි''යි හේමවත කීය. ''ඔබ දැනගත්තේ හිමවතෙහි මල් පිපීම ගැන පමණි. එහෙත් යහළුව, අද ඒ මහා පුරුෂයාණන් වෙනුවෙන් කරන පූජාවක් ලෙස මුළු දසදහසක් සක්වළම එකම මල් පන්දුවක් හා සමාන වී ඇත.'' එවිට හේමවත මෙසේ ඇසීය: ''මල් පිපුණාවේ, ඔබ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේව දෑසින් දැකගත්තෙහිද?'' ''එසේය යහළුව, මම ශාස්තෘන් වහන්සේව දිටිමි, ධර්මය ඇසීමි, අමෘත ධර්ම රසය ද පානය කෙළෙමි. ඒ අමෘත ධර්මය ඔබටත් දන්වනු පිණිස මම ඔබ වෙත ආවෙමි''යි සාතාගිරි කීය. ඔවුන් මෙසේ ඔවුනොවුන් කතාබස් කරමින් සිටියදීම, කාළී උපාසිකාව සිරි යහනින් නැගිට හිඳගෙන ඒ කතාබහ අසා අසා සිටියාය. ''මෙම හඬ ඇසෙන්නේ ඉහළින් මිස පහළින් නොවේ, මෙය අමනුෂ්‍යයන්ගේ කතාවක් මිස මනුෂ්‍යයන්ගේ කතාවක් නොවේ''යි වටහාගෙන, ඇය මනාව කන් යොමු කොට ඒකාග්‍ර වූ සිතින් යුතුව අසා සිටියාය. ඉන්පසු -

‘‘අජ්ජ පන්නරසො උපොසථො (ඉති සාතාගිරො යක්ඛො),දිබ්බා රත්ති උපට්ඨිතා;

අනොමනාමං සත්ථාරං,හන්ද පස්සාම ගොතම’’න්ති. (සු. නි. 153) –

''අද පසළොස්වක පෝය දිනයයි (සාතාගිරි යක්ෂයා පවසයි), දිව්‍යමය රාත්‍රිය උදා වී ඇත. අතිශයින් උතුම් වූ නාමයක් ඇති, ගෞතම නම් වූ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේව එන්න, අපි ගොස් දැකගනිමු.''

එවං [Pg.188] සාතාගිරෙන වුත්තෙ –

සාතාගිරි මෙසේ කී කල්හී -

‘‘කච්චි මනො සුපණිහිතො (ඉති හෙමවතො යක්ඛො),සබ්බභූතෙසු තාදිනො;

කච්චි ඉට්ඨෙ අනිට්ඨෙ ච,සඞ්කප්පස්ස වසීකතා’’ති. (සු. නි. 154);

''එම තාදි ගුණයෙන් යුත් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිත (හේමවත යක්ෂයා පවසයි), සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මනාව පිහිටා තිබේද? උන්වහන්සේගේ අදහස් ඉෂ්ට මෙන්ම අනිෂ්ට අරමුණු කෙරෙහි ද පාලනයක් ඇතිව පවතීද?''

එවං හෙමවතො සත්ථු කායසමාචාරඤ්ච ආජීවඤ්ච මනොසමාචාරඤ්ච පුච්ඡි. පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං සාතාගිරො විස්සජ්ජෙසි. එවං සත්ථු සරීරවණ්ණගුණවණ්ණකථනවසෙන හෙමවතසුත්තන්තෙ නිට්ඨිතෙ හෙමවතො සහායකස්ස ධම්මදෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

මෙසේ හේමවත යක්ෂයා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කායසමාචාරය, ආජීවය හා මනෝසමාචාරය පිළිබඳව ප්‍රශ්න කළේය. ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්නයට සාතාගිරි පිළිතුරු දුන්නේය. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය හා ගුණ වර්ණනා කිරීමේ ආකාරයෙන් හේමවත සූත්‍රය දේශනා කර අවසානයේදී, හේමවත යක්ෂයා තම යහළුවාගේ ධර්ම දේශනාවට අනුව නුවණ මෙහෙයවා සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටියේය.

අථ, කාළී උපාසිකා, පරස්ස ධම්මෙ දෙසීයමානෙ තථාගතං අදිට්ඨපුබ්බාව හුත්වා අනුස්සවප්පසාදං උප්පාදෙත්වා පරස්ස වඩ්ඪිතං භොජනං භුඤ්ජමානා විය සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. සා සබ්බමාතුගාමානං අන්තරෙ පඨමකසොතාපන්නා සබ්බජෙට්ඨිකා අහොසි. තස්සා සහ සොතාපත්තිභාවෙන තමෙව රත්තිං ගබ්භවුට්ඨානං ජාතං, පටිලද්ධදාරකස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ සොණොති නාමං අකාසි. සා යථාරුචියා කුලගෙහෙ වසිත්වා කුලඝරමෙව අගමාසි.

එවිට, අනුන්ට ධර්මය දේශනා කරනු අසමින් සිටි කාළී උපාසිකාව ද, තථාගතයන් වහන්සේව මීට පෙර කිසි දිනක දැක නොතිබුණත්, ඇසීමෙන් ඇති වූ පැහැදීම (අනුස්සවප්පසාදය) නිසා, අනුන් සඳහා පිළියෙළ කළ ආහාරයක් තමන් අනුභව කරන්නාක් මෙන් සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටියාය. ඇය සියලු උපාසිකාවන් අතර පළමුවන සෝවාන් වූ තැනැත්තිය බවටත්, සියලු ආර්ය උපාසිකාවන් අතර ජ්‍යෙෂ්ඨතම තැනැත්තිය බවටත් පත්වූවාය. ඇය සෝවාන් වීමත් සමඟම, එදින රාත්‍රියෙහිම ඇගේ දරු ප්‍රසූතිය ද සිදුවිය. දරුවාට නම් තබන දිනයේදී 'සෝණ' යන නම තැබූහ. ඇය සිය කැමැත්ත පරිදි දෙමාපියන්ගේ නිවසේ වාසය කොට පසුව තම ස්වාමියාගේ නිවසට ගියාය.

තස්මිං සමයෙ මහාකච්චානත්ථෙරො තං නගරං උපනිස්සාය උපවත්තෙ පබ්බතෙ පටිවසති. උපාසිකා ථෙරං උපට්ඨාති. ථෙරො නිබද්ධං තස්සා නිවෙසනං ගච්ඡති. සොණදාරකොපි නිබද්ධං ථෙරස්ස සන්තිකෙ විචරන්තො විස්සාසිකො අහොසි. සො අපරෙන සමයෙන ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. ථෙරො තං උපසම්පාදෙතුකාමො තීණි වස්සානි ගණං පරියෙසිත්වා උපසම්පාදෙසි. සො උපසම්පන්නො කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්වා ථෙරස්සෙව සන්තිකෙ සුත්තනිපාතං උග්ගණ්හිත්වා වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා සත්ථාරං පස්සිතුකාමො හුත්වා උපජ්ඣායං ආපුච්ඡි. ථෙරො ආහ – ‘‘සොණ, තයි ගතෙ සත්ථා තං එකගන්ධකුටියං වසාපෙත්වා ධම්මං අජ්ඣෙසිස්සති, ත්වං ධම්මං කථෙස්සසි. සත්ථා තව ධම්මකථාය පසීදිත්වා තුය්හං වරං දස්සති. ත්වං වරං ගණ්හන්තො ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච ගණ්හාහි, මම වචනෙන දසබලස්ස පාදෙ වන්දාහී’’ති. සො උපජ්ඣායෙන අනුඤ්ඤාතො මාතුඋපාසිකාය ගෙහං ගන්ත්වා ආරොචෙසි. සාපි ‘‘සාධු[Pg.189], තාත, ත්වං දසබලං පස්සිතුං ගච්ඡන්තො ඉමං කම්බලං ආහරිත්වා සත්ථු වසනගන්ධකුටියා භූමත්ථරණං කත්වා අත්ථරාහී’’ති කම්බලං අදාසි. සොණත්ථෙරො තං ආදාය සෙනාසනං සංසාමෙත්වා අනුපුබ්බෙන සත්ථු වසනට්ඨානං ගන්ත්වා දසබලස්ස බුද්ධාසනෙ නිසින්නවෙලායමෙව උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. සත්ථා තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ආනන්ද, ඉමස්ස භික්ඛුස්ස සෙනාසනං ජානාහී’’ති. ථෙරො සත්ථු අධිප්පායං ඤත්වා අන්තොගන්ධකුටියංයෙව භූමත්ථරණං උස්සාරෙන්තො විය අත්ථරි.

එසමයෙහි මහා කච්චාන තෙරුන් වහන්සේ ඒ නගරය ඇසුරු කොට උපවත්ත පර්වතයෙහි වැඩසිටි සේක. උපාසිකාව තෙරුන් වහන්සේට උපස්ථාන කළාය. තෙරුන් වහන්සේ නිරන්තරයෙන් ඇගේ නිවසට වැඩම කළහ. සෝණ කුමාරයා ද නිරන්තරයෙන් තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ගැවසෙමින් උන්වහන්සේ සමඟ ඉතා කුළුපග විය. පසුව කලෙක ඔහු තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැවිදි විය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහු උපසම්පදා කරනු රිසිව වසර තුනක් තිස්සේ සංඝයා සොයා (සීමා සම්පූර්ණ කර) උපසම්පදා කළහ. උපසම්පදා වූ ඒ සෝණ හිමියෝ කමටහන් අසාගෙන විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලයට පත්ව, තෙරුන් වහන්සේ වෙතින්ම සුත්ත නිපාතය උගෙන, වස් වැස පවාරණය කොට ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකගනු රිසිව තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගෙන් අවසර ඉල්ලූහ. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ''සෝණ, ඔබ ගිය පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔබව එකම ගන්ධකුටියෙහි නතර කරවා ධර්මය දේශනා කරන්නට ඇරයුම් කරනු ඇත. එවිට ඔබ ධර්මය දේශනා කරන්න. ඔබේ ධර්ම දේශනාව කෙරෙහි පැහැදී ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔබට වරයක් දෙනු ඇත. ඔබ වරය ගන්නා විට මෙන්න මේ වරයන් ඉල්ලා සිටින්න. තවද මගේ වචනයෙන් දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් නමස්කාර කරන්න.'' උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගෙන් අවසර ලත් උන්වහන්සේ මෑණියන් වූ උපාසිකාවගේ නිවසට ගොස් ඒ බව දැන්වූහ. ඇය ද, ''පුතණුවනි, ඉතා යහපත. ඔබ දසබලයන් වහන්සේ දැකීමට යන විට මෙම කම්බිලිය රැගෙන ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටින ගන්ධකුටියෙහි බිම ඇතිරිල්ලක් ලෙස පතුරුවන්න''යි පවසා කම්බිලියක් පූජා කළාය. සෝණ තෙරුන් වහන්සේ එය ද රැගෙන සෙනසුන් පිළියෙළ කොට අනුපිළිවෙළින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට වැඩම කළහ. දසබලයන් වහන්සේ බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිටි මොහොතේම උන්වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳ නමස්කාර කොට එකත්පසක සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේ සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී ආනන්ද තෙරුන් අමතා, ''ආනන්ද, මේ භික්ෂුවට සෙනසුනක් පිළියෙළ කරන්න''යි වදාළහ. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස වටහාගෙන ගන්ධකුටිය ඇතුළතම බිම ඇතිරිල්ලක් පැනවූහ.

අථ ඛො භගවා බහුදෙවරත්තිං අජ්ඣොකාසෙ වීතිනාමෙත්වා විහාරං පාවිසි, ආයස්මාපි ඛො සොණො බහුදෙවරත්තිං අජ්ඣොකාසෙ වීතිනාමෙත්වා විහාරං පාවිසි. සත්ථා පච්ඡිමයාමෙ සීහසෙය්‍යං කප්පෙත්වා පච්චූසසමයෙ වුට්ඨාය නිසීදිත්වා ‘‘එත්තකෙන කාලෙන සොණස්ස කායදරථො පටිප්පස්සද්ධො භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ආයස්මන්තං සොණං අජ්ඣෙසි – ‘‘පටිභාතු තං භික්ඛු ධම්මො භාසිතු’’න්ති. සොණත්ථෙරො මධුරස්සරෙන එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අවිනාසෙන්තො අට්ඨකවග්ගියානි සුත්තානි (සු. නි. 772 ආදයො) අභාසි. කථාපරියොසානෙ භගවා සාධුකාරං දත්වා ‘‘සුග්ගහිතො තෙ භික්ඛු ධම්මො, මයා දෙසිතකාලෙ ච අජ්ජ ච එකසදිසාව දෙසනා, කිඤ්චි ඌනං වා අධිකං වා නත්ථී’’ති පසන්නභාවං පකාසෙසි. සොණත්ථෙරොපි ‘‘අයං ඔකාසො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා උපජ්ඣායස්ස වචනෙන දසබලං වන්දිත්වා විනයධරපඤ්චමෙන ගණෙන උපසම්පදං ආදිං කත්වා සබ්බෙ වරෙ යාචි, සත්ථා අදාසි. පුන ථෙරො මාතුඋපාසිකාය වචනෙන වන්දිත්වා ‘‘අයං, භන්තෙ, උපාසිකාය තුම්හාකං වසනගන්ධකුටියං භූමත්ථරණත්ථං කම්බලො පහිතො’’ති කම්බලං දත්වා උට්ඨායාසනා සත්ථාරං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන ථෙරස්ස පබ්බජ්ජං ආදිං කත්වා සබ්බං සුත්තෙ ආගතමෙව.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ වේලාවක් එළිමහනෙහි ගතකොට විහාරයට (ගඳකිළියට) වැඩම කළ සේක. ආයුෂ්මත් සෝණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද බොහෝ වේලාවක් එළිමහනෙහි ගතකොට විහාරයට ඇතුළු වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ පැසුළු යාමයෙහි සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපී, අලුයම් කාලයෙහි පිබිද වැඩසිට, "මෙපමණ කාලයකින් සෝණගේ ශරීර පීඩාව සංසිඳෙන්නේය" යි දැන, ආයුෂ්මත් සෝණ ස්ථවිරයන් ඇමතූ සේක. "මහණ, ඔබට ධර්මය දේශනා කිරීමට වැටහේවා (ධර්මය දේශනා කරනු මැනවි)" යි ආරාධනා කළ සේක. සෝණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මධුර ස්වරයෙන්, එකම අක්ෂරයක් හෝ වරද්දන්නේ නැතිව, අට්ඨක වර්ගයට අයත් සූත්‍රයන් දේශනා කළහ. දේශනාව අවසානයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාධුකාර දී, "මහණ, ඔබ ධර්මය මැනවින් දේශනා කරන ලදී. මා විසින් දේශනා කළ කාලයෙහි ද අද ද දේශනාව එක සමානය. කිසිදු අඩුවක් හෝ වැඩියක් නැත" යි පසන් වූ බව ප්‍රකාශ කළ සේක. සෝණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද "මෙය අවස්ථාවයි" සලකා, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ වචනයෙන් දසබලයන් වහන්සේ වැඳ, විනයධර පස්නමකගෙන් යුත් ගණයෙන් උපසම්පදාව ලැබීම ආදී සියලු වරයන් ඉල්ලූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒවා ලබා දුන් සේක. නැවත තෙරුන් වහන්සේ මව් උපාසිකාවගේ වචනයෙන් වැඳ, "ස්වාමීනි, උපාසිකාව විසින් ඔබ වහන්සේ වැඩ වසන ගඳකිළියෙහි බිමට එළීම පිණිස මේ පලස එවනු ලැබීය" යි පලස පූජා කර, අස්නෙන් නැගිට ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ, පැදකුණු කොට නික්ම ගියහ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් තෙරුන්ගේ පැවිද්දේ සිට සියල්ල සූත්‍රයෙහි (උදාන පාලියෙහි) එන පරිදිම වේ.

ඉති ථෙරො සත්ථු සන්තිකා අට්ඨ වරෙ ලභිත්වා උපජ්ඣායස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. පුනදිවසෙ මාතුඋපාසිකාය නිවෙසනද්වාරං ගන්ත්වා භික්ඛාය අට්ඨාසි. උපාසිකා ‘‘පුත්තො කිර මෙ ද්වාරෙ ඨිතො’’ති සුත්වා වෙගෙන ආගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා [Pg.190] අන්තොනිවෙසනෙ නිසීදාපෙත්වා භොජනං අදාසි. අථ නං භත්තකිච්චපරියොසානෙ ආහ – ‘‘දිට්ඨො තෙ, තාත, දසබලො’’ති? ආම උපාසිකෙති. වන්දිතො තෙ මම වචනෙනාති? ආම වන්දිතො, සොපි ච මෙ කම්බලො තථාගතස්ස වසනට්ඨානෙ භූමත්ථරණං කත්වා අත්ථතොති. කිං, තාත, තයා කිර සත්ථු ධම්මකථා කථිතා, සත්ථාරා ච තෙ සාධුකාරො දින්නොති? තයා කථං ඤාතං උපාසිකෙති? තාත, මය්හං ගෙහෙ අධිවත්ථා දෙවතා දසබලෙන තුය්හං සාධුකාරං දින්නදිවසෙ ‘‘සකලදසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවතා සාධුකාරං අදංසූ’’ති ආහ – තාත, තයා කථිතධම්මකථං බුද්ධානං කථිතනියාමෙනෙව මය්හම්පි කථෙතුං පච්චාසීසාමීති. ථෙරො මාතු කථං සම්පටිච්ඡි. සා තස්ස අධිවාසනං විදිත්වා ද්වාරෙ මණ්ඩපං කාරෙත්වා දසබලස්ස කථිතනියාමෙනෙව අත්තනො ධම්මකථං කථාපෙසීති වත්ථු එත්ථ සමුට්ඨිතං. සත්ථා අපරභාගෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් වර අටක් ලබාගෙන, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වෙත ගොස් ඒ සියලු පුවත් සැළ කළහ. පසුදින මව් උපාසිකාවගේ නිවස අසලට වැඩම කොට පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩ සිටියහ. "මගේ පුතණුවන් දොරකඩ වැඩ සිටිනවා" යයි අසා උපාසිකාව වහා පැමිණ වැඳ, අතින් පාත්‍රය ගෙන, ගෙතුළ හිඳුවා භෝජනය පූජා කළාය. ඉක්බිති භත්තකිච්චය අවසානයෙහි ඇය මෙසේ ඇසුවාය - "පුතණුවනි, ඔබ දසබලයන් වහන්සේව දුටුවෙහිද?" "එසේය, උපාසිකාව" (යැයි තෙරුන් කීහ). "මගේ වචනයෙන් උන්වහන්සේව වැන්දෙහිද?" "එසේය, වැන්දෙමි. ඔබ දුන් ඒ පලස ද තථාගතයන් වහන්සේ වැඩ වසන ස්ථානයෙහි බිමට එළන ලදී." "පුතණුවනි, ඔබ ශාස්තෘන් වහන්සේට ධර්ම කථාවක් දේශනා කළ බවත්, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔබට සාධුකාර දුන් බවත් ඇත්තද?" "උපාසිකාව, ඔබ එය දැනගත්තේ කෙසේද?" "පුතණුවනි, මගේ නිවසේ වසන දේවතාවා, දසබලයන් වහන්සේ ඔබට සාධුකාර දුන් දවසේ 'මුළු දසදහසක් සක්වළ දේවතාවෝ සාධුකාර දුන්හ' යි කීවේය. පුතණුවනි, ඔබ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට ධර්මය දේශනා කළ ආකාරයෙන්ම මට ද දේශනා කරනු මැනවි. මම එය අවබෝධ කරගන්නෙමි." තෙරුන් වහන්සේ මවගේ වචනය පිළිගත්හ. ඇය තෙරුන්ගේ කැමැත්ත දැන, දොරකඩ මණ්ඩපයක් කරවා, දසබලයන් වහන්සේට දේශනා කළ ආකාරයෙන්ම තමන්ට ද ධර්ම දේශනාව කරවූවාය. මේ කතා වස්තුව මෙහි පැනනගී. ශාස්තෘන් වහන්සේ පසුව ආර්ය මහා සංඝයා මැද වැඩ හිඳ තෙරුන් වහන්සේව කල්‍යාණ වාක්කරණය ඇති පිරිස අතර අගතැන් තැබූ සේක.

සීවලිත්ථෙරවත්ථු

සීවලී තෙරණුවන්ගේ වස්තුව

207. නවමෙ ලාභීනං යදිදං සීවලීති ඨපෙත්වා තථාගතං ලාභීනං භික්ඛූනං සීවලිත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ වුත්තනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ලාභීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති දසබලං නිමන්තෙත්වා පුරිමනයෙනෙව සත්තාහං මහාදානං දත්වා ‘‘භගවා අහම්පි ඉමිනා අධිකාරකම්මෙන අඤ්ඤං සම්පත්තිං න පත්ථෙමි, අනාගතෙ පන එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ අහම්පි තුම්හෙහි සො එතදග්ගෙ ඨපිතභික්ඛු විය ලාභීනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා ‘‘අයං තෙ පත්ථනා අනාගතෙ ගොතමස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ සමිජ්ඣිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

207. නවවන සූත්‍රයෙහි "ලාභීන් අතර මේ සීවලී වේ" යන්නෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ හැර ලාභ ලබන භික්ෂූන් අතර සීවලී තෙරුන් අග්‍ර වන බව දක්වයි. උන්වහන්සේගේ පෙර කර්ම පිළිබඳ අනුපූර්ව කථාව මෙයයි - මොහු ද අතීතයෙහි පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි, කලින් කී ආකාරයෙන්ම විහාරයට ගොස්, පිරිස කෙළවර සිට ධර්මය අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් භික්ෂුවක ලාභ ලබන්නන් අතර අගතැන් තබනු දැක, "මමත් අනාගතයෙහි මෙවැනි කෙනෙකු විය යුතුය" යි සිතා, දසබලයන් වහන්සේට ඇරයුම් කොට, පෙර පරිදිම සත් දිනක් මහා දානයක් දී, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම මේ පින්කමෙන් වෙනත් සම්පතක් පතන්නේ නැත. අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි මම ද ඔබ වහන්සේ විසින් ඒ භික්ෂුව අගතැන් තැබුවාක් මෙන්, ලාභ ලබන්නන් අතර අග්‍ර වෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම ප්‍රාර්ථනාවට බාධාවක් නැති බව දැක, "ඔබේ මේ ප්‍රාර්ථනාව අනාගතයෙහි ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි සමෘද්ධිමත් වනු ඇත" යි වදාරා නික්ම වැඩම කළ සේක.

සොපි කුලපුත්තො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො විපස්සීබුද්ධකාලෙ බන්ධුමතීනගරතො අවිදූරෙ එකස්මිං ගාමෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්මිං සමයෙ බන්ධුමතීනගරවාසිනො රඤ්ඤා සද්ධිං සාකච්ඡිත්වා සාකච්ඡිත්වා දසබලස්ස [Pg.191] දානං දෙන්ති. තෙ එකදිවසං සබ්බෙව එකතො හුත්වා දානං දෙන්තා ‘‘කිං නු ඛො අම්හාකං දානමුඛෙ නත්ථී’’ති මධුඤ්ච ගුළදධිඤ්ච න අද්දසංසු. තෙ ‘‘යතො කුතොචි ආහරිස්සාමා’’ති ජනපදතො නගරං පවිසනමග්ගෙ පුරිසං ඨපෙසුං. තදා එස කුලපුත්තො අත්තනො ගාමතො ගුළදධිවාරකං ගහෙත්වා ‘‘කිඤ්චිදෙව ආහරිස්සාමී’’ති නගරං ගච්ඡන්තො මුඛං ධොවිත්වා ‘‘ධොතහත්ථපාදො පවිසිස්සාමී’’ති ඵාසුකට්ඨානං ඔලොකෙන්තො නඞ්ගලසීසමත්තං නිම්මක්ඛිකං දණ්ඩකමධුං දිස්වා ‘‘පුඤ්ඤෙන මෙ ඉදං උප්පන්න’’න්ති ගහෙත්වා නගරං පවිසති. නාගරෙහි ඨපිතපුරිසො තං දිස්වා, ‘‘භො පුරිස, කස්සිමං ආහරසී’’ති පුච්ඡි. න කස්සචි සාමි, වික්කිණිතුං පන මෙ ඉදං ආනීතන්ති. තෙන හි, භො පුරිස, ඉමං කහාපණං ගහෙත්වා එතං මධුඤ්ච ගුළදධිඤ්ච දෙහීති.

ඒ කුලපුත්‍රයා ද දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට දෙව්මිනිස් ලොව සැරිසරමින් විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බන්ධුමතී නුවරට නුදුරු එක් ගමක ප්‍රතිසන්ධිය ගත්තේය. එම කාලයෙහි බන්ධුමතී නුවර වැසියෝ රජු සමඟ සාකච්ඡා කරමින් දසබලයන් වහන්සේට දානය දෙති. ඔවුන් එක් දිනක් සියල්ලෝම එක් වී දානය දෙන අතරතුර, "අපේ දාන වස්තූන් අතර අඩු මොනවාද?" යි බලන කල, මී පැණි සහ කැටි කළ දීකිරි නොදැක්කාහ. ඔවුහු "කොහෙන් හෝ ඒවා රැගෙන එමු" යි සිතා, ජනපදයේ සිට නගරයට පිවිසෙන මාර්ගයෙහි පුරුෂයෙකු නැවැත්වූහ. එකල මේ කුලපුත්‍රයා තමන්ගේ ගමේ සිට දීකිරි මුට්ටියක් ගෙන "යම් කිසිවක් රැගෙන එමි" යි සිතා නගරයට යන අතරතුර, මුහුණ සෝදා, "අත් පා සෝදාගෙන නගරයට ඇතුළු වෙමි" යි සිතා පහසු ස්ථානයක් බලද්දී, නගුල් හිසක් පමණ වූ, මැස්සන් නැති, දණ්ඩක බැඳි මී වදයක් දැක, "පිනෙන් මට මෙය ලැබුණේය" යි එය ගෙන නගරයට ඇතුළු විය. නගර වැසියන් විසින් නවත්වන ලද පුරුෂයා මොහු දැක, "පින්වත, ඔබ මෙය කා සඳහා රැගෙන යන්නේද?" යි ඇසීය. "ස්වාමීනි, කිසිවෙකු සඳහා නොවේ, විකිණීම සඳහා රැගෙන ආවෙමි" යි කීය. "එසේ නම් පින්වත, මේ කහවණුව ගෙන මේ මී පැණි සහ දීකිරි මට දෙන්න" යි ඔහු පැවසීය.

සො චින්තෙසි – ‘‘ඉදං න බහුමූලං, අයඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව බහුං දෙති, වීමංසිතුං වට්ටතී’’ති. තතො නං ‘‘නාහං එකකහාපණෙන දෙමී’’ති ආහ. යදි එවං, ද්වෙ ගහෙත්වා දෙහීති. ද්වීහිපි න දෙමීති. එතෙනුපායෙන වඩ්ඪන්තං වඩ්ඪන්තං සහස්සං පාපුණි. සො චින්තෙසි – ‘‘අතිඅඤ්ඡිතුං න වට්ටති, හොතු තාව, ඉමස්ස කත්තබ්බකිච්චං පුච්ඡිස්සාමී’’ති. අථ නං ආහ – ‘‘ඉදං න බහුඅග්ඝනකං, ත්වඤ්ච බහුං දෙසි, කෙන කම්මෙන ඉදං ගණ්හාසී’’ති? ඉධ, භො, නගරවාසිනො රඤ්ඤා සද්ධිං පටිවිරුජ්ඣිත්වා විපස්සීදසබලස්ස දානං දෙන්තා ඉදං ද්වයං දානමුඛෙ අපස්සන්තා පරියෙසන්ති. සචෙ ඉදං ද්වයං න ලභිස්සන්ති, නාගරානං පරාජයො භවිස්සති. තස්මා සහස්සං දත්වා ගණ්හාමීති. කිං පනෙතං නාගරානමෙව වට්ටති, න අඤ්ඤෙසං දාතුං වට්ටතීති? යස්ස කස්සචි දාතුං අවාරිතමෙතන්ති. අත්ථි පන තෙ කොචි නාගරානං දානෙ එකදිවසං සහස්සං දාතාති? නත්ථි සම්මාති. ඉමෙසං පන ද්වින්නං සහස්සග්ඝනකභාවං ජානාසීති? ආම ජානාමීති. තෙන හි ගච්ඡ, නාගරානං ආචික්ඛ – ‘‘එකො පුරිසො ඉමානි ද්වෙ මූලෙන න දෙති, සහත්ථෙනෙව දාතුකාමො, තුම්හෙ ඉමෙසං ද්වින්නං කාරණා නිරුස්සුක්කා හොථා’’ති. ත්වං පන මෙ ඉමස්මිං දානමුඛෙ ජෙට්ඨකභාවස්ස කායසක්ඛී හොහීති.

ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "මෙම මී පැණි සහ දී කිරි මිශ්‍රණය එතරම් වටිනා දෙයක් නොවේ. එහෙත් මොහු එක වචනයෙන්ම විශාල මිලක් පිරිනමයි. මේ පිළිබඳව විමසා බැලීම වටී." ඉන්පසු ඔහු එම පුරුෂයාට මෙසේ කීවේය: "මම මෙය එක කහවණුවකට දෙන්නේ නැත." "එසේ නම් කහවණු දෙකක් ගෙන මෙය දෙන්න" යි ඔහු කීවේය. "කහවණු දෙකකටත් දෙන්නේ නැත" යි ඔහු පැවසීය. මේ අයුරින් මිල ක්‍රමයෙන් වැඩිකරමින් ගොස් එය කහවණු දහස දක්වා පැමිණියේය. එවිට ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "මීට වඩා මිල ඉහළ දැමීම සුදුසු නැත. මෙය මෙසේම වේවා. මොහුගෙන් මෙහි අවශ්‍යතාවය කුමක්දැයි විමසන්නෙමි." ඉන්පසු මී පැණි සහ දී කිරි මිශ්‍රණය අවශ්‍ය වූ ඒ පුරුෂයාගෙන් මෙසේ ඇසීය: "මෙය එතරම් වටිනා දෙයක් නොවේ. එහෙත් ඔබ විශාල මිලක් ගෙවීමට සූදානම්ය. කුමන කරුණක් නිසා ඔබ මෙය මිලදී ගන්නේද?" "පින්වත, මෙම බන්ධුමතී නුවර වැසියෝ රජු සමඟ තරඟයට විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේට දානයක් පිරිනමති. දාන වස්තූන් අතර මෙම ද්‍රව්‍ය දෙක නොදැක ඔවුහු මේවා සොයති. ඉදින් මේවා නොලැබුණහොත් නගර වැසියෝ පරාජයට පත්වෙති. එබැවින් මම කහවණු දහසක් දී මෙය මිලදී ගනිමි" යි ඔහු කීවේය. එවිට ඔහු, "මෙය දානය පිණිස දීම සුදුසු නගර වැසියන්ට පමණක්ද? වෙනත් අයට දානය දීම සුදුසු නැද්ද?" යි ඇසීය. "ඕනෑම අයෙකුට මෙය දානය පිණිස දීමට බාධාවක් නැත" යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. "නගර වැසියන්ගේ දානයෙහි එක් දිනකදී කහවණු දහසක් දිය හැකි අයෙක් සිටීද?" "යහළුව, එවැන්නෙක් නැත." "එසේ නම් මෙම ද්‍රව්‍ය දෙකෙහි කහවණු දහසක වටිනාකම ඔබ දන්නෙහිද?" "එසේය, මම දනිමි." "එසේ නම් ඔබ ගොස් නගර වැසියන්ට මෙසේ පවසන්න: 'එක් පුරුෂයෙක් මෙම ද්‍රව්‍ය දෙක මිලට දෙන්නේ නැත, ඔහු තම අතින්ම මෙය දානය කිරීමට කැමතිය. එබැවින් මේ ගැන තවදුරටත් වෙහෙස නොවන්න.' ඔබ මාගේ මෙම දානමය පින්කමෙහි ප්‍රධානත්වය පිළිබඳ සාක්ෂිකරු වන්න" යි ඔහු කීවේය.

සො ගාමවාසී පරිබ්බයත්ථං ගහිතමාසකෙන පඤ්චකටුකං ගහෙත්වා චුණ්ණං කත්වා දධිතො කඤ්ජියං වාහෙත්වා තත්ථ මධුපටලං පීළෙත්වා පඤ්චකටුකචුණ්ණෙන යොජෙත්වා එකස්මිං පදුමිනිපත්තෙ පක්ඛිපිත්වා තං සංවිදහිත්වා ආදාය [Pg.192] දසබලස්ස අවිදූරෙ ඨානෙ නිසීදි. මහාජනෙන ආහරියමානස්ස සක්කාරස්ස අන්තරෙ අත්තනො පත්තවාරං ඔලොකයමානො ඔකාසං ඤත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භගවා අයං මය්හං දුග්ගතපණ්ණාකාරො, ඉමං මෙ අනුකම්පං පටිච්ච ගණ්හථා’’ති. සත්ථා තස්ස අනුකම්පං පටිච්ච චතුමහාරාජදත්තියෙන සෙලමයෙන පත්තෙන තං පටිග්ගහෙත්වා යථා අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සස්ස දිය්‍යමානං න ඛීයති, එවං අධිට්ඨාසි. සොපි කුලපුත්තො නිට්ඨිතභත්තකිච්චං භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං ඨිතො ආහ – ‘‘දිට්ඨො මෙ භගවා අජ්ජ බන්ධුමතීනගරවාසිකෙහි තුම්හාකං සක්කාරො ආහරියමානො, අහම්පි ඉමස්ස කම්මස්ස නිස්සන්දෙන නිබ්බත්තනිබ්බත්තභවෙ ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො භවෙය්‍ය’’න්ති. සත්ථා ‘‘එවං හොතු කුලපුත්තා’’ති වත්වා තස්ස ච නගරවාසීනඤ්ච භත්තානුමොදනං කත්වා පක්කාමි.

ගම්වැසි වූ එම පුරුෂයා තමාගේ වියදම සඳහා වෙන් කරගත් මුදලින් පස්කුළු බඩු (කටුක ද්‍රව්‍ය පහක්) ගෙන, ඒවා කුඩු කර, දී කිරිවලින් යොදය වෙන් කරගෙන, එයට මී වදයක් මිරිකා දමා, එම පස්කුළු බඩු කුඩු සමඟ මිශ්‍ර කර, පියුම් පතක බහා පිළියෙළ කරගෙන එය රැගෙන දසබලයන් වහන්සේට නුදුරු ස්ථානයක වාඩි විය. මහා ජනයා විසින් පවත්වනු ලබන සත්කාර මැද තමාගේ වාරය එනතෙක් බලා සිටි ඔහු, අවස්ථාව දැන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස්, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙය මා වැනි දිළින්දෙකුගේ පඬුරකි. මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මෙය පිළිගන්නා සේක්වා" යි අයැද සිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්, සතර වරම් දෙවිවරුන් විසින් පූජා කරන ලද ශෛලමය පාත්‍රයෙන් එය පිළිගෙන, සැට අට ලක්ෂයක් මහා සංඝරත්නයට බෙදා දුන්නද එය ක්ෂය නොවන පරිදි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. දානය වළඳා අවසන් කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වන්දනා කොට පසෙක සිටි එම කුලපුත්‍රයා මෙසේ කීවේය: "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අද මම ඔබ වහන්සේව දැක ගත්තෙමි. බන්ධුමතී නුවර වැසියන් ඔබ වහන්සේට කරන මෙම සත්කාරය මම දුටුවෙමි. මමද මෙම පින්කමෙහි ආනිශංසයෙන් උපදින උපදින සෑම ආත්මයකදීම අග්‍ර වූ ලාභ හා අග්‍ර වූ යසසට පත් වන්නෙම්වා!" එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ "කුලපුත්‍රය, ඔබ පැතූ ලෙසම වේවා!" යි වදාරා ඔහුටත් නගර වැසියන්ටත් දානයෙහි අනුමෝදනාව සිදු කර වැඩම කළ සේක.

සොපි කුලපුත්තො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සුප්පවාසාය රාජධීතාය කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය සායං පාතඤ්ච පණ්ණාකාරසතානි පාපුණන්ති, සුප්පවාසා සම්පත්තිං ගච්ඡති. අථ නං පුඤ්ඤවීමංසනත්ථං හත්ථෙන බීජපච්ඡිං ඵුසාපෙන්ති, එකෙකබීජතො සලාකසතම්පි සලාකසහස්සම්පි නිගච්ඡති. එකකරීසඛෙත්තතො පඤ්ඤාසම්පි සට්ඨිපි සකටානි උප්පජ්ජන්ති. කොට්ඨපූරණකාලෙපි කොට්ඨද්වාරං හත්ථෙන ඵුසාපෙන්ති, රාජධීතාය පුඤ්ඤෙන ගණ්හන්තානං ගහිතගහිතට්ඨානං පුන පූරති. පරිපුණ්ණභත්තකුම්භිතොපි ‘‘රාජධීතාය පුඤ්ඤ’’න්ති වත්වා යස්ස කස්සචි දෙන්තානං යාව න උක්කඩ්ඪන්ති, න තාව භත්තං ඛීයති. දාරකෙ කුච්ඡිගතෙයෙව සත්ත වස්සානි අතික්කමිංසු.

එම කුලපුත්‍රයා දිවි ඇති තෙක් කුසල් කොට දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින්, අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සුප්පවාසා නම් රජකුමරියගේ කුසෙහි පිළිසඳෙහි ගත්තේය. ඔහු පිළිසඳෙහි ගත් දින සිට උදය සවස සිය ගණන් පඬුරු ලැබුණි. සුප්පවාසා කුමරිය මහා සම්පත්තියට පත් වූවාය. ඇයගේ පින පරීක්ෂා කිරීම පිණිස බීජ කූඩයක් ඇගේ අතින් ස්පර්ශ කරවූ විට, එක් එක් බීජයකින් කරල් සියය බැගින් ද දහස බැගින් ද හටගත්තේය. එක් කරීසයක කුඹුරකින් කරත්ත පනහක් සැටක් පමණ අස්වැන්න ලැබුණි. වී අටු පුරවන විටද අටු දොරටුව ඇගේ අතින් ස්පර්ශ කරවූ අතර, රජකුමරියගේ පින නිසා කොතෙක් වී ගත්තද ගත් ගත් තැන් නැවත පිරී ගියේය. බත් පිරවූ මුට්ටියකින් වුවද "මෙය රජකුමරියගේ පිනකි" යි පවසා ඕනෑම අයෙකුට බෙදා දුන් විට, ඇය අසුනින් නැගිටින තුරු එම බත් අවසන් නොවීය. දරුවා කුසෙහි සිටියදීම අවුරුදු හතක් ගත විය.

ගබ්භෙ පන පරිපක්කෙ සත්තාහං මහාදුක්ඛං අනුභොසි. සා සාමිකං ආමන්තෙත්වා ‘‘පුරෙ මරණා ජීවමානාව දානං දස්සාමී’’ති සත්ථු සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ ඉමං පවත්තිං සත්ථු ආරොචෙත්වා සත්ථාරං නිමන්තෙහි, යඤ්ච සත්ථා වදෙති, තං සාධුකං උපලක්ඛෙත්වා ආගන්ත්වා මය්හං කථෙහී’’ති. සො ගන්ත්වා තස්සා සාසනං භගවතො ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘සුඛිනී හොතු සුප්පවාසා කොලියධීතා, සුඛිනී අරොගා අරොගං පුත්තං විජායතූ’’ති ආහ. රාජා තං සුත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා අන්තොගාමාභිමුඛො පායාසි. තස්ස පුරෙ ආගමනායෙව සුප්පවාසාය කුච්ඡිතො [Pg.193] ධමකරණා උදකං විය ගබ්භො නික්ඛමි, පරිවාරෙත්වා නිසින්නජනො අස්සුමුඛොව හසිතුං ආරද්ධො. හට්ඨතුට්ඨො මහාජනො රඤ්ඤො පුත්තසාසනං ආරොචෙතුං අගමාසි.

ගැබ මුහුකුරා ගිය පසු සත් දිනක් පුරා ඇය දැඩි වේදනාවක් වින්දාය. ඇය තම ස්වාමියා කැඳවා, "මා මිය යාමට පෙර පණපිටින් සිටියදීම දානයක් දෙන්නෙමි" යි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ඔහු පිටත් කර හැරියාය. "ඔබ ගොස් මේ පුවත බුදුරජාණන් වහන්සේට දන්වා උන්වහන්සේට දානයට ආරාධනා කරන්න. බුදුරජාණන් වහන්සේ යමක් වදාරන්නේද එය මැනවින් මතක තබාගෙන පැමිණ මට පවසන්න" යි ඇය කීවාය. ඔහු ගොස් ඇගේ පණිවිඩය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, "කෝලිය දියණිය වූ සුප්පවාසා සුවපත් වේවා! සුවපත් වූ ඕ තොමෝ නීරෝගීව නීරෝගී පුතෙකු බිහි කෙරේවා!" යි වදාළ සේක. රජු එය අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ තම නිවස බලා පිටත් විය. ඔහු පැමිණීමටත් පෙරම, පැන් කෙන්ඩියකින් ජලය ගලා එන්නාක් මෙන් සුප්පවාසා කුමරියගේ කුසින් දරුවා බිහි විය. ඇය වට කර සිටි පිරිස කඳුළු පිරුණු දෑසින් යුතුවම සතුටින් සිනාසෙන්නට වූහ. අතිශයින් සතුටට පත් පිරිස රජුට පුත් උපතේ පුවත සැළ කිරීමට ගියහ.

රාජා තෙසං ඉඞ්ගිතං දිස්වාව ‘‘දසබලෙන කථිතකථා නිප්ඵන්නා මඤ්ඤෙ’’ති චින්තෙසි. සො ආගන්ත්වා සත්ථු සාසනං රාජධීතාය ආරොචෙසි. රාජධීතා ‘‘තයා නිමන්තිතං ජීවිතභත්තමෙව මඞ්ගලභත්තං භවිස්සති, ගච්ඡ සත්තාහං දසබලං නිමන්තෙහී’’ති. රාජා තථා අකාසි. සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං පවත්තයිංසු. දාරකො සබ්බෙසං ඤාතීනං සන්තත්තචිත්තං නිබ්බාපෙන්තො ජාතොති සීවලිදාරකොත්වෙවස්ස නාමං අකංසු. සො සත්ත වස්සානි ගබ්භෙ වසිතත්තා ජාතකාලතො පට්ඨාය සබ්බකම්මක්ඛමො අහොසි. ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තො සත්තමෙ දිවසෙ තෙන සද්ධිං කථාසල්ලාපං අකාසි. සත්ථාපි ධම්මපදෙ ගාථං අභාසි –

රජු ඔවුන්ගේ ඉඟිය දුටු සැණින් "දසබලයන් වහන්සේ වදාළ වචනය සැබෑ වී ඇතැයි" සිතුවේය. ඔහු පැමිණ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පණිවිඩය රජකුමරියට සැළ කළේය. රජකුමරිය, "ඔබ විසින් ආරාධනා කරන ලද්දේ මා ජීවිතය පිළිබඳ සැකයකින් සිටි කාලයේදී පිරිනමන මංගල දානයකි. එබැවින් ගොස් සත් දිනක් පුරා දසබලයන් වහන්සේට දානයට ආරාධනා කරන්න" යි කීවාය. රජු එසේම කළේය. සත් දිනක් පුරා බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පැවැත්වූහ. දරුවා සියලු නෑයන්ගේ දැවෙන සිත් නිවමින් උපන් බැවින් ඔහුට "සීවලී" යැයි නම් තැබූහ. ඔහු සත් වසරක් මව් කුසෙහි සිටි බැවින් උපන් දා සිටම සියලු කටයුතු කිරීමෙහි දක්ෂයෙක් විය. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ සත්වන දින ඔහු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදුණු සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේද ධම්මපදයේ මෙම ගාථාව වදාළ සේක:

‘‘යොමං පලිපථං දුග්ගං, සංසාරං මොහමච්චගා;

තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ඣායී, අනෙජො අකථංකථී;

අනුපාදාය නිබ්බුතො, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. (ධ. ප. 414);

"යමෙක් රාගය නමැති මඩ ගොහොරුව ද, දුෂ්කර වූ කෙලෙස් මාර්ගය ද, සසර වත ද, මෝහය ද තරණය කළේ ද, සතර ඕඝයන්ගෙන් එතෙර වී පරතෙරට ගියේ ද, දැහැනින් යුක්ත වූයේ ද, තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූයේ ද, සැක රහිත වූයේ ද, කිසිවක් උපාදානය කර නොගෙන කෙලෙස් පිරිනිවී ගියේ ද, එවැනි තැනැත්තා මම බ්‍රාහ්මණයෙක් යැයි කියමි."

අථ නං ථෙරො එවමාහ – ‘‘කිං පන තයා එවරූපං දුක්ඛරාසිං අනුභවිත්වා පබ්බජිතුං න වට්ටතී’’ති? ලභමානො පබ්බජෙය්‍යං, භන්තෙති. සුප්පවාසා තං දාරකං ථෙරෙන සද්ධිං කථෙන්තං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො මෙ පුත්තො ධම්මසෙනාපතිනා සද්ධිං කථෙතී’’ති ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි – ‘‘මය්හං පුත්තො තුම්හෙහි සද්ධිං කිං කථෙති, භදන්තෙ’’ති? අත්තනා අනුභූතං ගබ්භවාසදුක්ඛං කථෙත්වා තුම්හෙහි අනුඤ්ඤාතො පබ්බජිස්සාමීති වදතීති. සාධු, භන්තෙ, පබ්බාජෙථ නන්ති. ථෙරො තං විහාරං නෙත්වා තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං දත්වා පබ්බාජෙන්තො, ‘‘සීවලි, න තුය්හං අඤ්ඤෙන ඔවාදෙන කම්මං අත්ථි, තයා සත්ත වස්සානි අනුභූතදුක්ඛමෙව පච්චවෙක්ඛාහී’’ති. භන්තෙ, පබ්බාජනමෙව තුම්හාකං භාරො, යං පන මයා කාතුං සක්කා, තමහං ජානිස්සාමීති. සො පඨමකෙසවට්ටියා ඔහාරිතක්ඛණෙයෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, දුතියාය ඔහාරිතක්ඛණෙ සකදාගාමිඵලෙ, තතියාය අනාගාමිඵලෙ. සබ්බෙසංයෙව පන කෙසානං ඔරොපනඤ්ච අරහත්තසච්ඡිකිරියා ච අපච්ඡා අපුරිමා අහොසි. තස්ස පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස චත්තාරො පච්චයා යදිච්ඡකං උප්පජ්ජන්ති. එවං එත්ථ වත්ථු සමුට්ඨිතං.

එකල්හි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ (සාරිපුත්ත හිමියෝ) ඔහුට මෙසේ වදාළහ: "පින්වත, ඔබ මෙබඳු දුක් රැසක් අනුභව කළ බැවින් මහණ වීමට සුදුසු නොවේද?" එවිට ඔහු, "ස්වාමීනි, අවසර ලැබෙන්නේ නම් මම මහණ වන්නෙමි" යි පැවසීය. සුප්පවාසා උපාසිකාව තම පුත්‍රයා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමඟ කතා කරනු දැක, "මගේ පුතා ධර්ම සේනාපතීන් වහන්සේ සමඟ කුමක් කතා කරන්නේදැයි" සිතා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත එළඹ මෙසේ ඇසුවාය: "ස්වාමීනි, මාගේ පුත්‍රයා ඔබ වහන්සේ සමඟ කුමක් කතා කරන්නේද?" එවිට උන්වහන්සේ, "ඔහු තමා විඳි කුස තුළ වාසය කිරීමේ දුක් පවසා, ඔබගෙන් අවසර ලැබෙන්නේ නම් මහණ වන බව පවසයි" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, ඉතා යහපති, ඔහුව මහණ කරනු මැනවි" යි ඇය පැවසුවාය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුව විහාරයට කැඳවාගෙන ගොස්, තචපංචක කර්මස්ථානය ලබා දී මහණ කරවන අතරතුර මෙසේ වදාළහ: "සීවලී, ඔබට වෙනත් අවවාදයකින් වැඩක් නැත, ඔබ සත් වසරක් මුළුල්ලේ විඳි ඒ දුකම නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්න." එවිට ඔහු, "ස්වාමීනි, මහණ කිරීම පමණක් ඔබ වහන්සේගේ වගකීමකි; මා විසින් කළ යුතු දේ මම දන්නෙමි" යි පැවසීය. ඔහු පළමු කෙස් වැටිය කපන මොහොතේම සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියේය. දෙවන කෙස් වැටිය කපන විට සකෘදාගාමී ඵලයේ ද, තෙවන කෙස් වැටිය කපන විට අනාගාමී ඵලයේ ද පිහිටියේය. සියලු කෙස් බා අවසන් වීමත් සමඟම ඔහු අරහත් ඵලය සාක්ෂාත් කළේය. ඔහු මහණ වූ දින සිට භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට සිවුපසය රිසි පරිදි ලැබෙන්නට විය. මෙසේ මේ කතා පුවත මෙහි පැන නැගුණි.

අපරභාගෙ [Pg.194] සත්ථා සාවත්ථිං අගමාසි. ථෙරො සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, මය්හං පුඤ්ඤං වීමංසිස්සාමි, පඤ්ච මෙ භික්ඛුසතානි දෙථා’’ති ආහ. ගණ්හ, සීවලීති. සො පඤ්චසතෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා හිමවන්තාභිමුඛං ගච්ඡන්තො අටවිමග්ගං ගච්ඡති. තස්ස පඨමං දිට්ඨා නිග්‍රොධෙ අධිවත්ථා දෙවතා සත්ත දිවසානි දානං අදාසි. ඉති සො –

පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ සැවැත් නුවරට වැඩි සේක. සීවලී තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ, "ස්වාමීනි, මම මාගේ පින පරීක්ෂා කර බලනු කැමැත්තෙමි, මට පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ලබා දුන මැනවි" යි කීහ. "සීවලී, කැඳවාගෙන යන්න" යි බුදුහු වදාළහ. උන්වහන්සේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ හිමාලය දෙසට යමින් වනාන්තර මාර්ගයක වැඩම කළහ. උන්වහන්සේට මුලින්ම හමු වූ නුග රුකක අධිගෘහිත දේවතාවිය දින හතක් මුළුල්ලේ දානය පූජා කළාය. මෙසේ උන්වහන්සේ -

‘‘නිග්‍රොධං පඨමං පස්සි, දුතියං පණ්ඩවපබ්බතං;

තතියං අචිරවතියං, චතුත්ථං වරසාගරං.

"පළමුව නුග රුක දුටුවේය, දෙවනුව පණ්ඩව පර්වතය ද, තෙවනුව අචිරවතී නදිය ද, සිව්වනුව වරසාගරය ද දුටුවේය.

‘‘පඤ්චමං හිමවන්තං සො, ඡට්ඨං ඡද්දන්තුපාගමි;

සත්තමං ගන්ධමාදනං, අට්ඨමං අථ රෙවත’’න්ති.

පස්වනුව උන්වහන්සේ හිමාලය ද, සයවනුව ඡද්දන්ත විල ද, සත්වනුව ගන්ධමාදන පර්වතය ද, අටවනුව රේවත තෙරුන් වෙත ද වැඩම කළහ."

සබ්බට්ඨානෙසු සත්ත සත්ත දිවසානෙව දානං අදංසු. ගන්ධමාදනපබ්බතෙ පන නාගදත්තදෙවරාජා නාම සත්තදිවසෙසු එකදිවසං ඛීරපිණ්ඩපාතං අදාසි, එකදිවසං සප්පිපිණ්ඩපාතං අදාසි. භික්ඛුසඞ්ඝො ආහ – ‘‘ආවුසො, ඉමස්ස දෙවරඤ්ඤො නෙව ධෙනුයො දුය්හමානා පඤ්ඤායන්ති, න දධිනිම්මථනං, කුතො තෙ, දෙවරාජ, ඉමං උප්පජ්ජතී’’ති? ‘‘භන්තෙ, කස්සපදසබලස්ස කාලෙ ඛීරසලාකභත්තදානස්සෙතං ඵල’’න්ති දෙවරාජා ආහ. අපරභාගෙ සත්ථා ඛදිරවනියරෙවතස්ස පච්චුග්ගමනං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං අත්තනො සාසනෙ ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඒ සෑම ස්ථානයකදීම සත් දින බැගින් දානය පූජා කළහ. ගන්ධමාදන පර්වතයේදී නාගදත්ත නම් දිව්‍ය රාජයා දින සතක් මුළුල්ලේ එක් දිනක් කිරිපිඬු දානය ද, එක් දිනක් ගිතෙල් මිශ්‍ර ආහාර ද පූජා කළේය. භික්ෂු සංඝයා මෙසේ ඇසූහ: "ඇවැත්නි, මේ දිව්‍ය රාජයාට කිරි දෙන දෙනුන් පෙනෙන්නට නැත, කිරි මිරිකීමක් ද නැත. දිව්‍ය රාජය, ඔබට මේවා කොහෙන් ලැබෙන්නේද?" එවිට දිව්‍ය රාජයා පවසනුයේ, "ස්වාමීනි, මෙය කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ කාලයේදී දෙන ලද කිරි සහිත සලාක බත් දානයක විපාකයකි" යනුවෙනි. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ඛදිරවනීය රේවත තෙරුන්ගේ පිළිගැනීමේ පුවත නිමිති කරගෙන, සීවලී තෙරුන් තම ශාසනයේ ලාභීන් අතර සහ යස පිරිවර ලැබූවන් අතර අගතැන්පත් තනතුරේ තැබූ සේක.

වක්කලිත්ථෙරවත්ථු

වක්කලී තෙරුන්ගේ වස්තුව

208. දසමෙ සද්ධාධිමුත්තානන්ති සද්ධාය අධිමුත්තානං, බලවසද්ධානං භික්ඛූනං වක්කලිත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අඤ්ඤෙසං හි සද්ධා වඩ්ඪෙතබ්බා හොති, ථෙරස්ස පන හාපෙතබ්බා ජාතා. තස්මා සො සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගොති වුත්තො. වක්කලීති පනස්ස නාමං.

208. දසවන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධාධිමුත්තානං' යන්නෙන් ශ්‍රද්ධාවෙහි බැසගත්, ප්‍රබල ශ්‍රද්ධාවක් ඇති භික්ෂූන් අතර වක්කලී තෙරුන් අග්‍ර වන බව දක්වයි. අන් අයගේ ශ්‍රද්ධාව වැඩිය යුතු වුවත්, මේ තෙරුන්ගේ ශ්‍රද්ධාව (ප්‍රඥාව වැඩීම සඳහා) තරමක් අඩු කළ යුතු මට්ටමක පැවතුණි. එබැවින් උන්වහන්සේ ශ්‍රද්ධාවෙන් මිදුණු (බැසගත්) අය අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. 'වක්කලී' යනු උන්වහන්සේගේ නමයි.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ වුත්තනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තනයෙනෙව සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා දසබලං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහම්පි ඉමිනා අධිකාරකම්මෙන තුම්හෙහි සද්ධාධිමුත්තානං එතදග්ගෙ ඨපිතභික්ඛු විය අනාගතෙ [Pg.195] එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා තස්ස අනන්තරායං දිස්වා බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

උන්වහන්සේගේ ප්‍රශ්නය සම්බන්ධයෙන් අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය: උන්වහන්සේ ද අතීතයේ පදුමුත්තර බුදුන් වහන්සේගේ කාලයේදී, කලින් කී පරිදිම විහාරයට ගොස් පිරිස කෙළවර සිට ධර්මය අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක ශ්‍රද්ධාධිමුක්තයන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තබනු දැක, "මමත් අනාගතයේ මෙබඳු කෙනෙකු විය යුතුය" යි සිතා, පෙර කී පරිදිම ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කර සත් දිනක් මහා දානය පූජා කර, දසබලයන් වහන්සේට වැඳ මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළේය: "ස්වාමීනි, මම ද මෙම පුණ්‍ය කර්මය හේතුවෙන්, ඔබ වහන්සේ විසින් ශ්‍රද්ධාධිමුක්තයන් අතර අගතැන්පත් කළ භික්ෂුව මෙන්, අනාගතයේ එක් බුදු කෙනෙකුගේ ශාසනයක ශ්‍රද්ධාධිමුක්තයන් අතර අග්‍ර වන්නෙම්වා!" ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාවට බාධාවක් නොවන බව දැක විවරණ දී වැඩි සේක.

සොපි යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං සත්ථුකාලෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, වක්කලීතිස්ස නාමං අකංසු. සො වුද්ධිප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා දසබලං භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතං සාවත්ථියං චරන්තං දිස්වා සත්ථු සරීරසම්පත්තිං ඔලොකෙන්තො සරීරසම්පත්තිදස්සනෙන අතිත්තො දසබලෙන සද්ධිංයෙව විචරති. විහාරං ගච්ඡන්තෙන සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා සරීරනිප්ඵත්තිං ඔලොකෙන්තොව තිට්ඨති. ධම්මසභායං නිසීදිත්වා ධම්මං කථෙන්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ ඨිතො ධම්මං සුණාති. සො සද්ධං පටිලභිත්වා ‘‘අගාරමජ්ඣෙ වසන්තො නිබද්ධං දසබලස්ස දස්සනං න ලභිස්සාමී’’ති පබ්බජ්ජං යාචිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජි.

ඔහු ද දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට දෙව්මිනිස් ලොව සැරිසරමින් අප ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කාලයේ සැවැත් නුවර බමුණු කුලයක උපත ලැබීය. ඔවුහු ඔහුට 'වක්කලී' යයි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු වේදත්‍රය හදාරා, දසබලයන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සැවැත් නුවර හැසිරෙනු දැක, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීර සම්පත්තිය දෙස බලමින් එයින් සෑහීමකට පත් නොවී දසබලයන් වහන්සේ සමඟම හැසිරෙයි. විහාරයට වැඩම කරන බුදුන් වහන්සේ සමඟ විහාරයට ගොස් ශරීර සම්පත්තිය දෙසම බලමින් සිටියි. ධර්ම සභාවේ හිඳ ධර්මය දේශනා කරන බුදුන් වහන්සේ ඉදිරියේ සිටගෙන ධර්මය අසයි. ඔහු ශ්‍රද්ධාව ලබා, "ගිහි ගෙයි වසන්නේ නම් මට නිරන්තරයෙන් දසබලයන් වහන්සේ දැකීමට නොලැබේ" යයි සිතා මහණකම ඉල්ලා ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයේ මහණ විය.

තතො පට්ඨාය ඨපෙත්වා ආහාරකරණවෙලං අවසෙසකාලෙ යත්ථ ඨිතෙන සක්කා දසබලං පස්සිතුං, තත්ථ ඨිතො යොනිසොමනසිකාරං පහාය දසබලං ඔලොකෙන්තොව විහරති. සත්ථා තස්ස ඤාණපරිපාකං ආගමෙන්තො දීඝම්පි අද්ධානං තස්මිං රූපදස්සනවසෙනෙව විචරන්තෙ කිඤ්චි අවත්වා ‘‘ඉදානිස්ස ඤාණං පරිපාකගතං, සක්කා එතං බොධෙතු’’න්ති ඤත්වා එවමාහ – ‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සති. යො මං පස්සති, සො ධම්මං පස්සති. ධම්මඤ්හි, වක්කලි, පස්සන්තො මං පස්සති, මං පස්සන්තො ධම්මං පස්සතී’’ති.

එතැන් සිට ආහාර ගන්නා වේලාව හැර සෙසු කාලයෙහි දසබලයන් වහන්සේ දැකිය හැකි තැනක සිටගෙන, යෝනිසෝ මනසිකාරය අතහැර දසබලයන් වහන්සේ දෙසම බලමින් වසයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ ඥානය මුහුකුරා යන තෙක් බලා සිටිමින්, ඔහු රූපය දෙස බලා සිටිමින් බොහෝ කාලයක් හැසිරෙද්දීත් කිසිවක් වදාළේ නැත. පසුව "දැන් මොහුගේ ඥානය මුහුකුරා ගොස් ඇත, මොහුට අවබෝධ කරවිය හැකිය" යි දැන මෙසේ වදාළහ: "වක්කලී, මේ කුණු වූ ශරීරය දෙස බලා සිටීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? වක්කලී, යමෙක් ධර්මය දකීද ඔහු මා දකී. යමෙක් මා දකීද ඔහු ධර්මය දකී. වක්කලී, ධර්මය දක්නා තැනැත්තා මා දකී, මා දක්නා තැනැත්තා ධර්මය දකී."

සත්ථරි එවං ඔවදන්තෙපි ථෙරො දසබලස්ස දස්සනං පහාය නෙව අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං සක්කොති. තතො සත්ථා ‘‘නායං භික්ඛු සංවෙගං අලභිත්වා බුජ්ඣිස්සතී’’ති උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය රාජගහං ගන්ත්වා වස්සූපනායිකදිවසෙ ‘‘අපෙහි, වක්කලී’’ති ථෙරං පණාමෙති. බුද්ධා ච නාම ආදෙය්‍යවචනා හොන්ති, තස්මා ථෙරො සත්ථාරං පටිප්ඵරිත්වා ඨාතුං අසක්කොන්තො තෙමාසං දසබලස්ස සම්මුඛෙ ආගන්තුං අවිසහන්තො ‘‘කිං දානි සක්කා කාතුං, තථාගතෙනම්හි පණාමිතො, සම්මුඛීභාවං න ලභාමි, කිං මය්හං ජීවිතෙනා’’ති ගිජ්ඣකූටපබ්බතෙ පපාතට්ඨානං අභිරුහි. සත්ථා තස්ස කිලමනභාවං ඤත්වා ‘‘අයං භික්ඛු මම සන්තිකා අස්සාසං අලභන්තො [Pg.196] මග්ගඵලානං උපනිස්සයං නාසෙය්‍යා’’ති අත්තානං දස්සෙතුං ඔභාසං විස්සජ්ජෙසි. අථස්ස සත්ථු දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය එව මහන්තං සොකසල්ලං පහීනං. සත්ථා සුක්ඛතළාකෙ ඔඝං ආහරන්තො විය වක්කලිත්ථෙරස්ස බලවපීතිසොමනස්සං උප්පාදෙතුං ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ අවවාද කරන කල්හි පවා, වක්කලී තෙරුන් වහන්සේ දසබලධාරීන් වහන්සේව දැකීම අත්හැර වෙනත් ස්ථානයකට යාමට කිසිසේත්ම සමත් නොවූහ. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ, "මේ භික්ෂුව සංවේගයක් නොලබා (චතුරාර්ය සත්‍යය) අවබෝධ කර නොගන්නේය" යි සලකා, වස් එළඹෙන කාලය ආසන්න වූ විට රජගහ නුවරට වැඩම කොට, වස් එළඹෙන දිනයෙහි "වක්කලී, මෙතැනින් ඉවත් වන්න" යි තෙරුන් වහන්සේව බැහැර කළ සේක. බුදුවරුන්ගේ වචනය පිළිගත යුත්තක් බැවින්, වක්කලී තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේට විරුද්ධව සිටීමට නොහැකිව, තුන් මසක් පුරා දසබලධාරීන් වහන්සේ ඉදිරියට පැමිණීමට බියෙන් "දැන් කුමක් කළ හැකිද? තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මා බැහැර කරන ලදී. මට උන්වහන්සේව දැකීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ. මගේ ජීවිතයෙන් ඇති පල කිමද?" යි සිතා ගිජුකුළු පර්වතයේ ප්‍රපාතයකට නැඟූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ වෙහෙසට පත්වීම දැන, "මේ භික්ෂුව මා සමීපයෙන් අස්වැසිල්ලක් නොලැබුවහොත් මාර්ග ඵලයන්ගේ උපනිශ්‍රය නැති කරගන්නේය" යි සලකා, තමන් වහන්සේව පෙන්වීම සඳහා ආලෝකයක් විහිදුවූ සේක. එකල්හි උන්වහන්සේට ශාස්තෘන් වහන්සේව දුටු මොහොතේ සිටම මහත් වූ ශෝක හුල බැහැර විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ වියළි තටාකයකට ජල ප්‍රවාහයක් පමුණුවන්නාක් මෙන්, වක්කලී තෙරුන් වහන්සේට බලවත් වූ පීති සෝමනස්සයක් ඇති කරනු පිණිස ධම්මපදයේ මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක.

‘‘පාමොජ්ජබහුලො භික්ඛු, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ;

අධිගච්ඡෙ පදං සන්තං, සඞ්ඛාරූපසමං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 381);

"බුද්ධ ශාසනයෙහි පැහැදුණා වූ, ප්‍රමෝදය බහුල කොට ඇති භික්ෂුව, සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම වූ සැප සහගත ශාන්ත පදයට (නිවනට) පැමිණෙන්නේය."

වක්කලිත්ථෙරස්ස ච ‘‘එහි, වක්කලී’’ති හත්ථං පසාරෙසි. ථෙරො ‘‘දසබලො මෙ දිට්ඨො, එහීති අව්හායනම්පි ලද්ධ’’න්ති බලවපීතිං උප්පාදෙත්වා ‘‘කුතො ගච්ඡාමී’’ති අත්තනො ගමනභාවං අජානිත්වාව දසබලස්ස සම්මුඛෙ ආකාසෙ පක්ඛන්දිත්වා පඨමපාදෙන පබ්බතෙ ඨිතොයෙව සත්ථාරා වුත්තගාථං ආවජ්ජෙන්තො ආකාසෙයෙව පීතිං වික්ඛම්භෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා තථාගතං වන්දමානොව ඔතරි. අපරභාගෙ සත්ථා අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

වක්කලී තෙරුන් වහන්සේ දෙසට "වක්කලී, එන්න" යැයි පවසා ශාස්තෘන් වහන්සේ අත දිගු කළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද "මම දසබලධාරීන් වහන්සේව දුටුවෙමි, 'එන්න' යැයි කැඳවීමක් ද ලැබුවෙමි" යි බලවත් ප්‍රීතියක් උපදවා ගෙන, "කොතැනින් යම්දැයි" තමන් යන ආකාරය පවා නොදැනම දසබලධාරීන් වහන්සේ ඉදිරියේ අහසට පැන නැඟී, ප්‍රථම පාදයෙන් පර්වතයෙහි සිටියදීම ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ ගාථාව මෙනෙහි කරමින්, අහසේදීම ප්‍රීතිය යටපත් කොට පටිසම්භිදාවන් සමඟ අර්හත් භාවයට පත්ව, තථාගතයන් වහන්සේට වඳිමින්ම පහළට බැස්සහ. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ආර්ය මහා සංඝයා මැද වැඩ හිඳිමින්, තෙරුන් වහන්සේව ශ්‍රද්ධාධිමුත්තයන් (ශ්‍රද්ධාවෙන් මිදුණවුන්) අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

දුතියවග්ගවණ්ණනා.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. ඒතදග්ග වර්ගය

(14) 3. තතියඑතදග්ගවග්ගො

(14) 3. තෙවන ඒතදග්ග වර්ගය

209. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ සික්ඛාකාමානන්ති තිස්සො සික්ඛා කාමයමානානං සම්පියායිත්වා සික්ඛන්තානන්ති අත්ථො. රාහුලොති අත්තනො පුත්තං රාහුලත්ථෙරං දස්සෙති. ථෙරො කිර පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය පාතොව උට්ඨහන්තො හත්ථපූරං වාලිකං උක්ඛිපිත්වා ‘‘අහො වතාහං අජ්ජ දසබලස්ස චෙව ආචරියුපජ්ඣායානඤ්ච සන්තිකා එත්තකං ඔවාදඤ්චෙව අනුසාසනිඤ්ච ලභෙය්‍ය’’න්ති පත්ථෙති. තස්මා සික්ඛාකාමානං අග්ගො නාම ජාතොති.

209. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'ශික්ෂාකාමීන්ට' යනු ශික්ෂාවන් තුන කැමති වන්නා වූ, ඒ පිළිබඳ ඇල්මෙන් ශික්ෂණය ලබන්නා වූ යන්න අර්ථයයි. 'රාහුල' යනු තමන් වහන්සේගේ පුත් රාහුල තෙරුන්ව පෙන්වා දෙයි. තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වූ දින සිට සෑම දිනකම අලුයම අවදි වී අතක් පිරෙන සේ වැලි ගෙන අහසට විසි කර, "අහෝ! මට අද දසබලධාරීන් වහන්සේගෙන් සහ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාගෙන් මෙපමණ අවවාද අනුශාසනා ලැබේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කරති. එබැවින් උන්වහන්සේ ශික්ෂාකාමීන් අතර අග්‍ර වූහ.

210. දුතියෙ සද්ධාපබ්බජිතානන්ති සද්ධාය පබ්බජිතානං. රට්ඨපාලොති රට්ඨං පාලෙතුං සමත්ථො, භින්නං වා රට්ඨං සන්ධාරෙතුං සමත්ථෙ කුලෙ ජාතොතිපි [Pg.197] රට්ඨපාලොති සඞ්ඛං ගතො. සො හි සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො චුද්දසභත්තච්ඡෙදෙ කත්වා මාතාපිතරො පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙත්වා පබ්බජිතො. තස්මා සද්ධාපබ්බජිතානං අග්ගො නාම ජාතො.

210. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවන්' යනු ශ්‍රද්ධාව නිසාම පැවිදි වූවන් ය. 'රට්ඨපාල' යනු රට පාලනය කිරීමට සමත් වූ හෝ බෙදී ගිය රටක් එක්සත් කිරීමට සමත් කුලයක උපන් බැවින් රට්ඨපාල යන නම ලැබූහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා ශ්‍රද්ධාව ලබා, දහහතර වතාවක් ආහාර වර්ජනය කොට, මවුපියන්ගෙන් පැවිද්දට අවසර ගෙන පැවිදි වූහ. එබැවින් උන්වහන්සේ ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවන් අතර අග්‍ර වූහ.

රාහුල-රට්ඨපාලත්ථෙරවත්ථු

රාහුල සහ රට්ඨපාල තෙරවරුන්ගේ කථා වස්තුව

ඉමෙසං පන උභින්නම්පි ථෙරානං පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – එතෙ කිර ද්වෙපි අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිංසු. තෙසං දහරකාලෙ නාමං වා ගොත්තං වා න කථියති. වයප්පත්තා පන ඝරාවාසෙ පතිට්ඨාය අත්තනො අත්තනො පිතු අච්චයෙන උභොපි අත්තනො අත්තනො රතනකොට්ඨාගාරකම්මිකෙ පක්කොසාපෙත්වා අපරිමාණං ධනං දිස්වා – ‘‘ඉමං එත්තකං ධනරාසිං අය්‍යකපය්‍යකාදයො අත්තනා සද්ධිං ගහෙත්වා ගන්තුං නාසක්ඛිංසු, අම්හෙහි දානි යෙන කෙනචි උපායෙන ඉමං ධනං ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටතී’’ති තෙ උභොපි ජනා චතූසු ඨානෙසු කපණද්ධිකාදීනං මහාදානං දාතුං ආරද්ධා. එකො අත්තනො දානග්ගෙ ආගතාගතජනං පුච්ඡිත්වා යාගුඛජ්ජකාදීසු යස්ස යං පටිභාති, තස්ස තං අදාසි, තස්ස තෙනෙව කාරණෙන ආගතපාකොති නාමං ජාතං. ඉතරො අපුච්ඡිත්වාව ගහිතගහිතභාජනං පූරෙත්වා පූරෙත්වා දෙති, තස්සපි තෙනෙව කාරණෙන අනග්ගපාකොති නාමං ජාතං, අප්පමාණපාකොති අත්ථො.

මේ තෙරුන් වහන්සේලා දෙදෙනාගේම පැරණි කර්මයන් පිළිබඳ අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: මොවුන් දෙදෙනාම අතීතයේ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර සිටු පවුල්වල උපත ලැබූහ. ඔවුන්ගේ තරුණ කාලයේ නම් හෝ ගෝත්‍ර මෙහි සඳහන් නොවේ. වැඩිවියට පත් වූ පසු ගෘහ ජීවිතයේ පිහිටා, තම පියවරුන්ගේ ඇවෑමෙන් තම තමන්ගේ රන් ගබඩා පරීක්ෂා කර බලා, "මේ සා විශාල ධන රාශියක් අපගේ මුත්තණුවන් හෝ මී මුත්තණුවන් තමන් සමඟ රැගෙන යාමට සමත් නොවූහ, එබැවින් අප දැන් යම් උපක්‍රමයකින් මේ ධනය රැගෙන යාම (පිනක් ලෙස) කළ යුතුය" යි සිතා, ඒ දෙදෙනාම ස්ථාන හතරක අසරණයන්ට සහ මඟීන්ට මහ දන් දීමට පටන් ගත්හ. ඉන් එක් අයෙක් තම දන්සලට පැමිණෙන ජනයාගෙන් විමසා, කැඳ හෝ ආහාර ආදියෙන් ඔවුන් කැමති දේ දුන්නේය. ඒ හේතුවෙන් ඔහුට 'ආගතපාක' යන නම ලැබුණි. අනෙක් තැනැත්තා කිසිවක් නොවිමසාම ජනයා ගෙන එන භාජන පුරවා දන් දුන්නේය. ඒ හේතුවෙන් ඔහුට 'අනග්ගපාක' යන නම ලැබුණි, එහි තේරුම අප්‍රමාණ ලෙස දන් දෙන්නා යන්නයි.

තෙ උභොපි එකදිවසං පාතොව මුඛධොවනත්ථං බහිගාමං අගමංසු. තස්මිං සමයෙ හිමවන්තතො ද්වෙ මහිද්ධිකා තාපසා භික්ඛාචාරත්ථාය ආකාසෙන ආගන්ත්වා තෙසං සහායකානං අවිදූරෙ ඔතරිත්වා ‘‘මා නො එතෙ පස්සිංසූ’’ති එකපස්සෙ අට්ඨංසු. තෙ උභොපි ජනා තෙසං ලාබුභාජනාදිපරික්ඛාරං සංවිධාය අන්තොගාමං සන්ධාය භික්ඛාය ගතානං සන්තිකං ආගම්ම වන්දිංසු. අථ නෙ තාපසා ‘‘කාය වෙලාය ආගතත්ථ මහාපුඤ්ඤා’’ති ආහංසු. තෙ ‘‘අධුනාව, භන්තෙ’’ති වත්වා [Pg.198] තෙසං හත්ථතො ලාබුභාජනං ගහෙත්වා අත්තනො අත්තනො ගෙහං නෙත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ නිබද්ධං භික්ඛාගහණත්ථං පටිඤ්ඤං ගණ්හිංසු.

ඒ දෙදෙනාම දිනක් උදෑසන මුහුණ සේදීම සඳහා ගමෙන් පිටතට ගියහ. ඒ අවස්ථාවේ හිමාලයේ සිට පැමිණි මහා ඉද්ධිමත් තාපසවරු දෙදෙනෙක් පිඬු සිඟා වැඩීම පිණිස අහසින් පැමිණ, මේ යහළුවන්ට නුදුරින් බැස "මොවුන් අපව නොදකිත්වා" යි පසෙකට වී සිටියහ. ඒ දෙදෙනාම එම තාපසවරුන්ගේ ලබු කටා ආදී පිරිකර පිළියෙළ කර දී, පිඬු සිඟා ගමට යන ඔවුන් අසලට පැමිණ වැඳ නමස්කාර කළහ. එවිට තාපසවරු "මහා පින්වතුනි, ඔබලා කුමන වේලාවක පැමිණියේද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, දැන්මයි" යැයි පවසා ඔවුන් අතින් ලබු කටා ගෙන තමන්ගේ නිවෙස්වලට වැඩම කරවා, දන් පිළිගන්වා අවසානයේ නිරන්තරයෙන් දන් පිළිගැනීම සඳහා පොරොන්දුවක් ගත්හ.

තෙසු එකො තාපසො සපරිළාහකායධාතුකො හොති. සො අත්තනො ආනුභාවෙන මහාසමුද්දඋදකං ද්වෙධා කත්වා පථවින්ධරනාගරාජස්ස භවනං ගන්ත්වා දිවාවිහාරං නිසීදති. සො උතුසප්පායං ගහෙත්වා පච්චාගන්ත්වා අත්තනො උපට්ඨාකස්ස ගෙහෙ භත්තානුමොදනං කරොන්තො ‘‘පථවින්ධරනාගභවනං විය හොතූ’’ති වදති. අථ නං එකදිවසං උපට්ඨාකො පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ අනුමොදනං කරොන්තා ‘පථවින්ධරනාගභවනං විය හොතූ’ති වදථ, මයමස්ස අත්ථං න ජානාම, කිං වුත්තං හොති ඉදං, භන්තෙ’’ති? ආම, කුටුම්බිය අහං ‘‘තුම්හාකං සම්පත්ති පථවින්ධරනාගරාජසම්පත්තිසදිසා හොතූ’’ති වදාමීති. කුටුම්බිකො තතො පට්ඨාය පථවින්ධරනාගරාජභවනෙ චිත්තං ඨපෙසි.

ඒ තාපසවරුන් අතරින් එක් අයෙකුගේ ශරීරය නිතර උෂ්ණ අධික විය. ඔහු තම තේජසින් මහා සමුද්‍රයේ ජලය දෙබෑ කර, පඨවීන්දර නාග රාජයාගේ භවනයට ගොස් දහවල් කාලය ගත කරයි. ඔහු එම සුදුසු දේශගුණය විඳ ආපසු පැමිණ, තම උපස්ථායකයාගේ නිවසේදී අනුමෝදනාව කරන කල්හි "පඨවීන්දර නාග භවනය මෙන් වේවා" යි පවසයි. දිනක් උපස්ථායකයා, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අනුමෝදනා කරන විට 'පඨවීන්දර නාග භවනය මෙන් වේවා' යි පවසන නමුත් අප එහි තේරුම නොදනිමු, ස්වාමීනි, එහි අදහස කුමක්ද?" යි විමසීය. "එසේය ගෘහපතිය, ඔබගේ සම්පත් පඨවීන්දර නාග රාජයාගේ සම්පත් හා සමාන වේවා" යි මම පවසමි. එතැන් සිට එම ගෘහපතියා පඨවීන්දර නාග රාජයාගේ භවනයෙහි සිත පිහිටුවා ගත්තේය.

ඉතරො තාපසො තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා සුඤ්ඤෙ සෙරිසකවිමානෙ දිවාවිහාරං කරොති. සො ආගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තො ච සක්කස්ස දෙවරාජස්ස සම්පත්තිං දිස්වා අත්තනො උපට්ඨාකස්ස අනුමොදනං කරොන්තො ‘‘සක්කවිමානං විය හොතූ’’ති වදති. අථ නං සොපි කුටුම්බියො ඉතරො සහායකො තං තාපසං විය පුච්ඡි. සො තස්ස වචනං සුත්වා සක්කභවනෙ චිත්තං ඨපෙසි. තෙ උභොපි පත්ථිතට්ඨානෙසුයෙව නිබ්බත්තා.

අනෙක් තාපසයා තව්තිසා භවනයට ගොස් හිස්ව තිබූ සේරිසක විමානයෙහි දිවා විහරණය කළේය. ඔහු එහි යමින් ඊමෙන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ සම්පත්තිය දැක, තමන්ගේ උපස්ථායකයාට අනුමෝදනා කරමින් "ශක්‍ර විමානය මෙන් වේවා" යි පවසයි. එවිට ඒ සිටුවරයා ද අනෙක් යහළුවා මෙන් ඒ තාපසයාගෙන් විමසුවේය. ඔහු ද ඒ වචනය අසා ශක්‍ර භවනයෙහි සිත පිහිටුවා ගත්තේය. ඒ දෙදෙනාම තමන් ප්‍රාර්ථනා කළ ස්ථානයන්හිම උපන්නාහුය.

පථවින්ධරභවනෙ නිබ්බත්තො පථවින්ධරනාගරාජා නාම ජාතො. සො නිබ්බත්තක්ඛණෙ අත්තනො අත්තභාවං දිස්වා ‘‘අමනාපස්ස වත මෙ ඨානස්ස කුලුපකතාපසො වණ්ණං කථෙසි, උරෙන පරිසක්කිත්වා විචරණට්ඨානමෙතං, නූන සො අඤ්ඤං ඨානං න ජානාතී’’ති විප්පටිසාරී අහොසි. අථස්ස තංඛණෙයෙව අලඞ්කතපටියත්තානි නාගනාටකානි සබ්බදිසාසු තූරියානි පග්ගණ්හිංසු. සො තස්මිංයෙව ඛණෙ තං අත්තභාවං විජහිත්වා මාණවකවණ්ණී අහොසි. අන්වද්ධමාසඤ්ච චත්තාරො මහාරාජානො සක්කස්ස උපට්ඨානං ගච්ඡන්ති. තස්මා සොපි විරූපක්ඛෙන නාගරඤ්ඤා සද්ධිං සක්කස්ස උපට්ඨානං ගතො. සක්කො තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා සඤ්ජානි. අථ නං සමීපෙ ආගන්ත්වා ඨිතකාලෙ ‘‘කහං නිබ්බත්තොසි සම්මා’’ති පුච්ඡි. මා කථෙසි, මහාරාජ, උරෙන පරිසක්කනට්ඨානෙ නිබ්බත්තොම්හි, තුම්හෙ පන කල්‍යාණමිත්තං ලභිත්ථාති. සම්ම, ත්වං ‘‘අට්ඨානෙ නිබ්බත්තොම්හී’’ති මා විතක්කයි[Pg.199], පදුමුත්තරදසබලො ලොකෙ නිබ්බත්තො, තස්ස අධිකාරකම්මං කත්වා ඉමංයෙව ඨානං පත්ථෙහි, උභො සුඛං වසිස්සාමාති. සො ‘‘එවං, දෙව, කරිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පදුමුත්තරදසබලං නිමන්තෙත්වා අත්තනො නාගභවනෙ නාගපරිසාය සද්ධිං සබ්බරත්තිං සක්කාරසම්මානං සජ්ජෙසි.

පඨවින්ධර භවනයෙහි උපන් ඔහු පඨවින්ධර නාගරාජයා නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඔහු උපන් මොහොතේම තමන්ගේ ආත්මභාවය දැක "මාගේ කුළුපග තාපසයන් වහන්සේ මට මේ අමනාප වූ ස්ථානය ගැන වර්ණනා කළහ, මෙය පපුවෙන් ඇදී බඩගාමින් සැරිසරන ස්ථානයකි, ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේ වෙනත් ස්ථානයක් ගැන නොදන්නවා විය යුතුය" යි පශ්චාත්තාප විය. එසෙණින්ම ඔහු වෙනුවෙන් සරසන ලද නාග නාටිකාංගනාවෝ ද සතර දිශාවෙන්ම තූර්ය වාදකයෝ ද ඉදිරිපත් වූහ. ඔහු ඒ මොහොතේම ඒ නාග වේශය අත්හැර තරුණ මානවක වේශයක් ගත්තේය. සෑම අඩමසකට වරක්ම සතර වරම් දෙවිවරු ශක්‍රයා හමුවට උපස්ථානය පිණිස යති. එබැවින් ඔහු ද විරූපක්ඛ නාගරාජයා සමඟ ශක්‍රයා වෙත ගියේය. ශක්‍රයා ඔහු දුරදීම එනු දැක හඳුනා ගත්තේය. පසුව ඔහු අසලට පැමිණි විට "යහළුව, ඔබ කොහේ උපන්නේද?" යි ඇසීය. "මහාරාජය, ඒ ගැන නොකියන්න, මම පපුවෙන් බඩගා යන සතුන්ගේ ස්ථානයක උපන්නෙමි, ඔබ වහන්සේ නම් කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ලැබුවාහුය" යි කීවේය. "යහළුව, ඔබ 'නොසුදුසු ස්ථානයක උපන්නෙමි' යි නොසිතන්න, පදුමුත්තර දසබලයන් වහන්සේ ලොව පහළ වී ඇත, උන්වහන්සේට පින්කම් කොට මේ ස්ථානයම ප්‍රාර්ථනා කරන්න, එවිට අපි දෙදෙනාම සතුටින් වෙසෙමු" යි ශක්‍රයා කීවේය. ඔහු "දේවයන් වහන්ස, එසේ කරන්නෙමි" යි පවසා ගොස් පදුමුත්තර දසබලයන් වහන්සේට ආරාධනා කර, තමන්ගේ නාග භවනයෙහි නාග පිරිස සමඟ මුළු රැය පුරා සත්කාර සම්මානයන් සූදානම් කළේය.

සත්ථා පුනදිවසෙ උට්ඨිතෙ අරුණෙ අත්තනො උපට්ඨාකං සුමනත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘සුමන, අජ්ජ තථාගතො දූරං භික්ඛාචාරං ගමිස්සති, මා පුථුජ්ජනභික්ඛූ ආගච්ඡන්තු, තෙපිටකා පටිසම්භිදාප්පත්තා ඡළභිඤ්ඤාව ආගච්ඡන්තූ’’ති. ථෙරො සත්ථු වචනං සුත්වා සබ්බෙසං ආරොචෙසි. සත්ථාරා සද්ධිං සතසහස්සා භික්ඛූ ආකාසං පක්ඛන්දිංසු. පථවින්ධරො නාගපරිසාය සද්ධිං දසබලස්ස පච්චුග්ගමනං ආගතො සත්ථාරං පරිවාරෙත්වා සමුද්දමත්ථකෙ මණිවණ්ණා ඌමියො මද්දමානං භික්ඛුසඞ්ඝං ඔලොකෙත්වා ආදිතො සත්ථාරං, පරියොසානෙ සඞ්ඝනවකං තථාගතස්ස පුත්තං උපරෙවතසාමණෙරං නාම ඔලොකෙන්තො ‘‘අනච්ඡරියො සෙසසාවකානං එවරූපො ඉද්ධානුභාවො, ඉමස්ස පන තරුණබාලදාරකස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො අතිවිය අච්ඡරියො’’ති පීතිපාමොජ්ජං උප්පාදෙසි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ පසුදින අරුණෝදයේදී තමන්ගේ උපස්ථායක සුමන තෙරුන් අමතා "සුමන, අද තථාගතයන් වහන්සේ දුර බැහැර පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩිනවා, පෘථග්ජන භික්ෂූන් වහන්සේලා නොපැමිණෙත්වා, ත්‍රිපිටකධර, පටිසම්භිදාප්‍රප්ත, ෂඩ් අභිඥාලාභී රහතන් වහන්සේලාම වඩින්න" යි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය අසා සියල්ලන්ටම දන්වා සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟ ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා අහසට පැන නැංගාහ. පඨවින්ධර නාගයා නාග පිරිස සමඟ දසබලයන් වහන්සේ පිළිගැනීමට පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන, මුහුදු මතුපිට මැණික් වන් රළ මඩිමින් වඩින භික්ෂු සංඝයා දෙස බලා, මුලින් ශාස්තෘන් වහන්සේ දෙසත්, අවසානයේ සංඝයා අතර සිටි නවක භික්ෂුව වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ පුත් උපරේවත සාමණේරයන් වහන්සේ දෙසත් බලා "අනෙක් ශ්‍රාවකයන්ගේ මෙවැනි සෘද්ධි අනුභාවයක් ඇති වීම පුදුමයක් නොවේ, නමුත් මේ කුඩා දරුවාගේ මෙවන් සෘද්ධි අනුභාවයක් තිබීම නම් ඉතාමත් පුදුම සහගතය" යි පීති ප්‍රාමෝද්‍යය උපදවා ගත්තේය.

අථස්ස භවනෙ දසබලෙ නිසින්නෙ සෙසභික්ඛූසු කොටිතො පට්ඨාය නිසීදන්තෙසු සත්ථු සම්මුඛට්ඨානෙයෙව උපරෙවතසාමණෙරස්ස ආසනං පාපුණි. නාගරාජා යාගුං දෙන්තොපි ඛජ්ජකං දෙන්තොපි සකිං දසබලං ඔලොකෙති, සකිං උපරෙවතසාමණෙරං. තස්ස කිර සරීරෙ සත්ථු සරීරෙ විය ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණානි පඤ්ඤායන්ති. තතො නාගරාජා ‘‘අයං සාමණෙරො බුද්ධානං සදිසො පඤ්ඤායති, කිං නු ඛො හොතී’’ති අවිදූරෙ නිසින්නං අඤ්ඤතරං භික්ඛුං පුච්ඡි – ‘‘අයං, භන්තෙ, සාමණෙරො දසබලස්ස කිං හොතී’’ති? පුත්තො, මහාරාජාති. සො චින්තෙසි – ‘‘මහා වතායං භික්ඛු, එවරූපස්ස සොභග්ගප්පත්තස්ස තථාගතස්ස පුත්තභාවං ලභි. සරීරම්පිස්ස එකදෙසෙන බුද්ධානං සරීරසදිසං පඤ්ඤායති, මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති සත්තාහං මහාදානං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමස්ස අධිකාරකම්මස්සානුභාවෙන අයං උපරෙවතො විය අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස පුත්තො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා [Pg.200] අනන්තරායං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ ගොතමබුද්ධස්ස පුත්තො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

ඉන්පසු ඔහුගේ භවනයෙහි දසබලයන් වහන්සේ වැඩසිටි කල්හි, සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා පිළිවෙළින් අසුන් ගත්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේට ඉදිරිපසින්ම උපරේවත සාමණේරයන් වහන්සේගේ අසුන පැනවිණි. නාගරාජයා කැඳ පූජා කරන විටත්, ආහාර පූජා කරන විටත් එක් වරක් දසබලයන් වහන්සේ දෙස බලයි, එක් වරක් උපරේවත සාමණේරයන් වහන්සේ දෙස බලයි. උන්වහන්සේගේ ශරීරයෙහි ද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීරයෙහි මෙන් දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෝ දිස්වෙති. එවිට නාගරාජයා "මේ සාමණේරයන් වහන්සේ බුදුන් වහන්සේට සමානව පෙනෙන්නාහ, මොහු කවුරුන් විය හැකිද?" යි නොදුරේ වැඩසිටි එක්තරා භික්ෂුවකගෙන් "ස්වාමීනි, මේ සාමණේරයන් වහන්සේ දසබලයන් වහන්සේට කවුරුන් වන්නේද?" යි විමසීය. "මහාරාජය, උන්වහන්සේගේ පුත්‍රයාය" යි කීහ. ඔහු මෙසේ සිතීය: "මේ භික්ෂූන් වහන්සේ ඉතා උතුම්ය, මෙවන් සෝභාසම්පන්න තථාගතයන් වහන්සේගේ පුත්‍රභාවය ලැබූහ. ශරීරය ද එක් අංශයකින් බුදුන් වහන්සේගේ ශරීරයට සමානව පෙනේ, මටත් අනාගතයේ මෙවැනි වීමට සුදුසුය" යි සත් දිනක් මහා දානය පිරිනමා, "ස්වාමීනි, මම මේ පින්කමේ අනුභාවයෙන් මේ උපරේවත සාමණේරයන් මෙන් අනාගතයේ එක් බුදු කෙනෙකුගේ පුත්‍රයෙක් වෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාගතයෙහි කිසිදු බාධාවක් නොමැති බව දැක "අනාගතයේ ගෞතම බුදුන් වහන්සේගේ පුත්‍රයා වන්නෙහිය" යි වදාරා වැඩම කළ සේක.

පථවින්ධරොපි පුන අද්ධමාසෙ සම්පත්තෙ විරූපක්ඛෙන සද්ධිං සක්කස්ස උපට්ඨානං ගතො. අථ නං සමීපෙ ඨිතං සක්කො පුච්ඡි – ‘‘පත්ථිතො තෙ, සම්ම, අයං දෙවලොකො’’ති? න පත්ථිතො මහාරාජාති. කිං දොසං අද්දසාති? දොසො නත්ථි, මහාරාජ, අහං පන දසබලස්ස පුත්තං උපරෙවතසාමණෙරං පස්සිං. තස්ස මෙ දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය අඤ්ඤත්ථ චිත්තං න නමි, ස්වාහං ‘‘අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස එවරූපො පුත්තො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසිං. ත්වම්පි, මහාරාජ, එකං පත්ථනං කරොහි, තෙ මයං නිබ්බත්තට්ඨානෙ න විනා භවිස්සාමාති. සක්කො තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා එකං මහානුභාවං භික්ඛුං දිස්වා ‘‘කතරකුලා නු ඛො නික්ඛමිත්වා අයං කුලපුත්තො පබ්බජිතො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘අයං භින්නං රට්ඨං සන්ධාරෙතුං සමත්ථස්ස කුලස්ස පුත්තො හුත්වා චුද්දස භත්තච්ඡෙදෙ කත්වා මාතාපිතරො පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙත්වා පබ්බජිතො’’ති අඤ්ඤාසි. ඤත්වා ච පන අජානන්තො විය දසබලං පුච්ඡිත්වා සත්තාහං මහාසක්කාරං කත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමස්ස කල්‍යාණකම්මස්ස නිස්සන්දෙන තුම්හාකං සාසනෙ අයං කුලපුත්තො විය අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ සද්ධාපබ්බජිතානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා ‘‘ත්වං, මහාරාජ, අනාගතෙ ගොතමස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ සද්ධාපබ්බජිතානං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. සක්කොපි අත්තනො දෙවපුරමෙව ගතො.

පඨවින්ධර නාගයා ද නැවත අඩමසක් ගිය තැන විරූපක්ඛ නාගරාජයා සමඟ ශක්‍රයා වෙත උපස්ථානයට ගියේය. එවිට ඔහු අසල සිටි ශක්‍රයා "යහළුව, ඔබ මේ දෙව්ලොව ප්‍රාර්ථනා කළාද?" යි ඇසීය. "මහාරාජය, ප්‍රාර්ථනා නොකළෙමි" යි කීවේය. "එහි කවර වරදක් දුටුවෙහිද?" යි ඇසීය. "මහාරාජය, වරදක් නැත, මම දසබලයන් වහන්සේගේ පුත් උපරේවත සාමණේරයන් වහන්සේව දුටුවෙමි. උන්වහන්සේව දුටු වේලේ පටන් මාගේ සිත වෙනත් තැනක නොඇලුණි, එබැවින් මම 'අනාගතයේ එක් බුදු කෙනෙකුගේ මෙවැනි පුත්‍රයෙක් වෙම්වා' යි ප්‍රාර්ථනා කළෙමි. මහාරාජය, ඔබ වහන්සේ ද එක් ප්‍රාර්ථනයක් කරන්න, එවිට අපි දෙදෙනා උපදින ස්ථානයක වෙන් නොවී සිටිමු" යි කීවේය. ශක්‍රයා ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන එක් මහානුභාව සම්පන්න භික්ෂුවක දැක "මේ කුලපුත්‍රයා කවර කුලයකින් නික්ම පැවිදි වූයේද?" යි සිතන්නේ, "මොහු බිඳුණු රටක් එක්සත් කිරීමට සමත් කුලයක පුත්‍රයෙකු වී, දහහතර වරක් ආහාර වර්ජනය කොට මව්පියන්ගේ අවසරය ලබා පැවිදි වූවෙකි" යි දැනගත්තේය. එසේ දැනගෙනත් නොදන්නවාක් මෙන් දසබලයන් වහන්සේගෙන් විමසා, සත් දිනක් මහා සත්කාර පවත්වා, "ස්වාමීනි, මම මේ පින්කමේ අනුභාවයෙන් ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයේ මේ කුලපුත්‍රයා මෙන්, අනාගතයේ එක් බුදු කෙනෙකුගේ ශාසනයෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවන් අතර අග්‍ර වෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාගතය බලා "මහාරාජය, ඔබ අනාගතයේ ගෞතම බුද්ධ ශාසනයෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවන් අතර අග්‍ර වන්නෙහිය" යි වදාරා වැඩම කළ සේක. ශක්‍රයා ද තමන්ගේ දෙව්පුරයටම ගියේය.

තෙ උභොපි නිබ්බත්තට්ඨානතො චවිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තා අනෙකසහස්සකප්පෙ අතික්කමිංසු. ඉතො පන ද්වානවුතිකප්පමත්ථකෙ ඵුස්සො නාම බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. තස්ස පිතා මහින්දො නාම රාජා අහොසි, වෙමාතිකා තයො කනිට්ඨභාතරො. රාජා දිවසෙ දිවසෙ ‘‘මය්හංයෙව බුද්ධො මය්හං ධම්මො මය්හං සඞ්ඝො’’ති මමායන්තො සයමෙව දසබලං නිබද්ධං භොජනං භොජෙති.

ඒ දෙදෙනාම උපන් ස්ථානයෙන් චුතව දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරමින් කල්ප දහස් ගණනක් ඉක්මවා ගියහ. මෙයින් කල්ප අනූ දෙකකට පෙර ලොව ඵුස්ස නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූහ. උන්වහන්සේගේ පියා මහින්ද නම් රජු විය. (ඔහුට) වෙනත් මවකගෙන් උපන් බාල සහෝදරයන් තිදෙනෙක් සිටියහ. රජතුමා දිනපතා "බුදුන් මගේය, දහම මගේය, සඟුන් මගේය" කියා මමත්වයෙන් යුතුව දසබලයන් වහන්සේට නිරන්තරයෙන්ම තමා විසින්ම දන් වැළඳවූයේය.

අථස්ස එකදිවසං පච්චන්තො කුපිතො. සො පුත්තෙ ආමන්තෙසි – ‘‘තාතා, පච්චන්තො කුපිතො, තුම්හෙහි වා මයා වා ගන්තබ්බං. යදි අහං ගච්ඡාමි, තුම්හෙහි ඉමිනා නියාමෙන දසබලො පරිචරිතබ්බො’’ති. තෙ තයොපි එකප්පහාරෙනෙව ආහංසු – ‘‘තාත, තුම්හාකං ගමනකිච්චං නත්ථි, මයං [Pg.201] චොරෙ විධමිස්සාමා’’ති පිතරං වන්දිත්වා පච්චන්තං ගන්ත්වා චොරෙ විධමිත්වා විජිතසඞ්ගාමා හුත්වා නිවත්තිංසු. තෙ අන්තරාමග්ගෙ පාදමූලිකෙහි සද්ධිං මන්තයිංසු – ‘‘තාතා, අම්හාකං ගතක්ඛණෙයෙව පිතා වරං දස්සති, කතරං වරං ගණ්හාමා’’ති? අය්‍යා, තුම්හාකං පිතු අච්චයෙන දුල්ලභං නාම නත්ථි, තුම්හාකං පන ජෙට්ඨභාතිකං ඵුස්සබුද්ධං පටිජග්ගනවරං ගණ්හථා’’ති ආහංසු. තෙ ‘‘කල්‍යාණං තුම්හෙහි වුත්ත’’න්ති සබ්බෙපි එකචිත්තා හුත්වා ගන්ත්වා පිතරං අද්දසංසු. තදා පිතා තෙසං පසීදිත්වා වරං අදාසි. තෙ ‘‘තෙමාසං තථාගතං පටිජග්ගිස්සාමා’’ති වරං යාචිංසු. රාජා ‘‘අයං දාතුං න සක්කා, අඤ්ඤං වරං ගණ්හථා’’ති ආහ. තාත, අම්හාකං අඤ්ඤෙන වරෙන කිච්චං නත්ථි, සචෙ තුම්හෙ දාතුකාමා, එතංයෙව නො වරං දෙථාති. රාජා තෙසු පුනප්පුනං කථෙන්තෙසු අත්තනා පටිඤ්ඤාතත්තා ‘‘න සක්කා න දාතු’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘තාතා, අහං තුම්හාකං වරං දෙමි, අපිච ඛො පන බුද්ධා නාම දුරාසදා හොන්ති සීහා විය එකචරා, දසබලං පටිජග්ගන්තා අප්පමත්තා භවෙය්‍යාථා’’ති.

ඉක්බිති එක් දිනක් ඔහුගේ ප්‍රත්‍යන්ත දේශයෙහි කැළඹීමක් ඇති විය. ඔහු පුතුන් කැඳවා මෙසේ කීවේය - "පුතුනි, ප්‍රත්‍යන්තය කැළඹී ඇත. එක්කෝ ඔබලා යා යුතුය, නැතහොත් මා යා යුතුය. ඉදින් මා ගියහොත්, ඔබලා විසින් මේ ආකාරයෙන් දසබලයන් වහන්සේට උපස්ථාන කළ යුතුය." ඒ තිදෙනාම එකවර මෙසේ කීහ - "පියාණෙනි, ඔබතුමාගේ යෑමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. අපි සතුරන් මර්දනය කරන්නෙමු." ඔවුහු පියාට වැඳ ප්‍රත්‍යන්තයට ගොස් සතුරන් පරාජය කර යුද්ධයෙන් ජයගෙන ආපසු පැමිණියහ. ඔවුහු අතරමඟදී පිරිවර ජනයා සමඟ සාකච්ඡා කළහ - "පින්වත්නි, අප ගිය සැණින් පියාණන් වරයක් දෙනු ඇත. අප කුමන වරයක් ගත යුතුද?" එවිට ඔවුහු මෙසේ කීහ - "ස්වාමීනි, ඔබගේ පියාණන්ගෙන් ඔබට ලබාගත නොහැකි කිසිවක් නැත. එබැවින් ඔබගේ වැඩිමහල් සහෝදර ඵුස්ස බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමේ වරය ඉල්ලා සිටින්න." ඔවුහු "ඔබලා පැවසුවේ යහපත් දෙයකි" යි සියල්ලෝම එකඟ වී පියා හමුවීමට ගියහ. එවිට පියා ඔවුහු කෙරෙහි පැහැදී වරයක් දුන්නේය. ඔවුහු "තුන් මසක් තථාගතයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නෙමු" යි වරය ඉල්ලූහ. රජතුමා "මෙය දිය නොහැකිය, වෙනත් වරයක් ඉල්ලන්න" යි කීවේය. "පියාණෙනි, අපට වෙනත් වරයකින් වැඩක් නැත, ඉදින් ඔබ දීමට කැමති නම් අපට මේ වරයම ලබා දෙන්න" යි ඔවුහු කීහ. රජතුමා ඔවුන් නැවත නැවතත් පවසන විට, තමා පොරොන්දු වූ බැවින් "නොදී සිටිය නොහැක" යි සිතා මෙසේ කීවේය - "පුතුනි, මම ඔබලාට ඒ වරය දෙමි. එහෙත් බුදුවරු නම් සිංහයන් මෙන් හුදකලාව වසන, ළඟාවීමට අපහසු උතුමෝ වෙති. එබැවින් දසබලයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන විට අප්‍රමාදී වන්න."

තෙ චින්තයිංසු – ‘‘අම්හෙහි තථාගතං පටිජග්ගන්තෙහි අනුච්ඡවිකං කත්වා පටිජග්ගිතුං වට්ටතී’’ති සබ්බෙපි එකචිත්තා හුත්වා දසසීලානි සමාදාය නිරාමගන්ධා හුත්වා සත්ථු දානග්ගපරිවහනකෙ තයො පුරිසෙ ඨපයිංසු. තෙසු එකො ධනධඤ්ඤුප්පාදකො අහොසි, එකො මාපකො, එකො දානසංවිධායකො. තෙසු ධනධඤ්ඤුප්පාදකො පච්චුප්පන්නෙ බිම්බිසාරො මහාරාජා ජාතො, මාපකො විසාඛො උපාසකො, දානසංවිධායකො රට්ඨපාලත්ථෙරොති. සො තත්ථ යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවපුරෙ නිබ්බත්තො. අයං පන රාහුලත්ථෙරො නාම කස්සපදසබලස්ස කාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ජෙට්ඨපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, පථවින්ධරකුමාරොතිස්ස නාමං අකංසු. තස්ස සත්ත භගිනියො අහෙසුං. තා දසබලස්ස සත්ත පරිවෙණානි කාරයිංසු. පථවින්ධරො ඔපරජ්ජං ලභි. සො තා භගිනියො ආහ – ‘‘තුම්හෙහි කාරිතපරිවෙණෙසු මය්හම්පි එකං දෙථා’’ති. භාතික, තුම්හෙ උපරාජට්ඨානෙ ඨිතා, තුම්හෙහි නාම අම්හාකං දාතබ්බං, තුම්හෙ අඤ්ඤං පරිවෙණං කරොථාති. සො තාසං වචනං සුත්වා පඤ්ච විහාරසතානි කාරෙසි. පඤ්ච පරිවෙණසතානීතිපි වදන්ති. සො තත්ථ යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවපුරෙ නිබ්බත්ති. ඉමස්මිං පන බුද්ධුප්පාදෙ පථවින්ධරකුමාරො අම්හාකං බොධිසත්තස්ස [Pg.202] අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, තස්ස සහායකො කුරුරට්ඨෙ ථුල්ලකොට්ඨිතනිගමෙ රට්ඨපාලසෙට්ඨිගෙහෙ නිබ්බත්ති.

ඔවුහු "තථාගතයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන අප විසින් එය සුදුසු පරිදි කළ යුතුය" යි සිතා, සියල්ලෝම එකඟ වී දසසිල් සමාදන් වී පිරිසිදු සිල්වතුන් ලෙස ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දානමය කටයුතු මෙහෙයවීමට පුරුෂයන් තිදෙනෙකු පත් කළහ. ඔවුන් අතරින් එක් අයෙක් ධන ධාන්‍ය උපදවන්නා විය, එක් අයෙක් නිර්මාණකරු (මාපක) විය, අනෙක් තැනැත්තා දානය සංවිධානය කරන්නා විය. ඔවුන් අතරින් ධන ධාන්‍ය උපදවන්නා වර්තමාන බිම්බිසාර මහාරාජා වී උපන්නේය. මැනීම් කරන්නා විශාඛ උපාසක විය. දානය සංවිධානය කරන්නා රට්ඨපාල තෙරුන් විය. ඔහු එහි දිවි ඇති තුරා කුසල් කොට දෙව්ලොව උපන්නේය. මේ රාහුල තෙරුන් වනාහි කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ කාලයේ කසී රට කිිකී රජුගේ වැඩිමහල් පුත්‍රයා වී උපන්නේය. ඔහුට පඨවින්ධර කුමාරයා යැයි නම් තැබූහ. ඔහුට සහෝදරියන් සත් දෙනෙක් සිටියහ. ඔවුහු දසබලයන් වහන්සේ උදෙසා පිරිවෙන් හතක් කරවූහ. පඨවින්ධර උපරාජ පදවිය ලැබුවේය. ඔහු ඒ සහෝදරියන්ට මෙසේ කීවේය - "ඔබලා කරවූ පිරිවෙන්වලින් මටත් එකක් දෙන්න." එවිට ඔවුහු "සහෝදරයා, ඔබ උපරාජ පදවියේ සිටින්නෙකි, ඔබ විසින් අපට දිය යුතුය, ඔබ වෙනම පිරිවෙනක් කරවන්න" යි කීහ. ඔහු ඔවුන්ගේ වචනය අසා විහාර පන්සියයක් කරවූයේය. 'පරිවේණ පන්සියයක්' යැයි ද පවසති. ඔහු එහි දිවි ඇති තුරා කුසල් කොට දෙව්ලොව උපන්නේය. මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ පඨවින්ධර කුමාරයා අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔහුගේ යහළුවා කුරු රට ථුල්ලකොට්ඨිත නියම්ගම රට්ඨපාල සිටු නිවසේ උපන්නේය.

අථ අම්හාකං දසබලො අභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුං ආගන්ත්වා රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙසි. තස්ස පබ්බජ්ජාවිධානං පාළියං (මහාව. 105) ආගතමෙව. එවං පබ්බජිතස්ස පනස්ස සත්ථා අභිණ්හඔවාදවසෙන රාහුලොවාදසුත්තං අභාසි. රාහුලොපි පාතොව වුට්ඨාය හත්ථෙන වාලුකං උක්ඛිපිත්වා ‘‘දසබලස්ස චෙව ආචරියුපජ්ඣායානඤ්ච සන්තිකා අජ්ජ එත්තකං ඔවාදං ලභෙය්‍ය’’න්ති වදති. භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි ‘‘ඔවාදක්ඛමො වත රාහුලසාමණෙරො පිතු අනුච්ඡවිකො පුත්තො’’ති. සත්ථා භික්ඛූනං චිත්තාචාරං ඤත්වා ‘‘මයි ගතෙ එකා ධම්මදෙසනා ච වඩ්ඪිස්සති, රාහුලස්ස ච ගුණො පාකටො භවිස්සතී’’ති ගන්ත්වා ධම්මසභායං බුද්ධාසානෙ නිසින්නො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති. රාහුලසාමණෙරස්ස ඔවාදක්ඛමභාවං කථෙම භගවාති. සත්ථා ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා රාහුලස්ස ගුණදීපනත්ථං මිගජාතකං ආහරිත්වා කථෙසි –

ඉක්බිති අපගේ දසබලයන් වහන්සේ අභිසම්බෝධිය ලබා උතුම් වූ ධර්ම චක්‍රය පවත්වා පිළිවෙළින් කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කොට රාහුල කුමාරයා පැවිදි කළහ. ඔහුගේ පැවිදි වීමේ පටිපාටිය පාලියෙහි (මහාවග්ගයෙහි) එන පරිදිමය. මෙසේ පැවිදි වූ ඔහුට ශාස්තෘන් වහන්සේ නිරන්තර අවවාද වශයෙන් රාහුලෝවාද සූත්‍රය දේශනා කළහ. රාහුල සාමණේරයන් වහන්සේ ද උදෑසනම අවදි වී වැලි මිටක් අහසට දමා "දසබලයන් වහන්සේගෙන් ද ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාගෙන් ද අද මෙපමණ අවවාද ලබම්වා" යි පවසති. භික්ෂු සංඝයා අතර "රාහුල සාමණේරයන් වහන්සේ සැබවින්ම අවවාද ඉවසන්නෙකි, පියාට ගැළපෙන පුත්‍රයෙකි" යි කතාවක් ඇති විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂූන්ගේ සිතිවිලි දැන "මා ගිය පසු එක් ධර්ම දේශනාවක් ද පවතින්නේය, රාහුලගේ ගුණය ද ප්‍රකට වනු ඇත" යි සිතා දම්සභාවට වැඩම කර බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ "මහණෙනි, ඔබලා දැන් කුමන කතාවකින් යුතුව සිටින්නහුද?" යි විමසූහ. "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, රාහුල සාමණේරයන්ගේ අවවාද ඉවසන සුළු බව ගැන කතා කරමින් සිටිමු" යි කීහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙහිදී රාහුලගේ ගුණය ප්‍රකට කිරීම පිණිස මිග ජාතකය ගෙන හැර දැක්වූහ.

‘‘මිගං තිපල්ලත්ථමනෙකමායං,අට්ඨක්ඛුරං අඩ්ඪරත්තා පපායිං;

එකෙන සොතෙන ඡමා’ස්සසන්තො,ඡහි කලාහිතිභොති භාගිනෙය්‍යො’’ති. (ජා. 1.1.16);

"අනේක මායාවන් ඇති, අට කුර ඇති, ආකාර තුනකට සැඟව වැතිර සිටින, මධ්‍යම රාත්‍රියේ පැන් බොන, එක් නාස් පුඩුවක් පොළොවට තබා හුස්ම ගන්නා මේ මුවා, මාගේ බෑණනුවන් වූ කලී ශිල්ප ක්‍රම හයකින් (උගුලෙන්) මිදෙන්නෙකි."

අථස්ස සත්තවස්සිකසාමණෙරකාලෙ ‘‘මා හෙව ඛො රාහුලො දහරභාවෙන කීළනත්ථායපි සම්පජානමුසා භාසෙය්‍යා’’ති අම්බලට්ඨියරාහුලොවාදං (ම. නි. 2.107 ආදයො) දෙසෙසි. අට්ඨාරසවස්සිකසාමණෙරකාලෙ තථාගතස්ස පච්ඡතො පිණ්ඩාය පවිසන්තස්ස සත්ථු චෙව අත්තනො ච රූපසම්පත්තිං දිස්වා ගෙහසිතං විතක්කං විතක්කෙන්තස්ස ‘‘යංකිඤ්චි, රාහුල, රූප’’න්තිආදිනා නයෙන මහාරාහුලොවාදසුත්තන්තං (ම. නි. 2.113) කථෙසි. සංයුත්තකෙ (සං. නි. 4.121) පන රාහුලොවාදොපි අඞ්ගුත්තරෙ (අ. නි. 4.177) රාහුලොවාදොපි ථෙරස්ස විපස්සනාචාරොයෙව. අථස්ස සත්ථා ඤාණපරිපාකං ඤත්වා අවස්සිකභික්ඛුකාලෙ අන්ධවනෙ නිසින්නො චූළරාහුලොවාදං (ම. නි. 3.416 ආදයො) කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ රාහුලත්ථෙරො කොටිසතසහස්සදෙවතාහි සද්ධිං අරහත්තං පාපුණි, සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිදෙවතානං [Pg.203] ගණනා නත්ථි. අථ සත්ථා අපරභාගෙ අරියසඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ සික්ඛාකාමානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

ඉන්පසු උන්වහන්සේගේ සත් හැවිරිදි සාමණේර අවධියේදී, "රාහුලයන් කුඩා බව නිසා ක්‍රීඩාව පිණිස හෝ දැන දැන බොරු නොකියාවා" යි සිතා අම්බලට්ඨික රාහුලෝවාද සූත්‍රය (ම. නි. 2.107 ආදිය) දේශනා කළ සේක. දහඅට හැවිරිදි සාමණේර අවධියේදී, තථාගතයන් වහන්සේ පිටුපස පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩිනා අතරතුර, බුදුරජාණන් වහන්සේගේත් තමන්ගේත් රූප සම්පත්තිය දැක ගෙල ඇද බැලීමක් වැනි ගෘහස්ත විතර්කයක් ඇති වූ කල්හි, "රාහුල, යම්කිසි රූපයක් වේද..." ආදී නයින් මහා රාහුලෝවාද සූත්‍රය (ම. නි. 2.113) වදාළ සේක. සංයුත්ත නිකායේ (සං. නි. 4.121) සහ අංගුත්තර නිකායේ (අං. නි. 4.177) එන රාහුලෝවාද දේශනා ද තෙරුන් වහන්සේගේ විදර්ශනා වැඩීම පිණිසම විය. ඉන්පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ ඥානය මුහුකුරා ගිය බව දැන, උපසම්පදාවෙන් වසරක්වත් නොවූ (අවස්සික) භික්ෂු කාලයේදී අන්ධවනයෙහි වැඩසිටිමින් චූළරාහුලෝවාද සූත්‍රය (ම. නි. 3.416 ආදිය) වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේ රාහුල තෙරුන් වහන්සේ කෝටි සිය දහසක් දෙවියන් සමඟ අර්හත් භාවයට පත් වූ සේක; සෝවාන්, සකෘදාගාමී හා අනාගාමී වූ දෙවියන්ගේ ගණනක් නැත. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ අපරභාගයෙහි ආර්ය මහා සංඝයා මැද වැඩහිඳිමින්, මේ ශාසනයෙහි ශික්ෂාකාමී (හික්මීමට කැමති) භික්ෂූන් අතරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තෙරුන් වහන්සේව පිහිටුවූ සේක.

සත්ථරි පන කුරුරට්ඨෙ චාරිකාය නික්ඛමිත්වා ථුල්ලකොට්ඨිතං අනුප්පත්තෙ රට්ඨපාලො කුලපුත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො මාතාපිතරො අනුජානාපෙත්වා දසබලං උපසඞ්කමිත්වා සත්ථු ආණත්තියා අඤ්ඤතරස්ස ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. තස්ස පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය සෙට්ඨිගහපති භික්ඛූ අත්තනො නිවෙසනද්වාරෙන ගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘කිං තුම්හාකං ඉමස්මිං ගෙහෙ කම්මං, එකොව පුත්තකො අහොසි, තං ගණ්හිත්වා ගතත්ථ, ඉදානි කිං කරිස්සථා’’ති අක්කොසති පරිභාසති. සත්ථා අද්ධමාසං ථුල්ලකොට්ඨිතෙ වසිත්වා පුන සාවත්ථිමෙව අගමාසි. තත්ථායස්මා රට්ඨපාලො යොනිසො මනසිකරොන්තො කම්මං කත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. සො සත්ථාරං අනුජානාපෙත්වා මාතාපිතරො දස්සනත්ථං ථුල්ලකොට්ඨිතං ගන්ත්වා තත්ථ සපදානං පිණ්ඩාය චරන්තො පිතු නිවෙසනෙ ආභිදොසිකං කුම්මාසං ලභිත්වා තං අමතං විය පරිභුඤ්ජන්තො පිතරා නිමන්තිතො අධිවාසෙත්වා දුතියදිවසෙ පිතු නිවෙසනෙ පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා අලඞ්කතපටියත්තෙ ඉත්ථිජනෙ අසුභසඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා ඨිතකොව ධම්මං දෙසෙත්වා ජියා මුත්තො විය නාරාචො ආකාසං උප්පතිත්වා කොරබ්‍යරඤ්ඤො මිගචීරං ගන්ත්වා මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ නිසින්නො දස්සනත්ථාය ආගතස්ස රඤ්ඤො චතුපාරිජුඤ්ඤපටිමණ්ඩිතං ධම්මං (ම. නි. 2.304) දෙසෙත්වා අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො පුන සත්ථු සන්තිකංයෙව ආගතො. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අථ සත්ථා අපරභාගෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ සද්ධාපබ්බජිතානං කුලපුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ශාස්තෘන් වහන්සේ කුරු රට චාරිකාවෙහි වැඩම කොට ථුල්ලකොට්ඨිත ගමට පැමිණි කල්හි, රට්ඨපාල කුලපුත්‍රයා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා පැහැදී, මවුපියන්ගෙන් අවසර ගෙන දසබලයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නියමය පරිදි එක්තරා තෙරුන් වහන්සේ නමක් සමීපයෙහි පැවිදි විය. ඔහු පැවිදි වූ දින පටන් සිටු ගෘහපතියා (ඔහුගේ පියා) තම නිවස ඉදිරියෙන් වඩිනා භික්ෂූන් දැක "අපේ මේ නිවසෙන් ඔබට ඇති වැඩේ මොකක්ද? මට සිටි එකම පුතා අරගෙන ගියා, දැන් මොනවා කරන්නද?" යි බැන වදිමින් නින්දා කරයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ අඩමසක් ථුල්ලකොට්ඨිතයෙහි වැඩසිට නැවත සැවැත් නුවරටම වැඩි සේක. එහිදී ආයුෂ්මත් රට්ඨපාලයන් වහන්සේ නුවණින් මෙනෙහි කරමින් වීර්යය වඩා, විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පත් වූ සේක. උන්වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන මවුපියන් දැකීම පිණිස ථුල්ලකොට්ඨිතයට වැඩම කොට, එහි අනුපිළිවෙලින් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙමින් පියාගේ නිවසේදී පෙරදින රාත්‍රියේ ඉතිරි වූ නරක් වූ කොල්ලු කැඳ (කුම්මාස) ලබාගෙන එය අමෘතයක් මෙන් වැළඳූ සේක. පසුව පියාගේ ආරාධනය පිළිගෙන දෙවන දිනයේ පියාගේ නිවසේදී දානය වැළඳූ සේක. එහිදී සැරසී සිටි ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි අසුභ සංඥාව උපදවා ගෙන, සිටගෙනම ධර්මය දේශනා කොට, දුන්නෙන් මිදුණු හීයක් මෙන් අහසට පැන නැගී කෝරව්‍ය රජුගේ මිගචීර උයනට වැඩම කළ සේක. එහි මංගල ශිලා පලකය මත වැඩසිටිමින්, තමන් වහන්සේව දැකීමට පැමිණි රජුට සතර ධර්ම උද්දේශයන්ගෙන් හෙබි ධර්මය (ම. නි. 2.304) දේශනා කර, අනුපිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් නැවත ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙතම වැඩි සේක. මේ කථා වස්තුව මෙසේ පැන නැගුණි. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ අපරභාගයෙහි ආර්ය සංඝයා මැද වැඩහිඳිමින්, මේ ශාසනයෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයන් අතරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තෙරුන් වහන්සේව පිහිටුවූ සේක.

කුණ්ඩධානත්ථෙරවත්ථු

කුණ්ඩධාන තෙරුන්ගේ වස්තුව

211. තතියෙ පඨමං සලාකං ගණ්හන්තානන්ති සබ්බපඨමං සලාකගාහකානං භික්ඛූනං කුණ්ඩධානත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර ථෙරො මහාසුභද්දාය නිමන්තිතදිවසෙ තථාගතෙ උග්ගනගරං ගච්ඡන්තෙ ‘‘අජ්ජ සත්ථා දූරං භික්ඛාචාරං ගමිස්සති, පුථුජ්ජනා සලාකං මා ගණ්හන්තු, පඤ්චසතා [Pg.204] ඛීණාසවාව ගණ්හන්තූ’’ති වුත්තෙ පඨමමෙව සීහනාදං නදිත්වා සලාකං ගණ්හි. චූළසුභද්දාය නිමන්තිතදිවසෙ තථාගතෙ සාකෙතං ගච්ඡන්තෙපි පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං අන්තරෙ පඨමමෙව සලාකං ගණ්හි, සුනාපරන්තජනපදං ගච්ඡන්තෙපි. ඉමෙහි කාරණෙහි ථෙරො පඨමං සලාකං ගණ්හන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. කුණ්ඩධානොති පනස්ස නාමං.

211. තුන්වැන්නෙහි, 'පළමු සලාකය ගන්නවුන් අතර' යනු සියලු දෙනාට ප්‍රථමයෙන් සලාක ලබාගන්නා භික්ෂූන් අතරින් කුණ්ඩධාන තෙරුන් අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඒ තෙරුන් වහන්සේ මහා සුභද්‍රාව ආරාධනා කළ දින තථාගතයන් වහන්සේ උග්ගනගරයට වැඩම කරන කල්හි, "අද ශාස්තෘන් වහන්සේ දුර බැහැර පිණ්ඩපාත චාරිකාවක වඩින සේක, පෘථග්ජනයන් සලාක නොගනිත්වා, රහතන් වහන්සේලා පන්සිය නමක්ම සලාක ගනිත්වා" යි වදාළ කල්හි පළමුවෙන්ම සිංහනාද පවත්වා සලාකය ගත්හ. චූළ සුභද්‍රාව ආරාධනා කළ දින තථාගතයන් වහන්සේ සාකේතයට වැඩම කරන කල්හි ද, භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් අතරින් ප්‍රථමයෙන්ම සලාකය ගත්හ. සුනාපරන්ත ජනපදයට වැඩම කරන කල්හි ද එසේම විය. මේ කරුණු නිසා තෙරුන් වහන්සේ පළමුව සලාකය ගන්නවුන් අතර අග්‍රස්ථානයට පත් වූහ. 'කුණ්ඩධාන' යනු උන්වහන්සේගේ නමයි.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො වුත්තනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පඨමං සලාකං ගණ්හන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා බුද්ධානං අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා සත්ථාරා අනන්තරායං දිස්වා බ්‍යාකතො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො කස්සපබුද්ධකාලෙ භූමට්ඨකදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. දීඝායුකබුද්ධානඤ්ච නාම න අන්වද්ධමාසිකො උපොසථො හොති. විපස්සීදසබලස්ස හි ඡබ්බස්සන්තරෙ ඡබ්බස්සන්තරෙ උපොසථො අහොසි, කස්සපදසබලො පන ඡට්ඨෙ ඡට්ඨෙ මාසෙ පාතිමොක්ඛං ඔසාරෙසි. තස්ස පාතිමොක්ඛං ඔසාරණකාලෙ දිසාවාසිකා ද්වෙ සහායකා භික්ඛූ ‘‘උපොසථං කරිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්ති. අයං භුම්මදෙවතා චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙසං ද්වින්නං භික්ඛූනං මෙත්ති අතිවිය දළ්හා, කිං නු ඛො භෙදකෙ සති භිජ්ජෙය්‍ය, න භිජ්ජෙය්‍යා’’ති? තෙසං ඔකාසං ඔලොකයමානා තෙසං අවිදූරෙනෙව ගච්ඡති.

උන්වහන්සේගේ පුණ්‍ය කර්මය පිළිබඳ මේ අනුපිළිවෙල කථාවයි - මොහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි කුලගෙයක ඉපිද, ඉහත කී පරිද්දෙන්ම විහාරයට ගොස් ධර්මය අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක් පළමු සලාකය ගන්නවුන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, බුදුවරුන් උදෙසා අධිකාරී පින්කම් කොට ඒ තනතුර පැතීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි අන්තරායක් නැති බව දැක විවරණ දුන් සේක. ඔහු ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට දෙව්මිනිස් ලොව සැරිසරමින් කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි භූමාටු දේවතාවෙක් වී උපන්නේය. දීර්ඝායුෂ ඇති බුදුවරුන්ගේ කාලයෙහි අඩමසකට වරක් උපෝසථය සිදු නොවේ. විපස්සී දසබලයන් වහන්සේගේ කාලයෙහි වසර හයකට වරක් බැගින් උපෝසථය පැවැත්විණි. කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේ වනාහි සෑම හයමසකට වරක් ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කළ සේක. උන්වහන්සේ ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කරන කාලයේදී දිසාවාසී (ප්‍රදේශ දෙකක වසන) යහළු භික්ෂූන් දෙනමක් "උපෝසථය කරන්නෙමු" යි වැඩියහ. මේ භූමාටු දේවතාවා මෙසේ සිතීය - "මේ භික්ෂූන් දෙනමගේ මිත්‍රත්වය ඉතා තදින් පවතී, භේද කරන්නෙකු සිටියහොත් මෙය බිඳෙයිද නැද්ද?" යනුවෙනි. ඔහු අවස්ථාවක් බලමින් ඔවුන්ට නුදුරින් ගමන් කළේය.

අථෙකො ථෙරො එකස්ස හත්ථෙ පත්තචීවරං දත්වා සරීරවළඤ්ජනත්ථං උදකඵාසුකට්ඨානං ගන්ත්වා ධොතහත්ථපාදො හුත්වා ගුම්බසභාගතො නික්ඛමති. භුම්මදෙවතා තස්ස ථෙරස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො උත්තමරූපා ඉත්ථී හුත්වා කෙසෙ විධුනිත්වා සංවිධාය බන්ධන්තී විය පිට්ඨිතො පංසුං පුඤ්ඡමානා විය සාටකං සංවිධාය නිවාසයමානා විය ච හුත්වා ථෙරස්ස පදානුපදිකා හුත්වා ගුම්බතො නික්ඛන්තා. එකමන්තෙ ඨිතො සහායකත්ථෙරො ඉමං කාරණං දිස්වා දොමනස්සජාතො ‘‘නට්ඨො දානි මෙ ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං දීඝරත්තානුගතො සිනෙහො. සචාහං එවංවිධභාවං ජානෙය්‍යං, එත්තකං අද්ධානං ඉමිනා සද්ධිං විස්සාසං න කරෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා ආගච්ඡන්තස්සෙවස්ස ‘‘හන්දාවුසො, තුය්හං පත්තචීවරං, තාදිසෙන පාපෙන සහායෙන සද්ධිං එකමග්ගං න ගච්ඡාමී’’ති ආහ. තං කථං සුත්වා තස්ස [Pg.205] ලජ්ජිභික්ඛුනො හදයං තිඛිණසත්තිං ගහෙත්වා විද්ධං විය අහොසි. තතො නං ආහ – ‘‘ආවුසො, කිං නාමෙතං වදසි, අහං එත්තකං කාලං දුක්කටමත්තම්පි ආපත්තිං න ජානාමි. ත්වං පන මං අජ්ජ ‘පාපො’ති වදසි, කිං තෙ දිට්ඨ’’න්ති? කිං අඤ්ඤෙන දිට්ඨෙන, කිං ත්වං එවංවිධෙන අලඞ්කතපටියත්තෙන මාතුගාමෙන සද්ධිං එකට්ඨානෙ හුත්වා නික්ඛන්තොති? නත්ථෙතං, ආවුසො, මය්හං, නාහං එවරූපං මාතුගාමං පස්සාමීති. තස්ස යාවතතියං කථෙන්තස්සාපි ඉතරො ථෙරො කථං අසද්දහිත්වා අත්තනා දිට්ඨකාරණංයෙව අත්ථං ගහෙත්වා තෙන සද්ධිං එකමග්ගෙන අගන්ත්වා අඤ්ඤෙන මග්ගෙන සත්ථු සන්තිකං ගතො. ඉතරොපි අඤ්ඤෙන මග්ගෙන සත්ථු සන්තිකංයෙව ගතො.

එක්තරා තෙරනමක් එක් භික්ෂුවකගේ අතට පාත්‍ර සිවුරු දී, ශරීර කෘත්‍යය සඳහා ජලය සහිත පහසු ස්ථානයකට ගොස්, අත් පා සෝදාගෙන පඳුරක් අසලින් පිටතට පැමිණියේය. එක් භුම්ම දේවතාවියක් ඒ තෙරුන් පිටුපසින් අතිශය රූමත් ස්ත්‍රියකගේ වෙසක් ගෙන, හිසකෙස් ලිහා නැවත සකස් කර බඳින්නාක් මෙන් ද, පිටුපසින් දූවිලි පිසදමන්නාක් මෙන් ද, හැඳ සිටි වස්ත්‍රය සකස් කර අඳින්නාක් මෙන් ද වෙමින්, තෙරුන්ගේ පියවරෙන් පියවර ලුහුබඳින්නාක් මෙන් පඳුරෙන් පිටතට පැමිණියාය. එක් පසෙක සිටි යහළු තෙරනම මේ කාරණය දැක දොම්නසට පත්ව, 'මෙම භික්ෂුව සමඟ මා පවත්වාගෙන ආ දීර්ඝකාලීන සෙනෙහස දැන් විනාශ විය. මෙවැනි තත්ත්වයක් දන්නවා නම්, මෙපමණ කලක් මොහු සමඟ ඇසුරක් නොකරන්නෙමි' යි සිතා, උන්වහන්සේ එන විට මෙසේ කීවේය: 'ඇවැත්නි, මෙන්න ඔබගේ පාත්‍ර සිවුරු; මෙවැනි පවිටු මිතුරෙකු සමඟ මම එක මග නොයමි.' ඒ වචනය ඇසූ ලජ්ජී භික්ෂුවගේ හෘදය තියුණු හෙල්ලකින් ඇන්නාක් මෙන් විය. ඉක්බිති උන්වහන්සේ මෙසේ කීහ: 'ඇවැත්නි, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? මම මෙතෙක් කල් සුළු ඇවතක් පවා සිදු වූ බවක් නොදනිමි. එහෙත් ඔබ අද මට පවිටෙකැයි පවසන්නෙහිය. ඔබ කුමක් දුටුවෙහිද?' 'වෙනත් කුමක් දකින්නද? ඔබ මෙවැනි අලංකාර ලෙස සැරසුණු ස්ත්‍රියක සමඟ එකම ස්ථානයක සිට පිටතට ආවා නොවේද?' 'ඇවැත්නි, මට එවැන්නක් නැත, මම එබඳු ස්ත්‍රියක නොදුටුවෙමි.' තෙවරක් ම එසේ පැවසුව ද, අනෙක් තෙරනම එය විශ්වාස නොකර තමන් දුටු දෙයම සත්‍ය ලෙස ගෙන, උන්වහන්සේ සමඟ එක මග නොගොස් වෙනත් මගකින් බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගියේය. අනෙක් තෙරනම ද වෙනත් මගකින් බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතම ගියේය.

තතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපොසථාගාරං පවිසනවෙලාය සො භික්ඛු තං භික්ඛුං උපොසථග්ගෙ සඤ්ජානිත්වා ‘‘ඉමස්මිං උපොසථග්ගෙ එවරූපො නාම පාපභික්ඛු අත්ථි, නාහං තෙන සද්ධිං උපොසථං කරිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා බහි අට්ඨාසි. භුම්මදෙවතා ‘‘භාරියං මයා කම්මං කත’’න්ති මහල්ලකඋපාසකවණ්ණෙන තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කස්මා, භන්තෙ, අය්‍යො ඉමස්මිං ඨානෙ ඨිතො’’ති ආහ. උපාසක, ඉමං උපොසථග්ගං එකො පාපභික්ඛු පවිට්ඨො, අහං තෙන සද්ධිං උපොසථං න කරොමීති වත්වා නික්ඛමිත්වා බහි ඨිතොම්හීති. භන්තෙ, මා එවං ගණ්හථ, පරිසුද්ධසීලො එස භික්ඛු. තුම්හෙහි දිට්ඨමාතුගාමො නාම අහං, මයා තුම්හාකං වීමංසනත්ථාය ‘‘දළ්හා නු ඛො ඉමෙසං ථෙරානං මෙත්ති, නො දළ්හා’’ති ලජ්ජිඅලජ්ජිභාවං ඔලොකෙන්තෙන තං කම්මං කතන්ති. කො පන ත්වං සප්පුරිසාති? අහං එකා භුම්මදෙවතා, භන්තෙති. දෙවපුත්තො කථෙන්තොව දිබ්බානුභාවෙන ඨත්වා ථෙරස්ස පාදෙසු පතිත්වා ‘‘මය්හං, භන්තෙ, ඛමථ, එතං දොසං ථෙරො න ජානාති, උපොසථං කරොථා’’ති ථෙරං යාචිත්වා උපොසථග්ගං පවෙසෙසි. සො ථෙරො උපොසථං තාව එකට්ඨානෙ අකාසි, මිත්තසන්ථවවසෙන න පුන තෙන සද්ධිං එකට්ඨානෙ අහොසීති. ඉමස්ස ථෙරස්ස කම්මං න කථියති, චුදිතකත්ථෙරො පන අපරාපරං විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො අරහත්තං පාපුණි.

ඉක්බිති භික්ෂු සංඝයා උපෝසථාගාරයට ඇතුළු වන වේලාවේදී, ඒ භික්ෂුව අර චෝදනා ලැබූ භික්ෂුව උපෝසථාගාරයේදී හඳුනාගෙන, 'මේ උපෝසථාගාරයෙහි මෙවැනි පවිටු භික්ෂුවක් සිටියි, මම උන්වහන්සේ සමඟ උපෝසථය නොකරමි' යි පවසා පිටතට ගොස් සිටියේය. භුම්ම දේවතාවිය 'මා විසින් බරපතළ ක්‍රියාවක් කරන ලදී' යි සිතා, මහලු උපාසකයෙකුගේ වෙසක් ගෙන ඒ තෙරුන් වෙත ගොස්, 'ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ කුමන හේතුවක් නිසා මෙහි සිටින සේක්ද?' යි ඇසීය. 'උපාසකය, මේ උපෝසථාගාරයට එක් පවිටු භික්ෂුවක් ඇතුළු විය, මම උන්වහන්සේ සමඟ උපෝසථය නොකරමියි පවසා පිටතට පැමිණ සිටිමි.' 'ස්වාමීනි, එසේ සිතන්න එපා, මේ භික්ෂුව පිරිසිදු සීලයක් ඇති කෙනෙකි. ඔබ දුටු ස්ත්‍රිය මම වෙමි. මම ඔබවහන්සේලා පරීක්ෂා කරනු පිණිසත්, මේ තෙරවරුන්ගේ මිත්‍රත්වය ස්ථිර දැයි බැලීමටත්, ලජ්ජී-අලජ්ජී භාවය පරීක්ෂා කිරීමටත් ඒ ක්‍රියාව කළෙමි.' 'පින්වත, ඔබ කවුද?' 'ස්වාමීනි, මම භුම්ම දේවතාවියක් වෙමි.' ඒ දේවපුත්‍රයා පවසද්දීම දිව්‍යමය අනුභාවයෙන් පෙනී සිට තෙරුන්ගේ පාමුල වැටී, 'ස්වාමීනි, මට ක්ෂමා වුව මැනව, මේ වරද ගැන ඒ තෙරුන් කිසිවක් නොදනිති, උපෝසථය කළ මැනව' යි ආයාචනා කර තෙරුන්ව උපෝසථාගාරයට ඇතුළු කළේය. ඒ තෙරුන් එදින උපෝසථය පමණක් එකට කළ නමුත්, මිත්‍රත්වය පළුදු වූ බැවින් නැවත උන්වහන්සේ සමඟ එකට ඇසුරු නොකළහ. මෙම තෙරුන්ගේ කතාව මෙයින් අවසන් වේ. චෝදනාවට ලක් වූ තෙරුන් වහන්සේ නම් පසුව විදර්ශනා වඩා අරහත්වයට පත් වූහ.

භුම්මදෙවතා තස්ස කම්මස්ස නිස්සන්දෙන එකං බුද්ධන්තරං අපායතො න මුච්චිත්ථ. සචෙ පන කාලෙන කාලං මනුස්සත්තං ආගච්ඡති, අඤ්ඤෙන යෙන කෙනචි කතො දොසො තස්සෙව උපරි පතති. සො අම්හාකං භගවතො [Pg.206] කාලෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, ධානමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා මහල්ලකකාලෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි, තස්ස උපසම්පන්නදිවසතො පට්ඨාය එකා අලඞ්කතපටියත්තා ඉත්ථී තස්මිං ගාමං පවිසන්තෙ සද්ධිංයෙව ගාමං පවිසති, නික්ඛමන්තෙ නික්ඛමති. විහාරං පවිසන්තෙපි පවිසති, තිට්ඨන්තෙපි තිට්ඨතීති එවං නිච්චානුබන්ධා පඤ්ඤායති. ථෙරො තං න පස්සති, තස්ස පන පුරිමස්ස කම්මස්ස නිස්සන්දෙන සා අඤ්ඤෙසං උපට්ඨාති.

ඒ භුම්ම දේවතාවිය ඒ අකුසල කර්මයේ විපාකයෙන් එක් බුද්ධාන්තරයක් මුළුල්ලේ අපායෙන් නිදහස් නොවූවාය. කලින් කලට මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණිය ද, වෙනත් කවරෙකු හෝ කළ වරදක් තමන්ගේ පිටම පැටවෙයි. ඒ දේවතාවිය අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී සැවැත් නුවර බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලැබුවාය. ඔහුට 'ධාන්ය' යන නම තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත් වී වේදත්‍රය හදාරා, වයසට පත් වූ කාලයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගෙන පැවිදි විය. ඔහු උපසම්පදා වූ දින සිටම, එක් අලංකාර ලෙස සැරසුණු ස්ත්‍රියක් ඔහු ගමට ඇතුළු වන විට ඔහු සමඟම ගමට ඇතුළු වෙයි, පිටවන විට පිටවෙයි. විහාරයට ඇතුළු වන විටත් ඇතුළු වෙයි, සිටින විටත් ළඟින් සිටියි. මෙසේ නිරන්තරයෙන් ලුහුබඳින්නාක් මෙන් පෙනෙයි. තෙරුන් වහන්සේ ඇයව නොදකිති, එහෙත් උන්වහන්සේගේ පෙර කර්ම විපාකයෙන් ඇය අන් අයට පෙනෙන්නට වූවාය.

ගාමෙ යාගුභික්ඛං දදමානා ඉත්ථියො, ‘‘භන්තෙ, අයං එකො යාගුඋළුඞ්කො තුම්හාකං, එකො ඉමිස්සා අම්හාකං සහායිකායා’’ති පරිහාසං කරොන්ති. ථෙරස්ස මහතී විහෙසා හොති. විහාරං ගතම්පි නං සාමණෙරා චෙව දහරභික්ඛූ ච පරිවාරෙත්වා ‘‘ධානො කොණ්ඩො ජාතො’’ති පරිහාසං කරොන්ති. අථස්ස තෙනෙව කාරණෙන කුණ්ඩධානත්ථෙරොති නාමං ජාතං. සො උට්ඨාය සමුට්ඨාය තෙහි කයිරමානං කෙළිං සහිතුං අසක්කොන්තො උම්මාදං ගහෙත්වා ‘‘තුම්හෙ කොණ්ඩා, තුම්හාකං උපජ්ඣායා කොණ්ඩා, ආචරියා කොණ්ඩා’’ති වදති. අථ නං සත්ථු ආරොචෙසුං – ‘‘කුණ්ඩධානො දහරසාමණෙරෙහි සද්ධිං එවං ඵරුසවාචං වදතී’’ති. සත්ථා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං භික්ඛූ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං භගවා’’ති වුත්තෙ ‘‘කස්මා එවං වදෙසී’’ති ආහ. භන්තෙ, නිබද්ධං විහෙසං අසහන්තො එවං කථෙමීති. ‘‘ත්වං පුබ්බෙ කතකම්මං යාවජ්ජදිවසා ජීරාපෙතුං න සක්කොසි, පුන එවරූපං ඵරුසං මා වද භික්ඛූ’’ති වත්වා ආහ –

ගමේ කැඳ දන් දෙන ස්ත්‍රීහු, 'ස්වාමීනි, මේ කැඳ හැන්දක් ඔබවහන්සේටයි, අනෙක් හැන්ද අපේ මේ යෙහෙළියටයි' කියා විහිළු කරති. එයින් තෙරුන් වහන්සේට මහත් පීඩාවක් ඇති විය. විහාරයට ගිය විටත් සාමණේරයන් වහන්සේලා සහ තරුණ භික්ෂූන් වහන්සේලා උන්වහන්සේව පිරිවරාගෙන 'ධාන්ය තෙමේ හීන වූවෙකු (කුණ්ඩයෙකු) විය' යයි කියමින් සමච්චල් කරති. ඒ හේතුවෙන්ම උන්වහන්සේට 'කුණ්ඩධාන තෙරණුවෝ' යන නම ලැබුණි. උන්වහන්සේ නැවත නැවතත් ඔවුන් කරන ඒ කවටකම් ඉවසාගත නොහැකිව, වියරුවට පත් වූවෙකු මෙන්, 'තොප කුණ්ඩයන්ය, තොපගේ උපාධ්‍යායයන් කුණ්ඩයන්ය, ආචාර්යවරුන් කුණ්ඩයන්ය' යි පවසති. ඉක්බිති භික්ෂූහු ඒ බව බුදුරජාණන් වහන්සේට දන්වමින්, 'ස්වාමීනි, කුණ්ඩධාන තෙරුන් සාමණේරයන් වහන්සේලාට මෙලෙස පරුෂ වචනයෙන් කතා කරයි' යි කීහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ උන්වහන්සේ කැඳවා, 'මහණ, ඒ සත්‍යද?' යි ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, සත්‍යයකි' යි කී විට, 'කුමන හේතුවක් නිසා මෙසේ පවසන්නෙහිද?' යි ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, නිරන්තරයෙන් සිදු කරන මේ පීඩාව දරාගත නොහැකිව මෙසේ පවසමි.' 'ඔබ පෙර කරන ලද කර්මය අද වන තුරුත් ගෙවා අවසන් කිරීමට අපොහොසත් වී සිටින්නෙහිය. එබැවින් නැවත භික්ෂූන්ට මෙවැනි පරුෂ වචන නොකියන්න' යි පවසා මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘මාවොච ඵරුසං කඤ්චි, වුත්තා පටිවදෙය්‍යු තං;

දුක්ඛා හි සාරම්භකථා, පටිදණ්ඩා ඵුසෙය්‍යු තං.

කිසිවෙකුට පරුෂ වචන නොකියන්න. එසේ කීවොත් ඔවුන් ඔබට පෙරළා පරුෂ වචන පවසනු ඇත. ක්‍රෝධයෙන් කරන කතා දුක් උපදවන සුළුය. එවිට පෙරළා ලැබෙන දඬුවම් ඔබටම වැළඳෙනු ඇත.

‘‘සචෙ නෙරෙසි අත්තානං, කංසො උපහතො යථා;

එස පත්තොසි නිබ්බානං, සාරම්භො තෙ න විජ්ජතී’’ති. (ධ. ප. 133-134);

කැඩුණු ලෝකඩ තලියක් හඬක් නොනගන්නාක් මෙන් ඉදින් ඔබ තමන්ව නිශ්ශබ්ද කරගන්නේ නම් (ඉවසන්නේ නම්), ඔබ නිවනට පැමිණියෙහිය. එවිට ඔබට ක්‍රෝධය හට නොගනියි.

ඉමඤ්ච පන තස්ස ථෙරස්ස මාතුගාමෙන සද්ධිං විචරණභාවං කොසලරඤ්ඤොපි කථයිංසු. රාජා ‘‘ගච්ඡථ, භණෙ, වීමංසථා’’ති පෙසෙත්වා සයම්පි මන්දෙනෙව පරිවාරෙන සද්ධිං ථෙරස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා එකමන්තෙ ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ ථෙරො සූචිකම්මං කරොන්තො නිසින්නො හොති, සාපිස්ස ඉත්ථී අවිදූරෙ ඨානෙ ඨිතා විය පඤ්ඤායති.

තවද ඒ ස්වාමීන් වහන්සේ ස්ත්‍රියක සමඟ හැසිරෙන බව කොසොල් රජුට ද සැළ කළහ. රජතුමා 'එම්බල පිරිස, ගොස් ඒ ගැන සොයා බලව්' යැයි පවසා පිරිස යවා, තමා ද ස්වල්ප පිරිසක් සමඟ ස්වාමීන් වහන්සේ වැඩසිටින තැනට ගොස් පසෙක සිට බලා සිටියේය. ඒ මොහොතේ ස්වාමීන් වහන්සේ මැහුම් කටයුත්තක නිරතව වැඩ සිටි අතර, ඒ ස්ත්‍රිය ද උන්වහන්සේට නුදුරු තැනක සිටින්නාක් මෙන් පෙනුනි.

රාජා [Pg.207] තං දිස්වා ‘‘අත්ථිදං කාරණ’’න්ති තස්සා ඨිතට්ඨානං අගමාසි. සා තස්මිං ආගච්ඡන්තෙ ථෙරස්ස වසනපණ්ණසාලං පවිට්ඨා විය අහොසි. රාජාපි තාය සද්ධිංයෙව පණ්ණසාලං පවිසිත්වා සබ්බත්ථ ඔලොකෙන්තො අදිස්වා ‘‘නායං මාතුගාමො, ථෙරස්ස එකො කම්මවිපාකො’’ති සඤ්ඤං කත්වා පඨමං ථෙරස්ස සමීපෙන ගච්ඡන්තොපි ථෙරං අවන්දිත්වා තස්ස කාරණස්ස අභූතභාවං ඤත්වා ආගම්ම ථෙරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ‘‘කච්චි, භන්තෙ, පිණ්ඩකෙන න කිලමථා’’ති පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘වට්ටති මහාරාජා’’ති ආහ. ‘‘ජානාමි, භන්තෙ, අය්‍යස්ස කථං, එවරූපෙන ච පරික්කිලෙසෙන සද්ධිං චරන්තානං තුම්හාකං කෙ නාම පසීදිස්සන්ති, ඉතො පට්ඨාය වො කත්ථචි ගමනකිච්චං නත්ථි, අහං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිස්සාමි, තුම්හෙ යොනිසොමනසිකාරෙ මා පමජ්ජිත්ථා’’ති නිබද්ධං භික්ඛං පට්ඨපෙසි. ථෙරො රාජානං උපත්ථම්භකං ලභිත්වා භොජනසප්පායෙන එකග්ගචිත්තො හුත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තතො පට්ඨාය සා ඉත්ථී අන්තරධායි.

රජතුමා ඇය දැක 'මෙහි යම් කරුණක් ඇතැයි' සිතා ඇය සිටි තැනට ගියේය. රජු එන විට ඇය ස්වාමීන් වහන්සේගේ පන්සලට ඇතුළු වූවාක් මෙන් විය. රජතුමා ද ඇය සමඟම පන්සලට ඇතුළු වී සෑම තැනම බැලූ නමුත් ඇයව නොදැක 'මෑ මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක නොවේ, ස්වාමීන් වහන්සේගේම කර්ම විපාකයකි' යන හැඟීම ඇති කරගෙන, පළමුව ස්වාමීන් වහන්සේ අසලින් යන විට වන්දනා නොකළ ද, පසුව මෙහි අසත්‍යතාවය දැනගෙන ස්වාමීන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ එකත්පසක හිඳ 'ස්වාමීනි, පිණ්ඩපාතයෙන් පීඩාවක් නැද්ද?' යැයි විමසීය. ස්වාමීන් වහන්සේ 'මහාරාජය, එය පහසුයි' යැයි වදාළහ. 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ කථාව මම දනිමි. මෙබඳු කරදරයක් සමඟ හැසිරෙන ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි කවරෙක් නම් පැහැදෙන්නෝද? මෙතැන් සිට ඔබ වහන්සේට කිසිදු ගමනක් යාමට අවශ්‍ය නැත. මම සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරන්නෙමි. ඔබ වහන්සේ යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් ප්‍රමාද නොවන්න' යැයි පවසා නිත්‍ය දානය නියම කළේය. ස්වාමීන් වහන්සේ රජුගේ උපකාරය ලැබ ආහාරයෙන් සප්පායම් වී, සිතේ ඒකාග්‍රතාවය ඇති කරගෙන විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පැමිණියහ. එතැන් සිට ඒ ස්ත්‍රිය අතුරුදහන් විය.

මහාසුභද්දා උග්ගනගරෙ මිච්ඡාදිට්ඨිකුලෙ වසමානා ‘‘සත්ථා මං අනුකම්පතූ’’ති උපොසථං අධිට්ඨාය නිරාමගන්ධා හුත්වා උපරිපාසාදතලෙ ඨිතා ‘‘ඉමානි පුප්ඵානි අන්තරෙ අට්ඨත්වා දසබලස්ස මත්ථකෙ විතානං හුත්වා තිට්ඨන්තු, දසබලො ඉමාය සඤ්ඤාය ස්වෙ පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං මය්හං භික්ඛං ගණ්හතූ’’ති සච්චකිරියං කත්වා අට්ඨ සුමනපුප්ඵමුට්ඨියො විස්සජ්ජෙසි. පුප්ඵානි ගන්ත්වා ධම්මදෙසනාවෙලාය සත්ථු මත්ථකෙ විතානං හුත්වා අට්ඨංසු. සත්ථා තං සුමනපුප්ඵවිතානං දිස්වා චිත්තෙනෙව සුභද්දාය භික්ඛං අධිවාසෙත්වා පුනදිවසෙ අරුණෙ උට්ඨිතෙ ආනන්දත්ථෙරං ආහ – ‘‘ආනන්ද, මයං අජ්ජ දූරං භික්ඛාචාරං ගමිස්සාම, පුථුජ්ජනානං අදත්වා අරියානංයෙව සලාකං දෙහී’’ති. ථෙරො භික්ඛූනං ආරොචෙසි – ‘‘ආවුසො, සත්ථා අජ්ජ දූරං භික්ඛාචාරං ගමිස්සති, පුථුජ්ජනා මා ගණ්හන්තු, අරියාව සලාකං ගණ්හන්තූ’’ති. කුණ්ඩධානත්ථෙරො ‘‘ආහරාවුසො, සලාක’’න්ති පඨමංයෙව හත්ථං පසාරෙසි. ආනන්දා ‘‘සත්ථා තාදිසානං භික්ඛූනං සලාකං න දාපෙති, අරියානංයෙව දාපෙතී’’ති විතක්කං උප්පාදෙත්වා ගන්ත්වා සත්ථු ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘ආහරාපෙන්තස්ස සලාකං දෙහී’’ති ආහ. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ කුණ්ඩධානස්ස සලාකා දාතුං න [Pg.208] යුත්තා අස්ස, අථ සත්ථා පටිබාහෙය්‍ය, භවිස්සති එකං කාරණ’’න්ති. ‘‘කුණ්ඩධානස්ස සලාකං දස්සාමී’’ති ගමනං අභිනීහරි. කුණ්ඩධානත්ථෙරො තස්ස පුරෙ ආගමනාව අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා ඉද්ධියා ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘ආහරාවුසො ආනන්ද, සත්ථා මං ජානාති, මාදිසං භික්ඛුං පඨමං සලාකං ගණ්හන්තං න සත්ථා වාරෙතී’’ති හත්ථං පසාරෙත්වා සලාකං ගණ්හි. සත්ථා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ පඨමං සලාකං ගණ්හන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

මහාසුභද්‍රාව උග්ග නගරයේ මිථ්‍යාදෘෂ්ටික කුලයක වෙසෙමින් 'ශාස්තෘන් වහන්සේ මට අනුකම්පා කෙරෙත්වා' යි උපෝසථය සමාදන්ව, සියලු කෙලෙස් දුරු කොට මාලිගාවේ උඩුමහලේ සිට 'මේ මල් අහසේ නොරැඳී දසබලයන් වහන්සේගේ හිසට ඉහළින් වියනක් සේ රැඳී පවතීවා! දසබලයන් වහන්සේ මේ ලකුණෙන් හෙට පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ මාගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා!' යි සත්‍යක්‍රියා කොට සමන් මල් මිටි අටක් අහසට විසිකළාය. ඒ මල් ගොස් ධර්ම දේශනා අවස්ථාවේදී ශාස්තෘන් වහන්සේගේ හිසට ඉහළින් වියනක් මෙන් රැඳී තිබුණි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ සමන් මල් වියන දැක සිතින්ම සුභද්‍රාවගේ දානය පිළිගෙන, පසුදින අරුණෝදයේදී ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේට මෙසේ වදාළහ - 'ආනන්ද, අපි අද ඈත දානයකට වඩින්නෙමු. පෘථග්ජනයන්ට නොදී ආර්යයන් වහන්සේලාටම සලාක දෙන්න.' ස්වාමීන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට එය දැනුම් දුන්හ - 'ඇවැත්නි, ශාස්තෘන් වහන්සේ අද ඈත දානයකට වඩින සේක. පෘථග්ජනයන් සලාක නොගත යුතුය, ආර්යයන් වහන්සේලාම සලාක ගන්නා සේක්වා.' එවිට කුණ්ඩධාන ස්වාමීන් වහන්සේ 'ඇවැත්නි, සලාකය දෙන්න' යැයි පවසා පළමුවෙන්ම අත දිගු කළහ. ආනන්ද තෙරුන් 'ශාස්තෘන් වහන්සේ එවැනි භික්ෂූන්ට සලාක දීමට ඉඩ නොදෙන සේක, ආර්යයන් වහන්සේලාටම දීමට වදාළ සේක' යි සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් ඒ බව සැළ කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ 'සලාකය ඉල්ලන්නාට එය දෙන්න' යැයි වදාළහ. 'සැබවින්ම කුණ්ඩධානට සලාකය දීම නුසුදුසු නම්, ශාස්තෘන් වහන්සේ එය වළක්වනු ඇත. මෙහි යම් කරුණක් තිබිය යුතුය' යි සිතා කුණ්ඩධානට සලාකය දීමට සැරසුණි. කුණ්ඩධාන ස්වාමීන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් තමා වෙත පැමිණීමට පෙරම අභිඥා පාදක සතරවන ධ්‍යානයට සමවැදී සෘද්ධියෙන් අහසේ සිට 'ඇවැත් ආනන්ද, සලාකය දෙන්න. ශාස්තෘන් වහන්සේ මා ගැන දන්නා සේක. මා වැනි භික්ෂුවක් පළමුව සලාකය ගන්නා විට ශාස්තෘන් වහන්සේ වළක්වන්නේ නැත' යැයි පවසා අත දිගු කොට සලාකය ගත්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කරුණ නිමිති කරගෙන, මේ ශාසනයේ පළමුව සලාක ගන්නා භික්ෂූන් අතරින් උන්වහන්සේ අගතනතුරෙහි තැබූ සේක.

වඞ්ගීසත්ථෙරවත්ථු

වංගීස ස්වාමීන් වහන්සේගේ කථාව.

212. චතුත්ථෙ පටිභානවන්තානන්ති සම්පන්නපටිභානානං වඞ්ගීසත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයං කිර ථෙරො දසබලස්ස සන්තිකං උපසඞ්කමන්තො චක්ඛුපථතො පට්ඨාය චන්දෙන සද්ධිං උපමෙත්වා, සූරියෙන, ආකාසෙන, මහාසමුද්දෙන, හත්ථිනාගෙන, සීහෙන මිගරඤ්ඤා සද්ධිං උපමෙත්වාපි අනෙකෙහි පදසතෙහි පදසහස්සෙහි සත්ථු වණ්ණං වදන්තොයෙව උපසඞ්කමති. තස්මා පටිභානවන්තානං අග්ගො නාම ජාතො.

212. සතරවනුව 'ප්‍රතිභානය ඇත්තවුන් අතර' යන්නෙන් අදහස් කළේ, තීක්ෂණ ප්‍රතිභා ශක්තියෙන් යුක්ත වූවන් අතර වංගීස ස්වාමීන් වහන්සේ අග්‍ර වන බවයි. මේ ස්වාමීන් වහන්සේ දසබලයන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙන විට, පෙනෙන මානයේ සිටම බුදුරජාණන් වහන්සේව චන්ද්‍රයාට, සූර්යයාට, ආකාශයට, මහා සාගරයට, හස්තිරාජයෙකුට සහ සිංහරාජයෙකුට උපමා කරමින් පද සිය ගණනකින්, දහස් ගණනකින් බුදුගුණ වර්ණනා කරමින්ම පැමිණෙති. එබැවින් උන්වහන්සේ ප්‍රතිභානවන්තයන් අතර අග්‍ර වූහ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ මහාභොගකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා පුරිමනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පටිභානවන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා සත්ථු අධිකාරකම්මං කත්වා ‘‘අහම්පි අනාගතෙ පටිභානවන්තානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා සත්ථාරා බ්‍යාකතො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. වඞ්ගීසමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හන්තො ආචරියං ආරාධෙත්වා ඡවසීසමන්තං නාම සික්ඛිත්වා ඡවසීසං නඛෙන ආකොටෙත්වා ‘‘අයං සත්තො අසුකයොනියං නාම නිබ්බත්තො’’ති ජානාති.

උන්වහන්සේගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව පිළිබඳ අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය: මොහු ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නගරයේ මහා පිරිවර ඇති කුලයක උපත ලබා, පෙර පරිදිම විහාරයට ගොස් ධර්මය අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක් ප්‍රතිභානවන්තයන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තබනු දැක, ශාස්තෘන් වහන්සේ උදෙසා උතුම් පින්කම් කොට 'මම ද අනාගතයේදී ප්‍රතිභානවන්තයන් අතර අග්‍ර වෙම්වා' යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ඒ සඳහා විවරණ ලබා දී, ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ සැවැත් නුවර බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලැබීය. ඔහුට 'වංගීස මානවක' යැයි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත්ව වේද තුන හදාරා, ආචාර්යවරයා සතුටු කර 'ඡවසීස මන්තය' ඉගෙන ගෙන, නියපොත්තෙන් හිස්කබලට තට්ටු කර 'මේ සත්ත්වයා අසවල් යෝනියේ ඉපදී ඇත' යැයි දැනගැනීමේ හැකියාව ලැබීය.

බ්‍රාහ්මණා ‘‘අයං අම්හාකං ජීවිකමග්ගො’’ති ඤත්වා වඞ්ගීසමාණවං පටිච්ඡන්නයානෙ නිසීදාපෙත්වා ගාමනිගමරාජධානියො චරන්තා නගරද්වාරෙ වා නිගමද්වාරෙ වා ඨපෙත්වා මහාජනස්ස රාසිභූතභාවං ඤත්වා ‘‘යො වඞ්ගීසං පස්සති, සො ධනං වා ලභති, යසං වා ලභති, සග්ගං වා ගච්ඡතී’’ති වදන්ති. තෙසං කථං සුත්වා බහූ ජනා ලඤ්ජං දත්වා පස්සිතුකාමා හොන්ති. රාජරාජමහාමත්තා [Pg.209] තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කො ආචරියස්ස ජානවිසෙසො’’ති පුච්ඡන්ති. තුම්හෙ න ජානාථ, සකලජම්බුදීපෙ අම්හාකං ආචරියසදිසො අඤ්ඤො පණ්ඩිතො නාම නත්ථි, තිවස්සමත්ථකෙ මතකානං සීසං ආහරාපෙත්වා නඛෙන ආකොටෙත්වා ‘‘අයං සත්තො අසුකයොනියං නිබ්බත්තො’’ති ජානාති. වඞ්ගීසොපි මහාජනස්ස කඞ්ඛඡෙදනත්ථං තෙ තෙ ජනෙ ආවාහෙත්වා අත්තනො අත්තනො ගතිං කථාපෙති. තං නිස්සාය මහාජනස්ස හත්ථතො සතම්පි සහස්සම්පි ලභති.

බමුණෝ ‘‘මෙය අපගේ ජීවනෝපාය මාර්ගය’’ යැයි දැන, වංගීස මානවකයා වසා ඇති යානයක හිඳුවා ගම්, නියම්ගම් හා රාජධානීන්හි සැරිසරමින්, නගර ද්වාරයක හෝ නියම්ගම් ද්වාරයක ඔහු නතර කර, මහජනයා රැස්ව සිටින බව දැක, ‘‘යමෙක් වංගීසයන් දකී ද, ඔහු ධනය ලබයි, කීර්තිය ලබයි, නැතහොත් ස්වර්ගයට යයි’’ යනුවෙන් පවසති. ඔවුන්ගේ ඒ බස් අසා බොහෝ ජනයා පඬුරු දී ඔහු දැකීමට කැමති වෙති. රජවරු සහ රජ මහා අමාත්‍යවරු ඔවුන් වෙත පැමිණ, ‘‘ආචාර්යවරයා සතු විශේෂ ඥානය කුමක්ද?’’ යි විමසති. එවිට බමුණෝ මෙසේ කියති: ‘‘ඔබලා නොදන්නවා විය හැකිය, මුළු දඹදිවම අපගේ ආචාර්යවරයා වැනි වෙනත් පණ්ඩිතයෙක් නැත. වසර තුනකට පෙර මියගිය අයගේ හිස්කබල් ගෙන්වාගෙන, නියපොත්තෙන් තට්ටු කර, ‘මේ සත්වයා අසවල් යෝනියෙහි උපන්නේය’ යි ඔහු දනී.’’ වංගීස ද මහජනයාගේ සැක දුරු කිරීම පිණිස ඒ ඒ අය කැඳවා ඔවුන්ගේ උපන් ස්ථාන පවසයි. ඒ නිසාවෙන් මහජනයා අතින් සිය ගණන් දහස් ගණන් ධනය ඔවුන්ට ලැබෙයි.

බ්‍රාහ්මණා වඞ්ගීසමාණවං ආදාය යථාරුචිං විචරිත්වා පුන සාවත්ථිං ආගමංසු. වඞ්ගීසො ජෙතවනමහාවිහාරස්ස අවිදූරට්ඨානෙ ඨිතො චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො පණ්ඩිතොති වදන්ති, න ඛො පන සබ්බකාලං මයා ඉමෙසංයෙව වචනං කරොන්තෙන චරිතුං වට්ටති, පණ්ඩිතානම්පි සන්තිකං ගන්තුං වට්ටතී’’ති. සො බ්‍රාහ්මණෙ ආහ – ‘‘තුම්හෙ ගච්ඡථ, අහං න බහුකෙහි සද්ධිං ගන්ත්වා සමණං ගොතමං පස්සිස්සාමී’’ති. තෙ ආහංසු – ‘‘වඞ්ගීස, මා තෙ රුච්චි සමණං ගොතමං පස්සිතුං. යො හි නං පස්සති, තං සො මායාය ආවට්ටෙතී’’ති. වඞ්ගීසො තෙසං කථං අනාදියිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං නිසීදි.

බමුණෝ වංගීස මානවකයා කැඳවාගෙන කැමති පරිදි සැරිසරා නැවත සැවැත් නුවරට පැමිණියහ. වංගීස ජේතවන මහා විහාරයට නුදුරු ස්ථානයක සිට මෙසේ සිතුවේය: ‘‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පණ්ඩිතයෙකැයි පවසති. මා සැමකල්හිම මොවුන්ගේම බස් අසමින් හැසිරීම නොමැනවි, පණ්ඩිතයන් වෙත ද යා යුතුය.’’ ඔහු බමුණන්ට මෙසේ කීවේය: ‘‘ඔබලා යන්න, මම බොහෝ දෙනා සමඟ නොව තනිවම ගොස් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ දකින්නෙමි.’’ ඔවුහු මෙසේ කීහ: ‘‘වංගීසය, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් දැකීමට කැමති නොවන්න. යමෙක් උන්වහන්සේ දකී ද, උන්වහන්සේ ඔහු මායාවෙන් තමන් වෙත හරවා ගනිති.’’ වංගීස ඔවුන්ගේ බස් නොසලකා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් මිහිරි පිළිසඳරක් පවත්වා එකත්පසක හිඳගත්තේය.

අථ නං සත්ථා පුච්ඡි – ‘‘වඞ්ගීස, කිඤ්චි සිප්පං ජානාසී’’ති. ආම, භො ගොතම, ඡවසීසමන්තං නාමෙකං ජානාමීති. කිං සො මන්තො කරොතීති? තිවස්සමත්ථකෙ මතානම්පි තං මන්තං ජප්පිත්වා සීසං නඛෙන ආකොටෙත්වා නිබ්බත්තට්ඨානං ජානාමීති. සත්ථා තස්ස එකං නිරයෙ උප්පන්නස්ස සීසං දස්සෙසි, එකං මනුස්සෙසු උප්පන්නස්ස, එකං දෙවෙසු, එකං පරිනිබ්බුතස්ස සීසං දස්සෙසි. සො පඨමං සීසං ආකොටෙත්වා, ‘‘භො ගොතම, අයං සත්තො නිරයං ගතො’’ති ආහ. සාධු සාධු, වඞ්ගීස, සුදිට්ඨං තයා, අයං සත්තො කහං ගතොති පුච්ඡි. මනුස්සලොකං, භො ගොතමාති. අයං සත්තො කහං ගතොති? දෙවලොකං, භො ගොතමාති තිණ්ණම්පි ගතට්ඨානං කථෙසි. පරිනිබ්බුතස්ස පන සීසං නඛෙන ආකොටෙන්තො නෙව අන්තං න කොටිං පස්සති. අථ නං සත්ථා ‘‘න සක්කොසි ත්වං, වඞ්ගීසා’’ති පුච්ඡි. ‘‘පස්සථ, භො ගොතම, උපපරික්ඛාමි තාවා’’ති පුනප්පුනං පරිවත්තෙති. බාහිරකමන්තෙන ඛීණාසවස්ස ගතිං කථං ජානිස්සති, අථස්ස මත්ථකතො සෙදො මුච්චි. සො ලජ්ජිත්වා තුණ්හීභූතො අට්ඨාසි. අථ නං සත්ථා [Pg.210] ‘‘කිලමසි, වඞ්ගීසා’’ති ආහ. ආම, භො ගොතම, ඉමස්ස සත්තස්ස ගතට්ඨානං ජානිතුං න සක්කොමි. සචෙ තුම්හෙ ජානාථ, කථෙථාති. ‘‘වඞ්ගීස, අහං එතම්පි ජානාමි ඉතො උත්තරිතරම්පී’’ති වත්වා ධම්මපදෙ ඉමා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගෙන්, ‘‘වංගීස, ඔබ යම් ශිල්පයක් දන්නේද?’’ යි ඇසූහ. ‘‘එසේය පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම ‘ඡවසීස’ නම් මන්ත්‍රයක් දනිමි’’ යි ඔහු කීවේය. ‘‘ඒ මන්ත්‍රයෙන් කුමක් කරන්නේද?’’ ‘‘වසර තුනකට පෙර මියගිය අයගේ වුවද ඒ මන්ත්‍රය මතුරා හිස්කබලට නියපොත්තෙන් තට්ටු කර ඔවුන් උපන් ස්ථානය දැනගත හැකිය.’’ එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට නිරයෙහි උපන් අයකුගේ හිස්කබලක් ද, මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි උපන් අයකුගේ ද, දෙවියන් අතර උපන් අයකුගේ ද, පිරිනිවන් පෑ රහතන් වහන්සේ නමකගේ ද හිස්කබල් පෙන්වූහ. ඔහු පළමු හිස්කබලට තට්ටු කර, ‘‘පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ සත්වයා නිරයට ගොස් ඇත’’ යි කීවේය. ‘‘සාධු සාධු, වංගීස, ඔබ නිවැරදිව දුටුවා, මේ සත්වයා කොහි ගියේද?’’ යි විමසූහ. ‘‘මනුෂ්‍ය ලෝකයටය, පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස’’ යි කීවේය. ‘‘මේ සත්වයා කොහි ගියේද?’’ යි ඇසූ විට, ‘‘දේව ලෝකයටය, පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස’’ යැයි තිදෙනාගේම උපන් තැන් පැවසීය. එහෙත් පිරිනිවන් පෑ තැනැත්තාගේ හිස්කබලට නියපොත්තෙන් තට්ටු කරන විට එහි අගක් මුලක් ඔහුට නොපෙනුණි. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, ‘‘වංගීස, ඔබට එය බැරිද?’’ යි ඇසූහ. ‘‘පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉවසන්න, මම මදක් පරීක්ෂා කරමි’’ යි පවසමින් නැවත නැවතත් එය හරවා බැලීය. බාහිර මන්ත්‍රයකින් රහතන් වහන්සේ නමකගේ ගමන කෙසේ දැනගන්නද? එවිට ඔහුගේ නළලෙන් දහඩිය වෑහෙන්නට විය. ඔහු ලැජ්ජාවට පත්ව නිහඬව සිටියේය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, ‘‘වංගීස, ඔබ වෙහෙසට පත් වූයේද?’’ යි ඇසූහ. ‘‘එසේය පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ සත්වයා ගිය තැන දැනගත නොහැකිය. ඉදින් ඔබ වහන්සේ දන්නේ නම් වදාරනු මැනවි’’ යි කීවේය. ‘‘වංගීස, මම එයත් දනිමි, මීට වඩා උසස් දේත් දනිමි’’ යි වදාරා ධම්මපදයෙහි මෙම ගාථා දෙක වදාළ සේක:

‘‘චුතිං යො වෙදි සත්තානං, උපපත්තිං ච සබ්බසො;

අසත්තං සුගතං බුද්ධං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණං.

‘‘යමෙක් සත්වයන්ගේ චුතිය ද (මරණය), සියලු ආකාරයෙන්ම ඔවුන්ගේ උප්පත්තිය ද දන්නේද, කිසිදු කෙලෙස් ඇලීමක් නැති, සුගත වූ, අවබෝධය ඇති ඒ තැනැත්තා මම බ්‍රාහ්මණයා යැයි කියමි.’’

‘‘යස්ස ගතිං න ජානන්ති, දෙවා ගන්ධබ්බමානුසා;

ඛීණාසවං අරහන්තං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. (ධ. ප. 419-420);

‘‘දෙවියන්, ගාන්ධර්වයන් සහ මනුෂ්‍යයන් යන කිසිවෙකුත් යමෙකුගේ ගමන (ප්‍රතිසන්ධිය) නොදනිත්ද, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ ඒ රහතන් වහන්සේ මම බ්‍රාහ්මණයා යැයි කියමි.’’ (ධම්මපදය 419-420)

තතො වඞ්ගීසො ආහ – ‘‘භො ගොතම, විජ්ජාය විජ්ජං දෙන්තස්ස නාම පරිහානි නත්ථි, අහං අත්තනා ජානනකං මන්තං තුම්හාකං දස්සාමි, තුම්හෙ එතං මන්තං මය්හං දෙථා’’ති. වඞ්ගීස, න මයං මන්තෙන මන්තං දෙම, එවමෙව දෙමාති. ‘‘සාධු, භො ගොතම, දෙථ මෙ මන්ත’’න්ති අපචිතිං දස්සෙත්වා හත්ථකච්ඡපකං කත්වා නිසීදි. කිං, වඞ්ගීස, තුම්හාකං සමයෙ මහග්ඝමන්තං වා කිඤ්චි වා ගණ්හන්තානං පරිවාසො නාම න හොතීති? හොති, භො ගොතමාති. අම්හාකං පන මන්තො නිප්පරිවාසොති සඤ්ඤං කරොසීති? බ්‍රාහ්මණා නාම මන්තෙහි අතිත්තා හොන්ති, තස්මා සො භගවන්තං ආහ – ‘‘භො ගොතම, තුම්හෙහි කථිතනියාමං කරිස්සාමී’’ති. භගවා ආහ – ‘‘වඞ්ගීස, මයං ඉමං මන්තං දෙන්තා අම්හෙහි සමානලිඞ්ගස්ස දෙමා’’ති. වඞ්ගීසො ‘‘යංකිඤ්චි කත්වා මයා ඉමං මන්තං ගණ්හිත්වා ගන්තුං වට්ටතී’’ති බ්‍රාහ්මණෙ ආහ. තුම්හෙ මයි පබ්බජන්තෙ මා චින්තයිත්ථ, අහං ඉමං මන්තං ගණ්හිත්වා සකලජම්බුදීපෙ ජෙට්ඨකො භවිස්සාමි. එවං සන්තෙ තුම්හාකම්පි භද්දකං භවිස්සතී’’ති මන්තත්ථාය සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජි. සත්ථා ‘‘මන්තපරිවාසං තාව වසාහී’’ති ද්වත්තිංසාකාරං ආචික්ඛි. පඤ්ඤවා සත්තො ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තොව තත්ථ ඛයවයං පට්ඨපෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි.

ඉන්පසු වංගීස මෙසේ කීවේය: ‘‘පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, විද්‍යාව වෙනුවට විද්‍යාවක් දීමෙන් පිරිහීමක් සිදු නොවේ. මම මා දන්නා මන්ත්‍රය ඔබ වහන්සේට උගන්වමි, ඔබ වහන්සේ ඒ මන්ත්‍රය මට දෙනු මැනවි.’’ ‘‘වංගීස, අපි මන්ත්‍ර වෙනුවට මන්ත්‍ර නොදෙමු, නිකම්ම දෙන්නෙමු.’’ ‘‘මැනවි පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, මට ඒ මන්ත්‍රය දුන මැනවි’’ යි පවසා ගෞරව දක්වා දෑත් එක්කොට හිඳගත්තේය. ‘‘වංගීස, ඔබලාගේ දහමෙහි වටිනා මන්ත්‍රයක් හෝ වෙනත් යමක් ඉගෙන ගන්නා විට ‘පිරිවැසීම’ (කාලයක් රැඳී සිටීම) නමැති ව්‍රතයක් නැද්ද?’’ ‘‘පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, එය ඇත.’’ ‘‘එසේ නම් අපගේ මන්ත්‍රය පිරිවැසීමකින් තොරව ලබාගත හැකි යැයි ඔබ සිතන්නේද?’’ බමුණෝ මන්ත්‍ර කෙරෙහි නොතිත් ආශාව ඇත්තෝ වෙති. එබැවින් ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: ‘‘පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ වදාරන පරිදි මම කරන්නෙමි.’’ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘‘වංගීස, අපි මේ මන්ත්‍රය ලබා දෙන්නේ අප හා සමාන ලිංගයක් (පැවිදි වේශය) දරන්නෙකුට පමණි’’ යි වදාළහ. වංගීස ද, ‘‘කෙසේ හෝ මම මේ මන්ත්‍රය ලබාගත යුතු ය’’ යි සිතා බමුණන්ට මෙසේ කීවේය: ‘‘මා පැවිදි වන විට ඔබලා ඒ ගැන කරදර නොවන්න. මම මේ මන්ත්‍රය උගෙන මුළු දඹදිවම ජ්‍යෙෂ්ඨයා වන්නෙමි. එවිට ඔබලාට ද යහපතක් වනු ඇත.’’ මෙසේ කියා මන්ත්‍රය උගැනීම පිණිස ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, ‘‘පළමුව මන්ත්‍රයට අදාළ පිරිවැසීමෙහි යෙදෙන්න’’ යැයි වදාරා තිස්දෙකක් වූ කුණප කොටස් (ද්වත්තිංසාකාරය) උගන්වා වදාළහ. ප්‍රඥාවන්ත වූ ඒ වංගීස, ද්වත්තිංසාකාරය සජ්ඣායනා කරමින්ම එහි ක්ෂය වීම් හා වැය වීම් මෙනෙහි කරමින් විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත් විය.

තස්මිං අරහත්තං පත්තෙ බ්‍රාහ්මණා ‘‘කා නු ඛො වඞ්ගීසස්ස පවත්ති, පස්සිස්සාම න’’න්ති තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කිං, භො වඞ්ගීස, සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකෙ සිප්පං සික්ඛිත’’න්ති පුච්ඡිංසු. ආම, සික්ඛිතන්ති. තෙන හි [Pg.211] එහි ගමිස්සාමාති. ගච්ඡථ තුම්හෙ, තුම්හෙහි සද්ධිං ගන්තබ්බකිච්චං මය්හං නිට්ඨිතන්ති. පඨමමෙව අම්හෙහි තුය්හං කථිතං ‘‘සමණො ගොතමො අත්තානං පස්සිතුං ආගතෙ මායාය ආවට්ටෙතී’’ති. ත්වං හි ඉදානි සමණස්ස ගොතමස්ස වසං ආපන්නො, කිං මයං තව සන්තිකෙ කරිස්සාමාති ආගතමග්ගෙනෙව පක්කමිංසු. වඞ්ගීසත්ථෙරොපි යං යං වෙලං දසබලං පස්සිතුං ගච්ඡති, එකං ථුතිං කරොන්තොව ගච්ඡති. තෙන තං සත්ථා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො පටිභානවන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

වංගීස තෙරුන් වහන්සේ අර්හත්වයට පත් වූ කල්හි, බ්‍රාහ්මණයෝ 'වංගීසට දැන් කුමක් වී ඇත්දැයි බලමු' යැයි උන්වහන්සේ වෙත ගොස්, 'පින්වත් වංගීස, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් කිසියම් ශිල්පයක් ඉගෙන ගත්තේ දැයි?' ඇසූහ. 'එසේය, ඉගෙන ගත්තෙමි' යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. 'එසේ නම් එන්න, යමු' යි ඔවුහු කීහ. 'ඔබලා යන්න, ඔබලා සමඟ යාමේ කටයුත්ත මට අවසන් වී ඇතැයි' වංගීස තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ. එවිට බ්‍රාහ්මණයෝ, 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ තමන් දකින්නට එන අය මායාවෙන් වසඟ කරගන්නා බව අප මුලින්ම කීවා නොවේද?' යි කියා, 'ඔබ දැන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ වසඟයට පත් වී ඇත, අප ඔබගෙන් කුමක් කරන්නදැයි' පවසා ආ මාර්ගයෙන්ම ආපසු ගියහ. වංගීස තෙරුන් වහන්සේ ද දසබලයන් වහන්සේ දකින්නට යන සෑම අවස්ථාවකම ස්තුති ගාථාවක් ගයමින්ම වඩිනාහ. එහෙයින් බුදුරජාණන් වහන්සේ සංඝ මධ්‍යයේ වැඩ හිඳින සේක්, උන්වහන්සේව ප්‍රතිභානය (ක්ෂණික ප්‍රඥාව) ඇත්තන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තැබූ සේක.

උපසෙනවඞ්ගන්තපුත්තත්ථෙරවත්ථු

උපසේන වංගන්තපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ වස්තුව

213. පඤ්චමෙ සමන්තපාසාදිකානන්ති සබ්බපාසාදිකානං. උපසෙනොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. වඞ්ගන්තබ්‍රාහ්මණස්ස පන සො පුත්තො, තස්මා වඞ්ගන්තපුත්තොති වුච්චති. අයං පන ථෙරො න කෙවලං අත්තනාව පාසාදිකො, පරිසාපිස්ස පාසාදිකා, ඉති පරිසං නිස්සාය ලද්ධනාමවසෙන සමන්තපාසාදිකානං අග්ගො නාම ජාතො.

213. පස්වැනි ස්ථානය වන 'සමන්තපාසාදිකානං' යනු සෑම අතින්ම ප්‍රසාදජනක වූවන් අතර යන්නයි. උපසේන යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ නාමයයි. වංගන්ත බ්‍රාහ්මණයාගේ පුත්‍රයා වූ බැවින් උන්වහන්සේට 'වංගන්තපුත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. මේ තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ පමණක් නොව, උන්වහන්සේගේ පිරිස ද ප්‍රසාදජනක වූහ. මෙසේ පිරිස නිසා ලැබූ නාමයකින් උන්වහන්සේ සෑම අතින්ම ප්‍රසාදජනක වූවන් අතර අග්‍රස්ථානය ලැබූහ.

පඤ්හකම්මෙ පනස්ස අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො වයං ආගම්ම පුරිමනයෙනෙව සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුණමානො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං සමන්තපාසාදිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා සත්ථු අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ නාලකබ්‍රාහ්මණගාමෙ සාරිබ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, උපසෙනදාරකොතිස්ස නාමං අකංසු.

මෙහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: මොහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නගරයේ කුලගෙයක උපත ලැබීය. වැඩිවියට පත් වූ පසු පෙර ක්‍රමයටම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් ධර්මය අසමින් සිටියදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක සෑම අතින්ම ප්‍රසාදජනක වූවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, බුදුරජාණන් වහන්සේට උදාර පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරමින්, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ නාලක නම් බ්‍රාහ්මණ ගම්මානයේ සාරී බ්‍රාහ්මණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔවුහු ඔහුට උපසේන යනුවෙන් නම් තැබූහ.

සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා දසබලස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි. සො උපසම්පදාය එකවස්සිකො හුත්වා ‘‘අරියගබ්භං වඩ්ඪෙමී’’ති එකං කුලපුත්තං අත්තනො සන්තිකෙ පබ්බාජෙත්වා උපසම්පාදෙසි. සො පවාරෙත්වා සද්ධිවිහාරිකස්ස එකවස්සිකකාලෙ අත්තනා දුවස්සො ‘‘දසබලො මං පස්සිත්වා තුසිස්සතී’’ති සද්ධිවිහාරිකං ආදාය දසබලං පස්සිතුං ආගතො. සත්ථා තං වන්දිත්වා එකමන්තෙ නිසින්නං පුච්ඡි – ‘‘කතිවස්සොසි ත්වං භික්ඛූ’’ති? දුවස්සො අහං භගවාති. අයං පන භික්ඛු කතිවස්සොති? එකවස්සො භගවාති. කින්තායං භික්ඛු හොතීති? සද්ධිවිහාරිකො මෙ භගවාති. අථ නං සත්ථා ‘‘අතිලහුං ඛො [Pg.212] ත්වං, මොඝපුරිස, බාහුල්ලාය ආවත්තො’’ති වත්වා අනෙකපරියායෙන විගරහි. ථෙරො සත්ථු සන්තිකා ගරහං ලභිත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘ඉමිනාව පුණ්ණචන්දසස්සිරිකෙන මුඛෙන සත්ථාරං පරිසමෙව නිස්සාය සාධුකාරං දාපෙස්සාමී’’ති තංදිවසෙයෙව එකං ඨානං ගන්ත්වා විපස්සනාය කම්මං කත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි.

ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු වේදත්‍රය ඉගෙන, දසබලයන් වහන්සේ වෙතින් ධර්මය අසා ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගෙන පැවිදි විය. උපසම්පදාවෙන් එක් වසක් ගත වූ පසු, 'ආර්ය ගර්භය වර්ධනය කරමියි' පවසා එක් කුලපුත්‍රයකු තමන් වෙත පැවිදි කරවා උපසම්පදා කළේය. වස් පවාරණය කිරීමෙන් පසු, තම ශිෂ්‍යයාට එක් වසක් වූ කල තමන් වහන්සේට වස් දෙකක්ව තිබියදී 'දසබලයන් වහන්සේ මා දැක සතුටු වනු ඇතැයි' සිතා ශිෂ්‍යයා ද කැටුව බුදුරජාණන් වහන්සේ දකින්නට පැමිණියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වැඳ එකත්පසක සිටි ඔහුගෙන් 'මහණ, ඔබ වස් කීයක් ඇත්තෙක්ද?' යි ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, මම වස් දෙකක් ඇත්තෙමි' යි ඔහු කීවේය. 'මේ භික්ෂුව වස් කීයක් ඇත්තෙක්ද?' යි බුදුන් වහන්සේ ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, එක් වසක් ඇත්තෙකි' යි කීවේය. 'මේ භික්ෂුව ඔබට කවුද?' යි ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, මාගේ සද්ධිවිහාරිකයාය' (ගෝලයාය) යි පැවසීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, 'මෝඝ පුරුෂය, ඔබ ඉතා ඉක්මන් වූයෙහිය, පිරිස වැඩි කරගැනීමට පමණක් නැඹුරු වූයෙහිය' යි පවසා නොයෙක් අයුරින් නින්දා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් නින්දා ලැබ බුදුන් වැඳ, 'මේ පූර්ණ චන්ද්‍රයා බඳු බැබළෙන මුහුණ ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ ලවාම, මගේ පිරිස නිශ්‍රය කරගෙන සාධුකාර දියවන්නෙමි' යි අධිෂ්ඨාන කරගෙන එදිනම එක් ස්ථානයකට ගොස් විදර්ශනා වඩා නොබෝ කලකින්ම අර්හත්වයට පත් වූහ.

තතො යස්මා ථෙරො මහාකුලතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතො පථවිඝුට්ඨධම්මකථිකොව, තස්මා තස්ස ධම්මකථාය චෙව පසීදිත්වා මිත්තාමච්චඤාතිකුලෙහි ච නික්ඛමිත්වා බහූ කුලදාරකා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජන්ති. ‘‘අහං ආරඤ්ඤකො, තුම්හෙපි ආරඤ්ඤකා භවිතුං සක්කොන්තා පබ්බජථා’’ති තෙරස ධුතඞ්ගානි ආචික්ඛිත්වා ‘‘සක්ඛිස්සාම, භන්තෙ’’ති වදන්තෙ පබ්බාජෙති. තෙ අත්තනො බලෙන තං තං ධුතඞ්ගං අධිට්ඨහන්ති. ථෙරො අත්තනො දසවස්සකාලෙ විනයං පගුණං කත්වා සබ්බෙව උපසම්පාදෙසි. එවං උපසම්පන්නා චස්ස පඤ්චසතමත්තා භික්ඛූ පරිවාරා අහෙසුං.

ඉන්පසු තෙරුන් වහන්සේ උසස් කුලයකින් පැමිණ පැවිදි වූ බැවින් ද, මුළු පොළොව පුරා ප්‍රසිද්ධ වූ ධර්ම කථිකයෙකු වූ බැවින් ද, උන්වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ගැන පැහැදී උන්වහන්සේගේ මිතුරන්, ඇමතියන් හා නෑදෑ පවුල්වලින් නික්ම ආ බොහෝ කුලපුත්‍රයෝ උන්වහන්සේ වෙත පැවිදි වූහ. 'මම ආරණ්‍යක (වනවාසී) කෙනෙක්මි, ඔබලා ද ආරණ්‍යක වීමට හැක්කේ නම් පැවිදි වන්නැයි' පවසා තෙරෙස් ධුතාංගයන් උගන්වා, 'ස්වාමීනි, අපට හැකිය' යි පවසන අය පැවිදි කරවති. ඔවුහු තමන්ගේ ශක්තියෙන් ඒ ඒ ධුතාංගයන් සමාදන් වූහ. තෙරුන් වහන්සේ තමන්ට වස් දහයක් වූ කල විනයෙහි ප්‍රගුණ බවට පත්ව සියල්ලන්ම උපසම්පදා කළහ. මෙසේ උන්වහන්සේට උපසම්පදා වූ පන්සීයක් පමණ භික්ෂූන් පිරිවර වූහ.

තස්මිං සමයෙ සත්ථා ජෙතවනමහාවිහාරෙ වසන්තො ‘‘ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ, අද්ධමාසං පටිසල්ලීයිතු’’න්ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචෙත්වා එකවිහාරී හොති. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ‘‘යො භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමති, සො පාචිත්තියං දෙසාපෙතබ්බො’’ති කතිකං අකාසි. තදා උපසෙනත්ථෙරො ‘‘භගවන්තං පස්සිස්සාමී’’ති අත්තනො පරිසාය සද්ධිං ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා කථාසමුට්ඨාපනත්ථං අඤ්ඤතරං ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං ආමන්තෙසි – ‘‘මනාපානි තෙ භික්ඛු පංසුකූලානී’’ති. ‘‘න ඛො මෙ, භන්තෙ, මනාපානි පංසුකූලානී’’ති වත්වා උපජ්ඣායෙ ගාරවෙන පංසුකූලිකභාවං ආරොචෙසි. ඉමස්මිං ඨානෙ සත්ථා ‘‘සාධු සාධු, උපසෙනා’’ති ථෙරස්ස සාධුකාරං දත්වා අනෙකපරියායෙන ගුණකථං කථෙසි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන ඉදං වත්ථු පාළියං (පාරා. 565) ආගතමෙව. අථ සත්ථා අපරභාගෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ඉමස්මිං සාසනෙ ථෙරං සමන්තපාසාදිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඒ සමයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයේ වසන සේක්, 'මහණෙනි, මම අඩමසක් හුදෙකලාව භාවනා කිරීමට (පටිසල්ලීනයට) කැමැත්තෙමි' යි භික්ෂු සංඝයාට දන්වා හුදෙකලාව වැඩ සිටි සේක. භික්ෂු සංඝයා ද 'යමෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ දකින්නට එන්නේ නම්, ඔහුට පාචිත්තිය ඇවත දේශනා කරවිය යුතුය' යි කතිකාවක් කර ගත්හ. එකල උපසේන තෙරුන් වහන්සේ 'බුදුරජාණන් වහන්සේ දකින්නෙමි' යි තම පිරිස සමඟ ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ එකත්පසක හිඳගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ කතාව ආරම්භ කිරීම සඳහා තෙරුන්ගේ එක්තරා සද්ධිවිහාරිකයෙකු අමතා, 'මහණ, ඔබගේ පාංශුකූල සිවුරු මනාපද?' යි ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, මට පාංශුකූල සිවුරු මනාප නැතැයි' පවසා, තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසාම පාංශුකූලික භාවය (පාංශුකූල සිවුරු දැරීම) ගැන පවසා සිටියේය. මේ අවස්ථාවේ බුදුරජාණන් වහන්සේ 'සාධු සාධු උපසේන' යි තෙරුන් වහන්සේට සාධුකාර දී නොයෙක් අයුරින් ගුණ කථාවන් වදාළහ. මෙය මෙහි කෙටි අර්ථයයි, විස්තර වශයෙන් මේ කතාව විනය පාළියේ (පාරාජිකා පාලි - 565) සඳහන් වේ. පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේ ආර්ය මහා සංඝයා මැද වැඩ හිඳිමින් මේ ශාසනයෙහි තෙරුන් වහන්සේව සෑම අතින්ම ප්‍රසාදජනක වූවන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තැබූ සේක.

දබ්බත්ථෙරවත්ථු

දබ්බ තෙරුන් වහන්සේගේ වස්තුව

214. ඡට්ඨෙ [Pg.213] සෙනාසනපඤ්ඤාපකානන්ති සෙනාසනං පඤ්ඤාපෙන්තානං. ථෙරස්ස කිර සෙනාසනපඤ්ඤාපනකාලෙ අට්ඨාරසසු මහාවිහාරෙසු අසම්මට්ඨං පරිවෙණං වා අපටිජග්ගිතං සෙනාසනං වා අසොධිතං මඤ්චපීඨං වා අනුපට්ඨිතං පානීයපරිභොජනීයං වා නාහොසි. තස්මා සෙනාසනපඤ්ඤාපකානං අග්ගො නාම ජාතො. දබ්බොතිස්ස නාමං. මල්ලරාජකුලෙ පන උප්පන්නත්තා මල්ලපුත්තො නාම ජාතො.

214. හයවැනි ස්ථානය වන 'සේනාසනපඤ්ඤාපකානං' යනු සේනාසන පනවන (පිළියෙළ කරන) අය අතර යන්නයි. තෙරුන් වහන්සේ සේනාසන පනවන කාලයෙහි මහා විහාර දහඅටෙහිම ඇමද නොදැමූ පරිවේණයක් හෝ පිළි නොදැමූ සේනාසනයක් හෝ නොපිස දැමූ ඇඳ පුටුවක් හෝ පිළියෙළ නොකළ පැන් හා පරිභෝජන ජලය හෝ නොවීය. එබැවින් උන්වහන්සේ සේනාසන පනවන්නන් අතර අග්‍ර වූහ. 'දබ්බ' යනු උන්වහන්සේගේ නමයි. මල්ල රජකුලයෙහි උපන් බැවින් 'මල්ලපුත්ත' යනුවෙන් ද ප්‍රසිද්ධ වූහ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයඤ්හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො වුත්තනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං සෙනාසනපඤ්ඤාපකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා සත්ථාරා බ්‍යාකතො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපදසබලස්ස සාසනස්ස ඔසක්කනකාලෙ පබ්බජි, තදා තෙන සද්ධිං අපරෙ ඡ ජනාති සත්ත භික්ඛූ එකචිත්තා හුත්වා අඤ්ඤෙ සාසනෙ අගාරවං කරොන්තෙ දිස්වා ‘‘ඉධ කිං කරොම, එකමන්තෙ සමණධම්මං කත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සාමා’’ති නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා උච්චපබ්බතසිඛරං අභිරුහිත්වා ‘‘අත්තනො චිත්තබලං ජානන්තා නිස්සෙණිං පාතෙන්තු, ජීවිතෙ සාලයා ඔතරන්තු, මා පච්ඡානුතාපිනො අහුවත්ථා’’ති වත්වා සබ්බෙ එකචිත්තා හුත්වා නිස්සෙණිං පාතෙත්වා ‘‘අප්පමත්තා හොථ, ආවුසො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං ඔවදිත්වා චිත්තරුචියෙසු ඨානෙසු නිසීදිත්වා සමණධම්මං කාතුං ආරභිංසු.

මොහුගේ ප්‍රශ්නයට අදාළව මේ අනුපිළිවෙළ කතාවයි - මොහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, වැඩිවිය පැමිණි පසු කලින් සඳහන් කළ පරිදිම විහාරයට ගොස් ධර්මය ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක සේනාසන පනවන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් නියත විවරණ ලබා ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට දෙවි මිනිස් ලොව සැරිසරා, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පිරිහී යන සමයෙහි පැවිදි විය. එකල ඔහු සමඟ තවත් හය දෙනෙකු ඇතුළු භික්ෂූන් වහන්සේලා සත් නමක් එක්සිත් වී, අන් අය ශාසනය කෙරෙහි අගෞරව කරනු දැක, "අප මෙහි කුමක් කරමුද? එක් පසෙක මහණදම් පුරා දුක කෙළවර කරමු" යැයි කතා කොට ඉණිමඟක් බැඳ උස් පර්වත මුදුනකට නැග, "තම තමන්ගේ සිතේ ශක්තිය දන්නා අය ඉණිමඟ පෙරළා දමත්වා, ජීවිතය කෙරෙහි ආශාවක් ඇති අය බසිත්වා, පසුව පසුතැවිලි නොවන්න" යැයි කියා සියල්ලෝම එක්සිත් වී ඉණිමඟ පෙරළා දැමූහ. "ඇවැත්නි, නොපමා වන්න" යැයි ඔවුනොවුන්ට අවවාද කරගෙන, සිතට ප්‍රිය මනාප ස්ථානවල හිඳ මහණදම් පිරීමට පටන් ගත්හ.

තත්‍රෙකො ථෙරො පඤ්චමෙ දිවසෙ අරහත්තං පත්වා ‘‘මම කිච්චං නිප්ඵන්නං, අහං ඉමස්මිං ඨානෙ කිං කරිස්සාමී’’ති ඉද්ධියා උත්තරකුරුතො පිණ්ඩපාතං ආහරිත්වා, ‘‘ආවුසො, ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජථ, භික්ඛාචාරකිච්චං මමායත්තං හොතු, තුම්හෙ අත්තනො කම්මං කරොථා’’ති ආහ. කිං නු ඛො මයං, ආවුසො, නිස්සෙණිං පාතෙන්තා එවං අවොචුම්හා ‘‘යො පඨමං ධම්මං සච්ඡිකරොති, සො භික්ඛං ආහරතු, තෙන ආභතං සෙසා පරිභුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරිස්සන්තී’’ති. නත්ථි, ආවුසොති. තුම්හෙ අත්තනො පුබ්බහෙතුනා ලභිත්ථ, මයම්පි සක්කොන්තා වට්ටස්සන්තං කරිස්සාම, ගච්ඡථ තුම්හෙති[Pg.214]. ථෙරො තෙ සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තො ඵාසුකට්ඨානෙ පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා ගතො. අපරො ථෙරො සත්තමෙ දිවසෙ අනාගාමිඵලං පත්වා තතො චුතො සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො.

එහි එක් තෙරනමක් පස්වැනි දිනයේදී අර්හත් භාවයට පත්ව, "මගේ කටයුත්ත නිම විය, මම මේ ස්ථානයෙහි කුමක් කරන්නද?" යැයි සිතා සෘද්ධියෙන් උතුරුකුරු දිවයිනෙන් පිණ්ඩපාතය ගෙනැවිත්, "ඇවැත්නි, මේ පිණ්ඩපාතය වළඳන්න, පිණ්ඩපාත කටයුත්ත මට භාර වීමට ඉඩ දෙන්න, ඔබලා ඔබගේ මහණදම් කටයුත්ත කරන්න" යැයි පැවසූහ. "ඇවැත්නි, අප ඉණිමඟ පෙරළන විට, 'යමෙක් පළමුව ධර්මය අවබෝධ කරන්නේද, ඔහු ආහාර ගෙන එත්වා, ඔහු ගෙනෙන දෙය ඉතිරි අය වළඳා මහණදම් කරනු ඇත' කියා පැවසුවෙමුද?" "නැත ඇවැත්නි" (යැයි ඔවුහු පැවසූහ). "ඔබ වහන්සේ ඔබගේ පෙර කළ පිනෙන් ආහාර ලැබූහ, අපටද හැකි වුවහොත් සංසාර දුක කෙළවර කරන්නෙමු, ඔබ වහන්සේ වඩින්න" යැයි කීහ. තෙරනම ඔවුන් කැමති කරවා ගැනීමට නොහැකි වී පහසු තැනකදී පිණ්ඩපාතය වළඳා වැඩි සේක. අනෙක් තෙරනම සත්වැනි දිනයේදී අනාගාමී ඵලයට පත්ව, ඉන් චුත වී ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපත ලැබීය.

ඉතරෙපි ථෙරා තතො චුතා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ තෙසු තෙසු කුලෙසු නිබ්බත්තා. එකො ගන්ධාරරට්ඨෙ තක්කසිලනගරෙ රාජගෙහෙ නිබ්බත්තො, එකො පබ්බතෙය්‍යරට්ඨෙ පරිබ්බාජිකාය කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො, එකො බාහියරට්ඨෙ කුටුම්බිකගෙහෙ නිබ්බත්තො, එකො රාජගහෙ කුටුම්බිකගෙහෙ නිබ්බත්තො. අයං පන දබ්බත්ථෙරො මල්ලරට්ඨෙ අනුපියනගරෙ එකස්ස මල්ලරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස මාතා උපවිජඤ්ඤකාලෙ කාලමකාසි, මතසරීරං සුසානං නෙත්වා දාරුචිතකං ආරොපෙත්වා අග්ගිං අදංසු. තස්සා අග්ගිවෙගසන්තත්තං උදරපටලං ද්වෙධා අහොසි. දාරකො අත්තනො පුඤ්ඤබලෙන උප්පතිත්වා එකස්මිං දබ්බත්ථම්භෙ නිපති. තං දාරකං ගහෙත්වා අය්‍යිකාය අදංසු. සා තස්ස නාමං ගණ්හන්තී දබ්බත්ථම්භෙ නිපතිත්වා ලද්ධජීවිතත්තා දබ්බොතිස්ස නාමං අකාසි.

ඉතිරි තෙරවරුන් ද ඉන් චුත වී එක් බුද්ධාන්තරයක් දෙවි මිනිස් ලොව සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේදී ඒ ඒ කුලවල උපත ලැබූහ. එක් අයෙක් ගන්ධාර දේශයේ තක්ෂිලා නුවර රජගෙදරක උපත ලැබීය, එක් අයෙක් පර්වත රටක පරිබ්‍රාජිකාවකගේ කුසෙහි උපත ලැබීය, එක් අයෙක් බාහිය රටේ සිටු ගෙදරක උපත ලැබීය, එක් අයෙක් රජගහ නුවර සිටු ගෙදරක උපත ලැබීය. මේ දබ්බ තෙරුන් වහන්සේ මල්ල රටේ අනුපිය නුවර එක්තරා මල්ල රජෙකුගේ නිවසක පිළිසිඳ ගත්හ. උන්වහන්සේගේ මව ප්‍රසව කාලය ආසන්නයේදී කළුරිය කළාය. මළ සිරුර සොහොනට ගෙන ගොස් දර සෑයක තබා ගිනි දැල්වූහ. ඇගේ ගින්නෙන් රත් වූ උදර පටලය දෙබෑ විය. දරුවා තමන්ගේ පින් බලයෙන් උඩට පැන එක්තරා දබ්බ (කුස තණ) කණුවක් මත පතිත විය. ඒ දරුවා ගෙන මිත්තණියට භාර දුන්හ. ඇය ඔහුට නම් තබන විට, දබ්බ කණුවක් මත වැටී ජීවිතය ලැබූ නිසා 'දබ්බ' යැයි නම් තැබුවාය.

තස්ස සත්තවස්සිකකාලෙ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො මල්ලරට්ඨෙ චාරිකං චරමානො අනුපියනිගමං පත්වා අනුපියම්බවනෙ විහරති. දබ්බකුමාරො සත්ථාරං දිස්වා දස්සනෙනෙව පසීදිත්වා පබ්බජිතුකාමො හුත්වා ‘‘අහං දසබලස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමී’’ති අය්‍යිකං ආපුච්ඡි. සා ‘‘සාධු, තාතා’’ති දබ්බකුමාරං ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉමං කුමාරං පබ්බාජෙථා’’ති ආහ. සත්ථා අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො සඤ්ඤං අදාසි ‘‘භික්ඛු ඉමං දාරකං පබ්බාජෙහී’’ති. සො ථෙරො සත්ථු වචනං සුත්වා දබ්බකුමාරං පබ්බාජෙන්තො තචපඤ්චකං කම්මට්ඨානං ආචික්ඛි. පුබ්බහෙතුසම්පන්නො කතාභිනීහාරො සත්තො පඨමකෙසවට්ටියා ඔරොපියමානාය සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, දුතියකෙසවට්ටියා ඔරොපියමානාය සකදාගාමිඵලෙ, තතියාය අනාගාමිඵලෙ. සබ්බකෙසානං පන ඔරොපනඤ්ච අරහත්තඵලසච්ඡිකිරියා ච අපච්ඡා අපුරෙ අහොසි.

උන්වහන්සේගේ සත් හැවිරිදි වියේදී ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා මල්ල රටේ චාරිකාවේ වඩිමින් අනුපිය නියම්ගමට පැමිණ අනුපිය අඹ වනයේ වැඩ විසූහ. දබ්බ කුමරු ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමෙන් ම පැහැදී පැවිදි වීමට කැමති වී, "මම දසබලයන් වහන්සේ වෙත පැවිදි වන්නෙමි" යැයි මිත්තණියගෙන් අවසර ඉල්ලීය. ඇය "යහපති පුතණුවනි" යැයි පවසා දබ්බ කුමරු රැගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, මේ කුමරු පැවිදි කරවනු මැනවි" යැයි පැවසුවාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවකට "මහණ, මේ දරුවා පැවිදි කරවන්න" යැයි නියම කළහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය අසා දබ්බ කුමරු පැවිදි කරවමින් තචපංචක කර්මස්ථානය කියා දුන්හ. පෙර හේතු සම්පත් ඇති, අභිනීහාර කළ ඒ තැනැත්තා පළමු කෙස් වැටිය කපන විටම සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියේය, දෙවන කෙස් වැටිය කපන විට සකෘදාගාමී ඵලයේ ද, තෙවන කෙස් වැටිය කපන විට අනාගාමී ඵලයේ ද පිහිටියේය. සියලු කෙස් කපා අවසන් වීමත් සමඟ අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීමත් එකවර සිදු විය.

සත්ථා මල්ලරට්ඨෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා රාජගහං ගන්ත්වා වෙළුවනෙ වාසං කප්පෙසි. තත්‍රායස්මා දබ්බො මල්ලපුත්තො රහොගතො අත්තනො කිච්චනිප්ඵත්තිං [Pg.215] ඔලොකෙත්වා සඞ්ඝස්ස වෙය්‍යාවච්චකරණෙ කායං යොජෙතුකාමො චින්තෙසි – ‘‘යංනූනාහං සඞ්ඝස්ස සෙනාසනඤ්ච පඤ්ඤාපෙය්‍යං, භත්තානි ච උද්දිසෙය්‍ය’’න්ති. සො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා අත්තනො පරිවිතක්කං ආරොචෙසි. සත්ථා තස්ස සාධුකාරං දත්වා සෙනාසනපඤ්ඤාපකත්තඤ්ච භත්තුද්දෙසකත්තඤ්ච සම්පටිච්ඡි. අථ නං ‘‘අයං දබ්බො දහරොව සමානො මහන්තට්ඨානෙ ඨිතො’’ති සත්තවස්සිකකාලෙයෙව උපසම්පාදෙසි. ථෙරො උපසම්පන්නකාලතොයෙව පට්ඨාය රාජගහං උපනිස්සාය විහරන්තානං සබ්බභික්ඛූනං සෙනාසනානි ච පඤ්ඤාපෙති, භික්ඛඤ්ච සම්පටිච්ඡිත්වා උද්දිසති. තස්ස සෙනාසනපඤ්ඤාපකභාවො සබ්බදිසාසු පාකටො අහොසි – ‘‘දබ්බො කිර මල්ලපුත්තො සභාගසභාගානං භික්ඛූනං එකට්ඨානෙ සෙනාසනානි පඤ්ඤාපෙති, දූරෙපි සෙනාසනං පඤ්ඤාපෙතියෙව. ගන්තුං අසක්කොන්තෙ ඉද්ධියා නෙතීති.

ශාස්තෘන් වහන්සේ මල්ල රටේ රිසි පරිදි වැඩ වසා රජගහ නුවරට වැඩම කොට වේළුවනාරාමයේ වැඩ විසූහ. එහිදී ආයුෂ්මත් දබ්බ මල්ලපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ විවේකීව සිටින විට තමන්ගේ කටයුතු (අර්හත් බව) නිම වී ඇති බව දැක, සංඝයාගේ වත්පිළිවෙත් කිරීමෙහි කය යෙදවීමට කැමති වී, "මම සංඝයාට සේනාසන පැනවීමත්, දානය බෙදා දීමත් (බත් උදේසික තනතුර) කරන්නේ නම් මැනවැ" යි සිතූහ. උන්වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් තමන්ගේ අදහස සැළ කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේට සාධුකාර දී සේනාසන පැනවීමේ තනතුර සහ දානය නියම කිරීමේ තනතුර ලබා දුන්හ. ඉක්බිති උන්වහන්සේ ගැන "මේ දබ්බ කුමරු කුඩා වුවත් උතුම් ස්ථානයක සිටින්නේය" යැයි සලකා සත් හැවිරිදි වියේදීම උපසම්පදා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ උපසම්පදා වූ දින සිටම රජගහ නුවර ඇසුරු කරමින් වසන සියලු භික්ෂූන්ට සේනාසන පනවන අතර, දානය භාරගෙන එය නියම කරති. උන්වහන්සේගේ සේනාසන පැනවීමේ දක්ෂතාව සෑම දෙසකම ප්‍රකට විය. "දබ්බ මල්ලපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සමාන අදහස් ඇති භික්ෂූන්ට එකම ස්ථානයක සේනාසන පනවනවාලු, දුර බැහැර වුවද සේනාසන පනවනවාලු. යාමට නොහැකි අයට සෘද්ධියෙන් මඟ පෙන්වනවාලු" යනුවෙනි.

අථ නං භික්ඛූ කාලෙපි විකාලෙපි ‘‘අම්හාකං, ආවුසො, ජීවකම්බවනෙ සෙනාසනං පඤ්ඤාපෙහි, අම්හාකං මද්දකුච්ඡිස්මිං මිගදායෙ’’ති එවං සෙනාසනං උද්දිසාපෙත්වා තස්ස ඉද්ධිං පස්සන්තා ගච්ඡන්ති. සොපි ඉද්ධියා මනොමයෙ කායෙ අභිසඞ්ඛරිත්වා එකෙකස්ස ථෙරස්ස එකෙකං අත්තනා සදිසං භික්ඛුං නිම්මිනිත්වා අඞ්ගුලියා ජලමානාය පුරතො පුරතො ගන්ත්වා ‘‘අයං මඤ්චො, ඉදං පීඨ’’න්තිආදීනි වත්වා සෙනාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පුන අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ආගච්ඡති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනිදං වත්ථු පාළියං ආගතමෙව. සත්ථා ඉදමෙව කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා අපරභාගෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං සෙනාසනපඤ්ඤාපකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඉන්පසු භික්ෂූන් වහන්සේලා සුදුසු කලෙහි මෙන්ම නුසුදුසු කලෙහි ද, “ඇවැත්නි, අපට ජීවකම්බවනයෙහි සේනාසනයක් පනවා දෙන්න, අපට මද්දකුච්ඡි මිගදායෙහි සේනාසනයක් පනවා දෙන්නැයි” මෙසේ සේනාසන පනවා ගැනීමට නියම කරවාගෙන උන්වහන්සේගේ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් බලමින් වඩිති. උන්වහන්සේ ද සෘද්ධි බලයෙන් මනෝමය රූප මවාගෙන, එක් එක් තෙරුන් වහන්සේට තමන් හා සමාන වූ එක් එක් භික්ෂුව බැගින් මවා, දැල්වෙන ඇඟිල්ලක් ඇතිව පෙරටු පෙරටුව වැඩම කොට “මේ ඇඳයි, මේ පුටුවයි” යනාදී වශයෙන් පවසා සේනාසන පනවා දී නැවත තමන් වහන්සේ වසන ස්ථානයටම වඩින සේක. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරාත්මකව මෙම පුවත පාලි පාඨයන්හිම සඳහන් වේ. ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම කරුණම නිමිත්ත කොටගෙන, පසු කලෙක ආර්ය මහා සංඝ රත්නය මැද වැඩහිඳිමින් ඒ තෙරුන් වහන්සේව සේනාසන පනවන්නන් අතරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

පිලින්දවච්ඡත්ථෙරවත්ථු

පිළින්දවච්ඡත්ථේරවත්ථු (පිළින්දවච්ඡ තෙරුන් වහන්සේගේ කථා පුවත)

215. සත්තමෙ දෙවතානං පියමනාපානන්ති දෙවතානං පියානඤ්චෙව මනාපානඤ්ච පිලින්දවච්ඡත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ චක්කවත්තී රාජා හුත්වා මහාජනං පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා සග්ගපරායණං අකාසි. යෙභුය්‍යෙන කිර ඡසු කාමසග්ගෙසු නිබ්බත්තදෙවතා තස්සෙව ඔවාදං ලභිත්වා නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ අත්තනො සම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ‘‘කං නු ඛො නිස්සාය ඉමං සග්ගසම්පත්තිං ලභිම්හා’’ති ආවජ්ජමානා [Pg.216] ඉමං ථෙරං දිස්වා ‘‘ථෙරං නිස්සාය අම්හෙහි සම්පති ලද්ධා’’ති සායංපාතං ථෙරං නමස්සන්ති. තස්මා සො දෙවතානං පියමනාපානං අග්ගො නාම ජාතො. පිලින්දොති පනස්ස ගොත්තං, වච්ඡොති නාමං. තදුභයං සංසන්දෙත්වා පිලින්දවච්ඡොති වුච්චති.

215. සත්වැනිව දක්වා ඇති “දේවතානං පියමනාපානං” යන්නෙන් දෙවියන්ට ප්‍රිය වූ ද මනාප වූ ද ශ්‍රාවකයන් අතර පිළින්දවච්ඡ තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වන බව දක්වයි. උන්වහන්සේ බුදුවරයෙකු ලොව පහළ නොවූ කාලයක සක්විති රජකම් කොට මහා ජනයා පංචශීලයෙහි පිහිටුවා ස්වර්ග පරායණ කළහ. බොහෝ දුරට සදෙව් ලොව උපන් දෙවිවරු උන්වහන්සේගේම අවවාද ලබා එහි උපන් බැවින්, තමන් උපන් ස්ථානයන්හි තමන් ලැබූ සම්පත් දෙස බලා “අපි කා නිසා මේ ස්වර්ග සම්පත්තිය ලැබුවෙමුදැයි” මෙනෙහි කරන විට මෙම තෙරුන් වහන්සේ දැක, “මේ තෙරුන් වහන්සේ නිසා අපට මේ සම්පත් ලැබුණේ යැයි” සිතා උදේ සවස තෙරුන් වහන්සේට නමස්කාර කරති. එබැවින් උන්වහන්සේ දෙවියන්ට ප්‍රියමනාප වූවන් අතර අග්‍ර වූ සේක. “පිළින්ද” යනු උන්වහන්සේගේ ගෝත්‍ර නාමයයි, “වච්ඡ” යනු පෞද්ගලික නාමයයි. ඒ දෙකම එක් කොට උන්වහන්සේට “පිළින්දවච්ඡ” යැයි කියනු ලැබේ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො පුරිමනයෙනෙව සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං දෙවතානං පියමනාපට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. පිලින්දවච්ඡොතිස්ස නාමං අකංසු. සො අපරෙන සමයෙන සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. සො ගිහීහිපි භික්ඛූහිපි සද්ධිං කථෙන්තො ‘‘එහි, වසල, ගච්ඡ, වසල, ආහර, වසල, ගණ්හ, වසලා’’ති වසලවාදෙනෙව සමුදාචරති. තං කථං ආහරිත්වා තථාගතං පුච්ඡිංසු – ‘‘භගවා අරියා නාම ඵරුසවාචා න හොන්තී’’ති. භික්ඛවෙ, අරියානං පරවම්භනවසෙන ඵරුසවාචා නාම නත්ථි, අපිච ඛො පන භවන්තරෙ ආචිණ්ණවසෙන භවෙය්‍යාති. භන්තෙ, පිලින්දවච්ඡත්ථෙරො උට්ඨාය සමුට්ඨාය ගිහීහිපි භික්ඛූහිපි සද්ධිං කථෙන්තො, ‘‘වසල, වසලා’’ති කථෙති, කිමෙත්ථ කාරණං භගවාති. භික්ඛවෙ, න මය්හං පුත්තස්ස එතං ඉදානෙව ආචිණ්ණං, අතීතෙ පනෙස පඤ්ච ජාතිසතානි වසලවාදිබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. ඉච්චෙස භවාචිණ්ණෙනෙව කථෙසි, න ඵරුසවසෙන. අරියානඤ්හි වොහාරො ඵරුසොපි සමානො චෙතනාය අඵරුසභාවෙන පරිසුද්ධොව, අප්පමත්තකම්පෙත්ථ පාපං න උපලබ්භතීති වත්වා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

උන්වහන්සේගේ එම පදවි ප්‍රාප්තිය පිළිබඳ අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය – උන්වහන්සේ පදුමුත්තර බුදුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි මහා භෝග ඇති කුලයක ඉපිද, පෙර පරිදිම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක් දෙවියන්ට ප්‍රියමනාප වූවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කොට ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් දහම් කොට දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සැවැත් නුවර බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලැබූහ. උන්වහන්සේට “පිළින්දවච්ඡ” යැයි නම් තැබූහ. උන්වහන්සේ පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා ශ්‍රද්ධාව ලබා පැවිදි වී උපසම්පදාව ලබා විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත් වූහ. උන්වහන්සේ ගිහියන් මෙන්ම භික්ෂූන් සමඟ කතා කරන විට “වසලය, මෙහි එව; වසලය, යව; වසලය, මෙය ගෙන එව; වසලය, මෙය ගනුව” යනාදී වශයෙන් ‘වසල’ යන වචනයෙන්ම ආමන්ත්‍රණය කරති. භික්ෂූහු ඒ කතාව ගෙන ගොස් තථාගතයන් වහන්සේගෙන් “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ආර්යයන් වහන්සේලා පරුෂ වචන පවසන්නෝ නොවෙත්ද?” කියා විමසූහ. “මහණෙනි, ආර්යයන් වහන්සේලා තුළ අනුන්ට නිග්‍රහ කිරීමේ අදහසින් පවසන පරුෂ වචන නැත. එහෙත් භවය පුරා පුරුදු වූ දෙයක් වශයෙන් පැවතිය හැකිය” (යැයි බුදුන් වහන්සේ වදාළහ). “ස්වාමීනි, පිළින්දවච්ඡ තෙරුන් වහන්සේ නිතර නිතර ගිහියන් හා භික්ෂූන් සමඟ කතා කරන විට ‘වසල, වසල’ කියා කතා කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙයට හේතුව කුමක්ද?” “මහණෙනි, මගේ පුත්‍රයාට මෙය දැන් ඇති වූ පුරුද්දක් නොවේ. අතීතයේ මොහු පන්සියයක් ජාතීන්හි ‘වසල’ වාදී බ්‍රාහ්මණ කුලවලම උපත ලැබීය. එබැවින් මොහු පවසන්නේ භවයෙන් ආ පුරුද්දක් මිස, පරුෂ චේතනාවකින් නොවේ. ආර්යයන්ගේ වචන පරුෂ ලෙස ඇසුණ ද, චේතනාව අපරුෂ බැවින් ඒවා පිරිසිදුමය, එහි ස්වල්ප වූ හෝ පාපයක් නැතැයි” වදාරා ධම්මපදයෙහි මෙම ගාථාව වදාළ සේක: “යමෙක් රළු නොවූ, අර්ථය වැටහෙන, සත්‍ය වූ වචන පවසන්නේ ද, යම් වචනයකින් කිසිවෙකුටත් පීඩාවක් නොවේ ද, මම එවන් තැනැත්තා බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි කියමි.”

‘‘අකක්කසං විඤ්ඤාපනිං, ගිරං සච්චමුදීරයෙ;

යාය නාභිසජෙ කඤ්චි, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති.

“යමෙක් රළු නොවූ, (අනුන්ට) කරුණු අවබෝධ කරවන සත්‍ය වචනම පවසන්නේ ද, යම් වචනයක් නිසා කිසිවෙකුටත් නොරිදෙන්නේ ද, මම ඔහු බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි කියමි.”

අථෙකදිවසං ථෙරො රාජගහං පිණ්ඩාය පවිසන්තො එකං පුරිසං පිප්පලීනං භාජනං පූරෙත්වා ආදාය අන්තොනගරං පවිසන්තං දිස්වා ‘‘කිං තෙ, වසල, භාජනෙ’’ති ආහ. සො චින්තෙසි – ‘‘අයං සමණො මයා සද්ධිං පාතොව ඵරුසකථං කථෙසි, ඉමස්ස අනුච්ඡවිකමෙව වත්තුං වට්ටතී’’ති ‘‘මූසිකවච්චං [Pg.217] මෙ, භන්තෙ, භාජනෙ’’ති ආහ. එවං භවිස්සති, වසලාති. තස්ස ථෙරස්ස දස්සනං විජහන්තස්ස සබ්බං මූසිකවච්චමෙව අහොසි. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමා පිප්පලියො මූසිකවච්චසදිසා පඤ්ඤායන්ති, සභාවො නු ඛො නො’’ති වීමංසන්තො හත්ථෙන උප්පීළෙසි. අථස්ස උන්දූරවච්චභාවං ඤත්වා බලවදොමනස්සං උප්පජ්ජි. සො ‘‘ඉමායෙව නු ඛො එවරූපා, උදාහු සකටෙපී’’ති ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො සබ්බාපි පිප්පලියො තාදිසාව දිස්වා හදයං හත්ථෙන සන්ධාරෙත්වා ‘‘ඉදං න අඤ්ඤස්ස කම්මං, මයා පාතොව දිට්ඨභික්ඛුස්සෙතං කම්මං, අද්ධා එකං උපායං භවිස්සති, තස්ස ගතට්ඨානං අනුවිචිනිත්වා එතං කාරණං ජානිස්සාමී’’ති ථෙරස්ස ගතමග්ගං පුච්ඡිත්වා පායාසි.

එක් දිනක් තෙරුන් වහන්සේ රජගහ නුවරට පිඬු පිණිස වඩින විට, තිප්පිලි පිරවූ භාජනයක් ගෙන නගරය තුළට යන මිනිසෙකු දැක, “වසලය, ඔය භාජනයේ තිබෙන්නේ මොනවාද?” කියා ඇසූහ. ඔහු මෙසේ සිතුවේය: “මේ ශ්‍රමණයා උදේ පාන්දරම මා සමඟ අප්‍රිය වචනයෙන් කතා කළේය. මොහුට මෙයට ගැළපෙන පිළිතුරක් දිය යුතුය” කියා “ස්වාමීනි, භාජනයේ තිබෙන්නේ මී බෙටි” යැයි කීවේය. “වසලය, එය එසේම වේවා” යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේගේ බැල්මෙන් ඉවත්ව යත්ම ඒ සියල්ල මී බෙටි බවට පත් විය. ඔහු මෙසේ සිතීය: “මේ තිප්පිලි මී බෙටි වගේ පෙනෙනවා, මෙය සැබෑවක් ද?” කියා විමසමින් අතින් තෙරපා බැලීය. එවිට එහි මී බෙටි බව දැන මහත් සෝකයක් ඇති විය. ඔහු “මේ ටික විතරක් ද නැතිනම් කරත්තයේ තියෙන ඒවාත් මෙහෙම ද?” කියා ගොස් බලන විට සියලු තිප්පිලි එලෙසම වී තිබෙනු දැක, පපුවට අත තබාගෙන “මෙය අන් කිසිවෙකුගේ වැඩක් නොවේ, අද උදෑසන මා දුටු භික්ෂුවගේම වැඩකි. මෙයට නිසැකවම යම් උපායක් තිබිය යුතුය. උන්වහන්සේ ගිය මග සොයා බලා මේ කරුණ දැනගන්නෙමි” යි තෙරුන් වහන්සේ වැඩි මග විමසා ගෙන ගියේය.

අථෙකො පුරිසො තං අතිවිය චණ්ඩිකතං ගච්ඡන්තං දිස්වා, ‘‘භො පුරිස, ත්වං අතිවිය චණ්ඩිකතොව ගච්ඡසි, කෙන කම්මෙන ගච්ඡසී’’ති පුච්ඡි. සො තස්ස තං පවත්තිං ආරොචෙසි. සො තස්ස කථං සුත්වා එවමාහ – ‘‘භො, මා චින්තයි, මය්හං අය්‍යො පිලින්දවච්ඡො භවිස්සති, ත්වං එතදෙව භාජනං පූරෙත්වා ආදාය ගන්ත්වා ථෙරස්ස පුරතො තිට්ඨ. ‘කිං නාමෙතං, වසලා’ති වුත්තකාලෙ ච ‘පිප්පලියො, භන්තෙ’ති වද, ථෙරො ‘එවං භවිස්සති, වසලා’ති වක්ඛති. පුන සබ්බාපි පිප්පලියො භවිස්සන්තී’’ති. සො තථා අකාසි. සබ්බා පිප්පලියො පටිපාකතිකා අහෙසුං. ඉදමෙත්තකං වත්ථු. අපරභාගෙ පන සත්ථා දෙවතානං පියමනාපකාරණමෙව වත්ථුං කත්වා ථෙරං දෙවතානං පියමනාපානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

එවිට එක් පුරුෂයෙක් අතිශයින් කෝපයෙන් යන ඔහු දැක, “පින්වත, ඔබ ඉතා කෝපයෙන් යන්නේ ඇයි? කුමන කරුණක් නිසාද?” කියා විමසීය. ඔහු ඒ පුවත ඔහුට පැවසීය. ඔහු ඒ කතාව අසා මෙසේ කීවේය – “පින්වත, ඒ ගැන නොසිතන්න, ඒ මාගේ ආර්ය වූ පිළින්දවච්ඡ තෙරුන් වහන්සේ විය යුතුය. ඔබ නැවතත් එම භාජනයම පිරවාගෙන ගොස් තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියේ සිටින්න. ‘වසලය, ඕවා මොනවාද?’ කියා ඇසූ විට ‘ස්වාමීනි, තිප්පිලි’ යැයි පවසන්න. එවිට තෙරුන් වහන්සේ ‘වසලය, එය එසේම වේවා’ යි පවසනු ඇත. එවිට නැවත සියල්ල තිප්පිලි බවට පත් වනු ඇත.” ඔහු එලෙසම කළේය. සියලු තිප්පිලි පෙර පරිදිම විය. මේ කරුණ එපමණකි. පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ දෙවියන්ට ප්‍රියමනාප වීමේ එම කරුණම නිමිත්ත කරගෙන, තෙරුන් වහන්සේව දෙවියන්ට ප්‍රියමනාප වූවන් අතරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

බාහියදාරුචීරියත්ථෙරවත්ථු

බාහියදාරුචීරියත්ථේරවත්ථු (බාහිය දාරුචීරිය තෙරුන් වහන්සේගේ කථා පුවත)

216. අට්ඨමෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤානන්ති ඛිප්පං අධිගතඅභිඤ්ඤානං දාරුචීරියත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයඤ්හි ථෙරො සංඛිත්තධම්මදෙසනාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණි, මග්ගඵලානං පරිකම්මකිච්චං නාහොසි. තස්මා ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගො නාම ජාතො. බාහියරට්ඨෙ පන ජාතත්තා බාහියොතිස්ස නාමං අහොසි. සො අපරභාගෙ දාරුචීරං නිවාසෙසි. තස්මා දාරුචීරියො නාම ජාතො.

216. අටවන (පුද්ගල වර්‍ගයේ) 'ඛිප්පාභිඤ්ඤාන' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, දාරුචීරිය තෙරුන් වහන්සේ වහා අභිඥාවන් ලැබූවන් අතර අග්‍ර බව පෙන්වා දීමයි. මේ තෙරුන් වහන්සේ කෙටි ධර්ම දේශනාවක් අවසානයේදීම රහත් බව ලබා ගත්හ. මාර්ගඵල ලැබීමට අවශ්‍ය මූලික පිළිවෙත් පිරීමක් (පරිකම්ම) උන්වහන්සේට අවශ්‍ය නොවීය. එබැවින් උන්වහන්සේ 'ඛිප්පාභිඤ්ඤාන' (වහා වැටහෙන නුවණැති) ශ්‍රාවකයන් අතර අග්‍ර වූහ. බාහිර රටක උපන් බැවින් උන්වහන්සේට 'බාහිය' යන නාමය විය. පසුව උන්වහන්සේ දර පොතු (දාරුචීර) ඇඳි බැවින් 'දාරුචීරිය' නමින් ප්‍රකට වූහ.

තස්ස [Pg.218] පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො දසබලස්ස ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපදසබලස්ස සාසනස්ස ඔසක්කනකාලෙ හෙට්ඨා වුත්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සමණධම්මං කත්වා පරිපුණ්ණසීලො ජීවිතක්ඛයං පත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති.

උන්වහන්සේගේ පෙර කතා පුවත මෙසේය: පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපදී, දසබලයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා අසමින් සිටියදී, එක් භික්ෂුවක 'ඛිප්පාභිඤ්ඤාන' තනතුරෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළහ. දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට දෙව්මිනිස් ලොව සැරිසරමින් සිටියදී, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය අතුරුදන් වන කාලයේදී, පෙර සඳහන් කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදී, සිල් පුරා ආයු කෙළවර දෙව්ලොව උපන්හ.

සො එකං බුද්ධන්තරං දෙවලොකෙ වසිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බාහියරට්ඨෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො. වයං ආගම්ම ඝරාවාසං වසන්තො ‘‘වොහාරං කරිස්සාමී’’ති සුවණ්ණභූමිගමනීයං නාවං අභිරුහි. නාවා ඉච්ඡිතං දෙසං අප්පත්වාව සමුද්දමජ්ඣෙ භින්නා, මහාජනො මච්ඡකච්ඡපභක්ඛො අහොසි. අයං පන එකං දාරුඛණ්ඩං ගහෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සුප්පාරකපට්ටනෙ උත්තිණ්ණො මනුස්සාවාසං පත්වා ‘‘අචෙලකනියාමෙන මනුස්සෙ උපසඞ්කමිතුං අයුත්ත’’න්ති අවිදූරෙ ඨානෙ එකං මහාතළාකා සෙවාලං ගහෙත්වා සරීරං වෙඨෙත්වා එකස්මිං ඨානෙ පතිතං එකං කපාලං ආදාය භික්ඛාය පාවිසි.

උන්වහන්සේ එක් බුද්ධාන්තරයක් දෙව්ලොව වාසය කොට, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයේදී බාහිර රටක කුලගෙයක උපන්හ. වැඩිවියට පත්ව ගිහිගෙය පාලනය කරමින් සිටියදී 'වෙළඳාම් කරන්නෙමි' යි සුවණ්ණභූමිය බලා යන නැවකට නැඟුණහ. නැව අදහස් කළ ස්ථානයට නොපැමිණ මුහුද මැදදී කැඩී බිඳී ගිය අතර, බොහෝ පිරිස මසුන්ට හා කැස්බෑවුන්ට ආහාර වූහ. මොහු එක් ලී කැබැල්ලක එල්ලී සත්වන දිනයේදී සුප්පාරක තොටුපළට පැමිණියේය. මිනිස් වාසයට පැමිණ 'නිරුවතින් මිනිසුන් වෙත යාම නුසුදුසුය' යි සිතා, නොදුරු තැනක තිබූ පොකුණකින් පාසි ගෙන සිරුර වටා ඔතාගෙන, එක් තැනක වැටී තිබූ කබලක් ගෙන සිඟමනේ වැඩිණි.

මනුස්සා තං දිස්වා චින්තෙසුං – ‘‘සචෙ ලොකෙ අරහන්තා නාම අත්ථි, එවංවිධෙහි භවිතබ්බං. කිං නු ඛො අය්‍යො උක්කට්ඨභාවෙන වත්ථං න ගණ්හාති, උදාහු දිය්‍යමානං ගණ්හෙය්‍යා’’ති වීමංසන්තා නානාදිසාහි වත්ථානි ආහරිංසු. සො චින්තෙසි – ‘‘සචාහං න ඉමිනා නියාමෙන ආගමිස්සං, න මෙ එතෙ පසීදෙය්‍යුං, යංකිඤ්චි කත්වා ඉමෙ වඤ්චෙත්වා ජීවිකුපායං කාතුං වට්ටතී’’ති වත්ථානි න පටිග්ගණ්හි. මනුස්සා භිය්‍යොසොමත්තාය පසන්නා මහාසක්කාරං කරිංසු. සොපි භත්තකිච්චං කත්වා අවිදූරට්ඨානෙ දෙවකුලං ගතො. මහාජනො තෙන සද්ධිංයෙව ගන්ත්වා දෙවකුලං පටිජග්ගිත්වා අදාසි. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ මය්හං සෙවාලෙ නිවාසනමත්තෙ පසීදිත්වා එවංවිධං සක්කාරං කරොන්ති, එතෙසං මයා උක්කට්ඨෙනෙව භවිතුං වට්ටතී’’ති සල්ලහුකානි රුක්ඛඵලකානි ගහෙත්වා තච්ඡෙත්වා වාකෙසු ආවුණිත්වා චීරං කත්වා නිවාසෙත්වා පාරුපිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තො වසි.

මිනිස්සු ඔහු දැක, "ලොව රහතුන් වහන්සේලා ඇත්නම් මොහු වැනි අය විය යුතුය. මේ ආර්යයන් වහන්සේ උසස් ගුණධර්ම නිසා වස්ත්‍ර නොගන්නේද, නැතහොත් දෙන දෙයක් ගන්නේදැයි" විමසනු පිණිස විවිධ දෙසින් වස්ත්‍ර රැගෙන ආහ. ඔහු මෙසේ සිතීය: "මම මේ ක්‍රමයෙන් නොපැමිණියේ නම්, මොවුන් මා කෙරෙහි මෙතරම් ප්‍රසාදයක් නොදක්වනු ඇත. එබැවින් යම්කිසි දෙයක් කර මොවුන් රවටා ජීවත් වීම සුදුසුය" යි සිතා වස්ත්‍ර පිළිගත්තේ නැත. මිනිස්සු වඩාත් පැහැදී මහත් සත්කාර කළහ. ඔහුද ආහාර වැළඳීමෙන් පසු නුදුරු ස්ථානයක දේවාලයකට ගියේය. ජනයාද ඔහු සමඟ ගොස් දේවාලය පිරිසිදු කර දුන්හ. ඔහු මෙසේ සිතීය: "මොවුන් මා ඇඳි පාසි කැබැල්ලට මෙතරම් පැහැදී මෙවැනි සත්කාර කරන්නේ නම්, මා වඩාත් දැඩි පිළිවෙතක සිටීම සුදුසුය" යි සිතා සැහැල්ලු ලී පතුරු ගෙන, ඒවා සූරා වැල්වලින් අමුණා දරපොතු ඇඳුමක් (දාරුචීරයක්) සාදා ඇඳගෙන, එයම පෙරවාගෙන ජීවිකාව ගෙන ගියේය.

අථ [Pg.219] යො සො කස්සපබුද්ධකාලෙ සත්තසු ජනෙසු සමණධම්මං කරොන්තෙසු එකො භික්ඛු සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. සො නිබ්බත්තසමනන්තරමෙව අත්තනො බ්‍රහ්මසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ආගතට්ඨානං ආවජ්ජෙන්තො සත්තන්නං ජනානං පබ්බතං ආරුය්හ සමණධම්මකරණට්ඨානං දිස්වා සෙසානං ඡන්නං නිබ්බත්තට්ඨානං ආවජ්ජෙන්තො එකස්ස පරිනිබ්බුතභාවං ඉතරෙසං පඤ්චන්නං කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්තභාවං ඤත්වා කාලානුකාලං තෙ පඤ්ච ජනෙ ආවජ්ජෙති. ඉමස්මිං පන කාලෙ ‘‘කහං නු ඛො’’ති ආවජ්ජෙන්තො දාරුචීරියං සුප්පාරකපට්ටනං උපනිස්සාය කුහනකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙන්තං දිස්වා ‘‘නට්ඨො වතායං බාලො, පුබ්බෙ සමණධම්මං කරොන්තො අතිඋක්කට්ඨභාවෙන අරහතාපි ආභතං පිණ්ඩපාතං අපරිභුඤ්ජිත්වා ඉදානි උදරත්ථාය අනරහාව අරහත්තං පටිජානිත්වා ලොකං වඤ්චෙන්තො විචරති, දසබලස්ස ච නිබ්බත්තභාවං න ජානාති, ගච්ඡාමි නං සංවෙජෙත්වා දසබලස්ස නිබ්බත්තභාවං ජානාපෙමී’’ති තංඛණංයෙව බ්‍රහ්මලොකතො සුප්පාරකපට්ටනෙ රත්තිභාගසමනන්තරෙ දාරුචීරියස්ස සම්මුඛෙ පාතුරහොසි.

එකල්හි කාශ්‍යප බුද්ධ කාලයේදී සත්දෙනෙකු සමඟ ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදුණු, ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපන් එක් බ්‍රහ්මයෙක් සිටියේය. ඔහු උපන් සැනින්ම තමාගේ බ්‍රහ්ම සම්පත්තිය දෙස බලා, තමා පැමිණි තැන සිහි කළේය. පර්වතයකට නැඟ ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදුණු සත්දෙනා දෙස බැලූ විට, ඉතිරි හයදෙනාගෙන් එක් අයෙකු පිරිනිවන් පා ඇති බවත්, පස්දෙනෙකු කාමාවචර දෙව්ලොව උපන් බවත් දැනගෙන කාලෙන් කාලයට ඒ පස්දෙනා ගැන සොයා බැලීය. මේ අවස්ථාවේ "මොවුන් දැන් කොහේදැයි" සොයා බලද්දී, දාරුචීරිය සුප්පාරක තොටුපළ අසල වංචාවෙන් ජීවත් වනු දැක, "අහෝ! මේ අඥානයා විනාශ වන්නට යයි. පෙර ශ්‍රමණ ධර්මය පුරද්දී ඉතා උසස් සීලයෙන් සිටි මොහු, රහතන් වහන්සේ නමකට ලැබුණු පිණ්ඩපාතය පවා වළඳන්නේ නැතිව, දැන් කුසගින්න වෙනුවෙන් රහත් නොවී රහත් යයි කියාගෙන ලෝකය රවටමින් හැසිරෙයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ බවද මොහු නොදනී. මම ගොස් මොහුට සංවේගය උපදවා දසබලයන් වහන්සේ උපන් බව දන්වන්නෙමි" යි සිතා ඒ මොහොතේම බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් අවුත්, රාත්‍රිය අවසානයේ දාරුචීරිය ඉදිරියේ පෙනී සිටියේය.

සො අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඔභාසං දිස්වා බහි නික්ඛමිත්වා ඨිතො මහාබ්‍රහ්මං ඔලොකෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ‘‘කෙ තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. අහං තුය්හං පොරාණකසහායො අනාගාමිඵලං පත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. අම්හාකං පන සබ්බජෙට්ඨකො අරහත්තං පත්වා පරිනිබ්බුතො, තුම්හෙ පඤ්ච ජනා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා. ස්වාහං තං ඉමස්මිං ඨානෙ කුහනකම්මෙන ජීවන්තං දිස්වා දමෙතුං ආගතොති වත්වා ඉදං කාරණමාහ – ‘‘න ඛො ත්වං, බාහිය අරහා, නපි අරහත්තමග්ගං සමාපන්නො, සාපි තෙ පටිපදා නත්ථි, යාය ත්වං අරහා වා අස්ස අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නො’’ති. අථස්ස සත්ථු උප්පන්නභාවං සාවත්ථියං වසනභාවඤ්ච ආචික්ඛිත්වා ‘‘සත්ථු සන්තිකං ගච්ඡාහී’’ති තං උය්‍යොජෙත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව අගමාසි.

ඔහු තමා වසන ස්ථානයෙහි ආලෝකයක් දැක, පිටතට පැමිණ සිටි මහා බ්‍රහ්මයා දැක ඇඳිලි බැඳ "ඔබ කවුද?" යි ඇසීය. "මම ඔබේ පැරණි යහළුවෙක්මි, අනාගාමී ඵලයට පත්ව බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපන්නෙමි. අප අතර වැඩිමහල් තැනැත්තා රහත්ව පිරිනිවන් පෑවේය. ඔබ පස්දෙනා දෙව්ලොව උපන්නාහුය. මම ඔබ මේ ස්ථානයේ වංචාවෙන් ජීවත් වනු දැක, ඔබව දමනය කිරීමට ආවෙමි" යි පවසා මෙසේ කීවේය: "බාහිය, ඔබ රහතෙක් නොවේ, රහත් මඟට පිළිපන්නෙකුද නොවේ. ඔබ රහත් වන හෝ රහත් මඟට පිළිපදින ආකාරයේ කිසිදු පිළිවෙතක් ඔබ තුළ නැත." ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූ බවත්, උන්වහන්සේ සැවැත් නුවර වසන බවත් පවසා, "ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත යන්න" යි ඔහු උනන්දු කරවා නැවත බ්‍රහ්ම ලෝකයටම වැඩම කළේය.

දාරුචීරියො මහාබ්‍රහ්මුනා සංවෙජිතො ‘‘මොක්ඛමග්ගං ගවෙසිස්සාමී’’ති වීසයොජනසතං මග්ගං එකරත්තිවාසෙන ගන්ත්වා සත්ථාරං පිණ්ඩාය පවිට්ඨං අන්තරඝරෙ සම්පාපුණිත්වා සත්ථු පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘දෙසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ධම්මං, දෙසෙතු සුගතො ධම්ම’’න්ති යාවතතියං යාචි. සත්ථා ‘‘එත්තාවතා බාහියස්ස ඤාණං පරිපාකං ගත’’න්ති ඤත්වා ‘‘තස්මාතිහ තෙ, බාහිය, එවං සික්ඛිතබ්බං දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සතී’’ති (උදා. 10) ඉමිනා ඔවාදෙන ඔවදි[Pg.220]. සොපි දෙසනාපරියොසානෙ අන්තරවීථියං ඨිතොව දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි.

මහා බ්‍රහ්මයා විසින් සංවේගයට පත් කරන ලද දාරුචීරිය "මම මොක්ෂ මාර්ගය සොයන්නෙමි" යි යොදුන් එකසිය විස්සක මඟ එක් රැයකින් ගෙවා ගොස්, සැවැත් නුවර පිණ්ඩපාතයේ වඩින ශාස්තෘන් වහන්සේ හමුවී, බුදුරදුන්ගේ පාමුල වැටී "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා, සුගතයන් වහන්ස, මට ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා" යි තෙවරක්ම අයැද සිටියේය. බාහියගේ ඥානය මේ වන විට මෝරා ඇති බව දැනගත් ශාස්තෘන් වහන්සේ, "බාහිය, එසේ නම් ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය: දුටු දෙයෙහි දුටු මාත්‍රයම වන්න..." යනුවෙන් අවවාද කළ සේක. ඔහුද දේශනය අවසානයේ මාවතෙහි සිටියදීම, දේශනය අනුව ඥානය මෙහෙයවා සිවුපිළිසිඹියාවන් සමඟ රහත් බවට පත් විය.

සො අත්තනො කිච්චං මත්ථකප්පත්තං ඤත්වා භගවන්තං පබ්බජ්ජං යාචිත්වා අපරිපුණ්ණපත්තචීවරතාය පත්තචීවරං පරියෙසන්තො සඞ්කාරට්ඨානතො චොළක්ඛණ්ඩානි සංකඩ්ඪති. අථ නං පුබ්බවෙරිකො අමනුස්සො එකිස්සා තරුණවච්ඡාය ගාවියා සරීරෙ අධිමුච්චිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. සත්ථා සාවත්ථිතො නික්ඛමන්තො අන්තරවීථියං බාහියං සඞ්කාරට්ඨානෙ පතිතං දිස්වා ‘‘ගණ්හථ, භික්ඛවෙ, බාහියස්ස දාරුචීරියස්ස සරීර’’න්ති නීහරාපෙත්වා සරීරකිච්චං කාරෙත්වා චාතුමහාපථෙ චෙතියං කාරාපෙසි. තතො සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි – ‘‘තථාගතො භික්ඛුසඞ්ඝෙන බාහියස්ස සරීරජ්ඣාපනකිච්චං කාරෙසි, ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං කාරෙසි, කතරමග්ගො නු ඛො තෙන සච්ඡිකතො, සාමණෙරො නු ඛො සො, භික්ඛු නු ඛො’’ති චිත්තං උප්පාදයිංසු. සත්ථා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ‘‘පණ්ඩිතො, භික්ඛවෙ, බාහියො’’ති උපරි ධම්මදෙසනං වඩ්ඪෙත්වා තස්ස පරිනිබ්බුතභාවං පකාසෙසි. පුන සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි ‘‘න ච සත්ථාරා බාහියස්ස බහු ධම්මො දෙසිතො, අරහත්තං පත්තොති ච වදෙති. කිං නාමෙත’’න්ති? සත්ථා ‘‘ධම්මො මන්දො බහූති අකාරණං, විසපීතකස්ස අගදො විය චෙසො’’ති වත්වා ධම්මපදෙ ගාථමාහ –

ඔහු තමන්ගේ කටයුත්ත (අරහත්වය) මුදුන්පත්ව ඇති බව දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. එහෙත් පාත්‍ර සිවුරු සම්පූර්ණව නොතිබූ බැවින්, පාත්‍ර සිවුරු සොයන්නේ කුණු ගොඩකින් රෙදි කඩවල් එකතු කළේය. එකල ඔහු කෙරෙහි පෙර වෛරයක් ඇති කරගත් අමනුෂ්‍යයෙක් තරුණ වැස්සියකගේ ශරීරයට අරක්ගෙන ඔහු මරණයට පත් කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ සැවැත් නුවරින් නික්ම යන අතරමගදී බාහිය දාරුචීරිය කුණු ගොඩේ වැටී සිටිනු දැක, 'මහණෙනි, බාහිය දාරුචීරියගේ ශරීරය ගන්න' යැයි පවසා එය ඉවත් කරවා ආදාහන කටයුතු කරවා සතරමං හන්දියක චෛත්‍යයක් කරවූහ. පසුව සංඝයා මැද මෙබඳු කතාවක් උපන්නේය: 'තථාගතයන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා ලවා බාහියගේ ශරීරය ආදාහනය කරවා ධාතූන් තැන්පත් කර චෛත්‍යයක් කරවූහ. ඔහු කිනම් මග ඵලයක් සාක්ෂාත් කළේ ද? ඔහු සාමණේරයෙක් ද? නැතහොත් භික්ෂුවක් ද?' යන සිතිවිල්ල උපදවා ගත්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කරුණ නිමිති කරගෙන 'මහණෙනි, බාහිය පණ්ඩිතයෙකි' යැයි පවසා ධර්ම දේශනාව තවදුරටත් පවත්වමින් ඔහුගේ පරිනිර්වාණය ප්‍රකාශ කළහ. නැවතත් සංඝයා මැද මෙබඳු කතාවක් උපන්නේය: 'ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් බාහියට බොහෝ ධර්මයක් දේශනා නොකරන ලදී, එහෙත් ඔහු අරහත්වයට පත් වූ බව වදාරන සේක. මෙය කෙසේ වූවක් ද?' ශාස්තෘන් වහන්සේ 'ධර්මය ස්වල්ප වීම හෝ බොහෝ වීම කාරණයක් නොවේ, එය විෂ පෙවූ අයෙකුට දිව්‍ය ඖෂධයක් වැනිය' යැයි වදාරා ධම්මපදයේ මෙම ගාථාව දේශනා කළහ -

‘‘සහස්සමපි චෙ ගාථා, අනත්ථපදසංහිතා;

එකං ගාථාපදං සෙය්‍යො, යං සුත්වා උපසම්මතී’’ති. (ධ. ප. 100);

''අර්ථයක් නැති වචනවලින් යුත් ගාථා දහසකට වඩා, යමක් ඇසූ පමණින් කෙලෙස් සන්සිඳේ ද, එවැනි එක් ගාථා පදයක් ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.'' (ධම්මපදය 100);

දෙසනාපරියොසානෙ චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. ඉදඤ්ච පන බාහියත්ථෙරස්ස වත්ථු සුත්තෙ (උදා. 10) ආගතත්තා විත්ථාරෙන න කථිතං. අපරභාගෙ පන සත්ථා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො බාහියත්ථෙරං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

දේශනය අවසානයේ අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීහු අමෘත පානය (නිවන් මග) ලැබූහ. බාහිය තෙරුන්ගේ මේ කතාව සූත්‍ර පිටකයේ (උදාන පාලි 10) එන බැවින් මෙහි විස්තර වශයෙන් දක්වා නැත. පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ සංඝයා මැද වැඩ හිඳිමින් බාහිය තෙරුන් වහන්සේව 'වහා ධර්මය අවබෝධ කරගන්නන්' (ඛිප්පාභිඤ්ඤානං) අතර අගතනතුරේ පිහිටුවූ සේක.

කුමාරකස්සපත්ථෙරවත්ථු

කුමාරකස්සප ස්ථවිර වස්තුව

217. නවමෙ චිත්තකථිකානන්ති විචිත්තං කත්වා ධම්මං කථෙන්තානං. ථෙරො කිර එකස්සපි ද්වින්නම්පි ධම්මං කථෙන්තො බහූහි උපමාහි ච කාරණෙහි ච මණ්ඩයිත්වා බොධෙන්තො කථෙති. තස්මා චිත්තකථිකානං අග්ගො නාම ජාතො.

217. නවවන පුද්ගලයා වන 'චිත්තකථිකානං' යනු විසිතුරු ලෙස ධර්මය දේශනා කරන්නන් අතර යන්නයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක් අයෙකුට හෝ දෙදෙනෙකුට ධර්මය දේශනා කළත්, බොහෝ උපමා හා කරුණු දක්වමින් ඒවා මනාව සරසා අවබෝධ වන පරිදි දේශනා කරති. එබැවින් උන්වහන්සේ චිත්තකථිකයන් අතර අග්‍ර වූහ.

තස්ස [Pg.221] පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයප්පත්තො දසබලස්ස ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං චිත්තකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපබුද්ධසාසනොසක්කනකාලෙ සත්තන්නං භික්ඛූනං අබ්භන්තරො හුත්වා පබ්බතමත්ථකෙ සමණධම්මං කත්වා අපරිහීනසීලො තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකං බුද්ධන්තරං සම්පත්තිං අනුභවමානො අම්හාකං සත්ථු කාලෙ රාජගහෙ එකිස්සා කුලදාරිකාය කුච්ඡිම්හි උප්පන්නො. සා ච පඨමං මාතාපිතරො යාචිත්වා පබ්බජ්ජං අලභමානා කුලඝරං ගතා ගබ්භං ගණ්හි. තම්පි අජානන්තී සාමිකං ආරාධෙත්වා තෙන අනුඤ්ඤාතා භික්ඛුනීසු පබ්බජිතා. තස්සා ගබ්භනිමිත්තං දිස්වා භික්ඛුනියො දෙවදත්තං පුච්ඡිංසු, සො ‘‘අස්සමණී’’ති ආහ. දසබලං පුච්ඡිංසු, සත්ථා උපාලිත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසි. ථෙරො සාවත්ථිනගරවාසීනි කුලානි විසාඛඤ්ච උපාසිකං පක්කොසාපෙත්වා සොධෙන්තො ‘‘පුරෙ ලද්ධො ගබ්භො, පබ්බජ්ජා අරොගා’’ති ආහ. සත්ථා ‘‘සුවිනිච්ඡිතං අධිකරණ’’න්ති ථෙරස්ස සාධුකාරං අදාසි.

උන්වහන්සේගේ ප්‍රාර්ථනාව පිළිබඳ අනුපිළිවෙල කතාව මෙසේය - මොහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, වැඩිවිය පැමිණ දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ධර්මය අසමින් සිටියදී, එක් භික්ෂුවක් චිත්තකථිකයන් අතර අගතනතුරේ තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරමින් කස්සප බුදු සසුන පිරිහෙන සමයේ භික්ෂූන් හත්නමක් අතර කෙනෙකු වී පර්වත මුදුනක මහණ දම් පුරා, නොපිරිහුණු සීලයෙන් යුතුව එයින් චුතව දෙව්ලොව උපන්නේය. එක් බුද්ධාන්තරයක් පුරා සම්පත් අනුභව කරමින් සිට අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ රජගහ නුවර එක් කුල දියණියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඇය ප්‍රථමයෙන් මවුපියන්ගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා එය නොලැබ කුලගෙයකට ගොස් ගැබ් ගත්තාය. ඇය එය නොදැන ස්වාමියා සතුටු කර ඔහුගේ අනුදැනුම ඇතිව මෙහෙණින් අතර පැවිදි වූවාය. ඇගේ ගැබ් ලකුණු දැක මෙහෙණින් වහන්සේලා දේවදත්තගෙන් විමසූහ. ඔහු 'ඇය ශ්‍රමණයෙක් නොවේ' යැයි පැවසීය. පසුව දසබලධාරීන් වහන්සේගෙන් විමසූ අතර, ශාස්තෘන් වහන්සේ එය උපාලි තෙරුන් වහන්සේට භාර කළහ. තෙරුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැසි පවුල් හා විශාඛා උපාසිකාව කැඳවා විමසා බලද්දී 'පැවිදි වීමට පෙර ගැබ් ගෙන ඇත, පැවිද්ද නිවැරදිය' යැයි පැවසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ 'අධිකරණය මනාව විසඳන ලදී' යැයි පවසමින් තෙරුන් වහන්සේට සාධුකාර දුන්හ.

සා භික්ඛුනී සුවණ්ණබිම්බසදිසං පුත්තං විජායි. තං ගහෙත්වා රාජා පසෙනදිකොසලො පොසාපෙසි, කස්සපොති චස්ස නාමං කත්වා අපරභාගෙ අලඞ්කරිත්වා සත්ථු සන්තිකං නෙත්වා පබ්බාජෙසි. කුමාරකාලෙ පන පබ්බජිතත්තා භගවතා ‘‘කස්සපං පක්කොසථ, ඉදං ඵලං වා ඛාදනීයං වා කස්සපස්ස දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘කතරකස්සපස්සාති. කුමාරකස්සපස්සා’’ති එවං ගහිතනාමත්තා තතො පට්ඨාය වුඩ්ඪකාලෙපි කුමාරකස්සපොත්වෙව වුච්චති. අපිච රඤ්ඤො පොසාවනිකපුත්තත්තාපි කුමාරකස්සපොති තං සඤ්ජානිංසු.

ඒ මෙහෙණින් වහන්සේ රන් රුවක් වැනි පුතෙකු බිහි කළාය. පසේනදී කොසොල් රජතුමා ඒ දරුවා ගෙන හදා වඩා ගත්තේය. ඔහුට 'කස්සප' යැයි නම් තබා පසුව වැඩිවිය පත් වූ කල ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට ගෙන ගොස් පැවිදි කරවීය. කුමාර අවධියේදීම පැවිදි වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'කස්සප කැඳවන්න, මේ ඵලවැල හෝ කෑම වර්ග කස්සපට දෙන්න' යැයි වදාළ කල්හි, 'කිනම් කස්සපටද?' කියා ඇසූ විට 'කුමාර කස්සපට' යැයි වදාළ හෙයින්, එතැන් සිට වැඩිහිටි කාලයේදීත් 'කුමාර කස්සප' නමින්ම හැඳින්විණි. තවද රජු හදා වඩා ගත් පුත්‍රයා (කුමාරයා) වූ බැවින්ද ඔහු කුමාර කස්සප නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

සො පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය විපස්සනාය චෙව කම්මං කරොති, බුද්ධවචනඤ්ච ගණ්හාති. අථ සො තෙන සද්ධිං පබ්බතමත්ථකෙ සමණධම්මං කත්වා අනාගාමිඵලං පත්වා සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තො මහාබ්‍රහ්මා තස්මිං සමයෙ ආවජ්ජෙන්තො කුමාරකස්සපං දිස්වා ‘‘සහායකො මෙ විපස්සනාය කිලමති, ගන්ත්වා තස්ස විපස්සනාය නයමුඛං දස්සෙත්වා මග්ගඵලපත්තියා උපායං කරිස්සාමී’’ති බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතොව පඤ්චදස පඤ්හෙ [Pg.222] අභිසඞ්ඛරිත්වා රත්තිභාගසමනන්තරෙ කුමාරකස්සපත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානෙ අන්ධවනෙ පාතුරහොසි. ථෙරො ආලොකං දිස්වා ‘‘කො එත්ථා’’ති ආහ. ‘‘අහං පුබ්බෙ තයා සද්ධිං සමණධම්මං කත්වා අනාගාමිඵලං පත්වා සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තබ්‍රහ්මා’’ති ආහ. කෙන කම්මෙන ආගතත්ථාති? මහාබ්‍රහ්මා අත්තනො ආගතකාරණං දීපෙතුං තෙ පඤ්හෙ ආචික්ඛිත්වා ‘‘ත්වං ඉමෙ පඤ්හෙ උග්ගණ්හිත්වා අරුණෙ උට්ඨිතෙ තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡ, ඨපෙත්වා හි තථාගතං අඤ්ඤො ඉමෙ පඤ්හෙ කථෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථී’’ති වත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව ගතො.

ඔහු පැවිදි වූ දා සිට විදර්ශනා කර්මස්ථාන වඩන අතරම බුද්ධ වචනයද උගත්තේය. එකල ඔහු සමඟ පර්වත මුදුනක මහණ දම් පුරා අනාගාමී ඵල ලබා ශුද්ධාවාසයේ උපන් මහා බ්‍රහ්මයා ඔහු දෙස බලා, 'මාගේ යහළුවා විදර්ශනා වඩා වෙහෙසට පත් වෙයි, මම ගොස් ඔහුට විදර්ශනා ක්‍රම පෙන්වා මගඵල ලැබීමට උපකාර වෙමි' යැයි සිතා, බ්‍රහ්ම ලෝකයේ සිටම ප්‍රශ්න පහළොවක් සකස් කර රාත්‍රී කාලයේ කුමාර කස්සප තෙරුන් වහන්සේ වසන අන්ධවනයට පැමිණියේය. තෙරුන් වහන්සේ ආලෝකය දැක 'මෙහි කවුද?' යැයි ඇසූහ. 'මම මීට පෙර ඔබ සමඟ මහණ දම් පුරා අනාගාමී වී ශුද්ධාවාසයේ උපන් බ්‍රහ්මයා වෙමි' යැයි පැවසීය. 'මොන කටයුත්තකට පැමිණියේද?' යැයි විමසූ විට, මහා බ්‍රහ්මයා තමා පැමිණි කාරණය දක්වමින් ඒ ප්‍රශ්න කියා දී, 'ඔබ මේ ප්‍රශ්න ඉගෙන ගෙන අරුණෝදය උදා වූ පසු තථාගතයන් වහන්සේ වෙත ගොස් විමසන්න. තථාගතයන් වහන්සේ හැර මේ ප්‍රශ්න විසඳීමට සමත් වෙනත් කිසිවෙකු නැත' යැයි පවසා බ්‍රහ්ම ලෝකයටම ගියේය.

ථෙරොපි පුනදිවසෙ සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා මහාබ්‍රහ්මුනා කථිතනියාමෙනෙව පඤ්හෙ පුච්ඡි. සත්ථා කුමාරකස්සපත්ථෙරස්ස අරහත්තං පාපෙත්වා පඤ්හෙ කථෙසි. ථෙරො සත්ථාරා කථිතනියාමෙනෙව උග්ගණ්හිත්වා අන්ධවනං ගන්ත්වා විපස්සනං ගබ්භං ගාහාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තතො පට්ඨාය චතුන්නං පරිසානං ධම්මකථං කථෙන්තො බහුකාහි උපමාහි ච කාරණෙහි ච මණ්ඩෙත්වා චිත්තකථමෙව කථෙති. අථ නං සත්ථා පායාසිරඤ්ඤො පඤ්චදසහි පඤ්හෙහි පටිමණ්ඩෙත්වා සුත්තන්තෙ (දී. නි. 2.406 ආදයො) දෙසිතෙ තං සුත්තන්තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ඉමස්මිං සාසනෙ චිත්තකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

තෙරුන් වහන්සේ ද පසුදින ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ, මහාබ්‍රහ්මයා පැවසූ ආකාරයටම ප්‍රශ්න විමසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ කුමාර කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ රහත් භාවයට පමුණුවමින් ප්‍රශ්න විසඳූහ. තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ ආකාරයටම උගෙන, අන්ධවනයට ගොස් විදර්ශනා වඩා රහත් භාවයට පත්වූහ. එතැන් පටන් සිවු පිරිසට ධර්ම දේශනා කරමින් බොහෝ උපමා හා කරුණු දක්වමින් විසිතුරු ලෙස ධර්මය දේශනා කළහ. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පායාසි රජුගේ ප්‍රශ්න පහළොවකින් සැරසුණු සූත්‍රය (දීඝ නිකාය 2.406 ආදී) දේශනා කළ පසු, එම සූත්‍රයෙහි නිමිත්ත මුල් කරගෙන, මෙම ශාසනයෙහි විසිතුරු කථිකයන් (චිත්තකථිකයන්) අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

මහාකොට්ඨිතත්ථෙරවත්ථු

මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේගේ වස්තුව

218. දසමෙ පටිසම්භිදාපත්තානන්ති චතස්සො පටිසම්භිදා පත්වා ඨිතානං මහාකොට්ඨිතත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයං හි ථෙරො අත්තනො පටිසම්භිදාසු චිණ්ණවසිභාවෙන අභිඤ්ඤාතෙ අභිඤ්ඤාතෙ මහාසාවකෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්තොපි දසබලං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්තොපි පටිසම්භිදාසුයෙව පඤ්හං පුච්ඡති. ඉති ඉමිනා චිණ්ණවසිභාවෙන පටිසම්භිදාපත්තානං අග්ගො නාම ජාතො.

218. දසවන (පුද්ගල වගයෙහි) 'පටිසම්භිදාපත්තානං' යනු සතර පටිසම්භිදාවන් ලැබ සිටින අය අතර මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වන බව දක්වයි. මක්නිසාද යත්, මෙම තෙරුන් වහන්සේ තමන්ගේ පටිසම්භිදාවන්හි පුහුණු කළ වසීභාවය (පරිචය) නිසා ප්‍රකට මහා ශ්‍රාවකයන් වෙත එළඹ ප්‍රශ්න විමසන විටත්, දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ ප්‍රශ්න විමසන විටත්, පටිසම්භිදාවන් පිළිබඳවම ප්‍රශ්න විමසන බැවිනි. මෙසේ මෙම පුහුණු කළ වසීභාවය නිසා පටිසම්භිදාවට පත් වූවන් අතර අග්‍ර බවට පත් වූහ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො අපරෙන සමයෙන සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පටිසම්භිදාපත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ [Pg.223] නිබ්බත්ති. කොට්ඨිතමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා එකදිවසං සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි. සො උපසම්පන්නකාලතො පට්ඨාය විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා නිච්චකාලං පටිසම්භිදාසු චිණ්ණවසී හුත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්තො පටිසම්භිදාසුයෙව පුච්ඡති. අථ නං සත්ථා අපරභාගෙ මහාවෙදල්ලසුත්තං (ම. නි. 1.449 ආදයො) අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා පටිසම්භිදාපත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

උන්වහන්සේගේ ප්‍රාර්ථනාව පිළිබඳව මේ අනුපිළිවෙල කථාවයි – මොහු ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි මහත් ධන සම්පත් ඇති කුලයක ඉපිද, පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක පටිසම්භිදාවට පත් වූවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට එම තනතුර පැතීය. ඔහු දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරමින්, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සැවැත් නුවර බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන්නේය. ඔහුට කොට්ඨිත මාණවක යැයි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත්ව වේදත්‍රය උගෙන, දිනක් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා ශ්‍රද්ධාව ලබා පැවිදි විය. ඔහු උපසම්පදා වූ දින සිට විදර්ශනා වඩා පටිසම්භිදාවන් සමඟ රහත් බවට පත්ව, නිරන්තරයෙන් පටිසම්භිදාවන්හි වසීභාවයට පත්ව ප්‍රශ්න විමසන විට පටිසම්භිදාවන් පිළිබඳවම විමසයි. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු කලෙක මහා වේදල්ල සූත්‍රය (මජ්ඣිම නිකාය 1.449 ආදී) මුල් කරගෙන, උන්වහන්සේව පටිසම්භිදාවට පත් වූවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

තතියවග්ගවණ්ණනා.

තෙවන වගයේ වර්ණනාවයි.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. ඒතදග්ග වග්ගය

(14) 4. චතුත්ථඑතදග්ගවග්ගො

(14) 4. සතරවන ඒතදග්ග වග්ගය

ආනන්දත්ථෙරවත්ථු

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ වස්තුව

219-223. චතුත්ථස්ස පඨමෙ බහුස්සුතානන්තිආදීසු අඤ්ඤෙපි ථෙරා බහුස්සුතා සතිමන්තා ගතිමන්තා ධිතිමන්තා උපට්ඨාකා ච අත්ථි. අයං පනායස්මා බුද්ධවචනං උග්ගණ්හන්තො දසබලස්ස සාසනෙ භණ්ඩාගාරිකපරියත්තියං ඨත්වා ගණ්හි. තස්මා බහුස්සුතානං අග්ගො නාම ජාතො. ඉමස්සෙව ච ථෙරස්ස බුද්ධවචනං ගහෙත්වා ධාරණකසති අඤ්ඤෙහි ථෙරෙහි බලවතරා අහොසි, තස්මා සතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. අයමෙව චායස්මා එකපදෙ ඨත්වා සට්ඨි පදසහස්සානි ගණ්හන්තො සත්ථාරා කථිතනියාමෙනෙව සබ්බපදානි ජානාති, තස්මා ගතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. තස්සෙව චායස්මතො බුද්ධවචනං උග්ගණ්හනවීරියං සජ්ඣායනවීරියඤ්ච ධාරණවීරියඤ්ච සත්ථු උපට්ඨානවීරියඤ්ච අඤ්ඤෙහි අසදිසං අහොසි, තස්මා ධිතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. තථාගතං උපට්ඨහන්තො චෙස න අඤ්ඤෙසං උපට්ඨාකභික්ඛූනං උපට්ඨානාකාරෙන උපට්ඨහි, අඤ්ඤෙ හි තථාගතං උපට්ඨහන්තා න චිරං උපට්ඨහිංසු, න ච බුද්ධානං මනං ගහෙත්වා උපට්ඨහිංසු. අයං ථෙරො පන උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය ආරද්ධවීරියො හුත්වා තථාගතස්ස මනං ගහෙත්වා උපට්ඨහි. තස්මා උපට්ඨාකානං අග්ගො නාම ජාතො.

219-223. සතරවන වගයේ පළමු (සූත්‍රයේ) 'බහුස්සුතානං' යනාදී තැන්හි වෙනත් තෙරුන් වහන්සේලා ද බහුශ්‍රැත වූහ, සිහි බුද්ධිය ඇති වූහ, ඥානගතියෙන් යුක්ත වූහ, ධෛර්යවන්ත වූහ, උපස්ථායකයෝ ද වූහ. එහෙත් මේ ආයුෂ්මත් තෙරුන් වහන්සේ බුද්ධ වචනය උගන්නා විට දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ධර්ම භාණ්ඩාගාරික තනතුරෙහි සිට එය ලබා ගත්හ. එබැවින් බහුශ්‍රැතයන් අතර අග්‍ර වූහ. මෙම තෙරුන් වහන්සේගේම බුද්ධ වචනය ලබාගෙන එය දරාගන්නා වූ සිහිය සෙසු තෙරුන් වහන්සේලාට වඩා බලවත් විය, එබැවින් සිහි බුද්ධිය ඇති (සතිමන්ත) අය අතර අග්‍ර වූහ. තවද මෙම ආයුෂ්මත් තෙරුන් වහන්සේ එක් තැනක සිට පද හැටදහසක් ග්‍රහණය කර ගනිමින්, ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ ආකාරයටම සියලු පද දැනගනිති, එබැවින් ඥානගතිය ඇති (ගතිමන්ත) අය අතර අග්‍ර වූහ. එමෙන්ම මෙම ආයුෂ්මත් තෙරුන් වහන්සේගේ බුද්ධ වචනය ඉගෙනීමේ වීර්යය ද, සජ්ඣායනා කිරීමේ වීර්යය ද, දරාගැනීමේ වීර්යය ද, ශාස්තෘන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමේ වීර්යය ද අන් අයට අසමාන විය, එබැවින් ධෛර්යවන්තයන් (ධිතිමන්ත) අතර අග්‍ර වූහ. තථාගතයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන විට ද මොහු සෙසු උපස්ථායක භික්ෂූන් වහන්සේලා උපස්ථාන කළ ආකාරයට නොවීය. මක්නිසාද යත් සෙසු අය තථාගතයන් වහන්සේට උපස්ථාන කළ ද එය බොහෝ කල් නොකළහ, බුදුවරුන්ගේ අදහස හඳුනාගෙන උපස්ථාන නොකළහ. එහෙත් මෙම තෙරුන් වහන්සේ උපස්ථායක තනතුර ලැබූ දින සිටම වීර්යය වඩා තථාගතයන් වහන්සේගේ අදහස හඳුනාගෙන උපස්ථාන කළහ. එබැවින් උපස්ථායකයන් අතර අග්‍ර වූහ.

තස්ස [Pg.224] පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – ඉතො කිර සතසහස්සමත්ථකෙ කප්පෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජි. තස්ස හංසවතී නාම නගරං අහොසි, නන්දො නාම රාජා පිතා, සුමෙධා නාම දෙවී මාතා, බොධිසත්තො උත්තරකුමාරො නාම අහොසි. සො පුත්තස්ස ජාතදිවසෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා පධානමනුයුත්තො අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති උදානං උදානෙත්වා සත්තාහං බොධිපල්ලඞ්කෙ වීතිනාමෙත්වා ‘‘පථවියං ඨපෙස්සාමී’’ති පාදං අභිනීහරි. අථ පථවිං භින්දිත්වා හෙට්ඨා වුත්තප්පමාණං පදුමං උට්ඨාසි. තදුපාදාය භගවා පදුමුත්තරොතෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තස්ස දෙවලො ච සුජාතො ච ද්වෙ අග්ගසාවකා අහෙසුං, අමිතා ච අසමා ච ද්වෙ අග්ගසාවිකා, සුමනො නාම උපට්ඨාකො. පදුමුත්තරො භගවා පිතු සඞ්ගහං කුරුමානො භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො හංසවතියා රාජධානියා වසති.

උන්වහන්සේගේ ප්‍රාර්ථනාව පිළිබඳව මේ අනුපිළිවෙල කථාවයි – මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේගේ නගරය හංසවතී නම් විය, පියා නන්ද නම් රජුය, මව සුමේධා නම් දේවියයි, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ උත්තර කුමාර නමින් වූහ. උන්වහන්සේ පුතෙකු උපන් දිනයෙහි මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට පැවිදි වී වීර්යය වඩා අනුපිළිවෙලින් සර්වඥතා ඥානය ලබා ‘අනේකජාති සංසාරං’ යන උදානය පළ කොට සත් දිනක් බෝධි පර්යංකයෙහි ගත කොට ‘පොළොවෙහි පා තබන්නෙමි’ යි පාදය එසවූහ. එවිට පොළොව පලාගෙන ඉහත කී ප්‍රමාණයේ පියුමක් පැන නැගුණි. එය නිමිති කරගෙන භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘පදුමුත්තර’ නමින්ම ප්‍රකට වූහ. උන්වහන්සේට දේවල සහ සුජාත යන අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙපළක් වූහ, අමිතා සහ අසමා යන අග්‍රශ්‍රාවිකාවන් දෙපළක් වූහ, සුමන නමින් උපස්ථායකයෙක් විය. පදුමුත්තර භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ පියාණන්ට සංග්‍රහ කරමින් භික්ෂූන් ලක්ෂයක් පිරිවරා හංසවතී රාජධානියෙහි වැඩ වසන සේක.

කනිට්ඨභාතා පනස්ස සුමනකුමාරො නාම. තස්ස රාජා හංසවතිතො වීසයොජනසතෙ භොගගාමං අදාසි. සො කදාචි කදාචි ආගන්ත්වා පිතරඤ්ච සත්ථාරඤ්ච පස්සති. අථෙකදිවසං පච්චන්තො කුපිතො සුමනො රඤ්ඤො පෙසෙසි. රාජා ‘‘ත්වං මයා තත්ථ කස්මා ඨපිතො’’ති පටිපෙසෙසි. සො චොරෙ වූපසමෙත්වා ‘‘උපසන්තො, දෙව, ජනපදො’’ති රඤ්ඤො පෙසෙසි. රාජා තුට්ඨො ‘‘සීඝං මම පුත්තො ආගච්ඡතූ’’ති ආහ. තස්ස සහස්සමත්තා අමච්චා හොන්ති. සො තෙහි සද්ධිං අන්තරාමග්ගෙ මන්තෙසි – ‘‘මය්හං පිතා තුට්ඨො සචෙ මෙ වරං දෙති, කිං ගණ්හාමී’’ති? අථ නං එකච්චෙ ‘‘හත්ථිං ගණ්හථ, අස්සං ගණ්හථ, ජනපදං ගණ්හථ, සත්ත රතනානි ගණ්හථා’’ති ආහංසු. අපරෙ ‘‘තුම්හෙ පථවිස්සරස්ස පුත්තා, න තුම්හාකං ධනං දුල්ලභං, ලද්ධම්පි චෙතං සබ්බං පහාය ගමනීයං, පුඤ්ඤමෙව එකං ආදාය ගමනීයං. තස්මා දෙවෙ වරං දදමානෙ තෙමාසං පදුමුත්තරභගවන්තං උපට්ඨාතුං වරං ගණ්හථා’’ති ආහංසු. සො ‘‘තුම්හෙ මය්හං කල්‍යාණමිත්තා, න මෙතං චිත්තං අත්ථි, තුම්හෙහි පන උප්පාදිතං, එවං කරිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පිතරං වන්දිත්වා පිතරා ආලිඞ්ගෙත්වා මත්ථකෙ චුම්බෙත්වා ‘‘වරං තෙ පුත්ත දෙමී’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉච්ඡාමහං, මහාරාජ, භගවන්තං තෙමාසං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තො ජීවිතං අවඤ්ඣං කාතුං, ඉමං මෙ දෙව වරං දෙහී’’ති ආහ. න සක්කා, තාත, අඤ්ඤං වරෙහීති. දෙව, ඛත්තියානං නාම ද්වෙ [Pg.225] කථා නත්ථි, එතදෙව මෙ වරං දෙහි, න මම අඤ්ඤෙන අත්ථොති. තාත, බුද්ධානං නාම චිත්තං දුජ්ජානං, සචෙ භගවා න ඉච්ඡිස්සති, මයා දින්නෙපි කිං භවිස්සතීති? ‘‘සාධු, දෙව, අහං භගවතො චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති විහාරං ගතො.

ඔහුගේ බාල සොහොයුරා සුමන කුමාරයා නම් විය. රජතුමා ඔහුට හංසවතී නුවර සිට යොදුන් සියයක් ඈතින් පිහිටි බෝග ග්‍රාමයක් ලබා දුන්නේය. ඔහු කලින් කලට පැමිණ පියාණන්ව සහ ශාස්තෘන් වහන්සේව දැක වැඳපුදා ගත්තේය. දිනක් ප්‍රත්‍යන්ත දේශයෙහි කැළඹීමක් ඇති වූ කල සුමන කුමාරයා රජුට ඒ බව දන්වා යැවීය. "මා විසින් ඔබව එහි රඳවා තැබුවේ කුමකටද?" කියා රජතුමා පෙරළා විමසීය. ඔහු සොරුන් දමනය කර "දේවයන් වහන්ස, ජනපදය සාමකාමී ය" කියා රජුට දන්වා යැවීය. රජතුමා සතුටට පත්ව "මගේ පුතා වහාම පැමිණේවා" යි කීවේය. ඔහුට දහසක් පමණ අමාත්‍යවරු සිටියහ. ඔහු ඔවුන් සමඟ මඟදී මෙසේ සාකච්ඡා කළේය - "මගේ පියා සතුටට පත්ව මට වරයක් දෙන්නේ නම්, මා කුමක් ඉල්ලා ගත යුතුද?" එවිට සමහරු "ඇතුන් ඉල්ලන්න, අශ්වයන් ඉල්ලන්න, ජනපදයක් ඉල්ලන්න, සප්ත රත්නයන් ඉල්ලන්න" යැයි කීහ. තවත් පිරිසක් "ඔබ ලෝකාධිපති රජුගේ පුත්‍රයෙකි, ඔබට ධනය දුර්ලභ නැත. ලැබුණත් ඒ සියල්ල දමා යා යුතුය, රැගෙන යා හැක්කේ පින පමණි. එබැවින් රජතුමා වරයක් දෙන විට තෙමසක් පුරා පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට වරයක් ඉල්ලන්න" යැයි පැවසූහ. ඔහු "ඔබලා මගේ කල්‍යාණ මිතුරන්ය, මට මෙවැනි අදහසක් නොතිබුණි, ඔබලා විසින් එය ඇති කරන ලදී, මම එසේම කරන්නෙමි" යි පවසා ගොස් පියා වැඳ, පියා විසින් වැළඳගෙන හිස සිපගෙන "පුතේ, ඔබට වරයක් දෙමි" යි කී කල, "මහාරාජයාණෙනි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තෙමසක් සිවුපසයෙන් උපස්ථාන කරමින් මාගේ ජීවිතය සාර්ථක කර ගැනීමට කැමැත්තෙමි, දේවයන් වහන්ස, මට මේ වරය දුන මැනව" යි කීවේය. "පුතේ, එය කළ නොහැකිය, වෙනත් වරයක් ඉල්ලන්න" යි රජු කී විට, "දේවයන් වහන්ස, ක්ෂත්‍රියයන්ට වචන දෙකක් නැත, මට මේ වරයම දුන මැනව, මට වෙනත් දෙයකින් ඵලක් නැත" යි කීවේය. "පුතේ, බුදුවරුන්ගේ සිත තේරුම් ගැනීම අපහසුය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අකමැති වුවහොත් මා දුන් පමණින් කුමක් වේද?" එවිට "යහපති දේවයන් වහන්ස, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය දැනගන්නෙමි" යි පවසා විහාරයට ගියේය.

තෙන ච සමයෙන භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා භගවා ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො හොති, සො මණ්ඩලමාළෙ සන්නිපතිතානං භික්ඛූනං සන්තිකං අගමාසි. තෙ නං ආහංසු – ‘‘රාජපුත්ත, කස්මා ආගතොසී’’ති? භගවන්තං දස්සනාය, දස්සෙථ මෙ භගවන්තන්ති. න මයං, රාජපුත්ත, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සත්ථාරං දට්ඨුං ලභාමාති. කො පන, භන්තෙ, ලභතීති? සුමනත්ථෙරො නාම රාජපුත්තාති. සො ‘‘කුහිං, භන්තෙ, ථෙරො’’ති? ථෙරස්ස නිසින්නට්ඨානං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං පස්සිතුං, දස්සෙථ මෙ භගවන්ත’’න්ති ආහ. ථෙරො පස්සන්තස්සෙව රාජකුමාරස්ස ආපොකසිණජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා මහාපථවිං උදකං අධිට්ඨාය පථවියං නිමුජ්ජිත්වා සත්ථු ගන්ධකුටියංයෙව පාතුරහොසි. අථ නං භගවා ‘‘සුමන කස්මා ආගතොසී’’ති ආහ. රාජපුත්තො, භන්තෙ, භගවන්තං දස්සනාය ආගතොති. තෙන හි භික්ඛු ආසනං පඤ්ඤාපෙහීති. පුන ථෙරො පස්සන්තස්සෙව රාජකුමාරස්ස බුද්ධාසනං ගහෙත්වා අන්තොගන්ධකුටියං නිමුජ්ජිත්වා බහිපරිවෙණෙ පාතුභවිත්වා පරිවෙණෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙසි. රාජකුමාරො ඉමානි ද්වෙ අච්ඡරියාකාරානි දිස්වා ‘‘මහන්තො වතායං භික්ඛූ’’ති චින්තෙසි.

ඒ අවස්ථාවේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසන් කොට ගන්ධකුටියට වැඩම කර සිටියහ. ඔහු මණ්ඩලමාලයේ රැස්ව සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත ගියේය. උන්වහන්සේලා, "රාජකුමාරය, ඔබ පැමිණියේ කුමකටද?" යි ඇසූහ. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැක වැඳපුදා ගැනීමටයි, මට භාග්‍යවතුන් වහන්සේව පෙන්වන්න" යි ඔහු කීවේය. "රාජකුමාරය, අපට කැමති කැමති වේලාවට ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකීමට අවස්ථාව නොලැබේ" යැයි උන්වහන්සේලා වදාළහ. "ස්වාමීනි, එසේ නම් ඒ අවස්ථාව ලැබෙන්නේ කාටද?" "රාජකුමාරය, සුමන තෙරුන් වහන්සේටයි." "ස්වාමීනි, ඒ තෙරුන් වහන්සේ කොහේද?" තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැන විමසා ගොස් වැඳ, "ස්වාමීනි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැකීමට කැමැත්තෙමි, මට භාග්‍යවතුන් වහන්සේව පෙන්වා දෙනු මැනව" යි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ රාජකුමාරයා බලා සිටියදීම ආපෝ කසිණ ධ්‍යානයට සමවැදී, මහ පොළොව ජලය ලෙස අධිෂ්ඨාන කොට පොළොවෙහි කිමිදී ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගන්ධකුටිය තුළම මතු වූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සුමන, ඔබ පැමිණියේ කුමකටද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, රාජකුමාරයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැකීමට පැමිණ සිටී" යි කීවේය. "එසේ නම් මහණ, අසුනක් පනවන්න" යි වදාළහ. නැවතත් තෙරුන් වහන්සේ රාජකුමාරයා බලා සිටියදීම බුද්ධාසනය රැගෙන ගන්ධකුටිය තුළ කිමිදී පිටත මළුවේ මතු වී එහි අසුනක් පැනවූහ. රාජකුමාරයා මේ ආශ්චර්යමත් සිදුවීම් දෙක දැක "මේ භික්ෂුව සැබවින්ම මහානුභාවසම්පන්න කෙනෙකි" යි සිතීය.

භගවාපි ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. රාජපුත්තො භගවන්තං වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං අකාසි. ‘‘කදා ආගතොසි රාජපුත්තා’’ති වුත්තෙ, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙසු ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙසු, භික්ඛූ පන ‘න මයං ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ භගවන්තං දට්ඨුං ලභාමා’ති මං ථෙරස්ස සන්තිකං පාහෙසුං. ථෙරො පන එකවචනෙනෙව දස්සෙති, ථෙරො, භන්තෙ, තුම්හාකං සාසනෙ වල්ලභො මඤ්ඤෙ’’ති. ආම රාජකුමාර, වල්ලභො එස භික්ඛු මය්හං සාසනෙති. භන්තෙ, බුද්ධානං සාසනෙ කිං කත්වා වල්ලභා හොන්තීති? දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා කුමාරාති. භගවා අහං ථෙරො විය බුද්ධසාසනෙ වල්ලභො හොතුකාමො, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං අධිවාසෙථාති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන[Pg.226]. රාජකුමාරො අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සබ්බරත්තිං මහාසක්කාරං සජ්ජෙත්වා සත්ත දිවසානි ඛන්ධාවාරභත්තං නාම අදාසි.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ගන්ධකුටියෙන් නික්ම පනවන ලද අසුනෙහි වැඩ සිටියහ. රාජකුමාරයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය. "රාජකුමාරය, ඔබ කවදා පැමිණියේද?" යි ඇසූ කල, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩි පසු භික්ෂූන් වහන්සේලා 'අපට කැමති කැමති වේලාවට භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැකීමට නොලැබේ' යැයි පවසා මාව තෙරුන් වහන්සේ වෙත යැවූහ. තෙරුන් වහන්සේ එක් වචනයෙන්ම ඔබ වහන්සේව පෙන්වා දුන්හ. ස්වාමීනි, මේ තෙරුන් වහන්සේ ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයේ බොහෝ ප්‍රිය වූ කෙනෙකු බව මට හැඟේ" යැයි කීවේය. "එසේය රාජකුමාරය, මේ භික්ෂුව මාගේ ශාසනයෙහි ඉතා ප්‍රිය කෙනෙකි." "ස්වාමීනි, බුද්ධ ශාසනයෙහි මෙසේ ප්‍රිය වන්නේ කුමක් කරලද?" "කුමාරය, දන් දී, සිල් සමාදන් වී, උපෝසථ කර්ම කිරීමෙනි." එවිට කුමාරයා, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම ද මේ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි ප්‍රිය වීමට කැමැත්තෙමි, හෙට මාගේ දානය ඉවසා වදාරන සේක්වා" යි ආරාධනා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දතාවයෙන් එය පිළිගත්හ. රාජකුමාරයා තමා නවාතැන් ගත් තැනට ගොස් මුළු රාත්‍රිය පුරාම මහා සත්කාර සම්පාදනය කර දින හතක් මුළුල්ලේ 'කඳවුරු බත්' නම් වූ මහා දානය පිරිනැමීය.

සත්තමෙ දිවසෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා, භන්තෙ, මයා පිතු සන්තිකා තෙමාසං අන්තොවස්සං තුම්හාකං පටිජග්ගනවරො ලද්ධො, තෙමාසං මෙ වස්සාවාසං අධිවාසෙථාති. භගවා ‘‘අත්ථි නු ඛො තත්ථ ගතෙන අත්ථො’’ති ඔලොකෙත්වා ‘‘අත්ථී’’ති දිස්වා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො, රාජකුමාර, තථාගතා අභිරමන්තී’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති වත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, පුරිමතරං ගන්ත්වා විහාරං කාරෙමි, මයා පෙසිතෙ භික්ඛුසතසහස්සෙන සද්ධිං ආගච්ඡථා’’ති භගවන්තං පටිඤ්ඤං ගාහාපෙත්වා පිතු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දින්නා මෙ, දෙව, භගවතා පටිඤ්ඤා, මයා පහිතෙ භගවන්තං පෙසෙය්‍යථා’’ති වත්වා පිතරං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා යොජනෙ යොජනෙ විහාරං කාරෙන්තො වීසයොජනසතං අද්ධානං ගතො. ගන්ත්වා ච අත්තනො නගරෙ විහාරට්ඨානං විචිනන්තො සොභනනාමස්ස කුටුම්බිකස්ස උය්‍යානං දිස්වා සතසහස්සෙන කිණිත්වා සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා විහාරං කාරෙසි. තත්ථ භගවතො ගන්ධකුටිං සෙසභික්ඛූනඤ්ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානත්ථාය කුටිලෙණමණ්ඩපෙ කාරෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපං ද්වාරකොට්ඨකඤ්ච නිට්ඨාපෙත්වා පිතු සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘නිට්ඨිතං මය්හං කිච්චං, සත්ථාරං පහිණථා’’ති.

හත්වැනි දින ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ, "ස්වාමීනි, පියාණන් වහන්සේගෙන් මට තෙමසක වස් කාලය පුරා ඔබ වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමේ වරය ලැබුණි, මාගේ ඒ තෙමසක වස් වැසීමේ ආරාධනාව ඉවසා වදාරන සේක්වා" යි කීවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "එහි යාමෙන් යහපතක් වේද?" යි බලා "යහපතක් වන බව" දැක "රාජකුමාරය, තථාගතයන් වහන්සේලා නිස්කලංක ස්ථානවල ඇලුම් කරති" යි වදාළහ. කුමාරයා "භාග්‍යවතුන් වහන්ස අවබෝධ විය, සුගතයන් වහන්ස අවබෝධ විය" යි පවසා, "ස්වාමීනි, මම කලින් ගොස් විහාරයක් කරවන්නෙමි, මා පණිවිඩයක් එවූ විට ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම කරනු මැනව" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පොරොන්දුවක් ලබා ගත්තේය. පසුව පියා වෙත ගොස් "දේවයන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට පොරොන්දුවක් දුන්හ, මා පණිවිඩයක් එවූ විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේව එවනු මැනව" යි පවසා පියා වැඳ නික්ම ගොස්, යොදුනෙන් යොදුනට විහාර කරවමින් යොදුන් සියයක මඟ ගෙවා ගියේය. එහි ගොස් තමාගේ නුවර විහාරයක් සඳහා සුදුසු ස්ථානයක් සොයන්නේ සෝභන නම් වූ ගෘහපතියාගේ උයන දැක එය ලක්ෂයක් දී මිලදී ගෙන, තවත් ලක්ෂයක් වියදම් කර විහාරයක් කරවීය. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගන්ධකුටියක් ද, සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලාට රැයෙහි සහ දවාලෙහි වැඩ සිටීම සඳහා කුටි, ලෙන් සහ මණ්ඩප ද කරවා, පවුරු වළලු සහ ද්වාර මණ්ඩප නිමවා පියා වෙත මෙසේ දන්වා යැවීය - "මාගේ කටයුත්ත නිම විය, ශාස්තෘන් වහන්සේව එවනු මැනව."

රාජා භගවන්තං භොජෙත්වා ‘‘භගවා සුමනස්ස කිච්චං නිට්ඨිතං, තුම්හාකං ගමනං පච්චාසීසතී’’ති ආහ. භගවා භික්ඛුසතසහස්සපරිවුතො යොජනෙ යොජනෙ විහාරෙසු වසමානො අගමාසි. කුමාරො ‘‘සත්ථා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා යොජනං පච්චුග්ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානො විහාරං පවෙසෙත්වා –

රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන් පිරිනමා, "ස්වාමීනි, සුමනගේ කටයුත්ත අවසන් විය, ඔහු ඔබවහන්සේගේ වැඩමවීම බලාපොරොත්තු වේ" යයි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරාගෙන යොදුනෙන් යොදුන විහාරස්ථානවල ලැගුම් ගනිමින් වැඩම කළහ. "ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කරති" යන්න ඇසූ කුමාරයා යොදුනක් මඟ පෙරමඟට ගොස්, සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වා උන්වහන්සේව විහාරයට වැඩම කරවා -

‘‘සතසහස්සෙන මෙ කීතං, සතසහස්සෙන මාපිතං;

සොභනං නාම උය්‍යානං, පටිග්ගණ්හ මහාමුනී’’ති. –

"මා විසින් ලක්ෂයක් දී මිලදී ගන්නා ලද, ලක්ෂයක් වැය කර කරවන ලද, සෝභන නම් වූ මේ උයන මහා මුණිවරයාණන් වහන්ස, පිළිගන්නා සේක්වා" යයි පවසා -

විහාරං නිය්‍යාදෙසි. සො වස්සූපනායිකාදිවසෙ දානං දත්වා අත්තනො පුත්තදාරෙ ච අමච්චෙ ච පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘සත්ථා අම්හාකං සන්තිකං දූරතොව ආගතො, බුද්ධා ච නාම ධම්මගරුකා න ආමිසචක්ඛුකා[Pg.227]. තස්මා අහං ඉමං තෙමාසං ද්වෙ සාටකෙ නිවාසෙත්වා දස සීලානි සමාදියිත්වා ඉධෙව වසිස්සාමි, තුම්හෙ ඛීණාසවසතසහස්සස්ස ඉමිනාව නීහාරෙන තෙමාසං දානං දදෙය්‍යාථා’’ති.

විහාරය පූජා කළේය. ඔහු වස් සමාදන් වන දිනයේ දානයක් දී, තමාගේ අඹුදරුවන් හා ඇමතිවරුන් කැඳවා මෙසේ කීවේය: "ශාස්තෘන් වහන්සේ අප වෙත වැඩම කළේ ඉතා දුර සිටයි. බුදුවරු යනු ධර්මයට ගරු කරන්නෝ මිස ආමිසය කෙරෙහි ඇස යොමු කරන්නෝ නොවෙති. එබැවින් මම මේ තෙමස තුළ වස්ත්‍ර දෙකක් පමණක් ඇඳ, දස සිල් සමාදන්ව මෙහිම වසන්නෙමි. ඔබලා ලක්ෂයක් රහතන් වහන්සේලාට මේ ආකාරයෙන්ම තෙමස පුරා දන් පිරිනමන්න."

සො සුමනත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානසභාගෙයෙව ඨානෙ වසන්තො යං ථෙරො භගවතො වත්තං කරොති, තං සබ්බං දිස්වා ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ එකන්තවල්ලභො එස ථෙරො, එතස්සෙව මෙ ඨානන්තරං පත්ථෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා උපකට්ඨාය පවාරණාය ගාමං පවිසිත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ භික්ඛුසතසහස්සස්ස පාදමූලෙ තිචීවරං ඨපෙත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යදෙතං මයා සත්තාහං ඛන්ධාවාරදානතො පට්ඨාය පුඤ්ඤං කතං, තං නෙව සක්කසම්පත්තිං, න මාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං පත්ථයන්තෙන, බුද්ධස්ස පන උපට්ඨාකභාවං පත්ථෙන්තෙන කතං. තස්මා අහම්පි භගවා අනාගතෙ සුමනත්ථෙරො විය එකස්ස බුද්ධස්ස උපට්ඨාකො හොමී’’ති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පතිට්ඨහිත්වා වන්දි. සත්ථා තස්ස අනන්තරායං දිස්වා බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. කුමාරො තං සුත්වා ‘‘බුද්ධා ච නාම අද්වෙජ්ඣකථා හොන්තී’’ති දුතියදිවසෙ ගොතමබුද්ධස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගච්ඡන්තො විය අහොසි.

ඔහු සුමන තෙරුන් වසන ස්ථානයට සමාන තැනක වසමින්, ඒ තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන සියලු වත්පිළිවෙත් දැක, "මේ තෙරුන් වහන්සේ මේ තනතුරෙහි ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රියමනාප කෙනෙකි. මටද මේ තනතුරම ප්‍රාර්ථනා කිරීම වටී" යයි සිතුවේය. පවාරණය ආසන්න වූ විට ගමට ගොස් සත් දිනක් මහා දානයක් දී, සත්වැනි දිනයේ ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉදිරියේ තුන් සිවුරු තබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, "ස්වාමීනි, මා විසින් සත් දිනක් පුරා දුන් මේ දානයෙන් යම් පිනක් කරන ලදද, එය මම ශක්‍ර සම්පත්තිය හෝ මාර බ්‍රහ්ම සම්පත්තිය පතා නොකළෙමි. බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ උපස්ථායක බව පතාම කළෙමි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මමත් අනාගතයේදී සුමන තෙරුන් මෙන් එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ උපස්ථායකයෙක් වෙම්වා" යි පසඟ පිහිටුවා වැන්දේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ අනාගතයෙහි බාධාවක් නැති බව දැක ඒ බව ප්‍රකාශ කර වැඩම කළහ. කුමාරයා එය අසා "බුදුවරුන්ගේ වචනය අසත්‍ය නොවේ" යයි සිතා, දෙවන දිනයේ සිටම ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පස්සෙන් පස්සෙන් යන්නාක් මෙන් පසුවිය.

සො තස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වස්සසතසහස්සං දානං දත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ පිණ්ඩාය චරතො ථෙරස්ස පත්තග්ගහණත්ථං උත්තරිසාටකං දත්වා පූජං අකාසි. පුන සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිරාජා හුත්වා උපරිපාසාදවරගතො ගන්ධමාදනතො ආකාසෙන ආගච්ඡන්තෙ අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධෙ දිස්වා නිමන්තාපෙත්වා භොජෙත්වා අත්තනො මඞ්ගලඋය්‍යානෙ තෙසං අට්ඨ පණ්ණසාලායො කාරෙත්වා තෙසං නිසීදනත්ථාය අත්තනො නිවෙසනෙ අට්ඨ සබ්බරතනමයානි පීඨානි චෙව මණිආධාරකෙ ච පටියාදෙත්වා දස වස්සසහස්සානි උපට්ඨානං අකාසි. එතානි පාකටට්ඨානානි.

ඔහු ඒ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි වසර ලක්ෂයක් දන් දී දෙව්ලොව ඉපදී, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි පිණ්ඩපාතයේ වඩිනා තෙරුන් වහන්සේ නමකගේ පාත්‍රය පිළිගැනීම පිණිස උතුරු සළුව පූජා කළේය. නැවත දෙව්ලොව ඉපදී, එයින් චුතව බාරාණසී රජු වී, උඩුමහල් ප්‍රාසාදයේ සිටියදී ගන්ධමාදන පර්වතයේ සිට අහසින් වඩිනා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා අටනමක දැක, උන්වහන්සේලාට ආරාධනා කර වළඳවා, තමාගේ මඟුල් උයනෙහි උන්වහන්සේලා වෙනුවෙන් පන්සල් අටක් කරවා, වැඩසිටීම පිණිස තමාගේ නිවෙසෙහි සර්ව රත්නමය පීඨ අටක් සහ මැණික් ආධාරක පිළියෙළ කර වසර දස දහසක් උපස්ථාන කළේය. මේවා ප්‍රකට කරුණුය.

කප්පසතසහස්සං පන දානං දදමානොව අම්හාකං බොධිසත්තෙන සද්ධිං තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අමිතොදනසක්කස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති. අථස්ස සබ්බෙව ඤාතකෙ ආනන්දිතෙ පමුදිතෙ කරොන්තො ජාතොති ආනන්දොත්වෙව නාමං අකංසු. සො අනුපුබ්බෙන කතාභිනික්ඛමනෙ සම්මාසම්බොධිං පත්වා පඨමගමනෙන කපිලවත්ථුං ආගන්ත්වා තතො [Pg.228] නික්ඛන්තෙ භගවති භගවතො පරිවාරත්ථං රාජකුමාරෙසු පබ්බජන්තෙසු භද්දියාදීහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව ආයස්මතො පුණ්ණස්ස මන්තාණිපුත්තස්ස සන්තිකෙ ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි දන් දෙමින්ම පැමිණි ඔහු අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ සමඟ තුසිත පුරයෙහි ඉපදී, එතැනින් චුතව අමිතෝදන ශාක්‍ය රජුගේ නිවෙසෙහි උපන්නේය. එවිට සියලු නෑදෑයන් සතුටට හා ප්‍රමෝදයට පත් කරමින් උපන් නිසා ඔහුට "ආනන්ද" යයි නම් තැබූහ. පිළිවෙළින් බෝසතාණන් වහන්සේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව ප්‍රථම වරට කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කළ අවස්ථාවේදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුව යෑම පිණිස රජකුමාරවරුන් පැවිදි වන විට, ඔහුද භද්දිය ආදී කුමාරවරුන් සමඟ නික්ම ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි විය. නොබෝ කලකින්ම ආයුෂ්මත් පුණ්ණ මන්තාණිපුත්ත තෙරුන්ගෙන් දහම් අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.

තෙන ඛො පන සමයෙන භගවතො පඨමබොධියං වීසති වස්සානි අනිබද්ධා උපට්ඨාකා අහෙසුං. එකදා නාගසමාලො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විචරි එකදා නාගිතො, එකදා උපවානො, එකදා සුනක්ඛත්තො, එකදා චුන්දො සමණුද්දෙසො, එකදා සාගතො, එකදා රාධො, එකදා මෙඝියො. තත්ථ එකදා භගවා නාගසමාලත්ථෙරෙන සද්ධිං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො ද්වෙධාපථං පත්තො. ථෙරො මග්ගා ඔක්කම්ම ‘‘භගවා අහං ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමී’’ති ආහ. අථ නං භගවා ‘‘එහි භික්ඛු, ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමා’’ති ආහ. සො ‘‘හන්ද භගවා තුම්හාකං පත්තචීවරං ගණ්හථ, අහං ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමී’’ති වත්වා පත්තචීවරං භූමියං ඨපෙතුං ආරද්ධො. අථ නං භගවා ‘‘ආහර භික්ඛූ’’ති වත්වා පත්තචීවරං ගහෙත්වා ගතො. තස්සපි භික්ඛුනො ඉතරෙන මග්ගෙන ගච්ඡතො චොරා පත්තචීවරඤ්චෙව හරිංසු, සීසඤ්ච භින්දිංසු. සො ‘‘භගවා ඉදානි මෙ පටිසරණං, න අඤ්ඤො’’ති චින්තෙත්වා ලොහිතෙන ගලන්තෙන භගවතො සන්තිකං ආගමි. ‘‘කිමිදං භික්ඛූ’’ති ච වුත්තෙ තං පවත්තිං ආරොචෙසි. අථ නං භගවා ‘‘මා චින්තෙයි භික්ඛු, එතස්ස කාරණායෙව තං නිවාරයිම්හා’’ති වත්වා සමස්සාසෙසි.

එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව මුල් වසර විස්ස තුළ ස්ථිර උපස්ථායකයෙක් නොවීය. එක් කලෙක නාගසමාල තෙරණුවෝ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වැඩියහ. එක් කලෙක නාගිත තෙරණුවෝද, එක් කලෙක උපවාණ තෙරණුවෝද, එක් කලෙක සුනක්ඛත්ත තෙරණුවෝද, එක් කලෙක චුන්ද සාමණේරයන් වහන්සේද, එක් කලෙක සාගත තෙරණුවෝද, එක් කලෙක රාධ තෙරණුවෝද, එක් කලෙක මේඝිය තෙරණුවෝද උපස්ථාන කළහ. එහිදී එක් දිනක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නාගසමාල තෙරුන් සමඟ දීර්ඝ මාර්ගයක වඩිනා විට මංසන්ධියකට පැමිණියහ. තෙරුන් වහන්සේ මඟින් ඉවත්ව "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම මේ මාර්ගයෙන් යන්නෙමි" යි පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණ, එන්න, අපි මේ මාර්ගයෙන් යමු" යි වදාළහ. ඔහු "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙන්න ඔබවහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගන්න, මම මේ මාර්ගයෙන් යමි" යි පවසා පාත්‍ර සිවුරු බිම තැබීමට සැරසුණේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණ, එය දෙන්න" යයි පවසා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වැඩම කළහ. අනෙක් මඟින් ගිය ඒ භික්ෂුවට සොරුන් මුණගැසී පාත්‍ර සිවුරු පැහැරගෙන හිසද පලා දැමූහ. ඔහු "දැන් මට පිහිට වන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේමය, වෙන කෙනෙක් නැත" යි සිතා ලේ ගලමින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. "මහණ, මේ කුමක්ද?" යි ඇසූ විට ඔහු ඒ පුවත සැළ කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණ, ශෝක නොකරන්න, ඒ නිසාමය අපි ඔබව වැළැක්වූයේ" යයි පවසා ඔහුව අස්වැසූහ.

එකදා පන භගවා මෙඝියත්ථෙරෙන සද්ධිං පාචීනවංසෙ මිගදායෙ ජන්තුගාමං අගමාසි. තත්‍රාපි මෙඝියො ජන්තුගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා නදීතීරෙ පාසාදිකං අම්බවනං දිස්වා ‘‘භගවා තුම්හාකං පත්තචීවරං ගණ්හථ, අහං තස්මිං අම්බවනෙ සමණධම්මං කරොමී’’ති වත්වා භගවතා තික්ඛත්තුං නිවාරියමානොපි ගන්ත්වා අකුසලවිතක්කෙහි අන්වාසත්තො පච්චාගන්ත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසි. තම්පි භගවා ‘‘ඉමමෙව තෙ කාරණං සල්ලක්ඛෙත්වා නිවාරයිම්හා’’ති වත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං අගමාසි. තත්ථ ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවෙ, ඉදානිම්හි මහල්ලකො, ‘එකච්චෙ භික්ඛූ ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමා’ති වුත්තෙ අඤ්ඤෙන ගච්ඡන්ති, එකච්චෙ මය්හං පත්තචීවරං භූමියං නික්ඛිපන්ති, මය්හං නිබද්ධුපට්ඨාකං එකං භික්ඛුං [Pg.229] ජානාථා’’ති. භික්ඛූනං ධම්මසංවෙගො උදපාදි. අථායස්මා සාරිපුත්තො උට්ඨායාසනා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හෙයෙව පත්ථයමානො සතසහස්සකප්පාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං පාරමියො පූරයිං, නනු මාදිසො මහාපඤ්ඤො උපට්ඨාකො නාම වට්ටති, අහං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති ආහ. තං භගවා ‘‘අලං, සාරිපුත්ත, යස්සං දිසායං ත්වං විහරසි, අසුඤ්ඤා වෙ සා දිසා, තව හි ඔවාදො බුද්ධානං ඔවාදසදිසො, තෙන මෙ තයා උපට්ඨාකකිච්චං අත්ථී’’ති පටික්ඛිපි. එතෙනෙව උපායෙන මහාමොග්ගල්ලානං ආදිං කත්වා අසීති මහාසාවකා උට්ඨහිංසු. තෙ සබ්බෙ භගවා පටික්ඛිපි.

එක් කලක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේඝිය තෙරුන් වහන්සේ සමඟ පාචීනවංශ මිගදායෙහි සිට ජන්තුගාමයට වැඩි සේක. එහිදී ද මේඝිය තෙරුන් වහන්සේ ජන්තුගාමයෙහි පිඬු පිණිස හැසිර, නදී තීරයෙහි වූ ප්‍රසාදජනක අඹ වනය දැක, 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු පිළිගත මැනව; මම ඒ අඹ වනයෙහි මහණදම් පුරමි'යි කියා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තුන් වරක් වළක්වනු ලැබුව ද එහි ගොස් අකුසල විතර්කයන්ගෙන් පීඩිතව නැවත පැමිණ ඒ පුවත සැල කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද 'අපි මේ කරුණම සලකා ඔබ වැළැක්වූවෙමු'යි වදාරා අනුපිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට වැඩි සේක. එහි ගන්ධකුටි පරිවේණයෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන භික්ෂූන් ඇමතූ සේක—'මහණෙනි, දැන් මම මහලු වෙමි; ඇතැම් භික්ෂූහු 'මේ මගින් යමු'යි කී කල්හි අන් මගක යති; ඇතැම්හු මාගේ පාත්‍ර සිවුරු බිම තබති; එබැවින් මට නිබද්ධ උපස්ථායකයෙකු (ස්ථිර උපස්ථායකයෙකු) තෝරා ගන්න.' එවිට භික්ෂූන්ට ධර්ම සංවේගයක් ඇති විය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ අසුනින් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, 'ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේවම ප්‍රාර්ථනා කරමින් සුවහස් කල්පයකට අධික අසංඛ්‍යයක් පාරමිතා පිරුවෙමි; මා වැනි මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකු උපස්ථායකයෙකු වීමට සුදුසු නොවේද? මම උපස්ථාන කරන්නෙමි'යි පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, 'සාරිපුත්ත, එයින් පලක් නැත; ඔබ වසන දිශාව (ධර්මයෙන්) හිස් නොවේ; ඔබගේ අවවාදය බුදුවරුන්ගේ අවවාදය හා සමානය; එබැවින් මට ඔබෙන් උපස්ථායක සේවයක් අවශ්‍ය නැත'යි වදාළ සේක. මේ අයුරින්ම මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ඉදිරිපත් වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සියලු දෙනාම ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක.

ආනන්දත්ථෙරො පන තුණ්හීයෙව නිසීදි. අථ නං භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘ආවුසො ආනන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො උපට්ඨාකට්ඨානං යාචති, ත්වම්පි යාචාහී’’ති. යාචිත්වා ලද්ධට්ඨානං නාම, ආවුසො, කීදිසං හොති, කිං මං සත්ථා න පස්සති? සචෙ සත්ථා රොචිස්සති, ‘‘ආනන්දො මං උපට්ඨහතූ’’ති වක්ඛතීති. අථ භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ආනන්දො අඤ්ඤෙහි උස්සාහෙතබ්බො, සයමෙව ජානිත්වා මං උපට්ඨහිස්සතී’’ති ආහ. තතො භික්ඛූ ‘‘උට්ඨෙහි, ආවුසො ආනන්ද, උට්ඨෙහි, ආවුසො ආනන්ද, දසබලං උපට්ඨාකට්ඨානං යාචාහී’’ති ආහංසු. ථෙරො උට්ඨහිත්වා චත්තාරො පටික්ඛෙපා චතස්සො ච ආයාචනාති අට්ඨ වරෙ යාචි.

එහෙත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දවම වැඩ හුන්හ. එවිට භික්ෂූහු උන්වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: 'ඇවැත්නි ආනන්දයෙනි, භික්ෂු සංඝයා උපස්ථායක ධුරය ඉල්ලා සිටිති, ඔබත් එය ඉල්ලන්න.' එවිට ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ 'ඇවැත්නි, ඉල්ලා ලබාගත් තනතුර කෙබඳු එකක්ද? ශාස්තෘන් වහන්සේ මාව නොදකින සේක්ද? ඉදින් ශාස්තෘන් වහන්සේ කැමති නම්, 'ආනන්ද මට උපස්ථාන කෙරේවා'යි වදාරනු ඇත'යි කීහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, 'මහණෙනි, ආනන්ද අන්‍යයන් විසින් උනන්දු කරවිය යුතු නැත; ඔහුම දැනගෙන මට උපස්ථාන කරනු ඇත'යි වදාළ සේක. ඉක්බිති භික්ෂූහු, 'ඇවැත්නි ආනන්දයෙනි, නැගිටින්න, ඇවැත්නි ආනන්දයෙනි, නැගිට දසබලයන් වහන්සේගේ උපස්ථායක තනතුර ඉල්ලන්න'යි පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ නැගිට ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් හතරක් සහ ඉල්ලීම් හතරක් වශයෙන් අට වරක් ඉල්ලා සිටියහ.

චත්තාරො පටික්ඛෙපා නාම – ‘‘සචෙ මෙ, භන්තෙ, භගවා අත්තනා ලද්ධං පණීතං චීවරං න දස්සති, පිණ්ඩපාතං න දස්සති, එකගන්ධකුටියං වසිතුං න දස්සති, නිමන්තනං ගහෙත්වා න ගමිස්සති, එවාහං භගවන්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘කං පනෙත්ථ, ආනන්ද, ආදීනවං අද්දසා’’ති වුත්තෙ ආහ – ‘‘සචාහං, භන්තෙ, ඉමානි වත්ථූනි ලභිස්සාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘ආනන්දො දසබලෙන ලද්ධං පණීතං චීවරං පරිභුඤ්ජති, පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, එකගන්ධකුටියං වසති, එකතො නිමන්තනං ගච්ඡති. එතං ලාභං ලභන්තො තථාගතං උපට්ඨාති, කො එවං උපට්ඨහතො භාරො’’’ති? ඉමෙ චත්තාරො පටික්ඛෙපෙ යාචි.

ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් හතර නම්: 'ස්වාමීනි, ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේට ලැබුණු ප්‍රණීත සිවුරු මට නොදෙන්නේ නම්, ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතය නොදෙන්නේ නම්, එක් ගන්ධකුටියක වාසය කිරීමට ඉඩ නොදෙන්නේ නම්, ආරාධනා පිළිගෙන මා සමඟ නොවැඩියේ නම්, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කරමි'යි පැවසූහ. එවිට 'ආනන්දය, එහි ඔබ දුටු දොස කුමක්ද?'යි ඇසූ කල්හි උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනි, ඉදින් මම මේවා ලබන්නෙම් නම්, 'ආනන්ද තෙමේ දසබලයන් වහන්සේට ලැබෙන ප්‍රණීත සිවුරු පරිභෝජනය කරයි, ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතය වළඳයි, එක් ගන්ධකුටියක වසයි, එක්ව ආරාධනාවලට යයි; මෙවැනි ලාභ ලබමින් තථාගතයන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමේ ඇති බර කුමක්ද?' කියා පවසන්නෝ සිටිති.' උන්වහන්සේ මේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් හතර ඉල්ලා සිටියහ.

චතස්සො ආයාචනා නාම – ‘‘සචෙ, භන්තෙ, භගවා මයා ගහිතනිමන්තනං ගමිස්සති, සචාහං තිරොරට්ඨා තිරොජනපදා භගවන්තං දට්ඨුං ආගතං පරිසං ආගතක්ඛණෙයෙව භගවන්තං දස්සෙතුං ලච්ඡාමි, යදා මෙ කඞ්ඛා උප්පජ්ජති, තස්මිංයෙව ඛණෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිතුං ලච්ඡාමි, තථා යං භගවා මය්හං පරම්මුඛෙ ධම්මං දෙසෙති, තං ආගන්ත්වා මය්හං කථෙස්සති, එවාහං [Pg.230] භගවන්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘කං පනෙත්ථ, ආනන්ද, ආනිසංසං පස්සසී’’ති වුත්තෙ ආහ – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, සද්ධා කුලපුත්තා භගවතො ඔකාසං අලභන්තා මං එවං වදන්ති ‘ස්වෙ, භන්තෙ ආනන්ද, භගවතා සද්ධිං අම්හාකං ඝරෙ භික්ඛං ගණ්හෙය්‍යාථා’ති. සචෙ භගවා තත්ථ න ගමිස්සති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙයෙව පරිසං දස්සෙතුං, කඞ්ඛඤ්ච විනොදෙතුං ඔකාසං න ලච්ඡාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘කිං ආනන්දො දසබලං උපට්ඨාති. එත්තකම්පිස්ස භගවා අනුග්ගහං න කරොතී’ති. භගවතො ච පරම්මුඛා මං පුච්ඡිස්සන්ති ‘අයං, ආවුසො ආනන්ද, ගාථා, ඉදං සුත්තං, ඉදං ජාතකං කත්ථ දෙසිත’න්ති. සචාහං තං න සම්පාදයිස්සාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො – ‘එත්තකම්පි, ආවුසො, න ජානාසි, කස්මා ත්වං ඡායා විය භගවන්තං අවිජහන්තො දීඝරත්තං විචරසී’ති. තෙනාහං පරම්මුඛා දෙසිතස්සපි ධම්මස්ස පුන කථනං ඉච්ඡාමී’’ති. ඉමා චතස්සො ආයාචනා යාචි. භගවාපිස්ස අදාසි.

ඉල්ලීම් හතර නම්: 'ස්වාමීනි, ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා පිළිගත් ආරාධනාවකට වඩින්නේ නම්, බැහැර රටවලින් හා බැහැර ජනපදවලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණෙන පිරිස පැමිණි සැණින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දැකගැනීමට සලස්වා දීමට මට අවස්ථාව ලැබේ නම්, මට යම් සැකයක් උපන් විට ඒ මොහොතේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණීමට අවස්ථාව ලැබේ නම්, තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා නොමැති තැනක යම් ධර්මයක් දේශනා කළ සේක් නම්, එය පැමිණ මට වදාරන්නේ නම්, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කරමි'යි පැවසූහ. එවිට 'ආනන්දය, එහි ඔබ දකින ආනිශංසය කුමක්ද?'යි ඇසූ කල්හි උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: 'ස්වාමීනි, මෙහි ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලපුත්‍රයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුණගැසීමට අවස්ථාව නොලැබ, 'ස්වාමීනි ආනන්දයෙනි, හෙට දින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ අපගේ නිවසේ දානය පිළිගත මැනව'යි පවසති. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි නොවැඩියහොත්, පිරිසට දැකගැනීමටත් සැක දුරු කර ගැනීමටත් අවස්ථාව නොලැබුණහොත්, 'ආනන්ද දසබලයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නේ කුමකටද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට මෙපමණවත් අනුග්‍රහයක් නොකරන්නේද?' කියා පවසන්නෝ සිටිති. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා නොමැති තැන දේශනා කළ දෑ පිළිබඳව, 'ඇවැත්නි ආනන්දයෙනි, මේ ගාථාව, මේ සූත්‍රය, මේ ජාතකය කොහේදී දේශනා කරන ලද්දක්ද?' කියා මගෙන් විමසනු ඇත. ඉදින් මම එය පැහැදිලි නොකළහොත්, 'ඇවැත්නි, ඔබ මෙපමණ දෙයක්වත් නොදන්නේද? ඔබ සෙවණැල්ලක් මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අත නොහැර දීර්ඝ කාලයක් හැසිරෙන්නේ කුමකටද?' කියා පවසන්නෝ සිටිති. එබැවින් මා නොමැති තැන දේශනා කළ ධර්මය ද නැවත වදාළ යුතු බව මම කැමැත්තෙමි.' උන්වහන්සේ මේ ඉල්ලීම් හතර ඉල්ලා සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඒවා උන්වහන්සේට ලබා දුන් සේක.

එවං ඉමෙ අට්ඨ වරෙ ගහෙත්වා නිබද්ධුපට්ඨාකො අහොසි. තස්සෙව ඨානන්තරස්ස අත්ථාය කප්පසතසහස්සං පූරිතානං පාරමීනං ඵලං පාපුණි. සො උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය දසබලස්ස දුවිධෙන උදකෙන තිවිධෙන දන්තකට්ඨෙන හත්ථපාදපරිකම්මෙන පිට්ඨිපරිකම්මෙන ගන්ධකුටිපරිවෙණං සම්මජ්ජනෙනාති එවමාදීහි කිච්චෙහි උපට්ඨහන්තො ‘‘ඉමාය නාම වෙලාය සත්ථු ඉමං නාම ලද්ධුං වට්ටති, ඉදං නාම කාතුං වට්ටතී’’ති දිවසභාගං සන්තිකාවචරො හුත්වා රත්තිභාගසමනන්තරෙ දණ්ඩදීපිකං ගහෙත්වා එකරත්තිං ගන්ධකුටිපරිවෙණං නව වාරෙ අනුපරියායති. එවඤ්හිස්ස අහොසි – ‘‘සචෙ මෙ ථිනමිද්ධං ඔක්කමෙය්‍ය, දසබලෙ පක්කොසන්තෙ පටිවචනං දාතුං න සක්කුණෙය්‍ය’’න්ති. තස්මා සබ්බරත්තිං දණ්ඩදීපිකං හත්ථෙන න මුඤ්චති. ඉදමෙත්තකං වත්ථු. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අනෙකපරියායෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකආනන්දත්ථෙරස්ස වණ්ණං කථෙත්වා ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ බහුස්සුතානං සතිමන්තානං ගතිමන්තානං ධිතිමන්තානං උපට්ඨාකානඤ්ච භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

මේ අයුරින් (ආනන්ද තෙරණුවෝ) එම වර අට ලබාගෙන, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නිත්‍ය උපස්ථායකයා වූහ. එම තනතුර ලැබීම වෙනුවෙන්ම කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ පුරන ලද පාරමිතාවන්ගේ ඵලය උන්වහන්සේ ලබා ගත්හ. උන්වහන්සේ උපස්ථායක තනතුර ලැබූ දින පටන්, දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙවදෑරුම් පැන්වලින් ද, තෙවදෑරුම් දැවටු දඬුවලින් ද, හස්ත පාද සම්බාහනයෙන් හා පිට සම්බාහනයෙන් ද, ගඳකිළි මළුව හැමදීමෙන් ද ආදී වූ වත්පිළිවෙත්වලින් උපස්ථාන කළහ. 'මේ වේලාවට ශාස්තෘන් වහන්සේට මෙය ලැබිය යුතුය, මේ දේ කළ යුතුය' යනුවෙන් සිතා දහවල් කාලයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේට සමීපව සිට, රාත්‍රී කාලය එළඹෙත්ම පන්දමක් අතින් ගෙන, මුළු රාත්‍රිය පුරා නව වතාවක් ගඳකිළි මළුව වටා සක්මන් කළහ. උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතිවිල්ලක් විය: 'යම් හෙයකින් මට නිදිමතක් ඇති වුවහොත්, දසබලධාරීන් වහන්සේ කතා කරන විට පිළිතුරු දීමට නොහැකි වනු ඇත.' එබැවින් උන්වහන්සේ මුළු රාත්‍රිය පුරාම පන්දම අතින් අත්නොහළහ. මේ එතෙක් පුවතයි. පසු කාලයක බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක්, නොයෙක් අයුරින් ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආනන්ද තෙරුන්ගේ ගුණ වර්ණනා කර, මේ ශාසනයෙහි බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් අතර ද, ස්මෘතිමත් (සිහි බුද්ධිය ඇති) භික්ෂූන් අතර ද, ධෛර්යවන්ත භික්ෂූන් අතර ද, උපස්ථායක භික්ෂූන් අතර ද උන්වහන්සේව අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

උරුවෙලකස්සපත්ථෙරවත්ථු

උරුවේල කාශ්‍යප තෙරුන්ගේ වස්තුව

224. දුතියෙ මහාපරිසානන්ති මහාපරිවාරානං උරුවෙලකස්සපො අග්ගොති දස්සෙති. අඤ්ඤෙසඤ්හි ථෙරානං කඤ්චි කාලං පරිවාරො මහා හොති කඤ්චි [Pg.231] කාලං අප්පො, ඉමස්ස පන ථෙරස්ස ද්වීහි භාතිකෙහි සද්ධිං එකං සමණසහස්සං නිබද්ධපරිවාරොව අහොසි. තෙසු එකෙකස්මිං එකෙකං පබ්බාජෙන්තෙ ද්වෙ සමණසහස්සානි හොන්ති, ද්වෙ ද්වෙ පබ්බාජෙන්තෙ තීණි සහස්සානි හොන්ති. තස්මා සො මහාපරිවාරානං අග්ගො නාම ජාතො. කස්සපොති පනස්ස ගොත්තං. උරුවෙලායං පබ්බජිතත්තා උරුවෙලකස්සපොති පඤ්ඤායිත්ථ.

224. දෙවැන්නෙහි 'මහාපරිසානං' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ උරුවේල කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ මහා පිරිවර ඇති පිරිස අතර අග්‍ර වන බවයි. අනෙක් තෙරණුවන්ට ඇතැම් කාලයක විශාල පිරිසක් සිටියත් ඇතැම් විට පිරිස අඩු වෙයි. නමුත් මේ තෙරුන් වහන්සේට සිය සොහොයුරන් දෙදෙනා සමඟ නිරන්තරයෙන්ම දහසක් වූ පිරිසක් පිරිවර ලෙස සිටියහ. ඔවුන් එක් එක් අයෙකු යටතේ එක් අයෙකු බැගින් පැවිදි වන විට පිරිස දෙදහසක් වන අතර, දෙදෙනෙකු බැගින් පැවිදි වන විට තුන්දහසක් වෙයි. එබැවින් උන්වහන්සේ මහා පිරිවර ඇත්තවුන් අතර අග්‍ර වූහ. 'කාශ්‍යප' යනු උන්වහන්සේගේ ගෝත්‍ර නාමයයි. උරුවේලාවෙහි පැවිදි වූ බැවින් 'උරුවේල කාශ්‍යප' නමින් ප්‍රකට වූහ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං මහාපරිසානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා තිචීවරෙන අච්ඡාදෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා මහාපරිසානං අග්ගභාවත්ථං පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා අනාගතෙ ගොතමබුද්ධස්ස සාසනෙ මහාපරිසානං අග්ගො භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

උන්වහන්සේගේ පැවිදි වීමේ පිළිවෙළ කතාව මෙසේය: මොහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි කුලගෙයක උපත ලබා, වියපත් වූ පසු ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ධර්මය ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක මහා පිරිවර ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, 'මමත් අනාගතයේදී මෙබඳු කෙනෙකු විය යුතුය' යි සිතා, සත් දිනක් බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දන් දී, තුන් සිවුරෙන් පූජා පවත්වා, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ මහා පිරිවර ඇති බව සඳහා ප්‍රාර්ථනා කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ අනාගතය දෙස බලා 'මොහු අනාගතයේ ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි මහා පිරිවර ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍ර වන්නේය' යි විවරණ දී වැඩි සේක.

සොපි කුලපුත්තො යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉතො ද්වෙනවුතිකප්පමත්ථකෙ ඵුස්සබුද්ධස්ස වෙමාතිකකනිට්ඨභාතා හුත්වා නිබ්බත්තො, පිතා මහින්දරාජා නාම. අපරෙ පනස්ස ද්වෙ කනිට්ඨභාතරො අහෙසුං. එවං තෙ තයො භාතරො විසුං විසුං ඨානන්තරං ලභිංසු. තෙ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව කුපිතං පච්චන්තං වූපසමෙත්වා පිතු සන්තිකා වරං ලභිත්වා ‘‘තෙමාසං දසබලං පටිජග්ගිස්සාමා’’ති වරං ගණ්හිංසු. අථ නෙසං එතදහොසි – ‘‘අම්හෙහි දසබලං පටිජග්ගන්තෙහි අනුච්ඡවිකං කාතුං වට්ටතී’’ති එකං අමච්චං උප්පාදකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා එකං ආයවයජානනකං කත්වා එකං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිවෙසකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනා දස සීලානි සමාදාය තෙමාසං සික්ඛාපදානි රක්ඛිංසු. තෙ තයො අමච්චා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බිම්බිසාරවිසාඛරට්ඨපාලා ජාතා.

එම කුලපුත්‍රයා ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කටයුතු සිදුකොට, දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින්, මෙයින් කල්ප අනූ දෙකකට පෙර ඵුස්ස බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිය රජු වූ මහින්ද රජුගේ වෙනත් මවකගේ බාල සොහොයුරෙකු වී උපත ලැබීය. ඔහුට තවත් බාල සොහොයුරන් දෙදෙනෙකු විය. මෙසේ ඒ සොහොයුරන් තිදෙනා වෙන වෙනම තනතුරු ලැබූහ. ඔවුහු ඉහත සඳහන් කළ අයුරින්ම කැරලි ගැසූ ප්‍රත්‍යන්ත දේශය සංසිඳුවා, පිය රජුගෙන් වරයක් ලබා, 'අපි මාස තුනක් දසබලධාරී බුදුන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නෙමු' යි වරය ගත්හ. එවිට ඔවුන්ට මෙබඳු සිතිවිල්ලක් විය: 'දසබලධාරීන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන අප විසින් එය ඉතා සුදුසු පරිදි කළ යුතුය' යි එක් අමාත්‍යවරයෙකු දන්පැන් කළමනාකරණයට ද, තවත් අයෙකු ආදායම් වියදම් බැලීමට ද, තවත් අයෙකු බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දන් බෙදීමට ද පත් කර, තමන් දස සිල් සමාදන් වී මාස තුනක් ශික්ෂාපද රැක්කහ. එම අමාත්‍යවරුන් තිදෙනා පසුව අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බිම්බිසාර රජු, විශාඛ අමාත්‍යවරයා සහ රට්ඨපාල (මහාසාර රට්ඨපාල) ලෙස උපත ලැබූහ.

තෙ පන රාජකුමාරා වුත්ථවස්සෙ දසබලෙ සහත්ථා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පච්චයපූජාය පූජෙත්වා යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව බ්‍රාහමණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා අත්තනො ගොත්තවසෙන [Pg.232] තයොපි ජනා කස්සපා එව නාම ජාතා. තෙ වයප්පත්තා තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිංසු. තෙසං ජෙට්ඨභාතිකස්ස පඤ්ච මාණවකසතානි පරිවාරො අහොසි, මජ්ඣිමස්ස තීණි, කනිට්ඨස්ස ද්වෙ. තෙ අත්තනො ගන්ථෙ සාරං ඔලොකෙන්තා දිට්ඨධම්මිකමෙව පස්සිංසු, න සම්පරායිකං. අථ නෙසං ජෙට්ඨභාතා අත්තනො පරිවාරෙන සද්ධිං උරුවෙලං ගන්ත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා උරුවෙලකස්සපො නාම ජාතො, මහාගඞ්ගානදීවඞ්කෙ පබ්බජිතො නදීකස්සපො නාම ජාතො, ගයාසීසෙ පබ්බජිතො ගයාකස්සපො නාම ජාතො.

එම රාජකුමාරවරු වස් අවසානයෙහි දසබලධාරීන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට සිව්පසයෙන් උපහාර පවත්වා, ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට, අපේ දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වීමට පෙර බමුණු කුලයක උපත ලැබූහ. ඔවුන් තිදෙනාම තමන්ගේ ගෝත්‍රය අනුව 'කාශ්‍යප' නමින්ම හඳුන්වන ලදහ. වියපත් වූ ඔවුහු තිදෙනාම වේදත්‍රය උගත්තාහ. ඔවුන් අතරින් වැඩිමල් සොහොයුරාට පන්සියයක් වූ මාණවකයෝ පිරිවර වූහ, මැද සොහොයුරාට තුන්සියයක් ද, බාල සොහොයුරාට දෙසියයක් ද වූහ. ඔවුහු තමන් උගත් ග්‍රන්ථවල හරය සොයන විට, ඒවායෙහි පෙනෙන්නට තිබුණේ මෙලොව සැප පමණක් වන අතර පරලොව සැපයක් නොවීය. පසුව වැඩිමල් සොහොයුරා සිය පිරිස සමඟ උරුවේලාවට ගොස් තපස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වී 'උරුවේල කාශ්‍යප' නමින් ප්‍රකට විය. මහා ගංගා නදිය අසබඩ පැවිදි වූ සොහොයුරා 'නදී කාශ්‍යප' නමින් ද, ගයා ශීර්ෂයෙහි පැවිදි වූ සොහොයුරා 'ගයා කාශ්‍යප' නමින් ද ප්‍රසිද්ධ වූහ.

එවං තෙසු ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තත්ථ වසන්තෙසු බහූනං දිවසානං අච්චයෙන අම්හාකං බොධිසත්තො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො අනුක්කමෙන ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා පඤ්චවග්ගියෙ ථෙරෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා යසදාරකප්පමුඛෙ පඤ්චපඤ්ඤාස සහායකෙපි විනෙත්වා සට්ඨි අරහන්තෙ ‘‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරික’’න්ති බහුජනහිතාය චාරිකං පෙසෙත්වා භද්දවග්ගියෙ විනෙත්වා උරුවෙලකස්සපස්ස හෙතුං දිස්වා ‘‘මයි ගතෙ තයො භාතිකා සපරිවාරා අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති ඤත්වා එකකො අදුතියො උරුවෙලකස්සපස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා වසනත්ථාය අග්‍යාගාරං යාචිත්වා තත්ථ කතං නාගදමනං ආදිං කත්වා අඩ්ඪුඩ්ඪසහස්සෙහි පාටිහාරියෙහි උරුවෙලකස්සපං සපරිවාරං විනෙත්වා පබ්බාජෙසි. තස්ස පබ්බජිතභාවං ඤත්වා ඉතරෙපි ද්වෙ භාතරො සපරිවාරා ආගන්ත්වා පබ්බජිංසු, සබ්බෙපි එහිභික්ඛූ ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා අහෙසුං.

මෙසේ ඔවුන් තාපස පැවිද්දෙන් එහි වසන අතරතුර, බොහෝ දිනකට පසු අපගේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගෙන, පිළිවෙළින් දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කර, පස්වග මහණුන් අර්හත් භාවයෙහි පිහිටුවා, යස කුලපුත්‍රයා ඇතුළු පනස් පස් දෙනෙකු වූ යහළුවන් ද දමනය කර, සැට නමක් රහතන් වහන්සේලාට 'මහණෙනි, චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්න' යි පවසමින් බොහෝ ජනයාගේ හිතසුව පිණිස ධර්ම චාරිකාවෙහි පිටත් කර හැර, භද්‍රවර්ගීය කුමාරවරුන් ද දමනය කර, උරුවේල කාශ්‍යපගේ (පැවිදි වීමට ඇති) හේතු සම්පත් දැක, 'මා එහි ගියහොත් මේ සොහොයුරන් තිදෙනා පිරිවර සමඟ අර්හත් භාවයට පත් වනු ඇතැයි' දැන, හුදෙකලාවම උරුවේල කාශ්‍යප වසන තැනට වැඩම කළහ. එහි නවාතැන් ගැනීම සඳහා ගිනිහල් ගෙය ඉල්ලාගෙන, එහිදී කළ නාග දමනය පටන් තුන්දහස් පන්සියයක් වූ ප්‍රාතිහාර්යයන් මඟින් උරුවේල කාශ්‍යප ඇතුළු පිරිස දමනය කර පැවිදි කළ සේක. ඔහු පැවිදි වූ බව දැන අනෙක් සොහොයුරන් දෙදෙනා ද සිය පිරිස සමඟ පැමිණ පැවිදි වූහ. ඒ සියල්ලෝම සෘද්ධියෙන් පහළ වූ පාත්‍ර හා සිවුරු දරන 'ඒහි භික්ෂු' පැවිද්දෙන් පැවිදි වූවෝ වූහ.

සත්ථා තං සමණසහස්සං ආදාය ගයාසීසං ගන්ත්වා පිට්ඨිපාසාණෙ නිසින්නො ‘‘කථංරූපා නු ඛො එතෙසං ධම්මදෙසනා සප්පායා’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘ඉමෙ අග්ගිං පරිචරන්තා විචරිංසු, ඉමෙසං තයො භවෙ ආදිත්තාගාරසදිසෙ කත්වා දස්සෙතුං වට්ටතී’’ති ආදිත්තපරියායසුත්තං (මහාව. 54) දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙව අරහත්තං පත්තා. සත්ථා තෙහි පරිවුතො පුබ්බෙ බිම්බිසාරරඤ්ඤො දින්නපටිඤ්ඤත්තා රාජගහනගරෙ ලට්ඨිවනුය්‍යානං අගමාසි. රාජා දසබලස්ස ආගතභාවං සුත්වා ද්වාදසනහුතෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි සද්ධිං සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා සබ්බාවන්තං පරිසං ඔලොකෙත්වා මහාජනං උරුවෙලකස්සපස්ස නිපච්චකාරං කරොන්තං දිස්වා ‘‘ඉමෙ මය්හං වා කස්සපස්ස වා [Pg.233] මහන්තභාවං න ජානන්ති, සවිතක්කා ච නාම දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්කොන්තී’’ති චින්තෙත්වා, ‘‘කස්සප, තුය්හං උපට්ඨාකානං විතක්කං ඡින්දා’’ති ථෙරස්ස සඤ්ඤං අදාසි. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා උට්ඨායාසනා සත්ථාරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා තාලප්පමාණං ආකාසං උප්පතිත්වා ඉද්ධිවිකුබ්බනං දස්සෙත්වා ‘‘සත්ථා මෙ, භන්තෙ, භගවා, සාවකොහමස්මි, සත්ථා මෙ, භන්තෙ, භගවා, සාවකොහමස්මී’’ති වත්වා ඔරුය්හ දසබලස්ස පාදෙ වන්දි. එතෙනුපායෙන සත්තමෙ වාරෙ සත්තතාලප්පමාණං ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පුන ආගන්ත්වා දසබලස්ස පාදෙ වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ එම දහසක් පමණ වූ ශ්‍රමණයන් පිරිස රැගෙන ගයාසීසයට වැඩම කර පිට්ඨිපාෂාණයෙහි වැඩහිඳ, "මොවුන්ට කවර ආකාරයේ ධර්ම දේශනාවක් උචිත දැයි" සලකා බලමින්, "මොවුන් ගින්නට උපස්ථාන කරමින් හැසිරුණු අය බැවින්, මොවුන්ට තෙවළා භවයන් ගිනිගත් ගෙයක් හා සමාන කොට පෙන්වීම සුදුසු ය"යි සිතා ආදිත්තපරියාය සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි සියල්ලෝම අරහත්වයට පත් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන් පිරිවරාගෙන, පෙර බිම්බිසාර රජුට වූ පොරොන්දුව ඉටු කරනු පිණිස රජගහනුවර ලට්ඨිවන උයනට වැඩම කළ සේක. රජතුමා දසබලයන් වහන්සේ වැඩම කළ බව අසා දොළොස් නහුතයක් බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන් සමඟ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, වැඳ එකත්පසෙක වාඩි විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ මුළු පිරිස දෙස බලා, මහජනයා උරුවේල කාශ්‍යපයන් කෙරෙහි ගෞරව දක්වනු දැක, "මොවුන් මාගේ හෝ කාශ්‍යපයන්ගේ හෝ උසස් බව නොදනිති, විතර්ක සහිතව ධර්මය පිළිගැනීමට ඔවුන්ට නොහැකිය"යි සිතා, "කාශ්‍යපය, ඔබගේ උපස්ථායකයන්ගේ සැකය දුරු කරන්න"යි තෙරුන් වහන්සේට සංඥාවක් කළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන අසුනින් නැගිට, ශාස්තෘන් වහන්සේට පසඟ පිහිටුවා වැඳ, තල් ගසක් උසට අහසට පැන නැගී සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය පෑහ. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේය, මම උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙක් වෙමි"යි පවසා බිමට බැස දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැන්දහ. මේ ආකාරයෙන් සත්වැනි වර තල් ගස් සතක් උසට අහසට නැගී නැවත පැමිණ දසබලයන් වහන්සේගේ පාද වැඳ එකත්පසෙක වාඩි වූහ.

තස්මිං කාලෙ මහාජනො ‘‘අයං ලොකෙ මහාසමණො’’ති සත්ථරි නිබ්බිතක්කො ජාතො, අථස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ රාජා එකාදසනහුතෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො, එකනහුතං උපාසකත්තං පටිවෙදෙසි. තෙපි උරුවෙලකස්සපස්ස පරිවාරා සහස්සමත්තා භික්ඛූ අත්තනො ආසෙවනවසෙන චින්තෙසුං – ‘‘අම්හාකං පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පත්තං, බහි ගන්ත්වා කිං කරිස්සාමා’’ති උරුවෙලකස්සපත්ථෙරංයෙව පරිවාරෙත්වා විචරිංසු. තෙසු එකෙකස්මිං එකෙකං නිස්සිතකං ගණ්හන්තෙ ද්වෙ සහස්සානි හොන්ති, ද්වෙ ද්වෙ ගණ්හන්තෙ තීණි සහස්සානි හොන්ති. තතො පට්ඨාය යත්තකා තෙසං නිස්සිතකා, තත්තකෙ කථෙතුං වට්ටතීති. ඉදමෙත්ථ වත්ථු. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ථෙරං මහාපරිසානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

එකල්හි මහජනයා "ලෝකයේ මහා ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මොහු ය"යි ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක රහිත වූහ. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ රජතුමා එකොළොස් නහුතයක් බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. එක් නහුතයක් උපාසක භාවයෙහි පිහිටියහ. උරුවේල කාශ්‍යපයන්ගේ පිරිවර වූ දහසක් පමණ මහණුන් ද තම පුරුද්ද අනුව "අපගේ පැවිදි වීමේ කාර්යය නිම විය, පිටතට ගොස් කුමක් කරන්නද?"යි සිතා උරුවේල කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේව ම පිරිවරාගෙන හැසිරුණහ. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු බැගින් අතවැසියන් ගත් කල දෙදහසක් ද, දෙදෙනා බැගින් ගත් කල තුන්දහසක් ද වූහ. එතැන් පටන් ඔවුන්ට කොපමණ අතවැසියන් සිටියේ ද, ඒ සියල්ලන් ගැන කීම සුදුසු ය. මෙහි පුවත මෙයයි. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයේ වසන කල තෙරුන් වහන්සේව මහා පිරිස් ඇත්තවුන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තැබූ සේක.

කාළුදායිත්ථෙරවත්ථු

කාළුදායී තෙරුන්ගේ වස්තුව

225. තතියෙ කුලප්පසාදකානන්ති කුලං පසාදෙන්තානං. අයං හි ථෙරො අදිට්ඨබුද්ධදස්සනංයෙව සුද්ධොදනමහාරාජස්ස නිවෙසනං පසාදෙසි, තස්මා කුලප්පසාදකානං අග්ගො නාම ජාතො.

225. තුන්වැනි (පදයේ) 'කුලප්පසාදකානං' යනු කුලයන් පහදවන්නන් අතුරෙනි. මෙම තෙරුන් වහන්සේ බුදුන් වහන්සේව දැකීමටත් පෙරම සුද්ධෝදන මහරජතුමාගේ රජකුලය පැහැදවූ සේක, එබැවින් උන්වහන්සේ කුලයන් පහදවන්නන් අතර අග්‍ර වූ සේක.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං කුලප්පසාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු [Pg.234] සංසරන්තො අම්හාකං බොධිසත්තස්ස මාතුකුච්ඡියං පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ කපිලවත්ථුස්මිංයෙව අමච්චගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. ජාතදිවසෙ බොධිසත්තෙන සද්ධිංයෙව ජාතොති තංදිවසංයෙව තං දුකූලචුම්බුටකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා බොධිසත්තස්ස උපට්ඨානත්ථාය නයිංසු. බොධිසත්තෙන හි සද්ධිං බොධිරුක්ඛො රාහුලමාතා චතස්සො නිධිකුම්භියො ආරොහනියහත්ථී කණ්ඩකො ඡන්නො කාළුදායීති ඉමෙ සත්ත එකදිවසෙ ජාතත්තා සහජාතා නාම අහෙසුං. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ සකලනගරස්ස උදග්ගචිත්තදිවසෙ ජාතොති උදායීත්වෙව නාමං අකංසු. ථොකං කාළධාතුකත්තා පන කාළුදායී නාම ජාතො. සො බොධිසත්තෙන සද්ධිං කුමාරකීළං කීළන්තො වුද්ධිං අගමාසි.

උන්වහන්සේගේ එම පදවිය සම්බන්ධ අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: මොහු පදුමුත්තර බුදුන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නගරයේ කුලගෙයක උපත ලබා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් භික්ෂුවක් කුලයන් පහදවන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තබනු දැක, විශේෂ පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු ජීවිත කාලය පුරා කුසල් කොට දෙව් මිනිසුන් අතර සැරිසරමින්, අප බෝසතාණන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳගත් දිනයේදීම කපිලවස්තු පුරයේ අමාත්‍ය නිවසක පිළිසිඳ ගත්තේය. බෝසතාණන් වහන්සේ උපන් දිනයේදීම උපන් බැවින්, එදිනම ඔහුව සේද රෙදි කඩක තබා බෝසතුන්ට උපස්ථානය පිණිස රැගෙන ගියහ. බෝසතාණන් වහන්සේ සමඟ බෝධි වෘක්ෂය, රාහුල මාතාව, නිදන් හතර, ආරෝහණීය හස්තියා, කණ්ඨක අශ්වයා, ඡන්න සහ කාළුදායී යන මොවුන් සත් දෙනා එකම දිනයේ උපන් බැවින් 'සහජාත' නම් වූහ. ඉක්බිති ඔහුගේ නම් තැබීමේ දිනයේ මුළු නගරයම ප්‍රීතියෙන් ඉපිල ගිය දිනයක උපන් බැවින් 'උදායී' යනුවෙන් නම් තැබූහ. ස්වල්පයක් කළු පැහැති වූ බැවින් 'කාළුදායී' නම් විය. ඔහු බෝසතාණන් වහන්සේ සමඟ කුමාර ක්‍රීඩා කරමින් වැඩුණේය.

අපරභාගෙ බොධිසත්තො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො ලොකානුග්ගහං කරොන්තො රාජගහං උපනිස්සාය විහරති. තස්මිං සමයෙ සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘සිද්ධත්ථකුමාරො අභිසම්බොධිං පත්වා රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ විහරතී’’ති සුත්වා පුරිසසහස්සපරිවාරං එකං අමච්චං ‘‘පුත්තං මෙ ඉධ ආනෙහී’’ති පෙසෙසි. සො සට්ඨියොජනමග්ගං ගන්ත්වා දසබලස්ස චතුපරිසමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මදෙසනාවෙලාය විහාරං පාවිසි. සො ‘‘තිට්ඨතු තාව රඤ්ඤා පහිතසාසන’’න්ති පරිසපරියන්තෙ ඨිතො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා යථාඨිතොව සද්ධිං පුරිසසහස්සෙහි අරහත්තං පාපුණි. අථ නෙසං සත්ථා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි, සබ්බෙ තංඛණංයෙව ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය අහෙසුං. අරහත්තං පත්තකාලතො පට්ඨාය පන අරියා නාම මජ්ඣත්තාව හොන්තීති රඤ්ඤා පහිතසාසනං දසබලස්ස න කථෙසි. රාජා ‘‘නෙව ගතො ආගච්ඡති, න සාසනං සුය්‍යතී’’ති ‘‘එහි, තාත, ත්වං ගච්ඡා’’ති තෙනෙව නියාමෙන අඤ්ඤං අමච්චං පෙසෙසි. සොපි ගන්ත්වා පුරිමනයෙනෙව සද්ධිං පරිසාය අරහත්තං පත්වා තුණ්හී අහොසි. එවං නවහි අමච්චෙහි සද්ධිං නව පුරිසසහස්සානි පෙසෙසි. සබ්බෙ අත්තනො කිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා තුණ්හී අහෙසුං.

පසුකාලයක බෝසතාණන් වහන්සේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, අනුපිළිවෙළින් සර්වඥතා ඥානය ලබා, උතුම් වූ ධර්ම චක්‍රය පවත්වා ලෝකයාට අනුග්‍රහ දක්වමින් රජගහනුවර ඇසුරු කරමින් වැඩ විසූ සේක. එකල්හි සුද්ධෝදන මහරජතුමා "සිද්ධර්ථ කුමාරයා සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව රජගහනුවර වේළුවනාරාමයේ වැඩ වසයි" කියා අසා, දහසක් පිරිවර සහිත එක් අමාත්‍යවරයෙකු "මාගේ පුත්‍රයාව මෙහි කැඳවාගෙන එන්න"යි කියා පිටත් කර යැවීය. ඔහු යොදුන් හැටක මඟ ගෙවා ගොස් දසබලයන් වහන්සේ සිව්වනක් පිරිස මැද වැඩහිඳ ධර්මය දේශනා කරන වේලාවේ විහාරයට ඇතුළු විය. ඔහු "රජු එවූ පණිවිඩය පසුව කියන්නෙමි"යි සිතා පිරිස කෙළවර සිට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා, සිටි පියවරේදීම දහසක් පිරිස සමඟ අරහත්වයට පත් විය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ "මහණෙනි, මෙහි එන්න"යි අත දිගු කළ සේක. සියල්ලෝම ඒ මොහොතේම සෘද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු දරා සැට වසක් වූ තෙරුන් වහන්සේලා මෙන් වූහ. අරහත්වයට පත් වූ තැන් සිට ආර්යයන් වහන්සේලා මධ්‍යස්ථ වන බැවින්, රජු එවූ පණිවිඩය දසබලයන් වහන්සේට නොපැවසූහ. "ගිය අය ආපසු එන්නේ නැත, පණිවිඩයක් ද අසන්නට නැතැ"යි රජතුමා "පුතේ, ඔබ යන්න"යි කියා එම ක්‍රමයෙන්ම තවත් අමාත්‍යවරයෙකු පිටත් කළේය. ඔහු ද ගොස් පෙර පරිදිම පිරිස සමඟ අරහත්වයට පත්ව නිශ්ශබ්ද විය. මේ ආකාරයෙන් අමාත්‍යවරුන් නව දෙනෙකු සමඟ නවදහසක් පිරිසක් පිටත් කළේය. සියල්ලෝම තමන්ගේ කාර්යය සම්පූර්ණ කරගෙන නිශ්ශබ්ද වූහ.

අථ රාජා චින්තෙසි – ‘‘එත්තකා ජනා මයි සිනෙහාභාවෙන දසබලස්ස ඉධාගමනත්ථාය න කිඤ්චි කථයිංසු, අඤ්ඤෙ ගන්ත්වාපි දසබලං ආනෙතුං [Pg.235] න සක්ඛිස්සන්ති. මය්හං ඛො පන පුත්තො උදායී දසබලෙන සද්ධිං එකවයො සහපංසුකීළිකො, මයි චස්ස සිනෙහො අත්ථී’’ති කාළුදායිං පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාත, පුරිසසහස්සපරිවාරො ගන්ත්වා දසබලං ආනෙහී’’ති ආහ. පඨමං ගතපුරිසා විය පබ්බජිතුං ලභන්තො ආනෙස්සාමි, දෙවාති. යංකිඤ්චි කත්වා මම පුත්තං දස්සෙහීති. ‘‘සාධු, දෙවා’’ති රඤ්ඤො සාසනං ආදාය රාජගහං ගන්ත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනාවෙලාය පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුත්වා සපරිවාරො අරහත්තඵලං පත්වා එහිභික්ඛුභාවෙ පතිට්ඨාසි. තතො චින්තෙසි – ‘‘න තාව දසබලස්ස කුලනගරං ගන්තුං එස කාලො, වසන්තසමයෙ සුපුප්ඵිතෙසු වනසණ්ඩෙසු හරිතතිණසඤ්ඡන්නාය පථවියා එස කාලො භවිස්සතී’’ති කාලං පටිමානෙන්තො තස්ස කාලස්ස ආගතභාවං ඤත්වා –

එවිට රජතුමා මෙසේ සිතුවේය - "මා කෙරෙහි ඇති සෙනෙහස නිසා දසබලයන් වහන්සේ මෙහි කැඳවාගෙන ඒමට මෙතරම් පිරිසක් ගොස් කිසිවක් කර කියා ගැනීමට නොහැකි වූහ. අන් අය ගියත් දසබලයන් වහන්සේ කැඳවාගෙන ඒමට සමත් නොවනු ඇත. මගේ පුත්‍ර උදායී, දසබලයන් වහන්සේ සමග එකම වයසේ පසු වූ, කුඩා කල එකට වැලි සෙල්ලම් කළ යහළුවෙකි. ඔහුට මා කෙරෙහි ද සෙනෙහසක් ඇත." මෙසේ සිතා රජතුමා කාළුදායි කැඳවා, "පුතණුවනි, පුරුෂයන් දහසකගේ පිරිවරක් සමග ගොස් දසබලයන් වහන්සේ කැඳවාගෙන එන්න" යැයි පැවසීය. "දේවයන් වහන්ස, පළමුව ගිය පිරිස මෙන් මට ද පැවිදි වීමට අවසර ලැබෙන්නේ නම්, මම උන්වහන්සේව කැඳවාගෙන එන්නෙමි" යි උදායී කීවේය. "පුතණුවනි, කෙසේ හෝ මගේ පුත්‍රයාව මට පෙන්වන්න" යැයි රජු පැවසීය. "යහපතකි, දේවයන් වහන්ස" යැයි පවසා රජුගේ පණිවිඩය රැගෙන ඔහු රජගහ නුවරට ගොස්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා වේලාවේ පිරිස කෙළවර සිට ධර්මය අසා, පිරිවර සමග අර්හත් ඵලයට පත්ව 'එහි භික්ෂු' භාවයෙන් පැවිදි විය. ඉන්පසු ඔහු මෙසේ සිතීය - "තවමත් දසබලයන් වහන්සේට සිය කුල නගරයට වැඩම කිරීමට සුදුසු කාලය නොවේ. වසන්ත සමය පැමිණි විට, වනාන්තර මල්වලින් බබළන විට, පොළොව නිල් තණකොළවලින් වැසී ඇති විට එය උන්වහන්සේට වැඩම කිරීමට සුදුසු කාලය වනු ඇත." මෙසේ කාලය අපේක්ෂාවෙන් සිටි ඔහු, එම සුදුසු කාලය පැමිණි බව දැන මෙසේ පැවසීය -

‘‘නාතිසීතං නාතිඋණ්හං, නාතිදුබ්භික්ඛඡාතකං;

සද්දලා හරිතා භූමි, එස කාලො මහාමුනී’’ති. –

"අධික ශීතලක් නැත, අධික රශ්මියක් ද නැත, දුර්භික්ෂ බියක් නැත; පොළොව නිල් තණකොළවලින් ගැවසී ඇත. මහා මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, (වැඩම කිරීමට) මෙය සුදුසුම කාලයයි."

සට්ඨිමත්තාහි ගාථාහි දසබලස්ස කුලනගරං ගමනත්ථාය ගමනවණ්ණං වණ්ණෙසි. සත්ථා ‘‘උදායී ගමනවණ්ණං කථෙති, කපිලවත්ථුනගරං ගන්තුං එස කාලො’’ති වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො අතුරිතගමනෙන චාරිකං නික්ඛමි.

උන්වහන්සේ ගාථා සැටකින් පමණ දසබලයන් වහන්සේට තමන්ගේ කුල නගරයට වැඩම කිරීම සඳහා වූ ගමන් මගෙහි අසිරිය වර්ණනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, "උදායී ගමන් මගෙහි අසිරිය වර්ණනා කරයි, කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කිරීමට දැන් සුදුසුම කාලයයි" කියා විසිදහසක් භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන නොවෙහෙසී ගමනින් චාරිකාවෙහි වැඩම කළ සේක.

උදායිත්ථෙරො සත්ථු නික්ඛන්තභාවං ඤත්වා ‘‘පිතු මහාරාජස්ස සඤ්ඤං දාතුං වට්ටතී’’ති වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා රඤ්ඤො නිවෙසනෙ පාතුරහොසි. සුද්ධොදනමහාරාජා ථෙරං දිස්වා තුට්ඨචිත්තො මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අත්තනො පටියාදිතස්ස නානග්ගරසභොජනස්ස පත්තං පූරෙත්වා අදාසි. ථෙරො උට්ඨාය ගමනාකප්පං දස්සෙසි. නිසීදිත්වාව භුඤ්ජ, තාතාති. සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා භුඤ්ජිස්සාමි, මහාරාජාති. කහං පන, තාත, සත්ථාති? වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො තුම්හාකං දස්සනත්ථාය චාරිකං නික්ඛන්තො, මහාරාජාති. තුම්හෙ ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා යාව මම පුත්තො ඉමං නගරං සම්පාපුණාති, තාවස්ස ඉතොව පිණ්ඩපාතං හරථාති. ථෙරො භත්තකිච්චං කත්වා දසබලස්ස ආහරිතබ්බං භත්තං ගහෙත්වා ධම්මකථං කථෙත්වා දසබලස්ස අදස්සනෙනෙව සකලරාජනිවෙසනං සද්ධාපටිලාභං ලභාපෙත්වා සබ්බෙසං පස්සන්තානඤ්ඤෙව පත්තං ආකාසෙ [Pg.236] විස්සජ්ජෙත්වා සයම්පි වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පිණ්ඩපාතං ආදාය සත්ථු හත්ථෙ ඨපෙසි, සත්ථා තං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජි. ථෙරො සට්ඨියොජනමග්ගං යොජනපරමං ගච්ඡන්තස්ස සත්ථුනො දිවසෙ දිවසෙ රාජගෙහතො භත්තං ආහරිත්වා අදාසි. එවං වත්ථු වෙදිතබ්බං. අථ අපරභාගෙ සත්ථා ‘‘මය්හං පිතු මහාරාජස්ස සකලනිවෙසනං පසාදෙසී’’ති ථෙරං කුලප්පසාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

උදායී තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ බව දැන, "පිය මහරජුට මේ පිළිබඳව දැනුම් දීම සුදුසුය" යැයි සිතා අහසට පැන නැගී රජුගේ මාලිගයේ පෙනී සිටියහ. සුද්ධෝදන මහරජතුමා තෙරුන් දැක සතුටු සිතින් යුතුව ඉතා වටිනා අසුනක හිඳුවා, තමා උදෙසා පිළියෙළ කරන ලද විවිධ ප්‍රණීත භෝජනයෙන් පාත්‍රය පුරවා පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ආසනයෙන් නැගිට වැඩම කිරීමට සූදානම් බව පෙන්වූහ. "පුතණුවනි, මෙහි හිඳගෙනම වළඳන්න" යැයි රජු කීවේය. "මහරජතුමනි, මම ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් වළඳන්නෙමි" යි තෙරුන් පැවසූහ. "පුතණුවනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේද?" "මහරජතුමනි, උන්වහන්සේ විසිදහසක් භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන ඔබව දැකීම සඳහා චාරිකාවෙහි වැඩම කරති." "පුතණුවනි, ඔබ මෙම පිණ්ඩපාතය වළඳා, මගේ පුත්‍රයා මේ නගරයට පැමිණෙන තෙක් උන්වහන්සේට ද මෙතැනින්ම පිණ්ඩපාතය රැගෙන යන්න." තෙරුන් වහන්සේ වළඳා අවසන් කොට, දසබලයන් වහන්සේට පූජා කිරීම සඳහා වූ දානය ද රැගෙන ධර්ම දේශනා කළහ. දසබලයන් වහන්සේව දැකීමටත් පෙරම මුළු රජ මැදුරෙහිම ශ්‍රද්ධාව ඇති කරවා, සැවොම බලා සිටියදීම පාත්‍රය අහසට මුදා හැර තමන් වහන්සේ ද අහසට පැන නැගී පිණ්ඩපාතය රැගෙන ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අතට පත් කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම පිණ්ඩපාතය වැළඳූ සේක. තෙරුන් වහන්සේ යොදුන් හැටක් වූ ගමන් මගෙහි දිනකට යොදුන බැගින් වැඩම කළ ශාස්තෘන් වහන්සේට දිනපතා රජ මැදුරෙන් දානය ගෙන ගොස් පූජා කළහ. මේ ආකාරයෙන් කතාව දත යුතුය. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ, "මගේ පිය මහරජතුමා ඇතුළු මුළු රාජ නිවෙසම මා කෙරෙහි පැහැදවූයේය" යැයි පවසා තෙරුන් වහන්සේව කුලයන් පැහැදවූවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

බාකුලත්ථෙරවත්ථු

බක්කුල තෙරුන් වහන්සේගේ කථාව

226. චතුත්ථෙ අප්පාබාධානන්ති නිරාබාධානං. බාකුලොති ද්වීසු කුලෙසු වඩ්ඪිතත්තා එවංලද්ධනාමො ථෙරො.

226. සතරවැන්නෙහි 'අප්පාබාධානං' යනු නිරෝගී බවයි. 'බක්කුල' යනු කුල දෙකක හැදුණු වැඩුණු නිසා එම නම ලැබූ තෙරුන් වහන්සේය.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර අතීතෙ ඉතො කප්පසතසහස්සාධිකෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමත්ථකෙ අනොමදස්සිදසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයං ආගම්ම උග්ගහිතවෙදො වෙදත්තයෙ සාරං අපස්සන්තො ‘‘සම්පරායිකත්ථං ගවෙසිස්සාමී’’ති පබ්බතපාදෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්චාභිඤ්ඤා-අට්ඨසමාපත්තිලාභී හුත්වා ඣානකීළිතාය වීතිනාමෙසි. තස්මිං සමයෙ අනොමදස්සී බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා අරියගණපරිවුතො චාරිකං චරති. තාපසො ‘‘තීණි රතනානි උප්පන්නානී’’ති සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා දෙසනාපරියොසානෙ සරණෙසු පතිට්ඨිතො, අත්තනො ඨානං පන විජහිතුං නාසක්ඛි. සො කාලෙන කාලං සත්ථු දස්සනාය චෙව ගච්ඡති, ධම්මඤ්ච සුණාති.

උන්වහන්සේගේ අතීත කථාව මෙසේය - මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයකට පෙර, අනෝමදස්සී දසබලයන් වහන්සේ ලොව පහළ වීමට පෙර බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව වේද ග්‍රන්ථ හදාරා, ත්‍රිවේදයෙහි හරයක් නොදැක "මතු පරලොව යහපත සොයන්නෙමි" යි පර්වත පාමුල තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති ලබමින් ධ්‍යාන සුවයෙන් කාලය ගත කළහ. එම සමයෙහි අනෝමදස්සී බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය ලබා ආර්ය මහා සංඝයා පිරිවරා චාරිකාවෙහි වැඩම කළහ. "රත්නත්‍රය පහළ වී ඇතැයි" අසා තවුසා ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් ධර්මය අසා, දේශනය අවසානයෙහි තෙරුවන් සරණ ගියේය. එහෙත් තමන් සිටි ස්ථානය අත්හැරීමට නොහැකි විය. ඔහු කලින් කලට ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමට ගිය අතර ධර්මය ද ශ්‍රවණය කළේය.

අථෙකස්මිං සමයෙ තථාගතස්ස උදරවාතො උප්පජ්ජි. තාපසො සත්ථු දස්සනත්ථාය ආගතො ‘‘සත්ථා ගිලානො’’ති සුත්වා ‘‘කො, භන්තෙ, ආබාධො’’ති. ‘‘උදරවාතො’’ති වුත්තෙ ‘‘අයං කාලො මය්හං පුඤ්ඤං කාතු’’න්ති පබ්බතපාදං ගන්ත්වා නානාවිධානි භෙසජ්ජානි සමොධානෙත්වා ‘‘ඉදං භෙසජ්ජං සත්ථු උපනෙථා’’ති උපට්ඨාකත්ථෙරස්ස අදාසි. සහ භෙසජ්ජස්ස උපයොගෙන උදරවාතො පටිප්පස්සම්භි. සො සත්ථු ඵාසුකකාලෙ ගන්ත්වා එවමාහ – ‘‘භන්තෙ, යදිදං මම භෙසජ්ජෙන තථාගතස්ස ඵාසුකං ජාතං, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන නිබ්බත්තනිබ්බත්තභවෙ ගද්දූහනමත්තම්පි සරීරෙ [Pg.237] බ්‍යාධි නාම මා හොතූ’’ති. ඉදමස්ස තස්මිං අත්තභාවෙ කල්‍යාණකම්මං.

එක් කලෙක තථාගතයන් වහන්සේට බඩෙහි වාත රෝගයක් (උදර්වාතය) හටගත්තේය. තවුසා ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණි විට "ශාස්තෘන් වහන්සේ ගිලන්ව ඇතැයි" අසා, "ස්වාමීනී, කිනම් ආබාධයක්ද?" යැයි විමසීය. "උදර්වාතය" යැයි පැවසූ විට, "පින් කිරීමට මෙය සුදුසු කාලයයි" සිතා පර්වත පාමුලට ගොස් නොයෙක් ඖෂධ වර්ග එක්රැස් කොට, "මෙම ඖෂධය ශාස්තෘන් වහන්සේට පූජා කරන්න" යැයි උපස්ථායක තෙරුන්ට ලබා දුන්නේය. ඖෂධය භාවිතා කළ සැනින්ම උදර්වාතය සංසිඳුණි. ශාස්තෘන් වහන්සේ සුවපත්ව සිටින කලෙක උන්වහන්සේ වෙත ගොස් මෙසේ පැවසීය - "ස්වාමීනී, මා දුන් ඖෂධයෙන් තථාගතයන් වහන්සේට සුවයක් ලැබුණේ ද, එහි විපාකයක් ලෙස මා උපදින උපදින භවයන්හි අබ ඇටයක් තරම් වූ කුඩා රෝගයක්වත් මගේ ශරීරයේ හට නොගනීවා." මෙය උන්වහන්සේ එම ආත්මයෙහි කළ යහපත් කර්මයයි.

සො තතො චුතො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා සත්ථාරං එකං භික්ඛුං අප්පාබාධානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවතායුකං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො විපස්සීදසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව බන්ධුමතීනගරෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තො පුරිමනයෙනෙව ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඣානලාභී හුත්වා පබ්බතපාදෙ වසති.

ඔහු එතැනින් චුතව බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපත ලබා, එක් අසංඛ්‍යයක් පුරා දෙව් මිනිසුන් අතර සැරිසරා, පදුමුත්තර බුද්ධ කාලයෙහි හංසවතී නගරයේ කුලගෙයක උපත ලබා, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක නිරෝගී භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, විශේෂ පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු දිවි ඇති තෙක් කුසල් කොට දෙව් මිනිසුන් අතර සැරිසරා, විපස්සී දසබලයන් වහන්සේ පහළ වීමට පෙර බන්ධුමතී නගරයේ බ්‍රාහ්මණ කුලයක ඉපිද, පෙර පරිදිම තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදිව ධ්‍යාන ලාභීව පර්වත පාමුල වාසය කළේය.

විපස්සීබොධිසත්තොපි සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො බන්ධුමතීනගරං උපනිස්සාය පිතු මහාරාජස්ස සඞ්ගහං කරොන්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති. අථායං තාපසො දසබලස්ස ලොකෙ නිබ්බත්තභාවං ඤත්වා ආගන්ත්වා සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා සරණෙසු පතිට්ඨාසි, අත්තනො පබ්බජ්ජං ජහිතුං නාසක්ඛි, කාලෙන කාලං පන සත්ථු උපට්ඨානං ගච්ඡති.

විපස්සී බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද සර්වඥතාඥානය ලබා සැට අට ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා බන්දුමතී නුවර ඇසුරු කරමින්, පිය මහරජුට සංග්‍රහ කරමින් ඛේම මිගදායෙහි වැඩවසන සේක. එකල්හි මේ තාපසයා ද දසබලයන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ බව දැන පැමිණ, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට සරණාගමනයෙහි පිහිටියේය. තමාගේ එකල්හි පැවති පැවිද්ද අත්හැරීමට නොහැකි වූ නමුත් කලින් කල ශාස්තෘන් වහන්සේට උපස්ථාන පිණිස ගියේය.

අථෙකස්මිං සමයෙ ඨපෙත්වා සත්ථාරඤ්චෙව ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ච හිමවති පුප්ඵිතානං විසරුක්ඛානං වාතසම්ඵස්සෙන සෙසභික්ඛූනං මත්ථකරොගො නාම උදපාදි. තාපසො සත්ථු උපට්ඨානං ආගතො භික්ඛූ සසීසං පාරුපිත්වා නිපන්නෙ දිස්වා – ‘‘කිං, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. භික්ඛූනං තිණපුප්ඵකරොගො, ආවුසොති. තාපසො චින්තෙසි – ‘‘අයං කාලො මය්හං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කායවෙය්‍යාවතිකකම්මං කත්වා පුඤ්ඤං නිබ්බත්තෙතු’’න්ති අත්තනො ආනුභාවෙන නානාවිධානි භෙසජ්ජානි සංකඩ්ඪිත්වා යොජෙත්වා අදාසි. සබ්බභික්ඛූනං රොගො තංඛණංයෙව වූපසන්තො.

එක් සමයෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ සහ අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම හැර සෙසු භික්ෂූන්ට හිමාලයේ පිපුණු විෂ වෘක්ෂයන්ගේ සුළං වැදීම නිසා 'මස්තක රෝගය' නම් වූ හිසරදයක් හටගත්තේය. ශාස්තෘන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට පැමිණි තාපසයා, භික්ෂූන් වහන්සේලා හිස දක්වා පෙරවාගෙන සැතපී සිටිනු දැක, "ස්වාමීනී, භික්ෂූ සංඝයාට ඇති අපහසුව කුමක්ද?" යි ඇසීය. "ඇවැත්නි, භික්ෂූන්ට තණ මල් නිසා හටගත් රෝගයකි" යි පැවසූහ. තාපසයා "භික්ෂූ සංඝයාට ශාරීරික වත්පිළිවෙත් කොට පින් උපදවා ගැනීමට මට මෙය සුදුසු කාලයයි" සිතා, තමාගේ ආනුභාවයෙන් නානාවිධ ඖෂධයන් රැස්කොට සකස් කර දුන්නේය. සියලු භික්ෂූන්ගේ රෝගය එකෙණෙහිම සංසිඳුණි.

සො යාවතායුකං ඨත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකනවුතිකප්පෙ දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපබුද්ධකාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො ඝරාවාසං වසන්තො ‘‘මය්හං වසනගෙහං දුබ්බලං, පච්චන්තං ගන්ත්වා දබ්බසම්භාරං ආහරිත්වා ගෙහං කරිස්සාමී’’ති වඩ්ඪකීහි සද්ධිං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකං ජිණ්ණං මහාවිහාරං දිස්වා ‘‘තිට්ඨතු තාව මය්හං ගෙහකම්මං, න තං මයා සද්ධිං ගමිස්සති, යංකිඤ්චි කත්වා පන සද්ධිං ගමනකම්මමෙව පුරෙතරං කාතුං [Pg.238] වට්ටතී’’ති තෙහෙව වඩ්ඪකීහි දබ්බසම්භාරං ගාහාපෙත්වා තස්මිං විහාරෙ උපොසථාගාරං කාරෙසි, භොජනසාලං අග්ගිසාලං දීඝචඞ්කමං ජන්තාඝරං කප්පියකුටිං වච්චකුටිං ආරොග්‍යසාලං කාරෙසි, යංකිඤ්චි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපභොගපරිභොගං භෙසජ්ජං නාම සබ්බං පටියාදෙත්වා ඨපෙසි.

හෙතෙම ආයු කෙළවර බඹලොව උපත ලබා, කල්ප අනූ එකක් දෙව්මිනිස් ලොව සැරිසරා, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බරණැස කුලගෙයක උපන්නේය. ඔහු ගිහිගෙය වසන්නේ "මාගේ නිවස දුර්වලය, පිටිසර පෙදෙසකට ගොස් දැව දඬු ආදිය රැගෙන අවුත් නිවසක් සාදන්නෙමි" යි වඩුවන් සමඟ යද්දී, අතරමඟදී එක් දිරාපත් වූ මහා විහාරයක් දැක, "මගේ ගෙය සෑදීම පසෙක තිබේවා, එය මා සමඟ පරලොව නොයන්නේය. මා සමඟ යන යම් පින්කමක් පළමුව කිරීම වටී" යි සිතා, ඒ වඩුවන් ලවාම දැව දඬු ගෙන්වාගෙන ඒ විහාරයෙහි උපෝසථාගාරයක් කරවීය. භෝජන ශාලාවක්, ගිනිහල් ගෙයක්, දිගු සක්මන් මළුවක්, ස්නානාගාරයක්, කැපියකුටියක්, වැසිකිළියක් සහ ආරෝග්‍යශාලාවක් කරවීය. භික්ෂූ සංඝයාගේ පරිභෝජනයට අවශ්‍ය සියලු බෙහෙත් හේත් ද පිළියෙළ කොට තැබීය.

සො යාවජීවං කුසලං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව කොසම්බියං සෙට්ඨිගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණදිවසතො පට්ඨාය තං සෙට්ඨිකුලං ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තං අහොසි. අථස්ස මාතා පුත්තං විජායිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං දාරකො පුඤ්ඤවා කතාධිකාරො, යත්තකං කාලං අරොගො දීඝායුකො හුත්වා තිට්ඨති, තත්තකං අම්හාකං සම්පත්තිදායකො භවිස්සති. ජාතදිවසෙයෙව මහායමුනාය න්හාතදාරකා නිරොගා හොන්තී’’ති න්හාපනත්ථාය නං පෙසෙසි. ‘‘පඤ්චමෙ දිවසෙ සීසං න්හාපෙත්වා නදීකීළනත්ථාය නං පෙසෙසී’’ති මජ්ඣිමභාණකා. තත්ථ ධාතියා දාරකං නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනවසෙන කීළාපෙන්තියා එකො මච්ඡො දාරකං දිස්වා ‘‘භක්ඛො මෙ අය’’න්ති මඤ්ඤමානො මුඛං විවරිත්වා උපගතො. ධාතී දාරකං ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතා, මච්ඡො තං ගිලි. පුඤ්ඤවා සත්තො දුක්ඛං න පාපුණි, සයනගබ්භං පවිසිත්වා නිපන්නො විය අහොසි. මච්ඡො දාරකස්ස තෙජෙන තත්තඵාලං ගිලිත්වා ඩය්හමානො විය වෙගෙන තිංසයොජනං ගන්ත්වා බාරාණසිනගරවාසිනො මච්ඡබන්ධස්ස ජාලං පාවිසි. මහාමච්ඡා නාම ජාලෙන බද්ධා මාරියමානාව මරන්ති, අයං පන දාරකස්ස තෙජෙන ජාලතො නීහටමත්තොව මතො. මච්ඡබන්ධා ච මහාමච්ඡං ලභිත්වා ඵාලෙත්වා වික්කිණන්ති, තං පන දාරකස්ස ආනුභාවෙන අඵාලෙත්වා සකලමෙව කාජෙන හරිත්වා ‘‘සහස්සෙන දෙමා’’ති වදන්තා නගරෙ විචරිංසු, කොචි න ගණ්හාති.

ඔහු ජීවිත කාලය පුරා කුසල් කොට එක් බුද්ධාන්තරයක් දෙව්මිනිස් ලොව සැරිසරා, අපගේ දසබලයන් වහන්සේ ලොව පහළ වීමට පෙරම කොසඹෑ නුවර සිටු නිවසක පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔහු පිළිසිඳ ගත් දවසේ පටන් ඒ සිටු පවුල ඉහළම ලාභ සත්කාර හා කීර්තියට පත් විය. ඉක්බිති ඔහුගේ මව පුතෙකු ප්‍රසූත කොට, "මේ දරුවා පින්වන්තයෙකි, කළ පින් ඇත්තෙකි. මොහු කොපමණ කලක් නිරෝගීව දීර්ඝායුෂ විඳිමින් සිටින්නේද, එපමණ කලක් අපට සම්පත් ලබා දෙන්නෙකි. උපන් දිනයෙහිම මහා යමුනා නදියේ නෑවූ දරුවෝ නිරෝගී වෙති" යි සිතා නෑවීම සඳහා ඔහු යැවීය. "පස්වන දිනයෙහි හිස නාවා නදියේ කෙළි පිණිස ඔහු යැවූහ" යි මජ්ඣිම භාණකයෝ පවසති. එහිදී කිරිමව දරුවා දියේ ගිල්වමින් හා මතු කරමින් ක්‍රීඩා කරවද්දී, එක් මත්ස්‍යයෙක් දරුවා දැක "මේ මගේ ගොදුරකි" යි සිතා කට ඇරගෙන පැමිණියේය. කිරිමව දරුවා අතහැර පලා ගියාය. මත්ස්‍යයා ඔහු ගිල දැමීය. පින්වන්ත ඒ සත්ත්වයා කිසිදු දුකකට පත් නොවී, යහන් ගැබකට වැදී සැතපුණාක් මෙන් විය. මත්ස්‍යයා දරුවාගේ තේජසින් රත් වූ යකඩ ගුලියක් ගිල දැමුවාක් මෙන් දැවෙමින් වේගයෙන් යොදුන් තිසක් ගොස් බරණැස් නුවර වැසි මසුන් මරන්නෙකුගේ දැලකට හසු විය. මහා මත්ස්‍යයෝ දැලට හසු වූ විට මියයමින් සිටියදීම මැරෙති, නමුත් මොහු දරුවාගේ තේජසින් දැලෙන් ගොඩගත් සැණින් මියගියේය. මසුන් මරන්නෝ ඒ මහා මත්ස්‍යයා ලබාගෙන, පලා විකුණති. එහෙත් දරුවාගේ ආනුභාවයෙන් ඌ නොපලා, මුළුමනින්ම කාවඩියක තබාගෙන "දහසක් කහවණු දෙන්න" යැයි පවසමින් නුවර සැරිසැරූහ. කිසිවෙක් එය මිලට නොගත්හ.

තස්මිං පන නගරෙ අපුත්තකං අසීතිකොටිවිභවං සෙට්ඨිකුලං අත්ථි. තස්ස ද්වාරමූලං පත්වා ‘‘කිං ගහෙත්වා දෙථා’’ති වුත්තා ‘‘කහාපණ’’න්ති ආහංසු. තෙහි කහාපණං දත්වා ගහිතො. සෙට්ඨිභරියාපි අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු මච්ඡෙ න කෙළායති, තංදිවසං පන මච්ඡං ඵලකෙ ඨපෙත්වා සයමෙව ඵාලෙසි. මච්ඡඤ්ච නාම කුච්ඡිතො ඵාලෙන්ති, සා පන පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තී [Pg.239] මච්ඡකුච්ඡියං සුවණ්ණවණ්ණං දාරකං දිස්වා ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ පුත්තො ලද්ධො’’ති නාදං නදිත්වා දාරකං ආදාය සාමිකස්ස සන්තිකං අගමාසි. සෙට්ඨි තාවදෙව භෙරිං චරාපෙත්වා දාරකමාදාය රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ, දෙව, දාරකො ලද්ධො, කිං කරොමා’’ති ආහ. පුඤ්ඤවා එස, යො මච්ඡකුච්ඡියං ආරොගො වසි, පොසෙහි නන්ති.

ඒ නගරයෙහි දරුවන් නැති අසූ කෝටියක් ධනය ඇති සිටු පවුලක් විය. ඔවුන්ගේ දොරකඩට පැමිණි විට, "කුමක් ගෙන දෙමුද?" යි ඇසූ කල "කහවණු දහසක්" යැයි පැවසූහ. ඔවුහු කහවණු දී මත්ස්‍යයා ගත්හ. සිටු දේවිය වෙනත් දිනවල මසුන් කෙරෙහි කැමැත්තක් නොදක්වන නමුත්, එදින මත්ස්‍යයා ලෑල්ලක් මත තබා ඇයම පෑලුවාය. සාමාන්‍යයෙන් මසුන් පලන්නේ බඩ පැත්තෙනි, නමුත් ඇය පිට පැත්තෙන් පැලූ අතර, මත්ස්‍ය කුස තුළ සිටින රන්වන් පැහැති දරුවා දැක "මත්ස්‍ය කුස තුළ මට පුතෙකු ලැබුණේය" යි හඬ නඟා දරුවා රැගෙන සැමියා වෙත ගියාය. සිටුතුමා එකෙණෙහිම අණබෙර යවා, දරුවා රැගෙන රජු වෙත ගොස් "දේවයන් වහන්ස, මත්ස්‍ය කුසකින් මට දරුවෙකු ලැබුණි, කුමක් කරමුද?" යි ඇසීය. "මත්ස්‍ය කුසෙහි නිරෝගීව වැසූ මොහු පින්වන්තයෙකි, මොහුව ඇති දැඩි කරන්න" යැයි රජු පැවසීය.

අස්සොසි ඛො ඉතරං කුලං ‘‘බාරාණසියං කිර එකං සෙට්ඨිකුලං මච්ඡකුච්ඡියං දාරකං ලභී’’ති. තෙ තත්ථ අගමංසු. අථස්ස මාතා දාරකං අලඞ්කරිත්වා කීළාපියමානං දිස්වා ‘‘මනාපො වතායං දාරකො’’ති ගහෙත්වා පකතිං ආචික්ඛි. ඉතරා ‘‘මය්හං පුත්තො’’ති ආහ. කහං තෙ ලද්ධොති. මච්ඡකුච්ඡියන්ති. න තුය්හං පුත්තො, මය්හං පුත්තොති. කහං තෙ ලද්ධොති. මයා දස මාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතො, අථ නං නදියා කීළාපියමානං මච්ඡො ගිලීති. තුය්හං පුත්තො අඤ්ඤෙන මච්ඡෙන ගිලිතො භවිස්සති, අයං පන මයා මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධොති උභොපි රාජකුලං අගමංසු. රාජා ආහ – ‘‘අයං දස මාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතත්තා අමාතා කාතුං න සක්කා, මච්ඡං ගණ්හන්තාපි වක්කයකනාදීනි බහි කත්වා ගණ්හන්තා නාම නත්ථීති මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධත්තා අයම්පි අමාතා කාතුං න සක්කා, දාරකො උභින්නම්පි කුලානං දායාදො හොතූ’’ති. තතො පට්ඨාය ද්වෙපි කුලානි අතිවිය ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තානි අහෙසුං. තස්ස ද්වීහි කුලෙහි වඩ්ඪිතත්තා බාකුලකුමාරොති නාමං කරිංසු.

"බරණැස එක් සිටු පවුලකට මත්ස්‍ය කුසකින් දරුවෙකු ලැබී ඇති බව" අනෙක් පවුලට ද ඇසුණි. ඔවුහු එහි ගියහ. එවිට මව දරුවා සරසා ක්‍රීඩා කරවනු දැක, "මේ දරුවා ඉතා මනාපය" යි පවසා ඔහුව වඩාගෙන ඇත්ත විස්තරය පැවසුවාය. අනෙක් තැනැත්තිය "මේ මාගේ පුතාය" යි කීවාය. "ඔබට මොහු කොහෙන් ලැබුණේද?" යි ඇසූ විට, "මත්ස්‍ය කුසින්" යැයි කීවාය. "මොහු ඔබේ පුතා නොවේ, මගේ පුතාය. ඔබට මොහු කොහෙන් ලැබුණේද?" යි ඇසූ විට, "මම මොහුව දස මාසයක් කුසෙහි දැරුවෙමි, පසුව නදියෙහි ක්‍රීඩා කරවද්දී මත්ස්‍යයෙකු ගිල දැමුවේය" යි පැවසුවාය. "ඔබේ පුතා වෙනත් මත්ස්‍යයෙකු ගිලින්නට ඇත, මොහු මට ලැබුණේ මත්ස්‍ය කුසිනි" යි පවසමින් දෙපාර්ශවයම රජු වෙත ගියහ. රජු මෙසේ කීවේය: "මොහුව දස මාසයක් කුසෙහි දැරූ බැවින් මව නොවන බව කිව නොහැකිය. මත්ස්‍ය කුසින් ලැබුණු නිසා ඇයද මව නොවන බව කිව නොහැකිය. දරුවා පවුල් දෙකටම උරුමකරුවෙකු වේවා." එතැන් පටන් පවුල් දෙකම අතිශයින් ලාභ සත්කාර හා කීර්තියට පත් විය. පවුල් දෙකක් (කුල දෙකක්) විසින් ඇති දැඩි කළ බැවින් ඔහුට 'බක්කුල කුමාරයා' යැයි නම් තැබූහ.

තස්ස විඤ්ඤුතං පත්තස්ස ද්වීසුපි නගරෙසු තයො තයො පාසාදෙ කාරෙත්වා නාටකානි පච්චුපට්ඨපෙසුං. එකෙකස්මිං නගරෙ චත්තාරො චත්තාරො මාසෙ වසති. එකස්මිං නගරෙ චත්තාරො මාසෙ වුත්ථස්ස සඞ්ඝාටනාවාසු මණ්ඩපං කාරෙත්වා තත්ථ නං සද්ධිං නාටකෙහි ආරොපෙන්ති. සො සම්පත්තිං අනුභවමානො චතූහි මාසෙහි ඉතරං නගරං ගච්ඡති. තංනගරවාසීනි නාටකානි ‘‘ද්වීහි මාසෙහි උපඩ්ඪමග්ගං ආගතො භවිස්සතී’’ති පච්චුග්ගන්ත්වා තං පරිවාරෙත්වා ද්වීහි මාසෙහි අත්තනො නගරං නෙන්ති, ඉතරානි නාටකානි නිවත්තිත්වා අත්තනො නගරමෙව ගච්ඡන්ති. තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා තෙනෙව නියාමෙන පුන ඉතරං නගරං ගච්ඡති. එවමස්ස සම්පත්තිං අනුභවන්තස්ස අසීති වස්සානි පරිපුණ්ණානි.

ඔහු වැඩිවියට පත්වූ පසු, නගර දෙකෙහිම තෙමහල් ප්‍රාසාද තුන බැගින් කරවා නාට්‍යාංගනාවන් පිළියෙළ කර දෙන ලදී. ඔහු එක් නගරයක මාස හතර බැගින් වාසය කළේය. එක් නගරයක මාස හතරක් වාසය කළ පසු, මායිම් හන්දියෙහි මණ්ඩපයක් කරවා ඔහු නාට්‍යාංගනාවන් ද සමඟ එහි පමුණුවනු ලැබීය. මෙලෙස සැප සම්පත් භුක්ති විඳිමින් මාස හතරකට වරක් අනෙක් නගරයට යයි. එම නගරවාසීහු 'මොහු මාස දෙකකින් අඩමගට එනු ඇතැයි' පෙරගමන් කොට ඔහු පිරිවරාගෙන මාස දෙකක් තිස්සේ තමන්ගේ නගරයට රැගෙන යති. අනෙක් නාට්‍යාංගනාවෝ ආපසු තමන්ගේ නගරයටම යති. එහි මාස හතරක් වාසය කර නැවතත් එම ක්‍රමයටම අනෙක් නගරයට යයි. මෙලෙස සැප සම්පත් අනුභව කරන්නා වූ ඔහුට වයස අවුරුදු අසූවක් සම්පූර්ණ විය.

තස්මිං [Pg.240] සමයෙ අම්හාකං බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුක්කමෙන චාරිකං චරමානො කොසම්බිං පාපුණි, බාරාණසින්ති මජ්ඣිමභාණකා. බාකුලො සෙට්ඨිපි ඛො ‘‘දසබලො ආගතො’’ති සුත්වා බහුං ගන්ධමාලං ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි. සො සත්තාහමෙව පුථුජ්ජනො හුත්වා අට්ඨමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අථස්ස ද්වීසු නගරෙසු ගිහිකාලෙ පරිචාරිකමාතුගාමා අත්තනො කුලඝරානි ආගන්ත්වා තත්ථ වසමානා චීවරානි කත්වා පහිණිංසු. ථෙරො එකං අද්ධමාසං කොසම්බිවාසිකෙහි පහිතං චීවරං භුඤ්ජති, එකං අද්ධමාසං බාරාණසිවාසිකෙහීති. එතෙනෙව නියාමෙන ද්වීසුපි නගරෙසු යං යං උත්තමං, තං තං ථෙරස්සෙව ආහරියති. ථෙරස්ස අසීති වස්සානි අගාරමජ්ඣෙ වසන්තස්ස ද්වීහඞ්ගුලෙහි ගන්ධපිණ්ඩං ගහෙත්වා උපසිඞ්ඝනමත්තම්පි කාලං න කොචි ආබාධො නාම අහොසි. ආසීතිමෙ වස්සෙ සුඛෙනෙව පබ්බජ්ජං උපගතො. පබ්බජිතස්සාපිස්ස අප්පමත්තකොපි ආබාධො වා චතූහි පච්චයෙහි වෙකල්ලං වා නාහොසි. සො පච්ඡිමෙ කාලෙ පරිනිබ්බානසමයෙපි පුරාණගිහිසහායකස්ස අචෙලකස්සපස්ස අත්තනො කායිකචෙතසිකසුඛදීපනවසෙනෙව සකලං බාකුලසුත්තං (ම. නි. 3.209 ආදයො) කථෙත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. එවං අට්ඨුප්පත්ති සමුට්ඨිතා. සත්ථා පන ථෙරස්ස ධරමානකාලෙයෙව ථෙරෙ යථා පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො බාකුලත්ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ අප්පාබාධානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

එකල අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය ලබා ශ්‍රී සද්ධර්ම චක්‍රය පවත්වා අනුපිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි වඩිමින් කොසඹෑ නුවරට පැමිණි සේක (මජ්ඣිම භාණකවරුන්ගේ මතය අනුව බරණැසටය). බාකුල සිටුතුමා ද 'දසබලයන් වහන්සේ වැඩම කළ සේකැයි' අසා බොහෝ සුවඳ මල් රැගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස්, ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට ශ්‍රද්ධාව ලබා පැවිදි විය. ඔහු සත් දිනක් පමණක් පෘථග්ජනව සිට, අටවන දින අරුණෝදයේදී සිව්පිළිසිඹියාපත් මහරහත් බවට පත් විය. ඉන්පසු ඔහු ගිහි කල නගර දෙකෙහිම සිටි උපස්ථායිකාවෝ තම කුලගෙවල්වලට ගොස් එහි සිට සිවුරු සාදා එවූහ. තෙරුන් වහන්සේ අඩමසක් කොසඹෑ නුවර වැසියන් එවූ සිවුරු ද, අඩමසක් බරණැස් නුවර වැසියන් එවූ සිවුරු ද පරිහරණය කරති. මේ අයුරින්ම නගර දෙකෙහිම යම් උතුම් දෙයක් ඇත්නම්, එය තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගෙන එනු ලැබීය. තෙරුන් වහන්සේ ගිහිගෙයි අවුරුදු අසූවක් වසන කාලය තුළ, ඇඟිලි දෙකකින් සුවඳ පිඩක් ගෙන ආඝ්‍රාණය කරන තරම් කාලයක්වත් කිසිදු අසනීපයක් නොවීය. අසූවන වියේදී ඉතා පහසුවෙන් පැවිදි බවට පත් විය. පැවිදි වූ පසුව ද උන්වහන්සේට සුළු හෝ අසනීපයක් හෝ සතර පසයෙන් අඩුවක් හෝ නොවීය. උන්වහන්සේ අවසාන කාලයේ පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී පවා, තම පැරණි ගිහි මිතුරෙකු වූ අචේල කස්සපට තමන්ගේ කායික හා මානසික සුවය විදහා දක්වමින් මුළු බාකුල සූත්‍රයම දේශනා කොට අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක. මෙලෙස මේ කරුණ උපන්නේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි කාලයේදීම පිළිවෙලින් තනතුරු පිරිනමන සේක්, බාකුල තෙරුන් වහන්සේව මේ ශාසනයෙහි අල්ප ආබාධ ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

සොභිතත්ථෙරවත්ථු

සෝභිත තෙරුන්ගේ වස්තුව

227. පඤ්චමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තානන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තානං අනුස්සරණසමත්ථානං සොභිතත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පුබ්බෙනිවාසං අනුපටිපාටියා අනුස්සරමානො පඤ්ච කප්පසතානි අසඤ්ඤිභවෙ අචිත්තකපටිසන්ධිං නයතො අග්ගහෙසි ආකාසෙ පදං දස්සෙන්තො විය. තස්මා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තානං අග්ගො නාම ජාතො.

227. පස්වැන්නෙහි 'පෙර විසූ තැන් සිහි කරන්නවුන් අතර' යනු, පෙර විසූ ස්කන්ධ පරම්පරාව සිහි කිරීමට සමත් අය අතර සෝභිත තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වන බව දක්වයි. උන්වහන්සේ අනුපිළිවෙලින් පෙර විසූ තැන් සිහි කරමින්, අසංඥ භවයෙහි සිතක් නැතිව පිළිසඳි ගත් කල්ප පන්සියයක් වූ කාලය, අහසේ පියසටහන් දක්වන්නාක් මෙන් න්‍යාය මගින් අවබෝධ කරගත්හ. එබැවින් උන්වහන්සේ පෙර විසූ තැන් සිහි කරන්නන් අතර අග්‍ර වූ සේක.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයප්පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභීනං භික්ඛූනං [Pg.241] අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලකම්මං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, සොභිතොතිස්ස නාමං අකංසු.

උන්වහන්සේගේ ප්‍රාර්ථනය පිළිබඳ අනුපිළිවෙල කතාව මෙයයි - මොහු ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි කුලගෙයක ඉපිද, වැඩිවියට පත්ව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරන අතරතුරේදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක පෙර විසූ තැන් සිහි කිරීමේ ඥානය ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු දිවි ඇති තෙක් කුසල් කොට දෙව් මිනිසුන් අතර සැරිසරමින්, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සැවැත් නුවර බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන්නේය, ඔහුට සෝභිත යයි නම් තැබූහ.

සො අපරෙන සමයෙන සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්වා පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ චිණ්ණවසී අහොසි. සො අනුපටිපාටියා අත්තනො නිබ්බත්තට්ඨානං අනුස්සරන්තො යාව අසඤ්ඤිභවෙ අචිත්තකපටිසන්ධි, තාව පටිසන්ධිං අද්දස. තතො පරං අන්තරෙ පඤ්ච කප්පසතානි පවත්තිං අදිස්වා අවසානෙ චුතිං දිස්වා ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති ආවජ්ජමානො නයවසෙන ‘‘අසඤ්ඤිභවො භවිස්සතී’’ති නිට්ඨං අගමාසි. සත්ථා ඉමං කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඔහු පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා පැහැදී පැවිදි වී, විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත්ව පෙර විසූ තැන් සිහි කිරීමේ ඥානයෙහි වශීභාවයට පත් විය. ඔහු අනුපිළිවෙලින් තමන් උපන් ස්ථාන සිහි කරන විට, අසංඥ භවයෙහි සිතක් නැතිව උපන් අවස්ථාව දක්වා එම උපත දුටුවේය. ඉන්පසුව අතරමැද කල්ප පන්සියයක පැවැත්මක් නොදැක, අවසානයෙහි චුත වීම දැක 'මෙය කුමක්ද?' කියා මෙනෙහි කරමින් න්‍යාය මගින් 'මෙය අසංඥ භවය විය යුතුය' යන නිගමනයට පැමිණියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම කරුණ නිමිත්ත කොටගෙන තෙරුන් වහන්සේව පෙර විසූ තැන් සිහි කරන්නවුන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

උපාලිත්ථෙරවත්ථු

උපාලි තෙරුන්ගේ වස්තුව

228. ඡට්ඨෙ විනයධරානං යදිදං උපාලීති විනයධරානං භික්ඛූනං උපාලිත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. ථෙරො කිර තථාගතස්සෙව සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තථාගතස්සෙව සන්තිකෙ විනයපිටකං උග්ගණ්හිත්වා භාරුකච්ඡකවත්ථුං, අජ්ජුකවත්ථුං, (පාරා. 158) කුමාරකස්සපවත්ථුන්ති ඉමානි තීණි වත්ථූනි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සංසන්දෙත්වා කථෙසි. තස්මා විනයධරානං අග්ගො නාම ජාතො.

228. හයවැන්නෙහි 'විනයධරයන් අතර මේ උපාලි' යනු, විනයධර භික්ෂූන් අතර උපාලි තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වන බව දක්වයි. තෙරුන් වහන්සේ තථාගතයන් වහන්සේගෙන්ම කර්මස්ථාන ගෙන විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත් වූ සේක. තථාගතයන් වහන්සේගෙන්ම විනය පිටකය උගෙන, භාරුකච්ඡක වස්තුව, අජ්ජුක වස්තුව සහ කුමාර කස්සප වස්තුව යන මෙම කරුණු තුන සර්වඥතා ඥානය හා සැසඳෙන පරිදි විස්තර කළහ. එබැවින් උන්වහන්සේ විනයධරයන් අතර අග්‍ර වූ සේක.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ කිරෙස හංසවතියං කුලඝරෙ නිබ්බත්තො එකදිවසං සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කප්පකගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, උපාලිදාරකොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො ඡන්නං ඛත්තියානං පසාධකො හුත්වා තථාගතෙ අනුපියම්බවනෙ විහරන්තෙ පබ්බජ්ජත්ථාය නික්ඛමන්තෙහි තෙති ඡහි ඛත්තියෙහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා පබ්බජි. තස්ස පබ්බජ්ජාවිධානං පාළියං (චූළව. 330) ආගතමෙව.

උන්වහන්සේගේ ප්‍රාර්ථනය පිළිබඳ අනුපිළිවෙල කතාව මෙයයි - පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මොහු හංසවතී නගරයෙහි කුලගෙයක උපත ලැබීය. එක් දිනක් ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසන අතරතුරේදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක විනයධරයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු දිවි ඇති තෙක් කුසල් කොට දෙව් මිනිසුන් අතර සැරිසරමින්, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි කරණවෑමි ගෙදරක උපත ලැබීය, ඔහුට උපාලි කුමාරයා යයි නම් තැබූහ. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු රජකුමාරවරුන් සය දෙනෙකුගේ කරණවෑමියා විය. තථාගතයන් වහන්සේ අනුපිය අඹ වනයෙහි වැඩවසන කාලයෙහි පැවිදි වීම සඳහා නික්ම ගිය එම රජකුමාරවරුන් සය දෙනා සමඟම මොහු ද නික්ම ගොස් පැවිදි විය. මොහුගේ පැවිදි වීමේ ක්‍රමය පාලියෙහි (චුල්ලවග්ගයේ) සඳහන් වී ඇත.

සො [Pg.242] පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො සත්ථාරං කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා ‘‘මය්හං, භන්තෙ, අරඤ්ඤවාසං අනුජානාථා’’ති ආහ. භික්ඛු තව අරඤ්ඤෙ වසන්තස්ස එකමෙව ධුරං වඩ්ඪිස්සති, අම්හාකං පන සන්තිකෙ වසන්තස්ස විපස්සනාධුරඤ්ච ගන්ථධුරඤ්ච පරිපූරෙස්සතීති. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. අථ නං සත්ථා සයමෙව සකලං විනයපිටකං උග්ගණ්හාපෙසි. සො අපරභාගෙ හෙට්ඨා වුත්තානි තීණි වත්ථූනි විනිච්ඡිනි. සත්ථා එකෙකස්මිං විනිච්ඡිතෙ සාධුකාරං දත්වා තයොපි විනිච්ඡයෙ අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඔහු මහණ උපසම්පදා වී ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් කමටහන් විමසා, "ස්වාමීනි, මට ආරණ්‍යවාසය සඳහා අවසර දෙනු මැනව" යි කීය. "මහණ, තට ආරණ්‍යයේ වසන්නා වූ එකම ධුරයක් (විපස්සනා ධුරය) වැඩෙන්නේය. අප සමීපයේ වසන්නා වූ තට විපස්සනා ධුරය මෙන්ම ග්‍රන්ථ ධුරය ද සම්පූර්ණ වන්නේය" යි (බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළහ). තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන විදර්ශනා වඩමින් නොබෝ කලකින්ම අර්හත් භාවයට පත් වූහ. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේම උන්වහන්සේට මුළු විනය පිටකයම ඉගැන්වූහ. උන්වහන්සේ පසුකාලයක ඉහත සඳහන් කළ කරුණු තුන පිළිබඳව විනිශ්චය කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් එක් විනිශ්චයක දී සාධුකාර දී, ඒ කරුණු තුනම නිමිති කොට ගෙන තෙරුන් වහන්සේව විනයධරයන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තැබූහ.

නන්දකත්ථෙරවත්ථු

නන්දක තෙරුන්ගේ වස්තුව

229. සත්තමෙ භික්ඛුනොවාදකානං යදිදං නන්දකොති අයං හි ථෙරො ධම්මකථං කථෙන්තො එකසමොධානෙ පඤ්ච භික්ඛුනීසතානි අරහත්තං පාපෙසි. තස්මා භික්ඛුනොවාදකානං අග්ගො නාම ජාතො.

229. සත්වැනිව සඳහන් වන්නේ භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරන්නන් අතර අග්‍ර වූ නන්දක තෙරුන් ගැනයි. මේ තෙරුන් වහන්සේ ධර්ම දේශනා පවත්වමින් එකම අවස්ථාවක දී භික්ෂුණීන් පන්සිය නමක් අර්හත් භාවයට පත් කළහ. එබැවින් උන්වහන්සේ භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරන්නන් අතර අග්‍ර බවට පත් වූහ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයඤ්හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං භික්ඛුනොවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි, පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ ච චිණ්ණවසී අහොසි. සො චතූසු පරිසාසු සම්පත්තාසු ‘‘සබ්බෙසංයෙව මනං ගහෙත්වා කථෙතුං සක්කොතී’’ති ධම්මකථිකනන්දකො නාම ජාතො. තථාගතොපි ඛො රොහිණීනදීතීරෙ චුම්බටකකලහෙ නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතානං පඤ්චන්නං සාකියකුමාරසතානං අනභිරතියා උප්පන්නාය තෙ භික්ඛූ ආදාය කුණාලදහං ගන්ත්වා කුණාලජාතකකථාය (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) නෙසං සංවිග්ගභාවං ඤත්වා චතුසච්චකථං කථෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි. අපරභාගෙ මහාසමයසුත්තං (දී. නි. 2.331 ආදයො) කථෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපෙසි. තෙසං ථෙරානං පුරාණදුතියිකා ‘‘අම්හෙ දානි ඉධ කිං කරිස්සාමා’’ති වත්වා සබ්බාව එකචිත්තා [Pg.243] හුත්වා මහාපජාපතිං උපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචිංසු. තාපි පඤ්චසතා ථෙරියා සන්තිකෙ පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිංසු. අතීතානන්තරාය පන ජාතියා සබ්බාව තා නන්දකත්ථෙරස්ස රාජපුත්තභාවෙ ඨිතස්ස පාදපරිචාරිකා අහෙසුං.

උන්වහන්සේගේ පැතුම පිළිබඳ අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: උන්වහන්සේ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර පැතූහ. උන්වහන්සේ ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ සැවැත් නුවර කුලගෙයක පිළිසිඳගෙන, වැඩිවියට පත් වූ පසු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා ශ්‍රද්ධාව ලැබ, ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයේ මහණ වී විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පත් වූහ. පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානයෙහි ද කෙළ පැමිණියෙක් වූහ. උන්වහන්සේ සිව්වනක් පිරිස රැස් වූ කල "සියල්ලන්ගේම සිත් ගෙන කථා කිරීමට සමත්ය" යනුවෙන් ධර්මකථික නන්දක නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. තථාගතයන් වහන්සේ ද රෝහිණී නදී තීරයේ වූ ආරවුල නිසා නික්ම මහණ වූ පන්සියයක් ශාක්‍ය කුමාරවරුන් කෙරෙහි කලකිරීමක් ඇති වූ කල්හි, ඒ භික්ෂූන් කැඳවාගෙන කුණාල විලට වැඩම කර, කුණාල ජාතකය දේශනා කර ඔවුන්ගේ සංවේගය දැන, චතුරාර්ය සත්‍යය දේශනා කර ඔවුන්ව සෝවාන් ඵලයේ පිහිටුවූහ. පසුව මහාසමය සූත්‍රය දේශනා කර ඔවුන් අග්‍ර ඵලය වූ අර්හත් භාවයට පත් කළහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලාගේ පැරණි බිරින්දෑවරු, "අපි දැන් මෙහි කුමක් කරන්නෙමුද?" යි පවසා සියල්ලෝම එකඟ වී මහාප්‍රජාපතී ගෝතමිය වෙත ගොස් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියහ. ඒ පන්සියයක් මෙහෙණින් වහන්සේලා ද තෙරණියන් සමීපයේ පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලැබූහ. මීට පෙර ආත්මයේ දී ඒ සියලු දෙනාම නන්දක තෙරුන් රාජකුමාරයකුව සිටි කාලයේ උන්වහන්සේගේ බිරින්දෑවරුන්ව සිටියහ.

තෙන සමයෙන සත්ථා ‘‘භික්ඛූ භික්ඛුනියො ඔවදන්තූ’’ති ආහ. ථෙරො අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ තාසං පුරිමභවෙ අත්තනො පාදපරිචාරිකභාවං ඤත්වා චින්තෙසි – ‘‘මං ඉමස්ස භික්ඛුනීසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසින්නං උපමායො ච කාරණානි ච ආහරිත්වා ධම්මං කථයමානං දිස්වා අඤ්ඤො පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභී භික්ඛු ඉමං කාරණං ඔලොකෙත්වා ‘ආයස්මා නන්දකො යාවජ්ජදිවසා ඔරොධෙ න විස්සජ්ජෙති, සොභතායමායස්මා ඔරොධපරිවුතො’ති වත්තබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’’ති. තස්මා සයං අගන්ත්වා අඤ්ඤං භික්ඛුං පෙසෙසි. තා පන පඤ්චසතා භික්ඛුනියො ථෙරස්සෙව ඔවාදං පච්චාසීසන්ති. ඉමිනා කාරණෙන භගවා ‘‘අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ අඤ්ඤං අපෙසෙත්වා සයමෙව ගන්ත්වා භික්ඛුනීසඞ්ඝං ඔවදාහී’’ති ථෙරං ආහ. සො සත්ථු කථං පටිබාහිතුං අසක්කොන්තො අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ චාතුද්දසෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස ඔවාදං දත්වා සබ්බාව තා භික්ඛුනියො සළායතනපටිමණ්ඩිතාය ධම්මදෙසනාය සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි.

ඒ අවස්ථාවේ ශාස්තෘන් වහන්සේ, "භික්ෂූන් වහන්සේලා භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරත්වා" යි වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේට තම වාරය පැමිණි කල්හි, ඔවුන් පෙර ආත්මයේ තම බිරින්දෑවරුන්ව සිටි බව දැන මෙසේ සිතූහ - "භික්ෂුණී සංඝයා මැද හිඳ උපමා හා කරුණු ගෙන හැර පාමින් මා ධර්මය දේශනා කරනු දැක, පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය ලත් වෙනත් භික්ෂුවක් මේ දෙස බලා 'ආයුෂ්මත් නන්දක අද දක්වාත් අන්තඃපුරය අත්හැර නැත, මේ ආයුෂ්මතා අන්තඃපුර පිරිවරින් බබළයි' යනුවෙන් පැවසිය හැකිය" කියාය. එබැවින් තමා නොගොස් වෙනත් භික්ෂුවක යැවූහ. එහෙත් ඒ පන්සියයක් භික්ෂුණීන් බලාපොරොත්තු වූයේ තෙරුන් වහන්සේගෙන්ම අවවාද ලැබීමටයි. මේ හේතුව නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "තමාගේ වාරය පැමිණි කල්හි අන් අයෙකු නොයවා තමාම ගොස් භික්ෂුණී සංඝයාට අවවාද කරන්න" යැයි තෙරුන් වහන්සේට වදාළහ. උන්වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකිව, තම වාරය පැමිණි දහහතරවන (අමාවක) පෝය දිනක භික්ෂුණී සංඝයාට අවවාද දී, ඒ සියලු භික්ෂුණීන්ව සළායතනයන් පදනම් කරගත් ධර්ම දේශනාවකින් සෝවාන් ඵලයේ පිහිටුවූහ.

තා භික්ඛුනියො ථෙරස්ස ධම්මදෙසනාය අත්තමනා හුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා අත්තනො පටිවිද්ධගුණං ආරොචෙසුං. සත්ථා ‘‘කස්මිං නු ඛො ධම්මං දෙසෙන්තෙ ඉමා භික්ඛුනියො උපරිමග්ගඵලානි පාපුණෙය්‍යු’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො පුන ‘‘තංයෙව නන්දකස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා පඤ්චසතාපි එතා අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති දිස්වා පුනදිවසෙපි ථෙරස්සෙව සන්තිකං ධම්මස්සවනත්ථාය පෙසෙසි. තා පුනදිවසෙ ධම්මං සුත්වා සබ්බාව අරහත්තං පත්තා. තංදිවසං භගවා තාසං භික්ඛුනීනං අත්තනො සන්තිකං ආගතකාලෙ ධම්මදෙසනාය සඵලභාවං ඤත්වා ‘‘හිය්‍යො නන්දකස්ස ධම්මදෙසනා චාතුද්දසියං චන්දසදිසී අහොසි, අජ්ජ පන්නරසියං චන්දසදිසී’’ති වත්වා ථෙරස්ස සාධුකාරං දත්වා තදෙව ච කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං භික්ඛුනොවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඒ භික්ෂුණීහු තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවෙන් සතුටු වී ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් තමන් ලැබූ ගුණධර්ම පැවසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ, "කවරෙකු ධර්මය දේශනා කරද්දී මේ භික්ෂුණීන් ඉහළ මගපල ලබන්නෝදැයි" මෙනෙහි කරමින්, නැවතත් "ඒ නන්දකගේම ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කිරීමෙන් මේ පන්සිය දෙනාම අර්හත් භාවයට පත් වනු ඇතැයි" දැක, පසු දින ද ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස තෙරුන් වහන්සේ වෙත ඔවුන් යැවූහ. ඔවුන් පසු දින ධර්මය අසා සියල්ලෝම අර්හත් භාවයට පත් වූහ. එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුණීන් තමන් වෙත පැමිණි කල්හි ධර්ම දේශනාවේ සාර්ථකත්වය දැන, "ඊයේ නන්දකගේ ධර්ම දේශනාව තුදුස්වක දින සඳ මෙන් විය, අද පසළොස්වක දින සඳ මෙන් විය" යි පවසා තෙරුන් වහන්සේට සාධුකාර දී, ඒ කරුණම නිමිති කොට ගෙන තෙරුන් වහන්සේව භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තැබූහ.

නන්දත්ථෙරවත්ථු

නන්ද තෙරුන්ගේ වස්තුව

230. අට්ඨමෙ [Pg.244] ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානන්ති ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරානං නන්දත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. කිඤ්චාපි හි සත්ථුසාවකා අගුත්තද්වාරා නාම නත්ථි, නන්දත්ථෙරො පන දසසු දිසාසු යං යං දිසං ඔලොකෙතුකාමො හොති, න තං චතුසම්පජඤ්ඤවසෙන අපරිච්ඡින්දිත්වා ඔලොකෙති. තස්මා ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අග්ගො නාම ජාතො.

230. අටවැනිව සඳහන් වන්නේ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ සංවෘත දොරටු ඇති අය (ඉන්ද්‍රිය සංවරය ඇති අය) අතර නන්ද තෙරුන් අග්‍ර බවයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් අතර ඉන්ද්‍රියයන් සංවෘත නොකළ අය නැතත්, නන්ද තෙරුන් වහන්සේ දස දිශාවෙන් යම් දිශාවක් බැලීමට කැමති වන්නේ ද, එය සතර වැදෑරුම් සම්පජඤ්ඤයෙන් තොරව නොබලති. එබැවින් උන්වහන්සේ ඉන්ද්‍රියන්ගේ සංවෘත දොරටු ඇති අය අතර අග්‍ර වූහ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කපිලවත්ථුපුරෙ මහාපජාපතිගොතමියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ඤාතිසඞ්ඝං නන්දයන්තො තොසෙන්තො ජාතොති නන්දකුමාරොතෙව නාමං අකංසු.

උන්වහන්සේගේ පැතුම පිළිබඳ අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: මොහු ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත් වූ පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙතින් ධර්මය අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක ඉන්ද්‍රියන්ගේ සංවෘත දොරටු ඇති අය අතර අග්‍රස්ථානයේ තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර පැතූහ. උන්වහන්සේ ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, කිඹුල්වත් පුරයේ මහාප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. උන්වහන්සේගේ නම් තැබීමේ දිනයේ දී නෑදෑ පිරිස නන්දනය කරමින් (සතුටු කරමින්) උපන් බැවින් 'නන්ද කුමාර' යනුවෙන්ම නම් තැබූහ.

මහාසත්තොපි සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො ලොකානුග්ගහං කරොන්තො රාජගහතො කපිලවත්ථුපුරං ගන්ත්වා පඨමදස්සනෙනෙව පිතරං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි. පුනදිවසෙ පිතු නිවෙසනං ගන්ත්වා රාහුලමාතාය ඔවාදං දත්වා සෙසජනස්සපි ධම්මං කථෙසි. පුනදිවසෙ නන්දකුමාරස්ස අභිසෙකගෙහපවෙසනආවාහමඞ්ගලෙසු වත්තමානෙසු තස්ස නිවෙසනං ගන්ත්වා කුමාරං පත්තං ගාහාපෙත්වා පබ්බාජෙතුං විහාරාභිමුඛො පායාසි. නන්දකුමාරං අභිසෙකමඞ්ගලං න තථා පීළෙසි, පත්තං ආදාය ගමනකාලෙ පන ජනපදකල්‍යාණී උපරිපාසාදවරගතා සීහපඤ්ජරං උග්ඝාටෙත්වා ‘‘තුවටං ඛො, අය්‍යපුත්ත, ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති යං වාචං නිච්ඡාරෙසි. තං සුත්වා ගෙහසිතඡන්දරාගවසෙන ඔලොකෙන්තො පනෙස සත්ථරි ගාරවෙන යථාරුචියා නිමිත්තං ගහෙතුං නාසක්ඛි, තෙනස්ස චිත්තසන්තාපො අහොසි. අථ නං ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ නිවත්තෙස්සති, ඉමස්මිං ඨානෙ නිවත්තෙස්සතී’’ති චින්තෙන්තමෙව සත්ථා විහාරං නෙත්වා පබ්බාජෙසි. පබ්බජිතොපි පටිබාහිතුං අසක්කොන්තො තුණ්හී අහොසි. පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය පන ජනපදකල්‍යාණියා වුත්තවචනමෙව සරති. අථස්ස සා ආගන්ත්වා අවිදූරෙ [Pg.245] ඨිතා විය අහොසි. සො අනභිරතියා පීළිතො ථොකං ඨානං ගච්ඡති, තස්ස ගුම්බං වා ගච්ඡං වා අතික්කමන්තස්සෙව දසබලො පුරතො ඨිතකො විය අහොසි. සො අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තං කුක්කුටපත්තං විය පටිනිවත්තිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව පවිසති.

මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ ද සර්වඥතා ඥානය ලබා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ධර්ම චක්‍රය පවත්වා ලෝකයාට අනුග්‍රහ කරමින්, රජගහ නුවර සිට කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කොට ප්‍රථම දර්ශනයෙන්ම පිය රජතුමාව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවූහ. පසු දින පිය රජුගේ මාලිගයට වැඩම කර රාහුල මාතාවට අවවාද දී සෙසු ජනයාට ද ධර්මය දේශනා කළහ. ඊළඟ දිනයේ නන්ද කුමාරයාගේ අභිෂේක මංගල්‍යය, ගෘහ ප්‍රවේශ මංගල්‍යය හා විවාහ මංගල්‍යය පැවැත්වෙන කල්හි, ඔහුගේ නිවසට වැඩම කොට කුමාරයා ලවා පාත්‍රය ගෙන්වාගෙන ඔහුව පැවිදි කරවනු පිණිස විහාරය දෙසට වැඩම කළහ. නන්ද කුමාරයාට අභිෂේක මංගල්‍යය එතරම් පීඩාවක් නොවීය. නමුත් පාත්‍රය රැගෙන යන අවස්ථාවේදී ජනපදකල්‍යාණිය උඩුමහල් ප්‍රාසාදයේ සිට සීහපඤ්ජරය (ජනේලය) විවෘත කොට, ‘‘හිමියනි, වහාම වැඩම කළ මැනව’’ යි යම් වචනයක් ප්‍රකාශ කළා ද, එය ඇසී ගෘහස්ථ ජීවිතය කෙරෙහි වූ ඇල්ම හා රාගය නිසා ඇය දෙස බලමින් සිටියත්, ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා සිය කැමැත්ත පරිදි ආපසු යාමට නොහැකි විය. ඒ හේතුවෙන් ඔහුට මහත් සිතේ තැවුලක් ඇති විය. ඉක්බිති ‘‘මේ ස්ථානයේදී මා නවත්වනු ඇත, මේ ස්ථානයේදී මා නවත්වනු ඇතැ’’ යි සිතමින් සිටියදීම ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුව විහාරයට කැඳවාගෙන ගොස් පැවිදි කළහ. පැවිදි වූ පසුව ද එය වළක්වා ගැනීමට නොහැකි වූ ඔහු නිහඬව සිටියේය. පැවිදි වූ දින සිටම ඔහුට ජනපදකල්‍යාණිය පැවසූ වචනයම සිහිපත් වෙයි. එවිට ඇය තමා අසලම සිටින්නාක් මෙන් ඔහුට හැඟුණි. ඔහු නොඇල්මෙන් පීඩිතව ස්වල්ප දුරක් යන විට, පඳුරක් හෝ ගසක් පසු කරන විටම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ තමා ඉදිරියේ සිටින්නාක් මෙන් පෙනුණි. ඔහු ගින්නට දැමූ කිකිළි පිහාටුවක් මෙන් ආපසු හැරී තමා වසන ස්ථානයටම පිවිසෙයි.

සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘නන්දො අතිවිය පමත්තො විහරති, අනභිරතිං වූපසමෙතුං න සක්කොති, එතස්ස චිත්තනිබ්බාපනං කාතුං වට්ටතී’’ති. තතො නං ආහ – ‘‘එහි, නන්ද, දෙවචාරිකං ගච්ඡිස්සාමා’’ති. භගවා කථාහං ඉද්ධිමන්තෙහි ගන්තබ්බට්ඨානං ගමිස්සාමීති. ත්වං කෙවලං ගමනචිත්තං උප්පාදෙහි, ගන්ත්වා පස්සිස්සසීති. සො දසබලස්ස ආනුභාවෙන තථාගතෙනෙව සද්ධිං දෙවචාරිකං ගන්ත්වා සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො නිවෙසනං ඔලොකෙත්වා පඤ්ච අච්ඡරාසතානි අද්දස. සත්ථා නන්දත්ථෙරං සුභනිමිත්තවසෙන තා ඔලොකෙන්තං දිස්වා, ‘‘නන්ද, ඉමා නු ඛො අච්ඡරා මනාපා, අථ ජනපදකල්‍යාණී’’ති පුච්ඡි. භන්තෙ, ජනපදකල්‍යාණී ඉමා අච්ඡරා උපනිධාය කණ්ණනාසච්ඡින්නකා මක්කටී විය ඛායතීති. නන්ද, එවරූපා අච්ඡරා සමණධම්මං කරොන්තානං න දුල්ලභාති. සචෙ මෙ, භන්තෙ භගවා, පාටිභොගො හොති, අහං සමණධම්මං කරිස්සාමීති. විස්සත්ථො ත්වං, නන්ද, සමණධම්මං කරොහි. සචෙ තෙ සප්පටිසන්ධිකා කාලකිරියා භවිස්සති, අහං එතාසං පටිලාභත්ථාය පාටිභොගොති. ඉති සත්ථා යථාරුචියා දෙවචාරිකං චරිත්වා ජෙතවනමෙව පච්චාගඤ්ඡි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක - ‘‘නන්ද දැඩි ලෙස ප්‍රමාදව වෙසෙයි, සිතේ ඇති නොඇල්ම දුරු කිරීමට ඔහුට නොහැකිය, මොහුගේ සිත සංසිඳවීමට කටයුතු කිරීම වටී’’ යනුවෙනි. ඉක්බිති ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක - ‘‘නන්ද, එන්න, අපි දිව්‍ය චාරිකාවක යමු’’ යනුවෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඉද්ධිමත් රජවරුන් යා යුතු තැනකට මා කෙසේ යන්නදැයි ඔහු ඇසීය. ‘‘තෝ හුදෙක් යාමේ සිත පමණක් උපදවා ගන්න, ගොස් බලන්නෙහි ය’’ යි වදාළ සේක. ඔහු දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් තථාගතයන් වහන්සේ සමඟම දිව්‍ය චාරිකාවෙහි ගොස් සක් දෙවි රජුගේ භවනය නරඹා දිව්‍ය අප්සරාවන් පන්සියයක් දුටුවේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් සුභ නිමිත්තක් ලෙස ඔවුන් දෙස බලනු දැක, ‘‘නන්ද, මේ අප්සරාවන් මනාපද, නැතහොත් ජනපදකල්‍යාණිය මනාපද?’’ යි විමසූ සේක. ‘‘ස්වාමීනි, ජනපදකල්‍යාණිය මේ අප්සරාවන් හා සසඳන කල කන් නාසා කැපුණු වැඳිරියක මෙන් පෙනේ’’ යි ඔහු කීවේය. ‘‘නන්ද, මෙබඳු අප්සරාවන් මහණදම් පුරන්නන්ට ලැබීම දුර්ලභ නොවේ’’ යි වදාළ සේක. ‘‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට ඇප වන්නේ නම්, මම මහණදම් පුරන්නෙමි’’ යි ඔහු පැවසීය. ‘‘නන්ද, විශ්වාසයෙන් යුතුව මහණදම් පුරන්න. ඉදින් ඔබට පුනර්භවයක් සහිතව මරණය සිදු වුවහොත්, මේ අප්සරාවන් ලබා දීමට මම ඇප වන්නෙමි’’ යි වදාළ සේක. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ සිය කැමැත්ත පරිදි දිව්‍ය චාරිකාව නිමවා නැවත ජේතවනයටම වැඩම කළහ.

තතො පට්ඨාය නන්දත්ථෙරො අච්ඡරානං හෙතු රත්තින්දිවං සමණධම්මං කරොති. සත්ථා භික්ඛූ ආණාපෙසි – ‘‘තුම්හෙ නන්දස්ස වසනට්ඨානෙ ‘එකො කිර භික්ඛු දසබලං පාටිභොගං කත්වා අච්ඡරානං හෙතු සමණධම්මං කරොතී’ති තත්ථ තත්ථ කථෙන්තා විචරථා’’ති. තෙ සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘භතකො කිරායස්මා නන්දො, උපක්කිතකො කිරායස්මා නන්දො, අච්ඡරානං හෙතු බ්‍රහ්මචරියං චරති, භගවා කිරස්ස පාටිභොගො පඤ්චන්නං අච්ඡරාසතානං පටිලාභාය කකුටපාදීන’’න්ති ථෙරස්ස සවනූපචාරෙ කථෙන්තා විචරන්ති. නන්දත්ථෙරො තං කථං සුත්වා ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ න අඤ්ඤං කථෙන්ති, මං ආරබ්භ කථෙන්ති, අයුත්තං මම කම්ම’’න්ති පටිසඞ්ඛානං උප්පාදෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථස්ස අරහත්තපත්තක්ඛණෙයෙව අඤ්ඤතරා [Pg.246] දෙවතා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි, සයම්පි භගවා අඤ්ඤාසියෙව. පුනදිවසෙ නන්දත්ථෙරො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ – ‘‘යං මෙ, භන්තෙ භගවා, පාටිභොගො පඤ්චන්නං අච්ඡරාසතානං පටිලාභාය කකුටපාදීනං, මුඤ්චාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං එතස්මා පටිස්සවා’’ති. එවං වත්ථු (උදා. 22) සමුට්ඨිතං. සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනවිහාරෙ විහරන්තො ථෙරං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

එතැන් පටන් නන්ද තෙරණුවෝ දිව්‍ය අප්සරාවන් උදෙසා දිවා රාත්‍රී මහණදම් පුරති. ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට මෙසේ අණ කළ සේක - ‘‘මහණෙනි, නන්දගේ වාසස්ථානය අවට ‘එක්තරා භික්ෂුවක් දසබලධාරීන් වහන්සේ ඇපකරුවෙකු කරගෙන අප්සරාවන් වෙනුවෙන් මහණදම් පුරනවාලු’ කියා තැනින් තැන පවසමින් හැසිරෙන්න’’ යනුවෙනි. ඔවුහු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන, ‘‘ආයුෂ්මත් නන්දයන් වහන්සේ වැටුපට වැඩ කරන්නෙකි, ආයුෂ්මත් නන්දයන් වහන්සේ මිලට ගත් අයෙකි, අප්සරාවන් වෙනුවෙන් බඹසර රකියි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රතු පැහැති පාද ඇති අප්සරාවන් පන්සියයක් ලබා දීමට ඔහුට ඇප වී ඇතැ’’ යි තෙරුන්ට ඇසෙන මානයේ කතා කරමින් හැසිරෙති. නන්ද තෙරණුවෝ ඒ කතාව ඇසී, ‘‘මේ භික්ෂූන් වෙනත් දෙයක් නොව මා ගැනමයි මේ කතා කරන්නේ, මා කරන මේ ක්‍රියාව නුසුදුසුයි’’ යනුවෙන් නුවණින් විමසා විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත් වූහ. උන්වහන්සේ අර්හත්වයට පත් වූ මොහොතේම එක්තරා දේවතාවෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ බව සැල කළාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තමන් වහන්සේම ඒ බව දැනගත් සේක. පසු දින නන්ද තෙරණුවෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසූහ - ‘‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රතු පැහැති පාද ඇති අප්සරාවන් පන්සියයක් ලබා දීමට යම් ඇපයක් වූ සේක් ද, ස්වාමීනි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ඒ පොරොන්දුවෙන් නිදහස් කරමි’’ යනුවෙනි. මෙසේ මේ කතාව හටගත්තේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පසුව ජේතවන විහාරයේ වසන කල්හි, තෙරුන් වහන්සේව ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ ද්වාර ඇති (ඉන්ද්‍රියගුත්තද්වාර) භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

මහාකප්පිනත්ථෙරවත්ථු

මහා කප්පින තෙරුන්ගේ වස්තුව

231. නවමෙ භික්ඛුඔවාදකානන්ති භික්ඛූ ඔවදන්තානං මහාකප්පිනත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයං කිර ථෙරො එකසමොධානස්මිංයෙව ධම්මකථං කථෙන්තො භික්ඛුසහස්සං අරහත්තං පාපෙසි. තස්මා භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගො නාම ජාතො.

231. නවවැනි පදවිය වන ‘භික්ඛුඕවාදකානං’ යන්නෙන් භික්ෂූන්ට අවවාද කරන්නන් අතර මහා කප්පින තෙරණුවන් අග්‍ර වන බව දක්වයි. මේ තෙරුන් වහන්සේ එකම ධර්ම දේශනාවකදී භික්ෂූන් වහන්සේලා දහස් නමක් අර්හත්වයට පමුණුවාලූහ. එබැවින් උන්වහන්සේ භික්ෂූන්ට අවවාද කරන්නන් අතර අග්‍ර වූහ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලඝරෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා පුරිසසහස්සස්ස ගණජෙට්ඨකො හුත්වා ගබ්භසහස්සපටිමණ්ඩිතං මහාපරිවෙණං කාරෙසි. තෙ සබ්බෙපි ජනා යාවජීවං කුසලං කත්වා කප්පිනඋපාසකං ජෙට්ඨකං කත්වා සපුත්තදාරා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා. එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිංසු.

උන්වහන්සේගේ පුණ්‍ය කර්මය පිළිබඳ අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය - මොහු ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසමින් සිටියදී ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක් භික්ෂූන්ට අවවාද කරන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරමින්, කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ බරණැස් නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පුරුෂයන් දහසකගේ කණ්ඩායම් නායකයා වී, ගර්භයන් දහසකින් අලංකාර වූ මහා පරිවේණයක් කරවීය. ඒ සියලු ජනයා ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට කප්පින උපාසකයා ප්‍රධාන කොටගෙන අඹුදරුවන් සමඟ දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්හ. ඔවුහු එක් බුද්ධාන්තරයක් මුළුල්ලෙහි දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසැරූහ.

අථ අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව අයං කප්පිනො පච්චන්තදෙසෙ කුක්කුටවතීනගරෙ රාජගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, සෙසපුරිසා තස්මිංයෙව නගරෙ අමච්චකුලෙසු නිබ්බත්තිංසු. තෙසු කප්පිනකුමාරො පිතු අච්චයෙන ඡත්තං උස්සාපෙත්වා මහාකප්පිනරාජා නාම ජාතො. පුබ්බෙ කල්‍යාණකම්මකරණකාලෙ තස්ස ඝරසාමිනී ඉත්ථී සමානජාතිකෙ රාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා මහාකප්පිනරඤ්ඤො අග්ගමහෙසී ජාතා, අනොජාපුප්ඵසදිසවණ්ණතාය පනස්සා අනොජාදෙවීත්වෙව නාමං අහොසි. මහාකප්පිනරාජාපි සුතවිත්තකො අහොසි. සො පාතොව උට්ඨාය චතූහි ද්වාරෙහි [Pg.247] සීඝං දූතෙ පෙසෙසි – ‘‘යත්ථ බහුස්සුතෙ සුතධරෙ පස්සථ, තතො නිවත්තිත්වා මය්හං ආරොචෙථා’’ති.

ඉන්පසු අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව උපත ලැබීමට පෙර සිටම, මෙම කප්පින කුමාරයා ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක කුක්කුටවතී නගරයේ රජ මාලිගාවක පිළිසිඳ ගත්තේය. සෙසු පිරිස එම නගරයේම ඇමති කුලවල උපත ලැබූහ. ඔවුන් අතර කප්පින කුමාරයා පියාගේ ඇවෑමෙන් සේසත් නංවා මහා කප්පින රජ නමින් රජ විය. පෙර කුසල් කළ කාලයේ ඔහුගේ බිරිඳ වූ තැනැත්තිය ද සමාන ජාතියක රජ කුලයක උපත ලබා මහා කප්පින රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාව වූවාය. ඇගේ ශරීර වර්ණය අනෝජා මලක පැහැයට සමාන වූ බැවින් ඇයට ‘අනෝජා දේවිය’ යනුවෙන් නම් තැබීය. මහා කප්පින රජතුමා ද ධර්මය සෙවීමට ප්‍රිය කරන්නෙකු විය. ඔහු පාන්දරින්ම අවදි වී සතර දොරටුවෙන් වහා දූතයන් පිටත් කර යවා, "යම් තැනක බහුශ්‍රැත වූ, ධර්මය දරන්නන් දකින්නහු නම්, එතැන් සිට ආපසු පැමිණ මට දන්වන්න" යැයි කීවේය.

තෙන ඛො පන සමයෙන අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා සාවත්ථිං උපනිස්සාය පටිවසති. තස්මිං කාලෙ සාවත්ථිනගරවාසිනො වාණිජා සාවත්ථියං උට්ඨානකභණ්ඩං ගහෙත්වා, තං නගරං ගන්ත්වා, භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා, ‘‘රාජානං පස්සිස්සාමා’’ති පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා, රාජකුලද්වාරං ගන්ත්වා, ‘‘රාජා උය්‍යානං ගතො’’ති සුත්වා, උය්‍යානං ගන්ත්වා, ද්වාරෙ ඨිතා පටිහාරකස්ස ආරොචයිංසු. අථ රඤ්ඤො නිවෙදි, තෙ රාජා පක්කොසාපෙත්වා නිය්‍යාතිතපණ්ණාකාරෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ, ‘‘තාතා, කුතො ආගච්ඡථා’’ති පුච්ඡි. සාවත්ථිතො, දෙවාති. කච්චි වො රට්ඨං සුභික්ඛං, ධම්මිකො රාජාති? ආම, දෙවාති. අත්ථි පන තුම්හාකං දෙසෙ කිඤ්චි සාසනන්ති? අත්ථි දෙව, න පන සක්කා උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි කථෙතුන්ති. රාජා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා දසබලාභිමුඛා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා, ‘‘දෙව, අම්හාකං දෙසෙ බුද්ධරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති ආහංසු. රඤ්ඤො ‘‘බුද්ධො’’ති වචනෙ සුතමත්තෙයෙව සකලසරීරං ඵරමානා පීති උප්පජ්ජි. තතො ‘‘බුද්ධොති, තාතා, වදථා’’ති ආහ. බුද්ධොති, දෙව, වදාමාති. එවං තික්ඛත්තුං වදාපෙත්වා ‘‘බුද්ධොතිපදං අපරිමාණං, නාස්ස සක්කා පරිමාණං කාතු’’න්ති තස්මිංයෙව පදෙ පසන්නො සතසහස්සං දත්වා ‘‘අපරං කිං සාසන’’න්ති පුච්ඡි. දෙව ධම්මරතනං නාම උප්පන්නන්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං දත්වා පුන ‘‘අඤ්ඤං කිං සාසන’’න්ති පුච්ඡි. සඞ්ඝරතනං දෙව උප්පන්නන්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං දත්වා දින්නභාවං පණ්ණෙ ලිඛිත්වා, ‘‘තාතා, දෙවියා සන්තිකං ගච්ඡථා’’ති පෙසෙසි. තෙසු ගතෙසු අමච්චෙ පුච්ඡි – ‘‘තාතා, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, තුම්හෙ කිං කරිස්සථා’’ති? දෙව තුම්හෙ කිං කත්තුකාමාති? අහං පබ්බජිස්සාමීති. මයම්පි පබ්බජිස්සාමාති. තෙ සබ්බෙපි ඝරං වා කුටුම්බං වා අනපලොකෙත්වා යෙ අස්සෙ ආරුය්හ ගතා තෙහෙව නික්ඛමිංසු.

එසමයෙහි අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වී සැවැත් නුවර ඇසුරු කරමින් වැඩවසන සේක. එකල්හි සැවැත් නුවර වැසි වෙළෙන්දෝ සැවැත් නුවරින් වෙළඳ බඩු රැගෙන එම නගරයට (කුක්කුටවතී නුවරට) ගොස්, බඩු තැන්පත් කොට, "රජු දකින්නෙමු" යැයි පඬුරු රැගෙන රජ මාලිගාවේ දොරටුවට ගියහ. "රජතුමා උයනට වැඩම කළේය" යන වග අසා, උයනට ගොස් දොරටුවේ සිටි ද්වාරපාලකයාට ඒ බව දන්වා සිටියහ. රජු ඔවුන් කැඳවූ පසු, ඔවුන් පඬුරු පිරිනමා වඳින කල්හි රජතුමා, "දරුවනි, කොහි සිට එන්නහුද?" යැයි විමසීය. "දේවයන් වහන්ස, සැවැත් නුවර සිට" යැයි ඔවුහු කීහ. "ඔබේ රට සශ්‍රීකද? රජු ධර්මිෂ්ඨද?" "එසේය දේවයන් වහන්ස". "ඔබේ දේශයෙහි කිසියම් ශාසනයක් ඇද්ද?" "දේවයන් වහන්ස, ඇත. නමුත් නොසෝදාගත් මුඛයෙන් යුතුව ඒ ගැන පැවසිය නොහැක". රජතුමා රන් කෙණ්ඩියකින් පැන් දුන්නේය. ඔවුන් මුඛය සෝදාගෙන, දසබලයන් වහන්සේ වැඩසිටින දිශාවට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, "දේවයන් වහන්ස, අපේ දේශයෙහි බුද්ධ රත්නය පහළ වූයේය" යැයි පැවසූහ. රජුට "බුද්ධ" යන වචනය ඇසූ පමණින් මුළු ශරීරය පුරාම දිව යන ප්‍රීතියක් හටගත්තේය. ඉන්පසු "දරුවනි, බුද්ධ යැයි පැවසූවහුද?" යැයි ඇසීය. "එසේය දේවයන් වහන්ස, බුද්ධ යැයි කීවෙමු". මෙසේ තෙවරක් පවසන්නට සලස්වා, "බුද්ධ යන පදය අප්‍රමාණයි, එහි ප්‍රමාණය මෙපමණ යැයි කිව නොහැකියි" කියා එම පදය කෙරෙහි පැහැදී ලක්ෂයක් දී "තවත් කුමන පණිවිඩයක් ඇද්ද?" යැයි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, ධර්ම රත්නය පහළ වූයේය" යැයි ඔවුහු කීහ. එය අසා ද එලෙසම තෙවරක් සනාථ කරගෙන තවත් ලක්ෂයක් දී නැවතත් "තවත් කුමක් ඇද්ද?" යැයි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, සංඝ රත්නය පහළ වූයේය" යැයි කීහ. එයද අසා එලෙසම සනාථ කරගෙන තවත් ලක්ෂයක් දී, ඒ බව පත්‍රයක ලියා, "දරුවනි, දේවිය වෙත යන්න" යැයි ඔවුන් යැවීය. ඔවුන් ගිය පසු රජු ඇමතියන්ගෙන් ඇසුවේ, "දරුවනි, ලොව බුදු කෙනෙකු පහළ වී ඇත, ඔබ කුමක් කරන්නහුද?" කියාය. "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ කුමක් කිරීමට කැමතිද?" "මම මහණ වන්නෙමි". "අපිත් මහණ වන්නෙමු". ඔවුහු සියලු දෙනාම නිවස හෝ වස්තුව දෙසවත් නොබලා තමන් පැමිණි අශ්වයන් පිට නැගී නික්ම ගියහ.

වාණිජා [Pg.248] අනොජාදෙවියා සන්තිකං ගන්ත්වා පණ්ණං දස්සෙසුං. සා තං වාචෙත්වා ‘‘රඤ්ඤා තුම්හාකං බහූ කහාපණා දින්නා, කිං තුම්හෙහි කතං, තාතා’’ති පුච්ඡි. පියසාසනං, දෙවි, ආනීතන්ති. අම්හෙපි සක්කා, තාතා, සුණාපෙතුන්ති? සක්කා, දෙවි, උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි පන වත්තුං න සක්කාති. සා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචිතනියාමෙනෙව ආරොචෙසුං. සාපි තං සුත්වා උප්පන්නපාමොජ්ජා තෙනෙව නයෙන එකෙකස්මිං පදෙ තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පටිඤ්ඤාගණනාය තීණි තීණි කත්වා නව සතසහස්සානි අදාසි. වාණිජා සබ්බානිපි ද්වාදස සතසහස්සානි ලභිංසු. අථ නෙ ‘‘රාජා කහං, තාතා’’ති පුච්ඡි. පබ්බජිස්සාමීති නික්ඛන්තො, දෙවීති. ‘‘තෙන හි, තාතා, තුම්හෙ ගච්ඡථා’’ති තෙ උය්‍යොජෙත්වා රඤ්ඤා සද්ධිං ගතානං අමච්චානං මාතුගාමෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තුම්හෙ අත්තනො සාමිකානං ගතට්ඨානං ජානාථ අම්මා’’ති පුච්ඡි. ජානාම, අය්‍යෙ, රඤ්ඤා සද්ධිං උය්‍යානකීළං ගතාති. ආම, අම්මා ගතා, තත්ථ පන ගන්ත්වා ‘‘බුද්ධො උප්පන්නො, ධම්මො උප්පන්නො, සඞ්ඝො උප්පන්නො’’ති සුත්වා ‘‘දසබලස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමා’’ති ගතා, තුම්හෙ කිං කරිස්සථාති? තුම්හෙ පන, අය්‍යෙ, කිං කත්තුකාමාති? ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමි, න තෙහි වන්තවමනං ජිව්හග්ගෙ ඨපෙය්‍යන්ති. ‘‘යදි එවං, මයම්පි පබ්බජිස්සාමා’’ති සබ්බාපි රථෙ යොජෙත්වා නික්ඛමිංසු.

වෙළෙන්දෝ අනෝජා දේවිය වෙත ගොස් ලිපිය පෙන්වූහ. ඇය එය කියවා "දරුවනි, රජතුමා ඔබට බොහෝ කහවණු දී ඇත, ඔබ කුමක් කළාද?" යැයි ඇසුවාය. "දේවියනි, ප්‍රියජනක පණිවිඩයක් ගෙන ආවෙමු" යැයි කීහ. "දරුවනි, අපටත් එය ඇසීමට හැකිද?" "පුළුවන දේවියනි, නමුත් නොසෝදාගත් මුඛයෙන් පැවසිය නොහැක". ඇය රන් කෙණ්ඩියෙන් පැන් දුන්නාය. ඔවුන් මුඛය සෝදාගෙන රජුට පැවසූ අයුරින්ම සැළ කර සිටියහ. ඇයද එය අසා මහත් සතුටට පත්ව, එම ක්‍රමයෙන්ම එක් එක් පදය තෙවරක් බැගින් තහවුරු කරගෙන, එම ගණනට අනුව ලක්ෂ තුන බැගින් නව ලක්ෂයක් දුන්නාය. වෙළෙන්දෝ සියල්ලම දොළොස් ලක්ෂයක් ලැබූහ. ඉක්බිති ඇය "දරුවනි, රජතුමා කොහේද?" යැයි ඇසුවාය. "දේවියනි, මහණ වනු පිණිස නික්ම ගියේය" යැයි කීහ. "එසේ නම් දරුවනි, ඔබලා යන්න" කියා ඔවුන් පිටත් කොට, රජු සමඟ ගිය ඇමතියන්ගේ භාර්යාවන් කැඳවා, "මෑණියනි, ඔබේ ස්වාමිපුරුෂයන් ගිය තැන ඔබ දන්නවාද?" යැයි ඇසුවාය. "ආර්යාවනි, රජු සමඟ උයන් කෙළියට ගිය බව දනිමු" යැයි කීහ. "එසේය, මෑණියනි, ඔවුහු එහි ගියහ. එහිදී බුදුන් පහළ විය, දහම පහළ විය, සඟුන් පහළ විය කියා අසා දසබලයන් වහන්සේ වෙත මහණ වීමට ගියහ. ඔබ කුමක් කරන්නහුද?" "ආර්යාවනි, ඔබ වහන්සේ කුමක් කිරීමට කැමතිද?" "මම මහණ වන්නෙමි, ඔවුන් ඉවත දැමූ වමනය (ගිහි සැප) මා දිව අග නොතබමි". "එසේ නම් අපිත් මහණ වන්නෙමු" යැයි පවසා සියලු දෙනා රථවල නැගී නික්ම ගියහ.

රාජාපි අමච්චසහස්සෙහි සද්ධිං ගඞ්ගාතීරං පාපුණි, තස්මිං සමයෙ ගඞ්ගා පූරා හොති. අථ නං දිස්වා ‘‘අයං ගඞ්ගා පූරා හොති චණ්ඩමච්ඡාකිණ්ණා, අම්හෙහි ච සද්ධිං ආගතා දාසා වා මනුස්සා වා නත්ථි, යෙ නො නාවං වා උළුම්පං වා කත්වා දදෙය්‍යුං. එතස්ස පන සත්ථු ගුණා නාම හෙට්ඨා අවීචිතො උපරි යාව භවග්ගා පත්ථටා. සචෙ එස සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, ඉමෙසං අස්සානං ඛුරපිට්ඨානි මා තෙමෙන්තූ’’ති උදකපිට්ඨෙන අස්සෙ පක්ඛන්දාපෙසුං. එකස්ස අස්සස්සාපි ඛුරපිට්ඨමත්තං න තෙමි, රාජමග්ගෙන ගච්ඡන්තා විය පරතීරං පත්වා පරතො අඤ්ඤං මහානදිං පාපුණිංසු. ‘‘දුතියා කින්නමා’’ති පුච්ඡි. නීලවාහිනී නාම ගම්භීරතොපි පුථුලතොපි අඩ්ඪයොජනමත්තා දෙවාති. තත්ථ අඤ්ඤා සච්චකිරියා නත්ථි, තාය එව සච්චකිරියාය [Pg.249] තම්පි අඩ්ඪයොජනවිත්ථාරං නදිං අතික්කමිංසු. අථ තතියං චන්දභාගං නාම මහානදිං පත්වා තම්පි තාය එව සච්චකිරියාය අතික්කමිංසු.

රජතුමා ද ඇමතිවරුන් දහසක් සමඟ ගංගා තීරයට පැමිණියේය. ඒ අවස්ථාවේදී ගංගාව පිටාර ගලා තිබුණි. එකල්හි එය දැක, "මේ ගඟ පිරී පවතියි, රෞද්‍ර මත්ස්‍යයන්ගෙන් ගැවසී ගෙන ඇත. අප සමඟ ආ දාසයන් හෝ මිනිසුන් නැත, අපට ඔරුවක් හෝ පහුරක් සාදා දීමට කෙනෙක් නැත. එහෙත් මේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණයෝ පහත අවීචියේ සිට ඉහළ භවග්‍රය දක්වා පැතිර පවතී. ඉදින් ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු වන්නාහු නම්, මේ අශ්වයන්ගේ කුර පිට නොතෙමේවා" යැයි කියා දිය මතුපිටින් අශ්වයන් පනවා යැවීය. එක් අශ්වයෙකුගේ පවා කුර පිට පමණක්වත් නොතෙමුණි. රජ මාවතක යන්නාක් මෙන් පරතෙරට පැමිණ, ඉන්පසු තවත් මහා නදියක් හමුවිය. "දෙවැනි නදිය කුමක්ද?" යැයි රජු ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, ගැඹුරින් මෙන්ම පළලින්ද අර්ධ යොජනාවක් පමණ වූ නීලවාහිනී නදියයි". එහිදී අමුතු සත්‍ය ක්‍රියාවක් නොකොට, එම සත්‍ය ක්‍රියාවෙන්ම අර්ධ යොජනාවක් පළල එම නදියද තරණය කළහ. ඉන්පසු චන්දභාගා නම් තුන්වන මහා නදියට පැමිණ, එයද එම සත්‍ය ක්‍රියාවෙන්ම තරණය කළහ.

සත්ථාපි තංදිවසං පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං ඔලොකෙන්තො ‘‘අජ්ජ මහාකප්පිනො තියොජනසතිකං රජ්ජං පහාය අමච්චසහස්සපරිවාරො මම සන්තිකෙ පබ්බජිතුං ආගච්ඡතී’’ති දිස්වා ‘‘මයා තෙසං පච්චුග්ගමනං කාතුං යුත්ත’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සයමෙව පත්තචීවරං ගහෙත්වා ආකාසෙ උප්පතිත්වා චන්දභාගාය තීරෙ තෙසං උත්තරණතිත්ථඅභිමුඛට්ඨානෙ මහානිග්‍රොධරුක්ඛො අත්ථි, තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙසි. තෙ තෙන තිත්ථෙන උත්තරන්තා බුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච ධාවන්තියො ඔලොකෙත්වා දසබලස්ස පුණ්ණචන්දසස්සිරිකං මුඛං දිස්වා ‘‘යං සත්ථාරං උද්දිස්ස මයං පබ්බජිතා, අද්ධා සො එසො’’ති දස්සනෙනෙව නිට්ඨං ගන්ත්වා දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔණමිත්වා වන්දමානා ආගම්ම සත්ථාරං වන්දිංසු. රාජා ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන. සත්ථා තෙසං ධම්මකථං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචිංසු. සත්ථා ‘‘පුබ්බෙ ඉමෙ චීවරදානස්ස දින්නත්තා අත්තනො පත්තචීවරානි ගහෙත්වාව ආගතා’’ති සුවණ්ණවණ්ණං හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘එථ භික්ඛවො, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, චරථ බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායා’’ති ආහ. සාව තෙසං ආයස්මන්තානං පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි, වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය සත්ථාරං පරිවාරයිංසු.

එදින අලුයම් කාලයේ දී ශාස්තෘන් වහන්සේ මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ලොව බලන සේක්, 'අද මහා කප්පින රජතුමා යොදුන් තුන්සියයක් පමණ වූ රාජ්‍යය අතහැර අමාත්‍යවරුන් දහසක් පිරිවරා මා වෙත පැවිදි වනු පිණිස එන්නේ ය' යි දැක, 'ඔවුන් පෙරගමන් ගොස් පිළිගැනීම මට සුදුසු ය' යි සිතා, උදෑසන ම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සැවැත් නුවර පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, දවල් ආහාරයෙන් පසු තනිව ම පාසිවුරු ගෙන අහසින් වැඩි සේක. චන්දභාගා නදිය අසල ඔවුන් එතෙර වන තොටුපළට අභිමුඛ ව මහා නුග රුකක් විය. එහි පලක් බැඳ හිඳගෙන, ඉදිරියෙහි සිහිය පිහිටුවා ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මීන් විහිදුවූ සේක. එම තොටුපළින් එතෙර වන ඔවුහු එහා මෙහා විහිදෙන බුදු රැස් දැක, දසබලයන් වහන්සේගේ පුන් සඳක් බඳු වූ ශෝභමාන මුහුණ දැක, 'යම් ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙනෙකුන් උදෙසා අප පැවිදි වීමට ආවෙමු ද, ඒකාන්තයෙන් ම මේ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ම ය' යි දැකීමෙන් ම නිශ්චයට පැමිණ, දුටු තැන සිට ම නැමී වඳිමින් පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේට වැන්දහ. රජතුමා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ විලුඹ අල්ලා වැඳ අමාත්‍යවරුන් දහසක් සමඟ එකත්පසක හිඳගත්තේ ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට ධර්ම දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ සැවොම අර්හත් ඵලයට පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ, 'මොවුන් පෙර කරන ලද සිවුරු දානයන් නිසා තමන්ගේ ම පාසිවුරු ඇති ව ම පැමිණෙන්නේ ය' යි සලකා රන්වන් පැහැති හස්තය දිගු කොට, 'මහණෙනි, මෙහි එන්න, ධර්මය මනාව දේශනා කරන ලද්දේ ය, දුක කෙළවර කිරීම පිණිස මැනවින් බඹසර හැසිරෙන්න' යි වදාළ සේක. එය ම ඒ ආයුෂ්මතුන්ගේ පැවිද්ද හා උපසම්පදාව විය. ඔවුහු හැට වස් පිරුණු තෙරුන් වහන්සේලා මෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිවරා ගත්හ.

අනොජාපි දෙවී රථසහස්සපරිවාරා ගඞ්ගාතීරං පත්වා රඤ්ඤො අත්ථාය ආභතං නාවං වා උළුම්පං වා අදිස්වා අත්තනො බ්‍යත්තතාය චින්තෙසි – ‘‘රාජා සච්චකිරියං කත්වා ගතො භවිස්සති, සො පන සත්ථා න කෙවලං තෙසංයෙව අත්ථාය නිබ්බත්තො, සචෙ සො සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, අම්හාකං රථා මා උදකෙ නිමුජ්ජිංසූ’’ති උදකපිට්ඨෙන රථෙ පක්ඛන්දාපෙසි. රථානං නෙමිවට්ටිමත්තම්පි න තෙමි. දුතියනදිම්පි තතියනදිම්පි තෙනෙව සච්චකාරෙන උත්තරි. උත්තරමානා එව ච නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ සත්ථාරං [Pg.250] අද්දස. සත්ථාපි ‘‘ඉමාසං අත්තනො සාමිකෙ පස්සන්තීනං ඡන්දරාගො උප්පජ්ජිත්වා මග්ගඵලානං අන්තරායං කරෙය්‍ය, ධම්මං සොතුං ච න සක්ඛිස්සන්තී’’ති. යථා අඤ්ඤමඤ්ඤං න පස්සන්ති, තථා අකාසි. තා සබ්බාපි තිත්ථතො උත්තරිත්වා දසබලං වන්දිත්වා නිසීදිංසු. සත්ථා තාසං ධම්මකථං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිංසු. සත්ථා ‘‘උප්පලවණ්ණා ආගච්ඡතූ’’ති චින්තෙසි. ථෙරී ආගන්ත්වා සබ්බා පබ්බාජෙත්වා ආදාය භික්ඛුනිඋපස්සයං ගතා, සත්ථා භික්ඛුසහස්සං ගහෙත්වා ආකාසෙන ජෙතවනං අගමාසි.

අනෝජා දේවිය ද රථ දහසක් පිරිවරා ගංගා තීරයට පැමිණ, රජතුමා වෙනුවෙන් ගෙන එන ලද බෝට්ටුවක් හෝ පාලමක් හෝ නොදැක, තමන්ගේ බුද්ධිමත් බවින් මෙසේ සිතුවා ය: 'රජතුමා සත්‍ය ක්‍රියාවක් කොට යන්නට ඇත. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ ම යහපත පිණිස පමණක් පහළ වූ කෙනෙක් නොවේ. ඉදින් ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ නම්, අපගේ රථ ජලයේ නොගිලෙත්වා' යි රථ ජලය මතුපිටින් යැවූහ. රථවල රෝද පට්ටම පවා තෙත් නොවීය. දෙවන නදිය ද තෙවන නදිය ද එම සත්‍ය ක්‍රියාවෙන් ම එතර වූහ. එතෙර වන විට ම නුග රුක මුල සිටි ශාස්තෘන් වහන්සේව දුටුවා ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද, 'මොවුන් තම ස්වාමිපුරුෂයන් දුටුවහොත් ඔවුනොවුන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව හා ඇල්ම ඇති වී මාර්ග ඵල ලැබීමට බාධාවක් වනු ඇත, ධර්මය ඇසීමට ද නොහැකි වනු ඇත' යි සලකා, ඔවුනොවුන් නොපෙනෙන ලෙස සෘද්ධියෙන් සැලැස්වූ සේක. ඒ සියලු දෙනා ම තොටුපළින් එතෙර වී දසබලයන් වහන්සේට වැඳ හිඳගත්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට ධර්ම දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ සියලු දෙනා සෝවාන් ඵලයේ පිහිටි පසු ඔවුනොවුන්ව දැකගන්නට සැලැස්වූ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ 'උප්පලවණ්ණාව පැමිණේවා' යි සිතූ සේක. එතෙරණිය පැමිණ ඒ සියලු දෙනා පැවිදි කරවා භික්ෂුණී ආරාමයට රැගෙන ගියා ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසක් සමඟ අහසින් ජේතවනයට වැඩි සේක.

අථායං මහාකප්පිනත්ථෙරො අත්තනො කිච්චං මත්ථකප්පත්තං ඤත්වා අප්පොස්සුක්කො හුත්වා ඵලසමාපත්තිසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්ති අභිණ්හං උදානං උදානෙසි. භික්ඛූ කථං උප්පාදෙසුං ‘‘කප්පිනත්ථෙරො රජ්ජසුඛං අනුස්සරන්තො උදානං උදානෙතී’’ති. තෙ තථාගතස්ස ආරොචෙසුං. භගවා ‘‘මම පුත්තො මග්ගසුඛං ඵලසුඛං ආරබ්භ උදානං උදානෙසී’’ති වත්වා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

ඉන්පසු මේ මහා කප්පින තෙරුන් වහන්සේ තම කෘත්‍යය නිමවා අවසන් බව දැන, නිදහස් ව ඵල සමාපත්ති සුවයෙන් කල් ගෙවමින්, අරණ්‍යයකට ගිය ද රුක් මූලයකට ගිය ද ශුන්‍යාගාරයකට ගිය ද 'අහෝ සැපයකි, අහෝ සැපයකි' යි නිතර උදාන පහළ කළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ කථාවක් ඇති කළහ: 'කප්පින තෙරුන් වහන්සේ රාජ්‍ය සුඛය සිහි කරමින් උදාන පහළ කරති' යි. ඔවුහු තථාගතයන් වහන්සේට ඒ බව සැල කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, 'මගේ පුත්‍රයා මඟ පල සුවය අරභයා උදාන පහළ කරන්නේ ය' යි වදාරා ධම්මපදයේ මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

‘‘ධම්මපීති සුඛං සෙති, විප්පසන්නෙන චෙතසා;

අරියප්පවෙදිතෙ ධම්මෙ, සදා රමති පණ්ඩිතො’’ති. (ධ. ප. 79);

"ධර්මය නමැති අමෘතය පානය කරන්නා ප්‍රසන්න වූ සිතින් යුක්ත ව සුව සේ නිදයි. පණ්ඩිත තෙමේ ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි නිරතුරුව ම ඇලෙන්නේ ය."

අථෙකදිවසං සත්ථා තස්ස අන්තෙවාසිකභික්ඛුසහස්සං ආමන්තෙත්වා ආහ – ‘‘කච්චි වො, භික්ඛවෙ, ආචරියො ධම්මං දෙසෙතී’’ති. න භගවා දෙසෙති, අප්පොස්සුක්කො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තො විහරති, කස්සචි ඔවාදමත්තම්පි න දෙතීති. සත්ථා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං, කප්පින, අන්තෙවාසිකානං ඔවාදමත්තම්පි න දෙසී’’ති? සච්චං භගවාති. බ්‍රාහ්මණ, මා එවං කරි, අජ්ජ පට්ඨාය අන්තෙවාසිකානං ධම්මං දෙසෙහීති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ථෙරො සත්ථු කථං සිරවරෙන සම්පටිච්ඡිත්වා එකසමොධානෙයෙව සමණසහස්සස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා සබ්බෙ අරහත්තං පාපෙසි. අපරභාගෙ සත්ථා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො පටිපාටියා ථෙරෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො මහාකප්පිනත්ථෙරං භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

පසුව දිනක ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ අතේවාසික භික්ෂූන් දහස අමතා, 'මහණෙනි, නුඹලාගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ නුඹලාට ධර්මය දේශනා කරන්නේ දැ?' යි ඇසූ සේක. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දේශනා නොකරති, උන්වහන්සේ දැකගත හැකි පල සමවතට සම වැදී වාසය කරති, කිසිවෙකුට අවවාදයක් පවා නොදෙති' යි පැවසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේ කැඳවා, 'කප්පින, ඔබ සැබවින් ම අතේවාසිකයන්ට අවවාදයක් පවා දේශනා නොකරන්නේ ද?' යි ඇසූ සේක. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එය සැබෑ ය' යි පැවසූහ. 'බ්‍රාහ්මණය, එසේ නොකරන්න, අද පටන් අතේවාසිකයන්ට ධර්මය දේශනා කරන්න' යි වදාළ සේක. 'එසේ ය ස්වාමීනි' යි තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය හිස මුදුනින් පිළිගෙන එක ම දේශනයකින් ඒ මහණ දහසට ම ධර්මය දේශනා කොට සියල්ලන් ව ම අර්හත් ඵලයට පැමිණවූහ. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ සංඝයා මැද හිඳ තෙරුන් වහන්සේලාට තනතුරු පිරිනමන කල්හි, මහා කප්පින තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට අවවාද කරන්නන් අතරින් අගතැන් තැබූ සේක.

සාගතත්ථෙරවත්ථු

සාගත තෙරුන් වහන්සේගේ වස්තුව

232. දසමෙ [Pg.251] තෙජොධාතුකුසලානන්ති තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිතුං කුසලානං සාගතත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයඤ්හි ථෙරො තෙජොධාතුසමාපත්තියා අම්බතිත්ථනාගස්ස තෙජසා තෙජං පරියාදියිත්වා තං නාගං නිබ්බිසෙවනං අකාසි. තස්මා තෙජොධාතුකුසලානං අග්ගො නාම ජාතො.

232. දහවන වස්තුවෙහි 'තේජෝධාතු කුසලානං' යන්නෙන්, තේජෝධාතු සමාපත්තියට පැමිණීමෙහි දක්ෂයන් අතර සාගත තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වන බව දක්වයි. මේ තෙරුන් වහන්සේ තේජෝධාතු සමාපත්තියෙන් අම්බතිත්ථ නාගයාගේ තේජසට වඩා වැඩි තේජසකින් ඒ නාගයාව දමනය කළහ. එබැවින් තේජෝධාතු කුසලතාවයෙන් අග්‍ර වූ සේක.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ සත්ථුධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං තෙජොධාතුකුසලානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, සාගතමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා තත්ථ වසීභාවං පාපුණි.

උන්වහන්සේගේ පූර්ව චරිතාපදානය මෙසේ ය: මොහු ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසමින් සිටිය දී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් භික්ෂුවක තේජෝධාතු කුසලතාවයෙන් අගතැන් තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර පැතුවහ. උන්වහන්සේ දිවි ඇති තෙක් කුසල් කොට දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සැවැත් නුවර බමුණු කුලයක උපත ලැබූහ, ඔහුට සාගත මාණවක යයි නම් තැබූහ. ඔහු පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා ශ්‍රද්ධාව ලබා පැවිදි ව, අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා එහි වසීභාවයට (පරතෙරට) පැමිණියහ.

අථෙකදිවසං සත්ථා චාරිකං චරමානො කොසම්බිනගරසමීපං අගමාසි. තෙන ච සමයෙන නදීතිත්ථෙ පොරාණකනාවිකස්ස බහූ ආගන්තුකගමිකා වෙරිනො හුත්වා තං පොථෙත්වා මාරයිංසු. සො විරුද්ධෙන චිත්තෙන පත්ථනං පට්ඨපෙත්වා තස්මිංයෙව තිත්ථෙ මහානුභාවො නාගරාජා හුත්වා නිබ්බත්තො. සො විරුද්ධචිත්තත්තා අකාලෙයෙව වස්සාපෙති, කාලෙ පන න වස්සාපෙති, සස්සානි න සම්මා සම්පජ්ජන්ති. සකලරට්ඨවාසිනො ච තස්ස වූපසමනත්ථං අනුසංවච්ඡරං බලිකම්මං කරොන්ති, වසනත්ථාය චස්ස එකං ගෙහං අකංසු. සත්ථාපි තෙනෙව තිත්ථෙන උත්තරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ‘‘තස්මිංයෙව පදෙසෙ රත්තිං වසිස්සාමී’’ති අගමාසි.

එක්දිනක් ශාස්තෘන් වහන්සේ චාරිකාවේ වඩිනා අතරතුර කොසඹෑ නුවර සමීපයට පැමිණි සේක. එකල තොටුපළක සිටි පැරණි නැවියෙකු කෙරෙහි පැමිණි බොහෝ මගීන් වෛර බැඳ ඔහුට පහර දී මරා දැමූහ. හෙතෙම වෛරී සිතින් යුතුව ප්‍රාර්ථනා කොට එම තොටුපළෙහි ම මහානුභාව සම්පන්න නාග රාජයෙකු වී උපන්නේය. ඔහු වෛරී සහගත සිතැති බැවින් අකාලයේ වැසි වස්වයි, කාලයට වැසි නොවස්වයි; ගොවිතැන් නිසි පරිදි සාර්ථක නොවේ. මුළු රටවැසියෝ ම ඔහුව සන්සිඳුවනු පිණිස වාර්ෂිකව බලි කර්ම පවත්වති, ඔහුට වාසය පිණිස එක් මන්දිරයක් ද කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා එම තොටුපළෙන්ම එතර වී, "එම ප්‍රදේශයේම රාත්‍රිය ගත කරන්නෙමි"යි වැඩම කළ සේක.

අථායං ථෙරො ‘‘චණ්ඩො කිරෙත්ථ නාගරාජා’’ති සුත්වා ‘‘ඉමං නාගරාජානං දමෙත්වා නිබ්බිසෙවනං කත්වා සත්ථු වසනට්ඨානං පරියාදෙතුං වට්ටතී’’ති නාගරාජස්ස වසනට්ඨානං පවිසිත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. නාගො කුජ්ඣිත්වා ‘‘කොනාමායං මුණ්ඩකො මය්හං වසනට්ඨානං පවිසිත්වා නිසින්නො’’ති ධූපායි, ථෙරො උත්තරිතරං ධූපායි. නාගො, පජ්ජලි, ථෙරොපි උත්තරිතරං පජ්ජලිත්වා තස්ස තෙජං පරියාදියි. සො ‘‘මහන්තො වතායං [Pg.252] භික්ඛූ’’ති ථෙරස්ස පාදමූලෙ නිපතිත්වා, ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං සරණං ගච්ඡාමී’’ති ආහ. මය්හං සරණගමනකිච්චං නත්ථි, දසබලස්ස සරණං ගච්ඡාති. සො ‘‘සාධූ’’ති සරණගතො හුත්වා තතො පට්ඨාය න කඤ්චි විහෙඨෙති, දෙවම්පි සම්මා වස්සාපෙති, සස්සානි සම්මා සම්පජ්ජන්ති.

ඉක්බිති (සාගත) තෙරුන් වහන්සේ "මෙහි සිටින නාග රජු ඉතා චණ්ඩ" යැයි අසා, "මේ නාග රජුව දමනය කර, නාගයාගෙන් තොර කොට ශාස්තෘන් වහන්සේට වාසස්ථානය පිළියෙල කළ යුතුය"යි නාග රජුගේ වාසස්ථානයට ඇතුළු වී පර්යංකයෙන් වැඩ සිටියහ. නාගයා කෝපයට පත්ව, "මේ කවුරු නම් මුඩු මහණෙක් මගේ වාසස්ථානයට ඇතුළු වී හිඳින්නේදැයි" සිතා දුම් පිට කළේය; තෙරුන් වහන්සේ ඊට වඩා වැඩිපුර දුම් පිට කළහ. නාගයා ගිනි ජාලා පිට කළේය; තෙරුන් වහන්සේ ද ඊට වඩා අධික ලෙස ගිනි ජාලා මවා ඔහුගේ තේජස මැඩපැවැත්වූහ. ඔහු "මේ භික්ෂුව සැබවින්ම මහානුභාව සම්පන්නයි" කියා තෙරුන්ගේ පාමුල වැඳ වැටී, "ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේ සරණ යමි"යි පැවසීය. "මා සරණ යාමෙන් වැඩක් නැත, දසබලයන් වහන්සේ සරණ යන්න" යැයි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. හෙතෙම "යහපති"යි පවසා සරණ ගොස් එතැන් පටන් කිසිවෙකුට හිංසා නොකළේය, නිසි කලට වැසි වැස්වීය, බෝග සම්පත් මැනවින් සඵල විය.

කොසම්බිවාසිනො ‘‘අය්‍යෙන කිර සාගතෙන අම්බතිත්ථකනාගො දමිතො’’ති සුත්වා සත්ථු ආගමනං උදික්ඛමානා දසබලස්ස මහාසක්කාරං සජ්ජයිංසු. තෙ දසබලස්ස මහාසක්කාරං කත්වා ඡබ්බග්ගියානං වචනෙන සබ්බගෙහෙසු කාපොතිකං පසන්නං පටියාදෙත්වා පුනදිවසෙ සාගතත්ථෙරස්ස පිණ්ඩාය චරන්තස්ස ගෙහෙ ගෙහෙ ථොකං ථොකං අදංසු. ථෙරො අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ මනුස්සෙහි යාචියමානො ගෙහෙ ගෙහෙ ථොකං [Pg.253] ථොකං පිවිත්වා අවිදූරං ගන්ත්වාව අනාහාරිකභාවෙන සතිං විස්සජ්ජෙත්වා සඞ්කාරට්ඨානෙ පති.

කොසඹෑ නුවර වැසියෝ "සාගත ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් අම්බතිත්ථක නාගයා දමනය කරන ලදැයි" අසා, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වැඩමවීම අපේක්ෂාවෙන් දසබලයන් වහන්සේට මහා සත්කාරයක් පිළියෙල කළහ. ඔවුහු දසබලයන් වහන්සේට මහා සත්කාර කොට, සවැගි මහණුන්ගේ වචනයෙන් සියලු නිවෙස්වල පරෙවි පැහැති මත්පැන් (කාපෝතික ප්‍රසන්න) පිළියෙල කර, පසුදින පිණ්ඩපාතයේ වැඩිය සාගත තෙරුන්ට නිවසක් පාසා ස්වල්පය බැගින් පූජා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ මත්පැන් වැළඳීම පිළිබඳ ශික්ෂා පදයක් පනවා නොතිබූ බැවින් මිනිසුන් ඇරයුම් කළ විට නිවසක් පාසා ස්වල්පය බැගින් මත්පැන් පානය කර, මඳ දුරක් වඩිනා විටම ආහාර නොමැති වීම හේතුවෙන් සිහිය විකල්ව කුණු කසළ දමන තැනක වැටී සිටියහ.

සත්ථා කතභත්තකිච්චො නික්ඛමන්තො තං දිස්වා ගාහාපෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා විගරහිත්වා සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි. සො පුනදිවසෙ සතිං ලභිත්වා අත්තනා කතකාරණං සුත්වා අච්චයං දෙසෙත්වා දසබලං ඛමාපෙත්වා උප්පන්නසංවෙගො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. එවං වත්ථු විනයෙ සමුට්ඨිතං. තං තත්ථ ආගතනයෙනෙව විත්ථාරතො වෙදිතබ්බං. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ මහාවිහාරෙ නිසීදිත්වා පටිපාටියා ථෙරෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො සාගතත්ථෙරං තෙජොධාතුකුසලානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ශාස්තෘන් වහන්සේ දන් වළඳා නික්ම වඩිනා විට ඔහු දැක, භික්ෂූන් ලවා ඔහුව ඔසවාගෙන විහාරයට ගොස්, ඔහුට දොස් පවරා ශික්ෂා පදයක් පැනවූ සේක. ඔහු පසුදින සිහිය ලබා තමන් කළ දේ අසා වරද පිළිගෙන දසබලයන් වහන්සේගෙන් සමාව ඉල්ලා, හටගත් සංවේගය ඇතිව විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පැමිණියේය. මේ කතාව විනයෙහි සඳහන් වේ. එය එහි එන පරිද්දෙන් ම විස්තරාත්මකව දත යුතුය. පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩ හිඳිමින් තෙරුන් වහන්සේලා පිළිවෙළින් තනතුරුවල පිහිටුවන සේක්, සාගත තෙරුන් වහන්සේව තේජෝධාතු කුසලතාවයෙන් යුක්ත භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

රාධත්ථෙරවත්ථු

රාධ තෙරුන් වහන්සේගේ කථාව

233. එකාදසමෙ පටිභානෙය්‍යකානන්ති සත්ථු ධම්මදෙසනාපටිභානස්ස පච්චයභූතානං පටිභානජනකානං භික්ඛූනං රාධත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. ථෙරස්ස හි දිට්ඨිසමුදාචාරඤ්ච ඔකප්පනියසද්ධඤ්ච ආගම්ම දසබලස්ස නවනවා ධම්මදෙසනා පටිභාති. තස්මා ථෙරො පටිභානෙය්‍යකානං අග්ගො නාම ජාතො.

233. එකොළොස්වන (තනතුර) වන 'පටිභානෙය්‍යකානං' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවන්හි ප්‍රතිභානයට (වැටහීමට) ප්‍රත්‍ය වන, ප්‍රතිභානය උපදවන භික්ෂූන් අතර රාධ තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වන බවයි. තෙරුන් වහන්සේගේ දෘෂ්ටිය හා විශ්වාස කටයුතු ශ්‍රද්ධාව නිමිති කරගෙන දසබලයන් වහන්සේට අලුත් අලුත් ධර්ම දේශනාවන් වැටහෙයි (ප්‍රතිභානය වෙයි). එබැවින් තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රතිභානය උපදවන භික්ෂූන් අතර අග්‍ර වූ සේක.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පටිභානෙය්‍යකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං තථාගතං පරිචරිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, රාධමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු.

ඒ සම්බන්ධයෙන් වූ අනුපූර්ව කතාව මෙසේය – මොහු ද පදුමුත්තර බුදුන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපිද, පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසා, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක ප්‍රතිභානය උපදවන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තබනු දැක, මහා පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. හෙතෙම ජීවිතාන්තය දක්වා තථාගතයන් වහන්සේට උපස්ථාන කොට, දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි රජගහ නුවර බ්‍රාහ්මණ කුලයක උප්පත්තිය ලැබීය; ඔහුට 'රාධ' යැයි නම් තැබූහ.

සො මහල්ලකකාලෙ අත්තනො පුත්තදාරෙන අබහුමතො ‘‘පබ්බජිත්වා කාලං වීතිනාමෙස්සාමී’’ති විහාරං ගන්ත්වා ථෙරෙ පබ්බජ්ජං යාචි. ‘‘ජිණ්ණො මහල්ලකබ්‍රාහ්මණො’’ති න කොචි පබ්බාජෙතුං ඉච්ඡි. අථෙකදිවසං බ්‍රාහ්මණො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තස්ස උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා කථං සමුට්ඨාපෙතුකාමො ‘‘කිං, බ්‍රාහ්මණ, පුත්තදාරා තං පටිජග්ගන්තී’’ති? කුතො, භො ගොතම, පටිජග්ගනං, මහල්ලකොති [Pg.254] මං බහි නීහරිංසු. කිං පන තෙ, බ්‍රාහ්මණ, පබ්බජිතුං න වට්ටතීති? කො මං, භො ගොතම, පබ්බාජෙස්සති, මහල්ලකභාවෙන මං න කොචි ඉච්ඡතීති. සත්ථා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සඤ්ඤං අදාසි. ථෙරො සත්ථු වචනං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා රාධබ්‍රාහ්මණං පබ්බාජෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා ඉමං බ්‍රාහ්මණං සාදරෙන පබ්බජාපෙසි, න ඛො මෙ එතං අනාදරෙන පරිහරිතුං වට්ටතී’’ති රාධත්ථෙරං ආදාය ගාමකාවාසං අගමාසි. තත්‍රස්ස අධුනා පබ්බජිතත්තා කිච්ඡලාභිස්ස ථෙරො අත්තනො පත්තං ආවාසං දෙති, අත්තනො පත්තං පණීතපිණ්ඩපාතම්පි තස්සෙව දත්වා සයං පිණ්ඩාය චරති. රාධත්ථෙරො සෙනාසනසප්පායඤ්ච භොජනසප්පායඤ්ච ලභිත්වා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි.

ඔහු මහලු වියේදී තම අඹුදරුවන්ගේ ගරුබුහුමන් නොලැබ, "පැවිදි වී කාලය ගත කරමි"යි විහාරයට ගොස් තෙරුන් වහන්සේලාගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. "මහලු බ්‍රාහ්මණයෙකැ"යි සිතා කිසිවෙක් ඔහුව පැවිදි කිරීමට අකමැති වූහ. එක් දිනක් බ්‍රාහ්මණයා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් පිළිසඳරෙහි යෙදී එකත්පසක හිඳගත්තේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය දැක, කතාව ආරම්භ කරනු කැමතිව, "බ්‍රාහ්මණය, ඔබගේ අඹුදරුවන් ඔබට සලකන්නේදැයි" ඇසූ සේක. "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, සැලකිල්ලක් කොයින්ද? මහලු යැයි කියා මාව පිටමං කළා" යැයි පැවසීය. "බ්‍රාහ්මණය, එසේනම් ඔබට පැවිදි වීම සුදුසු නොවේද?" "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, කවුරුන් මාව පැවිදි කරත්ද? මා මහලු නිසා කිසිවෙක් අකමැතියි." ශාස්තෘන් වහන්සේ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට සංඥාවක් කළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘ වචනය මුදුනින් පිළිගෙන රාධ බ්‍රාහ්මණයා පැවිදි කරවා, "ශාස්තෘන් වහන්සේ මොහුව ඉතා සාදරයෙන් පැවිදි කරවූ සේක, එබැවින් මොහු කෙරෙහි අනාදරයෙන් කටයුතු කිරීම සුදුසු නැතැ"යි සිතා රාධ තෙරුන් වහන්සේ කැටුව ගමක වූ ආවාසයකට වැඩි සේක. එහිදී ඔහු අලුත පැවිදි වූ බැවින් සිවුපසය ලැබීමට අපහසු වූ නිසා, තෙරුන් වහන්සේ තමන්ට ලැබුණු ආවාසය ඔහුට දී, තමන්ට ලැබුණු ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතය ද ඔහුට දී, තමන් වහන්සේ පිඬු පිණිස වැඩි සේක. රාධ තෙරුන් වහන්සේ ද සෙනසුන් පහසුව හා භෝජන පහසුව ලබා සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගෙන නොබෝ කලකින්ම අර්හත් භාවයට පැමිණි සේක.

අථ නං ථෙරො ගහෙත්වා දසබලං පස්සිතුං ආගතො. සත්ථා ජානන්තොව පුච්ඡි – ‘‘යො තෙ මයා, සාරිපුත්ත, නිස්සිතකො දින්නො, කීදිසං තස්ස, න උක්කණ්ඨතී’’ති? භන්තෙ, සාසනෙ අභිරමිතභික්ඛු නාම එවරූපො භවෙය්‍යාති. අථායස්මතො සාරිපුත්තස්ස ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරො කතඤ්ඤූ කතවෙදී’’ති සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි. තං සුත්වා සත්ථා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘අනච්ඡරියං, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තස්ස ඉදානි කතඤ්ඤූකතවෙදිතා, සො අතීතෙ අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තොපි කතඤ්ඤූකතවෙදීයෙව අහොසී’’ති. කතරස්මිං කාලෙ භගවාති?

ඉන්පසු තෙරුන් වහන්සේ ඔහුව කැඳවාගෙන දසබලයන් වහන්සේ බැහැදැකීමට වැඩම කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ දැන දැනම මෙසේ විමසූ සේක: "සාරිපුත්ත, මා විසින් ඔබට පවරා දුන් ඒ නිශ්ශිතකයා (ශිෂ්‍යයා) කෙබඳු ද? ඔහු කලකිරීමට පත් නොවන්නේ ද?" "ස්වාමීනි, ශාසනයෙහි ඇළුණු භික්ෂුවක් නම් මෙබඳුම විය යුතුය" (යි තෙරණුවෝ පැවසූහ). ඉන්පසු ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ පිළිබඳව "සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ කළගුණ දන්නා වූ, කළගුණ සලකන්නා වූ කෙනෙකි" යි සංඝයා මැද කතාවක් ඇති විය. එය අසා ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂූන් ඇමතූ සේක: "මහණෙනි, සාරිපුත්තයන් දැන් කළගුණ දන්නා අයකු වීම පුදුමයක් නොවේ. ඔහු අතීතයේ අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක (තිරිසන් යෝනියක) උපන් කල පවා කළගුණ දන්නා වූ, කළගුණ සලකන්නා වූ අයකුම විය." "ස්වාමීනි, ඒ කිනම් කලෙක ද?"

අතීතෙ, භික්ඛවෙ, පබ්බතපාදම්හි පඤ්චසතමත්තා වඩ්ඪකිපුරිසා මහාඅරඤ්ඤං පවිසිත්වා දබ්බසම්භාරෙ ඡින්දිත්වා මහාඋළුම්පං බන්ධිත්වා නදියා ඔතාරෙන්ති. අථෙකො හත්ථිනාගො එකස්මිං විසමට්ඨානෙ සොණ්ඩාය සාඛං ගණ්හන්තො සාඛාභඞ්ගවෙගං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො තිඛිණඛාණුකෙ පාදෙන අවත්ථාසි, පාදො විද්ධො, දුක්ඛවෙදනා වත්තන්ති. සො ගමනං අභිනීහරිතුං අසක්කොන්තො තත්ථෙව නිපජ්ජි. සො කතිපාහච්චයෙන තෙ වඩ්ඪකී අත්තනො සමීපෙන ගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘ඉමෙ නිස්සායාහං ජීවිතං ලභිස්සාමී’’ති තෙසං අනුපදං අගමාසි. තෙ නිවත්තිත්වා හත්ථිං දිස්වා භීතා පලායන්ති. සො තෙසං පලායනභාවං ඤත්වා අට්ඨාසි, පුන ඨිතකාලෙ අනුබන්ධි.

මහණෙනි, අතීතයෙහි පර්වත පාමුලක පන්සියයක් පමණ වූ වඩුවෝ මහා වනාන්තරයකට වැදී දැව දඬු කපා, මහා පහුරු බැඳ නදියට බස්වති. එහි එක් ඇතෙක් එක්තරා විෂම ස්ථානයකදී සොඬින් අත්තක් අල්ලා ගැනීමට යෑමේදී, අත්ත කැඩී යාමේ වේගය දරාගත නොහැකිව තියුණු උලක් මත පය තැබුවේය. පාදය විදින ලදී, දැඩි වේදනා ඇති විය. ඔහුට ගමන ඉදිරියට ගෙන යා නොහැකිව එහිම වැතිරුණි. ඔහු දින කිහිපයකට පසු ඒ වඩුවන් තමන් අසලින් යනු දැක, "මොවුන් නිසා මට ජීවිතය ලැබෙනු ඇතැයි" සිතා ඔවුන් පස්සේ ගියේය. ඔවුන් හැරී බලා ඇතා දැක බියෙන් පලා ගියහ. ඔහු ඔවුන් පලා යන බව දැන නැවතුණි, ඔවුන් නැවතී සිටින විට යළිත් ලුහුබැන්දේය.

වඩ්ඪකිජෙට්ඨකො චින්තෙසි – ‘‘අයං හත්ථි අම්හෙසු තිට්ඨන්තෙසු අනුබන්ධති, පලායන්තෙසු තිට්ඨති, භවිස්සති තත්ථ කාරණ’’න්ති. සබ්බෙ තං තං රුක්ඛං ආරුය්හ [Pg.255] තස්ස ආගමනං පටිමානෙන්තා නිසීදිංසු. සො තෙසං සන්තිකං ආගන්ත්වා අත්තනො පාදං දස්සෙන්තො පරිවත්තෙත්වා නිපජ්ජි. තදා වඩ්ඪකීනං සඤ්ඤා උදපාදි – ‘‘ගිලානභාවෙන, භො, එස ආගච්ඡති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනා’’ති තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පාදෙ පවිට්ඨඛාණුකං දිස්වා ‘‘ඉමිනා කාරණෙන එස ආගතො’’ති තිඛිණවාසියා ඛාණුකකොටියං ඔධිං දත්වා දළ්හාය රජ්ජුයා බන්ධිත්වා කඩ්ඪිත්වා නීහරිංසු. අථස්ස වණමුඛං පීළෙත්වා පුබ්බලොහිතං නීහරිත්වා කසාවොදකෙන ධොවිත්වා අත්තනො ජානනභෙසජ්ජං මක්ඛෙත්වා නචිරස්සෙව ඵාසුකං අකංසු.

වඩු දෙටුවා මෙසේ සිතීය: "මේ ඇතා අප නැවතුණු විට ලුහුබඳියි, අප පලා යන විට නතර වෙයි. මෙහි කිසියම් හේතුවක් තිබිය යුතුය." සියල්ලෝම ඒ ඒ ගස්වලට නැගී ඔහුගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියහ. ඔහු ඔවුන් අසලට පැමිණ තමන්ගේ පාදය පෙන්වා පෙරළී වැතිරුණි. එවිට වඩුවන්ට වැටහීමක් ඇති විය: "පින්වත්නි, මොහු රෝගී බව නිසා පැමිණෙයි, අන් කරුණක් නිසා නොවේ" යි ඔහු අසලට ගොස් පාදයේ ඇනී ඇති උල දැක, "මේ හේතුව නිසා මොහු පැමිණියේය" යි තියුණු වෑයකින් උලෙහි කෙළවර කපා, ශක්තිමත් ලණුවකින් බැඳ ඇද ඉවත් කළහ. පසුව ඔහුගේ තුවාලය මිරිකා සැරව සහ ලේ ඉවත් කර, කහට වතුරෙන් සෝදා, තමන් දන්නා බෙහෙත් ගල්වා නොබෝ කලකින්ම සුවපත් කළහ.

හත්ථිනාගො ගිලානා වුට්ඨිතො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ මය්හං බහුපකාරා, ඉමෙ මයා නිස්සාය ජීවිතං ලද්ධං, මයා ඉමෙසං කතඤ්ඤුනා කතවෙදිනා භවිතුං වට්ටතී’’ති අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සෙතං ගන්ධහත්ථිපොතකං ආනෙසි. වඩ්ඪකිනො හත්ථිපොතකං දිස්වා ‘‘අම්හාකං හත්ථී පුත්තම්පි ගහෙත්වා ආගතො’’ති අතිවිය තුට්ඨචිත්තා අහෙසුං. හත්ථිනාගො චින්තෙසි – ‘‘මයි තිට්ඨන්තෙ ‘කිං නු ඛො අයං ආගතො’ති මම ආගතකාරණං න ජානිස්සන්තී’’ති ඨිතට්ඨානතො පක්කාමි. හත්ථිපොතකො පිතු පච්ඡතො පච්ඡතො අනුපායාසි. හත්ථිනාගො තස්ස ආගතභාවං ඤත්වා නිවත්තනත්ථාය සද්දසඤ්ඤං අදාසි. සො පිතු කථං සුත්වා නිවත්තිත්වා වඩ්ඪකීනං සන්තිකං ගතො. වඩ්ඪකිනො ‘‘ඉමං හත්ථිපොතකං අම්හාකං දාතුං ආගතො භවිස්සති එසො’’ති ඤත්වා ‘‘අම්හාකං සන්තිකෙ තයා කත්තබ්බකිච්චං නත්ථි, පිතු සන්තිකංයෙව ගච්ඡා’’ති පහිණිංසු. හත්ථිනාගො යාවතතියං අත්තනො සන්තිකං ආගතම්පි පුන වඩ්ඪකීනංයෙව සමීපං පෙසෙසි. තතො පට්ඨාය වඩ්ඪකිනො හත්ථිපොතකං අත්තනො සන්තිකෙ කත්වා පටිජග්ගන්ති. භොජනකාලෙ එකෙකං භත්තපිණ්ඩං දෙන්ති, භත්තං තස්ස යාවදත්ථං අහොසි. සො වඩ්ඪකීහි අන්තොගහනෙ කොට්ටිතං දබ්බසම්භාරං ආහරිත්වා අඞ්ගණට්ඨානෙ රාසිං කරොති. එතෙනෙව නියාමෙන අඤ්ඤම්පි උපකාරකම්මං කරොති.

ඇතා රෝගයෙන් සුවය ලබා මෙසේ සිතීය: "මොවුහු මට බොහෝ උපකාර කළහ. මොවුන් නිසා මට ජීවිතය ලැබුණි. මම මොවුන් කෙරෙහි කළගුණ දන්නා වූ, කළගුණ සලකන්නා වූ කෙනෙකු විය යුතුය" යි තමා වසන තැනට ගොස් සුදු පැහැති මංගල හස්ති පෝතකයෙකු කැඳවාගෙන ආවේය. වඩුවෝ ඇත් පැටවා දැක "අපේ ඇතා පැටවෙකුත් රැගෙන ආවේය" යි ඉතා සතුටු සිත් ඇත්තෝ වූහ. ඇතා මෙසේ සිතීය: "මා මෙහි සිටියහොත් 'මොහු කුමකට පැමිණියේදැ'යි මා පැමිණි හේතුව මොවුන් නොදන්නවා ඇත" යි සිටි තැනින් පිටව ගියේය. ඇත් පැටවා පියා පස්සෙන් පස්සෙන් ලුහුබැන්දේය. ඇතා ඔහු පැමිණෙන බව දැන නවතනු පිණිස ශබ්ද සංඥාවක් කළේය. ඔහු පියාගේ කීම අසා නැවතී වඩුවන් අසලට ගියේය. වඩුවෝ "මේ ඇත් පැටවා අපට දීමට මොහු පැමිණෙන්නට ඇතැයි" දැන, "අප අසල ඔබ විසින් කළ යුතු කිසිවක් නැත, පියා අසලටම යන්නැයි" යැවූහ. ඇතා තෙවැනි වරටත් තමා වෙත ආ ඇත් පැටවා නැවත වඩුවන් අසලටම යැවීය. එතැන් පටන් වඩුවෝ ඇත් පැටවා තමන් අසල තබාගෙන පෝෂණය කරති. කෑම වේලාවට එක් එක් බත් පිඬ බැගින් දෙති, ඔහුට ඇති තරම් බත් ලැබුණි. ඔහු වඩුවන් විසින් වනය මැද කපන ලද දැව දඬු රැගෙන විත් මිදුලේ ගොඩගසයි. මේ ආකාරයෙන්ම අනෙකුත් උපකාරී වැඩ ද කරයි.

සත්ථා ඉමං කාරණං ආහරිත්වා පුබ්බෙපි සාරිපුත්තස්ස කතඤ්ඤූකතවෙදිභාවං දීපෙති. සාරිපුත්තත්ථෙරො හි තදා මහාහත්ථී අහොසි, අට්ඨුප්පත්තියං ආගතො ඔස්සට්ඨවීරියො භික්ඛු හත්ථිපොතකො අහොසි. සංයුත්තනිකායං පන පත්වා සකලං රාධසංයුත්තං, ධම්මපදෙ ච –

ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ කරුණ ගෙනහැර දක්වා අතීතයේදීත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ කළගුණ දන්නා බව ප්‍රකාශ කළ සේක. එකල ඒ මහා ඇතා වූයේ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේය. මෙහි නිදාන කථාවේ එන වීර්යය අත්හළ භික්ෂුව ඒ ඇත් පැටවා විය. සංයුත්ත නිකායට පැමිණි විට මුළු රාධ සංයුත්තය ද, ධම්මපදයේ එන -

‘‘නිධීනංව [Pg.256] පවත්තාරං, යං පස්සෙ වජ්ජදස්සිනං;

නිග්ගය්හවාදිං මෙධාවිං, තාදිසං පණ්ඩිතං භජෙ;

තාදිසං භජමානස්ස, සෙය්‍යො හොති න පාපියො’’ති. (ධ. ප. 76) –

"යමෙක් වැරදි පෙන්වා දෙන, වරද දුටු කල නිග්‍රහ කොට කතා කරන, නැණවත් වූ තැනැත්තෙකු නිධානයක් පෙන්වන්නෙකු මෙන් දකී ද, එවැනි පණ්ඩිතයෙකු ඇසුරු කළ යුතුය. එවැනි උතුමෙකු ඇසුරු කරන්නාට යහපතක්ම වේ, අයහපතක් නොවේ."

ගාථා ථෙරස්ස ධම්මදෙසනා නාම. අපරභාගෙ පන සත්ථා පටිපාටියා ථෙරෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො රාධත්ථෙරං පටිභානෙය්‍යකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

මෙම ගාථාව තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව නමි. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ පිළිවෙළින් තෙරණුවරුන් තනතුරු වල පිහිටුවීමේදී, රාධ තෙරුන් වහන්සේව පටිභානය (වැටහෙන නුවණ) ඇති භික්ෂූන් අතර අග තනතුරෙහි පිහිටුවූ සේක.

මොඝරාජත්ථෙරවත්ථු

මොඝරාජ තේරවත්ථුව

234. ද්වාදසමෙ ලූඛචීවරධරානන්ති ලූඛචීවරං ධාරෙන්තානං මොඝරාජා අග්ගොති දස්සෙති. අයං හි ථෙරො සත්ථලූඛං සුත්තලූඛං රජනලූඛන්ති තිවිධෙනපි ලූඛෙන සමන්නාගතං පංසුකූලං ධාරෙසි. තස්මා ලූඛචීවරධරානං අග්ගො නාම ජාතො.

234. දොළොස්වන කතාවෙහි 'ලූඛචීවරධරානං' යනු රළු සිවුරු දරන්නන් අතර මොඝරාජ තෙරුන් අගතැන්පත් බව දක්වයි. මේ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි රළු රෙදි සහිත වූ ද, රළු නූල් සහිත වූ ද, රළු සායම් සහිත වූ ද යන තෙවැදෑරුම් රළු බවින් යුක්ත වූ පාංශුකූල සිවුරු දැරූහ. එබැවින් රළු සිවුරු දරන්නන් අතර අගතැන්පත් වූහ.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා නිබ්බත්ති, තතො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපදසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව කට්ඨවාහනනගරෙ අමච්චගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. අපරභාගෙ වයප්පත්තො කට්ඨවාහනරාජානං උපට්ඨහන්තො අමච්චට්ඨානං ලභි.

ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රාර්ථනා කර්මය පිළිබඳ අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය - මොහු ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලැබීය. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ධර්ම ශ්‍රවණය කරද්දී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක් රළු සිවුරු දරන්නන් අතර අග තනතුරෙහි පිහිටුවනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු දිවි ඇති තෙක් කුසල් කොට දෙව් මිනිසුන් අතර සැරිසරමින් කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේ ලොව පහළ වීමට පෙර කාලයෙහි කට්ඨවාහන නගරයෙහි ඇමති ගෙයක පිළිසිඳ ගත්තේය. පසු කලක වයසට පැමිණි ඔහු කට්ඨවාහන රජුට උපස්ථාන කරමින් ඇමති තනතුරක් ලැබීය.

තස්මිං කාලෙ කස්සපදසබලො ලොකෙ උප්පජ්ජි. කට්ඨවාහනරාජා ‘‘බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො’’ති සුත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘තාත, බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො, ඉමං පච්චන්තනගරං එකප්පහාරෙනෙව උභොහි අම්හෙහි තුච්ඡං කාතුං න සක්කා, ත්වං තාව මජ්ඣිමදෙසං ගන්ත්වා බුද්ධස්ස උප්පන්නභාවං ඤත්වා දසබලං ඉමං නගරං ආනෙහී’’ති පුරිසසහස්සෙන සද්ධිං පෙසෙසි. සො අනුපුබ්බෙන සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො තත්ථෙව පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි සමණධම්මං අකාසි. තෙන සද්ධිං ගතපුරිසා පන සබ්බෙපි නිවත්තිත්වා පුන රඤ්ඤො සන්තිකං ආගතා.

එකල්හි කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. 'ලොව බුදුන් වහන්සේ නමක් පහළ වී ඇතැයි' අසා කට්ඨවාහන රජතුමා ඔහු (සිය හිතවතා) කැඳවා මෙසේ කීවේය: 'පුතණුවනි, ලොව බුදුන් වහන්සේ නමක් පහළ වී ඇත. අප දෙදෙනාටම එකවර මේ ප්‍රත්‍යන්ත නගරය අතහැර යා නොහැකිය. එබැවින් ඔබ පළමුව මධ්‍යදේශයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ බව තහවුරු කරගෙන, ඒ දසබලයන් වහන්සේව මේ නගරයට වඩමවාගෙන එන්න.' මෙසේ පවසා ඔහු දහසක් පිරිස සමඟ පිටත් කර හැරියේය. ඔහු පිළිවෙළින් බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් ධර්මය ශ්‍රවණය කර, ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගෙන එහිදීම පැවිදි වී වසර විසිදහසක් මුළුල්ලේ ශ්‍රමණ ධර්මය පිරුවේය. ඔහු සමඟ ගිය සියලුම මිනිසුන් නැවත හැරී රජු වෙත පැමිණියහ.

අයං ථෙරො පරිපුණ්ණසීලො කාලං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව සාවත්ථියං [Pg.257] බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, මොඝරාජමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. කට්ඨවාහනරාජාපි කස්සපස්ස භගවතො අධිකාරකම්මං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං සපරිවාරො දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව සාවත්ථියං පුරොහිතගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, බාවරිමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො අපරෙන සමයෙන තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා සොළසන්නං මාණවකසහස්සානං සිප්පං වාචෙන්තො චරති. අථස්ස පසෙනදිකොසලරඤ්ඤො කාලෙ පිතු අච්චයෙන පුරොහිතට්ඨානං අදංසු. තදා අයම්පි මොඝරාජමාණවො බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ සිප්පං ගණ්හාති.

පිරිපුන් සීලයෙන් යුක්ත වූ මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ කළුරිය කර, එක් බුද්ධාන්තරයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, අපගේ දසබලයන් වහන්සේ ලොව පහළ වීමට පෙරම ශ්‍රාවස්ති නුවර බ්‍රාහ්මණ කුලයක පිළිසිඳ ගත්හ. දෙමාපියෝ ඔහුට 'මොඝරාජ මාණවක' යැයි නම් තැබූහ. කට්ඨවාහන රජතුමා ද කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පින්කම් කොට, එක් බුද්ධාන්තරයක් පිරිවර සමඟ දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, අප බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වීමට පෙරම ශ්‍රාවස්ති නුවර පුරෝහිත නිවසක පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔවුහු ඔහුට 'බාවරී මාණවක' යැයි නම් තැබූහ. ඔහු පසු කාලයක ත්‍රිවේදය හදාරා මාණවකයන් දහසය දහසකට ශිල්ප උගන්වමින් වාසය කළේය. ඉක්බිති පසේනදී කොසොල් රජුගේ කාලයෙහි, සිය පියාගේ ඇවෑමෙන් ඔහුට පුරෝහිත තනතුර පිරිනමන ලදී. එකල මේ මොඝරාජ මාණවකයා ද බාවරී බ්‍රාහ්මණයා වෙතින් ශිල්ප හැදෑරුවේය.

අථෙකදිවසං බාවරිබ්‍රාහ්මණො රහොගතො අත්තනො සිප්පෙ සාරං ඔලොකෙන්තො සම්පරායිකං සාරං අදිස්වා ‘‘එකං පබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා සම්පරායිකං ගවෙසෙස්සාමී’’ති කොසලරාජානං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙසි. සො තෙන අනුඤ්ඤාතො සොළසහි මාණවකසහස්සෙහි පරිවුතො පබ්බජ්ජත්ථාය නික්ඛමි. කොසලරාජාපි තෙන සද්ධිංයෙව එකං අමච්චං කහාපණසහස්සං දත්වා පෙසෙසි – ‘‘යස්මිං ඨානෙ ආචරියො පබ්බජති, තත්‍රස්ස වසනට්ඨානං ගහෙත්වා දෙථා’’ති. බාවරිබ්‍රාහ්මණො ඵාසුකට්ඨානං ඔලොකෙන්තො මජ්ඣිමදෙසතො පටික්කම්ම අස්සකරඤ්ඤො ච මුළ්හකරඤ්ඤො ච සීමන්තරෙ ගොධාවරිතීරෙ අත්තනො වසනට්ඨානං කාරෙසි.

එක් දිනක් බාවරී බ්‍රාහ්මණයා හුදෙකලාව හිඳ තමා උගත් ශිල්පයෙහි සාරය විමසන කල, එහි පරලොවට වැඩදායී සාරයක් නොදැක, 'මම පැවිදි වී පරලොව සාරය සොයන්නෙමි' යි සිතා කොසොල් රජු වෙත ගොස් සිය පැවිද්ද සඳහා අවසර ගත්තේය. රජුගෙන් අවසර ලැබූ ඔහු මාණවකයන් දහසය දහසක් පිරිවරා පැවිදි වීම පිණිස නික්මුණේය. කොසොල් රජතුමා ද ඔහු සමඟ එක් අමාත්‍යවරයෙකු දහසක් කහවණු දී යවමින්, 'ආචාර්යතුමන් යම් තැනක පැවිදි වන්නේ ද, එහි උන්වහන්සේට වාසස්ථානයක් පිළියෙල කර දෙන්න' යැයි නියෝග කළේය. බාවරී බ්‍රාහ්මණයා පහසු ස්ථානයක් සොයමින් මධ්‍ය දේශයෙන් ඉවත් වී, අස්සක හා මුළක යන රජුන් දෙදෙනාගේ දේශසීමාවේ ගෝධාවරී නදී තීරයෙහි සිය වාසස්ථානය කරවා ගත්තේය.

අථෙකො පුරිසො ජටිලානං දස්සනාය ගතො තෙසං සන්තකෙ භූමිට්ඨානෙ තෙහි අනුඤ්ඤාතො අත්තනො වසනට්ඨානං අකාසි. තෙන කතං දිස්වා අපරං කුලසතං ගෙහසතං කාරෙසි. තෙ සබ්බෙපි සන්නිපතිත්වා ‘‘මයං අය්‍යානං සන්තකෙ භූමිභාගෙ වසාම, මුධා වසිතුං න කාරණං, සුඛවාසං වො දස්සාමා’’ති එකෙකො එකෙකං කහාපණං [Pg.258] බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස වසනට්ඨානෙ ඨපෙසි. සබ්බෙහිපි ආභතකහාපණා සතසහස්සමත්තා අහෙසුං. බාවරිබ්‍රාහ්මණො ‘‘කිමත්ථං එතෙ ආභතා’’ති ආහ. සුඛවාසදානත්ථාය, භන්තෙති. සචාහං හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙන අත්ථිකො අස්සං, අහං මහන්තං ධනරාසිං පහාය න පබ්බජෙය්‍යං. තුම්හාකං කහාපණෙ ගණ්හිත්වා ගච්ඡථාති. අම්හෙහි අය්‍යස්ස පරිච්චත්තං න පුන ගණ්හාම, අනුසංවච්ඡරං පන එතෙනෙව නියාමෙන ආහරිස්සාම, ඉමෙ ගහෙත්වා අය්‍යො දානං දෙතූති. බ්‍රාහ්මණො අධිවාසෙත්වා කපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං දානමුඛෙ නිය්‍යාතෙසි. තස්ස අපරාපරං දායකභාවො සකලජම්බුදීපෙ පඤ්ඤායිත්ථ.

ඉක්බිති එක් මිනිසෙක් ජටිලයන් දැකීමට ගොස්, ඔවුන්ගෙන් අවසර ගෙන ඔවුන් සතු භූමියෙහි සිය වාසස්ථානයක් කර ගත්තේය. ඔහු කළ දේ දැක තවත් පවුල් සියයක් එහි නිවාස සියයක් කරවූහ. ඔවුන් සියල්ලෝම රැස් වී, 'අප මේ වසන්නේ ආර්යයන් වහන්සේලා සතු භූමි භාගයකය. නිකම්ම මෙහි වාසය කිරීම සුදුසු නැත. අපි ඔබවහන්සේලාට සැපවත් වාසය සඳහා යමක් දෙන්නෙමු' යැයි පවසා එක් අයෙකු එක් කහවණුව බැගින් බාවරී බ්‍රාහ්මණයාගේ වාසස්ථානයෙහි තැබූහ. සැවොම ගෙන ආ කහවණු ප්‍රමාණය ලක්ෂයක් පමණ විය. බාවරී බ්‍රාහ්මණයා 'මේවා ගෙනාවේ කුමටද?' යි ඇසීය. 'ස්වාමීනි, සැපවත් වාසය සඳහා පූජා කරන්නෙමු' යි ඔවුහු කීහ. 'මට රන් රිදී අවශ්‍ය වූයේ නම්, මම මහත් ධන රාශියක් අතහැර පැවිදි නොවන්නෙමි. ඔබලාගේ කහවණු නැවත රැගෙන යන්න' යැයි ඔහු කීවේය. 'අප විසින් ඔබවහන්සේ උදෙසා මේවා පූජා කරන ලදී, නැවත භාර නොගන්නෙමු. සෑම වසරකම මේ ආකාරයෙන්ම පූජාවන් ගෙන එන්නෙමු. ඔබවහන්සේ මේවා ගෙන දානමාන පවත්වන්න' යැයි ඔවුහු කීහ. බ්‍රාහ්මණයා එය පිළිගෙන දිළිඳුන්ට, මගීන්ට හා යාචකයන්ට දන් දීමට එම මුදල් යෙදවීය. ඔහුගේ ඒ උදාර දානපති බව මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රකට විය.

තතො කාලිඞ්ගරට්ඨෙ දුන්නිවිට්ඨෙ නාම ගාමෙ ජූජකබ්‍රාහ්මණස්ස වංසෙ ජාතබ්‍රාහ්මණස්ස බ්‍රාහ්මණී උට්ඨාය සමුට්ඨාය බ්‍රාහ්මණං චොදෙති – ‘‘බාවරී, කිර දානං දෙති, ගන්ත්වා තතො හිරඤ්ඤසුවණ්ණං ආහරා’’ති. සො තාය චොදියමානො සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තො බාවරිස්ස සන්තිකං ගච්ඡමානො බාවරිම්හි දානං දත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා නිපජ්ජිත්වා දානං අනුස්සරමානෙ ගතො. ගන්ත්වා ච ‘‘දානං මෙ, බ්‍රාහ්මණ, දෙහි, දානං මෙ, බ්‍රාහ්මණ, දෙහී’’ති ආහ. අකාලෙ ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, ආගතො, සම්පත්තයාචකානං මෙ දින්නං, ඉදානි කහාපණං නත්ථීති. න මය්හං, බ්‍රාහ්මණ, බහූහි කහාපණෙහි අත්ථො, තව එත්තකං දානං දදන්තස්ස න සක්කා කහාපණෙහි විනා භවිතුං, මය්හං පඤ්ච කහාපණසතානි දෙහීති. බ්‍රාහ්මණ, පඤ්චපි සතානි නත්ථි, පුන දානකාලෙ සම්පත්තෙ ලභිස්සසීති. කිං පනාහං තව දානකාලෙ ආගමිස්සාමීති? බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස පණ්ණසාලද්වාරෙ වාලුකං ථූපං කත්වා සමන්තතො රත්තවණ්ණානි පුප්ඵානි විකිරිත්වා මන්තං ජප්පෙන්තො විය ඔට්ඨෙ චාලෙත්වා චාලෙත්වා ‘‘මුද්ධා ඵලතු සත්තධා’’ති වදති.

ඉක්බිති කාලිංග රටේ දුන්නිවිට්ඨ නම් ගමෙහි, ජූජක බ්‍රාහ්මණයාගේ වංශයේ උපන් බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ බිරිඳ නැවත නැවතත් තම සැමියා පොලඹවමින්, 'බාවරී තවුසා දන් දෙනවලු, ඔබ ගොස් එතැනින් රන් රිදී රැගෙන එන්න' යැයි කීවාය. ඇයගේ උසිගැන්වීමෙන් ඉවසිය නොහැකි වූ ඔහු බාවරී තවුසා වෙත ගියේය. ඔහු යන විට බාවරී තවුසා දන් දී අවසන්ව පන්සලට වැදී සැතපී තමා කළ දානය සිහිපත් කරමින් සිටියේය. ඔහු එහි ගොස්, 'බ්‍රාහ්මණය, මට දානයක් දෙන්න, මට දානයක් දෙන්න' යැයි කීවේය. 'බ්‍රාහ්මණය, ඔබ ආවේ නොකල්හිය. පැමිණි යාචකයන්ට මම සියල්ල දන් දුන්නෙමි, දැන් මා සතුව එකදු කහවණුවක්වත් නැත' යැයි බාවරී කීවේය. 'බ්‍රාහ්මණය, මට බොහෝ කහවණු අවශ්‍ය නැත. මෙතරම් දන් දෙන ඔබට කහවණු නැති විය නොහැකිය. මට කහවණු පන්සියයක් දෙන්න' යැයි ඔහු කීවේය. 'බ්‍රාහ්මණය, පන්සියයක් තබා පහක්වත් නැත. නැවත දන් දෙන කාලය පැමිණි විට ඔබට ලැබෙනු ඇත' යැයි බාවරී පැවසීය. 'මම ඔබේ දන් දෙන කාලය එනතුරු සිටින්නද?' යැයි ඇසූ ඔහු, බාවරී බ්‍රාහ්මණයාගේ පන්සල් දොරකඩ වැලි ගොඩක් සාදා, ඒ වටා රතු මල් ඉස, මන්ත්‍රයක් ජප කරන්නාක් මෙන් තොල් මතුරමින්, 'ඔබේ හිස සත් කඩකට පැලේවා!' යි කීවේය.

බාවරිබ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අයං මහාතපො තපචාරං ගණ්හිත්වා චරණබ්‍රාහ්මණකො මය්හං සත්තදිවසමත්ථකෙ ‘සත්තධා මුද්ධා ඵාලතූ’ති වදති, මය්හඤ්ච ඉමස්ස දාතබ්බානි පඤ්ච කහාපණසතානි නත්ථි, එකංසෙන මං එස ඝාතෙස්සතී’’ති. එවං තස්මිං සොකසල්ලසමප්පිතෙ නිපන්නෙ රත්තිභාගසමනන්තරෙ අනන්තරත්තභාවෙ බාවරිස්ස මාතා දෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. සා පුත්තස්ස සොකසල්ලසමප්පිතභාවං දිස්වා ආගන්ත්වා ආහ – ‘‘තාත[Pg.259], එස මුද්ධං වා මුද්ධඵාලනං වා න ජානාති, ත්වම්පි ලොකෙ බුද්ධානං උප්පන්නභාවං න ජානාසි. සචෙ තෙ සංසයො අත්ථි, සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡ, සො තෙ එතං කාරණං කථෙස්සතී’’ති. බ්‍රාහ්මණො දෙවතාය කථං සුතකාලතො පට්ඨාය අස්සාසං ලභිත්වා පුනදිවසෙ උට්ඨිතෙ අරුණෙ සබ්බෙව අන්තෙවාසිකෙ පක්කොසිත්වා, ‘‘තාතා, බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො, තුම්හෙ සීඝං ගන්ත්වා ‘බුද්ධො වා නො වා’ති ඤත්වා ආගන්ත්වා මය්හං ආරොචෙථ, අහං සත්ථු සන්තිකං ගමිස්සාමි. අපිච ඛො පන මය්හං මහල්ලකභාවෙන ජීවිතන්තරායො දුජ්ජානො, තුම්හෙ තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ඉමිනා ච ඉමිනා ච නියාමෙන පඤ්හෙ පුච්ඡථා’’ති මුද්ධඵාලනපඤ්හං නාම අභිසඞ්ඛරිත්වා අදාසි.

බාවරී බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය - "මහත් තපස් ඇති, තපස් පිළිවෙත් රකින මේ චරණ බ්‍රාහ්මණයා මට සත් දවසක් ඇතුළත 'හිස සත් කඩකට පැලේවා' යි පවසයි. මට මොහුට දීමට කහවණු පන්සියයක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම මොහු මා නසනු ඇත." මෙසේ ඔහු සෝක නමැති හීයෙන් ඇනී වැතිර සිටියදී, එදින රාත්‍රිය කෙළවර බාවරීගේ මෑණියන් දේවතාවියකව උපත ලැබුවාය. ඇය තම පුත්‍රයාගේ සෝක හීයෙන් ඇනුණු බව දැක, ඔහු වෙත පැමිණ මෙසේ කීවාය - "පුතණුවනි, මොහු හිස ගැන හෝ හිස පැලීම ගැන හෝ නොදනියි. ඔබ ද ලොව බුදුන් වහන්සේ නමකගේ උපත ගැන නොදනියි. ඉදින් ඔබට සැකයක් ඇත්නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් විමසන්න. උන්වහන්සේ ඔබට ඒ කාරණය කියා දෙනු ඇත." බ්‍රාහ්මණයා දේවතාවියගේ වචනය ඇසූ වේලාවේ සිට සැනසීමක් ලබා, පසුදින අරුණ උදා වූ කල සියලු අතේවාසිකයන් කැඳවා මෙසේ කීය - "පුතණුවනි, ලොව බුදුන් වහන්සේ නමක් උපන් බව කියැවේ. ඔබ වහා ගොස් 'බුදුන් වහන්සේ නමකද නැද්ද' යන්න දැනගෙන අවුත් මට දන්වන්න. මම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත යන්නෙමි. එසේම මගේ මහලු බව නිසා ජීවිතයට සිදුවන අනතුර පැවසිය නොහැක. ඔබ උන්වහන්සේ වෙත ගොස් මෙන්න මේ ආකාරයට ප්‍රශ්න විමසන්න" යි පවසා 'මූර්ධ ප්‍රශ්නය' (හිස පැලීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය) සකස් කර දුන්නේය.

තතො චින්තෙසි – ‘‘සබ්බෙ ඉමෙ මාණවා පණ්ඩිතා, සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා අත්තනො කිච්චෙ මත්ථකං පත්තෙ පුන මය්හං සන්තිකං ආගච්ඡෙය්‍යුං වා නො වා’’ති. අථ අත්තනො භාගිනෙය්‍යස්ස අජිතමාණවස්ස නාම සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘ත්වං පන එකන්තෙනෙව මම සන්තිකං ආගන්තුං අරහසි, තයා පටිලද්ධගුණං ආගන්ත්වා මය්හං කථෙය්‍යාසී’’ති. අථ තෙ සොළසසහස්සජටිලා අජිතමාණවං ජෙට්ඨකං කත්වා සොළසහි ජෙට්ඨන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං ‘‘සත්ථාරං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමා’’ති චාරිකං චරන්තා ගතගතට්ඨානෙ, ‘‘අය්‍යා, කහං ගච්ඡථ, කහං ගච්ඡථා’’ති පුච්ඡිතා ‘‘දසබලස්ස සන්තිකං පඤ්හං පුච්ඡිතුං ගච්ඡාමා’’ති කොටිතො පට්ඨාය පරිසං සංකඩ්ඪන්තා අනෙකයොජනසතං මග්ගං ගතා. සත්ථා ‘‘තෙසං ආගමනදිවසෙ අඤ්ඤස්ස ඔකාසො න භවිස්සති, ඉදං ඉමිස්සා පරිසාය අනුච්ඡවිකට්ඨාන’’න්ති ගන්ත්වා පාසාණචෙතියෙ පිට්ඨිපාසාණෙ නිසීදි. සො අජිතමාණවොපි සපරිසො තං පිට්ඨිපාසාණං ආරුය්හ සත්ථු සරීරසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘අයං පුරිසො ඉමස්මිං ලොකෙ විවටච්ඡදො බුද්ධො භවිස්සතී’’ති අත්තනො ආචරියෙන පහිතෙ පඤ්හෙ මනසා පුච්ඡන්තොව ගතො.

ඉන්පසු ඔහු මෙසේ සිතුවේය - "මේ සියලු මානවකයෝ පණ්ඩිතයෝය. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසා තමන්ගේ කටයුතු අවසන් වූ පසු නැවත මා වෙත එයිද නැද්ද (යන්න සැකයකි)." එවිට ඔහු තම බෑණනුවන් වූ අජිත මානවකයාට මෙසේ උපදෙස් දුන්නේය - "ඔබ නම් ඒකාන්තයෙන්ම මා වෙත පැමිණිය යුතුය. ඔබ ලබාගත් ගුණය පැමිණ මට කියන්න." එකල ඒ සොළොස් දහසක් ජටිලයෝ අජිත මානවකයා ජ්‍යෙෂ්ඨයා කොට ගෙන, දහසක් ජ්‍යෙෂ්ඨ අතේවාසිකයන් සමඟ "ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විමසන්නෙමු" යි චාරිකාවේ වඩින්නාහු, ගිය ගිය තැන "හිමියනි, කොහි යන්නහුද?" යි විමසූ කල, "දසබලයන් වහන්සේ වෙත ප්‍රශ්න විමසීමට යන්නෙමු" යි කියමින් කොණක සිට පටන් ගෙන පිරිස රැස් කරමින් යොදුන් සිය ගණන් මඟ ගෙවා ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද "ඔවුන් පැමිණෙන දින අනෙකෙකුට අවස්ථාවක් නොවන්නේය, මෙය මේ පිරිසට සුදුසු ස්ථානයකි" යි සලකා පාෂාණ චෛත්‍යයෙහි පිටිපස ගල මත වැඩ සිටියහ. අජිත මානවකයා ද සිය පිරිස සමඟ එම ගලට නැඟ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීර සම්පත්තිය දැක, "මේ උතුමා මේ ලෝකයේ කෙලෙස් ආවරණ දුරු කළ බුදුන් වහන්සේ විය යුතුය" යි සිතමින් තමාගේ ආචාර්යවරයා එවන ලද ප්‍රශ්න සිතින්ම විමසමින් ගියේය.

තංදිවසං තස්මිං ඨානෙ සම්පත්තපරිසා ද්වාදසයොජනිකා අහොසි. තෙසං සොළසන්නං අන්තෙවාසිකානං අන්තරෙ මොඝරාජමාණවො ‘‘අහං සබ්බෙහි පණ්ඩිතතරො’’ති මානත්ථද්ධො, තස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං අජිතමාණවො සබ්බෙසං ජෙට්ඨකො, එතස්ස පඨමතරං මම පඤ්හං පුච්ඡිතුං න යුත්ත’’න්ති[Pg.260]. තස්ස ලජ්ජායන්තො පඨමතරං පඤ්හං අපුච්ඡිත්වා තෙන පුච්ඡිතෙ දුතියො හුත්වා සත්ථාරං පඤ්හං පුච්ඡි. සත්ථා ‘‘මානත්ථද්ධො මොඝරාජමාණවා, න තාවස්ස ඤාණං පරිපාකං ගච්ඡති, අස්ස මානං නිවාරිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘තිට්ඨ ත්වං, මොඝරාජ, අඤ්ඤෙ තාව පඤ්හෙ පුච්ඡන්තූ’’ති. සො සත්ථු සන්තිකා අපසාදං ලභිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං එත්තකං කාලං මයා පණ්ඩිතතරො නාම නත්ථීති විචරාමි, බුද්ධා ච නාම අජානිත්වා න කථෙන්ති. සත්ථාරා මම පුච්ඡාය දොසො දිට්ඨො භවිස්සතී’’ති තුණ්හී අහොසි. සො අට්ඨහි ජනෙහි පටිපාටියා පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො නවමො හුත්වා පුන උට්ඨාසි. පුනපි නං සත්ථා අපසාදෙසි.

එදින එම ස්ථානයට රැස් වූ පිරිස යොදුන් දොළසක් විය. ඒ සොළොස් දහසක් අතේවාසිකයන් අතර මොඝරාජ මානවකයා "මම සැමට වඩා පණ්ඩිතයෙමි" යි මානයෙන් තද වූවෙක් විය. ඔහුට මෙසේ සිතුණි - "මේ අජිත මානවකයා සැමට වඩා වැඩිමහල්ය, මොහුට කලින් මා ප්‍රශ්න විමසීම සුදුසු නැත." ඔහු ලජ්ජාවෙන් පළමුව ප්‍රශ්න නොවිමසා, ඔහු (අජිත) විමසූ පසු දෙවැන්නා වී ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විමසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ "මොඝරාජ මානවකයා මානයෙන් තද වී ඇත, තවම ඔහුගේ ඥානය මෝරා නැත, ඔහුගේ මානය පාලනය කිරීම වටින්නේය" යි සිතා, "මොඝරාජ, ඔබ සිටින්න, අන් අය පළමුව ප්‍රශ්න විමසත්වා" යි වදාළහ. ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් එම ප්‍රතික්ෂේපය ලබා මෙසේ සිතුවේය - "මම මෙපමණ කලක් මට වඩා පණ්ඩිතයෙකු නැතැයි සිතා හැසිරුණෙමි, බුදුන් වහන්සේලා නම් නොදැන කතා නොකරති. ශාස්තෘන් වහන්සේ මාගේ ප්‍රශ්නයේ දෝෂයක් දකින්නට ඇති" යි නිහඬ විය. ඔහු අට දෙනෙකු අනුපිළිවෙලින් ප්‍රශ්න විමසන තෙක් ඉවසා සිටිය නොහැකිව නවවැන්නා වී නැවත නැගී සිටියේය. එවිට ද ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහු වැළැක්වූහ.

සො පුනපි තුණ්හී හුත්වා ‘‘සඞ්ඝනවකො දානි භවිතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති පඤ්චදසමො හුත්වා පඤ්හං පුච්ඡි. අථ සත්ථා ඤාණස්ස පරිපාකභාවං ඤත්වා පඤ්හං කථෙසි. සො දෙසනාපරියොසානෙ අත්තනො පරිවාරෙන ජටිලසහස්සෙන සද්ධිං අරහත්තං පාපුණි. ඉමිනාව නියාමෙන සෙසානිපි පන්නරස ජටිලසහස්සානි අරහත්තං පාපුණිංසු. සබ්බෙපි ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා එහිභික්ඛූව අහෙසුං. සෙසජනා පන න කථියන්ති. අයං මොඝරාජත්ථෙරො තතො පට්ඨාය තීහි ලූඛෙහි සමන්නාගතං චීවරං ධාරෙති. එවං පාරායනෙ (සු. නි. 982 ආදයො) වත්ථු සමුට්ඨිතං. සත්ථා පන අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසින්නො ථෙරෙ පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො මොඝරාජත්ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තො ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ලූඛචීවරධරානං යදිදං මොඝරාජා’’ති ආහ.

ඔහු නැවතත් නිහඬ වී "දැන් සංඝයා අතර නවකයෙකු වීමට මට නොහැකි වනු ඇත" යි සිතා පහළොස්වැන්නා වී ප්‍රශ්න විමසීය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ ඥානය මෝරා ඇති බව දැන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වදාළහ. ඔහු දේශනාව අවසානයේ තම පිරිස වූ දහසක් ජටිලයන් සමඟ අර්හත්ත්වයට පත් විය. මේ ආකාරයෙන්ම ඉතිරි පහළොස් දහසක් ජටිලයෝ ද අර්හත්ත්වයට පත් වූහ. සියල්ලෝම සෘද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු දැරූ ඒහි භික්ෂූන් වහන්සේලා ම වූහ. සෙසු පිරිස ගැන මෙහි නොකියවේ. මේ මොඝරාජ තෙරුන් එතැන් සිට රළු ගුණාංග තුනකින් යුත් සිවුරු දැරූහ. මෙසේ පාරායන වග්ගයෙහි කථාවස්තුව පැන නැගුණි. ශාස්තෘන් වහන්සේ පසුව ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ සිටිමින් තෙරුන් වහන්සේලා අනුපිළිවෙලින් තනතුරුවල තබන සේක්, මොඝරාජ තෙරුන් වහන්සේව මේ ශාසනයෙහි රළු සිවුරු දරන්නන් අතර අගතැන්හි තබමින් "මහණෙනි, රළු සිවුරු දරන මගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මොඝරාජ අග්‍ර වන්නේය" යි වදාළහ.

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා.

හතරවන වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

එකචත්තාලීසසුත්තමත්තාය ථෙරපාළියා වණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සූත්‍ර හතළිස් එකක් පමණ වූ ථේර පාළි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. ඒතදග්ග වර්ගය

(14) 5. පඤ්චමඑතදග්ගවග්ගො

(14) 5. පස්වන ඒතදග්ග වර්ගය

මහාපජාපතිගොතමීථෙරීවත්ථු

මහාපජාපතී ගෝතමී තෙරණියගේ කථාවස්තුව

235. ථෙරිපාළියා [Pg.261] පඨමෙ යදිදං මහාපජාපතිගොතමීති මහාපජාපතිගොතමී ථෙරී රත්තඤ්ඤූනං අග්ගාති දස්සෙති.

235. ථේරී පාළියෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි "යදිදං මහාපජාපතී ගෝතමී" යන්නෙන්, මහාපජාපතී ගෝතමී තෙරණිය පැවිදි වූ දින සිට රාත්‍රීන් ගෙවී යාම දන්නා (බොහෝ කලක් දන්නා හෙවත් ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ) භික්ෂුණීන් අතර අගතැන්පත් බව දක්වයි.

තස්සා පඤ්හකම්මෙ පන අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අපරෙන සමයෙන සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං රත්තඤ්ඤූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා යාවජීවං දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා පන එකස්මිං බුද්ධන්තරෙ දෙවලොකතො චවිත්වා බාරාණසියං පඤ්චන්නං දාසිසතානං ජෙට්ඨකදාසී හුත්වා නිබ්බත්ති. අථ වස්සූපනායිකසමයෙ පඤ්ච පච්චෙකබුද්ධා නන්දමූලකපබ්භාරතො ඉසිපතනෙ ඔතරිත්වා නගරෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ඉසිපතනමෙව ගන්ත්වා ‘‘වස්සූපනායිකකුටියා අත්ථාය හත්ථකම්මං යාචිස්සාමා’’ති චින්තෙසුං. කස්මා? වස්සං උපගච්ඡන්තෙන හි නාලකපටිපදං පටිපන්නෙනාපි පඤ්චන්නං ඡදනානං අඤ්ඤතරෙන ඡදනෙන ඡන්නෙ සද්වාරබද්ධෙ සෙනාසනෙ උපගන්තබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බං, යො උපගච්ඡෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 204). තස්මා වස්සකාලෙ උපකට්ඨෙ සචෙ සෙනාසනං ලභති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ලභති, හත්ථකම්මං පරියෙසිත්වාපි කාතබ්බං. හත්ථකම්මං අලභන්තෙන සාමම්පි කාතබ්බං, න ත්වෙව අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බං. අයමනුධම්මතා. තස්මා තෙ පච්චෙකබුද්ධා ‘‘හත්ථකම්මං යාචිස්සාමා’’ති චීවරං පාරුපිත්වා සායන්හසමයෙ නගරං පවිසිත්වා සෙට්ඨිස්ස ඝරද්වාරෙ අට්ඨංසු. ජෙට්ඨකදාසී කුටං ගහෙත්වා උදකතිත්ථං ගච්ඡන්තී පච්චෙකබුද්ධෙ නගරං පවිසන්තෙ අද්දස. සෙට්ඨි තෙසං ආගතකාරණං සුත්වා ‘‘අම්හාකං ඔකාසො නත්ථි, ගච්ඡන්තූ’’ති ආහ.

ඇයගේ ප්‍රශ්න විසඳීම (තනතුරු ලැබීම) පිළිබඳ පූර්ව කතාව මෙසේය – ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී හංසවතී නුවර කුලගෙයක පිළිසිඳගෙන, පසුව දිනක ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ධර්මය ශ්‍රවණය කරද්දී, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් එක්තරා මෙහෙණින් වහන්සේ නමක 'රත්නඤ්ඤූ' (පැවිදි වූ දින සිට බොහෝ කාලයක් අත්දැකීම් ඇති) භික්ෂුණීන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට තමාටත් එම තනතුර ලැබේවායි ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය දිවි හිමියෙන් දන් දී, සිල් රැක, එයින් චුතව දෙව්ලොව ඉපිද, පසුව එක් බුද්ධාන්තරයක දෙව්ලොවින් චුතව බරණැස් නුවර පන්සියයක් දාසීන් අතර ප්‍රධාන දාසිය වී උපන්නාය. ඉක්බිති වස් එළඹෙන සමයෙහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පස්නමක් නන්දමූලක පබ්භාරයේ සිට ඉසිපතනයට වැඩම කොට, නුවර පිඬු පිණිස හැසිර නැවත ඉසිපතනයටම වැඩම කර, "වස් විසීම සඳහා වන කුටි කරවා ගැනීමට ශ්‍රමය (වැඩකරන්නන්) ඉල්ලමු" යැයි සිතූහ. කුමක් නිසාද? නාලක ප්‍රතිපදාව පුරන මහණෙකු වුවද, වස් වසන කල පස් වැදෑරුම් වහලවල්වලින් එකකින් වැසුණු, දොරවල් සවිකළ සේනාසනයකම වස් විසිය යුතුය. මේ බව භගවතුන් වහන්සේ වදාරා ඇත: "මහණෙනි, සේනාසනයක් නොමැතිව වස් නොවිසිය යුතුය. යමෙක් එසේ වස් වසන්නේ නම් ඔහුට දුක්කටාපත්ති වේ." එබැවින් වස් කාලය ආසන්න වූ විට සේනාසනයක් ලැබේ නම් එය ඉතා යහපත්ය. ඉදින් නොලැබේ නම් ශ්‍රමය (වැඩකරන්නන්) සොයාගෙන හෝ එය කරගත යුතුය. ශ්‍රමය ලබාගත නොහැකි නම් තමාම හෝ එය කරගත යුතුය. එහෙත් සේනාසනයක් නොමැතිව වස් නොවිසිය යුතුමය. මෙය ධර්මානුකූල ස්වභාවයයි. එබැවින් එම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා "ශ්‍රමය ඉල්ලමු" යි සිතා සිවුරු පෙරවාගෙන සවස් කාලයේදී නුවරට වැද සිටුවරයාගේ නිවෙස් දොරකඩ වැඩ සිටියහ. එවිට ප්‍රධාන දාසිය කළයක් ගෙන පැන් තොටට යද්දී, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා නුවරට වඩිනු දුටුවාය. සිටුවරයා උන්වහන්සේලා වැඩම කළ කරුණ අසා "අපට දැන් අවකාශයක් නැත, වැඩිය මැනව" යි කීවේය.

අථ තෙ නගරා නික්ඛන්තෙ ජෙට්ඨකදාසී කුටං ගහෙත්වා පවිසන්තී දිස්වා කුටං ඔතාරෙත්වා වන්දිත්වා ඔනමිත්වා මුඛං උක්ඛිපිත්වා, ‘‘අය්‍යා, නගරං පවිට්ඨමත්තාව නික්ඛන්තා, කිං නු ඛො’’ති පුච්ඡි. වස්සූපනායිකකුටියා හත්ථකම්මං යාචිතුං ආගතම්හාති. ලද්ධං, භන්තෙති? න ලද්ධං උපාසිකෙති. කිං [Pg.262] පනෙසා කුටි ඉස්සරෙහෙව කාතබ්බා, උදාහු දුග්ගතෙහිපි සක්කා කාතුන්ති? යෙන කෙනචි සක්කා කාතුන්ති. සාධු, භන්තෙ, මයං කරිස්සාම, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං ගණ්හථාති නිමන්තෙත්වා පුන කුටං ගහෙත්වා ආගමනතිත්ථමග්ගෙ ඨත්වා ආගතාගතා අවසෙසදාසියො ‘‘එත්ථෙව හොථා’’ති වත්වා සබ්බාසං ආගතකාලෙ ආහ – ‘‘අම්මා, කිං නිච්චමෙව පරස්ස දාසිකම්මං කරිස්සථ, උදාහු දාසිභාවතො මුච්චිතුං ඉච්ඡථා’’ති. අජ්ජෙව මුච්චිතුං ඉච්ඡාම, අය්‍යෙති. යදි එවං, මයා පච්චෙකබුද්ධා හත්ථකම්මං අලභන්තා ස්වාතනාය නිමන්තිතා, තුම්හාකං සාමිකෙහි එකදිවසං හත්ථකම්මං දාපෙථාති. තා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා සායං අටවිතො ආගතකාලෙ සාමිකානං ආරොචෙසුං. තෙ ‘‘සාධූ’’ති ජෙට්ඨකදාසස්ස ගෙහද්වාරෙ සන්නිපතිංසු.

ඉක්බිති උන්වහන්සේලා නුවරින් නික්ම යන කල, ප්‍රධාන දාසිය කළය ගෙන ආපසු එද්දී උන්වහන්සේලා දැක, කළය බිම තබා වැඳ, සිරුර නමස්කාර පූර්වකව නමා, මුහුණ ඔසවා "ස්වාමීනි, නුවරට පිවිසියා පමණින්ම නැවත නික්ම යන්නේ කුමක් නිසාද?" යි විමසුවාය. "වස් වසන කුටි සඳහා ශ්‍රමය ඉල්ලීමට ආවෙමු" යි උන්වහන්සේලා වදාළහ. "ස්වාමීනි, එය ලැබුණේද?" "උපාසිකාවනි, නොලැබුණි" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, කුමක්ද? මේ කුටි කළ හැක්කේ ප්‍රභූන්ට (පොහොසතුන්ට) පමණක්ද? නැතහොත් දිළිඳු අයටත් කළ හැකිද?" "යම් කිසිවෙකුට වුවත් එය කළ හැකිය" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, යහපති. අපි එය කරන්නෙමු. හෙට මගේ දානය පිළිගනු මැනව" යි ආරාධනා කොට, නැවත කළය ගෙන පැන් තොටට යන මඟ සිට, එන එන අනෙක් දාසීන්ට "මෙහිම නවතින්න" යි කියා සියල්ලන්ම රැස් වූ පසු මෙසේ කීවාය: "මෑණියනි, කුමක්ද? ඔබ සැමදා අනුන්ගේ දාසී කම් කරන්නෙහිද? නැතහොත් දාසී භාවයෙන් මිදීමට කැමතිද?" "ආර්යාවනි, අදම මිදීමට කැමැත්තෙමු" යි ඔවුහු කීහ. "එසේ නම්, මා විසින් ශ්‍රමය සොයා ආ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා හෙට දානයට ආරාධනා කරන ලදහ. ඔබේ ස්වාමිපුරුෂයන් ලවා එක දවසක ශ්‍රමය (සේවය) ලබා දෙන්න" යි කීවාය. ඔවුහු "යහපති" යි පිළිගෙන, සවස වනයෙන් පැමිණි තම ස්වාමිපුරුෂයන්ට ඒ බව දැන්වූහ. ඒ ස්වාමිපුරුෂයෝ ද "යහපති" යි කියා ප්‍රධාන දාසයාගේ නිවස අසල රැස් වූහ.

අථ නෙ ජෙට්ඨකදාසී ‘‘ස්වෙ, තාතා, පච්චෙකබුද්ධානං හත්ථකම්මං දෙථා’’ති ආනිසංසං ආචික්ඛිත්වා යෙපි න කාතුකාමා, තෙ ගාළ්හෙන ඔවාදෙන තජ්ජෙත්වා සබ්බෙපි සම්පටිච්ඡාපෙසි. සා පුනදිවසෙ පච්චෙකබුද්ධානං භත්තං දත්වා සබ්බෙසං දාසපුත්තානං සඤ්ඤං අදාසි. තෙ තාවදෙව අරඤ්ඤං පවිසිත්වා දබ්බසම්භාරෙ සමොධානෙත්වා සතං සතං හුත්වා එකෙකං කුටිං චඞ්කමනාදිපරිවාරං කත්වා මඤ්චපීඨපානීය-පරිභොජනීයාදීනි ඨපෙත්වා පච්චෙකබුද්ධානං තෙමාසං තත්ථෙව වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා වාරභික්ඛං පට්ඨපෙසුං. යා අත්තනො වාරදිවසෙ න සක්කොති, තස්සා ජෙට්ඨකදාසී සකගෙහතො නීහරිත්වා දෙති. එවං තෙමාසං පටිජග්ගිත්වා ජෙට්ඨකදාසී එකෙකං දාසිං එකෙකං සාටකං සජ්ජාපෙසි, පඤ්ච ථූලසාටකසතානි අහෙසුං. තානි පරිවත්තාපෙත්වා පඤ්චන්නං පච්චෙකබුද්ධානං තිචීවරානි කත්වා අදාසි. පච්චෙකබුද්ධා තාසං පස්සන්තීනංයෙව ආකාසෙන ගන්ධමාදනපබ්බතං අගමංසු.

ඉක්බිති ප්‍රධාන දාසිය ඔවුන්ට "දරුවනි, හෙට පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට ශ්‍රමය (සේවය) ලබා දෙන්න" යි එහි ආනිසංස කියා දී, වැඩ කිරීමට අකමැති වූ අයවද දැඩි අවවාදයෙන් බිය ගන්වා සියල්ලන්ම එකඟ කරවා ගත්තාය. ඇය පසුදා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට දන් පිළිගන්වා, සියලු දාස පුත්‍රයන්ට (වැඩ ආරම්භ කිරීමට) සංඥාව දුන්නාය. ඔවුහු එකෙණෙහිම වනයට වැදී, ලී දඬු ආදී උපකරණ රැස් කරගෙන, සියය බැගින් කණ්ඩායම් වී, සක්මන් මළු සහිත එක් එක් කුටිය බැගින් කරවා, ඇඳ පුටු හා පැන්, පරිභෝජන ජලය ආදිය තැන්පත් කොට, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට වස් තුන් මාසය එහි වැඩ වසන ලෙස ආරාධනා කරවා, වාර ක්‍රමයට දානය පිළියෙළ කළහ. යම් දාසියකට තම වාරය දිනේදී දන් දීමට නොහැකි වුවහොත්, ප්‍රධාන දාසිය තම නිවසින් දානය රැගෙන දුන්නාය. මෙසේ තුන් මාසයක් උපස්ථාන කොට, ප්‍රධාන දාසිය එක් දාසියකගෙන් එක් රළු පිළියක් බැගින් පිළියෙළ කරවූවාය. එවිට රළු පිළි පන්සියයක් විය. ඒවා මාරු කරවා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පස්නමට තුන් සිවුරු බැගින් කරවා පූජා කළාය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ඔවුන් බලා සිටියදීම අහසින් ගන්ධමාදන පර්වතයට වැඩම කළහ.

තාපි සබ්බා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. තාසු ජෙට්ඨිකා තතො චවිත්වා බාරාණසියා අවිදූරෙ පෙසකාරගාමෙ පෙසකාරජෙට්ඨකස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති. අථෙකදිවසං පදුමවතියා පුත්තා පඤ්චසතා පච්චෙකබුද්ධා බාරාණසිරඤ්ඤා නිමන්තිතා රාජද්වාරං ආගන්ත්වා කඤ්චි ඔලොකෙන්තම්පි අදිස්වා නිවත්තිත්වා නගරද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා තං පෙසකාරගාමං [Pg.263] අගමංසු. සා ඉත්ථී පච්චෙකබුද්ධෙ දිස්වා සම්පියායමානා සබ්බෙ වන්දිත්වා භික්ඛං අදාසි. තෙ භත්තකිච්චං කත්වා ගන්ධමාදනමෙව අගමංසු.

ඒ සියලු දෙනාම දිවි හිමියෙන් පින්කම් කොට දෙව්ලොව උපන්නහ. ඔවුන් අතර ප්‍රධාන දාසිය එතැනින් චුතව බරණැස් නුවරට නුදුරු පේසකාර ගමක (වියන්නන්ගේ ගමක) පේසකාර නායකයාගේ නිවසේ උපන්නාය. දිනක් පදුමවතී දේවියගේ පුතුන් වූ පන්සියයක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා බරණැස් රජු විසින් ආරාධනා කරනු ලැබ රජගෙදර දොරකඩට වැඩම කළහ. එහිදී කිසිවෙකු උන්වහන්සේලා දෙස බලන බවක්වත් (පිළිගන්නා බවක්වත්) නොදැක ආපසු හැරී නුවර දොරටුවෙන් නික්ම ඒ පේසකාර ගමට වැඩම කළහ. ඒ තැනැත්තිය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා දැක, බොහෝ සේ පැහැදී සියල්ලන් වැඳ දන් පිළිගැන්වූවාය. උන්වහන්සේලා දන් වැළඳීමෙන් පසු ගන්ධමාදන පර්වතයටම වැඩම කළහ.

සාපි යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව දෙවදහනගරෙ මහාසුප්පබුද්ධස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, ගොතමීතිස්සා නාමං අකංසු. මහාමායාය කනිට්ඨභගිනී හොති. මන්තජ්ඣායකා බ්‍රාහ්මණා ලක්ඛණානි පරිග්ගණ්හන්තා ‘‘ඉමාසං ද්වින්නම්පි කුච්ඡියං වසිතදාරකා චක්කවත්තිනො භවිස්සන්තී’’ති බ්‍යාකරිංසු. සුද්ධොදනමහාරාජා වයප්පත්තකාලෙ තා ද්වෙපි මඞ්ගලං කත්වා අත්තනො ඝරං ආනෙසි. අපරභාගෙ අම්හාකං බොධිසත්තො තුසිතපුරා චවිත්වා මහාමායාය දෙවියා කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. මහාමායා තස්ස ජාතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ කාලං කත්වා තුසිතපුරෙ නිබ්බත්ති. සුද්ධොදනමහාරාජා මහාසත්තස්ස මාතුච්ඡං මහාපජාපතිගොතමිං අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. තස්මිං කාලෙ නන්දකුමාරො ජාතො. අයං මහාපජාපති නන්දකුමාරං ධාතීනං දත්වා සයං බොධිසත්තං පරිහරි.

ඇයද දිවි හිමියෙන් පින්කම් කොට දෙව්මිනිස් ලෝකවල සැරිසරමින්, අප බුදුරජාණන් වහන්සේ උපදින්නට පෙරම දේවදහ නුවර මහා සුප්පබුද්ධ රජුගේ නිවසේ පිළිසිඳ ගත්තාය. ඇයට 'ගෝතමී' යයි නම් තැබූහ. ඇය මහාමායා දේවියගේ බාල නැගණියයි. වේද හදාරන බ්‍රාහ්මණයෝ ලක්ෂණ පරීක්ෂා කරමින් "මේ දියණියන් දෙදෙනාගේම කුසෙහි වසන දරුවෝ සක්විති රජවරු වන්නාහ" යි ප්‍රකාශ කළහ. සුද්ධෝදන මහාරාජයාණෝ ඔවුන් වැඩිවියට පත් වූ කල විවාහ මංගල්‍යය පවත්වා තම මාලිගයට කැඳවාගෙන ආහ. පසු කලෙක අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ තුසිත පුරයෙන් චුතව මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. මහාමායා දේවිය බෝසතුන් උපන් දින සිට හත්වැනි දින කළුරිය කොට තුසිත පුරයෙහි උපන්නාය. එවිට සුද්ධෝදන මහාරාජයාණෝ මහාසත්වයන් වහන්සේගේ මෑණියන්ගේ නැගණිය වූ මහාපජාපතී ගෝතමිය අගමෙහෙසිය තනතුරෙහි තැබූහ. එකල්හි නන්ද කුමාරයා උපන්නේය. මේ මහාපජාපතී ගෝතමිය නන්ද කුමාරයාව කිරිමව්වරුන්ට භාර දී, තමාම බෝසතාණන් වහන්සේව පෝෂණය කරමින් ඇති දැඩි කළාය.

අපරෙන සමයෙන බොධිසත්තො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ලොකානුග්ගහං කරොන්තො අනුක්කමෙන කපිලවත්ථුං පත්වා නගරං පිණ්ඩාය පාවිසි. අථස්ස පිතා සුද්ධොදනමහාරාජා අන්තරවීථියංයෙව ධම්මකථං සුත්වා සොතාපන්නො අහොසි. අථ දුතියදිවසෙ නන්දො පබ්බජි, සත්තමෙ දිවසෙ රාහුලො. සත්ථා අපරෙන සමයෙන වෙසාලිං උපනිස්සාය කූටාගාරසාලායං විහරති. තස්මිං සමයෙ සුද්ධොදනමහාරාජා සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා අරහත්තං සච්ඡිකත්වා පරිනිබ්බායි. තදා මහාපජාපතිගොතමී පබ්බජ්ජාය චිත්තං උප්පාදෙසි. තතො රොහිණීනදීතීරෙ කලහවිවාදසුත්තපරියොසානෙ (සු. නි. 868 ආදයො) නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතානං පඤ්චන්නං කුමාරසතානං පාදපරිචාරිකා සබ්බාව එකචිත්තා හුත්වා ‘‘මහාපජාපතියා සන්තිකං ගන්ත්වා සබ්බාව සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමා’’ති මහාපජාපතිං ජෙට්ඨිකං කත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජිතුකාමා අහෙසුං. අයඤ්ච මහාපජාපති පඨමමෙව එකවාරං සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචමානා නාලත්ථ, තස්මා කප්පකං පක්කොසාපෙත්වා කෙසෙ ඡින්නාපෙත්වා කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා සබ්බා තා සාකියානියො ආදාය වෙසාලිං [Pg.264] ගන්ත්වා ආනන්දත්ථෙරෙන දසබලං යාචාපෙත්වා අට්ඨහි ගරුධම්මෙහි පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච අලත්ථ. ඉතරා පන සබ්බාපි එකතොව උපසම්පන්නා අහෙසුං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං වත්ථු පාළියං (චූළව. 402 ආදයො) ආගතමෙව.

මතු කාලයෙක බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට සර්වඥතා ඥානය ලබා ලෝකානුග්‍රහය කරමින් අනුපිළිවෙලින් කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කොට පිණ්ඩපාතය සඳහා නගරයට පිවිසි සේක. එවිට උන්වහන්සේගේ පියාණන් වූ ශුද්ධෝදන මහාරාජාණන් වහන්සේ වීථිය මධ්‍යයේදීම ධර්ම කථාව අසා සෝවාන් වූහ. අනතුරුව දෙවන දිනයෙහි නන්ද කුමරුද, සත්වන දිනයෙහි රාහුල කුමරුද පැවිදි වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ මතු කාලයෙක විශාලා මහනුවර ඇසුරු කොට කූටාගාර ශාලාවෙහි වැඩ වසන සේක. එකල්හි ශුද්ධෝදන මහාරාජාණන් වහන්සේ ශ්වේතච්ඡත්‍රය යටදීම අර්හත් ලාභය ලබා පිරිනිවන් පෑහ. එවිට මහාපජාපතී ගෝතමිය පැවිදි වීමට සිතක් ඇති කර ගත්තාය. ඉක්බිති රෝහිණී නදී තීරයෙහිදී කලහවිවාද සූත්‍රය දේශනා කොට අවසානයෙහි පැවිදි වූ පන්සියයක් කුමාරවරුන්ගේ පාදපරිචාරිකාවන් වූ බිසවුන් සියලු දෙනාම එකම අදහසක් ඇතිව, "මහාපජාපතී ගෝතමිය වෙත ගොස් අපි සියලු දෙනාම ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වන්නෙමු" යි සිතා මහාපජාපතී ගෝතමිය පෙරටු කරගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් පැවිදි වීමට කැමති වූහ. මෙම මහාපජාපතී ගෝතමිය මුලින්ම එක් වරක් ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා නොලැබූ බැවින්, කරණවෑමියෙකු ලවා කෙස් කප්පවා, කාසාය වස්ත්‍ර හැඳ, ඒ සියලු ශාක්‍ය කුමාරිකාවන් කැටුව විශාලා මහනුවරට ගොස් ආනන්ද තෙරුන් ලවා දසබලයන් වහන්සේගෙන් අයැද සිට අෂ්ට ගරුධර්මයන් පිළිගැනීමෙන් පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලැබූහ. සෙසු සියලු දෙනාම ද එකවරම උපසම්පන්න වූහ. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් මෙය චුල්ලවග්ග පාලියෙහි ඇතුළත් වේ.

එවං උපසම්පන්නා පන මහාපජාපති සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි, අථස්සා සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. සා සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. සෙසා පඤ්චසතා භික්ඛුනියො නන්දකොවාදසුත්තපරියොසානෙ (ම. නි. 3.398 ආදයො) අරහත්තං පාපුණිංසු. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො මහාපජාපතිං රත්තඤ්ඤූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

මෙසේ උපසම්පදාව ලැබූ මහාපජාපතී ගෝතමිය ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ එකත්පසක සිටියාය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇයට ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඇය ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි කමටහන් ගෙන රහත් භාවයට පත් වූවාය. සෙසු පන්සියයක් මෙහෙණින් වහන්සේලා නන්දකෝවාද සූත්‍රය අවසානයේ රහත් වූහ. මෙසේ මේ කතාව පැන නැගුණි. පසු කාලයෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන අතරතුර මෙහෙණින් වහන්සේලා තනතුරු වල පිහිටුවීමේදී, මහාපජාපතී ගෝතමිය පැවිදි වූ දින සිට රාත්‍රීන් ගණන දන්නා වූ (පැවිද්දෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ) මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

ඛෙමාථෙරීවත්ථු

ඛේමා තෙරණියගේ කථාව

236. දුතියෙ ඛෙමාති එවංනාමිකා භික්ඛුනී. ඉතො පට්ඨාය ච පනස්සා පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථාති අවත්වා සබ්බත්ථ අභිනීහාරං ආදිං කත්වා වත්තබ්බමෙව වක්ඛාම.

236. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ඛේමා' යනු එනමින් යුත් මෙහෙණින් වහන්සේය. මෙතැන් සිට ඇයගේ ප්‍රශ්න කර්මය පිළිබඳව "මේ අනුපිළිවෙල කථාවයි" කියා නොපවසා, සෑම තැනකදීම ප්‍රාර්ථනාව (අභිනීහාරය) මුල් කොට ගෙන කිව යුතු දෙයම කියන්නෙමු.

අතීතෙ කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං අයං පරපරියාපන්නා හුත්වා නිබ්බත්ති. අථෙකදිවසං තස්ස භගවතො අග්ගසාවිකං සුජාතත්ථෙරිං නාම පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා තයො මොදකෙ දත්වා තංදිවසමෙව අත්තනො කෙසෙ විස්සජ්ජෙත්වා ථෙරියා දානං දත්වා ‘‘අනාගතෙ බුද්ධුප්පාදෙ තුම්හෙ විය මහාපඤ්ඤා භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා යාවජීවං කුසලකම්මෙසු අප්පමත්තා හුත්වා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසතිවස්සසහස්සානි ගෙහෙයෙව කොමාරිබ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා තාහි භගිනීහි සද්ධිං දසබලස්ස වසනපරිවෙණං කාරෙත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරෙ රාජකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, ඛෙමාතිස්සා නාමං අකංසු. තස්සා සරීරවණ්ණො සුවණ්ණරසපිඤ්ජරො විය අහොසි. සා වයප්පත්තා බිම්බිසාරරඤ්ඤො ගෙහං අගමාසි.

අතීතයෙහි පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි මොහු අනුන් යටතේ සේවය කළ දාසියකව ඉපදුණාය. එක් දිනක් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවිකාව වූ සුජාතා නම් තෙරණිය පිණ්ඩපාතයෙහි වඩිනවා දැක කැවුම් තුනක් පූජා කොට, එදිනම තමන්ගේ කෙස් කළඹ විකුණා තෙරණියට දානයක් දී, "මතු බුද්ධෝත්පාද කාලයකදී ඔබ වහන්සේ මෙන්ම මහා ප්‍රඥාවන්ත වෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. දිවි හිමියෙන් කුසල් දහම්හි අප්‍රමාදව කටයුතු කරමින් ලක්ෂයක් කල්ප මුළුල්ලේ දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි කාශි රජු වූ කිකී රජුගේ මාලිගයෙහි උපත ලබා සත් දෙනෙක් වූ සහෝදරියන් අතර එක් අයෙකු වී, වසර විසි දහසක් ගෘහයෙහිම කුමාර බ්‍රහ්මචාරීව වැස ඒ සහෝදරියන් සමඟ දසබලයන් වහන්සේට වාසය පිණිස පිරිවෙනක් කරවා, එක් බුද්ධාන්තරයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මද්ද රට සාගල නුවර රජ පවුලක ඉපදුණාය. ඇයට 'ඛේමා' යයි නම් තැබූහ. ඇයගේ ශරීර වර්ණය රන්වන් වූයේය. ඇය වැඩිවියට පත් වූ පසු බිම්බිසාර රජුගේ මාලිගයට ගියාය.

සා [Pg.265] තථාගතෙ රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ විහරන්තෙ ‘‘සත්ථා කිර රූපෙ දොසං දස්සෙතී’’ති රූපමදමත්තා හුත්වා ‘‘මය්හම්පි රූපෙ දොසං දස්සෙය්‍යා’’ති භයෙන දසබලං දස්සනාය න ගච්ඡති. රාජා චින්තෙසි – ‘‘අහං සත්ථු අග්ගුපට්ඨාකො, මාදිසස්ස ච නාම අරියසාවකස්ස අග්ගමහෙසී දසබලං දස්සනාය න ගච්ඡති, න මෙ එතං රුච්චතී’’ති. සො කවීහි වෙළුවනුය්‍යානස්ස වණ්ණං බන්ධාපෙත්වා ‘‘ඛෙමාය දෙවියා සවනූපචාරෙ ගායථා’’ති ආහ. සා උය්‍යානස්ස වණ්ණං සුත්වා ගන්තුකාමා හුත්වා රාජානං පටිපුච්ඡි. රාජා ‘‘උය්‍යානං ගච්ඡ, සත්ථාරං පන අදිස්වා ආගන්තුං න ලභිස්සසී’’ති ආහ. සා රඤ්ඤො පටිවචනං අදත්වාව මග්ගං පටිපජ්ජි. රාජා තාය සද්ධිං ගච්ඡන්තෙ පුරිසෙ ආහ – ‘‘සචෙ දෙවී උය්‍යානතො නිවත්තමානා දසබලං පස්සති, ඉච්චෙතං කුසලං. සචෙ න පස්සති, රාජාණාය නං දස්සෙථා’’ති. අථ ඛො සා දෙවී දිවසභාගං උය්‍යානෙ චරිත්වා නිවත්තන්තී දසබලං අදිස්වාව ගන්තුං ආරද්ධා. අථ නං රාජපුරිසා අත්තනො අරුචියාව දෙවිං සත්ථු සන්තිකං නයිංසු.

තථාගතයන් වහන්සේ රජගහ නුවර ඇසුරු කොට වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන කාලයෙහි "ශාස්තෘන් වහන්සේ රූපයෙහි දොස් දක්වති" යි අසා තමන්ගේ රූප මදයෙන් මත්ව, "මගේ රූපයෙහිත් දොස් දක්වතැ" යි බියෙන් දසබලයන් වහන්සේ දැකීමට නොගියාය. රජු මෙසේ සිතුවේය: "මම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අග්‍ර උපස්ථායකයෙක්මි. මා වැනි ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුගේ අග්‍ර මහේෂිකාව දසබලයන් වහන්සේ දැකීමට නොයෑම මට රුචි නැත." ඔහු කවියන් ලවා වේළුවන උයනේ ගුණ ගායනා කරවා "ඛේමා බිසවට ඇසෙන තැන ගායනා කරන්න" යි පැවසීය. ඇය උයනේ ගුණ අසා එහි යෑමට කැමති වී රජුගෙන් අවසර ඉල්ලුවාය. රජු, "උයනට යන්න, නමුත් ශාස්තෘන් වහන්සේ නොදැක නම් ආපසු එන්නට නොලැබේ යැ" යි පැවසීය. ඇය රජුට පිළිතුරක් නොදී මඟට පිළිපන්නාය. රජු ඇය සමඟ යන පුරුෂයන්ට පැවසුවේ, "බිසව උයනේ සිට එන විට දසබලයන් වහන්සේව දකින්නේ නම් එය යහපති. ඉදින් නොදකින්නේ නම් රාජ අණින් හෝ උන්වහන්සේව පෙන්වන්න" යනුවෙනි. ඉක්බිති ඒ බිසව දවසේ වැඩි වේලාවක් උයනෙහි හැසිර ආපසු එන විට දසබලයන් වහන්සේ නොදැකම යෑමට සැරසුණාය. එවිට රජ පුරුෂයෝ ඇයගේ අකමැත්තෙන්ම බිසව ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියහ.

සත්ථා තං ආගච්ඡන්තිං දිස්වා ඉද්ධියා එකං දෙවච්ඡරං නිම්මිනිත්වා තාලවණ්ටං ගහෙත්වා බීජමානං විය අකාසි. ඛෙමා දෙවී තං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මානම්හි නට්ඨා, එවරූපා නාම දෙවච්ඡරප්පටිභාගා ඉත්ථියො දසබලස්ස අවිදූරෙ තිට්ඨන්ති, අහං එතාසං පරිචාරිකාපි නප්පහොමි, මානමදං හි නිස්සාය පාපචිත්තස්ස වසෙන නට්ඨා’’ති තං නිමිත්තං ගහෙත්වා තමෙව ඉත්ථිං ඔලොකයමානා අට්ඨාසි. අථස්සා පස්සන්තියාව තථාගතස්ස අධිට්ඨානබලෙන සා ඉත්ථී පඨමවයං අතික්කම්ම මජ්ඣිමවයෙ ඨිතා විය මජ්ඣිමවයං අතික්කම්ම පච්ඡිමවයෙ ඨිතා විය ච වලිත්තචා පලිතකෙසා ඛණ්ඩවිරළදන්තා අහොසි. තතො තස්සා පස්සන්තියාව සද්ධිං තාලවණ්ටෙන පරිවත්තිත්වා පරිපති. තතො ඛෙමා පුබ්බහෙතුසම්පන්නත්තා තස්මිං ආරම්මණෙ ආපාථගතෙ එවං චින්තෙසි – ‘‘එවංවිධම්පි නාම සරීරං එවරූපං විපත්තිං පාපුණාති, මය්හම්පි සරීරං එවංගතිකමෙව භවිස්සතී’’ති. අථස්සා එවං චින්තිතක්ඛණෙ සත්ථා ඉමං ධම්මපදෙ ගාථමාහ –

ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇය පැමිණෙනු දැක සෘද්ධියෙන් එක් දිව්‍ය අප්සරාවක් මවා පත් අත්තක් ගෙන පවන් සලන්නියක මෙන් කළ සේක. ඛේමා බිසව එය දැක මෙසේ සිතුවාය: "මම මගේ මානයෙන් වැනසුණෙමි. මෙබඳු වූ දිව්‍ය අප්සරාවන් වැනි ස්ත්‍රීන් දසබලයන් වහන්සේට නුදුරින් සිටිති. මම මොවුන්ගේ සේවිකාවක වීමට පවා සුදුසු නොවෙමි. මානය නිසා පවිටු සිතක් ඇතිව මම වැනසුණෙමි." ඇය එම නිමිත්ත ගෙන එම ස්ත්‍රිය දෙසම බලමින් සිටියාය. එවිට ඇය බලා සිටියදීම තථාගතයන් වහන්සේගේ අධිෂ්ඨාන බලයෙන් ඒ ස්ත්‍රිය තරුණ විය ඉක්මවා මැදි වියට පත් වූවාක් මෙන් ද, මැදි විය ඉක්මවා මහලු වියට පත් වූවාක් මෙන් ද වී, රැළි වැටුණු සමක් ඇති, සුදු කෙස් ඇති, කැඩුණු හා විරල වූ දත් ඇති තැනැත්තියක් වූවාය. ඉක්බිති ඇය බලා සිටියදීම පත් අත්ත සමඟම පෙරළී ඇද වැටුණාය. එවිට ඛේමා බිසව පෙර කළ පින් ඇති බැවින් ඒ වෙනස් වන අරමුණ වැටහී මෙසේ සිතුවාය: "මෙබඳු වූ ශරීරයක් පවා මෙවැනි විපතකට පත් වන්නේය. මගේ ශරීරය ද මෙබඳුම ස්වභාවයකට පත් වනු ඇත." ඇය මෙසේ සිතූ මොහොතෙහිම ශාස්තෘන් වහන්සේ ධම්මපදයේ මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක:

‘‘යෙ [Pg.266] රාගරත්තානුපතන්ති සොතං,සයංකතං මක්කටකොව ජාලං;

එතම්පි ඡෙත්වාන වජන්ති ධීරා,අනපෙක්ඛිනො සබ්බදුක්ඛං පහායා’’ති.

යම් සත්වයෝ රාගයෙන් ඇලී තමන් විසින්ම සාදා ගන්නා ලද තෘෂ්ණා නැමැති සැඩ පහරට අනුගත වෙත්ද, එය මකුළුවා තමා විසින්ම සාදන ලද දැලට අනුගත වන්නාක් වැනි ය. පණ්ඩිතයෝ (ධීරා) මේ තෘෂ්ණාව ද සිඳ දමා, කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව සියලු දුක් අත්හැර (නිවනට) යන්නාහ.

සා ගාථාපරියොසානෙ ඨිතපදෙ ඨිතායෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන නාම අරහත්තං පත්තෙන තංදිවසමෙව පරිනිබ්බායිතබ්බං වා පබ්බජිතබ්බං වා හොති, සා පන අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරානං පවත්තනභාවං ඤත්වා ‘‘අත්තනො පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙස්සාමී’’ති සත්ථාරං වන්දිත්වා රාජනිවෙසනං ගන්ත්වා රාජානං අනභිවාදෙත්වාව අට්ඨාසි. රාජා ඉඞ්ගිතෙනෙව අඤ්ඤාසි – ‘‘අරියධම්මං පත්තා භවිස්සතී’’ති. අථ නං ආහ – ‘‘දෙවි ගතා නු ඛො සත්ථුදස්සනායා’’ති. මහාරාජ, තුම්හෙහි දිට්ඨදස්සනං පරිත්තං, අහං පන දසබලං සුදිට්ඨමකාසිං, පබ්බජ්ජං මෙ අනුජානාථාති. රාජා ‘‘සාධු, දෙවී’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා සුවණ්ණසිවිකාය භික්ඛුනිඋපස්සයං උපනෙත්වා පබ්බාජෙසි. අථස්සා ‘‘ඛෙමාථෙරී නාම ගිහිභාවෙ ඨත්වා අරහත්තං පත්තා’’ති මහාපඤ්ඤභාවො පාකටො අහොසි. ඉදමෙත්ථ වත්ථු. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඛෙමාථෙරිං මහාපඤ්ඤානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඒ ගාථාව අවසානයේ (ඛේමා දේවිය) සිටි ඉරියව්වෙන්ම සිව්පිළිසිඹියාවන් සමඟ අරහත් ඵලයට පත් වූවාය. ගිහිගෙයි වසන්නෙකු අරහත් ඵලයට පත් වූ කල්හි එදිනම පිරිනිවන් පෑ යුතුය, නැතහොත් පැවිදි විය යුතුය. ඇය තම ආයු සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම ගැන දැන, "මම පැවිදි වීමට අවසර ගන්නෙමි" යි සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ රජමාළිගයට ගොස් රජුට අභිවාදනය නොකරම සිටියාය. රජතුමා ඇයගේ ඉඟියෙන්ම "ඇය ආර්ය ධර්මයට (මාර්ග ඵල) පත්ව ඇති බව" දැනගත්තේය. ඉක්බිති ඇයට මෙසේ කීවේය: "දේවියනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමට ගියාද?" "මහරජතුමනි, ඔබ දැක ඇති දැක්ම ස්වල්පයකි, මම වනාහි දසබලයන් වහන්සේ මැනවින් දුටුවෙමි. මට පැවිදි වීමට අවසර දුන මැනවි" යි පැවසුවාය. රජතුමා "දේවියනි, යහපතකි" යි පිළිගෙන රන් සිවිකාවකින් මෙහෙණි ආරාමයට යවා පැවිදි කරවීය. ඉක්බිති ඇය "ඛේමා තෙරණිය ගිහිව සිටියදීම අරහත් ඵලයට පත් වූවාය" යි මහා ප්‍රඥාවන්ත බව ප්‍රකට විය. මෙය මෙහි කථා වස්තුවයි. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පසුව ජේතවනාරාමයේ වැඩසිටිමින් භික්ෂුණීන් වහන්සේලා පිළිවෙළින් තනතුරු වල පිහිටුවන කල්හි, ඛේමා තෙරණිය මහා ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂුණීන් අතර අග්‍රස්ථානයේ පිහිටුවූ සේක.

උප්පලවණ්ණාථෙරීවත්ථු

උප්පලවණ්ණා තෙරණියගේ වස්තුව

237. තතියෙ උප්පලවණ්ණාති නීලුප්පලගබ්භසදිසෙනෙව වණ්ණෙන සමන්නාගතත්තා එවංලද්ධනාමා ථෙරී. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අපරභාගෙ මහාජනෙන සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ඉද්ධිමන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී කස්සපබුද්ධකාලෙ බාරාණසිනගරෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසති වස්සසහස්සානි [Pg.267] බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිවෙණං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා.

237. තෙවන සූත්‍රයේ 'උප්පලවණ්ණා' යනු නිල් මහනෙල් මලක ගර්භය වැනි වර්ණයකින් යුක්ත වූ බැවින් එම නම ලත් තෙරණියයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව මහා ජනයා සමඟ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් ධර්මය අසද්දී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා මෙහෙණියක සෘද්ධිමතුන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි පිහිටුවනු දැක, සත් දිනක් බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට මහා දානයක් දී එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින්, කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ බරණැස් නුවර කාසි රජුගේ මන්දිරයේ උපත ලබා සත් දෙනෙක් වූ සහෝදරියන් අතර එක් අයෙකු වී, විසි දහසක් අවුරුදු බඹසර වැස මහා සංඝයාට පරිවේණයක් කරවා දේව ලෝකයෙහි උපන්නාය.

තතො චවිත්වා පුන මනුස්සලොකං ආගච්ඡන්තී එකස්මිං ගාමෙ සහත්ථා කම්මං කත්වා ජීවනකට්ඨානෙ නිබ්බත්තා. සා එකදිවසං ඛෙත්තකුටිං ගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ එකස්මිං සරෙ පාතොව පුප්ඵිතං පදුමපුප්ඵං දිස්වා තං සරං ඔරුය්හ තඤ්චෙව පුප්ඵං ලාජපක්ඛිපනත්ථාය පදුමිනියා පත්තඤ්ච ගහෙත්වා කෙදාරෙ සාලිසීසානි ඡින්දිත්වා කුටිකාය නිසින්නා ලාජෙ භජ්ජිත්වා පඤ්ච ලාජසතානි ගණෙසි. තස්මිං ඛණෙ ගන්ධමාදනපබ්බතෙ නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨිතො එකො පච්චෙකබුද්ධො ආගන්ත්වා තස්සා අවිදූරෙ අට්ඨාසි. සා පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා ලාජෙහි සද්ධිං පදුමපුප්ඵං ගහෙත්වා කුටිතො ඔරුය්හ ලාජෙ පච්චෙකබුද්ධස්ස පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පදුමපුප්ඵෙන පත්තං පිධාය අදාසි. අථස්සා පච්චෙකබුද්ධෙ ථොකං ගතෙ එතදහොසි – ‘‘පබ්බජිතා නාම පුප්ඵෙන අනත්ථිකා, අහං පුප්ඵං ගහෙත්වා පිළන්ධිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථතො පුප්ඵං ගහෙත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘සචෙ, අය්‍යො, පුප්ඵෙන අනත්ථිකො අභවිස්ස, පත්තමත්ථකෙ ඨපෙතුං න අදස්ස, අද්ධා අය්‍යස්ස අත්ථො භවිස්සතී’’ති පුන ගන්ත්වා පත්තමත්ථකෙ ඨපෙත්වා පච්චෙකබුද්ධං ඛමාපෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉමෙසං මෙ ලාජානං නිස්සන්දෙන ලාජගණනාය පුත්තා අස්සු, පදුමපුප්ඵස්ස නිස්සන්දෙන නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ පදෙ පදෙ පදුමපුප්ඵං උට්ඨහතූ’’ති පත්ථනං අකාසි. පච්චෙකබුද්ධො තස්සා පස්සන්තියාව ආකාසෙන ගන්ධමාදනපබ්බතං ගන්ත්වා තං පදුමං නන්දමූලකපබ්භාරෙ පච්චෙකබුද්ධානං අක්කමනසොපානසමීපෙ පාදපුඤ්ඡනං කත්වා ඨපෙසි.

ඉන් චුතව නැවත මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි උපත ලබමින් එක්තරා ගමක තමාගේම දෑතින් වැඩ කොට ජීවත් වන තත්වයක උපන්නාය. ඇය එක් දිනක් කුඹුරු පැලට යන අතරමගදී එක් විලක අලුයම පිපුණු පද්ම පුෂ්පයක් දැක, ඒ විලට බැස එම මල ද, විළඳ දැමීම සඳහා නෙළුම් පතක් ද ගෙන කුඹුරේ වී කරල් කපා පැලෙහි හිඳ විළඳ බැද විළඳ (ඇට) පන්සියයක් ගණන් කළාය. එම අවස්ථාවේදී ගන්ධමාදන පර්වතයේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වැඩම කොට ඇය අසල වැඩසිටි සේක. ඇය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ දැක විළඳ සමඟ නෙළුම් මල ද ගෙන පැලෙන් බැස පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට විළඳ දමා නෙළුම් මලෙන් පාත්‍රය වසා පූජා කළාය. ඉක්බිති පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ස්වල්ප දුරක් වැඩම කළ පසු ඇයට මෙසේ සිතිණි: "පැවිද්දන්ට මල්වලින් වැඩක් නැත, මම මල ගෙන පළඳින්නෙමි" යි ගොස් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතින් මල ගෙන නැවත මෙසේ සිතුවාය: "ඉදින් ස්වාමීන් වහන්සේට මලෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැතිනම් පාත්‍රය මතුපිට තැබීමට ඉඩ නොදෙනු ඇත. ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේට මෙයින් ප්‍රයෝජනයක් ඇති වනු ඇත" යි නැවත ගොස් පාත්‍රය මත මල තබා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් සමාව ගෙන, "ස්වාමීනි, මෙම විළඳ ප්‍රමාණයට මට පුතුන් ලැබේවා, නෙළුම් මලේ ආනිශංසයෙන් උපදින උපදින තැන පියවරක් පියවරක් පාසා නෙළුම් මල් පැනනගීවා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ඇය බලා සිටියදීම අහසින් ගන්ධමාදන පර්වතයට වැඩම කර එම නෙළුම් මල නන්දමූලක ලෙනෙහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා වඩින පියගැටපෙළ අසල පා පිස්නාවක් ලෙස තැබූ සේක.

සාපි තස්ස කම්මස්ස නිස්සන්දෙන දෙවලොකෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය චස්සා පදෙ පදෙ මහාපදුමපුප්ඵං උට්ඨාසි. සා තතො චවිත්වා පබ්බතපාදෙ එකස්මිං පදුමස්සරෙ පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්ති. තං නිස්සාය එකො තාපසො වසති, සො පාතොව මුඛධොවනත්ථාය සරං ගන්ත්වා තං පුප්ඵං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉදං පුප්ඵං සෙසෙහි මහන්තතරං, සෙසානි ච පුප්ඵිතානි, ඉදං මකුළිතමෙව, භවිතබ්බමෙත්ථ කාරණෙනා’’ති උදකං ඔතරිත්වා තං පුප්ඵං ගණ්හි. තං තෙන ගහිතමත්තමෙව පුප්ඵිතං. තාපසො අන්තොපදුමගබ්භෙ නිපන්නදාරිකං අද්දස. දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය ච ධීතුසිනෙහං ලභිත්වා පදුමෙනෙව සද්ධිං පණ්ණසාලං නෙත්වා මඤ්චකෙ නිපජ්ජාපෙසි. අථස්සා [Pg.268] පුඤ්ඤානුභාවෙන අඞ්ගුට්ඨකෙ ඛීරං නිබ්බත්ති. සො තස්මිං පුප්ඵෙ මිලාතෙ අඤ්ඤං නවපුප්ඵං ආහරිත්වා තං නිපජ්ජාපෙසි. අථස්සා ආධාවනවිධාවනෙන කීළිතුං සමත්ථකාලතො පට්ඨාය පදවාරෙ පදවාරෙ පදුමපුප්ඵං උට්ඨාසි, කුඞ්කුමරාසිස්ස වියස්සා සරීරවණ්ණො අහොසි. සා අප්පත්තා දෙවවණ්ණං, අතික්කන්තා මානුසවණ්ණං අහොසි. සා පිතරි ඵලාඵලත්ථාය ගතෙ පණ්ණසාලායං ඔහීයති.

ඇයද එම කර්මයේ ආනිශංසයෙන් දෙව්ලොව උපත ලැබුවාය. උපන් දා සිට ඇයගේ පියවරක් පියවරක් පාසා මහා නෙළුම් මල් පැනනැගුණි. ඇය එතැනින් චුතව පර්වත පාමුල පිහිටි එක් නෙළුම් විලක නෙළුම් ගැබක උපන්නාය. එම විල ඇසුරු කොට එක් තාපසයෙක් වාසය කළේය. ඔහු අලුයම මුහුණ සේදීම සඳහා විලට ගොස් එම නෙළුම් මල දැක, "මේ මල අනෙක් මල්වලට වඩා ඉතා විශාලය, අන් සියල්ල පිපී ඇතත් මෙය ලොකු පොහොට්ටුවක් පමණි, මෙහි යම් හේතුවක් තිබිය යුතුය" යි සිතා දියට බැස එම මල ගත්තේය. ඔහු එය අතට ගත් සැණින් මල පිපුණි. තාපසයා නෙළුම් මල ඇතුළත නිදා සිටින කුඩා දැරියක දැක්කේය. ඇය දුටු මොහොතේ සිට දියණියක කෙරෙහි ඇති වන සෙනෙහස ලබා නෙළුම් මල සමඟම පන්සලට ගෙන ගොස් ඇඳක් මත නිදිකරවීය. ඉක්බිති ඇයගේ පින් බලයෙන් මහපට ඇඟිල්ලෙන් කිරි එරිණි. තාපසයා එම නෙළුම් මල මැලවී යන විට වෙනත් අලුත් නෙළුම් මලක් ගෙනවුත් ඇයව එහි නිදිකරවීය. ඉක්බිති ඇය එහා මෙහා දුව පැන සෙල්ලම් කිරීමට සමත් කාලයේ සිට පියවරක් පාසා නෙළුම් මල් පැනනැගුණි. ඇයගේ ශරීර වර්ණය කුංකුම රාශියක වර්ණය මෙන් විය. ඇය දිව්‍ය වර්ණයට පත් නොවූවත් මනුෂ්‍ය වර්ණය ඉක්මවා සිටියාය. පියා (තාපසයා) පලවැල නෙළීමට ගිය විට ඇය පන්සලෙහි රැඳී සිටියි.

අථෙකදිවසං තස්සා වයප්පත්තකාලෙ පිතරි ඵලාඵලත්ථාය ගතෙ එකො වනචරකො තං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මනුස්සානං නාම එවංවිධං රූපං නත්ථි, වීමංසිස්සාමි න’’න්ති තාපසස්ස ආගමනං උදික්ඛන්තො නිසීදි. සා පිතරි ආගච්ඡන්තෙ පටිපථං ගන්ත්වා තස්ස හත්ථතො කාජකමණ්ඩලුං අග්ගහෙසි, ආගන්ත්වා නිසින්නස්ස චස්ස අත්තනා කරණවත්තං දස්සෙසි. තදා සො වනචරකො මනුස්සභාවං ඤත්වා තාපසං අභිවාදෙත්වා නිසීදි. තාපසො තං වනචරකං වනමූලඵලාඵලෙහි ච පානීයෙන ච නිමන්තෙත්වා, ‘‘භො පුරිස, ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ වසිස්සසි, උදාහු ගමිසස්සී’’ති පුච්ඡි. ගමිස්සාමි, භන්තෙ, ඉධ කිං කරිස්සාමීති. ඉදං තයා දිට්ඨකාරණං එත්තො ගන්ත්වා අකථෙතුං සක්ඛිස්සසීති. සචෙ, අය්‍යො, න ඉච්ඡති, කිං කාරණා කථෙස්සාමීති තාපසං වන්දිත්වා පුන ආගමනකාලෙ මග්ගසඤ්ජානනත්ථං සාඛාසඤ්ඤඤ්ච රුක්ඛසඤ්ඤඤ්ච කරොන්තො පක්කාමි.

ඉක්බිති එක් දිනක, ඇය වැඩිවියට පත් වූ කල්හි, පියාණන් වූ තවුසා පලවැල නෙළීමට ගිය අවස්ථාවක එක් වනයෙහි හැසිරෙන වැද්දෙක් ඇය දැක මෙසේ සිතීය: "මිනිසුන් අතර මෙබඳු රූපයක් නැත, මම ඇය පිළිබඳව විමසා බලමි"යි සිතා තවුසාගේ පැමිණීම අපේක්ෂාවෙන් එහි වාඩි විය. ඇය සිය පියාණන් එනු දැක පෙරමගට ගොස් ඔහු අතින් කාවාන (බර උසුලන ලී පටිය) සහ පැන් කලය ගත්තාය. පැමිණ අසුන් ගත් පියාණන්ට තමා විසින් කළ යුතු වත්පිළිවෙත් ඉටු කළාය. එවිට ඒ වැද්දා ඇය මනුෂ්‍ය දුවක බව දැන තවුසාට වැඳ එකත්පසක හිඳගත්තේය. තවුසා ඒ වැද්දාට වනයේ අල, පලවැල හා පැන් වලින් සංග්‍රහ කොට, "පින්වත, ඔබ මෙහි නවතින්නෙහිද? නැතහොත් යන්නෙහිද?"යි විමසීය. "ස්වාමීනි, මම යන්නෙමි. මෙහි මම කුමක් කරන්නද?"යි ඔහු කීවේය. "ඔබ දුටු මේ කරුණ මෙතැනින් ගොස් අන් අයට නොකියා සිටීමට ඔබට හැකිද?"යි විමසූ විට, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අකමැති නම් මම කුමට පවසම්ද?"යි පවසා තවුසා වැඳ, නැවත එන කල මග හඳුනා ගැනීම පිණිස අතු කඩා සලකුණු තබමින් සහ ගස් පිළිබඳ සලකුණු කරමින් නික්ම ගියේය.

සො බාරාණසිං ගන්ත්වා රාජානං අද්දස, රාජා ‘‘කස්මා ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘අහං, දෙව, තුම්හාකං වනචරකො පබ්බතපාදෙ අච්ඡරියං ඉත්ථිරතනං දිස්වා ආගතොම්හී’’ති සබ්බං පවත්තිං කථෙසි. සො තස්ස වචනං සුත්වා වෙගෙන පබ්බතපාදං ගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨානෙ ඛන්ධාවාරං නිවෙසෙත්වා වනචරකෙන චෙව අඤ්ඤෙහි ච පුරිසෙහි සද්ධිං තාපසස්ස භත්තකිච්චං කත්වා නිසින්නවෙලාය තත්ථ ගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං නිසීදි. රාජා තාපසස්ස පබ්බජිතපරික්ඛාරභණ්ඩං පාදමූලෙ ඨපෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිං ඨානෙ කිං කරොම, ගච්ඡාමා’’ති ආහ. ගච්ඡ, මහාරාජාති. ආම, ගච්ඡාමි, භන්තෙ. අය්‍යස්ස පන සමීපෙ විසභාගපරිසා අත්ථීති අස්සුම්හ, අසාරුප්පා එසා පබ්බජිතානං, මයා සද්ධිං ගච්ඡතු, භන්තෙති. මනුස්සානං චිත්තං නාම දුත්තොසයං, කථං බහූනං මජ්ඣෙ වසිස්සතීති[Pg.269]. අම්හාකං රුචිතකාලතො පට්ඨාය සෙසානං ජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා පටිජග්ගිස්සාමි, භන්තෙති.

ඔහු බරණැසට ගොස් රජු බැහැදැක්කේය. රජතුමා "ඔබ කුමට ආවේද?"යි විමසීය. "දේවයන් වහන්ස, මම ඔබගේ වැද්දා වෙමි. මම කඳු පාමුල පුදුම සහගත ස්ත්‍රී රත්නයක් දැක ආවෙමි"යි සියලු තොරතුරු පැවසීය. රජතුමා ඔහුගේ වචනය අසා වහා කඳු පාමුලට ගොස් නොදුරු තැනක කඳවුරු බැඳ, වැද්දා සහ අනෙක් පිරිස සමඟ තවුසාට දන් පිළිගන්වා, තවුසා වැඩසිටින තැනට ගොස් වැඳ එකත්පසක හිඳගත්තේය. රජතුමා මහණ පිරිකර තවුසාගේ පාමුල තබා, "ස්වාමීනි, අපි මෙහි කුමක් කරමුද? අපි යමු"යි කීවේය. "මහ රජතුමනි, ඔබ යන්න"යි තවුසා කීවේය. "එසේය ස්වාමීනි, මම යන්නෙමි. නමුත් ඔබ වහන්සේ සමීපයෙහි අපට නොගැලපෙන පිරිසක් (ස්ත්‍රියක්) වසන බව අපි ඇසුවෙමු. ඇය පැවිද්දන්ට නුසුදුසුය. ස්වාමීනි, ඇය මා සමඟ එවන්න"යි කීවේය. "මිනිසුන්ගේ සිත් සතුටු කිරීම දුෂ්කරය, ඇය බොහෝ දෙනෙකු මැද කෙසේ වසන්නීද?"යි තවුසා විමසීය. "ස්වාමීනි, ඇය කෙරෙහි කැමැත්ත ඇති වූ තැන් සිට සෙසු ස්ත්‍රීන්ගේ අගමෙහෙසිය ලෙස තබා ඇයව රැකබලා ගන්නෙමි"යි රජු කීවේය.

සො රඤ්ඤො කථං සුත්වා දහරකාලෙ ගහිතනාමවසෙනෙව, ‘‘අම්ම, පදුමවතී’’ති ධීතරං පක්කොසි. සා එකවචනෙනෙව පණ්ණසාලතො නික්ඛමිත්වා පිතරං අභිවාදෙත්වා අට්ඨාසි. අථ නං පිතා ආහ – ‘‘ත්වං, අම්ම, වයප්පත්තා, ඉමස්මිං ඨානෙ රඤ්ඤා දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය වසිතුං අයුත්තා, රඤ්ඤා සද්ධිං ගච්ඡ, අම්මා’’ති. සා ‘‘සාධු, තාතා’’ති පිතු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අභිවාදෙත්වා පරොදමානා අට්ඨාසි. රාජා ‘‘ඉමිස්සා පිතු චිත්තං ගණ්හාමී’’ති තස්මිංයෙව ඨානෙ කහාපණරාසිම්හි ඨපෙත්වා අභිසෙකං අකාසි. අථ නං ගහෙත්වා අත්තනො නගරං ආනෙත්වා ආගතකාලතො පට්ඨාය සෙසඉත්ථියො අනොලොකෙත්වා තාය සද්ධිංයෙව රමති. තා ඉත්ථියො ඉස්සාපකතා තං රඤ්ඤො අන්තරෙ පරිභින්දිතුකාමා එවමාහංසු – ‘‘නායං, මහාරාජ, මනුස්සජාතිකා, කහං නාම තුම්හෙහි මනුස්සානං විචරණට්ඨානෙ පදුමානි උට්ඨහන්තානි දිට්ඨපුබ්බානි, අද්ධා අයං යක්ඛිනී, නීහරථ නං මහාරාජා’’ති. රාජා තාසං කථං සුත්වා තුණ්හී අහොසි.

ඒ තවුසා රජුගේ වචනය අසා ඇගේ කුඩා කල තැබූ නමින්ම, "දියණිය පදුමවතී" යැයි ඇයට ඇමතීය. ඇය එක වචනයෙන්ම පන්සලෙන් (පන් කොළ සෙවිලි කළ කුටියෙන්) නික්ම පියාණන්ට වැඳ සිටගත්තාය. එවිට පියාණන් ඇයට මෙසේ කීවේය: "දියණිය, ඔබ දැන් වැඩිවියට පත් වී ඇත. රජතුමා ඔබ දුටු බැවින් මෙහි සිටීම නුසුදුසුය. දියණිය, රජතුමා සමඟ යන්න." ඇය "යහපති පියාණනි"යි පියාණන්ගේ වචනය පිළිගෙන, වැඳ හඬමින් සිටියාය. රජතුමා "මම මැගේ පියාගේ සිත සතුටු කරමි"යි සිතා, එම ස්ථානයේදීම කහවණු රාශියක් ගොඩගසා ඇයව අගමෙහෙසිය ලෙස අභිෂේක කළේය. ඉක්බිති ඇයව රැගෙන තමාගේ නුවරට ගොස්, පැමිණි දින සිට සෙසු ස්ත්‍රීන් දෙස නොබලා ඇය සමඟම ඇලී වාසය කළේය. ඒ ස්ත්‍රීහු ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පෙළී, ඇය සහ රජු අතර භේද ඇති කරනු කැමැත්තෙන් මෙසේ කීහ: "මහ රජතුමනි, මෑ මනුෂ්‍ය ජාතිකයෙක් නොවේ. මිනිසුන් ඇවිදින තැන්වල පියුම් පිපෙනවා ඔබ කොහේ හෝ දැක තිබේද? සැබවින්ම මෑ යක්ෂණියකි. මහ රජතුමනි, මෑ පන්නා දමන්න." රජතුමා ඔවුන්ගේ වචනය අසා නිශ්ශබ්ද විය.

අථස්ස අපරෙන සමයෙන පච්චන්තො කුපිතො. සො ‘‘ගරුගබ්භා පදුමවතී’’ති තං නගරෙ ඨපෙත්වා පච්චන්තං අගමාසි. අථ තා ඉත්ථියො තස්සා උපට්ඨායිකාය ලඤ්ජං දත්වා ‘‘ඉමිස්සා දාරකං ජාතමත්තමෙව අපනෙත්වා එකං දාරුඝටිකං ලොහිතෙන මක්ඛෙත්වා සන්තිකෙ ඨපෙහී’’ති ආහංසු. පදුමවතියාපි නචිරස්සෙව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. මහාපදුමකුමාරො එකකොව කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. අවසෙසා එකූනපඤ්චසතා දාරකා මහාපදුමකුමාරස්ස මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමිත්වා නිපන්නකාලෙ සංසෙදජා හුත්වා නිබ්බත්තිංසු. අථස්ස ‘‘න තාවායං සතිං පටිලභතී’’ති ඤත්වා උපට්ඨායිකා එකං දාරුඝටිකං ලොහිතෙන මක්ඛෙත්වා සමීපෙ ඨපෙත්වා තාසං ඉත්ථීනං සඤ්ඤං අදාසි. තා පඤ්චසතාපි ඉත්ථියො එකෙකා එකෙකං දාරකං ගහෙත්වා චුන්දකාරකානං සන්තිකං පෙසෙත්වා කරණ්ඩකෙ ආහරාපෙත්වා [Pg.270] අත්තනා අත්තනා ගහිතදාරකෙ තත්ථ නිපජ්ජාපෙත්වා බහි ලඤ්ඡනං කත්වා ඨපයිංසු.

ඉක්බිති කලකට පසු රජුගේ දේශසීමාවක කැරැල්ලක් හටගත්තේය. "පදුමවතිය ගැබිනියක" බව සලකා ඇයව නුවර නතර කර රජතුමා කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමට ගියේය. එවිට ඒ ස්ත්‍රීහු ඇගේ උපස්ථායිකාවට අල්ලස් දී, "මැයට දරුවෙකු උපන් සැනින්ම දරුවා ඉවත් කොට, ලේ තැවරූ ලී කැබැල්ලක් මැය අසල තබන්න"යි කීහ. පදුමවතියට නොබෝ කලකින් දරු ප්‍රසූතිය සිදු විය. කුසෙහි සිටියේ මහා පදුම කුමාරයා පමණි. සෙසු හාරසිය අනූ නවයක් දරුවන් මහා පදුම කුමරුගේ මව් කුසෙන් නික්මුණු අපවිත්‍ර ලේ ගඳ ඇති තැන්හි සංසේදජව (තෙතමනයෙන්) උපන්නෝය. එවිට "තවම ඇයට සිහිය ලැබී නැතැ"යි දැන උපස්ථායිකාව ලේ තැවරූ ලී කැබැල්ලක් ඇය අසල තබා ඒ ස්ත්‍රීන්ට සංඥාවක් කළාය. ඒ පන්සියයක් ස්ත්‍රීහු එක් අයෙකු බැගින් දරුවෙකු ගෙන, වඩුවන් (පෙට්ටි සාදන්නන්) ලවා පෙට්ටි ගෙන්වා ගෙන, තමන් ගත් දරුවන් එහි සතප්වා පිටතින් මුද්‍රා තබා තැබූහ.

පදුමවතීපි ඛො සඤ්ඤං ලභිත්වා තං උපට්ඨායිකං ‘‘කිං විජාතම්හි, අම්මා’’ති පුච්ඡි. සා තං සන්තජ්ජෙත්වා ‘‘කුතො ත්වං දාරකං ලභිස්සසී’’ති වත්වා ‘‘අයං තෙ කුච්ඡිතො නික්ඛන්තදාරකො’’ති ලොහිතමක්ඛිතං දාරුඝටිකං පුරතො ඨපෙසි. සා තං දිස්වා දොමනස්සප්පත්තා ‘‘සීඝං නං ඵාලෙත්වා අපනෙහි, සචෙ කොචි පස්සෙය්‍ය ලජ්ජිතබ්බං භවෙය්‍යා’’ති ආහ. සා තස්සා කථං සුත්වා අත්ථකාමා විය දාරුඝටිකං ඵාලෙත්වා උද්ධනෙ පක්ඛිපි.

පදුමවතිය ද සිහිය ලබා, "මෑණියනි, මම දරුවෙකු ප්‍රසූත කළෙමිද?"යි ඒ උපස්ථායිකාවගෙන් විමසුවාය. ඇය ඇයට තර්ජනය කරමින්, "ඔබට කොහෙන්ද දරුවන්? මේ ඔබේ කුසෙන් නික්මුණු දරුවා"යි පවසා ලේ තැවරූ ලී කැබැල්ල ඇය ඉදිරියේ තැබුවාය. ඇය එය දැක දැඩි සේ ශෝකයට පත්ව, "වහා මෙය පලා ඉවත් කරන්න, යමෙකු දුටුවහොත් එය ලැජ්ජාවට කරුණකි"යි කීවාය. ඇය ඇගේ වචනය අසා, ඇයට හිතවත් තැනැත්තියක මෙන් ඒ ලී කැබැල්ල පලා උදුනට දැමුවාය.

රාජාපි පච්චන්තතො ආගන්ත්වා නක්ඛත්තං පටිමානෙන්තො බහිනගරෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා නිසීදි. අථ තා පඤ්චසතා ඉත්ථියො රඤ්ඤො පච්චුග්ගමනං ආගන්ත්වා ආහංසු – ‘‘ත්වං, මහාරාජ, න අම්හාකං සද්දහසි, අම්හෙහි වුත්තං අකාරණං විය හොති. ත්වං මහෙසියා උපට්ඨායිකං පක්කොසාපෙත්වා පටිපුච්ඡ, දාරුඝටිකං තෙ දෙවී විජාතා’’ති. රාජා තං කාරණං න උපපරික්ඛිත්වාව ‘‘අමනුස්සජාතිකා භවිස්සතී’’ති තං ගෙහතො නික්කඩ්ඪි. තස්සා රාජගෙහතො සහ නික්ඛමනෙනෙව පදුමපුප්ඵානි අන්තරධායිංසු, සරීරච්ඡවිපි විවණ්ණා අහොසි. සා එකිකාව අන්තරවීථියා පායාසි. අථ නං එකා වයප්පත්තා මහල්ලිකා ඉත්ථී දිස්වා ධීතුසිනෙහං උප්පාදෙත්වා ‘‘කහං ගච්ඡසි අම්මා’’ති ආහ. ආගන්තුකම්හි, වසනට්ඨානං ඔලොකෙන්තී විචරාමීති. ඉධාගච්ඡ, අම්මාති වසනට්ඨානං දත්වා භොජනං පටියාදෙසි.

රජතුමා ද දේශසීමාවේ සිට පැමිණ නැකත් උත්සව පවත්වමින් නුවරින් පිටත කඳවුරු බැඳ සිටියේය. එවිට ඒ පන්සියයක් ස්ත්‍රීහු රජු පෙරමගට ගොස් මෙසේ කීහ: "මහ රජතුමනි, ඔබ අපව විශ්වාස නොකළෙහිය. අප කී දේ බොරුවක් මෙන් විය. අගමෙහෙසියගේ උපස්ථායිකාව කැඳවා විමසන්න, ඔබගේ දේවිය ලී කැබැල්ලක් ප්‍රසූත කළාය." රජතුමා ඒ කරුණ විමසා නොබලාම "මැය අමනුෂ්‍ය ජාතිකයෙකු විය යුතුය"යි පවසා ඇයව මාලිගයෙන් පන්නා දැමීය. ඇය රජ මාලිගයෙන් නික්මෙත්ම පියුම් මල් අතුරුදහන් විය, සිරුරේ පැහැය ද විවර්ණ විය. ඇය තනිවම වීථියෙහි ගමන් කළාය. එවිට එක් වයස්ගත මහලු ස්ත්‍රියක් ඇය දැක දියණියක කෙරෙහි උපදින සෙනෙහස උපදවා ගෙන, "දියණිය, කොහේ යන්නෙහිද?"යි විමසුවාය. "මම ආගන්තුකයෙක්මි, වසන තැනක් සොයමින් ඇවිදින්නෙමි"යි ඇය කීවාය. "දියණිය, මෙහි එන්න"යි පවසා වාසස්ථානයක් දී ඇයට භෝජනය පිළියෙළ කර දුන්නාය.

තස්සා ඉමිනාව නියාමෙන තත්ථ වසමානාය තා පඤ්චසතා ඉත්ථියො එකචිත්තා හුත්වා රාජානං ආහංසු – ‘‘මහාරාජ, තුම්හෙසු යුද්ධං ගතෙසු අම්හෙහි ගඞ්ගාදෙවතාය ‘අම්හාකං දෙවෙ විජිතසඞ්ගාමෙ ආගතෙ බලිකම්මං කත්වා උදකකීළං කරිස්සාමා’ති පත්ථිතං අත්ථි, එතමත්ථං, දෙව, ජානාපෙමා’’ති. රාජා තාසං වචනෙන තුට්ඨො ගඞ්ගායං උදකකීළං කාතුං අගමාසි. තාපි අත්තනා අත්තනා ගහිතං කරණ්ඩකං පටිච්ඡන්නං කත්වා ආදාය නදිං ගන්ත්වා තෙසං කරණ්ඩකානං පටිච්ඡාදනත්ථං පාරුපිත්වා පාරුපිත්වා උදකෙ පතිත්වා කරණ්ඩකෙ විස්සජ්ජෙසුං. තෙපි ඛො කරණ්ඩකා සබ්බෙ සහ ගන්ත්වා හෙට්ඨාසොතෙ පසාරිතජාලම්හි ලග්ගිංසු. තතො උදකකීළං කීළිත්වා රඤ්ඤො [Pg.271] උත්තිණ්ණකාලෙ ජාලං උක්ඛිපන්තා තෙ කරණ්ඩකෙ දිස්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ආනයිංසු. රාජා කරණ්ඩකෙ දිස්වා ‘‘කිං, තාතා, කරණ්ඩකෙසූ’’ති ආහ. න ජානාම, දෙවාති. සො තෙ කරණ්ඩකෙ විවරාපෙත්වා ඔලොකෙන්තො පඨමං මහාපදුමකුමාරස්ස කරණ්ඩකං විවරාපෙසි. තෙසං පන සබ්බෙසම්පි කරණ්ඩකෙසු නිපජ්ජාපිතදිවසෙයෙව පුඤ්ඤිද්ධියා අඞ්ගුට්ඨතො ඛීරං නිබ්බත්ති. සක්කො දෙවරාජා තස්ස රඤ්ඤො නික්කඞ්ඛභාවත්ථං අන්තොකරණ්ඩකෙ අක්ඛරානි ලිඛාපෙසි ‘‘ඉමෙ කුමාරා පදුමවතියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තා බාරාණසිරඤ්ඤො පුත්තා, අථ නෙ පදුමවතියා සපත්තියො පඤ්චසතා ඉත්ථියො කරණ්ඩකෙසු පක්ඛිපිත්වා උදකෙ ඛිපිංසු, රාජා ඉමං කාරණං ජානාතූ’’ති. කරණ්ඩකෙ විවරිතමත්තෙ රාජා අක්ඛරානි වාචෙත්වා දාරකෙ දිස්වා මහාපදුමකුමාරං උක්ඛිපිත්වා ‘‘වෙගෙන රථෙ යොජෙථ, අස්සෙ කප්පෙථ, අහං අජ්ජ අන්තොනගරං පවිසිත්වා එකච්චානං මාතුගාමානං පියං කරිස්සාමී’’ති පාසාදං ආරුය්හ හත්ථිගීවාය සහස්සභණ්ඩිකං ඨපෙත්වා භෙරිං චරාපෙසි ‘‘යො පදුමවතිං පස්සති, සො ඉමං සහස්සං ගණ්හතූ’’ති.

එම පියුමාවතී දේවිය එහි එලෙසින්ම වසන කල්හි, එම පන්සියයක් ස්ත්‍රීන් එකඟ සිත් ඇතිව රජුට මෙසේ පැවසුවාය: 'මහාරාජයාණෙනි, ඔබ වහන්සේ යුද්ධයට වැඩි කල්හි, අපි ගංගා මහා දේවතාවියට "අපගේ ස්වාමියා යුද්ධයෙන් දිනා පැමිණි කල්හි බිලි පූජා පවත්වා දිය කෙළියෙහි යෙදෙන්නෙමු" යි භාරයක් වූවෙමු. දේවයන් වහන්ස, ඒ බව දන්වා සිටිමු.' රජතුමා ඔවුන්ගේ බසින් සතුටු වී ගංගාවෙහි දිය කෙළියට ගියේය. ඒ ස්ත්‍රීහු ද තමන් තමන් ගත් කරඬු සඟවා ගෙන ගඟට ගොස්, ඒ කරඬු වසා ගැනීම පිණිස පොරෝනා රෙදිවලින් වසාගෙන දියට බැස කරඬු මුදා හැරියහ. ඒ සියලු කරඬු එකට ගසාගෙන ගොස් පහළ දිය පහරෙහි එළා තිබූ දැලක පැටලුණි. ඉක්බිති දිය කෙළි අවසානයේ රජතුමා ගොඩට ආ පසු, දැල ඔසවන්නෝ ඒ කරඬු දැක රජු වෙත ගෙන ආහ. රජතුමා කරඬු දැක, 'දරුවෙනි, මේ කරඬුවල ඇති දේ කුමක්ද?' යි ඇසීය. 'දේවයන් වහන්ස, අපි නොදනිමු' යි ඔවුහු කීහ. රජතුමා ඒ කරඬු ඇරවා බලන්නේ, පළමුව මහා පදුම කුමරුගේ කරඬුව ඇරවීය. ඒ සියලු කුමාරවරුන් කරඬුවල නිදි කරවූ දින පටන්ම පින් මහිමයෙන් ඔවුන්ගේ මාපට ඇඟිල්ලෙන් කිරි එරෙන්නට විය. සක් දෙවිඳු රජුගේ සැකය දුරු කරනු පිණිස කරඬුව ඇතුළත මෙසේ අකුරු ලියවා තිබුණි: 'මෙම කුමාරවරු පියුමාවතී දේවියගේ කුසින් උපන් බරණැස් රජුගේ පුත්‍රයෝ වෙති. පියුමාවතීගේ සතුරන් වූ පන්සියයක් ස්ත්‍රීන් මොවුන් කරඬුවල බහා දියෙහි දැමූහ. රජතුමා මේ කරුණ දැනගනීවා.' කරඬුව විවෘත කළ සැණින් රජතුමා අකුරු කියවා, දරුවන් දැක, මහා පදුම කුමරු වඩාගෙන 'වහා රථ යොදවන්න, අසුන් සරසන්න. මම අද නුවරට වැදී ඇතැම් ස්ත්‍රීන්ට කළ යුතු දේ කරන්නෙමි' යි පවසා ප්‍රාසාදයට නැඟ, ඇත් කඳ මත දහසක මල්ලක් තබා 'යමෙක් පියුමාවතී දේවිය දකීද, ඔහු මේ කහවණු දහස ගනීවා' යි බෙර හැසිරවීය.

තං කථං සුත්වා පදුමවතී මාතුයා සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘හත්ථිගීවතො සහස්සං ගණ්හ, අම්මා’’ති. අහං එවරූපං ගණ්හිතුං න විසහාමීති. සා දුතියම්පි තතියම්පි වුත්තෙ, ‘‘කිං වත්වා ගණ්හාමි අම්මා’’ති ආහ. ‘‘මම ධීතා, පදුමවතිං දෙවිං පස්සතී’’ති වත්වා ගණ්හාහීති. සා ‘‘යං වා තං වා හොතූ’’ති ගන්ත්වා සහස්සචඞ්කොටකං ගණ්හි. අථ නං මනුස්සා පුච්ඡිංසු – ‘‘පදුමවතිං දෙවිං පස්සසි, අම්මා’’ති. ‘‘අහං න පස්සාමි, ධීතා කිර මෙ පස්සතී’’ති ආහ. තෙ ‘‘කහං පන සා, අම්මා’’ති වත්වා තාය සද්ධිං ගන්ත්වා පදුමවතිං සඤ්ජානිත්වා පාදෙසු නිපතිංසු. තස්මිං කාලෙ සා ‘‘පදුමවතී දෙවී අය’’න්ති ඤත්වා ‘‘භාරියං වත ඉත්ථියා කම්මං කතං, යා එවංවිධස්ස රඤ්ඤො මහෙසී සමානා එවරූපෙ ඨානෙ නිරාරක්ඛා වසී’’ති ආහ. තෙපි රාජපුරිසා පදුමවතියා නිවෙසනං සෙතසාණීහි පරික්ඛිපාපෙත්වා ද්වාරෙ ආරක්ඛං ඨපෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා සුවණ්ණසිවිකං පෙසෙසි. සා ‘‘අහං එවං න ගමිස්සාමි, මම වසනට්ඨානතො පට්ඨාය යාව රාජගෙහං එත්ථන්තරෙ වරපොත්ථකචිත්තත්ථරණෙ අත්ථරාපෙත්වා උපරි සුවණ්ණතාරකවිචිත්තං චෙලවිතානං බන්ධාපෙත්වා පසාධනත්ථාය [Pg.272] සබ්බාලඞ්කාරෙසු පහිතෙසු පදසාව ගමිස්සාමි, එවං මෙ නාගරා සම්පත්තිං පස්සිස්සන්තී’’ති ආහ. රාජා ‘‘පදුමවතියා යථාරුචිං කරොථා’’ති ආහ. තතො පදුමවතී සබ්බපසාධනං පසාධෙත්වා ‘‘රාජගෙහං ගමිස්සාමී’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි. අථස්සා අක්කන්තඅක්කන්තට්ඨානෙ වරපොත්ථකචිත්තත්ථරණානි භින්දිත්වා පදුමපුප්ඵානි උට්ඨහිංසු. සා මහාජනස්ස අත්තනො සම්පත්තිං දස්සෙත්වා රාජනිවෙසනං ආරුය්හ සබ්බෙ චිත්තත්ථරණෙ තස්සා මහල්ලිකාය පොසාවනිකමූලං කත්වා දාපෙසි.

ඒ කතාව ඇසූ පියුමාවතී දේවිය 'මෑණියනි, ඇතාගේ බෙල්ලේ ඇති දහසක මල්ල ගන්න' යැයි මවට ඉඟි කළාය. 'මම මෙවැනි දෙයක් ගන්නට නුපුළුවනැ' යි ඇය කීවාය. දෙවැනි තෙවැනි වරටත් එසේ කී කල්හි 'මෑණියනි, කුමක් කියා ගන්නදැ' යි ඇය ඇසුවාය. 'මගේ දියණිය පියුමාවතී දේවිය දකී' යැයි පවසා ගන්නැයි ඇය කීවාය. 'යමක් වේවා' යි සිතා ඇය ගොස් ඒ දහසක මල්ල ගත්තාය. එවිට මිනිස්සු ඇගෙන්, 'මෑණියනි, ඔබ පියුමාවතී දේවිය දකින්නෙහිද?' යි ඇසූහ. 'මම නොදකිමි, මගේ දියණිය දකින බව කියයි' යැයි ඇය පැවසුවාය. 'මෑණියනි, ඇය කොහේද?' යි අසා ඇය සමඟ ගොස් පියුමාවතී දේවිය හඳුනාගෙන ඇගේ පාමුල වැටුණහ. එකල්හි 'මේ පියුමාවතී දේවියයි' දැනගෙන 'මෙවන් රජෙකුගේ අගමෙහෙසිය වී මෙබඳු තැනක අනාරක්ෂිතව විසූ මේ ස්ත්‍රිය මොනතරම් බරපතළ කර්මයක් කළාදැ' යි මිනිස්සු කීහ. රජ පුරුෂයෝ ද පියුමාවතීගේ නිවස සුදු තිරවලින් වට කරවා, දොරටුවේ රැකවල් තබා රජුට දැන්වූහ. රජතුමා රන් සිවිකාවක් එවිය. ඇය 'මම මෙසේ නොයන්නෙමි. මා වසන තැන සිට රජ මාළිගය දක්වා වූ මඟෙහි උතුම් වූ විසිතුරු පලස් එළවා, උඩින් රන් තරු සහිත වියන් බඳවා, පැලඳීමට සියලු ආභරණ එවූ කල්හි මම පයින්ම වඩින්නෙමි. එවිට නුවරවැසියෝ මාගේ සම්පත්තිය දකින්නෝය' යි පැවසුවාය. රජතුමා 'පියුමාවතියගේ කැමැත්ත පරිදිම කරන්න' යැයි කීවේය. ඉන්පසු පියුමාවතී දේවිය සියලු අබරණින් සැරසී 'රජ මාළිගයට යන්නෙමි' යි මඟට බැස්සාය. එවිට ඇය පය තබන තබන තැන විසිතුරු පලස් සිදුරු කරමින් පියුම් මල් පැන නැඟුණි. ඇය මහජනයාට තමාගේ සම්පත්තිය පෙන්වා රජ මාළිගයට වැදී, සියලු විසිතුරු පලස් තමා ඇති දැඩි කළ මහලු මවට ඇති දැඩි කළ කුලිය ලෙස දීමට කටයුතු කළාය.

රාජාපි ඛො තා පඤ්චසතා ඉත්ථියො පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉමායො තෙ දෙවි දාසියො කත්වා දෙමී’’ති ආහ. සාධු, මහාරාජ, එතාසං මය්හං දින්නභාවං සකලනගරෙ ජානාපෙහීති. රාජා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘පදුමවතියා දූබ්භිකා පඤ්චසතා ඉත්ථියො එතිස්සා එව දාසියො කත්වා දින්නා’’ති. සා ‘‘තාසං සකලනගරෙන දාසිභාවො සල්ලක්ඛිතො’’ති ඤත්වා ‘‘අහං මම දාසියො භුජිස්සා කාතුං ලභාමි දෙවා’’ති රාජානං පුච්ඡි. තව ඉච්ඡා දෙවීති. එවං සන්තෙ තමෙව භෙරිචාරිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘පදුමවතිදෙවියා අත්තනො දාසියො කත්වා දින්නා පඤ්චසතා ඉත්ථියො සබ්බාව භුජිස්සා කතාති පුන භෙරිං චරාපෙථා’’ති ආහ. සා තාසං භුජිස්සභාවෙ කතෙ එකූනානි පඤ්චසත්තපුත්තානි තාසංයෙව හත්ථෙ පොසනත්ථාය දත්වා සයං මහාපදුමකුමාරංයෙව ගණ්හි.

රජතුමා ද ඒ පන්සියයක් ස්ත්‍රීන් කැඳවා, 'දේවිය, මේ ස්ත්‍රීන් ඔබට දාසියන් කොට දෙමි' යි කීවේය. 'මහාරාජයාණෙනි, යහපති. මොවුන් මට ලබා දුන් බව මුළු නුවරටම දන්වන්න' යි ඇය කීවාය. රජතුමා නුවර බෙර හැසිරවීය: 'පියුමාවතී දේවියට ද්‍රෝහි වූ පන්සියයක් ස්ත්‍රීන් ඇයටම දාසියන් කොට දෙන ලදී' යනුවෙනි. ඔවුන්ගේ දාසී භාවය මුළු නුවර වැසියන් විසින්ම හඳුනා ගන්නා ලදැයි දැන, 'දේවයන් වහන්ස, මාගේ දාසියන් නිදහස් කිරීමට මට අවසර තිබේද?' යි රජුගෙන් ඇසුවාය. 'දේවිය, ඔබේ කැමැත්තක්' යැයි රජු කීය. එවිට පෙර බෙර හැසිරවූ පුරුෂයාම කැඳවා, 'පියුමාවතී දේවියට දාසියන් ලෙස දුන් පන්සියයක් ස්ත්‍රීන් සියලු දෙනාම නිදහස් කරන ලදහ' යි නැවත බෙර හසුරුවන්නැයි කීවාය. ඇය ඔවුන් නිදහස් කිරීමෙන් පසු, එක් අයෙකු අඩු පන්සියයක් (එනම් 499) වූ දරුවන් පිරිස ඇති දැඩි කිරීම පිණිස එම ස්ත්‍රීන් අතටම දී, තමා මහා පදුම කුමරු පමණක් ගත්තාය.

අථ අපරභාගෙ තෙසං කුමාරානං කීළනවයෙ සම්පත්තෙ රාජා උය්‍යානෙ නානාවිධං කීළනට්ඨානං කාරෙසි. තෙ අත්තනො සොළසවස්සුද්දෙසිකකාලෙ සබ්බෙව එකතො හුත්වා උය්‍යානෙ පදුමසඤ්ඡන්නාය මඞ්ගලපොක්ඛරණියා කීළන්තා නවපදුමානි පුප්ඵිතානි පුරාණපදුමානි ච වණ්ටතො පතන්තානි දිස්වා ‘‘ඉමස්ස තාව අනුපාදින්නකස්ස එවරූපා ජරා පාපුණාති, කිමඞ්ගං පන අම්හාකං සරීරස්ස. ඉදම්පි හි එවංගතිකමෙව භවිස්සතී’’ති ආරම්මණං ගහෙත්වා සබ්බෙව පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා උට්ඨායුට්ඨාය පදුමකණ්ණිකාසු පල්ලඞ්කෙන නිසීදිංසු.

ඉන්පසු පසු කාලයක, ඒ කුමාරවරුන්ගේ කෙළිලොල් වයස පැමිණි කල්හි රජතුමා උයනෙහි විවිධ ක්‍රීඩා ස්ථාන කරවීය. ඔවුන් සියලු දෙනා සොළොස් හැවිරිදි වියට පත් වූ කල්හි, එක්ව උයනෙහි නෙළුම් මලින් ගැවසුණු මඟුල් පොකුණෙහි දිය කෙළිමින් සිටියදී, අලුත පිපුණු නෙළුම් මල් ද, නටුවෙන් ගිලිහී වැටෙන පරණ නෙළුම් මල් ද දැක, 'පණ නැති මේ නෙළුම් මලටත් මෙබඳු දිරා යාමක් පැමිණේ නම්, අපගේ ශරීර ගැන කිව යුත්තේ කුමක්ද? මෙය ද මෙවැනිම ස්වභාවයකින් යුක්ත වනු ඇත' යි අරමුණු ගෙන, සියලු දෙනාම පසේබුදු බව ලබා, නැඟී සිට පියුම් ගැබ් මත පර්යංකයෙන් වැඩ සිටියහ.

අථ තෙහි සද්ධිං ආගතා රාජපුරිසා බහුගතං දිවසං ඤත්වා ‘‘අය්‍යපුත්තා තුම්හාකං වෙලං ජානාථා’’ති ආහංසු. තෙ තුණ්හී අහෙසුං. තෙ [Pg.273] පුරිසා ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘කුමාරා දෙව, පදුමකණ්ණිකාසු නිසින්නා, අම්හෙසු කථෙන්තෙසුපි වචීභෙදං න කරොන්තී’’ති. යථාරුචියා තෙසං නිසීදිතුං දෙථාති. තෙ සබ්බරත්තිං ගහිතාරක්ඛා පදුමකණ්ණිකාසු නිසින්නනියාමෙනෙව අරුණං උට්ඨාපෙසුං. පුරිසා පුනදිවසෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දෙවා වෙලං ජානාථා’’ති ආහංසු. න මයං දෙවා, පච්චෙකබුද්ධා නාම මයන්ති. අය්‍යා, තුම්හෙ භාරියං කථං කථෙථ, පච්චෙකබුද්ධා නාම තුම්හාදිසා න හොන්ති, ද්වඞ්ගුලකෙසමස්සුධරා කායෙ පටිමුක්කඅට්ඨපරික්ඛාරා හොන්තීති. තෙ දක්ඛිණහත්ථෙන සීසං පරාමසිංසු. තාවදෙව ගිහිලිඞ්ගං අන්තරධායි, අට්ඨ පරික්ඛාරා කායෙ පටිමුක්කාව අහෙසුං. තතො පස්සන්තස්සෙව මහාජනස්ස ආකාසෙන නන්දමූලකපබ්භාරං අගමංසු.

එකල ඒ කුමාරවරුන් පන්සිය දෙනා සමඟ පැමිණි රජපුරුෂයෝ, බොහෝ දිනක් ගත වූ බව දැන, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා කාලය දැනගත මැනව” යි පැවසූහ. ඔවුහු නිහඬ වූහ. ඒ රජපුරුෂයෝ ගොස් බාරාණසී රජුට මෙසේ සැළ කළහ: “දේවයන් වහන්ස, කුමාරවරු පියුම් ගැබ්වල වැඩ හිඳිති, අප කතා කළත් කිසිදු වචනයක්වත් වදාරන්නේ නැත.” එවිට රජතුමා “ඔවුන්ට රුචි පරිදි හිඳීමට ඉඩ දෙන්න” යි පැවසීය. ඔවුහු මුළු රාත්‍රිය පුරාම ආරක්ෂා සහිතව පියුම් ගැබ්වල වැඩහුන් ඉරියව්වෙන්ම අරුණෝදය උදා කළහ. පසුදින රජපුරුෂයෝ පැමිණ, “දේවයන් වහන්ස, කාලය දැනගත මැනව” යි පැවසූහ. “අපි කුමාරවරු නොවෙමු, අපි පසේබුදුහු වෙමු” යි ඔවුහු වදාළහ. එවිට රජපුරුෂයෝ, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා බරපතළ කතාවක් පවසති. පසේබුදුවරුන් යනු ඔබ වහන්සේලා වැනි අය නොවේ. ඔවුන් අඟල් දෙකක් පමණ වූ කෙස් හා රැවුල් දරන, ශරීරයේ අටපිරිකර දැරූ අය වෙති” යි පැවසූහ. එවිට ඒ කුමාරවරුන් පන්සිය දෙනා දකුණු අතින් සිය හිස පිරිමැද්දෝය. එම මොහොතේම ගිහි වෙස අතුරුදන් වී, සිරුරෙහි අටපිරිකර පහළ විය. ඉන්පසු මහා ජනයා බලා සිටියදීම අහසින් නන්දමූලක පබ්භාරය වෙත වැඩම කළහ.

සාපි ඛො, පදුමවතී දෙවී, ‘‘අහං බහුපුත්තා හුත්වා නිපුත්තා ජාතා’’ති හදයසොකං පත්වා තෙනෙව සොකෙන කාලං කත්වා රාජගහනගරද්වාරගාමකෙ සහත්ථෙන කම්මං කත්වා ජීවනකට්ඨානෙ නිබ්බත්ති. අපරභාගෙ කුලඝරං ගන්ත්වා එකදිවසං සාමිකස්ස ඛෙත්තං යාගුං හරමානා තෙසං අත්තනො පුත්තානං අන්තරෙ අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධෙ භික්ඛාචාරවෙලාය ආකාසෙන ගච්ඡන්තෙ දිස්වා සීඝං සීඝං ගන්ත්වා සාමිකස්ස ආරොචෙසි – ‘‘පස්ස, අය්‍ය, පච්චෙකබුද්ධෙ, එතෙ නිමන්තෙත්වා භොජෙස්සාමා’’ති. සො ආහ – ‘‘සමණසකුණා නාමෙතෙ අඤ්ඤත්ථාපි එවං චරන්ති, න එතෙ පච්චෙකබුද්ධා’’ති. තෙ තෙසං කථෙන්තානංයෙව අවිදූරෙ ඨානෙ ඔතරිංසු. සා ඉත්ථී තංදිවසං අත්තනො භත්තඛජ්ජභොජනං තෙසං දත්වා ‘‘ස්වෙපි අට්ඨ ජනා මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති ආහ. සාධු, උපාසිකෙ, තව සක්කාරො එත්තකොව හොතු, ආසනානි ච අට්ඨෙව හොන්තු, අඤ්ඤෙපි බහූ පච්චෙකබුද්ධෙ දිස්වා තව චිත්තං පසාදෙය්‍යාසීති. සා පුනදිවසෙ අට්ඨ ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා අට්ඨන්නං සක්කාරසම්මානං පටියාදෙත්වා නිසීදි.

පදුමවතී දේවිය ද “මම බොහෝ පුතුන් ලැබ දැන් පුතුන් නැත්තියක වීමි” යි හෘදයාංගම සෝකයට පත්ව, එම සෝකයෙන්ම කලුරිය කොට රජගහ නුවර දොරටුව අසල ගමක තමාගේම අතින් වැඩපළ කරමින් ජීවිකාව ගෙවන තැනක උපන්නාය. පසුව කුලගෙයකට ගොස්, දිනක් ස්වාමියාට කුඹුරට කැඳ රැගෙන යන අතරතුර, තමාගේ පුතුන් වූ ඒ පසේබුදුවරුන් අතරින් පසේබුදුවරුන් අටනමක් පිණ්ඩපාත වේලාවේ අහසින් වඩිනු දැක, ඉතා ඉක්මනින් ගොස් ස්වාමියාට මෙසේ කීවාය: “හිමියනි, බලන්න, මේ පසේබුදුවරුන්ව වඩම්මවා දන් දෙමු.” එවිට ඔහු, “මේවා මහණ-පක්ෂීන් වැනි අයයි, ඔවුන් අන් තැන්වලත් මෙලෙස හැසිරෙති, මොවුහු පසේබුදුවරු නොවෙති” යි කීවේය. ඔවුන් මෙලෙස කතා කරමින් සිටියදීම, ඒ පසේබුදුවරු නුදුරු තැනක වැඩම කළහ. ඒ ස්ත්‍රිය එදින තමාගේ බත් හා කැවිලි පෙවිලි ඔවුන්ට පූජා කොට, “හෙටත් අටනමක් මාගේ දානය පිළිගනු මැනව” යි පැවසුවාය. “උපාසිකාවනි, යහපති. ඔබේ සත්කාරය මෙපමණක්ම වේවා, ආසන අටක්ම පනවන්න, තවත් බොහෝ පසේබුදුවරුන් දැක ඔබේ සිත පහදවා ගන්න” යි ඔවුහු වදාළහ. ඇය පසුදින ආසන අටක් පනවා, අටනමකට සත්කාර සම්මාන පිළියෙළ කොට බලා සිටියාය.

නිමන්තිතපච්චෙකබුද්ධා සෙසානං සඤ්ඤං අදංසු – ‘‘මාරිසා, අජ්ජ අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා සබ්බෙව තුම්හාකං මාතු සඞ්ගහං කරොථා’’ති. තෙ තෙසං වචනං සුත්වා සබ්බෙව එකතො ආකාසෙන ආගන්ත්වා මාතු-ගෙහද්වාරෙ පාතුරහෙසුං. සාපි පඨමං ලද්ධසඤ්ඤතාය බහූපි දිස්වා න කම්පිත්ථ, සබ්බෙපි තෙ [Pg.274] ගෙහං පවෙසෙත්වා ආසනෙසු නිසීදාපෙසි. තෙසු පටිපාටියා නිසීදන්තෙසු නවමො අඤ්ඤානි අට්ඨ ආසනානි මාපෙත්වා සයං ධුරාසනෙ නිසීදි. යාව ආසනානි වඩ්ඪන්ති, තාව ගෙහං වඩ්ඪති. එවං තෙසු සබ්බෙසුපි නිසින්නෙසු සා ඉත්ථී අට්ඨන්නං පච්චෙකබුද්ධානං පටියාදිතං සක්කාරං පඤ්චසතානම්පි යාවදත්ථං දත්වා අට්ඨ නීලුප්පලහත්ථකෙ ආහරිත්වා නිමන්තිතපච්චෙකබුද්ධානංයෙව පාදමූලෙ ඨපෙත්වා ආහ – ‘‘මය්හං, භන්තෙ, නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ සරීරවණ්ණො ඉමෙසං නීලුප්පලානං අන්තොගබ්භවණ්ණො විය හොතූ’’ති පත්ථනං අකාසි. පච්චෙකබුද්ධා මාතු අනුමොදනං කත්වා ගන්ධමාදනංයෙව අගමංසු.

ඇරයුම් ලැබූ පසේබුදුවරු ඉතිරි පසේබුදුවරුන්ට සංඥාවක් ලබා දෙමින්, “නිදුකාණන් වහන්ස, අද වෙනත් තැනක නොවැඩම කර ඔබ සැමගේම මෑණියන්ට අනුග්‍රහයක් කරනු මැනව” යි වදාළහ. ඔවුහු ඒ වචනය අසා සියල්ලෝම එක්ව අහසින් පැමිණ මෑණියන්ගේ නිවස දොරටුව අසල පහළ වූහ. ඇය ද කලින් ලද සංඥාව නිසා බොහෝ පිරිසක් දැක කම්පා නොවී, සියල්ලන්ම ගෙට වඩම්මවා ආසනවල හිඳුවා ගත්තාය. ඔවුන් පිළිවෙළින් හිඳගන්නා කල්හි, නවවැනි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ තවත් ආසන අටක් මවාගෙන තෙමේ ප්‍රධාන ආසනයේ වැඩ සිටියහ. ආසන වැඩි වන ප්‍රමාණයට නිවස ද විශාල විය. මෙසේ සියල්ලන්ම වැඩ හිඳි කල්හි, ඒ ස්ත්‍රිය අටනමක් වෙනුවෙන් පිළියෙළ කළ දානය පසේබුදුවරුන් පන්සිය නමකටම ඇති පමණ පූජා කොට, නිල් මානෙල් මල් අටක් ගෙනවුත් ඇරයුම් කළ පසේබුදුවරුන්ගේ පාමුල තබා මෙසේ කීවාය: “ස්වාමීනි, මා උපනූපන් තැන මගේ ශරීර වර්ණය මේ නිල් මානෙල් මල්වල ගැබ් වර්ණය මෙන් වේවා!” යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. පසේබුදුවරු මෑණියන්ට අනුමෝදනාව සිදු කොට ගන්ධමාදන පර්වතයටම වැඩම කළහ.

සාපි යාවජීවං කුසලං කත්වා තතො චුතා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සෙට්ඨිකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, නීලුප්පලගබ්භසමානවණ්ණතාය චස්සා උප්පලවණ්ණාත්වෙව නාමං අකංසු. අථස්සා වයප්පත්තකාලෙ සකලජම්බුදීපරාජානො ච සෙට්ඨිනො ච සෙට්ඨිස්ස සන්තිකං පහිණිංසු – ‘‘ධීතරං අම්හාකං දෙතූ’’ති. අපහිණන්තො නාම නාහොසි. තතො සෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘අහං සබ්බෙසං මනං ගහෙතුං න සක්ඛිස්සාමි, උපායං පනෙකං කරිස්සාමී’’ති ධීතරං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘පබ්බජිතුං අම්ම සක්ඛිස්සසී’’ති ආහ. තස්සා පච්ඡිමභවිකත්තා පිතුවචනං සීසෙ ආසිත්තසතපාකතෙලං විය අහොසි, තස්මා පිතරං ‘‘පබ්බජිස්සාමි, තාතා’’ති ආහ. සො තස්සා සක්කාරං කත්වා භික්ඛුනිඋපස්සයං නෙත්වා පබ්බාජෙසි. තස්සා අචිරපබ්බජිතාය එව උපොසථාගාරෙ කාලවාරො පාපුණි. සා දීපං ජාලෙත්වා උපොසථාගාරං සම්මජ්ජිත්වා දීපසිඛාය නිමිත්තං ගණ්හිත්වා පුනප්පුනං ඔලොකයමානා තෙජොකසිණාරම්මණං ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා අරහත්තං පාපුණි. අරහත්තඵලෙන සද්ධිංයෙව ච ඉද්ධිවිකුබ්බනෙ චිණ්ණවසී අහොසි. සා අපරභාගෙ සත්ථු යමකපාටිහාරියකරණදිවසෙ ‘‘අහං, භන්තෙ, පාටිහාරියං කරිස්සාමී’’ති සීහනාදං නදි. සත්ථා ඉදං කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ජෙතවනවිහාරෙ නිසින්නො පටිපාටියා භික්ඛුනියො ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං ඉද්ධිමන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඇය ද ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට, ඉන් චුතව දෙව්ලොව ඉපිද, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සැවැත් නුවර සිටු කුලයක ප්‍රතිසන්ධිය ලැබුවාය. නිල් මානෙල් මල් ගැබක් හා සමාන වර්ණයෙන් යුක්ත වූ නිසා ඇයට “උප්පලවණ්ණා” යි නම තැබූහ. ඇය වැඩිවියට පත් වූ කල්හි මුළු දඹදිව රජවරු ද සිටුවරු ද ඒ සිටුතුමා වෙත, “ඔබේ දියණිය අපට දෙන්නැ” යි දූතයන් එවුහ. දූතයෙකු නොඑවූ අයෙක් නොවීය. එවිට සිටුතුමා මෙසේ සිතීය: “මට සියලු දෙනාගේම සිත් දිනාගත නොහැක, එබැවින් එක් උපායක් කරන්නෙමි” යි සිතා දියණිය කැඳවා, “අම්මා, ඔබට පැවිදි වීමට හැකි ද?” යි ඇසීය. ඇය සිය අවසන් භවයෙහි සිටි තැනැත්තියක වූ බැවින් පියාගේ වචනය හිස මත වත්කළ සියක් වරක් පිසූ තෙල් මෙන් විය. එබැවින් පියාට, “පියාණනි, මම පැවිදි වන්නෙමි” යි පැවසුවාය. ඔහු ඇයට සත්කාර පවත්වා මෙහෙණවරට ගෙන ගොස් පැවිදි කරවීය. ඇය පැවිදි වී නොබෝ දිනකින්ම උපෝසථාගාරයේ වාරය පැමිණියේය. ඇය පහනක් දල්වා, උපෝසථාගාරය අමදා, පහන් සිළුව අරමුණු කොට නැවත නැවත බලමින් තේජෝ කසිණ අරමුණු කොට ධ්‍යානය උපදවා, එයම පාදක කොටගෙන අරිහත් භාවයට පත් වූවාය. අරිහත් ඵලය සමඟම සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය දැක්වීමේ ක්ෂේත්‍රයෙහි වසීභාවයට පත් වූවාය. පසුව ඇය බුදුරජාණන් වහන්සේ යමක මහා ප්‍රාතිහාර්ය පෑ දිනයෙහි, “ස්වාමීනි, මම ප්‍රාතිහාර්යයක් දක්වන්නෙමි” යි සිංහනාද කළාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ කරුණ නිමිති කොටගෙන ජේතවන විහාරයේ වැඩ හිඳිමින් මෙහෙණින් වහන්සේලා තනතුරුවල පිහිටුවන කල්හි, මේ තෙරණිය සෘද්ධිමතුන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

පටාචාරාථෙරීවත්ථු

පටාචාරා තෙරණියගේ කතාව.

238. චතුත්ථෙ [Pg.275] විනයධරානං යදිදං පටාචාරාති පටාචාරා ථෙරී විනයධරානං අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසති වස්සසහස්සානි බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිවෙණං කත්වා පුන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකං බුද්ධන්තරං සම්පත්තිං අනුභවිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සෙට්ඨිගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි.

238. සිව්වන සූත්‍රයෙහි “විනයධරයන් අතරින් යම් පටාචාරාවක් වේ ද” යන්නෙන්, පටාචාරා තෙරණිය විනයධර මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපිද, පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසන අතරතුර, එක් මෙහෙණින් වහන්සේ නමක විනයධරයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, අධිකාරී පුණ්‍ය කර්ම කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි කාසිරාජ කිකී රජුගේ මාලිගාවේ ඉපිද, සොහොයුරියන් සත්දෙනා අතර කෙනෙකු වී වසර විසිදහසක් බඹසර හැසිර, භික්ෂු සංඝයා උදෙසා පරිවේණයක් කරවා, නැවත දෙව්ලොව ඉපිද, එක් බුද්ධාන්තරයක් පුරා සැප අනුභව කොට, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සැවැත් නුවර සිටු නිවසක ප්‍රතිසන්ධිය ලැබුවාය.

සා අපරභාගෙ වයප්පත්තා අත්තනො ගෙහෙ එකෙන කම්මකාරෙන සද්ධිං සන්ථවං කත්වා අපරභාගෙ අත්තනො සමානජාතිකං කුලං ගච්ඡන්තී කතසන්ථවස්ස පුරිසස්ස සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘න ත්වං ස්වෙ පට්ඨාය මං පටිහාරසතෙනපි දට්ඨුං ලභිස්සසි, සචෙ තෙ කම්මං අත්ථි, ඉදානි මං ගණ්හිත්වා ගච්ඡාහී’’ති. සො ‘‘එවං හොතූ’’ති අනුච්ඡවිකං හත්ථසාරං ගහෙත්වා තං ආදාය නගරතො තීණි චත්තාරි යොජනානි පටික්කමිත්වා එකස්මිං ගාමකෙ වාසං කප්පෙසි.

ඇය පසු කලෙක වැඩිවියට පත් වූවාය. තම නිවසේ සේවකයෙකු සමඟ සම්බන්ධයක් ඇති කරගත් ඇය, පසුව තම කුලයට සමාන කුලයක නිවසකට යන දින නියම වූ විට, තමා සමඟ සබඳතා පැවැත්වූ ඒ පුරුෂයාට මෙසේ පැවසුවාය: “හෙට සිට මාව දකින්නට සේවකයන් සියයකටවත් නොලැබෙනු ඇත. ඔබට යම් හැකියාවක් ඇත්නම්, දැන්ම මාව රැගෙන යන්න.” ඔහුද “එසේ වේවා” යි කියා තමා සතු වටිනා දෑ රැගෙන ඇයව කැඳවාගෙන නගරයෙන් යොදුන් තුන හතරක් ඈත පිහිටි එක්තරා කුඩා ගමක පදිංචි විය.

අථ අපරභාගෙ තස්සා කුච්ඡියං ගබ්භො පතිට්ඨාසි. සා ගබ්භෙ පරිපක්කෙ ‘‘ඉදං අම්හාකං අනාථට්ඨානං, කුලගෙහං ගච්ඡාම සාමී’’ති ආහ. සො ‘‘අජ්ජ ගච්ඡාම, ස්වෙ ගච්ඡාමා’’ති ගන්තුං අසක්කොන්තො කාලං වීතිනාමෙසි. සා තස්ස කාරණං ඤත්වා ‘‘නායං බාලො මං නෙස්සතී’’ති තස්මිං බහි ගතෙ ‘‘එකිකාව කුලගෙහං ගමිස්සාමී’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි. සො ආගන්ත්වා තං ගෙහෙ අපස්සන්තො පටිවිස්සකෙ පුච්ඡිත්වා ‘‘කුලගෙහං ගතා’’ති සුත්වා ‘‘මං නිස්සාය කුලධීතා අනාථා ජාතා’’ති පදානුපදිකං ගන්ත්වා සම්පාපුණි. තස්සා අන්තරාමග්ගෙව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. තතො ‘‘යස්සත්ථාය මයං ගච්ඡෙය්‍යාම, සො අත්ථො අන්තරාමග්ගෙව නිප්ඵන්නො, ඉදානි ගන්ත්වා කිං කරිස්සාමා’’ති පටිනිවත්තිංසු. පුන තස්සා කුච්ඡියං ගබ්භො පතිට්ඨාසීති පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං.

ඉන්පසු ඇය ගැබ් ගත්තාය. ගැබ් මුහුකුරා ගිය පසු ඇය “ස්වාමීනි, මෙය අපට පිහිටක් නැති තැනකි, අපි දෙමාපියන්ගේ නිවසට යමු” යි කීවාය. ඔහු “අද යමු, හෙට යමු” යි කියමින් යාමට අකමැතිව කාලය ගත කළේය. ඇය ඔහුගේ අදහස වටහාගෙන “මේ මෝඩයා මාව රැගෙන නොයනු ඇතැයි” සිතා, ඔහු බැහැරට ගිය වේලාවක “මම තනිවම හෝ දෙමාපියන්ගේ නිවසට යමි” යි සිතා මඟට බැස්සාය. ඔහු පැමිණ ඇය නිවසේ නැති බව දැක අසල්වැසියන්ගෙන් විමසා “දෙමාපියන්ගේ නිවසට ගිය බව” අසා, “මා නිසා මේ කුලකුමරිය අසරණ වූවාය” යි සිතා ඇය පසුපස හඹා ගොස් ඇයව මුණගැසුණි. මඟ මැදදී ඇයගේ ප්‍රසූතිය සිදු විය. එවිට ඔවුන් “අප යම් අරමුණක් සඳහා යන්නට හැරුණෙමුද, ඒ අරමුණ මඟ මැදදීම ඉටු විය. දැන් එහි ගොස් කුමක් කරන්නද?” යි පවසා ආපසු හැරී ආහ. නැවතත් ඇය ගැබ් ගත් අතර පෙර පරිදිම සියල්ල සිදු වූ බව විස්තර කළ යුතුය.

අන්තරාමග්ගෙ [Pg.276] පනස්සා ගබ්භවුට්ඨානෙ ජාතමත්තෙයෙව චතූසු දිසාසු මහාමෙඝො උට්ඨහි. සා තං පුරිසං ආහ – ‘‘සාමි, අවෙලාය චතූසු දිසාසු මෙඝො උට්ඨිතො, අත්තනො වසනට්ඨානං කාතුං වායමාහී’’ති. සො ‘‘එවං කරිස්සාමී’’ති දණ්ඩකෙහි කුටිකං කත්වා ‘‘ඡදනත්ථාය තිණං ආහරිස්සාමී’’ති එකස්මිං මහාවම්මිකපාදෙ තිණං ඡින්දති. අථ නං වම්මිකෙ නිපන්නො කණ්හසප්පො පාදෙ ඩංසි, සො තස්මිංයෙව ඨානෙ පතිතො. සාපි ‘‘ඉදානි ආගමිස්සති, ඉදානි ආගමිස්සතී’’ති සබ්බරත්තිං ඛෙපෙත්වා ‘‘අද්ධා මං සො ‘අනාථා එසා’ති මග්ගෙ ඡඩ්ඩෙත්වා ගතො භවිස්සතී’’ති ආලොකෙ සඤ්ජාතෙ පදානුසාරෙන ඔලොකෙන්තී වම්මිකපාදෙ පතිතං දිස්වා ‘‘මං නිස්සාය නට්ඨො පුරිසො’’ති පරිදෙවිත්වා දහරදාරකං පස්සෙනාදාය මහල්ලකං අඞ්ගුලීහි ගාහාපෙත්වා මග්ගෙන ගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ එකං උත්තානනදිං දිස්වා ‘‘ද්වෙපි දාරකෙ එකප්පහාරෙනෙව ආදාය ගන්තුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති ජෙට්ඨකං ඔරිමතීරෙ ඨපෙත්වා දහරං පරතීරං නෙත්වා පිලොතිකචුම්බටකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා පුන නිවත්තිත්වා ‘‘ඉතරං ගහෙත්වා ගමිස්සාමී’’ති නදිං ඔතරි.

මඟ මැදදී දෙවන දරුවා ලැබෙන්නට වන විට සතර දිශාවෙන්ම මහා වැසි වලාකුළු නැඟුණි. ඇය තම සැමියාට මෙසේ කීවාය: “ස්වාමීනි, අකාලයේ මහා වැස්සක් එන්නට සැරසෙයි, අපට රැඳී සිටීමට තැනක් සාදා ගැනීමට උත්සාහ කරන්න.” ඔහු “එසේ කරන්නම්” යැයි කියා ලී දඬු වලින් කුටියක් සාදා සෙවිලි කිරීම පිණිස තණකොළ සොයා එක්තරා මහා තුඹසක් පාමුල තණකොළ කැපුවේය. එකල ඒ තුඹසෙහි සිටි නාගයෙකු ඔහුගේ පය සපා කෑවේය. ඔහු එතැනම ඇද වැටී මියගියේය. ඇයද “දැන් එයි, දැන් එයි” යි සිතමින් මුළු රාත්‍රියම ගත කර, “සැබවින්ම ඔහු මා අසරණ යැයි සිතා මඟ දමා යන්නට ඇතැයි” සිතුවාය. එළිය වැටුණු පසු පියසටහන් ඔස්සේ බලමින් යද්දී තුඹස පාමුල වැටී සිටින සැමියා දැක, “මා නිසා මාගේ සැමියා විනාශ විය” යි වැලපී, කුඩා පුතු වඩාගෙන වැඩිමහල් පුතුගේ අතින් අල්ලාගෙන මඟ යද්දී අතරමඟදී නොගැඹුරු ගඟක් දැක, “දරුවන් දෙදෙනාම එකවර රැගෙන යාමට මට නොහැකිය” යි සිතා, වැඩිමහල් පුතු මේ ඉවුරේ නතර කර බිළිඳා අනෙක් ඉවුරට රැගෙන ගොස් රෙදි කඩකින් සාදන ලද රවුමක (චුම්බටකයක) සכיඳුවා, නැවත අනෙක් පුතු රැගෙන ඒමට ගඟට බැස්සාය.

අථස්සා නදීමජ්ඣං පත්තකාලෙ එකො සෙනො ‘‘මංසපිණ්ඩො අය’’න්ති සඤ්ඤාය දාරකං විජ්ඣිතුං ආගච්ඡති. සා හත්ථං පසාරෙත්වා සෙනං පලාපෙසි. තස්සා තං හත්ථවිකාරං දිස්වා මහල්ලකදාරකො ‘‘මං පක්කොසතී’’ති සඤ්ඤාය නදිං ඔතරිත්වා සොතෙ පතිතො යථාසොතං අගමාසි. සොපි සෙනො තස්සා අසම්පත්තාය එව තං දහරදාරකං ගණ්හිත්වා අගමාසි. සා බලවසොකාභිභූතා අන්තරාමග්ගෙ ඉමං විලාපගීතං ගායන්තී ගච්ඡති –

ඇය ගඟ මැදට පැමිණි විට එක් උකුස්සෙක් “මෙය මස් වැදැල්ලකි” යන හැඟීමෙන් බිළිඳා ඩැහැගැනීමට පැමිණියේය. ඇය දෑත් වනමින් උකුස්සා පන්නන්නට උත්සාහ කළාය. ඇයගේ ඒ දෑත් වැනීම දැක වැඩිමහල් පුතු “මව මට අඬගසන්නේය” යි සිතා ගඟට බැස සැඩ පහරට හසුවී ගසාගෙන ගියේය. ඒ අතරතුර උකුස්සාද ඇය ළඟට ඒමටත් පෙරම බිළිඳා ඩැහැගෙන ගියේය. ඇය දැඩි සෝකයෙන් පීඩිතව මඟ මැද මෙසේ විලාප තබමින් ගමන් කළාය.

‘‘උභො පුත්තා කාලඞ්කතා, පන්ථෙ මය්හං පතී මතො’’ති.

“පුතුන් දෙදෙනාම මිය ගියහ, මඟදී මාගේ සැමියා මිය ගියේය.”

සා එවං විලපමානාව සාවත්ථිං පත්වා කුලසභාගං ගන්ත්වාපි සොකවසෙනෙව අත්තනො ගෙහං වවත්ථපෙතුං අසක්කොන්තී ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ එවංවිධං නාම කුලං අත්ථි, කතරං තං ගෙහ’’න්ති පටිපුච්ඡි. ත්වං තං කුලං පටිපුච්ඡිත්වා කිං කරිස්සසි? තෙසං වසනගෙහං වාතප්පහාරෙන පතිතං, තත්ථෙව තෙ සබ්බෙපි ජීවිතක්ඛයං පත්තා, අථ නෙ ඛුද්දකමහල්ලකෙ එකචිතකස්මිංයෙව ඣාපෙන්ති, පස්ස එසා ධූමවට්ටි පඤ්ඤායතීති. සා තං කථං සුත්වාව කිං [Pg.277] තුම්හෙ වදථා’’ති අත්තනො නිවත්ථසාටකං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තී ජාතනියාමෙනෙව බාහා පග්ගය්හ කන්දමානා ඤාතීනං චිතකට්ඨානං ගන්ත්වා තං විලාපගීතං පරිපුණ්ණං කත්වා පරිදෙවමානා –

ඇය මෙසේ විලාප තබමින් සැවැත් නුවරට පැමිණ, තම නෑයන් සිටින ප්‍රදේශයට ගියත් සෝකය නිසා තම නිවස හඳුනා ගැනීමට නොහැකිව, “මේ ස්ථානයේ මසවැනි කුලයක් තිබේ, ඒ නිවස කොහේද?” යි විමසුවාය. “ඔබ ඒ කුලය ගැන විමසා කුමක් කරන්නද? ඔවුන්ගේ නිවස මහා සුළඟට හසුවී කඩා වැටී එහි සිටි සියලු දෙනාම මිය ගියහ. දැන් ඔවුන්ව එකම දර සෑයක දවා දමති. අන්න ඒ පෙනෙන්නේ එහි දුම් රොටුයි” යනුවෙන් මිනිස්සු පැවසූහ. ඇය එය ඇසූ සැණින් “ඔබ කුමක් කියන්නෙහිද?” යි අසමින්, තමා ඇඳ සිටි වස්ත්‍රය පවා රඳවා ගැනීමට නොහැකිව, උපන් හැටියෙන්ම දෑත් ඔසවා හඬා වැලපෙමින් නෑයන්ගේ දර සෑය අසලට ගොස් ඒ විලාපය සම්පූර්ණ කරමින් මෙසේ පැවසුවාය.

‘‘උභො පුත්තා කාලඞ්කතා, පන්ථෙ මය්හං පතී මතො;

මාතා පිතා ච භාතා ච, එකචිතකස්මිං ඩය්හරෙ’’ති. –

“පුතුන් දෙදෙනාම මිය ගියහ, මඟදී මාගේ සැමියා මිය ගියේය; මවද පියාද සහෝදරයාද එකම දර සෑයක දැවෙති.”

ආහ. අඤ්ඤෙන ජනෙන සාටකං දින්නම්පි ඵාලෙත්වා ඵාලෙත්වා ඡඩ්ඩෙති. අථ නං දිට්ඨදිට්ඨට්ඨානෙ මහාජනො පරිවාරෙත්වා චරති. අථස්සා ‘‘අයං පටාචාරං පටපරිහරණං විනා චරතී’’ති පටාචාරාතෙව නාමං අකංසු. යස්මා චස්සා සො නග්ගභාවෙන අලජ්ජීආචාරො පාකටො අහොසි, තස්මා පතිතො ආචාරො අස්සාති පටාචාරාත්වෙව නාමං අකංසු.

අනෙක් අය රෙදි කැබැල්ලක් දුන්නත් ඇය එය ඉරා දමා ප්‍රතික්ෂේප කළාය. පසුව ඇය දකින දකින තැන්වල මිනිස්සු ඇයව වටකර ගත්හ. ඇය ඇඳුම් රහිතව හැසිරුණු බැවින් ඇයට “පටාචාරා” (වස්ත්‍ර රහිතව හැසිරෙන්නී) යැයි නම තැබූහ. තවද ඇයගේ ලජ්ජා නැති හැසිරීම ප්‍රකට වූ බැවින්, ඇයගේ හික්මීම හෙවත් ආචාරය ගිලිහී ගිය නිසා ඇයට “පටාචාරා” යැයි නම තැබූහ.

සා එකදිවසං සත්ථරි මහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙන්තෙ විහාරං පවිසිත්වා පරිසපරියන්තෙ අට්ඨාසි. සත්ථා මෙත්තාඵරණෙන ඵරිත්වා ‘‘සතිං පටිලභ, භගිනි, සතිං පටිලභ, භගිනී’’ති ආහ. තස්සා සත්ථු වචනං සුත්වා බලවහිරොත්තප්පං ආගතං, සා තත්ථෙව භූමියං නිසීදි. අවිදූරෙ ඨිතො පුරිසො උත්තරිසාටකං ඛිපිත්වා අදාසි. සා තං නිවාසෙත්වා ධම්මං අස්සොසි. සත්ථා තස්සා චරියවසෙන ඉමා ධම්මපදෙ ගාථා ආහ –

දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා ජනයාට දහම් දෙසන කල්හි ඇය විහාරයට ඇතුළු වී පිරිස කෙළවර සිටගත්තාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇය දෙස මෙත්තා සහගතව බලා, “නැඟණියනි, සිහිය ලබාගන්න, සිහිය ලබාගන්න” යැයි වදාළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය ඇසූ ඇයට දැඩි ලජ්ජා භය ඇති විය. ඇය එතැනම බිම වාඩි වූවාය. නුදුරින් සිටි පුරුෂයෙක් තම උතුරු සළුව ඇයට විසි කළේය. ඇය එය ඇඳගෙන ධර්මය ශ්‍රවණය කළාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇයගේ ඒ චරිතය නිමිති කරගෙන ධම්මපදයේ මෙම ගාථා වදාළ සේක.

‘‘න සන්ති පුත්තා තාණාය, න පිතා නාපි බන්ධවා;

අන්තකෙනාධිපන්නස්ස, නත්ථි ඤාතීසු තාණතා.

“මරණයට පත් වන්නා හට ආරක්ෂාව පිණිස පුත්‍රයෝ නොවෙති, පියා නොවෙති, නෑදෑයෝද නොවෙති. මාරයා විසින් මැඩපවත්වන ලද තැනැත්තාට නෑයන්ගෙන් ලැබෙන ආරක්ෂාවක් නැත.”

‘‘එතමත්ථවසං ඤත්වා, පණ්ඩිතො සීලසංවුතො;

නිබ්බානගමනං මග්ගං, ඛිප්පමෙව විසොධයෙ’’ති. (ධ. ප. 288-289);

“මෙම කරුණ වටහාගෙන, සිල්වත් වූ නුවණැත්තා නිවනට මඟ පෙන්වන ආර්ය මාර්ගය වහාම පිරිසිදු කරගත යුතුය.”

සා ගාථාපරියොසානෙ යථාඨිතාව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා ‘‘තස්සා භික්ඛුනිඋපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජා’’ති පබ්බජ්ජං සම්පටිච්ඡි. සා පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පත්වා බුද්ධවචනං ගණ්හන්තී විනයපිටකෙ චිණ්ණවසී අහොසි. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො පටාචාරං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

එම පටාචාරා සිටු දියණිය ගාථාව අවසානයේ සිටි ඉරියව්වෙන්ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, වැඳ නමස්කාර කොට පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇයට "මෙහෙණි ආරාමයට ගොස් පැවිදි වන්න" යැයි වදාළ සේක. ඇය එම පැවිද්ද පිළිගත්තාය. ඇය පැවිදි වී නොබෝ කලකින්ම රහත් බවට පත්ව, බුද්ධ වචනය උගනිමින් විනය පිටකයෙහි කෙළ පැමිණි තැනැත්තියක් වූවාය. පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩහිඳිමින් මෙහෙණින් වහන්සේලාට පිළිවෙළින් තනතුරු පිරිනමන කල්හි, පටාචාරා තෙරණිය විනයධර මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

ධම්මදින්නාථෙරීවත්ථු

ධම්මදින්නා තෙරණියගේ වස්තුව

239. පඤ්චමෙ [Pg.278] ධම්මකථිකානන්ති ධම්මකථිකානං භික්ඛුනීනං ධම්මදින්නා අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං පරායත්තට්ඨානෙ නිබ්බත්තිත්වා පදුමුත්තරස්ස භගවතො අග්ගසාවකස්ස සුජාතත්ථෙරස්ස අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා යාවජීවං කුසලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්ති. සබ්බං හෙට්ඨා ඛෙමාථෙරියා අභිනීහාරවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඵුස්සබුද්ධකාලෙ පනෙසා සත්ථු වෙමාතිකානං තිණ්ණං භාතිකානං දානාධිකාරෙ ඨපිතකම්මිකස්ස ගෙහෙ වසමානා ‘‘එකං දෙහී’’ති වුත්තා ද්වෙ අදාසි. එවං සබ්බං අපරිහාපෙන්තී දත්වා ද්වෙනවුතිකප්පෙ අතික්කම්ම කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසති වස්සසහස්සානි බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වසනපරිවෙණං කාරෙත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අපරභාගෙ විසාඛසෙට්ඨිනො ගෙහං ගතා. විසාඛසෙට්ඨි නාම බිම්බිසාරස්ස සහායකො රඤ්ඤා සද්ධිං දසබලස්ස පඨමදස්සනං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො, අපරභාගෙ අනාගාමිඵලං සච්ඡාකාසි.

239. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ධම්මකථිකානං’ යන පදයෙන් පෙන්වා දෙන්නේ ධර්ම කථික මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර ධම්මදින්නා තෙරණිය අග්‍ර වන බවයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර මෙහෙකාර තනතුරක ඉපිද, පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවක සුජාත තෙරුන් වහන්සේට විශේෂ පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට දෙව්ලොව උපන්නාය. සෙසු සියල්ල පෙර කී ඛේමා තෙරණියගේ අභිනීහාරය මෙන් දත යුතුය. විශේෂයෙන් කියතොත්, ඇය ඵුස්ස බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මව්පස සහෝදරයන් තිදෙනාගේ දාන කටයුතු භාරව සිටි සේවකයෙකුගේ නිවසේ වසන කල්හි, "එකක් දෙන්න" කී විට දෙකක් දුන්නාය. මෙසේ කිසිවක් අඩු නොකොට දන් දී, කල්ප අනූ දෙකක් ඉක්මවා ගිය පසු කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි කාසී රජු වූ කිකී රජුගේ මාලිගයෙහි උපත ලබා සත් සහෝදරියන් අතර එක් අයෙකු වී, වසර විසි දහසක් බඹසර වැස භික්ෂු සංඝයාට ආවාස කරවා දී, එක් බුද්ධාන්තරයක් පුරා දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි කුලගෙයක උපත ලබා පසුව විශාඛ සිටුවරයාගේ නිවසට ගියාය. විශාඛ සිටුවරයා යනු බිම්බිසාර රජුගේ යහළුවෙකි. ඔහු රජු සමඟ දසබලයන් වහන්සේ දැකීමට ගොස් ධර්මය අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි අතර පසුව අනාගාමී ඵලය පසක් කළේය.

සො තංදිවසං ඝරං ගන්ත්වා සොපානමත්ථකෙ ඨිතාය ධම්මදින්නාය හත්ථෙ පසාරිතෙ හත්ථං අනාලම්බිත්වාව පාසාදං අභිරුහි. භුඤ්ජමානොපි ‘‘ඉමං දෙථ, ඉමං හරථා’’ති න බ්‍යාහරි. ධම්මදින්නා කටච්ඡුං ගහෙත්වා පරිවිසමානා චින්තෙසි – ‘‘අයං මෙ හත්ථාලම්බකං දෙන්තියාපි හත්ථං න ආලම්බි, භුඤ්ජමානොපි කිඤ්චි න කථෙති, කො නු ඛො මය්හං දොසො’’ති? අථ නං භුත්තාවිං ‘‘කො නු ඛො මෙ, අය්‍ය, දොසො’’ති පුච්ඡි. ධම්මදින්නෙ තුය්හං දොසො නත්ථි, අහං පන අජ්ජ පට්ඨාය සන්ථවවසෙන තුම්හාකං සන්තිකෙ නිසීදිතුං වා ඨාතුං වා ආහරාපෙත්වා ඛාදිතුං වා භුඤ්ජිතුං වා අභබ්බො. ත්වං සචෙ ඉච්ඡසි, ඉමස්මිං ගෙහෙ වස. නො චෙ ඉච්ඡසි, යත්තකෙන තෙ ධනෙන අත්ථො, තං ගණ්හිත්වා කුලඝරං ගච්ඡාහීති. අය්‍යපුත්ත, එවං සන්තෙ අහං තුම්හෙහි ඡඩ්ඩිතඛෙළං වමිතවමනං සීසෙන උක්ඛිපිත්වා න චරිස්සාමි, මය්හං පබ්බජ්ජං අනුජානාථාති. විසාඛො ‘‘සාධු, ධම්මදින්නෙ’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා ධම්මදින්නං සුවණ්ණසිවිකාය භික්ඛුනිඋපස්සයං පබ්බජ්ජත්ථාය පෙසෙසි.

හෙතෙම අනාගාමී ඵලය ලැබූ එම දිනයෙහි නිවසට ගොස් තරප්පු පෙළ මුදුනේ සිටි ධම්මදින්නාව අත දිගු කළත් ඇගේ අත නොඅල්ලාම මාලිගයට ඇතුළු විය. ආහාර ගන්නා විටද "මෙය දෙන්න, මෙය ගන්න" යැයි කතා නොකළේය. ධම්මදින්නා හැන්දක් ගෙන පිළිගන්වන අතර මෙසේ සිතුවාය: "මේ සිටුවරයා මා අත දිගු කළත් අත අල්ලා ගත්තේ නැත, කන බොන විටද කිසිවක් නොකියයි, මා අතින් වූ වරද කුමක්ද?" පසුව ආහාර ගෙන අවසන් වූ ඔහුගෙන් "හිමියනි, මා අතින් වූ වරද කුමක්ද?" කියා විමසුවාය. "ධම්මදින්නා, ඔබ අතින් වරදක් නැත. නමුත් මම අද සිට තණ්හා සහගත ඇසුරකින් ඔබ සමඟ වාඩි වීමට, සිට ගැනීමට, ආහාර පාන පිළියෙල කිරීමට හෝ අනුභව කිරීමට අභව්‍ය වෙමි. ඔබට කැමති නම් මෙම නිවසෙහිම වසන්න. අකමැති නම් ඔබට අවශ්‍ය පමණ ධනය ගෙන ඔබේ දෙමව්පියන්ගේ නිවසට යන්න" යැයි කීවේය. "හිමියනි, එසේ වූ කල ඔබ විසින් වමනය කළ කෙළ පිඩක් බඳු වූ (අත්හළ කාමයන්) දෑ මම හිසින් දරාගෙන නොසැරිසරන්නෙමි. මට පැවිදි වීමට අවසර දෙන්න" යැයි ඇය පැවසුවාය. විශාඛ සිටුවරයා "යහපති ධම්මදින්නා" යැයි කියා රජුට දන්වා රන් දෝලාවකින් ඇයව පැවිද්ද සඳහා මෙහෙණි ආරාමයට යැවීය.

සා [Pg.279] පබ්බජිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං තාව සෙට්ඨි ඝරමජ්ඣෙ ඨිතොව දුක්ඛස්සන්තං අකාසි, පබ්බජ්ජං ලද්ධකාලතො පට්ඨාය පන මයාපි දුක්ඛස්සන්තං කාතුං වට්ටතී’’ති ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, මය්හං ආකිණ්ණට්ඨානෙ චිත්තං න රමති, ගාමකාවාසං ගච්ඡාමී’’ති ආහ. ථෙරියො තස්සා මහාකුලා නික්ඛම්ම පබ්බජිතභාවෙන චිත්තං වාරෙතුං අසක්කොන්තියො තං ගහෙත්වා ගාමකාවාසං අගමංසු. සා අතීතෙ මද්දිතසඞ්ඛාරතාය නචිරස්සෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අථස්සා එතදහොසි – ‘‘මය්හං කිච්චං මත්ථකං පත්තං, ඉධ වසිත්වා කිං කරිස්සාමි, රාජගහමෙව ගච්ඡාමි, තත්‍ර මං නිස්සාය බහු ඤාතිසඞ්ඝො පුඤ්ඤානි කරිස්සතී’’ති ථෙරියො ගහෙත්වා නගරමෙව පච්චාගතා.

ඇය පැවිදි වී මෙසේ සිතුවාය: "මේ සිටුවරයා ගිහි ගෙදර සිටියදීම දුක් කෙළවර කළේය. පැවිදි වූ දා සිට මා විසින්ද දුක් කෙළවර කළ යුතුය." ඇය ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා වෙත ගොස් "ආර්යාවනි, ජනාකීර්ණ තැන්හි මාගේ සිත නොඇලෙයි, මම ගම්බද ආරාමයකට යන්නෙමි" යැයි කීවාය. මහා කුලයකින් නික්ම පැවිදි වූ ඇයගේ සිත වැළැක්වීමට නොහැකි වූ තෙරණින් වහන්සේලා ඇය කැඳවාගෙන ගම්බද ආරාමයකට ගියහ. ඇය පෙර ආත්මයන්හි ප්‍රගුණ කළ සංස්කාර ඇති බැවින් නොබෝ කලකින්ම සිවුපිළිසිඹියාපත් මහරහත් බවට පත් වූවාය. එවිට ඇයට මෙසේ සිතුණි: "මාගේ පැවිදි කිස නිම විය. මෙහි වැස කුමක් කරන්නද? මම රජගහ නුවරටම යන්නෙමි. එහිදී මා නිසා බොහෝ නෑදෑ පිරිස පින් කරගනු ඇත." ඇය තෙරණින් වහන්සේලා සමඟ නැවත නුවරට පැමිණියාය.

විසාඛො තස්සා ආගතභාවං ඤත්වා ‘‘සීඝං ආගතා උක්කණ්ඨිතා නු ඛො භවිස්සතී’’ති සායන්හසමයෙ තස්සා සන්තිකං ගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසින්නො ‘‘උක්කණ්ඨිතභාවං පුච්ඡිතුං අයුත්ත’’න්ති පඤ්චක්ඛන්ධාදිවසෙන පඤ්හෙ පුච්ඡි, ධම්මදින්නා ඛග්ගෙන උප්පලනාලං ඡින්දන්තී විය පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං විස්සජ්ජෙසි. උපාසකො ධම්මදින්නාථෙරියා ඤාණස්ස සූරභාවං ඤත්වා අත්තනො අධිගතට්ඨානෙ පටිපාටියා තීසු මග්ගෙසු සබ්බාකාරෙන පඤ්හෙ පුච්ඡිත්වා උග්ගහවසෙන අරහත්තමග්ගෙපි පුච්ඡි. ධම්මදින්නාථෙරීපි උපාසකස්ස යාව අනාගාමිඵලාව විසයභාවං ඤත්වා ‘‘ඉදානි අත්තනො විසයං අතික්කමිත්වා ධාවතී’’ති තං නිවත්තෙන්තී ‘‘අච්චසරා, ආවුසො විසාඛ, පඤ්හෙ, නාසක්ඛි පඤ්හානං පරියන්තං ගහෙතුං, නිබ්බානොගධඤ්හි, ආවුසො විසාඛ, බ්‍රහ්මචරියං නිබ්බානපරායණං නිබ්බානපරියොසානං. ආකඞ්ඛමානො ච ත්වං, ආවුසො විසාඛ, භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාසි. යථා ච තෙ භගවා බ්‍යාකරොති, තථා නං ධාරෙය්‍යාසී’’ති (ම. නි. 1.466) ආහ.

විශාඛ සිටුවරයා ඇයගේ පැමිණීම දැන "වහා පැමිණියේ සසුනෙහි කලකිරීමක් නිසාද?" යැයි සිතා සවස් කාලයෙහි ඇය වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක හිඳ, "කලකිරීමක්දැයි ඇසීම නුසුදුසුය" යැයි සිතා පඤ්චස්කන්ධය ආදිය පිළිබඳ ප්‍රශ්න ඇසීය. ධම්මදින්නා තෙරණිය කඩුවකින් නෙළුම් දණ්ඩක් කපන්නාක් මෙන් ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන්නාය. උපාසකයා ධම්මදින්නා තෙරණියගේ ඥානයෙහි තියුණු බව දැන තමා අවබෝධ කළ අනුපිළිවෙළින් මග ඵල තුන පිළිබඳ සෑම ආකාරයකින්ම ප්‍රශ්න විමසා උගත් දේ අනුව රහත් මග පිළිබඳවද ඇසුවේය. ධම්මදින්නා තෙරණියද උපාසකයාගේ විෂය පථය අනාගාමී ඵලය දක්වා පමණක් බව දැන, "දැන් මොහු තමාගේ සීමාව ඉක්මවා දිවයයි" කියා ඔහුව වළක්වමින් "ඇවැත් විශාඛ, ඔබ ප්‍රශ්න විමසීමෙහි සීමාව ඉක්මවා ගියෙහිය. ප්‍රශ්නවල කෙළවරක් ගැනීමට ඔබට නොහැකි විය. ඇවැත් විශාඛ, බඹසර වනාහි නිවනට බැසගන්නා ලද්දකි, නිවන පරායනය කොට ඇත්තකි, නිවන අවසානය කොට ඇත්තකි. ඇවැත් විශාඛ, ඔබට අවශ්‍ය නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ මේ කරුණ විමසන්න. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔබට යම් ලෙසකින් පිළිතුරු වදාරන සේක් ද, එය එසේම දරාගන්න" යැයි පැවසුවාය.

විසාඛො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා සබ්බං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනනයං කථෙසි. සත්ථා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘මම ධීතාය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු ඛන්ධෙසු තණ්හා නත්ථී’’ති වත්වා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

විශාඛ උපාසකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් සියලු ප්‍රශ්නෝත්තර විලාසය සැළ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා "මාගේ දියණියට අතීත, අනාගත, වර්තමාන ස්කන්ධයන් කෙරෙහි තණ්හාවක් නැත" යැයි වදාරා ධම්මපදයෙහි මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක.

‘‘යස්ස පුරෙ ච පච්ඡා ච, මජ්ඣෙ ච නත්ථි කිඤ්චනං;

අකිඤ්චනං අනාදානං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. (ධ. ප. 421);

"යම් අයෙකුට අතීත (ස්කන්ධ) කෙරෙහි ද, අනාගත (ස්කන්ධ) කෙරෙහි ද, වර්තමාන (ස්කන්ධ) කෙරෙහි ද (තණ්හා වශයෙන්) කිසිදු ලැදියාවක් නැද්ද, කිසිදු කෙලෙස් වස්තුවක් නැති, උපාදානයක් නැති ඒ තැනැත්තා මම බ්‍රාහ්මණයා යැයි කියමි."

තතො [Pg.280] ධම්මදින්නාය සාධුකාරං දත්වා විසාඛං උපාසකං එතදවොච – ‘‘පණ්ඩිතා, විසාඛ, ධම්මදින්නා භික්ඛුනී, මහාපඤ්ඤා විසාඛ, ධම්මදින්නා භික්ඛුනී. මං චෙපි ත්වං, විසාඛ, එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාසි, අහම්පි තං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍යං, යථා තං ධම්මදින්නාය භික්ඛුනියා බ්‍යාකතං, එසො චෙවෙතස්ස අත්ථො, එවඤ්ච නං ධාරෙහී’’ති. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො පටිපාටියා භික්ඛුනියො ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉදමෙව චූළවෙදල්ලං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරිං ඉමස්මිං සාසනෙ ධම්මකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඉන්පසු ධම්මදින්නා තෙරණියට සාධුකාර දී, විසාඛ උපාසකයාට මෙසේ වදාළ සේක: “විසාඛ, ධම්මදින්නා භික්ෂුණිය පණ්ඩිතය, විසාඛ, ධම්මදින්නා භික්ෂුණිය මහා ප්‍රඥාවන්තය. විසාඛ, ඔබ ඉදින් මේ කරුණ මාගෙන් ඇසුවේ නම්, මා ද එය ධම්මදින්නා භික්ෂුණිය ප්‍රකාශ කළ අයුරින්ම ප්‍රකාශ කරනු ඇත. මෙහි අර්ථය එයමය. එය එසේම දරා ගන්න.” මේ අයුරින් එම කථා පුවත ඇති විය. පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වෙසෙමින්, පිළිවෙලින් භික්ෂුණීන් වහන්සේලා තනතුරුවල පිහිටුවන කල්හී, මේ චූළවේදල්ල සූත්‍රයම නිමිත්ත කරගෙන ධම්මදින්නා තෙරණියව මේ ශාසනයෙහි ධර්ම කථික භික්ෂුණීන් අතර අගතැන් තනතුරෙහි පිහිටුවූ සේක.

නන්දාථෙරීවත්ථු

නන්දා තෙරණියගේ වත

240. ඡට්ඨෙ ඣායීනං යදිදං නන්දාති ඣානාභිරතානං, නන්දා ථෙරී, අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ඣානාභිරතානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා තතො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව මහාපජාපතිගොතමියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි, නන්දාතිස්සා නාමං අකංසු. රූපනන්දාතිපි වුච්චති. සා අපරභාගෙ උත්තමරූපභාවෙන ජනපදකල්‍යාණී නාම ජාතා.

240. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘ධ්‍යාන වඩන්නවුන් අතර යම් නන්දාවක් වේද’ යන්නෙන්, ධ්‍යානයෙහි ඇලුනු භික්ෂුණීන් අතර නන්දා තෙරණිය අග්‍ර බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසන කල්හී, බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුණියක ධ්‍යානයෙහි ඇලුනු භික්ෂුණීන් අතර අගතැන් තනතුරෙහි පිහිටුවනු දැක, මහා පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය එතැන් සිට කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අප බුදුරජාණන් වහන්සේ උපත ලැබීමට පෙරම මහාපජාපතී ගෝතමියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තාය. ඇයට ‘නන්දා’ යැයි නම් තැබූහ. ඇය ‘රූපනන්දා’ ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. පසුව ඇය ඉතා උසස් රූප සෝභාවෙන් යුක්ත වූ බැවින් ‘ජනපද කල්‍යාණී’ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූවාය.

සා අම්හාකං දසබලෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුං ආගන්ත්වා නන්දඤ්ච රාහුලඤ්ච පබ්බාජෙත්වා පක්කන්තෙ සුද්ධොදනමහාරාජස්ස පරිනිබ්බුතකාලෙ ‘‘මහාපජාපතිගොතමී ච රාහුලමාතා ච නික්ඛමිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිතා’’ති ඤත්වා ‘‘ඉමාසං පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය මය්හං ඉධ කිං කම්ම’’න්ති මහාපජාපතියා සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජි. පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය ‘‘සත්ථා රූපං ගරහතී’’ති සත්ථු උපට්ඨානං න ගච්ඡති, ඔවාදවාරෙ සම්පත්තෙ අඤ්ඤං පෙසෙත්වා ඔවාදං ආහරාපෙති. සත්ථා තස්සා රූපමදමත්තභාවං ඤත්වා ‘‘අත්තනො ඔවාදං අත්තනාව ආගන්ත්වා ගණ්හන්තු, න භික්ඛුනීහි අඤ්ඤා පෙසෙතබ්බා’’ති ආහ. තතො රූපනන්දා අඤ්ඤං මග්ගං අපස්සන්තී අකාමා ඔවාදං අගමාසි.

අප දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව අනුපිළිවෙලින් කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කොට, නන්ද කුමාරයා සහ රාහුල කුමාරයා පැවිදි කරවා නික්ම ගිය පසු, සුද්ධෝදන මහරජු පිරිණිවන් පෑ කල්හි “මහාපජාපතී ගෝතමියත් රාහුල මාතාවත් නික්ම ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූහ” යි දැන, “මොවුන් පැවිදි වූ පසු මට මෙහි ගිහිගෙයි ඇති වැඩක් කිමද?” යි සිතා මහාපජාපතී ගෝතමිය වෙත ගොස් පැවිදි වූවාය. පැවිදි වූ දින සිට “බුදුරජාණන් වහන්සේ රූපය පිළිකුල් කරති” යන අදහසින් උන්වහන්සේ හමුවීමට නොගියාය. අවවාද ලැබිය යුතු වාරය පැමිණි විට පවා වෙනත් භික්ෂුණියක යවා අවවාදය ගෙන්වා ගත්තාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇගේ රූප මදය පිළිබඳ දැන, “තමන්ගේ අවවාදය තමන්ම පැමිණ ලබාගත යුතුය, භික්ෂුණීන් විසින් වෙනත් අයෙකු නොඑවිය යුතුය” යි වදාළ සේක. ඉන්පසු රූපනන්දාව වෙනත් මඟක් නොදැක, අකමැත්තෙන් වුවද අවවාද ලබා ගැනීමට ගියාය.

සත්ථා තස්සා චරිතවසෙන ඉද්ධියා එකං ඉත්ථිරූපං නිම්මිනිත්වා තාලවණ්ටං ගහෙත්වා බීජමානං විය අකාසි. රූපනන්දා තං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අකාරණෙනෙව පමත්තා හුත්වා නාගච්ඡාමි, එවරූපාපි ඉත්ථියො සත්ථු සන්තිකෙ [Pg.281] විස්සත්ථා චරන්ති. මම රූපං එතාසං රූපස්ස කලං නාග්ඝති සොළසිං, අජානිත්වාව එත්තකං කාලං න ආගතම්හී’’ති තමෙව ඉත්ථිනිමිත්තං ගණ්හිත්වා ඔලොකෙන්තී අට්ඨාසි. සත්ථා තස්සා පුබ්බහෙතුසම්පන්නතාය ‘‘අට්ඨීනං නගරං කත’’න්ති (ධ. ප. 150) ධම්මපදෙ ගාථං වත්වා –

බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇගේ චරිත ස්වභාවය අනුව සෘද්ධියෙන් එක් ස්ත්‍රී රූපයක් මවා, පවන් පතක් ගෙන තමන් වහන්සේට පවන් සලන්නාක් මෙන් පෙන්වූ සේක. රූපනන්දාව එය දැක මෙසේ සිතුවාය: “මා නිෂ්කාරණයේම ප්‍රමාද වී මෙතෙක් නොපැමිණියෙමි. මෙබඳු රූමත් ස්ත්‍රීහු පවා බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයේ සැකයක් නැතිව හැසිරෙති. මගේ රූපය මොවුන්ගේ රූපයෙන් දහසයෙන් පංගුවක්වත් නොවටී. මෙතෙක් කල් මා නොපැමිණියේ නොදැනුවත්කම නිසාමය” යි සිතා, එම ස්ත්‍රී රූපය දෙසම බලා සිටියාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇගේ පෙර පින ඇති බව දැන, ධම්මපදයෙහි “ඇටවලින් කළ නගරයකි” යන ගාථාව වදාළ සේක.

‘‘චරං වා යදි වා තිට්ඨං, නිසින්නො උද වා සය’’න්ති. (සු. නි. 195) –

“ඇවිදින විට හෝ සිටගෙන සිටින විට හෝ හිඳගෙන හෝ සැතපී සිටින විට හෝ...”

සුත්තං අභාසි. සා තස්මිංයෙව රූපෙ ඛයවයං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදං වත්ථු හෙට්ඨා ඛෙමාථෙරියා වත්ථුනා සදිසමෙවාති න විත්ථාරිතං. තතො පට්ඨාය, රූපනන්දා, ඣානාභිරතානං අන්තරෙ ධුරප්පත්තා අහොසි. සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසින්නො පටිපාටියා භික්ඛුනියො ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො නන්දාථෙරිං ඣායීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

යන සූත්‍රය වදාළ සේක. ඇය එම රූපයෙහිම ක්ෂය වීම හා විනාශ වීම මෙනෙහි කොට අර්හත් භාවයට පත් වූවාය. මේ ස්ථානයෙහි සඳහන් කථා වස්තුව කලින් දැක්වූ ඛේමා තෙරණියගේ කථා වස්තුවට සමාන බැවින් විස්තර නොකරන ලදී. එතැන් සිට රූපනන්දා තෙරණිය ධ්‍යානයෙහි ඇලුනු භික්ෂුණීන් අතර පෙරමුණ ගත්තාය. පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේදී පිළිවෙලින් තනතුරු පිරිනමන කල්හී, නන්දා තෙරණිය ධ්‍යානය වඩන්නවුන් අතර අගතැන් තනතුරෙහි පිහිටුවූ සේක.

සොණාථෙරීවත්ථු

සෝණා තෙරණියගේ වත

241. සත්තමෙ ආරද්ධවීරියානන්ති පග්ගහිතපරිපුණ්ණවීරියානං සොණා අග්ගාති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ ධම්මං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ආරද්ධවීරියානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ ඝරාවාසෙ වුත්ථා බහූ පුත්තධීතරො ලභිත්වා සබ්බෙපි විසුං විසුං ඝරාවාසෙ පතිට්ඨාපෙසි. තෙ තතො පට්ඨාය ‘‘අයං අම්හාකං කිං කරිස්සතී’’ති තං අත්තනො සන්තිකං ආගතං ‘‘මාතා’’ති සඤ්ඤම්පි න කරිංසු. බහුපුත්තිකසොණා තෙසං අත්තනි අගාරවභාවං ඤත්වා ‘‘ඝරාවාසෙන කිං කරිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා පබ්බජි. අථ නං භික්ඛුනියො ‘‘අයං වත්තං න ජානාති, අයුත්තං කරොතී’’ති දණ්ඩකම්මං කරොන්ති. පුත්තධීතරො තං දණ්ඩකම්මං ආහරන්තිං දිස්වා ‘‘අයං යාවජ්ජදිවසා සික්ඛාමත්තම්පි න ජානාතී’’ති දිට්ඨදිට්ඨට්ඨානෙ උප්පණ්ඩෙසුං. සා තෙසං වචනං සුත්වා උප්පන්නසංවෙගා ‘‘අත්තනො ගතිවිසොධනං කාතුං වට්ටතී’’ති නිසින්නට්ඨානෙපි ඨිතට්ඨානෙපි [Pg.282] ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායති. සා යථෙව පුබ්බෙ බහුපුත්තිකසොණත්ථෙරීති පඤ්ඤායිත්ථ, එවං පච්ඡා ආරද්ධවීරියසොණත්ථෙරීති පාකටා ජාතා.

241. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘වීර්යවන්තයින් අතර’ යන්නෙන්, උත්සාහවත් වූත් සම්පූර්ණ වූත් වීර්යය ඇති අය අතර සෝණා තෙරණිය අග්‍ර බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව ධර්මය අසන කල්හී බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුණියක වීර්යවන්ත භික්ෂුණීන් අතර අගතැන් තනතුරෙහි පිහිටුවනු දැක, පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සැවැත් නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව ගිහිගෙයි වසමින් බොහෝ දරුවන් ලබා, ඔවුන් සියල්ලන්ම වෙන වෙනම පවුල් ජීවිතවල ස්ථාවර කළාය. ඉන්පසු ඔවුහු “මේ මහලු තැනැත්තිය අපට කුමක් කරන්නද?” යි සිතා, තමන් වෙත පැමිණි ඇයව ‘මව’ ලෙස පවා පිළිගැනීමට අකමැති වූහ. ‘බහුපුත්තිකා’ සෝණා තෙරණිය ඔවුන්ගේ අගෞරවය දැන, “ගිහිගෙයින් ඇති වැඩක් කිමද?” යි සිතා නික්ම ගොස් පැවිදි වූවාය. එකල්හි භික්ෂුණීන් වහන්සේලා “මෑ වත් පිළිවෙත් නොදනියි, නුසුදුසු දේ කරයි” යැයි පවසමින් දඬුවම් නියම කළහ. ඇය එසේ දඬුවම් විඳිනු දුටු දරුවෝ “මෑ අද වනතුරු ශික්ෂා මාත්‍රයක්වත් නොදනී” යැයි දුටු දුටු තැන අවමන් කළහ. ඇය ඔවුන්ගේ වචන අසා සංවේගයට පත්ව, “තමන්ගේ ගතිය පිරිසිදු කරගත යුතුය” යි සිතා, හිඳිනා කලත් සිටිනා කලත් දෙතිස් කුණපය මෙනෙහි කළාය. පෙර ඇය ‘බහුපුත්තිකා සෝණා තෙරණිය’ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූවා සේම, පසුව ‘ආරද්ධවීර්ය සෝණා තෙරණිය’ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූවාය.

අථෙකදිවසං භික්ඛුනියො විහාරං ගච්ඡන්තියො ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස උදකං තාපෙය්‍යාසි, සොණෙ’’ති වත්වා අගමංසු. සාපි උදකතාපනතො පුරෙතරමෙව අග්ගිසාලාය චඞ්කමිත්වා චඞ්කමිත්වා ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තී විපස්සනං වඩ්ඪෙසි. සත්ථා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව ඉමං ඔභාසගාථං අභාසි –

ඉක්බිති එක් දිනක භික්ෂුණීන් වහන්සේලා විහාරයට වඩිනා අතරතුර, “සෝණාවෙනි, භික්ෂුණී සංඝයා වෙනුවෙන් පැන් රත් කරන්න” යැයි පවසා පිටත් වූහ. ඇයද පැන් රත් කිරීමට පෙරම ගිනිහල් ගෙය තුළ සක්මන් කරමින් දෙතිස් කුණපය මෙනෙහි කොට විපස්සනා වැඩුවාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩ වෙසෙමින්ම ආලෝකයක් විහිදුවා මේ ගාථාව වදාළ සේක:

‘‘යො ච වස්සසතං ජීවෙ, අපස්සං ධම්මමුත්තමං;

එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, පස්සතො ධම්මමුත්තම’’න්ති. (ධ. ප. 115);

“යමෙක් උතුම් වූ ලෝකෝත්තර ධර්මය නොදැක වසර සියයක් ජීවත් වන්නේ නම්, ඒ වසර සියය ජීවත් වීමට වඩා උතුම් වූ ලෝකෝත්තර ධර්මය දකින්නාගේ එක් දිනක ජීවිතය උතුම් වන්නේය.”

සා ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තං පත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අරහත්තං පත්තා, ආගන්තුකජනො ච අනුපධාරෙත්වාව මයි අවඤ්ඤාය කිඤ්චි වත්වා බහුං අපුඤ්ඤම්පි පසවෙය්‍ය, තස්මා සංලක්ඛණකාරණං කාතුං වට්ටතී’’ති. සා උදකභාජනං උද්ධනං ආරොපෙත්වා හෙට්ඨා අග්ගිං න අකාසි. භික්ඛුනියො ආගන්ත්වා උද්ධනං ඔලොකෙන්තියො අග්ගිං අදිස්වා ‘‘ඉමං මහල්ලිකං ‘භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස උදකං තාපෙහී’ති අවොචුම්හ, අජ්ජාපි උද්ධනෙ අග්ගිම්පි න කරොතී’’ති ආහංසු. අය්‍යෙ, කිං තුම්හාකං අග්ගිනා, උණ්හොදකෙන න්හායිතුකාමා භාජනතො උදකං ගහෙත්වා න්හායථාති? තාපි ‘‘භවිස්සති එත්ථ කාරණ’’න්ති ගන්ත්වා උදකෙ හත්ථං ඔතාරෙත්වා උණ්හභාවං ඤත්වා එකකුටං ආහරිත්වා උදකං ගණ්හන්ති, ගහිතගහිතට්ඨානං පරිපූරති. තදා සබ්බාව තස්සා අරහත්තෙ ඨිතභාවං ඤත්වා දහරතරා තාව පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පාදෙසු පතිත්වා ‘‘මයං, අය්‍යෙ, එත්තකං කාලං තුම්හෙ අනුපධාරෙත්වා විහෙඨෙත්වා විහෙඨෙත්වා කථයිම්හ, ඛමථ නො’’ති ඛමාපෙසුං. වුද්ධතරාපි උක්කුටිකං නිසීදිත්වා ‘‘ඛම, අය්‍යෙ’’ති ඛමාපෙසුං. තතො පට්ඨාය ‘‘මහල්ලකකාලෙ පබ්බජිත්වාපි ආරද්ධවීරියභාවෙන නචිරස්සෙව අග්ගඵලෙ පතිට්ඨිතා’’ති ථෙරියා ගුණො පාකටො අහොසි. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො සොණත්ථෙරිං ආරද්ධවීරියානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඈ ගාථා කෙළවර රහත් බවට පැමිණ මෙසේ සිතුවාය: 'මම රහත් බවට පැමිණියෙමි. මෙහි පැමිණෙන ආගන්තුක මෙහෙණින් වහන්සේලා මා පිළිබඳව විමසා නොබලාම, මා හට අවඥා කරමින් යමක් පවසා බොහෝ අකුසල් රැස් කරගනිත්. එබැවින් යම් විශේෂ සලකුණක් (ප්‍රාතිහාර්යයක්) සිදු කිරීම වටින්නේය' කියාය. ඈ පැන් බඳුනක් උඳුන මත තබා යටින් ගින්දර නොදැමුවාය. මෙහෙණින් වහන්සේලා පැමිණ උඳුන දෙස බලන විට ගින්දර නොදැක, 'මේ මහලු මෙහෙණියට භික්ෂුණී සංඝයා උදෙසා පැන් රත් කරන්නැයි කීවෙමු. අදත් උඳුනෙහි ගින්දරවත් නොදමයි' කීහ. 'ආර්යාවනි, ඔබට ගින්නෙන් කුමන පලක්ද? උණුපැනින් ස්නානය කිරීමට කැමති නම් බඳුනෙන් පැන් ගෙන ස්නානය කරන්න' යැයි සෝණා තෙරණිය පැවසුවාය. ඔවුන්ද 'මෙහි කිසියම් හේතුවක් විය යුතුය' සිතා ගොස්, පැන් වල අත තබා බලා එහි උණුසුම් බව දැන, එක් කළයක් බැගින් ගෙන පැන් ගත්තාහ. ගත් ගත් තැනින් පැන් පිරී යයි. එකල සියලුම මෙහෙණින් වහන්සේලා ඇය රහත් බවෙහි පිහිටි බව දැන, මුලින්ම තරුණ මෙහෙණින් වහන්සේලා පංචප්‍රතිෂ්ඨාවෙන් ඇයගේ පාමුල වැටී, 'ආර්යාවනි, මෙපමණ කාලයක් අපි ඔබ ගැන විමසා නොබලා ඔබ හට පීඩා වන ලෙස කතා කළෙමු, අපට ක්ෂමා වන්න' යැයි කියා ක්ෂමාව අයැදූහ. වැඩිමහලු මෙහෙණින් වහන්සේලාද උක්කුටිකයෙන් හිඳ 'ආර්යාවනි, ක්ෂමා වන්න' යැයි පවසා ක්ෂමාව අයැදූහ. එතැන් පටන් 'මහලු කල පැවිදි වුවද ඇරඹූ වීර්යය ඇති බැවින් නොබෝ කලකින්ම අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටියාය' යැයි සෝණා තෙරණියගේ ගුණය ප්‍රකට විය. පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩහිඳිමින් මෙහෙණින් වහන්සේලා පිළිවෙළින් තනතුරු වල පිහිටුවන කල්හි, සෝණා තෙරණිය ඇරඹූ වීර්යය ඇති (ආරද්ධවීරිය) මෙහෙණින් වහන්සේලා අතරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

බකුලාථෙරීවත්ථු

බකුලා තේරී වස්තුව

242. අට්ඨමෙ [Pg.283] දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං බකුලාති දිබ්බචක්ඛුකානං, බකුලා ථෙරී, අග්ගාති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධා පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. සා තතො පට්ඨාය දිබ්බචක්ඛුම්හි චිණ්ණවසී අහොසි. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

242. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තියන් අතර මේ බකුලා' යන මෙයින් දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥාවෙන් යුක්ත මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර බකුලා තෙරණිය අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ධර්මය ශ්‍රවණය කරද්දී, එක් මෙහෙණින් වහන්සේ නමක දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තියන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර පැතුවාය. ඈ කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සැවැත් නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී සද්ධර්මය අසා ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගෙන පැවිදි වී නොබෝ කලකින්ම අර්හත් ඵලයට පැමිණියාය. ඈ එතැන් පටන් දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥාවෙහි මනා පුහුණුවක් (වශීභාවයක්) ඇත්තියක් වූවාය. පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩහිඳිමින් මෙහෙණින් වහන්සේලා පිළිවෙළින් තනතුරු වල පිහිටුවන කල්හි, මේ බකුලා තෙරණිය දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති මෙහෙණින් වහන්සේලා අතරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

කුණ්ඩලකෙසාථෙරීවත්ථු

කුණ්ඩලකේසා තේරී වස්තුව

243. නවමෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤානන්ති ඛිප්පාභිඤ්ඤානං භික්ඛුනීනං, භද්දා කුණ්ඩලකෙසා, අග්ගාති දස්සෙති. අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසති වස්සසහස්සානි දස සීලානි සමාදාය කොමාරිකබ්‍රහ්මචරියං චරන්තී සඞ්ඝස්ස වසනපරිවෙණං කාරෙත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ සෙට්ඨිකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, භද්දාතිස්සා නාමං අකංසු.

243. නවවන සූත්‍රයෙහි 'වහා අභිඥා ලබන්නිය' යන්නෙන් අභිඥා ලැබීමෙහිලා වේගවත් වූ මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර කුණ්ඩල වැනි කේසයන් ඇති භද්දා තෙරණිය අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇයද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසා, එක් මෙහෙණින් වහන්සේ නමක වහා අභිඥා ලබන්නියන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, උදාර පින්කම් කොට ඒ තනතුර පැතුවාය. ඈ කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි කාසි රජු වූ කිකී රජුගේ මාලිගයෙහි සොහොයුරියන් සත් දෙනා අතර එක් අයෙකු වී උපත ලබා, විසි දහසක් අවුරුදු දස සිල් සමාදන්ව කුමාරි බ්‍රහ්මචර්යාව රකිමින්, සංඝයා වහන්සේ උදෙසා වාසස්ථාන (පරිවේණ) කරවා, එක් බුද්ධාන්තරයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ පලකළ මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි රජගහ නුවර සිටු කුලයක උපත ලැබුවාය. ඇයට භද්දා යැයි නම් තැබූහ.

තංදිවසංයෙව ච තස්මිං නගරෙ පුරොහිතපුත්තො ජාතො. තස්ස ජාතවෙලාය රාජනිවෙසනං ආදිං කත්වා සකලනගරෙ ආවුධානි පජ්ජලිංසු. පුරොහිතො පාතොව රාජකුලං ගන්ත්වා රාජානං සුඛසෙය්‍යං පුච්ඡි. රාජා ‘‘කුතො මෙ, ආචරිය, සුඛසෙය්‍යා, අජ්ජ සබ්බරත්තිං රාජනිවෙසනෙ ආවුධානි පජ්ජලිතානි දිස්වා භයප්පත්තා අහුම්හා’’ති ආහ. මහාරාජ, තප්පච්චයා මා චින්තයිත්ථ, න තුම්හාකංයෙව ගෙහෙ ආවුධානි පජ්ජලිංසු, සකලනගරෙ එවං අහොසීති. කිං කාරණා, ආචරියාති? අම්හාකං [Pg.284] ගෙහෙ චොරනක්ඛත්තෙන දාරකො ජාතො, සො සකලනගරස්ස සත්තු හුත්වා උප්පන්නො, තස්සෙතං පුබ්බනිමිත්තං. තුම්හාකං උපද්දවො නත්ථි, සචෙ පන ඉච්ඡථ, හාරෙම නන්ති. අම්හාකං පීළාය අසතියා හාරණකම්මං නත්ථීති. පුරොහිතො ‘‘මම පුත්තො අත්තනො නාමං ගහෙත්වාව ආගතො’’ති සත්තුකොතෙවස්ස නාමං අකාසි. සෙට්ඨිගෙහෙපි භද්දා වඩ්ඪති, පුරොහිතගෙහෙපි සත්තුකො වඩ්ඪති. සො අත්තනො ආධාවනවිධාවනෙන කීළිතුං සමත්ථකාලතො පට්ඨාය අත්තනො විචරණට්ඨානෙ යං යං පස්සති, තං තං සබ්බං ආහරිත්වා මාතාපිතූනං ගෙහං පූරෙති. පිතා නං කාරණසහස්සම්පි වත්වා වාරෙතුං නාසක්ඛි.

ඇය උපන් දිනම එම නුවර පුරෝහිත බමුණාටද පුත්‍රයෙකු උපන්නේය. ඔහු උපන් වේලාවෙහි රජ මාලිගාව ප්‍රධාන කොට මුළු නුවරම ආයුධ දිලිසෙන්නට විය. පුරෝහිත බමුණා අලුයම රජ මාලිගාවට ගොස් රජුගේ සුවදුක් විමසීය. රජතුමා 'ආචාර්යවරය, මට කොයින්ද සුව නින්දක්? අද මුළු රැය පුරාම රජ මාලිගාවෙහි ආයුධ දිලිසෙනු දැක අපි භීතියට පත් වුණෙමු' යැයි පැවසීය. 'මහරජතුමනි, ඒ හේතුවෙන් පීඩා නොවන්න, ඔබේ නිවසේ පමණක් නොව මුළු නුවරම මෙලෙස ආයුධ දිලිසුණේය' යැයි කීය. 'ආචාර්යවරය, ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද?' රජු ඇසීය. 'අපේ නිවසේ සොර නැකතින් දරුවෙකු උපන්නේය. ඔහු මුළු නුවරටම සතුරෙකු වී උපන් කෙනෙකි. මෙය ඔහුගේ පූර්ව නිමිත්තයි. ඔබට මින් උපද්‍රවයක් නැත, එහෙත් ඉදින් ඔබ කැමති නම් අපි ඔහුව නසන්නෙමු' යැයි සැළ කළේය. 'අපට පීඩාවක් නොමැති විට නැසීමක් අවශ්‍ය නැත' යැයි රජු කීය. පුරෝහිත බමුණා 'මගේ පුතා තමාගේ නම රැගෙනම ආවේය' කියා ඔහුට 'සත්තුක' (සතුරා) යැයි නම් තැබීය. සිටු නිවසේ භද්දා කුමරිය වැඩෙද්දී, පුරෝහිත නිවසේ සත්තුකද වැඩුණේය. ඔහු එහා මෙහා දුව පැන සෙල්ලම් කිරීමට සමත් කාලයේ පටන් තමා ඇවිදින තැන දකින දකින සියලු දේ රැගෙන අවුත් මව්පියන්ගේ නිවස පිරවීය. පියා කරුණු දහසක් කියා වැළැක්වීමට උත්සාහ කළද ඔහුව පාලනය කිරීමට සමත් නොවීය.

අපරභාගෙ පනස්ස වයප්පත්තස්ස සබ්බාකාරෙනාපි වාරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවං ඤත්වා ද්වෙ නීලසාටකෙ දත්වා සන්ධිච්ඡෙදනඋපකරණඤ්ච සිඞ්ඝාටකයන්තඤ්ච හත්ථෙ දත්වා ‘‘ත්වං ඉමිනාව කම්මෙන ජීවාහී’’ති නං විස්සජ්ජෙසි. සො තංදිවසතො පට්ඨාය සිඞ්ඝාටකයන්තං ඛිපිත්වා කුලානං පාසාදෙ ආරුය්හ සන්ධිං ඡින්දිත්වා පරකුලෙසු නික්ඛිත්තභණ්ඩං අත්තනා ඨපිතං විය ගහෙත්වා ගච්ඡති. සකලනගරෙ තෙන අවිලුත්තගෙහං නාම නාහොසි. එකදිවසං රාජා රථෙන නගරෙ විචරන්තො සාරථිං පුච්ඡි – ‘‘කිං නු ඛො ඉමස්මිං නගරෙ තස්මිං තස්මිං ඝරෙ ඡිද්දමෙව පඤ්ඤායතී’’ති. දෙව ඉමස්මිං නගරෙ සත්තුකො නාම චොරො භිත්තිං ඡින්දිත්වා කුලානං සන්තකං හරතීති. රාජා නගරගුත්තිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉමස්මිං කිර නගරෙ එවරූපො නාම චොරො අත්ථි, කස්මා නං න ගණ්හසී’’ති ආහ. මයං, දෙව, තං චොරං සහොඩ්ඪං පස්සිතුං න සක්කොමාති. සචෙ අජ්ජ නං චොරං ගණ්හසි, ජීවසි. සචෙ න ගණ්හසි, රාජාණං තෙ කරිස්සාමීති. එවං දෙවාති නගරගුත්තිකො සකලනගරෙ මනුස්සෙ චාරෙත්වා තං භිත්තිං ඡින්දිත්වා පරභණ්ඩං අවහරන්තං සහොඩ්ඪමෙව ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසි. රාජා ‘‘ඉමං චොරං දක්ඛිණද්වාරෙන නීහරිත්වා ඝාතෙථා’’ති ආහ. නගරගුත්තිකො රඤ්ඤො පටිස්සුණිත්වා තං චොරං චතුක්කෙ චතුක්කෙ පහාරසහස්සෙන තාළෙන්තො ගාහාපෙත්වා දක්ඛිණද්වාරං ගච්ඡති.

මතු කාලයෙහි ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු, කිසිදු අයුරකින් ඔහු වැළැක්විය නොහැකි බව දැනගත් දෙමාපියෝ, නිල් පැහැති වස්ත්‍ර යුගලක් දී, බිත්ති සිදුරු කරන උපකරණයක් සහ සින්ඝාටක නම් යන්ත්‍රයක් අතට දී, "නුඹ මේ කර්මාන්තයෙන් ම ජීවත් වන්න" යැයි පවසා ඔහු මුදා හැරියහ. එතැන් සිට ඔහු සින්ඝාටක යන්ත්‍රය යොදාගනිමින්, කුලවතුන්ගේ ප්‍රාසාදවලට නැග, බිත්ති කඩා, අනුන්ගේ නිවෙස්වල තිබූ බඩු බාහිරාදිය තමන් විසින් ම තැන්පත් කළාක් මෙන් රැගෙන යයි. මුළු නගරයෙහි ම ඔහු විසින් කොල්ල නොකන ලද නිවසක් නම් නොවී ය. එක් දිනක් රජතුමා රථයෙන් නගරයෙහි සංචාරය කරමින් සිටියදී, "මේ නගරයෙහි ඒ ඒ නිවෙස්වල මෙසේ සිදුරු ම පෙනෙන්නේ කුමක් නිසා දැ"යි සාරථියගෙන් ඇසී ය. "දේවයන් වහන්ස, මේ නගරයෙහි සත්තක නම් සොරෙක් බිත්ති කඩා කුලවතුන්ගේ වස්තුව පැහැර ගන්නේ ය" යැයි ඔහු කීවේ ය. රජු නගරාරක්ෂකයා කැඳවා, "මේ නගරයෙහි මෙබඳු සොරෙකු සිටින බව ඇසේ, නුඹ ඔහුව අල්ලා නොගන්නේ මන්දැ"යි ඇසී ය. "දේවයන් වහන්ස, ඒ සොරා සොරකම් කරන ලද බඩුත් සමඟ දැකීමට අපට නොහැකි වී ඇතැ"යි ඔහු කීවේ ය. "සොරා අද අල්ලා ගතහොත් නුඹට ජීවත් විය හැකිය, නැතහොත් නුඹට රාජ දඬුවම් පමුණුවමි"යි රජු අණ කළේ ය. "එසේ ය දේවයන් වහන්ස" යැයි පැවසූ නගරාරක්ෂකයා නගරය පුරා මිනිසුන් යොදවා, බිත්ති කඩා අනුන්ගේ වස්තුව සොරාගන්නා ඒ සොරාව සොරකම් කරන ලද බඩුත් සමඟ ම අල්ලාගෙන රජුට ඉදිරිපත් කළේ ය. රජු, "මේ සොරාව දකුණු දොරටුවෙන් පිටතට ගෙන ගොස් මරා දමන්න" යැයි අණ කළේ ය. රජුගේ අණ පිළිගත් නගරාරක්ෂකයා, ඒ සොරාව අල්ලාගෙන, සෑම හතරමං හන්දියකදීම කස පහර දහස බැගින් ගසමින් දකුණු දොරටුව දෙසට රැගෙන ගියේ ය.

තස්මිං [Pg.285] සමයෙ අයං භද්දා නාම සෙට්ඨිධීතා මහාජනස්ස කොලාහලසද්දෙන සීහපඤ්ජරං උග්ඝාටෙත්වා ඔලොකෙන්තී තං සත්තුකං චොරං තථා නීයමානං දිස්වා උභොහි හත්ථෙහි හදයං සන්ධාරෙන්තී ගන්ත්වා සිරිසයනෙ අධොමුඛා නිපජ්ජි. සා ච තස්ස කුලස්ස එකධීතා, තෙනස්සා ඤාතකා අප්පමත්තකම්පි මුඛවිකාරං සහිතුං න සක්කොන්ති. අථ නං මාතා සයනෙ නිපන්නං දිස්වා ‘‘කිං කරොසි, අම්මා’’ති පුච්ඡි. එතං වජ්ඣං කත්වා නීයමානං චොරං අද්දස, අම්මාති? ආම, අම්මාති. එතං ලභමානා ජීවිස්සාමි, අලභමානාය මෙ මරණමෙවාති. තෙ තං නානප්පකාරෙනපි සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තා ‘‘මරණා ජීවිතං සෙය්‍යො’’ති සල්ලක්ඛෙසුං. අථස්සා පිතා නගරගුත්තිකස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සහස්සං ලඤ්ජං දත්වා ‘‘මය්හං ධීතා චොරෙ පටිබද්ධචිත්තා, යෙන කෙනචි උපායෙන ඉමං මුඤ්චා’’ති ආහ. සො ‘‘සාධූ’’ති සෙට්ඨිස්ස පටිස්සුණිත්වා චොරං ගහෙත්වා යාව සූරියස්ස අත්ථඞ්ගමනා ඉතො චිතො ච පපඤ්චාපෙත්වා සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ චාරකතො එකං මනුස්සං නීහරාපෙත්වා සත්තුකස්ස බන්ධනං මොචෙත්වා සත්තුකං සෙට්ඨිගෙහං පෙසෙත්වා තෙන බන්ධනෙන ඉතරං බන්ධිත්වා දක්ඛිණද්වාරෙන නීහරිත්වා ඝාතෙසි. සෙට්ඨිදාසාපි සත්තුකං ගහෙත්වා සෙට්ඨිනො නිවෙසනං ආගමංසු. තං දිස්වා සෙට්ඨි ‘‘ධීතු මනං පූරෙස්සාමී’’ති සත්තුකං ගන්ධොදකෙන න්හාපෙත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං කාරෙත්වා පාසාදං පෙසෙසි. භද්දාපි ‘‘පරිපුණ්ණො මෙ සඞ්කප්පො’’ති අනෙකාලඞ්කාරෙන අලඞ්කරිත්වා තං පරිචරති.

එකල භද්දා නම් වූ මේ සිටු දියණිය, මහජනයාගේ ඝෝෂාව ඇසී සිංහ පංජරය විවෘත කර බලන්නී, ඒ සත්තක නම් සොරා එලෙස රැගෙන යනු දැක, දෑතින් පපුව බදාගෙන ගොස් සිරි යහනෙහි මුහුණ යටට හරවාගෙන වැතිරුණා ය. ඇය ඒ සිටු පවුලේ එකම දියණිය වූ බැවින්, ඇගේ නෑයෝ ඇගේ මුහුණේ වූ සුළු හෝ වෙනසක් ඉවසා සිටීමට නොහැකි වූහ. එකල්හි මව ඇය යහනෙහි වැතිර සිටිනු දැක, "දුව, කුමක් කරන්නේදැ"යි ඇසී ය. "මව, වධයට නියම වී රැගෙන යන ඒ සොරා දුටුවෙහිද?" "ඔව් දුව, දුටුවෙමි." "ඔහු ලදහොත් මම ජීවත් වන්නෙමි, ඔහු නොලදහොත් මට මරණය ම සැපය"යි ඇය කීවා ය. ඇයව විවිධ අයුරින් අස්වැසීමට නොහැකි වූ ඔවුහු, "මරණයට වඩා ජීවිතය උතුම් ය"යි සලකා, ඇගේ පියා නගරාරක්ෂකයා වෙත ගොස් අල්ලස් වශයෙන් රන් දහසක් දී, "මගේ දියණිය මේ සොරා කෙරෙහි සිත බැඳගෙන සිටියි, කෙසේ හෝ උපක්‍රමයකින් මොහු මුදා හරින්න"යි කීවේ ය. ඔහු "යහපති"යි සිටුවරයාට පොරොන්දු වී, සූර්යයා අස්තයට යන තෙක් සොරා එහා මෙහා කරවමින් කාලය ගත කර, ඉර බැස ගිය පසු සිරගෙයින් එක් මිනිසෙකු පිටතට ගෙන්වා, සත්තකගේ බැඳුම් ලිහා, ඔහුව සිටු මැදුරට යවා, ඒ බැඳුම්වලින් අනෙක් මිනිසාව බැඳ දකුණු දොරටුවෙන් පිටතට ගෙන ගොස් මරා දැමී ය. සිටු සේවකයෝ ද සත්තකව කැඳවාගෙන සිටු මැදුරට ආහ. ඔහු දැක සිටුවරයා, "දියණියගේ මනදොළ පුරවන්නෙමි"යි සිතා, සත්තකව සුවඳ පැනින් නහවා, සියලු ආභරණයෙන් සරසා ප්‍රාසාදයට යැවී ය. භද්දා ද "මගේ අභිප්‍රාය ඉටු විය"යි සිතා, බොහෝ ආභරණයෙන් සැරසී ඔහුට උපස්ථාන කළා ය.

සත්තුකො කතිපාහං වීතිනාමෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉමිස්සා පසාධනභණ්ඩකං මය්හං භවිස්සති, කෙනචි උපායෙන ඉමං ආභරණං ගහෙතුං වට්ටතී’’ති සමීපෙ සුඛෙන නිසින්නකාලෙ භද්දං ආහ – ‘‘මය්හං එකං වචනං වත්තබ්බං අත්ථී’’ති. සෙට්ඨිධීතා සහස්සලාභං ලභිත්වා විය තුට්ඨමානසා ‘‘විස්සත්ථං වදෙහි, අය්‍යා’’ති ආහ. ත්වං චින්තෙසි – ‘‘මං නිස්සාය ඉමිනා ජීවිතං ලද්ධ’’න්ති, අහං පන ගහිතමත්තොව චොරපපාතපබ්බතෙ අධිවත්ථාය දෙවතාය ‘‘සචාහං ජීවිතං ලභිස්සාමි, බලිකම්මං තෙ දස්සාමී’’ති ආයාචිං. තං නිස්සාය මයා ජීවිතං ලද්ධං[Pg.286], සීඝං බලිකම්මං සජ්ජාපෙහීති. භද්දා, ‘‘අහං තස්ස මනං පූරෙස්සාමී’’ති බලිකම්මං සජ්ජාපෙත්වා සබ්බං පසාධනං පසාධෙත්වා එකයානෙ ආරුය්හ සාමිකෙන සද්ධිං චොරපපාතපබ්බතං ගන්ත්වා ‘‘පබ්බතදෙවතාය බලිකම්මං කරිස්සාමී’’ති අභිරුහිතුං ආරද්ධා. සත්තුකො චින්තෙසි – ‘‘සබ්බෙසු අභිරුහන්තෙසු මම ඉමිස්සා ආභරණං ගහෙතුං න ඔකාසො භවිස්සතී’’ති තමෙව බලිභාජනං ගාහාපෙත්වා පබ්බතං අභිරුහි.

සත්තක දින කිහිපයක් ගත වූ පසු මෙසේ සිතී ය: "ඇගේ මේ ආභරණ මට අයිති වනු ඇත, යම් උපක්‍රමයකින් මේවා ලබා ගැනීම සුදුසු ය." ඔහු ඇය සුවසේ අසල හිඳ සිටින විට, භද්දාවන්ට මෙසේ කීවේ ය: "මට කීමට එක් කරුණක් ඇත." සිටු දියණිය දහසක් ලාභ ලැබුවාක් මෙන් සතුටු සිතින්, "හිමියනි, සැකයකින් තොරව පවසන්න" යැයි කීවා ය. "නුඹ සිතන්නේ මට මේ ජීවිතය ලැබුණේ නුඹ නිසා කියා ය. නමුත් මාව අල්ලා ගත් විගස මම සොරපපාත පර්වතයේ වසන දේවතාවාට 'සැබවින් ම මම ජීවිතය ලදහොත් ඔබට බලි පූජාවක් පවත්වන්නෙමි'යි බාරයක් වූයෙමි. ඒ දේවතාවා නිසා මට ජීවිතය ලැබුණි, එබැවින් ඉක්මනින් බලි පූජාවක් සූදානම් කරවන්න"යි ඔහු කීවේ ය. භද්දා, "ඔහුගේ සිත පිනවන්නෙමි"යි සිතා, පූජාව සූදානම් කරවා, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, එක් යානයකට නැග සැමියා සමඟ සොරපපාත පර්වතයට ගොස්, "පර්වත දේවතාවාට පූජාව පවත්වන්නෙමි"යි පර්වතයට නැගීමට පටන් ගත්තා ය. සත්තක, "සියල්ලන් ම පර්වතයට නැගුනහොත් ඇගේ ආභරණ ගැනීමට මට අවස්ථාවක් නොලැබේ" යැයි සිතා, ඇයට ම පූජා භාජනය දරන්නට සලස්වා පර්වතයට නැග්ගේ ය.

සො භද්දාය සද්ධිං කථෙන්තො පියකථං න කථෙති. සා ඉඞ්ගිතෙනෙව තස්ස අධිප්පායං අඤ්ඤාසි. අථ නං සො ආහ – ‘‘භද්දෙ, තව උත්තරිසාටකං ඔමුඤ්චිත්වා කායාරුළ්හං තෙ පසාධනං එත්ථ භණ්ඩිකං කරොහී’’ති. සාමි මය්හං කො අපරාධොති? කිං පනාහං, බාලෙ, බලිකම්මත්ථං ආගතොති සඤ්ඤං කරොසි? අහඤ්හි ඉමිස්සා දෙවතාය යකනං උබ්බට්ඨෙත්වා දදෙය්‍යං, බලිකම්මාපදෙසෙන පන තව ආභරණං ගණ්හිතුකාමො හුත්වා ආගතොම්හීති. කස්ස පන, අය්‍ය, පසාධනං, කස්ස අහන්ති? මයං එවරූපං න ජානාම, අඤ්ඤං තව සන්තකං, අඤ්ඤං මම සන්තකන්ති. සාධු, අය්‍ය, එකං පන මෙ අධිප්පායං පූරෙථ, අලඞ්කතනියාමෙනෙව මෙ පුරතො ච පච්ඡතො ච ආලිඞ්ගිතුං දෙථාති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. සා තෙන සම්පටිච්ඡිතභාවං ඤත්වා පුරතො ආලිඞ්ගිත්වා පච්ඡතො ආලිඞ්ගන්තී විය හුත්වා පබ්බතපපාතෙ පාතෙසි. සො පතන්තො ආකාසෙයෙව චුණ්ණවිචුණ්ණො අහොසි. තාය කතං විචිත්‍රභාවං දිස්වා පබ්බතෙ අධිවත්ථා දෙවතා ගුණකිත්තනවසෙන ඉමා ගාථා ආහ –

ඔහු භද්දා සමඟ කතා කරන විට කිසිදු ප්‍රියමනාප වචනයක් කතා නොකළේ ය. ඇය ඔහුගේ ඉරියව්වලින් ම අභිප්‍රාය දැනගත්තා ය. එකල්හි ඔහු ඇයට මෙසේ කීවේ ය: "භද්දාවනි, නුඹේ උතුරු සළුව ගලවා, ශරීරයෙහි ලා සිටින ආභරණ සියල්ල මෙහි පොදියක් කරන්න." "හිමියනි, මා අතින් සිදු වූ වරද කිමද?" "මෝඩිය, මම මෙහි ආවේ බලි පූජාවක් කිරීමට යැයි නුඹ සිතන්නේද? මම ඒ දේවතාවාට පූජා කිරීමට පවා කිසිවක් නොගෙන ආවෙමි. බලි පූජාව මුවාවෙන් නුඹේ ආභරණ පැහැර ගැනීමේ කැමැත්තෙන් ම මම ආවෙමි"යි ඔහු කීවේ ය. "හිමියනි, ආභරණ කාගේද, මම කාගේද?" "නුඹේ දේ අනෙකකි, මගේ දේ අනෙකකි කියා මෙබඳු බෙදීමක් මම නොදනිමි"යි ඔහු කීවේ ය. "හිමියනි, යහපති, මගේ එක් අභිප්‍රායක් ඉටු කරන්න. මා ආභරණයෙන් සැරසී සිටින අයුරින් ම ඔබව ඉදිරියෙන් සහ පිටුපසින් වැළඳ ගැනීමට ඉඩ දෙන්න"යි ඇය ඉල්ලුවා ය. ඔහු "යහපති"යි එය පිළිගත්තේ ය. ඔහු එය පිළිගත් බව දැනගත් ඇය, ඉදිරියෙන් වැළඳගෙන, පසුව පිටුපසින් වැළඳගන්නාක් මෙන් සිට, පර්වත ප්‍රපාතයෙන් ඔහුව පහළට හෙළුවා ය. ඔහු වැටෙන විට ම අහසේදීම කුඩු පට්ටම් වී ගියේ ය. ඇය කළ ඒ විචිත්‍ර ක්‍රියාව දැක පර්වතයේ වසන දේවතාවා ඇගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් මේ ගාථාව පැවසී ය:

‘‘න සො සබ්බෙසු ඨානෙසු, පුරිසො හොති පණ්ඩිතො;

ඉත්ථීපි පණ්ඩිතා හොති, තත්ථ තත්ථ විචක්ඛණා.

"සෑම තැනකදීම පුරුෂයා ම පණ්ඩිතයෙක් නොවේ; ඒ ඒ අවස්ථාවන්හිදී නුවණැති ස්ත්‍රිය ද පණ්ඩිත වන්නී ය."

‘‘න සො සබ්බෙසු ඨානෙසු, පුරිසො හොති පණ්ඩිතො;

ඉත්ථීපි පණ්ඩිතා හොති, මුහුත්තමපි චින්තයෙ’’ති. (අප. ථෙරී 2.3.31-32);

"සෑම තැනකදීම පුරුෂයා ම පණ්ඩිතයෙක් නොවේ; ස්ත්‍රිය ද පණ්ඩිත වන්නී ය, ඇය මොහොතකින් [උචිත දේ] සිතන්නී ය."

තතො භද්දා චින්තෙසි – ‘‘න සක්කා මයා ඉමිනා නියාමෙන පුන ගෙහං ගන්තුං, ඉතොව ගන්ත්වා එකං පබ්බජ්ජං පබ්බජිස්සාමී’’ති, නිගණ්ඨාරාමං ගන්ත්වා නිගණ්ඨෙ පබ්බජ්ජං යාචි. අථ නං තෙ ආහංසු – ‘‘කෙන නියාමෙන පබ්බජ්ජා හොතූ’’ති? යං තුම්හාකං පබ්බජ්ජාය උත්තමං, තදෙව කරොථාති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති තස්සා තාලට්ඨිනා කෙසෙ ලුඤ්චිත්වා පබ්බාජෙසුං. කෙසා පුන [Pg.287] වඩ්ඪන්තා රාසිරාසිවසෙන කුණ්ඩලාවත්තා හුත්වා වඩ්ඪිංසු. සා තෙනෙව කාරණෙන කුණ්ඩලකෙසා නාම ජාතා. සා අත්තනො පබ්බජිතට්ඨානෙ සබ්බසිප්පං උග්ගණ්හිත්වා ‘‘එතෙසං ඉතො උත්තරි විසෙසො නත්ථී’’ති ඤත්වා ගාමනිගමරාජධානියො විචරන්තී යත්ථ යත්ථ පණ්ඩිතා අත්ථි, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා තෙසං ජානනසිප්පං සබ්බමෙව උග්ගණ්හාති. අථස්සා බහූසු ඨානෙසු සික්ඛිතභාවෙන පටිවාදං දාතුං සමත්ථා න හොන්ති. සා අත්තනා සද්ධිං කථෙතුං සමත්ථං අදිස්වා යං ගාමං වා නිගමං වා පවිසති, තස්ස ද්වාරෙ වාලුකරාසිං කත්වා තත්ථ ජම්බුසාඛං ඨපෙති. ‘‘යො මම වාදං ආරොපෙතුං සක්කොති, සො ඉමං සාඛං මද්දතූ’’ති සමීපෙ ඨිතානං දාරකානං සඤ්ඤං දෙති. තං සත්තාහම්පි මද්දන්තා න හොන්ති. අථ නං ගහෙත්වා පක්කමති.

ඉන්පසු භද්‍රාව මෙසේ සිතුවා ය: "මේ ආකාරයෙන් නැවත නිවසට යා නොහැකිය. මෙතැනින්ම ගොස් යම් පැවිද්දක් ලබන්නෙමි" යි සිතා ඇය නිගණ්ඨ ආරාමයට ගොස් නිගණ්ඨයන්ගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියා ය. එවිට ඔවුහු ඇගෙන් මෙසේ ඇසූහ: "කුමන ආකාරයක පැවිද්දක් ඔබට අවශ්‍ය ද?" එවිට ඇය, "ඔබ වහන්සේලාගේ පැවිද්දෙහි උතුම්ම පැවිද්ද යමක් වේ නම් එය ලබා දෙන්න" යැයි පැවසුවා ය. ඔවුහු "මැනවැ" යි පවසා තල් ඇටයකින් ඇගේ කෙස් උදුරා ඇය පැවිදි කළහ. නැවත වැවෙන කෙස් කලඹ කැරලි ගැසී වැඩුණි. එම හේතුවෙන් ඇය "කුණ්ඩලකේසා" යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූවා ය. ඇය තමා පැවිදි වූ ස්ථානයේ සියලු ශිල්ප හදාරා, "මොවුන්ට මීට වඩා උසස් විශේෂ ඥානයක් නැතැ" යි දැන, ගම්, නියම්ගම් හා රජදහන්වල සැරිසරමින් පණ්ඩිතයන් සිටින සෑම තැනකම ගොස් ඔවුන් දන්නා සියලු ශිල්පයන්ම උගත්තා ය. බොහෝ ස්ථානවලින් ශිල්ප හැදෑරූ බැවින් ඇයට ප්‍රතිවාදයක් දීමට සමතෙකු නොවීය. තමා සමඟ වාද කිරීමට සමතෙකු නොදකින ඇය, යම් ගමකට හෝ නියම්ගමකට ඇතුළු වන විට එහි දොරටුව අසල වැලි ගොඩක් කොට එහි දඹ අත්තක් සිටුවයි. "යමෙකුට මාගේ වාදය බිඳිය හැකිනම්, ඔහු මේ දඹ අත්ත පාගා දමාවා" යි අසල සිටින දරුවන්ට පවසා යයි. සත් දිනක් යනතුරුත් එය පෑගීමට කිසිවෙකු නොවීය. එවිට ඇය එය ගෙන යන්නී ය.

තස්මිං සමයෙ අම්හාකං භගවා ලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා සාවත්ථිං උපනිස්සාය ජෙතවනෙ විහරති. කුණ්ඩලකෙසාපි ඛො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා අන්තොනගරං පවිසමානා පොරාණකනියාමෙනෙව වාලුකාරාසිම්හි සාඛං ඨපෙත්වා දාරකානං සඤ්ඤං දත්වා පාවිසි. තස්මිං සමයෙ ධම්මසෙනාපති භික්ඛුසඞ්ඝෙ පවිට්ඨෙ එකකොව නගරං පවිසන්තො වාලුකාථූපෙ ජම්බුසාඛං දිස්වා ‘‘කස්මා අයං ඨපිතා’’ති පුච්ඡි. දාරකා තං කාරණං අපරිහාපෙත්වා කථෙසුං. එවං සන්තෙ ඉමං ගහෙත්වා මද්දථ, දාරකාති. තෙසු ථෙරස්ස වචනං සුත්වා එකච්චෙ මද්දිතුං න විසහිංසු, එකච්චෙ තංඛණෙයෙව මද්දිත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං අකංසු. කුණ්ඩලකෙසා භත්තකිච්චං කත්වා නික්ඛමන්තී තං සාඛං මද්දිතං දිස්වා ‘‘කස්සෙතං කම්ම’’න්ති පුච්ඡි. අථස්සා ධම්මසෙනාපතිනා කාරාපිතභාවං කථයිංසු. සා ‘‘අත්තනො ථාමං අජානන්තො ඉමං සාඛං මද්දාපෙතුං නො විසහිස්සති, අද්ධා මහන්තො එසො භවිස්සති. අහම්පි පන ඛුද්දිකා භවන්තී න සොභිස්සාමි, අන්තොගාමමෙව පවිසිත්වා පරිසාය සඤ්ඤං දාතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා තථා අකාසි. අසීතිකුලසහස්සනිවාසෙ නගරෙ සභාගසභාගවසෙන සබ්බෙව සඤ්ජානිංසූති වෙදිතබ්බං.

ඒ සමයේ අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව උපත ලබා ශ්‍රාවස්ති නුවර ඇසුරු කොට ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. කුණ්ඩලකේසා ද පිළිවෙළින් ශ්‍රාවස්ති නුවරට පැමිණ නගරයට ඇතුළු වන විට, පෙර සිරිතට අනුවම වැලි ගොඩක් මත දඹ අත්තක් තබා දරුවන්ට ඒ පිළිබඳව දන්වා නගරයට ඇතුළු වූවා ය. ඒ අවස්ථාවේ ධර්ම සේනාපති සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේ තනිවම නගරයට වඩින අතරතුර වැලි ගොඩෙහි වූ දඹ අත්ත දැක, "මෙය මෙහි තබා ඇත්තේ මන්ද?" යි ඇසූහ. දරුවෝ ඒ කරුණ අඩු නැතිව පැවසූහ. "එසේ නම් දරුවෙනි, මෙය ගෙන පෑගීමට ලක් කරන්න" යි උන්වහන්සේ වදාළහ. ඔවුන් අතරින් සමහරු තෙරුන් වහන්සේගේ වචනය අසා එය පෑගීමට බිය වූහ. සමහරු ඒ මොහොතේම එය පාගා කුඩු පට්ටම් කළහ. කුණ්ඩලකේසා දහවල් ආහාරය ගෙන නගරයෙන් පිටතට එන විට පෑගී තිබූ එම දඹ අත්ත දැක, "මෙය කාගේ වැඩක් ද?" යි ඇසුවා ය. එය ධර්ම සේනාපති සැරියුත් තෙරුන් විසින් කරවූ බව ඔවුහු කීහ. ඇය මෙසේ සිතුවා ය: "තමාගේ ශක්තිය නොදැන මේ දඹ අත්ත පෑගවීමට මොහු ඉදිරිපත් නොවනු ඇත. ඒකාන්තයෙන්ම මොහු මහා ප්‍රාඥයෙකු විය යුතුය. මා කුඩා තැනැත්තියක ලෙස (තනිව) මෙහි සිටියහොත් එය නොගැලපේ. ගම ඇතුළටම ගොස් පිරිස මැද ඇයව දැනුවත් කිරීම සුදුසුය" යි සිතා එසේ කළා ය. අසූ දහසක් කුල පවුල් වසන නගරයේ එකම ස්වභාවයකින් යුත් සියල්ලෝම ඒ ගැන දැනගත යුතුය.

ථෙරොපි භත්තකිච්චං කත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. අථායං කුණ්ඩලකෙසා මහාජනපරිවුතා ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං ඨත්වා, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි සාඛා මද්දාපිතා’’ති පුච්ඡි. ආම, මයා මද්දාපිතාති. එවං සන්තෙ තුම්හෙහි සද්ධිං අම්හාකං වාදො හොතු, භන්තෙති[Pg.288]. හොතු, භද්දෙති. කස්ස පුච්ඡා හොතු, කස්ස විස්සජ්ජනන්ති? පුච්ඡා නාම අම්හාකං පත්තා, ත්වං පන තුය්හං ජානනකං පුච්ඡාති. සා ථෙරෙන දින්නඅනුමතියා සබ්බමෙව අත්තනො ජානනකං වාදං පුච්ඡි, ථෙරො සබ්බං විස්සජ්ජෙසි. සා සබ්බං පුච්ඡිත්වා තුණ්හී අහොසි. අථ නං ථෙරො ආහ – ‘‘තයා බහුං පුච්ඡිතං, මයම්පි එකං පඤ්හං පුච්ඡාමා’’ති. පුච්ඡථ, භන්තෙති. එකං නාම කින්ති? කුණ්ඩලකෙසා ‘‘න ජානාමි, භන්තෙ’’ති ආහ. ත්වං එත්තකම්පි න ජානාසි, අඤ්ඤං කිං ජානිස්සසීති? සා ථෙරස්ස පාදෙසු පතිත්වා ‘‘තුම්හාකං සරණං ගච්ඡාමි, භන්තෙ’’ති ආහ. මම සරණගමනකම්මං නත්ථි, සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො ධුරවිහාරෙ වසති, තං සරණං ගච්ඡාහීති. සා ‘‘එවං කරිස්සාමි, භන්තෙ’’ති සායන්හසමයෙ සත්ථු ධම්මදෙසනාවෙලාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. සත්ථා තස්සා මද්දිතසඞ්ඛාරාය චරියාවසෙන ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

තෙරුන් වහන්සේ ද දන් වළඳා එක්තරා රුක් මුලක වැඩ සිටියහ. එවිට කුණ්ඩලකේසා මහා ජනකාය පිරිවරා තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් පිළිසඳරෙහි යෙදී එකත්පස්ව සිට, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ දඹ අත්ත පෑගවූවා ද?" යි ඇසුවා ය. "එසේය, මා එය පෑගවූවෙමි" යි උන්වහන්සේ වදාළහ. "ස්වාමීනි, එසේ නම් ඔබ වහන්සේ සමඟ මාගේ වාදයක් වේවා" යි ඇය කීවා ය. "භද්‍රාවෙනි, එසේ වේවා" යි උන්වහන්සේ වදාළහ. "කවුරුන් ප්‍රශ්න අසන්නේ ද? කවුරුන් පිළිතුරු දෙන්නේ ද?" යි ඇය ඇසූ විට, "ප්‍රශ්න ඇසීමේ වාරය අපට පැමිණ ඇත, එසේ වුවත් ඔබ දන්නා දෙයක් අසන්න" යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. ඇය තෙරුන්ගේ අවසරය පරිදි තමා දන්නා සියලු වාදයන් ගැන විමසුවා ය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ සියල්ලටම පිළිතුරු දුන්හ. සියලු ප්‍රශ්න විමසා ඇය නිහඬ වූවා ය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ ඇයට මෙසේ වදාළහ: "ඔබ බොහෝ ප්‍රශ්න ඇසුවෙහිය. අප ද එක ප්‍රශ්නයක් අසන්නෙමු." "ස්වාමීනි, අසනු මැනව" යි ඇය කීවා ය. "එක නම් වූ ධර්මය කුමක්ද?" කුණ්ඩලකේසා, "ස්වාමීනි, මා එය නොදනිමි" යි කීවා ය. "ඔබ මෙපමණක්වත් නොදන්නෙහි නම්, වෙනත් කුමක් දන්නෙහි දැ?" යි උන්වහන්සේ ඇසූහ. ඇය තෙරුන් වහන්සේගේ පාමුල වැටී, "ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේ සරණ යමි" යි පැවසුවා ය. "මා සරණ යාමෙන් පලක් නැත. දෙවි මිනිස් ලොව අග්‍ර පුද්ගල වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රධාන විහාරයෙහි වැඩ වසන සේක. උන්වහන්සේ සරණ යන්න" යි වදාළහ. ඇය "ස්වාමීනි, මම එසේ කරන්නෙමි" යි පවසා සවස් කාලයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්ම දේශනා කරන වේලාවේ උන්වහන්සේ වෙත ගොස් පංචපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ එකත්පස්ව සිටියා ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ සංස්කාර විමර්ශනය කළා වූ ඇගේ චරිත ස්වභාවය අනුව ධම්මපදයෙහි මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

‘‘සහස්සමපි චෙ ගාථා, අනත්ථපදසංහිතා;

එකං ගාථාපදං සෙය්‍යො, යං සුත්වා උපසම්මතී’’ති. (ධ. ප. 101);

අර්ථයක් නැති පදවලින් යුක්ත ගාථාවන් දහසක් වුවද (යහපතක් නැත). යමක් ඇසීමෙන් කෙලෙසුන් සංසිඳේ ද, එවැනි එක් ගාථා පදයක් උතුම් වේ.

සා ගාථාපරියොසානෙ යථාඨිතාව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා තස්සා පබ්බජ්ජං සම්පටිච්ඡි. සා භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජි. අපරභාගෙ චතුපරිසමජ්ඣෙ කථා උදපාදි – ‘‘මහන්තා වතායං භද්දා කුණ්ඩලකෙසා, යා චතුප්පදිකගාථාවසානෙ අරහත්තං පත්තා’’ති. සත්ථා තං කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරිං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ගාථාව අවසානයේ ඇය සිටි ඉරියව්වෙන්ම සිව්පිළිසිඹියාවන් සමඟ අර්හත් භාවයට පැමිණ පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියා ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇගේ පැවිද්ද පිළිගත්හ. ඇය මෙහෙණවරට ගොස් පැවිදි වූවා ය. පසු කලෙක සිව්වනක් පිරිස මැද, "සිව්පද ගාථාවක් අවසානයේ අර්හත් භාවයට පත් වූ මේ කුණ්ඩලකේසා භද්‍රාව කෙතරම් ශ්‍රේෂ්ඨ ද!" යැයි කථාවක් ඇති විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ කරුණ නිමිත්ත කොට ගෙන ඒ භද්‍රා තෙරණිය වහන්සේව වහා අවබෝධ කරගන්නා වූ (ක්ෂිප්‍රාභිඥා) භික්ෂුණීන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

භද්දාකාපිලානීථෙරීවත්ථු

භද්‍රා කාපිලානී තෙරණියගේ කථා වස්තුව.

244. දසමෙ පුබ්බෙනිවාසන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තානං අනුස්සරන්තීනං භද්දා කාපිලානී අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අත්තනො සාමිභගිනියා සද්ධිං කලහං කරොන්තී තාය පච්චෙකබුද්ධස්ස පිණ්ඩපාතෙ [Pg.289] දින්නෙ, ‘‘අයං ඉමස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා අත්තනො වසං වත්තෙතී’’ති පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථතො පත්තං ගණ්හිත්වා භත්තං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලස්ස පූරෙත්වා අදාසි. මහාජනො ‘‘බාලා අය’’න්ති ගරහිත්වා, ‘‘යාය තෙ සද්ධිං කලහො කතො, තස්සා කිඤ්චි න කරොසි, පච්චෙකබුද්ධො තෙ කිං අපරජ්ඣතී’’ති ආහ. සා තෙසං වචනෙන ලජ්ජායමානා පුන පත්තං ගහෙත්වා කලලං හාරෙත්වා ධොවිත්වා ගන්ධචුණ්ණෙන උබ්බට්ටෙත්වා චතුමධුරස්ස පූරෙත්වා උපරි ආසිත්තෙන පදුමගබ්භවණ්ණෙන සප්පිනා විජ්ජොතමානං පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා ‘‘යථා අයං පිණ්ඩපාතො ඔභාසජාතො, එවං ඔභාසජාතං මෙ සරීරං හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසීති සබ්බං මහාකස්සපත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

244. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'පුබ්බෙනිවාසං' යන්නෙන් අතීතයෙහි විසූ ස්කන්ධ පරම්පරාව සිහිපත් කරන්නා වූ මෙහෙණින් වහන්සේලා අතරින් භද්දා කාපිලානී රහත් මෙහෙණින් වහන්සේ අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසමින් සිටියදී, එක්තරා මෙහෙණින් වහන්සේ නමක් පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානය ඇති මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, උදාර පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, බුදුන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ නොවූ කාලයක බාරාණසී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, තම ස්වාමියාගේ සහෝදරිය සමග කලහ කරමින් සිටියදී, එම සහෝදරිය විසින් එක්තරා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට පිණ්ඩපාතය පූජා කළ අවස්ථාවක, 'මොබ පසේබුදුන්ට දන් දී මා තම වසඟයට ගනු ඇතැයි' සිතා, පසේබුදුන්ගේ අතින් පාත්‍රය උදුරා ගෙන දානය ඉවත් කොට මඩ පුරවා පූජා කළාය. මහජනයා 'මෝඩ ගැහැනියක්' යැයි ඇයට නින්දා කොට, 'නුඹ කලහ කළේ ස්වාමියාගේ සහෝදරිය සමගය, ඇයට කිසිවක් නොකළ නුඹට පසේබුදුන් කළ වරද කුමක්ද?' යැයි ඇසූහ. ඇය ඒ වචනවලින් ලජ්ජාවට පත්ව, නැවත පාත්‍රය ගෙන මඩ ඉවත් කොට, සෝදා, සුවඳ කුඩු වර්ග ගල්වා මැද, සතුමධුරයෙන් පුරවා, මතුපිට පියුම් ගැබක පැහැය ඇති ගිතෙල් වක්කොට බබළන ඒ දානය පසේබුදුන් අත තබා, 'මෙම දානය යම් සේ බබළන්නේද, එලෙසම මාගේ ශරීරයද බබළන එකක් වේවා' යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. මේ සියලු පුවත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ගේ කථා පුවතෙහි සඳහන් වන ආකාරයෙන්ම දත යුතුය.

මහාකස්සපත්ථෙරො පන දක්ඛිණමග්ගං ගහෙත්වා දසබලස්ස සන්තිකං බහුපුත්තකනිග්‍රොධමූලං ගතො, අයං භද්දා කාපිලානී වාමමග්ගං ගණ්හිත්වා මාතුගාමස්ස පබ්බජ්ජාය අනනුඤ්ඤාතභාවෙන පරිබ්බාජිකාරාමං අගමාසි. යදා පන මහාපජාපතිගොතමී පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභි, තදා සා ථෙරී ථෙරියා සන්තිකෙ පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා අපරභාගෙ විපස්සනාය කම්මං කරොන්තී අරහත්තං පත්වා පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ චිණ්ණවසී අහොසි. අථ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ දකුණු මග ගෙන දසබලයන් වහන්සේ වැඩසිටි බහුපුත්තක නුග රුක මුලට වැඩම කළහ. මෙම භද්දා කාපිලානිය වම් මග ගෙන, එවකට ස්ත්‍රීන්ට පැවිද්ද අනුමත වී නොතිබූ බැවින් පරිබ්‍රාජිකාරාමයට ගියාය. යම් කලෙක මහාපජාපතී ගෝතමිය පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලැබුවේද, එකල ඒ මෙහෙණින් වහන්සේ ද මහාපජාපතී ගෝතමිය සමීපයෙහි පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලබා පසුව විදර්ශනා වඩා අරිහත් භාවයට පත්ව පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානයෙහි වසීභාවයට (පරතෙරට) පත් වූවාය. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩසිටිමින් මෙහෙණින් වහන්සේලා පිළිවෙළින් අග්‍රස්ථානයන්හි තබන අවස්ථාවෙහි, මෙම මෙහෙණින් වහන්සේ පූර්වෙනිවාසනුස්සති ඥානය ලත් මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

භද්දාකච්චානාථෙරීවත්ථු

භද්දා කච්චානා තෙරණියගේ කථාව

245. එකාදසමෙ මහාභිඤ්ඤාප්පත්තානන්ති මහතියො අභිඤ්ඤායො පත්තානං, භද්දා කච්චානා, නාම අග්ගාති දස්සෙති. එකස්ස හි බුද්ධස්ස චත්තාරොව ජනා මහාභිඤ්ඤා හොන්ති, න අවසෙසසාවකා. අවසෙසසාවකා හි කප්පසතසහස්සමෙව අනුස්සරිතුං සක්කොන්ති, න තතො පරං. මහාභිඤ්ඤාප්පත්තා පන කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අනුස්සරන්ති. අම්හාකම්පි සත්ථු සාසනෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා බාකුලත්ථෙරො භද්දා කච්චානාති ඉමෙ චත්තාරො එත්තකං අනුස්සරිතුං සක්ඛිංසු. තස්මා අයං ථෙරී මහාභිඤ්ඤාප්පත්තානං අග්ගා නාම ජාතා. භද්දා කච්චානාති තස්සා නාමං. භද්දකඤ්චනස්ස හි උත්තමසුවණ්ණස්ස විය තස්සා [Pg.290] සරීරවණ්ණො අහොසි, සා තස්මා භද්දකඤ්චනාති නාමං ලභි, සා පච්ඡා කච්චානාත්වෙව සඞ්ඛං ගතා. රාහුලමාතායෙතං අධිවචනං.

245. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'මහාභිඤ්ඤාප්පත්තානං' යන්නෙන් මහා අභිඥාවන්ට පත් වූවන් අතරින් භද්දා කච්චානා මෙහෙණින් වහන්සේ අග්‍ර වන බව දක්වයි. එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශ්‍රාවකයන් අතර මහා අභිඥා ලාභීහු සිව් දෙනෙක්ම වෙති, සෙසු ශ්‍රාවකයෝ එසේ නොවෙති. සෙසු ශ්‍රාවකයන්ට සිහිපත් කළ හැක්කේ කල්ප ලක්ෂයක් පමණි, ඉන් ඔබ්බට නොවේ. එහෙත් මහා අභිඥා ලාභීහු කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයක් අතීතය සිහිපත් කරති. අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහිද අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම, බාකුල තෙරුන් වහන්සේ සහ භද්දා කච්චානා මෙහෙණින් වහන්සේ යන මෙම සිව් දෙනා එපමණ කාලයක් සිහිපත් කිරීමට සමත් වූහ. එබැවින් මෙම මෙහෙණින් වහන්සේ මහා අභිඥා ලාභී මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර අග්‍ර වූවාය. 'භද්දා කච්චානා' යනු ඇයගේ නමයි. ඇයගේ ශරීර පැහැය උත්තම රත්රන් බඳු වූ බැවින් ඇයට 'භද්දකඤ්චනා' යන නම ලැබුණි, පසුව ඇය 'කච්චානා' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූවාය. එය රාහුල මාතාවන්ට (යශෝධරාවන්ට) ව්‍යවහාර වූ නාමයකි.

සා හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං මහාභිඤ්ඤාප්පත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සුප්පබුද්ධසක්කස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, භද්දා කච්චානාතිස්සා නාමං අකංසු.

ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා මෙහෙණින් වහන්සේ නමක මහා අභිඥා ලාභී මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සුප්පබුද්ධ ශාක්‍ය රජුගේ නිවසෙහි උපත ලැබුවාය. ඔවුහු ඇයට 'භද්දා කච්චානා' යයි නම් තැබූහ.

සා වයප්පත්තා බොධිසත්තස්ස ගෙහං අගමාසි. සා අපරභාගෙ රාහුලකුමාරං නාම පුත්තං විජායි. තස්ස ජාතදිවසෙව බොධිසත්තො නික්ඛමිත්වා බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ලොකානුග්ගහං කරොන්තො අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුං ආගම්ම ඤාතීනං සඞ්ගහං අකාසි. අපරභාගෙ පරිනිබ්බුතෙ සුද්ධොදනමහාරාජෙ මහාපජාපතිගොතමී පඤ්චහි මාතුගාමසතෙහි සද්ධිං සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජි. රාහුලමාතාපි ජනපදකල්‍යාණීපි ථෙරියා සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජි. සා පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය භද්දකච්චානත්ථෙරීත්වෙව පාකටා අහොසි. සා අපරභාගෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්වා අභිඤ්ඤාසු චිණ්ණවසී අහොසි, එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නා එකාවජ්ජනෙන කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අනුස්සරති. තස්සා තස්මිං ගුණෙ පාකටෙ ජාතෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං මහාභිඤ්ඤාප්පත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඇය වැඩිවියට පත් වූ පසු බෝසතාණන් වහන්සේගේ නිවසට (අන්තඃපුරයට) ගියාය. ඇය පසුව රාහුල කුමරුන් ලැබුවාය. කුමරු උපන් දිනයෙහිම බෝසතාණන් වහන්සේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට බෝධි මණ්ඩපයේදී සර්වඥතා ඥානය ලබා ලෝකානුග්‍රහය කරමින් පිළිවෙළින් කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කොට නෑයන්ට සංග්‍රහ කළ සේක. පසුව ශුද්ධෝදන මහාරාජයාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි, මහාපජාපතී ගෝතමිය පන්සියයක් මෙහෙණින් වහන්සේලා සමග ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූවාය. රාහුල මාතාව (යශෝධරාව) ද ජනපදකල්‍යාණිය ද මහාපජාපතී ගෝතමී තෙරණිය සමීපයට ගොස් පැවිදි වූහ. ඇය පැවිදි වූ දින පටන් 'භද්දකච්චානා තෙරණිය' නමින්ම ප්‍රසිද්ධ වූවාය. ඇය පසුව විදර්ශනා වඩා අරිහත් භාවයට පත්ව අභිඥාවන්හි වසීභාවයට පත් වූවාය. එකම පර්යංකයකින් වැඩහිඳ එකම මෙනෙහි කිරීමකින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයක් අතීතය සිහිපත් කළ හැකිය. ඇයගේ එම ගුණය ප්‍රකට වූ කල්හි, ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩහිඳිමින් මෙහෙණින් වහන්සේලා අග්‍රස්ථානයන්හි තබන අවස්ථාවෙහි, මෙම මෙහෙණින් වහන්සේ මහා අභිඥා ලාභී මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

කිසාගොතමීථෙරීවත්ථු

කිසාගෝතමී තෙරණියගේ කථාව

246. ද්වාදසමෙ ලූඛචීවරධරානන්ති තීහි ලූඛෙහි සමන්නාගතං පංසුකූලං ධාරෙන්තීනං, කිසාගොතමී, අග්ගාති දස්සෙති. ගොතමීති තස්සා නාමං, ථොකං කිසධාතුකත්තා පන කිසාගොතමීති වුච්චති. අයම්පි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු [Pg.291] සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං දුග්ගතකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තකාලෙ එකං කුලං අගමාසි. තත්ථ නං ‘‘දුග්ගතකුලස්ස ධීතා’’ති පරිභවිංසු.

246. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'ලුූඛචීවරධරානං' යන්නෙන් කරුණු තුනකින් රළු වූ පාංශුකූල සිවුරු දරන්නා වූ මෙහෙණින් වහන්සේලා අතරින් කිසාගෝතමී මෙහෙණින් වහන්සේ අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇයගේ නම 'ගෝතමී' යන්නයි, ශරීරය ස්වල්පයක් කෙට්ටු (කෘශ) ස්වභාවයක් ගත් බැවින් 'කිසාගෝතමී' යයි කියනු ලැබේ. ඇය ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසමින් සිටියදී, එක්තරා මෙහෙණින් වහන්සේ නමක රළු සිවුරු දරන මෙහෙණින් වහන්සේලා අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සැවැත් නුවර දිළිඳු පවුලක උපත ලබා, වැඩිවියට පත් වූ පසු එක්තරා කුලගෙයකට ගියාය. එහිදී ඇය 'දිළිඳු පවුලක දියණියකැයි' පවසමින් ඇයට අවමන් කළහ.

සා අපරභාගෙ පුත්තං විජායි, අථස්සා සම්මානමකංසු. සො පනස්සා දාරකො ආධාවිත්වා පරිධාවිත්වා කීළනවයෙ ඨිතො කාලමකාසි, තස්සා සොකො උදපාදි. සා ‘‘අහං ඉමස්මිංයෙව ගෙහෙ හතලාභසක්කාරා හුත්වා පුත්තස්ස ජාතකාලතො පට්ඨාය සක්කාරං පාපුණිං, ඉමෙ මය්හං පුත්තං බහි ඡඩ්ඩෙතුම්පි වායමෙය්‍යු’’න්ති පුත්තං අඞ්කෙනාදාය ‘‘පුත්තස්ස මෙ භෙසජ්ජං දෙථා’’ති ගෙහද්වාරපටිපාටියා විචරති. දිට්ඨදිට්ඨට්ඨානෙ මනුස්සා ‘‘කත්ථ තෙ මතකස්ස භෙසජ්ජං දිට්ඨපුබ්බ’’න්ති පාණිං පහරිත්වා පරිහාසං කරොන්ති. සා තෙසං කථාය නෙව සඤ්ඤත්තිං ගච්ඡති. අථ නං එකො පණ්ඩිතපුරිසො දිස්වා, ‘‘අයං පුත්තසොකෙන චිත්තවික්ඛෙපං පත්තා භවිස්සති, එතිස්සා පන භෙසජ්ජං න අඤ්ඤො ජානිස්සති, දසබලොව ජානිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා එවමාහ – ‘‘අම්ම, තව පුත්තස්ස භෙසජ්ජං අඤ්ඤො ජානන්තො නාම නත්ථි, සදෙවකෙ පන ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො දසබලො ධුරවිහාරෙ වසති, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡාහී’’ති. සා ‘‘සච්චං පුරිසො කථෙතී’’ති පුත්තමාදාය තථාගතස්ස බුද්ධාසනෙ නිසින්නවෙලාය පරිසපරියන්තෙ ඨත්වා ‘‘පුත්තස්ස මෙ භෙසජ්ජං දෙථ භගවා’’ති ආහ.

ඇය පසුව පුතෙකු බිහි කළාය. එකල්හි ඇයට මහත් ගරුසරු ලැබුණි. එම දරුවා ඇවිදින, දුවන පැන කීළා කරන වයසට පැමිණි කල්හි මියගියේය. එවිට ඇයට මහත් ශෝකයක් හටගත්තේය. "මා මෙතෙක් කල් මේ නිවසේ ලාභ සත්කාර ලැබුවේ පුතා ලැබුණු දා සිටය. මොවුන් මගේ පුතාව නිවසින් පිටතට ඇද දමන්නට උත්සාහ කරනු ඇත" යි සිතා, පුතාව ඇකයෙහි තබාගෙන "මාගේ පුතාට බෙහෙතක් දෙන්න" යි කියමින් ගෙයක් ගෙයක් පාසා ඇවිද ගියාය. ඇය දුටු දුටු තැන්හි මිනිස්සු "මියගිය අයෙකුට බෙහෙත් කොහෙන් සොයන්නද?" යි අත්පුඩි ගසමින් ඇයට සරදම් කළහ. ඇය ඔවුන්ගේ කතාවෙන් කිසිදු සෑහීමකට පත් නොවූවාය. එකල්හි එක් නුවණැති මිනිසෙක් ඇය දැක, "මේ ස්ත්‍රිය පුත් ශෝකයෙන් උමතු වී ඇත. මෙයට පිළියමක් බුදුරජාණන් වහන්සේ මිස අන් කිසිවකු නොදන්නාහ" යි සිතා මෙසේ කීවේය. "මෑණියෙනි, ඔබගේ පුතාට බෙහෙත් දන්නා අන් කිසිවෙක් නැත. දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර පුද්ගල වූ දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයේ ඇති වෙහෙරෙහි වැඩ වසන සේක. උන්වහන්සේ වෙත ගොස් විමසන්න." ඇය "මේ මිනිසා පවසන්නේ සත්‍යයකි" යි සිතා පුතාව රැගෙන තථාගතයන් වහන්සේ බුද්ධ ආසනයෙහි වැඩසිටි වේලාවෙහි පිරිස කෙළවර සිට "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාගේ පුතාට බෙහෙතක් ලබා දෙන්න" යි අයැද සිටියාය.

සත්ථා තස්සා උපනිස්සයං දිස්වා ‘‘භද්දකං තෙ ගොතමි කතං භෙසජ්ජත්ථාය ඉධාගච්ඡන්තියා, ගච්ඡ නගරං පවිසිත්වා කොටිතො පට්ඨාය සකලනගරං චරිත්වා යස්මිං ගෙහෙ කොචි මතපුබ්බො නත්ථි, තතො සිද්ධත්ථකං ආහරා’’ති ආහ. සා ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති තුට්ඨමානසා අන්තොනගරං පවිසිත්වා පඨමගෙහෙයෙව ‘‘දසබලො මම පුත්තස්ස භෙසජ්ජත්ථාය සිද්ධත්ථකං ආහරාපෙති, සිද්ධත්ථකං මෙ දෙථා’’ති ආහ. ‘‘හන්ද ගොතමී’’ති නීහරිත්වා අදංසු. අහං එවං ගහෙතුං න සක්කොමි, ඉමස්මිං ගෙහෙ කොචි මතපුබ්බො නාම නත්ථීති? කිං වදෙසි ගොතමි, කො ඉධ මතකෙ ගණෙතුං සක්කොතීති? ‘‘තෙන හි අලං නාහං ගණ්හිස්සාමි, දසබලො මං යත්ථ මතපුබ්බො නත්ථි, තතො නං ගණ්හාපෙතී’’ති ආහ. සා ඉමිනාව නියාමෙන තතියඝරං [Pg.292] ගන්ත්වා චින්තෙසි – ‘‘සකලනගරෙ අයමෙව නියාමො භවිස්සති, ඉදං හිතානුකම්පකෙන බුද්ධෙන දිට්ඨං භවිස්සතී’’ති සංවෙගං ලභිත්වා තතොව බහි නික්ඛමිත්වා ආමකසුසානං ගන්ත්වා පුත්තං හත්ථෙන ගහෙත්වා, ‘‘පුත්තක, අහං ඉමං මරණං තවෙව උප්පන්නන්ති චින්තෙසිං, න පනෙතං තවෙව, මහාජනසාධාරණො එස ධම්මො’’ති වත්වා පුත්තං ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩෙත්වා ඉමං ගාථමාහ –

ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇයගේ මාර්ගඵල ලැබීමට ඇති උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය දැක, "ගෝතමිය, බෙහෙත් සොයා මෙහි පැමිණීමෙන් ඔබ යහපත් දෙයක් කළාය. නගරයට ගොස්, නගරය පුරා ඇවිද කිසිවෙකු මිය නොගිය නිවසකින් අබ මිටක් රැගෙන එන්න" යි වදාළහ. ඇය "යහපති ස්වාමීනි" යි සතුටු සිතින් නගරයට වැදී, පළමු නිවසටම ගොස් "දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ පුතාට බෙහෙත් පිණිස අබ සොයා එන්නැයි වදාළහ, මට අබ මිටක් දෙන්න" යි කීවාය. ඔවුන් "මෙන්න ගෝතමිය, අබ ගන්න" යි අබ මිටක් දුන්හ. "මෙම අබ මට මෙසේ ගත නොහැක, මේ නිවසේ මීට පෙර කිසිවෙකු මියගොස් නැද්ද?" යි ඇය ඇසුවාය. "ගෝතමිය, ඔබ මොනවා පවසනවාද? මෙහි මියගිය අය ගණන් කර නිම කළ හැක්කේ කාටද?" යි ඔවුහු කීහ. "එසේ නම් මට මේ අබවලින් වැඩක් නැත, මියගිය අයෙකු නැති නිවසකින් අබ ගෙන එන්නට බුදුරජාණන් වහන්සේ මට වදාළ සේක" යි ඇය කීවාය. ඇය මේ අයුරින්ම තුන්වන නිවසටත් ගොස් මෙසේ සිතුවාය. "මුළු නගරයේම තත්ත්වය මෙසේම වනු ඇත. සත්වයන් කෙරෙහි හිතානුකම්පී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙය කලින්ම දකින්නට ඇත." මෙසේ සංවේගය උපදවාගෙන එතැනින්ම පිටතට පැමිණ, අමු සොහොනට ගොස් පුතාව අතින් ගෙන, "පුතේ, මම සිතුවේ මේ මරණය ඔබට පමණක් උරුම වූවක් කියාය. නමුත් මෙය ඔබට පමණක් නොව, මුළු මහත් ජනතාවටම පොදු වූ ධර්මතාවයකි" යි පවසා පුතාව අමු සොහොනෙහි දමා මේ ගාථාව පැවසුවාය:

‘‘න ගාමධම්මො නො නිගමස්ස ධම්මො,න චාපියං එකකුලස්ස ධම්මො;

සබ්බස්ස ලොකස්ස සදෙවකස්ස,එසෙව ධම්මො යදිදං අනිච්චතා’’ති. (අප. ථෙරී 2.3.82);

"මෙය ගමකට පමණක් සීමා වූ ධර්මතාවයක් නොවේ, නියම්ගමකට පමණක් සීමා වූවක් ද නොවේ. මෙය එක් පවුලකට පමණක් අදාළ ධර්මතාවයක් ද නොවේ. දෙවියන් සහිත මුළු මහත් ලෝකයාටම උරුම වූ පොදු ධර්මතාවය නම් අනිත්‍යතාවයයි."

එවඤ්ච පන වත්වා සත්ථු සන්තිකං අගමාසි. අථ නං සත්ථා ‘‘ලද්ධො තෙ, ගොතමි, සිද්ධත්ථකො’’ති ආහ. නිට්ඨිතං, භන්තෙ, සිද්ධත්ථකෙන කම්මං, පතිට්ඨං පන මෙ දෙථාති ආහ. අථස්සා සත්ථා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

මෙසේ පවසා ඇය ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණියාය. එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ "ගෝතමිය, ඔබට අබ ලැබුණේද?" යි විමසූ සේක. "ස්වාමීනි, අබවලින් කළ යුතු කාර්යය අවසන් විය, මට පිළසරණක් ලබා දෙන්න" යි ඇය පැවසුවාය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ධම්මපදයෙහි එන මෙම ගාථාව වදාළ සේක:

‘‘තං පුත්තපසුසම්මත්තං, බ්‍යාසත්තමනසං නරං;

සුත්තං ගාමං මහොඝොව, මච්චු ආදාය ගච්ඡතී’’ති. (ධ. ප. 287);

"පුතුන් හා ගව සම්පත් කෙරෙහි මත් වී, ඒ කෙරෙහිම ඇලුණු සිත් ඇති මිනිසාව, නිදා සිටින ගමක වැසියන් මහා ජලගැලීමකට හසු වී ගසාගෙන යන්නාක් මෙන්, මෘත්‍යුව විසින් පැහැරගෙන යනු ලබයි."

සා ගාථාපරියොසානෙ යථාඨිතාව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය පබ්බජ්ජං යාචි, සත්ථා පබ්බජ්ජං අනුජානි. සා තික්ඛත්තුං සත්ථාරං පදක්ඛිණං කත්වා වන්දිත්වා භික්ඛුනිඋපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා නචිරස්සෙව යොනිසොමනසිකාරෙ කම්මං කරොන්තී විපස්සනං වඩ්ඪෙසි. අථස්සා සත්ථා ඉමං ඔභාසගාථමාහ –

ඇය ගාථාව කෙළවර සිටි ඉරියව්වෙන්ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇයට පැවිද්ද අනුදැන වදාළ සේක. ඇය තෙවරක් ශාස්තෘන් වහන්සේ පැදකුණු කොට වැඳ මෙහෙණි ආරාමයට ගොස් පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලබා නොබෝ කලකින්ම යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් කමටහන් වඩමින් විදර්ශනා වඩා ගත්තාය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇයට මෙම ඕභාස ගාථාව වදාළ සේක:

‘‘යො ච වස්සසතං ජීවෙ, අපස්සං අමතං පදං;

එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, පස්සතො අමතං පද’’න්ති. (ධ. ප. 114);

"යමෙක් අමෘත පදය වූ නිවන නොදැක වසර සියයක් ජීවත් වුවද, නිවන දකින්නාගේ එක් දිනක ජීවිතය උතුම් වන්නේය."

සා ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තං පත්තා පරික්ඛාරවලඤ්ජෙ පරමුක්කට්ඨා හුත්වා තීහි ලූඛෙහි සමන්නාගතං චීවරං පාරුපිත්වා විචරි. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඇය ගාථාව කෙළවර අර්හත් ඵලයට පත්ව, පිරිකර පරිහරණයෙහි අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ තැනැත්තියක් වී, රළු සිවුරු පොරවාගෙන හැසිරුණාය. පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩහිඳිමින් භික්ෂුණීන් වහන්සේලා තනතුරු පිරිනැමීමේදී, රළු සිවුරු දරන භික්ෂුණීන් අතරින් මෙම කීසාගෝතමී තෙරණිය අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

සිඞ්ගාලකමාතාථෙරීවත්ථු

සිඟාලකමාතා තෙරණියගේ කථා වස්තුව

247. තෙරසමෙ [Pg.293] සද්ධාධිමුත්තානන්ති සද්ධාලක්ඛණෙ අභිනිවිට්ඨානං, සිඞ්ගාලකමාතා, අග්ගාති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලඝරෙ නිබ්බත්තා සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්තා සමානජාතිකං කුලං ගන්ත්වා එකං පුත්තං විජායි, තස්ස සිඞ්ගාලකකුමාරොති නාමං අකංසු. සාපි තෙනෙව කාරණෙන සිඞ්ගාලකමාතා නාම ජාතා. සා එකදිවසං සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජි. පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං පටිලභි. සා ධම්මස්සවනත්ථාය විහාරං ගන්ත්වා දසබලස්ස සරීරසම්පත්තිං ඔලොකයමානාව තිට්ඨති. සත්ථා තස්සා සද්ධාලක්ඛණෙ අභිනිවිට්ඨභාවං ඤත්වා සප්පායං කත්වා පසාදනීයමෙව ධම්මං දෙසෙසි. සාපි ථෙරී සද්ධාලක්ඛණමෙව ධුරං කත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථ නං සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

247. දහතුන්වන සූත්‍රයෙහි එන "සද්ධාධිමුත්තානං" යන්නෙන් ශ්‍රද්ධාව ලක්ෂණ කොට ඇති භික්ෂුණීන් අතරින් සිඟාලකමාතා තෙරණිය අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපදී, බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් බණ අසන අතරතුර, එක්තරා භික්ෂුණියක ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමුක්ත වූවන් අතරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි රජගහ නුවර සිටු කුලයක ඉපදී, තමන්ට සමාන කුලයකට විවාහ වී ගොස් පුතෙකු බිහි කළාය. එම පුතාට සිඟාලක කුමාරයා යැයි නම් තැබූහ. ඇයද ඒ හේතුවෙන්ම "සිඟාලකමාතා" නමින් ප්‍රසිද්ධ වූවාය. ඇය දිනක් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා ශ්‍රද්ධාව ලබා, ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් පැවිදි වූවාය. පැවිදි වූ දින සිට ඇය තුළ අතිශයින් බලවත් වූ ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රියයක් හටගත්තේය. ඇය ධර්මය ඇසීම පිණිස විහාරයට ගොස් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රූප සම්පත්තිය දෙසම බලා සිටින්නීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇයගේ ශ්‍රද්ධාව කෙරෙහි ඇති ඇල්ම දැන, ඇයට ගැළපෙන පරිදි ප්‍රසාදය දනවන ධර්මයක් දේශනා කළ සේක. එම තෙරණියද ශ්‍රද්ධාවම පෙරටු කරගෙන අර්හත් ඵලයට පැමිණියාය. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩහිඳිමින් භික්ෂුණීන් වහන්සේලාට තනතුරු පිරිනැමීමේදී, මෙම සිඟාලකමාතා තෙරණිය ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමුක්ත වූ භික්ෂුණීන් අතරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා.

පස්වන වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

තෙරසසුත්තපටිමණ්ඩිතාය ථෙරිපාළියා වණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දහතුන් සූත්‍රයකින් සැරසුණු තෙරී පාලියෙහි වර්ණනාව නිම විය.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. එතදග්ග වර්ගය

(14) 6. ඡට්ඨඑතදග්ගවග්ගො

(14) 6. හයවන එතදග්ග වර්ගය

තපුස්සභල්ලිකවත්ථු

තපුස්ස භල්ලික වස්තුව

248. උපාසකපාළියා පඨමෙ පඨමං සරණං ගච්ඡන්තානන්ති සබ්බපඨමං සරණං ගච්ඡන්තානං තපුස්සො ච භල්ලිකො චාති ඉමෙ ද්වෙ වාණිජා අග්ගාති දස්සෙති. ඉමෙ කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තා සත්ථාරං ද්වෙ උපාසකෙ පඨමං සරණං ගච්ඡන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථයිංසු. තෙ කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං [Pg.294] බොධිසත්තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපත්තිතො පුරෙතරමෙව අසිතඤ්ජනනගරෙ කුටුම්බියගෙහෙ නිබ්බත්තිංසු. ජෙට්ඨභාතිකො තපුස්සො නාම අහොසි, කනිට්ඨො භල්ලිකො නාම.

248. උපාසක පාළියෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘ප්‍රථමයෙන් සරණ ගියවුන්’ (පඨමං සරණං ගච්ඡන්තානං) යන මෙම පාඨයෙන්, සර්වප්‍රථමයෙන් තෙරුවන් සරණ ගිය තපුස්ස සහ භල්ලික යන මේ වෙළඳ දෙබෑයන් උපාසකයන් අතරින් අග්‍ර වන බව දක්වයි. මොවුහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරද්දී, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් උපාසකයන් දෙදෙනෙකු ප්‍රථමයෙන් සරණ ගියවුන් අතරින් අග්‍ර තනතුරෙහි තබනු දැක, විශේෂ කුසල් කර්ම සිදුකොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළහ. ඔවුහු කල්ප ලක්ෂයක් දෙව්ලොව සහ මිනිස් ලොව සැරිසරා, අප මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සර්වඥතාඥානය ලැබීමටත් පෙර සිටම අසිතඤ්ජන නුවර සිටු පවුලක උපත ලැබූහ. එහි වැඩිමහල් සොහොයුරා තපුස්ස නම් වූ අතර, බාල සොහොයුරා භල්ලික නම් විය.

තෙ අපරෙන සමයෙන ඝරාවාසං වසන්තා කාලෙන කාලං පඤ්ච සකටසතානි යොජාපෙත්වා වාණිජකම්මං කරොන්තා චරන්ති. තස්මිං සමයෙ අම්හාකං බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ විහරිත්වා අට්ඨමෙ සත්තාහෙ රාජායතනමූලෙ නිසීදි. තස්මිං සමයෙ තෙ වාණිජා පඤ්චමත්තෙහි සකටසතෙහි තං ඨානං අනුප්පත්තා අහෙසුං. තෙසං අනන්තරෙ අත්තභාවෙ මාතා තස්මිං පදෙසෙ දෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. සා චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි බුද්ධානං ආහාරො ලද්ධුං වට්ටති. න හි සක්කා ඉතො පරං නිරාහාරෙහි යාපෙතුං. ඉමෙ ච මෙ පුත්තා ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡන්ති, තෙහි අජ්ජ බුද්ධානං පිණ්ඩපාතං දාපෙතුං වට්ටතී’’ති පඤ්චසු සකටසතෙසු යුත්තගොණානං ගමනුපච්ඡෙදං අකාසි. තෙ ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති නානාවිධානි නිමිත්තානි ඔලොකෙන්ති. අථ තෙසං කිලමනභාවං ඤත්වා එකස්ස පුරිසස්ස සරීරෙ අධිමුච්චිත්වා ‘‘කිං කාරණා කිලමථ? තුම්හාකං අඤ්ඤො යක්ඛාවට්ටො වා භූතාවට්ටො වා නාගාවට්ටො වා නත්ථි, අහං පන වො අතීතත්තභාවෙ මාතා ඉමස්මිං ඨානෙ භුම්මදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්තා. එස දසබලො රාජායතනමූලෙ නිසින්නො, තස්ස පඨමං පිණ්ඩපාතං දෙථා’’ති.

ඔවුහු පසු කලෙක ගිහිගෙයි වසමින්, කලින් කලට ගැල් පන්සියයක් බැඳ වෙළඳාම් කරමින් සැරිසැරූහ. එකල අප බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සර්වඥභාවයට පත්ව, සත් සතියක් බෝධි මණ්ඩලයෙහි වැඩසිට, අටවන සතියෙහි රාජායතන (ලින්ලූන්) රුක් සෙවණෙහි වැඩසිටි සේක. එම අවස්ථාවෙහි ඒ වෙළඳ දෙබෑයෝ ගැල් පන්සියයක් පමණ පිරිවරාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ඒ ස්ථානයට පැමිණියහ. ඔවුන්ගේ පෙර ආත්මයක මව වූ තැනැත්තිය එම ප්‍රදේශයට අධිපති දේවතාවියක වී උපත ලබා සිටියාය. ඇය මෙසේ සිතුවාය— ‘දැන් බුදුරජාණන් වහන්සේට දානයක් ලැබීමට සුදුසු කාලයයි. මෙතැන් සිට ආහාර නොමැතිව සිටීම අපහසුය. මාගේ මේ පුත්‍රයෝ මේ මගින් ගමන් කරති. ඔවුන් ලවා අද බුදුරජාණන් වහන්සේට පිණ්ඩපාත දානයක් පූජා කරවීම සුදුසුය’ කියා ගැල් පන්සියයෙහි බැඳ සිටි ගොනුන්ගේ ගමන නැවැත්වූවාය. ‘මෙය කුමක් නිසා සිදුවූවක්ද’ කියා ඔවුහු විවිධ නිමිති බැලූහ. එවිට ඔවුන් පීඩාවට පත්ව සිටින බව දැන, එක් පුරුෂයෙකුගේ ශරීරයට ආවේශ වී, ‘ඔබලා කුමකට පීඩා විඳින්නහුද? ඔබට යක්ෂ, භූත හෝ නාග උවදුරක් නැත. මම ඔබගේ පෙර ආත්මයක මව වෙමි, දැන් මෙහි භුම්ම දේවතාවියකව ඉපදී සිටිමි. මේ දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ රාජායතන රුක් සෙවණෙහි වැඩසිටින සේක. උන්වහන්සේට ප්‍රථම දානය පූජා කරන්න’ යැයි පැවසුවාය.

තෙ තස්සා කථං සුත්වා තුට්ඨමානසා හුත්වා මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච සුවණ්ණථාලකෙන ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ඉමං භොජනං පටිග්ගණ්හථ, භන්තෙ’’ති ආහංසු. සත්ථා අතීතබුද්ධානං ආචිණ්ණං ඔලොකෙසි, අථස්ස චත්තාරො මහාරාජානො සෙලමයෙ පත්තෙ උපනාමෙසුං. සත්ථා ‘‘තෙසං මහප්ඵලං හොතූ’’ති චත්තාරොපි පත්තෙ ‘‘එකොව පත්තො හොතූ’’ති අධිට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ තෙ වාණිජා තථාගතස්ස පත්තෙ මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච පතිට්ඨපෙත්වා පරිභුත්තකාලෙ උදකං දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අථ නෙසං සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ද්වෙපි ජනා ද්වෙවාචිකෙ සරණෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා අත්තනො නගරං ගන්තුකාමා[Pg.295], ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං පරිචරණචෙතියං දෙථා’’ති වදිංසු. සත්ථා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන සීසං පරාමසිත්වා ද්වින්නම්පි ජනානං අට්ඨ කෙසධාතුයො අදාසි. තෙ උභොපි ජනා කෙසධාතුයො සුවණ්ණසමුග්ගෙසු ඨපෙත්වා අත්තනො නගරං නෙත්වා අසිතඤ්ජනනගරද්වාරෙ ජීවකෙසධාතුයා චෙතියං පතිට්ඨාපෙසුං. උපොසථදිවසෙ චෙතියතො නීලස්මියො නිග්ගච්ඡන්ති. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. සත්ථා පන අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා උපාසකෙ පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො ඉමෙ ද්වෙ ජනෙ පඨමං සරණං ගච්ඡන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඔවුහු ඒ දේවතාවියගේ වචනය අසා සතුටු සිත් ඇතිව, අග්ගලා සහ මී පිඬු රන් තැටියක තබාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස්, ‘ස්වාමීනී, මෙම භෝජනය පිළිගත මැනව’ යැයි සැළ කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ පෙර බුදුවරුන්ගේ සිරිත දෙස බැලූ සේක. එවිට සතර වරම් දෙවිවරු ශෛලමය පාත්‍ර සතරක් පූජා කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘ඔවුන්ට මහත් ඵල වේවා’ යි සිතා ඒ පාත්‍ර සතරම ‘එකම පාත්‍රයක් වේවා’ යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. ඒ මොහොතෙහි එම වෙළඳුන් තථාගතයන් වහන්සේගේ පාත්‍රයෙහි අග්ගලා සහ මී පිඬු තැන්පත් කළ අතර, වළඳා අවසානයේ පැන් පූජා කර, බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසක හිඳගත්තහ. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට ධර්ම දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඒ දෙදෙනාම ‘ද්වේවාචික’ (බුද්ධ, ධම්ම යන දෙසරණ පමණක් ඇති) සරණාගමනයෙහි පිහිටා බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ තමන්ගේ නුවරට යාමට අදහස් කර, ‘ස්වාමීනී, අපට වැඳුම් පිදුම් කිරීමට යම් වස්තුවක් ලබා දුන මැනව’ යැයි ඉල්ලා සිටියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දකුණු ශ්‍රී හස්තයෙන් හිස පිරිමැද ඒ දෙදෙනාට කේස ධාතූන් වහන්සේලා අට නමක් ලබා දුන් සේක. ඒ දෙදෙනාම කේස ධාතූන් වහන්සේලා රන් කරඬුවල තැන්පත් කර තමන්ගේ නුවරට ගෙන ගොස්, අසිතඤ්ජන නුවර දොරටුවෙහි ජීවමාන කේස ධාතු ස්තූපයක් කරවූහ. උපෝසථ දිනවලදී ඒ ස්තූපයෙන් නිල්වන් රශ්මි මාලාවන් විහිදෙයි. මෙසේ මෙම වස්තුව උපත ලැබීය. පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩසිටිමින් උපාසකයන් පිළිවෙළින් තනතුරුවල තබන අවස්ථාවේදී, මේ දෙදෙනා ප්‍රථමයෙන් සරණ ගිය උපාසකයන් අතරින් අග්‍ර තනතුරෙහි තැබූ සේක.

අනාථපිණ්ඩිකසෙට්ඨිවත්ථු

අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ කථා පුවත

249. දුතියෙ දායකානන්ති දානාභිරතානං සුදත්තො, ගහපති, අනාථපිණ්ඩිකො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං දායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සුමනසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති, සුදත්තොතිස්ස නාමං අකංසු.

249. දෙවන සූත්‍රයෙහි, ‘දායකයන් අතර’ (දායකානං) යන පාඨයෙන්, දීමෙහි ඇලුම් කරන දායකයන් අතරින් සුදත්ත නම් අනාථපිණ්ඩික ගෘහපතියා අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඔහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසමින් සිටියදී, එක් උපාසකයෙකු දායකයන් අතර අග්‍ර තනතුරෙහි තබනු දැක, විශේෂ පින්කම් සිදුකොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සැවැත් නුවර සුමන සිටුතුමාගේ නිවසෙහි උපත ලැබීය. ඔවුහු ඔහුට ‘සුදත්ත’ යැයි නම් තැබූහ.

සො අපරභාගෙ ඝරාවාසෙ පතිට්ඨිතො දායකො දානපති හුත්වා තෙනෙව ගුණෙන පත්ථටනාමධෙය්‍යො අනාථපිණ්ඩිකො නාම අහොසි. සො පඤ්චහි සකටසතෙහි භණ්ඩං ආදාය රාජගහෙ අත්තනො පියසහායකස්ස සෙට්ඨිනො ගෙහං ගන්ත්වා තත්ථ බුද්ධස්ස භගවතො උප්පන්නභාවං සුත්වා බලවපච්චූසකාලෙ දෙවතානුභාවෙන විවටෙන ද්වාරෙන සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය දුතියදිවසෙ ච බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා සාවත්ථිං ආගමනත්ථාය සත්ථු පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අන්තරාමග්ගෙ පඤ්චචත්තාලීසයොජනමග්ගෙ සතසහස්සං සතසහස්සං දත්වා යොජනිකවිහාරෙ කාරෙත්වා ජෙතවනං කොටිසන්ථාරෙන සන්ථරිත්වා අට්ඨාරසහි කොටීහි කිණිත්වා අට්ඨාරසහි කොටීහි විහාරං කාරෙත්වා විහාරෙ නිට්ඨිතෙ චතුන්නං පරිසානං පුරෙභත්තපච්ඡාභත්තෙසු යදිච්ඡකං දානං දදන්තො අට්ඨාරසහි කොටීහි විහාරමහං නිට්ඨාපෙසි. විහාරමහො නවහි මාසෙහි නිට්ඨානං අගමාසි[Pg.296], ‘‘පඤ්චහී’’ති අපරෙ. තෙමාසෙ පන සබ්බාචරියානං විවාදො නත්ථි.

ඔහු පසු කලෙක ගිහිගෙයි පිහිටා දානපතියෙකු වී, ඒ ගුණය නිසාම ප්‍රකට වූ ‘අනාථපිණ්ඩික’ (අසරණයන්ට ආහාර දෙන්නා) යන නම ලැබීය. ඔහු ගැල් පන්සියයක බඩු පටවාගෙන රජගහ නුවර තම ප්‍රිය මිතුරු සිටුතුමාගේ නිවසට ගොස්, එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ බව අසා, අලුයම් කාලයේදී දේවතානුභාවයෙන් විවෘත වූ දොරින් බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් ධර්මය ශ්‍රවණය කර සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. දෙවන දිනයෙහි බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් දී, සැවැත් නුවරට වැඩම කරන ලෙස බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පොරොන්දුවක් ලබා ගත්තේය. යන අතරමග යොදුන් හතළිස් පහක ගමන් මගෙහි ලක්ෂය බැගින් වියදම් කර යොදුනෙන් යොදුන වෙහෙර කරවා, ජේතවනය කෝටි දහඅටකට මිලදී ගෙන, තවත් කෝටි දහඅටක් වැය කර වෙහෙර කරවා, වෙහෙර නිම වූ පසු සිව්වනක් පිරිසට පෙරබත් පසුබත් දෙකෙහිම රිසි පරිදි දන් දෙමින් තවත් කෝටි දහඅටක් වැය කර වෙහෙර පූජා මංගල්‍යය පැවැත්වීය. වෙහෙර පූජා මංගල්‍යය මාස නවයකින් නිම විය; ‘මාස පහකින්’ යැයි ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. කෙසේ වෙතත්, (වැඩ අවසන් වූ) මාස තුන පිළිබඳව සියලු ආචාර්යවරුන් අතර විවාදයක් නැත.

එවං චතුපණ්ණාසකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා නිච්චකාලං ගෙහෙ එවරූපං දානං පවත්තෙසි. දෙවසිකං පඤ්ච සලාකභත්තසතානි හොන්ති, පඤ්ච පක්ඛිකභත්තසතානි, පඤ්ච සලාකයාගුසතානි, පඤ්ච පක්ඛිකයාගුසතානි, පඤ්ච ධුරභත්තසතානි, පඤ්ච ආගන්තුකභත්තසතානි, පඤ්ච ගමිකභත්තසතානි, පඤ්ච ගිලානභත්තසතානි, පඤ්ච ගිලානුපට්ඨාකභත්තසතානි, පඤ්ච ආසනසතානි ගෙහෙ නිච්චපඤ්ඤත්තානෙව හොන්තීති. අථ නං අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො උපාසකෙ පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො දායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

මෙසේ පනස් හතර කෝටියක ධනය වැය කොට නිරන්තරයෙන්ම තම නිවසේ මෙබඳු වූ දානයක් පැවැත්වීය. දිනපතා සලාක බත් පන්සියයක් ද, පක්ෂික බත් පන්සියයක් ද, සලාක කැඳ පන්සියයක් ද, පක්ෂික කැඳ පන්සියයක් ද, ධුර බත් පන්සියයක් ද, ආගන්තුක බත් පන්සියයක් ද, ගමික බත් පන්සියයක් ද, ගිලාන බත් පන්සියයක් ද, ගිලානෝපස්ථායක බත් පන්සියයක් ද, පන්සියයක් ආසන ද සැමවිටම නිවසේ පනවන ලද්දේමය. ඉක්බිති පසුව දිනෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩසිටිමින් උපාසකවරුන් පිළිවෙළින් තනතුරුවල තබන කල්හි, මේ අනාථපිණ්ඩික සිටුවරයා දායකයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

චිත්තගහපතිවත්ථු

චිත්ත ගෘහපති වස්තුව

250. තතියෙ ධම්මකථිකානන්ති ධම්මකථිකානං උපාසකානං චිත්තො, ගහපති, අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො අපරභාගෙ ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං ධම්මකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ මිගලුද්දකගෙහෙ නිබ්බත්තො අපරභාගෙ අරඤ්ඤෙ කම්මං කාතුං සමත්ථකාලෙ එකදිවසං දෙවෙ වස්සන්තෙ මිගමාරණත්ථාය සත්තිං ආදාය අරඤ්ඤං ගන්ත්වා මිගරූපානි ඔලොකෙන්තො එකස්මිං අකතපබ්භාරෙ සසීසං පංසුකූලං පාරුපිත්වා පාසාණඵලකෙ නිසින්නං එකං භික්ඛුං දිස්වා ‘‘එකො අය්‍යො සමණධම්මං කරොන්තො නිසින්නො භවිස්සතී’’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා වෙගෙන ඝරං ගන්ත්වා එකස්මිං උද්ධනෙ හිය්‍යො ආභතමංසං, එකස්මිං භත්තං පචාපෙත්වා පිණ්ඩාචාරිකෙ ද්වෙ භික්ඛූ දිස්වා තෙසං පත්තං ආදාය පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා භික්ඛං සමාදාපෙත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, පරිවිසථා’’ති අඤ්ඤෙ ආණාපෙත්වා තං භත්තං කුටෙ පක්ඛිපිත්වා පණ්ණෙන මුඛං බන්ධිත්වා කුටං ආදාය ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ නානාවිධානි පුප්ඵානි ඔචිනිත්වා පත්තපුටකෙන ගහෙත්වා ථෙරස්ස නිසින්නට්ඨානං ගන්ත්වා කුටං ඔතාරෙත්වා එකමන්තෙ ඨපෙත්වා ‘‘මය්හං[Pg.297], භන්තෙ, සඞ්ගහං කරොථා’’ති වත්වා ථෙරස්ස පත්තං ආදාය භත්තස්ස පූරෙත්වා ථෙරස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨපෙත්වා තෙහි මිස්සකපුප්ඵෙහි ථෙරං පූජෙත්වා එකමන්තෙ ඨිතො ‘‘යථායං රසපිණ්ඩපාතෙන සද්ධිං පුප්ඵපූජා චිත්තං පරිතොසෙති, එවං නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ පණ්ණාකාරසහස්සානි චෙව ආගච්ඡන්තු පඤ්චවණ්ණකුසුමවස්සඤ්ච වස්සතූ’’ති ආහ.

250. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ධම්මකථිකානං’ යන්නෙන් ධර්මකථික උපාසකවරුන් අතර චිත්ත ගෘහපති තෙමේ අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඒ සිටුවරයා පදුමුත්තර බුදුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව ධර්ම දේශනාවක් අසන අතරතුර ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා උපාසකයෙකු ධර්මකථිකයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. ඉක්බිති ඔහු විශේෂ පින්කම් කොට ඒ තනතුර පැතීය. ඔහු කල්ප ලක්ෂයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, කාශ්‍යප බුදුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි වැදි කුලයක උපත ලැබීය. පසුව වනයේ වැඩ කිරීමට සමත් වයසට පත් වූ කල, එක් දිනක් වැසි වසින වෙලාවක මුවන් මැරීම සඳහා හෙල්ලක් ගෙන වනයට ගොස් මුවන් සොයමින් සිටියදී, එක් ස්වාභාවික ගල් ගුහාවක හිස දක්වා පාංශුකූල සිවුරක් පෙරවාගෙන ගල් පර්වතයක් මත වැඩසිටින එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දැක, “මේ ස්වාමීන් වහන්සේ හුදෙකලාව මහණදම් පුරමින් වැඩසිටින සේකැයි” සිතා, වහා ගෙදර ගොස් එක් ලිපක ඊයේ ගෙනා මස් ද, තවත් ලිපක බත් ද පිසවා, පිඬුසිඟා වඩින භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් දැක ඔවුන්ගේ පාත්‍ර ගෙන පැනවූ අසුන්හි වඩා හිඳුවා දන් පිළිගන්වා, “ස්වාමීනි, වළඳන්න” යැයි අන් අයට අණ කොට, ඒ බත් සැළියක දමා කොළයකින් කට බැඳ එම සැළිය ගෙන යද්දී අතරමගදී විවිධ මල් නෙළා ඒවා මල්ලක බහාගෙන තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට ගොස් බත් සැළිය බිම තබා, “ස්වාමීනි, මට අනුකම්පා කරනු මැනව” යැයි පවසා තෙරුන්ගේ පාත්‍රය ගෙන බතින් පුරවා තෙරුන් වහන්සේගේ අතට පිළිගන්වා ඒ මිශ්‍ර මල්වලින් තෙරුන් පුදා, “යම් සේ මේ රසවත් පිණ්ඩපාතය හා මල් පූජාව මාගේ සිත සතුටු කරයි ද, එසේම උපන් උපන් තැන මට දහස් ගණන් තෑගි බෝග ලැබේවා, පස් පැහැති මල් වැසි වසීවා” යැයි පැවසීය.

ථෙරො තස්ස උපනිස්සයං දිස්වා ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිත්වා අදාසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති, නිබ්බත්තට්ඨානෙ ජණ්ණුමත්තෙන ඔධිනා දිබ්බපුප්ඵවස්සං වස්සි, සයඤ්ච අඤ්ඤාහි දෙවතාහි අධිකතරෙන රූපෙන සමන්නාගතො අහොසි. සො එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ මච්ඡිකාසණ්ඩනගරෙ සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති, ජාතකාලෙවස්ස සකලනගරෙ ජණ්ණුමත්තෙන ඔධිනා පඤ්චවණ්ණකුසුමවස්සං වස්සි. අථස්ස මාතාපිතරො ‘‘අම්හාකං පුත්තො අත්තනාව අත්තනො නාමං ගහෙත්වා ආගතො, ජාතදිවසෙවස්ස සකලනගරං පඤ්චවණ්ණෙහි පුප්ඵෙහි විචිත්තං ජාත’’න්ති චිත්තකුමාරොති නාමං අකංසු.

තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගේ උපනිශ්‍රය දැක දෙතිස් කුණප කර්මස්ථානය කියා දුන්හ. ඔහු දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට දෙව්ලොව උපන්නේය. උපන් තැන දණහිස දක්වා දිව්‍ය මල් වැසි වැසුණි. ඔහු අනෙකුත් දෙවිවරුන්ට වඩා අධික රූප සම්පත්තියකින් යුක්ත විය. ඔහු එක් බුද්ධාන්තරයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි මගධ රටේ මච්ඡිකාසණ්ඩ නුවර සිටු කුලයක උපත ලැබීය. ඔහු උපන් මොහොතේම මුළු නුවරම දණහිස දක්වා පස් පැහැති මල් වැසි වැසුණි. එවිට ඔහුගේ දෙමාපියෝ “අපගේ පුතා තමාගේ නම තමාම රැගෙන ආවේය, මොහු උපන් දිනයේ මුළු නුවරම පස් පැහැති මල්වලින් විසිතුරු විය” යැයි පවසා ‘චිත්ත කුමාර’ යැයි නම් තැබූහ.

සො අපරභාගෙ ඝරාවාසෙ පතිට්ඨිතො පිතු අච්චයෙන තස්මිං නගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානං පාපුණි. තස්මිං සමයෙ පඤ්චවග්ගියත්ථෙරානං අබ්භන්තරො මහානාමත්ථෙරො නාම මච්ඡිකාසණ්ඩනගරං අගමාසි. චිත්තො ගහපති තස්ස ඉරියාපථෙ පසීදිත්වා පත්තං ආදාය ගෙහං ආනෙත්වා පිණ්ඩපාතෙන පතිමානෙත්වා කතභත්තකිච්චං අම්බාටකාරාමං නාම උය්‍යානං නෙත්වා තත්ථස්ස වසනට්ඨානං කාරෙත්වා නිබද්ධං අත්තනො ගෙහෙ පිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං ගණ්හි. ථෙරොපි තස්ස උපනිස්සයං දිස්වා ධම්මං දෙසෙන්තො සළායතනවිභත්තිමෙව දෙසෙසි. චිත්තො ගහපති පුරිමභවෙ මද්දිතසඞ්ඛාරතාය නචිරස්සෙව අනාගාමිඵලං සම්පාපුණි. අථෙකදිවසං ඉසිදත්තත්ථෙරො තත්ථ ගන්ත්වා විහරන්තො සෙට්ඨිස්ස නිවෙසනෙ භත්තකිච්චපරියොසානෙ ආයස්මතා ථෙරෙන පඤ්හං විස්සජ්ජෙතුං අසක්කොන්තෙන අජ්ඣිට්ඨො උපාසකස්ස පඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා තෙන පුබ්බෙ ගිහිසහායකභාවෙ ඤාතෙ ‘‘න ඉදානි ඉධ වත්ථබ්බ’’න්ති යථාසුඛං පක්කාමි. පුනෙකදිවසං, සෙට්ඨි ගහපති, මහානාමත්ථෙරං ඉද්ධිපාටිහාරියකරණත්ථං යාචි[Pg.298]. සොපි තස්ස තෙජොසමාපත්තිපාටිහාරියං දස්සෙත්වා ‘‘ඉදානි ඉධ වසිතුං න යුත්ත’’න්ති යථාසුඛං පක්කාමි.

ඔහු පසුව ගිහිගෙයි පිහිටා පියාගේ ඇවෑමෙන් එම නුවර සිටු තනතුරට පත් විය. ඒ කාලයෙහි පංචවග්ගිය තෙරුන් වහන්සේලා අතර වැඩසිටි මහානාම තෙරුන් වහන්සේ මච්ඡිකාසණ්ඩ නුවරට වැඩි සේක. චිත්ත ගෘහපති තෙමේ උන්වහන්සේගේ ඉරියව් කෙරෙහි පැහැදී පාත්‍රය ගෙන නිවසට වඩා හිඳුවා පිණ්ඩපාතයෙන් සංග්‍රහ කොට, දන් වළඳා අවසානයේ අම්බාටකාරාම නම් උයනට කැඳවාගෙන ගොස් එහි වාසස්ථානයක් කරවා, නිරන්තරයෙන් තම නිවසින් දන් පිළිගෙන එහි වැඩවසන ලෙස ආරාධනා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ද ඔහුගේ උපනිශ්‍රය දැක ධර්මය දේශනා කරමින් සළායතන විභංගයම දේශනා කළ සේක. චිත්ත ගෘහපති පෙර භවයන්හි ප්‍රගුණ කළ සංස්කාර ධර්මයන් ඇති බැවින් නොබෝ කලකින්ම අනාගාමී ඵලයට පත් විය. එක් දිනක් ඉසිදත්ත තෙරුන් වහන්සේ එහි වැඩසිටින කල්හි, සිටු මැදුරේ දන් වළඳා අවසානයේ ආයුෂ්මත් මහානාම තෙරුන් වහන්සේට විසඳිය නොහැකි වූ ගැටලුවක් සිටුවරයා විමසූ කල, එය විසඳා සිටුවරයා සමඟ පැවති පෙර ගිහි මිත්‍රත්වය හෙළි වූ විට “දැන් මෙහි නොසිටිය යුතුය” යැයි සිතා සුවසේම පිටව ගියහ. තවත් දිනෙක චිත්ත ගෘහපති තෙමේ මහානාම තෙරුන්ගෙන් ප්‍රාතිහාර්යයක් පෙන්වන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. උන්වහන්සේ ද තේජෝ සමපත්තියෙන් ප්‍රාතිහාර්ය දක්වා “දැන් මෙහි වාසය කිරීම සුදුසු නොවේ” යැයි සිතා සුවසේම පිටව ගියහ.

අථෙකදිවසං ද්වෙ අග්ගසාවකා භික්ඛුසහස්සපරිවාරා අම්බාටකාරාමං අගමංසු. සෙට්ඨි ගහපති, තෙසං මහාසක්කාරං සජ්ජෙසි. සුධම්මත්ථෙරො තං අසහමානො සෙට්ඨිං තිලසඞ්ගුලිකාවාදෙන ඛුංසෙත්වා තෙන පණාමිතො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ඔවාදං ලභිත්වා දසබලස්ස ඔවාදෙ ඨිතො චිත්තං ගහපතිං ඛමාපෙත්වා තත්ථෙව අම්බාටකාරාමෙ විහරන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තදා උපාසකො චින්තෙසි – ‘‘අහං දසබලං අදිස්වාව චිරං වීතිනාමෙසිං, සත්ථු සන්තිකං ගච්ඡන්තෙන පන අයුත්තං තුච්ඡහත්ථෙන ගන්තු’’න්ති පඤ්චහි සකටසතෙහි තෙලමධුඵාණිතාදීනි ආදාය ‘‘යෙ දසබලං පස්සිතුකාමා, තෙ මයා සද්ධිං ආගච්ඡන්තූ’’ති නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා ද්වීහි පුරිසසහස්සෙහි පරිවුතො සත්ථාරං පස්සිතුං පක්කාමි. තිංසයොජනෙ මග්ගෙ දෙවතා පණ්ණාකාරං උපට්ඨපෙසුං. සො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන සත්ථාරං වන්දි, තස්මිං ඛණෙ ආකාසා පඤ්චවණ්ණානං පුප්ඵානං වස්සං වස්සි.

ඉක්බිති එක් දිනක් අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම දහසක් භික්ෂූන් පිරිවරා අම්බාටකාරාමයට වැඩි සේක. චිත්ත ගෘහපති උන්වහන්සේලාට මහා සත්කාරයක් සූදානම් කළේය. සුධම්ම තෙරුන් වහන්සේ එය ඉවසාගත නොහැකිව සිටුවරයාට ‘තලගුළි’ හා සබැඳි වචනයෙන් අපහාස කොට, සිටුවරයා විසින් බැහැර කරන ලදුව ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් අවවාද ලැබීය. පසුව උන්වහන්සේ දසබලයන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා චිත්ත ගෘහපතිගෙන් සමාව ගෙන එම අම්බාටකාරාමයෙහිම වාසය කරමින් විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලයට පත් විය. එකල්හි සිටුවරයා මෙසේ සිතුවේය: “මම දසබලයන් වහන්සේ නොදැකම බොහෝ කාලයක් ගත කළෙමි. ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත යන කල හිස් අතින් යාම නුසුදුසුය” යැයි සිතා කරත්ත පන්සියයක තෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදිය පටවාගෙන “යමෙක් දසබලයන් වහන්සේ දැකීමට කැමති ද, ඔවුන් මා සමඟ එත්වා” යැයි නුවර අණබෙර යවා දෙදහසක් පුරුෂයන් පිරිවරා ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමට පිටත් විය. යොදුන් තිහක මග ගෙවද්දී දේවතාවෝ ඔහුට තෑගි බෝග පිළිගැන්වූහ. ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් පංචපතිට්ඨිතයෙන් වන්දනා කළේය. ඒ මොහොතෙහි අහසින් පස් පැහැති මල් වැසි වැසුණි.

සත්ථා තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන සළායතනවිභත්තිමෙව කථෙසි. තස්ස අඩ්ඪමාසමත්තං දසබලස්ස දානං දෙන්තස්සාපි සකනිවෙසනතො නීතානි තණ්ඩුලතෙලමධුඵාණිතාදීනි න ඛීයිංසු. රාජගහවාසිකෙහි පහිතපණ්ණාකාරොව අලං අහොසි. සො සත්ථාරං පස්සිත්වා අත්තනො නගරං ගච්ඡන්තො සකටෙහි ආභතං සබ්බං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි. සකටෙසු තුච්ඡෙසු ජාතමත්තෙස්වෙව දෙවතා සත්ත රතනානි පූරයිංසු. මහාජනන්තරෙ කථා උදපාදි ‘‘යාව සක්කාරසම්මානප්පත්තො වතායං චිත්තො ගහපතී’’ති. තං සුත්වා සත්ථා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ සිටුවරයාගේ අභිලාෂය අනුව සළායතන විභංගය (ආයතන හයක් විග්‍රහ කිරීම) පිළිබඳ ධර්මය ම දේශනා කළ සේක. දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට අඩමසක් තිස්සේ දන් දුන්න ද, ඒ සිටුවරයාගේ නිවසින් රැගෙන ආ සහල්, තෙල්, මී පැණි, හකුරු ආදී දෑ අවසන් නොවීය. රජගහනුවර වැසියන් විසින් එවන ලද තෑගි බෝග ම ඒ සඳහා ප්‍රමාණවත් විය. ඒ චිත්ත සිටුවරයා ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක වන්දනා කොට තම නුවරට බලා යන අතරතුර, ගැල්වලින් රැගෙන ආ සියල්ල ම භික්ෂු සංඝයා වෙත පූජා කළේය. ගැල් හිස් වූ සැණින් ම දෙවියෝ ඒවා සත්රුවනින් පුරවා දැමූහ. එවිට මිනිසුන් අතර, 'මේ චිත්ත සිටුවරයා කෙතරම් නම් සත්කාර සම්මානයට පත් වී ඇද්දැ'යි කතාවක් ඇති විය. එය ඇසූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ධම්මපදයේ මෙම ගාථාව දේශනා කළ සේක.

‘‘සද්ධො සීලෙන සම්පන්නො, යසො භොගසමප්පිතො;

යං යං පදෙසං භජති, තත්ථ තත්ථෙව පූජිතො’’ති. (ධ. ප. 303);

'ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, ශීලයෙන් සම්පන්න වූ, යසසින් හා භෝග සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා යම් යම් ප්‍රදේශයකට යන්නේ ද, ඒ ඒ සෑම තැනක ම ඔහු පිදුම් ලබයි.'

සො තතො පට්ඨාය අරියසාවකානංයෙව උපාසකානං පඤ්චහි සතෙහි පරිවුතො විචරති. අථ නං සත්ථා අපරභාගෙ උපාසකෙ පටිපාටියා [Pg.299] ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො චිත්තසංයුත්තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ධම්මකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඒ සිටුවරයා එතැන් පටන් ආර්ය ශ්‍රාවක උපාසකවරුන් පන්සියයක පිරිවරින් යුක්ත ව හැසිරුණේය. ඉන්පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ උපාසකවරුන් පිළිවෙළින් තනතුරු හි පිහිටුවන කල්හි, චිත්ත සංයුත්තය නිමිති කොට ගෙන ඔහු ධර්ම කථිකයන් අතර අග්‍ර තනතුරෙහි තැබූ සේක.

හත්ථකආළවකවත්ථු

හත්ථක ආළවක වස්තුව

251. චතුත්ථෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහීති චතුබ්බිධෙන සඞ්ගහවත්ථුනා පරිසං සඞ්ගණ්හන්තානං හත්ථකො ආළවකො අග්ගොති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලඝරෙ නිබ්බත්තො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සමන්නාගතං එකං උපාසකං ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ ආළවිරට්ඨෙ ආළවිනගරෙ ආළවකස්ස රඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, ස්වෙ භත්තචාටියා සද්ධිං ආළවකස්ස පෙසෙතබ්බො අහොසි.

251. සතරවන සූත්‍රයෙහි, 'සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන්' යන පාඨයෙන් සතර වැදෑරුම් සංග්‍රහ වස්තුවෙන් පිරිස සංග්‍රහ කරන්නන් අතුරින් හත්ථක ආළවක කුමරු අග්‍ර වන බව පෙන්වා දෙයි. ඔහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපිද, පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසමින් සිටියදී, උන්වහන්සේ සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් යුත් එක් උපාසකයෙකු තනතුරක පිහිටුවනු දැක, උතුම් පින්කම් කොට ඒ තනතුර ම ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු කල්ප ලක්ෂයක් පුරා දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි ආළවී රට ආළවී නුවර ආළවක රජුගේ මාලිගයෙහි පිළිසඳි ගත්තේය. පසුදින ඔහු බත් හැළියක් ද සමඟ ආළවක යක්ෂයා වෙත පූජාවක් ලෙස යැවිය යුතුව තිබුණි.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – එකදිවසං කිර ආළවකො රාජා මිගවත්ථාය අරඤ්ඤං ගන්ත්වා එකං මිගං අනුබන්ධිත්වා ඝාතෙත්වා ඡින්දිත්වා ධනුකොටියං ලගෙත්වා නිවත්තෙත්වා ආගච්ඡන්තො වාතාතපෙන කිලන්තකායො එකං සන්දච්ඡායං නිග්‍රොධරුක්ඛමූලං පවිසිත්වා නිසීදි. අථ නං මුහුත්තං දරථං විනොදෙත්වා නික්ඛමන්තං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘තිට්ඨ තිට්ඨ, භක්ඛොසි මෙ’’ති හත්ථෙ ගණ්හි. සො දළ්හං ගහිතත්තා අඤ්ඤං උපායං අපස්සන්තො ‘‘දෙවසිකං තෙ එකෙකපුරිසෙන සද්ධිං චාටිභත්තං පෙසෙස්සාමී’’ති වත්වා නගරං ගතො. තතො පට්ඨාය බන්ධනාගාරතො එකෙකමනුස්සෙන සද්ධිං චාටිභත්තං පෙසෙසි. එතෙනෙව නියාමෙන බන්ධනාගාරෙ මනුස්සෙසු ඛීණෙසු ‘‘මහල්ලකමනුස්සෙසු ගය්හමානෙසු රට්ඨඛොභො හොතී’’ති තෙ අග්ගහෙත්වා දහරකුමාරෙ ගණ්හිතුං ආරභිංසු. තතො පට්ඨාය නගරෙ දාරකමාතරො ච ගබ්භිනියො ච අඤ්ඤං රට්ඨං ගච්ඡන්ති.

එහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: එක් දිනක් ආළවක රජු දඩයම් පිණිස වනයට ගොස් මුවෙකු පසුපස හඹා ගොස් මරා කොටස් කර දුනු කෙළවර එල්ලාගෙන එන අතරතුර, සුළඟ හා අව්ව නිසා වෙහෙසට පත්ව සෙවන සහිත නුග රුකක් මුලට වැදී හිඳගත්තේය. මඳ වේලාවක් විවේක ගෙන නික්ම යන විට, ඒ ගසෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා 'නතර වනු, නතර වනු, තෝ මගේ ආහාරයකි' යි පවසමින් අතින් අල්ලා ගත්තේය. රජු දැඩිව අල්ලා ගනු ලැබූ බැවින් වෙනත් උපක්‍රමයක් නොදැක, 'පින්වත් දේවතාවුන් වහන්ස, දිනපතා එක් මිනිසෙකු බැගින් බත් හැළියක් ද සමඟ ඔබට එවන්නෙමි' යි පවසා නගරයට ගියේය. එතැන් පටන් ඔහු සිරගෙයින් එක් එක් මිනිසා බැගින් බත් හැළිය සමඟ යැවීය. මේ අයුරින් සිරගෙයි මිනිසුන් අවසන් වූ කල්හි, 'මහලු මිනිසුන් අල්ලා ගන්නා විට රට කැළඹෙන්නේය' කියා ඔවුන් අතහැර කුඩා දරුවන් අල්ලා ගැනීමට පටන් ගත්හ. එතැන් පටන් නුවර දරුවන්ගේ මව්වරු හා ගැබිනි මව්වරු දරුවන් බේරාගැනීම පිණිස වෙනත් රටවලට පලා ගියහ.

තස්මිං සමයෙ සත්ථා පච්චූසසමයන්තෙ ලොකං වොලොකෙන්තො ආළවකකුමාරස්ස තිණ්ණං මග්ගඵලානං උපනිස්සයං දිස්වා ‘‘අයං කුමාරො කප්පසතසහස්සං [Pg.300] පත්ථිතපත්ථනො දෙවලොකා චවිත්වා ආළවකරඤ්ඤො ගෙහෙ නිබ්බත්තො, අඤ්ඤං කුමාරං අලභන්තා ස්වෙ කුමාරං චාටිභත්තෙන සද්ධිං ගහෙත්වා ගච්ඡිස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා සායන්හසමයෙ අඤ්ඤාතකවෙසෙන ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනද්වාරං ගන්ත්වා තස්ස දොවාරිකං ගද්‍රභං නාම යක්ඛං භවනං පවිසනත්ථාය යාචි. සො ආහ – ‘‘භගවා තුම්හෙ පවිසථ, මය්හං පන ආළවකස්ස අනාරොචනං නාම අයුත්ත’’න්ති. සො හිමවන්තෙ යක්ඛසමාගමං ගතස්ස ආළවකස්ස සන්තිකං අගමාසි. සත්ථාපි තං භවනං පවිසිත්වා ආළවකස්ස නිසීදනපල්ලඞ්කෙ නිසීදි.

ඒ අවස්ථාවේ ශාස්තෘන් වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි ලොව බලන සේක්, ආළවක කුමරුගේ මාර්ග ඵල තුනක් සඳහා වූ උපනිශ්‍රය දැක, 'මේ කුමාරයා කල්ප ලක්ෂයක් පුරා කළ ප්‍රාර්ථනා ඇත්තෙකි, දේව ලෝකයෙන් චුතව ආළවක රජුගේ ගෙදර උපන්නෙකි, වෙනත් දරුවෙකු නොලැබෙන බැවින් හෙට මොහු බත් හැළිය සමඟ ගෙන යනු ඇතැ'යි සිතා, සවස් කාලයෙහි නොහඳුනන වෙස් ගෙන ආළවක යක්ෂයාගේ භවනේ දොරටුව අසලට වැඩම කර, එහි දොරටුපාල ගද්‍රභ නම් යක්ෂයාගෙන් භවනයට ඇතුළු වීමට අවසර ඉල්ලූහ. ඔහු පැවසුවේ 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ඇතුළු වනු මැනව, මම ආළවක යක්ෂයාට නොදන්වා සිටීම නුසුදුසුය' කියාය. ඒ ගද්‍රභ යක්ෂයා හිමාලයෙහි යක්ෂ සමාගමට ගොස් සිටි ආළවක යක්ෂයා වෙත ගියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද ඒ භවනයට ඇතුළු වී ආළවක යක්ෂයාගේ ආසනයෙහි වැඩ සිටි සේක.

තස්මිං සමයෙ සාතාගිරහෙමවතා ආළවකස්ස භවනමත්ථකෙන යක්ඛසමාගමං ගච්ඡන්තා අත්තනො ගමනෙ අසම්පජ්ජමානෙ ‘‘කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති ආවජ්ජෙන්තා සත්ථාරං ආළවකස්ස භවනෙ නිසින්නං දිස්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා යක්ඛසමාගමං ගන්ත්වා ආළවකස්ස තුට්ඨිං පවෙදයිංසු – ‘‘ලාභා තෙ, ආවුසො ආළවක, යස්ස තෙ සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො භවනෙ නිසින්නො, ගන්ත්වා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණාහී’’ති. සො තෙසං කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ එකස්ස මුණ්ඩකසමණස්ස මම පල්ලඞ්කෙ නිසින්නභාවං කථෙන්තී’’ති අනත්තමනො කොධාභිභූතො හුත්වා ‘‘අජ්ජ මය්හං එතෙන සමණෙන සද්ධිං සඞ්ගාමො භවිස්සති, තත්ථ මෙ සහායා නාම හොථා’’ති දක්ඛිණපාදං උක්ඛිපිත්වා සට්ඨියොජනමත්තං පබ්බතකූටං අක්කමි, තං භිජ්ජිත්වා ද්විධා අහොසි. ඉතො පට්ඨාය ආළවකයුද්ධං විත්ථාරෙතබ්බං. ආළවකො පන සබ්බරත්තිං තථාගතෙන සද්ධිං නානප්පකාරෙන යුජ්ඣන්තොපි කිඤ්චි කාතුං අසක්කොන්තො සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා අට්ඨ පඤ්හෙ පුච්ඡි, සත්ථා විස්සජ්ජෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. විත්ථාරෙත්වා කථෙතුකාමෙන ආළවකසුත්තවණ්ණනා (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.246) ඔලොකෙතබ්බා.

ඒ වේලාවෙහි සාතාගිරි හා හේමවත යන යක්ෂයෝ ආළවකයාගේ භවනයට ඉහළින් අහසින් යක්ෂ සමාගමට යන අතරතුර, තමන්ගේ ගමන අඩාල වනු දැක 'මොකක්ද මේ හේතුව?' කියා විමසන විට, ශාස්තෘන් වහන්සේ ආළවකයාගේ භවනයේ වැඩ සිටිනු දැක, උන්වහන්සේ වෙත පැමිණ වන්දනා කොට යක්ෂ සමාගමට ගොස් ආළවකයාට මේ සතුටුදායක පුවත දැනුම් දුන්හ: 'පින්වත් ආළවකය, ඔබට මහත් ලාභයකි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර පුද්ගලයාණන් වහන්සේ ඔබේ භවනයෙහි වැඩ සිටිති, ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසන්න.' ඔහු ඔවුන්ගේ කතාව අසා, 'මේ යක්ෂයෝ එක් මුඩු මහණෙකු මගේ පල්ලංකයේ ඉඳගෙන ඉන්නවා කියනවා නේද?' යි සිතා අසතුටට පත්ව, ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද්දේ, 'අද මට මේ මහණා සමඟ යුද්ධයක් වන්නේය, එහිදී මට සහාය වන්න' යි පවසා දකුණු පය ඔසවා යොදුන් හැටක් පමණ වන කෛලාස පර්වත කූටය පෑගීය. එය දෙකට පැලී ගියේය. මෙතැන් සිට ආළවක යුද්ධය විස්තර කළ යුතුය. ආළවක යක්ෂයා මුළු රැය පුරා තථාගතයන් වහන්සේ සමඟ නානාවිධ අයුරින් යුද්ධ කළ ද කිසිවක් කරකියා ගත නොහැකිව, ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ප්‍රශ්න අටක් ඇසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒවාට පිළිතුරු දුන් සේක. දේශනාව අවසානයේ ඔහු සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. විස්තරාත්මකව දැනගනු කැමති අය ආළවක සූත්‍ර වර්ණනාව බැලිය යුතුය.

පුනදිවසෙ උට්ඨිතෙ අරුණෙ චාටිභත්තාහරණවෙලාය සකලනගරෙ ගහෙතබ්බයුත්තං දාරකං අදිස්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ආහ – ‘‘ගණ්හිතුං අයුත්තට්ඨානෙ පන අත්ථි, තාතා’’ති. ආම, දෙව, අජ්ජ රාජකුලෙ පුත්තො ජාතොති. ගච්ඡථ, තාතා, මයං ජීවන්තා පුත්තං ලභිස්සාම, චාටිභත්තෙන නං [Pg.301] පෙසෙථාති. තෙ දෙවියා වික්කන්දමානාය දාරකං ගහෙත්වා චාටිභත්තෙන සද්ධිං ආළවකස්ස භවනද්වාරං ගන්ත්වා ‘‘හන්ද, අය්‍ය, තව භාගං පටිච්ඡාහී’’ති ආහංසු. ආළවකො තෙසං කථං සුත්වා අරියසාවකත්තා ලජ්ජමානො අධොමුඛො නිසීදි. අථ නං සත්ථා ආහ – ‘‘ඉදානි තෙ, ආළවක, ලජ්ජනකිච්චං නත්ථි, දාරකං ගහෙත්වා මම හත්ථෙ ඨපෙහී’’ති. තෙ රාජපුරිසා ආළවකකුමාරං ආළවකස්ස හත්ථෙ ඨපෙසුං, ආළවකො තං ආදාය දසබලස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි, සත්ථා පටිග්ගණ්හිත්වා පුන ආළවකස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි, ආළවකො තං ගහෙත්වා රාජපුරිසානං හත්ථෙ ඨපෙසි. ඉතිස්ස හත්ථතො හත්ථං ගතත්තා ‘‘හත්ථකො ආළවකො’’ත්වෙව නාමං අකංසු.

පසුදින අරුණ උදාවූ කල්හි, බත් හැළිය රැගෙන යන වේලාවේදී, මුළු නගරයෙහිම අල්ලා දිය යුතු දරුවෙකු නොදැක (රාජ පුරුෂයෝ) රජුට ඒ බව සැළ කළහ. රජතුමා මෙසේ ඇසීය - "දරුවෙනි, අල්ලා ගැනීමට නුසුදුසු තැනක හෝ දරුවෙකු සිටීද?" "එසේය දේවයන් වහන්ස, අද රජ පවුලේ පුතෙකු උපත ලැබීය" යි ඔවුහු කීහ. "දරුවෙනි, යන්න, අප ජීවතුන් අතර සිටියහොත් අපට තවත් පුතුන් ලැබෙනු ඇත; බත් හැළිය සමඟ ඔහු (කුමරු) යවන්න" යැයි රජු කීවේය. ඒ රාජ පුරුෂයෝ දේවිය වැලපෙද්දීම දරුවා රැගෙන, බත් හැළිය ද සමඟ ආළවක යක්ෂයාගේ භවනයේ දොරටුව අසලට ගොස් "ස්වාමීනි, මෙන්න ඔබගේ කොටස භාරගන්න" යැයි කීහ. ආළවක ඔවුන්ගේ කතාව අසා, තමා අරිය ශ්‍රාවකයෙකු වූ බැවින් ලැජ්ජාවට පත්ව මුහුණ පහතට හරවාගෙන හුන්නේය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක - "ආළවක, දැන් ඔබට ලැජ්ජා වීමට කාරණයක් නැත, දරුවා ගෙන මාගේ අත මත තබන්න." ඒ රාජ පුරුෂයෝ ආළවක කුමරු ආළවක යක්ෂයාගේ අතේ තැබූහ. ආළවක ඔහු ගෙන දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තය මත තැබුවේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුව පිළිගෙන නැවත ආළවකගේ අතේ තැබූ සේක. ආළවක ඔහු ගෙන නැවත රාජ පුරුෂයන්ගේ අතේ තැබුවේය. මෙසේ අතින් අතට ගිය බැවින් ඔහුට "හත්ථක ආළවක" යැයි නම් තැබූහ.

අථ නං තෙ රාජපුරිසා තුට්ඨමානසා ආදාය රඤ්ඤො සන්තිකං අගමංසු. රාජා තං දිස්වා ‘‘අජ්ජ චාටිභත්තං න සම්පටිච්ඡතී’’ති සඤ්ඤං කත්වා ‘‘කස්මා, තාතා, එවමෙව ආගතත්ථා’’ති ආහ. දෙව, රාජකුලස්ස තුට්ඨි ච වඩ්ඪි ච, සත්ථා ආළවකස්ස භවනෙ නිසීදිත්වා ආළවකං දමෙත්වා උපාසකත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා කුමාරං අම්හාකං දාපෙසීති. සත්ථාපි ආළවකං පත්තචීවරං ගාහාපෙත්වා ආළවිනගරාභිමුඛො පායාසි. සො නගරං උපසඞ්කමන්තො ලජ්ජිත්වාව ඔසක්කති. සත්ථා නං ඔලොකෙත්වා ‘‘ලජ්ජසි, ආළවකා’’ති පුච්ඡි. ආම, භන්තෙ, නගරවාසිනො මං නිස්සාය මාතිමරණං පිතිමරණං පුත්තදාරමරණඤ්ච පාපුණිංසු. තෙ මං පස්සිත්වා දණ්ඩෙහිපි ලෙඩ්ඩූහිපි පහරිස්සන්ති. තස්මා ඔසක්කාමි, භන්තෙති. ‘‘ආළවක, නත්ථි තෙ මයා සද්ධිං ගච්ඡන්තස්ස භයං, විස්සත්ථො එහී’’ති වත්වා නගරස්ස අවිදූරෙ ඨානෙ වනසණ්ඩෙ අට්ඨාසි. ආළවකරාජාපි නාගරෙ ගහෙත්වා සත්ථු පච්චුග්ගමනං ගතො. සත්ථා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාවසානෙ චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. තෙ ආළවකස්ස තත්ථෙව වසනට්ඨානං කත්වා අනුසංවච්ඡරං බලිකම්මං පට්ඨපෙසුං.

එවිට ඒ රාජ පුරුෂයෝ සතුටු වූ සිත් ඇතිව ඔහු ගෙන රජු වෙත ගියහ. රජතුමා ඔහු දැක "අද බත් හැළිය භාරගන්නේ නැතැයි" සිතා, "දරුවෙනි, ඇයි ඔබලා මෙසේම ආපසු ආවේ?" යැයි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, රජ පවුලට මහත් සතුටක් හා දියුණුවක් විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ආළවකගේ භවනයේ වැඩසිට ආළවකව දමනය කර උපාසක භාවයේ පිහිටුවා කුමරු අපට ලබා දුන් සේක" යි ඔවුහු සැළ කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද ආළවක ලවා පාත්‍ර සිවුරු ගන්වා ආළවි නුවර දෙසට වැඩම කළ සේක. ඔහු (ආළවක) නගරයට ළඟා වෙද්දී ලැජ්ජාවෙන් පස්සට ගියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහු දෙස බලා "ආළවක, ඔබ ලැජ්ජා වෙන්නෙහිද?" යැයි විමසූ සේක. "එසේය ස්වාමීනි, නගර වැසියෝ මා නිසා මවු මරණය, පිය මරණය සහ අඹුදරු මරණයන්ට පත් වූහ. ඔවුන් මා දැක පොලු මුගුරුවලින් හා කැට කැබලිතිවලින් පහර දෙනු ඇත. ස්වාමීනි, එබැවින් මම පසුබට වෙමි" යි ඔහු සැළ කළේය. "ආළවක, මා සමඟ යන ඔබට කිසිදු බියක් නැත, විශ්වාසයෙන් එන්න" යැයි වදාරා ශාස්තෘන් වහන්සේ නගරයට නුදුරු වනයක වැඩසිටි සේක. ආළවක රජතුමා ද නගර වැසියන් කැටුව ශාස්තෘන් වහන්සේ පිළිගැනීමට ගියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පැමිණි පිරිසට ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීහු අමාපැන් පෙවූහ (නිවන් මග අවබෝධ කළහ). ඔවුහු ආළවකට එහිම වාසස්ථානයක් සාදා දී වසරක් පාසා බලි පූජා පැවැත්වීමට කටයුතු සම්පාදනය කළහ.

ආළවකොපි නාගරෙ ධම්මිකාය රක්ඛාය සඞ්ගණ්හි. සොපි ආළවකකුමාරො වුඩ්ඪිප්පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා තීණි මග්ගඵලානි පටිවිජ්ඣි. සො සබ්බකාලං අරියසාවකඋපාසකානං පඤ්චහි සතෙහි පරිවුතො චරති. අථෙකදිවසං තෙහි උපාසකෙහි සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා සුවිනීතං පරිසං දිස්වා ‘‘මහතී [Pg.302] තෙ, ආළවක, පරිසා, කථං තං සඞ්ගණ්හාසී’’ති ආහ. භගවා දානෙන තුස්සන්තං දානෙන සඞ්ගණ්හාමි, පියවචනෙන තුස්සන්තං පියවචනෙන සඞ්ගණ්හාමි, උප්පන්නෙසු කිච්චෙසු තෙසං නිත්ථරණෙන තුස්සන්තං උප්පන්නකිච්චනිත්ථරණෙන සඞ්ගණ්හාමි, සමානත්තට්ඨානෙන තුස්සන්තං සමානත්තතාය සඞ්ගණ්හාමීති. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා උපාසකෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො හත්ථකං ආළවකං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි පරිසං සඞ්ගණ්හන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ආළවක ද නගර වැසියන්ට ධාර්මික ආරක්ෂාව සලසමින් සංග්‍රහ කළේය. ඒ ආළවක කුමරු ද වැඩිවියට පත්ව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා මගපල තුනක් අවබෝධ කරගත්තේය. ඔහු නිරන්තරයෙන්ම අරිය ශ්‍රාවක උපාසකවරුන් පන්සියයක පිරිසක් පිරිවරාගෙන හැසිරෙයි. දිනක් ඒ උපාසකවරුන් සමඟ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසෙක වාඩි විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ මනාව හික්මුණු පිරිස දැක, "ආළවක, ඔබගේ පිරිස විශාලයි, ඔබ ඔවුන්ව සංග්‍රහ කරන්නේ කෙසේද?" යැයි ඇසූ සේක. "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දානයෙන් සතුටු වන්නන් දානයෙන් ද, ප්‍රිය වචනයෙන් සතුටු වන්නන් ප්‍රිය වචනයෙන් ද, කටයුතු යෙදුණු කල්හි ඒවා ඉටු කර දීමෙන් සතුටු වන්නන් එම කටයුතු ඉටු කර දීමෙන් ද, සමානාත්මතාවයෙන් සතුටු වන්නන් සමානාත්මතාවයෙන් ද සංග්‍රහ කරමි" යි සැළ කළේය. මෙසේ මේ කතාව හටගත්තේය. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු කලෙක ජේතවනාරාමයේ වැඩසිටිමින් උපාසකවරුන්ට තනතුරු පිරිනමද්දී, සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් පිරිස සංග්‍රහ කරන්නන් අතරින් හත්ථක ආළවක කුමරු අග්‍රස්ථානයේ තැබූ සේක.

මහානාමසක්කවත්ථු

මහානාම ශාක්‍ය වස්තුව

252. පඤ්චමෙ පණීතදායකානන්ති පණීතරසදායකානං මහානාමො සක්කො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං පණීතරසදායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කපිලවත්ථුපුරෙ සක්‍යරාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො දසබලස්ස පඨමදස්සනෙයෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

252. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'පණීත දායකයන්' යන්නෙන් ප්‍රණීත රසැති දානය දෙන දායකයන් අතර මහානාම ශාක්‍ය රජු අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඔහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපදී, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම කතාව අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් උපාසකයෙකු ප්‍රණීත රසැති දානය දෙන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තබනු දැක, උදාර පින්කම් කර එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු කල්ප ලක්ෂයක් දේව මනුෂ්‍ය ලෝකවල සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ කපිලවස්තු පුරයේ ශාක්‍ය රජ පවුලේ ඉපදී, වැඩිවියට පත් වූ පසු දසබලයන් වහන්සේව ප්‍රථම වරට දුටු සැනින්ම සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියේය.

අථෙකස්මිං සමයෙ සත්ථා වෙරඤ්ජායං වස්සාවාසං වසිත්වා අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුපුරං ගන්ත්වා නිග්‍රොධාරාමෙ පටිවසති. මහානාමො ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසින්නො සත්ථාරං එවමාහ – ‘‘භගවා සුතමෙතං ‘භික්ඛුසඞ්ඝො කිර වෙරඤ්ජායං භික්ඛාචාරෙන කිලමතී’ති, මම චතුමාසං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පටිජග්ගනෙ පටිඤ්ඤං දෙථ, අහං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සරීරෙ ඔජං පවෙසෙස්සාමී’’ති. සත්ථා අධිවාසෙසි. සො සත්ථු අධිවාසනං විදිත්වා පුනදිවසතො පට්ඨාය බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතරසභොජනචතුමධුරාදීහි පටිජග්ගිත්වා පුන චතුමාසං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අට්ඨ මාසෙ පූරෙත්වා පුන චතුමාසං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා සකලසංවච්ඡරං පටිජග්ගි. සත්ථා තතො පරං පටිඤ්ඤං නාදාසි. මහානාමො පන තතො පට්ඨාය අපරාපරං සම්පත්තභික්ඛුසඞ්ඝස්ස තෙනෙව නියාමෙන සක්කාරං කරොති. තස්ස සො ගුණො සකලජම්බුදීපෙ පාකටො ජාතො. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. සත්ථා [Pg.303] පන අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා මහානාමං සක්කං පණීතදායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

එක් සමයක ශාස්තෘන් වහන්සේ වේරංජාවෙහි වස් වැස, පිළිවෙළින් කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කර නිග්‍රෝධාරාමයේ වැඩසිටි සේක. මහානාම රජු "ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළා" යැයි අසා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසෙක හිඳ මෙසේ සැළ කළේය - "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, වේරංජාවෙහිදී භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ පිණ්ඩපාතය සෙවීමේදී වෙහෙසට පත් වූ බව මට ඇසිණි. මා හට මාස හතරක් භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට අවසර ලබා දුන මැනව. මම භික්ෂු සංඝයාගේ ශරීරයට ඕජාව ඇතුළු කරන්නෙමි (පෝෂණය කරන්නෙමි)." ශාස්තෘන් වහන්සේ එය ඉවසා වදාළ සේක. ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කැමැත්ත දැනගෙන, පසුදා සිට බුදුන් ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට ප්‍රණීත රසැති භෝජන හා චතුමධුර ආදියෙන් උපස්ථාන කර, නැවත මාස හතරකට අවසර ගෙන මාස අටක් සම්පූර්ණ කර, නැවත මාස හතරකට අවසර ගෙන මුළු වසරක් පුරාම උපස්ථාන කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉන්පසු තවදුරටත් අවසර නොදුන් සේක. නමුත් මහානාම රජු එතැන් සිට විවිධ දිසාවලින් වැඩම කරන භික්ෂු සංඝයාට එම ක්‍රමයෙන්ම සත්කාර සම්මාන කළේය. ඔහුගේ ඒ ගුණය මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රකට විය. මෙසේ මේ කතාව හටගත්තේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු කලෙක ජේතවනාරාමයේ වැඩසිටිමින් මහානාම ශාක්‍ය රජු ප්‍රණීත දානය දෙන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තැබූ සේක.

උග්ගගහපතිවත්ථු

උග්ග ගෘහපති වස්තුව

253. ඡට්ඨෙ මනාපදායකානන්ති මනාපං චිත්තරුචිතභොජනං දායකානං උග්ගො ගහපති, වෙසාලිකො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං මනාපදායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වෙසාලියං සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස ජාතකාලෙ නාමං අනියාමිතං. අපරභාගෙ පනස්ස අත්තභාවොපි උග්ගතො අහොසි සමිද්ධො, අලඞ්කතතොරණං විය උස්සිතචිත්තපටො විය ච අතිවිරොචිත්ථ. ගුණාපිස්ස උග්ගතා අහෙසුං. සො ඉමෙසං ද්වින්නම්පි උග්ගතත්තා උග්ගසෙට්ඨිත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. සො පනායං දසබලස්ස පඨමදස්සනෙයෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අපරභාගෙ තීණිපි මග්ගඵලානි සච්ඡාකාසි. සො අත්තනො මහල්ලකකාලෙ රහොගතො නිසීදිත්වා චින්තෙසි – ‘‘යං යං මය්හං පියං මනාපං, තං තදෙව දසබලස්ස දස්සාමි, ඉදං මෙ සත්ථු සම්මුඛාපි සුතං ‘මනාපදායී ලභතෙ මනාප’’’න්ති. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘අපි නු ඛො මෙ චිත්තං ජානිත්වා සත්ථාපි නිවෙසනද්වාරං ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති.

253. හයවන සූත්‍රයේ 'මනාපදායකානං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සිතට ප්‍රිය මනාප වූ භෝජනයන් පූජා කරන්නන් අතරින් වේසාලි නුවර වැසි උග්ග ගෘහපතියා අග්‍ර වන බවයි. ඔහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්ම ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී, එක්තරා උපාසකයෙකු ප්‍රිය මනාප දෑ පූජා කරන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ වේසාලි නුවර සිටු කුලයක උපන්නේය. ඔහුගේ උපන් අවස්ථාවේදී නමක් නියම කර නොතිබුණි. පසුව ඔහුගේ අත්බැව උසස් ලෙස වැඩුණු බැවින්ද, සශ්‍රීක වූ බැවින්ද, සැරසූ තොරණක් මෙන් සහ ඔසවන ලද විචිත්‍ර ධජයක් මෙන් අතිශයින් බැබළුණු නිසාත්, ඔහුගේ ගුණධර්මයන්ද උසස් වූ නිසාත් ඔහු 'උග්ග සිටු' යන නමින්ම ප්‍රසිද්ධියට පත් විය. ඔහු දසබලයන් වහන්සේව පළමුවෙන්ම දුටු අවස්ථාවේදීම සෝවාන් ඵලයේ පිහිටා, පසුව ඉතිරි මාර්ග ඵලයන් තුනම සාක්ෂාත් කළේය. ඔහු තමා මහලු වයසට පත් වූ කලෙක හුදෙකලාව හිඳ මෙසේ කල්පනා කළේය: 'මාගේ සිතට යම් යම් දෙයක් ප්‍රිය මනාප වේද, ඒ ඒ දෙයම දසබලයන් වහන්සේට පූජා කරන්නෙමි. ප්‍රියමනාප දෑ දෙන තැනැත්තා ප්‍රියමනාප දෑ ලබන්නේය යන වචනය බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේදීම මා අසා ඇත.' එකල ඔහුට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: 'බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ සිත දැන මාගේ නිවස දොරටුවට වඩින සේක් නම් කෙතරම් යෙහෙකිද?'

සත්ථාපි ඛො තස්ස චිත්තං ඤත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො නිවෙසනද්වාරෙයෙව පාතුරහොසි. සො ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති සුත්වා අතිවිය උස්සාහජාතො දසබලස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා සත්ථු පත්තං පටිග්ගහෙත්වා ඝරං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ සත්ථාරං, අවසෙසආසනෙසු භික්ඛුසඞ්ඝං නිසීදාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නානග්ගරසෙහි පරිවිසිත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ එකමන්තං නිසීදිත්වා එවමාහ – ‘‘සම්මුඛා මෙතං, භන්තෙ, භගවතො සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං ‘මනාපදායී ලභතෙ මනාප’’’න්ති. යං යං, භන්තෙ, මය්හං මනාපං, තං තං මයා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දින්නමෙවා’’ති සත්ථාරං ජානාපෙත්වා තතො පට්ඨාය යං යං තස්ස මනාපං, තං තං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දෙති. තං පන සබ්බං පඤ්චකනිපාතෙ [Pg.304] උග්ගසුත්තෙ විත්ථාරතො ආගමිස්සති. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ විහරන්තො තං උපාසකං මනාපදායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

බුදුරජාණන් වහන්සේද ඔහුගේ සිත දැන භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ඔහුගේ නිවස දොරටුව අසලම පහළ වූ සේක. 'බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක' යයි අසා ඔහු අතිශයින් උද්යෝගිමත්ව දසබලයන් වහන්සේ වෙත ගොස් පසඟ පිහිටුවා වැඳ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්‍රය පිළිගෙන, නිවස තුළට වඩාහිඳුවා, පනවන ලද උතුම් බුද්ධ ආසනයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේද සෙසු ආසනවල භික්ෂු සංඝයාද වඩාහිඳුවා, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට නොයෙක් ප්‍රණීත රසැති භෝජනයෙන් සංග්‍රහ කොට, දන් වළඳා අවසානයේ එක් පසෙක හිඳ මෙසේ කීවේය: 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේදීම "ප්‍රියමනාප දෑ දෙන්නා ප්‍රියමනාප දෑ ලබයි" යන වචනය මා විසින් අසන ලදී, පිළිගන්නා ලදී. ස්වාමීනි, මට යම් යම් දෙයක් ප්‍රිය මනාප වේද, ඒ ඒ දෑ මා විසින් බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට පූජා කරන ලදී.' මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේට දන්වා, එතැන් සිට තමාට ප්‍රියමනාප වූ යම් දෙයක් වේද, එය බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට පූජා කරයි. ඒ සියලු පුවත් පංචක නිපාතයේ උග්ග සූත්‍රයෙහි විස්තර වශයෙන් එන්නේය. මෙසේ මෙම කතාව හටගත්තේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ පසුව ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන කල ඒ උපාසකයා ප්‍රියමනාප දෑ පූජා කරන්නන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

උග්ගතගහපතිවත්ථු

උග්ගත ගෘහපති වස්තුව

254. සත්තමෙ සඞ්ඝුපට්ඨාකානන්ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපට්ඨාකානං හත්ථිගාමකො උග්ගතො ගහපති, අග්ගොති දස්සෙති. සොපි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා සත්ථාරං එකං උපාසකං සඞ්ඝුපට්ඨාකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ හත්ථිගාමෙ සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති, තස්ස උග්ගතකුමාරොති නාමං අකංසු.

254. සත්වන සූත්‍රයේ 'සංඝුපට්ඨාකානං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ භික්ෂු සංඝයාට උපස්ථාන කරන්නන් අතර හත්ථිගාමයේ උග්ගත ගෘහපතියා අග්‍ර වන බවයි. ඔහුද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපදී, පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා, එක්තරා උපාසකයෙකු සංඝ උපස්ථායකයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයේ හත්ථිගාමයේ සිටු කුලයක උපන්නේය. ඔහුට 'උග්ගත කුමාර' යයි නම් තැබූහ.

සො අපරභාගෙ ඝරාවාසෙ පතිට්ඨිතො පිතු අච්චයෙන සෙට්ඨිට්ඨානං පාපුණි. තෙන සමයෙන සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං චරන්තො හත්ථිගාමං පත්වා නාගවනුය්‍යානෙ විහරති. තදා අයං උග්ගතසෙට්ඨි සත්තාහං පානමදමත්තො හුත්වා නාටකෙහි පරිවුතො නාගවනුය්‍යානං ගන්ත්වා පරිචාරයමානො දසබලං දිස්වා බලවහිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාපෙසි. අථස්ස සත්ථාරං උපසඞ්කමන්තස්ස සබ්බො සුරාමදො අබ්භත්ථං අගමාසි. සො සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. අථස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ තීණි මග්ගඵලානි පටිවිජ්ඣි. තතො පට්ඨාය නාටකානි ‘‘තුම්හෙ යථාසුඛං ගච්ඡථා’’ති විස්සජ්ජෙත්වා දානාභිරතො හුත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානමෙව දෙති. දෙවතා රත්තිභාගසමනන්තරෙ ආගන්ත්වා සෙට්ඨිස්ස ආරොචෙන්ති – ‘‘ගහපති, අසුකො භික්ඛු තෙවිජ්ජො, අසුකො භික්ඛු ඡළභිඤ්ඤො, අසුකො සීලවා, අසුකො දුස්සීලො’’ති. සො තාසං වචනං සුත්වාපි ගුණං තාව යථාභූතතො ජානාති, දෙය්‍යධම්මං පන සමචිත්තෙනෙව දෙති. සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදිත්වාපි තමෙව ගුණං කථෙති. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා තං ගහපතිං සඞ්ඝුපට්ඨාකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඔහු පසුව ගිහිගෙය පිහිටුවා පියාගේ ඇවෑමෙන් සිටු තනතුරට පත් විය. ඒ සමයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා චාරිකාවේ වඩින සේක් හත්ථිගාමයට පැමිණ නාගවනයෙහි වැඩසිටි සේක. එකල මෙම උග්ගත සිටුවරයා සත් දිනක් සුරා පානයෙන් මත්ව සිටියේය. ඔහු නළඟනන් පිරිවරා නාගවනයට ගොස් විනෝද වෙමින් සිටියදී දසබලයන් වහන්සේ දැක බලවත් ලජ්ජා භය (හිරි-ඔතප්) ඇති කරගත්තේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත යන ඔහුට ඒ සියලු මත්පැන් මදය පහව ගියේය. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ එක් පසෙක හිඳගත්තේය. එකල බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුට ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඔහු මාර්ග ඵල තුනක් අවබෝධ කරගත්තේය. එතැන් සිට නළඟනන්ට 'නුඹලා කැමති පරිදි යන්න' යයි පවසා, දානයෙහි ඇලුනෙක් වී භික්ෂු සංඝයාට දානයම පූජා කරයි. දේවතාවෝ රාත්‍රී කාලයේ පැමිණ සිටුවරයාට මෙසේ පවසති: 'ගෘහපතිය, අසවල් භික්ෂුව ත්‍රිවිද්‍යා සහිතය, අසවල් භික්ෂුව ෂඩ් අභිඥා සහිතය, අසවල් භික්ෂුව සිල්වත්ය, අසවල් භික්ෂුව දුසිල්වත්ය.' ඔහු ඒ දේවතාවන්ගේ වචන අසා ඒ භික්ෂූන්ගේ ගුණාංග නිවැරදිව දැනගත්තද, පූජා කළ යුතු වස්තුව සියලු භික්ෂූන්ට සමාන වූ සිතින්ම පූජා කරයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳගෙනද ඒ භික්ෂූන්ගේ ගුණම පවසයි. පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩහිඳිමින් ඒ ගෘහපතියා සංඝ උපස්ථායකයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

සූරම්බට්ඨවත්ථු

සූරම්බට්ඨ වස්තුව

255. අට්ඨමෙ [Pg.305] අවෙච්චප්පසන්නානන්ති අවිගච්ඡනසභාවෙන අචලෙන පසාදෙන සමන්නාගතානං සූරම්බට්ඨො අග්ගොති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා සත්ථාරං එකං උපාසකං අවෙච්චප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති, සූරම්බට්ඨොතිස්ස නාමං අකංසු.

255. අටවන සූත්‍රයේ 'අවෙච්චප්පසන්නානං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ නොසැලෙන පැහැදීමෙන් යුක්ත වූවන් අතර සූරම්බට්ඨ අග්‍ර වන බවයි. ඔහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසා, එක්තරා උපාසකයෙකු නොසැලෙන පැහැදීම ඇති අය අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයේ සැවැත් නුවර සිටු කුලයක උපන්නේය. ඔහුට 'සූරම්බට්ඨ' යයි නම් තැබූහ.

සො අපරභාගෙ වයප්පත්තො ඝරාවාසෙ පතිට්ඨාය අඤ්ඤතිත්ථියානං උපට්ඨාකො හුත්වා චරති. අථ සත්ථා පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තො තස්ස සොතාපත්තිමග්ගහෙතුං දිස්වා භික්ඛාචාරවෙලාය නිවෙසනද්වාරං අගමාසි. සො දසබලං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො මහාකුලෙ චෙව ජාතො, ලොකෙ ච අභිඤ්ඤාතො, තෙනස්ස සන්තිකං අගමනං නාම න යුත්ත’’න්ති සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පාදෙසු වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා ඝරං පවෙසෙත්වා මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා භික්ඛං දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තස්ස චරිතවසෙන ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. සත්ථාපි තං දමෙත්වා විහාරමෙව ගතො.

ඔහු පසුව වයසට පැමිණි කල ගිහිගෙය පිහිටුවා අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ උපස්ථායකයෙකු වී සිටියේය. පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේ අලුයම් කාලයේ ලෝකය බලන සේක්, ඔහුගේ සෝවාන් මාර්ගයට හේතු දැක, පිණ්ඩපාත වේලාවෙහි ඔහුගේ නිවස දොරටුවට වැඩි සේක. ඔහු දසබලයන් වහන්සේ දැක මෙසේ සිතුවේය: 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ උසස් කුලයක උපන් සේක, ලෝකයෙහි ඉතා ප්‍රකට සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ සමීපයට නොගොස් සිටීම නුසුදුසුය.' මෙසේ සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් පාද වන්දනා කර, පාත්‍රය ගෙන නිවස තුළට වඩාහිඳුවා, මහාර්ඝ ආසනයක වඩාහිඳුවා, දන් පූජා කොට දන් වළඳා අවසානයේ එක් පසෙක හිඳගත්තේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුගේ චරිතය අනුව ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඔහු සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේද ඔහු දමනය කොට විහාරයටම වැඩි සේක.

තතො මාරො චින්තෙසි – ‘‘අයං සූරම්බට්ඨො නාම අම්හාකං සන්තකො, සත්ථා පනස්ස අජ්ජ ගෙහං ගතො, කිං නු ඛො සත්ථු ධම්මං සුත්වා මග්ගපාතුභාවං අකරිත්ථාති යාවස්ස මම විසයා අතික්කන්තභාවං වා අනතික්කන්තභාවං වා ජානාමී’’ති අත්තනො කාමරූපිතාය දසබලස්ස සරික්ඛකං රූපං මාපෙත්වා චීවරග්ගහණම්පි පත්තග්ගහණම්පි බුද්ධාකප්පෙනෙව කත්වා ද්වත්තිංසලක්ඛණධරො හුත්වා සූරම්බට්ඨස්ස ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. සූරම්බට්ඨොපි ‘‘පුන දසබලො ආගතො’’ති සුත්වා ‘‘බුද්ධානං අනිය්‍යානිකගමනං නාම නත්ථි, කෙන නු ඛො කාරණෙන ආගතො’’ති වෙගෙන ‘‘දසබලො’’ති සඤ්ඤාය තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං ඨිතො, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ ඉදානෙව ඉමස්මිං ගෙහෙ භත්තකිච්චං කත්වා ගතා, කිං නු ඛො කාරණං පටිච්ච පුන ආගතත්ථා’’ති ආහ. ‘‘සූරම්බට්ඨ මයා ධම්මං කථෙන්තෙන එකං අනුපධාරෙත්වා [Pg.306] කථිතං. මයා හි පඤ්චක්ඛන්ධා ‘සබ්බෙව අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’ති කථිතා, න පනෙතෙ සබ්බෙව එවරූපා. එකච්චෙ හි ඛන්ධා නිච්චා ධුවා සස්සතා අත්ථී’’ති ආහ.

ඉන්පසු මාරයා මෙසේ සිතුවේය: “මේ සුරම්බට්ඨ නම් වූ තැනැත්තා අප සන්තක වූවෙකි. එහෙත් අද බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුගේ නිවසට වැඩම කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා ඔහු මඟඵල අවබෝධ කරගත්තේ දැයි මම දැනගත යුත්තෙමි. ඔහු මගේ විෂය සීමාව ඉක්මවා ගොස් ඇත්ද නැත්ද යන්න මම පරීක්ෂා කරන්නෙමි.” මෙසේ තමාට රිසි රූපයක් මවා ගැනීමේ හැකියාවෙන් යුතුව, දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන රූපයක් මවාගෙන, සිවුරු දැරීම හා පාත්‍රය දැරීම යන සියල්ල බුද්ධ වේශයෙන්ම සකස් කොට, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තව සුරම්බට්ඨගේ නිවසේ දොරටුව අසල සිටගත්තේය. සුරම්බට්ඨ ද “නැවතත් දසබලයන් වහන්සේ වැඩම කළහ” යි අසා, “බුදුවරුන්ගේ අර්ථ විරහිත වැඩම කිරීමක් නම් නැත, කුමන කරුණක් නිසා නැවත වැඩම කළ සේක්ද?” යි සිතා, වහා දසබලයන් වහන්සේ ය යන හැඟීමෙන් ඔහු වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටගත්තේය. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ දැන්ම මේ නිවසේ දන් වළඳා වැඩම කළ සේක. කුමන කරුණක් නිමිත්තෙන් නැවත වැඩම කළ සේක්ද?” යි ඇසුවේය. “සුරම්බට්ඨ, මා ධර්මය දේශනා කරන විට එක් කරුණක් ගැන මැනවින් විමසා නොබලා දේශනා කරන ලදී. මා විසින් ‘සියලු පංචස්කන්ධයෝම අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය’ යි පවසන ලදී. එහෙත් ඒ සියල්ල එසේ නොවේ. ඇතැම් ස්කන්ධයෝ නිත්‍යය, ස්ථිරය, සදාකාලිකය” යි මාරයා කීවේය.

තතො සූරම්බට්ඨො චින්තෙසි – ‘‘අයං කථා අතිවිය භාරියා. බුද්ධානඤ්හි අනුපධාරෙත්වා කථනං නාම නත්ථි, දසබලස්ස මාරො කිර පටිපක්ඛො, අද්ධා අයං මාරො භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘මාරොසි ත්ව’’න්ති ආහ. අරියසාවකෙන කථිතකථා තස්ස ඵරසුප්පහාරො විය අහොසි, තස්මා සකභාවෙන ඨාතුං අසක්කොන්තො ‘‘ආම, සූරම්බට්ඨ, අහං මාරො’’ති ආහ. ‘‘තාදිසානං මාරානං සතම්පි සහස්සම්පි ආගන්ත්වා මම සද්ධං චාලෙතුං න සක්කොති, මහාගොතමො දසබලො මය්හං ධම්මං දෙසෙන්තො ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති බොධෙත්වා දෙසෙසි, මා මෙ ඝරද්වාරෙ තිට්ඨා’’ති අච්ඡරං පහරි. මාරො තස්ස වචනං සුත්වා පටිප්ඵරිත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තො තත්ථෙව අන්තරධායි. සූරම්බට්ඨොපි සායන්හසමයෙ සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා මාරෙන කතකිරියං කථෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, එවං මාරො මම සද්ධං චාලෙතුං වායමිත්ථා’’ති ආහ. සත්ථා එතදෙව කාරණං අට්ඨුපත්තිං කත්වා ඉමස්මිං සාසනෙ සූරම්බට්ඨං අවෙච්චප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

එවිට සුරම්බට්ඨ මෙසේ සිතුවේය: “මේ කතාව ඉතා බරපතළ එකකි. බුදුවරුන් විමසා නොබලා යමක් දේශනා කිරීමක් සිදු නොවේ. දසබලයන් වහන්සේගේ ප්‍රතිවිරුද්ධ තැනැත්තා මාරයා බව කියනු ලැබේ. ඒකාන්තයෙන්ම මොහු මාරයා විය යුතුය.” මෙසේ සිතා, “නුඹ මාරයා නේද?” යි ඇසුවේය. ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු විසින් පවසන ලද එම වචනය මාරයාට පොරෝ පහරක් වැදුණාක් මෙන් විය. එබැවින් තමාගේ ස්වරූපයෙන් සිටීමට අපොහොසත් වූ මාරයා, “ඔව් සුරම්බට්ඨ, මම මාරයා වෙමි” යි පැවසීය. එවිට සුරම්බට්ඨ “තොප වැනි මාරයන් සියයක් දහසක් පැමිණියත් මගේ ශ්‍රද්ධාව සෙලවීමට නොහැකිය. මහා ගෝතම දසබලයන් වහන්සේ මට ධර්මය දේශනා කරද්දී ‘සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යය’ යි අවබෝධ කරවා වදාළහ. මගේ නිවසේ දොරකඩ නොසිටින්න” යි කියා අසුරු ගැසුවේය. මාරයා ඔහුගේ වචනය අසා, ඊට එරෙහිව කතා කිරීමට නොහැකිව එතැනම අතුරුදන් විය. සුරම්බට්ඨ ද සවස් කාලයේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් මාරයා කළ ක්‍රියාව පවසා, “ස්වාමීනි, මාරයා මෙසේ මගේ ශ්‍රද්ධාව සෙලවීමට උත්සාහ කළේය” යි කීවේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම කරුණම නිමිත්තක් කරගෙන, මේ ශාසනයෙහි ‘අචල ප්‍රසාදය (අවෙච්චප්පසාදය) ඇති දායකයන්’ අතරින් සුරම්බට්ඨව අගතැන්පත් කළ සේක.

ජීවකවත්ථු

ජීවක වස්තුව.

256. නවමෙ පුග්ගලප්පසන්නානන්ති පුග්ගලියප්පසාදෙන සමන්නාගතානං උපාසකානං ජීවකො කොමාරභච්චො අග්ගොති දස්සෙති. සො හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො. සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං පුග්ගලප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ අභයරාජකුමාරං පටිච්ච සාලවතියා නාම රූපූපජීවිනියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො. රූපූපජීවිනියො ච නාම විජාතකාලෙ සචෙ පුත්තො හොති, ඡඩ්ඩෙන්ති. සචෙ ධීතා, පටිජග්ගන්ති. ඉති සා තං දාරකං කත්තරසුප්පකෙන සඞ්කාරකූටෙ ඡඩ්ඩාපෙසි. අථ නං අභයො රාජකුමාරො රාජුපට්ඨානං ගච්ඡන්තො තං දිස්වා ‘‘කිං, භණෙ, එතං කාකෙහි සම්පරිකිණ්ණ’’න්ති මනුස්සෙ පෙසෙත්වා ‘‘දාරකො [Pg.307] දෙවා’’ති. ජීවති, භණෙති, ‘‘ජීවති, දෙවා’’ති සුත්වා අත්තනො අන්තෙපුරෙ පොසාපෙසි. තස්ස ජීවතීති කථිතත්තා ජීවකොති නාමං අකංසු, කුමාරෙන පොසාපිතොති කොමාරභච්චොති නාමං අකංසු.

256. නවවන සූත්‍රයේ ‘පුග්ගලප්පසන්නානං’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පුද්ගල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූ උපාසකවරුන් අතරින් කොමාරභච්ච ජීවක අගතැන්පත් වන බවයි. ඔහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලැබීය. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසමින් සිටියදී, එක්තරා උපාසකයෙකු පුද්ගල ප්‍රසාදය ඇති අය අතර අගතැන්පත් කරනු දැක, විශේෂ කුසල් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ රජගහ නුවර අභය රාජකුමාරයා නිමිති කරගෙන සාලවතී නම් රූපූපජීවිනියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. රූපූපජීවිනියන් පුතෙකු ලැබුණු විට ඉවත දමති, දුවක ලැබුණහොත් ඇති දැඩි කරති. එබැවින් ඇය ඒ දරුවා දිරාගිය කුල්ලක දමා කුණු ගොඩක අතහැර දැමුවාය. එවිට අභය රාජකුමාරයා රජ වාසලට යන අතරමඟදී ඔහුව දැක, “පින්වත්නි, මේ කපුටන් වට වී සිටින්නේ කුමකටද?” යි විමසා මිනිසුන් යැවූ විට, “දේවයන් වහන්ස, මේ දරුවෙකි” යි පවසා සිටියහ. “පින්වත්නි, ඔහු ජීවත් වෙනවාද?” යි ඇසූ විට “දේවයන් වහන්ස, ජීවත් වේ” යි අසා තමාගේ අන්තඃපුරයේ ඇති දැඩි කරවීය. ඔහු ‘ජීවත් වන’ නිසා ඔහුට ‘ජීවක’ යැයි නම් තැබූහ. කුමාරයා විසින් පෝෂණය කළ නිසා ‘කොමාරභච්ච’ යැයි නම් ලැබීය.

සො අත්තනො සොළසවස්සුද්දෙසිකකාලෙ තක්කසිලං ගන්ත්වා වෙජ්ජසිප්පං උග්ගණ්හිත්වා බිම්බිසාරරඤ්ඤො සන්තිකා සක්කාරං ලභිත්වා චණ්ඩපජ්ජොතස්ස රඤ්ඤො රොගං ඵාසුකං අකාසි. සො තස්ස පඤ්ච තණ්ඩුලසකටසතානි සොළස කහාපණසහස්සානි දුස්සසහස්සපරිවාරං අනග්ඝං සිවෙය්‍යකං දුස්සයුගඤ්ච පෙසෙසි. තස්මිං සමයෙ සත්ථා රාජගහං උපනිස්සාය ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ විහරති. ජීවකො සත්ථු උස්සන්නධාතුකෙ කායෙ විරෙචනං දත්වා භෙසජ්ජං කරොන්තො ‘‘චත්තාරො පච්චයා මම සන්තකාව හොන්තූ’’ති සත්ථාරං අත්තනො විහාරෙ වසාපෙත්වා සත්ථු භෙසජ්ජං කත්වා තං දුස්සයුගං උපනෙත්වා ‘‘ඉදං, භන්තෙ, තුම්හෙයෙව පරිභොගං කරොථා’’ති වත්වා තෙන සද්ධිං ලද්ධං දුස්සසහස්සං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පන ජීවකවත්ථු ඛන්ධකෙ (මහාව. 326 ආදයො) ආගතමෙව. සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ විහරන්තො ජීවකං කොමාරභච්චං පුග්ගලප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඔහු තමාට දහසය අවුරුදු වයස පැමිණි විට තක්සලා නුවරට ගොස් වෛද්‍ය ශිල්පය උගෙන, බිම්බිසාර රජුගෙන් සත්කාර ලබා, චණ්ඩපජ්ජෝත රජුගේ රෝගය සුව කළේය. ඒ රජතුමා ඔහුට සහල් කරත්ත පන්සීයක් ද, කහවනු දහසය දහසක් ද, දහසක් වස්ත්‍ර පිරිවර වූ අනගි සිවෙය්‍යක වස්ත්‍ර යුගලයක් ද පූජා කළේය. ඒ දිනවල ශාස්තෘන් වහන්සේ රජගහ නුවර ඇසුරු කරමින් ගිජ්ඣකූට පර්වතයේ වැඩ වසන සේක. ජීවක තෙමේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීරයේ ධාතු කිපී ඇති විට විරේක බෙහෙත් දී ප්‍රතිකාර කරමින්, “සතර පසයම මට අයිති දේම වේවා” යි සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේව තම විහාරයේ වැඩ හිඳුවා බෙහෙත් කර, ඒ වස්ත්‍ර යුගලය පූජා කොට, “ස්වාමීනි, මෙය ඔබ වහන්සේම පරිභෝජනය කළ මැනව” යි පවසා, ඒ සමඟ ලැබුණු අනෙක් වස්ත්‍ර දහස භික්ෂු සංඝයාට පූජා කළේය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරාත්මකව ජීවක වස්තුව ඛන්ධකයෙහි සඳහන් වේ. ශාස්තෘන් වහන්සේ පසුව ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන විට ජීවක කොමාරභච්චයන්ව ‘පුද්ගල ප්‍රසාදය ඇති උපාසකවරුන් අතරින් අගතැන්පත්’ බවට පත් කළ සේක.

නකුලපිතුගහපතිවත්ථු

නකුලපිතු ගෘහපති වස්තුව.

257. දසමෙ විස්සාසකානන්ති විස්සාසිකකථං කථෙන්තානං උපාසකානං අන්තරෙ, නකුලපිතා ගහපති, අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං විස්සාසකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ භග්ගරට්ඨෙ සුසුමාරගිරිනගරෙ සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති. සත්ථාපි භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං චරමානො තං නගරං පත්වා භෙසකළාවනෙ විහරති. අථායං, නකුලපිතා ගහපති, සුසුමාරගිරිවාසීහි සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පඨමදස්සනෙනෙව සො ච භරියා චස්ස දසබලං ‘‘අයං අම්හාකං පුත්තො’’ති සඤ්ඤං පට්ඨපෙත්වා උභොපි [Pg.308] සත්ථු පාදෙසු නිපතිත්වා, ‘‘තාත, ත්වං එත්තකං කාලං අම්හෙ ඡඩ්ඩෙත්වා කහං විචරසී’’ති ආහංසු. අයං කිර, නකුලපිතා ගහපති, පුබ්බෙ පඤ්ච ජාතිසතානි දසබලස්ස පිතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළපිතා, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාපිතා, පඤ්ච ජාතිසතානි මාතුලො, නකුලමාතාපි පඤ්ච ජාතිසතානි මාතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළමාතා, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාමාතා, පඤ්ච ජාතිසතානි පිතුච්ඡා. ඉති දීඝරත්තං අනුගතසිනෙහත්තා දසබලං දිස්වාව ‘‘පුත්තො’’ති සඤ්ඤං කත්වා සණ්ඨාතුං නාසක්ඛිංසු. සත්ථා යාව තෙසං චිත්තං සඤ්ඤත්තිං න ගච්ඡති, තාව ‘‘අපෙථා’’ති නාවොච. අථ නෙසං යථාමනෙනෙව සතිං පටිලභිත්වා මජ්ඣත්තභූතානං ආසයං ඤත්වා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ උභොපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු.

257. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'විස්සාසකානං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අතිශයින්ම විශ්වාසවන්ත ලෙස හා කුළුපගව කතා කරන උපාසකයන් අතරින් නකුලපිතු ගෘහපතියා අග්‍ර වන බවයි. ඔහු පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමයෙහි හංසවතී නගරයෙහි කුලගෙයක උපත ලබා බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මය ශ්‍රවණය කළේය. එහිදී පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා උපාසකයෙකු විශ්වාසවන්තයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ඔහු කල්ප ලක්ෂයක් පුරා දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි භග්ග රටෙහි සුංසුමාරගිරි නුවර සිටු කුලයක උපත ලැබීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා චාරිකාවේ වඩින අතරතුර එම නගරයට පැමිණ භේසකළාවනයෙහි වැඩසිටි සේක. එවිට නකුලපිතු ගෘහපතියා සුංසුමාරගිරි වැසියන් සමඟ බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවීමට ගියේය. පළමු දැකීමෙන්ම ඔහුත් ඔහුගේ බිරිඳත් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි 'මොහු අපේ පුතා' යන හැඟීම ඇති කරගෙන උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මත වැටී, 'පුතණුවනි, ඔබ මෙපමණ කලක් අපව අතහැර කොහේ සිටියාද?' යැයි විමසූහ. මේ නකුලපිතු ගෘහපතියා පෙර ආත්ම පහසියක බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පියා වූ අතර, තවත් ආත්ම පහසියක බාල පියා ලෙසත්, තවත් පහසියක මහප්පා ලෙසත්, තවත් පහසියක මාමා ලෙසත් සිටියේය. නකුලමාතාව ද පෙර ආත්ම පහසියක මව වූ අතර, තවත් ආත්ම පහසියක සුළු මව ලෙසත්, තවත් පහසියක ලොකු මව ලෙසත්, තවත් පහසියක නැන්දණිය ලෙසත් සිටියාය. මෙලෙස දීර්ඝ කාලයක් පැවති සෙනෙහස හේතුවෙන් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ දුටු පමණින්ම 'පුතා' යන හැඟීම මැඩපවත්වා ගැනීමට ඔවුහු අසමත් වූහ. ඔවුන්ගේ සිතේ එම හැඟීම පහව යන තෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ 'ඉවත් වන්න' යැයි වදාළේ නැත. පසුව ඔවුන්ගේ මධ්‍යස්ථ වූ අදහස් දැනගෙන ඔවුන්ගේ අභිලාෂයට අනුව බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ දෙදෙනාම සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ.

සත්ථා අපරභාගෙ තෙසං මහල්ලකකාලෙ පුන තං නගරං අගමාසි. තෙ ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ අත්තනො නිවෙසනෙ බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නානග්ගරසෙහි පරිවිසිත්වා සත්ථාරං කතභත්තකිච්චං උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නො ඛො නකුලපිතා ගහපති, භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යතො මෙ, භන්තෙ, නකුලමාතා ගහපතානී, දහරස්සෙව දහරා ආනීතා, නාභිජානාමි නකුලමාතරං ගහපතානිං මනසාපි අතිචරිතා, කුතො පන කායෙන. ඉච්ඡෙය්‍යාම මයං, භන්තෙ, දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිතුං අභිසම්පරායඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිතු’’න්ති. නකුලමාතාපි ඛො, ගහපතානී, භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යතො අහං, භන්තෙ, නකුලපිතුනො ගහපතිස්ස දහරස්සෙව දහරා ආනීතා, නාභිජානාමි නකුලපිතරං ගහපතිං මනසාපි අතිචරිතා, කුතො පන කායෙන. ඉච්ඡෙය්‍යාම මයං, භන්තෙ, දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිතුං අභිසම්පරායඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිතු’’න්ති. අථ අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා උපාසකෙ පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො ඉමං ඉමෙසං ද්වින්නම්පි කථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා නකුලපිතරං ගහපතිං විස්සාසකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

බුදුරජාණන් වහන්සේ පසු කලෙක ඔවුන් මහලු වූ පසු නැවතත් ඒ නගරයට වැඩම කළ සේක. 'බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළා' යැයි අසා ඔවුන් උන්වහන්සේ වෙත ගොස් පසඟ පිහිටුවා වැඳ, පසුදින දානයට ආරාධනා කළහ. පසුදින තම නිවසෙහි බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට ප්‍රණීත භෝජනයෙන් සංග්‍රහ කොට, බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසන් වූ පසු උන්වහන්සේ අසලින් වාඩි වූහ. පැත්තකින් වාඩි වූ නකුලපිතු ගෘහපතියා බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය: 'ස්වාමීනි, නකුලමාතා ගෘහපතිනිය තරුණ කාලයේ මගේ නිවසට කැඳවාගෙන ආ දින සිට මේ දක්වා මම සිතින් වත් ඇයව ඉක්මවා නොහැසිරුණෙමි. එසේ තිබියදී කයින් එවැනි වරදක් සිදුවන්නේ කෙසේද? ස්වාමීනි, අප දෙදෙනාට මේ ආත්මයේදී මෙන්ම මතු ආත්මයන්හිදී ද මෙලෙසම එකිනෙකා දැකීමට ඇත්නම් මැනවි.' නකුලමාතා ගෘහපතිනිය ද බුදුරජාණන් වහන්සේට එලෙසම පැවසුවාය: 'ස්වාමීනි, නකුලපිතු ගෘහපතියා වෙත තරුණ කාලයේ මා කැඳවාගෙන ආ දින සිට මම සිතින් වත් ඔහුව ඉක්මවා නොහැසිරුණෙමි. එසේ තිබියදී කයින් එවැනි වරදක් සිදුවන්නේ කෙසේද? අප දෙදෙනාට මේ ආත්මයේදී මෙන්ම මතු ආත්මයන්හිදී ද එකිනෙකා දැකීමට කැමැත්තෙමු.' පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩසිටිමින් උපාසකයන්ට තනතුරු පිරිනමන අවස්ථාවේදී, මොවුන් දෙදෙනාගේ මෙම කථා ප්‍රවෘත්තිය නිමිති කරගෙන නකුලපිතු ගෘහපතියා විශ්වාසවන්ත උපාසකයන් අතරින් අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

ඡට්ඨවග්ගවණ්ණනා.

හයවන වර්ගයේ විස්තරය නිමාවිය.

දසසුත්තපටිමණ්ඩිතාය උපාසකපාළියා වණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සූත්‍ර දසයකින් අලංකාර වූ උපාසක පාළියේ විස්තරය නිමාවිය.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. එතදග්ග වර්ගය

(14) 7. සත්තමඑතදග්ගවග්ගො

(14) 7. සත්වන එතදග්ග වර්ගය

සුජාතාවත්ථු

සුජාතා වස්තුව

258. උපාසිකාපාළියා [Pg.309] පඨමෙ පඨමං සරණං ගච්ඡන්තීනන්ති සබ්බපඨමං සරණෙසු පතිට්ඨිතානං උපාසිකානං, සුජාතා නාම, සෙනියධීතා අග්ගාති දස්සෙති. සාපි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං පඨමං සරණං ගච්ඡන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව උරුවෙලායං සෙනානිගමෙ සෙනියකුටුම්බිකස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තා එකස්මිං නිග්‍රොධමූලෙ පත්ථනං අකාසි – ‘‘සචෙ සමජාතිකං කුලඝරං ගන්ත්වා පඨමගබ්භෙ පුත්තං ලභිස්සාමි, අනුසංවච්ඡරං බලිකම්මං කරිස්සාමී’’ති. තස්සා සා පත්ථනා සමිජ්ඣි.

258. උපාසිකා පාළියෙහි පළමු වැනි කොටසෙහි, පළමුව සරණ ගිය අය අතර සුජාතා නම් වූ සේනිය සිටු දියණිය අග්‍ර වන බව දක්වා ඇත. ඇය ද පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමයෙහි හංසවතී නගරයෙහි කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මය ශ්‍රවණය කරන අතරතුර එක් උපාසිකාවක ප්‍රථමයෙන් සරණ ගිය අය අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් පුරා දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අප බුදුරජාණන් වහන්සේ උපත ලැබීමට ප්‍රථම උරුවේලා ජනපදයේ සේනානි නියම්ගමෙහි සේනිය නම් සිටුවරයාගේ නිවසේ උපත ලැබුවාය. ඇය වැඩිවියට පත් වූ පසු එක්තරා නුග රුකක් මුලදී මෙසේ ප්‍රාර්ථනාවක් කළාය: 'ඉදින් මම සමාන කුලයක නිවසකට ගොස් පළමු ගැබෙහිම පුතෙකු ලබන්නෙමි නම්, සෑම වසරකම ඔබට පූජාවන් පවත්වන්නෙමි.' ඇයගේ එම ප්‍රාර්ථනාව ඉටු විය.

සා මහාසත්තස්ස දුක්කරකාරිකං කරොන්තස්ස ඡට්ඨෙ වස්සෙ පරිපුණ්ණෙ විසාඛපුණ්ණමදිවසෙ ‘‘පාතොව බලිකම්මං කරිස්සාමී’’ති රත්තියා පච්චූසසමයං පච්චුට්ඨාය ධෙනුයො දුහාපෙසි. වච්ඡකා ධෙනූනං ථනමූලං න ආගමංසු, ථනමූලෙ නවභාජනම්හි උපනීතමත්තෙ අත්තනොව ධම්මතාය ඛීරධාරා පතිංසු. තං අච්ඡරියං දිස්වා, සුජාතා, සහත්ථෙනෙව ඛීරං ගණ්හිත්වා නවභාජනෙ පක්ඛිපිත්වා සහත්ථෙනෙව අග්ගිං කත්වා පචිතුං ආරභි. තස්මිං පායාසෙ පච්චමානෙ මහන්තමහන්තා බුබ්බුළා උට්ඨහිත්වා දක්ඛිණාවත්තා හුත්වා සඤ්චරන්ති, එකඵුසිතම්පි බහි න නිග්ගච්ඡති. මහාබ්‍රහ්මා ඡත්තං ධාරෙසි, චත්තාරො ලොකපාලා ඛග්ගහත්ථා ආරක්ඛං ගණ්හිංසු, සක්කො අලාතානි සමානෙන්තො අග්ගිං ජාලෙසි. දෙවතා චතූසු දීපෙසු ඔජං සංහරිත්වා තත්ථ පක්ඛිපිංසු. සුජාතා, එකදිවසෙයෙව ඉමානි අච්ඡරියානි දිස්වා පුණ්ණාදාසිං ආමන්තෙසි – ‘‘අම්ම, පුණ්ණෙ අජ්ජ අම්හාකං දෙවතා අතිවිය පසන්නා, මයා එත්තකං කාලං එවරූපං අච්ඡරියං නාම න දිට්ඨපුබ්බං, වෙගෙන ගන්ත්වා දෙවට්ඨානං පටිජග්ගාහී’’ති. සා ‘‘සාධු, අය්‍යෙ’’ති තස්සා වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තුරිතතුරිතා රුක්ඛමූලං අගමාසි.

මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දුෂ්කරක්‍රියා කරන සමයෙහි හයවන වසර සම්පූර්ණ වූ වෙසක් පුන් පොහෝ දිනක, 'අද උදෑසනම පූජාව පවත්වන්නෙමි' යි සිතූ සුජාතාව රැයේ අලුයම් කාලයේ අවදි වී එළදෙනුන්ගෙන් කිරි දොවා ගත්තාය. වස්සන් එළදෙනුන්ගේ තන අසලට නොපැමිණි අතර, අලුත් බඳුන් තන අසලට තැබූ පමණින්ම ස්වභාවිකවම කිරි ධාරාවන් ගලා හැලුණි. එම පුදුමය දැක සුජාතාව තමාගේම දෑතින් කිරි ගෙන අලුත් බඳුනක බහා, තමා විසින්ම ගිනි දල්වා කිරි පිසීමට පටන් ගත්තාය. එම කිරි පිසින විට විශාල බුබුළු මතු වී දක්ෂිණාවර්තව භ්‍රමණය වූ අතර, එකදු කිරි බින්දුවක්වත් පිටතට නොවැටුණි. මහා බ්‍රහ්මයා ඒ මත සේසතක් දැරූ අතර, සතර වරම් දෙවිවරු කඩු අතැතිව ආරක්ෂාව සැලසූහ. සක් දෙවිඳු ගිනි දල්වමින් සහාය වූ අතර, දෙවිවරු සිව් මහා ද්වීපයන්ගෙන් ඕජාව ගෙනැවිත් එම කිරි පිඬට දැමූහ. සුජාතාව එකම දිනක මෙවැනි ප්‍රාතිහාර්යයන් දැක, පුණ්ණා නම් දාසිය අමතා, 'පුණ්ණා මෑණියනි, අද අපගේ දේවතාවා ඉතා ප්‍රසන්න වී ඇත. මීට පෙර කිසි දිනක මෙවැනි පුදුමයක් මා දැක නැත. ඉක්මනින් ගොස් දේවස්ථානය පිරිසිදු කරන්න' යැයි පැවසුවාය. ඇය 'යහපතී ස්වාමිදූ' යැයි කියා ඇයගේ වචනය පිළිගෙන ඉතා ඉක්මනින් නුග රුක වෙත ගියාය.

බොධිසත්තොපි [Pg.310] ඛො භික්ඛාචාරකාලං ආගමයමානො පාතොව ගන්ත්වා රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. රුක්ඛමූලං සොධනත්ථාය ගතා පුණ්ණා ආගන්ත්වා සුජාතාය ආරොචෙසි – ‘‘දෙවතා රුක්ඛමූලෙ නිසින්නා’’ති. සුජාතා, ‘‘සචෙ ජෙ සච්චං භණසි, අදාසිං කරොමී’’ති වත්වා සබ්බපසාධනං පසාධෙත්වා සතසහස්සග්ඝනකෙ සුවණ්ණථාලෙ පායාසං වඩ්ඪෙත්වා අපරාය සුවණ්ණපාතියා පිදහිත්වා සෙතවත්ථෙන සම්පලිවෙඨෙත්වා සමන්තා ගන්ධදාමමාලාදාමානි ඔසාරෙත්වා උක්ඛිපිත්වා ගන්ත්වා මහාපුරිසං දිස්වා බලවපීතිං උප්පාදෙත්වා දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔණතොණතා ගන්ත්වා සීසතො ථාලං ඔතාරෙත්වා විවරිත්වා සහෙව පාතියා පායාසං මහාපුරිසස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා වන්දිත්වා ‘‘යථා මය්හං මනොරථො නිප්ඵන්නො, එවං තුම්හාකම්පි නිප්ඵජ්ජතූ’’ති වත්වා පක්කාමි. බොධිසත්තො නෙරඤ්ජරාය නදියා තීරං ගන්ත්වා සුවණ්ණථාලං තීරෙ ඨපෙත්වා න්හත්වා පච්චුත්තරිත්වා එකූනපණ්ණාස පිණ්ඩෙ කරොන්තො පායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා සුවණ්ණපාතිං නදියා සම්පවාහෙත්වා අනුක්කමෙන බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ අතික්කමිත්වා ඉසිපතනෙ මිගදායෙ පවත්තිතවරධම්මචක්කො සුජාතාය පුත්තස්ස යසදාරකස්ස උපනිස්සයං දිස්වා ගන්ත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද පිණ්ඩපාත වේලාව එනතෙක් බලාපොරොත්තුවෙන් සිටිමින්, ඉතා උදෑසනින්ම ගොස් නුග රුකක් පාමුල වැඩ සිටියහ. රුක් මුල පිරිසිදු කිරීමට ගිය පුණ්ණා නම් දාසිය එහි පැමිණ සුජාතාවට, "දේවතාවෙක් රුක් මුල වැඩ සිටියි" යැයි පැවසුවාය. එවිට සුජාතාව, "එම්බල දාසිය, ඉදින් තී සත්‍යයක් පවසන්නේ නම්, මම තී දාසී භාවයෙන් මුදා නොදාසියක් කරන්නෙමි" යි පවසා, සියලු ආභරණවලින් සැරසී, ලක්ෂයක් අගනා රන් තලියකට කිරිපිඬු බෙදා, තවත් රන් තලියකින් එය වසා, සුදු රෙද්දකින් වට කොට ඔතා, අවටින් සුවඳ මල් දම් පූජා කර, එය හිස මත තබාගෙන ගොස් මහා පුරුෂයාණන් දැක, බලවත් ප්‍රීතියක් ඇති කරගෙන, දුටු තැන පටන් නැමී නැමී ගොස්, හිසින් තලිය බා, එය විවෘත කර තලියත් සමඟම කිරිපිඬු මහා පුරුෂයාණන්ගේ අතට පූජා කර, වැඳ, "මාගේ මනෝරථය යම් සේ සම්පූර්ණ වූයේ ද, එලෙසම ඔබ වහන්සේගේ ද මනෝරථය සම්පූර්ණ වේවා!" යි පවසා නික්ම ගියාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ නේරංජරා ගං තීරයට ගොස්, රන් තලිය ඉවුරේ තබා, ස්නානය කර, නැවත ගොඩට පැමිණ පිඬු හතළිස් නවයක් කොට කිරිපිඬු වළඳා, රන් තලිය නේරංජරා ගඟෙහි පා කර හැර, අනුපිළිවෙළින් බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ සර්වඥතා ඥානය ලබා, සත් සතිය බෝධි මණ්ඩලයේම ගත කර, ඉසිපතන මිගදායේදී උතුම් දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. ඉන්පසු සුජාතාවගේ පුත් වූ යස කුලපුත්‍රයාගේ (මාර්ග ඵල ලැබීමේ) උපනිශ්‍රය දැක, එහි වැඩම කර එක්තරා රුක් මුලක වැඩ සිටියහ.

යසොපි කුලපුත්තො රත්තිභාගසමනන්තරෙ විවටං ඉත්ථාගාරං දිස්වා සඤ්ජාතසංවෙගො ‘‘උපද්දුතං වත, භො, උපසට්ඨං වත, භො’’ති වත්වා නිවෙසනතො නික්ඛමිත්වාව බහිනගරෙ සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුත්වා තීණි මග්ගඵලානි පටිවිජ්ඣි. අථස්ස පිතා පදානුපදිකං ගන්ත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා යසස්ස පවත්තිං පුච්ඡි. සත්ථා යසං කුලපුත්තං පටිච්ඡාදෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සො සෙට්ඨිගහපති සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, යසො අරහත්තඵලං පාපුණි. තං භගවා ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති ආහ, තාවදෙවස්ස ගිහිලිඞ්ගං අන්තරධායි, ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරො අහොසි. පිතාපිස්ස සත්ථාරං නිමන්තෙසි. සත්ථා යසං කුලපුත්තං පච්ඡාසමණං කත්වා තස්ස ඝරං ගන්ත්වා කතභත්තකිච්චො ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ යසස්ස මාතා, සුජාතා, පුරාණදුතියිකා ච සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. තංදිවසං අයං, සුජාතා, තෙවාචිකසරණෙ පතිට්ඨාසි සද්ධිං සුණිසාය. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො[Pg.311], විත්ථාරතො පනෙතං වත්ථු ඛන්ධකෙ (මහාව. 25-28) ආගතමෙව. සත්ථා අපරභාගෙ පටිපාටියා උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො ඉමං උපාසිකං පඨමං සරණං ගච්ඡන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

යස කුලපුත්‍රයා ද රාත්‍රී කාලයේ අවසාන භාගයෙහි තම අන්තඃපුරයේ ස්ත්‍රීන් විසිරී පැතිරී නිදා සිටින අයුරු දැක බලවත් සංවේගයක් ඇති කරගෙන, "අහෝ පීඩාවකි! අහෝ උපද්‍රවයකි!" යි පවසමින් නිවසින් නික්ම ගොස්, නගරයෙන් පිටත ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර මාර්ග ඵල තුනක් අවබෝධ කරගත්තේය. එකල්හි ඔහුගේ පියා පිය සටහන් ඔස්සේ ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ යසගේ පුවත් විමසුවේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ යස කුලපුත්‍රයාව (පියාට නොපෙනෙන සේ) ආවරණය කර ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඒ සිටු ගෘහපතියා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය, යස කුලපුත්‍රයා අර්හත් ඵලයට පැමිණියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට "මහණ, මෙහි එන්න" යැයි වදාළ සේක, ඒ මොහොතේම ඔහුගේ ගිහි වස්ත්‍ර අතුරුදහන් වී සෘද්ධියෙන් ලැබුණු පා සිවුරු දරන්නෙකු බවට ඔහු පත් විය. ඔහුගේ පියා ද ශාස්තෘන් වහන්සේට ඇරයුම් කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ යස කුලපුත්‍රයා පශ්චාත් ශ්‍රමණයා කරගෙන ඔහුගේ නිවසට වැඩම කර, දානය වළඳා ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ යසගේ මව ද, ඔහුගේ පැරණි බිරිඳ ද සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. එදින මේ සුජාතාව තම ලේලිය ද සමඟ තෙවචික සරණාගමනයෙහි පිහිටියාය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් මේ කතාව විනය පිටකයේ මහාවග්ග පාලියෙහි ඇතුළත් වේ. ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු කලෙක අනුපිළිවෙළින් උපාසිකාවන් තනතුරුවල පිහිටුවන කල්හි, මේ සුජාතා උපාසිකාව ප්‍රථමයෙන් සරණ ගිය උපාසිකාවන් අතරින් අග්‍ර තනතුරෙහි පිහිටුවූ සේක.

විසාඛාවත්ථු

විසාඛා වස්තුව

259. දුතියෙ දායිකානන්ති දානාභිරතානං උපාසිකානං, විසාඛා මිගාරමාතා, අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං දායිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ සත්තන්නං භගිනීනං සබ්බකනිට්ඨා හුත්වා නිබ්බත්ති. තදා කිර –

259. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'දායිකානං' යන්නෙන් දානයෙහි ඇලුම් කරන උපාසිකාවන් අතර මිගාරමාතෘ වූ විසාඛාව අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයේ කුලගෙයක උපත ලැබුවාය. පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා උපාසිකාවක් දායිකාවන් අතර අග්‍ර තනතුරෙහි පිහිටුවනු දැක, පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, කාශ්‍යප බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි කාසී රජු වූ කිකී රජුගේ මාලිගයෙහි සහෝදරියන් හත් දෙනා අතරින් බාලම සහෝදරිය වී උපන්නාය. එකල්හි -

‘‘සමණී සමණගුත්තා ච, භික්ඛුනී භික්ඛුදායිකා;

ධම්මා චෙව සුධම්මා ච, සඞ්ඝදාසී ච සත්තමා’’ති.

"සමණී ද, සමණගුත්තා ද, භික්ඛුනී ද, භික්ඛුදායිකා ද, ධම්මා ද, සුධම්මා ද සහ හත්වැන්නිය වූ සංඝදාසී ද වූහ."

ඉමා සත්ත භගිනියො අහෙසුං. තා එතරහි –

මේ සහෝදරියන් හත් දෙනා වූහ. ඔවුහු වර්තමානයෙහි -

‘‘ඛෙමා උප්පලවණ්ණා ච, පටාචාරා ච ගොතමී;

ධම්මදින්නා මහාමායා, විසාඛා චෙව සත්තමී’’ති. –

"ඛේමා ද, උප්පලවණ්ණා ද, පටාචාරා ද, ගෝතමී ද, ධම්මදින්නා ද, මහාමායා ද සහ හත්වැන්නිය වූ විසාඛා ද වූහ."

එවංනාමා හුත්වා නිබ්බත්තා. තත්‍රායං සඞ්ඝදාසී එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ අඞ්ගරට්ඨෙ භද්දියනගරෙ මෙණ්ඩකසෙට්ඨිපුත්තස්ස ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො අග්ගමහෙසියා සුමනදෙවියා නාම කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්ති, විසාඛාතිස්සා නාමං අකංසු. තස්සා සත්තවස්සිකකාලෙ දසබලො සෙලබ්‍රාහ්මණස්ස ච අඤ්ඤෙසඤ්ච බොධනෙය්‍යබන්ධවානං උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො චාරිකං චරමානො තස්මිං රට්ඨෙ තං නගරං පාපුණි.

යන මේ නම්වලින් යුතුව උපත ලැබූහ. ඔවුන් අතරින් සංඝදාසී වූ මේ විසාඛාව එක් බුද්ධාන්තරයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, අප ගෞතම බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි අංග රටේ භද්දිය නගරයේ මේණ්ඩක සිටුපුත් ධනංජය සිටුතුමාගේ අගමෙහෙසිය වූ සුමනා දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තාය. ඇයට විසාඛා යන නම තැබූහ. ඇයට සත් හැවිරිදි වියේදී දසබලධාරී බුදු රජාණන් වහන්සේ සේල බ්‍රාහ්මණයාගේ ද, දහම් අවබෝධ කිරීමට සුදුසු තවත් නෑ හිතවතුන්ගේ ද උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය දැක, මහ සඟ පිරිස පිරිවරාගෙන චාරිකාවේ වඩින සේක් ඒ රටෙහි ඒ නගරයට වැඩි සේක."

තස්මිඤ්ච සමයෙ මෙණ්ඩකො ගහපති තස්මිං නගරෙ පඤ්චන්නං මහාපුඤ්ඤානං ජෙට්ඨකො හුත්වා සෙට්ඨිට්ඨානං කාරෙසි. පඤ්ච මහාපුඤ්ඤා නාම මෙණ්ඩකො සෙට්ඨි, චන්දපදුමා නාම තස්සෙව අග්ගමහෙසී, තස්ස ච පුත්තො ධනඤ්චයො නාම, තස්ස භරියා සුමනදෙවී නාම, මෙණ්ඩකසෙට්ඨිස්ස දාසො [Pg.312] පුණ්ණො නාමාති. න කෙවලඤ්ච මෙණ්ඩකසෙට්ඨියෙව, බිම්බිසාරමහාරාජස්ස පන ආණාපවත්තිට්ඨානෙ පඤ්ච අමිතභොගා නාම අහෙසුං ජොතිකො ජටිලො මෙණ්ඩකො පුණ්ණො කාකවලියොති. තෙසු අයං මෙණ්ඩකසෙට්ඨි දසබලස්ස අත්තනො නගරං සම්පත්තභාවං සුත්වා පුත්තස්ස ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො ධීතරං විසාඛාදාරිකං පක්කොසිත්වා එවමාහ – ‘‘අම්ම, තුය්හම්පි මඞ්ගලං අම්හාකම්පි මඞ්ගලං, තව පරිචාරිකාහි පඤ්චදාරිකාසතෙහි සද්ධිං පඤ්ච රථසතානි ආරුය්හ පඤ්චහි දාසිසතෙහි පරිවුතා දසබලස්ස පච්චුග්ගමනං කරොහී’’ති. සා පිතාමහස්ස වචනං සුත්වා තථා අකාසි. කාරණාකාරණෙසු පන කුසලත්තා යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකාව සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථස්සා චරිතවසෙන සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චහි දාරිකාසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. මෙණ්ඩකසෙට්ඨිපි ඛො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථ සත්ථා තස්සපි චරිතවසෙන ධම්මං දෙසෙසි. සො දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ අත්තනො නිවෙසනෙ පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසිත්වා එතෙනුපායෙන අඩ්ඪමාසං මහාදානං අදාසි. සත්ථා භද්දියනගරෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා පක්කාමි.

එසමයෙහි මේණ්ඩක නම් ගෘහපතියා ඒ නගරයෙහි මහා පින්වන්තයන් පස්දෙනා අතර ජ්‍යෙෂ්ඨයා වෙමින් සිටු තනතුර දැරුවේය. මේණ්ඩක සිටුතුමා, ඔහුගේ අග්‍රමහේසිකාව වූ චන්දපදුමා, ඔහුගේ පුත් ධනංජය, ඔහුගේ බිරිඳ වූ සුමනාදේවී සහ මේණ්ඩක සිටුතුමාගේ පුණ්ණ නම් දාසයා යන මොවුහු මහා පින්වන්තයෝ පස්දෙනා නම් වූහ. මේණ්ඩක සිටුතුමා පමණක් නොව, බිම්බිසාර මහරජුගේ අණසක පවතින ප්‍රදේශයෙහි ජෝතිය, ජටිල, මේණ්ඩක, පුණ්ණ සහ කාකවල්ලිය යනුවෙන් අපිරිමිත සම්පත් ඇති සිටුවරු පස්දෙනෙක් වූහ. ඔවුන් අතරින් මේ මේණ්ඩක සිටුතුමා, දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ තම නගරයට වැඩි බව අසා, තම පුත් ධනංජය සිටුතුමාගේ දියණිය වූ විශාඛා කුමරිය කැඳවා මෙසේ කීවේය: "දුවේ, මෙය ඔබටත් මංගල කරුණකි, අපටත් මංගල කරුණකි. ඔබගේ පිරිවර වූ පන්සියයක් කුමරියන් සමඟ රථ පන්සියයක නැගී, පන්සියයක් සේවිකාවන් පිරිවරාගෙන ගොස් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේව පෙරගමන් කර පිළිගන්න." ඇය සිය මුත්තණුවන්ගේ වචනය අසා එසේ කළාය. කරුණු අකරුණු හඳුනාගැනීමෙහි දක්ෂ වූ ඇය, යානයෙන් යා හැකි තාක් දුර යානයෙන් ගොස්, යානයෙන් බැස පයින්ම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ එකත්පසක සිටියාය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇගේ චරිතයට අනුකූල වන සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ඇය පන්සියයක් කුමරියන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. මේණ්ඩක සිටුතුමා ද ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටියේය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට ද චරිතානුකූලව ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඔහු දේශනාව අවසානයේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, පසුදින සඳහා ශාස්තෘන් වහන්සේට ඇරයුම් කර, පසුදින තම නිවසේදී ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයන්ගෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දන් පිළිගන්වා මේ අයුරින් අඩමසක් පුරා මහා දානයක් පිරිනැමුවේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ භද්දිය නගරයෙහි රුචි තාක් කල් වැඩසිට එතැනින් පිටත්ව වැඩම කළ සේක.

ඉතො පරං අඤ්ඤං කථාමග්ගං විස්සජ්ජෙත්වා විසාඛාය උප්පත්තිකථාව කථෙතබ්බා. සාවත්ථියඤ්හි කොසලරාජා බිම්බිසාරස්ස සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘මම ආණාපවත්තිට්ඨානෙ අමිතභොගවින්දනකුලං නාම නත්ථි, අම්හාකං අමිතභොගවින්දනකුලං පෙසෙතූ’’ති. රාජා අමච්චෙහි සද්ධිං මන්තෙසි. අමච්චා ‘‘මහාකුලං පෙසෙතුං න සක්කා, එකං පන සෙට්ඨිපුත්තං පෙසෙස්සාමා’’ති මෙණ්ඩකසෙට්ඨිනො පුත්තං ධනඤ්චයසෙට්ඨිං ආයාචිංසු. රාජා තෙසං වචනං සුත්වා තං පෙසෙසි. අථ නං කොසලරාජා සාවත්ථිතො සත්තයොජනමත්ථකෙ සාකෙතනගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානං දත්වා වාසෙසි.

මින් පසුව අනෙකුත් කථා පුවත් පසෙක තබා විශාඛාවගේ උපත පිළිබඳ කථාව පමණක් කිව යුතුය. සැවැත් නුවර කොසොල් රජතුමා බිම්බිසාර රජු වෙත මෙසේ පණිවිඩයක් යැවීය: "මාගේ අණසක පවතින ප්‍රදේශයෙහි අපිරිමිත සම්පත් ඇති සිටු පවුලක් නැත. අප වෙත එවැනි සිටු පවුලක් එවනු මැනවි." රජතුමා අමාත්‍යයන් සමඟ ඒ පිළිබඳව සාකච්ඡා කළේය. අමාත්‍යවරු පවසනුයේ, "මහා සිටු පවුලක්ම යැවිය නොහැකිය, නමුත් එක් සිටු පුත්‍රයෙකු යවමු" යැයි පවසා මේණ්ඩක සිටුතුමාගේ පුත් ධනංජය සිටුතුමාගෙන් ඒ සඳහා ඉල්ලා සිටියහ. රජතුමා ඔවුන්ගේ වචනය අසා ඔහුව යැවීය. ඉක්බිති කොසොල් රජතුමා සැවැත් නුවර සිට යොදුන් හතක් ඈතින් පිහිටි සාකේත නුවර ඔහුට සිටු තනතුර දී පදිංචි කරවීය.

සාවත්ථියඤ්ච මිගාරසෙට්ඨිනො පුත්තො පුණ්ණවඩ්ඪනකුමාරො නාම වයප්පත්තො අහොසි. අථස්ස පිතා ‘‘පුත්තො මෙ වයප්පත්තො, ඝරාවාසෙනස්ස ආබන්ධනසමයො’’ති [Pg.313] ඤත්වා ‘‘අම්හාකං සමානජාතිකෙ කුලෙ දාරිකං පරියෙසථා’’ති කාරණාකාරණකුසලෙ පුරිසෙ පෙසෙසි. තෙ සාවත්ථියං අත්තනො රුචිතං දාරිකං අදිස්වා සාකෙතං අගමංසු. තංදිවසඤ්ච, විසාඛා, අත්තනො සමානවයෙහි පඤ්චහි කුමාරිකාසතෙහි පරිවාරිතා නක්ඛත්තකීළනත්ථාය එකං මහාගාමං අගමාසි. තෙපි පුරිසා අන්තොනගරෙ චරිත්වා අත්තනො රුචිතං දාරිකං අදිස්වා බහිනගරද්වාරෙ අට්ඨංසු. තස්මිං සමයෙ දෙවො වස්සිතුං ආරභි. අථ තා විසාඛාය සද්ධිං නික්ඛන්තා දාරිකා තෙමනභයෙන වෙගෙන සාලං පවිසිංසු. තෙ පුරිසා තාසම්පි අන්තරෙ යථාරුචිතං දාරිකං න පස්සිංසු. තාසං පන සබ්බපච්ඡතො, විසාඛා, දෙවං වස්සන්තම්පි අගණෙත්වා අතුරිතගමනෙන තෙමයමානාව සාලං පාවිසි. තෙ පුරිසා තං දිස්වා චින්තයිංසු – ‘‘රූපවතී තාව කඤ්ඤා එතපරමා භවෙය්‍ය, රූපං පනෙතං එකච්චාය කාරිතපත්තං විය හොති, කථං සමුට්ඨාපෙත්වා කථෙන්තා ජානිස්සාම මධුරවචනා වා නො වා’’ති. තතො නං ආහංසු – ‘‘අතිවිය පරිණතවයා ඉත්ථී විය යාසි, අම්මා’’ති. කිං දිස්වා කථෙථ, තාතාති? අඤ්ඤා තයා සද්ධිං කීළනකුමාරියො තෙමනභයෙන වෙගෙන ආගන්ත්වා සාලං පවිට්ඨා, ත්වං පන මහල්ලිකා විය පදවාරං අතික්කම්ම නාගච්ඡසි, සාටකස්ස තෙමනභාවම්පි න ගණෙසි. සචෙ තං හත්ථී වා අස්සො වා අනුබන්ධෙය්‍ය, කිං එවමෙවං කරෙය්‍යාසීති? තාතා, සාටකා නාම න දුල්ලභා, සුලභා මය්හං කුලෙ සාටකා. වයප්පත්තා මාතුගාමා පන පණියභණ්ඩසදිසා, හත්ථෙ වා පාදෙ වා භග්ගෙ අඞ්ගවිකලං මාතුගාමං ජිගුච්ඡන්තා නිට්ඨුභිත්වා ගච්ඡන්ති, තස්මා සණිකං ආගතාම්හීති.

සැවැත් නුවර මිගාර සිටුතුමාගේ පුත්‍ර වූ පුණ්ණවර්ධන කුමාරයා වැඩිවියට පත් විය. එවිට ඔහුගේ පියා, "මගේ පුතා වැඩිවියට පත් වී සිටී, මොහුට ගෘහ ජීවිතයකට ඇතුළු වීමට කාලයයි" කියා දැන, "අප හා සමාන කුලයකින් දියණියක සොයන්න" යැයි කරුණු අකරුණු හඳුනාගැනීමෙහි දක්ෂ පුරුෂයන් පිටත් කළේය. ඔවුහු සැවැත් නුවර තමන් රුචි කරන දියණියක නොදැක සාකේත නුවරට ගියහ. ඒ දිනෙහිම විශාඛාව ද තමා හා සමාන වයසේ පන්සියයක් කුමරියන් පිරිවරාගෙන උත්සව කෙළිය සඳහා එක් මහා ගමකට ගියාය. ඒ පුරුෂයන් ද නගරය ඇතුළත ඇවිද තමන් කැමති දියණියක නොදැක නුවර දොරටුව අසල රැඳී සිටියහ. ඒ මොහොතේ වැසි වසින්නට පටන් ගත්තේය. එවිට විශාඛාව සමඟ පැමිණි ඒ දැරියෝ වැස්සට තෙමෙතැයි යන බියෙන් වේගයෙන් ගොස් අම්බලමකට ඇතුළු වූහ. ඒ පුරුෂයන් ඔවුන් අතර ද තමන් රුචි කරන දියණියක නොදුටුවහ. එහෙත් ඒ සැම දෙනාටම පසුව විශාඛාව, වැස්ස නොතකා නොවෙහෙසී සෙමින් තෙමෙමින්ම අම්බලමට ඇතුළු වූවාය. ඒ පුරුෂයන් ඇය දැක මෙසේ සිතූහ: "මේ කුමරිය ඉතා රූමත්ය, රූපය මෙයට වඩා උතුම් විය නොහැක. එහෙත් සමහරෙකුගේ රූපය මැටි රූපයක් මෙන් ප්‍රාණවත් බවකින් තොර වේ. කථාවක් ආරම්භ කර කථා කරන විට ඇය මිහිරි වචන ඇත්තියක් ද නැද්ද කියා දැනගනිමු." ඉක්බිති ඔවුහු ඇයට මෙසේ කීහ: "දුවේ, ඔබ ඉතා වයසට ගිය ස්ත්‍රියක මෙන් සෙමින් යන්නෙහිය." "පියවරුනි, කුමක් දැක මෙසේ පවසන්නහුද?" "ඔබ සමඟ සෙල්ලම් කළ අනෙක් දැරියෝ තෙමෙතැයි යන බියෙන් වේගයෙන් පැමිණ ශාලාවට ඇතුළු වූහ. නමුත් ඔබ මහලු කාන්තාවක මෙන් පියවර ඉක්මන් නොකර එන්නෙහිය, ඇඳුම් තෙමෙන බව ද නොතකන්නෙහිය. ඉදින් ඇතෙකු හෝ අශ්වයෙකු ඔබ පසුපස පන්නා ආවොත්, ඔබ මෙසේම කරන්නෙහිද?" "පියවරුනි, වස්ත්‍ර යනු දුර්ලභ දේ නොවේ, අපේ පවුලේ වස්ත්‍ර ඕනෑ තරම් තිබේ. නමුත් වැඩිවියට පත් ස්ත්‍රීන් විකිණීමට ඇති වෙළඳ භාණ්ඩයක් හා සමානය. අතක් හෝ පයක් කැඩී අංග විකල වුවහොත් එවැනි ස්ත්‍රියක පිළිකුල් කර කෙළ ගසා ප්‍රතික්ෂේප කරති. එබැවින් මම සෙමින් පැමිණියෙමි" යැයි ඇය පැවසුවාය.

තෙ චින්තයිංසු – ‘‘ඉමාය සදිසා ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ ඉත්ථී නාම නත්ථි, යාදිසා රූපෙන, කථායපි තාදිසාව. කාරණාකාරණං ඤත්වා කථෙතී’’ති තස්සා උපරි මාලාගුළං ඛිපිංසු. අථ, විසාඛා, චින්තෙසි – ‘‘අහං පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතා, ඉදානි පන පරිග්ගහිතාම්හී’’ති විනීතෙනාකාරෙන භූමියං නිසීදි. අථ නං තත්ථෙව සාණියා පරික්ඛිපිංසු. සා පටිච්ඡන්නභාවං ඤත්වා දාසිගණපරිවුතා ගෙහං අගමාසි. තෙපි මිගාරසෙට්ඨිනො පුරිසා තාය සද්ධිංයෙව ධනඤ්චයසෙට්ඨිස්ස සන්තිකං අගමංසු. ‘‘කතරගාමවාසිනො[Pg.314], තාතා, තුම්හෙ’’ති පුච්ඡිතා ‘‘සාවත්ථිනගරෙ මිගාරසෙට්ඨිනො පුරිසම්හා’’ති වත්වා ‘‘මයං අම්හාකං සෙට්ඨිනා තුම්හාකං ගෙහෙ වයප්පත්තා දාරිකා අත්ථීති සුත්වා පෙසිතා’’ති. සාධු, තාතා, තුම්හාකං සෙට්ඨි කිඤ්චාපි භොගෙන අම්හෙහි අසදිසො, ජාතියා පන සදිසො. සබ්බාකාරසම්පන්නො නාම දුල්ලභො ගච්ඡථ තුම්හෙ සෙට්ඨිස්ස අම්හෙහි සම්පටිච්ඡිතභාවං ආරොචෙථාති.

ඔවුහු මෙසේ සිතූහ: "මේ කුමරියට සමාන ස්ත්‍රියක මේ දඹදිව නැත. ඇගේ රූපය යම් සේද, ඇගේ කථාව ද එසේමය. ඇය කරුණු අකරුණු දැන කථා කරයි." මෙසේ සිතා ඇගේ හිස මත රන් මල් මාලයක් තැන්පත් කළහ. එවිට විශාඛාව, "මම මීට පෙර කිසිවෙකු විසින් භාර නොගන්නා ලද්දෙමි, දැන් වනාහි මා විවාහය සඳහා තෝරා ගන්නා ලද්දෙමි" යැයි සිතා විනීත අයුරින් බිම වාඩි වූවාය. එවිට ඔවුහු එහිදීම තිර රෙදිවලින් ඇය වට කළහ. ඇය තමා වසා ඇති බව දැන දාසි සමූහයා පිරිවරාගෙන නිවසට ගියාය. මිගාර සිටුතුමාගේ ඒ පුරුෂයෝ ද ඇය සමඟම ධනංජය සිටුතුමා වෙත ගියහ. "පියවරුනි, ඔබලා කොහේ පදිංචිකරුවෝද?" කියා විමසූ විට, "අපි සැවැත් නුවර මිගාර සිටුතුමාගේ සේවකයෝ වෙමු. ඔබගේ නිවසේ වැඩිවියට පත් වූ දියණියක සිටින බව අසා අපේ සිටුතුමා විසින් අපව මෙහි එවනු ලැබුවෙමු" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. "යහපති පියවරුනි, ඔබගේ සිටුතුමා වස්තු සම්පත් අතින් අපට සමාන නොවුණත්, කුලය අතින් අපට සමානය. සෑම අයුරින්ම සම්පූර්ණ අය සොයාගැනීම දුර්ලභය. ඔබ ගොස් අපේ කැමැත්ත සිටුතුමාට දැනුම් දෙන්න" යැයි සිටුතුමා පැවසීය.

තෙ තස්ස වචනං සුත්වා සාවත්ථිං ගන්ත්වා මිගාරසෙට්ඨිස්ස තුට්ඨිං වඩ්ඪිං ච පවෙදෙත්වා ‘‘ලද්ධා නො සාමි සාකෙතෙ ධනඤ්චයසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ දාරිකා’’ති ආහංසු. තං සුත්වා මිගාරසෙට්ඨි ‘‘මහාකුලගෙහෙ කිර නො දාරිකා ලද්ධා’’ති තුට්ඨමානසො හුත්වා තාවදෙව ධනඤ්චයසෙට්ඨිස්ස සාසනං පහිණි ‘‘ඉදානෙව දාරිකං ආනයිස්සාම, කත්තබ්බකිච්චං කරොන්තූ’’ති. සොපිස්ස පටිසාසනං පෙසෙසි – ‘‘නයිදං අම්හාකං භාරියං, සෙට්ඨි පන අත්තනො කත්තබ්බකිච්චං කරොතූ’’ති. සො කොසලරඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොචෙසි – ‘‘දෙව, එකා මෙ මඞ්ගලකිරියා අත්ථි, දාසස්ස තෙ පුණ්ණවඩ්ඪනස්ස ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො ධීතරං විසාඛං නාම දාරිකං ආනෙස්සාමි, සාකෙතගමනං මෙ අනුජානාථා’’ති. සාධු, මහාසෙට්ඨි, කිං පන අම්හෙහිපි ආගන්තබ්බන්ති? දෙව තුම්හාදිසානං ගමනං ලද්ධුං සක්කාති? රාජා මහාකුලස්ස සඞ්ගහං කාතුකාමො ‘‘හොතු සෙට්ඨි, ආගමිස්සාමී’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා මිගාරසෙට්ඨිනා සද්ධිං සාකෙතනගරං අගමාසි. ධනඤ්චයසෙට්ඨි ‘‘මිගාරසෙට්ඨි කිර කොසලරාජානං ගහෙත්වා ආගතො’’ති සුත්වා පච්චුග්ගමනං කත්වා රාජානං ගහෙත්වා අත්තනො නිවෙසනං අගමාසි. තාවදෙව රඤ්ඤො ච රාජබලස්ස ච මිගාරසෙට්ඨිනො ච වසනට්ඨානං චෙව මාලාගන්ධභත්තාදීනි ච සබ්බානි පටියාදෙසි. ‘‘ඉදං ඉමස්ස ලද්ධුං වට්ටති, ඉදං ඉමස්සා’’ති සබ්බං අත්තනාව ජානාති. තෙ තෙ ජනා චින්තයිංසු – ‘‘සෙට්ඨි අම්හාකමෙව සක්කාරං කරොතී’’ති.

ධනංජය සිටුතුමා එවූ ඒ මිනිසුන් ඔහුගේ වචනය අසා සැවැත් නුවරට ගොස් මිගාර සිටුතුමාට සතුට හා තොරතුරු දන්වා, "ස්වාමීනි, අපි සාකේත නුවර ධනංජය සිටුතුමාගේ නිවසේදී දියණියක ලැබුවෙමු" යැයි පැවසූහ. එය ඇසූ මිගාර සිටුතුමා "අපට උතුම් සිටු කුලයකින් දියණියක ලැබී තිබේ" යැයි සතුටු වූ මනසින් යුතුව එකෙණෙහිම ධනංජය සිටුතුමාට පණිවිඩයක් යැවීය. "අපි දැන්ම දියණිය රැගෙන ඒමට එන්නෙමු, කළ යුතු කටයුතු සූදානම් කරත්වා" යන්න එම පණිවිඩයයි. ඔහුද පෙරළා මෙසේ පණිවිඩයක් යැවීය - "මෙම කටයුත්ත අපට බරක් නොවේ, සිටුතුමා තමන්ගේ කටයුතු කරගනීවා." ඔහු කෝසල රජතුමා වෙත ගොස් මෙසේ සැළ කළේය - "දේවයන් වහන්ස, මට එක් මංගල කටයුත්තක් තිබේ. ඔබ වහන්සේගේ සේවක වූ ධනංජය සිටුතුමාගේ දියණිය වූ විශාඛා නම් තරුණිය රැගෙන ඒමට සාකේත නුවරට යාමට මට අවසර දෙනු මැනව." "මහා සිටුතුමනි, ඉතා හොඳයි, අපිත් ඒ ගමනට ආ යුතුද?" රජතුමා ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ වැනි අයගේ පැමිණීම ලැබිය හැක්කක් (භාග්‍යයක්) වේ" යැයි කීවේය. රජතුමා මහා සිටු පවුලට සංග්‍රහ කිරීමේ අදහසින් "සිටුතුමනි, එසේ වේවා, මමත් එන්නෙමි" යැයි පිළිගෙන මිගාර සිටුතුමා සමඟ සාකේත නුවරට ගියේය. ධනංජය සිටුතුමා "මිගාර සිටුතුමා කෝසල රජතුමාද කැටුව එන්නේලු" යන්න අසා පෙරගමන් කොට රජතුමා පිළිගෙන තම නිවසට කැඳවාගෙන ගියේය. එකෙණෙහිම රජතුමාටත්, රජුගේ සේනාවටත්, මිගාර සිටුතුමාටත් නවාතැන්පොළවල් සහ මල්, සුවඳ විලවුන්, බත් ආදී සියල්ල සූදානම් කළේය. "මොහුට මෙය ලැබීම සුදුසුය, මොහුට මෙය (ලැබීම සුදුසුය)" යනාදී වශයෙන් සියල්ල ඔහු විසින්ම දැන (සූදානම් කළේය). ඒ ඒ මිනිසුන් මෙසේ සිතූහ - "සිටුතුමා අපටම පමණක් සත්කාර කරන්නේය."

අථෙකදිවසං රාජා ධනඤ්චයසෙට්ඨිස්ස සාසනං පහිණි ‘‘න සක්කා සෙට්ඨිනා චිරකාලං අම්හාකං භරණපොසනං කාතුං, දාරිකාය ගමනකාලං ජානාතූ’’ති. සොපි රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙසි – ‘‘ඉදානි වස්සකාලො ආගතො, න සක්කා චතුමාසං විචරිතුං, තුම්හාකං බලකායස්ස යං යං ලද්ධුං [Pg.315] වට්ටති, සබ්බං තං මම භාරො. කෙවලං දෙවො මයා පෙසිතකාලෙ ගච්ඡතූ’’ති. තතො පට්ඨාය සාකෙතනගරං නිච්චනක්ඛත්තගාමො විය අහොසි. එවං තයො මාසා අතික්කන්තා. ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො පන ධීතාය මහාලතාපසාධනං න තාව නිට්ඨං ගච්ඡති. අථස්ස කම්මන්තාධිට්ඨායකා ආගන්ත්වා ආරොචයිංසු – ‘‘සෙසං අසන්තං නාම නත්ථි, බලකායස්ස පන භත්තපචනදාරූනි නප්පහොන්තී’’ති. ‘‘ගච්ඡථ, තාතා, හත්ථිසාලා අස්සසාලා වියොජෙත්වා භත්තං පචථා’’ති. එවං පචන්තානම්පි අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො. තතො පුන ආරොචයිංසු – ‘‘දාරූනි සාමි නප්පහොන්තී’’ති. ‘‘තාතා, ඉමස්මිං කාලෙ දාරූනි ලද්ධුං න සක්කා, දුස්සකොට්ඨාගාරං පන විවරිත්වා ථූලසාටකෙ ගහෙත්වා වට්ටියො කත්වා තෙලචාටියං තෙමෙත්වා භත්තං පචථා’’ති. ඉමිනා නියාමෙන පචන්තානං චත්තාරො මාසා පූරයිංසු.

ඉන්පසු එක් දිනක රජතුමා ධනංජය සිටුතුමා වෙත මෙසේ පණිවිඩයක් යැවීය - "සිටුතුමාට දීර්ඝ කාලයක් අපව පෝෂණය කළ නොහැක, එබැවින් දියණිය පිටත් කරන කාලය දැනගත යුතුය." ඔහුද රජුට පණිවිඩයක් යැවීය - "දැන් වස් කාලය එළඹ ඇත, මාස හතරක් පුරා එහා මෙහා යා නොහැක. ඔබ වහන්සේගේ සේනාවට යම් යම් දේ ලැබිය යුතුද, ඒ සියල්ල මාගේ වගකීමකි. රජතුමනි, මා පණිවිඩයක් එවූ විට ඔබ වහන්සේ වඩිනු මැනව." එතැන් පටන් සාකේත නුවර නිරන්තරයෙන් උත්සව පවත්වන ගමක් මෙන් විය. මෙසේ මාස තුනක් ඉක්ම ගියේය. ධනංජය සිටුතුමාගේ දියණියගේ 'මහලතා' ප්‍රසාධනය තවම නිම වී නොතිබුණි. එවිට ඔහුගේ කටයුතු අධීක්ෂණය කරන්නන් පැමිණ මෙසේ සැළ කළහ - "අඩු දෙයක් කියා කිසිවක් නැත, නමුත් සේනාවට බත් පිසීමට දර ප්‍රමාණවත් නොවේ." සිටුතුමා කීවේ, "දරුවනි, ගොස් ඇතින් අස්ල පන්ති සහ අස්හල් කඩා බත් පිසින්න." මෙසේ පිසින අතරවාරයේ තවත් අඩ මසක් ගත විය. ඉන්පසු නැවතත් ඔවුන් පැමිණ සැළ කළේ, "ස්වාමීනි, දර මදි" කියාය. "දරුවනි, මේ කාලයේ දර සොයා ගැනීම කළ නොහැක, එබැවින් රෙදි ගබඩාව විවෘත කර ඝන රෙදි ගෙන, ඒවා තිර සේ සාදා, තෙල් මුට්ටිවල පොඟවා බත් පිසින්න." මේ ආකාරයෙන් පිසින විට මාස හතරක් සම්පූර්ණ විය.

තතො ධනඤ්චයසෙට්ඨි ධීතුයා මහාලතාපසාධනස්ස නිට්ඨිතභාවං ඤත්වා ‘‘ස්වෙ දාරිකං පෙසෙස්සාමී’’ති ධීතරං සමීපෙ නිසීදාපෙත්වා ‘‘අම්ම පතිකුලෙ වසන්තියා නාම ඉමඤ්චිමඤ්ච ආචාරං සික්ඛිතුං වට්ටතී’’ති ඔවාදං අදාසි. අයං මිගාරසෙට්ඨි අනන්තරගබ්භෙ නිසින්නො ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො ඔවාදං අස්සොසි. සොපි සෙට්ඨි ධීතරං එවං ඔවදි –

ඉන්පසු ධනංජය සිටුතුමා දියණියගේ මහලතා ප්‍රසාධනය නිම වූ බව දැන, "හෙට දියණිය පිටත් කර හරින්නෙමි" යි සිතා දියණිය අසල හිඳුවාගෙන, "මගේ දියණිය, ස්වාමියාගේ කුලයේ වසන කාන්තාව විසින් මෙන්න මේ ආචාර ධර්ම පුහුණු විය යුතුය" යැයි අවවාද දුන්නේය. මේ මිගාර සිටුතුමා ඊට යාබද කාමරයේ හිඳ ධනංජය සිටුතුමාගේ අවවාද අසා සිටියේය. ඒ සිටුතුමා තම දියණියට මෙසේ අවවාද කළේය -

‘‘අම්ම සසුරකුලෙ වසන්තියා නාම අන්තොඅග්ගි බහි න නීහරිතබ්බො, බහිඅග්ගි අන්තො න පවෙසෙතබ්බො, දදන්තස්සෙව දාතබ්බං, අදදන්තස්ස න දාතබ්බං, දදන්තස්සපි අදදන්තස්සපි දාතබ්බං, සුඛං නිසීදිතබ්බං, සුඛං පරිභුඤ්ජිතබ්බං, සුඛං නිපජ්ජිතබ්බං, අග්ගි පරිචරිතබ්බො, අන්තොදෙවතා නමස්සිතබ්බා’’ති.

"මගේ දියණිය, සුවසුර කුලයේ වසන්නිය විසින් නිවස තුළ ඇති ගින්දර පිටතට නොගත යුතුය, පිටත ඇති ගින්දර ඇතුළට නොගත යුතුය, දෙන අයටම දිය යුතුය, නොදෙන අයට නොදිය යුතුය, දෙන අයටත් නොදෙන අයටත් දිය යුතුය, සැපසේ වාඩි විය යුතුය, සැපසේ අනුභව කළ යුතුය, සැපසේ නිදාගත යුතුය, ගින්න පරිහරණය කළ යුතුය, ගෘහ දේවතාවුන් වැඳිය යුතුය."

ඉමං දසවිධං ඔවාදං දත්වා පුනදිවසෙ සබ්බා සෙනියො සන්නිපාතෙත්වා රාජසෙනාය මජ්ඣෙ අට්ඨ කුටුම්බිකෙ පාටිභොගෙ ගහෙත්වා ‘‘සචෙ මෙ ධීතු ගතට්ඨානෙ දොසො උප්පජ්ජති, තුම්හෙහි සොධෙතබ්බො’’ති වත්වා නවකොටිඅග්ඝනකෙන මහාලතාපසාධනෙන ධීතරං පසාධෙත්වා න්හානචුණ්ණමූලං චතුපණ්ණාසසකටසතං ධනං දත්වා ධීතාය සද්ධිං නිබද්ධං ගමනචාරිනියො පඤ්චසතා දාසියො පඤ්ච ආජඤ්ඤරථසතානි සබ්බූපකාරඤ්ච [Pg.316] සතං සතං දත්වා කොසලරාජානඤ්ච මිගාරසෙට්ඨිඤ්ච, විස්සජ්ජෙත්වා ධීතු ගමනවෙලායං වජාධිට්ඨායකෙ පුරිසෙ පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාතා, මම ධීතාය ගතට්ඨානෙ ඛීරපානත්ථං ධෙනූහි, යානයොජනත්ථං උසභෙහි ච අත්ථො හොති, තස්මා මම ධීතු ගමනමග්ගෙ වජද්වාරං විවරිත්වා පුථුලතො අට්ඨ උසභානි ගොගණෙන පූරෙත්වා තිගාවුතමත්ථකෙ අසුකා නාම කන්දරා අත්ථි, අග්ගගොයූථෙ තං ඨානං පත්තෙ භෙරිසඤ්ඤාය වජද්වාරං පිදහෙය්‍යාථා’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති සෙට්ඨිස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තථා අකංසු. වජද්වාරෙ විවටෙ උළාරුළාරායෙව ගාවියො නික්ඛමිංසු. ද්වාරෙ පිදහිතෙ පන විසාඛාය පුඤ්ඤබලෙන බලවගාවො ච දම්මගාවො ච බහි ලඞ්ඝිත්වා මග්ගං පටිපජ්ජිංසු. අථ, විසාඛා, සාවත්ථිනගරද්වාරං පත්තකාලෙ චින්තෙසි – ‘‘පටිච්ඡන්නයානස්මිං නු ඛො නිසීදිත්වා පවිසාමි, උදාහු රථෙ ඨත්වා’’ති. අථස්සා එතදහොසි – ‘‘පටිච්ඡන්නයානෙන මෙ පවිසන්තියා මහාලතාපසාධනස්ස විසෙසො න පඤ්ඤායිස්සතී’’ති. සා සකලනගරස්ස අත්තානං දස්සෙන්තී රථෙ ඨත්වා නගරං පාවිසි. සාවත්ථිවාසිනො විසාඛාය සම්පත්තිං දිස්වා ‘‘එසා කිර, විසාඛා, නාම එවරූපා, අයඤ්ච සම්පත්ති එතිස්සාව අනුච්ඡවිකා’’ති ආහංසු. ඉති සා මහාසම්පත්තියා මිගාරසෙට්ඨිනො ගෙහං පාවිසි. ආගතදිවසෙ චස්සා සකලනගරවාසිනො ‘‘අම්හාකං, ධනඤ්චයසෙට්ඨි, අත්තනො නගරං සම්පත්තානං මහාසක්කාරං අකාසී’’ති යථාබලං පණ්ණාකාරං පහිණිංසු. විසාඛා, පහිතපහිතං පණ්ණාකාරං තස්මිංයෙව නගරෙ අඤ්ඤමඤ්ඤෙසු කුලෙසු සබ්බත්ථකමෙව දාපෙසි. අථස්සා රත්තිභාගසමනන්තරෙ එකිස්සා ආජඤ්ඤවළවාය ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. සා දාසීහි දණ්ඩදීපිකා ගාහාපෙත්වා තත්ථ ගන්ත්වා වළවං උණ්හොදකෙන න්හාපෙත්වා තෙලෙන මක්ඛාපෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව අගමාසි.

මෙම දස වැදෑරුම් අවවාද ලබා දී, පසු දින සියලු සේනාවන් රැස් කරවා, රාජකීය සේනාව මධ්‍යයෙහි ඇපකරුවන් ලෙස සිටු පවුල් අටක ගෘහපතියන් කැඳවා, "මාගේ දියණිය ගිය තැනක වරදක් සිදු වුවහොත්, ඔබලා විසින් එය විමසා බැලිය යුතුය" යි පවසා, කෝටි නවයක් වටිනා 'මහාලතා' නම් පැලඳීමෙන් දියණිය සරසා, නෑමට ගන්නා සුවඳ කුඩු සඳහා කෝටි පනස් හතරක ධනයක් දී, දියණිය සමඟ නිරන්තරයෙන් ගමන් බිමන් යන රූමත් දැසියන් පන්සියයක් ද, ආජානීය අසුන් යෙදූ රථ පන්සියයක් ද, සියලු උපකරණ සියය බැගින් ද ලබා දී, කොසොල් රජු හා මිගාර සිටුවරයා පිටත් කර හැරියේය. දියණිය පිටත්ව යන වේලාවෙහි ගවහල් පාලකයන් කැඳවා, "දරුවනි, මාගේ දියණිය යන තැන කිරි පානය සඳහා එළදෙනුන්ගෙන් ද, යානා යෙදීම සඳහා වෘෂභයන්ගෙන් ද ප්‍රයෝජනයක් වේ. එබැවින් මාගේ දියණිය යන මඟ ගාලේ දොරටුව විවෘත කොට, පළලින් උසභ අටක් පමණ වන සේ ගව සමූහයාගෙන් පුරවා, ගාවුත තුනක් පමණ දුරින් අසවල් නමින් හෙළක් තිබේ, ප්‍රධාන ගව රැල එම ස්ථානයට පැමිණි විට බෙර හඬින් සංඥා කොට ගාලේ දොරටුව වසන්න" යි පැවසීය. ඔවුහු "යහපතැ" යි සිටුතුමාගේ වචනය පිළිගෙන එලෙසම කළහ. ගාලේ දොරටු විවෘත කළ විට ඉතා උසස් එළදෙනුන් නික්මුණහ. දොරටු වැසූ විට ද විසාඛාවගේ පුණ්‍ය බලයෙන් ශක්තිමත් ගවයෝ ද දමනය කළ හැකි ගවයෝ ද ගාලෙන් පිටතට පැන මඟට පිළිපන්නාහ. ඉක්බිති විසාඛාව සාවත්ථි නුවර දොරටුවට පැමිණි කල්හි, "මා වසා ඇති යානාවක හිඳ ඇතුළු වෙම් ද, නැතහොත් රථයෙහි සිටගෙන ඇතුළු වෙම් ද?" යි සිතුවාය. එවිට ඇයට මෙසේ සිතුණි: "වසා ඇති යානාවකින් ඇතුළු වන මගේ මහාලතා පැලඳීමෙහි විශේෂත්වය නගර වැසියන්ට නොපෙනෙනු ඇත." ඇය මුළු නගරයටම තමන්ව පෙන්වමින් රථයෙහි සිටගෙන නගරයට ඇතුළු වූවාය. සාවත්ථි වැසියෝ විසාඛාවගේ සම්පත්තිය දැක, "මේ විසාඛාව නම් තැනැත්තිය මෙබඳු රූ සපුවකින් යුක්තලු, මේ සම්පත්තිය ඇයටම සුදුසුය" යි පැවසූහ. මෙසේ ඇය මහත් සම්පත්තියෙන් යුතුව මිගාර සිටු මැදුරට ඇතුළු වූවාය. ඇය පැමිණි දිනයෙහි මුළු නගර වැසියෝ, "ධනංජය සිටුතුමා අපේ නගරයට පැමිණි විට අපට මහත් සත්කාර කළේය" යි සිතා, තම ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් තෑගි බෝග එවූහ. විසාඛාව තමාට ලැබුණු ඒ සියලු තෑගි බෝග ඒ නගරයේම වෙසෙන නොයෙක් කුල පවුල් අතර බෙදා දුන්නාය. ඉන්පසු එදින රාත්‍රී කාලයෙහි එක් ආජානීය වෙළඹක පැටවකු ප්‍රසූත කළාය. ඇය දැසියන් ලවා පන්දම් අල්ලවාගෙන එහි ගොස්, වෙළඹ උණු දියෙන් නහවා තෙල් ගල්වා, නැවත තමා වසන ස්ථානයටම පැමිණියාය.

මිගාරසෙට්ඨිපි සත්තාහං පුත්තස්ස ආවාහසක්කාරං කරොන්තො ධුරවිහාරෙ වසන්තම්පි තථාගතං අමනසිකත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සකලනිවෙසනං පූරෙන්තො නග්ගසමණකෙ නිසීදාපෙත්වා ‘‘ආගච්ඡතු මෙ ධීතා, අරහන්තෙ වන්දතූ’’ති විසාඛාය සාසනං පහිණි. සා ‘‘අරහන්තා’’ති වචනං සුත්වා සොතාපන්නා අරියසාවිකා හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා තෙසං නිසින්නට්ඨානං [Pg.317] ගන්ත්වා තෙ ඔලොකෙත්වා ‘‘න එවරූපා නාම අරහන්තා හොන්ති, හිරොත්තප්පවිවජ්ජිතානං නාම සන්තිකං කස්මා මං සසුරො පක්කොසාපෙතී’’ති ‘‘ධී, ධී’’ති ගරහිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගතා. නග්ගසමණා තං දිස්වා සබ්බෙ එකප්පහාරෙනෙව සෙට්ඨිං ගරහිංසු – ‘‘කිං ත්වං, ගහපති, අඤ්ඤං නාලත්ථ, සමණස්ස ගොතමස්ස සාවිකං මහාකාළකණ්ණිං කස්මා ඉමං ගෙහං පවෙසෙසි, වෙගෙන නං ඉමස්මා ගෙහා නීහරාහී’’ති. තතො සෙට්ඨි ‘‘න සක්කා මයා ඉමෙසං වචනෙන ඉමං ගෙහා නීහරිතුං, මහාකුලස්ස ධීතා අය’’න්ති චින්තෙත්වා – ‘‘ආචරියා දහරා නාම ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා කරෙය්‍යුං, තුම්හෙ තුණ්හී හොථා’’ති නග්ගෙ උය්‍යොජෙත්වා මහාපල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා සුවණ්ණකටච්ඡුං ගහෙත්වා විසාඛාය පරිවිසියමානො සුවණ්ණපාතියං අප්පොදකමධුපායාසං පරිභුඤ්ජි.

මිගාර සිටුතුමා ද සත් දිනක් පුරා පුතුගේ විවාහ මංගල්‍යය පවත්වමින්, නුදුරු විහාරයේ වසන තථාගතයන් වහන්සේ මෙනෙහි නොකර, සත්වන දිනයේ මුළු නිවසම පිරෙන සේ අචේලකයන් (නිගණ්ඨයන්) වඩා හිඳුවා, "මගේ දියණිය පැමිණේවා, රහතන් වහන්සේලා වැඳ පුදා ගනීවා" යි විසාඛාවට පණිවුඩ යැවීය. "රහතන් වහන්සේලා" යන වචනය ඇසූ සෝවාන් වූ ආර්ය ශ්‍රාවිකාවක වූ ඇය, ඉමහත් සතුටින් ඔවුන් හුන් තැනට ගොස්, ඔවුන් දැක, "මොවුහු රහතන් වහන්සේලා නම් නොවෙති, ලජ්ජා භය අතහළ මොවුන් වෙත මගේ මාමණ්ඩිය කුමට මට කැඳවූයේ ද?" යි "ඡී! ඡී!" කියා ගරහා තම වසන ස්ථානයටම ගියාය. අචේලකයෝ ඇය දැක එකවරම සිටුතුමාට මෙසේ දොස් නැඟූහ: "ගෘහපතිය, ඔබට වෙනත් තරුණියක නොලැබුණේ ද? මහණ ගොතමගේ ශ්‍රාවිකාව වූ මේ මහා අවාසනාවන්තිය කුමට මේ නිවසට ඇතුළු කර ගත්තෙහි ද? වහාම ඇයව මේ නිවසින් නෙරපා හරින්න!" එවිට සිටුතුමා, "මොවුන්ගේ බසින් ඇයව නෙරපා හැරිය නොහැක, ඇය උසස් කුලයක දියණියකි" යි සිතා, "ආචාර්යවරුනි, තරුණියන් නොදැනුවත්කමින් යමක් කළ හැකිය, ඔබලා නිහඬ වන්න" යි පවසා අචේලකයන් පිටත් කර හැරියේය. අනතුරුව ඔහු මහා පලඟක හිඳ, රන් හැන්දක් ගෙන, විසාඛාව විසින් පිළිගන්වනු ලබන රන් තලියක වූ නොමුසු මිහිරි කිරිපිඬු අනුභව කළේය.

තස්මිං සමයෙ එකො පිණ්ඩචාරිකො ථෙරො පිණ්ඩාය චරන්තො සෙට්ඨිස්ස ඝරද්වාරං පාපුණි. විසාඛා, තං දිස්වා ‘‘සසුරස්ස ආචික්ඛිතුං න යුත්ත’’න්ති යථා සො ථෙරං පස්සති, එවං අපගන්ත්වා අට්ඨාසි. සො පන බාලො ථෙරං දිස්වාපි අපස්සන්තො විය හුත්වා අධොමුඛො පායාසමෙව භුඤ්ජති. විසාඛා, ‘‘ථෙරං දිස්වාපි මෙ සසුරො සඤ්ඤං න කරොතී’’ති ඤත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ, මය්හං සසුරො පුරාණං ඛාදතී’’ති ආහ. සො නිගණ්ඨෙහි තාව කථිතකාලෙ අධිවාසෙසි, ‘‘පුරාණං ඛාදතී’’ති වුත්තක්ඛණෙයෙව පන හත්ථං අපනෙත්වා ‘‘ඉමං පායාසං ඉතො හරථ, එතඤ්ච ඉමස්මා ගෙහා නීහරථ. අයඤ්හි මං එවරූපෙ මඞ්ගලගෙහෙ අසුචිඛාදකං නාම කරොතී’’ති ආහ. තස්මිං ඛො පන නිවෙසනෙ සබ්බෙපි දාසකම්මකරා විසාඛාය සන්තකාව, කො නං හත්ථෙ වා පාදෙ වා ගණ්හිස්සති, මුඛෙන කථෙතුං සමත්ථොපි නාම නත්ථි. තතො, විසාඛා, සසුරස්ස කථං සුත්වා ආහ – ‘‘තාත, න එත්තකෙන වචනෙන මයං නික්ඛමාම, නාහං තුම්හෙහි උදකතිත්ථතො කුම්භදාසිකා විය ආනීතා. ධරමානකමාතාපිතූනං ධීතරො නාම න එත්තකෙනෙව නික්ඛමන්ති, එතෙනෙව මෙ කාරණෙන පිතා ඉධාගමනදිවසෙ අට්ඨ කුටුම්බිකෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘සචෙ මෙ ධීතරං උපාදාය දොසො උප්පජ්ජති, සොධෙය්‍යාථා’ති [Pg.318] වත්වා තෙසං හත්ථෙ ඨපෙසි. තෙ පක්කොසාපෙත්වා මය්හං දොසාදොසං සොධාපෙථා’’ති.

එකල්හි පිඬුසිඟා වඩින එක් තෙරනමක් සිටු මැදුර දොරටුවට වැඩම කළේය. විසාඛාව උන්වහන්සේ දැක, "මාමණ්ඩියට මේ බව කෙළින්ම පැවසීම සුදුසු නැත" යි සිතා, ඔහුට තෙරනම පෙනෙන සේ මෑත් වී සිටියාය. එහෙත් ඒ අඥාන සිටුතුමා තෙරනම දැකත් නොදැක්කා සේ මුහුණ පහත් කරගෙන කිරිපිඬුම අනුභව කළේය. විසාඛාව "තෙරනම දැකත් මගේ මාමණ්ඩිය කිසිදු තැකීමක් නොකරයි" යි දැන, තෙරනම වෙත එළඹ, "ස්වාමීනි, වෙනත් තැනකට වැඩම කළ මැනව, මගේ මාමණ්ඩිය පැරණි දෙයක් (අතීත පිනක්/පරණ අහරක්) අනුභව කරයි" යි පැවසුවාය. අචේලකයන් කියන විට ඉවසා සිටි සිටුතුමා, "පැරණි දෙයක් කයි" යි කී සැණින් අත ඉවතට ගෙන, "මේ කිරිපිඬු මෙතැනින් ඉවත් කරන්න, ඇයව ද මේ නිවසින් නෙරපා හරින්න. ඇය මෙබඳු මංගල නිවසක දී මට අසූචි අනුභව කරන්නෙකු යැයි අපහාස කළාය" යි පැවසීය. ඒ නිවසේ සිටි සියලු මෙහෙකරුවන් විසාඛාවගේම අය වූ බැවින්, ඇයව අතින් හෝ පයින් අල්ලා ඉවතට ගැනීමට හෝ දොස් කීමට කිසිවෙක් සමත් නොවූහ. එවිට විසාඛාව මාමණ්ඩියගේ බස අසා මෙසේ කීවාය: "පියාණෙනි, ඔය වචනයට පමණක් අපි පිටව නොයන්නෙමු. මා ඔබලා ගෙනාවේ පැන් තොටකින් ගෙනා කළගෙඩි දාසියක මෙන් නොවේ. ජීවතුන් අතර සිටින දෙමාපියන් ඇති දියණියන් මෙබඳු බසකට පමණක් පිටව නොයති. ඒ නිසාම මාගේ පියා මා මෙහි එවන දින සිටු පවුල් අටක ගෘහපතියන් කැඳවා, 'මාගේ දියණිය සම්බන්ධයෙන් යම් වරදක් ඇති වුවහොත් එය විමසා බලන්න' යි පවසා ඔවුන් අතට මා භාර කළේය. ඔවුන් කැඳවා මාගේ වරදක් ඇත්දැයි විමසා බලන්න."

තතො සෙට්ඨි ‘‘කල්‍යාණං එසා කථෙතී’’ති අට්ඨ කුටුම්බිකෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අයං දාරිකා සත්තමෙ දිවසෙ අපරිපුණ්ණෙයෙව මඞ්ගලගෙහෙ නිසින්නං මං ‘අසුචිඛාදකො’ති වදතී’’ති ආහ. එවං කිර, අම්මාති? ‘‘තාතා, මය්හං සසුරො අසුචිං ඛාදිතුකාමො භවිස්සති, අහං පන එවං කත්වා න කථෙමි. එකස්මිං පන පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරෙ ඝරද්වාරෙ ඨිතෙ අයං අප්පොදකමධුපායාසං භුඤ්ජන්තො න තං මනසි කරොති, අහං ඉමිනා කාරණෙන ‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ, මය්හං සසුරො ඉමස්මිං අත්තභාවෙ පුඤ්ඤං න කරොති, පුරාණපුඤ්ඤං ඛාදතී’ති එත්තකං කථයින්ති ආහ. අය්‍ය, ඉධ දොසො නත්ථි, අම්හාකං ධීතා කාරණං කථෙති, ත්වං කස්මා කුජ්ඣසීති? අය්‍යා, එස තාව දොසො මා හොතු, අයං පන දාරිකා ආගතදිවසෙයෙව මම පුත්තෙ සඤ්ඤං අකත්වා අත්තනො ඉච්ඡිතට්ඨානං අගමාසීති. එවං කිර, අම්මාති? තාතා, නාහං ඉච්ඡිතට්ඨානං ගච්ඡාමි, ඉමස්මිං පන ගෙහෙ ආජානීයවළවාය විජාතාය සඤ්ඤම්පි අකත්වා නිසීදනං නාම අයුත්තන්ති දණ්ඩදීපිකා ගාහාපෙත්වා දාසීහි පරිවුතා තත්ථ ගන්ත්වා වළවාය විජාතපරිහාරං කාරාපෙසින්ති. අය්‍ය, අම්හාකං ධීතා තව ගෙහෙ දාසීහිපි අකත්තබ්බකම්මං අකාසි, ත්වං එත්ථ කිං දොසං පස්සසීති?

ඉන්පසු සිටුවරයා 'ඈ ඉතා යහපත් කතාවක් පවසන්නීය' යි සිතා, පවුල් ප්‍රධානීන් (කුටුම්භිකයන්) අටදෙනෙකු කැඳවා, 'මේ දැරිය හත්වන දිනයේ නිවසෙහි මංගල අවස්ථාවක වාඩි වී සිටි මාහට ‘අසූචි අනුභව කරන්නෙකි’ යි පවසන්නීය' යි කීවේය. 'දුවේ, එය සැබෑවක් ද?' යි (ඔවුහු ඇසූහ). 'පියවරුනි, මාගේ මාමණ්ඩිය අසූචි අනුභව කරන්නෙකු වනු ඇතැයි මම එලෙස අර්ථ දක්වා ප්‍රකාශ නොකළෙමි. එක් පිණ්ඩපාතික ස්වාමීන්වහන්සේ නමක් නිවසේ දොරකඩ වැඩසිටියදී, මේ සිටුවරයා දිය නොමුසු මිහිරි කිරිපිඬු වළඳමින් උන්වහන්සේ කෙරෙහි අවධානයක් යොමු නොකළේය. මම ඒ හේතුවෙන් ‘ස්වාමීනි, වැඩිය මැනව, මාගේ මාමණ්ඩිය මේ ආත්මයේ පින් නොකරයි, පැරණි පිනම අනුභව කරයි’ යනුවෙන් මෙපමණක් කීවෙමි' යි පවසන ලදී. 'ස්වාමීනි, මෙහි කිසිදු වරදක් නැත, අපේ දියණිය නිවැරදි කරුණු පවසන්නීය, ඔබ කුමට කෝප වන්නෙහිද?' (යි ඔවුහු ඇසූහ). 'පින්වතුනි, ඒ වරද එසේ තිබුණාවේ, නමුත් මේ දැරිය පැමිණි දිනයේදීම මාගේ පුත්‍රයා ගැන නොසලකා තමන්ට රිසි තැනකට ගියාය' යි (සිටුවරයා) කීවේය. 'දුවේ, එය සැබෑද?' 'පියවරුනි, මම කැමති කැමති තැන්වල නොයන්නෙමි. නමුත් මේ නිවසේ ආජානීය වෙළඹක් ප්‍රසූත කරන අවස්ථාවේදී, ඒ පිළිබඳව අවධානයක් නොදක්වා වාඩි වී සිටීම නුසුදුසු යැයි සිතා, පන්දම් ගෙන්වාගෙන දාසියන් පිරිවරා එහි ගොස් ඒ වෙළඹට අවශ්‍ය ප්‍රසූත සත්කාර කරවන ලදී' (යි ඈ කීවාය). 'ස්වාමීනි, අපේ දියණිය ඔබගේ නිවසේ දාසියන් පවා නොකරන මෙහෙවරක් කළාය, ඔබ මෙහි ඇති වරද කුමක්දැයි දකින්නෙහිද?' (යි ඔවුහු ඇසූහ).

අය්‍යා, එස තාව ගුණො හොතු, ඉමිස්සා පන පිතා ඉධාගමනදිවසෙ ඔවාදං දෙන්තො ‘‘අන්තොඅග්ගි බහි න නීහරිතබ්බො’’ති ආහ, කිං පන සක්කා අම්හෙහි උභතො පටිවිස්සකගෙහානං අග්ගිං අදත්වා වසිතුන්ති? එවං කිර, අම්මාති? තාතා, න මය්හං පිතා එතං අග්ගිං උපාදාය කථෙසි, යා පන අන්තොනිවෙසනෙ සස්සුආදීනං රහස්සකථා උප්පජ්ජති, සා දාසිදාසානං න කථෙතබ්බා. එවරූපා හි කථා වඩ්ඪමානා කලහාය සංවත්තති, ඉදං සන්ධාය මය්හං පිතා කථෙසි, තාතාති.

'පින්වතුනි, එය ගුණයක් ම වේවා, නමුත් මෑගේ පියා මෙහි පැමිණි දින අවවාද දෙමින් ‘ඇතුළත ගින්න පිටතට නොදැමිය යුතුය’ යි කීවේය. අපට අසල්වැසි නිවෙස්වලට ගින්නක්වත් නොදී ජීවත් විය හැකිද?' 'දුවේ, එය සැබෑද?' 'පියවරුනි, මාගේ පියා ඒ සාමාන්‍ය ගින්න ගැන අදහස් කරමින් එය නොකීවේය. නිවස තුළ මාමණ්ඩිය ඇතුළු පිරිසගේ යම් රහස් කතාවක් ඇතිවේද, එය දාස දාසියන්ට නොපැවසිය යුතුය යන්න එහි අදහසයි. එවැනි කතා පැතිර යාමෙන් කලහ ඇතිවීමට හේතු වේ. පියවරුනි, මාගේ පියා එය අදහස් කරමින් පවසන ලදී'.

අය්‍යා, එතං තාව එවං හොතු, ඉමිස්සා පිතා ‘‘බාහිරතො අග්ගි න අන්තො පවෙසෙතබ්බො’’ති ආහ, කිං සක්කා අම්හෙහි අන්තොඅග්ගිම්හි නිබ්බුතෙ බාහිරතො අග්ගිං අනාහරිතුන්ති? එවං කිර, අම්මාති? තාතා, මය්හං පිතා එතං අග්ගිං සන්ධාය න කථෙසි, යං පන දොසං දාසකම්මකාරෙහි කථිතං හොති, තං අන්තොමානුසකානං න කථෙතබ්බං…පෙ….

'පින්වතුනි, එය එසේ වේවා, මෑගේ පියා ‘පිටත ගින්න ඇතුළට නොගත යුතුය’ යි කීවේය. ඇතුළත ගින්න නිවී ගියහොත් පිටතින් ගින්නක් නොගෙන සිටීමට අපට හැකිද?' 'දුවේ, එය සැබෑද?' 'පියවරුනි, මාගේ පියා ඒ සාමාන්‍ය ගින්න ගැන අදහස් කරමින් එය නොකීවේය. දාස කම්කරුවන් විසින් කියනු ලබන යම් දෝෂයක් වේද, එය නිවසේ වැසියන්ට නොපැවසිය යුතුය... (යන්න එහි අදහසයි)'.

යම්පි [Pg.319] තෙන ‘‘යෙ දදන්ති, තෙසංයෙව දාතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං ‘‘යාචිතකං උපකරණං ගහෙත්වා යෙ පටිදදන්ති, තෙසංයෙව දාතබ්බ’’න්ති සන්ධාය වුත්තං.

'දෙන අයටම දිය යුතුය' යැයි ඔහු විසින් පවසන ලද දෙය ද, 'ණයට ගත් බඩු බාහිරාදිය නැවත ලබා දෙන අයටම දිය යුතුය' යන්න අදහස් කරමින් පවසන ලදී.

‘‘යෙ න දදන්තී’’ති ඉදම්පි යාචිතකං උපකරණං ගහෙත්වා යෙ න පටිදදන්ති, තෙසං න දාතබ්බන්ති සන්ධාය වුත්තං.

'නොදෙන අයට නොදිය යුතුය' යන්න ද, ණයට ගත් බඩු බාහිරාදිය නැවත ලබා නොදෙන අයට නොදිය යුතුය යන්න අදහස් කරමින් පවසන ලදී.

‘‘දදන්තස්සපි අදදන්තස්සපි දාතබ්බ’’න්ති, ඉදං පන දුග්ගතෙසු ඤාතිමිත්තෙසු සම්පත්තෙසු පටිදාතුං සක්කොන්තු වා මා වා, දාතුමෙව වට්ටතීති සන්ධාය වුත්තං.

'දෙන අයටත් නොදෙන අයටත් දිය යුතුය' යන්න වනාහි, පැමිණි දිළිඳු නෑ හිතවතුන්ට නැවත දීමට හැකි වුවත් නැතත් දීමම සුදුසුය යන්න අදහස් කරමින් පවසන ලදී.

‘‘සුඛං නිසීදිතබ්බ’’න්ති ඉදම්පි සස්සුසසුරෙ දිස්වා උට්ඨාතබ්බට්ඨානෙ නිසීදිතුං න වට්ටතීති සන්ධාය වුත්තං.

'සුවසේ වාඩි විය යුතුය' යන්න ද, මාමණ්ඩිය හා නැන්දණිය දැක නැගී සිටිය යුතු තැන වාඩි වී සිටීම නුසුදුසුය යන්න අදහස් කරමින් පවසන ලදී.

‘‘සුඛං භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති ඉදං පන සස්සුසසුරසාමිකෙහි පුරෙතරං අභුඤ්ජිත්වා තෙ පරිවිසිත්වා සබ්බෙහි ලද්ධාලද්ධං ඤත්වා පච්ඡා සයං භුඤ්ජිතුං වට්ටතීති සන්ධාය වුත්තං.

'සුවසේ අනුභව කළ යුතුය' යන්න වනාහි, මාමණ්ඩිය, නැන්දණිය හා සැමියාට පෙර අනුභව නොකොට, ඔවුන්ට උපස්ථාන කර සියල්ලන්ම අනුභව කළාදැයි සොයා බලා පසුව තමා අනුභව කිරීම සුදුසුය යන්න අදහස් කරමින් පවසන ලදී.

‘‘සුඛං නිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති ඉදම්පි සස්සුසසුරසාමිකෙහි පුරෙතරමෙව සයනං ආරුය්හ න නිපජ්ජිතබ්බං, තෙසං කත්තබ්බයුත්තකං වත්තපටිවත්තං කත්වා පච්ඡා සයං නිපජ්ජිතුං යුත්තන්ති ඉදං සන්ධාය වුත්තං.

'සුවසේ නිදිය යුතුය' යන්න ද, මාමණ්ඩිය, නැන්දණිය හා සැමියාට පෙරම යහනට ගොස් නිදා නොගත යුතුය, ඔවුන්ට කළ යුතු වත්පිළිවෙත් ඉටුකර පසුව තමා නිදා ගැනීම සුදුසුය යන්න අදහස් කරමින් පවසන ලදී.

‘‘අග්ගි පරිචරිතබ්බො’’ති ඉදං පන සස්සුම්පි සසුරම්පි සාමිකම්පි අග්ගික්ඛන්ධං විය උරගරාජානං විය ච කත්වා පස්සිතුං වට්ටතීති ඉදං සන්ධාය වුත්තන්ති.

'ගින්නට උපස්ථාන කළ යුතුය' යන්න වනාහි, මාමණ්ඩිය, නැන්දණිය හා සැමියා මහා ගිනි කඳක් මෙන් ද, නාග රාජයෙකු මෙන් ද සලකා ගෞරවයෙන් සැලකීම සුදුසුය යන්න අදහස් කරමින් පවසන ලදී.

එතෙ තාව එත්තකා ගුණා හොන්තු, ඉමිස්සා පන පිතා අන්තොදෙවතා නමස්සාපෙති, ඉමස්ස කො අත්ථොති? එවං කිර, අම්මාති? ආම, තාතා, එතම්පි හි මෙ පිතරා ඉදං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ආවෙණිකඝරාවාසං වසනකාලතො පට්ඨාය අත්තනො ඝරද්වාරං සම්පත්තපබ්බජිතං දිස්වා යං ඝරෙ ඛාදනීයං භොජනීයං අත්ථි, තතො පබ්බජිතානං දත්වාව ඛාදිතුං වට්ටතී’’ති. අථ නං තෙ ආහංසු – ‘‘තුය්හං පන මහාසෙට්ඨි පබ්බජිතෙ දිස්වා අදානමෙව රුච්චති මඤ්ඤෙති. සො අඤ්ඤං පටිවචනං අපස්සන්තො අධොමුඛො නිසීදි’’.

'මේ මෙපමණ ගුණාංග තිබුණාවේ, නමුත් මෑගේ පියා ‘ඇතුළත දෙවියන් වැඳිය යුතුය’ යි පවසයි, මෙහි අර්ථය කුමක්ද?' 'දුවේ, එය සැබෑද?' 'එසේය පියවරුනි, මාගේ පියා එය පවසන ලද්දේ මෙය අදහස් කරමිනි – ‘වෙනම ගෘහ ජීවිතයක් ගත කරන කාලයේ පටන්, තම නිවස අසලට පැමිණි පැවිද්දෙකු දැක නිවසේ ඇති යම් කැවෙළි හෝ බොජුන් වේද, ඉන් පැවිද්දන්ට දීමෙන් පසුව අනුභව කිරීම සුදුසුය’ යන්නයි.' එවිට ඔවුහු සිටුවරයාට මෙසේ කීහ – 'මහා සිටුවරය, ඔබට පැවිද්දන් දැක ඔවුන්ට දානය නොදීමම ප්‍රිය වන බව පෙනේ.' ඔහු වෙනත් පිළිතුරක් සපයාගත නොහැකිව බිමට මුහුණ ලා වාඩි වී සිටියේය.

අථ නං කුටුම්බිකා ‘‘කිං සෙට්ඨි අඤ්ඤොපි අම්හාකං ධීතු දොසො අත්ථී’’ති පුච්ඡිංසු. නත්ථි, අය්‍යාති. කස්මා පන නං නිද්දොසං අකාරණා ගෙහතො [Pg.320] නීහරාපෙසීති? තස්මිං ඛණෙ, විසාඛා, ආහ – ‘‘පඨමං තාව මය්හං මම සසුරස්ස වචනෙන ගමනං න යුත්තං, මය්හං පන ආගමනදිවසෙ මම දොසාදොසං සොධනත්ථාය මම පිතා තුම්හාකං හත්ථෙ ඨපෙත්වා අදාසි, ඉදානි මය්හං ගන්තුං සුඛ’’න්ති දාසිදාසෙ ‘‘යානාදීනි සජ්ජානි කරොථා’’ති ආණාපෙසි. අථ නං සෙට්ඨි තෙ කුටුම්බිකෙ ගහෙත්වා, ‘‘අම්ම, මයා අජානිත්වා කථිතං, ඛමාහි මය්හ’’න්ති ආහ. ‘‘තාතා, තුම්හාකං ඛමිතබ්බං තාව ඛමාමි, අහං පන බුද්ධසාසනෙ අවෙච්චප්පසන්නස්ස කුලස්ස ධීතා, න මයං විනා භික්ඛුසඞ්ඝෙන වත්තාම. සචෙ මම රුචියා භික්ඛුසඞ්ඝං පටිජග්ගිතුං ලභාමි, වසිස්සාමී’’ති. ‘‘අම්ම, ත්වං යථාරුචියා තව සමණෙ පටිජග්ගාහී’’ති.

ඉන්පසු පවුල් ප්‍රධානීන් 'සිටුවරය, අපේ දියණියගේ තවත් වැරදි තිබේද?' යි ඇසූහ. 'පින්වතුනි, නැත' යි ඔහු කීවේය. 'එසේ නම් නිවැරදි ඇයව අහේතුකව නිවසින් පිටමං කිරීමට උත්සාහ කළේ ඇයි?' ඒ මොහොතේ විසාඛාව මෙසේ කීවාය – 'පළමුව මම මාගේ මාමණ්ඩියගේ වචනයට අනුව යෑම නුසුදුසුය, නමුත් මා පැමිණි දිනයේ මාගේ වරදක් තිබේදැයි පරීක්ෂා කිරීම සඳහා මාගේ පියා මාව ඔබලාගේ අතට පත් කළේය, දැන් මට යන්නට පුළුවන' යැයි පවසා 'යාන වාහන සූදානම් කරවන්න' යි දාසයන්ට අණ කළාය. එවිට සිටුවරයා එම පවුල් ප්‍රධානීන් ඉදිරියේ ඇයව අල්ලාගෙන 'දුවේ, මා නොදැනුවත්කමින් පැවසුවෙමි, මට සමා වෙන්න' යි කීවේය. 'පියාණෙනි, ඔබට සමාව දිය යුතු දෙයට මම සමාව දෙන්නෙමි, නමුත් මම බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි නොසැලෙන ප්‍රසාදය ඇති පවුලක දියණියකි, අපට භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා නොමැතිව ජීවත් විය නොහැක. මට රිසි පරිදි භික්ෂු සංඝයාට උපස්ථාන කිරීමට ඉඩ ලැබෙන්නේ නම් මම මෙහි නවතින්නෙමි' යි ඈ කීවාය. 'දුවේ, ඔබ රිසි පරිදි ඔබගේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලාට උපස්ථාන කරන්න' යි ඔහු පැවසීය.

තතො, විසාඛා, දසබලං නිමන්තාපෙත්වා පුනදිවසෙ නිවෙසනං පූරෙන්තී බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිසීදාපෙසි. නග්ගපරිසාපි සත්ථු මිගාරසෙට්ඨිනො ගෙහං ගතභාවං සුත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ගෙහං පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසු. විසාඛා, දක්ඛිණොදකං දත්වා ‘‘සබ්බො සක්කාරො පටියාදිතො, සසුරො මෙ ආගන්ත්වා දසබලං පරිවිසතූ’’ති සාසනං පෙසෙසි. සො නිගණ්ඨානං වචනං සුත්වා ‘‘මම ධීතා සම්මාසම්බුද්ධං පරිවිසතූ’’ති ආහ. විසාඛා, නානග්ගරසෙහි දසබලං පරිවිසිත්වා නිට්ඨිතෙ භත්තකිච්චෙ පුන සාසනං පහිණි – ‘‘සසුරො මෙ ආගන්ත්වා දසබලස්ස ධම්මකථං සුණාතූ’’ති. අථ නං ‘‘ඉදානි අගමනං නාම අතිවිය අකාරණ’’න්ති ධම්මකථං සොතුකම්‍යතාය ගච්ඡන්තං නග්ගසමණා ආහංසු – ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස ධම්මං සුණන්තො බහිසාණියං නිසීදිත්වා සුණාහී’’ති. පුරෙතරමෙව ච ගන්ත්වා සාණියා පරික්ඛිපිංසු. මිගාරසෙට්ඨි ගන්ත්වා බහිසාණියං නිසීදි. තථාගතො ‘‘ත්වං බහිසාණියං වා නිසීද, පරකුට්ටෙ වා පරසෙලෙ වා පරචක්කවාළෙ වා නිසීද. අහං බුද්ධො නාම සක්කොමි තං මම සද්දං සාවෙතු’’න්ති සුවණ්ණවණ්ණඵලං අම්බරුක්ඛං ඛන්ධෙ ගහෙත්වා චාලෙන්තො විය ධම්මකථං කථෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ සෙට්ඨි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සාණිං උක්ඛිපිත්වා සත්ථු පාදෙ පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා සත්ථු සන්තිකෙයෙව ච ‘‘ත්වං, අම්ම, අජ්ජ ආදිං කත්වා මම මාතා’’ති විසාඛං අත්තනො මාතුට්ඨානෙ ඨපෙසි. තතො පට්ඨාය, විසාඛා මිගාරමාතා, නාම ජාතා.

ඉන්පසු විශාඛාව දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට ආරාධනා කරවා, පසුදින නිවස සූදානම් කර බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නය වැඩ හිඳුවූවාය. නිර්වස්ත්‍ර පරිස (නිගණ්ඨයෝ) ද ශාස්තෘන් වහන්සේ මිගාර සිටුතුමාගේ නිවසට වැඩි බව අසා එතැනට ගොස් නිවස වටකරගෙන වාඩි වූහ. විශාඛාව පැන් වඩා, “සියලු සත්කාර පිළියෙළ කරන ලදී, මගේ මාමණ්ඩිය පැමිණ දසබලධාරීන් වහන්සේට උපස්ථාන කෙරේවා” යි පණිවිඩයක් යැවූවාය. ඔහු නිගණ්ඨයන්ගේ වචනය අසා, “මගේ දියණිය (ලේලිය) සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කෙරේවා” යි කීවේය. විශාඛාව නන්වැදෑරුම් රසවත් භෝජනයෙන් දසබලධාරීන් වහන්සේට උපස්ථාන කොට, දානමය කටයුතු අවසානයේ නැවතත් පණිවිඩයක් යැවූවාය: “මගේ මාමණ්ඩිය පැමිණ දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කෙරේවා” යි. එවිට, “දැන් නොගොස් සිටීම ඉතා අනුචිත ය” යි ධර්මය ඇසීමේ කැමැත්තෙන් යන ඔහුට නිර්වස්ත්‍ර ශ්‍රමණයෝ (නිගණ්ඨයෝ), “ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ධර්මය අසන්නේ නම් තිරයෙන් පිටත හිඳ අසන්න” යි කීහ. ඔවුහු කලින්ම ගොස් තිරයකින් වට කළහ. මිගාර සිටුතුමා ගොස් තිරයෙන් පිටත වාඩි විය. තථාගතයන් වහන්සේ, “ඔබ තිරයෙන් පිටත හෝ වාඩි වන්න, බිත්තියකින් එපිට හෝ කන්දකින් එපිට හෝ සක්වළකින් එපිට හෝ වාඩි වන්න. බුදුරජාණන් වහන්සේ වන මම, මාගේ හඬ ඔබට ඇසෙන්නට සැලැස්වීමට සමර්ථ වෙමි” යි වදාරා, රන්වන් පැහැති ඵල ඇති අඹ ගසක් කඳින් අල්ලා සොලවන්නාක් මෙන් ධර්ම දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ සිටුතුමා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, තිරය මෑත් කොට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පතුල් අසල පංචප්‍රතිෂ්ඨානයෙන් වැඳ, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහිම, “මෑණියනි, අද පටන් ඔබ මාගේ මවයි” යනුවෙන් පවසා විශාඛාව තම මවු තනතුරෙහි තැබීය. එතැන් පටන් විශාඛාව ‘මිගාරමාතා’ (මිගාරගේ මව) නමින් ප්‍රකට වූවාය.

සා එකදිවසං නක්ඛත්තසමයෙ වත්තන්තෙ ‘‘අන්තොනගරෙ ගුණො නත්ථී’’ති දාසීහි පරිවුතා සත්ථු ධම්මකථං සොතුං ගච්ඡන්තී ‘‘බුද්ධානං සන්තිකං උද්ධතවෙසෙන [Pg.321] ගන්තුං අයුත්ත’’න්ති මහාලතාපසාධනං ඔමුඤ්චිත්වා දාසියා හත්ථෙ දත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි, සත්ථා ධම්මකථං කථෙසි. සා ධම්මදෙසනාපරියොසානෙ දසබලං වන්දිත්වා නගරාභිමුඛා පායාසි. සාපි දාසී අත්තනා ගහිතපසාධනස්ස ඨපිතට්ඨානං අසල්ලක්ඛෙත්වා ගච්ඡන්තී පසාධනත්ථාය පටිනිවත්ති. අථ නං, විසාඛා, ‘‘කහං පන තෙ තං ඨපිත’’න්ති පටිපුච්ඡි. ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ, අය්‍යෙති. හොතු ජෙ ගන්ත්වා ආහර, ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ ඨපිතකාලතො පට්ඨාය ආහරාපනං නාම අම්හාකං අයුත්තං. තස්මා තං විස්සජ්ජෙත්වා දණ්ඩකම්මං කරිස්සාම. තත්ථ පන ඨපිතෙ අය්‍යානං පලිබොධො හොතීති.

ඇය එක් දිනක නක්ෂත්‍ර උත්සවයක් පවතින කල්හි, “නගරය තුළ (මෙබඳු උත්සව වල) ගුණයක් නැත” යි සිතා දාසියන් පිරිවරා ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ධර්මය ඇසීමට යන්නී, “බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවට විසිතුරු වස්ත්‍රාභරණයෙන් සැරසී යාම නුසුදුසු ය” යි සිතා, මහාලතා ප්‍රසාධනය (ආභරණය) ගලවා දාසියකගේ අතට දී ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ එකත්පසක හිඳගත්තාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්ම දේශනා කළ සේක. ඇය ධර්ම දේශනාව අවසානයේ දසබලධාරීන් වහන්සේ වැඳ නගරය දෙසට නික්මුණාය. එම දාසිය ද තමා ගත් ආභරණය තැබූ ස්ථානය ගැන අවධානයක් නොමැතිව යන්නී, ආභරණය ගැනීමට ආපසු හැරුණාය. එවිට විශාඛාව ඇගෙන්, “ඔබ එය කොහේ තැබුවේද?” යි ඇසුවාය. “ආර්යාවනි, ගන්ධකුටි පිරිවෙනෙහිය” යි ඇය කීවාය. “එසේ වේවා තැනැත්තිය, ගොස් එය රැගෙන එන්න. ගන්ධකුටි පිරිවෙනෙහි තැබූ තැන සිට එය නැවත පාවිච්චියට ගැනීම අපට නුසුදුසුය. එබැවින් එය අත්හැර (පින්කමකට යොදවා) දඬුවම් කර්මයක් (පිංකමක්) කරන්නෙමු. එහි එය තැබූ විට ස්වාමීන් වහන්සේලාට එය පලිබෝධයක් වේ” යි කීවාය.

පුනදිවසෙ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො විසාඛාය නිවෙසනද්වාරං සම්පාපුණි. නිවෙසනෙ ච නිබද්ධපඤ්ඤත්තානි ආසනානි. විසාඛා, සත්ථු පත්තං ගණ්හිත්වා සත්ථාරං ගෙහං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙසුයෙව නිසීදාපෙත්වා කතභත්තකිච්චෙ සත්ථරි තං පසාධනං ආහරිත්වා සත්ථු පාදමූලෙ නික්ඛිපිත්වා ‘‘ඉදං, භන්තෙ, තුම්හාකං දම්මී’’ති ආහ. සත්ථා ‘‘අලඞ්කාරො නාම පබ්බජිතානං න වට්ටතී’’ති පටික්ඛිපි. ජානාමි, භන්තෙ, අහං පන ඉමං අග්ඝාපෙත්වා ධනං ගහෙත්වා තුම්හාකං වසනගන්ධකුටිං කාරෙස්සාමීති. තදා සත්ථා අධිවාසෙසි. සාපි තං අග්ඝාපෙත්වා නවකොටිධනං ගහෙත්වා ගබ්භසහස්සපටිමණ්ඩිතෙ පුබ්බාරාමවිහාරෙ තථාගතස්ස වසනගන්ධකුටිං කාරෙසි. විසාඛාය පන නිවෙසනං පුබ්බණ්හසමයෙ කාසාවපජ්ජොතං ඉසිවාතපටිවාතමෙව හොති අනාථපිණ්ඩිකස්ස ගෙහං විය. තස්සාපි ගෙහෙ සබ්බභත්තානි පටියත්තානෙව අහෙසුං. සා පුබ්බණ්හසමයෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආමිසසඞ්ගහං කත්වා පච්ඡාභත්තෙ භෙසජ්ජානි චෙව අට්ඨවිධපානානි ච ගණ්හාපෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දත්වා පච්ඡා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා ආගච්ඡති. සත්ථා අපරභාගෙ උපාසිකායො පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො විසාඛං මිගාරමාතරං දායිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

පසුදින ශාස්තෘන් වහන්සේ මහා සංඝරත්නය පිරිවරා විශාඛාවගේ නිවස අසලට වැඩි සේක. නිවසෙහි අසුන් නිරන්තරයෙන්ම පනවා තිබුණි. විශාඛාව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන, උන්වහන්සේව නිවසට වඩමවා පනවන ලද අසුන්හි වැඩ හිඳුවා, දානමය කටයුතු නිම වූ පසු, ඒ මහාලතා ආභරණය ගෙනවිත් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පාමුල තබා, “ස්වාමීනි, මෙය ඔබ වහන්සේලාට පූජා කරමි” යි කීවාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “පැවිද්දන්ට ආභරණ පරිහරණය නුසුදුසු ය” යි එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. “ස්වාමීනි, මම එය දනිමි. මම මෙය විකුණා ලැබෙන ධනයෙන් ඔබ වහන්සේලා උදෙසා වාසය කිරීමට ගන්ධකුටියක් කරවන්නෙමි” යි ඇය කීවාය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ එය පිළිගත් සේක. ඇය ද එය විකුණා කෝටි නවයක ධනය ගෙන, දහසක් කුටිවලින් අලංකාර වූ පූර්වාරාම විහාරයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ වෙනුවෙන් ගන්ධකුටියක් කරවූවාය. විශාඛාවගේ නිවස වනාහි පෙරවරු කාලයෙහි කසාවතින් බබළන, රහතන් වහන්සේලාගේ සිවුරු පවනින් යුක්ත වූ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ නිවස මෙන් විය. ඇගේ නිවසෙහි ද නිරතුරුවම සියලු දානමානයන් පිළියෙළ විය. ඇය පෙරවරු කාලයෙහි මහා සංඝරත්නයට ආමිස සංග්‍රහයක් කොට, පස්වරු කාලයෙහි බෙහෙත් ද්‍රව්‍ය හා අෂ්ටවිධ පානයන් ගෙන විහාරයට ගොස් මහා සංඝරත්නයට පූජා කොට, පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට පෙරළා පැමිණෙන්නීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පසුව උපාසිකාවන් පියවරෙන් පියවර විවිධ තනතුරු වල තබන සේක්, විශාඛා මිගාරමාතාව දායිකාවන් අතර අග්‍ර තනතුරෙහි තැබූ සේක.

ඛුජ්ජුත්තරා-සාමාවතීවත්ථු

ඛුජ්ජුත්තරා සහ සාමාවතී වස්තුව

260-261. තතියචතුත්ථෙසු බහුස්සුතානං යදිදං, ඛුජ්ජුත්තරා, මෙත්තාවිහාරීනං යදිදං, සාමාවතීති බහුස්සුතානං උපාසිකානං ඛුජ්ජුත්තරා, මෙත්තාවිහාරීනං [Pg.322] සාමාවතී අග්ගාති දස්සෙති. තා කිර ද්වෙපි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අපරභාගෙ ‘‘සත්ථු ධම්මකථං සොස්සාමා’’ති විහාරං අගමංසු. තත්ථ, ඛුජ්ජුත්තරා, සත්ථාරං එකං උපාසිකං බහුස්සුතානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සාමාවතීපි එකං උපාසිකං මෙත්තාවිහාරීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. තාසං ද්වින්නම්පි යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තීනංයෙව කප්පසතසහස්සං අතික්කන්තං.

260-261. තෙවන හා සිව්වන සූත්‍රවලින් බහුශ්‍රුත උපාසිකාවන් අතර ඛුජ්ජුත්තරාව ද, මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුත් උපාසිකාවන් අතර සාමාවතිය ද අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඒ දෙදෙනාම පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, පසුව “ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්මය අසන්නෙමු” යි විහාරයට ගියහ. එහිදී ඛුජ්ජුත්තරාව, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් උපාසිකාවක බහුශ්‍රුතයන් අතර අග්‍ර තනතුරෙහි තබනු දැක, උදාර පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. සාමාවතිය ද එක් උපාසිකාවක මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුක්ත වූවන් අතර අග්‍ර තනතුරෙහි තබනු දැක, උදාර පින්කම් කොට එම තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඔවුන් දෙදෙනාම ජීවිතාන්තය දක්වා කුසල් කොට දේව ලෝකයෙහි උපත ලබා, දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින් කල්ප ලක්ෂයක් ඉක්ම ගියහ.

අථ අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව අල්ලකප්පරට්ඨෙ අහිවාතකරොගො නාම උදපාදි. එකෙකස්මිං ගෙහෙ එකප්පහාරෙනෙව දසපි වීසම්පි තිංසම්පි ජනා මරන්ති, තිරොරට්ඨං ගතා පන ජීවිතං ලභන්ති. තං ඤත්වා එකො පුරිසො අත්තනො පුත්තදාරං ආදාය ‘‘අඤ්ඤං රට්ඨං ගමිස්සාමී’’ති තතො නික්ඛමි. අථස්ස ඝරෙ ගහිතපාථෙය්‍යං අන්තරාමග්ගෙ කන්තාරෙ අනුත්තිණ්ණෙයෙව පරික්ඛයං අගමාසි. තෙසං සරීරබලං පරිහායි, සකිං මාතා පුත්තං උක්ඛිපති, සකිං පිතා. අථස්ස පිතා චින්තෙසි – ‘‘අම්හාකං සරීරබලං පරිහීනං, පුත්තං උක්ඛිපිත්වා ගච්ඡන්තා කන්තාරං නිත්ථරිතුං න සක්ඛිස්සාමා’’ති. සො තස්ස මාතරං අජානාපෙත්වාව උදකකිච්චෙන ඔහීනො විය පුත්තං මග්ගෙ නිසීදාපෙත්වා එකකොව මග්ගං පටිපජ්ජි. ‘‘අථස්ස භරියා ආගමනං ඔලොකයමානා ඨිතා හත්ථෙ පුත්තං අදිස්වා විරවමානා ගන්ත්වා කහං මෙ සාමි පුත්තො’’ති ආහ. කො තෙ පුත්තෙන අත්ථො? ජීවමානා පුත්තං ලභිස්සාමාති. සා ‘‘අතිසාහසිකො වතායං පුරිසො’’ති වත්වා ‘‘ගච්ඡ ත්වං, නාහං තාදිසෙන සද්ධිං ගමිස්සාමී’’ති ආහ. සො ‘‘අනුපධාරෙත්වා මෙ භද්දෙ කතං, ඛමෙතං මය්හ’’න්ති වත්වා පුත්තං ආදායාගතො.

ඉක්බිති අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ උපත ලැබීමටත් පෙර සිටම, අල්ලකප්ප රටෙහි 'අහිවාතක' නම් රෝගයක් හටගත්තේය. එහි එක එක නිවසක එකවරම දස දෙනෙක්, විසි දෙනෙක් මෙන්ම තිස් දෙනෙක් බැගින් වූ මිනිස්සු මිය ගියහ. එහෙත් අන් රටකට ගිය අය ජීවිතය රැකගත්හ. එය දැනගත් එක් මිනිසෙක් තම අඹුදරුවන් රැගෙන, "මම වෙනත් රටකට යන්නෙමි" යි සිතා එතැනින් පිටත් විය. ඉක්බිති ඔහු නිවසින් රැගෙන ආ මඟ වියදම් (ආහාර), අතරමඟ වූ කාන්තාරය තරණය කිරීමටත් පෙර අවසන් විය. ඔවුන්ගේ ශරීර ශක්තිය පිරිහුණු අතර, වරක් මව දරුවා වඩා ගත්තාය; වරක් පියා වඩා ගත්තේය. එකල්හි පියා මෙසේ සිතුවේය: "අපගේ ශරීර ශක්තිය පිරිහී ඇත. දරුවා වඩාගෙන යමින් මේ කාන්තාරයෙන් එතෙර වීමට අපට නොහැකි වනු ඇත." ඔහු දරුවාගේ මවට නොදන්වාම, පැන් අවශ්‍යතාවක් සඳහා මඟ නැවතුණාක් මෙන් පෙන්වා, දරුවා මඟ ඉන්දවා තනිවම ගමන් කළේය. ඉක්බිති ඔහුගේ බිරිඳ (ඔහු) එනතුරු බලා සිටිද්දී, ඔහුගේ අතේ දරුවා නොදැක හඬා වැලපෙමින් ඔහු වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, මගේ දරුවා කොහේද?" යි ඇසුවාය. "දරුවෙකුගෙන් ඔබට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? අප ජීවත් වුවහොත් අපට (තවත්) දරුවෙකු ලැබෙනු ඇත" යි ඔහු කීවේය. ඇය "මේ මිනිසා සැබවින්ම අතිශයින්ම දරුණු හදවතක් ඇත්තෙකි" යි පවසා, "ඔබ යන්න, මම ඔබ වැනි අයෙකු සමඟ නොඑන්නෙමි" යි කීවාය. ඔහු "සොඳුරිය, මම මෙය කළේ නොසිතාමයි, මට මේ වරදට සමාව දෙන්න" යි පවසා දරුවා ද රැගෙන ආවේය.

තෙ තං කන්තාරං සමතික්කමිත්වා සායං එකං ගොපාලකකුලං සම්පාපුණිංසු. තං දිවසඤ්ච ගොපාලකකුලවාසිනො නිරුදකපායාසං පචිංසු. තෙ තෙ දිස්වා ‘‘ඉමෙ අතිවිය ඡාතකා’’ති පායාසස්ස මහාභාජනං පූරෙත්වා උළුඞ්කපූරං සප්පිං ආසිඤ්චිත්වා අදංසු. තෙසු තං පායාසං භුඤ්ජන්තෙසු සා ඉත්ථී පමාණෙනෙව භුඤ්ජි, පුරිසො පන පමාණාතික්කන්තං භුඤ්ජිත්වා [Pg.323] ජීරාපෙතුං අසක්කොන්තො රත්තිභාගසමනන්තරෙ කාලමකාසි. සො කාලං කරොන්තො තෙසු සාලයභාවෙන ගොපාලකානං ගෙහෙ සුනඛියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. සුනඛී නචිරස්සෙව විජාතා. ගොපාලකො තං කුක්කුරං සස්සිරිකං දිස්වා පිණ්ඩෙන පලොභෙත්වා අත්තනි උප්පන්නසිනෙහං ගහෙත්වා සද්ධිමෙව චරති.

ඔවුන් ඒ කාන්තාරය පසුකොට සවස් භාගයේ එක් ගොපලු නිවසකට පැමිණියහ. එදින එම ගොපලු පිරිස ජලය මිශ්‍ර නොකළ කිරිපිඬු දානයක් පිළියෙළ කළහ. ඔවුන් මොවුන් දැක, "මොවුහු අතිශයින්ම බඩගින්නෙන් සිටිති" යි සිතා, කිරිපිඬු පිරවූ මහා භාජනයක් ගෙන එයට හැන්දක් පිරෙන සේ ගිතෙල් වත්කර දුන්හ. ඔවුන් එම කිරිපිඬු අනුභව කරද්දී, එම ස්ත්‍රිය පමණ දැන අනුභව කළාය. නමුත් පුරුෂයා පමණ ඉක්මවා අනුභව කොට, එය දිරවා ගැනීමට නොහැකිව එදින රාත්‍රියේදීම මියගියේය. ඔහු මියයන අවස්ථාවේ එම ගොපල්ලන් කෙරෙහි ඇති වූ සෙනෙහස (ආලය) හේතුවෙන්, එම ගොපලු නිවසේ සිටි බැල්ලියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. නොබෝ කලකින් ඒ බැල්ලිය පැටියෙකු බිහි කළාය. ගොපල්ලා ඒ බලු පැටියා ඉතා ප්‍රසන්න බව දැක, ආහාර ලබා දෙමින් තමා වෙත හුරු කරවාගෙන, තමා කෙරෙහි උපන් සෙනෙහසින් යුතුව නිරන්තරයෙන් තමා සමඟම කැටුව ගියේය.

අථෙකදිවසං එකො පච්චෙකබුද්ධො භික්ඛාචාරවෙලාය ගොපාලකස්ස ඝරද්වාරං සම්පත්තො. සොපි තං දිස්වා භික්ඛං දත්වා අත්තානං නිස්සාය වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං ගණ්හි. පච්චෙකබුද්ධො ගොපාලකකුලස්ස අවිදූරෙ ඨානෙ එකස්මිං වනසණ්ඩෙ වාසං උපගතො. ගොපාලකො තස්ස සන්තිකං ගච්ඡන්තො තං කුක්කුරං ගහෙත්වාව ගච්ඡති, අන්තරාමග්ගෙ ච වාළමිගට්ඨානෙ වාළමිගානං පලායනත්ථං රුක්ඛෙ වා පාසාණෙ වා පහාරං දෙති, සොපි කුක්කුරො තස්ස කරණවිධානං වවත්ථපෙති. අථෙකදිවසං සො ගොපාලකො පච්චෙකබුද්ධස්ස සන්තිකෙ නිසීදිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං සබ්බකාලං ආගමනං නාම න හොති. අයං පන කුක්කුරො ඡෙකො, ඉමස්ස ආගතසඤ්ඤාය අම්හාකං ගෙහද්වාරං ආගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති ආහ. සො එකදිවසං ‘‘පච්චෙකබුද්ධං ගණ්හිත්වා එහී’’ති කුක්කුරං පෙසෙසි. කුක්කුරො තස්ස වචනං සුත්වා භික්ඛාචාරවෙලාය ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස පාදමූලෙ උරෙන නිපජ්ජි. පච්චෙකබුද්ධො ‘‘අයං මම සන්තිකං ආගතො’’ති ඤත්වා පත්තචීවරං ආදාය මග්ගං පටිපජ්ජි. සො තස්ස වීමංසනත්ථාය උක්කමිත්වා අඤ්ඤං මග්ගං ගණ්හි, කුක්කුරො පුරතො ඨත්වා ගොපාලකමග්ගං පටිපන්නකාලෙ අපසක්කි. යස්මිං ච යස්මිං ච ඨානෙ වාළමිගානං පලායනත්ථං ගොපාලකො රුක්ඛං වා පාසාණං වා පහරි, තං තං ඨානං පත්වා කුක්කුරො මහාවිරවං විරවි. තස්ස සද්දෙන වාළමිගා පලායන්ති. පච්චෙකබුද්ධොපි භත්තකිච්චවෙලාය මහන්තං සිනිද්ධපිණ්ඩං තස්ස දෙති. සොපි පිණ්ඩලාභෙන පච්චෙකබුද්ධෙ උත්තරිතරං සිනෙහං කරොති.

ඉක්බිති එක් දිනක් එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් පිඬුසිඟා වැඩිය යුතු වේලාවෙහි එම ගොපල්ලාගේ නිවස අසලට වැඩම කළ සේක. ඔහු ද උන්වහන්සේ දැක දානය පූජා කොට, තමා කෙරෙහි ඇප උපස්ථාන ලබමින් එහිම වැඩ වසන ලෙස පොරොන්දුවක් ලබා ගත්තේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ එම ගොපලු නිවසට නුදුරු ස්ථානයක වූ එක් වනාන්තරයක වාසය කරන්නට වූ සේක. ගොපල්ලා උන්වහන්සේ බැහැදැකීමට යන විට ඒ බල්ලා ද කැටුව යයි. අතරමඟ වන සතුන් සිටින ස්ථානවලදී ඔවුන් පලවා හැරීම සඳහා ගොපල්ලා ගස්වලට හෝ ගල්වලට පහර දෙයි; ඒ බල්ලා ද ඔහුගේ ඒ ක්‍රියාවන් හොඳින් මතක තබා ගත්තේය. පසුව දිනක ඒ ගොපල්ලා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයේ හිඳ මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, අපට හැමවිටම මෙහි පැමිණීමට නොහැකිය. එහෙත් මේ බල්ලා ඉතා බුද්ධිමත්ය; මොහු පැමිණෙන ලකුණින් දැනගෙන ඔබ වහන්සේ අපගේ නිවසට වැඩම කළ මැනව." ඔහු දිනක් "පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ කැටුව එන්න" යි පවසා බල්ලා පිටත් කර යැවීය. බල්ලා ඔහුගේ වචනය අසා පිඬුසිඟා වඩින වේලාවෙහි එහි ගොස් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල ලැම හොවා ලැග සිටියේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ "මොහු මා කැඳවීමට පැමිණියේය" යි දැනගෙන පාත්‍ර සිවුරු ගෙන මඟට පිළිපන් සේක. උන්වහන්සේ බල්ලා පරීක්ෂා කිරීම සඳහා මඟ හැර වෙනත් මාවතකට වැඩි සේක; එවිට බල්ලා උන්වහන්සේට ඉදිරියෙන් සිට ගොපල්ලාගේ නිවසට යන මාවතට උන්වහන්සේ යොමු වූ පසු එතැනින් ඉවත් විය. ගොපල්ලා වන සතුන් පලවා හැරීමට යම් යම් ස්ථානවලදී ගස්වලට හෝ ගල්වලට පහර දුන්නේ ද, ඒ ඒ ස්ථානවලට පැමිණි විට බල්ලා මහ හඬින් බිරුවේය. බල්ලාගේ හඬ ඇසී වන සතුන් පලා ගියහ. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ද දානය වැළඳූ පසු රසවත් ආහාර පිඬක් ඔහුට ලබා දුන් සේක. ඒ ආහාර ලැබීම නිසා බල්ලා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින්ම සෙනෙහසක් දැක්වීය.

ගොපාලකො තෙමාසං වුත්ථස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස තිචීවරප්පහොනකං සාටකං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, සචෙ වො රුච්චති, ඉධෙව වසථ. නො චෙ රුච්චති, යථාසුඛං ගච්ඡථා’’ති ආහ. පච්චෙකබුද්ධො ගමනාකාරං දස්සෙති. සො ගොපාලකො පච්චෙකබුද්ධං අනුගන්ත්වා නිවත්තති. කුක්කුරො පච්චෙකබුද්ධස්ස අඤ්ඤත්ථ ගමනභාවං ඤත්වා අතිසිනෙහෙන උප්පන්නබලවසොකො හදයඵාලනං පත්වා කාලං කත්වා තාවතිංසපුරෙ නිබ්බත්ති. අථස්ස පච්චෙකබුද්ධෙන [Pg.324] සද්ධිං ගමනකාලෙ උච්චාසද්දං කත්වා වාළමිගානං පලාපිතභාවෙන දෙවතාහි සද්ධිං කථෙන්තස්ස සද්දො සකලදෙවපුරං ඡාදෙත්වා අට්ඨාසි. සො තෙනෙව නාමධෙය්‍යං ලභිත්වා ඝොසකදෙවපුත්තො නාම ජාතො. අථස්ස තස්මිං සම්පත්තිං අනුභවන්තස්ස මනුස්සපථෙ කොසම්බිනගරෙ උදෙනො නාම රාජා රජ්ජං පටිපජ්ජි. තස්ස වත්ථු මජ්ඣිමපණ්ණාසකෙ බොධිරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.324 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ගොපල්ලා වස් තෙමසක් විසූ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට තුන් සිවුරකට සෑහෙන රෙදි පූජා කොට, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කැමති නම් මෙහිම වැඩ වසන්න; නැතහොත් රුචි පරිදි වැඩම කළ මැනව" යි කීවේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කරන බව පෙන්වූ සේක. ගොපල්ලා උන්වහන්සේ පසුපස ගොස් ආපසු හැරී ආවේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනත් තැනකට වඩින බව දැනගත් බල්ලා, උන්වහන්සේ කෙරෙහි වූ දැඩි සෙනෙහස නිසා උපන් බලවත් ශෝකයෙන් හදවත පැළී මියගොස් තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයේ උපත ලැබීය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ යන කාලයේදී මහ හඬින් බිරා වන සතුන් පලවා හැරීමේ ආනිසංසයෙන්, ඔහු දෙවියන් සමඟ කතා කරන විට ඔහුගේ හඬ මුළු තව්තිසා දිව්‍ය පුරය පුරාම පැතිරී පැවතියේය. ඔහු ඒ හේතුවෙන්ම 'ඝෝෂක දිව්‍යපුත්‍රයා' යන නාමය ලැබීය. ඔහු එහි දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරමින් සිටියදී, මනුෂ්‍ය ලෝකයේ කොසඹෑ නුවර උදේන නම් රජු රජකමට පත් විය. ඔහුගේ එම කතාව මජ්ඣිම පණ්ණාසකයේ බෝධිරාජකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි සඳහන් වන පරිදිම දත යුතුය.

තස්මිං පන රජ්ජං කාරයමානෙ ඝොසකදෙවපුත්තො චවිත්වා කොසම්බියං එකිස්සා රූපූපජීවිනියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. සා දසමාසච්චයෙන විජායිත්වා පුත්තභාවං ඤත්වා සඞ්කාරකූටෙ ඡඩ්ඩාපෙසි. තස්මිං ඛණෙ කොසම්බිසෙට්ඨිනො කම්මන්තිකො පාතොව සෙට්ඨිඝරං ගච්ඡන්තො ‘‘කිං නු ඛො ඉමං කාකෙහි සම්පරිකිණ්ණ’’න්ති ගන්ත්වා දාරකං දිස්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤවා එස දාරකො භවිස්සතී’’ති එකස්ස පුරිසස්ස හත්ථෙ ගෙහං පෙසෙත්වා සෙට්ඨිඝරං අගමාසි. සෙට්ඨිපි රාජූපට්ඨානවෙලාය රාජකුලං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ පුරොහිතං දිස්වා ‘‘අජ්ජ කිං නක්ඛත්ත’’න්ති පුච්ඡි. සො තත්ථෙව ඨිතො ගණෙත්වා ‘‘අසුකං නාම නක්ඛත්තං, අජ්ජ ඉමිනා නක්ඛත්තෙන ජාතදාරකො ඉමස්මිං නගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානං ලභිස්සතී’’ති ආහ. සො තස්ස කථං සුත්වා වෙගෙන ඝරං පෙසෙසි – ‘‘ඉමස්ස පුරොහිතස්ස ද්වෙ කථා නාම නත්ථි, ඝරණී ච මෙ ගරුගබ්භා, ජානාථ තාව නං විජාතා වා නො වා’’ති. තෙ ගන්ත්වා ජානිත්වා, ‘‘අය්‍ය, න තාව විජාතා’’ති ආහංසු. තෙන හි ගච්ඡථ, ඉමස්මිං නගරෙ අජ්ජ ජාතදාරකං පරියෙසථාති. තෙ පරියෙසන්තා තස්ස සෙට්ඨිනො කම්මන්තිකස්ස ගෙහෙ තං දාරකං දිස්වා සෙට්ඨිනො ආරොචයිංසු. තෙන හි ගච්ඡථ භණෙ, තං කම්මන්තිකං පක්කොසථාති. තෙ තං පක්කොසිංසු. අථ නං සෙට්ඨි ‘‘ගෙහෙ කිර තෙ දාරකො අත්ථී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, අය්‍යා’’ති. ‘‘තං දාරකං අම්හාකං දෙහී’’ති. ‘‘න දෙමි, අය්‍යා’’ති. ‘‘හන්ද සහස්සං ගණ්හිත්වා දෙහී’’ති. සො ‘‘අයං ජීවෙය්‍ය වා මරෙය්‍ය වා, දුජ්ජානමිද’’න්ති සහස්සං ගණ්හිත්වා අදාසි.

තවද, ඒ උදේන රජු රජකම් කරන කල්හි, ඝෝෂක දිව්‍යපුත්‍රයා (දිව්‍යලෝකයෙන්) චුත වී කොසඹෑ නුවර එක්තරා රූපෝපජීවිනියකගේ (වෙසඟනකගේ) කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. ඈ දස මසක් ඇවෑමෙන් ප්‍රසූත කළාය. (දරුවා) පුතෙකු බව දැන (ඈ ඔහු) කුණු ගොඩක දැමූවාය. ඒ මොහොතේ කොසඹෑ සිටුතුමාගේ සේවකයෙක් අලුයම සිටු මාලිගයට යන්නේ, "කාකයන් මෙසේ මේ වටා රැස්ව සිටින්නේ මන්දැයි" සිතා එතැනට ගොස් දරුවා දැක, "මොහු මහා පින්වන්ත දරුවෙක් විය යුතුය"යි සිතා එක් මිනිසෙකු අත දරුවා නිවසට යවා සිටු මාලිගයට ගියේය. සිටුතුමා ද රජු බැහැදැකීමට රජ මාලිගයට යන අතරමගදී පුරෝහිත බමුණා දැක, "අද නැකත කෙසේ දැයි" ඇසුවේය. ඔහු එතැනම නැවතී (ගණන් බලා), "අද අසවල් නැකතයි, අද මේ නැකතින් උපදින දරුවා මේ නගරයේ සිටු තනතුර ලබන්නේය"යි පැවසීය. ඔහු ඒ වචනය අසා වහාම තම නිවසට පණිවිඩයක් යැවීය— "මේ පුරෝහිතයාගේ වචන දෙකක් නොවේ (ඒකාන්තය). මාගේ බිරිඳ ද ගැබ්බරව සිටින්නීය. ඈ ප්‍රසූත කළාද නැද්ද යන්න පළමුව දැනගන්න" යැයි කීවේය. ඔවුන් ගොස් දැනගෙන, "ස්වාමීනි, තවම ප්‍රසූත කළේ නැතැයි" කීහ. "එසේ නම් යන්න, අද මේ නගරයේ උපන් දරුවෙකු සොයන්න" යැයි (සිටුතුමා) කීවේය. ඔවුන් සොයනුයේ, ඒ සිටුතුමාගේම සේවකයාගේ නිවසේ සිටි ඒ දරුවා දැක සිටුතුමාට දැන්වූහ. "එසේ නම් එම්බා පුරුෂයෙනි, ගොස් ඒ සේවකයාව කැඳවාගෙන එන්න" යැයි කීවේය. ඔවුහු ඔහුව කැඳවාගෙන ආහ. ඉක්බිති සිටුතුමා ඔහුගෙන්, "නුඹේ නිවසේ දරුවෙකු සිටිනවා නේද?"යි ඇසීය. "එසේය ස්වාමීනි"යි ඔහු කීවේය. "ඒ දරුවා අපට දෙන්න" යැයි කීය. "ස්වාමීනි, මම නොදෙමි"යි ඔහු කීය. "දැන් කහවනු දහසක් ගෙන (දරුවා) දෙන්න" යැයි කීවේය. ඔහු ද, "මොහු ජීවත් වේද මියයයිද යන්න දැනගත නොහැකිය"යි සිතා කහවනු දහස ගෙන දරුවා දුන්නේය.

තතො සෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘සචෙ මෙ භරියා ධීතරං විජායිස්සති, ඉමමෙව පුත්තං කරිස්සාමි. සචෙ පුත්තං විජායිස්සති, මාරෙස්සාමී’’ති. චින්තෙත්වා ගෙහෙ පොසෙසි. අථස්ස භරියා කතිපාහච්චයෙන පුත්තං විජායි. තතො සෙට්ඨි ‘‘එවං තං ගාවො මද්දිත්වා මාරෙස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ඉමං [Pg.325] දාරකං වජද්වාරෙ නිපජ්ජාපෙථා’’ති ආහ. තං තත්ථ නිපජ්ජාපෙසුං. අථ නං යූථපති උසභො පඨමං නික්ඛමන්තො දිස්වා ‘‘එවං තං අඤ්ඤෙ න මද්දිස්සන්තී’’ති චතුන්නං පාදානං අන්තරෙ කත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ගොපාලකා දිස්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤො එස දාරකො භවිස්සති, යස්ස තිරච්ඡානගතාපි ගුණං ජානන්ති, පටිජග්ගිස්සාම න’’න්ති අත්තනො ගෙහං නයිංසු.

ඉක්බිති සිටුතුමා මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් මාගේ බිරිඳ දියණියක ප්‍රසූත කළහොත්, මම මොහුම පුත්‍රයා කරගනිමි. ඉදින් පුතෙකු ප්‍රසූත කළහොත් (මොහු) මරා දමමි"යි සිතා නිවසේ ඇති දැඩි කළේය. ඉක්බිති ඔහුගේ බිරිඳ දින කිහිපයකින් පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. එවිට සිටුතුමා "මෙසේ කළහොත් ගවයන් විසින් පෑගී මොහු මියයනු ඇතැයි" සිතා, "මේ දරුවා ගවගාලේ දොරටුව අසල නිදිකරවන්න" යැයි කීවේය. ඔවුහු ඔහුව එහි නිදිකරවූහ. එවිට ගව රැළේ නායක වෘෂභයා පළමුවෙන්ම පිටතට එන්නේ ඔහු දැක, "මෙසේ සිටියහොත් අන්‍යයෝ මොහුව නොපාගන්නාහුය"යි සිතා කකුල් සතර මැද දරුවා තබාගෙන සිටියේය. එවිට ගොපල්ලෝ ඔහු දැක, "මේ දරුවා මහා පින්වන්තයෙකු විය යුතුය, තිරිසනුන් පවා මොහුගේ ගුණ දනිති, අපි මොහුව ඇති දැඩි කරමු"යි සිතා තම නිවසට රැගෙන ගියහ.

සොපි සෙට්ඨි තස්ස මතභාවං අනුවිජ්ජන්තො ‘‘ගොපාලකෙහි නීතො’’ති සුත්වා පුන සහස්සං දත්වා ආණාපෙත්වා ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩාපෙසි. තස්මිං ච කාලෙ සෙට්ඨිස්ස ඝරෙ අජපාලකො සුසානං නිස්සාය අජිකා චාරෙති. අථෙකා ධෙනු අජිකා දාරකස්ස පුඤ්ඤෙන මග්ගා ඔක්කම්ම ගන්ත්වා දාරකස්ස ඛීරං දත්වා ගතා. තතො නිවත්තමානාපි තථෙව ගන්ත්වා ඛීරමදාසි. අජපාලකො චින්තෙසි – ‘‘අයං අජිකා පාතොපි ඉමස්මා ඨානා ඔක්කමිත්වා ගතා, කිං නු ඛො එත’’න්ති ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො තං දාරකං දිස්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤො එස දාරකො, තිරච්ඡානගතාපිස්ස ගුණං ජානන්ති, පටිජග්ගිස්සාමි න’’න්ති ගහෙත්වා ගෙහං ගතො.

ඒ සිටුතුමා ද ඔහුගේ මරණය ගැන විපරම් කරන්නේ, "ගොපල්ලන් විසින් රැගෙන ගිය බව" අසා, නැවත කහවනු දහසක් දී (දරුවා ගෙන්වාගෙන) අමු සොහොනෙහි දමන ලෙස අණ කළේය. ඒ කාලයේ සිටු නිවසේ එළු පාලකයා සොහොන ඇසුරු කොට එළුවන් තණ කවමින් සිටියේය. එවිට එක් කිරි එළු දෙනක් දරුවාගේ පිනෙන් මගින් ඉවතට ගොස් දරුවාට කිරි දී ගියාය. එතැනින් ආපසු එන විට ද එසේම ගොස් කිරි දුන්නාය. එළු පාලකයා මෙසේ සිතීය: "මේ එළු දෙන උදේ සිටම මේ ස්ථානයෙන් ඉවතට ගියාය, මේ කුමක්දැයි" බැලීමට ගිය ඔහු ඒ දරුවා දැක, "මොහු මහා පින්වන්ත දරුවෙකි, තිරිසනුන් පවා මොහුගේ ගුණ දනිති, මම මොහු ඇති දැඩි කරමි"යි සිතා (ඔහු) රැගෙන නිවසට ගියේය.

පුනදිවසෙ සෙට්ඨි ‘‘මතො නු ඛො දාරකො, න මතො’’ති ඔලොකාපෙන්තො අජපාලකෙන ගහිතභාවං ඤත්වා සහස්සං දත්වා ආණාපෙත්වා ‘‘ස්වෙ ඉමං නගරං එකො සත්ථවාහපුත්තො පවිසිස්සති, ඉමං දාරකං නෙත්වා චක්කමග්ගෙ ඨපෙථ, එවං තං සකටචක්කං ඡින්දන්තං ගමිස්සතී’’ති ආහ. තං තත්ථ නික්ඛිත්තං සත්ථවාහපුත්තස්ස පුරිමසකටෙ ගොණා දිස්වා චත්තාරො පාදෙ ථම්භෙ විය ඔතාරෙත්වා අට්ඨංසු. සත්ථවාහො ‘‘කිං නු ඛො එත’’න්ති තෙසං ඨිතකාරණං ඔලොකෙන්තො දාරකං දිස්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤො දාරකො, පතිජග්ගිතුං වට්ටතී’’ති ගණ්හිත්වා අගමාසි.

පසුදින සිටුතුමා "දරුවා මියගියේද නැද්දැයි" විපරම් කරද්දී එළු පාලකයා විසින් ගත් බව දැන, කහවනු දහසක් දී (දරුවා ගෙන්වාගෙන) මෙසේ අණ කළේය: "හෙට මේ නගරයට එක් ගැල් නායක පුත්‍රයෙක් ඇතුළු වන්නේය, මේ දරුවා ගෙන ගොස් ගැල් මග තබන්න, එවිට කරත්ත රෝදවලට කැපී ඔහු මියයනු ඇත"යි කීවේය. එහි තැබූ ඒ දරුවා ගැල් නායකයාගේ පළමු කරත්තයේ ගවයෝ දැක, කකුල් සතර කුලුනු මෙන් තබා (දරුවා ආරක්ෂා කරමින්) සිටියහ. ගැල් නායකයා "මේ කුමක්දැයි" ඔවුන්ගේ නැවතීමට හේතුව බලන්නේ දරුවා දැක, "මොහු මහා පින්වන්ත දරුවෙකි, ඇති දැඩි කිරීම වටී" යයි සිතා (දරුවා) රැගෙන ගියේය.

සෙට්ඨිපි තස්ස චක්කපථෙ මතභාවං වා අමතභාවං වා ඔලොකාපෙන්තො සත්ථවාහෙන ගහිතභාවං ඤත්වා තස්සපි සහස්සං දත්වා ආණාපෙත්වා නගරතො අවිදූරෙ ඨානෙ පපාතෙ පාතාපෙසි. සො තත්ථ පපතන්තො නළකාරානං කම්මකරණට්ඨානෙ එකසාලාය පතිතො. සා තස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන සතවිහතකප්පාසපිචුසම්ඵස්සසදිසා අහොසි. අථ නං නළකාරජෙට්ඨකො ‘‘පුඤ්ඤවා එස දාරකො, පටිජග්ගිතුං වට්ටතී’’ති [Pg.326] ගණ්හිත්වා ගෙහං ගතො. සෙට්ඨි දාරකස්ස පපාතතො පතිතට්ඨානෙ මතභාවං වා අමතභාවං වා පරියෙසාපෙන්තො නළකාරජෙට්ඨකෙන ගහිතභාවං ඤත්වා තස්සපි සහස්සං දත්වා ආණාපෙසි.

සිටුතුමා ද රෝද පාරේදී ඔහු මියගියේද නැද්ද යන්න විපරම් කරද්දී ගැල් නායකයා ගත් බව දැන, ඔහුට ද කහවනු දහසක් දී (දරුවා ගෙන්වාගෙන) නගරයට නුදුරු ස්ථානයක වූ ප්‍රපාතයකට ඇද දැමීමට අණ කළේය. ඔහු එහි වැටෙනුයේ නළ කරුවන් වැඩ කරන ස්ථානයේ වූ එක් ශාලාවකට වැටුණේය. ඒ (ස්ථානය) ඔහුගේ පින් මහිමයෙන් සිය වරක් පොහොන ලද පුළුන් ගොඩක ස්පර්ශය වැනි මෘදු විය. එවිට නළ කරු ප්‍රධානියා "මේ දරුවා පින්වන්තයෙකි, ඇති දැඩි කිරීම වටී" යයි සිතා ඔහු ගෙන නිවසට ගියේය. සිටුතුමා දරුවා ප්‍රපාතයට වැටුණු තැනදී මියගියේද නැද්ද යන්න සොයා බලද්දී නළ කරු ප්‍රධානියා විසින් ගත් බව දැන, ඔහුට ද කහවනු දහසක් දී (දරුවා ගෙන්වා ගැනීමට) අණ කළේය.

අපරභාගෙ සෙට්ඨිස්ස සකපුත්තොපි සොපි උභො වයප්පත්තා අහෙසුං. සෙට්ඨි පුන ඝොසකදාරකස්ස මාරණුපායං චින්තෙන්තො අත්තනො කුම්භකාරස්ස ගෙහං ගන්ත්වා ‘‘අම්භො මය්හං ගෙහෙ එවරූපො එකො අවජාතදාරකො අත්ථි, තං දාරකං යංකිඤ්චි කත්වා මාරෙතුං වට්ටති රහස්සෙනා’’ති ආහ. සො උභොපි කණ්ණෙ පිදහිත්වා ‘‘එවරූපං නාම භාරියං කථං කථෙතුං න වට්ටතී’’ති ආහ. තතො සෙට්ඨි ‘‘අයං මුධා න කරිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘හන්ද, භො, සහස්සං ගණ්හිත්වා එතං කම්මං නිප්ඵාදෙහී’’ති ආහ. ලඤ්ජං නාම අභින්නං භින්දති, තස්මා සො සහස්සං ලභිත්වා සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘අහං, අය්‍ය, අසුකදිවසෙ නාම ආවාපං ආලිම්පෙස්සාමි, තදා තං දාරකං අසුකවෙලාය නාම පෙසෙහී’’ති ආහ. සෙට්ඨිපි ඛො තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තතො පට්ඨාය දිවසෙ ගණෙන්තො කුම්භකාරෙන වුත්තදිවසස්ස සම්පත්තභාවං ඤත්වා ඝොසකකුමාරං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අම්හාකං, තාත, අසුකදිවසෙ නාම බහූහි භාජනෙහි අත්ථො, ත්වං අම්හාකං කුම්භකාරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘පිතරා කිර මෙ තුම්හාකං එකං කථිතං අත්ථි, තං අජ්ජ නිප්ඵාදෙහී’ති වදෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධූ’’ති තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා නික්ඛමි.

මින් මතු කාලයෙහි, සිටුවරයාගේ සහෝදර පුත්‍රයා ද ඔහු විසින් හදා වඩා ගත් පුත්‍රයා ද යන දෙදෙනාම වැඩිවියට පත් වූහ. සිටුවරයා යළිත් ඝෝෂක දරුවා මැරීමේ උපක්‍රමයක් ගැන සිතමින් තම කුඹල්කරුගේ නිවසට ගොස් මෙසේ කීවේය: "එම්බා යහළුව, මගේ නිවසෙහි මෙබඳු වූ එක් අවජාතක දරුවෙක් සිටියි. යම් කිසිවක් කොට රහසින් ඒ දරුවා මරා දැමීම සුදුසුය." ඒ කුඹල්කරු කන් දෙක වසාගෙන, "මෙබඳු වූ බැරෑරුම් කතාවක් කීමට නුසුදුසුය"යි පැවසීය. එවිට සිටුවරයා, "මොහු මෙය නොමිලේ නොකරනු ඇතැ"යි සිතා, "එම්බා යහළුව, මෙන්න කහවනු දහසක් ගෙන මේ කාර්යය නිම කරන්නැ"යි කීවේය. අල්ලස නම් නොබිඳුණු සිත් පවා බිඳවයි. එබැවින් ඒ කුඹල්කරු කහවනු දහසක් ලබාගෙන එය පිළිගෙන, "ස්වාමීනි, අසවල් දවසේ මම පෝරණුව පත්තු කරමි. එවිට අසවල් වේලාවට ඒ දරුවා එවන්නැ"යි කීවේය. සිටුවරයා ද ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන එතැන් පටන් දින ගනිමින් සිට, කුඹල්කරු කී දවස පැමිණි බව දැන ඝෝෂක කුමරු කැඳවා, "පුතේ, අසවල් දවසේ අපට බොහෝ භාජන අවශ්‍යයි. ඔබ අපේ කුඹල්කරු වෙත ගොස් 'මගේ පියාණන් විසින් ඔබට පවසන ලද එක් කරුණක් තිබේ, එය අද නිම කරන්නැ'යි පවසන්නැ"යි කීවේය. ඔහු "යහපතැ"යි ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන පිටත් විය.

අථ නං අන්තරාමග්ගෙ සෙට්ඨිස්ස සකපුත්තො ගුළකීළං කීළන්තො දිස්වා වෙගෙන ගන්ත්වා ‘‘අහං භාතික දාරකෙහි සද්ධිං කීළන්තො එත්තකං නාම ජිතො, තං මෙ පටිජිනිත්වා දෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘මය්හං ඉදානි ඔකාසො නත්ථි, පිතා මං අච්චායිකකම්මෙන කුම්භකාරස්ස සන්තිකං පහිණී’’ති ආහ. ඉතරො ‘‘අහං භාතික තත්ථ ගමිස්සාමි, ත්වං ඉමෙහි සද්ධිං කීළිත්වා මය්හං ලක්ඛං පච්චාහරිත්වා දෙහී’’ති ආහ. ‘‘තෙන හි ගච්ඡා’’ති අත්තනො කථිතසාසනං තස්ස කථෙත්වා දාරකෙහි සද්ධිං කීළි. සොපි කුමාරො කුම්භකාරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තං සාසනං ආරොචෙසි. සො ‘‘සාධු, තාත, නිප්ඵාදෙස්සාමී’’ති තං කුමාරං ගබ්භං පවෙසෙත්වා තිඛිණාය වාසියා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා චාටියං පක්ඛිපිත්වා චාටිමුඛං පිදහිත්වා [Pg.327] භාජනන්තරෙ ඨපෙත්වා ආවාපං ආලිම්පෙසි. ඝොසකකුමාරො බහූ ජිනිත්වා කනිට්ඨස්ස ආගමනං ඔලොකෙන්තො නිසීදි. සො තං චිරායමානං ඤත්වා ‘‘කිං නු ඛො චිරායතී’’ති කුම්භකාරගෙහසභාගං ගන්ත්වා කත්ථචි අදිස්වා ‘‘ගෙහං ගතො භවිස්සතී’’ති නිවත්තිත්වා ගෙහං අගමාසි.

ඉක්බිති අතරමඟදී සිටුවරයාගේ සැබෑ පුත්‍රයා ගුළි සෙල්ලම් කරනු දැක, ඔහු වෙත වේගයෙන් පැමිණ, "සොහොයුර, මම දරුවන් සමඟ සෙල්ලම් කරන විට මෙපමණ ප්‍රමාණයක් පැරදුණෙමි. එය මට දිනා දෙන්නැ"යි කීවේය. ඔහු, "මට දැන් වේලාවක් නැත, පියාණන් මාව හදිසි කාර්යයක් සඳහා කුඹල්කරු වෙත යැවූහ"යි පැවසීය. අනෙකා පවසන්නේ, "සොහොයුර, මම එහි යන්නෙමි. ඔබ මොවුන් සමඟ සෙල්ලම් කර මගේ පරාජය නැවත දිනා දෙන්නැ"යි කීවේය. "එසේ නම් යන්නැ"යි තමාට පවසන ලද පණිවිඩය ඔහුට කියා දරුවන් සමඟ සෙල්ලම් කළේය. ඒ කුමාරයා ද කුඹල්කරු වෙත ගොස් ඒ පණිවිඩය පැවසීය. ඔහු, "යහපති පුතේ, මම එය ඉටු කරන්නෙමි"යි පවසා ඒ කුමරු ඇතුළත කාමරයට කැඳවා, මුවහත් වෑයකින් කැබලිවලට කපා, මහා සැළියක දමා, කට වසා, භාජන අතර තබා පෝරණුව පත්තු කළේය. ඝෝෂක කුමරු බොහෝ දේ දිනාගෙන මලනුවන්ගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියේය. ඔහු පමාවන බව දැන "ඇයි මෙතරම් පමා වන්නේ" යැයි සිතා කුඹල්කරුගේ නිවස අසලට ගොස් කොහේවත් නොදැක, "ගෙදර යන්නට ඇතැ"යි සිතා ආපසු නිවසට ගියේය.

සෙට්ඨි නං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො කාරණං භවිස්සති, මයා එස මාරණත්ථාය කුම්භකාරස්ස සන්තිකං පහිතො, සො දානි පුන ඉධෙවාගච්ඡතී’’ති ආගච්ඡන්තංයෙව නං ‘‘කිං, තාත, කුම්භකාරස්ස සන්තිකං න ගතොසී’’ති ආහ. ‘‘ආම, තාත, න ගතොම්හී’’ති. ‘‘කස්මා, තාතා’’ති? සො අත්තනො නිවත්තකාරණඤ්ච කනිට්ඨභාතිකස්ස තත්ථ ගතකාරණඤ්ච ආරොචෙසි. සෙට්ඨි තස්ස වචනස්ස සුතකාලතො පට්ඨාය මහාපථවියා අජ්ඣොත්ථටො විය හුත්වා ‘‘කිං නාමෙතං ත්වං වදසී’’ති විප්ඵන්දචිත්තො වෙගෙන කුම්භකාරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අඤ්ඤෙසං සන්තිකෙ අකථනීයභාවෙන ‘‘පෙක්ඛ, භො, පෙක්ඛ, භො’’ති ආහ. ‘‘කිං පෙක්ඛාපෙසි ත්වං’’? නිට්ඨිතං එතං කම්මන්ති. සො තතොව නිවත්තිත්වා ගෙහං අගමාසි. තතො පට්ඨාය චස්ස චෙතසිකරොගො උප්පජ්ජි.

සිටුවරයා ඈත තියාම ඔහු එනු දැක, "මොකක්ද මේ වෙලා තියෙන්නේ? මම ඔහුව මැරවීමට කුඹල්කරු වෙත යැව්වෙමි. ඔහු දැන් නැවතත් මෙහි එන්නේය"යි සිතා, එන ඔහුගෙන් "පුතේ, ඔබ කුඹල්කරු ළඟට ගියේ නැද්දැ"යි ඇසීය. "එසේය පියාණෙනි, මම නොගියෙමි"යි කීවේය. "ඒ මන්ද පුතේ?" ඔහු තමා ආපසු පැමිණීමට හේතුවත් මලනුවන් එහි ගිය හේතුවත් පැවසීය. සිටුවරයා ඒ වචනය ඇසූ මොහොතේ පටන් මුළු මහ පොළොවම තමා මත පතිත වූවාක් මෙන් වී, වෙව්ලන සිතින් යුතුව වේගයෙන් කුඹල්කරු වෙත ගොස් අන් අය ඉදිරියේ කිව නොහැකි බැවින්, "එම්බා යහළුව, නවතින්න, නවතින්නැ"යි කීවේය. "ඔබ ඇයි මාව නවත්වන්නේ? ඒ කාර්යය අවසන්ය"යි ඔහු කීවේය. ඔහු එතැනින්ම හැරී නිවසට ගියේය. එතැන් පටන් ඔහුට මානසික රෝගයක් (මහත් සන්තාපයක්) ඇති විය.

සො තස්මිං කාලෙ තෙන සද්ධිං අභුඤ්ජිත්වා ආසං භින්දිත්වා ‘‘යෙන කෙනචි උපායෙන මම පුත්තස්ස සත්තුනො අන්තරමෙව පස්සිතුං වට්ටතී’’ති එකං පණ්ණං ලිඛිත්වා ඝොසකකුමාරං පක්කොසිත්වා ‘‘ත්වං ඉමං පණ්ණං ආදාය අසුකගාමෙ නාම අම්හාකං කම්මන්තිකො අත්ථි, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ඉමං පණ්ණං දත්වා ‘ඉමස්මිං කිර පණ්ණෙ සාසනං සීඝං කරොහී’ති වද. අන්තරාමග්ගෙ අම්හාකං සහායකො ගාමකසෙට්ඨි නාම එකො සෙට්ඨි අත්ථි, තස්ස ඝරං ගන්ත්වා භත්තං භුඤ්ජිත්වා ගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති ච මුඛසාසනං අදාසි. සො සෙට්ඨිං වන්දිත්වා පණ්ණං ගහෙත්වා නික්ඛන්තො අන්තරාමග්ගෙ ගාමකසෙට්ඨිස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා තස්ස ගෙහං පුච්ඡිත්වා තං බහිද්වාරකොට්ඨකෙ නිසීදිත්වා මස්සුපරිකම්මං කරොන්තං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ‘‘කුතො ආගච්ඡසි, තාතා’’ති ච වුත්තෙ ‘‘කොසම්බිසෙට්ඨිනො පුත්තොම්හි, තාතා’’ති ආහ. සො ‘‘අම්හාකං සහායසෙට්ඨිනො පුත්තො’’ති හට්ඨතුට්ඨො අහොසි.

ඔහු ඒ අවස්ථාවේදී ඔහු සමඟ ආහාර නොගෙන, තම අභිලාෂය බිඳී ගියෙන්, "යම්කිසි උපක්‍රමයකින් මගේ පුත්‍රයාගේ සතුරාගේ අවසානය දැකීම සුදුසුය"යි සිතා පණිවිඩයක් ලියා, ඝෝෂක කුමරු කැඳවා, "ඔබ මේ හසුන රැගෙන අසවල් ගමේ සිටින අපගේ කර්මාන්ත අධිකාරී වෙත ගොස්, මේ හසුන දී 'මෙහි ඇති පණිවිඩය වහාම ඉටු කරන්නැ'යි පවසන්න. යන අතරමඟදී අපගේ මිත්‍ර ගම්පති සිටුවරයෙක් සිටියි, ඔහුගේ නිවසට ගොස් ආහාර ගෙන යන්නැ"යි කටවචනයෙන් පණිවිඩයක් දුන්නේය. ඔහු සිටුවරයාට වැඳ හසුන ගෙන පිටත්ව ගොස්, අතරමඟදී ගම්පති සිටුවරයා වසන තැනට ගොස්, ඔහුගේ නිවස විමසා, එහි දොරටුව අසල හිඳ රැවුල සකස් කරමින් සිටි ඔහුට වැඳ සිටගත්තේය. "පුතේ, ඔබ කොහේ සිට එන්නේදැ"යි ඇසූ විට, "පියාණෙනි, මම කොසඹෑ සිටුවරයාගේ පුත්‍රයා වෙමි"යි පැවසීය. ඔහු "අපගේ මිත්‍ර සිටුවරයාගේ පුත්‍රයා" යැයි සතුටට පත් විය.

තස්මිං [Pg.328] ච ඛණෙ තස්ස සෙට්ඨිනො ධීතාය එකා දාසී සෙට්ඨිධීතු පුප්ඵානි ආහරිතුං ගච්ඡති. අථ නං සෙට්ඨි ආහ – ‘‘ත්වං, අම්ම, එතං කම්මං ඨපෙත්වා ඝොසකකුමාරස්ස පාදෙ ධොවිත්වා සයනං අත්ථරිත්වා දෙහී’’ති. සා තථා කත්වා ආපණං ගන්ත්වා සෙට්ඨිධීතු පුප්ඵානි ආහරි. සෙට්ඨිධීතා තං දිස්වා ‘‘ත්වං අජ්ජ චිරං බහි පපඤ්චෙසී’’ති තස්සා කුජ්ඣිත්වා ‘‘කිං තෙ එත්තකං කාලං එත්ථ කත’’න්ති ආහ. ‘‘මා කථෙසි, අය්‍යෙ, මයා එවරූපො නදිට්ඨපුබ්බො, තුය්හං කිර පිතු සහායකසෙට්ඨිනො පුත්තො එකො, න සක්කා තස්ස රූපසම්පත්තිං කථෙතුං. සෙට්ඨි මං පුප්ඵානං අත්ථාය ගච්ඡන්තිං ‘තස්ස කුමාරස්ස පාදෙ ධොවිත්වා සයනං අත්ථරිත්වා දෙහී’ති ආහ, තෙනාහං බහි චිරං පපඤ්චෙසි’’න්ති. සාපි ඛො සෙට්ඨිධීතා තස්ස කුමාරස්ස චතුත්ථෙ අත්තභාවෙ ඝරසාමිනී අහොසි, තස්මා තස්සා වචනස්ස සුතකාලතො පට්ඨාය නෙව අත්තනො ඨිතභාවං, න නිසින්නභාවං අඤ්ඤාසි. සා තමෙව දාසිං ගහෙත්වා තස්ස නිපන්නට්ඨානං ගන්ත්වා තං නිද්දායමානං ඔලොකෙත්වා දුස්සන්තෙ පණ්ණං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො එතං පණ්ණ’’න්ති කුමාරං අනුට්ඨාපෙත්වාව පණ්ණං ගහෙත්වා වාචෙත්වා ‘‘අයං අත්තනො මරණපණ්ණං සයමෙව ගහෙත්වා ආගච්ඡතී’’ති තං පණ්ණං ඵාලෙත්වා තස්මිං අප්පබුද්ධෙයෙව ‘‘මයා තව සන්තිකං පුත්තො පෙසිතො, සහායකස්ස මෙ ගාමකසෙට්ඨිස්ස වයප්පත්තා දාරිකා අත්ථි, ත්වං සීඝං අම්හාකං ආණාපවත්තිට්ඨානෙ උප්පාදං ධනං ගණ්හිත්වා සබ්බසතෙන මම පුත්තස්ස ගාමකසෙට්ඨිනො ධීතරං ගහෙත්වා මඞ්ගලං කරොහි. මඞ්ගලෙ ච නිට්ඨිතෙ ‘ඉමිනා මෙ විධානෙන කත’න්ති මය්හං සාසනං පෙසෙහි. අහං තව ඉධ කත්තබ්බං ජානිස්සාමී’’ති පණ්ණං ලිඛිත්වා තමෙව ලඤ්ඡනං දත්වා පඨමං බද්ධනියාමෙනෙව දුස්සන්තෙ බන්ධි.

එම මොහොතෙහි ඒ ගම්වැසි සිටුවරයාගේ දියණියගේ එක් දාසියක් සිටු දියණිය සඳහා මල් රැගෙන ඒමට යයි. එවිට සිටුවරයා ඇයට මෙසේ කීවේය – "මෑණියනි, එම කාර්යය නතර කර ඝෝෂක කුමරුගේ පා සෝදා, යහන පනවා දෙන්න." ඇය එලෙස කර වෙළඳපොළට ගොස් සිටු දියණියට මල් රැගෙන ආවාය. සිටු දියණිය ඇය දැක, "තී අද බොහෝ වේලාවක් පිටත ප්‍රමාද වූවාය" කියා ඇයට කිපී, "තී මෙපමණ වේලාවක් එහි කුමක් කළාද?" යැයි ඇසුවාය. "ආර්යාවනි, එසේ නොකියන්න. මා මෙබඳු රූපවත් පුරුෂයෙකු මින් පෙර දැක නැත. ඔබේ පියාගේ යහළු සිටුවරයාගේ එක් පුත්‍රයෙකු පැමිණ ඇතැයි කියනු ලැබේ. ඔහුගේ රූප සම්පත්තිය වර්ණනා කර නිම කළ නොහැක. මල් සඳහා යන මට සිටුවරයා 'එම කුමරුගේ පා සෝදා යහන පනවා දෙන්න' යැයි කීවේය. එබැවින් මම පිටත ප්‍රමාද වූයෙමි." එම සිටු දියණිය ද එම කුමරුගේ සතරවන ආත්ම භාවයෙහි ගෘහිණිය වූවාය. එබැවින් එම දාසියගේ වචනය ඇසූ කෙණෙහි සිට ඇය තමා සිටගෙන සිටින බව හෝ වාඩි වී සිටින බව පවා නොදත්තාය. ඇය එම දාසියම කැටුව ඔහු නිදා සිටි ස්ථානයට ගොස්, නිදා සිටින ඔහු දෙස බලා වස්ත්‍ර කෙළවර තිබූ හසුන දැක, "මේ කුමක්ද?" යැයි කුමරු අවදි නොකරම හසුන ගෙන කියවා, "මොහු තමාගේම මරණ හසුන තමාම රැගෙන එන්නේය" යැයි දැන, එම හසුන ඉරා දමා, ඔහු අවදි වීමට පෙර, "මා විසින් ඔබ වෙත පුත්‍රයා එවනු ලැබීය. මාගේ යහළු ගම්වැසි සිටුතුමාට වයස සම්පූර්ණ වූ දියණියක් සිටී. ඔබ වහාම අපගේ අණසක පවතින ස්ථානයෙහි උපන් ධනය ගෙන සියලු සතුටින් මාගේ පුත්‍රයාට එම සිටු දියණිය සරණ කර දී මංගල්‍යය පවත්වන්න. මංගල්‍යය අවසන් වූ පසු 'මම මේ විධානය පරිදි කළෙමි' යි මට පණිවුඩයක් එවන්න. පසුව කළ යුතු දේ මම දනිමි" යි හසුනක් ලියා එයම මුද්‍රා තබා පළමු පරිද්දෙන්ම වස්ත්‍ර කෙළවර බැන්දාය.

සොපි ඛො කුමාරො තංදිවසං තත්ථ වසිත්වා පුනදිවසෙ සෙට්ඨිං ආපුච්ඡිත්වා කම්මන්තිකස්ස ගාමං ගන්ත්වා පණ්ණං අදාසි. කම්මන්තිකො පණ්ණං වාචෙත්වා ගාමිකෙ සන්නිපාතෙත්වා ‘‘තුම්හෙව මං න ගණෙථ, මම සාමී අත්තනො ජෙට්ඨපුත්තස්ස සබ්බසතෙන දාරිකං ආනෙතුං මය්හං සන්තිකං පෙසෙසි, වෙගෙන ඉමස්මිං ඨානෙ උප්පාදං සම්පිණ්ඩෙථා’’ති සබ්බං මඞ්ගලසක්කාරං සජ්ජෙත්වා ගාමකසෙට්ඨිස්ස සාසනං පෙසෙත්වා සම්පටිච්ඡාපෙත්වා සබ්බසතෙන මඞ්ගලකිරියං නිට්ඨාපෙත්වා කොසම්බිසෙට්ඨිස්ස පණ්ණං පහිණි ‘‘මයා තුම්හෙහි පහිතපණ්ණෙ සාසනං සුත්වා ඉදඤ්චිදඤ්ච කත’’න්ති.

එම කුමාරයා ද එදින එහි නැවතී, පසුදින සිටුවරයාගෙන් අවසර ගෙන කර්මාන්තශාලා ප්‍රධානියාගේ ගමට ගොස් හසුන දුන්නේය. කර්මාන්තශාලා ප්‍රධානියා එම හසුන කියවා ගම්වැසියන් රැස් කරවා මෙසේ කීවේය – "ඔබලා මාව ගණන් නොගත්තද, මාගේ ස්වාමියා තමාගේ වැඩිමල් පුත්‍රයා සඳහා සියලු වස්තුවෙන් යුතුව දියණියක කැඳවාගෙන ඒමට මා වෙත එවා ඇත. වහාම මෙම ස්ථානයෙහි උපන් වස්තුව එක්රැස් කරන්න." මෙසේ පවසා සියලු මංගල සත්කාර සූදානම් කර, ගම්වැසි සිටුවරයාට පණිවුඩ යවා, එකඟ කරවාගෙන, සියලු උත්සවශ්‍රීයෙන් යුතුව මංගල කටයුත්ත නිම කර, කෝසම්බි සිටුවරයා වෙත "ඔබ එවන ලද හසුනෙහි පණිවුඩය අසා මම මේ මේ දේ කළෙමි" යි හසුනක් යැවීය.

සෙට්ඨි [Pg.329] තං සාසනං සුත්වා අග්ගිදඩ්ඪො විය ‘‘ඉදානි නට්ඨොම්හී’’ති චින්තනවසෙන ලොහිතපක්ඛන්දිකරොගං පත්වා ‘‘යෙන කෙනචි තං උපායෙන පක්කොසිත්වා මම සන්තකස්ස අස්සාමිකං කරිස්සාමී’’ති ‘‘මඞ්ගලස්ස නිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය කස්මා මය්හං පුත්තො බහි හොති, සීඝං ආගච්ඡතූ’’ති සාසනං පෙසෙසි. සාසනං සුත්වා කුමාරෙ ගන්තුං ආරද්ධෙ සෙට්ඨිධීතා චින්තෙසි – ‘‘අයං බාලො මං නිස්සාය ඉමං සම්පත්තිං අලත්ථන්ති න ජානාති, යංකිඤ්චි කත්වා ඉමස්ස ගමනපටිබාහනුපායො කාතුං වට්ටතී’’ති. තතො නං ආහ – ‘‘කුමාර, මා අතිවෙගෙන ගච්ඡාහි, කුලගාමං ගච්ඡන්තෙන නාම අත්තනො පරිවච්ඡං කත්වා ගන්තුං වට්ටතී’’ති.

සිටුවරයා එම පණිවුඩය අසා ගින්නෙන් දැවුණෙකු මෙන් "දැන් මම විනාශ වූයෙමි" යි සිතීම නිසා ලේ අතීසාරය වැළඳී රෝගී විය. "කුමන උපායකින් හෝ ඔහු කැඳවා මාගේ වස්තුවට ඔහුට ඇති හිමිකම නැති කරමි" යි සිතා, "මංගල්‍යය නිම වූ දා පටන් මාගේ පුත්‍රයා කුමක් හෙයින් පිටත සිටීද, වහාම පැමිණේවා" යි පණිවුඩයක් යැවීය. පණිවුඩය අසා කුමරු යාමට සූදානම් වූ කල සිටු දියණිය මෙසේ සිතුවාය – "මේ අඥානයා මා නිසා මේ සම්පත්තිය ලැබූ බව නොදනී. කුමක් හෝ කර මොහුගේ ගමන වැළැක්වීමට උපායක් යෙදීම සුදුසුය." ඉක්බිති ඇය ඔහුට මෙසේ කීවාය – "කුමාරය, අධික වේගයෙන් නොයන්න. තමන්ගේ ගමට යන අයෙකු තමාගේ ගමන් මල්ල සූදානම් කරගෙන යාම සුදුසුය."

කොසම්බකසෙට්ඨිපි තස්ස චිරායනභාවං ඤත්වා පුන සාසනං පහිණි ‘‘කස්මා මෙ පුත්තො චිරායති, අහං ලොහිතපක්ඛන්දිකරොගං පත්තො, ජීවන්තමෙව මං ආගන්ත්වා දට්ඨුං වට්ටතී’’ති. තස්මිං කාලෙ සෙට්ඨිධීතා තස්ස ආරොචෙසි – ‘‘න එසො තව පිතා, ත්වං පන ‘පිතා’ති සඤ්ඤං කරොසි. එස තව මාරණත්ථාය කම්මන්තිකස්ස පණ්ණං පහිණි, අහං තං පණ්ණං අපනෙත්වා අඤ්ඤං සාසනං ලිඛිත්වා තව එතං සම්පත්තිං උප්පාදයිං. එස තං ‘අපුත්තං කරිස්සාමී’ති පක්කොසති, එතස්ස කාලකිරියං ආගමෙහී’’ති. අථස්ස ධරමානකස්සෙව කාලකතභාවං සුත්වා කොසම්බිනගරං අගමාසි. සෙට්ඨිධීතාපි තස්ස බහියෙව සඤ්ඤං අදාසි ‘‘ත්වං පවිසන්තො සකලගෙහෙ තව ආරක්ඛං ඨපෙන්තොව පවිසාහී’’ති. සයම්පි සෙට්ඨිපුත්තෙන සද්ධිමෙව පවිසිත්වා උභො හත්ථෙ උක්ඛිපිත්වා රොදන්තී විය හුත්වා අන්ධකාරට්ඨානෙ නිපන්නකස්ස සෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සීසෙනෙව හදයං පහරි. සො දුබ්බලතාය තෙනෙව පහාරෙන කාලමකාසි.

කෝසම්බි සිටුවරයා ද ඔහුගේ ප්‍රමදය දැන "මාගේ පුත්‍රයා පමා වන්නේ ඇයි? මට ලේ අතීසාරය වැළඳී ඇත, මා පණපිටින් සිටියදීම පැමිණ දැකීම සුදුසුය" යැයි නැවත පණිවුඩයක් යැවීය. එම අවස්ථාවෙහි සිටු දියණිය ඔහුට මෙසේ පැවසුවාය – "ඔහු ඔබේ පියා නොවේ. එහෙත් ඔබ 'පියා' යැයි සිතා සිටියි. ඔහු ඔබව මැරවීම සඳහා කර්මාන්තශාලා ප්‍රධානියා වෙත හසුනක් එවීය. මම එම හසුන ඉවත් කර වෙනත් පණිවුඩයක් ලියා ඔබට මෙම සම්පත්තිය ලබා දුන්නෙමි. ඔහු ඔබව 'අපුත්‍රකයෙකු' කිරීමට කැඳවයි. ඔහුගේ මරණය සිදුවන තෙක් රැඳී සිටින්න." පසුව සිටුවරයා ජීවතුන් අතර සිටියදීම ඔහුගේ දුබල බව අසා කෝසම්බි නුවරට ගියේය. සිටු දියණිය ද ඔහුට පිටතදීම මෙසේ උපදෙස් දුන්නාය – "ඔබ ඇතුළු වන විට මුළු නිවසෙහිම ඔබට ආරක්ෂාව යොදවාගෙනම ඇතුළු වන්න." ඇය ද සිටු පුත්‍රයා සමඟම ඇතුළු වී දෑත් ඔසවා හඬන්නියක මෙන් වී, අඳුරු තැනක වැතිර සිටි සිටුවරයා වෙත ගොස් හිසින්ම ඔහුගේ පපුවට ගැසුවාය. ඔහු දුබල බැවින් එම පහරින්ම කළුරිය කළේය.

කුමාරොපි පිතු සරීරකිච්චං කත්වා ‘‘තුම්හෙ මහාසෙට්ඨිස්ස මං සකපුත්තොති වදථා’’ති පාදමූලිකානං ලඤ්ජං අදාසි. තතො සත්තමෙ දිවසෙ රාජා ‘‘සෙට්ඨිට්ඨානාරහං එකං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති ‘‘සෙට්ඨිස්ස සපුත්තකනිපුත්තකභාවං ජානාථා’’ති පෙසෙසි. සෙට්ඨිපාදමූලිකා රඤ්ඤො සෙට්ඨිස්ස සපුත්තභාවං කථයිංසු. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තස්ස [Pg.330] සෙට්ඨිට්ඨානං අදාසි. සො ඝොසකසෙට්ඨි නාම ජාතො. අථ නං භරියා ආහ – ‘‘අය්‍යපුත්ත, ත්වම්පි අවජාතො, අහම්පි දුග්ගතකුලෙ නිබ්බත්තා. පුබ්බෙ කතකුසලවසෙන පන එවරූපං සම්පත්තිං අලභිම්හ, අධුනාපි කුසලං කරිස්සාමා’’ති. සො ‘‘සාධු භද්දෙ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා දෙවසිකං සහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා දානං පට්ඨපෙසි.

කුමාරයා ද පියාගේ ආදාහන කටයුතු නිම කර, "ඔබලා මා මහා සිටුවරයාගේම පුත්‍රයා යැයි පවසන්න" කියා සේවකයන්ට අල්ලස් දුන්නේය. ඉන්පසු සත්වන දිනයෙහි රජතුමා "සිටු තනතුරට සුදුසු අයෙකු සොයාගත යුතුය" යැයි පවසා, "සිටුවරයාට පුතෙකු සිටීද නැද්ද යන්න සොයා බලන්න" යැයි දූතයන් යැවීය. සිටු සේවකයෝ රජුට සිටුවරයාගේ පුත්‍රයෙකු සිටින බව පැවසුවෝය. රජතුමා "යහපති" යැයි පිළිගෙන ඔහුට සිටු තනතුර ලබා දුන්නේය. ඔහු ඝෝෂක සිටු නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඉක්බිති ඔහුගේ බිරිඳ ඔහුට මෙසේ කීවාය – "හිමිපුත, ඔබ ද අත්හරින ලද බැවින් හීනයෙකු බඳු විය, මම ද දිළිඳු කුලයක උපන්නෙමි. එහෙත් පෙර කළ කුසල් බලයෙන් මෙබඳු සම්පත්තියක් ලැබුවෙමු. දැන් ද අපි කුසල් කරමු." ඔහු "සොඳුර, යහපති" යැයි පිළිගෙන දිනපතා කහවණු දහසක් වියදම් කර දන් පවත්වන්නට විය.

තස්මිං සමයෙ තාසං ද්වින්නං ජනානං ඛුජ්ජුත්තරා දෙවලොකතො චවිත්වා ඝොසකසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ ධාතියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. සා ජාතකාලෙ ඛුජ්ජා අහොසීති ඛුජ්ජුත්තරාතෙවස්සා නාමං අකංසු. සාමාවතීපි දෙවලොකතො චවිත්වා භද්දවතියරට්ඨෙ භද්දියනගරෙ භද්දවතියසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, සාමාතිස්සා නාමං අකංසු. අපරභාගෙ තස්මිං නගරෙ ඡාතකභයං උප්පජ්ජි, මනුස්සා ඡාතකභයභීතා යෙන වා තෙන වා ගච්ඡන්ති. තදා අයං භද්දවතියසෙට්ඨි භරියාය සද්ධිං මන්තෙසි – ‘‘භද්දෙ ඉමස්මිං ඡාතකභයස්ස අන්තො න පඤ්ඤායති, කොසම්බිනගරෙ අම්හාකං සහායකස්ස ඝොසකසෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගච්ඡාම, න සො අම්හෙ දිස්වා පමජ්ජිස්සතී’’ති. තස්ස කිර සො සෙට්ඨි අදිට්ඨසහායකො අහොසි, තස්මා එවමාහ. සො සෙසජනං නිවත්තාපෙත්වා භරියඤ්ච ධීතරඤ්ච ගණ්හිත්වා කොසම්බිනගරස්ස මග්ගං පටිපජ්ජි. තෙ තයොපි අන්තරාමග්ගෙ මහාදුක්ඛං අනුභවන්තා අනුපුබ්බෙන කොසම්බිං පත්වා එකාය සාලාය නිවාසං අකංසු.

එකල්හි ඒ දෙදෙනාට (සිටු දියණිය සහ ඇගේ සැමියාට) කුජ්ජුත්තරා නම් තරුණිය දිව්‍ය ලෝකයෙන් චුතව ඝෝසක සිටුතුමාගේ නිවසේ කිරිමවගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තාය. ඇය උපන් කල කුදු වූ බැවින්, ඇයට 'කුජ්ජුත්තරා' යැයිම නම් තැබූහ. සාමාවතිය ද දිව්‍ය ලෝකයෙන් චුතව භද්දවතිය ජනපදයේ භද්දිය නුවර භද්දවතිය සිටුතුමාගේ නිවසේ පිළිසිඳ ගත්තාය; ඇයට සාමාවතී යැයි නම් තැබූහ. පසු කලෙක එම නුවර දුර්භික්ෂ බියක් හටගත්තේය. මිනිස්සු සාගිනි බියෙන් තැතිගෙන අත අත තැන විසිර ගියහ. එකල මේ භද්දවතිය සිටුවරයා සිය බිරිඳ සමඟ මෙසේ සාකච්ඡා කළේය: "සොඳුරිය, මේ දුර්භික්ෂ බියෙහි කෙළවරක් නොපෙනේ. අපි කොසඹෑ නුවර වසන අපගේ මිත්‍ර ඝෝසක සිටුතුමා වෙත යමු. ඔහු අප දැක නොසලකා නොහරිනු ඇත." ඒ සිටුතුමා ඔහුගේ රූපයෙන් නුදුටු මිතුරෙකු විය, එබැවින් ඔහු මෙසේ කීවේය. ඔහු සෙසු පිරිස ආපසු හරවා බිරිඳ සහ දියණිය ද කැටුව කොසඹෑ නුවර බලා යන මඟට පිළිපන්නේය. ඒ තිදෙනාම මඟ අතරතුර මහත් දුක් අනුභව කරමින් ක්‍රමයෙන් කොසඹෑ නුවරට පැමිණ එක් ශාලාවක නවාතැන් ගත්හ.

ඝොසකසෙට්ඨිපි ඛො අත්තනො ඝරද්වාරෙ කපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකානං මහාදානං දාපෙසි. අථායං භද්දවතියසෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘න සක්කා අම්හෙහි ඉමිනාව කපණවෙසෙන සහායකස්ස අත්තානං දස්සෙතුං, සරීරෙ පාකතිකෙ ජාතෙ සුනිවත්ථා සුපාරුතා සෙට්ඨිං පස්සිස්සාමා’’ති. තෙ උභොපි ධීතරං ඝොසකසෙට්ඨිස්ස දානග්ගං පහිණිංසු. සා අත්තනො භත්තං ආහරණත්ථාය භාජනං ගහෙත්වා දානග්ගං ගන්ත්වා එකස්මිං ඔකාසෙ ලජ්ජමානරූපා අට්ඨාසි. තං දිස්වා දානකම්මිකො චින්තෙසි – ‘‘සෙසජනා සම්මුඛසම්මුඛට්ඨානෙ කෙවට්ටා මච්ඡවිලොපෙ විය මහාසද්දං කත්වා ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්ති, අයං පන දාරිකා කුලධීතා භවිස්සති, උපධිසම්පදාපිස්සා අත්ථී’’ති.

ඝෝසක සිටුතුමා ද තම නිවෙස් දොරකඩ දිළිඳු මගී යාචකාදීන්ට මහා දානයක් දුන්නේය. එවිට මේ භද්දවතිය සිටුවරයා මෙසේ සිතුවේය: "අපට මේ දිළිඳු වේශයෙන්ම සිටු මිතුරාට අපව පෙන්විය නොහැක. ශරීරය ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් වූ පසු, හොඳින් හැඳ පොරවා සිටුතුමා හමුවෙමු." පසුව ඔවුන් දෙදෙනාම සිය දියණිය ඝෝසක සිටුතුමාගේ දන්හලට යැවූහ. ඇය තමාට ආහාර රැගෙන ඒම සඳහා බඳුනක් ගෙන දන්හලට ගොස්, එක් පසෙක ලජ්ජාශීලීව නැගී සිටියාය. ඇය දුටු දාන කර්මාන්තය මෙහෙයවන්නා මෙසේ සිතුවේය: "සෙසු පිරිස ඉදිරිපිට සිටිමින් මසුන් කොල්ලකන කෙවුළන් මෙන් මහත් ඝෝෂා කරමින් ආහාර ගෙන යති. එහෙත් මේ දැරිය කුල දියණියක විය යුතුය. ඇයට රූප සම්පත්තිය ද පවතී."

තතො [Pg.331] නං ආහ – ‘‘ත්වං, අම්ම, කස්මා සෙසජනො විය ගණ්හිත්වා න ගච්ඡසී’’ති? තාත, එවරූපං සම්බාධට්ඨානං කින්ති කත්වා පවිසාමීති. අම්ම, කති පන ජනා තුම්හෙති? තයො ජනා, තාතාති. සො තයො භත්තපිණ්ඩෙ අදාසි. සා තං භත්තං මාතාපිතූනං අදාසි, පිතා දීඝරත්තං ඡාතකත්තා අතිරෙකං භුඤ්ජිත්වා කාලමකාසි. සා පුනදිවසෙ ගන්ත්වා ද්වෙයෙව භත්තපිණ්ඩෙ ගණ්හි. තංදිවසං සෙට්ඨිභරියා භත්තෙන ච කිලන්තතාය සෙට්ඨිනො ච මරණසොකෙන රත්තිභාගසමනන්තරෙ කාලමකාසි. සා පුනදිවසෙ සෙට්ඨිධීතා එකමෙව භත්තපිණ්ඩං ගණ්හි. දානකම්මිකො තස්සා කිරියං උපධාරෙත්වා, ‘‘අම්ම, තයා පඨමදිවසෙ තයො පිණ්ඩා ගහිතා, පුනදිවසෙ ද්වෙ, අජ්ජ එකමෙව ගණ්හසි. කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති පුච්ඡි. සා තං කාරණං කථෙසි. කතරගාමවාසිනො පන, අම්ම, තුම්හෙති. සා තම්පි කාරණං නිප්පදෙසතො කථෙසි. ‘‘අම්ම, එවං සන්තෙ ත්වං අම්හාකං සෙට්ඨිධීතා නාම අහොසි, මය්හඤ්ච අඤ්ඤා දාරිකා නත්ථි, ත්වං ඉතො පට්ඨාය මම ධීතා, අම්මා’’ති තං ධීතරං කත්වා ගණ්හි.

ඉන්පසු ඔහු ඇයට මෙසේ කීවේය: "දුවේ, ඔබ සෙසු ජනයා මෙන් (ආහාර) ගෙන නොයන්නේ මන්ද?" "පියාණෙනි, මෙවන් තදබදයක් ඇති තැනකට මා කෙසේ ඇතුළු වන්නද?" "දුවේ, ඔබලා කී දෙනෙක් සිටිනවාද?" "පියාණෙනි, තිදෙනෙකි." ඔහු බත් පිඬු තුනක් දුන්නේය. ඇය ඒ බත් මව්පියන්ට දුන්නාය. පියා දීර්ඝ කාලයක් කුසගින්නේ සිටි බැවින් පමණට වඩා අනුභව කොට මියගියේය. ඇය පසුදින ගොස් බත් පිඬු දෙකක් පමණක් ගත්තාය. එදින සිටු බිරිඳ ද ආහාර නොමැතිව වෙහෙසට පත්වීමෙන් සහ සිටුතුමාගේ මරණ ශෝකයෙන් රාත්‍රී කාලයේදී මියගියාය. ඊළඟ දවසේ සිටු දියණිය එක් බත් පිඬක් පමණක් ගත්තාය. දාන කර්මාන්තකයා ඇගේ ක්‍රියාව නිරීක්ෂණය කොට, "දුවේ, ඔබ පළමු දින පිඬු තුනක් ගත්තා, දෙවන දින දෙකක්, අද එකක් පමණක් ගන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාද?" කියා ඇසුවේය. ඇය ඒ හේතුව පැවසුවාය. "දුවේ, ඔබලා කුමන ගමක පදිංචිකරුවෝද?" ඇය ඒ පුවත ද අඩුවක් නැතිව පැවසුවාය. "දුවේ, එසේ නම් ඔබ අපගේ සිටු දියණියකි. මට ද වෙනත් දියණියක් නැත. මෙතැන් පටන් ඔබ මගේ දියණියයි" කියා ඇයව දියණියක් කොට භාර ගත්තේය.

සා උට්ඨාය සමුට්ඨාය දානග්ගෙ මහාසද්දං සුත්වා ‘‘කස්මා අයං, තාත, උච්චාසද්දමහාසද්දො’’ති ආහ. අම්ම, මහාජනස්ස අන්තරෙ නාම අප්පසද්දං කාතුං න සක්කාති. අහමෙත්ථ උපායං ජානාමි, තාතාති. කිං කාතුං වට්ටති, අම්මාති? සමන්තා වතිං කත්වා ද්වෙ ද්වාරානි යොජෙත්වා අන්තො භාජනානි ඨපාපෙත්වා එකෙන ද්වාරෙන පවිසිත්වා භත්තං ගණ්හිත්වා එකෙන ද්වාරෙන නික්ඛමනං කරොථ, තාතාති. සාධු, අම්මාති පුනදිවසතො පට්ඨාය තථා කාරෙසි. තතො පට්ඨාය දානග්ගං පදුමස්සරං විය සන්නිසින්නසද්දං අහොසි.

ඇය පිබිදී දන්හලේ ඇසෙන මහත් ශබ්දය අසා, "පියාණෙනි, මේ මහත් ඝෝෂාව කුමක් නිසාද?" කියා ඇසුවාය. "දුවේ, මහා ජනයා අතර නිහඬව සිටීම කළ නොහැක්කකි." "පියාණෙනි, මම ඒ සඳහා උපක්‍රමයක් දනිමි." "දුවේ, කුමක් කළ යුතුද?" "පියාණෙනි, වටේට වැටක් ගසා දොරවල් දෙකක් යොදා, ඇතුළත බත් බඳුන් තබවා එක් දොරකින් ඇතුළු වී බත් ගෙන අනෙක් දොරින් පිටව යන ලෙස සලස්වන්න." "යහපති දුවේ" යැයි පවසා පසුදින සිට එසේම කරවීය. එතැන් සිට දන්හල පියුම් විලක් මෙන් ඉතා නිශ්ශබ්ද විය.

තතො ඝොසකසෙට්ඨි පුබ්බෙ දානග්ගස්මිං උච්චාසද්දමහාසද්දං සුත්වා තදා තං අසුණන්තො දානකම්මිකං පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි – ‘‘ත්වං අජ්ජ දානං න දාපෙසී’’ති. දින්නං, අය්‍යාති. අථ කස්මා පුබ්බෙ විය දානග්ගෙ සද්දො න සුය්‍යතීති? ආම, අය්‍ය, එකා මෙ ධීතා අත්ථි, අහං තාය කථිතඋපායෙ ඨත්වා දානග්ගං නිස්සද්දමකාසින්ති. තව ධීතා නාම නත්ථි, කුතො තෙ ධීතා ලද්ධාති? සො වඤ්චෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවෙන සෙට්ඨිස්ස සබ්බං ධීතු ආගමනවිධානං කථෙසි. කස්මා පන භො ත්වං එවරූපං භාරියං කම්මමකාසි? ත්වං එත්තකං අද්ධානං මම ධීතරං අත්තනො සන්තිකෙ වසමානං නාරොචෙසි[Pg.332], වෙගෙන තං අම්හාකං ගෙහං ආණාපෙහීති. සො තස්ස වචනං සුත්වා අකාමකො ආණාපෙසි. තතො පට්ඨාය සෙට්ඨි තං ධීතුට්ඨානෙ ඨපෙත්වා ‘‘ධීතු සක්කාරං කරොමී’’ති අත්තනො සමානජාතිකෙහි කුලෙහි ධීතු සමානවයානි පඤ්ච කුමාරිකසතානි තස්සා පරිවාරමකාසි.

ඉන්පසු ඝෝසක සිටුතුමා පෙර දන්හලේ ඇසුණු මහත් ඝෝෂාව එදින නොඇසෙන බැවින්, දාන කර්මාන්තකයා කැඳවා, "ඔබ අද දානය නොදුන්නේද?" කියා ඇසුවේය. "හිමියනි, දානය දුන්නෙමු." "එසේ නම් පෙර මෙන් දන්හලේ ශබ්දය නෑසෙන්නේ මන්ද?" "හිමියනි, මට එක් දියණියක සිටී. මම ඇය කී උපක්‍රමයෙහි පිහිටා දන්හල නිශ්ශබ්ද කළෙමි." "ඔබට දියණියක නැත, ඔබට කොහෙන් දියණියක ලැබුණේද?" ඔහුට සිටුතුමා රවටන්නට නොහැකි වූ බැවින් ඒ දියණිය පැමිණි ආකාරය පිළිබඳ සියල්ල පැවසුවේය. "පින්වත, ඔබ මෙවන් බරපතළ කාර්යයක් කළේ ඇයි? මෙපමණ කාලයක් මගේ දියණිය ඔබ ළඟ සිටින බව මට නොකීවේ මන්ද? වහාම ඇය අපගේ නිවසට ගෙන්වන්න." ඔහු සිටුතුමාගේ වචනය අසා අකමැත්තෙන් වුවද ඇයව එවීය. එතැන් පටන් සිටුතුමා ඇයව දියණියක ලෙස තබාගෙන, "මගේ දියණියට සත්කාර කරමි" යි සිතා තමාට සමාන කුලවල ඇයට සමාන වයස ඇති පන්සියයක් කුමාරිකාවන් ඇගේ පිරිවර ලෙස පත් කළේය.

අථෙකදිවසං උදෙනො රාජා නගරෙ අනුසඤ්චරන්තො තං සාමාවතිං තාහි කුමාරීහි පරිවාරිතං කීළමානං දිස්වා ‘‘කස්සායං දාරිකා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඝොසකසෙට්ඨිස්ස ධීතා’’ති සුත්වා සස්සාමිකඅස්සාමිකභාවං පුච්ඡි. තතො අස්සාමිකභාවෙ කථිතෙ ‘‘ගච්ඡථ සෙට්ඨිනො කථෙථ ‘තුම්හාකං ධීතරං රාජා ඉච්ඡතී’’’ති. තං සුත්වා සෙට්ඨි ‘‘අම්හාකං අඤ්ඤා දාරිකා නත්ථි, එකධීතිකං සපත්තිවාසෙ දාතුං න සක්කොමා’’ති. රාජා තං කථං සුත්වා සෙට්ඨිං ච සෙට්ඨිභරියඤ්ච බහි කත්වා සකලගෙහං ලඤ්ඡාපෙසි. සාමාවතී බහි කීළිත්වා ආගච්ඡන්තී මාතාපිතරො බහි නිසින්නකෙ දිස්වා ‘‘අම්මතාතා, කස්මා ඉධ නිසින්නත්ථා’’ති? තෙ තං කාරණං කථයිංසු. අම්මතාතා, කස්මා තුම්හෙ ඉමං පටිවචනං න ජානාථ ‘‘මම ධීතා සපත්තිවාසෙ වසන්තී එකිකා වසිතුං න සක්ඛිස්සති, සචස්සා පරිවාරා පඤ්චසතා කුමාරියො වසාපෙථ, එවං වසිස්සතී’’ති. ඉදානි එවං කථාපෙථ, තාතාති. ‘‘සාධු, අම්ම, මයං තව චිත්තං න ජානිම්හා’’ති වත්වා තෙ තථා කථයිංසු. රාජා උත්තරිතරං පසීදිත්වා ‘‘සහස්සම්පි හොතු, සබ්බා ආනෙථා’’ති ආහ. අථ නං භද්දකෙන නක්ඛත්තමුහුත්තකෙන පඤ්චමාතුගාමසතපරිවාරං රාජගෙහං නයිංසු. රාජා තා පඤ්චසතාපි තස්සායෙව පරිවාරං කත්වා අභිසෙකං කත්වා විසුං එකස්මිං පාසාදෙ වසාපෙසි.

ඉන්පසු එක් දිනක උදේන රජතුමා නගරයේ සැරිසරන අතරතුර, එම කුමාරිකාවන් පන්සියය පිරිවරා කෙළිසෙල්ලම් කරමින් සිටි සාමාවතී දැක, "මේ දියණිය කාගේදැයි" විමසා, "ඝෝෂක සිටුවරයාගේ දියණියකැයි" අසා, ඇයට ස්වාමියෙකු සිටීද නැද්ද යන්න විමසුවේය. ඇයට ස්වාමියෙකු නොමැති බව පැවසූ කල්හි, "තොප ගොස් සිටුවරයාට මෙසේ කියන්න, 'ඔබගේ දියණියට රජතුමා කැමති වන්නේය'" යි පැවසීය. එය ඇසූ සිටුවරයා, "අපට වෙනත් දියණියන් නැත, අපගේ එකම දියණිය සපති දෝෂ (සතුරන්) සහිත තැනකට දීමට අපට නොහැකිය" යි කීවේය. රජතුමා එම කතාව අසා සිටුතුමා සහ සිටු බිරිඳ නිවසින් බැහැර කර මුළු නිවසම මුද්‍රා තැබීය. සාමාවතිය පිටත කෙළිසෙල්ලම් කර පැමිණෙන විට, සිය මවුපියන් නිවසින් බැහැරව අසුන්ගෙන සිටිනු දැක, "මෑණියනි පියාණෙනි, කුමක් හෙයින් මෙහි අසුන්ගෙන සිටින්නේද?" යි ඇසුවාය. ඔවුහු එම කරුණ ඇයට පැවසූහ. "මෑණියනි පියාණෙනි, 'මාගේ දියණිය සපති දෝෂ සහිත තැනක වසන කල්හි හුදකලාව වාසය කිරීමට නොහැකි වනු ඇත, ඇයගේ පිරිවර වන පන්සියයක් කුමාරිකාවන් ද එහි වාසය කිරීමට ඉඩ දෙන්නේ නම් ඇය එහි වසනු ඇත' යන මේ පිළිතුර දීමට ඔබලා නොදන්නේද? දැන් පියාණෙනි, මෙලෙස පවසන්න" යි ඇය කීවාය. "දියණියනි, ඉතා යහපත්, අපි ඔබගේ අදහස නොදන්නෙමු" යි පවසා ඔවුහු එලෙසම පැවසූහ. රජතුමා බෙහෙවින් සතුටට පත්ව, "කුමාරිකාවන් දහසක් වුවද කමක් නැත, සියල්ලන්ම රැගෙන එන්න" යි පැවසීය. ඉන්පසු ඇයව සුබ නැකතකින් පන්සියයක් ස්ත්‍රීන් පිරිවරා රජමාලිගයට කැඳවාගෙන ගියහ. රජතුමා එම පන්සියයම ඇයගේ පිරිවර ලෙස පත්කර, ඇයව අභිෂේක කරවා, එක් මාලිගාවක වෙන්ව වාසය කරවීය.

තෙන ච සමයෙන කොසම්බියං ඝොසකසෙට්ඨි කුක්කුටසෙට්ඨි පවාරිකසෙට්ඨීති තයො ජනා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහායකා හොන්ති. තෙ තයොපි ජනා පඤ්චසතෙ තාපසෙ පටිජග්ගන්ති. තාපසාපි චත්තාරො මාසෙ තෙසං සන්තිකෙ වසිත්වා අට්ඨ මාසෙ හිමවන්තෙ වසන්ති. අථෙකදිවසං තෙ තාපසා හිමවන්තතො ආගච්ඡන්තා මහාකන්තාරෙ තසිතා කිලන්තා එකං මහන්තං වටරුක්ඛං පත්වා තත්ථ අධිවත්ථාය දෙවතාය සන්තිකා සඞ්ගහං පච්චාසීසන්තා නිසීදිංසු. දෙවතා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතං හත්ථං පසාරෙත්වා [Pg.333] තෙසං පානීයපානකාදීනි දත්වා කිලමථං පටිවිනොදෙසි. තෙ දෙවතාය ආනුභාවෙන විම්හිතා පුච්ඡිංසු – ‘‘කිං නු ඛො දෙවතෙ කම්මං කත්වා තයා අයං සම්පත්ති ලද්ධා’’ති? දෙවතා ආහ – ලොකෙ බුද්ධො නාම භගවා උප්පන්නො, සො එතරහි සාවත්ථියං විහරති. අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති තං උපට්ඨාති. සො උපොසථදිවසෙසු අත්තනො භතකානං පකතිභත්තවෙතනමෙව දත්වා උපොසථං කාරාපෙසි. අථාහං එකදිවසං මජ්ඣන්හිකෙ පාතරාසත්ථාය ආගතො කඤ්චි භතකං කම්මං කරොන්තං අදිස්වා ‘‘අජ්ජ මනුස්සා කස්මා කම්මං න කරොන්තී’’ති පුච්ඡිං. තස්ස මෙ එතමත්ථං ආරොචෙසුං. අථාහං එතදවොචං – ‘‘ඉදානි උපඩ්ඪදිවසො ගතො, සක්කා නු ඛො උපඩ්ඪඋපොසථං කාතු’’න්ති. තතො සෙට්ඨිස්ස පටිවෙදෙත්වා ‘‘සක්කා කාතු’’න්ති ආහ. ස්වාහං උපඩ්ඪදිවසං උපොසථං සමාදියිත්වා තදහෙව කාලං කත්වා ඉමං සම්පත්තිං පටිලභින්ති.

එසමයෙහි කොසඹෑ නුවර ඝෝෂක සිටුතුමා, කුක්කුට සිටුතුමා සහ පාවාරික සිටුතුමා යන තිදෙනා එකිනෙකාට යහළුවෝ වූහ. එම තිදෙනාම පන්සියයක් තපස්වරුන්ට උපස්ථාන කළහ. එම තපස්වරු ද මාස හතරක් ඔවුන් සමීපයෙහි වැස, මාස අටක් හිමාලයෙහි වාසය කරති. ඉන්පසු එක් දිනක එම තපස්වරු හිමාලයේ සිට පැමිණෙන අතරතුර, මහා වනයෙහිදී පිපාසිතව හා විඩාවට පත්ව එක් මහා නුග රුකක් වෙත පැමිණ, එහි වෙසෙන දේවතාවාගෙන් සංග්‍රහයක් අපේක්ෂාවෙන් එහි අසුන් ගත්හ. දේවතාවා සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු සිය දෑත් දිගු කර ඔවුන්ට පැන් සහ බීම වර්ග ආදිය දී වෙහෙස නිවාලීය. ඔවුන් දේවතාවාගේ ආනුභාවයෙන් මවිතයට පත්ව, "පින්වත් දේවතාව, කුමන කුසල කර්මයක් කිරීමෙන් ඔබ මේ සම්පත්තිය ලැබුවේද?" යි විමසූහ. දේවතාවා මෙසේ පැවසීය: "ලෝකයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ නම් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් උපන් සේක, උන්වහන්සේ මේ වන විට සැවැත් නුවර වාසය කරති. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා උන්වහන්සේට උපස්ථාන කරයි. එම සිටුතුමා උපෝසථ දිනයන්හි තමන්ගේ සේවකයන්ට සාමාන්‍ය ආහාර වේල සහ කුලිය දී උපෝසථය රැකීමට සැලැස්වීය. ඉන්පසු මම එක් දිනක මධ්‍යහ්න කාලයේ උදේ ආහාරය සඳහා පැමිණි කල්හි, කිසිදු සේවකයෙකු වැඩ කරනු නොදැක, 'අද මිනිසුන් වැඩ නොකරන්නේ මන්දැයි' විමසුවෙමි. එවිට ඔවුහු මට එම උපෝසථය රැකීමේ පුවත පැවසූහ. එවිට මම මෙසේ කීවෙමි: 'දැන් දවසෙන් අඩක් ගෙවී ඇත, අඩ උපෝසථයක් (අඩපෝය) රැකීමට හැකිද?' කියාය. පසුව සිටුතුමාට ඒ බව දන්වා, 'කළ හැකිය' යි පැවසූහ. මම එදින අඩක් වූ උපෝසථය සමාදන්ව, එදිනම කළුරිය කර මේ සම්පත්තිය ලැබුවෙමි" යි පැවසීය.

අථ තෙ තාපසා ‘‘බුද්ධො කිර උප්පන්නො’’ති සඤ්ජාතපීතිපාමොජ්ජා තතො සාවත්ථිං ගන්තුකාමා හුත්වාපි ‘‘බහූපකාරා නො උපට්ඨාකසෙට්ඨිනො, තෙසම්පි ඉමමත්ථං ආරොචෙස්සාමා’’ති කොසම්බිං ගන්ත්වා සෙට්ඨීහි කතසක්කාරබහුමානා ‘‘තදහෙව මයං ගච්ඡාමා’’ති ආහංසු. ‘‘කිං, භන්තෙ, තුරිතත්ථ, නනු තුම්හෙ පුබ්බෙ චත්තාරො පඤ්ච මාසෙ වසිත්වා ගච්ඡථා’’ති වුත්තා තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, සහෙව ගච්ඡාමා’’ති ච වුත්තෙ – ‘‘ගච්ඡාම මයං, තුම්හෙ සණිකං ආගච්ඡථා’’ති සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිංසු.

එවිට එම තපස්වරු "බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක ලොව පහළ වී ඇතැයි" අසා හටගත් ප්‍රීතියෙන් හා සතුටෙන් යුතුව, එතැන සිට සැවැත් නුවරට යෑමට කැමති වූහ. එහෙත්, "අපට උපස්ථාන කරන සිටුවරු අපට බොහෝ උපකාරී වූහ, ඔවුන්ට ද මේ කරුණ පවසමු" යි සිතා කොසඹෑ නුවරට ගියහ. එහිදී සිටුවරුන් විසින් කරන ලද ගරුසත්කාර ලබා, "අපි එදිනම (සැවැත් නුවරට) යන්නෙමු" යි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින් මෙතරම් කලබල වන්නේද? ඔබ වහන්සේලා පෙර මාස හතරක් පහක් වැස නොවේද වඩින්නේ?" යි විමසූ කල්හි එම පුවත පැවසූහ. "ස්වාමීනි, එසේ නම් අපිත් සමඟම යමු" යි කී කල්හි, "අපි (පෙරටු වී) යන්නෙමු, ඔබලා සෙමින් පැමිණෙන්න" යි පවසා සැවැත් නුවරට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදිව අර්හත් භාවයට පැමිණියහ.

තෙපි සෙට්ඨිනො පච්ඡා පඤ්චසතපඤ්චසතසකටපරිවාරා සාවත්ථිං ගන්ත්වා ජෙතවනතො අවිදූරෙ ඨානෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. සත්ථා තෙසං චරියාවසෙන ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ තයොපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා තෙනෙව නියාමෙන අජ්ජතනාය ස්වාතනායාති නිමන්තෙත්වා අද්ධමාසං ඛන්ධාවාරභත්තං නාම දත්වා සත්ථාරං අත්තනො නගරං ආගමනත්ථාය යාචිංසු. සත්ථා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ තථාගතා අභිරමන්තී’’ති කථෙසි. තෙ ‘‘අඤ්ඤාතං, භන්තෙ’’ති වත්වා ‘‘තුම්හෙ අම්හෙහි පහිතසාසනෙන ආගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති වත්වා [Pg.334] සත්ථාරං වන්දිත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා අත්තනො නගරමෙව ආගන්ත්වා තයොපි ජනා සකෙ සකෙ උය්‍යානෙ විහාරෙ කාරාපෙසුං. ඝොසකසෙට්ඨිනා කාරිතො ඝොසිතාරාමො නාම ජාතො, කුක්කුටසෙට්ඨිනා කාරිතො කුක්කුටාරාමො නාම ජාතො, පාවාරිකසෙට්ඨිනා කාරිතං පාවාරිකම්බවනං නාම ජාතං. තෙ විහාරෙ කාරාපෙත්වා සත්ථු දූතං පහිණිංසු – ‘‘සත්ථා අම්හාකං සඞ්ගහං කාතුං ඉමං නගරං ආගච්ඡතූ’’ති. සත්ථා ‘‘කොසම්බිං ගමිස්සාමී’’ති මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො චාරිකං නික්ඛමන්තො අන්තරාමග්ගෙ මාගණ්ඩියබ්‍රාහ්මණස්ස අරහත්තූපනිස්සයං දිස්වා ගමනං විච්ඡින්දිත්වා කුරුරට්ඨෙ කම්මාසදම්මං නාම නිගමං අගමාසි.

එම සිටුවරු ද පසුව පන්සියය බැගින් වූ කරත්ත පිරිවර ඇතිව සැවැත් නුවරට ගොස්, ජේතවනයට නොදුරු ස්ථානයක නවාතැන් ගෙන, බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් පසඟ පිහිටුවා වැඳ එකත්පස්ව අසුන් ගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ චරිත ස්වභාවයන්ට අනුව ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ සිටුවරු තිදෙනාම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, පසුදිනට (දානයට) ආරාධනා කර, පසුදින බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පූජා කළහ. එම ක්‍රමයෙන්ම එදිනටත් පසුදිනටත් ආරාධනා කරමින්, අඩමසක් පුරා තම නවාතැන්පොළෙහි දන් පිරිනමා, බුදුරජාණන් වහන්සේට තමන්ගේ නගරයට වඩින ලෙස ආරාධනා කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, "තථාගතවරු ශුන්‍යාගාරයන්හි (නිශ්ශබ්ද ස්ථානයන්හි) ඇලෙන්නෝ වෙති" යි වදාළ සේක. "ස්වාමීනි, එය අවබෝධ විය" යි පවසා, "අප විසින් පණිවුඩයක් එවූ කල්හි ඔබ වහන්සේ වඩින සේක්වා" යි පවසා, බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ තෙවරක් ප්‍රදක්ෂිණා කර තමන්ගේ නගරයටම පැමිණියහ. එම තිදෙනාම තම තමන්ගේ උයනෙහි විහාර කරවූහ. ඝෝෂක සිටුතුමා කරවූ ආරාමය 'ඝෝසිතාරාමය' නමින් ද, කුක්කුට සිටුතුමා කරවූ ආරාමය 'කුක්කුටාරාමය' නමින් ද, පාවාරික සිටුතුමා කරවූ ආරාමය 'පාවාරික අඹවනය' නමින් ද ප්‍රසිද්ධ විය. ඔවුහු විහාර කරවා අවසන් වී, "අපට අනුග්‍රහ පිණිස බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ නගරයට වඩින සේක්වා" යි පණිවුඩයක් යැවූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ "මම කොසඹෑ නුවරට වඩින්නෙමි" යි සිතා මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා චාරිකාවෙහි වඩින අතරතුර, මගදී මාගන්දියා බ්‍රාහ්මණයාගේ අර්හත් භාවයට ඇති උපනිශ්‍රය දැක, ගමන මඳකට නවතා කුරු රට කම්මාසදම්ම නම් නියම් ගමට වැඩි සේක.

තස්මිං සමයෙ මාගණ්ඩියො සබ්බරත්තිං බහිගාමෙ අග්ගිං ජුහිත්වා පාතොව අන්තොගාමං පවිසති. සත්ථාපි පුනදිවසෙ අන්තොගාමං පිණ්ඩාය පවිසන්තො පටිපථෙ මාගණ්ඩියබ්‍රාහ්මණස්ස අත්තානං දස්සෙසි. සො දසබලං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං එත්තකං කාලං මම ධීතු රූපසම්පත්තියා සදිසං දාරකං පරියෙසන්තො චරාමි, රූපසම්පත්තියා ච සතිපි එවරූපං ගහිතපබ්බජ්ජමෙව පත්ථෙසිං. අයං ඛො පන පබ්බජිතො අභිරූපො දස්සනීයො මම ධීතුයෙව අනුච්ඡවිකො’’ති වෙගෙන ගෙහං අගමාසි. තස්ස කිර බ්‍රාහ්මණස්ස පුබ්බෙ එකො පබ්බජිතවංසො අත්ථි, තෙනස්ස පබ්බජිතමෙව දිස්වා චිත්තං නමති. සො බ්‍රාහ්මණිං ආමන්තෙසි – ‘‘භද්දෙ මයා එවරූපො පබ්බජිතො නාම නදිට්ඨපුබ්බො සුවණ්ණවණ්ණො බ්‍රහ්මවණ්ණො මම ධීතුයෙව අනුච්ඡවිකො, සීඝං මෙ ධීතරං අලඞ්කරොහී’’ති. බ්‍රාහ්මණියා ධීතරං අලඞ්කරොන්තියාව සත්ථා අත්තනො ඨිතට්ඨානෙ පදචෙතියානි දස්සෙත්වා අන්තොනගරං පාවිසි.

එම අවස්ථාවේදී මාගණ්ඩිය බ්‍රාහ්මණයා මුළු රාත්‍රිය පුරාම ගමෙන් බැහැරෙහි ගිනි පිදීමේ යාග පවත්වා, අලුයම ගම තුළට ඇතුළු වෙයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද පසුදින ගම තුළට පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩිනා අතරතුර, මගෙහිදී මාගණ්ඩිය බ්‍රාහ්මණයාට තමන් වහන්සේව පෙනෙන්නට සැලැස්වූහ. ඔහු දසබලයන් වහන්සේ දැක මෙසේ සිතීය: "මම මෙතෙක් කලක් මගේ දියණියගේ රූප සම්පත්තියට සමාන වූ තරුණයෙකු සොයමින් ඇවිදින්නෙමි. රූප සම්පත්තිය තිබුණ ද මා පැතුවේ මෙබඳු පැවිදි වූ අයෙකුමය. මේ පැවිදි තැනැත්තා ඉතා රූමත්ය, දර්ශනීයය, මගේ දියණියටම සුදුසුය" යැයි සිතා වේගයෙන් නිවසට ගියේය. එම බ්‍රාහ්මණයාට අතීතයේ එක් පැවිදි පරපුරක් තිබුණේ යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නිසා ඔහු පැවිදි අයෙකු දුටු සැනින් සිත ඒ දෙසට නැඹුරු වෙයි. ඔහු බැමිණිය අමතා මෙසේ කීවේය: "සොඳුරිය, මා මෙබඳු වූ පැවිදි අයෙකු මීට පෙර දැක නැත. රන්වන් පැහැති වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ රූපයක් ඇති මොහු මගේ දියණියටම සුදුසුය. වහා මාගේ දියණියව සරසන්න." බැමිණිය දියණිය සරසන අතරතුරදීම ශාස්තෘන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ සිටි ස්ථානයෙහි සිරිපා සටහන් දක්වා නගරය තුළට වැඩි සේක.

අථ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණියා සද්ධිං ධීතරං ගහෙත්වා තං ඨානං ආගච්ඡන්තො අන්තොගාමං පවිට්ඨකාලෙ ආගතත්තා ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්තො දසබලං අදිස්වා බ්‍රාහ්මණිං පරිභාසති – ‘‘තව කාරණං භද්දකං නාම නත්ථි, තයි පපඤ්චං කරොන්තියාව සො පබ්බජිතො නික්ඛමිත්වා ගතො’’ති. බ්‍රාහ්මණ, ගතො තාව හොතු, කතරදිසාභාගෙන ගතොති? ඉමිනා දිසාභාගෙනාති සත්ථු ගතට්ඨානං ඔලොකෙන්තොව පදචෙතියානි දිස්වා ‘‘භද්දෙ ඉමානි තස්ස පුරිසස්ස පදානි, ඉතො ගතො භවිස්සතී’’ති ආහ. අථ, බ්‍රාහ්මණී, සත්ථු පදචෙතියං දිස්වා චින්තෙසි [Pg.335] – ‘‘බාලො වතායං බ්‍රාහ්මණො අත්තනො ගන්ථමත්තස්සාපි අත්ථං න ජානාතී’’ති තෙන සද්ධිං පරිහාසං කරොන්තී ආහ – ‘‘යාව බාලො චාසි, බ්‍රාහ්මණ, එවරූපස්ස නාම පුරිසස්ස ධීතරං දස්සාමීති වදසි. රාගෙන හි රත්තස්ස දොසෙන දුට්ඨස්ස මොහෙන මූළ්හස්ස පුරිසස්ස පදං නාම එවරූපං න හොති. ලොකෙ පන විවටච්ඡදස්ස සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස එතං පදං’’ පස්ස, බ්‍රාහ්මණ –

ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණයා බැමිණිය ද සමග දියණිය රැගෙන එම ස්ථානයට එන්නේ, ගමට ඇතුළු වූ විට එහා මෙහා බලමින් දසබලයන් වහන්සේව නොදැක බැමිණියට මෙසේ දොස් කීවේය: "නුඹේ වැඩේ කිසිසේත්ම යහපත් නැත. නුඹ ප්‍රමාද කරන අතරතුර ඒ පැවිදි තැනැත්තා පිටත්ව ගොස් ඇත." එවිට බැමිණිය, "බ්‍රාහ්මණය, ගියා නම් ගියා වෙච්චාවේ, ඔහු කිනම් දිශාවකටද ගියේ?" යැයි ඇසූ විට, "මේ දිශාවටයි" පවසමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩි මග බලන්නා වූ ඔහු සිරිපා සටහන් දැක, "සොඳුරිය, මේ ඒ පුරුෂයාගේ පා සටහන්ය, ඔහු මේ දෙසට යන්නට ඇත" යැයි කීවේය. එකල්හි බැමිණිය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිරිපා සටහන් දැක මෙසේ සිතුවාය: "මේ බ්‍රාහ්මණයා සැබවින්ම අනුවණයෙකි, තමා දන්නා ශාස්ත්‍රයෙහි අර්ථය පවා නොදනී." ඔහුට උපහාස කරමින් ඇය මෙසේ කීවාය: "බ්‍රාහ්මණය, ඔබ කෙතරම් අනුවණයෙක්ද? මෙබඳු වූ පුරුෂයෙකුට දියණිය දෙන බව පවසන්නෙහිය. රාගයෙන් ඇලුණු, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ හෝ මෝහයෙන් මුළා වූ පුරුෂයෙකුගේ පා සටහන් මෙබඳු නොවේ. ලෝකයෙහි කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළා වූ සර්වඥ බුදුවරයෙකුගේ පා සටහන් මෙබඳුය." බ්‍රාහ්මණය, බලන්න—

‘‘රත්තස්ස හි උක්කුටිකං පදං භවෙ,දුට්ඨස්ස හොති අවකඩ්ඪිතං පදං;

මූළ්හස්ස හොති සහසානුපීළිතං,විවටච්ඡදස්ස ඉදමීදිසං පද’’න්ති.

"රාගයෙන් ඇලුණු තැනැත්තාගේ පා සටහන මැදින් එබුණු ස්වභාවයක් ගනී; ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූවහුගේ පා සටහන ඇදි ඇදී යන ස්වභාවයක් ගනී; මෝහයෙන් මුළා වූවහුගේ පා සටහන තදින් එබුණු ස්වභාවයක් ගනී; කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ගේ පා සටහන මෙබඳු (පරිපූර්ණ) ස්වභාවයක් ගනී."

සො බ්‍රාහ්මණියා එත්තකං කථෙන්තියාපි අසුත්වා ‘‘ත්වං නාම චණ්ඩා මුඛරා’’ති ආහ. තෙසං ද්වින්නම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං කරොන්තානංයෙව සත්ථා පිණ්ඩාය චරිත්වා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන කතභත්තකිච්චො බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සනූපචාරෙනෙව නික්ඛමි. බ්‍රාහ්මණො සත්ථාරං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණිං අපසාදෙත්වා ‘‘අයං සො පුරිසො’’ති හට්ඨපහට්ඨො දසබලස්ස පුරතො ඨත්වා ‘‘භො පබ්බජිත, අහං පාතොව පට්ඨාය තං පරියෙසන්තො චරාමි, ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ මම ධීතාය සමානරූපා ඉත්ථී නාම නත්ථි, පුරිසොපි තයා සද්ධිං සමානරූපො නාම නත්ථි, මම ධීතරං තුය්හං පොසනත්ථාය දම්මි, ගණ්හාහි න’’න්ති ආහ. අථ නං සත්ථා ‘‘අහං, බ්‍රාහ්මණ, කාමග්ගවාසිනියො උත්තමරූපධරා නානාවණ්ණං කථං කථෙන්තියො මම පලොභනත්ථමෙව ආගන්ත්වා සන්තිකෙ ඨිතා දෙවධීතාපි න ඉච්ඡිං, කිමඞ්ගං පන ඉමං ගණ්හිස්සාමී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

එම බ්‍රාහ්මණයා බැමිණිය මෙතරම් කරුණු පැවසුව ද එය නොඅසා, "නුඹ නපුරු, කටසැර තැනැත්තියකි" යැයි කීවේය. ඔවුන් දෙදෙනා මෙසේ ඔවුනොවුන් අතර විවාද කරගන්නා අතරතුරදීම, ශාස්තෘන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය නිමවා සංඝයා වහන්සේලා සමග දන් වැළඳීමෙන් පසුව බ්‍රාහ්මණයාට පෙනෙන මානයෙන්ම නික්ම වැඩි සේක. බ්‍රාහ්මණයා දුරදීම ශාස්තෘන් වහන්සේ වඩිනු දැක බැමිණියට දොස් කියා, "මේ ඉන්නේ ඒ පුරුෂයායි" පවසා ඉතා සතුටට පත්ව දසබලයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි සිටගෙන මෙසේ කීවේය: "භවත් පැවිද්ද තොටුනි, මම අලුයම සිට ඔබව සොයමින් ඇවිදින්නෙමි. මේ දඹදිවෙහි මාගේ දියණියට සමාන රූපයක් ඇති ස්ත්‍රියක නැත, ඔබ හා සමාන රූපයක් ඇති පුරුෂයෙකු ද නැත. මාගේ දියණිය ඔබට උපස්ථාන කිරීම පිණිස පවරමි, ඇයව භාර ගන්න." එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක: "බ්‍රාහ්මණය, උතුම් රූ සපුවෙන් යුත්, විවිධ වූ කතා පවසමින් මා පොළඹවා ගැනීමට පැමිණ අසල සිටි දිව්‍යංගනාවන් පවා මම පිනවීමට අකමැති වීමි. එසේ තිබියදී මෙවැන්නියක කෙසේ නම් භාර ගන්නද?" යැයි වදාරා මේ ගාථාව දේශනා කළ සේක.

‘‘දිස්වාන තණ්හං අරතිං රගඤ්ච,නාහොසි ඡන්දො අපි මෙථුනස්මිං;

කිංමෙවිදං මුත්තකරීසපුණ්ණං,පාදාපි නං සම්ඵුසිතුං න ඉච්ඡෙ’’ති. (සු. නි. 841);

"තණ්හා, අරතී සහ රාගා යන මාර දූවරුන් දැක පවා මෛථුනයෙහි කැමැත්තක් මා තුළ ඇති නොවීය. මල මුත්‍රයෙන් පිරුණු මෙවැන්නියක ගැන කවර කතාද? ඇයව මගේ පයිනුදු ස්පර්ශ කිරීමට මම අකමැත්තෙමි."

මාගණ්ඩියා චින්තෙසි – ‘‘අනත්ථිකෙන නාම ‘අල’න්ති වත්තුමෙව වට්ටති. අයං පන මම සරීරං මුත්තකරීසපුණ්ණං නාම කත්වා ‘පාදාපි නං සම්ඵුසිතුං න ඉච්ඡෙ’ති [Pg.336] අවොච, එකං ඉස්සරියට්ඨානං ලභන්තී අන්තරමෙවස්ස පස්සිස්සාමී’’ති ආඝාතං බන්ධි. සත්ථා තං අමනසිකත්වා චරියවසෙන බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මදෙසනං ආරභි. දෙසනාපරියොසානෙ උභොපි ජායම්පතිකා අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාය ‘‘ඉදානි අම්හාකං ඝරාවාසෙන අත්ථො නත්ථී’’ති ධීතරං මාගණ්ඩියං චූළපිතරං සම්පටිච්ඡාපෙත්වා උභොපි පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිංසු. අථ රාජා උදෙනො චූළමාගණ්ඩියෙන සද්ධිං වොහාරං කත්වා මාගණ්ඩියදාරිකං රාජානුභාවෙන ගෙහං ආනෙත්වා අභිසෙකං කත්වා තස්සා පඤ්චමාතුගාමසතපරිවාරාය වසනට්ඨානං විසුං පාසාදං අදාසි.

මාගණ්ඩිය කුමරිය මෙසේ සිතුවාය: "කැමති නැති අයෙකුට 'එපා' යැයි පැවසීම පමණක් සෑහේ. නමුත් මේ පැවිදි තැනැත්තා මගේ ශරීරය මල මුත්‍රයෙන් පිරුණු එකකැයි පවසා, පයිනුදු ස්පර්ශ කිරීමට අකමැති බව කීවේය. මට යම් බලවත් තනතුරක් ලැබුණු දිනක මොහුගෙන් මීට පලියක් ගන්නෙමි" යැයි වෛර බැඳගත්තාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇගේ ඒ වෛරය ගැන නොතකා, බ්‍රාහ්මණයාගේ චරිත ස්වභාවයට අනුකූලව ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි ඒ අඹුසැමි දෙදෙනාම අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටා, "දැන් අපට ගිහි ගෙයින් පලක් නැත" යැයි පවසා මාගණ්ඩිය දියණියව ඇගේ බාප්පාට භාර දී, දෙදෙනාම පැවිදි වී අරිහත් ඵලයට පැමිණියහ. ඉක්බිති උදේන රජු චූළමාගණ්ඩිය සමග සාකච්ඡා කොට, මාගණ්ඩිය කුමරියව රාජකීය අනුභාවයෙන් නිවසට ගෙන්වා අභිෂේක කරවා, පන්සියයක් පරිවාර ස්ත්‍රීන් සමග ඇයට වාසය කිරීම පිණිස වෙනම ප්‍රාසාදයක් ලබා දුන්නේය.

සත්ථාපි ඛො අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො කොසම්බිනගරං සම්පාපුණි. සෙට්ඨිනො සත්ථු ආගමනං සුත්වා පච්චුග්ගමනං කත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘ඉමෙ, භන්තෙ, තයො විහාරා තුම්හෙ උද්දිස්ස කතා, පටිග්ගණ්හථ, භන්තෙ, විහාරෙ චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස සඞ්ගහත්ථායා’’ති. පටිග්ගහෙසි භගවා විහාරෙ. තෙපි සෙට්ඨිනො සත්ථාරං ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා අභිවාදෙත්වා ඝරං අගමංසු.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ද අනුපිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි වඩිමින් කොසඹෑ නුවරට පැමිණි සේක. සිටුවරුන් තිදෙනෙක් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වැඩමවීම අසා, පෙරගමන් කොට පසඟ පිහිටුවා වැඳ, එකත්පසක හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ උදෙසා මේ විහාර තුනක් කරවන ලදී. ස්වාමීනි, සිව්දිගින් වඩිනා මහා සංඝයා වහන්සේලාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස මේ විහාර පිළිගන්නා සේක්වා." භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ විහාර පිළිගත් සේක. ඒ සිටුවරු ද ශාස්තෘන් වහන්සේට පසුදින දානය සඳහා ආරාධනා කොට, වැඳ නමස්කාර කර නිවෙස් බලා ගියහ.

මාගණ්ඩියාපි ඛො සත්ථු ආගතභාවං සුත්වා ඡින්නභින්නකෙ ධුත්තෙ පක්කොසාපෙත්වා තෙසං ලඤ්ජං දත්වා ‘‘තුම්හෙ සමණං ගොතමං ඉමිනා ඉමිනා ච නියාමෙන අක්කොසථා’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසි. තෙ සත්ථු අන්තොගාමං පවිසනවෙලාය සපරිවාරං සත්ථාරං නානාවිධෙහි අක්කොසෙහි අක්කොසිංසු. ආයස්මා ආනන්දො සත්ථාරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, එවරූපෙ අක්කොසනට්ඨානෙ න වසිස්සාම, අඤ්ඤං නගරං ගච්ඡාමා’’ති. සත්ථා, ‘‘ආනන්ද, තථාගතා නාම අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි න කම්පන්ති, අයම්පි සද්දො සත්තාහං නාතික්කමිස්සති, අක්කොසකානංයෙව උපරි පතිස්සති, ත්වං මා විතක්කයිත්ථා’’ති. තෙපි තයො නගරසෙට්ඨිනො මහාසක්කාරෙන භගවන්තං පවෙසෙත්වා මහාදානං අදංසු. තෙසං අපරාපරං දානං දදන්තානංයෙව මාසො අතික්කමි, අථ නෙසං එතදහොසි – ‘‘බුද්ධා නාම සබ්බලොකං අනුකම්පමානා උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤෙසම්පි ඔකාසං දස්සාමා’’ති. තතො තෙ කොසම්බිනගරවාසිනොපි ජනස්ස ඔකාසං අකංසු. තතො පට්ඨාය නාගරාපි වීථිසභාගෙන ගණසභාගෙන මහාදානං දෙන්ති.

මාගණ්ඩිය ද ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ බව අසා, ලැජ්ජා භය නැති දාමරිකයන් කැඳවා, ඔවුන්ට අල්ලස් දී, "නුඹලා ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ට මේ මේ ආකාරයෙන් ආක්‍රෝශ කරපල්ලා" යැයි පවසා පිටත් කර හැරියාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිවර සහිතව ගමට වඩිනා වෙලාවේදී, ඒ දාමරිකයෝ නානාවිධ අපහාසවලින් උන්වහන්සේට ආක්‍රෝශ කළහ. එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියෝ ශාස්තෘන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: "ස්වාමීනී, මෙවැනි ආක්‍රෝශ කරන ස්ථානයක අපි නොවසිමු, වෙනත් නගරයකට යමු." එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, "ආනන්දය, තථාගතවරු නම් අටලෝ දහමෙන් කම්පා නොවෙති. මේ ආක්‍රෝශ ශබ්දය ද දින හතකට වඩා නොපවතිනු ඇත, එය ආක්‍රෝශ කරන්නන් මතටම වැටෙනු ඇත. ඔබ ඒ ගැන කනස්සලු නොවන්න" යැයි වදාළ සේක. ඒ නගරයේ සිටුවරු තිදෙනා ද මහත් වූ සත්කාර ගෞරව සහිතව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරවා මහා දානයක් පිරිනැමූහ. ඔවුන් නිරන්තරයෙන් දන් පිරිනමද්දී මසක් ගත විය. ඉන්පසු ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි: "බුදුවරු ලොව පහළ වන්නේ සකල ලෝකයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙනි. එබැවින් අපි අන් අයට ද පින් කර ගැනීමට අවස්ථාව සලසා දෙමු." ඉක්බිති ඔවුහු කොසඹෑ නුවර වැසි ජනයාට ද අවස්ථාව ලබා දුන්හ. එතැන් පටන් නගර වැසියෝ ද වීථි වශයෙන් හා කණ්ඩායම් වශයෙන් මහා දානය පිරිනැමූහ.

අථෙකදිවසං [Pg.337] සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො මාලාකාරකජෙට්ඨකස්ස ගෙහෙ නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ සාමාවතියා උපට්ඨායිකා ඛුජ්ජුත්තරා අට්ඨ කහාපණෙ ආදාය මාලත්ථාය තං ගෙහං අගමාසි. මාලාකාරජෙට්ඨකො තං දිස්වා, ‘‘අම්ම උත්තරෙ, අජ්ජ තුය්හං පුප්ඵානි දාතුං ඛණො නත්ථි, අහං බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසාමි. ත්වම්පි පරිවෙසනාය සහායිකා හොහි, එවං ඉතො පරෙසං වෙය්‍යාවච්චකරණතො මුච්චිස්සතී’’ති ආහ. තතො ඛුජ්ජුත්තරා අත්තනා ලද්ධං භොජනං භුඤ්ජිත්වා බුද්ධානං භත්තග්ගෙ වෙය්‍යාවච්චං අකාසි. සා සත්ථාරා උපනිසින්නකථාවසෙන කථිතං ධම්මං සබ්බමෙව උග්ගණ්හි. අනුමොදනං පන සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

එක් දිනක ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන මල්කරු දෙටුවාගේ නිවසේ වැඩ සිටි සේක. ඒ මොහොතේ සාමාවතී දේවියගේ උපස්ථායිකාව වූ ඛුජ්ජුත්තරා කහවණු අටක් ගෙන මල් මිලදී ගැනීම සඳහා එම නිවසට ගියාය. මල්කරු දෙටුවා ඇය දැක, "පින්වත් උත්තරා, අද ඔබට මල් දීමට මට අවස්ථාවක් නැත. මම බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට උපස්ථාන කරමි. ඔබ ද මේ උපස්ථාන කටයුතුවලට සහාය වන්න. මෙසේ වූ විට ඔබ මතු භවයේදී අන් අයට මෙහෙවර කිරීමේ දුකෙන් නිදහස් වනු ඇත" යැයි පැවසීය. ඉක්බිති ඛුජ්ජුත්තරා තමාට ලැබුණු ආහාරය අනුභව කොට දන්හලෙහි බුදුන් වහන්සේට වත්පිළිවෙත් කළාය. ඇය ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැන සිටි අයට වදාළ සියලුම ධර්මය ධාරණය කර ගත්තාය. අනුමෝදනා ධර්මය ද අසා අවසානයේ ඇය සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය.

සා අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු චත්තාරොව කහාපණෙ දත්වා පුප්ඵානි ගහෙත්වා ගච්ඡති, තස්මිං පන දිවසෙ දිට්ඨසච්චභාවෙන පරසන්තකෙ චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා සබ්බෙව අට්ඨ කහාපණෙ දත්වා පච්ඡිං පූරෙත්වා පුප්ඵානි ආදාය සාමාවතියා සන්තිකං අගමාසි. අථ නං සා පුච්ඡි – ‘‘අම්ම උත්තරෙ, ත්වං අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු න බහූනි පුප්ඵානි ආහරසි, අජ්ජ පන බහුකානි, කිං නො රාජා උත්තරිතරං පසන්නො’’ති? සා මුසාවාදෙ අභබ්බතාය අතීතෙ අත්තනා කතං අනිගුහිත්වා සබ්බං කථෙසි. ‘‘අථ කස්මා අජ්ජ බහූනි පුප්ඵානි ආහරසී’’ති වුත්තා ච එවමාහ – ‘‘අහං අජ්ජ දසබලස්ස ධම්මං සුත්වා අමතං සච්ඡාකාසිං, තස්මා තුම්හෙ න වඤ්චෙමී’’ති. තං සුත්වා, ‘‘අම්ම උත්තරෙ, තයා ලද්ධං අමතධම්මං අම්හාකම්පි දෙහී’’ති සබ්බාව හත්ථං පසාරයිංසු. අය්‍යෙ, එවං දාතුං න සක්කා, අහං පන සත්ථාරා කථිතනියාමෙන තුම්හාකං ධම්මං දෙසෙස්සාමි, තුම්හෙ අත්තනො හෙතුම්හි සති තං ධම්මං ලභිස්සථාති. තෙන හි, අම්ම උත්තරෙ, කථෙහීති. ‘‘එවං කථෙතුං න සක්කා, මය්හං උච්චං ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා තුම්හෙ නීචාසනෙසු නිසීදථා’’ති ආහ. තා පඤ්චසතාපි ඉත්ථියො ඛුජ්ජුත්තරාය උච්චාසනං දත්වා සයං නීචාසනානි ගහෙත්වා නිසීදිංසු. ඛුජ්ජුත්තරාපි සෙක්ඛපටිසම්භිදාසු ඨත්වා තාසං ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සාමාවතිං ජෙට්ඨිකං කත්වා සබ්බාව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. තතො පට්ඨාය ඛුජ්ජුත්තරං වෙය්‍යාවච්චකරණතො අපනෙත්වා ‘‘ත්වං සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා ආහරිත්වා අම්හෙ සාවෙහී’’ති ආහංසු. ඛුජ්ජුත්තරාපි තතො පට්ඨාය තථා අකාසි.

ඇය වෙනත් දිනවල කහවණු හතරක් පමණක් දී මල් රැගෙන යන්නීය. එහෙත් එදින සත්‍යය අවබෝධ කරගත් බැවින් අනුන් සතු දෙයෙහි සිත නොකළා වූ ඇය, කහවණු අටම දී පැස පුරවා මල් රැගෙන සාමාවතිය වෙත ගියාය. එවිට සාමාවතී දේවිය ඇගෙන්, "පින්වත් උත්තරා, ඔබ වෙනත් දිනවල මෙතරම් මල් ගෙන එන්නේ නැත, අද පමණක් මෙතරම් මල් ගෙනාවේ ඇයි? අපේ රජතුමා අප කෙරෙහි වෙනදාටත් වඩා පැහැදීලාවත්ද?" යැයි ඇසුවාය. බොරු කීමට නොහැකි වූ ඇය, තමා මින් පෙර කළ වංචාව නොසඟවා සියල්ල පැවසුවාය. "එසේ නම් අද ඇයි මෙතරම් මල් ගෙනාවේ?" යැයි ඇසූ විට ඇය මෙසේ කීවාය: "මම අද දසබලයන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා අමෘත මහා නිවන සාක්ෂාත් කළෙමි. එබැවින් මම ඔබව රවටන්නේ නැත." එය ඇසූ සියලුම කාන්තාවෝ, "පින්වත් උත්තරා, ඔබ ලත් ඒ අමෘත ධර්මය අපට ද ලබා දෙන්න" යැයි කියමින් දෑත් දිගු කළහ. "ආර්යාවනි, ධර්මය එසේ දිය නොහැකිය. මම ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයට ඔබට ධර්මය දේශනා කරන්නම්. ඔබටත් පාරමිතා ඇත්නම් එම ධර්මය අවබෝධ කරගත හැකි වනු ඇත" යැයි ඇය කීවාය. "එසේ නම් පින්වත් උත්තරා, දේශනා කරන්න" යැයි ඔවුහු කීහ. "ධර්මය එසේ දේශනා කළ නොහැක. මට උසස් අසුනක් පනවා දී ඔබ මිටි අසුන්වල හිඳගන්න" යැයි ඇය කීවාය. ඒ පන්සියයක් කාන්තාවෝ ඛුජ්ජුත්තරාට උසස් අසුනක් දී තමන් මිටි අසුන්වල හිඳගත්තාහ. ඛුජ්ජුත්තරා ද ශෛක්ෂ ප්‍රතිසම්භිදාවන්හි පිහිටා ඔවුන්ට ධර්ම දේශනා කළාය. දේශනාව අවසානයේ සාමාවතිය ප්‍රමුඛ පන්සියයක් දෙනාම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. එතැන් පටන් ඛුජ්ජුත්තරාව මෙහෙකාරකමින් ඉවත් කළ ඔවුහු, "ඔබ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා ඇවිත් අපටත් දේශනා කරන්න" යැයි පැවසූහ. ඛුජ්ජුත්තරා ද එතැන් සිට එලෙසම කළාය.

කස්මා [Pg.338] පනෙසා දාසී හුත්වා නිබ්බත්තාති? සා කිර කස්සපදසබලස්ස සාසනෙ එකාය සාමණෙරියා අත්තනො වෙය්‍යාවච්චං කාරෙසි. තෙන කම්මෙන පඤ්ච ජාතිසතානි පරෙසං දාසීයෙව හුත්වා නිබ්බත්ති. කස්මා පන ඛුජ්ජා අහොසීති? අනුප්පන්නෙ කිර බුද්ධෙ අයං බාරාණසිරඤ්ඤො ගෙහෙ වසන්තී එකං රාජකුලූපකං පච්චෙකබුද්ධං ඛුජ්ජධාතුකං දිස්වා අත්තනා සහවාසීනං මාතුගාමානං පුරතො පරිහාසං කරොන්තී ඛුජ්ජාකාරෙන විචරි. තස්මා ඛුජ්ජා හුත්වා නිබ්බත්ති. කිං පන කත්වා සා පඤ්ඤවන්තී ජාතාති? අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ අයං බාරාණසිරඤ්ඤො ගෙහෙ වසන්තී අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධෙ රාජගෙහතො උණ්හපායාසස්ස පූරිතෙ පත්තෙ ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘එත්ථ ඨපෙත්වා ගච්ඡථ, භන්තෙ’’ති අට්ඨ සුවණ්ණකටකෙ ඔමුඤ්චිත්වා අදාසි. තස්ස කම්මස්ස නිස්සන්දෙන පඤ්ඤවන්තී හුත්වා නිබ්බත්ති.

ඇය දාසියක වී ඉපදුණේ මක්නිසාද? ඇය කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසන සමයේදී එක් සාමණේරී මෙහෙණින් වහන්සේ නමක ලවා තමාගේ වත්පිළිවෙත් කරවා ගත්තාය. ඒ අකුසල කර්මය හේතුවෙන් ජාති පන්සියයක් මුළුල්ලේ ඇය අනුන්ගේ දාසියකවම උපන්නාය. ඇය කුදු වූයේ මක්නිසාද? බුදුවරුන් පහළ නොවූ සමයක, ඇය බරණැස් රජුගේ මාලිගයේ වසන අතරතුර, රජ පවුලට කුළුපග වූ කුදු ස්වභාවයක් ඇති එක් පසේබුදුන් වහන්සේ නමක දැක, තමා සමඟ වසන කාන්තාවන් ඉදිරියේ විහිළුවට මෙන් කුදු වී හැසිරුණාය. ඒ හේතුවෙන් ඇය කුදු වී උපන්නාය. ඇය මෙතරම් ප්‍රඥාවන්ත වූයේ කුමක් නිසාද? බුදුවරුන් පහළ නොවූ සමයක බරණැස් රජුගේ මාලිගයේ වසද්දී, පසේබුදුවරුන් අටනමක් උණු කිරිපිඬු පිරුණු පාත්‍ර මාලිගයෙන් රැගෙන වඩිනු දැක, "ස්වාමීනී, මෙහි පාත්‍ර තබා වඩින්න" යැයි පවසා, තමා පැළඳ සිටි රන් වළලු අට ගලවා පූජා කළාය. ඒ පුණ්‍ය කර්මයේ විපාකයෙන් ඇය ප්‍රඥාවන්තව උපන්නාය.

අථ ඛො තා සාමාවතියා පරිවාරා පඤ්චසතා ඉත්ථියො පටිවිද්ධසච්චාපි සමානා රඤ්ඤො අස්සද්ධභාවෙන කාලෙන කාලං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා බුද්ධදස්සනං න ලභන්ති. තස්මා දසබලෙ අන්තරවීථිං පටිපන්නෙ වාතපානෙසු නප්පහොන්තෙසු අත්තනො අත්තනො ගබ්භෙසු ඡිද්දං කත්වා තෙහි ඔලොකෙන්ති. අථෙකදිවසං මාගණ්ඩියා අත්තනො පාසාදතලතො නික්ඛමිත්වා චඞ්කමමානා තාසං වසනට්ඨානං ගන්ත්වා ගබ්භච්ඡිද්දං දිස්වා ‘‘කිමිද’’න්ති පුච්ඡි. තාහි තස්සා සත්ථරි බද්ධාඝාතතං අජානන්තීහි – ‘‘සත්ථා ඉමං නගරං ආගතො, මයං එත්ථ ඨත්වා සත්ථාරං පස්සාම චෙව පූජෙම චා’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉදානිස්ස කත්තබ්බං ජානිස්සාමි, ඉමාපි තස්ස උපට්ඨායිකා, ඉමාසම්පි කත්තබ්බං ජානිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ගන්ත්වා රඤ්ඤා සද්ධිං රහොගතකාලෙ, ‘‘මහාරාජ, සාමාවතිමිස්සකානං බහිද්ධා පත්ථනා අත්ථි, කතිපාහෙනෙව තෙ ජීවිතං මාරෙස්සන්ති, සාමාවතී, සපරිවාරා තුම්හෙසු සිනෙහං වා පෙමං වා න කරොති, සමණං පන ගොතමං අන්තරවීථියා ගච්ඡන්තං දිස්වා වාතපානෙසු අප්පහොන්තෙසු තානි ඛණ්ඩිත්වාපි ඔකාසං කත්වා ඔලොකෙන්තී’’ති ආහ. රාජා ‘‘න තා එවරූපං කරිස්සන්තී’’ති න සද්දහති. පුන වුත්තෙපි න සද්දහතියෙව. අථ නං තික්ඛත්තුං වුත්තෙපි අස්සද්දහන්තං ‘‘සචෙ මෙ වචනං න සද්දහසි, තාසං වසනට්ඨානං ගන්ත්වා උපධාරෙහි, මහාරාජා’’ති ආහ. රාජා ගන්ත්වා ගබ්භෙසු ඡිද්දං දිස්වා ‘‘ඉදං කි’’න්ති පුච්ඡිත්වා තස්මිං අත්ථෙ ආරොචිතෙ තාසං අක්කුජ්ඣිත්වා කිඤ්චි [Pg.339] අවත්වා ඡිද්දානි පිදහාපෙසි. රාජා තතො පට්ඨාය තාසං පාසාදෙ උද්ධච්ඡිද්දකජාලවාතපානානි කාරෙසි.

ඉක්බිති සාමාවතී දේවියගේ පිරිවර වූ ඒ පන්සියයක් ස්ත්‍රීන් (සෝවාන් ඵලයට පත්ව) චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගෙන සිටිය ද, උදේන රජතුමාගේ නොසැදැහැවත් බව (ශ්‍රද්ධාව නැතිකම) හේතුවෙන් කලින් කලට බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් උන්වහන්සේව දැක වැඳපුදා ගැනීමට අවස්ථාව නොලැබූහ. එබැවින් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ වීථියෙහි වඩිනා කල්හි, මාලිගයේ කවුළු ප්‍රමාණවත් නොවූ බැවින් ඔවුහු තම තමන්ගේ කුටිවල සිදුරු සාදාගෙන ඒවායින් බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙස බලා සිටියහ. එක් දිනක් මාගන්දියා දේවිය තම ප්‍රාසාදයෙන් නික්ම සක්මන් කරමින් යන අතරතුර ඔවුන් වසන ස්ථානයට පැමිණ, කුටිවල සිදුරු දැක, "මේ කුමක්ද?" යි විමසුවාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇය තුළ වූ බද්ධ වෛරය නොදත් ඒ ස්ත්‍රීහු, "බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ නගරයට වැඩි සේක, අපි මෙහි සිට උන්වහන්සේව දකිමු, පුදමු" යැයි කීහ. එවිට මාගන්දියා, "දැන් මම මොහුට (බුදුන්ට) කළ යුතු දේ දැනගන්නෙමි. මොවුහු ද ඔහුගේ උපස්ථායිකාවෝය, මොවුන්ට ද කළ යුතු දේ දැනගන්නෙමි" යි සිතා, රජතුමා වෙත ගොස් ඔහු සමඟ හුදෙකලා වූ මොහොතක මෙසේ කීවාය: "මහරජතුමනි, සාමාවතී ඇතුළු පිරිසට පිටතින් පැතුම් (කුමන්ත්‍රණ) ඇත. තව දින කිහිපයකින් ඔවුහු ඔබවහන්සේගේ ජීවිතය නැති කරන්නාහ. පිරිවර සහිත සාමාවතී ඔබවහන්සේ කෙරෙහි සෙනෙහසක් හෝ ආදරයක් නොදක්වයි. එහෙත් වීථියෙහි වඩින ශ්‍රමණ ගෞතමයන් දැක, කවුළු මදි වූ විට, බිත්ති පවා සිදුරු කර අවකාශ සලසාගෙන ඔහු දෙස බලා සිටින්නාහ." රජතුමා "ඔවුහු එවැනි දෙයක් නොකරති" යි පවසමින් එය විශ්වාස නොකළේය. නැවත පැවසූ විට ද ඔහු එය විශ්වාස නොකළේමය. තුන් වරක් කී විට ද විශ්වාස නොකළ රජතුමාට ඇය මෙසේ කීවාය: "මහරජතුමනි, ඉදින් මගේ වචනය විශ්වාස නොකරන්නේ නම්, ඔවුන් වසන තැනට ගොස් පරීක්ෂා කර බලන්න." රජතුමා එහි ගොස් කුටිවල සිදුරු දැක, "මේ කුමක්ද?" යි විමසා, ඒ පිළිබඳ සැබෑ තතු සැල වූ විට, ඔවුන් කෙරෙහි කෝප නොවී කිසිවක් නොකියාම සිදුරු වසා දැමීමට සැලැස්වීය. රජතුමා එතැන් පටන් ඔවුන්ගේ මාලිගාවෙහි ඉහළින් සිදුරු සහිත දැල් කවුළු සවි කරවීය.

සා තෙන කාරණෙන රාජානං කොපෙතුං අසක්කොන්තී, ‘‘දෙව, එතාසං තුම්හෙසු පෙමං අත්ථි වා නත්ථි වාති ජානිස්සාම, අට්ඨ කුක්කුටෙ පෙසෙත්වා තුම්හාකං අත්ථාය පචාපෙථා’’ති ආහ. රාජා තස්සා වචනං සුත්වා ‘‘ඉමෙ පචිත්වා පෙසෙතූ’’ති සාමාවතියා අට්ඨ කුක්කුටෙ පහිණි. සොතාපන්නා අරියසාවිකා ජීවමානෙ කුක්කුටෙ කිං පචිස්සති, අලන්ති වත්වා පන හත්ථෙනපි ඵුසිතුං න ඉච්ඡි. මාගණ්ඩියා ‘‘හොතු, මහාරාජ, එතෙයෙව ච කුක්කුටෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පචනත්ථාය පෙසෙහී’’ති. රාජා තථා අකාසි. මාගණ්ඩියා අන්තරාමග්ගෙයෙව කුක්කුටෙ මාරාපෙත්වා ‘‘ඉමෙ කුක්කුටෙ පචාපෙත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස දෙතූ’’ති පහිණි. සා තෙසං මතභාවෙන දසබලඤ්ච උද්දිස්ස පහිතභාවෙන පචිත්වා දසබලස්ස පෙසෙසි. මාගණ්ඩියා ‘‘පස්ස, මහාරාජා’’ති වත්වා එත්තකෙනපි රාජානං කොපෙතුං නාසක්ඛි.

ඇය එම කරුණෙන් රජතුමාව කෝප ගැන්වීමට නොහැකි වී, "දේවයන් වහන්ස, ඔවුන් තුළ ඔබවහන්සේ කෙරෙහි ආදරයක් තිබේද නැද්ද යන්න අපි පරීක්ෂා කර බලමු. කුකුළන් අට දෙනෙකු යවා ඔබවහන්සේ වෙනුවෙන් පිසින්නැයි පවසන්න" යැයි කීවාය. රජතුමා ඇගේ වචනය අසා, "මොවුන් පිස එවන්න" යැයි පවසා සාමාවතී දේවිය වෙත කුකුළන් අට දෙනෙකු යැවීය. සෝවාන් වූ ආර්ය ශ්‍රාවිකාවක් පණ ඇති කුකුළන් කෙසේ නම් මරන්නී ද? එබැවින් "මෙය නොකළ හැකිය" යි පවසා ඇය ඔවුන්ව අතින් ස්පර්ශ කිරීමටවත් අකමැති වූවාය. මාගන්දියා, "මහරජතුමනි, කමක් නැත. එම කුකුළන්ම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් උදෙසා උයන්නැයි පවසා යවන්න" යැයි කීවාය. රජතුමා එසේම කළේය. මාගන්දියා මඟදීම එම කුකුළන් මරවා, "මේ කුකුළන් පිස ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ට පූජා කරන්නැයි" පවසා යැවුවාය. ඔවුන් (දැනටමත්) මිය ගොස් සිටි නිසාත්, බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසාම එවන ලද නිසාත්, සාමාවතී දේවිය ඔවුන් පිස බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත යැවුවාය. මාගන්දියා "මහරජතුමනි, බලන්න" යැයි කීවද, ඒ මඟින් ද රජතුමාව කෝප ගැන්වීමට ඇයට නොහැකි විය.

අයං පන උදෙනො තාසු එකෙකිස්සා වසනට්ඨානෙ සත්ත සත්ත දිවසානි වසි. අථායං මාගණ්ඩියා එකං කණ්හසප්පපොතකං වෙළුපබ්බෙ පක්ඛිපාපෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඨපෙසි. රඤ්ඤො ච යත්ථ කත්ථචි ගච්ඡන්තස්ස හත්ථිකන්තවීණං ආදායයෙව ගමනං ආචිණ්ණං, මාගණ්ඩියා රඤ්ඤො අත්තනො සන්තිකං ආගමනකාලෙ තං සප්පපොතකං අන්තොවීණාය පක්ඛිපිත්වා ඡිද්දං පිදහාපෙසි. අථ නං සාමාවතියා සන්තිකං ගමනකාලෙ, ‘‘මහාරාජ, සාමාවතී නාම සමණස්ස ගොතමස්ස පක්ඛා, තුම්හෙ න ගණෙති. යං කිඤ්චි කත්වා තුම්හාකං දොසමෙව චින්තෙති, අප්පමත්තා හොථා’’ති ආහ. රාජා සාමාවතියා වසනට්ඨානෙ සත්තාහං වීතිනාමෙත්වා පුන සත්තාහෙ මාගණ්ඩියාය නිවෙසනං අගමාසි. සා තස්මිං ආගච්ඡන්තෙයෙව ‘‘කච්චි තෙ, මහාරාජ, සාමාවතී ඔතාරං න ගවෙසතී’’ති කථෙන්තී විය රඤ්ඤො හත්ථතො වීණං ගහෙත්වා චාලෙත්වා ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, එත්ථ අබ්භන්තරෙ විචරතී’’ති වත්වා සප්පස්ස නික්ඛමනොකාසං කත්වා ‘‘අබ්භුම්මෙ අන්තො සප්පො’’ති වීණං ඡඩ්ඩෙත්වා පලායි. තස්මිං කාලෙ රාජා පදිත්තං වෙණුවනං විය පක්ඛිත්තලොණං උද්ධනං විය ච දොසෙන තටතටායන්තො ‘‘වෙගෙන [Pg.340] සපරිවාරං සාමාවතිං පක්කොසථා’’ති ආහ. රාජපුරිසා ගන්ත්වා පක්කොසිංසු.

මේ උදේන රජතුමා ඒ එක් එක් දේවියගේ මාලිගාවෙහි දින හත බැගින් වාසය කළේය. ඉක්බිති මේ මාගන්දියා එක් කුඩා කළු නාග පැටවකු උණ බම්බුවක බහා තම මාලිගාවෙහි තබා ගත්තාය. රජතුමා කොතැනක ගියත් ඇතුන් වසඟ කරවන වීණාව රැගෙන යාම සිරිතක් විය. රජතුමා තමා වෙත පැමිණෙන වේලාව බලා මාගන්දියා එම නාග පැටවාව වීණාව තුළට දමා එහි සිදුර වසා දැමුවාය. ඉක්බිති රජතුමා සාමාවතී දේවිය වෙත යන අවස්ථාවෙහි ඇය මෙසේ කීවාය: "මහරජතුමනි, සාමාවතී යනු ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ පාර්ශවයේ තැනැත්තියකි. ඇය ඔබවහන්සේව නොතකයි. ඇය කුමක් කළත් ඔබවහන්සේගේ වරදක්ම (අපරාධයක්ම) සොයන්නීය. එබැවින් පරීක්ෂාකාරී වන්න." රජතුමා සාමාවතීගේ වාසස්ථානයෙහි දින හතක් ගත කර, නැවත දින හතකට පසු මාගන්දියාගේ මාලිගාවට ගියේය. ඔහු එන විටම, "මහරජතුමනි, සාමාවතී ඔබවහන්සේගේ වරදක් සෙවුවේ නැද්ද?" යි පවසන්නාක් මෙන් රජුගේ අතින් වීණාව ගෙන, එය සොලවා, "මහරජතුමනි, මේ ඇතුළත ගැවසෙන්නේ කුමක්ද?" යි විමසා, සර්පයාට පිටතට ඒමට ඉඩ සලසා, "අහෝ! ඇතුළේ සර්පයෙක්!" යැයි පවසමින් වීණාව අතහැර දමා පලා ගියාය. එකල්හි රජතුමා, ගිනිගත් උණ වනයක් මෙන් ද, ලුණු දැමූ ලිපක් මෙන් ද ක්‍රෝධයෙන් දැවෙමින්, "වහාම පිරිවර සහිත සාමාවතීව කැඳවව්" යැයි කීවේය. රාජ පුරුෂයෝ ගොස් ඔවුන් කැඳවාගෙන ආහ.

සා රඤ්ඤො කුද්ධභාවං ඤත්වා සෙසමාතුගාමානං සඤ්ඤමදාසි. ‘‘රාජා තුම්හෙ ඝාතෙතුකාමො පක්කොසති, අජ්ජ දිවසං ඔදිස්සකෙන මෙත්තාඵරණෙන රාජානං ඵරථා’’ති ආහ. රාජා තා ඉත්ථියො පක්කොසාපෙත්වා සබ්බාව පටිපාටියා ඨපෙත්වා මහාධනුං ආදාය විසපීතකණ්ඩං සන්නය්හිත්වා ධනුං පූරෙත්වා අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ සබ්බාව තා සාමාවතිප්පමුඛා ඉත්ථියො ඔධිසො මෙත්තං ඵරිංසු. රාජා කණ්ඩං නෙව ඛිපිතුං න අපනෙතුං සක්කොති, ගත්තෙහි සෙදා මුච්චන්ති, සරීරං වෙධති, මුඛතො ඛෙළො පතති, ගහෙතබ්බගහණං න පස්සති. අථ නං සාමාවතී ‘‘කිං, මහාරාජ, කිලමසී’’ති ආහ. ආම, දෙවි, කිලමාමි, අවස්සයො මෙ හොහීති. සාධු, මහාරාජ, කණ්ඩං මහාපථවිමුඛං කරොහීති. රාජා තථා අකාසි. සා ‘‘රඤ්ඤො හත්ථතො කණ්ඩං මුච්චතූ’’ති අධිට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ කණ්ඩං මුච්චි. රාජා තංඛණංයෙව උදකෙ නිමුජ්ජිත්වා ආගම්ම අල්ලකෙසො අල්ලවත්ථො සාමාවතියා පාදෙසු පතිත්වා ‘‘ඛම, දෙවි, මය්හං, භෙදකානං මෙ වචනෙන අනුපධාරෙත්වා එතං කත’’න්ති ආහ. ඛමාමි, දෙවාති. ‘‘සාධු, දෙවි, එවං තයා මය්හං ඛමිතං නාම හොති. ඉතො පට්ඨාය තුම්හාකං යථාරුචියා දසබලස්ස දානං දෙථ, පච්ඡාභත්තං විහාරං ගන්ත්වා ධම්මකථං සුණාථ, අජ්ජ වො පට්ඨාය පරිහාරං දම්මීති. තෙන හි, දෙව, අජ්ජ පට්ඨාය එකං භික්ඛුං යාචිත්වා ආනෙථ, යො නො ධම්මං වාචෙස්සතීති. රාජා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා යාචන්තො ආනන්දත්ථෙරං ලභි. තතො පට්ඨාය තා පඤ්චසතා ඉත්ථියො ථෙරං පක්කොසාපෙත්වා සක්කාරසම්මානං කත්වා කතභත්තකිච්චස්ස ථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං පරියාපුණන්ති.

සාමාවතී දේවිය රජතුමාගේ කෝපය දැනගෙන අනෙක් කාන්තාවන්ට උපදෙස් දුන්නාය. "රජතුමා ඔබලා මරනු කැමැත්තෙන් කැඳවයි, අද දවස මුළුල්ලේ මෛත්‍රී භාවනාවෙන් රජතුමා කෙරෙහි මෛත්‍රිය පතුරුවන්න" යැයි පැවසුවාය. රජතුමා එම කාන්තාවන් කැඳවා සාමාවතී ඇතුළු පන්සියයක් දෙනා පිළිවෙළට සිටුවා, මහා ධනුව ගෙන, විෂ පෙවූ ඊතලයක් යොදා, දුන්න ඇදගෙන සිටියේය. ඒ මොහොතේ සාමාවතී ප්‍රමුඛ ඒ සියලු කාන්තාවෝ කොටස් වශයෙන් මෛත්‍රිය පැතිරවූහ. රජුට ඊතලය විදීමට හෝ ඉවත් කිරීමට හෝ නොහැකි විය, සිරුරෙන් දහදිය වැගිරුණි, ශරීරය වෙව්ලන්නට විය, කටින් කෙළ වැගිරුණි, අල්ලාගත යුතු දේ පවා ඔහුට නොපෙනුණි. එවිට සාමාවතී "මහරජාණෙනි, කුමක්ද මේ වෙහෙසෙන්නේ?" යි ඇසුවාය. "එසේය දේවියනි, මම වෙහෙසෙමි, මට පිහිට වන්න" යි රජු කීවේය. "මහරජාණෙනි, මැනවි, ඊතලය මහ පොළොව දෙසට යොමු කරන්න" යැයි ඇය පැවසුවාය. රජු එසේ කළේය. සාමාවතී දේවිය "රජුගේ අතින් ඊතලය මිදේවා" යි අධිෂ්ඨාන කළාය. ඒ මොහොතේම ඊතලය මිදුණි. රජු එකෙණෙහිම දියේ ගිලී නාගෙන අවුත්, තෙත් වූ හිසකෙස් හා ඇඳුම් ඇතිව සාමාවතී දේවියගේ පාමුල වැටී, "දේවියනි, මට ක්ෂමා වන්න. කේලාම් කියන්නන්ගේ වචනය අසා විමසා බැලීමක් නොකර මම මෙය කළෙමි" යි කීවේය. "දේවරාජයාණෙනි, මම ක්ෂමා වෙමි" යි ඇය පැවසුවාය. "දේවියනි, මැනවි, මෙසේ ඔබ මට ක්ෂමා වූයේ වෙයි. අද පටන් ඔබලාගේ රුචිය පරිදි දසබලයන් වහන්සේට දන් දෙන්න, සවස් කාලයේ වෙහෙරට ගොස් ධර්ම කථා අසන්න, අද පටන් ඔබලාට ආරක්ෂාව සලසමි" යි රජු කීවේය. "දේවරාජයාණෙනි, එසේ නම් අද පටන් අපට ධර්මය උගන්වන පිණිස එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමකගෙන් අයැද වඩමවා දෙන්න" යැයි ඇය පැවසුවාය. රජු ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් ආයාචනා කොට ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේව ලබා ගත්තේය. එතැන් පටන් ඒ පන්සියයක් කාන්තාවෝ තෙරුන් වහන්සේ වඩමවා සත්කාර සම්මාන කොට, දන් පිළිගන්වා තෙරුන් වහන්සේ වෙතින් ධර්මය හදාළහ.

තා එකදිවසං ථෙරස්ස අනුමොදනාය පසන්නා ථෙරස්ස පඤ්ච උත්තරාසඞ්ගසතානි අදංසු. ථෙරො කිර පුබ්බෙ තුන්නවායකාලෙ එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස එකාය සූචියා සද්ධිං හත්ථතලමත්තං චොළඛණ්ඩං අදාසි. සො සූචියා ඵලෙන ඉමස්මිං අත්තභාවෙ මහාපඤ්ඤො අහොසි, චොළඛණ්ඩස්ස ඵලෙන ඉමිනාව නියාමෙන පඤ්චසතක්ඛත්තුං දුස්සානි පටිලභි.

දිනක් ඒ කාන්තාවෝ තෙරුන් වහන්සේගේ අනුමෝදනාවෙන් පැහැදී, උන්වහන්සේට උතුරු සළු පන්සියයක් පූජා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ පෙර ආත්මයක මැහුම් ශිල්පියෙකු ලෙස උපන් කල, එක් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමකට ඉදිකටුවක් සමඟ වියතක් පමණ වූ රෙදි කැබැල්ලක් පූජා කළහ. උන්වහන්සේ එම ඉදිකටු පූජාවේ විපාකයෙන් මේ ආත්මයේදී මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ අතර, රෙදි කැබැල්ල පූජා කිරීමේ විපාකයෙන් මේ ක්‍රමයෙන්ම පන්සිය වාරයක් වස්ත්‍ර ලැබූහ.

තතො [Pg.341] මාගණ්ඩියා අඤ්ඤං කාතබ්බං අපස්සන්තී ‘‘උය්‍යානං ගච්ඡාම, මහාරාජා’’ති ආහ. සාධු, දෙවීති. සා රඤ්ඤො සම්පටිච්ඡිතභාවං ඤත්වා චූළපිතරං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘අම්හාකං උය්‍යානං ගතකාලෙ සාමාවතියා වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සාමාවතිං සපරිවාරං අන්තොකරිත්වා ‘රඤ්ඤො ආණා’ති වත්වා ද්වාරං පිදහිත්වා පලාලෙන පලිවෙඨෙත්වා ගෙහෙ අග්ගිං දෙථා’’ති. මාගණ්ඩියො තස්සා වචනං සුත්වා තථා අකාසි. තස්මිං දිවසෙ සබ්බාපි තා ඉත්ථියො පුබ්බෙ කතස්ස උපපීළකකම්මස්සානුභාවෙන සමාපත්තිං අප්පෙතුං නාසක්ඛිංසු, එකප්පහාරෙනෙව භුසමුට්ඨි විය ඣායිංසු. තාසං ආරක්ඛපුරිසා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘දෙව, ඉදං නාම කරිංසූ’’ති ආචික්ඛිංසු.

ඉන්පසු මාගන්දියා තොමෝ කළ යුතු වෙනත් දෙයක් නොදැක, "මහරජාණෙනි, අපි උයනට යමු" යැයි කීවාය. රජු "මැනවි දේවියනි" යැයි එය පිළිගත්තේය. ඇය රජුගේ එකඟතාව දැනගෙන, තම බාල පියා වූ මාගන්දිය බමුණා කැඳවා මෙසේ කීවාය - "අප උයනට ගිය කල්හි, සාමාවතීගේ වාසස්ථානයට ගොස් සාමාවතී ඇතුළු පිරිස ඇතුළත රඳවා, 'මෙය රජුගේ අණ' යැයි පවසා දොරවල් වසා, පිදුරු වලින් වටකොට මාලිගාවට ගිනි තබන්න." මාගන්දිය බමුණා ඇගේ වචනය අසා එලෙසම කළේය. එදින ඒ සියලු කාන්තාවෝ පෙර කරන ලද උපපීඩක කර්මයක අනුභාවයෙන් සමාපත්තියට සමවැදීමට නොහැකි වූහ. පිදුරු මිටියක් මෙන් එකෙණෙහිම දැවී ගියහ. ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක පුරුෂයෝ රජු වෙත ගොස්, "දේවරාජයාණෙනි, මෙවැනි දෙයක් සිදුවිය" යි සැළ කළහ.

රාජා ‘‘කෙන කත’’න්ති පරියෙසන්තො මාගණ්ඩියාය කාරිතභාවං ඤත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘භද්දෙ, භද්දකං තයා කම්මං කතං මයා කාතබ්බං කරොන්තියා, ‘‘උට්ඨාය සමුට්ඨාය මය්හං වධාය පරිසක්කමානා ඝාතිතා, පසන්නොස්මි, තුය්හං සම්පත්තිං දස්සාමීති තව ඤාතකෙ පක්කොසාපෙහී’’ති ආහ. සා රඤ්ඤො කථං සුත්වා අඤ්ඤාතකෙපි ඤාතකෙ කත්වා පක්කොසාපෙසි. රාජා සබ්බෙසං සන්නිපතිතභාවං ඤත්වා රාජඞ්ගණෙ ගලප්පමාණෙසු ආවාටෙසු නිඛනිත්වා උපරි ඨිතානි සීසානි භින්දාපෙන්තො මහන්තෙහි අයනඞ්ගලෙහි කසාපෙසි. මාගණ්ඩියම්පි ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දාපෙත්වා පූවපචනකටාහෙ පචාපෙසි.

රජු "මෙය කවුරුන් විසින් කරන ලද්දක්ද?" යි සොයා බලන්නේ, මාගන්දියා විසින් කරවන ලද බව දැන ඇයව කැඳවා, "පින්වතිය, මා කළ යුතු දෙයක් ඔබ විසින් කරන ලදී. නැවත නැවතත් මා මැරීමට උත්සාහ කළ ඒ ස්ත්‍රීන් ඔබ විසින් මරා දමන ලදී. මම ඔබ කෙරෙහි පැහැදුණෙමි, ඔබට සම්පත් ලබා දෙන්නෙමි, එබැවින් ඔබේ නෑදෑයන් කැඳවන්න" යි කීවේය. ඇය රජුගේ වචනය අසා නෑදෑයන් නොවන අය පවා නෑදෑයන් කොට කැඳවා ගත්තාය. රජු ඔවුන් සියලු දෙනා රැස් වූ බව දැනගෙන, රජ මළුවේ බෙල්ල දක්වා වළවල් වල වළලා, මතුපිටින් පෙනෙන හිස් බිඳෙන්නට මහා යකඩ නගුල් වලින් හෑරවීය. මාගන්දියාවද කැබලි වලට කප්පවා, කැවුම් බදින තාච්චියක දමා බැදවීය.

කිං පන සාමාවතියා සපරිවාරාය අග්ගිනා ඣාපනකම්මන්ති? සා කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ තෙහෙව පඤ්චහි මාතුගාමසතෙහි සද්ධිං ගඞ්ගායං කීළිත්වා බහිතිත්ථෙ ඨිතා සීතෙ ජාතෙ අවිදූරට්ඨානෙ පච්චෙකබුද්ධස්ස පණ්ණසාලං දිස්වා අන්තො අසොධෙත්වාව බහි අග්ගිං දත්වා විසිබ්බෙසුං. අන්තොපණ්ණසාලාය පච්චෙකබුද්ධො නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නො. තා ජාලාසු පච්ඡින්නාසු පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා ‘‘කිං අම්හෙහි කතං, අයං පච්චෙකබුද්ධො රඤ්ඤො කුලූපකො, ඉමං දිස්වා රාජා අම්හාකං කුජ්ඣිස්සති, ඉදානි නං සුජ්ඣාපිතං කාතුං වට්ටතී’’ති අඤ්ඤානිපි දාරූනි පක්ඛිපිත්වා අග්ගිං අදංසු. පුන ජාලාය පච්ඡින්නාය පච්චෙකබුද්ධො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය තාසං පස්සන්තීනංයෙව චීවරානි පප්ඵොටෙත්වා වෙහාසං උප්පතිත්වා ගතො. තෙන කම්මෙන [Pg.342] නිරයෙ පච්චිත්වා පක්කාවසෙසෙන ඉමං බ්‍යසනං පාපුණිංසු. චතුපරිසමජ්ඣෙ පන කථා උදපාදි – ‘‘බහුස්සුතා වත ඛුජ්ජුත්තරා, මාතුගාමඅත්තභාවෙ ඨත්වා පඤ්චන්නං මාතුගාමසතානං ධම්මං කථෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි. සාමාවතීපි රඤ්ඤා අත්තනො අප්පිතං කණ්ඩං මෙත්තාඵරණෙන ඵරිත්වා පටිබාහී’’ති තස්සාපි මහාජනො ගුණං කථෙසි. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසින්නො තදෙව කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ඛුජ්ජුත්තරං බහුස්සුතානං, සාමාවතිං මෙත්තාවිහාරීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

සාමාවතී ඇතුළු පිරිස ගින්නෙන් දැවී යාමට හේතු වූ කර්මය කුමක්ද? කියැවෙන පරිදි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ නොවූ කලෙක, ඇය ඒ පන්සියයක්ම කාන්තාවන් සමඟ ගංගා නදියේ ජල ක්‍රීඩා කොට ගොඩට පැමිණි විට ශීතල දැනුණි. අසල තිබූ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමකගේ පන්සලක් දැක, ඇතුළත නොබලාම පිටතින් ගිනි තබා ශීතල තැපූහ. පන්සල ඇතුළත පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටියහ. ගිනිදැල් නිවී ගිය පසු පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ දැක "අප අතින් කුමක් සිදුවූයේද? මේ රජුගේ කුලූපග පසේබුදු රජාණන් වහන්සේයි. මෙය දැක රජු අප කෙරෙහි කෝප වනු ඇත. දැන් මොහු හොඳින් ආදාහනය කිරීම සුදුසුය" යි පවසා තවත් දර දමා ගිනි තැබූහ. නැවත ගින්න නිවී ගිය විට පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ සමාපත්තියෙන් නැගිට, ඔවුන් බලා සිටියදීම සිවුරු ගසා දමා අහසට පැන නැගී වැඩම කළහ. ඒ අකුසල කර්මයෙන් නිරයේ පැසී, එහි ඉතිරි විපාක වශයෙන් මේ විපතට පත්වූහ. පසුව සිව්වනක් පිරිස මැද මෙවැනි කථාවක් ඇති විය - "ඛුජ්ජුත්තරාව සැබවින්ම බහුශ්‍රුතය, ස්ත්‍රී ආත්මයක සිටිමින් පන්සියයක් කාන්තාවන්ට ධර්මය දේශනා කොට සෝවාන් ඵලයේ පිහිටුවූවාය. සාමාවතී දේවියද රජු තමාට විදි ඊතලය මෛත්‍රී භාවනාවෙන් පලවා හැරියාය" යි මහජනයා ඇගේ ගුණ පැවසූහ. මෙසේ මේ කථාව හටගත්තේය. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසමින් ඒ කරුණම නිමිති කොට ගෙන, ඛුජ්ජුත්තරාව බහුශ්‍රුත උපාසිකාවන් අතරද, සාමාවතී දේවිය මෛත්‍රී විහාරී උපාසිකාවන් අතරද අග්‍රස්ථානයේ තැබූ සේක.

උත්තරානන්දමාතාවත්ථු

උත්තරානන්දමාතා වස්තුව

262. පඤ්චමෙ ඣායීනන්ති ඣානාභිරතානං උපාසිකානං, උත්තරා නන්දමාතා, අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං ඣානාභිරතානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ සුමනසෙට්ඨිං නිස්සාය වසන්තස්ස පුණ්ණසීහස්ස නාම භරියාය කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, උත්තරාතිස්සා නාමං අකංසු.

262. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ජායීනං’ යන්නෙන් ධ්‍යාන වැඩීමෙහි ඇලුනු උපාසිකාවන් අතුරෙන් නන්දමාතා නම් වූ උත්තරා උපාසිකාව අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපදී, බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් දම් ඇසූ දිනෙක එක්තරා උපාසිකාවක ධ්‍යාන ලාභීන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, බොහෝ පින්කම් කොට ඒ තනතුර පැතුවා ය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙවි මිනිස් ලොව සැරිසරා මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි රජගහ නුවර සුමන සිටුවරයා ඇසුරු කරමින් විසූ පුණ්ණ නම් වූ තැනැත්තාගේ බිරිඳගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තා ය. ඇයට උත්තරා යනුවෙන් නම් තැබූහ.

අථෙකස්මිං නක්ඛත්තමහදිවසෙ රාජගහසෙට්ඨි පුණ්ණං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘තාත පුණ්ණ, නක්ඛත්තං වා උපොසථො වා දුග්ගතස්ස කිං කරිස්සති, එවං සන්තෙපි වදෙහි ‘කිං නක්ඛත්තපරිබ්බයං ගහෙත්වා නක්ඛත්තං කීළිස්සසි, බලවගොණෙ ච ඵාලඤ්ච නඞ්ගලඤ්ච ගහෙත්වා කසිස්සසී’’’ති. ‘‘මම භරියාය සද්ධිං මන්තෙත්වා ජානිස්සාමි, අය්‍යා’’ති තං කථං භරියාය ආරොචෙසි. ‘‘සෙට්ඨි නාම අය්‍යො ඉස්සරො, තස්ස තයා සද්ධිං කථෙන්තස්ස කථා සොභති, ත්වං පන අත්තනො කසිකම්මං මා විස්සජ්ජෙසී’’ති ආහ. සො තස්සා වචනං සුත්වා කසිභණ්ඩං ආදාය කසිතුං ගතො.

ඉන්පසු එක් නක්ෂත්‍ර උත්සව දිනෙක රජගහ සිටුවරයා පුණ්ණ කැඳවා මෙසේ කීවේය: “දරුව පුණ්ණ, දුප්පතෙකුට උත්සවයෙන් හෝ උපෝසථයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? එසේ වුවත් මට කියන්න, ඔබ උත්සව වියදම් රැගෙන උත්සවය සමරනවාද, නැතහොත් ශක්තිමත් ගොනුන් සහ නගුල රැගෙන කුඹුර සානවාද?” එවිට ඔහු “ස්වාමීනි, මම මගේ බිරිඳ සමඟ සාකච්ඡා කර තීරණය කියන්නම්” යැයි පවසා එම පුවත බිරිඳට සැළ කළේය. “හිමියනි, සිටුතුමා අපගේ ස්වාමියායි. ඔහු ඔබ සමඟ මෙසේ කතා කිරීමම භාග්‍යයකි. එබැවින් ඔබ ඔබගේ සී සෑමේ කාර්යය අත් නොහරින්න” යැයි ඇය කීවාය. ඔහු ඇගේ වචනය අසා ගොවිතැන් උපකරණ රැගෙන සී සෑමට ගියේය.

තංදිවසඤ්ච සාරිපුත්තත්ථෙරො නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘කස්ස අජ්ජ මයා සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ඉමස්ස පුණ්ණස්ස උපනිස්සයං දිස්වා භික්ඛාචාරවෙලාය පත්තචීවරමාදාය පුණ්ණස්ස කසනට්ඨානං ගච්ඡන්තො අවිදූරෙ අත්තානං දස්සෙසි. පුණ්ණො ථෙරං දිස්වා කසිං ඨපෙත්වා [Pg.343] ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දි. ථෙරො තං ඔලොකෙත්වා උදකසභාගං පුච්ඡි. තස්ස එතදහොසි – ‘‘අය්‍යො මුඛං ධොවිතුකාමො භවිස්සතී’’ති. තතො වෙගෙන ගන්ත්වා දන්තකට්ඨං ආහරිත්වා කප්පියං කත්වා ථෙරස්ස අදාසි. ථෙරෙ දන්තකට්ඨං ඛාදන්තෙ පත්තෙන සද්ධිං ධම්මකරණං නීහරිත්වා උදකස්ස පූරෙත්වා ආහරි. ථෙරො මුඛං ධොවිත්වා භික්ඛාචාරමග්ගං පටිපජ්ජි. පුණ්ණො චින්තෙසි – ‘‘ථෙරො අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු ඉමං මග්ගං න පටිපජ්ජති, අජ්ජ පන මය්හං සඞ්ගහත්ථාය පටිපන්නො භවිස්සති. අහො වත මෙ භරියා මමත්ථාය ආහරණකං ආහාරං ථෙරස්ස පත්තෙ පතිට්ඨපෙය්‍යා’’ති.

එදිනම සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට “අද මා විසින් කාහට සංග්‍රහ කළ යුතුදැයි” බලන සේක්, මෙම පුණ්ණගේ පින් බලය දැක, පිණ්ඩපාත වේලාවෙහි පා සිවුරු ගෙන පුණ්ණ සී සාන තැනට නුදුරින් වැඩ සිටි සේක. පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ දැක සී සෑම නතර කොට උන්වහන්සේ වෙත ගොස් පසඟ පිහිටුවා වැන්දේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහු දෙස බලා මුහුණ සේදීමට ජලය ඇත්දැයි විමසූහ. “ස්වාමීන් වහන්සේට මුහුණ සේදීමට අවශ්‍ය වී ඇතැයි” සිතූ ඔහු වහා ගොස් දැවටු දඬු (දැහැනකිටි) ගෙනැවිත් කැප කොට පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ දැවටු දඬු වළඳන කල්හි පැන් පෙරනයෙන් ජලය පෙරා පුරවා ගෙනැවිත් දුන්නේය. තෙරුන් වහන්සේ මුහුණ සෝදා පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩි සේක. එවිට පුණ්ණ මෙසේ සිතීය: “තෙරුන් වහන්සේ වෙනත් දිනවල මේ මගින් වැඩම නොකරති. අද මට සංග්‍රහ කිරීමට වැඩම කළ සේක. මගේ බිරිඳ මා වෙනුවෙන් ගෙන එන ආහාරය තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට පූජා කරන්නේ නම් කෙතරම් අගනේද!”

අථස්ස භරියා ‘‘අජ්ජ නක්ඛත්තදිවසො’’ති පාතොව අත්තනො ලභනකනියාමෙන ඛාදනීයභොජනීයං සංවිධාය ගහෙත්වා සාමිකස්ස කසනට්ඨානං ආගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ ථෙරං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු මය්හං ථෙරං දිස්වා දෙය්‍යධම්මො න හොති, දෙය්‍යධම්මෙ සන්තෙපි මම අය්‍යං න පස්සාමි, අජ්ජ පන ද්වින්නම්පි සම්මුඛීභාවො ජාතො. මම සාමිකස්ස පුන සම්පාදෙත්වා ආහරිස්සාමි, ඉමං තාව ආහාරං ථෙරස්ස දස්සාමී’’ති තීහි චෙතනාහි සම්පයුත්තං කත්වා තං භොජනං සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පත්තෙ පතිට්ඨපෙත්වා ‘‘එවංවිධා දුග්ගතජීවිතා මුච්චාමී’’ති ආහ. ථෙරොපි ‘‘තව අජ්ඣාසයො පූරතූ’’ති තස්සානුමොදනං කත්වා තතො නිවත්තිත්වා විහාරං අගමාසි.

එකල්හි ඔහුගේ බිරිඳ “අද උත්සව දිනයක්” යැයි සිතා වේලාසනින්ම තමාට හැකි අයුරින් ආහාර පිළියෙළ කරගෙන ස්වාමියා සිටින තැනට එන අතරමගදී තෙරුන් වහන්සේ දැක මෙසේ සිතුවාය: “වෙනත් දිනවල තෙරුන් වහන්සේ දුටු විට පූජා කිරීමට දෙයක් නොතිබුණි. පූජා කිරීමට දෙයක් තිබූ විට තෙරුන් වහන්සේ දැකීමට නොලැබුණි. අද දානයත්, දායකයාත් යන දෙදෙනාම මුණගැසුණි. මම මගේ ස්වාමියාට නැවත ආහාර පිළියෙළ කරගෙන එන්නෙමි. මේ ආහාරය ප්‍රථමයෙන් තෙරුන් වහන්සේට පූජා කරමි.” ඇය තිවිධ චේතනාවන්ගෙන් යුක්තව එම ආහාරය සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ පාත්‍රයට පූජා කොට “මෙවන් දුගී ජීවිතයෙන් නිදහස් වෙම්වා” යැයි පැතුවාය. තෙරුන් වහන්සේ ද “ඔබේ අදහස ඉටු වේවා” යැයි අනුමෝදනාව කොට විහාරයට වැඩි සේක.

සාපි පුන අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා සාමිකස්ස ආහාරං සම්පාදෙත්වා ආදාය කසනට්ඨානං ගන්ත්වා සාමිකස්ස කුජ්ඣනභාවතො භීතා ‘‘සාමි, අජ්ජ එකදිවසං තව මනං සන්ධාරෙහී’’ති ආහ. කිං කාරණාති? අහං අජ්ජ තාව ආහාරං ආහරන්තී අන්තරාමග්ගෙ ථෙරං දිස්වා තව භාගභත්තං ථෙරස්ස පත්තෙ පතිට්ඨපෙත්වා පුන ගෙහං ගන්ත්වා ආහාරං පචිත්වා ආදාය ආගතාම්හීති. මනාපං තෙ, භද්දෙ, කතං, මයාපි පාතොව ථෙරස්ස දන්තකට්ඨඤ්ච මුඛොදකඤ්ච දින්නං. අජ්ජ අම්හාකං සුප්පභාතං, සබ්බම්පි ථෙරස්ස අම්හාකං සන්තකමෙව ජාතන්ති ද්වින්නම්පි ජනානං එකසදිසමෙව චිත්තං අහොසි. අථ පුණ්ණො ආහාරකිච්චං කත්වා භරියාය ඌරුම්හි සීසං කත්වා මුහුත්තං නිපජ්ජි. අථස්ස නිද්දා ඔක්කමි. සො ථොකං නිද්දායිත්වා පබුද්ධො කසිතට්ඨානං [Pg.344] ඔලොකෙසි, ඔලොකිතොලොකිතට්ඨානං මහාකොසාතකිපුප්ඵෙහි සම්පරිකිණ්ණං විය අහොසි. සො භරියං ආහ – ‘‘භද්දෙ, කින්නාමෙතං අජ්ජ ඉදං කසිතට්ඨානං සුවණ්ණවණ්ණං හුත්වා ඛායතී’’ති. අය්‍ය, අජ්ජ තෙ සකලදිවසං කිලන්තතාය අක්ඛීනි මඤ්ඤෙ භමන්තීති. භද්දෙ, මය්හං අස්සද්දහන්තී සයං ඔලොකෙහීති. තස්මිං කාලෙ සා ඔලොකෙත්වා සභාවං අය්‍ය, කථෙසි, එවමෙතං භවිස්සතීති.

ඇය නැවත නිවසට ගොස් ස්වාමියාට ආහාර පිළියෙළ කොට ගෙන සී සාන තැනට ගියාය. ස්වාමියා කෝප වේදැයි බියෙන් “හිමියනි, අද දින මට අමනාප නොවී සිත සන්සුන් කරගන්න” යැයි කීවාය. “ඒ මන්දැයි” ඇසූ කල, “මම අද ඔබ වෙනුවෙන් ආහාර ගෙන එන විට මගදී තෙරුන් වහන්සේ දැක ඔබේ කොටස උන්වහන්සේට පූජා කොට, නැවත නිවසට ගොස් ආහාර පිසගෙන ආවෙමි” යි කීවාය. “සොඳුරිය, ඔබ කළේ උතුම් දෙයකි. මම ද අද උදෑසන උන්වහන්සේට දැවටු දඬු හා මුව සෝදන පැන් පූජා කළෙමි. අද අපට ඉතා වාසනාවන්ත උදෑසනකි. උන්වහන්සේ පරිභෝජනය කළ සියල්ල අපගේම දේ විය” යැයි කීවේය. දෙදෙනාම එක හා සමානව සතුටු වූහ. ඉන්පසු පුණ්ණ ආහාර ගෙන බිරිඳගේ උකුළේ හිස තබා මොහොතක් නිදාගත්තේය. අවදි වී සී සෑම කළ භූමිය දෙස බලන විට, එම මුළු පෙදෙසම කටුකරඬු මල්වලින් පිරී ගියාක් මෙන් රන්වන් පැහැයෙන් බැබළෙනු දුටුවේය. ඔහු බිරිඳට කතා කොට “සොඳුරිය, අද මේ සී සෑම කළ තැන රන්වන් පැහැයෙන් පෙනෙන්නේ කුමක් නිසාද?” යැයි ඇසීය. “හිමියනි, මුළු දවස පුරාම මහන්සි වූ නිසා ඔබේ ඇස් කැරකෙනවා වෙන්න ඇති” යැයි ඇය කීවාය. “එසේ නම් ඔබම බලන්න” යැයි ඔහු කීවේය. ඇය ද බලා “හිමියනි, ඔබ කියන දේ සත්‍යයකි, මෙය රන්මය වී ඇත” යැයි කීවාය.

පුණ්ණො උට්ඨාය එකං කට්ඨිං ගහෙත්වා නඞ්ගලසීසෙ පහරි, ගුළපිණ්ඩො විය නඞ්ගලසීසෙ අල්ලීයිත්වා අට්ඨාසි. සො භරියං පක්කොසිත්වා ආහ – ‘‘භද්දෙ, අඤ්ඤෙසං වපිතබීජං නාම තීහි වා චතූහි වා මාසෙහි ඵලං දෙති, අම්හාකං පන අය්‍යස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස අන්තරෙ රොපිතෙන සද්ධාබීජෙන අජ්ජෙව අවස්සං ඵලං දින්නං. ඉමස්මිං කරීසමත්තෙ පදෙසෙ ආමලකමත්තොපි පංසුපිණ්ඩො අසුවණ්ණො නාම නත්ථී’’ති. ඉදානි කිං කරිස්සාම, අය්‍යාති? ‘‘භද්දෙ, ඉමං එත්තකං සුවණ්ණං ථෙනෙත්වා ඛාදිතුං නාම න සක්කා’’ති භරියං තස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වා භත්තස්ස පූරෙත්වා ආභතං පාතිං සුවණ්ණස්ස පූරෙත්වා ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචාපෙසි – ‘‘එකො මනුස්සො සුවණ්ණපාතිං ගහෙත්වා ඨිතො’’ති. රාජා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කහං තෙ, තාත, ලද්ධ’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව, මය්හං එකං කසිතට්ඨානං සබ්බං සුවණ්ණමෙව ජාතං, පහිණිත්වා ආහරාපෙථා’’ති ආහ. ත්වං කින්නාමොසීති? පුණ්ණො නාම අහං, දෙවාති. ගච්ඡථ, භණෙ, සකටානි යොජෙත්වා පුණ්ණස්ස කසිතට්ඨානතො සුවණ්ණමාහරථාති.

පුණ්ණ නැගිට මැටි කැටයක් ගෙන නගුල් හිසෙහි ගැසුවේය. එය රන් පිණ්ඩයක් මෙන් එහි ඇලී තිබුණි. ඔහු බිරිඳ කැඳවා මෙසේ කීවේය: “සොඳුරිය, අන් අය වැපිරූ බීජවලින් ඵල ලැබෙන්නේ මාස තුන හතරකිනි. අප සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ උදෙසා වැපිරූ ශ්‍රද්ධා නමැති බීජය එදිනම ඵල ලබා දී ඇත. මේ ප්‍රදේශයේ ඇති අමුලක්ක (නෙල්ලි) ගෙඩියක් තරම් වූ පස් පිණ්ඩයක් පවා රන් නොවී නැත.” “හිමියනි, දැන් අප කුමක් කරමුද?” යැයි ඇසූ විට, “සොඳුරිය, මෙපමණ රන් ප්‍රමාණයක් හොර රහසේ භුක්ති විඳිය නොහැක” යැයි පවසා, ඇය එතැන නවතා, ආහාර ගෙන ආ බඳුන රන්වලින් පුරවාගෙන රජු වෙත ගොස් සැළ කළේය. “එක් මිනිසෙක් රන් පිරවූ බඳුනක් ගෙන සිටී” යැයි අසා රජු ඔහු කැඳවා “දරුව, ඔබට මේ රන් කොහෙන් ලැබුණේද?” යැයි ඇසීය. “දේවයන් වහන්ස, මා සී සෑම කළ මුළු භූමියම රන් වී ඇත. රාජපුරුෂයන් යවා ඒ රන් ගෙන්වා ගන්න” යැයි කීවේය. “ඔබේ නම කුමක්ද?” යැයි ඇසූ විට, “දේවයන් වහන්ස, මා පුණ්ණ නම් වෙමි” යැයි කීවේය. රජු ද “එම්බා පුරුෂයෙනි, ගොස් කරත්ත යොදා පුණ්ණගේ කුඹුරේ ඇති රන් රැගෙන එන්න” යැයි අණ කළේය.

සකටෙහි සද්ධිං ගතරාජපුරිසා ‘‘රඤ්ඤො පුඤ්ඤ’’න්ති වත්වා සුවණ්ණපිණ්ඩෙ ගණ්හන්ති, ගහිතගහිතම්පි කසිතලෙඩ්ඩුයෙව හොති. තෙ ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. තෙන හි භණෙ ගන්ත්වා ‘‘පුණ්ණස්ස පුඤ්ඤ’’න්ති වත්වා ගණ්හථාති. ගහිතගහිතං සුවණ්ණමෙව හොති. තෙ සබ්බම්පි තං සුවණ්ණං ආහරිත්වා රාජඞ්ගණෙ රාසිං අකංසු. රාසි උබ්බෙධෙන තාලප්පමාණො අහොසි. රාජා වාණිජෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කස්ස ගෙහෙ එත්තකං සුවණ්ණං අත්ථී’’ති පුච්ඡි. නත්ථි, දෙව, කස්සචීති. එත්තකස්ස පන ධනස්ස සාමිනො කිං කාතුං වට්ටතීති? ධනසෙට්ඨිං නාම නං කාතුං වට්ටති, දෙවාති? තෙන හි පුණ්ණං ඉමස්මිං නගරෙ ධනසෙට්ඨිං නාම කරොථාති සබ්බං තං සුවණ්ණං තස්සෙව දත්වා තංදිවසංයෙවස්ස සෙට්ඨිට්ඨානං අදාසි. සො සෙට්ඨි මඞ්ගලං [Pg.345] කරොන්තො සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං අදාසි. සත්තමෙ දිවසෙ දසබලස්ස භත්තානුමොදනාය පුණ්ණසෙට්ඨිපි භරියාපි ධීතාපි සබ්බෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු.

ගැල් සමඟ ගිය රජපුරුෂයෝ ‘මේ රජුගේ පිනේ විපාකයකි’ යි පවසා ඒ රන් පිඬු අල්ලා ගත්හ. එහෙත් ඒවා අල්ලා ගන්නා සෑම විටම පස් කැට බවටම පත් විය. ඔවුහු ගොස් රජුට ඒ බව සැළ කළහ. එවිට රජතුමා ‘එම්බා පුරුෂයිනි, එසේ නම් ගොස් ‘මෙය පුණ්ණගේ පිනේ විපාකයකි’ යි පවසා අල්ලා ගන්න’ යැයි කීවේය. එවිට ගත් සෑම රන් පිණ්ඩයක්ම රන් බවටම පත් විය. ඔවුහු ඒ සියලු රන් රැගෙන අවුත් රජ මිදුලේ ගොඩ ගැසූහ. ඒ රන් ගොඩ උසින් තල් ගසක් පමණ විය. රජතුමා වෙළඳුන් කැඳවා ‘කාගේ නිවසේ මෙතරම් රන් තිබේද?’ යි විමසීය. ‘දේවයන් වහන්ස, කිසිවෙකුගේ නිවසේ නැත’ යි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. ‘එසේ නම් මෙතරම් ධනයක් හිමි තැනැත්තාට කුමක් කිරීම සුදුසුද?’ ‘දේවයන් වහන්ස, ඔහු ධන සිටු තනතුරෙහි පිහිටුවීම සුදුසුය’ යි ඔවුහු පැවසූහ. ‘එසේ නම් පුණ්ණව මේ නගරයේ ධන සිටු තනතුරෙහි පිහිටුවන්න’ යැයි පවසා, ඒ සියලු රන් ඔහුටම දී එදිනම ඔහුට සිටු තනතුර පිරිනැමීය. ඒ සිටුතුමා මංගල්‍යයක් පවත්වමින් සත් දිනක් මුළුල්ලේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් දුන්නේය. සත්වන දිනයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වළඳා සිදු කළ අනුමෝදනාව අවසානයේ පුණ්ණ සිටුතුමා ද, ඔහුගේ බිරිඳ ද, දියණිය ද යන සියල්ලෝම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ.

අපරභාගෙ රාජගහසෙට්ඨි ‘‘පුණ්ණසෙට්ඨිනො වයප්පත්තා දාරිකා අත්ථී’’ති සුත්වා අත්තනො පුත්තස්ස කාරණා තස්ස ගෙහං පෙසෙසි. සො තස්ස සාසනං සුත්වා ‘‘නාහං ධීතරං දස්සාමී’’ති පටිසාසනං පෙසෙසි. සුමනසෙට්ඨිපි පුන පෙසෙසි – ‘‘ත්වං මම ගෙහං නිස්සාය වසිත්වා ඉදානි එකප්පහාරෙනෙව ඉස්සරො හුත්වා මය්හං දාරිකං න දෙසී’’ති. තතො පුණ්ණසෙට්ඨි ආහ – ‘‘ඉමං තාව තුම්හාකං සෙට්ඨි සභාවමෙව කථෙසි, පුරිසො නාම සබ්බකාලෙ එවංවිධොයෙවාති න සල්ලක්ඛෙතබ්බො. අහඤ්හි ඉදානි තාදිසෙ පුරිසෙ දාසෙ කත්වා ගහෙතුං සක්කොමි, තුය්හං පන ජාතිං වා ගොත්තං වා න කොපෙමි. අපිච ඛො මම ධීතා සොතාපන්නා අරියසාවිකා දෙවසිකං කහාපණග්ඝනකෙහි පුප්ඵෙහි පූජං කරොති, තමහං තුම්හාදිසස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස ගෙහං න පෙසෙස්සාමී’’ති. එවං පුණ්ණසෙට්ඨිස්ස පටිබාහකභාවං ඤත්වා රාජගහසෙට්ඨි පුන සාසනං පෙසෙසි – ‘‘පොරාණකං විස්සාසං මා භින්දතු, අහං මය්හං සුණිසාය දෙවසිකං ද්වින්නං කහාපණානං අන්ධනකානි පුප්ඵානි සජ්ජාපෙස්සාමී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා ධීතරං තස්ස ඝරං පෙසෙසි.

පසු කලෙක රජගහ සිටුතුමා ‘පුණ්ණ සිටුතුමාට විවාහ වයසට පත් දියණියක සිටී’ යයි අසා, තම පුත්‍රයා වෙනුවෙන් ඇය ලබා ගැනීමට පණිවිඩයක් යැවීය. පුණ්ණ සිටුතුමා ඒ පුවත අසා ‘මම දියණිය ලබා නොදෙමි’ යි පෙරළා පණිවිඩයක් යැවීය. සුමන සිටුතුමා නැවතත් මෙසේ පණිවිඩයක් යැවීය: ‘ඔබ මාගේ නිවස ඇසුරු කරමින් ජීවත් වී, දැන් එකවරම ධනවතෙකු වී මට දියණිය ලබා නොදෙන්නේද?’ එවිට පුණ්ණ සිටුතුමා මෙසේ පැවසීය: ‘පළමුව ඔබේ සිටු ස්වභාවය ගැනම පවසන්න. පුරුෂයෙකු සැමකල්හිම එකම ආකාරයේ අයෙකු ලෙස නොසැලකිය යුතුය. මට දැන් එවැනි පුරුෂයන් සේවකයන් ලෙස තබා ගැනීමට පවා හැකියාව ඇත. එහෙත් මම ඔබේ ජාතියට හෝ ගෝත්‍රයට නිග්‍රහ නොකරමි. වැදගත්ම කරුණ නම්, මාගේ දියණිය සෝවාන් වූ ආර්ය ශ්‍රාවිකාවකි. ඇය දිනපතා කහවණු වටිනා මල්වලින් පූජාවන් පවත්වන්නීය. එවැනි තැනැත්තියක ඔබ වැනි මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකුගේ නිවසට මම නොයවන්නෙමි.’ පුණ්ණ සිටුතුමාගේ මෙම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම දැනගත් රජගහ සිටුතුමා නැවතත් මෙසේ පණිවිඩයක් යැවීය: ‘අප අතර ඇති පැරණි මිතුදම බිඳ නොගන්න. මම මාගේ ලේලියට දිනපතා කහවණු දෙකක් වටිනා මල් පූජා කිරීමට සලස්වන්නෙමි.’ එවිට ඔහු ‘යහපති’ යි පිළිගෙන දියණිය ඇගේ (ස්වාමියාගේ) නිවසට යැවීය.

අථෙකදිවසං සා පුණ්ණසෙට්ඨිනො ධීතා උත්තරා අත්තනො සාමිකං එවමාහ – ‘‘අහං අත්තනො කුලගෙහෙ මාසස්ස අට්ඨ දිවසානි නිබද්ධං උපොසථකම්මං කරොමි, ඉදානිපි තුම්හෙසු සම්පටිච්ඡන්තෙසු උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨහෙය්‍ය’’න්ති. සො ‘‘න සක්කා’’ති තං න සම්පටිච්ඡි. සා තං සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තී තුණ්හී අහොසි. පුන අන්තොවස්සෙ ‘‘උපොසථිකා භවිස්සාමී’’ති තදාපි ඔකාසං කාරෙන්තී නෙව අලත්ථ. සා අන්තොවස්සෙ අඩ්ඪතියෙසු මාසෙසු අතික්කන්තෙසු අඩ්ඪමාසෙ අවසිට්ඨෙ මාතාපිතූනං සාසනං පෙසෙසි – ‘‘අහං තුම්හෙහි චාරකෙ පක්ඛිත්තා එත්තකෙ අද්ධානෙ එකදිවසම්පි උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාතුං න ලභාමි, පඤ්චදස මෙ කහාපණසහස්සානි පෙසෙථා’’ති. තෙ ධීතු සාසනං සුත්වා [Pg.346] ‘‘කිංකාරණා’’ති අපුච්ඡිත්වාව පහිණිංසු. උත්තරා තෙ කහාපණෙ ගණ්හිත්වා තස්මිං නගරෙ සිරිමා නාම ගණිකා අත්ථි, තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අම්ම සිරිමෙ, අහං ඉමං අඩ්ඪමාසං උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨහිස්සාමි, ත්වං ඉමානි පඤ්චදස කහාපණසහස්සානි ගහෙත්වා ඉමං අඩ්ඪමාසං සෙට්ඨිපුත්තං පරිචරාහී’’ති. සා ‘‘සාධු, අය්‍යෙ’’ති සම්පටිච්ඡි. තතො පට්ඨාය සෙට්ඨිපුත්තො ‘‘අහං සිරිමාය සද්ධිං මොදිස්සාමී’’ති උත්තරාය අඩ්ඪමාසං උපොසථකම්මං සම්පටිච්ඡි.

ඉන්පසු එක් දිනක, ඒ පුණ්ණ සිටු දියණිය වූ උත්තරා තම ස්වාමියාට මෙසේ පැවසුවාය: ‘මම මගේ පිය නිවසේ සිටියදී මාසයකට දින අටක් අඛණ්ඩව පෙහෙවස් සමාදන් වීමේ කටයුතු කළෙමි. දැන් ඔබ කැමති වන්නේ නම් මම පෙහෙවස් අංගයන් සමාදන් වන්නෙමි.’ ඔහු ‘එසේ කළ නොහැක’ යයි පවසා එයට ඉඩ නොදුන්නේය. ඇය ඔහුට කරුණු වටහා දීමට නොහැකිව නිහඬ වූවාය. නැවතත් වස් කාලය තුළ ‘මම පෙහෙවස් සමාදන් වන්නෙමි’ යි සිතා අවස්ථාවක් ඉල්ලුවද එයද නොලැබුණි. වස් කාලයේ මාස දෙකහමාරක් ඉක්ම ගොස් තවත් අඩ මසක් ඉතිරිව තිබියදී ඇය තම මවුපියන්ට පණිවිඩයක් යැවීය: ‘ඔබ මා හිරගෙයක දැමූවාක් මෙනි. මෙතරම් කාලයක් මුළුල්ලේ මට එක දිනක්වත් පෙහෙවස් සමාදන් වීමට අවස්ථාව නොලැබුණි. මට කහවණු පහළොස් දහසක් එවන්න.’ ඒ මවුපියෝ දියණියගේ පණිවිඩය අසා ‘කුමන හේතුවක් නිසාදැයි’ නොවිමසාම මුදල් එවූහ. උත්තරා ඒ කහවණු ගෙන, ඒ නගරයේ සිටි සිරිමා නම් ගණිකාව කැඳවා ‘සිරිමා මිතුරිය, මම මේ අඩ මස තුළ පෙහෙවස් අංග සමාදන් වන්නෙමි. ඔබ මේ කහවණු පහළොස් දහස ගෙන මේ අඩ මස තුළ සිටු පුත්‍රයාට සේවය කරන්න’ යයි පැවසුවාය. ඇය ‘යහපති ආර්යාවනි’ යි එය පිළිගත්තාය. එතැන් සිට සිටු පුත්‍රයා ‘මම සිරිමා සමඟ සතුටු වන්නෙමි’ යි සිතා උත්තරාට අඩ මසක් පෙහෙවස් සමාදන් වීමට අනුමැතිය දුන්නේය.

සා තෙන සම්පටිච්ඡිතභාවං ඤත්වා දිවසෙ දිවසෙ පාතොව දාසිගණපරිවුතා සත්ථු සහත්ථා ඛාදනීයභොජනීයං සංවිදහිත්වා සත්ථරි භත්තකිච්චං කත්වා විහාරං ගතෙ උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය පාසාදවරං ආරුය්හ අත්තනො සීලානි ආවජ්ජමානා නිසීදති. එවං අඩ්ඪමාසං වීතිනාමෙත්වා උපොසථං විස්සජ්ජනදිවසෙ පාතොව යාගුඛජ්ජකාදීනි සංවිදහන්තී විචරති. තස්මිං සමයෙ සෙට්ඨිපුත්තො සිරිමාය සද්ධිං උපරිපාසාදවරගතො ජාලවාතපානං විවරිත්වා අන්තරවත්ථුං ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. උත්තරා, වාතපානච්ඡිද්දෙන උද්ධං ඔලොකෙසි. සෙට්ඨිපුත්තො උත්තරං ඔලොකෙත්වා ‘‘නෙරයිකජාතිකා වතායං එවංවිධං නාම සම්පත්තිං පහාය උක්ඛලිකමසිමක්ඛිතා හුත්වා නික්කාරණා දාසීනං අන්තරෙ විචරතී’’ති සිතං අකාසි. උත්තරා, තස්ස පමාදභාවං ඤත්වා ‘‘අයං බාලො නාම අත්තනො සම්පත්ති සබ්බකාලං ථාවරාති සඤ්ඤී භවිස්සතී’’ති සයම්පි සිතං අකාසි. තතො සිරිමා ‘‘අයං චෙටිකා මයි ඨිතාය එවං මම සාමිකෙන සද්ධිං සිතං කරොතී’’ති කුපිතා වෙගෙන ඔතරි. උත්තරා, තස්සා ආගමනාකප්පෙනෙව ‘‘අයං බාලා අඩ්ඪමාසමත්තං ඉමස්මිං ගෙහෙ වසිත්වා මය්හමෙවෙතං ගෙහන්තිසඤ්ඤී ජාතා’’ති ඤත්වා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව මෙත්තාඣානං සමාපජ්ජිත්වා අට්ඨාසි. සිරිමාපි දාසීනං අන්තරෙන ආගන්ත්වා උළුඞ්කං ගහෙත්වා පූවපචනට්ඨානෙ පක්කුථිතතෙලස්ස පූරෙත්වා උත්තරාය මත්ථකෙ ආසිඤ්චි, මෙත්තාඣානස්ස විප්ඵාරෙන උත්තරාය මත්ථකෙ ආසිත්තං පක්කුථිතතෙලං පදුමපත්තෙ ආසිත්තඋදකං විය විනිවත්තිත්වා ගතං.

ඇය ස්වාමියාගෙන් අනුමැතිය ලැබුණු බව දැනගෙන, දිනපතා අලුයම සේවිකාවන් පිරිවරාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් තම දෑතින්ම කැවිලි පෙවිලි පිළියෙල කළාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසානයේ විහාරයට වැඩම කළ පසු, ඇය පෙහෙවස් අංග සමාදන් වී උතුම් ප්‍රාසාදයට නැඟ තම සීලය මෙනෙහි කරමින් වාඩි වී සිටියාය. මෙලෙස අඩ මසක් ඉක්ම ගොස් පෙහෙවස් අහවර කරන දිනයේ අලුයම කැඳ සහ කැවිලි ආදිය පිළියෙල කරමින් ඇය සැරිසැරුවාය. ඒ අවස්ථාවේ සිටු පුත්‍රයා සිරිමා සමඟ ප්‍රාසාදයේ උඩුමහලට ගොස්, දැල් කවුළුවක් විවෘත කර නිවස මැද දෙස බලමින් සිටියේය. උත්තරා කවුළු සිදුරෙන් ඉහළ බැලුවාය. සිටු පුත්‍රයා උත්තරා දෙස බලා ‘ඇත්තෙන්ම මේ සිටු දියණිය නිරයට යාමට සුදුසු තැනැත්තියකි. මෙවැනි සම්පත්තියක් අතහැර මුට්ටියේ දැලි තවරාගෙන කිසිදු හේතුවක් නොමැතිව සේවිකාවන් අතර මෙසේ හැසිරෙන්නීය’ යි සිතා සිනහවක් පෑවේය. උත්තරා ඔහුගේ අඥානකම දැන ‘මේ බාලයා තමන්ගේ සම්පත්තිය සැමදා පවතින එකක් යයි සිතනවා ඇතැයි’ සිතා ඇයද සිනහවක් පෑවාය. එවිට සිරිමා ‘මා මෙහි සිටියදීම මේ සේවිකාව මෙලෙස මාගේ ස්වාමියා සමඟ සිනාසෙන්නේදැයි’ කෝපයට පත්ව වේගයෙන් පහළට බැස්සාය. උත්තරා ඇය එන විලාසයෙන්ම ‘මේ අඥාන තැනැත්තිය අඩ මසක් පමණ මේ නිවසේ වෙසෙමින්, මෙය ඇගේම නිවස යයි වැරදි වැටහීමක් ඇති කරගෙන තිබේ’ යයි දැන ඒ මොහොතේම මෛත්‍රී ධ්‍යානයට සම වැදී සිටියාය. සිරිමා ද සේවිකාවන් අතරින් පැමිණ තෙල් හැන්දක් ගෙන, කැවිලි බදින තැන තිබූ නටන රත් වූ තෙල්වලින් එය පුරවා උත්තරාගේ හිස මත වත් කළාය. මෛත්‍රී ධ්‍යානයේ මහිමයෙන් උත්තරාගේ හිස මත වත් කළ ඒ රත් වූ තෙල්, නෙළුම් පත්‍රයක් මත වත් කළ ජලය මෙන් ගිලිහී ගියේය.

තස්මිං ඛණෙ සිරිමාය සමීපෙ ඨිතා දාසියො තං ඔලොකෙත්වා, ‘‘භො ජෙ, ත්වං අම්හාකං අය්‍යාය හත්ථතො මූලං ගහෙත්වා ආගතා ඉමස්මිං [Pg.347] ගෙහෙ වසමානා අම්හාකං අය්‍යාය සදිසා භවිතුං වායමසී’’ති සම්මුඛට්ඨානෙ තං පරිභාසිංසු. තස්මිං ඛණෙ සිරිමා අත්තනො ආගන්තුකභාවං අඤ්ඤාසි. සා තතොව ගන්ත්වා උත්තරාය පාදෙසු පතිත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, අනුපධාරෙත්වා මෙ කතං, ඛමථ මය්හ’’න්ති ආහ. අම්ම සිරිමෙ, නාහං තව ඉමස්මිං ඨානෙ ඛමිස්සාමි, අහං සපිතිකා ධීතා, දසබලෙ ඛමන්තෙයෙව ඛමිස්සාමීති.

එම මොහොතේ සිරිමාවන් අසල සිටි දාසියෝ ඇය දෙස බලා, “බොල තැනැත්තිය, තොප අපගේ ස්වාමිදුවගෙන් කුලිය ලබාගෙන මෙහි පැමිණ, මේ නිවසේ වෙසෙමින් අපගේ ස්වාමිදුව හා සමාන වීමට උත්සාහ කරන්නෙහිද?” යැයි ඇය ඉදිරියේදීම බැණ වැදුණාහ. ඒ මොහොතේ සිරිමාව තමා අමුත්තියක (පිටස්තර තැනැත්තියක) බව වටහා ගත්තාය. ඇය වහාම ගොස් උත්තරාවන්ගේ පාමුල වැටී, “ආර්යාවනි, මා විසින් නොවිමසා (නොසන්සිඳුණු සිතින්) වරදක් කරන ලදී, මට සමාව දුන මැනව” යැයි කීවාය. “පින්වත් සිරිමාවෙනි, මම මේ කාරණයේදී තොපට සමාව නොදෙමි. මම පියෙකු ඇති (සනාථ) දියණියක වෙමි. දසබලයන් වහන්සේ සමාව දුනහොත් පමණක් මම සමාව දෙන්නෙමි” යැයි උත්තරාව පැවසුවාය.

සත්ථාපි ඛො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ආගන්ත්වා උත්තරාය නිවෙසනෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. සිරිමා ගන්ත්වා සත්ථු පාදෙසු පතිත්වා, ‘‘භන්තෙ, මයා අය්‍යාය උත්තරාය අන්තරෙ එකො දොසො කතො, තුම්හෙසු ඛමන්තෙසු ඛමිස්සාමීති වදති, ඛමථ මය්හං භගවා’’ති. ඛමාමි තෙ සිරිමෙති. සා තස්මිං කාලෙ ගන්ත්වා උත්තරං ඛමාපෙසි. තංදිවසඤ්ච සිරිමා දසබලස්ස භත්තානුමොදනං සුත්වා –

ශාස්තෘන් වහන්සේද භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩම කොට උත්තරාවන්ගේ නිවසේ පනවන ලද අසුනෙහි වැඩ සිටි සේක. සිරිමාව ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මය අසල වැටී, “ස්වාමීනි, මා විසින් උත්තරා ආර්යාව කෙරෙහි වරදක් කරන ලදී. ඔබවහන්සේ සමාව දුනහොත් ඇයද සමාව දෙන බව ඇය පවසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට සමාව දුන මැනව” යැයි කීවාය. “සිරිමාවෙනි, මම ඔබට සමාව දෙමි” යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. එකල්හි ඇය ගොස් උත්තරාවගෙන් සමාව ගත්තාය. එදිනම සිරිමාව දසබලයන් වහන්සේගේ භක්තානුමෝදනාව ශ්‍රවණය කොට මෙසේ සිතුවාය -

‘‘අක්කොධෙන ජිනෙ කොධං, අසාධුං සාධුනා ජිනෙ;

ජිනෙ කදරියං දානෙන, සච්චෙනාලිකවාදින’’න්ති. (ධ. ප. 223) –

“ක්‍රෝධ කරන්නා නොක්‍රෝධයෙන් (මෙත් සිතින්) දිනිය යුතුය. අසත්පුරුෂයා සත්පුරුෂභාවයෙන් දිනිය යුතුය. මසුරු තැනැත්තා දානයෙන් දිනිය යුතුය. බොරු කියන්නා සත්‍යයෙන් දිනිය යුතුය.”

ගාථාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතා දසබලං නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ මහාදානං අදාසි. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො උත්තරං නන්දමාතරං ඣායීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ගාථාව අවසානයේ ඇය සෝවාන් ඵලයේ පිහිටා දසබලයන් වහන්සේට ඇරයුම් කොට පසුදින මහා දානයක් පිරිනැමුවාය. මෙසේ මේ කතා පුවත හටගත්තේය. පසු කාලයක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ සිටිමින් උපාසිකාවන් විවිධ තනතුරුවල පිහිටුවන කල්හි, නන්ද මාතාව වූ උත්තරාව ධ්‍යානලාභී උපාසිකාවන් අතරින් අග්‍රස්ථානයේ පිහිටුවූ සේක.

සුප්පවාසාවත්ථු

සුප්පවාසා උපාසිකාවගේ කථාව

263. ඡට්ඨෙ පණීතදායිකානන්ති පණීතරසදායිකානං උපාසිකානං, සුප්පවාසා කොලියධීතා, අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං පණීතදායිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කොලියනගරෙ ඛත්තියකුලෙ නිබ්බත්ති, සුප්පවාසාතිස්සා නාමං අකංසු. සා වයප්පත්තා එකස්ස සක්‍යකුමාරස්ස ගෙහං ගතා, පඨමදස්සනෙයෙව සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ [Pg.348] පතිට්ඨාසි. සා අපරභාගෙ සීවලිං නාම දාරකං විජායි. තස්ස වත්ථු හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව.

263. හයවන සූත්‍රයේ ‘පණීත දායිකානං’ යන්නෙන් ප්‍රණීත රසැති දෑ දන් දෙන උපාසිකාවන් අතර කෝලිය දියණිය වූ සුප්පවාසා අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපිද, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී, එක් උපාසිකාවක ප්‍රණීත දෑ දන් දෙන අය අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, විශේෂ කුසල්කම් කොට එම තනතුර පැතුවාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ කෝලිය නුවර ක්ෂත්‍රිය කුලයක උපන්නාය. ඇයට ‘සුප්පවාසා’ යැයි නම් තැබූහ. ඇය වැඩිවියට පත් වූ පසු එක් ශාක්‍ය කුමාරයෙකුගේ නිවසට ගියාය. පළමු දැක්මෙන්ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසා සෝවාන් ඵලයට පත් වූවාය. පසුව ඇය සීවලී නමින් දරුවෙකු ප්‍රසූත කළාය. එම කථාව මීට පෙර විස්තර කර ඇත.

සා එකස්මිං සමයෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නානග්ගරසපණීතභොජනං අදාසි. සත්ථා කතභත්තකිච්චො අනුමොදනං කරොන්තො සුප්පවාසාය ඉමං ධම්මං දෙසෙසි ‘‘භොජනං සුප්පවාසෙ දෙන්තී අරියසාවිකා පටිග්ගාහකානං පඤ්ච ඨානානි දෙති. ආයුං දෙති, වණ්ණං දෙති, සුඛං දෙති, බලං දෙති, පටිභානං දෙති. ආයුං ඛො පන දත්වා ආයුස්ස භාගිනී හොති දිබ්බස්ස වා මානුසස්ස වා…පෙ… පටිභානං දත්වා පටිභානස්ස භාගිනී හොති දිබ්බස්ස වා මානුසස්ස වා’’ති. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අථ අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො සුප්පවාසං කොලියධීතරං පණීතදායිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඇය එක් අවස්ථාවක බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට නොයෙක් රසවත් ප්‍රණීත භෝජන පිරිනැමුවාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ වළඳා අවසානයේ අනුමෝදනාව කරමින් සුප්පවාසාට මෙසේ ධර්මය දේශනා කළ සේක: “සුප්පවාසා, ආහාර දන් දෙන ආර්ය ශ්‍රාවිකාව පිළිගන්නා අයට කරුණු පහක් ලබා දෙයි. එනම් ආයුෂ දෙයි, වර්ණය දෙයි, සැපය දෙයි, බලය දෙයි, ප්‍රතිභානය (ප්‍රඥාව) දෙයි. ආයුෂ දීමෙන් ඇය දිව්‍ය හෝ මානුෂීය ආයුෂයට හිමිකාරියක වෙයි... ප්‍රතිභානය දීමෙන් දිව්‍ය හෝ මානුෂීය ප්‍රතිභානයට හිමිකාරියක වෙයි.” මෙසේ මේ කතා පුවත හටගත්තේය. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ සිටිමින් උපාසිකාවන් තනතුරුවල පිහිටුවන කල්හි, කෝලිය දියණිය වූ සුප්පවාසාව ප්‍රණීත දෑ දන් දෙන උපාසිකාවන් අතර අග්‍රස්ථානයේ පිහිටුවූ සේක.

සුප්පියාවත්ථු

සුප්පියා උපාසිකාවගේ කථාව

264. සත්තමෙ ගිලානුපට්ඨාකීනන්ති ගිලානුපට්ඨාකීනං උපාසිකානං, සුප්පියා උපාසිකා, අග්ගාති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං ගිලානුපට්ඨාකීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්ති, සුප්පියාතිස්සා නාමං අකංසු. අපරභාගෙ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො බාරාණසිං අගමාසි. සා තථාගතස්ස පඨමදස්සනෙයෙව ධම්මං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

264. හත්වන සූත්‍රයේ ‘ගිලානුපට්ඨාකීනං’ යන්නෙන් ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන උපාසිකාවන් අතර සුප්පියා උපාසිකාව අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ හංසවතී නුවර කුලගෙයක ඉපිද, පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරන කල, එක් උපාසිකාවක ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන අය අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, විශේෂ කුසල්කම් කොට එම තනතුර පැතුවාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ බරණැස් නුවර කුලගෙයක උපන්නාය. ඇයට ‘සුප්පියා’ යැයි නම් තැබූහ. පසු කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා බරණැසට වැඩම කළ සේක. ඇය තථාගතයන් වහන්සේගේ පළමු දැක්මෙන්ම ධර්මය අසා සෝවාන් ඵලයට පත් වූවාය.

අථෙකදිවසං ධම්මස්සවනත්ථාය විහාරං ගතා. විහාරචාරිකං චරමානා එකං භික්ඛුං ගිලානං දිස්වා අභිවාදෙත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘අය්‍යස්ස කිං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති පුච්ඡි. රසං ලද්ධුං වට්ටති, උපාසිකෙති. ‘‘හොතු, භන්තෙ, අහං පහිණිස්සාමී’’ති ථෙරං අභිවාදෙත්වා අන්තොනගරං ගන්ත්වා පුනදිවසෙ පවත්තමංසත්ථාය දාසිං අන්තරාපණං පෙසෙසි. සා සකලනගරෙ පවත්තමංසං අලභිත්වා අලද්ධභාවං කථෙසි. උපාසිකා චින්තෙසි – ‘‘අහං අය්‍යස්ස රසං පහිණිස්සාමීති වත්වා සචෙ න පෙසෙස්සාමි[Pg.349], අය්‍යො අඤ්ඤතොපි අලභන්තො කිලමිස්සති, යංකිඤ්චි කත්වා පෙසෙතුං වට්ටතී’’ති ගබ්භං පවිසිත්වා ඌරුමංසං ඡින්දිත්වා දාසියා අදාසි ‘‘ඉදං මංසං ගහෙත්වා සම්භාරෙහි යොජෙත්වා රසං කත්වා විහාරං නෙත්වා අය්‍යස්ස දෙහි. සො චෙ මං පුච්ඡති, ගිලානාති වදෙහී’’ති. සා තථා අකාසි.

ඉක්බිති එක් දිනක් ඇය ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීම පිණිස විහාරයට ගියාය. විහාරය පුරා සංචාරය කරන විට එක් ගිලන් භික්ෂුවක දැක, වැඳ නමස්කාර කොට පිළිසඳරෙහි යෙදී, “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේට ලබා ගැනීමට සුදුසු කුමක්ද?” යැයි විමසුවාය. “උපාසිකාවනි, (මස්) රසයක් (සුප් වර්ගයක්) ලැබීම සුදුසුයි” යැයි උන්වහන්සේ වදාළහ. “ස්වාමීනි, යහපතක් වේවා, මම එවන්නෙමි” යැයි තෙරුන් වහන්සේට වැඳ නගරයට ගොස්, පසුදින වෙළඳපොළේ විකිණීමට ඇති මස් (පවත්ත මංස) ගෙන ඒමට දාසියක යැවූවාය. ඇයට මුළු නගරයේම එවැනි මස් සොයාගත නොහැකි වූ බව ඇය පැවසුවාය. උපාසිකාව මෙසේ සිතුවාය: “මම ස්වාමීන් වහන්සේට මස් රසයක් එවමි කියා, ඉදින් නොයැව්වොත්, උන්වහන්සේ වෙනත් තැනකිනුත් එය නොලැබ වෙහෙසට පත් වනු ඇත. එබැවින් කෙසේ හෝ කර එය යැවිය යුතුය.” ඇය ඇතුළු කාමරයට වැදී, තම කලවා මස් කපා දාසියට දී මෙසේ කීවාය: “මේ මස් රැගෙන කුළුබඩු යොදා රසවත් ලෙස සාදා විහාරයට ගෙන ගොස් ස්වාමීන් වහන්සේට පූජා කරන්න. උන්වහන්සේ මා ගැන විමසුවහොත්, මා ගිලන්ව සිටින බව පවසන්න.” ඇය එසේ කළාය.

සත්ථා තං කාරණං ඤත්වා පුනදිවසෙ භික්ඛාචාරවෙලාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො උපාසිකාය ගෙහං අගමාසි. සා තථාගතස්ස ආගතභාවං සුත්වා සාමිකං ආමන්තෙසි – ‘‘අය්‍යපුත්ත, අහං සත්ථු සන්තිකං ගන්තුං න සක්කොමි, ගච්ඡ ත්වං සත්ථාරං අන්තොගෙහං පවෙසෙත්වා නිසීදාපෙහී’’ති. සො තථා අකාසි. සත්ථා ‘‘කහං සුප්පියා’’ති පුච්ඡි. ගිලානා, භන්තෙති. පක්කොසථ, නන්ති. අථ තෙ ගන්ත්වා ‘‘සත්ථා තං පක්කොසතී’’ති ආහංසු. සා චින්තෙසි – ‘‘සබ්බලොකස්ස හිතානුකම්පකො සත්ථා න ඉමං කාරණං අදිස්වා පක්කොසාපෙස්සතී’’ති සහසා මඤ්චම්හා වුට්ඨාසි. අථස්සා බුද්ධානුභාවෙන තංඛණංයෙව වණො රුහිත්වා සුච්ඡවි අහොසි සෙසට්ඨානතො අතිරෙකතරං විප්පසන්නවණ්ණො. තස්මිං ඛණෙ උපාසිකා සිතං කත්වා දසබලං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා ‘‘ඉමිස්සා උපාසිකාය කිං අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. සා අත්තනා කතකාරණං සබ්බං කථෙසි. සත්ථා කතභත්තකිච්චො විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා තං භික්ඛුං අනෙකපරියායෙන විගරහිත්වා සික්ඛාපදං (මහාව. 280) පඤ්ඤපෙසි. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො සුප්පියං උපාසිකං ගිලානුපට්ඨාකීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කරුණ දැනගෙන පසුදින පිණ්ඩපාත වේලාවෙහි භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන උපාසිකාවගේ නිවසට වැඩම කළ සේක. ඕ තොමෝ තථාගතයන් වහන්සේ වැඩම කළ බව අසා ස්වාමියා අමතා මෙසේ කීවාය: "හිමියනි, මට ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට යාමට නොහැකිය. ඔබ ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ ගෙතුළට වඩාහිඳුවන්න." ඔහු එසේ කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ "සුප්පියා කොහිදැ"යි විමසූ සේක. "ස්වාමීනි, ඇය ගිලන්ව සිටින්නීය"යි (පැවසීය). "ඇයට එන්නැයි කියන්න"යි (වදාළ සේක). එවිට ඔවුහු ගොස් "ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔබට කතා කරන සේකැ"යි පැවසූහ. ඕ තොමෝ මෙසේ සිතුවාය: "මුළු ලොවටම හිතානුකම්පී වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ කරුණ නොදැක මට අඬගස්වන්නේ නැතැ"යි සිතා වහාම යහනින් නැගී සිටියාය. එකෙණෙහිම බුද්ධානුභාවයෙන් ඇගේ තුවාලය සුව වී, ශරීරයේ සෙසු කොටස්වලට වඩා පැහැපත් මනහර සමක් ඇති විය. ඒ මොහොතේ උපාසිකාව මඳ සිනහවක් පා දසබලයන් වහන්සේට පස්වණක් පිහිටා වැඳ එකත්පසක වාඩි වූවාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ "මේ උපාසිකාවට තිබූ අපහසුව කිමෙක්දැ"යි විමසූ සේක. ඕ තොමෝ තමා කළ සියලු කරුණු සැළ කළාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ දන් වැළඳීමෙන් පසු විහාරයට වැඩම කර, භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා, ඒ භික්ෂුවට නොයෙක් අයුරින් ගර්හා කොට ශික්ෂා පදයක් පැනවූ සේක. මේ කතා පුවත මෙසේ හටගත්තේය. පසු කාලයක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩසිටින කල උපාසිකාවන් තනතුරුවල පිහිටුවන සේක්, සුප්පියා උපාසිකාව ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන්නන් අතර අගතැන් තනතුරෙහි පිහිටුවූ සේක.

කාතියානීවත්ථු

කාතියානී වස්තුව

265. අට්ඨමෙ අවෙච්චප්පසන්නානන්ති අධිගතෙන අචලප්පසාදෙන සමන්නාගතානං උපාසිකානං, කාතියානී, අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා සත්ථාරං එකං උපාසිකං අවෙච්චප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා [Pg.350] ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කුරරඝරනගරෙ නිබ්බත්ති, කාතියානීතිස්සා නාමං අකංසු.

265. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, 'අවේච්චප්පසන්නානං' යන්නෙන් මාර්ගාවබෝධයෙන් උපන් අචල ප්‍රසාදයෙන් යුත් උපාසිකාවන් අතුරින් කාතියානී උපාසිකාව අග්‍ර බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුලගෙයක උපත ලබා, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා උපාසිකාවක අචල ප්‍රසාද ලාභීන් අතර අගතැන් තනතුරෙහි පිහිටුවනු දැක, විශේෂ පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඕ තොමෝ කල්ප ලක්ෂයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි කුරරඝර නගරයෙහි උපත ලැබුවාය. ඇයට කාතියානී යැයි නම් තැබූහ.

සා අපරභාගෙ වයප්පත්තා කුරරඝරිකාය, කාළියා සහායිකා, දළ්හමිත්තා අහොසි. යදා පන කුටිකණ්ණසොණත්ථෙරො ‘‘දසබලස්ස කථිතනියාමෙන මය්හම්පි ධම්මං කථෙහී’’ති මාතරා යාචිතො රත්තිභාගෙ අන්තොනගරෙ අලඞ්කතධම්මාසනෙ නිසීදිත්වා මාතරං කායසක්ඛිං කත්වා ධම්මදෙසනං ආරභි, තදා අයං කාතියානී උපාසිකා කාළියා සද්ධිං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ධම්මං සුණන්තී අට්ඨාසි. තස්මිං සමයෙ පඤ්චමත්තානි චොරසතානි අන්තොනගරෙ දිවා කතසඤ්ඤාය කොටිතො පට්ඨාය උම්මඞ්ගං ඛනිත්වා ඉමිස්සා කාතියානියා ඝරං සම්පාපුණිංසු. තෙසං චොරජෙට්ඨකො තෙහි සද්ධිං අපවිසිත්වා ‘‘කිං නු ඛො අයං පරිසා සන්නිපතිතා’’ති වීමංසනත්ථාය සොණත්ථෙරස්ස ධම්මකථනට්ඨානං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ තිට්ඨමානො ඉමිස්සා කාතියානියා පිට්ඨිපස්සෙ අට්ඨාසි.

ඕ තොමෝ පසු කලෙක වැඩිවියට පත්ව, කුරරඝර වාසී කාලි නම් උපාසිකාවගේ සමීප මිතුරියක් හා ස්ථිර යෙහෙළියක් වූවාය. එක් කලෙක කුටිකණ්ණ සෝණ තෙරණුවෝ මෑණියන්ගේ ආරාධනයෙන් "බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙසූ අයුරින් මටත් දහම් දෙසනු මැනවැ"යි කී කළ, රාත්‍රී කාලයෙහි නගරය මැද අලංකාර ධර්මාසනයක වැඩහිඳ, මෑණියන් ධර්මාවබෝධයෙහි සාක්ෂිකරුවෙකු කොට දහම් දෙසන්නට පටන් ගත්හ. එකල්හි මේ කාතියානී උපාසිකාව කාලි උපාසිකාව සමඟ ගොස් පිරිස කෙළවර සිට දහම් අසමින් සිටියාය. ඒ අවස්ථාවේ පන්සියයක් පමණ වූ සොර පිරිසක් දහවල් කාලයේ ලකුණු කළ පරිදි, නගර කෙළවර සිට උමඟක් හාරා කාතියානීගේ නිවසට ඇතුළු වූහ. ඔවුන්ගේ සොර දෙටුවා ඔවුන් සමඟ ඇතුළු නොවී, "මේ පිරිස රැස්ව සිටින්නේ කුමටදැ"යි විමසා බැලීමට සෝණ තෙරුන් දහම් දෙසන තැනට ගොස් පිරිස කෙළවර කාතියානී උපාසිකාවට පිටුපසින් සිටගත්තේය.

තස්මිං සමයෙ, කාතියානී, දාසිං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ ජෙ, ගෙහං පවිසිත්වා දීපතෙලං ආහර, මයං දීපෙ ජාලෙත්වා ධම්මං සොස්සාමා’’ති. සා ඝරං ගන්ත්වා උම්මඞ්ගෙ චොරෙ දිස්වා දීපතෙලං අගණ්හිත්වාව ආගන්ත්වා අත්තනො අය්‍යාය ආරොචෙසි – ‘‘අය්‍යෙ, ගෙහෙ චොරා උම්මඞ්ගං ඛනන්තී’’ති. තං සුත්වා චොරජෙට්ඨකො චින්තෙසි – ‘‘සචායං ඉමිස්සා කථං ගණ්හිත්වා ගෙහං ගමිස්සති, එත්ථෙව නං අසිනා ද්වෙධා ඡින්දිස්සාමි. සචෙ පන ගහිතනිමිත්තෙනෙව ධම්මං සුණිස්සති, චොරෙහි ගහිතභණ්ඩකම්පි පුන දාපෙස්සාමී’’ති. කාතියානීපි ඛො දාසියා කථං සුත්වා, ‘‘අම්ම, මා සද්දං කරි, චොරා නාම හරන්තා අත්තනා දිට්ඨමෙව හරිස්සන්ති, අහං පන අජ්ජ දුල්ලභස්සවනං සුණාමි, මා ධම්මස්ස අන්තරායං කරොහී’’ති ආහ. චොරජෙට්ඨකො තස්සා වචනං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉමිනා අජ්ඣාසයෙන ඨිතාය නාම ගෙහෙ භණ්ඩං හරන්තෙහි අම්හෙහි මහාපථවී පවිසිතබ්බා භවෙය්‍යා’’ති. සො තාවදෙව ගන්ත්වා චොරෙහි ගහිතභණ්ඩං ඡඩ්ඩාපෙත්වා චොරෙහි සද්ධිං ආගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො පරිසපරියන්තෙ [Pg.351] අට්ඨාසි. කාතියානීපි උපාසිකා ථෙරස්ස දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

ඒ වෙලාවේ කාතියානී තම දැසිය අමතා "එම්බා දැසිය, ගෙට ගොස් පහන් තෙල් රැගෙන එන්න, අපි පහන් දල්වා දහම් අසන්නෙමු"යි කීවාය. ඕ තොමෝ ගෙදර ගිය විට උමඟකින් ඇතුළු වූ සොරුන් දැක, පහන් තෙල් නොගෙනම ආපසු පැමිණ තම ස්වාමිදූට "ආර්යාවනි, ගෙදර සොරුන් උමං හාරා සිටිති"යි පැවසුවාය. එය ඇසූ සොර දෙටුවා මෙසේ සිතීය: "මෙම ස්ත්‍රිය ඇගේ බස අසා ගෙදර යන්නේ නම්, මම මෙතැනදීම ඇය කඩුවෙන් දෙකඩ කරන්නෙමි. ඉදින් ගත් අරමුණෙහිම පිහිටා දහම් අසන්නේ නම්, සොරුන් ගත් බඩු බාහිරාදිය ද නැවත ලබා දෙන්නෙමි." කාතියානී ද දැසියගේ බස අසා, "දරුව, කලබල නොකරන්න. සොරුන් නම් ඔවුන් දුටු දෑ රැගෙන යනු ඇත. මම අද දුර්ලභ වූ ධර්ම ශ්‍රවණයක නියැලී සිටිමි. මගේ ධර්ම ශ්‍රවණයට බාධා නොකරන්න"යි කීවාය. සොර දෙටුවා ඇගේ බස අසා, "මෙවැනි උතුම් අදහසකින් යුත් තැනැත්තියකගේ නිවසින් බඩු සොරාගන්නා අපට මහපොළොව පලාගෙන යෑමට සිදුවනු ඇතැ"යි සිතුවේය. ඔහු වහාම ගොස් සොරුන් ගත් බඩු බාහිරාදිය අත්හරවා, ඔවුන් ද සමඟ පැමිණ පිරිස කෙළවර සිට දහම් ඇසීය. කාතියානී උපාසිකාව ද තෙරුන්ගේ දේශනාව අවසානයේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය.

අථ අරුණෙ උග්ගතෙ චොරජෙට්ඨකො ගන්ත්වා උපාසිකාය පාදෙසු පතිත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, සබ්බෙසංයෙව නො ඛමාහී’’ති ආහ. කිං පන තුම්හෙහි මය්හං කතන්ති? සො සබ්බං අත්තනා කතදොසං ආරොචෙසි. තෙන හි, තාතා, ඛමාමි තුම්හාකන්ති. අය්‍යෙ, අම්හාකං එවං ඛමිතං නාම න හොති, තුම්හාකං පන පුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ සබ්බෙසංයෙව නො පබ්බජ්ජං දාපෙහීති. සා සබ්බෙපි තෙ ගහෙත්වා කුටිකණ්ණසොණත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජෙසි. තෙපි ඛො චොරා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිතා සබ්බෙව අරහත්තං පාපුණිංසු. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො කාතියානිං උපාසිකං අවෙච්චප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

පසුව අරුණෝදය උදා වූ කල සොර දෙටුවා ගොස් උපාසිකාවගේ පාමුල වැටී, "ආර්යාවනි, අප සැමටම සමාව දුන මැනවැ"යි කීය. "ඔබලා මට කළ වරද කිමෙක්දැ"යි ඇය ඇසූ විට, ඔහු තමා කළ සියලු දෝෂයන් සැළ කළේය. "එසේ නම් දරුවෙනි, මම ඔබට සමාව දෙමි"යි ඇය කීවාය. "ආර්යාවනි, එපමණකින් අපට සමාව ලැබුණා නොවේ, ඔබගේ පුත් තෙරණුවන් සමීපයේ අප සැමට පැවිද්ද ලබා දෙනු මැනවැ"යි ඔවුහු කීහ. ඇය ඔවුන් සියල්ලන්ම කැඳවාගෙන ගොස් කුටිකණ්ණ සෝණ තෙරුන් සමීපයෙහි පැවිදි කරවූවාය. ඒ සොරුන් ද තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී සියල්ලෝම අරිහත් ඵලයට පැමිණියහ. මේ කතා පුවත මෙසේ හටගත්තේය. පසු කාලයක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවෙසෙන කල උපාසිකාවන් තනතුරුවල පිහිටුවන සේක්, කාතියානී උපාසිකාව අචල ප්‍රසාද ලාභී උපාසිකාවන් අතර අගතැන් තනතුරෙහි පිහිටුවූ සේක.

නකුලමාතාවත්ථු

නකුලමාතා වස්තුව

266. නවමෙ විස්සාසිකානන්ති විස්සාසකථං කථෙන්තීනං උපාසිකානං, නකුලමාතා ගහපතානී, අග්ගාති දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං සබ්බං හෙට්ඨා උපාසකපාළියං වුත්තමෙව. කෙවලං ඉධ නකුලමාතරං ධුරං කත්වා වෙදිතබ්බන්ති.

266. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, 'විස්සාසිකානං' යන්නෙන් අතිශයින් විශ්වාසවන්තව කතා කරන උපාසිකාවන් අතර නකුලමාතා ගෘහපතිනිය අග්‍ර බව දක්වයි. මෙහි කිව යුතු යමක් වේ නම් ඒ සියල්ල මීට පෙර උපාසක පාළියෙහි දක්වා ඇත. මෙහි නකුලමාතාවන් මුල් කොට කරුණු පැහැදිලි කළ බව දත යුතුය.

කාළීකුරරඝරිකාවත්ථු

කුරරඝර වාසී කාලි උපාසිකාවගේ වස්තුව

267. දසමෙ අනුස්සවප්පසන්නානන්ති අනුස්සවෙනෙව උප්පන්නෙන පසාදෙන සමන්නාගතානං උපාසිකානං අන්තරෙ, කාළී උපාසිකා, කුරරඝරිකා අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුරරඝරනගරෙ නිබ්බත්තා සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං අනුස්සවප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්ති, කාළීතිස්සා නාමං අකංසු.

267. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අනුස්සවප්පසන්නානං' (අසා දැනගැනීමෙන් පැහැදුණවුන්) යන්නෙන්, අසා දැනගැනීමෙන්ම උපන් ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූ උපාසිකාවන් අතර, කුරරඝර වැසි කාලී උපාසිකාව අග්‍ර වන බව දක්වයි. ඇය පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නුවර කුරරඝර නගරයෙහි ඉපදී, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව ශ්‍රවණය කරමින් සිටියදී, එක්තරා උපාසිකාවක අනුශ්‍රවයෙන් පැහැදුණු උපාසිකාවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, අධිකාරී පින්කම් කොට ඒ තනතුර පැතුවාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි රජගහ නුවර කුලගෙයක ඉපදුණාය. ඇයට 'කාලී' යැයි නම් තැබූහ.

සා [Pg.352] වයප්පත්තා කුරරඝරනගරෙ කුලගෙහං ගතා. අථස්සා සංවාසෙන ගබ්භො පතිට්ඨහි. සා පරිපුණ්ණගබ්භා ‘‘පරෙසං ගෙහෙ ගබ්භවුට්ඨානං නාම අප්පතිරූප’’න්ති අත්තනො කුලනගරමෙව ආගන්ත්වා රත්තිභාගසමනන්තරෙ අත්තනො පාසාදස්ස උපරි ආකාසෙ ඨිතානං සාතාගිරහෙමවතානං රතනත්තයස්ස වණ්ණං කථෙන්තානං කථං සුත්වා අනුස්සවිකප්පසාදං උප්පාදෙත්වා සත්ථු අදස්සනෙනෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, අපරභාගෙ පනස්සා ගබ්භවුට්ඨානං අහොසීති සබ්බං වත්ථු හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො ඉමං උපාසිකං අනුස්සවප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

ඇය වැඩිවියට පත් වූ පසු කුරරඝර නගරයෙහි (තම ස්වාමියාගේ) කුලගෙට ගියාය. ඉක්බිති ඇයට ඇසුර නිසා ගැබක් පිහිටියේය. ඇය ගැබ මෝරා ඇති කල්හි, 'අනුන්ගේ ගෙදරක දරුවන් ප්‍රසූත කිරීම නුසුදුසුය' යි සිතා තමන්ගේ උපන් නගරයටම පැමිණියාය. රාත්‍රී කාලයෙහි තමන්ගේ ප්‍රාසාදය මතුපිට අහසෙහි සිටි සාතාගිර හා හේමවත යන යක්ෂයින් දෙදෙනා තෙරුවන්ගේ ගුණ කියනු අසා, අනුශ්‍රවයෙන් ප්‍රසාදය උපදවාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේව ඇසින් නොදැකම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. පසුව ඇයට දරුවා ලැබුණි. මේ සියලු පුවත යට විස්තර කරන ලදී. පසු කාලයක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි භික්ෂු සංඝයා මැද වැඩසිටිමින් උපාසිකාවන් තනතුරුවල තබන කල්හි, මේ කාලී උපාසිකාව අනුශ්‍රවයෙන් පැහැදුණු උපාසිකාවන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූහ.

දසසුත්තපරිමාණාය උපාසිකාපාළියා වණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සූත්‍ර දහයකින් සමන්විත වූ උපාසිකා පාළියෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

එත්තාවතා ච මනොරථපූරණියා

මනෝරථපූරණී නම් වූ,

අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

සබ්බාපි එතදග්ගපාළිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සියලුම ඒතදග්ග පාළි වර්ණනාව මෙයින් නිමවා ඇත.

15. අට්ඨානපාළි

15. අට්ඨාන පාළි

(15) 1. අට්ඨානපාළි-පඨමවග්ගවණ්ණනා

(15) 1. අට්ඨාන පාළි - ප්‍රථම වර්ග වර්ණනාව

268. අට්ඨානපාළියා අට්ඨානන්ති හෙතුපටික්ඛෙපො. අනවකාසොති පච්චයපටික්ඛෙපො. උභයෙනාපි කාරණමෙව පටික්ඛිපති. කාරණඤ්හි තදායත්තවුත්තිතාය අත්තනො ඵලස්ස ඨානන්ති ච අවකාසොති ච වුච්චති. යන්ති යෙන කාරණෙන. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො සොතාපන්නො අරියසාවකො. තස්ස හි දිට්ඨිසම්පන්නො ඉතිපි, දස්සනසම්පන්නො ඉතිපි, ආගතො ඉමං සද්ධම්මං ඉතිපි, පස්සති ඉමං සද්ධම්මං ඉතිපි, සෙක්ඛෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො ඉතිපි, සෙක්ඛාය විජ්ජාය සමන්නාගතො ඉතිපි, ධම්මසොතසමාපන්නො ඉතිපි, අරියො නිබ්බෙධිකපඤ්ඤො ඉතිපි, අමතද්වාරං ආහච්ච තිට්ඨති ඉතිපිති බහූනි නාමානි හොන්ති. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති චතුභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු කඤ්චි එකං සඞ්ඛාරම්පි. නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යාති නිච්චොති ගණ්හෙය්‍ය. නෙතං ඨානං විජ්ජතීති එතං කාරණං නත්ථි න උපලබ්භති. යං පුථුජ්ජනොති යෙන කාරණෙන පුථුජ්ජනො. ඨානමෙතං විජ්ජතීති එතං කාරණං අත්ථි. සස්සතදිට්ඨියා හි සො තෙභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරා [Pg.353] පන තෙජුස්සදත්තා දිවසංසන්තත්තො අයොගුළො විය මක්ඛිකානං, දිට්ඨියා වා අඤ්ඤෙසං වා අකුසලානං ආරම්මණං න හොන්ති. ඉමිනා නයෙන කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතොතිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

268. අට්ඨාන පාළියෙහි 'අට්ඨානං' යනු හේතුව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'අනවකාසෝ' යනු ප්‍රත්‍යය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. මේ වචන දෙකෙන්ම 'හේතුව' යන්නම ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. යම් හේතුවකට අනුව යම් ප්‍රතිඵලයක් පවතින්නේ ද, එය එම ඵලයේ 'ස්ථානය' හෝ 'අවකාශය' යැයි කියනු ලැබේ. 'යං' යනු යම් හේතුවකින් යන්නයි. 'දිට්ඨිසම්පන්නෝ' යනු මාර්ග දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ සෝවාන් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයාය. එම ආර්ය ශ්‍රාවකයා හට දිට්ඨිසම්පන්න, දස්සනසම්පන්න, මේ සද්ධර්මයට පැමිණි තැනැත්තා, මේ සද්ධර්මය දකින්නා, ශෛක්ෂ ඥානයෙන් යුක්ත තැනැත්තා, ශෛක්ෂ විද්‍යාවෙන් යුක්ත තැනැත්තා, ධර්ම සෝතයට පත් වූ තැනැත්තා, විනිවිද දකින ප්‍රඥාව ඇති ආර්ය තැනැත්තා, අමෘත ද්වාරය අසල සිටින්නා යනාදී වශයෙන් බොහෝ නම් පවතී. 'කඤ්චි සංඛාරං' යනු සිවු භූමියෙහි වූ යම් සංස්කාර ධර්මයක් හෝ වේවා යන්නයි. 'නිච්චතෝ උපගච්ඡෙය්‍ය' යනු 'නිත්‍යයි' කියා ගන්නා අදහසයි. 'නේතං ඨානං විජ්ජති' යනු එවැනි හේතුවක් නැත, හමු නොවේ යන්නයි. 'යං පුථුජ්ජනෝ' යනු යම් හේතුවකින් පෘථග්ජනයා යන්නයි. 'ඨානමේතං විජ්ජති' යනු එවැනි හේතුවක් ඇත යන්නයි. ශාස්වත දෘෂ්ටිය නිසා ඔහු (පෘථග්ජනයා) තුන් භූමියෙහි වූ යම් සංස්කාරයක් නිත්‍ය වශයෙන් ගත හැකිය යනු අදහසයි. සිව්වන භූමියට අයත් සංස්කාරයෝ වනාහි මහත් තේජස් ඇති බැවින්, දවස පුරා රත් වූ යකඩ පිණ්ඩයකට මැස්සන් නොඑන්නා සේ, (මිථ්‍යා) දෘෂ්ටියට හෝ වෙනත් අකුසලයන්ට අරමුණු නොවෙති. මේ ක්‍රමයටම යම් සංස්කාරයක් 'සුඛ' වශයෙන් ගැනීම ආදී තැන්හි ද අර්ථය දත යුතුය.

269. සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති ආරොගො පරම්මරණා’’ති (දී. නි. 1.76, 79; ම. නි. 3.21, 22) එවං අත්තදිට්ඨිවසෙන සුඛතො ගාහං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන පන අරියසාවකො පරිළාහාධිභූතො පරිළාහවූපසමත්ථං මත්තහත්ථිපරිත්තාසිතො විය චොක්ඛබ්‍රාහ්මණො ගූථං කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො උපගච්ඡති.

269. 'සුඛතෝ උපගච්ඡෙය්‍ය' යන්නෙන් 'ආත්මය ඒකාන්තයෙන්ම සැපවත් වේ, මරණින් පසු නිරෝගී වේ' යනාදී වශයෙන් දෘෂ්ටි වශයෙන් සැපයයි ගැනීම අදහස් වේ. දෘෂ්ටි විප්පයුත්ත සිතින් නම් ආර්ය ශ්‍රාවකයා දැඩි පීඩාවකින් පෙළෙද්දී එම පීඩාව සන්සිඳුවා ගැනීම පිණිස, කුලප්පු වූ ඇතෙකුගෙන් බේරීමට යන්නෙකු සේ හෝ පිරිසිදු බමුණෙකු (මගක් නැති කල) අසූචි මතින් යන්නා සේ, යම් සංස්කාරයක් සැපයක් ලෙසින් (ලෞකික මට්ටමෙන්) ඇසුරු කළ හැකිය.

270. අත්තවාරෙ කසිණාදිපණ්ණත්තිසඞ්ගහත්ථං ‘‘සඞ්ඛාර’’න්ති අවත්වා කඤ්චි ධම්මන්ති වුත්තං. ඉධාපි අරියසාවකස්ස චතුභූමකවසෙන පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො, පුථුජ්ජනස්ස තෙභූමකවසෙන. සබ්බවාරෙසු වා අරියසාවකස්සාපි තෙභූමකවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො වට්ටති. යං යං හි පුථුජ්ජනො ගණ්හාති, තතො තතො අරියසාවකො ගාහං විනිවෙඨෙති. පුථුජ්ජනො හි යං යං නිච්චං සුඛං අත්තාති ගණ්හාති, තං තං අරියසාවකො අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ගණ්හන්තො තං ගාහං විනිවෙඨෙති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තත්තයෙ පුථුජ්ජනත්තග්ගාහවිනිවෙඨනං නාම කථිතං.

270. ආත්මය පිළිබඳ වාරයෙහි කසිණ ආදී ප්‍රඥප්තීන් ඇතුළත් කිරීම සඳහා 'සංස්කාර' යැයි නොකියා 'යම් ධර්මයක්' (කඤ්චි ධම්මං) යැයි කියන ලදී. මෙහිදී ද ආර්ය ශ්‍රාවකයා සම්බන්ධයෙන් සිවු භූමිය වශයෙන් ද, පෘථග්ජනයා සම්බන්ධයෙන් තුන් භූමිය වශයෙන් ද සීමාව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් සියලු වාරයන්හි ආර්ය ශ්‍රාවකයා හට ද තුන් භූමිය වශයෙන්ම සීමාව යෙදීම සුදුසුය. මන්ද පෘථග්ජනයා යම් යම් දෙයක් (නිත්‍ය, සුඛ වශයෙන්) ගනී ද, ආර්ය ශ්‍රාවකයා ඒ ඒ දෙයින් එම දැඩි ගැනීම ලිහිල් කරයි. පෘථග්ජනයා යමක් නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම යැයි ගනී ද, ආර්ය ශ්‍රාවකයා එය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස ගනිමින් ඒ ගැනීම ලිහිල් කරයි. මෙසේ මෙම සූත්‍ර තුනෙහි පෘථග්ජනයාගේ ආත්ම දෘෂ්ටිය ලිහිල් කිරීම ගැන කියැවිණි.

271. මාතරන්තිආදීසු ජනිකාව මාතා, ජනකොව පිතා, මනුස්සභූතොව ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො. කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති? එතම්පි අට්ඨානං. සචෙපි භවන්තරගතං අරියසාවකං අත්තනො අරියසාවකභාවං අජානන්තම්පි කොචි එවං වදෙය්‍ය ‘‘ඉමං කුන්ථකිපිල්ලිකං ජීවිතා වොරොපෙත්වා සකලචක්කවාළගබ්භෙ චක්කවත්තිරජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති, නෙව සො තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අථාපි නං එවං වදෙය්‍යුං ‘‘සචෙ ඉමං න ඝාතෙස්සසි, සීසං තෙ ඡින්දිස්සාමා’’ති. සීසමෙවස්ස ඡින්දෙය්‍යුං, න ච සො තං ඝාතෙය්‍ය. පුථුජ්ජනභාවස්ස පන මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං අරියසාවකස්ස ච බලවදීපනත්ථමෙතං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – සාවජ්ජො පුථුජ්ජනභාවො, යත්‍ර හි නාම පුථුජ්ජනො මාතුඝාතාදීනිපි ආනන්තරියානි කරිස්සති. මහාබලො ච අරියසාවකො, යො එතානි කම්මානි න කරොතීති.

271. 'මවු' ආදී තැන්හි වැදූ මවම 'මව' ලෙස ද, ජනක පියාම 'පියා' ලෙස ද, මනුෂ්‍ය වූ රහතන් වහන්සේම 'අර්හත්' ලෙස ද අදහස් කෙරේ. ආර්ය ශ්‍රාවකයා (මවුපියන් නොවන) වෙනත් අයෙකු ජීවිතයෙන් තොර කරයි ද? එය ද සිදුවිය නොහැක්කකි. යම් හෙයකින් ආර්ය ශ්‍රාවක බව නොදන්නා අයෙකු පැමිණ 'මේ කූඹියෙකු මරා මුළු සක්වළෙහිම සක්විති රජකම ලබා ගන්න' යැයි කීව ද, ඔහු ඒ සතා පවා නොමරන්නේය. එසේම 'මොහුව නොමැරුවොත් ඔබේ හිස ගසා දමමු' යැයි කීව ද, තමන්ගේ හිස ගසා දැමීමට ඉඩ දෙයි මිස ඔහු අනෙකාව නොමරන්නේය. පෘථග්ජන භාවයෙහි ඇති භයානක වරද පෙන්වීමටත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ (ශ්‍රද්ධාදී) බලය පෙන්වීමටත් මෙය වදාරන ලදී. මෙහි අදහස නම් - පෘථග්ජන භාවය දොස් සහිතය, මන්ද පෘථග්ජනයා මවු මැරීම ආදී ආනන්තරීය පාපකර්ම පවා සිදු කරන බැවිනි. ආර්ය ශ්‍රාවකයා වනාහි මහත් බල සම්පන්නය, ඔහු කිසි කලෙකත් එවැනි කර්ම සිදු නොකරයි.

274. පදුට්ඨචිත්තොති [Pg.354] වධකචිත්තෙන පදුට්ඨචිත්තො. ලොහිතං උප්පාදෙය්‍යාති ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය.

274. 'පදුට්ඨචිත්තෝ' යනු මරා දැමීමේ සිතින් දූෂිත වූ සිතක් ඇතිව යන්නයි. 'ලෝහිතං උප්පාදෙය්‍ය' යනු ජීවමාන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීරයෙහි කුඩා මැස්සෙකුට බීමට සෑහෙන තරම් හෝ ලේ සෙලවීමයි.

275. සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති සමානසංවාසකං සමානසීමාය ඨිතං පඤ්චහි කාරණෙහි සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘පඤ්චහුපාලි, ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජති – කම්මෙන, උද්දෙසෙන, වොහරන්තො, අනුස්සාවනෙන, සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458).

275. 'සංඝං භින්දෙය්‍ය' යනු එකම වාසය ඇති, එකම සීමාවෙහි සිටින සංඝයා කරුණු පහකින් භේද කිරීමයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'උපාලි, කරුණු පහකින් සංඝයා භේද වේ - කර්මයෙන් (සංඝ කර්ම), උද්දේශයෙන් (පාතිමොක්ඛ), ප්‍රකාශ කිරීමෙන් (මිථ්‍යා ධර්ම), අනුශ්‍රාවණයෙන් (අනුසාවන) සහ සලාක ලබාදීමෙන්' යනුයි.

තත්ථ කම්මෙනාති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු අඤ්ඤතරෙන කම්මෙන. උද්දෙසෙනාති පඤ්චසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙසු අඤ්ඤතරෙන උද්දෙසෙන. වොහරන්තොති කථයන්තො, තාහි තාහි උප්පත්තීහි අධම්මං ධම්මොතිආදීනි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි දීපෙන්තො. අනුස්සාවනෙනාති ‘‘නනු තුම්හෙ ජානාථ මය්හං උච්චාකුලා පබ්බජිතභාවං බහුස්සුතභාවඤ්ච, මාදිසො නාම උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථු සාසනං ගාහෙය්‍යාති චිත්තම්පි උප්පාදෙතුං න තුම්හාකං යුත්තං, කිං මය්හං අවීචි නීලුප්පලවනං විය සීතලා, කිං අහං අපායතො න භායාමී’’තිආදිනා නයෙන කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වා අනුස්සාවනෙන. සලාකග්ගාහෙනාති එවං අනුස්සාවෙත්වා තෙසං චිත්තං උපත්ථම්භෙත්වා අනිවත්තිධම්මෙ කත්වා ‘‘ගණ්හථ ඉමං සලාක’’න්ති සලාකග්ගාහෙන.

එහි 'කර්මයෙන්' යනු අපලෝකන කර්මය ආදී සතර කර්මයන්ගෙන් එක්තරා කර්මයකිනි. 'උද්දේශයෙන්' යනු පාතිමොක්ඛ උද්දේශ පහෙන් එක්තරා උද්දේශයකිනි. 'ව්‍යවහාර කරන්නා' යනු පවසමින්, ඒ ඒ කාරණාවලින් අධර්මය ධර්මය යනාදී වශයෙන් අටළොස් භේදකර වස්තූන් දක්වමිනි. 'අනුශ්‍රාවණයෙන්' යනු "නුඹලා මගේ උසස් කුලයකින් පැවිදි වූ බවත් බහුශ්‍රුත බවත් දන්නවා නොවේද? මා වැනි කෙනෙක් අධර්මය හෝ අවිනය බුද්ධ ශාසනය ලෙස පිළිගනී යැයි සිතීමට පවා නුඹලාට සුදුසු නැත. මට අවීචි නිරය නිල් මහනෙල් වනයක් මෙන් සිසිල්ද? මම අපායට බිය නොවෙමිද?" යනාදී වශයෙන් කන අසල රහසින් කීම මගින් භේදයට ගැලපෙන වචන ඇසීමට සැලැස්වීමෙනි. 'සලාක ලබා දීමෙන්' යනු මෙසේ ඇසීමට සලස්වා ඔවුන්ගේ සිත ස්ථාවර කර, නොකැළඹෙන තත්ත්වයට පත් කර, "මේ සලාකය ගන්න" යැයි පවසමින් සලාක ලබා දීමෙනි.

එත්ථ ච කම්මෙව උද්දෙසො වා පමාණං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගා. අට්ඨාරසවත්ථුදීපනවසෙන හි වොහරන්තෙන තත්ථ රුචිජනනත්ථං අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගහිතායපි අභින්නොව හොති සඞ්ඝො. යදා පන එවං චත්තාරො වා අතිරෙකා වා සලාකං ගහෙත්වා ආවෙණිකං කම්මං වා උද්දෙසං වා කරොන්ති, තදා සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. එවං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති. එත්තාවතා මාතුඝාතාදීනි පඤ්ච ආනන්තරියකම්මානි දස්සිතානි හොන්ති, යානි පුථුජ්ජනො කරොති, න අරියසාවකො. තෙසං ආවිභාවත්ථං –

මෙහි කර්මය හෝ උද්දේශයම ප්‍රමාණය වේ. කථා කිරීම, අනුශ්‍රාවණය සහ සලාක ලබා දීම යන මේවා පූර්ව භාග (පූර්ව ක්‍රියාවෝ) වෙති. අටළොස් භේදකර වස්තූන් දැක්වීම් වශයෙන් කථා කරන මහණෙකු විසින් එහි රුචිය ඇති කරනු පිණිස අනුශ්‍රාවණය කරවා සලාක ගත් කල්හි පවා සංඝයා තවමත් බිඳී නැත. යම් විටක සතර නමක් හෝ ඊට වැඩි පිරිසක් සලාක ගෙන වෙන් වශයෙන් කර්මයක් හෝ උද්දේශයක් කෙරෙත්ද, එවිට සංඝයා බිඳුණා නම් වේ. මෙසේ දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයා (සෝවාන් වූවෙක්) සංඝයා භේද කරන්නේය යන මේ කරුණ විද්‍යමාන නොවේ. මෙතෙකින් පෘථග්ජනයා කරන, ආර්ය ශ්‍රාවකයා නොකරන මව් මැරීම ආදී ආනන්තරීය කර්ම පහ දක්වන ලදී. ඒවා පැහැදිලි කරනු පිණිස -

‘‘කම්මතො ද්වාරතො චෙව, කප්පට්ඨිතියතො තථා;

පාකසාධාරණාදීහි, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො’’.

"කර්මයෙන් ද, ද්වාරයෙන් ද, කල්පයක් පැවතීමෙන් ද, විපාකයේ සාධාරණ බව ආදියෙන් ද තීරණය (විනිශ්චය) දත යුතුය."

තත්ථ [Pg.355] කම්මතො තාව – එත්ථ හි මනුස්සභූතස්සෙව මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා අපි පරිවත්තලිඞ්ගං ජීවිතා වොරොපෙන්තස්ස කම්මං ආනන්තරියං හොති, තස්ස විපාකං පටිබාහිස්සාමීති සකලචක්කවාළං මහාචෙතියප්පමාණෙහිපි කඤ්චනථූපෙහි පූරෙත්වාපි සකලචක්කවාළං පූරෙත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වාපි බුද්ධස්ස භගවතො සඞ්ඝාටිකණ්ණං අමුඤ්චන්තො විචරිත්වාපි කායස්ස භෙදා නිරයමෙව උපපජ්ජති. යො පන සයං මනුස්සො තිරච්ඡානභූතං මාතරං වා පිතරං වා, සයං වා තිරච්ඡානභූතො මනුස්සභූතං, තිරච්ඡානභූතොයෙව වා තිරච්ඡානභූතං ජීවිතා වොරොපෙති, තස්ස කම්මං ආනන්තරියං න හොති, භාරියං පන හොති, ආනන්තරියං ආහච්චෙව තිට්ඨති. මනුස්සජාතිකානංව පන වසෙන අයං පඤ්හො කථිතො.

එහි කර්ම වශයෙන් පළමුව - මෙහි මනුෂ්‍යයෙකු වූවෙකු විසින්ම මනුෂ්‍යයෙකු වූ මව හෝ පියා, ලිංගය වෙනස් වුවද, දිවි තොර කරන්නේ නම් එය ආනන්තරීය කර්මය වේ. එහි විපාකය වළක්වන්නෙමි යි මුළු සක්වළම මහා සෑයේ ප්‍රමාණයට රන් ස්තූපවලින් පුරවා හෝ, මුළු සක්වළ පුරා වැඩසිටින මහා සංඝ රත්නයට මහා දානයක් දී හෝ, භාග්‍යවත් බුදු රජාණන් වහන්සේගේ සඟළ සිවුරේ කොණ නොමුදා උන්වහන්සේ පසුපස ඇවිද ගියත්, කය බිඳීමෙන් පසු නිරයෙහිම උපදියි. යමෙක් තමා මනුෂ්‍යයෙක්ව සිටියදී තිරිසන් බවට පත් මව හෝ පියා මරයි නම්, හෝ තමා තිරිසන්ව සිටියදී මනුෂ්‍ය මව හෝ පියා මරයි නම්, හෝ තිරිසන්ව සිටියදී තිරිසන් මව හෝ පියා මරයි නම්, එම කර්මය ආනන්තරීය නොවේ. එහෙත් එය බරපතල කර්මයකි, ආනන්තරීය කර්මයට ආසන්නව පවතියි. මනුෂ්‍ය ජාතිකයන්ගේ වශයෙන්ම මේ ප්‍රශ්නය දේශනා කරන ලදී.

තත්ථ එළකචතුක්කං, සඞ්ගාමචතුක්කං, චොරචතුක්කඤ්ච කථෙතබ්බං. එළකං මාරෙස්සාමීති අභිසන්ධිනාපි හි එළකට්ඨානෙ ඨිතං මනුස්සො මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා මාරෙන්තො ආනන්තරියං ඵුසති. එළකාභිසන්ධිනා මාතාපිතිඅභිසන්ධිනා වා එළකං මාරෙන්තො ආනන්තරියං න ඵුසති, මාතාපිතිඅභිසන්ධිනා මාතාපිතරො මාරෙන්තො ඵුසතෙව. එස නයො ඉතරස්මිම්පි චතුක්කද්වයෙ. යථා ච මාතාපිතූසු, එවං අරහන්තෙපි එතානි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. මනුස්සඅරහන්තමෙව ච මාරෙත්වා ආනන්තරියං ඵුසති, න යක්ඛභූතං. කම්මං පන භාරියං, ආනන්තරියසදිසමෙව. මනුස්සඅරහන්තස්ස ච පුථුජ්ජනකාලෙයෙව සත්ථප්පහාරෙ වා විසෙ වා දින්නෙපි යදි සො අරහත්තං පත්වා තෙනෙව මරති, අරහන්තඝාතකො හොතියෙව. යං පන පුථුජ්ජනකාලෙ දින්නං දානං අරහත්තං පත්වා පරිභුඤ්ජති, පුථුජ්ජනස්සෙව තං දින්නං හොති. සෙසඅරියපුග්ගලෙ මාරෙන්තස්ස ආනන්තරියං නත්ථි, කම්මං පන භාරියං, ආනන්තරියසදිසමෙව.

එහි බැටළු චතුෂ්කය, යුද්ධ චතුෂ්කය සහ සොර චතුෂ්කය පැවසිය යුතුය. "බැටළුවෙකු මරන්නෙමි" යන අදහසින් වුවද බැටළුවෙකු සිටි තැන සිටි මනුෂ්‍ය වූ මව හෝ පියා මරන්නා ආනන්තරීය කර්මයට හසුවෙයි. බැටළුවෙකු යන අදහසින් හෝ මව්පියන් යන අදහසින් බැටළුවෙකු මරන්නා ආනන්තරීය කර්මයට හසු නොවේ. මව්පියන් යන අදහසින් මව්පියන් මරන්නා නියත වශයෙන්ම ආනන්තරීය කර්මයට හසු වේ. ඉතිරි චතුෂ්ක දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයමයි. මව්පියන් සම්බන්ධයෙන් යම් සේද, රහතන් වහන්සේ සම්බන්ධයෙන්ද මේ චතුෂ්කයන් දත යුතුය. මනුෂ්‍ය රහතන් වහන්සේ නමක් මැරීමෙන් ආනන්තරීය පාපය සිදුවේ, යක්ෂයෙකු වූ රහතන් නමක් මැරීමෙන් නොවේ. එහෙත් එම කර්මය බරපතලය, ආනන්තරීය කර්මයට සමානමය. මනුෂ්‍ය රහතන් වහන්සේට පෘථග්ජන කාලයෙහිම ආයුධයකින් පහර දී හෝ විෂ දී, උන්වහන්සේ රහත් වී එම පහර නිසාම මිය යයි නම්, ඔහු රහත් ඝාතකයෙකුම වේ. යම් දානයක් පෘථග්ජන කාලයේදී දෙනු ලැබ රහත් වූ පසු වළඳයි නම්, එය පෘථග්ජනයාට දුන් දානයක්ම වේ. සෙසු ආර්ය පුද්ගලයන් මරන්නාට ආනන්තරීය පාපය සිදු නොවේ, එහෙත් එම කර්මය බරපතල වේ, ආනන්තරීය කර්මයට සමානමය.

ලොහිතුප්පාදෙ තථාගතස්ස අභෙජ්ජකායතාය පරූපක්කමෙන චම්මච්ඡෙදං කත්වා ලොහිතපග්ඝරණං නාම නත්ථි, සරීරස්ස පන අන්තොයෙව එකස්මිං ඨානෙ ලොහිතං සමොසරති. දෙවදත්තෙන පවිද්ධසිලතො භිජ්ජිත්වා ගතා සකලිකාපි තථාගතස්ස පාදන්තං පහරි, ඵරසුනා පහටො විය පාදො අන්තොලොහිතොයෙව අහොසි. තථා කරොන්තස්ස ආනන්තරියං හොති. ජීවකො පන තථාගතස්ස රුචියා [Pg.356] සත්ථකෙන චම්මං ඡින්දිත්වා තම්හා ඨානා දුට්ඨලොහිතං නීහරිත්වා ඵාසුකමකාසි. තථා කරොන්තස්ස පුඤ්ඤකම්මමෙව හොති.

ලෝහිතුප්පාද කර්මයෙහිදී, තථාගතයන් වහන්සේගේ කය බිඳිය නොහැකි බැවින් අනුන්ගේ උපක්‍රමයකින් සම සිඳී ලේ වැගිරීමක් සිදු නොවේ, ශරීරය තුළම එක් තැනක ලේ කැටි ගැසෙයි. දේවදත්ත විසින් පෙරළන ලද ගලින් බිඳී විසි වූ ගල් පතුරක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයේ වැදුණි. පොරවකින් පහර දුන්නාක් මෙන් පාදය ඇතුළත ලේ කැටි ගැසුණි. එසේ කරන්නාට ආනන්තරීය කර්මය සිදු වේ. එහෙත් ජීවක තථාගතයන් වහන්සේගේ කැමැත්ත ඇතිව සැත්කමකින් සම සිඳ, ඒ තැනින් නරක් වූ ලේ ඉවත් කර සුවපත් කළේය. එසේ කරන්නාට පින්කමක්ම සිදු වේ.

අථ යෙ පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ චෙතියං භින්දන්ති, බොධිං ඡින්දන්ති, ධාතුම්හි උපක්කමන්ති, තෙසං කිං හොතීති? භාරියං කම්මං හොති, ආනන්තරියසදිසං. සධාතුකං පන ථූපං වා පටිමං වා බාධයමානං බොධිසාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. සචෙපි තත්ථ නිලීනා සකුණා චෙතියෙ වච්චං පාතෙන්ති, ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව. පරිභොගචෙතියතො හි සරීරචෙතියං මහන්තතරං. චෙතියවත්ථුං භින්දිත්වා ගච්ඡන්තං බොධිමූලම්පි ඡින්දිත්වා හරිතුං වට්ටති. යා පන බොධිසාඛා බොධිඝරං බාධති, තං ගෙහරක්ඛණත්ථං ඡින්දිතුං න ලභති. බොධිඅත්ථඤ්හි ගෙහං, න ගෙහත්ථාය බොධි. ආසනඝරෙපි එසෙව නයො. යස්මිං පන ආසනඝරෙ ධාතු නිහිතා හොති, තස්ස රක්ඛණත්ථාය බොධිසාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. බොධිජග්ගනත්ථං ඔජාහරණසාඛං වා පූතිසාඛං වා ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව, සරීරපටිජග්ගනෙ විය පුඤ්ඤම්පි හොති.

යම් අයෙක් තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු චෛත්‍ය බිඳිත්ද, බෝධි වෘක්ෂය කපත්ද, ධාතූන් වහන්සේලාට උපක්‍රම කෙරෙත්ද, ඔවුන්ට කුමක් වේද? එය ආනන්තරීය කර්මයට සමාන බරපතල කර්මයකි. එහෙත් ධාතු සහිත ස්තූපයකට හෝ පිළිමයකට බාධා පමුණුවන බෝ අත්තක් කැපීම සුදුසුය. යම් හෙයකින් එහි වසන පක්ෂීන් චෛත්‍යය මත අසූචි හෙළන්නේ නම්, එම අත්ත කැපීම නියත වශයෙන්ම සුදුසුය. පරිභෝග චෛත්‍යයට වඩා ශාරීරික චෛත්‍යය ඉතා උතුම්ය. චෛත්‍ය වස්තුව බිඳගෙන යන බෝ මුලක් වුවද කපා ඉවත් කිරීම සුදුසුය. යම් බෝ අත්තක් බෝධිඝරයට බාධා කරයි නම්, එම ගෘහය රැක ගැනීම පිණිස එය කැපීමට අවසර නැත. මන්ද ගෘහය සාදන ලද්දේ බෝධිය සඳහා මිස, ගෘහය සඳහා බෝධිය ඇති වූවා නොවන බැවිනි. ආසනඝරයෙහිද මේ ක්‍රමයමයි. යම් ආසනඝරයක ධාතූන් වහන්සේ තැන්පත් කර තිබේ නම්, එය රැක ගැනීම පිණිස බෝ අත්තක් කැපීම සුදුසුය. බෝධිය පෝෂණය කිරීම පිණිස සාරය උරා ගන්නා අතු හෝ දිරා ගිය අතු කැපීම සුදුසුමය. එය ජීවමාන බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ශරීරය උපස්ථාන කරන්නාක් වැනි පින්කමකි.

සඞ්ඝභෙදෙපි සීමට්ඨකසඞ්ඝෙ අසන්නිපතිතෙ විසුං පරිසං ගහෙත්වා කතවොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහස්ස කම්මං වා කරොන්තස්ස උද්දෙසං වා උද්දිසන්තස්ස භෙදො ච හොති ආනන්තරියකම්මඤ්ච. සමග්ගසඤ්ඤාය පන වට්ටතීති සඤ්ඤාය වා කරොන්තස්ස භෙදොව හොති, න ආනන්තරියකම්මං. තථා නවතො ඌනපරිසාය. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන නවන්නං ජනානං යො සඞ්ඝං භින්දති, තස්ස ආනන්තරියකම්මං හොති. තස්ස අනුවත්තකානං අධම්මවාදීනං මහාසාවජ්ජකම්මං, ධම්මවාදිනො පන අනවජ්ජා. තත්ථ නවන්නමෙව සඞ්ඝභෙදෙ ඉදං සුත්තං – ‘‘එකතො, උපාලි, චත්තාරො හොන්ති, එකතො චත්තාරො, නවමො අනුස්සාවෙති, සලාකං ගාහෙති ‘අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථු සාසනං, ඉමං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’ති. එවං ඛො, උපාලි, සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො ච. නවන්නං වා, උපාලි, අතිරෙකනවන්නං වා සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චා’’ති (චූළව. 351). එතෙසු ච පන පඤ්චසු සඞ්ඝභෙදො වචීකම්මං, සෙසානි කායකම්මානීති එවං කම්මතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

සංඝභේදයෙහි ද (විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය). සීමාවෙහි සිටින සංඝයා වහන්සේලා රැස්වීමට පෙර, වෙන් වශයෙන් පිරිසක් එක්රැස් කරගෙන, දහඅට වැදෑරුම් භේදකර කරුණු ප්‍රකාශ කරමින්, (අධර්මයට) අනුබල දෙමින්, සලාක ලබාගන්නා වූ හෝ (අපලෝකන ආදී) කර්ම කරන්නා වූ හෝ (පාතිමොක්ඛය) උදේසනය කරන්නා වූ මහණාට සංඝභේදය ද සිදුවේ, ආනන්තරිය කර්මය ද සිදුවේ. එහෙත් ‘සංඝයා සමඟිය’ යන හැඟීමෙන් හෝ ‘මෙසේ කිරීම කැපය’ යන හැඟීමෙන් කර්ම කරන මහණාට සංඝභේදය පමණක් සිදුවේ, ආනන්තරිය කර්මය සිදු නොවේ. නව දෙනෙකුට අඩු පිරිසක් ඇති විට ද එසේමය. ඉතාම අවම වශයෙන් නව දෙනෙකුගෙන් යුත් පිරිසක් මැද යමෙක් සංඝයා භේද කරයි ද, ඔහුට ආනන්තරිය කර්මය සිදුවේ. එම භේදයට අනුබල දෙන අධර්මවාදීන්ට මහා සාවද්‍ය කර්මයක් සිදුවන අතර, ධර්මවාදීහු වනාහි නිවැරදි වෙති. එහිදී නව දෙනෙකුගෙන්ම සිදුවන සංඝභේදය පිළිබඳව සූත්‍ර දේශනාව මෙසේය: “උපාලි, එක් පැත්තක භික්ෂූන් සතර නමකි, අනෙක් පැත්තක සතර නමකි. නවවැනි භික්ෂුව ‘මෙය ධර්මයයි, මෙය විනයයි, මෙය ශාස්තෘ ශාසනයයි, මෙය පිළිගන්න, මෙයට කැමති වන්න’ යැයි පවසමින් සලාක ලබාදෙයි. උපාලි, මෙසේ වූ කල සංඝ රාජිය (පැල්ම) ද සංඝ භේදය ද සිදුවේ. උපාලි, නව දෙනෙකුගෙන් හෝ නව දෙනෙකුට වැඩි පිරිසකගෙන් හෝ සංඝ රාජිය ද සංඝ භේදය ද සිදුවේ.” (චූළවග්ග). තවද මෙම ආනන්තරිය කර්ම පහ අතුරින් සංඝභේදය වචී කර්මයකි, සෙසු හතර කාය කර්මයන්ය. මෙසේ කර්ම වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

ද්වාරතොති [Pg.357] සබ්බානෙව චෙතානි කායද්වාරතොපි වචීද්වාරතොපි සමුට්ඨහන්ති. පුරිමානි පනෙත්ථ චත්තාරි ආණත්තිකවිජ්ජාමයප්පයොගවසෙන වචීද්වාරතො සමුට්ඨහිත්වාපි කායද්වාරමෙව පූරෙන්ති, සඞ්ඝභෙදො හත්ථමුද්ධාය භෙදං කරොන්තස්ස කායද්වාරතො සමුට්ඨහිත්වාපි වචීද්වාරමෙව පූරෙතීති එවමෙත්ථ ද්වාරතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ද්වාර වශයෙන් දත යුතු විනිශ්චය නම්, මේ සියලු ආනන්තරිය කර්ම පහම කාය ද්වාරයෙන් හෝ වචී ද්වාරයෙන් හටගනී. මෙහි මුල් කර්ම සතර (මව්පියන් මැරීම ආදිය) ආඥා කිරීම් හා විද්‍යාමය ප්‍රයෝගයන්ගේ බලයෙන් වචී ද්වාරයෙන් හටගත්ත ද කාය ද්වාරයම සම්පූර්ණ කරයි. සංඝභේදය වනාහි අත එසවීම ආදී සංඥාවන් මගින් භේදය ඇති කරන්නාට කාය ද්වාරයෙන් හටගත්ත ද වචී ද්වාරයම සම්පූර්ණ කරයි. මෙසේ මෙහි ද්වාර වශයෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

කප්පට්ඨිතියතොති සඞ්ඝභෙදොයෙව චෙත්ථ කප්පට්ඨිතියො. සණ්ඨහන්තෙ හි කප්පෙ වා කප්පවෙමජ්ඣෙ වා සඞ්ඝභෙදං කත්වා කප්පවිනාසෙයෙව මුච්චති. සචෙපි හි ‘ස්වෙ කප්පො විනස්සිස්සතී’’ති අජ්ජ සඞ්ඝභෙදං කරොති, ස්වෙව මුච්චති, එකදිවසමෙව නිරයෙ පච්චති. එවං කරණං පන නත්ථි. සෙසානි චත්තාරි කම්මානි ආනන්තරියානෙව හොන්ති, න කප්පට්ඨිතියානීති එවමෙත්ථ කප්පට්ඨිතියතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

කල්පයක් පැවතීම (කප්පට්ඨිති) අනුව දත යුතු විනිශ්චය නම්, මෙහි සංඝභේදය පමණක්ම කල්පයක් පවතින විපාක දෙන්නකි. කල්පයක් ආරම්භයේදී හෝ මැදදී සංඝභේදය සිදුකළහොත් ඔහු නිදහස් වන්නේ කල්ප විනාශයේදීමය. ඉදින් “හෙට කල්පය විනාශ වන්නේය” යි තිබියදී අද සංඝභේදය කළහොත්, හෙටම නිදහස් වේ; එවිට ඔහු නිරයෙහි පැසෙන්නේ එක් දිනක් පමණි. එහෙත් එවැනි සිදුවීමක් (කල්පය විනාශ වීමට දිනකට පෙර සංඝභේදය කිරීමක්) සිදු නොවේ. සෙසු ආනන්තරිය කර්ම සතර ආනන්තරිය වුවද කල්පයක් පවතින්නේ නැත. මෙසේ මෙහි කල්පය පුරා පැවතීම අනුව ද විනිශ්චය දත යුතුය.

පාකතොති යෙන ච පඤ්චපෙතානි කම්මානි කතානි හොන්ති, තස්ස සඞ්ඝභෙදොයෙව පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති, සෙසානි ‘‘අහොසිකම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො’’ති එවමාදීසු සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. සඞ්ඝභෙදාභාවෙ ලොහිතුප්පාදො, තදභාවෙ අරහන්තඝාතො, තදභාවෙ සචෙ පිතා සීලවා හොති, මාතා දුස්සීලා, නො වා තථා සීලවතී, පිතුඝාතො පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති. සචෙ මාතා සීලවතී, මාතුඝාතො. ද්වීසුපි සීලෙන වා දුස්සීලෙන වා සමානෙසු මාතුඝාතොව පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති. මාතා හි දුක්කරකාරිනී බහූපකාරා ච පුත්තානන්ති. එවමෙත්ථ පාකතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

විපාක දීමේ ප්‍රමුඛතාව (පාකත) අනුව විනිශ්චය නම්, යම් අයෙකු ආනන්තරිය කර්ම පහම කළහොත්, ඔහුට පටිසන්ධි වශයෙන් විපාක දෙන්නේ සංඝභේදය පමණි. සෙසු කර්ම සතර “කර්මය කළා පමණි, විපාකය පටිසන්ධි වශයෙන් ලැබුණේ නැත” යන ගණයට වැටේ. සංඝභේදය නොමැති විට ලෝහිතුප්පාද කර්මය ද, එය ද නොමැති විට රහතන් වහන්සේ මැරීම ද (පටිසන්ධි වශයෙන්) විපාක දෙයි. එය ද නොමැති විට, පියා සිල්වත් වී මව දුශ්ශීල වූයේ නම්, පිතෘඝාතය පටිසන්ධි වශයෙන් විපාක දෙයි. මව සිල්වත් නම් මාතෘඝාතය විපාක දෙයි. මව්පිය දෙදෙනාම සිල්වත්කමෙන් හෝ දුශ්ශීලකමෙන් සමාන වූයේ නම්, මාතෘඝාතයම පටිසන්ධි විපාක දෙයි. මක්නිසාද යත්, මව දරුවන් වෙනුවෙන් අතිශය දුෂ්කර වූත්, බොහෝ උපකාර වූත් මෙහෙවරක් කරන්නී බැවිනි. මෙසේ මෙහි විපාක දීමේ ප්‍රමුඛතාව අනුව ද විනිශ්චය දත යුතුය.

සාධාරණාදීහීති පුරිමානි චත්තාරි සබ්බෙසම්පි ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණානි. සඞ්ඝභෙදො පන ‘‘න ඛො, උපාලි භික්ඛුනී, සඞ්ඝං භින්දති, න සික්ඛමානා, න සාමණෙරො, න සාමණෙරී, න උපාසකො, න උපාසිකා සඞ්ඝං භින්දති. භික්ඛු ඛො, උපාලි, පකතත්තො සමානසංවාසකො සමානසීමායං ඨිතො සඞ්ඝං භින්දතී’’ති (චූළව. 351) වචනතො වුත්තප්පකාරස්ස භික්ඛුනොව හොති, න අඤ්ඤස්ස, තස්මා අසාධාරණො. ආදිසද්දෙන සබ්බෙපෙතෙ දුක්ඛවෙදනාය සහගතා දොසමොහසම්පයුත්තා චාති එවමෙත්ථ සාධාරණාදීහිපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

සාධාරණ බව ආදියෙන් විනිශ්චය මෙසේය: මුල් කර්ම හතර ගිහි පැවිදි සැමටම පොදුය (සාධාරණය). නමුත් සංඝභේදය වනාහි “උපාලි, භික්ෂුණියක් සංඝයා භේද නොකරන්නීය, සික්ඛමානාවක්, සාමණේරයෙක්, සාමණේරියක්, උපාසකයෙක් හෝ උපාසිකාවක් සංඝයා භේද නොකරන්නීය. උපාලි, ප්‍රකෘතිමත් වූ, සමාන සංවාස ඇති, එකම සීමාවක සිටින භික්ෂුවක්ම සංඝයා භේද කරයි” යන වචනයට අනුව ඉහත කී ලක්ෂණවලින් යුත් භික්ෂුවකටම පමණක් සිදුවන්නකි. එබැවින් එය අන් අයට අසාධාරණ (පොදු නොවන) කර්මයකි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මේ සියලු කර්ම දුක් වේදනාවන් හා සහගත බවත්, දෝස හා මෝහයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත බවත් දත යුතුය. මෙසේ මෙහි සාධාරණ බව ආදියෙන් ද විනිශ්චය දත යුතුය.

276. අඤ්ඤං [Pg.358] සත්ථාරන්ති ‘‘අයං මෙ සත්ථා සත්ථු කිච්චං කාතුං අසමත්ථො’’ති භවන්තරෙපි අඤ්ඤං තිත්ථකරං ‘අයං මෙ සත්ථා’’ති එවං ගණ්හෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො.

276. “වෙනත් ශාස්තෘවරයෙකු” යනු “මොහු මගේ ශාස්තෘවරයාය, ශාස්තෘවරයෙකුගේ කටයුතු කිරීමට (අනෙක් තැනැත්තා) අසමත්ය” යි සිතා මතු භවයකදී වුවද වෙනත් තීර්ථකරයෙකු “මොහු මාගේ ශාස්තෘවරයාය” යනුවෙන් පිළිගැනීමක් සිදු නොවන බවයි. එවැනි කරුණක් සිදු විය නොහැකිය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

277. එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සිලොකධාතුයා. තීණි හි ඛෙත්තානි ජාතිඛෙත්තං, ආණාඛෙත්තං විසයඛෙත්තන්ති. තත්ථ ජාතිඛෙත්තං නාම දසසහස්සී ලොකධාතු. සා හි තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිස්මිං ඔක්කමනකාලෙ නික්ඛමනකාලෙ සම්බොධිකාලෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ ආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනෙ පරිනිබ්බානෙ ච කම්පති. කොටිසතසහස්සචක්කවාළං පන ආණාඛෙත්තං නාම. ආටානාටියපරිත්තමොරපරිත්තධජග්ගපරිත්තරතනපරිත්තාදීනඤ්හි එත්ථ ආණා පවත්තති. විසයඛෙත්තස්ස පන පරිමාණං නත්ථි. බුද්ධානඤ්හි ‘‘යාවතකං ඤාණං තාවතකං ඤෙය්‍යං, යාවතකං ඤෙය්‍යං තාවතකං ඤාණං, ඤාණපරියන්තිකං ඤෙය්‍යං, ඤෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණ’’න්ති (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 85; පටි. ම. 3.5) වචනතො අවිසයො නාම නත්ථි.

277. “එක් ලෝක ධාතුවක” යනු දසදහසක් ලෝක ධාතුවෙහි යන්නයි. මක්නිසාද යත්, ජාති ක්ෂේත්‍රය, ආඥා ක්ෂේත්‍රය සහ විෂය ක්ෂේත්‍රය යනුවෙන් ක්ෂේත්‍ර තුනක් ඇත. එහි ජාති ක්ෂේත්‍රය යනු දසදහසක් ලෝක ධාතුවයි. තථාගතයන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ද, උපදින කල්හි ද, සම්බුද්ධත්වයට පත්වන කල්හි ද, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි ද, ආයු සංස්කාරය අත්හරින කල්හි ද, පිරිනිවන් පාන කල්හි ද එම දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වෙයි. කුටි ලක්ෂයක් (බිලියන සියයක්) වූ සක්වල ආඥා ක්ෂේත්‍රය නම් වේ. ආටානාටිය, මෝර, ධජග්ග, රතන ආදී පිරිත්වල ආඥාව මෙහි පැතිරෙයි. විෂය ක්ෂේත්‍රයට සීමාවක් නැත. බුදුවරුන්ගේ “ඥානය යම්තාක් ද, දත යුතු දේ (ඥෙය මණ්ඩලය) ඒ තාක්මය, දත යුතු දේ යම්තාක් ද, ඥානය ඒ තාක්මය, ඥානය කෙළවර කොට ඇත්තේ දත යුතු දේය, දත යුතු දේ කෙළවර කොට ඇත්තේ ඥානයයි” යන වචනයට අනුව උන්වහන්සේට විෂය නොවන දෙයක් ලොව නැත.

ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසු ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි. තීණි හි පිටකානි – විනයපිටකං, සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකං. තිස්සො සඞ්ගීතියො – මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, යසත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, මොග්ගලිපුත්තත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති. ඉමා තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ඉමං චක්කවාළං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි.

එහෙත් මේ ක්ෂේත්‍ර තුන අතුරින් මෙම සක්වල හැර වෙනත් සක්වලක බුදුවරු උපදනා බවක් සූත්‍ර දේශනාවල නැත, නූපදින බවම ඇත. විනය පිටකය, සූත්‍ර පිටකය, අභිධර්ම පිටකය යනුවෙන් පිටක තුනකි. මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේගේ, යස මහ රහතන් වහන්සේගේ සහ මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහ රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සංගායනා තුනක් සිදුවිය. මෙම සංගායනා තුනෙහිදී තහවුරු වූ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි මෙම සක්වල හැර අන් තැනක බුදුවරුන් උපදනා බවක් සඳහන් නොවේ, නූපදින බවම සඳහන් වේ.

අපුබ්බං අචරිමන්ති අපුරෙ අපච්ඡා, එකතො න උප්පජ්ජන්ති. පුරෙ වා පච්ඡා වා උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. තත්ථ බොධිපල්ලඞ්කෙ ‘‘බොධිං අප්පත්වා න උට්ඨහිස්සාමී’’ති නිසින්නකාලතො පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණං, තාව පුබ්බෙති න වෙදිතබ්බං. බොධිසත්තස්ස හි පටිසන්ධික්ඛණෙ දසසහස්සචක්කවාළකම්පනෙනෙව ඛෙත්තපරිග්ගහො කතො, එත්ථන්තරෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතාව හොති. පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය යාව සාසපමත්තාපි ධාතු තිට්ඨති, තාව පච්ඡාති න වෙදිතබ්බං. ධාතූසු හි ඨිතාසු බුද්ධා ඨිතාව හොන්ති. තස්මා එත්ථන්තරෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතාව හොති. ධාතුපරිනිබ්බානෙ පන ජාතෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා.

"අපුබ්බං අචරිමං" (පෙර නොවී පසු නොවී) යනු පෙරත් නොවී පසුත් නොවී එකවිට නූපදින බවයි. පෙර හෝ පසුව උපදින බව මෙයින් කියැවේ. එහිදී, බෝධි පර්යංකයේ දී "බෝධියට පත් නොවී නොනැගිටින්නෙමි" යි වැඩසිටි කාලයේ සිට ආපසු මව්කුසක පිළිසිඳ ගැනීම දක්වා වූ කාලය 'පෙර' යයි නොදැක්විය යුතුය. මන්ද යත්, බෝසතාණන් වහන්සේ පිළිසිඳ ගන්නා මොහොතේ ම දසදහසක් සක්වළ කම්පා වීමෙන් බුද්ධ ක්ෂේත්‍රය තීරණය වන බැවින්, ඒ අතරතුර වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වළක්වා ඇති බැවිනි. පිරිනිවන් පෑමේ සිට අබ ඇටයක් තරම් වූ ධාතූන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටින තාක් කල් 'පසු' යයි නොදැක්විය යුතුය. මන්ද යත්, ධාතූන් වහන්සේලා වැඩසිටින තාක් කල් බුදුවරුන් වැඩසිටින්නා සේම වන බැවිනි. එබැවින් ඒ අතරතුර ද වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වළක්වා ඇත. ධාතු පරිනිර්වාණය සිදු වූ පසු පමණක් වෙනත් බුදුවරයෙකුගේ පහළ වීම වැළකී නැත.

කස්මා [Pg.359] පන අපුබ්බං අචරිමං න උප්පජ්ජන්තීති? අනච්ඡරියත්තා. බුද්ධා හි අච්ඡරියමනුස්සා. යථාහ – ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.172). යදි ච ද්වෙ වා චත්තාරො වා අට්ඨ වා සොළස වා එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අනච්ඡරියා භවෙය්‍යුං. එකස්මිඤ්හි විහාරෙ ද්වින්නං චෙතියානම්පි ලාභසක්කාරො උළාරා න හොන්ති, භික්ඛූපි බහුතාය අනච්ඡරියා ජාතා, එවං බුද්ධාපි භවෙය්‍යුං. තස්මා න උප්පජ්ජන්ති.

බුදුවරුන් පෙර පසු නොවී (එකවිට) පහළ නොවන්නේ මන්ද? එය ආශ්චර්යමත් නොවන බැවිනි. බුදුවරු යනු ආශ්චර්යමත් මනුෂ්‍යයෝ ය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, ලොව පහළ වන්නා වූ එක් පුද්ගලයෙක් වේ ද, ඒ පුද්ගලයා ආශ්චර්යමත් මනුෂ්‍යයෙකි. ඒ කවර එක් පුද්ගලයෙක් ද? අර්හත් වූ සම්මා සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේ ය." ඉදින් දෙදෙනෙක් හෝ හතර දෙනෙක් හෝ අට දෙනෙක් හෝ දහසය දෙනෙක් හෝ එකවර පහළ වන්නේ නම්, ඔවුන් ආශ්චර්යමත් නොවනු ඇත. එක් විහාරයක චෛත්‍ය දෙකක් තිබුණ ද ලැබෙන ලාභ සත්කාර උදාර නොවේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා ද බොහෝ වූ විට ආශ්චර්යමත් බවක් නැත. බුදුවරුන් ගැන ද එසේමය. එබැවින් ඔවුන් එකවර පහළ නොවෙති.

දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො. යඤ්හි සතිපට්ඨානාදිකං ධම්මං එකො දෙසෙති, අඤ්ඤෙන උප්පජ්ජිත්වාපි සොව ධම්මො දෙසෙතබ්බො සියා. තතො අනච්ඡරියො සියා. එකස්මිං පන ධම්මං දෙසෙන්තෙ දෙසනාපි අච්ඡරියාව හොති.

දේශනාවේ ද විශේෂත්වයක් නොමැති බැවිනි. එක් බුදුවරයෙකු සතිපට්ඨානය ආදී යම් ධර්මයක් දේශනා කරන්නේ ද, තවත් බුදුවරයෙකු පහළ වුවත් දේශනා කළ යුත්තේ එම ධර්මයම ය. එවිට එහි ආශ්චර්යයක් නැත. එක් බුදුවරයෙකු පමණක් ධර්මය දේශනා කරන විට එම දේශනාව ද ආශ්චර්යවත් වේ.

විවාදභාවතො ච. බහූසු ච බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසු බහූනං ආචරියානං අන්තෙවාසිකා විය ‘‘අම්හාකං බුද්ධො පාසාදිකො, අම්හාකං බුද්ධො මධුරස්සරො ලාභී පුඤ්ඤවා’’ති විවදෙය්‍යුං, තස්මාපි එවං න උප්පජ්ජන්ති.

විවාද ඇති වන බැවිනි. බුදුවරුන් බොහෝ දෙනෙක් පහළ වූ කල, බොහෝ ආචාර්යවරුන්ගේ අතේවැසියන් මෙන්, "අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රසාදජනක ය, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ස්වරය මධුර ය, උන්වහන්සේ ලාභී ය, පින්වන්ත ය" යි මිනිසුන් විවාද කරනු ඇත. ඒ නිසා ද බුදුවරු එකවර පහළ නොවෙති.

අපිචෙතං කාරණං මිලින්දරඤ්ඤා පුට්ඨෙන නාගසෙනත්ථෙරෙන විත්ථාරිතමෙව. වුත්තඤ්හි තත්ථ (මි. ප. 5.1.1) –

තවද, මෙම කරුණ මිළිඳු රජු විසින් අසන ලදුව නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ විසින් විස්තර කර ඇත. එහි මෙසේ දක්වා ඇත.

‘‘භන්තෙ, නාගසෙන, භාසිතම්පි හෙතං භගවතා – ‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’ති. දෙසෙන්තා ච, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙපි තථාගතා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ දෙසෙන්ති, කථයමානා ච චත්තාරි අරියසච්චානි කථෙන්ති, සික්ඛාපෙන්තා ච තීසු සික්ඛාසු සික්ඛාපෙන්ති, අනුසාසමානා ච අප්පමාදපටිපත්තියං අනුසාසන්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙසම්පි තථාගතානං එකො උද්දෙසො එකා කථා එකා සික්ඛා එකා අනුසිට්ඨි, කෙන කාරණෙන ද්වෙ තථාගතා එකක්ඛණෙ න උප්පජ්ජන්ති. එකෙනපි තාව බුද්ධුප්පාදෙන අයං ලොකො ඔභාසජාතො, යදි දුතියොපි බුද්ධො භවෙය්‍ය, ද්වින්නං පභාය අයං ලොකො භිය්‍යොසොමත්තාය ඔභාසජාතො භවෙය්‍ය. ඔවදමානා ච ද්වෙ තථාගතා සුඛං ඔවදෙය්‍යුං, අනුසාසමානා ච [Pg.360] සුඛං අනුසාසෙය්‍යුං. තත්ථ මෙ කාරණං දෙසෙහි, යථාහං නිස්සංසයො භවෙය්‍යන්ති’’.

"ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, 'මහණෙනි, එක් ලෝක ධාතුවක අර්හත් සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු පෙර පසු නොවී එකවර පහළ වීම යන මෙය කිසිසේත් විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැතැ'යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, සියලු තථාගතයන් වහන්සේලා සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් දේශනා කරති, චතුරාර්ය සත්‍යය පවසති, ත්‍රිශික්ෂාවෙහි හික්මවති, අප්‍රමාද පිළිවෙතෙහි අනුශාසනා කරති. ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, සියලු තථාගතයන් වහන්සේලාගේ උදේසය එකම ආකාර වේ නම්, කතාව එකම ආකාර වේ නම්, ශික්ෂාව එකම ආකාර වේ නම්, අනුශාසනාව එකම ආකාර වේ නම්, කුමන කරුණක් නිසා තථාගතයන් වහන්සේලා දෙදෙනෙක් එකම මොහොතක පහළ නොවෙත් ද? එක් බුද්ධෝත්පාදයකින් වුව ද මේ ලෝකය ආලෝකවත් වේ. ඉදින් දෙවන බුදුවරයෙකු ද වන්නේ නම්, දෙදෙනාගේ ම ප්‍රභාවෙන් ලෝකය තවත් බෙහෙවින් ආලෝකවත් වන්නේ ය. බුදුවරු දෙදෙනෙක් අනුශාසනා කරන්නේ නම් එය පහසුවක් ද වන්නේ ය. එබැවින් මා සැක රහිත වන පරිදි ඒ පිළිබඳ කරුණ මට දේශනා කරනු මැනවි."

‘‘අයං, මහාරාජ, දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති. යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.

"මහා රජතුමනි, මේ දසදහසක් ලෝක ධාතුව දරාගත හැක්කේ එක් බුදුවරයෙකු පමණි. එක් තථාගතයන් වහන්සේ නමකගේ ගුණය පමණක් එය දරයි. ඉදින් දෙවන බුදුවරයෙකු පහළ වන්නේ නම්, මේ දසදහසක් ලෝක ධාතුව එය දරාගත නොහැකි ව සැලෙන්නේ ය, කම්පා වන්නේ ය, නැමෙන්නේ ය, පහළට නැමෙන්නේ ය, හාත්පස නැමෙන්නේ ය, විසිරෙන්නේ ය, සුනු විසුනු වී විනාශ වන්නේ ය. පවතින තත්ත්වයේ නොසිටින්නේ ය."

‘‘යථා, මහාරාජ, නාවා එකපුරිසසන්ධාරණී භවෙය්‍ය. එකස්මිං පුරිසෙ අභිරූළ්හෙ සා නාවා සමුපාදිකා භවෙය්‍ය. අථ දුතියො පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය තාදිසො ආයුනා වණ්ණෙන වයෙන පමාණෙන කිසථූලෙන සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගෙන, සො තං නාවං අභිරුහෙය්‍ය. අපි නු සා, මහාරාජ, නාවා ද්වින්නම්පි ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය, ඔසීදෙය්‍ය උදකෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය…පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.

"මහා රජතුමනි, එය එක් පුරුෂයෙකු පමණක් දරාගත හැකි නැවක් වැනි ය. එක් අයෙකු නැගි විට එම නැව ජලය මතුපිට සමබරව පවතී. එවිට ආයුෂයෙන්, වර්ණයෙන්, වයසින්, ප්‍රමාණයෙන්, කෘශ හෝ ස්ථුල බවින් සහ සියලු අඟ පසඟින් ඔහු හා සමාන වූ දෙවන පුරුෂයෙකු පැමිණ එම නැවට නැගුණේ යයි සිතන්න. මහා රජතුමනි, එම නැව දෙදෙනාම දරා ගනී ද?" "නැත ස්වාමීනී, එය සැලෙන්නේ ය, කම්පා වන්නේ ය... විනාශ වී ජලයේ ගිලෙන්නේ ය." "මහා රජතුමනි, එලෙසම මේ දසදහසක් ලෝක ධාතුව දරන්නේ එක් බුදුවරයෙකුගේ ගුණය පමණි. දෙවන බුදුවරයෙකු පහළ වුවහොත් එය දරාගත නොහැකි ව සැලී... විනාශ වන්නේ ය."

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො යාවදත්ථං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය ඡාදෙන්තං යාව කණ්ඨමභිපූරයිත්වා. සො ධාතො පීණිතො පරිපුණ්ණො නිරන්තරො තන්දිකතො අනොනමිතදණ්ඩජාතො පුනදෙව තත්තකං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය. අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො සුඛිතො භවෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, සකිංභුත්තොව මරෙය්‍යාති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී…පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍යාති.

"එසේත් නැතිනම් මහා රජතුමනි, යම් පුරුෂයෙක් තමාට රිසි තාක්, ගෙල දක්වා පිරෙන සේ ආහාර අනුභව කළේ යයි සිතන්න. ඔහු කුස පිරී, සන්තර්පණය වී, මඳකුත් ඉඩක් නැතිව, කම්මැලි වී, නොනැමෙන දණ්ඩක් මෙන් සිටිය දී නැවතත් එපමණම ආහාරයක් අනුභව කළේ නම්, මහා රජතුමනි, ඒ පුරුෂයා සැපයෙන් සිටී ද?" "නැත ස්වාමීනී, එක්වරම මිය යන්නේ ය." "මහා රජතුමනි, එලෙසම මේ දසදහසක් ලෝක ධාතුව එක් බුදුවරයෙකු පමණක් දරන්නේ ය... පවතින තත්ත්වයේ නොසිටින්නේ ය."

‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අතිධම්මභාරෙන පථවි චලතීති? ඉධ, මහාරාජ, ද්වෙ සකටා රතනපරිපූරිතා භවෙය්‍යුං යාව මුඛසමා. එකස්මා සකටතො රතනං ගහෙත්වා එකස්මිං සකටෙ ආකිරෙය්‍යුං, අපි නු තං, මහාරාජ, සකටං ද්වින්නම්පි සකටානං රතනං ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, නාභිපි තස්ස ඵලෙය්‍ය, අරාපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යුං, නෙමීපි තස්ස ඔපතෙය්‍යුං, අක්ඛොපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යාති. කිං නු ඛො, මහාරාජ, අතිරතනභාරෙන සකටං භිජ්ජතීති? ආම, භන්තෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති.

"ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, අතිශය වූ ධර්ම භාරය නිසා පොළොව කම්පා වේ ද?" "මහා රජතුමනි, රන් රුවන් පිරවූ කරත්ත දෙකක් ඇතැයි සිතන්න. එක් කරත්තයක ඇති රන් රුවන් ගෙන අනෙක් කරත්තයට දැමුවහොත්, මහා රජතුමනි, ඒ කරත්තය කරත්ත දෙකක ම බර දරා ගනී ද?" "නැත ස්වාමීනී, එහි ගරාදි කැඩෙන්නේ ය, අක්ෂය බිඳෙන්නේ ය, රිය නිම් වළල්ල ගැලවී වැටෙන්නේ ය." "මහා රජතුමනි, කරත්තය බිඳෙන්නේ අතිශය රත්න භාරය නිසා නොවේ ද?" "එසේය ස්වාමීනී." "මහා රජතුමනි, එලෙසම අතිශය වූ ධර්ම භාරය නිසා පොළොව කම්පා වන්නේ ය."

‘‘අපි [Pg.361] ච, මහාරාජ, ඉමං කාරණං බුද්ධබලපරිදීපනාය ඔසාරිතං. අඤ්ඤම්පි තත්ථ අභිරූපං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ න උප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ‘තුම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං බුද්ධො’ති උභතොපක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. යථා, මහාරාජ, ද්වින්නං බලවාමච්චානං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජති, ‘තුම්හාකං අමච්චො අම්හාකං අමච්චො’ති උභතොපක්ඛජාතා හොන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ‘තුම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං බුද්ධො’ති උභතොපක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. ඉදං පඨමං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ න උප්පජ්ජන්ති.

“මහරජාණෙනි, බුදුවරුන්ගේ බලය ප්‍රකට කරනු පිණිස මේ කරුණ පවසන ලදී. එක් මොහොතක සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනමක් පහළ නොවන තවත් එක් අභිරූප වූ කරුණකට සවන් දෙන්න. මහරජාණෙනි, ඉදින් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනමක් එක් මොහොතක පහළ වන්නේ නම්, ‘ඔබේ බුදුන්ය, අපේ බුදුන්ය’ යනාදී වශයෙන් පිරිස අතර විවාදයක් ඇති වී දෙපසකට බෙදීමක් සිදු විය හැකිය. මහරජාණෙනි, එය බලවත් අමාත්‍යවරුන් දෙදෙනෙකුගේ පිරිස අතර ‘ඔබේ අමාත්‍යවරයාය, අපේ අමාත්‍යවරයාය’ කියා විවාද හා දෙපසකට බෙදීම් ඇති වන්නාක් මෙනි. එසේම මහරජාණෙනි, එක් මොහොතක බුදුවරුන් දෙනමක් පහළ වුවහොත් පිරිස අතර විවාද ඇති වී දෙපසකට බෙදෙන්නාහුය. එක් වරක බුදුවරුන් දෙනමක් පහළ නොවන මේ පළමු කරුණ අසන්න.”

‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ න උප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අග්ගො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ජෙට්ඨො බුද්ධොති…පෙ… සෙට්ඨො බුද්ධොති. විසිට්ඨො බුද්ධොති, උත්තමො බුද්ධොති, පවරො බුද්ධොති, අසමො බුද්ධොති, අසමසමො බුද්ධොති, අප්පටිසමො බුද්ධොති, අප්පටිභාගො බුද්ධොති, අප්පටිපුග්ගලො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ඉමම්පි ඛො ත්වං, මහාරාජ, කාරණං අත්ථතො සම්පටිච්ඡ, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ න උප්පජ්ජන්ති.

“මහරජාණෙනි, සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනමක් එක් මොහොතක පහළ නොවන තවත් උසස් කරුණකට සවන් දෙන්න. මහරජාණෙනි, ඉදින් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනමක් එක්ව පහළ වන්නේ නම්, ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන සේක’ යන වචනය අසත්‍ය වන්නේය. ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ ජ්‍යෙෂ්ඨ වන සේක...පෙ... ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක’ යන වචන ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ විශිෂ්ට වන සේක, උත්තම වන සේක, ප්‍රවර වන සේක, අසම වන සේක, අසමසම වන සේක, අප්පටිසම වන සේක, අප්‍රතිභාග වන සේක, අප්‍රතිපුද්ගල වන සේක යන යම් වචනයක් වේද, එය අසත්‍ය වන්නේය. මහරජාණෙනි, එක් වරක බුදුවරුන් දෙනමක් පහළ නොවන මේ කරුණ ද තේරුම් සහිතව පිළිගන්න.”

‘‘අපිච, මහාරාජ, බුද්ධානං භගවන්තානං සභාවපකතිකා එසා, යං එකොයෙව බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජති. කස්මා? කාරණමහන්තත්තා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධගුණානං. අඤ්ඤම්පි, මහාරාජ, යං මහන්තං හොති, තං එකංයෙව හොති. පථවී, මහාරාජ, මහන්තී, සා එකායෙව. සාගරො මහන්තො, සො එකොයෙව. සිනෙරු ගිරිරාජ මහන්තො, සො එකොයෙව. ආකාසො මහන්තො, සො එකොයෙව. සක්කො මහන්තො, සො එකොයෙව. බ්‍රහ්මා මහන්තො, සො එකොයෙව. තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො මහන්තො, සො එකොයෙව. යත්ථ තෙ උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ අඤ්ඤෙසං ඔකාසො න හොති. තස්මා තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො එකොයෙව ලොකෙ උප්පජ්ජතීති. සුකථිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො ඔපම්මෙහි කාරණෙහී’’ති.

“එසේම මහරජාණෙනි, ලෝකයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක්ම පහළ වීම භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ස්වභාවයකි. එයට හේතුව කිමද? සර්වඥතා ඥානය හා සම්බන්ධ බුදුගුණයන්ගේ හේතූන්ගේ මහත් බව නිසාය. මහරජාණෙනි, ලොව යම් දෙයක් මහත් වේද, එය එකක්ම වන්නේය. මහරජාණෙනි, මහ පොළොව ඉතා විශාලය, එය එකකි. සාගරය මහත්ය, එය එකකි. කඳු රජ වූ සිනේරු පර්වතය මහත්ය, එය එකකි. ආකාශය මහත්ය, එය එකකි. ශක්‍රයා මහත්ය, ඔහු ද එකකි. මහා බ්‍රහ්මයා මහත්ය, ඔහු ද එකකි. තථාගත අර්හත් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද මහත් වන සේක, උන්වහන්සේ ද එකම වන සේක. යම් තැනක බුදුරජාණන් වහන්සේලා පහළ වන සේක් ද, එහි අනෙක් අයට අවස්ථාවක් නැත. එබැවින් තථාගත අර්හත් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලෝකයෙහි එකම නමක් පහළ වන සේක. ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, මේ ප්‍රශ්නය උපමාවන්ගෙන් හා කරුණුවලින් මැනවින් දේශනා කරන ලදී.”

එකිස්සා [Pg.362] ලොකධාතුයාති එකස්මිං චක්කවාළෙ. හෙට්ඨා ඉමිනාව පදෙන දස චක්කවාළසහස්සානි ගහිතානි, තානිපි එකචක්කවාළෙනෙව පරිච්ඡින්දිතුං වට්ටන්ති. බුද්ධා හි උප්පජ්ජමානා ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්ති, උප්පජ්ජනට්ඨානෙ පන වාරිතෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු න උප්පජ්ජන්තීති වාරිතමෙව හොති.

‘එක් ලෝක ධාතුවක’ යනු එක් සක්වලක යන්නයි. පහළ දැක්වෙන මේ පදයෙන් සක්වල දසදහසක් ගැනේ. ඒවා ද එක් සක්වලක් ලෙසම සීමා කර දැක්වීම සුදුසුය. බුදුවරුන් පහළ වන්නේ මේ සක්වලමය. පහළ වන ස්ථානය පිළිබඳ නියමය එසේ ඇති කල්හි, මින් ඔබ්බෙහි වූ අනෙක් සක්වලවල බුදුවරු පහළ නොවන බව පැහැදිලිය.

පඨමවග්ගවණ්ණනා.

පළමු වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

15. අට්ඨානපාළි

15. අට්ඨාන පාළිය.

(15) 2. අට්ඨානපාළි-දුතියවග්ගවණ්ණනා

(15) 2. අට්ඨාන පාළි - දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

278. අපුබ්බං අචරිමන්ති එත්ථ චක්කරතනපාතුභාවතො පුබ්බෙ පුබ්බං, තස්සෙව අන්තරධානතො පච්ඡා චරිමං. තත්ථ ද්විධා චක්කරතනස්ස අන්තරධානං හොති චක්කවත්තිනො කාලකිරියාය වා පබ්බජ්ජාය වා. අන්තරධායමානඤ්ච පන තං කාලකිරියතො වා පබ්බජ්ජතො වා සත්තමෙ දිවසෙ අන්තරධායති, තතො පරං චක්කවත්තිනො පාතුභාවො අවාරිතො.

278. ‘අපුබ්බං අචරිමං’ යන්නෙහි, සක්විති රත්නය පහළ වීමට පෙර කාලය ‘පුබ්බ’ (පෙර) කාලයයි, එය අතුරුදන් වූ පසු කාලය ‘චරිම’ (පසු) කාලයයි. එහි සක්විති රත්නය අතුරුදන් වීම සක්විති රජුගේ මරණයෙන් හෝ පැවිදි වීමෙන් යන කරුණු දෙකෙන් සිදු වේ. මරණයෙන් හෝ පැවිදි වීමෙන් හත්වන දිනයේදී සක්විති රත්නය අතුරුදන් වේ. ඉන්පසුව සක්විති රජෙකු පහළ වීම වැළැක්වීමක් නැත.

කස්මා පන එකචක්කවාළෙ ද්වෙ චක්කවත්තිනො න උප්පජ්ජන්තීති? විවාදුපච්ඡෙදතො, අච්ඡරියභාවතො, චක්කරතනස්ස මහානුභාවතො ච. ද්වීසු හි උප්පජ්ජන්තෙසු ‘‘අම්හාකං රාජා මහන්තො, අම්හාකං රාජා මහන්තො’’ති විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ‘‘එකස්මිං දීපෙ චක්කවත්තී, එකස්මිං දීපෙ චක්කවත්තී’’ති ච අනච්ඡරියො භවෙය්‍ය. යො චායං චක්කරතනස්ස ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු ඉස්සරියානුප්පදානසමත්ථො මහානුභාවො, සොපි පරිහායෙථ. ඉති විවාදුපච්ඡෙදතො අච්ඡරියභාවතො චක්කරතනස්ස මහානුභාවතො ච න එකචක්කවාළෙ ද්වෙ උප්පජ්ජන්ති.

එක් සක්වලක සක්විති රජවරුන් දෙනමක් පහළ නොවන්නේ මන්ද? විවාද වැළැක්වීමටත්, ආශ්චර්යවත් බව රැක ගැනීමටත්, සක්විති රත්නයෙහි ඇති මහා ආනුභාවය නිසාත්ය. සක්විති රජවරුන් දෙදෙනෙකු පහළ වුවහොත් ‘අපේ රජු ශ්‍රේෂ්ඨය, අපේ රජු ශ්‍රේෂ්ඨය’ කියා විවාද ඇති විය හැකිය. තවද ‘එක් ද්වීපයක එක් සක්විති රජෙක්, අනෙක් ද්වීපයේ තවත් සක්විති රජෙක්’ කියා පැවසුවහොත් එහි ආශ්චර්යයක් නැත. දූපත් දෙදහසකින් පිරිවරා ඇති මහා ද්වීප හතරේම ආධිපත්‍යය පැතිරවීමට සමත් සක්විති රත්නය සතු යම් මහා ආනුභාවයක් ඇත්ද, එය ද පිරිහෙන්නේය. මෙසේ විවාද වැළැක්වීමට, ආශ්චර්යවත් බවට සහ සක්විති රත්නයේ මහා ආනුභාවය නිසා එක් සක්වලක සක්විති රජවරු දෙනමක් පහළ නොවේ.

279. යං ඉත්ථී අරහං අස්ස සම්මාසම්බුද්ධොති එත්ථ තිට්ඨතු තාව සබ්බඤ්ඤුගුණෙ නිබ්බත්තෙත්වා ලොකනිත්ථරණසමත්ථො බුද්ධභාවො, පණිධානමත්තම්පි ඉත්ථියා න සම්පජ්ජති.

279. ‘ස්ත්‍රියක් අර්හත් සම්මාසම්බුද්ධ වන්නේය’ යන තැන: සියලු බුදුගුණයන් උපදවා ගෙන ලෝකයා සංසාරයෙන් එතෙර කිරීමට සමත් බුද්ධත්වය පසෙක තබා, ස්ත්‍රියකට බුදු බව පතා කරනු ලබන මූලික ප්‍රාර්ථනාව (අභිනීහාරය) පවා සම්පූර්ණ නොවේ.

‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;

පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා;

අට්ඨ ධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතී’’ති. (බු. වං. 2.59) –

“මිනිසත් බව, පුරුෂ ලිංග සම්පත්තිය, ජීවමාන බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක දැකීම, පැවිදි බව, ධ්‍යාන අභිඥා ආදී ගුණ සම්පත්තිය, අධිකාරය (ජීවිත පරිත්‍යාගයෙන් කළ උදාර පූජාව) සහ බුදු බව ලැබීමේ තදබල කැමැත්ත යන ධර්ම අට එක් වූ කල බුදු බව සඳහා කරන ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වේ.”

ඉමානි [Pg.363] හි පණිධානසම්පත්තිකාරණානි. ඉති පණිධානම්පි සම්පාදෙතුං අසමත්ථාය ඉත්ථියා කුතො බුද්ධභාවොති. ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං ඉත්ථී අරහං අස්ස සම්මාසම්බුද්ධො’’ති වුත්තං. සබ්බාකාරපරිපූරොව පුඤ්ඤුස්සයො සබ්බාකාරපරිපූරමෙව අත්තභාවං නිබ්බත්තෙතීති පුරිසොව අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො, න ඉත්ථී.

මේවා බුදු බව පතා කරන ප්‍රාර්ථනාව සම්පූර්ණ වීමට අවශ්‍ය කරුණුය. මෙසේ ප්‍රාර්ථනාව පවා ඉටු කර ගැනීමට නොහැකි ස්ත්‍රියකට බුද්ධත්වය කෙසේ නම් ලැබේද? එබැවින් “මහණෙනි, ස්ත්‍රියක අර්හත් සම්මාසම්බුද්ධ වීම සිදු නොවිය හැක්කකි” යි වදාරන ලදී. සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ පින් මහිමය සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූම ආත්මභාවයක් උපදවයි. එබැවින් පුරුෂයෙකුම අර්හත් සම්මාසම්බුද්ධ වන්නේය, ස්ත්‍රියක නොවන්නේය.

280. රාජා අස්ස චක්කවත්තීතිආදීසුපි යස්මා ඉත්ථියා කොසොහිතවත්ථගුය්හතාදීනං අභාවෙන ලක්ඛණානි න පරිපූරන්ති, ඉත්ථිරතනාභාවෙන සත්තරතනසමඞ්ගිතා න සම්පජ්ජති, සබ්බමනුස්සෙහි ච අධිකො අත්තභාවො න හොති. තස්මා ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො යං ඉත්ථී රාජා අස්ස චක්කවත්තී’’ති වුත්තං.

280. ‘සක්විති රජෙකු වන්නේය’ යනාදී තැන්වලදී ද ස්ත්‍රියකට කොසෝහිත වත්ථගුය්හ ආදී ලක්ෂණ නොමැති බැවින් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ සම්පූර්ණ නොවේ. ස්ත්‍රී රත්නයක් නොමැති බැවින් සප්ත රත්නයන්ගෙන් යුක්ත වීම සිදු නොවේ. සියලු මිනිසුන්ට වඩා උසස් වූ ආත්මභාවයක් ද ඇයට නැත. එබැවින් “මහණෙනි, ස්ත්‍රියක සක්විති රජ වීම සිදු නොවිය හැක්කකි” යි වදාරන ලදී.

281. යස්මා ච සක්කත්තාදීනි තීණි ඨානානි උත්තමානි, ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච හීනං, තස්මා චස්සා සක්කත්තාදීනිපි පටිසිද්ධානි.

281. තවද ශක්‍ර පදවිය ආදී උතුම් පදවි තුන අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් ද, ස්ත්‍රී ලිංගය හීන බැවින් ද, ඇයට ශක්‍ර පදවිය ආදිය ලැබීම ද ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත.

නනු ච යථා ඉත්ථිලිඞ්ගං, එවං පුරිසලිඞ්ගම්පි බ්‍රහ්මලොකෙ නත්ථි. තස්මා ‘‘යං පුරිසො බ්‍රහ්මත්තං කාරෙය්‍ය, ඨානමෙතං විජ්ජතී’’තිපි න වත්තබ්බං සියාති. නො න වත්තබ්බං. කස්මා? ඉධ පුරිසස්ස තත්ථ නිබ්බත්තනතො. බ්‍රහ්මත්තන්ති හි මහාබ්‍රහ්මත්තං අධිප්පෙතං. ඉත්ථී ච ඉධ ඣානං භාවෙත්වා කාලං කත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති, න මහාබ්‍රහ්මානං. පුරිසො පන තත්ථ නුප්පජ්ජතීති න වත්තබ්බො. සමානෙපි චෙත්ථ උභයලිඞ්ගාභාවෙ පුරිසසණ්ඨානාව බ්‍රහ්මානො, න ඉත්ථිසණ්ඨානා. තස්මා සුවුත්තමෙවෙතං.

ස්ත්‍රී ලිංගය බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නැත්තා සේම පුරුෂ ලිංගය ද බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නැත. එබැවින් "පුරුෂයෙකුට බ්‍රහ්ම භාවය ලැබිය හැකිය යන්න සිදුවිය හැක්කකි" යන්න ද නොපැවසිය යුතු නොවේද? (යනුවෙන් චෝදනාවක් නැඟිය හැකිය). නැත, එය පැවසිය යුතුය. ඒ මන්ද? මෙලොව වෙසෙන පුරුෂයා එහි (බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි) බ්‍රහ්මයාගේ ශරීරයෙන් උපදින බැවිනි. "බ්‍රහ්ම භාවය" යන්නෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ මහා බ්‍රහ්ම භාවයයි. ස්ත්‍රියක මෙලොවදී ධ්‍යාන වඩා කාලක්‍රියා කොට බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ යන බ්‍රහ්ම සමූහය අතර උපදින නමුත් මහා බ්‍රහ්මයන් අතර නූපදියි. එහෙත් පුරුෂයා එහි (මහා බ්‍රහ්ම භාවයේ) නූපදියි කියා නොකිය යුතුය. එහි ස්ත්‍රී පුරුෂ යන ලිංග දෙකම නැති බව සමාන වුවද, බ්‍රහ්මයෝ පුරුෂ ස්වරූපය ඇත්තාහුමය; ස්ත්‍රී ස්වරූපය ඇත්තාහු නොවෙති. එබැවින් මෙය (පාලියෙහි) මැනවින් පවසන ලද්දකි.

284. කායදුච්චරිතස්සාතිආදීසු යථා නිම්බබීජකොසාතකිබීජාදීනි මධුරං ඵලං න නිබ්බත්තෙන්ති, අසාතං අමධුරමෙව නිබ්බත්තෙන්ති, එවං කායදුච්චරිතාදීනි මධුරං විපාකං න නිබ්බත්තෙන්ති, අමධුරමෙව නිබ්බත්තෙන්ති. යථා ච උච්ඡුබීජසාලිබීජාදීනි මධුරං සාදුරසමෙව ඵලං නිබ්බත්තෙන්ති, න අසාතං කටුකං. එවං කායසුචරිතාදීනි මධුරමෙව විපාකං නිබ්බත්තෙන්ති, න අමධුරං. වුත්තම්පි චෙතං –

284. "කායදුච්චරිතස්ස" යනාදී තැන්වල විනිශ්චය මෙසේය: කොහොඹ බීජ හෝ තිත්ත කරවිල (කෝසාතකී) බීජ ආදිය මිහිරි ඵලයක් උපදවන්නේ නැත, අමිහිරි වූ අප්‍රිය ඵලයක්ම උපදවයි. එලෙසම කාය දුශ්චරිතාදිය ද මිහිරි විපාකයක් උපදවන්නේ නැත, අමිහිරි විපාකයක්ම උපදවයි. උක් බීජ, හැල් වී බීජ ආදිය මිහිරි වූ ප්‍රණීත රස ඇති ඵලයක්ම උපදවන්නා සේ මිස, අප්‍රිය වූ තිත්ත රසැති ඵලයක් උපදවන්නේ නැත්තා සේම, කාය සුචරිතාදිය ද මිහිරි වූ විපාකයන්ම උපදවයි, අමිහිරි වූ විපාකයන් උපදවන්නේ නැත. මෙය මෙසේ ද පවසන ලදී -

‘‘යාදිසං වපතෙ බීජං, තාදිසං හරතෙ ඵලං;

කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපක’’න්ති. (සං. නි. 1.256);

"යම් බඳු බීජයක් වපුරයිද, ඒ බඳුම ඵලයක් නෙලා ගනියි. යහපත කරන්නා යහපත් විපාකත්, පව් කරන්නා අයහපත් විපාකත් ලබයි."

තස්මා [Pg.364] ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං කායදුච්චරිතස්සා’’තිආදි වුත්තං.

එබැවින්, "මහණෙනි, කාය දුශ්චරිතයේ යෙදෙන්නෙකුට (ඉෂ්ට විපාක ලැබීම) සිදු විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැත" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

290-295. කායදුච්චරිතසමඞ්ගීතිආදීසු සමඞ්ගීති පඤ්චවිධා සමඞ්ගිතා – ආයූහනසමඞ්ගිතා, චෙතනාසමඞ්ගිතා, කම්මසමඞ්ගිතා, විපාකසමඞ්ගිතා, උපට්ඨානසමඞ්ගිතාති. තත්ථ කුසලාකුසලකම්මායූහනක්ඛණෙ ආයූහනසමඞ්ගිතාති වුච්චති. තථා චෙතනාසමඞ්ගිතා. යාව පන සත්තා අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව සබ්බෙපි සත්තා පුබ්බෙ උපචිතචෙතනාය සමඞ්ගිතාය චෙතනාසමඞ්ගිනොති වුච්චන්ති. එසා චෙතනාසමඞ්ගිතා. යාව අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව සබ්බෙපි සත්තා පුබ්බෙ උපචිතං විපාකාරහං කම්මං සන්ධාය ‘‘කම්මසමඞ්ගිනො’’ති වුච්චන්ති. එසා කම්මසමඞ්ගිතා. විපාකසමඞ්ගිතා විපාකක්ඛණෙයෙව වෙදිතබ්බා. යාව පන සත්තා අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව තෙසං තතො තතො චවිත්වා නිරයෙ උප්පජ්ජමානානං අග්ගිජාලාලොහකුම්භිආදීහි උපට්ඨානාකාරෙහි නිරයො, ගබ්භසෙය්‍යකත්තං ආපජ්ජමානානං මාතුකුච්ඡි, දෙවෙසු උප්පජ්ජමානානං කප්පරුක්ඛවිමානාදීහි උපට්ඨානාකාරෙහි දෙවලොකොති එවං උපපත්තිනිමිත්තං උපට්ඨාති. ඉති නෙසං ඉමිනා උපපත්තිනිමිත්තඋපට්ඨානෙන අපරිමුත්තතා උපට්ඨානසමඞ්ගිතා නාම. සා චලති, සෙසා නිච්චලා. නිරයෙ හි උපට්ඨිතෙපි දෙවලොකො උපට්ඨාති, දෙවලොකෙ උපට්ඨිතෙපි නිරයො උපට්ඨාති, මනුස්සලොකෙ උපට්ඨිතෙපි තිරච්ඡානයොනි උපට්ඨාති, තිරච්ඡානයොනියා ච උපට්ඨිතායපි මනුස්සලොකො උපට්ඨාතියෙව.

290-295. "කායදුච්චරිත සමංගී" යනාදී තැන්වල විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: 'සමංගී' හෙවත් සමන්විත බව පස් ආකාරයකි. එනම්: කර්ම රැස් කිරීමෙන් සමන්විත බව (ආයූහන සමංගිතා), චේතනාවෙන් සමන්විත බව (චේතනා සමංගිතා), කර්මයෙන් සමන්විත බව (කම්ම සමංගිතා), විපාකයෙන් සමන්විත බව (විපාක සමංගිතා) සහ නිමිත්ත පහළ වීමෙන් සමන්විත බව (උපට්ඨාන සමංගිතා) වශයෙනි. එහිදී කුසල් හෝ අකුසල් කර්මයන් රැස් කරන මොහොතේ ඇති වන සමන්විත බව 'ආයූහන සමංගිතා' නම් වේ. චේතනා සමංගිතාව ද එසේමය. සත්ත්වයෝ රහත් භාවයට පත් නොවන තාක් කල්, ඒ සියලු දෙනාම පෙර රැස් කළ චේතනා සමන්විත බැවින් 'චේතනා සමංගී' යැයි කියනු ලබති. මෙය චේතනා සමංගිතාවයි. සත්ත්වයෝ රහත් වන තුරු පෙර රැස් කළ විපාක දීමට සුදුසු කර්මයන් අරභයා 'කම්ම සමංගී' යැයි කියනු ලබති. මෙය කම්ම සමංගිතාවයි. විපාක සමංගිතාව විපාක දෙන මොහොතේදීම දත යුතුය. සත්ත්වයෝ රහත් වන තුරු, ඒ ඒ භවයෙන් චුත වී නිරයේ උපදින අයට ගිනිදැල්, ලෝකුඹු නිරය ආදී ලක්ෂණ සහිතව නිරය ද, මව්කුසක උපදින අයට මව්කුස ද, දෙව්ලොව උපදින අයට කල්ප වෘක්ෂ, විමාන ආදී ලක්ෂණ සහිතව දෙව්ලොව ද වශයෙන් උප්පත්ති නිමිති පහළ වේ. මෙසේ උප්පත්ති නිමිත්ත පහළ වීමෙන් මිදීමට නොහැකි බව 'උපට්ඨාන සමංගිතා' නම් වේ. එය වෙනස් විය හැකිය (චලනය වේ), සෙසු ඒවා ස්ථාවරය. නිරය දර්ශනය වී තිබුණ ද දෙව්ලොව දර්ශනය විය හැකිය; දෙව්ලොව පෙනී තිබුණ ද නිරය පෙනිය හැකිය. මනුෂ්‍ය ලෝකය පෙනී තිබුණ ද තිරිසන් ලෝකය ද, තිරිසන් ලෝකය පෙනී තිබුණ ද මනුෂ්‍ය ලෝකයම ද පෙනී යා හැකිය.

තත්‍රිදං වත්ථු – සොණගිරිපාදෙ කිර අචෙලවිහාරෙ සොණත්ථෙරො නාම එකො ධම්මකථිකො. තස්ස පිතා සුනඛවාජිකො නාම අහොසි, ථෙරො තං පටිබාහන්තොපි සංවරෙ ඨපෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘මා නස්සි වරාකො’’ති මහල්ලකකාලෙ අකාමකං නං පබ්බාජෙසි. තස්ස ගිලානසෙය්‍යාය නිපන්නස්ස නිරයො උපට්ඨාසි. සොණගිරිපාදතො මහන්තා සුනඛා ආගන්ත්වා ඛාදිතුකාමා විය සම්පරිවාරෙසුං. සො මහාභයභීතො ‘‘වාරෙහි, තාත සොණ, වාරෙහි, තාත සොණා’’ති ආහ. කිං මහාථෙරාති? න පස්සසි, තාතාති තං පවත්තිං ආචික්ඛි. සොණත්ථෙරො ‘‘කථඤ්හි නාම මාදිසස්ස පිතා නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති[Pg.365], පතිට්ඨාස්ස භවිස්සාමී’’ති සාමණෙරෙහි නානාපුප්ඵානි ආහරාපෙත්වා චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණෙසු තලසන්ථරණපූජං ආසනපූජඤ්ච කාරෙත්වා පිතරං මඤ්චකෙන චෙතියඞ්ගණං හරිත්වා මඤ්චෙ නිසීදාපෙත්වා ‘‘අයං, මහාථෙර, පූජා තුම්හාකං අත්ථාය කතා, ‘අයං මෙ භගවා දුග්ගතපණ්ණාකාරො’ති වත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා චිත්තං පසාදෙහී’’ති ආහ. සා මහාථෙරො පූජං දිස්වා තථා කරොන්තො චිත්තං පසාදෙසි. තාවදෙවස්ස දෙවලොකො උපට්ඨාසි. නන්දනවන-චිත්තලතාවන-මිස්සකවන-ඵාරුසකවන-විමානානි චෙව දෙවනාටකානි ච පරිවාරෙත්වා ඨිතානි විය අහෙසුං. සො ‘‘අපෙථ, සොණ, අපෙථ, සොණා’’ති ථෙරං ආහ. කිමිදං, මහාථෙරාති? එතා තෙ මාතරො ආගච්ඡන්තීති. ථෙරො ‘‘සග්ගො උපට්ඨිතො මහාථෙරස්සා’’ති චින්තෙසි. එවං උපට්ඨානසමඞ්ගිතා චලතීති වෙදිතබ්බා. එතාසු සමඞ්ගිතාසු ඉධ ආයූහනචෙතනාකම්ම-සමඞ්ගිතාවසෙන ‘‘කායදුච්චරිතසමඞ්ගී’’තිආදි වුත්තං.

මේ පිළිබඳව වූ කථා පුවත මෙයයි: සෝණගිරි පර්වත පාමුල වූ අසේල විහාරයෙහි ධර්ම කථිකයෙකු වූ සෝණ තෙරණුවෝ නමින් එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේගේ පියා බල්ලන් යොදවා මුවන් මරන දඩයම්කරුවෙක් විය. තෙරණුවෝ ඔහුව වළක්වා සීලයෙහි පිහිටුවීමට උත්සාහ කළද එය අසමත් වූ බැවින්, "මේ අසරණයා විනාශ නොවේවා" යන සිතින් මහලු වියේදී අකමැත්තෙන් වුවද ඔහුව පැවිදි කරවූහ. ඔහු ගිලන්ව සයනය කරන කල්හි නිරය දර්ශනය විය. සෝණගිරි පර්වත පාමුල සිට මහා බල්ලන් පැමිණ ඔහු කන්නට මෙන් වටකරගත්හ. ඔහු මහා භයට පත්ව, "පුත සෝණ, වළක්වන්න! පුත සෝණ, වළක්වන්න!" යැයි කෑගැසීය. "මහ තෙරුන් වහන්ස, ඒ කුමක්ද?" යැයි විමසූ කල්හි, "පුත, ඔබට නොපෙනේද?" යැයි පවසමින් ඒ බව සැළ කළේය. එවිට සෝණ තෙරණුවෝ "මා වැනි කෙනෙකුගේ පියෙකු නිරයේ උපදින්නේ කෙසේද? මම ඔහුට පිහිට වෙමි" යැයි සිතා, සාමණේරවරුන් ලවා නොයෙක් මල් ගෙන්වා සේල චෛත්‍ය මළුවෙහි හා බෝධි මළුවෙහි මල් ඇතිරීමේ පූජාවක් සහ ආසන පූජාවක් කරවා, පියාණන් ඇඳක් පිටින්ම චෛත්‍ය මළුවට ගෙන්වා, එහි හිඳුවා, "මහ තෙරුන් වහන්ස, මේ මල් පූජාව ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන්ම කරන ලද්දකි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙය මා වැනි අසරණයෙකුගේ පූජා වස්තුවකි' කියා සිතා බුදුන් වැඳ සිත පහදවා ගන්න" යැයි පැවසූහ. ඒ මහ තෙරුන් වහන්සේ එම පූජාව දැක පැවසූ පරිදි කරමින් සිත පහදවා ගත්හ. එවෙලේම ඔහුට දෙව්ලොව දර්ශනය විය. නන්දන වනය, චිත්‍රලතා වනය, මිශ්‍රක වනය, ඵාරුසක වනය හා දිව්‍ය විමාන මෙන්ම දිව්‍ය නාටිකාවෝ ද පිරිවරා සිටින්නාක් මෙන් පෙනෙන්නට විය. එවිට ඔහු "සෝණ, ඉවත් වන්න; සෝණ, ඉවත් වන්න" යැයි තෙරණුවන්ට පැවසීය. "මහ තෙරුන් වහන්ස, ඒ කුමක්ද?" යැයි ඇසූ විට, "ඔබේ මේ මෑණිවරු පැමිණෙති" යි පැවසූහ. තෙරණුවෝ "මහ තෙරුන්ට දෙව්ලොව දර්ශනය වී ඇත" යැයි සිතූහ. මෙසේ 'උපට්ඨාන සමංගිතාව' වෙනස් වන බව දත යුතුය. මෙම සමංගිතාවන් අතුරින් මෙහිදී ආයූහන, චේතනා හා කම්ම සමංගිතාවන්ගේ වශයෙන් "කායදුච්චරිත සමංගී" යනාදිය පවසන ලදී.

තත්ථ එකෙ ආචරියා ‘‘යස්මිං ඛණෙ කම්මං ආයූහති, තස්මිංයෙව ඛණෙ තස්ස සග්ගො වාරිතො’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘ආයූහිතකම්මං නාම විපාකවාරං ලභන්තම්පි අත්ථි අලභන්තම්පි. තත්ථ යදා කම්මං විපාකවාරං ලභති, තස්මිංයෙව කාලෙ තස්ස සග්ගො වාරිතො’’ති වදන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

එහි ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ "යම් මොහොතක කර්මය රැස් කරන්නේද, ඒ මොහොතේදීම ඔහුට ස්වර්ගය වැළකේ" යනුවෙනි. එහෙත් තවත් පිරිසක් පවසන්නේ "රැස් කළ කර්මය විපාක දීමට අවස්ථාව ලබන එකක් මෙන්ම නොලබන එකක් ද විය හැකිය. එහිදී යම් කලෙක කර්මය විපාක දීමට අවස්ථාව ලබයිද, ඒ අවස්ථාවේදීම ඔහුට ස්වර්ගය වැළකේ" යනුවෙනි. සෙසු පදයන්හි අර්ථය සැම තැනම පැහැදිලිය.

අට්ඨානපාළිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අට්ඨාන පාළි වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

16. එකධම්මපාළි

16. ඒකධම්ම පාළිය.

(16) 1. එකධම්මපාළි-පඨමවග්ගවණ්ණනා

(16) 1. ඒකධම්ම පාළි - පළමු වග්ග වර්ණනාව.

296. එකධම්මපාළියං එකධම්මොති එකසභාවො. එකන්තනිබ්බිදායාති එකන්තෙන වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථාය උක්කණ්ඨනත්ථාය. විරාගායාති වට්ටෙ විරජ්ජනත්ථාය, රාගාදීනං වා කිලෙසානං විරජ්ජනාය විගමාය. නිරොධායාති රාගාදීනං නිරොධාය අප්පවත්තිකරණත්ථාය, වට්ටස්සෙව වා නිරුජ්ඣනත්ථාය. උපසමායාති කිලෙසවූපසමනත්ථාය, අභිඤ්ඤායාති අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා අභිජානනත්ථාය. සම්බොධායාති චතුන්නං සච්චානං බුජ්ඣනත්ථාය, ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති [Pg.366] (මහානි. 191; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසො 121) එවං වුත්තස්ස වා චතුමග්ගඤාණස්ස පටිවිජ්ඣනත්ථාය. නිබ්බානායාති අප්පච්චයනිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය.

296. ඒකධම්ම පාළියෙහි ‘ඒකධම්ම’ යනු එක් සභාවක් හෙවත් ස්වභාවයකි. ‘ඒකාන්ත නිබ්බිදාය’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම සංසාර වට්ටයෙහි කලකිරීම සහ නොඇලීම පිණිසය. ‘විරාගාය’ යනු සංසාර වට්ටයෙහි නොඇලීම පිණිසය, එසේත් නැතිනම් රාගාදී කෙලෙසුන් පහවීම හා ප්‍රහීණය වීම පිණිසය. ‘නිරෝධාය’ යනු රාගාදී කෙලෙසුන් නිරුද්ධ කිරීම හා නැවත නූපදනා ලෙස නැති කිරීම පිණිසය, එසේත් නැතිනම් සංසාර වට්ටයම නිරුද්ධ වීම පිණිසය. ‘උපසමාය’ යනු කෙලෙසුන් සන්සිඳුවීම පිණිසය. ‘අභිඤ්ඤාය’ යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් ලක්ෂණත්‍රයට නංවා විශිෂ්ට ලෙස අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසය. ‘සම්බෝධාය’ යනු චතුරාර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසය, නැතහොත් ‘මග්ගයන්හි ඇති වන්නා වූ ඥානය බෝධිය යැයි කියනු ලැබේ’ යන දේශනාවට අනුව සතර මග ඥානයන් ප්‍රතිවේධ කරගැනීම පිණිසය. ‘නිබ්බානාය’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිසය.

ඉති භගවා ඉමෙහි සත්තහි පදෙහි බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානස්ස වණ්ණං කථෙසි. කස්මා? මහාජනස්ස උස්සාහජනනත්ථං විසකණ්ටකවාණිජො විය අත්තනො පණියස්ස. විසකණ්ටකවාණිජො නාම ගුළවාණිජො වුච්චති. සො කිර ගුළඵාණිතඛණ්ඩසක්කරාදීනි සකටෙනාදාය පච්චන්තගාමං ගන්ත්වා ‘‘විසකණ්ටකං ගණ්හථ, විසකණ්ටකං ගණ්හථා’’ති උග්ඝොසෙසි. තං සුත්වා ගාමිකා ‘‘විසං නාම කක්ඛළං ඝොරං. යො නං ඛාදති, සො මරති. කණ්ටකම්පි විජ්ඣිත්වා මාරෙති, උභොපෙතෙ කක්ඛළා. කො එත්ථ ආනිසංසො’’ති ගෙහද්වාරානි ථකෙසුං, දාරකෙ ච පලාපෙසුං. තං දිස්වා වාණිජො ‘අවොහාරකුසලා ඉමෙ ගාමිකා, හන්ද නෙ උපායෙන ගාහාපෙමී’’ති ‘‘අතිමධුරං ගණ්හථ, අතිසාදුං ගණ්හථ, ගුළං ඵාණිතං සක්කරං සමග්ඝං ලබ්භති, කූටමාසකකූටකහාපණාදීහි වාපි ලබ්භතී’’ති උග්ඝොසෙසි. තං සුත්වා ගාමිකා තුට්ඨපහට්ඨා වග්ගවග්ගා ගන්ත්වා බහුම්පි මූලං දත්වා අග්ගහෙසුං.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම පද සත මගින් බුද්ධානුස්සති කම්මට්ඨානයෙහි අනුසස් වදාළ සේක. ඒ මන්ද යත්? මහජනයා තුළ උත්සාහය ඇති කරනු පිණිසය. එය හරියට ‘විසකණ්ටක’ වෙළෙන්දෙකු තමාගේ බඩු භාණ්ඩ විකුණා ගැනීමට උත්සාහ ගන්නාක් මැනවි. ‘විසකණ්ටක’ වෙළෙන්දා යනු හකුරු වෙළෙන්දාට කියන නමකි. ඔහු හකුරු, උක් සකුරු ආදිය කරත්තයක පටවාගෙන කෙළවර පිහිටි ගමකට ගොස්, “විසකණ්ටක ගන්න, විසකණ්ටක ගන්න” යැයි කෑගැසුවේය. එය ඇසූ ගැමියෝ, “විෂ යනු ඉතා රුදුරු භයානක දෙයකි. එය අනුභව කරන්නා මිය යයි. කටු ද ඇනුණොත් මරණය ගෙන දෙයි. මේ දෙකම දරුණුය. මෙහි ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?” යැයි සිතා ගෙවල් දොරවල් වසාගෙන දරුවන් ද පලා යැවූහ. එය දුටු වෙළෙන්දා, “මේ ගැමියන් ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ නැත, මොවුන්ට උපක්‍රමයකින් මෙය ලබා දෙන්නෙමි” යැයි සිතා, “ඉතා මිහිරි දේ ගන්න, ඉතා රසවත් දේ ගන්න, හකුරු, සකුරු ලාබෙට ගත හැකිය, බොරු කාසිවලට වුවද ලබාගත හැකිය” යැයි කෑගැසුවේය. එය ඇසූ ගැමියෝ සතුටට පත්ව කණ්ඩායම් වශයෙන් පැමිණ බොහෝ මිල දී ගත්හ.

තත්ථ විසකණ්ටකවාණිජස්ස ‘‘විසකණ්ටකං ගණ්හථා’’ති උග්ඝොසනං විය භගවතො බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානකථනං, විසකණ්ටකෙ වණ්ණං කථෙත්වා තස්ස ගහණත්ථාය මහාජනස්ස උස්සාහකරණං විය ඉමෙහි සත්තහි පදෙහි බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානස්ස වණ්ණභණනෙන තස්ස මහාජනස්ස උස්සාහකරණං.

එහිදී විෂකටු වෙළෙන්දාගේ “විසකණ්ටක ගන්න” යන ප්‍රකාශය මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බුද්ධානුස්සති කම්මට්ඨාන දේශනාව ද, විෂකටු නමින් හැඳින්වූ හකුරුවල ගුණ කියා එය විකුණා ගැනීමට මහජනයා උනන්දු කරවීම මෙන් මෙම පද හත මගින් බුද්ධානුස්සති කම්මට්ඨානයෙහි ගුණ වර්ණනා කර ඒ කෙරෙහි මහජනයා තුළ උනන්දුව ඇති කිරීම ද දත යුතුය.

කතමො එකධම්මොති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. බුද්ධානුස්සතීති බුද්ධං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති, බුද්ධගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. තං පනෙතං බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං දුවිධං හොති චිත්තසම්පහංසනත්ථඤ්චෙව විපස්සනත්ථඤ්ච. කථං? යදා හි අසුභාරම්මණෙසු අඤ්ඤතරං භාවෙන්තස්ස භික්ඛුනො චිත්තුප්පාදො උපහඤ්ඤති උක්කණ්ඨති නිරස්සාදො හොති, වීථිං නප්පටිපජ්ජති, කූටගොණො විය ඉතො චිතො ච විධාවති. තස්මිං ඛණෙ එස මූලකම්මට්ඨානං පහාය ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා නයෙන තථාගතස්ස ලොකියලොකුත්තරගුණෙ අනුස්සරති. තස්සෙවං බුද්ධං අනුස්සරන්තස්ස චිත්තුප්පාදො පසීදති, විනීවරණො හොති[Pg.367]. සො තං චිත්තං එවං දමෙත්වා පුන මූලකම්මට්ඨානංයෙව මනසි කරොති. කථං? යථා නාම බලවා පුරිසො කූටාගාරකණ්ණිකත්ථාය මහාරුක්ඛං ඡින්දන්තො සාඛාපලාසච්ඡෙදනමත්තෙනෙව ඵරසුධාරාය විපන්නාය මහාරුක්ඛං ඡින්දිතුං අසක්කොන්තොපි ධුරනික්ඛෙපං අකත්වාව කම්මාරසාලං ගන්ත්වා තිඛිණං ඵරසුං කාරාපෙත්වා පුන තං ඡින්දෙය්‍ය. එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. සො එවං බුද්ධානුස්සතිවසෙන චිත්තං පරිදමෙත්වා පුන මූලකම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො අසුභාරම්මණං පඨමජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ඣානඞ්ගානි සම්මසිත්වා අරියභූමිං ඔක්කමති. එවං තාව චිත්තසම්පහංසනත්ථං හොති.

‘කතමෝ ඒකධම්මෝ’ යනු දේශනා කිරීමට ඇති කැමැත්තෙන් විමසන ලද ප්‍රශ්නයකි. බුද්ධානුස්සති යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ අරමුණු කරගෙන ඇති වන අනුස්මරණයයි; බුදුගුණ අරමුණු කරගත් සිහියට මෙය නමකි. එම බුද්ධානුස්සති කම්මට්ඨානය සිත ප්‍රමුදිත කිරීම පිණිස සහ විදර්ශනාව පිණිස යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ කෙසේද යත්? යම් කලෙක අසුභ අරමුණක් වඩන භික්ෂුවකගේ සිත වෙහෙසට පත්වේද, කලකිරීමට පත්වේද, අරමුණෙහි රසයක් නැති වේද, එවිට සිත කමටහන් මාවතට නොපිවිස, දඩබ්බර ගොනෙකු මෙන් එහා මෙහා දුවයි. ඒ මොහොතේ එම යෝගී භික්ෂුව මූලික කමටහන අතහැර ‘ඉතිපිසෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ ආදී වශයෙන් තථාගතයන් වහන්සේගේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ගුණ සිහිපත් කරයි. එලෙස බුදුගුණ සිහි කරන විට සිත පහදී, නීවරණ දුරු වේ. ඔහු එම සිත එලෙස දමනය කර නැවත මූලික කමටහනම මෙනෙහි කරයි. එය කෙසේද යත්? බලවත් පුරුෂයෙක් මන්දිරයක මුදුන් ලීයක් සෑදීම සඳහා මහත් වූ ගසක් කපන විට, අතුපතර කැපීමෙන්ම පොරොව මොට වී ගස කැපීමට නොහැකි වූවත්, උත්සාහය අත් නොහැර කම්මල් හලකට ගොස් පොරොව මුවහත් කරගෙන නැවත ගස කපන්නාක් මෙනි. මෙම උපමාව එලෙස දත යුතුය. එම යෝගී භික්ෂුව බුද්ධානුස්සතියෙන් සිත දමනය කර නැවත මූලික කමටහන මෙනෙහි කරමින් අසුභ අරමුණෙහි ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා, ධ්‍යාන අංග මෙනෙහි කර ආර්ය භූමියට පිවිසෙයි. සිත ප්‍රමුදිත කිරීම පිණිස වන්නේ මෙලෙසය.

යදා පනෙස බුද්ධානුස්සතිං අනුස්සරිත්වා ‘‘කො අයං ඉතිපි සො භගවාතිආදිනා නයෙන අනුස්සරි, ඉත්ථි නු ඛො පුරිසො නු ඛො දෙවමනුස්සමාරබ්‍රහ්මානං අඤ්ඤතරො නු ඛො’’ති පරිග්ගණ්හන්තො ‘‘න අඤ්ඤො කොචි, සතිසම්පයුත්තං පන චිත්තමෙව අනුස්සරී’’ති දිස්වා ‘‘තං ඛො පනෙතං චිත්තං ඛන්ධතො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති, තෙන සම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, තෙන සම්පයුත්තා සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සහජාතා ඵස්සාදයො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති ඉමෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා හොන්තී’’ති අරූපඤ්ච වවත්ථපෙත්වා තස්ස නිස්සයං පරියෙසන්තො හදයවත්ථුං දිස්වා තස්ස නිස්සයානි චත්තාරි මහාභූතානි, තානි උපාදාය පවත්තානි සෙසඋපාදාරූපානි ච පරිග්ගහෙත්වා ‘‘සබ්බම්පෙතං රූපං රූපක්ඛන්ධො’’ති වවත්ථපෙත්වා ‘‘ඉදඤ්ච රූපං පුරිමඤ්ච අරූප’’න්ති සඞ්ඛෙපතො රූපාරූපං, පභෙදතො පඤ්චක්ඛන්ධෙ පුන ‘‘සඞ්ඛෙපතො පඤ්චපෙතෙ ඛන්ධා දුක්ඛසච්ච’’න්ති දුක්ඛසච්චං වවත්ථපෙත්වා ‘‘තස්ස පභාවිකා තණ්හා සමුදයසච්චං, තස්සා නිරොධො නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා පටිපදා මග්ගසච්ච’’න්ති එවං පුබ්බභාගෙ චත්තාරි ච සච්චානි වවත්ථපෙත්වා පටිපාටියා අරියභූමිං ඔක්කමති. තදාස්ස ඉමං කම්මට්ඨානං විපස්සනත්ථං නාම හොති. අයං ඛොතිආදි අප්පනාවාරො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

යම් කලෙක මොහු බුද්ධානුස්සතිය මෙනෙහි කර, “මෙලෙස බුදුගුණ මෙනෙහි කරන්නේ කවුද? ස්ත්‍රියක්ද? පුරුෂයෙක්ද? දෙවි, මිනිස්, මාර, බ්‍රහ්මයන්ගෙන් කෙනෙක්ද?” යැයි පිරික්සන විට, “වෙනත් කිසිවෙකු නොව, සිහියෙන් යුත් සිතම මෙනෙහි කරන්නේය” යි දකියි. ඉක්බිති “මෙම සිත විඤ්ඤාණක්ඛන්ධයයි, ඒ හා යෙදුණු වේදනාව වේදනාක්ඛන්ධයයි, සංඥාව සංඥාක්ඛන්ධයයි, සහජාත ස්පර්ශ ආදිය සංඛාරක්ඛන්ධයයි, මෙලෙස අරූප ස්කන්ධ සතරක් ඇතැයි” නාම ධර්මයන් වෙන් කර හඳුනා ගනියි. එහි ආශ්‍රය සොයන විට හෘදය වස්තුව දැක, එහි ආශ්‍රය වූ මහා භූත රූප සතර සහ එය ඇසුරු කළ සෙසු උපාදාය රූප පිරික්සා, “මේ සියල්ල රූපක්ඛන්ධයයි” කියා වෙන් කර හඳුනා ගනියි. මෙලෙස “මෙය රූපයයි, පෙර කී දේ අරූපයයි” කියා සංක්ෂේපයෙන් නාම-රූප ද, ප්‍රභේද වශයෙන් පංචස්කන්ධය ද හඳුනාගෙන, නැවත “සංක්ෂේපයෙන් මෙම පංචස්කන්ධයම දුක්ඛ සත්‍යයයි” කියා දුක්ඛ සත්‍යය වෙන් කර ගනියි. එහි ප්‍රභවය වූ තණ්හාව සමුදය සත්‍යය ලෙසත්, එහි නිරෝධය නිරෝධ සත්‍යය ලෙසත්, නිරෝධය අවබෝධ කරගන්නා පිළිවෙත මග්ග සත්‍යය ලෙසත් මෙනෙහි කර, මෙසේ පූර්ව භාගයෙහි සත්‍ය හතර වෙන් කොට හඳුනාගෙන අනුපිළිවෙලින් ආර්ය භූමියට පිවිසෙයි. එවිට ඔහුට මෙම කම්මට්ඨානය විදර්ශනාව පිණිස වූයේ නම් වෙයි. ‘අයං ඛෝ’ යනාදී අප්පනා වාරය ද පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

297. ධම්මානුස්සතිආදීසුපි එසෙව නයො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – ධම්මං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති ධම්මානුස්සති, ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. සඞ්ඝං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සඞ්ඝානුස්සති, සුප්පටිපන්නතාදිසඞ්ඝගුණාරම්මණාය සතියා එතං [Pg.368] අධිවචනං. සීලං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සීලානුස්සති, අඛණ්ඩතාදිසීලගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. චාගං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති චාගානුස්සති, මුත්තචාගතාදිචාගගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. දෙවතා ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති දෙවතානුස්සති, දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. ආනාපානෙ ආරබ්භ උප්පන්නා සති ආනාපානස්සති, අස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. මරණං ආරබ්භ උප්පන්නා සති මරණස්සති, ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. කෙසාදිභෙදං රූපකායං ගතා, කායෙ වා ගතාති කායගතා, කායගතා ච සා සති චාති කායගතාසතීති වත්තබ්බෙ රස්සං අකත්වා කායගතාසතීති වුත්තා. කෙසාදිකායකොට්ඨාසනිමිත්තාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. උපසමං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති උපසමානුස්සති, සබ්බදුක්ඛූපසමාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. දුවිධො වා උපසමො අච්චන්තූපසමො ච ඛයූපසමො ච. තත්ථ අච්චන්තූපසමො නාම නිබ්බානං, ඛයූපසමො නාම මග්ගො. එවමෙතං දුවිධම්පි උපසමං අනුස්සරන්තස්ස උප්පන්නා සති උපසමානුස්සතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඉති ඉමෙසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු ආනාපානස්සති මරණස්සති කායගතාසතීති ඉමානි තීණි විපස්සනත්ථානෙව හොන්ති, සෙසානි සත්ත චිත්තසම්පහංසනත්ථානිපි හොන්තීති.

297. ධම්මානුස්සතිය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. මෙහි පද අර්ථය මෙසේ ය - ධර්මය අරමුණු කොට උපදින නැවත නැවත සිහිපත් කිරීම 'ධම්මානුස්සතිය' යි. එය ස්වාක්ඛාතතා ආදී ධර්ම ගුණයන් අරමුණු කරගත් සිහියට (සතියට) නමකි. සංඝයා අරමුණු කොට උපදින නැවත නැවත සිහිපත් කිරීම 'සංඝානුස්සතිය' යි. එය සුප්පටිපන්නතා ආදී සංඝ ගුණයන් අරමුණු කරගත් සිහියට නමකි. තමාගේ සීලය අරමුණු කොට උපදින නැවත නැවත සිහිපත් කිරීම 'සීලානුස්සතිය' යි. එය අඛණ්ඩතා ආදී සීල ගුණයන් අරමුණු කරගත් සිහියට නමකි. තමාගේ පරිත්‍යාගය අරමුණු කොට උපදින නැවත නැවත සිහිපත් කිරීම 'චාගානුස්සතිය' යි. එය මුත්තචාගතා (නිදහස් පරිත්‍යාගශීලී බව) ආදී චාග ගුණයන් අරමුණු කරගත් සිහියට නමකි. දේවතාවන් අරමුණු කොට උපදින නැවත නැවත සිහිපත් කිරීම 'දේවතානුස්සතිය' යි. එය දේවතාවන් සාක්ෂි වශයෙන් තබාගෙන තමාගේ ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන් අරමුණු කරගත් සිහියට නමකි. ආනාපාන (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) අරමුණු කොට උපදින සිහිය 'ආනාපානසතිය' යි. එය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කරගත් සිහියට නමකි. මරණය අරමුණු කොට උපදින සිහිය 'මරණසතිය' යි. එය ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳීයාම අරමුණු කරගත් සිහියට නමකි. කෙස් ආදී වූ රූප කාය කෙරෙහි පවත්නා බැවින් හෝ, කය පිළිබඳව පවත්නා බැවින් 'කායගතා' වේ. එය සතියක් ද වන බැවින් 'කායගතාසති' යයි කිව යුතු වුවත්, (පාලි රීතියට අනුව) රස්ස (හ්‍රස්ව) නොකොට 'කායගතාසතී' යයි කියන ලදී. එය කෙස් ආදී ශරීර කොටස්වල නිමිත්ත අරමුණු කරගත් සිහියට නමකි. උපශමය (කෙලෙස් සංසිඳීම වූ නිවන) අරමුණු කොට උපදින නැවත නැවත සිහිපත් කිරීම 'උපසමානුස්සතිය' යි. එය සියලු දුක් සංසිඳීම අරමුණු කරගත් සිහියට නමකි. නැතහොත් උපශමය දෙවැදෑරුම් වේ, එනම් අත්‍යන්ත උපශමය (නිවන) සහ ක්ෂය උපශමය (මාර්ගය) යි. එහි අත්‍යන්ත උපශමය යනු නිවන යි, ක්ෂය උපශමය යනු මාර්ගය යි. මෙසේ මේ දෙවැදෑරුම් උපශමය ම නැවත නැවත සිහිපත් කරන්නාට උපදින සිහිය 'උපසමානුස්සතිය' යනු මෙහි අර්ථයයි. මෙසේ මෙම කර්මස්ථාන දසය අතරින් ආනාපානසතිය, මරණසතිය සහ කායගතාසතිය යන තුන විපස්සනා පිණිස ම වෙයි. ඉතිරි හත සිත ප්‍රබෝධමත් කිරීම පිණිස ද වෙයි.

පඨමවග්ගවණ්ණනා.

ප්‍රථම වර්ගයේ වර්ණනාව නිමාවිය.

16. එකධම්මපාළි

16. ඒකධම්ම පාළිය.

(16) 2. එකධම්මපාළි-දුතියවග්ගවණ්ණනා

(16) 2. ඒකධම්ම පාළි - දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව.

298. දුතියෙ මිච්ඡාදිට්ඨීති ද්වාසට්ඨිවිධායපි මිච්ඡාදිට්ඨියා එතං අධිවචනං. මිච්ඡාදිට්ඨිකස්සාති තාය දිට්ඨියා සමන්නාගතස්ස.

298. දෙවන වර්ගයෙහි 'මිච්ඡාදිට්ඨි' යනු හැට දෙවැදෑරුම් වූ ම මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන්ට නමකි. 'මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස' යනු එම දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා හට ය.

299. සම්මාදිට්ඨීති පඤ්චවිධායපි සම්මාදිට්ඨියා එතං අධිවචනං. සම්මාදිට්ඨිකස්සාති තාය දිට්ඨියා සමන්නාගතස්ස.

299. 'සම්මාදිට්ඨි' යනු පස් වැදෑරුම් වූ ම සම්‍යක් දෘෂ්ටියට නමකි. 'සම්මාදිට්ඨිකස්ස' යනු එම දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා හට ය.

302. අයොනිසො මනසිකාරොති අනුපායමනසිකාරො.

302. 'අයෝනිසෝ මනසිකාරෝ' යනු අනුපාය (නුසුදුසු) මනසිකාරය යි.

303. යොනිසො [Pg.369] මනසිකාරොති උපායමනසිකාරො. තත්ථ අයොනිසො මනසිකරොතො පුබ්බෙ අනුප්පන්නා මිච්ඡාදිට්ඨි උප්පජ්ජති, උප්පන්නා පන යාව නියාමොක්කමනා පවඩ්ඪති. නියාමෙ ඔක්කන්තෙ වඩ්ඪිතා නාම හොති. යොනිසො මනසිකරොතො පුබ්බෙ අනුප්පන්නා සම්මාදිට්ඨි උප්පජ්ජති, උප්පන්නා පන යාව අරහත්තමග්ගා පවඩ්ඪති. අරහත්තඵලෙ පත්තෙ වඩ්ඪිතා නාම හොති.

303. 'යෝනිසෝ මනසිකාරෝ' යනු උපාය (සුදුසු) මනසිකාරය යි. එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය කරන්නාට පෙර නූපන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය උපදියි, උපන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මිච්ඡත්ත නියාමයට පැමිණෙන තෙක් වැඩෙයි. නියාමයට පැමිණි කල්හි එය වැඩුණා නම් වෙයි. යෝනිසෝ මනසිකාරය කරන්නාට පෙර නූපන් සම්‍යක් දෘෂ්ටිය උපදියි, උපන් සම්‍යක් දෘෂ්ටිය අර්හත් මාර්ගය දක්වා වැඩෙයි. අර්හත් ඵලයට පැමිණි කල්හි එය වැඩුණා නම් වෙයි.

304. මිච්ඡාදිට්ඨියා, භික්ඛවෙ, සමන්නාගතා සත්තාති එත්ථ එකච්චා මිච්ඡාදිට්ඨි සග්ගාවරණා චෙව හොති මග්ගාවරණා ච, එකච්චා මග්ගාවරණාව, න සග්ගාවරණා, එකච්චා නෙව සග්ගාවරණා න මග්ගාවරණා. තත්ථ අහෙතුකදිට්ඨි, අකිරියදිට්ඨි, නත්ථිකදිට්ඨීති අයං තිවිධා සග්ගාවරණා චෙව හොති මග්ගාවරණා ච. දසවත්ථුකා අන්තග්ගාහිකා මිච්ඡාදිට්ඨි මග්ගාවරණාව හොති න සග්ගාවරණා. වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි නෙව සග්ගාවරණා න මග්ගාවරණා. ඉදං පන විධානං පටික්ඛිපිත්වා ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨියා, භික්ඛවෙ, සමන්නාගතා’’ති වචනතො අන්තමසො වීසතිවත්ථුකං සක්කායදිට්ඨිං උපාදාය දිට්ඨි නාම සග්ගං උපනෙතුං සමත්ථා නාම නත්ථි, එකන්තං නිරයස්මිංයෙව නිමුජ්ජාපෙතීති වුත්තං. යථා හි මුග්ගමාසප්පමාණාපි පාසාණසක්ඛරා උදකෙ පක්ඛිත්තා උප්පිලවමානා නාම නත්ථි, එකන්තං හෙට්ඨාව පවිසති, එවමෙවං අන්තමසො සක්කායදිට්ඨිපි සග්ගං උපනෙතුං සමත්ථා නාම නත්ථි, එකන්තං අපායෙසුයෙව නිමුජ්ජාපෙතීති.

304. මහණෙනි, මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ සත්වයෝ යන මෙහි ඇතැම් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් ස්වර්ගයට මෙන්ම මාර්ගයට ද බාධා කරයි. ඇතැම් එකක් මාර්ගයට පමණක් බාධා කරයි මිස ස්වර්ගයට නොවේ. ඇතැම් එකක් ස්වර්ගයට හෝ මාර්ගයට බාධා නොකරයි. එහි අහේතුක දෘෂ්ටිය, අකිරිය දෘෂ්ටිය, නත්ථික දෘෂ්ටිය යන මේ තෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටිය ස්වර්ගයට මෙන්ම මාර්ගයට ද බාධා කරයි. දස වස්තුක අන්තග්ගාහික මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මාර්ගයට පමණක් බාධා කරයි, ස්වර්ගයට නොවේ. විසි වස්තුක සක්කාය දිට්ඨිය ස්වර්ගයට හෝ මාර්ගයට බාධා නොකරයි. එහෙත් මෙම ක්‍රමය පසෙක තබා, මෙම සූත්‍රයෙහි 'මහණෙනි, මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ' යැයි වදාළ බැවින්, අවම වශයෙන් විසි වස්තුක සක්කාය දිට්ඨිය පවා ස්වර්ගයට පැමිණවීමට සමත් නොවන බවත්, ඒකාන්තයෙන් නිරයෙහි ම ගිල්වන බවත් වදාරන ලදී. යම්සේ මුං පියලි හෝ මෑ පියලි තරම් වූ කුඩා ගල් කැට පවා ජලයෙහි දැමූ විට උඩ පාවෙන්නේ නැතිව ඒකාන්තයෙන් ම යට යන්නාක් මෙන්, එලෙසම අවම වශයෙන් සක්කාය දිට්ඨිය පවා ස්වර්ගයට පැමිණවීමට සමත් නැත, ඒකාන්තයෙන් අපායෙහි ම ගිල්වයි.

305. සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතාති එත්ථ කම්මස්සකතසම්මාදිට්ඨි, ඣානසම්මාදිට්ඨි, විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි, මග්ගසම්මාදිට්ඨි, ඵලසම්මාදිට්ඨීති පඤ්චවිධා සම්මාදිට්ඨි. තත්ථ කම්මස්සකතසම්මාදිට්ඨි සම්පත්තිභවං ආකඩ්ඪති, ඣානසම්මාදිට්ඨි රූපාරූපභවෙ පටිසන්ධිං දෙති, මග්ගසම්මාදිට්ඨි වට්ටං විද්ධංසෙති, ඵලසම්මාදිට්ඨි භවං පටිබාහති. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි කිං කරොතීති? සාපි පටිසන්ධිං නාකඩ්ඪති. තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො පනාහ ‘‘සචෙ විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි භාවිතා දිට්ඨෙව ධම්මෙ අරහත්තං පාපෙතුං සක්කොති, ඉච්චෙතං කුසලං. සචෙ න සක්කොති, සත්ත භවෙ දෙති, ආවුසො’’ති. එවමයං ලොකියලොකුත්තරා සම්මාදිට්ඨි කථිතා. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ලොකිකා භවනිප්ඵාදිකාව වෙදිතබ්බා.

305. සම්මාදිට්ඨියෙන් යුක්ත වූ යන මෙහි කම්මස්සකතා සම්මාදිට්ඨිය, ධ්‍යාන සම්මාදිට්ඨිය, විපස්සනා සම්මාදිට්ඨිය, මාර්ග සම්මාදිට්ඨිය, ඵල සම්මාදිට්ඨිය යැයි සම්මාදිට්ඨිය පස් වැදෑරුම් වේ. එහි කම්මස්සකතා සම්මාදිට්ඨිය සුගති භවය ලබා දෙයි. ධ්‍යාන සම්මාදිට්ඨිය රූප අරූප භවයන්හි ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙයි. මාර්ග සම්මාදිට්ඨිය සංසාර වට්ටය විනාශ කරයි. ඵල සම්මාදිට්ඨිය භවය වළක්වයි. 'විපස්සනා සම්මාදිට්ඨිය කුමක් කරයි ද?' යන්න ප්‍රශ්නයකි. එය ද ප්‍රතිසන්ධියක් ඇද නොගනියි. එහෙත් ත්‍රිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'ප්‍රගුණ කළ විපස්සනා සම්මාදිට්ඨිය මේ ආත්මයෙහි ම අර්හත් භාවයට පැමිණවීමට සමත් වේ නම් එය යහපත් ය. ඉදින් එසේ නොහැකි වුවහොත්, ඇවැත්නි, භව සතක් ලබා දෙයි.' මෙසේ මෙම ලෞකික ලෝකෝත්තර සම්මාදිට්ඨිය විස්තර කරන ලදී. එහෙත් මෙම අර්ථයෙහි ලෞකික වූ භවය නිපදවන්නා වූ සම්මාදිට්ඨිය ම ගත යුතුය.

306. යඤ්චෙව [Pg.370] කායකම්මං යථාදිට්ඨි සමත්තං සමාදින්නන්ති එත්ථ යථාදිට්ඨීති යා යා දිට්ඨි, තස්සා තස්සා අනුරූපං. සමත්තන්ති පරිපුණ්ණං. සමාදින්නන්ති ගහිතං. තදෙතං යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මං, දිට්ඨිසහජාතං කායකම්මං, දිට්ඨානුලොමිකං කායකම්මන්ති තිවිධං හොති. තත්ථ ‘‘පාණං හනතො අදින්නං ආදියතො මිච්ඡාචාරං චරතො නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති යං එවංලද්ධිකස්ස සතො පාණාතිපාත-අදින්නාදාන-මිච්ඡාචාරසඞ්ඛාතං කායකම්මං, ඉදං යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මං නාම. ‘‘පාණං හනතො අදින්නං ආදියතො මිච්ඡාචාරං චරතො නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති ඉමාය පන ලද්ධියා ඉමිනා දස්සනෙන සහජාතං කායකම්මං දිට්ඨිසහජාතං කායකම්මං නාම. තදෙව පන සමත්තං සමාදින්නං ගහිතං පරාමට්ඨං දිට්ඨානුලොමිකං කායකම්මං නාම. වචීකම්මාදීසුපි එසෙව නයො. යථා පනෙත්ථ ‘‘පාණං හනතො අදින්නං ආදියතො මිච්ඡාචාරං චරතො නත්ථි තතොනිදානං පාප’’න්ති යොජනා කතා, එවං වචීකම්මමනොකම්මෙසු ‘‘මුසා භණතො, පිසුණං කථෙන්තස්ස, ඵරුසං කථෙන්තස්ස, සම්ඵං පලපන්තස්ස, අභිජ්ඣාලුනො, බ්‍යාපන්නචිත්තස්ස, මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස ච සතො නත්ථි තතොනිදානං පාප’’න්ති යොජනා කාතබ්බා.

306. 'යම්කිසි කායකර්මයක් වේද, එය ඒ ඒ දෘෂ්ටියට අනුව පරිපූර්ණව ගනු ලැබූවකි' යන මෙහි, 'යථාදිට්ඨි' යනු යම් යම් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් වේද, ඒ ඒ දෘෂ්ටියට අනුකූල වූ යන්නයි. 'සමත්තං' යනු පරිපූර්ණ වූ යන්නයි. 'සමාදින්නං' යනු ගන්නා ලද යන්නයි. ඒ මේ කායකර්මය දෘෂ්ටියෙහි පිහිටි කායකර්මය, දෘෂ්ටිය හා සහජාත වූ කායකර්මය සහ දෘෂ්ටියට අනුලෝම වූ කායකර්මය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහි 'සතුන් මරන්නාට, නුදුන් දේ ගන්නාට, කාමයෙහි වරදවා හැසිරෙන්නාට ඒ හේතුවෙන් පවක් නැත, පාපයේ පැමිණීමක් නැත' යනාදී වශයෙන් මෙබඳු ලබ්ධියක් ඇති තැනැත්තාගේ ප්‍රාණාතිපාත, අදින්නාදාන සහ කාමේසුමිච්ඡාචාර සංඛ්‍යාත වූ යම් කායකර්මයක් වේද, මෙය 'දෘෂ්ටියෙහි පිහිටි කායකර්මය' නමි. 'සතුන් මරන්නාට... පාපයේ පැමිණීමක් නැත' යන මේ ලබ්ධිය හා මේ දැක්ම සමඟ සහජාත වූ (එකම සිතක උපන්) කායකර්මය 'දෘෂ්ටිය හා සහජාත වූ කායකර්මය' නමි. එම කායකර්මයම පරිපූර්ණ ලෙස සමාදන් වූ, ගනු ලැබූ, වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය කරන ලද්දේ නම් එය 'දෘෂ්ටියට අනුලෝම වූ කායකර්මය' නමි. වචීකර්ම ආදියේ ද මේ නයම වේ. මෙහි කායකර්මය සම්බන්ධයෙන් 'සතුන් මරන්නාට... පවක් නැත' යනුවෙන් යෝජනා කළ පරිදිම, වචීකර්ම සහ මනෝකර්ම සම්බන්ධයෙන් ද 'මුසාවාද පවසන්නාට, කේලාම් කියන්නාට, පරුෂ වචන කියන්නාට, සම්පප්‍රලාප පවසන්නාට, දැඩි ලෝභ ඇති තැනැත්තාට, ව්‍යාපන්න සිත් ඇති තැනැත්තාට සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයාට ඒ හේතුවෙන් පවක් නැත' යනුවෙන් යෝජනා කළ යුතුය.

යා ච චෙතනාතිආදීසු දිට්ඨිසහජාතාව චෙතනා චෙතනා නාම, දිට්ඨිසහජාතාව පත්ථනා පත්ථනා නාම, චෙතනාපත්ථනානං වසෙන චිත්තට්ඨපනා පණිධි නාම, තෙහි පන චෙතනාදීහි සම්පයුත්තා ඵස්සාදයො සඞ්ඛාරා නාම. දිට්ඨි හිස්ස, භික්ඛවෙ, පාපිකාති යස්මා තස්ස පුග්ගලස්ස දිට්ඨි පාපිකා ලාමිකා. නික්ඛිත්තන්ති රොපිතං. උපාදියතීති ගණ්හාති. කටුකත්තායාති ඉදං පුරිමස්සෙව වෙවචනං.

'යම් චේතනාවක් ද' යනාදී තන්හි, දෘෂ්ටිය සමඟ සහජාත වූ චේතනාවම 'චේතනාව' නමි. දෘෂ්ටිය සමඟ සහජාත වූ ප්‍රාර්ථනාවම 'ප්‍රාර්ථනාව' නමි. චේතනා සහ ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් සිත පිහිටුවීම 'පණිධි' (පැතුම) නමි. ඒ චේතනා ආදිය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඵස්ස ආදිය 'සංස්කාර' නමි. 'මහණෙනි, ඔහුගේ දෘෂ්ටිය ලාමක බැවින්' යනු ඒ පුද්ගලයාගේ දෘෂ්ටිය අතිශයින් ලාමක වන බැවිනි. 'නික්ඛිත්තං' යනු රෝපණය කරන ලද යන්නයි. 'උපාදියති' යනු ගනියි යන්නයි. 'කටුකත්තාය' යනු පෙර පදයටම (අසාතත්තාය යන්නට) පර්යාය පදයකි.

‘‘වණ්ණගන්ධරසූපෙතො, අම්බොයං අහුවා පුරෙ;

තමෙව පූජං ලභමානො, කෙනම්බො කටුකප්ඵලො.

'පෙර මේ අඹ ගස වර්ණ, ගන්ධ සහ රසයෙන් යුක්ත විය. එලෙසම සත්කාර ලබද්දීත් කුමන හේතුවක් නිසා මේ අඹ ගස කටුක ඵල ඇත්තේ වීද?'

‘‘පුචිමන්දපරිවාරො, අම්බො තෙ දධිවාහන;

මූලං මූලෙන සංසට්ඨං, සාඛා සාඛා නිසෙවරෙ;

අසාතසන්නිවාසෙන, තෙනම්බො කටුකප්ඵලො’’ති. (ජා. 1.2.71-72) –

'දධිවාහනයෙනි, ඔබගේ අඹ ගස කොහොඹ ගස්වලින් වටවී ඇත. මුල මුල හා මිශ්‍ර වී ඇත, අතු අතු හා ස්පර්ශ වෙයි. ඒ අමධුර ඇසුර නිසා අඹ ගස කටුක ඵල ඇත්තේ විය.'

ආගතට්ඨානෙ [Pg.371] විය හි ඉධාපි කටුකන්ති තිත්තකං වෙදිතබ්බං. අසාතත්තායාති අමධුරත්තාය.

ජාතක අටුවාවෙහි සඳහන් පරිදි මෙහි ද 'කටුක' යන්නෙන් තිත්ත රසය දත යුතුය. 'අසාතත්තාය' යනු අමධුර බව සඳහා ය.

ඉමස්මි පන බීජූපමසුත්තෙ ‘‘දිට්ඨීති නියතමිච්ඡාදිට්ඨි ගහිතා’’ති පොරාණකත්ථෙරා ආහංසු. තං පන පටික්ඛිපිත්වා ‘‘සබ්බානිපි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි ගහිතානී’’ති වුත්තං. අනන්තරසුත්තෙ ‘‘පාණාතිපාතා විරමන්තස්ස, අදින්නාදානා විරමන්තස්ස, මිච්ඡාචාරා විරමන්තස්ස නත්ථි තතොනිදානං පුඤ්ඤ’’න්තිආදිනා නයෙන යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මාදීනි යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. ඉධ පන සම්මාදිට්ඨිසහජාතා චිත්තට්ඨපනාව පත්ථනාති වෙදිතබ්බා. සම්මාදිට්ඨි පනෙත්ථ ලොකියලොකුත්තරා කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

මේ බීජූපම සූත්‍රයෙහි 'දෘෂ්ටිය' යන්නෙන් 'නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය' ගනු ලැබුවේ යැයි පුරාණ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පැවසූහ. එය ප්‍රතික්ෂේප කොට 'සියලු හැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටිගතයන්ම ගන්නා ලදී' යැයි කියන ලදී. මීට පෙර සූත්‍රයෙහි 'ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වළකින්නාට, අදින්නාදානයෙන් වළකින්නාට, කාමේසුමිච්ඡාචාරයෙන් වළකින්නාට ඒ හේතුවෙන් පිනක් නැත' යන නය අනුව දෘෂ්ටියෙහි පිහිටි කායකර්ම ආදිය යෝජනා කොට දත යුතුය. මෙහි දී සම්මා දිට්ඨිය හා සහජාත වූ සිත පිහිටුවීමම 'ප්‍රාර්ථනාව' ලෙස දත යුතුය. මෙහි දී සම්මා දිට්ඨිය ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර යන දෙපරිදිවම පවසන ලදී. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම ප්‍රකට අර්ථ ඇත්තේමය.

දුතියවග්ගවණ්ණනා.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

16. එකධම්මපාළි

16. ඒකධම්ම පාළි.

(16) 3. එකධම්මපාළි-තතියවග්ගවණ්ණනා

(16) 3. ඒකධම්ම පාළි - තෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව.

308. තතියස්ස පඨමෙ මිච්ඡාදිට්ඨිකොති අයාථාවදිට්ඨිකො. විපරීතදස්සනොති තායෙව මිච්ඡාදිට්ඨියා විපරීතදස්සනො. සද්ධම්මා වුට්ඨාපෙත්වාති දසකුසලකම්මපථධම්මතො වුට්ඨාපෙත්වා. අසද්ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙතීති දසඅකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතෙ අසද්ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙති. එකපුග්ගලොති චෙත්ථ ඡහි සත්ථාරෙහි සද්ධිං දෙවදත්තො ච අඤ්ඤෙ ච එවරූපා වෙදිතබ්බා.

308. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'මිච්ඡාදිට්ඨිකෝ' යනු අයථා දෘෂ්ටියක් ඇති තැනැත්තායි. 'විපරීතදස්සනෝ' යනු ඒ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන්ම විකෘති වූ දැක්මක් ඇති බවයි. 'සද්ධර්මයෙන් බැහැර කර' යනු දස කුසල කර්මපථ ධර්මයෙන් ඉවත් කර යන්නයි. 'අසද්ධර්මයෙහි පිහිටුවයි' යනු දස අකුසල කර්මපථ සංඛ්‍යාත අසද්ධර්මයෙහි පිහිටුවීමයි. 'ඒකපුග්ගලෝ' යන මෙහි ශාස්තෘවරුන් හය දෙනා සමඟ දේවදත්ත ද, අන් මෙබඳු පුද්ගලයෝ ද දත යුත්තාහ.

309. දුතියෙ සම්මාදිට්ඨිකොති යාථාවදිට්ඨිකො. අවිපරීතදස්සනොති තායෙව සම්මාදිට්ඨියා අවිපරීතදස්සනො. අසද්ධම්මාති දසඅකුසලකම්මපථතො. සද්ධම්මෙති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතෙ සද්ධම්මෙ. එකපුග්ගලොති චෙත්ථ අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ චක්කවත්තී රාජා සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තොති එවමාදයො ලබ්භන්ති, උප්පන්නෙ බුද්ධෙ බුද්ධො චෙව බුද්ධසාවකා ච.

309. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'සම්මාදිට්ඨිකෝ' යනු යථා දෘෂ්ටියක් ඇති තැනැත්තායි. 'අවිපරීතදස්සනෝ' යනු ඒ සම්මා දිට්ඨියෙන්ම නිවැරදි දැක්මක් ඇති බවයි. 'අසද්ධර්මයෙන්' යනු දස අකුසල කර්මපථයෙන් යන්නයි. 'සද්ධර්මයෙහි' යනු දස කුසල කර්මපථ සංඛ්‍යාත සද්ධර්මයෙහි යන්නයි. මෙහි 'ඒකපුග්ගලෝ' යනුවෙන් බුදුන් වහන්සේ නූපන් කාලයක නම් සක්විති රජු, සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ යනාදීන් ලැබෙන අතර, බුදුන් වහන්සේ උපන් කාලයක නම් බුදුන් වහන්සේ සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ ද ලැබෙති.

310. තතියෙ මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානීති මිච්ඡාදිට්ඨි පරමා එතෙසන්ති මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි. පඤ්ච හි ආනන්තරියකම්මානි මහාසාවජ්ජානි නාම, තෙහිපි මිච්ඡාදිට්ඨියෙව මහාසාවජ්ජතරාති අධිප්පායො. කස්මා? තෙසඤ්හි පරිච්ඡෙදො අත්ථි. චත්තාරි හි ආනන්තරියකම්මානි නිරයෙ නිබ්බත්තාපෙන්තීති වුත්තානි[Pg.372]. සඞ්ඝභෙදකම්මම්පි නිරයෙ කප්පට්ඨිතිකමෙව හොති. එවමෙතෙසං පරිච්ඡෙදො අත්ථි, කොටි පඤ්ඤායති. නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා පන පරිච්ඡෙදො නත්ථි. සා හි වට්ටස්ස මූලං, තාය සමන්නාගතස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථි. යෙ තස්ස සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති, තෙපි විප්පටිපාදෙති. තාය ච සමන්නාගතස්ස නෙව සග්ගො අත්ථි න මග්ගො. කප්පවිනාසෙ මහාජනෙ බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තෙපි නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකො තත්ථ අනිබ්බත්තිත්වා පිට්ඨිචක්කවාළෙ නිබ්බත්තති. කිං පන පිට්ඨිචක්කවාළං න ඣායතීති? ඣායති, තස්මිං ඣායමානෙපි එස ආකාසෙ එකස්මිං ඔකාසෙ පච්චතියෙවාති වදන්ති.

310. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි' යනු මොවුන්ගේ වැරදි අතර මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පරම (ඉහළම) පාපය වන බැවින් 'මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පරම කොට ඇත්තාහු' යන්නයි. පංචානන්තර්ය කර්මයන් මහා සාවද්‍ය (බරපතළ පව්) වුවත්, ඒවාට වඩා මිථ්‍යා දෘෂ්ටියම වඩාත් මහා සාවද්‍ය වේ යනු මෙහි අදහසයි. ඒ මන්ද? ඒ ආනන්තර්ය කර්මයන්ගේ විපාකයට සීමාවක් (පරිච්ඡේදයක්) ඇති බැවිනි. ආනන්තර්ය කර්ම හතරක් නිරයෙහි උපත ලබා දෙන බව කියනු ලැබේ. සංඝභේද කර්මය ද නිරයෙහි කල්පයක් පවතින සුළු වේ. මෙසේ ඒ කර්මයන්ට සීමාවක් ඇත, කෙළවරක් පෙනේ. එහෙත් නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට සීමාවක් නැත. එය සංසාර වෘත්තයේ මූලයයි. එයින් යුක්ත වූවන්ට භවයෙන් මිදීමක් නැත. යම් කෙනෙක් ඔහුගේ වචනය ඇසිය යුතු යැයි සිතත් ද, ඔවුන් ද නොමඟ යවයි. එයින් යුක්ත පුද්ගලයාට ස්වර්ගයක් හෝ මගක් (මාර්ග ඵලයක්) නැත. ලෝක විනාශයේ දී මහා ජනයා බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපන් නමුදු, නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයා එහි නූපදී පිටසක්වල (පිට්ඨිචක්කවාළයේ) උපදී. 'පිටසක්වල නොදැවෙන්නේ ද?' යත්, එය දැවෙන කල්හි පවා මොහු අහසේ යම් තැනක පැසෙන්නේම යැයි (අටුවාචාරීන්) පවසති.

311. චතුත්ථෙ මක්ඛලීති ‘‘මා ඛලී’’ති වචනං උපාදාය එවංලද්ධනාමො තිත්ථකරො. නදීමුඛෙති ද්වින්නං නදීනං සමාගතට්ඨානෙ. දෙසනාමත්තමෙවෙතං, ද්වින්නං කන්දරානං, ද්වින්නං උදකානං, සමුද්දස්ස ච, ලොණියා ච, සමුද්දස්ස ච නදියා චාති එතෙසම්පි යස්ස කස්සචි සමාගතට්ඨානං, අඤ්ඤම්පි තථාරූපං උදකං. ඛිපන්ති කුමිනං. උඩ්ඩෙය්‍යාති ඔඩ්ඩෙය්‍ය. මනුස්සා හි නළෙහි වා උච්ඡූහි වා වෙළූහි වා පලාසන්තිසලාකාය වා එකං ද්වෙ තයො වා කුම්භෙ ගණ්හනප්පමාණකුමිනං කත්වා මුඛවට්ටියා යොත්තෙන බන්ධිත්වා නදීමුඛං නෙත්වා ද්වීසු පස්සෙසු ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා යොත්තෙහි තත්ථ බන්ධන්ති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තස්මිඤ්හි පවිට්ඨස්ස ඛුද්දකස්ස මච්ඡස්සාපි මොක්ඛො නත්ථි. අනයායාති අවඩ්ඪියා. බ්‍යාසනායාති විනාසාය. මක්ඛලි මොඝපුරිසොති අයං මක්ඛලි ගොසාලො තුච්ඡපුරිසො. මනුස්සඛිප්පං මඤ්ඤෙ ලොකෙ උප්පන්නොති මහාජනස්ස සග්ගමොක්ඛගමනමග්ගෙ තත්ථ ගමනනිවාරණත්ථං මනුස්සකුමිනං විය ලොකෙ උප්පන්නො.

311. සතරවන සූත්‍රයෙහි ‘මක්ඛලී’ යනු ‘මා ඛලී’ (වැටෙන්නට එපා) යන වචනය ඇසුරු කොට ඒ නම ලැබූ තීර්ථකරයා ය. ‘නදී මුඛයෙහි’ යනු ගංගා දෙකක් එක්වන ස්ථානයෙහි ය. මෙය දේශනා මාත්‍රයක් පමණි; දියකඳුරු දෙකක්, ජල ප්‍රවාහ දෙකක්, මුහුද හා ලවණ ගංගාවක් ආදී යම්කිසි ජල ප්‍රවාහයන් එක්වන ස්ථානයක් හෝ එවැනි වෙනත් ජල සමූහයක් මෙයින් අදහස් කෙරේ. ‘ඛිපං’ යනු මීමුන (මාළු අල්ලන කූඩය) යි. ‘උඩ්ඩෙය්‍ය’ යනු අටවන්නේය යන්නයි. මිනිස්සු බට, උක් හෝ උණ බටවලින් හෝ පතුරු වළින් හෝ කලස් එකක්, දෙකක් හෝ තුනක් පමණ වන ප්‍රමාණයට මීමුනක් සාදා, එහි මුවවිට වැලකින් (ලණුවකින්) බැඳ, නදී මුඛයට ගෙන ගොස් දෙපස කූරු ගසා, වැල්වලින් එහි බඳිති. මෙය අදහස් කොට මෙය වදාරන ලදී. එහි ඇතුළු වූ කුඩා මත්ස්‍යයෙකුට පවා ගැලවීමක් නැත. ‘අනයාය’ යනු නොවැඩීම පිණිස ය. ‘බ්‍යසනාය’ යනු විනාශය පිණිස ය. ‘මක්ඛලි මෝඝපුරිසෝ’ යනු මක්ඛලි ගෝසාල නම් වූ මේ හිස් මිනිසා ය. ‘මනුස්ස ඛිප්පං මඤ්ඤේ ලෝකේ උප්පන්නෝ’ යනු මහා ජනයාගේ ස්වර්ග මෝක්ෂයට යන මාර්ගයෙහි, එහි ගමන වැළැක්වීම පිණිස මිනිස් මීමුනක් (මිනිසුන් අල්ලන කූඩයක්) මෙන් ලෝකයෙහි උපන්නේය යන්නයි.

312. පඤ්චමාදීසු දුරක්ඛාතෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයෙති දුරක්ඛාතධම්මවිනයො නාම බාහිරකසාසනං. තත්ථ හි සත්ථාපි අසබ්බඤ්ඤූ හොති, ධම්මොපි දුරක්ඛාතො, ගණොපි දුප්පටිපන්නො. යො ච සමාදපෙතීති යො ආචරියපුග්ගලො සමාදපෙති. යඤ්ච සමාදපෙතීති යං අන්තෙවාසිකං සමාදපෙති. යො ච සමාදපිතො තථත්තාය පටිපජ්ජතීති යො අන්තෙවාසිකො ආචරියෙන සමාදපිතො තස්ස වචනං කරොන්තො [Pg.373] තථාභාවාය පටිපජ්ජති. බහුං අපුඤ්ඤං පසවන්තීති සමාදපකො හි පාණාතිපාතාදීසු ජඞ්ඝසතං සමාදපෙන්තො තෙසං සබ්බෙසම්පි අකුසලෙන සමකමෙව අකුසලං පාපුණාති. තෙනාහ – ‘‘සබ්බෙ තෙ බහුං අපුඤ්ඤං පසවන්තී’’ති.

312. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘මහණෙනි, වැරදි ලෙස දේශනා කරන ලද ධර්ම විනයෙහි’ යනු ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ගේ අනුශාසනාවයි. එහි ශාස්තෘවරයා ද සර්වඥ නොවේ, ධර්මය ද වැරදි ලෙස දේශනා කර ඇත, ශ්‍රාවක පිරිස ද වැරදි ලෙස පිළිපදිති. ‘යමෙක් සමාදන් කරවයි ද’ යනු යම් ආචාර්යවරයෙකු සමාදන් කරවයි ද යන්නයි. ‘යමෙකු සමාදන් කරවයි ද’ යනු යම් අතේවාසිකයෙකු (ගෝලයෙකු) සමාදන් කරවයි ද යන්නයි. ‘සමාදන් කරවන ලද්දා වූ යමෙක් ඒ අයුරින් ම පිළිපදියි ද’ යනු ආචාර්යවරයා විසින් සමාදන් කරවන ලද යම් අතේවාසිකයෙකු ඔහුගේ වචනය පිළිපදිමින් ඒ ආකාරයෙන් ම වීමට පිළිපදියි ද යන්නයි. ‘බොහෝ අකුසල් උපදවා ගනිති’ යනු සමාදන් කරවන්නා ප්‍රාණඝාතාදියෙහි බොහෝ සත්වයන් සමාදන් කරවමින් ඒ සියල්ලන්ගේම අකුසලයට සමාන අකුසලයක් ලබන බැවිනි. එබැවින් “ඔවුහු සියල්ලෝ බොහෝ අකුසල් උපදවා ගනිති” යි වදාරන ලදී.

313. ස්වාක්ඛාතෙති සුට්ඨු අක්ඛාතෙ සුදෙසිතෙ. එවරූපෙ හි ධම්මවිනයෙ සත්ථා ච සබ්බඤ්ඤූ හොති, ධම්මො ච ස්වාක්ඛාතො, ගණො ච සුප්පටිපන්නො. සබ්බෙ තෙ බහුං පුඤ්ඤං පසවන්තීති සමාදපකො හි භික්ඛූ පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙ දිස්වා යාගුභත්තාදීනි සමාදපෙන්තො සබ්බෙසම්පි දායකානං කුසලෙන සමකං කුසලං පාපුණාති. තෙන වුත්තං – ‘‘බහුං පුඤ්ඤං පසවන්තී’’ති.

313. ‘ස්වක්ඛාත’ යනු මැනවින් දේශනා කරන ලද, මැනවින් පවසන ලද යන්නයි. එවැනි ධර්ම විනයක ශාස්තෘවරයා ද සර්වඥ වෙති, ධර්මය ද මැනවින් දේශනා කර ඇත, ශ්‍රාවක පිරිස ද මැනවින් පිළිපදිති. ‘ඔවුහු සියල්ලෝ බොහෝ පින් උපදවා ගනිති’ යනු සමාදන් කරවන්නා පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන භික්ෂූන් දැක කැඳ, බත් ආදිය පූජා කිරීමට (දායකයන්) සමාදන් කරවමින් සියලු දායකයන්ගේ කුසලයට සමාන කුසලයක් ලබන බැවිනි. එබැවින් “බොහෝ පින් උපදවා ගනිති” යි වදාරන ලදී.

314. දායකෙන මත්තා ජානිතබ්බාති දායකපුග්ගලෙන පමාණං ජානිතබ්බං, පමාණෙන දාතබ්බං, පූරෙත්වා අතිරෙකං න දාතබ්බං. න දාතබ්බන්ති හි අවත්වා පමාණවසෙන ථොකං දාතබ්බන්ති වුත්තං. කස්මා? පූරෙත්වා අතිරෙකෙ දින්නෙපි හි අතිරෙකා මනුස්සසම්පත්ති වා දිබ්බසම්පත්ති වා නිබ්බානසම්පත්ති වා නත්ථි. නො පටිග්ගාහකෙනාති පටිග්ගාහකස්ස පන මත්තං ජානිත්වා පටිග්ගහණකිච්චං නාම නත්ථි. කස්මා? තස්ස හි මත්තං ඤත්වා පූරෙතබ්බා මත්තපටිග්ගහණමූලිකා අප්පිච්ඡපටිපදා නාම නත්ථි. යත්තකං පන ලභති, තත්තකං ගහෙතබ්බං. අතිරෙකග්ගහණමූලං හිස්ස පුත්තදාරභරණං භවිස්සති.

314. ‘දායකයා විසින් ප්‍රමාණය දැනගත යුතුය’ යනු දායක පුද්ගලයා විසින් ප්‍රමාණය දැනගත යුතුය, ප්‍රමාණයට අනුව දිය යුතුය, පමණ ඉක්මවා නොදිය යුතුය යන්නයි. ‘නොදිය යුතුය’ යන්නෙන් අදහස් කළේ සහමුලින් ම නොදී සිටීම නොව, ප්‍රමාණය අනුව ස්වල්පයක් දිය යුතු බවයි. ඒ මන්ද? වැරදි ලෙස දේශනා කළ ධර්මයෙහි පමණ ඉක්මවා දුන්න ද, එයින් අතිවිශාල වූ මනුෂ්‍ය සම්පත්තියක් හෝ දිව්‍ය සම්පත්තියක් හෝ නිවන් සම්පත්තියක් හෝ නොලැබෙන බැවිනි. ‘ප්‍රතිග්‍රාහකයා (පිළිගන්නා තැනැත්තා) විසින් නොවේ’ යනු ප්‍රතිග්‍රාහකයා විසින් ප්‍රමාණය දැන පිළිගැනීමේ කෘත්‍යයක් නැත යන්නයි. ඒ මන්ද? ඔහුට ප්‍රමාණය දැන පිරවිය යුතු වූ ‘ප්‍රමාණය දැන පිළිගැනීම’ මුල් කරගත් ‘අල්පේච්ඡතාව’ නම් වූ පිළිවෙතක් නැති බැවිනි. ඔහුට යම් පමණක් ලැබේ ද, ඒ පමණක් ගත යුතුය. ඔහු පමණ ඉක්මවා ගැනීම මුල් කරගෙන අඹුදරුවන් පෝෂණය කරනු ඇත.

315. පටිග්ගාහකෙන මත්තා ජානිතබ්බාති පටිග්ගාහකපුග්ගලෙන පමාණං ජානිතබ්බං. කථං? තෙන හි දායකස්ස වසො වෙදිතබ්බො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසො වෙදිතබ්බො, අත්තනො ථාමො වෙදිතබ්බො. යදි හි දෙය්‍යධම්මො බහු හොති, දායකො අප්පං දාතුකාමො, දායකස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හිතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො අප්පො, දායකො බහුං දාතුකාමො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හිතබ්බං. දෙය්‍යධම්මොපි බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, අත්තනො ථාමං ඤත්වා පමාණෙනෙව ගණ්හිතබ්බං. එවං මත්තං ඤත්වා පටිග්ගණ්හන්තො හි අප්පිච්ඡපටිපදං පූරෙති. අනුප්පන්නස්ස ලාභො උප්පජ්ජති, උප්පන්නො ලාභො ථාවරොව හොති. අප්පසන්නා පසීදන්ති, පසන්නාපි භිය්‍යො පසාදමාපජ්ජන්ති, මහාජනස්ස චක්ඛුභූතො හොති, සාසනං චිරට්ඨිතිකං කරොති.

315. ‘ප්‍රතිග්‍රාහකයා විසින් ප්‍රමාණය දැනගත යුතුය’ යනු අල්පේච්ඡතා ගුණයෙන් යුතු ප්‍රතිග්‍රාහකයා විසින් ප්‍රමාණය දැනගත යුතුය යන්නයි. ඒ කෙසේ ද? ඔහු විසින් දායකයාගේ ශක්තිය, දිය යුතු වස්තුවෙහි ප්‍රමාණය හා තමාගේ ශක්තිය දැනගත යුතුය. ඉදින් දිය යුතු වස්තුව බොහෝ වී, දායකයා ස්වල්පයක් දීමට කැමති නම්, දායකයාගේ කැමැත්ත පරිදි ස්වල්පයක් ගත යුතුය. දිය යුතු වස්තුව ස්වල්ප වී, දායකයා බොහෝ දීමට කැමති නම්, වස්තුවෙහි ප්‍රමාණය අනුව ස්වල්පයක් ගත යුතුය. දිය යුතු වස්තුව ද බොහෝ වී, දායකයා ද බොහෝ දීමට කැමති නම්, තමාගේ අවශ්‍යතාව (ශක්තිය) දැන ප්‍රමාණයට ම ගත යුතුය. මෙසේ ප්‍රමාණය දැන පිළිගන්නා තැනැත්තා අල්පේච්ඡ පිළිවෙත පුරයි. ඔහුට නොලැබුණු ලාභ ලැබේ, ලැබුණු ලාභය ස්ථාවර වෙයි. නොපැහැදුණෝ පැහැදෙති, පැහැදුණෝ වඩාත් පැහැදෙති, ඔහු මහා ජනයාට ඇසක් වැනි වෙයි, ශාසනය බොහෝ කල් පැවැත්මට සලස්වයි.

තත්‍රිමානි [Pg.374] වත්ථූනි – රොහණජනපදෙ කිර කුටිම්බියවිහාරෙ එකො දහරො දුබ්භික්ඛසමයෙ තස්මිං ගාමෙ එකස්ස කම්මකාරස්ස ගෙහෙ භුඤ්ජනත්ථාය කටච්ඡුභත්තං ගහෙත්වා ගමනත්ථාය ච කටච්ඡුභත්තමෙව ලභති. සො එකදිවසං තස්මිං ගෙහෙ එකං ආගන්තුකං දිස්වා එකමෙව කටච්ඡුභත්තං ගණ්හි. අථස්ස ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති වුත්තෙ තමත්ථං වත්වා සො කුලපුත්තො පසීදිත්වා ‘‘අම්හාකං කුලූපකභදන්තො එවරූපො නාමා’’ති රාජද්වාරෙ මිත්තාමච්චානං කථෙසි. තෙ සබ්බෙපි තස්ස අප්පිච්ඡගුණෙ පසන්නා එකදිවසෙනෙව සට්ඨි ධුරභත්තානි ඨපෙසුං. එවං අප්පිච්ඡො අනුප්පන්නලාභං උප්පාදෙති.

එහි මේ වස්තූහු වෙති: රෝහණ ජනපදයෙහි කූටුම්බරිය විහාරයෙහි එක් දහරා භික්ෂුවක් දුර්භික්ෂ සමයෙහි ඒ ගමෙහි එක් කම්කරුවෙකුගේ නිවසෙහි වැළඳීම පිණිස එක බත් හැන්දක් ද, මගට රැගෙන යාම පිණිස එක බත් හැන්දක් ද ලබයි. ඔහු එක් දිනක් ඒ නිවසෙහි ආගන්තුක භික්ෂුවක දැක, එක බත් හැන්දක් පමණක් පිළිගත්තේය. එවිට ඔහුගෙන් “කුමන හේතුවක් නිසාදැයි” විමසූ කල, ඒ කරුණ පැවසූ හෙයින් ඒ කුලපුත්‍රයා පැහැදී, “අපගේ නිවසට වඩින ස්වාමීන් වහන්සේ මෙවැනි ගුණ ඇත්තෙකි” යි රජවාසල දී මිතුරන්ට හා ඇමතිවරුන්ට පැවසීය. ඔවුහු සියල්ලෝම ඒ භික්ෂුවගේ අල්පේච්ඡ ගුණයට පැහැදී එක දිනකින් ම ‘ධුරභක්ත’ (නියමිත දාන) හැටක් නියම කළහ. මෙසේ අල්පේච්ඡ තැනැත්තා නොලැබුණු ලාභයන් උපදවයි.

සද්ධාතිස්සමහාරාජාපි චූළුපට්ඨාකං තිස්සාමච්චං වීමංසිත්වා තෙන එකං තිත්තිරං පචාපෙත්වා ආහරාපෙසි. අථ පරිභොගසමයෙ ‘‘අග්ගං දත්වා පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති අට්ඨකසාලපරිවෙණෙ මහාථෙරස්ස භණ්ඩග්ගාහසාමණෙරස්ස තිත්තිරමංසං දෙන්තො තස්මිං ථොකංයෙව පටිග්ගණ්හන්තෙ තස්ස අප්පිච්ඡගුණෙ පසීදිත්වා ‘‘පසන්නොස්මි, තාත, අට්ඨ තෙ ධුරභත්තානි දෙමී’’ති ආහ. මහාරාජ, උපජ්ඣායස්ස දෙමීති. අපරානිපි අට්ඨ දෙමීති. තානි අම්හාකං ආචරියස්ස දෙමීති. අපරානිපි අට්ඨ දම්මීති. තානි සමානුපජ්ඣායානං දම්මීති. අපරානිපි අට්ඨ දම්මීති. තානි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දම්මීති. අපරානිපි අට්ඨ දම්මීති. සාමණෙරො අධිවාසෙසි. එවමස්ස උප්පන්නො ලාභො ථාවරො හොති.

සද්ධාතිස්ස මහාරාජ තෙමේ ද සිය උපස්ථායක තිස්ස ඇමතිවරයා පරීක්ෂා කරනු පිණිස, ඔහු ලවා වටුවෙකු පිසවා ගෙන්වා ගත්තේය. පසුව අනුභව කරන අවස්ථාවෙහි ‘අග්‍ර කොටස දී අනුභව කරමි’ යි සිතා, අට්ඨකසාල පරිවේණයෙහි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ භාණ්ඩාරික සාමණේරයන් වහන්සේට වටු මස් පූජා කළේය. එහිදී ඒ සාමණේරයන් වහන්සේ ස්වල්පයක් පමණක් පිළිගත් කල්හි, උන්වහන්සේගේ අල්පේච්ඡ ගුණයට පැහැදී, “දරුව, මම පැහැදුණෙමි, ඔබට නිත්‍ය දාන අටක් පූජා කරමි” යි කීවේය. එවිට සාමණේරයන් වහන්සේ “මහරජ, මම එය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට දෙමි” යි පැවසූහ. “තවත් අටක් දෙමි” යි කී කල, “ඒවා අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේට දෙමි” යි කීහ. “තවත් අටක් දෙමි” යි කී කල, “ඒවා සබ්‍රහ්මචාරීන්ට දෙමි” යි කීහ. “තවත් අටක් දෙමි” යි කී කල, “ඒවා භික්ෂු සංඝයාට දෙමි” යි කීහ. “තවත් අටක් දෙමි” යි කී කල, සාමණේරයන් වහන්සේ එය පිළිගත්හ. මෙසේ උන්වහන්සේට උපන් ලාභය ස්ථාවර විය.

අප්පසන්නා පසීදන්තීති එත්ථපි – දීඝබ්‍රාහ්මණො කිර බ්‍රාහ්මණෙ භොජෙන්තො පඤ්ච පඤ්ච භත්තසරකානි දත්වා සන්තප්පෙතුං නාසක්ඛි. අථෙකදිවසං ‘‘සමණා කිර නාම අප්පිච්ඡා’’ති කථං සුත්වා වීමංසනත්ථාය භත්තං ගාහාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භත්තකිච්චකරණවෙලාය විහාරං ගන්ත්වා තිංසමත්තෙ භික්ඛූ භොජනසාලායං භුඤ්ජන්තෙ දිස්වා එකං භත්තසරකං ගහෙත්වා සඞ්ඝත්ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. ථෙරො අඞ්ගුලිං චාලෙත්වා ථොකමෙව අග්ගහෙසි. එතෙනෙව නියාමෙන එකං භත්තසරකං සබ්බෙසං සම්පාපුණි. තතො බ්‍රාහ්මණො ‘‘සච්චොයෙව එතෙසං සමණානං ගුණො’’ති අප්පිච්ඡතාය පසන්නො සහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා තස්මිංයෙව විහාරෙ චෙතියං කාරෙසි. එවං අප්පසන්නා පසීදන්ති.

“නොපැහැදුණෝ පැහැදෙති” යන්නෙහි ද අර්ථය මෙසේය – දීඝ නම් බ්‍රාහ්මණයෙක් බමුණන්ට භෝජනය දෙමින් බත් බඳුන් පන්සියයක් (පාලියෙහි 'පඤ්ච පඤ්ච' යනු පන්සියයක් ලෙස නිස්සයෙහි දැක්වේ) දී ඔවුන් සතුටු කිරීමට අපොහොසත් විය. ඉන්පසු එක් දිනක “මහණුන් නම් අල්පේච්ඡය” යන කතාව අසා, එය විමසනු පිණිස බත් ගෙන්වාගෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා දන් වළඳන වේලාවෙහි විහාරයට ගොස්, දන්හලෙහි වළඳමින් සිටි තිස් නමක් පමණ වූ භික්ෂූන් දැක, එක් බත් බඳුනක් ගෙන සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත ගියේය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඇඟිල්ලක් සොලවා ස්වල්පයක් පමණක් ගත්හ. එම ක්‍රමයෙන්ම එක් බත් බඳුන සියලු භික්ෂූන්ට ප්‍රමාණවත් විය. ඉන්පසු ඒ බ්‍රාහ්මණයා “මේ මහණුන්ගේ ගුණය සැබෑවක්මය” කියා අල්පේච්ඡතාව කෙරෙහි පැහැදී කහවණු දහසක් වියදම් කර එම විහාරයෙහිම චෛත්‍යයක් කරවීය. මෙසේ නොපැහැදුණු අය පැහැදෙති.

පසන්නා [Pg.375] භිය්‍යො පසීදන්තීති එත්ථ වත්ථුනා කිච්චං නත්ථි. පසන්නානඤ්හි අප්පිච්ඡං දිස්වා පසාදො භිය්‍යො වඩ්ඪතියෙව.

“පැහැදුණෝ වඩාත් පැහැදෙති” යන්නෙහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට කථා වස්තුවක් අවශ්‍ය නැත. මන්දයත්, පැහැදුණු අයට අල්පේච්ඡ මහණෙකු දුටු විට ඔවුන්ගේ පැහැදීම වඩාත් වර්ධනය වන බැවිනි.

මජ්ඣන්තිකතිස්සත්ථෙරසදිසෙ පන අප්පිච්ඡෙ දිස්වා මහාජනො අප්පිච්ඡො භවිතුං මඤ්ඤතීති අප්පිච්ඡො මහාජනස්ස චක්ඛුභූතො නාම හොති.

මජ්ඣන්තික තිස්ස තෙරුන් වැනි අල්පේච්ඡ භික්ෂූන් දැක මහජනයා ද අල්පේච්ඡ වීමට සිතති. එබැවින් අල්පේච්ඡ භික්ෂුව මහජනයාට ඇසක් බඳු වූවෙක් වේ.

‘‘අප්පිච්ඡතා, භික්ඛවෙ, සද්ධම්මස්ස ඨිතියා අසම්මොසාය අනන්තරධානාය සංවත්තතී’’ති (අ. නි. 1.116-129) වචනතො පන අප්පිච්ඡො සාසනං චිරට්ඨිතිකං කරොති නාම.

“මහණෙනි, අල්පේච්ඡතාව සද්ධර්මයේ පැවැත්මට, අතුරුදහන් නොවීම සඳහා පවතියි” යන වචනයට අනුව, අල්පේච්ඡ භික්ෂුව ශාසනය බොහෝ කලක් පවත්වන්නෙකු වේ.

නො දායකෙනාති ස්වාක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ පන දායකස්ස පමාණං ඤත්වා දාතබ්බකිච්චං නාම නත්ථි. යත්තකො දෙය්‍යධම්මො අත්ථි, තත්තකං අවත්ථරිත්වා දාතුං වට්ටති. අවත්ථරිත්වා දින්නකාරණා හි එස මනුස්සසම්පත්තිං, දිබ්බසම්පත්තිං, නිබ්බානසම්පත්තිඤ්ච අවත්ථරිත්වා උත්තරුත්තරි පණීතපණීතමෙව ලභති.

“දායකයා අනුව නොවේ” යනු මැනවින් දේශනා කරන ලද මේ ධර්ම විනයෙහි දායකයාගේ ප්‍රමාණය දැන දිය යුතු දෙයක් නැත. යම් පමණක දාන වස්තුවක් ඇත්ද, එය නොමසුරුව දිය යුතුය. එසේ නොමසුරුව දීම නිසා එම දායකයා මනුෂ්‍ය සම්පත්, දිව්‍ය සම්පත් හා නිවන් සම්පත් ලබා ගනිමින් උතුම් වූ සැපයම ලබයි.

316. යො ආරද්ධවීරියො, සො දුක්ඛං විහරතීති පඤ්චාතපතප්පනමරුප්පපාතපතනාදිච්චානුපරිවත්තන-උක්කුටිකප්පධානාදීනි අනුයුඤ්ජන්තො දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ දුක්ඛං විහරති, තස්සෙව බාහිරසමයෙ සමාදින්නස්ස තපචරණස්ස විපාකෙන නිරයෙ උප්පජ්ජිත්වා සම්පරායෙපි දුක්ඛං විහරති.

316. “වීරිය ආරම්භ කළ තැනැත්තා දුකසේ වෙසෙයි” යනු පංච තපස් රැකීම, පර්වතවලින් පැනීම, හිරු දෙස බලා සිටීම, උක්කුටිකයෙන් සිටීම ආදී වැරදි වීරිය වඩන්නා මෙලොව දුක් විඳියි. ශාසනයෙන් බැහැරව සමාදන් වූ එම තපස්කම්වල විපාකයෙන් නිරයෙහි ඉපිද පරලොවදී ද දුක් විඳියි.

317. යො කුසීතො, සො දුක්ඛං විහරතීති අයම්පි දිට්ඨෙ ධම්මෙ චෙව සම්පරායෙ ච දුක්ඛං විහරති. කථං? යස්ස හි පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය යොනිසො මනසිකාරො නත්ථි, බුද්ධවචනං න උග්ගණ්හාති, ආචරියුපජ්ඣායවත්තං න කරොති, චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තං න කරොති. ජනස්ස පන සද්ධාදෙය්‍යං අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිත්වා දිවසං සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං අනුයුඤ්ජිත්වා පබුද්ධකාලෙ තයො විතක්කෙ විතක්කෙති. සො කතිපාහෙනෙව භික්ඛුභාවා චවති? එවං දිට්ඨධම්මෙ ච දුක්ඛං විහරති. පබ්බජිත්වා පන සමණධම්මස්ස සම්මා අකතත්තා ච –

317. “කසීත (අලස) තැනැත්තා දුක්සේ වෙසෙයි” යනු මෙලොව මෙන්ම පරලොව ද දුක් විඳීමයි. ඒ කෙසේද? මහණ වූ දා සිට නුවණින් මෙනෙහි කිරීමක් නැති, බුද්ධ වචනය උගත නොගන්නා, ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන්ට වත් නොදක්වන, චෛත්‍ය මළුව හා බෝධි මළුව පවිත්‍ර නොකරන තැනැත්තා ය. ඔහු ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන ලද පිරිකර අප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් පරිභෝජනය කරමින්, දවස මුළුල්ලේ නිදි සුව විඳිමින්, අවදි වූ විට අකුසල් විතර්කයන්ම සිතයි. එවැනි අලස මහණා නොබෝ දිනකින්ම මහණකමෙන් පිරිහෙයි. මෙසේ මෙලොව දුක් විඳින අතර, මහණ වී ශ්‍රමණ ධර්මය මැනවින් නොකළ නිසා -

‘‘කුසො යථා දුග්ගහිතො, හත්ථමෙවානුකන්තති;

සාමඤ්ඤං දුප්පරාමට්ඨං, නිරයායුපකඩ්ඪතී’’ති. (ධ. ප. 311) –

“වැරදි ලෙස අල්ලාගත් කුස තණකොළය අතම කපා දමන්නාක් මෙන්, වැරදි ලෙස අනුගමනය කළ ශ්‍රමණ භාවය නිරයට ඇද දමයි.”

අපායස්මිංයෙව පටිසන්ධිං ගණ්හති. එවං සම්පරායෙපි දුක්ඛං විහරති.

අපායෙහිම ප්‍රතිසන්ධිය ගනියි. මෙසේ පරලොවදී ද දුක් විඳියි.

318. යො [Pg.376] කුසීතො, සො සුඛං විහරතීති කාලෙන කාලං වුත්තප්පකාරෙ තපචරණෙ කිඤ්චි කිඤ්චි තපචරණං කත්වා කාලෙන කාලං ඔදාතවත්ථවසනො මාලාගන්ධවිලෙපනධරො මධුරභොජනං භුඤ්ජන්තො මුදුකාසු සෙය්‍යාසු සයන්තො දිට්ඨෙ ධම්මෙ චෙව සුඛං විහරති සම්පරායෙ ච. සො හි තස්ස තපචරණස්ස ගාළ්හං අග්ගහිතත්තා නාතිබහුං නිරයෙ දුක්ඛං අනුභවති. තස්මා සම්පරායෙ සුඛං විහරති නාම.

318. “අලස තැනැත්තා සැපසේ වෙසෙයි” යනු කලින් කී තපස්කම් ස්වල්පයක් කොට, කලින් කලට සුදු වස්ත්‍ර ඇඳ, මල්ගඳ විලවුන් දරා, මිහිරි ආහාර අනුභව කරමින්, මෘදු යහන්වල නිදමින් මෙලොව සැපසේ වෙසෙයි. ඔහු එම තපස්කම් තදින් අල්ලා නොගත් බැවින්, නිරයෙහි ද බොහෝ කාලයක් දුක් විඳින්නේ නැත. එබැවින් ඔහු පරලොවදී ද සැපසේ වෙසෙන්නේ යැයි කියනු ලැබේ.

319. යො ආරද්ධවීරියො, සො සුඛං විහරතීති ආරද්ධවීරියො හි පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය වත්තෙසු පරිපූරකාරී හොති, බුද්ධවචනං උග්ගණ්හාති, යොනිසො මනසිකාරෙ කම්මං කරොති. අථස්ස වත්තපූරණඤ්චෙව උග්ගහිතබුද්ධවචනඤ්ච සමණධම්මකිරියඤ්ච ආවජ්ජෙන්තස්ස චිත්තං පසීදති. එවං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛං විහරති. දිට්ඨධම්මෙ පන අරහත්තං පාපුණිතුං අසක්කොන්තො නිබ්බත්තභවෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොතීති සම්පරායෙපි සුඛං විහරති නාම.

319. “වීරිය ආරම්භ කළ තැනැත්තා සැපසේ වෙසෙයි” යනු මහණ වූ දා සිට වත්පිළිවෙත් පුරන, බුද්ධ වචනය උගන්නා, නුවණින් මෙනෙහි කරන තැනැත්තා ය. වත්පිළිවෙත් පිරීම හා ශ්‍රමණ ධර්මය මෙනෙහි කරන්නා වූ ඔහුගේ සිත පැහැදෙයි. මෙසේ මෙලොව සැපසේ වෙසෙන ඔහු, මෙලොවදී රහත් වීමට නොහැකි වුවහොත් මතු උපදින භවයන්හි වහා ධර්මය අවබෝධ කරගන්නෙකු වී පරලොව ද සැපසේ වෙසෙයි.

320. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකොපි ගූථො දුග්ගන්ධො හොතීති ඉදං සුත්තං අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තං. කතරඅට්ඨුප්පත්තියන්ති? නවකනිපාතෙ (අ. නි. 9.12) සත්තුප්පාදසුත්ත අට්ඨුප්පත්තියං. තථාගතො හි තං අත්ථං කථෙන්තො – ‘‘නව පුග්ගලා නිරයතො මුත්තා, තිරච්ඡානයොනිතො මුත්තා, පෙත්තිවිසයතො මුත්තා’’ති කථෙසි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘සචෙ ඛො පන මෙ පුත්තා ඉමං ධම්මදෙසනං සුත්වා ඛීණනිරයම්හා ඛීණතිරච්ඡානයොනිකා ඛීණපෙත්තිවිසයා ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතාති මඤ්ඤමානා උපරිමග්ගඵලත්ථාය වායමිතුං න මඤ්ඤෙය්‍යුං, තෙසං සංවෙගං ජනෙස්සාමී’’ති සංවෙගජනනත්ථං ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’ති ඉමං සුත්තමාරභි. තත්ථ අප්පමත්තකොති ථොකමත්තකො පරිත්තප්පමාණො, අන්තමසො කුසග්ගෙනපි ගහෙත්වා උපසිඞ්ඝියමානො දුග්ගන්ධොව හොති. අප්පමත්තකම්පි භවං න වණ්ණෙමීති අප්පමත්තකම්පි කාලං භවෙ පටිසන්ධිං න වණ්ණයාමි. ඉදානිස්ස උපමං දස්සෙන්තො ආහ – අන්තමසො අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පීති. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන ද්වෙ අඞ්ගුලියො එකතො කත්වා පහරණමත්තම්පි කාලන්ති වුත්තං හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

320. “මහණෙනි, මළ ස්වල්පයක් වුව ද දුගඳ වන්නාක් මෙන්” යන මේ සූත්‍රය කරුණු ඇති වූ විට දේශනා කරන ලද්දකි. ඒ කුමන කරුණක් ද යත්? නවක නිපාතයේ සත්තුප්පාද සූත්‍රයෙහි අටුප්පත්තියයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ “පුද්ගලයන් නව දෙනෙක් නිරයෙන්, තිරිසන් යෝනියෙන් හා ප්‍රේත ලෝකයෙන් නිදහස් වූහ” යි දේශනා කළහ. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ සිතිණි: “මගේ ශ්‍රාවකයන් මේ දේශනාව අසා ‘අපි නිරයෙන්, තිරිසන් ලෝකයෙන්, ප්‍රේත ලෝකයෙන් මිදුණෙමු’ යි සිතා මතු මගඵල සඳහා වීරිය නොකර සිටිය හැක. එබැවින් ඔවුන් තුළ සංවේගය උපදවන්නෙමි.” මෙසේ සංවේගය ඉපදවීම පිණිස මේ සූත්‍රය වදාළහ. එහි “අල්ප වූ ද” යනු ඉතා ස්වල්ප වූ ද යන්නයි. තණ අගින් ගත් මළ ස්වල්පයක් වුව ද ඉව කරන විට දුගඳමය. “ස්වල්ප වූ ද භවය වර්ණනා නොකරමි” යන්නෙන් ඉතා කෙටි කාලයක් වුව ද භවයෙහි ඉපදීම වර්ණනා නොකරන බව අදහස් වේ. එහි ප්‍රමාණය දැක්වීමට “අසුරු සැණක් පමණ වුව ද” යැයි වදාළහ. ඇඟිලි දෙකක් එකතු කර හඬක් නංවන (අසුරු ගසන) කාලය පවා වර්ණනා නොකරන බව මින් අදහස් වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

තතියවග්ගවණ්ණනා.

තෙවන වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

16. එකධම්මපාළි

16. ඒකධම්ම පාළිය

(16) 4. එකධම්මපාළි-චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා

(16) 4. ඒකධම්ම පාළි - සතරවන වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

322. චතුත්ථවග්ගස්ස [Pg.377] පඨමෙ ජම්බුදීපෙති ජම්බුයා පඤ්ඤාතො පාකටො දීපොති ජම්බුදීපො. ඉමස්ස කිර දීපස්ස සඤ්ඤාණභූතා යොජනසතුබ්බෙධා පණ්ණාසයොජනසාඛා පඤ්චදසයොජනාවට්ටක්ඛන්ධා හිමවන්තපබ්බතෙ ජාතා කප්පට්ඨායිනී මහාජම්බූ නාම අත්ථි, තාය අයං දීපො ජම්බුදීපොති වුච්චති. යථා ච ඉමස්මිං දීපෙ ජම්බුරුක්ඛො කප්පට්ඨායී, තථා අපරගොයානෙ කදම්බරුක්ඛො, උත්තරකුරූසු කප්පරුක්ඛො, පුබ්බවිදෙහෙ සිරීසරුක්ඛො, අසුරානං චිත්තපාටලිරුක්ඛො, සුපණ්ණානං සිම්බලිරුක්ඛො, දෙවානං පාරිච්ඡත්තකොති ඉමෙපි කප්පට්ඨායිනොව.

322. සතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'ජම්බුදීප' යනු දඹ ගසින් ප්‍රකට වූ හෙවත් හඳුනාගත හැකි දිවයින යන අර්ථයයි. මෙම දිවයිනට සලකුණක් බඳු වූ, යොදුන් සියයක් උසැති, යොදුන් පනහක් විහිදුණු අතුපතර ඇති, යොදුන් පහළොවක කඳ වටප්‍රමාණයක් ඇති, හිමවතෙහි හටගත්, කල්පයක් පවතින 'මහා ජම්බු' නම් දඹ ගසක් ඇත; ඒ නිසා මෙම දිවයිනට 'ජම්බුදීප' (දඹදිව) යැයි කියනු ලැබේ. මෙම දිවයිනෙහි දඹ ගස යම් සේ කල්පයක් පවතී ද, එසේම අපරගෝයානයෙහි කඩොල් ගස ද, උතුරුකුරු දිවයිනෙහි කල්පවෘක්ෂය ද, පූර්වවිදේහයෙහි සිරිස ගස ද, අසුරයන්ගේ චිත්තපාටලී (බොක්කැරැල්ල) ගස ද, ගුරුළන්ගේ සිඹලී (කටු ඉඹුල්) ගස ද, දෙවියන්ගේ පාරිච්ඡත්තක (කොවිළාර) ගස ද යන මොහු ද කල්පයක් පවතින්නාහ.

‘‘පාටලී සිම්බලී ජම්බූ, දෙවානං පාරිච්ඡත්තකො;

කදම්බො කප්පරුක්ඛො ච, සිරීසො භවති සත්තමො’’ති.

"බොක්කැරැල්ල (පාටලී), කටු ඉඹුල් (සිඹලී), දඹ ගස, දෙවියන්ගේ පාරිච්ඡත්තක ගස, කඩොල් ගස, කල්පවෘක්ෂය සහ සත්වැනිව සිරිස ගස ද වේ."

ආරාමරාමණෙය්‍යකන්ති පුප්ඵාරාමඵලාරාමානං රාමණෙය්‍යකං වෙළුවන-ජීවකම්බවන-ජෙතවනපුබ්බාරාමසදිසං. තං ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ අප්පමත්තකං පරිත්තකං, න බහුකන්ති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ වනරාමණෙය්‍යකන්ති නාගවනසාලවනචම්පකවනාදිසදිසං වඞ්කපබ්බතහිමවන්තපබ්බතපදෙසාදීසු අරඤ්ඤවනං වෙදිතබ්බං. භූමිරාමණෙය්‍යකන්ති ජෙතවනවිහාරමගධක්ඛෙත්තාදිසදිසං සමං භූමිට්ඨානං. පොක්ඛරණිරාමණෙය්‍යකන්ති ජෙතවනපොක්ඛරණිගග්ගරාපොක්ඛරණිසදිසානං වට්ටචතුරස්සදීඝවඞ්කාදිසණ්ඨානානං පොක්ඛරණීනං සන්නිවෙසනට්ඨානං. උක්කූලවිකූලන්ති උක්කූලඤ්ච විකූලඤ්ච. තත්ථ උක්කූලං උන්නතට්ඨානං, විකූලං නින්නට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදීනං භින්නට්ඨානං තං දුග්ගමත්තා නදීවිදුග්ගන්ති වුච්චති. ඛාණුකණ්ටකට්ඨානන්ති තත්ථජාතකානඤ්චෙව ආහරියමානානඤ්ච ඛාණුකණ්ටකාදීනං පතිට්ඨානට්ඨානං. පබ්බතවිසමන්ති ගිරිවිසමං. යෙ ඔදකාති යෙ ච උදකෙ ජායන්ති, තෙයෙව බහුතරා. ඉතො කිර සුවණ්ණභූමි සත්තමත්තානි යොජනසතානි හොති, එකෙන වාතෙන ගච්ඡන්තී නාවා සත්තහි අහොරත්තෙහි ගච්ඡති. අථෙකස්මිං සමයෙ එවං ගච්ඡන්තී නාවා සත්තාහම්පි නන්දියාවට්ටමච්ඡපිට්ඨෙනෙව ගතා. එවං ඔදකානං සත්තානං බහුභාවො වෙදිතබ්බො.

'ආරාමරාමණෙය්‍යක' යනු මල් උයන් සහ ඵල උයන්හි ඇති රම්‍යත්වයයි; එනම් වේළුවනය, ජීවක අඹ වනය, ජේතවනය සහ පූර්වාරාමය වැනි ස්ථානයන් ය. දඹදිවෙහි එවැනි ස්ථාන ඉතා අල්පය, ස්වල්පය, බොහෝ නොවේ යනු අර්ථයයි. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහි 'වනරාමණෙය්‍යක' යනු නාග වනය, සල් වනය, සපු වනය වැනි වංක පර්වත හා හිමවත වැනි ප්‍රදේශයන්හි පවතින අරණ්‍ය වනයන් යැයි දත යුතුය. 'භූමිරාමණෙය්‍යක' යනු ජේතවන විහාරය හා මගධ කෙත් වතු වැනි සමතලා භූමි ප්‍රදේශයන් ය. 'පොක්ඛරණීරාමණෙය්‍යක' යනු ජේතවන පොකුණ, ගග්ගරා පොකුණ වැනි වටකුරු, සතරැස්, දිගටි හෝ වංක හැඩැති පොකුණුවල පිහිටීමයි. 'උක්කුල වික්කුල' යනු උස් බිම් හා මිටි බිම් ය. එහි 'උක්කුල' යනු උස් වූ ස්ථානයයි, 'වික්කුල' යනු මිටි (පල්ලම්) ස්ථානයයි. 'නදීවිදුග්ග' යනු ගංගාවල කැඩී ගිය (දුෂ්කර) ස්ථානයන් ය; තරණය කිරීමට අපහසු බැවින් ඒවාට නදී විදුග්ග යැයි කියනු ලැබේ. 'ඛාණුකණ්ටකට්ඨාන' යනු එහි හටගත් හෝ ගෙන එන ලද ඉපල්, කටු ආදිය තිබෙන ස්ථානයන් ය. 'පබ්බතවිසම' යනු පර්වතයන්හි පවතින නොසම බවයි. 'ඕදකා' යනු ජලයෙහි උපදින සත්වයෝ ය, ඔවුහුම ඉතා බහුල වෙති. මෙතැන් සිට ස්වර්ණභූමියට යොදුන් හත්සියයක් පමණ දුර ඇති බව කියනු ලැබේ. සාමාන්‍ය සුළඟින් යන නැවක් දින හතක් සහ රාත්‍රී හතකින් එහි යයි. එක් කලෙක එසේ යන නැවක් දින හතක් මුළුල්ලේ ම මත්ස්‍යයෙකුගේ පිට මතින් ගිය බව කියැවේ. මෙසේ ජලජ සත්වයන්ගේ බහුල බව දත යුතුය.

අපිච ථලට්ඨානස්ස පරිත්තභාවෙන උදකස්ස ච බහුභාවෙනාපි අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. යථා හි මහාතළාකෙ එකොව උප්පලගච්ඡො [Pg.378] අස්ස, තස්ස චත්තාරි ච පණ්ණානි, මජ්ඣෙ ච එකං උප්පලමකුලං අස්ස. එවමෙවං චත්තාරි පණ්ණානි විය චත්තාරො දීපා, මජ්ඣෙ උප්පලමකුලං විය සිනෙරුපබ්බතො, සෙසං උදකං විය උදකපරික්ඛිත්තො ඔකාසො. තස්ස මහන්තභාවො ඉද්ධිමන්තානං පාකටො හොති. තෙසඤ්හි ආකාසෙන ගච්ඡන්තානං චත්තාරො මහාදීපා චත්තාරි පණ්ණානි විය උපට්ඨහන්ති, සිනෙරුපබ්බතො මජ්ඣෙ උප්පලමකුලං විය, සෙසං උදකං විය උදකපරික්ඛිත්තො ඔකාසො. එවං මහන්තෙ උදකෙ ජාතත්තා ඔදකාව බහුතරා වෙදිතබ්බා.

තවද, ගොඩබිමෙහි ස්වල්ප බව හා ජලයෙහි බහුල බව නිසා ද මෙම අර්ථය දත යුතුය. යම් සේ විශාල විලක එකම මහනෙල් පඳුරක් තිබේ ද, එහි පත්‍ර සතරක් හා මැද එක මහනෙල් මොට්ටුවක් තිබේ ද, එසේම මහනෙල් පත්‍ර සතරක් මෙන් සතර මහා දීපයන් ද, මැද ඇති මහනෙල් මොට්ටුව මෙන් සිනේරු පර්වතය ද, සෙසු ජලය මෙන් ජලයෙන් වට වූ අවකාශය ද දත යුතුය. එහි ඇති මහත් බව සෘද්ධිමතුන්ට ප්‍රකට වේ. අහසින් යන ඔවුන්ට සතර මහා දීපයන් පත්‍ර සතරක් මෙන් ද, සිනේරු පර්වතය මැද ඇති මහනෙල් මොට්ටුවක් මෙන් ද, සෙසු ප්‍රදේශය ජලයෙන් වට වූ අවකාශයක් ලෙස ද පෙනේ. මෙසේ මහත් වූ ජලයෙහි උපදින බැවින් ජලජ සත්වයෝම ඉතා බහුල බව දත යුතුය.

323. දුතියාදීසු අඤ්ඤත්‍ර මනුස්සෙහීති ඉධ චත්තාරො අපායා අඤ්ඤත්‍ර මනුස්සෙහීති අධිප්පෙතා.

323. දෙවන සූත්‍රයෙහි සිට 'මිනිසුන් හැර' යන්නෙන් මෙහි මිනිසුන් හැර සතර අපාය අදහස් කරනු ලැබේ.

මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසූති ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො, තස්ස පරෙන මහාසාලා, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පුරත්ථිමදක්ඛිණාය දිසාය සල්ලවතී නාම නදී, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. දක්ඛිණාය දිසාය සෙතකණ්ණිකං නාම නිගමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පච්ඡිමාය දිසාය ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. උත්තරාය දිසාය උසීරද්ධජො නාම පබ්බතො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ’’ති (මහාව. 259) එවං පරිච්ඡින්නෙ ජනපදෙති අත්ථො. අයඤ්හි ජනපදො මුදිඞ්ගසණ්ඨානො උජුකෙන කත්ථචි අසීතියොජනො හොති, කත්ථචි යොජනසතිකො, කත්ථචි ද්වියොජනසතිකො, මජ්ඣෙන පන තියොජනසතිකො, පරියන්තපරික්ඛෙපෙන නවමත්තයොජනසතිකො හොති. එත්තකෙ ඨානෙ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධා මහාසාවකා බුද්ධුපට්ඨාකා බුද්ධසාවකා බුද්ධමාතා බුද්ධපිතා චක්කවත්තී රාජාති ඉමෙ සත්තා නිබ්බත්තන්ති. අපිච උපාදායුපාදායාපි මජ්ඣිමපදෙසො ලබ්භති. සකලොපි හි ජම්බුදීපො මජ්ඣිමපදෙසො නාම, සෙසදීපා පච්චන්තිමා ජනපදා. තම්බපණ්ණිදීපෙ අනුරාධපුරං මජ්ඣිමපදෙසො නාම, සෙසො පච්චන්තොති එවං නයො වෙදිතබ්බො.

'මධ්‍යම ජනපදයන්හි' යනු: "නැගෙනහිර දිශාවෙහි ගජංගල නම් නියම්ගම ඇත, ඉන් ඔබ්බෙහි මහාසාල වනය ඇත, ඉන් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද වන අතර මෙපිට මධ්‍යම ප්‍රදේශයයි. ගිනිකොණ දිශාවෙහි සල්ලවතී නම් ගඟ ඇත, ඉන් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද වන අතර මෙපිට මධ්‍යම ප්‍රදේශයයි. දකුණු දිශාවෙහි සේතකණ්ණික නම් නියම්ගම ඇත, ඉන් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද වන අතර මෙපිට මධ්‍යම ප්‍රදේශයයි. බටහිර දිශාවෙහි ථූණ නම් බ්‍රාහ්මණ ග්‍රාමය ඇත, ඉන් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද වන අතර මෙපිට මධ්‍යම ප්‍රදේශයයි. උතුරු දිශාවෙහි උසීරද්ධජ නම් පර්වතය ඇත, ඉන් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද වන අතර මෙපිට මධ්‍යම ප්‍රදේශයයි" මෙසේ වෙන් කරන ලද ජනපදයෙහි යනු අර්ථයයි. මෙම මධ්‍යම ජනපදය බෙරයක හැඩැති ය; ඍජුව සමහර තැනක යොදුන් අසූවකි, සමහර තැනක යොදුන් සියයකි, සමහර තැනක යොදුන් දෙසියයකි, මැදින් යොදුන් තුන්සියයක් හා වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් පමණ වේ. මෙවැනි ස්ථානයක බුදුහු, පසේබුදුහු, මහා ශ්‍රාවකයෝ, බුද්ධ උපස්ථායකයෝ, බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ, බුද්ධ මාතාව, බුද්ධ පියාණන් හා සක්විති රජවරු උපදිති. තවද, සාපේක්ෂව ද මධ්‍යම ප්‍රදේශය ලැබේ. මුළු දඹදිවම මධ්‍යම ප්‍රදේශය වන අතර සෙසු දීපයන් ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද වේ. ලක්දිව අනුරාධපුරය මධ්‍යම ප්‍රදේශය වන අතර සෙසු ප්‍රදේශ ප්‍රත්‍යන්තය වේ. මෙසේ ක්‍රමය දත යුතුය.

324. පඤ්ඤවන්තො අජළා අනෙළමූගාති එත්ථ කම්මස්සකතපඤ්ඤා, ඣානපඤ්ඤා විපස්සනාපඤ්ඤා, මග්ගපඤ්ඤා, ඵලපඤ්ඤාති එතාහි සමන්නාගතා පඤ්ඤවන්තො [Pg.379] නාම, අමූළ්හා අජළා නාම. යෙසං එළා මුඛතො න ගලති, තෙ අනෙළමූගා නාම, අනෙළමුඛා නිද්දොසමුඛාති අත්ථො. පටිබලාති සමත්ථා, කායබලෙන චෙව ඤාණබලෙන ච සමන්නාගතා. අත්ථමඤ්ඤාතුන්ති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං ජානිතුං. දුප්පඤ්ඤාති අප්පඤ්ඤා නිප්පඤ්ඤා. ජළාති මන්දා මොමූහා.

324. 'ප්‍රඥාවන්ත, ජඩ නොවූ, ගොළු නොවූ' යන්නෙහි: කම්මස්සකතා ප්‍රඥාව, ධ්‍යාන ප්‍රඥාව, විදර්ශනා ප්‍රඥාව, මාර්ග ප්‍රඥාව, ඵල ප්‍රඥාව යන මොවුන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ 'ප්‍රඥාවන්ත' නම් වෙති. මුළා නොවූවෝ 'අජළ' නම් වෙති. කාගේ මුවින් කෙළ නොවැගිරේ ද, ඔවුහු 'අනේළමූග' නම් වෙති; දොස් රහිත මුහුණු ඇති යන්න අර්ථයයි. 'පටිිබල' යනු සමර්ථ වූ, කාය බලයෙන් හා ඥාන බලයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'අත්ථමඤ්ඤාතුං' යනු වැඩ-අවැඩ හා හේතු-අහේතු දැනගැනීම පිණිසයි. 'දුප්පඤ්ඤා' යනු ප්‍රඥාව නැති අයයි. 'ජළා' යනු මන්ද බුද්ධික, අතිශයින් මුළා වූ අයයි.

325. අරියෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනාති සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන. අවිජ්ජාගතාති අවිජ්ජන්ධකාරෙන සමන්නාගතා.

325. 'ආර්ය වූ ප්‍රඥා චක්ෂුසින්' යනු විදර්ශනාව සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. 'අවිජ්ජාගතා' යනු අවිද්‍යාව නැමති අන්ධකාරයෙන් යුක්ත වූවෝ ය.

326. යෙ ලභන්ති තථාගතං දස්සනායාති යෙ තථාගතස්ස ගුණෙ ජානිත්වා තථාගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතුං ලභන්ති.

326. 'යමෙක් තථාගතයන් වහන්සේව දැකීමට ලබත් ද' යනු යමෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ දැන තථාගතයන් වහන්සේව ඇසින් දැකීමට ලබත් ද යන්නයි.

327. තථාගතප්පවෙදිතන්ති තථාගතෙන පවෙදිතං පකාසෙත්වා කථිතං. සවනායාති සොතවිඤ්ඤාණෙන සොතුං.

327. 'තථාගතප්පවේදිත' යනු තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදුව දේශනා කරන ලද (සතර සත්‍ය ධර්මයන්) ය. 'සවනාය' යනු කනින් ඇසීම පිණිසයි.

328. ධාරෙන්තීති න පම්මුස්සන්ති.

328. 'ධරති' යනු (ඒ ධර්මය) අමතක නොකරති යන්නයි.

329. ධාතානං ධම්මානං අත්ථං උපපරික්ඛන්තීති පගුණාය පාළියා අත්ථානත්ථං උපපරික්ඛන්ති.

329. 'දරා ගත් ධර්මයන්ගේ අර්ථය විමසති' යනු ප්‍රගුණ කළ පාලි ධර්මයේ අර්ථය හා අනර්ථය විමසා බලති යන්නයි.

330. අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති අට්ඨකථඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා. ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජන්තීති අනුලොමපටිපදං පූරෙන්ති.

330. 'අර්ථය දැන ධර්මය දැන' යනු අටුවාව හා පාලිය දැනගෙන යන්නයි. 'ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදෙති' යනු අනුලෝම ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කරති යන්නයි.

331. සංවෙජනීයෙසු ඨානෙසූති සංවෙගජනකෙසු කාරණෙසු. සංවිජ්ජන්තීති සංවෙගං ආපජ්ජන්ති.

331. 'සංවේජනීය ස්ථානයන්හි' යනු සංවේගය උපදවන කරුණු වලදී ය. 'සංවිජ්ජන්ති' යනු සංවේගයට පත් වෙති යන්නයි.

332. යොනිසො පදහන්තීති උපායෙන පධානවීරියං කරොන්ති.

332. "යොනිසො පදහන්ති" යනු නිවැරදි උපක්‍රමය මගින් වීර්යය වැඩීම සිදු කිරීමයි.

333. වවස්සග්ගාරම්මණන්ති වවස්සග්ගො වුච්චති නිබ්බානං, තං ආරම්මණං කරිත්වාති අත්ථො. ලභන්ති සමාධින්ති මග්ගසමාධිඤ්ච ඵලසමාධිඤ්ච පාපුණන්ති.

333. "වවස්සග්ගාරම්මණං" යනු නිවන "වවස්සග්ග" නමින් හැඳින්වෙන අතර, එම නිවන අරමුණු කිරීම යන අර්ථයයි. "සමාධිය ලබති" යනු මාර්ග සමාධියට සහ ඵල සමාධියට පැමිණීමයි.

334. අන්නග්ගරසග්ගානන්ති උත්තමන්නානඤ්ච උත්තමරසානඤ්ච. උඤ්ඡෙන කපාලාභතෙන යාපෙන්තීති උඤ්ඡාචාරෙන වනමූලඵලාඵලෙන වා කපාලෙන [Pg.380] ආභතභත්තෙන වා යාපෙන්ති. එත්ථ ච යො කස්සචිදෙව ඛාදනීයස්ස භොජනීයස්ස අත්ථාය චිත්තෙ උප්පන්නෙ තංඛණංයෙව න තං ලභති, අයං අන්නග්ගරසග්ගානං න ලාභී නාම. යස්සපි තංඛණංයෙව ලභිත්වා ඔලොකෙන්තස්ස වණ්ණගන්ධරසා අමනාපා හොන්ති, අයම්පි අන්නග්ගරසග්ගානං න ලාභී නාම. යස්ස පන වණ්ණගන්ධරසා පටිලභන්ති, මනාපා හොන්ති, අයං අන්නග්ගරසග්ගානං ලාභී නාම. සො උත්තමකොටියා චක්කවත්තී රාජා, හෙට්ඨිමකොටියා ධම්මාසොකො වෙදිතබ්බො. සඞ්ඛෙපතො හි යස්ස භත්තස්ස එකපාති සතසහස්සං අග්ඝති, ඉදං අන්නග්ගරසග්ගං නාම. යං පන භික්ඛුසඞ්ඝං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා මනුස්සා උත්තමපණීතං භත්තං දෙන්ති, ඉදං කිං නාමාති? ඉදං උඤ්ඡෙන කපාලාභතෙන යාපෙන්තෙ උපාදාය අන්නග්ගරසග්ගං නාම වුච්චතීති.

334. "අන්නග්ගරසග්ගානං" යනු උතුම් ආහාර සහ උතුම් රසයන් යන්නයි. "උඤ්ඡේන කපාලාභතේන යාපෙන්ති" යනු පිඬු සිඟා ලැබුණු දෙයින් හෝ වනයේ අල මුල් පලතුරු වලින් හෝ පාත්‍රයක බහා ගෙන එන ලද මිශ්‍ර ආහාරයෙන් ජීවිතය පවත්වා ගැනීමයි. මෙහිදී කිසියම් ආහාරයක් කෙරෙහි සිත උපන් කල්හි ඒ මොහොතේම එය නොලැබේ නම්, ඔහු උතුම් රස ආහාර ලබන්නෙකු නොවේ. යමෙකුට ලැබුණු ආහාරය දෙස බලන විට එහි වර්ණ, ගන්ධ, රස මනාප නොවේ නම්, ඔහු ද උතුම් රස ආහාර ලබන්නෙකු නොවේ. යමෙකුට මනාප වර්ණ, ගන්ධ, රසයන්ගෙන් යුත් ආහාර ලැබේ නම්, ඔහු උතුම් රස ආහාර ලබන්නා නම් වේ. ඔහු උච්චතම අවස්ථාවේදී සක්විති රජු ලෙස ද, අවම වශයෙන් ධර්මාශෝක රජු ලෙස ද දත යුතුය. සංක්ෂේපයෙන් පවසතොත්, යම් බත් පිඟානක් ලක්ෂයක් වටී ද එය "අන්නග්ගරසග්ග" නම් වේ. පිඬු සිඟා වඩින මහා සංඝරත්නය දැක මිනිසුන් පූජා කරන ඉතා ප්‍රණීත වූ යම් දානයක් වේ ද, එය "අන්නග්ගරසග්ග" ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේ පිඬු සිඟා ලැබෙන ආහාරයෙන් යැපෙන භික්ෂූන්ට සාපේක්ෂවය.

335. අත්ථරසස්සාතිආදීසු අත්ථරසො නාම චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, ධම්මරසො නාම චත්තාරො මග්ගා, විමුත්තිරසො නාම අමතනිබ්බානං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

335. "අත්ථරසස්ස" යනාදී තැන්හි "අත්ථරස" නම් සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන්ය. "ධම්මරස" නම් සතර මාර්ගයන්ය. "විමුත්තිරස" නම් අමෘත මහා නිර්වාණයයි. ඉතිරි කොටස් සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා.

සතරවන වග්ගයේ වර්ණනාවයි.

ජම්බුදීපපෙය්‍යාලො නිට්ඨිතො.

ජම්බුදීප පෙය්‍යාලය නිමාවට පත් විය.

17. පසාදකරධම්මවග්ගවණ්ණනා

17. පසාදකරධම්ම වග්ගයේ වර්ණනාවයි.

366. අද්ධමිදන්තිආදීසු අද්ධන්ති එකංසාධිවචනමෙතං, අද්ධා ඉදං ලාභානං, එකංසො එස ලාභානන්ති වුත්තං හොති. යදිදං ආරඤ්ඤිකත්තන්ති යො එස ආරඤ්ඤිකභාවො. ඉදං වුත්තං හොති – ආරඤ්ඤිකභාවො නාම ලාභානං එකංසො අවස්සභාවිතා න සක්කා ආරඤ්ඤිකෙන ලාභං න ලභිතුන්ති. ආරඤ්ඤිකො හි භික්ඛු ‘‘අත්තනො අරඤ්ඤවාසස්ස අනුච්ඡවිකං කරිස්සාමී’’ති පාපකං නාම න කරොති, අථස්ස ‘‘ආරඤ්ඤිකො අයං භික්ඛූ’’ති සඤ්ජාතගාරවො මහාජනො චතුපච්චයෙන පූජං කරොති. තෙන වුත්තං – ‘‘අද්ධමිදං, භික්ඛවෙ, ලාභානං යදිදං ආරඤ්ඤිකත්ත’’න්ති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන බාහුසච්චන්ති බහුස්සුතභාවො. ථාවරෙය්‍යන්ති චිරපබ්බජිතත්තා ථාවරප්පත්තභාවො. ආකප්පසම්පදාති [Pg.381] චීවරග්ගහණාදිනො ආකප්පස්ස සම්පත්ති. පරිවාරසම්පදාති සුචිපරිවාරතා. කොලපුත්තීති කුලපුත්තභාවො. වණ්ණපොක්ඛරතාති සම්පන්නරූපතා. කල්‍යාණවාක්කරණතාති වචනකිරියාය මධුරභාවො. අප්පාබාධතාති ආරොග්‍යසම්පත්ති. අරොගො හි භික්ඛු අත්තනො සරීරකල්‍යාණතාය විපස්සනාධුරෙ ච ගන්ථධුරෙ ච පරිපූරකාරී හොති, තෙනස්ස ලාභො උප්පජ්ජතීති.

366. "අද්ධමිදං" යනාදී තැන්හි "අද්ධං" යනු ඒකාන්තයෙන්ම යන අර්ථයයි. "මෙය ලාභයන් අතර ඒකාන්ත ලාභයකි" යන්න මෙහි අදහසයි. "යදිදං ආරඤ්ඤිකත්තං" යනු ආරණ්‍යවාසී බවයි. ආරණ්‍යවාසී බව යනු ලාභයන් අතර ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවිය යුත්තක් බවත්, ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුවකට ලාභ නොලැබී තිබිය නොහැකි බවත් මෙහි අදහසයි. ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුව "මම මාගේ ආරණ්‍ය වාසයට සුදුසු පරිදි පිළිපදිමි" යි සිතා පව්කම් නොකරයි. එවිට "මේ භික්ෂුව ආරණ්‍යවාසී කෙනෙකැයි" මහජනයා තුළ ගෞරවය ඇති වී සිවුපසයෙන් පූජා පවත්වති. එබැවින් "මහණෙනි, මේ ආරණ්‍යවාසී බව ලාභයන් අතර ඒකාන්ත ලාභයකි" යි වදාරන ලදී. සෙසු පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි "බාහුසච්චං" යනු බහුශ්‍රැත බවයි. "ථාවරෙය්‍යං" යනු බොහෝ කලක් පැවිදි වී සිටීම නිසා ශාසනයෙහි ස්ථාවර භාවයට පැමිණීමයි. "ආකප්පසම්පදා" යනු සිවුරු පෙරවීම ආදී ඉරියව්වල ශෝභන බවයි. "පරිවාරසම්පදා" යනු පිරිසිදු පිරිවරක් ඇති බවයි. "කෝලපුත්තී" යනු කුලපුත්‍ර භාවයයි. "වණ්ණපොක්ඛරතා" යනු පිරිපුන් රූප සම්පත්තියයි. "කල්‍යාණවාක්කරණතා" යනු කතාවෙහි මධුර බවයි. "අප්පාබාධතා" යනු නීරෝගී සම්පත්තියයි. නීරෝගී භික්ෂුව තමාගේ ශරීර සුවතාවය නිසා විපස්සනා ධුරයෙහි හා ගන්ථ ධුරයෙහි මැනවින් නිරත වෙයි. ඒ හේතුවෙන් ඔහුට ලාභ උපදියි.

සොළස පසාදකරධම්මා නිට්ඨිතා.

දහසයක් වූ ප්‍රසාදය ඇති කරන ධර්මයන් නිමාවට පත් විය.

18. අපරඅච්ඡරාසඞ්ඝාතවග්ගවණ්ණනා

18. අපරඅච්ඡරාසංඝාත වග්ගයේ වර්ණනාවයි.

382. අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පීති ඉදම්පි සුත්තං අග්ගික්ඛන්ධූපමඅට්ඨුප්පත්තියංයෙව (අ. නි. 7.72) වුත්තං. අප්පනාප්පත්තාය හි මෙත්තාය විපාකෙ කථායෙව නත්ථි. තස්සායෙව අට්ඨුප්පත්තියා අයං දෙසනා ආරද්ධාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ පඨමන්ති ‘‘ගණනානුපුබ්බතා පඨමං, ඉදං පඨමං සමාපජ්ජතීති පඨම’’න්ති විභඞ්ගෙ (විභ. 568) වුත්තත්ථමෙව. ඣානන්ති ඣානං නාම දුවිධං ආරම්මණූපනිජ්ඣානඤ්ච ලක්ඛණූපනිජ්ඣානඤ්චාති. තත්ථ ආරම්මණූපනිජ්ඣානං නාම අට්ඨ සමාපත්තියො. තා හි පථවීකසිණාදිනො ආරම්මණස්ස උපනිජ්ඣානතො ආරම්මණූපනිජ්ඣානන්ති වුච්චන්ති. ලක්ඛණූපනිජ්ඣානන්ති විපස්සනාමග්ගඵලානි. විපස්සනා හි අනිච්චාදිවසෙන සඞ්ඛාරලක්ඛණස්ස උපනිජ්ඣානතො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං නාම, විපස්සනාය පන ලක්ඛණූපනිජ්ඣානකිච්චං මග්ගෙන සිජ්ඣතීති මග්ගො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං, ඵලං සුඤ්ඤතඅනිමිත්තඅප්පණිහිත-ලක්ඛණස්ස නිබ්බානස්සෙව උපනිජ්ඣානතො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානන්ති වුච්චති. තත්ථ ඉමස්මිං පන අත්ථෙ ආරම්මණූපනිජ්ඣානං අධිප්පෙතං. කො පන වාදො යෙ නං බහුලීකරොන්තීති යෙ නං පඨමජ්ඣානං බහුලී කරොන්ති, පුනප්පුනං කරොන්ති, තෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

382. "අච්ඡරාසංඝාතමත්තම්පි" යන මෙම සූත්‍රය ද අග්ගික්ඛන්ධූපම සූත්‍රයට (අං.නි. 7.72) අදාළ නිදානයේදීම දේශනා කරන ලදී. අප්පනා සමාධියට පත් මෙත්තා සමාපත්තියෙහි විපාකය ගැන කිව යුතු දෙයක් නැත. එම නිදානයේදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ බව දත යුතුය. එහි "පඨමං" යනු ගණනය කිරීමේ අනුපිළිවෙලින් පළමුවැන්න වන බැවින් ද, මුලින්ම සමවැදිය යුතු ධ්‍යානය වන බැවින් ද "පළමුවන" ධ්‍යානය ලෙස විභංග ප්‍රකරණයෙහි දැක්වෙන අර්ථයම ගනියි. "ජ්ඣානං" (ධ්‍යානය) යනු ආරම්මණූපනිජ්ඣානය සහ ලක්ඛණූපනිජ්ඣානය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි අටසමාපත්ති "ආරම්මණූපනිජ්ඣාන" නම් වේ. පඨවි කසිණ ආදී අරමුණු ඉතා සමීපව නිරීක්ෂණය කරන බැවින් ඒවාට එම නම කියනු ලැබේ. විපස්සනා, මාර්ග සහ ඵල "ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන" නම් වේ. විපස්සනාව අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් සංස්කාරයන්ගේ ලක්ෂණ නිරීක්ෂණය කරන බැවින් ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන නම් වේ. විපස්සනාවේ එම කාර්යය මාර්ගය මගින් සම්පූර්ණ වන බැවින් මාර්ගය ද ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන නම් වේ. ඵලය ද ශුන්‍යත, අනිමිත්ත, අප්පණිහිත ලක්ෂණ ඇති නිවනම අරමුණු කරන බැවින් ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන නම් වේ. මෙහිදී අදහස් කළේ ආරම්මණූපනිජ්ඣාන ධ්‍යානයයි. "යමෙක් මෙය බහුලව කෙරෙත් ද ඔවුන් ගැන කුමන කතා ද?" යනු යමෙක් ප්‍රථම ධ්‍යානය නැවත නැවතත් බහුලව වඩන්නේ ද ඔවුන් පිළිබඳව කිව යුතු දෙයක් නැත. සෙසු කොටස් මින් පෙර පෙන්වා දුන් පරිදිම දත යුතුය.

383. දුතියන්තිආදීසුපි ‘‘ගණනානුපුබ්බතා දුතිය’’න්තිආදිනා (විභ. 579) නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

383. "දුතියං" යනාදී තැන්හි ද "ගණනය කිරීමේ අනුපිළිවෙලින් දෙවැන්න" යනාදී ක්‍රමයෙන් අර්ථ දත යුතුය.

386-387. මෙත්තන්ති [Pg.382] සබ්බසත්තෙසු හිතඵරණං. චෙතොවිමුත්තින්ති චිත්තවිමුත්තිං. ඉධ අප්පනාප්පත්තාව මෙත්තා අධිප්පෙතා. කරුණාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමෙ පන චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා වට්ටං හොන්ති, වට්ටපාදා හොන්ති, විපස්සනාපාදා හොන්ති, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා හොන්ති, අභිඤ්ඤාපාදා වා නිරොධපාදා වා හොන්ති. ලොකුත්තරා පන න හොන්ති. කස්මා? සත්තාරම්මණත්තාති.

386-387. "මෙත්තා" යනු සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතසුව පල කිරීමයි. "චේතෝවිමුත්ති" යනු සිත කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීමයි. මෙහිදී අප්පනා සමාධියට පත් මෙත්තාවම අදහස් කෙරේ. කරුණා ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මේ සතර බ්‍රහ්මවිහාරයෝ සංසාරයට අයත් වෙති, සංසාරයට පදනම වෙති, විපස්සනාවට පදනම වෙති, දිට්ඨධම්මසුඛ විහරණ වෙති, අභිඥාවන්ට හෝ නිරෝධ සමාපත්තියට පදනම වෙති. එහෙත් මේවා ලෝකෝත්තර නොවේ. ඒ මන්ද? සත්ත්ව පඤ්ඤප්තිය අරමුණු කරන බැවිනි.

390. කායෙ කායානුපස්සීති ආනාපානපබ්බං, ඉරියාපථපබ්බං, චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං, පටිකූලමනසිකාරපබ්බං, ධාතුමනසිකාරපබ්බං, නවසිවථිකාපබ්බානි, අජ්ඣත්තපරිකම්මවසෙන චත්තාරි නීලාදිකසිණානීති ඉමස්මිං අට්ඨාරසවිධෙ කායෙ තමෙව කායං පඤ්ඤාය අනුපස්සන්තො. විහරතීති ඉරියති වත්තති. ඉමිනා ඉමස්ස අට්ඨාරසවිධෙන කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවකස්ස භික්ඛුනො ඉරියාපථො කථිතො හොති. ආතාපීති තස්සෙව වුත්තප්පකාරස්ස සතිපට්ඨානස්ස භාවනකවීරියෙන වීරියවා. සම්පජානොති අට්ඨාරසවිධෙන කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානස්ස පරිග්ගාහිකපඤ්ඤාය සම්මා පජානන්තො. සතිමාති අට්ඨාරසවිධෙන කායානුපස්සනාපරිග්ගාහිකාය සතියා සමන්නාගතො. විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සන්ති තස්මිංයෙව කායසඞ්ඛාතෙ ලොකෙ පඤ්චකාමගුණිකතණ්හඤ්ච පටිඝසම්පයුත්තදොමනස්සඤ්ච විනෙත්වා වික්ඛම්භෙත්වා කායෙ කායානුපස්සී විහරතීති වුත්තං හොති. එත්තාවතා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානවසෙන සුද්ධරූපසම්මසනමෙව කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

390. 'කායෙහි කායානුපස්සී' යනු ආනාපාන පබ්බය, ඉරිය්යාපථ පබ්බය, චතුසම්පජඤ්ඤ පබ්බය, පටිකූලමනසිකාර පබ්බය, ධාතුමනසිකාර පබ්බය, නවසීවථික පබ්බයන් ද, තමාගේ සන්තානයෙහි වූ කෙස් ආදියෙහි පරිකර්ම බලයෙන් යුත් නීල ආදී වූ සතර කසින ද යන මේ දහඅට වැදෑරුම් රූප කායෙහි, එම රූප කායම ප්‍රඥාවෙන් නැවත නැවත බලමින් වාසය කිරීමයි. 'විරහති' යනු පවතියි, වාසය කරයි යන්නයි. මෙයින්, දහඅට වැදෑරුම් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය වඩන්නා වූ මේ භික්ෂුවගේ ඉරියව්ව කියන ලදී. 'ආතාපී' යනු ඉහත කී සතිපට්ඨානයම වඩන්නා වූ වීර්යයෙන් යුත් තැනැත්තායි. 'සම්පජානෝ' යනු දහඅට වැදෑරුම් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය පිරිසිඳ දන්නා වූ ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දැනගන්නා තැනැත්තායි. 'සතිමා' යනු දහඅට වැදෑරුම් කායානුපස්සනා පිරිසිඳ ගන්නා වූ සිහියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'විනෙය්‍ය ලෝකේ අභිජ්ඣා දෝමනස්සං' යනු රූප කාය සංඛ්‍යාත එම ලෝකයෙහිම පංචකාමගුණයන් කෙරෙහි වූ තෘෂ්ණාව ද, ගැටීමෙන් හටගත් දොම්නස ද දුරු කොට, යටපත් කොට කායෙහි කායානුපස්සීව වාසය කරයි යන්නයි. මෙපමණකින්, කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන වශයෙන් ශුද්ධ වූ රූප මෙනෙහි කිරීමම කියන ලදැයි දත යුතුය.

වෙදනාසු වෙදනානුපස්සීති සුඛාදිභෙදාසු වෙදනාසු ‘‘සුඛං වෙදනං වෙදියමානො සුඛං වෙදනං වෙදියාමීති පජානාති. දුක්ඛං, අදුක්ඛමසුඛං, සාමිසං වා සුඛං, නිරාමිසං වා සුඛං, සාමිසං වා දුක්ඛං, නිරාමිසං වා දුක්ඛං, සාමිසං වා අදුක්ඛමසුඛං, නිරාමිසං වා අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදියමානො නිරාමිසං අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදියාමීති පජානාතී’’ති (දී. නි. 2.380; විභ. 363; ම. නි. 1.113) එවං වුත්තං නවවිධං වෙදනං අනුපස්සන්තො. ආතාපීතිආදිනා පනෙත්ථ නවවිධෙන වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානස්ස භාවනාපරිග්ගාහිකානං වීරියපඤ්ඤාසතීනං වසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ලොකොති චෙත්ථ වෙදනා වෙදිතබ්බා.

'වේදනාසු වේදනානුපස්සී' යනු සැප ආදී ප්‍රභේද ඇති වේදනාවන් කෙරෙහි, 'සැප වේදනාවක් විඳින කල්හි සැප වේදනාවක් විඳිමියි දැනගනියි' යනුවෙන් ද, දුක් වූ, දුක්-සැප නොවූ, සාමිස (කෙලෙස් සහිත) සැප වූ, නිරාමිස (කෙලෙස් රහිත) සැප වූ, සාමිස දුක් වූ, නිරාමිස දුක් වූ, සාමිස අදුක්ඛමසුඛ වූ, නිරාමිස අදුක්ඛමසුඛ වූ වේදනාවන් විඳින කල්හි 'නිරාමිස අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවක් විඳිමියි දැනගනියි' යනුවෙන් ද මෙසේ වදාල නව වැදෑරුම් වේදනාවන් නැවත නැවත බලමින් වාසය කිරීමයි. මෙහි 'ආතාපී' ආදී පදයන්ගෙන්, නව වැදෑරුම් වේදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානය වැඩීමෙන් හා පිරිසිඳ ගැනීමෙන් යුත් වීර්යය, ප්‍රඥාව හා සිහිය මගින් අර්ථය දත යුතුය. මෙහි 'ලෝකය' යනු වේදනාව යැයි දත යුතුය.

චිත්තධම්මෙසුපි [Pg.383] එසෙව නයො. එත්ථ පන චිත්තෙ චිත්තානුපස්සීති ‘‘සරාගං වා චිත්තං සරාගං චිත්තන්ති පජානාතී’’ති (දී. නි. 2.381; විභ. 365; ම. නි. 1.114) එවං විත්ථාරිතෙ සොළසප්පභෙදෙ චිත්තෙ තමෙව චිත්තං පරිග්ගාහිකාය අනුපස්සනාය අනුපස්සන්තොති අත්ථො. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සීති ‘‘පඤ්ච නීවරණානි, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, චත්තාරි අරියසච්චානී’’ති (දී. නි. 2.382-403; විභ. 367-373; ම. නි. 1.115-136) එවං කොට්ඨාසවසෙන පඤ්චධා වුත්තෙසු ධම්මෙසු ධම්මපරිග්ගාහිකාය අනුපස්සනාය තෙ ධම්මෙ අනුපස්සන්තොති අත්ථො. එත්ථ පන වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානෙ ච චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානෙ ච සුද්ධඅරූපසම්මසනමෙව කථිතං, ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානෙ රූපාරූපසම්මසනං. ඉති ඉමානි චත්තාරිපි සතිපට්ඨානානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානෙව කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

සිත හා ධර්මයන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහෙත් මෙහි විශේෂය නම්: 'චිත්තේ චිත්තානුපස්සී' යනු 'රාග සහිත සිත රාග සහිත සිතකැයි දැනගනියි' යනුවෙන් මෙසේ විස්තර කරන ලද සොළොස් වැදෑරුම් සිත් කෙරෙහි එම සිතම පිරිසිඳ ගන්නා වූ අනුපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් නැවත නැවත බැලීමයි. 'ධම්මේසු ධම්මානුපස්සී' යනු නීවරණ පහ, උපාදානස්කන්ධ පහ, ආයතන දොළහ, බොජ්ඣංග හත සහ ආර්ය සත්‍ය සතර යනුවෙන් කොටස් වශයෙන් පස් වැදෑරුම්ව වදාල ධර්මයන් කෙරෙහි, ධර්ම පිරිසිඳ ගන්නා වූ අනුපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් එම ධර්මයන් නැවත නැවත බැලීමයි. මෙහි වේදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානයෙහි හා චිත්තානුපස්සනා සතිපට්ඨානයෙහි ශුද්ධ වූ නාම ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමම කියන ලදී. ධම්මානුපස්සනා සතිපට්ඨානයෙහි රූප හා නාම යන දෙකම මෙනෙහි කිරීම කියන ලදී. මෙසේ මේ සතර සතිපට්ඨානයෝම ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රවම කියන ලදැයි දත යුතුය.

394. අනුප්පන්නානන්ති අනිබ්බත්තානං. පාපකානන්ති ලාමකානං. අකුසලානං ධම්මානන්ති අකොසල්ලසම්භූතානං ලොභාදිධම්මානං. අනුප්පාදායාති අනිබ්බත්තනත්ථාය. ඡන්දං ජනෙතීති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දං උප්පාදෙති. වායමතීති පයොගං පරක්කමං කරොති. වීරියං ආරභතීති කායිකචෙතසිකවීරියං කරොති. චිත්තං පග්ගණ්හාතීති තෙනෙව සහජාතවීරියෙන චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති පධානවීරියං කරොති.

394. 'අනුප්පන්නානං' යනු හටනොගත්. 'පාපකානං' යනු ලාමක වූ. 'අකුසලානං ධම්මානං' යනු නුවණ නැතිකම නිසා හටගත් ලෝභය ආදී ධර්මයන්ගේ. 'අනුප්පාදාය' යනු හටනොගැනීම පිණිස. 'ඡන්දං ජනේති' යනු කටයුතු කිරීමේ කැමැත්ත ඇති කුසල් ඡන්දය උපදවයි. 'වායමති' යනු ප්‍රයෝග වීර්යය කරයි. 'වීර්යං ආරභති' යනු කායික හා චෛතසික වීර්යය කරයි. 'චිත්තං පග්ගණ්හාති' යනු එම සහජාත වීර්යයෙන්ම සිත ඔසවයි. 'පදහති' යනු ප්‍රධාන වීර්යය කරයි.

උප්පන්නානන්ති ජාතානං නිබ්බත්තානං. කුසලානං ධම්මානන්ති කොසල්ලසම්භූතානං අලොභාදිධම්මානං. ඨිතියාති ඨිතත්ථං. අසම්මොසායාති අනස්සනත්ථං. භිය්‍යොභාවායාති පුනප්පුනභාවාය. වෙපුල්ලායාති විපුලභාවාය. භාවනායාති වඩ්ඪියා. පරිපූරියාති පරිපූරණත්ථාය. අයං තාව චතුන්නං සම්මප්පධානානං එකපදිකො අත්ථුද්ධාරො.

'උප්පන්නානං' යනු හටගත්. 'කුසලානං ධම්මානං' යනු නුවණ නිසා හටගත් අලෝභය ආදී ධර්මයන්ගේ. 'ට්ඨිතියා' යනු පැවැත්ම පිණිස. 'අසම්මෝසාය' යනු නැති නොවී තිබීම පිණිස. 'භිය්‍යෝභාවාය' යනු නැවත නැවත ඇතිවීම පිණිස. 'වේපුල්ලාය' යනු පැතිරී පැවතීම පිණිස. 'භාවනාය' යනු වැඩීම පිණිස. 'පාරිපූරියා' යනු සම්පූර්ණ කිරීම පිණිසයි. මෙය සතර සම්මප්පධාන ධර්මයන්ගේ පදයක් පාසා අර්ථ දැක්වීමයි.

අයං පන සම්මප්පධානකථා නාම දුවිධා ලොකියා ලොකුත්තරා ච. තත්ථ ලොකියා සබ්බපුබ්බභාගෙ හොති, සා කස්සපසංයුත්තපරියායෙන ලොකියමග්ගක්ඛණෙයෙව වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

මෙම සම්මප්පධාන කතාව ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි ලෞකික සම්මප්පධානය සකලපූර්ව භාගයන්හි (ආර්ය මාර්ගයට පෙර) සිදු වේ. එය කස්සප සංයුත්ත දේශනා ක්‍රමයට අනුව ලෞකික මාර්ගක්ෂණයේදීම දත යුතුය. එහි මෙසේ වදාලා ඇත -

‘‘චත්තාරොමෙ, ආවුසො, සම්මප්පධානා. කතමෙ චත්තාරො? ඉධාවුසො, භික්ඛු ‘අනුප්පන්නා මෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොති, ‘උප්පන්නා මෙ [Pg.384] පාපකා අකුසලා ධම්මා අප්පහීයමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොති, ‘අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා අනුප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොති, ‘උප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොතී’’ති (සං. නි. 2.145).

'ඇවැත්නි, මේ සම්මප්පධාන සතරකි. කවර සතරක් ද? ඇවැත්නි, මෙහි මහණ තෙමේ ‘මා තුළ හටනොගත්තා වූ ලාමක අකුසල් දහම් හටගන්නේ නම් එය අවැඩ පිණිස පවතින්නේය’ යි සලකා (එය වැළැක්වීමට) කෙලෙස් තවන වීර්යය කරයි. ‘මා තුළ හටගත්තා වූ ලාමක අකුසල් දහම් ප්‍රහීණය නොවේ නම් එය අවැඩ පිණිස පවතින්නේය’ යි සලකා කෙලෙස් තවන වීර්යය කරයි. ‘මා තුළ හටනොගත්තා වූ කුසල් දහම් හටනොගන්නේ නම් එය අවැඩ පිණිස පවතින්නේය’ යි සලකා කෙලෙස් තවන වීර්යය කරයි. ‘මා තුළ හටගත්තා වූ කුසල් දහම් නිරුද්ධ වන්නේ නම් එය අවැඩ පිණිස පවතින්නේය’ යි සලකා කෙලෙස් තවන වීර්යය කරයි’ යනුවෙනි.

එත්ථ ච පාපකා අකුසලාති ලොභාදයො වෙදිතබ්බා. අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මාති සමථවිපස්සනා චෙව මග්ගො ච. උප්පන්නා කුසලා නාම සමථවිපස්සනාව. මග්ගො පන සකිං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣමානො අනත්ථාය සංවත්තනකො නාම නත්ථි. සො හි ඵලස්ස පච්චයං දත්වාව නිරුජ්ඣති. පුරිමස්මිම්පි වා සමථවිපස්සනාව ගහෙතබ්බාති වුත්තං, තං පන න යුත්තං. එවං ලොකියා සම්මප්පධානකථා සබ්බපුබ්බභාගෙ කස්සපසංයුත්තපරියායෙන වෙදිතබ්බා. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ පනෙතං එකමෙව වීරියං චතුකිච්චසාධනවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභති.

මෙහි 'පාපකා අකුසලා' යනු ලෝභය ආදී කෙලෙස් ලෙස දත යුතුය. 'අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මා' යනු සමථය, විපස්සනාව හා මාර්ගයයි. 'උප්පන්නා කුසලා' යනු සමථය හා විපස්සනාවමයි. මාර්ගය නම් එක් වරක් හටගෙන නිරුද්ධ වුවද එය අවැඩ පිණිස පවතින්නක් නොවේ. මන්දයත් එය ඵලය සඳහා ප්‍රත්‍යය ලබා දී නිරුද්ධ වන බැවිනි. තවද, පෙර කී තැනදීත් සමථය හා විපස්සනාවම ගත යුතුයැයි කීවද එය එතරම් උචිත නොවේ. මෙසේ ලෞකික සම්මප්පධාන කතාව කස්සප සංයුත්ත පරියායයෙන් දත යුතුය. ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයේදී නම් මෙම එකම වීර්යය සතර වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් සිදුකිරීමේ බලයෙන් නම් සතරක් ලබයි.

තත්ථ අනුප්පන්නානං පාපකානන්ති එත්ථ ‘‘අනුප්පන්නො චෙව කාමච්ඡන්දො’’තිආදීසු වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. උප්පන්නානං පාපකානන්ති එත්ථ චතුබ්බිධං උප්පන්නං වත්තමානුප්පන්නං, භුත්වාවිගතුප්පන්නං, ඔකාසකතුප්පන්නං, භූමිලද්ධුප්පන්නන්ති. තත්ථ යෙ කිලෙසා විජ්ජමානා උප්පාදාදිසමඞ්ගිනො, ඉදං වත්තමානුප්පන්නං නාම. කම්මෙ පන ජවිතෙ ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා නිරුද්ධවිපාකො භුත්වා විගතං නාම, කම්මං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධං භුත්වා විගතං නාම. තදුභයම්පි භුත්වාවිගතුප්පන්නන්ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. කුසලාකුසලකම්මං අඤ්ඤකම්මස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති, එවං කතෙ ඔකාසෙ විපාකො උප්පජ්ජමානො ඔකාසකරණතො පට්ඨාය උප්පන්නොති වුච්චති, ඉදං ඔකාසකතුප්පන්නං නාම. පඤ්චක්ඛන්ධා පන විපස්සනාය භූමි නාම, තෙ අතීතාදිභෙදා හොන්ති. තෙසු අනුසයිතකිලෙසා පන අතීතා වා අනාගතා වා පච්චුප්පන්නා වාති න වත්තබ්බා. අතීතක්ඛන්ධෙසු අනුසයිතාපි හි අප්පහීනාව හොන්ති, අනාගතක්ඛන්ධෙසු අනුසයිතාපි අප්පහීනාව හොන්ති, පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධෙසු අනුසයිතාපි අප්පහීනාව හොන්ති, ඉදං භූමිලද්ධුප්පන්නං නාම. තෙනාහු පොරාණා – ‘‘තාසු තාසු භූමිසු අසමුග්ඝාතගතා කිලෙසා භූමිලද්ධුප්පන්නාති සඞ්ඛං ගච්ඡන්තී’’ති.

එහි ‘අනුප්පන්නානං පාපකානං’ (නුපන් අකුසල ධර්මයන්ගේ) යන මෙම පාඨයෙහි අර්ථය ‘අනුප්පන්නෝ චේව කාමච්ඡන්දෝ’ (නුපන් කාමච්ඡන්දයම වේ) යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘උප්පන්නානං පාපකානං’ (උපන් අකුසල ධර්මයන්ගේ) යන මෙහි වර්තමානුප්පන්න, භුත්වා විගතොප්පන්න, ඕකාසකතොප්පන්න සහ භූමිලද්ධුප්පන්න යනුවෙන් ‘උප්පන්න’ යන්න සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි යම් කෙලෙස් කෙනෙක් පවත්නාහු ද, උප්පාද ආදී (උත්පාද, ස්ථිති, භංග) ක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වන්නාහු ද, මෙය ‘වර්තමානුප්පන්න’ නම් වේ. කර්මය පවත්නා කල්හි, ආරම්මණ රසය අනුභව කොට නිරුද්ධ වූ විපාකය ‘භුත්වා විගත’ නම් වේ; උපදී නිරුද්ධ වූ කර්මය ද ‘භුත්වා විගත’ නම් වේ. ඒ දෙවර්ගයම ‘භුත්වා විගතොප්පන්න’ යන සංඛ්‍යාවට (ගණයට) වැටේ. කුසල හෝ අකුසල කර්මයක් විසින් වෙනත් කර්මයක විපාකය වළක්වා, තමාගේම විපාකයට අවස්ථාව සලසා දෙයි ද, මෙසේ අවස්ථාව සැලසූ කල්හි උපදින්නා වූ විපාකය, අවස්ථාව සැලසූ අවස්ථාවේ පටන් ‘උපන්’ (උප්පන්න) යැයි කියනු ලැබේ. මෙය ‘ඕකාසකතොප්පන්න’ නම් වේ. පංචස්කන්ධයෝ විපස්සනාවට භූමිය (අරමුණ) වෙති. ඔවුහු අතීත ආදී වශයෙන් ප්‍රභේද වෙති. ඔවුන් කෙරෙහි පවත්නා අනුසය කෙලෙස් අතීතය, අනාගතය හෝ වර්තමානය යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, අතීත ස්කන්ධයන් කෙරෙහි පවත්නා අනුසය කෙලෙස් ද මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් පවතින්නේමය; අනාගත ස්කන්ධයන් කෙරෙහි පවත්නා අනුසය කෙලෙස් ද ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් පවතින්නේමය; වර්තමාන ස්කන්ධයන් කෙරෙහි පවත්නා අනුසය කෙලෙස් ද ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් පවතින්නේමය. මෙය ‘භූමිලද්ධුප්පන්න’ නම් වේ. එබැවින් පුරාණාචාර්යවරයෝ මෙසේ පැවසූහ: ‘එම ඒ භූමීන්හි මාර්ගයෙන් මුලිනුපුටා නොදැමූ කෙලෙස් භූමිලද්ධුප්පන්න යන සංඛ්‍යාවට පත්වේ’ යනුයි.

අපරම්පි [Pg.385] චතුබ්බිධං උප්පන්නං සමුදාචාරුප්පන්නං, ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නං, අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං, අසමුග්ඝාතිතුප්පන්නන්ති. තත්ථ සම්පති වත්තමානංයෙව සමුදාචාරුප්පන්නං නාම. සකිං චක්ඛූනි උම්මීලෙත්වා ආරම්මණෙ නිමිත්තෙ ගහිතෙ අනුස්සරිතානුස්සරිතක්ඛණෙ කිලෙසා නුප්පජ්ජිස්සන්තීති න වත්තබ්බා. කස්මා? ආරම්මණස්ස අධිග්ගහිතත්තා. යථා කිං? යථා ඛීරුක්ඛස්ස කුඨාරියා ආහතාහතට්ඨානෙ ඛීරං න නික්ඛමිස්සතීති න වත්තබ්බා, එවං. ඉදං ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නං නාම. සමාපත්තියා අවික්ඛම්භිතකිලෙසා පන ඉමස්මිං නාම ඨානෙන උප්පජ්ජිස්සන්තීති න වත්තබ්බා. කස්මා? අවික්ඛම්භිතත්තා. යථා කිං? යථා ඛීරරුක්ඛං කුඨාරියා ආහනෙය්‍යුං, ඉමස්මිං නාම ඨානෙ ඛීරං න නික්ඛමෙය්‍යාති න වත්තබ්බං, එවං. ඉදං අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං නාම. මග්ගෙන අසමුග්ඝාතිතකිලෙසා පන භවග්ගෙ නිබ්බත්තස්සාපි උප්පජ්ජන්තීති පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ඉදං අසමුග්ඝාතිතුප්පන්නං නාම.

නැවතත් ‘උප්පන්න’ යන්න සමුදාචාරුප්පන්න, ආරම්මණාධිග්ගහිතොප්පන්න, අවික්ඛම්භිතොප්පන්න සහ අසමුග්ඝාතිතොප්පන්න යනුවෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි දැනට පවතින (වර්තමාන) කෙලෙස්ම ‘සමුදාචාරුප්පන්න’ නම් වේ. එක් වරක් ඇස් හැර අරමුණක නිමිත්තක් ගත් කල්හි, සිහි කරන සිහි කරන සෑම මොහොතකම කෙලෙස් නූපදින්නේ යැයි නොකිය යුතුය. ඒ මන්ද? අරමුණ තදින් ග්‍රහණය කරගත් බැවිනි. එය කෙසේද යත්? කිරි සහිත ගසකට පොරවකින් පහර දුන් තැනින් කිරි පිටතට නොඑන්නේ යැයි කිව නොහැක්කාක් මෙනි. මෙය ‘ආරම්මණාධිග්ගහිතොප්පන්න’ නම් වේ. සමාපත්තියෙන් යටපත් නොකළ (අවික්ඛම්භිත) කෙලෙස්, මීට පෙර සඳහන් කළ ආකාරයටම, මේ ස්ථානයෙහි නූපදින්නේ යැයි නොකිය යුතුය. ඒ මන්ද? යටපත් නොකළ බැවිනි. එය කෙසේද යත්? කිරි සහිත ගසකට පොරවකින් පහර දුන් කල්හි, මේ ස්ථානයෙන් කිරි පිටතට නොඑන්නේ යැයි කිව නොහැක්කාක් මෙනි. මෙය ‘අවික්ඛම්භිතොප්පන්න’ නම් වේ. මාර්ගයෙන් මුලිනුපුටා නොදැමූ කෙලෙස්, භව අග්‍රයෙහි (බ්‍රහ්ම ලෝකයේ) උපන් අයෙකුට වුවද උපදින්නේය යන කරුණ පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම විස්තර කළ යුතුය. මෙය ‘අසමුග්ඝාතිතොප්පන්න’ නම් වේ.

ඉමෙසු උප්පන්නෙසු වත්තමානුප්පන්නං, භුත්වාවිගතුප්පන්නං, ඔකාසකතුප්පන්නං, සමුදාචාරුප්පන්නන්ති චතුබ්බිධං උප්පන්නං න මග්ගවජ්ඣං, භූමිලද්ධුප්පන්නං, ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නං, අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං, අසමුග්ඝාතිතුප්පන්නන්ති චතුබ්බිධං මග්ගවජ්ඣං. මග්ගො හි උප්පජ්ජමානො එතෙ කිලෙසෙ පජහති. සො යෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙ අතීතා වා අනාගතා වා පච්චුප්පන්නා වාති න වත්තබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං –

මෙම ‘උප්පන්න’ ප්‍රභේද අතුරින් වර්තමානුප්පන්න, භුත්වා විගතොප්පන්න, ඕකාසකතොප්පන්න සහ සමුදාචාරුප්පන්න යන සිව්වැදෑරුම් උප්පන්නයෝ මාර්ගයෙන් නැසිය යුත්තෝ (පහ කළ යුත්තෝ) නොවෙති. භූමිලද්ධුප්පන්න, ආරම්මණාධිග්ගහිතොප්පන්න, අවික්ඛම්භිතොප්පන්න සහ අසමුග්ඝාතිතොප්පන්න යන සිව්වැදෑරුම් උප්පන්නයෝ මාර්ගයෙන් නැසිය යුත්තෝ (මග්ගවජ්ඣ) වෙති. මන්දයත්, මාර්ගය උපදින කල්හි මෙම කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරන බැවිනි. එම මාර්ගය යම් කෙලෙස් කෙනෙකු ප්‍රහීණ කරයි ද, ඒ කෙලෙස් අතීත, අනාගත හෝ වර්තමාන යැයි නොකිය යුතුය. මෙය මෙසේ ද වදාරන ලදී–

‘‘හඤ්චි අතීතෙ කිලෙසෙ පජහති? තෙන හි ඛීණංයෙව ඛෙපෙති, නිරුද්ධං නිරොධෙති, අත්ථඞ්ගතං අත්ථඞ්ගමෙති, අතීතං යං නත්ථි, තං පජහති. හඤ්චි අනාගතෙ කිලෙසෙ පජහති? තෙන හි අජාතං පජහති, අනිබ්බත්තං අනුප්පන්නං අපාතුභූතං පජහති, අනාගතං යං නත්ථි, තං පජහති. හඤ්චි පච්චුප්පන්නෙ කිලෙසෙ පජහති? තෙන හි රත්තො රාගං පජහති, දුට්ඨො දොසං, මූළ්හො මොහං, විනිබද්ධො මානං, පරාමට්ඨො දිට්ඨිං, අනිට්ඨඞ්ගතො විචිකිච්ඡං, ථාමගතො අනුසයං පජහති, කණ්හසුක්කා ධම්මා යුගනද්ධා වත්තන්ති, සංකිලෙසියා මග්ගභාවනා හොතීති…පෙ… තෙන හි නත්ථි මග්ගභාවනා, නත්ථි ඵලසච්ඡිකිරියා, නත්ථි කිලෙසප්පහානං, නත්ථි ධම්මාභිසමයොති. අත්ථි මග්ගභාවනා…පෙ… අත්ථි ධම්මාභිසමයොති. යථා කථං විය? සෙය්‍යථාපි තරුණො රුක්ඛො…පෙ… අපාතුභූතායෙව න පාතුභවන්තී’’ති (පටි. ම. 3.21).

‘ඉදින් අතීත වූ කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරයි නම්? එසේ නම් ප්‍රහීණ වූවක්ම ක්ෂය කරයි, නිරුද්ධ වූවක්ම නිරුද්ධ කරයි, අභාවයට ගිය දෙයක්ම අභාවයට පත් කරයි, අතීත වූ යමක් නැති ද, එය ප්‍රහීණ කරයි. ඉදින් අනාගත කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරයි නම්? එසේ නම් නූපන් දෙයක් ප්‍රහීණ කරයි, හට නොගත්, ඇති නොවූ, ප්‍රකට නොවූ දෙයක් ප්‍රහීණ කරයි, අනාගත වූ යමක් නැති ද, එය ප්‍රහීණ කරයි. ඉදින් වර්තමාන කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරයි නම්? එසේ නම් රාගයෙන් යුක්ත වූවෙක් රාගය ප්‍රහීණ කරයි, ද්වේෂයෙන් යුක්ත වූවෙක් ද්වේෂය ද, මුළා වූවෙක් මෝහය ද, බද්ධ වූවෙක් මානය ද, වැරදි ලෙස ගත් අයෙක් දිට්ඨිය ද, සැක සහිත වූවෙක් විචිකිච්ඡාව ද, අනුසය බලවත් වූවෙක් අනුසය ද ප්‍රහීණ කරයි (එනම් කෙලෙස් සහ මාර්ගය එකවර පවතී). එවිට අකුසල සහ කුසල ධර්මයෝ එකට බැඳී පවතිති, මාර්ග භාවනාව කෙලෙස් සහිත වූවක් වෙයි...පෙ... එසේ නම් මාර්ග භාවනාවක් නැත, ඵල සාක්ෂාත් කිරීමක් නැත, කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීමක් නැත, ධර්මාවබෝධයක් නැත. (නමුත්) මාර්ග භාවනාව ඇත...පෙ... ධර්මාවබෝධය ඇත. එය කෙසේද යත්? බාල වෘක්ෂයක් (තරුණ ගසක්) මෙනි...පෙ... ප්‍රකට නොවූවාහුම ප්‍රකට නොවෙති’ (පටිසම්භිදාමග්ග 3.21).

ඉති [Pg.386] පාළියං අජාතඵලරුක්ඛො ආගතො, ජාතඵලරුක්ඛො පන දීපෙතබ්බො. යථා හි සඵලො තරුණම්බරුක්ඛො, තස්ස ඵලානි මනුස්සා පරිභුඤ්ජෙය්‍යුං, සෙසානි පාතෙත්වා පච්ඡියො පූරෙය්‍යුං, අථඤ්ඤො පුරිසො තං ඵරසුනා ඡින්දෙය්‍ය. තෙනස්ස නෙව අතීතානි ඵලානි නාසිතානි හොන්ති, න අනාගතපච්චුප්පන්නානි ච නාසිතානි. අතීතානි හි මනුස්සෙහි පරිභුත්තානි, අනාගතානි අනිබ්බත්තානි, න සක්කා නාසෙතුං. යස්මිං පන සමයෙ සො ඡින්නො, තදා ඵලානියෙව නත්ථීති පච්චුප්පන්නානිපි අනාසිතානි. සචෙ පන රුක්ඛො අච්ඡින්නො අස්ස, අථස්ස පථවීරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච ආගම්ම යානි ඵලානි නිබ්බත්තෙය්‍යුං, තානි නාසිතානි හොන්ති. තානි හි අජාතානෙව න ජායන්ති, අනිබ්බත්තානෙව න නිබ්බත්තන්ති, අපාතුභූතානෙව න පාතුභවන්ති. එවමෙව මග්ගො නාපි අතීතාදිභෙදෙ කිලෙසෙ පජහති, නාපි න පජහති. යෙසඤ්හි කිලෙසානං මග්ගෙන ඛන්ධෙසු අපරිඤ්ඤාතෙසු උප්පත්ති සියා, මග්ගෙන උප්පජ්ජිත්වා ඛන්ධානං පරිඤ්ඤාතත්තා තෙ කිලෙසා අජාතාව න ජායන්ති, අනිබ්බත්තාව න නිබ්බත්තන්ති, අපාතුභූතාව න පාතුභවන්ති. තරුණපුත්තාය ඉත්ථියා පුන අවිජායනත්ථං බ්‍යාධිතානං රොගවූපසමනත්ථං පීතභෙසජ්ජෙහි වාපි අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. එවං මග්ගො යෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙ අතීතා වා අනාගතා වා පච්චුප්පන්නා වාති න වත්තබ්බා. න ච මග්ගො කිලෙසෙ න පජහති. යෙ පන මග්ගො කිලෙසෙ පජහති, තෙ සන්ධාය ‘‘උප්පන්නානං පාපකාන’’න්තිආදි වුත්තං.

මෙසේ පාලියෙහි ‘නූපන් ඵල ඇති වෘක්ෂය’ ගැන පැමිණිය ද, මෙහිදී ‘හටගත් ඵල ඇති වෘක්ෂය’ ඇසුරින් කරුණු පැහැදිලි කළ යුතුය. යම්සේ ඵල සහිත වූ තරුණ අඹ ගසක් වෙයි ද, එහි ඵල (අඹ ගෙඩි) මිනිසුන් අනුභව කරන්නාහු ද, ඉතිරි ඒවා බිම වට්ටවා පැති පුරවන්නාහු ද, ඉන්පසු වෙනත් පුරුෂයෙක් ඒ ගස පොරවකින් කපා දමන්නේ නම්; එවිට ඔහු විසින් අතීත ඵලයන් නසන ලද්දේ නොවේ, අනාගත හෝ වර්තමාන ඵලයන් ද නසන ලද්දේ නොවේ. මන්දයත්, අතීත ඵල මිනිසුන් අනුභව කොට අවසන්ය, අනාගත ඒවා තවම හටගෙන නැත, එබැවින් ඒවා නැසීමට නොහැකිය. යම් කලෙක ඒ ගස කපා දමන ලද්දේ ද, එකල ඵලයන්ම (ගෙඩිම) නැත, එබැවින් වර්තමාන ඵල ද නසන ලද්දේ නොවේ. ඉදින් ඒ ගස කපා නොදැමුවේ නම්, එය පෘථිවි රසය හා ජල රසය ලබාගෙන යම් ඵලයන් උපදවන්නේ ද, (ගස කැපීමෙන්) ඒ ඵලයෝ නසන ලද්දෝ වෙති. ඔවුහු නූපන් බැවින්ම නූපදින්නාහ, හට නොගත් බැවින්ම හට නොගන්නාහ, ප්‍රකට නොවූ බැවින්ම ප්‍රකට නොවන්නාහ. එලෙසින්ම මාර්ගය අතීත ආදී ප්‍රභේද සහිත කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරන්නේ ද නොවේ, ප්‍රහීණ නොකරන්නේ ද නොවේ. මන්ද යත්, ස්කන්ධයන් පිළිබඳව පිරිසිඳ නොදන්නා කල්හි යම් කෙලෙස්වල උත්පත්තියක් සිදුවිය හැකිව තිබුණේ ද, මාර්ගය ඉපදීමෙන් ස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දන්නා බැවින්, ඒ කෙලෙස් නූපන් බැවින්ම නූපදියි, හට නොගත් බැවින්ම හට නොගනියි, ප්‍රකට නොවූ බැවින්ම ප්‍රකට නොවේ. නැවත දරුවන් නොවැදීම සඳහා තරුණ මවකට දෙන ඖෂධයකින් හෝ රෝගීන්ගේ රෝග සන්සිඳවීම සඳහා බොන ඖෂධයකින් හෝ මෙම අර්ථය පැහැදිලි කළ යුතුය. මෙසේ මාර්ගය යම් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරයි ද, ඒවා අතීත, අනාගත හෝ වර්තමාන යැයි නොකිය යුතුය. එසේම මාර්ගය කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොකරන්නේ ද නොවේ. මාර්ගය යම් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරයි ද, ඒවා අරභයා ‘උප්පන්නානං පාපකානං’ යනාදිය වදාරන ලදී.

න කෙවලඤ්ච මග්ගො කිලෙසෙයෙව පජහති, කිලෙසානං පන අප්පහීනත්තා යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං උපාදින්නක්ඛන්ධා, තෙපි පජහතියෙව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තී’’ති (චූළව. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 6) විත්ථාරො. ඉති මග්ගො උපාදින්නතො අනුපාදින්නතො ච වුට්ඨාති. භවවසෙන පන සොතාපත්තිමග්ගො අපායභවතො වුට්ඨාති, සකදාගාමිමග්ගො සුගතිභවෙකදෙසතො, අනාගාමිමග්ගො සුගතිකාමභවතො, අරහත්තමග්ගො රූපාරූපභවතො වුට්ඨාති. සබ්බභවෙහි වුට්ඨාතියෙවාතිපි වදන්ති.

මාර්ගය මගින් ක්ලේශයන් පමණක්ම ප්‍රහීණ කරන්නේ නොවේ. ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ නොවීම හේතුවෙන් යම් උපාදානස්කන්ධයන් හටගන්නේ ද, ඒ ස්කන්ධයන් ද මාර්ගය මගින් ප්‍රහීණ කරනු ලබයි. මෙය මෙසේ ද පවසා ඇත - "සෝතාපත්ති මාර්ග ඤාණයෙන්, අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන්, භව හතක් ඉතිරි කොට කෙළවරක් නැති සංසාරයෙහි යම් නාම රූප කෙනෙක් උපදිත් ද, ඒවා මෙහිදී නිරුද්ධ වෙති" යනාදී වශයෙන් විස්තර දත යුතුය. මෙසේ මාර්ගය උපාදින්නක (උපාදානයන්ට හසුවූ) සහ අනුපාදින්නක (උපාදානයන්ට හසුනොවූ) ධර්මයන්ගෙන් මිදෙයි. භව වශයෙන් ගත් කල සෝතාපත්ති මාර්ගය අපාය භවයෙන් මිදෙයි, සකදාගාමී මාර්ගය සුගති භවයෙන් එක් කොටසකින් ද, අනාගාමී මාර්ගය සුගති කාම භවයෙන් ද, අර්හත් මාර්ගය රූප අරූප භවයන්ගෙන් ද මිදෙයි. සියලු භවයන්ගෙන් මිදෙන්නේමය යනු ද ආචාර්යවරුන්ගේ මතයයි.

අථ මග්ගක්ඛණෙ කථං අනුප්පන්නානං උප්පාදාය භාවනා හොති, කථං වා උප්පන්නානං ඨිතියාති? මග්ගප්පවත්තියා එව. මග්ගො හි පවත්තමානො පුබ්බෙ අනුප්පන්නපුබ්බත්තා [Pg.387] අනුප්පන්නො නාම වුච්චති. අනාගතපුබ්බඤ්හි ඨානං ගන්ත්වා අනනුභූතපුබ්බං වා ආරම්මණං අනුභවිත්වා වත්තාරො භවන්ති; ‘‘අනාගතට්ඨානං ආගතම්හ, අනනුභූතං ආරම්මණං අනුභවාමා’’ති. යා චස්ස පවත්ති, අයමෙව ඨිති නාමාති ‘‘ඨිතියා භාවෙතී’’ති වත්තුං වට්ටති. එවමෙතස්ස භික්ඛුනො ඉදං ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ වීරියං ‘‘අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදායා’’තිආදීනි චත්තාරි නාමානි ලභති. අයං ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ සම්මප්පධානකථා. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානෙව සම්මප්පධානානි කථිතානි.

එසේ නම්, මාර්ග ක්ෂණයෙහිදී නූපන් කුසල් උපදවා ගැනීම සඳහා භාවනාව කෙසේ සිදුවේද? උපන් කුසල් පවත්වා ගැනීම සඳහා භාවනාව කෙසේ සිදුවේද? එය මාර්ගය පැවතීම නිසාම සිදුවේ. මාර්ගය පහළ වන කල්හි මීට පෙර කිසිදා නූපන් බැවින් එය 'නූපන්' යැයි කියනු ලැබේ. මීට පෙර නොගිය තැනකට ගොස් හෝ මීට පෙර අත්නොවිඳි අරමුණක් අත්විඳි කල "අපි මීට පෙර නොපැමිණි තැනකට පැමිණියෙමු, මීට පෙර අත්නොවිඳි අරමුණක් අත්විඳින්නෙමු" යැයි කියනු ලැබේ. මාර්ගයෙහි යම් පැවැත්මක් වේද, එයම පැවැත්ම (ස්ථිතිය) නම් වේ. එබැවින් "පැවැත්ම පිණිස වඩයි" යැයි කීම සුදුසුය. මෙසේ මාර්ග ක්ෂණයෙහිදී ලෝකෝත්තර මාර්ගය වඩන භික්ෂුවගේ වීර්යය "නූපන් අකුසල ධර්මයන් නූපදවීම පිණිස" යනාදී වශයෙන් නම් හතරක් ලබයි. මෙය ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයෙහි සම්මප්පධාන පිළිබඳ කථාවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර සම්මප්පධාන පිළිබඳව පවසා ඇත.

398-401. ඉද්ධිපාදෙසු ඡන්දං නිස්සාය පවත්තො සමාධි ඡන්දසමාධි, පධානභූතා සඞ්ඛාරා පධානසඞ්ඛාරා. සමන්නාගතන්ති තෙහි ධම්මෙහි උපෙතං. ඉද්ධියා පාදං, ඉද්ධිභූතං වා පාදන්ති ඉද්ධිපාදං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ (විභ. 431 ආදයො) ආගතො එව. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.382) පනස්ස අත්ථො දීපිතො. තත්‍රායං භික්ඛු යදා ඡන්දාදීසු එකං ධුරං නිස්සාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, තදාස්ස පඨමිද්ධිපාදො පුබ්බභාගෙ ලොකියො, අපරභාගෙ ලොකුත්තරො. එවං සෙසාපීති. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ලොකියලොකුත්තරාව ඉද්ධිපාදා කථිතා.

398-401. ඉද්ධිපාදයන්හිදී ඡන්දය ඇසුරු කොට පවත්නා සමාධිය ඡන්ද සමාධියයි. ප්‍රධාන වූ සංස්කාරයෝ පධාන සංස්කාරයෝ වෙති. 'සමන්නාගත' යනු ඒ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. සෘද්ධියට පදනම වන බැවින් හෝ සෘද්ධිමය වූ පදනම වන බැවින් ඉද්ධිපාද නම් වේ. සෙසු ඉද්ධිපාදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය ඉද්ධිපාද විභංගයෙහි දක්වා ඇත. විසුද්ධි මාර්ගයෙහි ද මෙහි අර්ථය පැහැදිලි කර ඇත. එහිදී යම් භික්ෂුවක් ඡන්දය ආදී ධර්මයන්ගෙන් එකක් පෙරටු කරගෙන විදර්ශනාව වඩා අර්හත් ඵලයට පැමිණේ ද, එවිට ඔහුගේ පළමු ඉද්ධිපාදය පූර්ව භාගයෙහි ලෞකික වන අතර පශ්චාත් භාගයෙහි ලෝකෝත්තර වේ. සෙසු ඒවා ද එසේමය. මෙම සූත්‍රයෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ඉද්ධිපාදයන් ගැන පවසා ඇත.

402-406. සද්ධින්ද්‍රියං භාවෙතීතිආදීසු සද්ධාව අත්තනො සද්ධාධුරෙ ඉන්දට්ඨං කරොතීති සද්ධින්ද්‍රියං. වීරියින්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. භාවෙතීති එත්ථ පන ආදිකම්මිකො යොගාවචරො තීහි කාරණෙහි සද්ධින්ද්‍රියං විසොධෙන්තො සද්ධින්ද්‍රියං භාවෙති නාම. වීරියින්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. වුත්තඤ්හෙතං –

402-406. "සද්ධින්ද්‍රිය වඩයි" යනාදී තැන්හි ශ්‍රද්ධාව තමාට අයත් ශ්‍රද්ධා කෘත්‍යයෙහි අධිපති බව පවත්වන බැවින් එය 'සද්ධින්ද්‍රිය' නම් වේ. වීර්යීන්ද්‍රිය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. "වඩයි" යනු මෙහිදී ආදිකම්මික යෝගාවචරයා කරුණු තුනකින් සද්ධින්ද්‍රිය පිරිසිදු කරමින් එය වඩයි යන අර්ථයයි. වීර්යීන්ද්‍රිය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සද්ධෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සද්ධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

"අශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන් හා සේවනය කිරීමෙන් ද, ප්‍රසාදය දනවන සූත්‍රයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන කරුණු තුනෙන් සද්ධින්ද්‍රිය පිරිසිදු වේ."

‘‘කුසීතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, ආරද්ධවීරියෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සම්මප්පධානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි වීරියින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

"කුසීත පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන් හා සේවනය කිරීමෙන් ද, සම්මප්පධාන ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන කරුණු තුනෙන් වීර්යීන්ද්‍රිය පිරිසිදු වේ."

‘‘මුට්ඨස්සතී [Pg.388] පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, උපට්ඨිතස්සතී පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සතිපට්ඨානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සතින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

"මුලාවූ සිහිය ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, සිහියෙන් යුත් පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන් හා සේවනය කිරීමෙන් ද, සතිපට්ඨාන ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන කරුණු තුනෙන් සතින්ද්‍රිය පිරිසිදු වේ."

‘‘අසමාහිතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සමාහිතෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ඣානවිමොක්ඛෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සමාධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

"සමාධියක් නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, සමාධිමත් පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන් හා සේවනය කිරීමෙන් ද, ධ්‍යාන හා විමොක්ඛයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන කරුණු තුනෙන් සමාධින්ද්‍රිය පිරිසිදු වේ."

‘‘දුප්පඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ඤවන්තෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි පඤ්ඤින්ද්‍රියං විසුජ්ඣතී’’ති (පටි. ම. 1.184-185).

"ප්‍රඥාව අඩු පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන් හා සේවනය කිරීමෙන් ද, ගැඹුරු වූ ඥාන චර්යාවන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන කරුණු තුනෙන් පඤ්ඤින්ද්‍රිය පිරිසිදු වේ." මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

එත්ථ ච ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතොති සණ්හසුඛුමං ඛන්ධන්තරං, ආයතනන්තරං, ධාතන්තරං, ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගන්තරං, මග්ගන්තරං, ඵලන්තරඤ්ච පච්චවෙක්ඛන්තස්සාති අත්ථො. ඉමෙසඤ්හි තිණ්ණං තිණ්ණං කාරණානං වසෙන අකතාභිනිවෙසො ආදිකම්මිකො යොගාවචරො සද්ධාධුරාදීසු අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා භාවෙන්තො අවසානෙ විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හති. සො යාව අරහත්තමග්ගා ඉමානි ඉන්ද්‍රියානි භාවෙති නාම, අරහත්තඵලෙ පත්තෙ භාවිතින්ද්‍රියො නාම හොතීති. එවං ඉමානිපි පඤ්චින්ද්‍රියානි ලොකියලොකුත්තරානෙව කථිතානීති.

මෙහි "ගැඹුරු ඥාන චර්යාවන් මෙනෙහි කිරීම" යනු සියුම් වූ ස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රභේද, ආයතනයන්ගේ ප්‍රභේද, ධාතූන්ගේ ප්‍රභේද, ඉන්ද්‍රිය-බල-බොජ්ඣංගයන්ගේ ප්‍රභේද, මාර්ගයන්ගේ ප්‍රභේද සහ ඵලයන්ගේ ප්‍රභේද මෙනෙහි කරන්නාට ලැබෙන අර්ථයයි. මෙම කරුණු තුන බැගින් වූ උපකාරයන් උපයෝගී කරගෙන ආදිකම්මික යෝගාවචරයා ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන්හි යෙදෙමින්, අවසානයේ සංස්කාරයන්ගෙන් සිත මුදවා අර්හත් ඵලය ලබා ගනියි. ඔහු අර්හත් මාර්ගය තෙක් මේ ඉන්ද්‍රියයන් වඩන්නේ යැයි කියනු ලබන අතර, අර්හත් ඵලයට පැමිණි විට 'භාවිතින්ද්‍රිය' (වඩන ලද ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෙක්) නම් වේ. මෙසේ මෙම පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයන් ද ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් පවසා ඇති බව දත යුතුය.

සද්ධාබලාදීසු සද්ධායෙව අකම්පියට්ඨෙන බලන්ති සද්ධාබලං. වීරියබලාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ හි සද්ධා අස්සද්ධියෙ න කම්පති, වීරියං කොසජ්ජෙන න කම්පති, සති මුට්ඨස්සච්චෙන න කම්පති, සමාධි උද්ධච්චෙ න කම්පති, පඤ්ඤා අවිජ්ජාය න කම්පතීති සබ්බානිපි අකම්පියට්ඨෙන බලානීති වුච්චන්ති. භාවනානයො පනෙත්ථ ඉන්ද්‍රියභාවනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති. ඉමානි ලොකියලොකුත්තරානෙව කථිතානීති.

සද්ධා බල ආදියෙහිදී ශ්‍රද්ධාවම අකම්පිත අර්ථයෙන් 'බල' නම් වේ. එබැවින් එය සද්ධා බලයයි. වීර්ය බල ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී ශ්‍රද්ධාව අශ්‍රද්ධාව හමුවේ කම්පා නොවේ, වීර්යය කුසීතකම හමුවේ කම්පා නොවේ, සතිය මුලාවූ සිහිය හමුවේ කම්පා නොවේ, සමාධිය උද්ධච්චය හමුවේ කම්පා නොවේ, ප්‍රඥාව අවිද්‍යාව හමුවේ කම්පා නොවේ. මෙසේ ඒ සියල්ල නොසැලෙන අර්ථයෙන් 'බල' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි භාවනා ක්‍රමය ඉන්ද්‍රිය භාවනාවෙහි පැවසූ පරිදිම දත යුතුය. මේවා ද ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන්ම පවසා ඇත.

418. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීති එත්ථ අයං ආදිකම්මිකානං කුලපුත්තානං වසෙන සද්ධිං අත්ථවණ්ණනාය භාවනානයො. තත්ථ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගන්තිආදිනා නයෙන වුත්තානං සත්තන්නං ආදිපදානං තාව අයමත්ථවණ්ණනා – සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගෙ තාව සරණට්ඨෙන සති, සා පනෙසා උපට්ඨානලක්ඛණා, අපිලාපනලක්ඛණා වා. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘යථා, මහාරාජ[Pg.389], රඤ්ඤො භණ්ඩාගාරිකො රඤ්ඤො සාපතෙය්‍යං අපිලාපෙති ‘එත්තකං, මහාරාජ, හිරඤ්ඤං, එත්තකං සුවණ්ණං, එත්තකං සාපතෙය්‍ය’න්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සති උප්පජ්ජමානා කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජහීනප්පණීතකණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ ධම්මෙ අපිලාපෙති ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (මි. ප. 2.1.13) විත්ථාරො. අපිලාපනරසා, කිච්චවසෙනෙව හිස්සා එතං ලක්ඛණං ථෙරෙන වුත්තං. අසම්මොසරසා වා, ගොචරාභිමුඛීභාවපච්චුපට්ඨානා. සති එව සම්බොජ්ඣඞ්ගොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො.

418. "සතිසම්බොජ්ඣංගය වඩයි" යන්නෙහි මෙය ආදිකම්මික (භාවනාව අලුතින් ආරම්භ කළ) කුලපුත්‍රයන්ගේ වශයෙන් අර්ථ වර්ණනාව සමඟ දැක්වෙන භාවනා ක්‍රමයයි. එහි සතිසම්බොජ්ඣංගය යන ආදී වශයෙන් දක්වන ලද පද හතෙහි පළමුව මෙම අර්ථ විවරණය වේ. සතිසම්බොජ්ඣංගයෙහි පළමුව 'සති' යනු සිහිපත් කරන අර්ථයෙන් 'සතිය' (සිහිය) යි. එය අරමුණෙහි එළඹ සිටින ලක්ෂණයෙන් (උපට්ඨාන ලක්ඛණ) යුක්තය, නැතහොත් අරමුණ මඟ නොහරින/නොමුළා වන ලක්ෂණයෙන් (අපිලාපන ලක්ඛණ) යුක්තය. මෙය මෙසේ ද පවසා ඇත. "මහාරාජයෙනි, රජතුමෙකුගේ භාණ්ඩාගාරිකයා රජුගේ වස්තුව 'මහාරාජයෙනි, රන් මෙපමණ ඇත, රිදී මෙපමණ ඇත, වස්තුව මෙපමණ ඇත' කියා රජුට අමතක නොවන්නට සිහිපත් කර දෙන්නාක් මෙනි. මහාරාජයෙනි, එසේම සිහිය උපදින කල්හි කුසල්-අකුසල්, වරද සහිත-නිවැරදි, හීන-ප්‍රණීත, අඳුරු-දීප්තිමත් (කළු-සුදු) සහ ඊට ප්‍රතිභාග වූ ධර්මයන් අමතක නොවන්නට කරයි. මේවා සතර සතිපට්ඨානයෝ යැයි" (මිලින්ද පඤ්හයෙහි) විස්තර කර ඇත. අමතක නොවීම (අපිලාපන) එහි රසය (කෘත්‍යය) යි. නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ විසින් මෙම ලක්ෂණය දක්වන ලද්දේ එහි කෘත්‍යය වශයෙනි. නැතහොත් නොමුළා වීම (අසම්මෝස) එහි රසයයි. අරමුණ ඉදිරියෙහි පවතින බව (ගෝචරාභිමුඛීභාවය) එහි ප්‍රත්‍යුපස්ථානයයි. සතියම සම්බොජ්ඣංගයක් වන බැවින් එය 'සතිසම්බොජ්ඣංගය' නම් වේ.

තත්ථ බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගොති බොජ්ඣඞ්ගො. කිං වුත්තං හොති? යා හි අයං ධම්මසාමග්ගීයාය ලොකියලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛඅත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධීති වුච්චති, බුජ්ඣතීති කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති වුත්තං හොති. යථාහ – ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’’ති (සං. නි. 5.378; දී. නි. 3.143). තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගොතිපි බොජ්ඣඞ්ගො ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො විය. යොපෙස යථාවුත්තප්පකාරාය එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො බොධීති වුච්චති, තස්ස අඞ්ගොතිපි බොජ්ඣඞ්ගො සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා – ‘‘බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති වා බොජ්ඣඞ්ගා’’ති.

එහි 'බෝධියට' (අවබෝධයට) අයත් අංගය හෝ 'බෝධිය' (අවබෝධය ලබන තැනැත්තා) සතු අංගය 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. එයින් කුමක් අදහස් වේද? ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයන්හි උපදින්නා වූ, අලස බව, විසිරුණු බව, වැරදි ලෙස පිහිටීම, අධික උත්සාහය, කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය, අත්තකිලමතානුයෝගය, උච්ඡේද හා ශාස්වත දෘෂ්ටි ආදී වූ නොයෙක් උපද්‍රවයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, සති-ධම්මවිචය-වීර්ය-පීති-පස්සද්ධි-සමාධි-උපේක්ඛා යන ධර්ම සමූහය යම් ධර්ම සාමග්‍රියකින් යුක්තව ආර්ය ශ්‍රාවකයා අවබෝධ කරගනී ද, එබැවින් එය 'බෝධි' යැයි කියනු ලැබේ. 'අවබෝධ කරයි' යනු ක්ලේශ නින්දෙන් අවදි වීමයි, නැතහොත් සතර ආර්ය සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කිරීමයි, නැතහොත් නිර්වාණයම සාක්ෂාත් කිරීමයි යන්න අදහස් වේ. "සත් බොජ්ඣංගයන් වඩා අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක" යැයි වදාළ පරිදිය. එම ධර්ම සාමග්‍රිය සංඛ්‍යාත වූ අවබෝධයට (බෝධියට) අයත් අංගයක් වන බැවින් ද ධ්‍යානාංග, මාර්ගාංග මෙන් 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙක් පවසන ලද ආකාරයේ එම ධර්ම සාමග්‍රියෙන් අවබෝධ කරගන්නේ ද, ඔහු ද 'බෝධි' යැයි කියනු ලැබේ. සේනාංග, රථාංග මෙන් ඔහුගේ අංගයක් වන බැවින් ද මෙය 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. එබැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා "අවබෝධ කරන පුද්ගලයාගේ අංගයෝ බොජ්ඣංගයෝ වෙති" යි වදාළහ.

අපිච ‘‘බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා? බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති ඉමිනා පටිසම්භිදානයෙනාපි (පටි. ම. 2.17) බොජ්ඣඞ්ගත්ථො වෙදිතබ්බො. පසත්ථො සුන්දරො ච බොජ්ඣඞ්ගො සම්බොජ්ඣඞ්ගො, සති එව සම්බොජ්ඣඞ්ගො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං.

තවද, "බොජ්ඣංග යනු කවර අර්ථයකින් බොජ්ඣංග ද? අවබෝධය පිණිස පවතින බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ, අවබෝධ කරන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ, අනුබෝධ (අනුව අවබෝධ) කරන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ, ප්‍රතිවේධ (පසක්) කරන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ, මැනවින් අවබෝධ කරන බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ" යැයි මෙම පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි එන ක්‍රමයෙන් ද බොජ්ඣංග යන අර්ථය දත යුතුය. ප්‍රශස්ත වූ ද සුන්දර වූ ද බොජ්ඣංගය 'සම්බොජ්ඣංග' නම් වේ. සතියම සම්බොජ්ඣංගය වූයේ 'සතිසම්බොජ්ඣංගය' යි. එය ඒ සතිසම්බොජ්ඣංගයයි.

ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගන්තිආදීසුපි චතුසච්චධම්මෙ විචිනතීති ධම්මවිචයො. සො පවිචයලක්ඛණො, ඔභාසනරසො, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානො. වීරභාවතො, විධිනා ඊරයිතබ්බතො ච වීරියං. තං පග්ගහලක්ඛණං, උපථම්භනරසං[Pg.390], අනොසීදනපච්චුපට්ඨානං. පීණයතීති පීති. සා ඵරණලක්ඛණා, තුට්ඨිලක්ඛණා වා, කායචිත්තානං පීණනරසා, නෙසංයෙව ඔදග්‍යපච්චුපට්ඨානා. කායචිත්තදරථප්පස්සම්භනතො පස්සද්ධි. සා උපසමලක්ඛණා, කායචිත්තදරථමද්දනරසා, කායචිත්තානං අපරිප්ඵන්දසීතිභාවපච්චුපට්ඨානා. සමාධානතො සමාධි. සො අවික්ඛෙපලක්ඛණො, අවිසාරලක්ඛණො වා, චිත්තචෙතසිකානං සම්පිණ්ඩනරසො, චිත්තට්ඨිතිපච්චුපට්ඨානො. අජ්ඣුපෙක්ඛනතො උපෙක්ඛා. සා පටිසඞ්ඛානලක්ඛණා, සමවාහිතලක්ඛණා වා, ඌනාධිකනිවාරණරසා, පක්ඛපාතුපච්ඡෙදනරසා වා, මජ්ඣත්තභාවපච්චුපට්ඨානා. සෙසං වුත්තනයමෙව. භාවෙතීති බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති, උප්පාදෙතීති අත්ථො.

ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය යනාදියෙහි ද සතර ආර්ය සත්‍ය ධර්මයන් විමසන බැවින් 'ධම්මවිචය' නම් වේ. එය විමසන ලක්ෂණය (පවිචය ලක්ඛණ) ඇත, අරමුණ ආලෝකවත් කරන (ඔභාසන) රසය ඇත, නොමුළා වීම (අසම්මෝස) ප්‍රත්‍යුපස්ථානය කොට ඇත. වීර (සූර) බව නිසා ද, ක්‍රමානුකූලව මෙහෙයවිය යුතු නිසා ද 'වීර්යය' නම් වේ. එය ප්‍රග්‍රහණය කරන (දැඩිව අල්ලා ගන්නා) ලක්ෂණය ඇත, උපස්තම්භනය කරන (ශක්තිය දෙන) රසය ඇත, පසුබට නොවන ප්‍රත්‍යුපස්ථානය ඇත. සතුටු කරවන (පීණනය කරන) බැවින් 'පීති' නම් වේ. එය පැතිර යන (ඵරණ) ලක්ෂණය හෝ තෘප්තිමත් වන (තුට්ඨි) ලක්ෂණය ඇත, කය හා සිත පිනවන රසය ඇත, ඒවායේම ප්‍රබෝධවත් බව (ඔදග්‍ය) ප්‍රත්‍යුපස්ථානය කොට ඇත. කය හා සිතේ පීඩාවන් සන්සිඳුවන බැවින් 'පස්සද්ධි' නම් වේ. එය සන්සිඳෙන (උපසම) ලක්ෂණය ඇත, කය හා සිතේ පීඩාවන් මර්දනය කරන රසය ඇත, කය හා සිතේ නිසල බව හා සිසිල් බව ප්‍රත්‍යුපස්ථානය කොට ඇත. මැනවින් තැන්පත් කරන බැවින් 'සමාධි' නම් වේ. එය නොවිසිරෙන ලක්ෂණය ඇත, චිත්ත චෛතසිකයන් එක් කරන රසය ඇත, සිතේ පැවැත්ම (චිත්තට්ඨිති) ප්‍රත්‍යුපස්ථානය කොට ඇත. මධ්‍යස්ථව විමසන බැවින් 'උපේක්ෂා' නම් වේ. එය විමසා බලන (පටිසංඛාන) ලක්ෂණය හෝ මධ්‍යස්ථව පවත්වා ගන්නා (සමවාහිත) ලක්ෂණය ඇත, අඩු වැඩි වීම් වළක්වන හෝ පක්ෂපාතීත්වය සිඳලන රසය ඇත, මධ්‍යස්ථ බව ප්‍රත්‍යුපස්ථානය කොට ඇත. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිමය. 'වඩයි' (භාවේති) යනු වැඩීම, දියුණු කිරීම, ඉපදවීම යන අර්ථයයි.

තත්ථ චත්තාරො ධම්මා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්තීති වෙදිතබ්බා සතිසම්පජඤ්ඤං මුට්ඨස්සතිපුග්ගලපරිවජ්ජනතා උපට්ඨිතස්සතිපුග්ගලසෙවනතා තදධිමුත්තතාති. අභික්කන්තාදීසු හි සත්තසු ඨානෙසු සතිසම්පජඤ්ඤෙන, භත්තනික්ඛිත්තකාකසදිසෙ මුට්ඨස්සතිපුග්ගලෙ පරිවජ්ජනෙන, තිස්සදත්තත්ථෙරඅභයත්ථෙරාදිසදිසෙ උපට්ඨිතස්සතිපුග්ගලෙ සෙවනෙන, ඨානනිසජ්ජාදීසු සතිසමුට්ඨාපනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතාය ච සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

එහි කරුණු සතරක් සතිසම්බොජ්ඣංගයේ උපත පිණිස පවතින බව දත යුතුය. එනම්, සති සම්පජඤ්ඤය, මුළා වූ සිහිය ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, එළඹ සිටි සිහිය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ කෙරෙහි නැඹුරු වූ බවයි. ඉදිරියට යාම ආදී සප්ත ස්ථානයන්හි සති සම්පජඤ්ඤයෙන් ද, බත් තබන ලද තැනකට වසන කපුටන් වැනි සිහිය මුළා වූ පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, තිස්සදත්ත තෙරුන් හා අභය තෙරුන් වැනි එළඹ සිටි සිහිය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන් ද, සිටීම ඉඳීම ආදී ඉරියව්වලදී සිහිය ඉපදවීම පිණිස ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ (නින්න පොණ පබ්භාර) සිත් ඇති බවින් ද සතිසම්බොජ්ඣංගය උපදී. එබැවින් ආදිකම්මික කුලපුත්‍රයා මෙම කරුණු හතරෙන් සතිසම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගෙන, එයම ප්‍රධාන කොට (ධුර කොට) විදර්ශනාවෙහි යෙදී අනුපිළිවෙලින් අර්හත් ඵලය ලබා ගනී. ඔහු අර්හත් මාර්ගය දක්වාම සතිසම්බොජ්ඣංගය වඩන්නේ නම් වේ. ඵලයට පත් වූ කල්හි වඩන ලද්දේ නම් වේ.

සත්ත ධම්මා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති පරිපුච්ඡකතා, වත්ථුවිසදකිරියා, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා, දුප්පඤ්ඤපුග්ගලපරිවජ්ජනා, පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා, ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා, තදධිමුත්තතාති. තත්ථ පරිපුච්ඡකතාති ඛන්ධධාතුආයතනඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානසමථවිපස්සනානං අත්ථසන්නිස්සිතපරිපුච්ඡාබහුලතා.

කරුණු හතක් ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයේ උපත පිණිස පවතියි. එනම්, (ධර්මය පිළිබඳ) විමසන සුළු බව, වස්තූන්ගේ පිරිසිදු බව (වත්තුවිසදකිරිය), ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම, ප්‍රඥාව අඩු පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ගැඹුරු වූ ඥාන විෂයයන් පිරික්සීම සහ ඒ කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. එහි 'පිරිපුච්ඡකතා' (විමසන සුළු බව) යනු ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, මාර්ගාංග, ධ්‍යාන, සමථ හා විදර්ශනා යන ධර්මයන්ගේ අර්ථය පිළිබඳව නිතර විමසීම හා ප්‍රශ්න කිරීමයි.

වත්ථුවිසදකිරියාති අජ්ඣත්තිකබාහිරානං වත්ථූනං විසදභාවකරණං. යදා හිස්ස කෙසනඛලොමා දීඝා හොන්ති, සරීරං වා උප්පන්නදොසඤ්චෙව සෙදමලමක්ඛිතඤ්ච[Pg.391], තදා අජ්ඣත්තිකං වත්ථු අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං. යදා පන චීවරං ජිණ්ණං කිලිට්ඨං දුග්ගන්ධං වා හොති, සෙනාසනං වා උක්ලාපං, තදා බාහිරං වත්ථු අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං. තස්මා කෙසාදිච්ඡෙදනෙන උද්ධංවිරෙචනඅධොවිරෙචනාදීහි සරීරසල්ලහුකභාවකරණෙන උච්ඡාදනනහාපනෙන ච අජ්ඣත්තිකවත්ථු විසදං කාතබ්බං. සූචිකම්මධොවනරජනපරිභණ්ඩකරණාදීහි බාහිරවත්ථු විසදං කාතබ්බං. එතස්මිඤ්හි අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ වත්ථුම්හි අවිසදෙ උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඤාණම්පි අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං අපරිසුද්ධානි දීපකපල්ලවට්ටිතෙලාදීනි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො විය. විසදෙ පන අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ වත්ථුම්හි උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඤාණම්පි විසදං හොති පරිසුද්ධානි දීපකපල්ලවට්ටිතෙලාදීනි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො විය. තෙන වුත්තං – ‘‘වත්ථුවිසදකිරියා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තතී’’ති.

වස්තු විශුද්ධිය (වස්තු විසදකිරියා) යනු අධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු බවට පත් කිරීමයි. යම් කලෙක කෙනෙකුගේ කෙස්, නිය සහ ලොම් දිගු වී පවතී ද, නැතහොත් ශරීරය තුළ උපන් සෙම් පිත වැනි දෝෂවලින් යුක්ත වේ ද, දහඩිය හා කිලිටි තැවරුණේ වේ ද, එවිට අධ්‍යාත්මික වස්තුව අපිරිසිදු හා අපිරිසුදු වේ. යම් කලෙක සිවුරු පරණ වූයේ, කිලිටි වූයේ හෝ දුර්ගන්ධයෙන් යුක්ත වූයේ වේ ද, නැතහොත් සේනාසනය කුණුකසළ සහිත වේ ද, එවිට බාහිර වස්තුව අපිරිසිදු හා අපිරිසුදු වේ. එබැවින් කෙස් ආදිය කැපීමෙන්, වමනය හා විරේක කරවීමෙන් ශරීරය සැහැල්ලු කරගැනීමෙන්, පිරිමැදීමෙන් හා ස්නානය කරවීමෙන් අධ්‍යාත්මික වස්තුව පිරිසිදු කළ යුතුය. මැසීම, සේදීම, පඬු ගැසීම හා පිළිසකර කිරීම් ආදියෙන් බාහිර වස්තුව පිරිසිදු කළ යුතුය. මෙලෙස අධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අපිරිසිදු වූ විට, උපදින සිත් සහ චෛතසිකයන්හි ඥානය ද අපිරිසිදු වේ. එය අපිරිසිදු පහන් තැටියක්, තිරයක් හා තෙල් ආදිය ඇසුරු කොට හටගන්නා පහන් සිළුවක ආලෝකය වැනිය. අධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු වූ විට, උපදින සිත් සහ චෛතසිකයන්හි ඥානය ද පිරිසිදු වේ. එය පිරිසිදු පහන් තැටියක්, තිරයක් හා තෙල් ඇසුරු කොට හටගන්නා පහන් සිළුවක ආලෝකය වැනිය. ඒ නිසා "වස්තු විශුද්ධිය ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස පවතී" යයි වදාරන ලදී.

ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා නාම සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමභාවකරණං. සචෙ හිස්ස සද්ධින්ද්‍රියං බලවං හොති, ඉතරානි මන්දානි, තතො වීරියින්ද්‍රියං පග්ගහකිච්චං, සතින්ද්‍රියං උපට්ඨානකිච්චං, සමාධින්ද්‍රියං අවික්ඛෙපකිච්චං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං දස්සනකිච්චං කාතුං න සක්කොති. තස්මා තං ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන වා, යථා වා මනසිකරොතො බලවං ජාතං, තථා අමනසිකාරෙන හාපෙතබ්බං. වක්කලිත්ථෙරවත්ථු චෙත්ථ නිදස්සනං. සචෙ පන වීරියින්ද්‍රියං බලවං හොති, අථ නෙව සද්ධින්ද්‍රියං අධිමොක්ඛකිච්චං කාතුං සක්කොති, න ඉතරානි ඉතරකිච්චභෙදං. තස්මා තං පස්සද්ධාදිභාවනාය හාපෙතබ්බං. තත්‍රාපි සොණත්ථෙරස්ස වත්ථු දස්සෙතබ්බං. එවං සෙසෙසුපි එකස්ස බලවභාවෙ සති ඉතරෙසං අත්තනො කිච්චෙසු අසමත්ථතා වෙදිතබ්බා.

ඉන්ද්‍රිය සමතාව සම්පාදනය කිරීම යනු ශ්‍රද්ධා ආදී ඉන්ද්‍රියයන් සමාන තත්ත්වයකට පත් කිරීමයි. ඉදින් කෙනෙකුගේ ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය බලවත් වී අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන් දුර්වල වේ නම්, එවිට වීර්යය ඉන්ද්‍රියයට ප්‍රග්‍රහණ කෘත්‍යය ද, සති ඉන්ද්‍රියයට උපට්ඨාන කෘත්‍යය ද, සමාධි ඉන්ද්‍රියයට අවික්ඛේප කෘත්‍යය ද, ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රියයට දර්ශන කෘත්‍යය ද කිරීමට නොහැකි වේ. එබැවින් එම ශ්‍රද්ධාව, ධර්ම ස්වභාවය මෙනෙහි කිරීමෙන් හෝ ශ්‍රද්ධාව බලවත් වීමට හේතු වූ ආකාරයට මෙනෙහි නොකිරීමෙන් (අමනසිකාරයෙන්) අඩු කළ යුතුය. මෙහිදී වක්කලී තෙරුන්ගේ වෘත්තාන්තය නිදසුනකි. ඉදින් වීර්යය ඉන්ද්‍රිය බලවත් වූයේ නම්, එවිට ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියට අධිමොක්ඛ කෘත්‍යය (තීරණාත්මක පැහැදීම) කිරීමට නොහැකි වනවා සේම, අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන්ට ද තම තමන්ගේ විශේෂිත කෘත්‍යයන් කිරීමට නොහැකි වේ. එබැවින් පස්සද්ධි ආදිය වැඩීමෙන් එම වීර්යය අඩු කළ යුතුය. එහිදී සෝණ තෙරුන්ගේ වෘත්තාන්තය දැක්විය යුතුය. මෙලෙසම අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන් කෙරෙහි ද එක් ඉන්ද්‍රියයක් පමණක් බලවත් වූ කල්හි අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන්ට තම කෘත්‍යයන්හි දක්ෂ විය නොහැකි බව දත යුතුය.

විසෙසතො පනෙත්ථ සද්ධාපඤ්ඤානං සමාධිවීරියානඤ්ච සමතං පසංසන්ති. බලවසද්ධො හි මන්දපඤ්ඤො මුධප්පසන්නො හොති, අවත්ථුම්හි පසීදති. බලවපඤ්ඤො මන්දසද්ධො කෙරාටිකපක්ඛං භජති, භෙසජ්ජසමුට්ඨිතො විය රොගො අතෙකිච්ඡො හොති. චිත්තුප්පාදමත්තෙනෙව කුසලං හොතීති අතිධාවිත්වා දානාදීනි අකරොන්තො නිරයෙ උප්පජ්ජති. උභින්නං සමතාය වත්ථුස්මිංයෙව පසීදති. බලවසමාධිං පන මන්දවීරියං සමාධිස්ස කොසජ්ජපක්ඛත්තා කොසජ්ජං අභිභවති. බලවවීරියං මන්දසමාධිං වීරියස්ස උද්ධච්චපක්ඛත්තා උද්ධච්චං අභිභවති. සමාධි පන වීරියෙන සංයොජිතො [Pg.392] කොසජ්ජෙ පතිතුං න ලභති, වීරියං සමාධිනා සංයොජිතං උද්ධච්චෙ පතිතුං න ලභති. තස්මා තං උභයං සමං කත්තබ්බං. උභයසමතාය හි අප්පනා හොති.

විශේෂයෙන්ම මෙහිදී ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව අතර ද, සමාධිය හා වීර්යය අතර ද පවතින සමානතාව ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ. ප්‍රඥාව දුර්වලව ශ්‍රද්ධාව බලවත් වූ පුද්ගලයා මෝඩ ලෙස පැහැදෙන සුළු වෙයි (මුඪප්පසන්න); පැහැදිය යුතු නොවන තැන්හි පැහැදෙයි. ශ්‍රද්ධාව දුර්වලව ප්‍රඥාව බලවත් වූ පුද්ගලයා කපටි පක්ෂයට (කේරාටික) බර වෙයි; එය ඖෂධය නිසාම හටගත් රෝගයක් සුව කළ නොහැක්කාක් මෙනි. හුදෙක් සිතක් උපන් පමණින්ම කුසල් වේ යැයි සිතා පමණ ඉක්මවා ගොස් දාන මානාදී පින්කම් නොකර ඔහු නිරයෙහි උපදියි. මේ දෙකේ සමානතාවයෙන් යුක්ත වූ විට පැහැදිය යුතු වස්තුවෙහිම (තිසරණයෙහිම) පැහැදෙයි. සමාධිය බලවත් වී වීර්යය දුර්වල වූ පුද්ගලයා, සමාධිය අලස බවට බර බැවින් කුසීතකම විසින් යටපත් කරනු ලබයි. වීර්යය බලවත් වී සමාධිය දුර්වල වූ විට, වීර්යය නොසන්සුන්කමට බර බැවින් උද්ධච්චය විසින් යටපත් කරනු ලබයි. සමාධිය වීර්යය හා එක් වූ විට කුසීතකමට වැටීමට ඉඩක් නැත. වීර්යය සමාධිය හා එක් වූ විට උද්ධච්චයට වැටීමට ඉඩක් නැත. එබැවින් ඒ යුගලයන් සමාන තත්ත්වයේ තබාගත යුතුය. ඒ දෙදෙනාගේම සමානතාවයෙන් අර්පණා සමාධිය ඇති වේ.

අපිච සමාධිකම්මිකස්ස බලවතීපි සද්ධා වට්ටති. එවඤ්හි සද්දහන්තො ඔකප්පෙන්තො අප්පනං පාපුණිස්සති. සමාධිපඤ්ඤාසු පන සමාධිකම්මිකස්ස එකග්ගතා බලවතී වට්ටති. එවඤ්හි සො අප්පනං පාපුණාති. විපස්සනාකම්මිකස්ස පඤ්ඤා බලවතී වට්ටති. එවඤ්හි සො ලක්ඛණපටිවෙධං පාපුණාති. උභින්නං පන සමතායපි අප්පනා හොතියෙව. සති පන සබ්බත්ථ බලවතී වට්ටති. සති හි චිත්තං උද්ධච්චපක්ඛිකානං සද්ධාවීරියපඤ්ඤානං වසෙන උද්ධච්චපාතතො කොසජ්ජපක්ඛිකෙන ච සමාධිනා කොසජ්ජපාතතො රක්ඛති. තස්මා සා ලොණධූපනං විය සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසු, සබ්බකම්මිකො අමච්චො විය ච සබ්බරාජකිච්චෙසු, සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බා. තෙනාහ – ‘‘සති ච පන සබ්බත්ථිකා වුත්තා (සං. නි. 5.234) භගවතා. කිං කාරණා? චිත්තඤ්හි සතිපටිසරණං, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා ච සති, න විනා සතියා චිත්තස්ස පග්ගහනිග්ගහො හොතී’’ති.

තවද සමථ කමටහන් වඩන්නාට බලවත් ශ්‍රද්ධාවක් ද සුදුසුය. එවිට ඔහු ධර්මය කෙරෙහි විශ්වාසය තබමින් හා අධිෂ්ඨානයෙන් අර්පණාවට පැමිණෙයි. සමථය වඩන්නාට සමාධිය හා ප්‍රඥාව අතුරින් ඒකාග්‍රතාවය බලවත් වීම සුදුසුය. එවිට ඔහු අර්පණාවට පැමිණෙයි. විදර්ශනා කමටහන් වඩන්නාට ප්‍රඥාව බලවත් වීම සුදුසුය. එවිට ඔහු (අනිත්‍යාදී) ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයට පැමිණෙයි. ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව යන දෙකේ සමානතාවයෙන් ද අර්පණාව ඇති වේමය. එහෙත් සතිය (සිහිය) සෑම තැනකදීම බලවත් ලෙස පැවතීම සුදුසුය. මන්ද සතිය විසින් සිත උද්ධච්චයට බර වූ ශ්‍රද්ධාව, වීර්යය හා ප්‍රඥාව නිසා ඇති වන උද්ධච්චයෙන් ද, කුසීතකමට බර වූ සමාධිය නිසා ඇති වන කුසීතකමෙන් ද ආරක්ෂා කරන බැවිනි. එබැවින් සියලු ව්‍යංජනවලට ලුණු මෙන් ද, රජුගේ සියලු රාජ්‍ය කටයුතුවලදී සෑම දෙයකටම දක්ෂ අමාත්‍යවරයෙකු මෙන් ද සතිය සෑම තැනකදීම අවශ්‍ය වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සතිය සෑම තැනකදීම අවශ්‍ය බව වදාරන ලදී" යනුවෙන් වදාළහ. එයට හේතුව කුමක්ද? සිත සතිය පිළිසරණ කොට පවතින බැවිනි; සතිය ආරක්ෂක ස්වභාවයෙන් යුක්තව පවතී. සතියෙන් තොරව සිත පාලනය කිරීම හෝ මෙහෙයවීම කළ නොහැක.

දුප්පඤ්ඤපුග්ගලපරිවජ්ජනා නාම ඛන්ධාදිභෙදෙසු අනොගාළ්හපඤ්ඤානං දුම්මෙධපුග්ගලානං ආරකා පරිවජ්ජනං. පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා නාම සමපඤ්ඤාසලක්ඛණපරිග්ගාහිකාය උදයබ්බයපඤ්ඤාය සමන්නාගතපුග්ගලසෙවනා. ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා නාම ගම්භීරෙසු ඛන්ධාදීසු පවත්තාය ගම්භීරපඤ්ඤාය පභෙදපච්චවෙක්ඛණා. තදධිමුත්තතා නාම ඨානනිසජ්ජාදීසු ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතා. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි සත්තහි කාරණෙහි ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

දුප්පඤ්ඤ පුද්ගල පරිවජ්ජනා යනු ස්කන්ධ ආදී ප්‍රභේදයන්හි ගැඹුරු ප්‍රඥාවක් නොමැති මෝඩ පුද්ගලයන් දුරින්ම මගහැරීමයි. පඤ්ඤාවන්ත පුද්ගල සේවනා යනු පනස් ආකාර ලක්ෂණයන්ගෙන් යුතු උදයව්‍යය ප්‍රඥාවෙන් සමන්විත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමයි. ගම්භීර ඥාණචරියා පච්චවෙක්ඛණා යනු ගැඹුරු වූ ස්කන්ධ ආදී ධර්මයන්හි පවතින ගැඹුරු ප්‍රඥාවෙන් එහි ප්‍රභේදයන් නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමයි. තදධිමුත්තතා යනු සිටීම, හිඳීම ආදී සියලු ඉරියව්වලදී ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය ඇති කිරීම සඳහාම නැඹුරු වූ, යොමු වූ සිතක් ඇති බවයි. එබැවින් කමටහන් වඩන කුලපුත්‍රයා මෙම කරුණු හතෙන් ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය උපදවාගෙන, එයම ප්‍රමුඛ කොටගෙන විදර්ශනාව පිහිටුවා පිළිවෙළින් රහත් බව ලබා ගනියි. ඔහු රහත් මග තෙක් ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය වඩන්නේ යයි කියනු ලැබේ. රහත් ඵලයට පැමිණි විට එය වඩා අවසන් කළේ නම් වේ.

එකාදස ධම්මා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – අපායභයපච්චවෙක්ඛණතා, ආනිසංසදස්සාවිතා, ගමනවීථිපච්චවෙක්ඛණතා, පිණ්ඩපාතාපචායනතා, දායජ්ජමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, සත්ථුමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, ජාතිමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, ආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති.

වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු එකොළොසක් පවතී. එනම්: අපාය භය මෙනෙහි කිරීම, වීර්යයෙහි ආනිශංස දැකීම, (නිවනට යන) ගමන් මග මෙනෙහි කිරීම, පිණ්ඩපාතයට දක්වන ගෞරවයක් ලෙස මෙනෙහි කිරීම, (ශාසන) දායාදයේ මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, ජාතියේ (උපතේ) මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, කුසීත පුද්ගලයන් මගහැරීම, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ වීර්යය වැඩීම කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බව යන කරුණුයි.

තත්ථ [Pg.393] ‘‘නිරයෙසු පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකරණතො පට්ඨාය මහාදුක්ඛං අනුභවනකාලෙපි, තිරච්ඡානයොනියං ජාලක්ඛිපකුමිනාදීහි ගහිතකාලෙපි, පාජනකණ්ටකාදිප්පහාරතුන්නස්ස පන සකටවහනාදිකාලෙපි, පෙත්තිවිසයෙ අනෙකානිපි වස්සසහස්සානි එකං බුද්ධන්තරම්පි ඛුප්පිපාසාහි ආතුරීභූතකාලෙපි, කාලකඤ්ජිකඅසුරෙසු සට්ඨිහත්ථඅසීතිහත්ථප්පමාණෙන අට්ඨිචම්මමත්තෙනෙව අත්තභාවෙන වාතාතපාදිදුක්ඛානුභවනකාලෙපි න සක්කා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං උප්පාදෙතුං. අයමෙව තෙ භික්ඛු කාලො’’ති එවං අපායභයං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජති.

එහි (එම කරුණු එකොළොස අතුරින්) නිරයන්හි පඤ්චවිධ බන්ධන නම් වූ වධහිංසාවන් පටන් ගත් තැන් සිට මහත් දුක් අනුභව කරන කාලයෙහි ද, තිරිසන් යෝනියෙහි දැල්, කුමී (මසුන් අල්ලන මෙවලම්) ආදියෙන් හසු වූ කාලයෙහි ද, කෙවිටි හෝ කටු ආදියෙන් පහර කමින් ගැල් ඇදීම ආදියෙහි යෙදෙන කාලයෙහි ද, ප්‍රේත ලෝකයෙහි වසර දහස් ගණනක් හෝ එක් බුද්ධාන්තරයක් පුරා ක්ෂුත්පිපාසාවෙන් පීඩිතව සිටින කාලයෙහි ද, රියන් හැටක් හෝ අසූවක් පමණ වූ ඇටත් සමත් පමණක් ඇති ශරීරයක් සහිත කාලකඤ්ජික අසුරයන් අතර ඉපිද අව් සුළං ආදී දුක් විඳින කාලයෙහි ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගත නොහැකිය. “මහණ, ඔබට මේ (මනුෂ්‍ය භවය ලබා ශාසනයෙහි පැවිදි වූ) කාලයම මේ සඳහා සුදුසු කාලයයි” මෙසේ අපාය භය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදියි.

‘‘න සක්කා කුසීතෙන නව ලොකුත්තරධම්මා ලද්ධුං, ආරද්ධවීරියෙනෙව සක්කා, අයමානිසංසො වීරියස්සා’’ති එවං ආනිසංසදස්සාවිනොපි උප්පජ්ජති. ‘‘සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධමහාසාවකෙහි ගතමග්ගොව ගන්තබ්බො, සො ච න සක්කා කුසීතෙන ගන්තු’’න්ති එවං ගමනවීථිං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි උප්පජ්ජති.

“අලස පුද්ගලයාට නවලෝකෝත්තර ධර්මයන් ලැබිය නොහැකිය, එය ලැබිය හැක්කේ වීර්යවන්තයාටම පමණි. මෙය වීර්යයෙහි ආනිශංසයකි” මෙසේ ආනිශංස දකින්නාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදියි. “සියලු බුදුවරුන්, පසේබුදුවරුන් හා මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ගමන් කළ මඟෙහිම ගමන් කළ යුතුය, අලස පුද්ගලයාට එහි ගමන් කළ නොහැකිය” මෙසේ ගමන් මඟ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද එය උපදියි.

‘‘යෙ තං පිණ්ඩපාතාදීහි උපට්ඨහන්ති, ඉමෙ තෙ මනුස්සා නෙව ඤාතකා, න දාසකම්මකරා, නාපි තං නිස්සාය ජීවිස්සාමාති තෙ පණීතානි පිණ්ඩපාතාදීනි දෙන්ති. අථ ඛො අත්තනො කාරානං මහප්ඵලතං පච්චාසීසමානා දෙන්ති. සත්ථාරාපි ‘අයං ඉමෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිත්වා කායදළ්හීබහුලො සුඛං විහරිස්සතී’ති න එවං සම්පස්සතා තුය්හං පච්චයා අනුඤ්ඤාතා, අථ ඛො ‘අයං ඉමෙ පරිභුඤ්ජමානො සමණධම්මං කත්වා වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිස්සතී’ති තෙ පච්චයා අනුඤ්ඤාතා. සො දානි ත්වං කුසීතො විහරන්තො න තං පිණ්ඩපාතං අපචායිස්සසි. ආරද්ධවීරියස්සෙව හි පිණ්ඩාපචායනං නාම හොතී’’ති එවං පිණ්ඩපාතාපචායනං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි උප්පජ්ජති මහාමිත්තත්ථෙරස්ස විය පිණ්ඩපාතියතිස්සත්ථෙරස්ස විය ච.

“යම් පිරිසක් ඔබට පිණ්ඩපාතාදියෙන් උපස්ථාන කරත් ද, මොවුන් ඔබේ නෑයන් නොවේ, දාසයන් හෝ සේවකයන් ද නොවේ. ‘ඔබ නිසා අපි ජීවත් වෙමු’ යයි සිතා ඔවුහු ඔබට ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතාදිය පූජා නොකරති. එහෙත් තමන් කරන පින්කම්වල මහාඵල මහානිශංස බලාපොරොත්තුවෙන් ඔවුහු දන් දෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද ‘මොහු මේ ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කර ශරීරය පුෂ්ටිමත් කරගෙන සුවසේ වෙසේවා’ යි සලකා ඔබට ප්‍රත්‍යයන් අනුමත නොකළ සේක. එහෙත් ‘මොහු මේ ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරමින් ශමණ ධර්මයේ යෙදී සංසාර දුකෙන් මිදේවා’ යි සලකා ප්‍රත්‍යයන් අනුමත කළ සේක. එවන් වූ ඔබ දැන් අලසව වෙසෙමින් ඒ පිණ්ඩපාතයට නිසි ගෞරවය නොකරන්නෙහි ද? වීර්යවන්ත පුද්ගලයාටම පිණ්ඩපාතයට නිසි ගෞරවය කිරීම (එහි අර්ථය ලැබීම) සිදුවේ” මෙසේ පිණ්ඩපාතයට දක්වන ගෞරවය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද මහාමිත්ත තෙරුන්ට හා පිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරුන්ට මෙන් වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදියි.

මහාමිත්තත්ථෙරො කිර කස්සකලෙණෙ නාම පටිවසති. තස්ස ච ගොචරගාමෙ එකා මහාඋපාසිකා ථෙරං පුත්තං කත්වා පටිජග්ගති. සා එකදිවසං අරඤ්ඤං ගච්ඡන්තී ධීතරං ආහ – ‘‘අම්ම, අසුකස්මිං ඨානෙ පුරාණතණ්ඩුලා, අසුකස්මිං ඛීරං, අසුකස්මිං සප්පි, අසුකස්මිං ඵාණිතං, තව භාතිකස්ස අය්‍යමිත්තස්ස ආගතකාලෙ භත්තං පචිත්වා ඛීරසප්පිඵාණිතෙහි සද්ධිං දෙහි, දත්වා ත්වඤ්ච භුඤ්ජෙය්‍යාසි. අහං පන හිය්‍යො පක්කං පාරිවාසිකභත්තං කඤ්ජියෙන භුත්තම්හී’’ති. දිවා කිං භුඤ්ජිස්සසි, අම්මාති? සාකපණ්ණං [Pg.394] පක්ඛිපිත්වා කණතණ්ඩුලෙහි අම්බිලයාගුං පචිත්වා ඨපෙහි, අම්මාති.

මහාමිත්ත තෙරුන් වහන්සේ කස්සක ලෙනෙහි වැඩ විසූ සේක. උන්වහන්සේගේ ගෝචර ග්‍රාමයෙහි එක් මහලු උපාසිකාවක් තෙරුන් වහන්සේට පුත්‍රයෙකුට මෙන් සලකා උපස්ථාන කළාය. දිනක් ඇය වනයට යමින් තම දියණියට මෙසේ කීවාය - “පුතේ, අසවල් තැන පැරණි සහල් ඇත, අසවල් තැන කිරි ඇත, අසවල් තැන ගිතෙල් ඇත, අසවල් තැන උක් හකුරු ඇත. ඔබේ සහෝදර ආර්ය මිත්ත තෙරුන් වහන්සේ පිඬුසිඟා වැඩම කළ විට බත් පිස කිරි, ගිතෙල් සහ උක් හකුරු සමඟ පූජා කරන්න. එසේ පූජා කොට ඔබ ද අනුභව කරන්න. මම නම් ඊයේ පිසූ පැරණි බත් කාඩි හොදි සමඟ අනුභව කළෙමි.” එවිට දියණිය “අම්මේ, දවල්ට ඔබ කුමක් අනුභව කරන්නෙහි ද?” යි ඇසුවාය. “පුතේ, පලා කොළ ටිකක් දමා සහල් කැබලි සමඟ ඇඹුල් කැඳක් පිස තබන්න” යි උපාසිකාව කීවාය.

ථෙරො චීවරං පාරුපිත්වා පත්තං නීහරන්තොව තං සද්දං සුත්වා අත්තානං ඔවදි – ‘‘මහාඋපාසිකා කිර කඤ්ජියෙන පාරිවාසිකභත්තං භුඤ්ජි, දිවාපි කණපණ්ණම්බිලයාගුං භුඤ්ජිස්සති, තුය්හං අත්ථාය පන පුරාණතණ්ඩුලාදීනි ආචික්ඛති. තං නිස්සාය ඛො පනෙසා නෙව ඛෙත්තං න වත්ථුං න භත්තං න වත්ථං පච්චාසීසති, තිස්සො පන සම්පත්තියො පත්ථයමානා දෙති. ත්වං එතිස්සා තා සම්පත්තියො දාතුං සක්ඛිස්සසි, න සක්ඛිස්සසීති, අයං ඛො පන පිණ්ඩපාතො තයා සරාගෙන සදොසෙන සමොහෙන න සක්කා ගණ්හිතු’’න්ති පත්තං ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ගණ්ඨිකං මුඤ්චිත්වා නිවත්තිත්වා කස්සකලෙණමෙව ගන්ත්වා පත්තං හෙට්ඨාමඤ්චෙ, චීවරඤ්ච චීවරවංසෙ ඨපෙත්වා, ‘‘අරහත්තං අපාපුණිත්වා න නික්ඛමිස්සාමී’’ති වීරියං අධිට්ඨහිත්වා නිසීදි. දීඝරත්තං අප්පමත්තො හුත්වා නිවුත්ථභික්ඛු විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා පුරෙභත්තමෙව අරහත්තං පත්වා විකසමානමිව පදුමං මහාඛීණාසවො සිතං කරොන්තොව නික්ඛමි. ලෙණද්වාරෙ රුක්ඛම්හි අධිවත්ථා දෙවතා –

තෙරුන් වහන්සේ සිවුරු පෙරවා පාත්‍රය පිටතට ගන්නා අතරතුරදීම ඒ හඬ ඇසී තමාටම මෙසේ අවවාද කරගත් සේක: “මහ උපාසිකාව පැරණි බත් හා කාඩි අනුභව කළාය, දවල්ට ද හාල් කැබලි හා පලා කොළ දමා කැඳ අනුභව කරන්නීය. එහෙත් ඔබේ ප්‍රයෝජනය පිණිස පැරණි සහල් ආදිය පිසීමට නියම කරයි. ඇය ඔබ කෙරෙහි බලාපොරොත්තුවෙන් කුඹුරු, වතුපිටි, ආහාර හෝ වස්ත්‍ර නොපතයි. ඇය පතන්නේ ලෝකෝත්තර සම්පත්ය. ඔබට ඇයට ඒ සම්පත් ලබා දිය හැකි ද? එසේ නොහැකි නම් රාගයෙන්, ද්වේෂයෙන් හෝ මෝහයෙන් යුක්තව මේ පිණ්ඩපාතය පිළිගැනීම ඔබට සුදුසු නැත.” මෙසේ සිතා පාත්‍රය මල්ලෙහි බහා, ගැටය මුදා, ආපසු හැරී කස්සක ලෙනටම වැඩම කොට, පාත්‍රය ඇඳ යට ද, සිවුර සිවුරු වැලෙහි ද තබා, “අර්හත් ඵලයට පත් නොවී මම මෙයින් පිටතට නොයමි” යි වීර්යය අධිෂ්ඨාන කොට වැඩහුන් සේක. කලක් අප්‍රමාදීව වාසය කළ එම භික්ෂුව විපස්සනා වඩා දවල් ආහාරයට පෙරම අර්හත් ඵලයට පත් වූ සේක. විකසිත වූ පියුමක් මෙන් මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමක වී සිනහමුසු මුහුණින් පිටතට වැඩියහ. ලෙන් දොර රුකෙහි අධිගෘහිත දේවතාවිය මෙසේ කීවාය -

‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම;

යස්ස තෙ ආසවා ඛීණා, දක්ඛිණෙය්‍යොසි මාරිසා’’ති. –

“ආජානීය පුරුෂයන් වහන්ස, ඔබට නමස්කාර වේවා! පුරුෂෝත්තමයන් වහන්ස, ඔබට නමස්කාර වේවා! යම් උන්වහන්සේ නමකගේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ගියේ ද, නිදුකාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ දක්ෂිණෙය්‍ය (පූජාවට සුදුසු) වන සේක.”

උදානං උදානෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, පිණ්ඩාය පවිට්ඨානං තුම්හාදිසානං අරහන්තානං භික්ඛං දත්වා මහල්ලකිත්ථියො දුක්ඛා මුච්චිස්සන්තී’’ති ආහ. ථෙරො උට්ඨහිත්වා ද්වාරං විවරිත්වා කාලං ඔලොකෙන්තො ‘‘පාතොයෙවා’’ති ඤත්වා පත්තචීවරං ආදාය ගාමං පාවිසි.

මෙසේ උදානයක් පළ කොට, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වැනි අර්හත් උත්තමයන් වහන්සේලාට පිණ්ඩපාතය පූජා කොට මහලු උපාසිකාවෝ දුකින් මිදෙන්නාහ” යි කීවාය. තෙරුන් වහන්සේ නැගිට දොර විවෘත කොට වේලාව බැලූ සේක. “තවම වේලාව ඇත” යි දැන පාත්‍ර සිවුරු ගෙන ගමට වැඩම කළ සේක.

දාරිකාපි භත්තං සම්පාදෙත්වා ‘‘ඉදානි මෙ භාතා ආගමිස්සති, ඉදානි මෙ භාතා ආගමිස්සතී’’ති ද්වාරං ඔලොකයමානා නිසීදි. සා ථෙරෙ ඝරද්වාරං සම්පත්තෙ පත්තං ගහෙත්වා සප්පිඵාණිතයොජිතස්ස ඛීරපිණ්ඩපාතස්ස පූරෙත්වා හත්ථෙ ඨපෙසි. ථෙරො ‘‘සුඛං හොතූ’’ති අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සාපි තං ඔලොකයමානාව අට්ඨාසි. ථෙරස්ස හි තදා අතිවිය පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො අහොසි, විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානි, මුඛං බන්ධනා පවුත්තතාලපක්කං විය අතිවිය විරොචිත්ථ.

එම දැරිය ද ආහාර පිළියෙළ කොට “දැන් මගේ සහෝදරයා වැඩම කරනු ඇත” යි මඟ බලමින් දොරකඩ අසල සිටියාය. තෙරුන් වහන්සේ නිවසේ දොරකඩට පැමිණි විට, ඇය පාත්‍රය ගෙන ගිතෙල් හා උක් හකුරු මිශ්‍ර කිරි පිණ්ඩපාතයෙන් එය පුරවා උන්වහන්සේගේ අතට පිළිගැන්වූවාය. තෙරුන් වහන්සේ “සුවපත් වේවා” යි අනුමෝදනාව කොට වැඩම කළ සේක. ඇය ද උන්වහන්සේ දෙස බලාගෙනම සිටියාය. එකල්හි තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය ඉතා පිරිසිදු විය, ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්න විය, මුහුණ නටුවෙන් ගිලිහී වැටුණු ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඉතා බැබළුණි.

මහාඋපාසිකා [Pg.395] අරඤ්ඤතො ආගන්ත්වා ‘‘කිං, අම්ම, භාතිකො තෙ ආගතො’’ති පුච්ඡි. සා සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. උපාසිකා ‘‘අජ්ජ මෙ පුත්තස්ස පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පත්ත’’න්ති ඤත්වා ‘‘අභිරමති තෙ, අම්ම, භාතා බුද්ධසාසනෙ, න උක්කණ්ඨතී’’ති ආහ.

මහා උපාසිකාව වනයේ සිට පැමිණ “පුතේ, ඔබේ සහෝදරයා වැඩම කළා ද?” යි ඇසුවාය. ඇය ඒ සියලු තොරතුරු සැළ කළාය. උපාසිකාව “අද මගේ පුතාගේ පැවිදි කිස මුදුන්පත් විය” යි දැනගෙන, “පුතේ, ඔබේ සහෝදරයා බුදු සසුනෙහි ඇලී වෙසෙයි, ඔහුට සසුනෙහි කලකිරීමක් නැත” යි කීවාය.

පිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරවත්ථු පන එවං වෙදිතබ්බං – මහාගාමෙ කිර එකො දලිද්දපුරිසො දාරුවික්කයෙන ජීවිකං කප්පෙති. සො තෙනෙව කාරණෙන නාමං ලභිත්වා දාරුභණ්ඩකමහාතිස්සො නාම ජාතො. සො එකදිවසං අත්තනො භරියං ආහ – ‘‘කිං අම්හාකං ජීවිතං නාම, සත්ථාරා දළිද්දදානස්ස මහප්ඵලභාවො කථිතො, මයඤ්ච නිබද්ධං දාතුං න සක්කොම, පක්ඛිකභත්තමත්තං දත්වා පුන උප්පන්නං සලාකභත්තම්පි දස්සාමා’’ති. සා ‘‘සාධු සාමී’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා පුනදිවසෙ යථාලාභෙන පක්ඛිකභත්තං අදාසි. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච පච්චයෙහි නිප්පරිස්සයකාලො හොති, දහරසාමණෙරා පණීතභොජනානි භුඤ්ජිත්වා ‘‘අයං ලූඛාහාරො’’ති තෙසං පක්ඛිකභත්තං ගහිතමත්තකමෙව කත්වා තෙසං පස්සන්තානංයෙව ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡන්ති.

පිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරුන් වහන්සේගේ කතාව මෙසේ දත යුතුය. මහාගාමයේ එක්තරා දිළිඳු පුරුෂයෙක් දර විකුණා ජීවත් විය. ඔහු ඒ හේතුවෙන්ම 'දාරුභණ්ඩක මහාතිස්ස' යන නමින් ප්‍රකට විය. ඔහු එක් දිනක් තම බිරිඳට මෙසේ කීවේය: 'අපගේ මේ ජීවිතයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දිළිඳුන්ගේ දානයෙහි මහාඵල ඇති බව වදාරන ලදී. අපට ද නිතර දන් දීමට නොහැකි බැවින්, සති දෙකකට වරක් පක්ෂික දානයක් (පක්ෂයකට වරක් දෙන දානයක්) පූජා කොට, නැවත ලැබෙන සලාක බතක් ද පූජා කරමු.' ඇය 'යහපති හිමියනි' කියා එය පිළිගෙන, පසු දින ලැබුණු පරිදි පක්ෂික බත පූජා කළාය. ඒ කාලය භික්ෂු සංඝයාට ප්‍රත්‍ය පහසුකම්වලින් කිසිදු හිඟයක් නැති කාලයකි. තරුණ සාමණේරවරු ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට, 'මේ ආහාරය රළු එකකි' යි පවසා, ඔවුන්ගේ ඒ පක්ෂික බත පිළිගත්තා පමණක් කර, ඔවුන් බලා සිටියදීම එය විසි කර දමා යති.

සා ඉත්ථී තං දිස්වා සාමිකස්ස කථෙසි, ‘‘මයා දින්නං ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති න පන විප්පටිසාරිනී අහොසි. තස්සා සාමිකො ආහ – ‘‘මයං දුග්ගතභාවෙන අය්‍යානං සුඛෙන පරිභුඤ්ජාපෙතුං නාසක්ඛිම්හ. කිං නු ඛො කත්වා අය්‍යානං මනං ගහෙතුං සක්ඛිස්සාමා’’ති? අථස්ස භරියා ආහ – ‘‘කිං වදෙසි, සාමි, සපුත්තකා දුග්ගතා නාම නත්ථීති අයං තෙ ධීතා, ඉමං එකස්මිං කුලෙ ඨපෙත්වා ද්වාදස කහාපණෙ ගණ්හිත්වා එකං ඛීරධෙනුං ආහර, අය්‍යානං ඛීරසලාකභත්තං දස්සාම, එවං තෙසං චිත්තං ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සාමා’’ති. සො සාධූති සම්පටිච්ඡිත්වා තථා අකාසි. තෙසං පුඤ්ඤෙන සා ධෙනු සායං තීණි මාණිකානි, පාතො තීණි මාණිකානි ඛීරං දෙති. සායං ලද්ධං දධිං කත්වා පුනදිවසෙ තතො ගහිතනවනීතෙන සප්පිං කත්වා සසප්පිපරිසෙකං ඛීරසලාකභත්තං දෙන්ති. තතො පට්ඨාය තස්ස ගෙහෙ සලාකභත්තං පුඤ්ඤවන්තාව ලභන්ති.

ඒ කාන්තාව එය දැක, 'මා දුන් දේ ඔවුන් විසි කරති' යි සැමියාට කීවාය. එසේ වුවද ඇය ඒ ගැන පසුතැවිලි නොවූවාය. ඇගේ සැමියා ඇයට මෙසේ කීවේය: 'අපගේ දිළිඳු බව නිසා ස්වාමීන් වහන්සේලාට සතුටින් වැළඳිය හැකි ආහාර පූජා කිරීමට අපට නොහැකි විය. කුමක් කොට ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ සිත දිනා ගැනීමට අපට හැකි වේද?' එවිට බිරිඳ මෙසේ කීවාය: 'හිමියනි, කුමක් පවසනවාද? දරුවන් සිටින විට කිසිවෙක් දිළිඳු නැත. මේ ඔබේ දියණියයි. ඇයව එක්තරා පවුලක (සේවයට) තබා, කහවනු දොළහක් ලබාගෙන කිරි දෙනක රැගෙන එන්න. එවිට ස්වාමීන් වහන්සේලාට කිරි සහිත සලාක බතක් පූජා කළ හැකිය. එවිට ඔවුන්ගේ සිත දිනා ගැනීමට අපට හැකි වනු ඇත.' ඔහු එය 'යහපති' කියා පිළිගෙන එලෙසම කළේය. ඔවුන්ගේ පිනෙන් ඒ කිරිදෙන සවස් කාලයේ මිනුම් බඳුන් තුනක් ද, උදෑසන මිනුම් බඳුන් තුනක් ද බැගින් කිරි දුන්නාය. සවස ලැබුණු කිරි දීකිරි කොට, පසුදින එයින් ගත් වෙඬරු මගින් ගිතෙල් සාදා, ගිතෙල් ඉසින ලද කිරි සහිත සලාක බත් පූජා කරති. එතැන් සිට ඔහුගේ නිවසේ සලාක බත ලබන්නේ පින්වන්ත භික්ෂූන් වහන්සේලාමය.

සො එකදිවසං භරියං ආහ – ‘‘මයං ධීතු අත්ථිතාය ලජ්ජිතබ්බතො ච මුත්තා, ගෙහෙ ච නො භත්තං අය්‍යානං පරිභොගාරහං ජාතං. ත්වං යාව අහං [Pg.396] ආගච්ඡාමි, තාව ඉමස්මිං කල්‍යාණවත්තෙ මා පමජ්ජි. අහං කිඤ්චිදෙව කත්වා ධීතරං මොචෙස්සාමී’’ති. සො එකං පදෙසං ගන්ත්වා උච්ඡුයන්තකම්මං කත්වා ඡහි මාසෙහි ද්වාදස කහාපණෙ ලභිත්වා ‘‘අලං එත්තකං මම ධීතු මොචනත්ථායා’’ති තෙ කහාපණෙ දුස්සන්තෙ බන්ධිත්වා ‘‘ගෙහං ගමිස්සාමී’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි.

ඔහු එක් දිනක් බිරිඳට මෙසේ කීවේය: 'දියණිය අනුන් යටතේ සේවය කරන බැවින් ඒ ගැන අපට ලජ්ජාවක් තිබේ. දැන් අපේ නිවසේ බත ද ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ පරිභෝජනයට සුදුසු තත්ත්වයට පත්ව ඇත. මා එනතුරු ඔබ මේ උතුම් දාන ව්‍රතයෙහි ප්‍රමාද නොවන්න. මම යම් වැඩක් කොට දියණිය නිදහස් කර ගන්නෙමි.' ඔහු එක් ප්‍රදේශයකට ගොස් උක් යන්ත්‍රයක වැඩ කොට, මාස හයකින් කහවනු දොළහක් උපයාගෙන, 'මගේ දියණිය නිදහස් කර ගැනීමට මේ ප්‍රමාණය සෑහේ' යැයි සිතා, ඒ කහවනු වස්ත්‍ර කෙළවරක බැඳගෙන 'ගෙදර යන්නෙමි' යි මාවතට පිළිපන්නේය.

තස්මිං සමයෙ අම්බරියමහාවිහාරවාසී පිණ්ඩපාතියතිස්සත්ථෙරො ‘‘තිස්සමහාවිහාරං ගන්ත්වා චෙතියං වන්දිස්සාමී’’ති අත්තනො වසනට්ඨානතො මහාගාමං ගච්ඡන්තො තමෙව මග්ගං පටිපජ්ජි. සො උපාසකො ථෙරං දූරතොව දිස්වා ‘‘එකකොව අගන්ත්වා ඉමිනා අය්‍යෙන සද්ධිං එකං ධම්මකථං සුණන්තො ගමිස්සාමි. සීලවන්තො හි සබ්බකාලං දුල්ලභා’’ති වෙගෙන ථෙරං සම්පාපුණිත්වා අභිවාදෙත්වා සද්ධිං ගච්ඡන්තො වෙලාය උපකට්ඨාය චින්තෙසි – ‘‘මය්හං හත්ථෙ පුටකභත්තං නත්ථි, අය්‍යස්ස ච භික්ඛාකාලො සම්පත්තො, අයඤ්ච මෙ පරිබ්බයො හත්ථෙ අත්ථි, එකං ගාමද්වාරං පත්තකාලෙ අය්‍යස්ස පිණ්ඩපාතං දස්සාමී’’ති.

ඒ අවස්ථාවේදී අම්බරිය මහා විහාරවාසී පිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ, 'තිස්ස මහා විහාරයට ගොස් චෛත්‍යය වඳින්නෙමි' යි සිතා තමන් වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානයෙන් මහාගාමය බලා වඩිනා අතර ඒ මාවතටම පිළිපන් සේක. ඒ උපාසකයා තෙරුන් වහන්සේව දුරදීම දැක, 'මම තනිවම නොගොස් මේ ස්වාමීන් වහන්සේ සමඟ ධර්ම කථාවක යෙදෙමින් යන්නෙමි. සීලවන්තයන් වනාහි සෑම කල්හිම දුර්ලභය' කියා වේගයෙන් ගොස් තෙරුන් වහන්සේ මුණගැසී, වැඳ නමස්කාර කොට සමඟ වඩිනා අතරතුර දාන වේලාව ආසන්න වූ විට මෙසේ සිතුවේය: 'මා සතුව බත් පොට්ටනියක් නැත. ස්වාමීන් වහන්සේගේ දාන වේලාව ද පැමිණ ඇත. මා සතුව මේ වියදම් සඳහා මුදල් තිබේ. එක් ගමක දොරටුවකට පැමිණි විට ස්වාමීන් වහන්සේට පිණ්ඩපාතයක් පූජා කරන්නෙමි.'

තස්සෙවං චිත්තෙ උප්පන්නමත්තෙයෙව එකො පුටකභත්තං ගහෙත්වා තං ඨානං සම්පත්තො. උපාසකො තං දිස්වා, ‘‘භන්තෙ, ථොකං ආගමෙථා’’ති වත්වා තං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘කහාපණං තෙ, භො පුරිස, දම්මි, තං මෙ පුටකභත්තං දෙහී’’ති. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමං භත්තං ඉමස්මිං කාලෙ මාසකම්පි න අග්ඝති, අයඤ්ච මය්හං එකවාරෙනෙව කහාපණං දෙති, භවිස්සතෙත්ථ කාරණ’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘නාහං කහාපණෙන දෙමී’’ති ආහ. එවං සන්තෙ ද්වෙ ගණ්හ, තීණි ගණ්හාති ඉමිනා නියාමෙන සබ්බෙපි තෙ කහාපණෙ දාතුකාමො ජාතො. ඉතරො ‘‘අඤ්ඤෙපිස්ස අත්ථී’’ති සඤ්ඤාය ‘‘න දෙමි’’ච්චෙව ආහ. අථ නං සො ආහ – ‘‘සචෙ මෙ, භො, අඤ්ඤෙපි අස්සු, තෙපි දදෙය්‍යං. න ඛො පනාහං අත්තනො අත්ථාය ගණ්හාමි, එතස්මිං මෙ රුක්ඛමූලෙ එකො අය්‍යො නිසීදාපිතො, තුය්හම්පි කුසලං භවිස්සති, දෙහි මෙ භත්ත’’න්ති. තෙන හි, භො, ගණ්හ, ආහර තෙ කහාපණෙති කහාපණෙ ගහෙත්වා පුටකභත්තං අදාසි. උපාසකො භත්තං ගහෙත්වා හත්ථෙ ධොවිත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘පත්තං නීහරථ, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං නීහරිත්වා උපඩ්ඪභත්තෙ දින්නෙ පත්තං පිදහි. උපාසකො ආහ – ‘‘අයං, භන්තෙ, එකස්සෙව පටිවිසො, න [Pg.397] සක්කා මයා ඉතො භුඤ්ජිතුං. තුම්හාකංයෙව මෙ අත්ථාය ඉමං පරියෙසිත්වා ලද්ධං, ගණ්හථ නං මං අනුකම්පං උපාදායා’’ති. ථෙරො ‘‘අත්ථි එත්ථ කාරණ’’න්ති ගහෙත්වා සබ්බං පරිභුඤ්ජි. උපාසකො ධමකරණෙන පානීයං පරිස්සාවෙත්වා අදාසි. තතො නිට්ඨිතභත්තකිච්චෙ ථෙරෙ උභොපි මග්ගං පටිපජ්ජිංසු.

ඔහුගේ සිතේ එවන් අදහසක් ඇති වූ සැණින්, එක් අයෙක් බත් පොට්ටනියක් ගෙන ඒ ස්ථානයට පැමිණියේය. උපාසකයා ඔහු දැක, 'පින්වත, මොහොතක් රැඳෙන්න' යැයි පවසා ඔහු වෙත ගොස්, 'එම්බා පුරුෂය, මම ඔබට කහවණුවක් දෙන්නෙමි, ඒ බත් පොට්ටනිය මට දෙන්න' යැයි කීවේය. ඔහු මෙසේ සිතුවේය: 'මේ බත මේ වෙලාවේ සතයකටවත් වටින්නේ නැත. නමුත් මේ තැනැත්තා එකවරම කහවණුවක් දෙයි. මෙහි කිසියම් හේතුවක් තිබිය යුතුය' යැයි සිතා, 'මම කහවණුවකට දෙන්නේ නැත' යැයි කීවේය. එසේ කී කල ඔහු 'කහවනු දෙකක් ගන්න, තුනක් ගන්න' යැයි පවසමින් ඒ අයුරින් තමා සතු සියලුම කහවනු දොළහම දීමට සූදානම් විය. අනෙකා 'මොහු ළඟ තවත් මුදල් ඇතැයි' සිතා 'දෙන්නේ නැත' යි ම කීවේය. එවිට උපාසකයා ඔහුට මෙසේ කීවේය: 'පින්වත, මා සතුව තවත් ඇත්නම් ඒවත් දෙන්නෙමි. මම මෙය ගන්නේ මගේ ප්‍රයෝජනයට නොවේ. අන්න අර ගස මුල එක් ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටුවා ඇත. ඔබටත් මෙයින් පිනක් සිදුවනු ඇත, මට ඒ බත දෙන්න.' එවිට ඔහු 'එසේ නම් පින්වත, ගන්න, ඒ කහවනු ටික දෙන්න' යැයි පවසා කහවනු ගෙන බත් පොට්ටනිය දුන්නේය. උපාසකයා බත ගෙන දෑත් සෝදා තෙරුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, 'ස්වාමීනි, පාත්‍රය මෑත් කළ මැනව' යි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ පාත්‍රය මෑත් කොට බතෙන් අඩක් පූජා කළ පසු පාත්‍රය වැසූ සේක. එවිට උපාසකයා, 'ස්වාමීනි, මෙය එක් අයෙකුගේ පංගුවකි. මට මෙයින් අනුභව කළ නොහැක. ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන්මයි මෙය වෙහෙස වී ලබා ගත්තේ. මට අනුකම්පා කොට මෙය පිළිගත් මැනව' යි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ 'මෙහි කිසියම් හේතුවක් තිබේ' යැයි සිතා එය පිළිගෙන සියල්ලම වැළඳූ සේක. උපාසකයා ධම්මකරකයෙන් පැන් පෙරා පූජා කළේය. ඉන්පසු තෙරුන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසන් කළ පසු දෙදෙනාම නැවත ගමන ආරම්භ කළහ.

ථෙරො උපාසකං පුච්ඡි – ‘‘කෙන කාරණෙන ත්වං න භුඤ්ජසී’’ති. සො අත්තනො ගමනාගමනවිධානං සබ්බං කථෙසි. ථෙරො තං සුත්වා සංවෙගප්පත්තො චින්තෙසි – ‘‘දුක්කරං උපාසකෙන කතං, මයා පන එවරූපං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා එතස්ස කතඤ්ඤුනා භවිතබ්බං. සප්පායසෙනාසනං ලභිත්වා තත්ථෙව ඡවිමංසලොහිතෙසු සුක්ඛන්තෙසුපි නිසින්නපල්ලඞ්කෙනෙව අරහත්තං අප්පත්වා න උට්ඨහිස්සාමී’’ති. සො තිස්සමහාවිහාරං ගන්ත්වා ආගන්තුකවත්තං කත්වා අත්තනො පත්තසෙනාසනං පවිසිත්වා පච්චත්ථරණං අත්ථරිත්වා තත්ථ නිසින්නො අත්තනො මූලකම්මට්ඨානමෙව ගණ්හි. සො තාය රත්තියා ඔභාසමත්තම්පි නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි. පුනදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛාචාරපලිබොධං ඡින්දිත්වා තදෙව කම්මට්ඨානං අනුලොමපටිලොමං විපස්සි. එතෙනුපායෙන විපස්සන්තො සත්තමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා චින්තෙසි – ‘‘අතිවිය මෙ කිලන්තං සරීරං, කිං නු ඛො මෙ ජීවිතං චිරං පවත්තිස්සති, න පවත්තිස්සතී’’ති. අථස්ස අප්පවත්තනභාවං දිස්වා සෙනාසනං පටිසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය විහාරමජ්ඣං ගන්ත්වා භෙරිං පහරාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙසි.

මහා ස්වාමීන් වහන්සේ උපාසකයාගෙන් මෙසේ විමසූහ: "පින්වත, ඔබ කුමන හේතුවක් නිසා ආහාර නොගන්නේද?" ඔහු තමාගේ ගමනාගමනය පිළිබඳ සියලු විස්තර පැවසීය. ස්වාමීන් වහන්සේ එය අසා සංවේගයට පත්ව මෙසේ සිතූහ: "උපාසකයා විසින් ඉතා දුෂ්කර දෙයක් කරන ලදී. මා විසින් මෙබඳු දානයක් වළඳා ඔහුට කෘතඥ විය යුතුය. සුදුසු සේනාසනයක් ලබාගෙන, එහිදීම සම, මස් සහ ලේ වියළී ගියද, හිඳගත් පර්යංකයෙන්ම අර්හත් ඵලයට පත් නොවී නොනැගිටින්නෙමි." උන්වහන්සේ තිස්ස මහා විහාරයට වැඩම කොට, ආගන්තුක වත්පිළිවෙත් ඉටු කර, තමන්ට ලැබුණු සේනාසනයට පිවිස, ඇතිරිල්ලක් පනවා එහි හිඳ තමන්ගේ මූල කර්මස්ථානයම මෙනෙහි කළහ. උන්වහන්සේට එදින රාත්‍රියේ මාර්ග ඵලයක ඡායාවක් හෝ ලබා ගැනීමට නොහැකි විය. පසුදින සිට පිණ්ඩපාතය සඳහා යාමේ පලිබෝධය (බාධාව) කපා හැර, එම කර්මස්ථානයම අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් විදර්ශනා කළහ. මෙසේ විදර්ශනා වඩන උන්වහන්සේ සත්වන දින අරුණෝදයේදී සිවුපිළිසිඹියාවන් සමඟ අර්හත් ඵලයට පැමිණ මෙසේ සිතූහ: "මාගේ ශරීරය බෙහෙවින් ක්ලාන්ත වී ඇත. මාගේ ජීවිතය තව බොහෝ කල් පවතියිද, නැතහොත් නොපවතියිද?" පසුව තමන්ගේ ජීවිතය තවදුරටත් නොපවතින බව දැක, සේනාසනය පිළිවෙලකට තබා, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන විහාර මධ්‍යයට වැඩම කොට බෙර හඬවා භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවූහ.

සඞ්ඝත්ථෙරො ‘‘කෙන භික්ඛුනාසඞ්ඝො සන්නිපාතිතො’’ති පුච්ඡි. මයා, භන්තෙති. කිමත්ථං සප්පුරිසාති. භන්තෙ, අඤ්ඤං කම්මං නත්ථි, යෙසං පන මග්ගෙ වා ඵලෙ වා කඞ්ඛා අත්ථි, තෙ මං පුච්ඡන්තූති. සප්පුරිස තාදිසා නාම භික්ඛූ අසන්තං ගුණං න කථෙන්ති, අම්හාකං එත්ථ කඞ්ඛා නත්ථි. කිං පන තෙ සංවෙගකාරණං අහොසි, කිං පච්චයං කත්වා අරහත්තං නිබ්බත්තන්ති. භන්තෙ, ඉමස්මිං මහාගාමෙ වල්ලියවීථියං දාරුභණ්ඩකමහාතිස්සො නාම උපාසකො අත්තනො ධීතරං බහි ඨපෙත්වා ද්වාදස කහාපණෙ ගණ්හිත්වා තෙහි එකං ඛීරධෙනුං ගහෙත්වා සඞ්ඝස්ස ඛීරභත්තසලාකං පට්ඨපෙසි, සො ‘‘ධීතරං මොචෙස්සාමී’’ති ඡ මාසෙ යන්තසාලාය භතිං කත්වා ද්වාදස කහාපණෙ ලභිත්වා ‘‘ධීතරං මොචෙස්සාමී’’ති අත්තනො ගෙහං [Pg.398] ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ මං දිස්වා භික්ඛාචාරවෙලාය සබ්බෙපි තෙ කහාපණෙ දත්වා පුටකභත්තං ගණ්හිත්වා සබ්බං මය්හං අදාසි. අහං තං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා ඉධාගන්ත්වා සප්පායසෙනාසනං ලභිත්වා ‘‘පිණ්ඩාපචායනකම්මං කරිස්සාමී’’ති විසෙසං නිබ්බත්තෙසිං, භන්තෙති. තං ඨානං සම්පත්තා චතස්සොපි පරිසා ථෙරස්ස සාධුකාරං අදංසු. සකභාවෙන සණ්ඨාතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. ථෙරො සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා කථෙන්තො කථෙන්තොව ‘‘මය්හං කූටාගාරං දාරුභණ්ඩකමහාතිස්සස්ස හත්ථෙන ඵුට්ඨකාලෙයෙව චලතූ’’ති අධිට්ඨාය අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි.

එවිට සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ, "කවර භික්ෂුවක් විසින් සංඝයා රැස් කරවන ලද්දේද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, මා විසින්" යැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. "පින්වත, ඒ කුමන කරුණක් සඳහාද?" "ස්වාමීනි, වෙනත් කරුණක් නැත. යම් භික්ෂුවකට මාර්ගයෙහි හෝ ඵලයෙහි සැකයක් පවතී නම්, ඔවුහු මගෙන් විමසත්වා" යැයි පැවසූහ. "පින්වත, ඔබ වැනි භික්ෂූහු තමන් තුළ නැති ගුණ පවසන්නේ නැත. අපට මෙහිලා කිසිදු සැකයක් නැත. ඔබ තුළ සංවේගය ඇති වීමට හේතුව කුමක්ද? කුමක් අරභයා ඔබ අර්හත් ඵලය ලබා ගත්තේ ද?" "ස්වාමීනි, මේ මහා ගාමයේ වල්ලිය වීථියෙහි දාරුභණ්ඩක මහාතිස්ස නම් උපාසකයෙක් තමාගේ දියණිය උකසට තබා, කහවනු දොළසක් ගෙන, එම මුදලින් කිරි දෙනෙකු මිලදී ගෙන සංඝයා උදෙසා කිරි බතින් යුත් සලාක දානයක් පිරිනැමුවේය. ඔහු 'තම දියණිය නිදහස් කරගන්නෙමි' යන අදහසින් හය මසක් තිස්සේ උක් යන්ත්‍ර ශාලාවක කුලී වැඩ කර කහවනු දොළසක් උපයා ගත්තේය. පසුව 'දියණිය නිදහස් කරගන්නෙමි' යි පවසමින් තම නිවසට යන අතරමගදී පිණ්ඩපාත වේලාවේදී මා දැක, එම කහවනු සියල්ල දී ලබාගත් බත් මල්ල සම්පූර්ණයෙන්ම මට පූජා කළේය. ස්වාමීනි, මම ඒ පිණ්ඩපාතය වළඳා මෙහි පැමිණ, සුදුසු සේනාසනයක් ලබා 'මෙම දානයට උතුම් ප්‍රතිඋපකාර දක්වන්නෙමි' යි සිතා විශේෂ වූ රහත් ඵලය සාක්ෂාත් කළෙමි." එම ස්ථානයට පැමිණි සිව්වනක් පිරිසම ඒ ස්වාමීන් වහන්සේට සාධුකාර දුන්හ. උන්වහන්සේට තවදුරටත් තම සිරුර පවත්වා ගැනීමට නොහැකි විය. ස්වාමීන් වහන්සේ සංඝයා මැද හිඳ කරුණු පවසමින්ම, "මාගේ දේහය තැන්පත් කළ කූටාගාරය දාරුභණ්ඩක මහාතිස්ස දායකයාගේ අතින් ස්පර්ශ වූ විටම පමණක් චලනය වේවා" යි අධිෂ්ඨාන කොට අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑහ.

කාකවණ්ණතිස්සමහාරාජා ‘‘එකො කිර ථෙරො පරිනිබ්බුතො’’ති සුත්වා විහාරං ගන්ත්වා සක්කාරසම්මානං කත්වා කූටාගාරං සජ්ජෙත්වා ථෙරං තත්ථ ආරොපෙත්වා ‘‘ඉදානි චිතකට්ඨානං ගමිස්සාමා’’ති උක්ඛිපන්තො චාලෙතුං නාසක්ඛි. රාජා භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි – ‘‘අත්ථි, භන්තෙ, ථෙරෙන කිඤ්චි කථිත’’න්ති. භික්ඛූ ථෙරෙන කථිතවිධානං ආචික්ඛිංසු. රාජා තං උපාසකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තයා ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ කස්සචි මග්ගපටිපන්නස්ස භික්ඛුනො පුටකභත්තං දින්න’’න්ති පුච්ඡි. ආම, දෙවාති. කෙන තෙ නියාමෙන දින්නන්ති? සො තං කාරණං සබ්බං ආරොචෙසි. අථ නං රාජා ථෙරස්ස කූටාගාරට්ඨානං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ තං ථෙරං සඤ්ජාන, සො වා අඤ්ඤො වා’’ති. සො ගන්ත්වා සාණිං උක්ඛිපිත්වා ථෙරස්ස මුඛං දිස්වා සඤ්ජානිත්වා ද්වීහි හත්ථෙහි හදයං සන්ධාරෙන්තො රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘දෙව, මය්හං අය්‍යො’’ති ආහ. අථස්ස රාජා මහාපසාධනං දාපෙසි. තං පසාධෙත්වා ආගතං ‘‘ගච්ඡ භාතික මහාතිස්ස මය්හං, අය්‍යාති වත්වා කූටාගාරං උක්ඛිපා’’ති ආහ. උපාසකො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති ගන්ත්වා ථෙරස්ස පාදෙ වන්දිත්වා උභොහි හත්ථෙහි උක්ඛිපිත්වා අත්තනො මත්ථකෙ අකාසි. තස්මිංයෙව ඛණෙ කූටාගාරං ආකාසෙ උප්පතිත්වා චිතකමත්ථකෙ පතිට්ඨාසි. තස්මිං කාලෙ චිතකස්ස චතූහිපි කණ්ණෙහි සයමෙව අග්ගිජාලා උට්ඨහිංසූති.

කාකවර්ණ තිස්ස මහාරාජයා "එක්තරා ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් පිරිනිවන් පෑහ" යි අසා විහාරයට ගොස් සත්කාර සම්මාන පවත්වා, කූටාගාරයක් පිළියෙල කර ස්වාමීන් වහන්සේ එහි තැන්පත් කර, "දැන් අපි චිතකය පවතින ස්ථානයට යමු" යැයි පවසමින් එය එසවීමට උත්සාහ කළද සොලවන්නටවත් නොහැකි විය. රජතුමා භික්ෂු සංඝයාගෙන්, "ස්වාමීනි, ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් පවසන ලද කිසියම් දෙයක් තිබේද?" යි විමසීය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ස්වාමීන් වහන්සේ පැවසූ කරුණු පැහැදිලි කළහ. රජතුමා එම උපාසකයා කැඳවා, "ඔබ මෙයට දින හතකට පෙර මගෙහි වැඩම කළ කිසියම් භික්ෂුවකට බත් මල්ලක් පූජා කළෙහිද?" යි ඇසීය. "එසේය දේවයන් වහන්ස" යි ඔහු පැවසීය. "ඔබ කුමන ආකාරයකින් එය පූජා කළෙහිද?" ඔහු ඒ සියලු පුවත් පවසා සිටියේය. එවිට රජතුමා ඔහුව ස්වාමීන් වහන්සේගේ කූටාගාරය ඇති තැනට යවමින්, "ගොස් ඒ ස්වාමීන් වහන්සේ හඳුනා ගන්න, ඒ ඔබ දන් දුන් ස්වාමීන් වහන්සේමද නැතහොත් වෙනත් නමක්දැයි බලන්න" යි කීවේය. ඔහු එහි ගොස් තිරය පසක් කර ස්වාමීන් වහන්සේගේ මුහුණ දැක හඳුනාගෙන, දෑතින් පපුව බදාගෙන හඬමින් රජු වෙත ගොස්, "දේවයන් වහන්ස, මේ මාගේ ස්වාමී දරුවාණන් වහන්සේයි" යැයි පැවසීය. එවිට රජු ඔහුට මහඟු ආභරණ පැළඳවීය. "මහාතිස්ස සොහොයුර, මේවා පැළඳගෙන පැමිණ, 'මාගේ ස්වාමී දරුවාණන් වහන්සේ' යැයි පවසමින් කූටාගාරය ඔසවන්න" යි රජු පැවසීය. උපාසකයා "යහපති දේවයන් වහන්ස" යි පවසා ස්වාමීන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැඳ, දෑතින් එය ඔසවා තම හිස මත තබා ගත්තේය. එම මොහොතේම කූටාගාරය අහසට පැන නැගී ගොස් චිතකය මත පිහිටියේය. එම අවස්ථාවේදී චිතකයේ සතර කොනින් ඉබේම ගිනි දැල් පැන නැගුණි.

‘‘මහන්තං ඛො පනෙතං සත්ථු දායජ්ජං, යදිදං සත්ත අරියධනානි නාම, තං න සක්කා කුසීතෙන ගහෙතුං. යථා හි විප්පටිපන්නං පුත්තං මාතාපිතරො ‘අයං අම්හාකං [Pg.399] අපුත්තො’ති පරිබාහිරං කරොන්ති, සො තෙසං අච්චයෙන දායජ්ජං න ලභති, එවං කුසීතොපි ඉදං අරියධනදායජ්ජං න ලභති, ආරද්ධවීරියොව ලභතී’’ති දායජ්ජමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

"ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මේ දායාදය හෙවත් සප්ත ආර්ය ධනය ඉතා මහත්ය. එය අලස පුද්ගලයාට ලබාගත නොහැකිය. වැරදි ලෙස හැසිරෙන පුත්‍රයාට දෙමාපියන් 'මොහු අපේ පුත්‍රයෙක් නොවේ' යැයි පවසා පවුලෙන් බැහැර කරන්නාක් මෙන් සහ ඔහුට දෙමාපියන්ගේ ඇවෑමෙන් දායාද උරුම නොවන්නාක් මෙන්, අලසයාටද මේ ආර්ය ධන දායාදය උරුම නොවේ. එය උරුම වන්නේ වීර්යය ආරම්භ කළ තැනැත්තාටමය" මෙසේ දායාදයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාටද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදියි.

‘‘මහා ඛො පන තෙ සත්ථා. සත්ථුනො හි තෙ මාතුකුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගහණකාලෙපි, අභිනික්ඛමනෙපි, අභිසම්බොධියම්පි, ධම්මචක්කප්පවත්තනයමකපාටිහාරියදෙවොරොහනආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනෙසුපි, පරිනිබ්බානකාලෙපි දසසහස්සිලොකධාතු කම්පිත්ථ. යුත්තං නු තෙ එවරූපස්ස සත්ථුනො සාසනෙ පබ්බජිත්වා කුසීතෙන භවිතු’’න්ති එවං සත්ථුමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

"ඔබගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ අතිශය ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක. ඔබගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳගත් අවස්ථාවේදීත්, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ අවස්ථාවේදීත්, සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ අවස්ථාවේදීත්, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කරන විටත්, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය පෑ අවස්ථාවේදීත්, තව්තිසා දෙව්ලොව සිට වැඩම කළ අවස්ථාවේදීත්, ආයු සංස්කාරය අත්හළ අවස්ථාවේදීත් සහ පිරිනිවන් පෑ අවස්ථාවේදීත් දසසහස්සී ලෝක ධාතුවම කම්පා විය. මෙබඳු වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී අලසව විසීම කිසිසේත් නුසුදුසුය" මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාටද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදියි.

‘‘ජාතියාපි ත්වං ඉදානි න ලාමකජාතිකො, අසම්භින්නාය මහාසම්මතපවෙණියා ආගතඔක්කාකරාජවංසෙ ජාතොසි, සුද්ධොදනමහාරාජස්ස ච මහාමායාදෙවියා ච නත්තා, රාහුලභද්දස්ස කනිට්ඨො, තයා නාම එවරූපෙන ජිනපුත්තෙන හුත්වා න යුත්තං කුසීතෙන විහරිතු’’න්ති එවං ජාතිමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

"ජාතිය වශයෙන් ගත් කලද ඔබ දැන් පහත් ජාතියකට අයත් කෙනෙක් නොවේ. නොබිඳුණු මහාසම්මත පරම්පරාවෙන් පැවත එන ඔක්කාක රාජ වංශයෙහි ඔබ උපත ලබා ඇත. ඔබ සුද්ධෝදන මහාරාජයාගේ සහ මහාමායා දේවියගේ මුණුපුරා වන අතර, රාහුල කුමරුගේ බාල සහෝදරයා වෙයි. මෙබඳු වූ ජින පුත්‍රයෙකු වී අලසව විසීම නුසුදුසුය" මෙසේ ජාතියේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාටද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදියි.

‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා චෙව අසීති මහාසාවකා ච වීරියෙනෙව ලොකුත්තරධම්මං පටිවිජ්ඣිංසු, ත්වං එතෙසං සබ්‍රහ්මචාරීනං මග්ගං පටිපජ්ජසි, න පටිපජ්ජසී’’ති එවං සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

‘‘සැරියුත් මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේලා ද අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද වීර්යයෙන් ම ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කළ සේක. ඔබ ඒ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ මාවතේ ගමන් කරන්නේ ද, නැද්ද?’’ යනුවෙන් මෙසේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ උතුම් බව මෙනෙහි කරන පුද්ගලයාට ද (වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය) උපදියි.

කුච්ඡිං පූරෙත්වා ඨිතඅජගරසදිසෙ විස්සට්ඨකායිකචෙතසිකවීරියෙ කුසීතපුග්ගලෙ පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, ආරද්ධවීරියෙ පහිතත්තෙ පුග්ගලෙ සෙවන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු විරියුප්පාදනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි එකාදසහි කාරණෙහි වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

කුස පුරවාගෙන නිදා සිටින පිඹුරන් වැනි, කායික හා චෛතසික වීර්යය අත්හළ අලස පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති නිවනට යොමු වූ සිත් ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, සිටගෙන සිටීම, හිඳගෙන සිටීම ආදී ඉරියව්වල දී වීර්යය ඇති කර ගැනීම සඳහා නැමුණු, බෑවුම් වූ, බර වූ සිත් ඇති පුද්ගලයාට ද (වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය) උපදියි. එබැවින් කමටහන් වඩන ආදිකම්මික කුලපුත්‍රයා මේ කරුණු එකොළොසෙන් වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදවාගෙන, එය ම ප්‍රධාන කොට ගෙන විදර්ශනාවෙහි යෙදී අනුපිළිවෙලින් අර්හත් ඵලය ලබා ගනියි. ඔහු අර්හත් මාර්ගය දක්වා වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය වඩන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. ඵලයට පැමිණි කල්හි වඩන ලද්දේ නම් වෙයි.

එකාදස ධම්මා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – බුද්ධානුස්සති, ධම්මසඞ්ඝසීල^ චාගදෙවතානුස්සති උපසමානුස්සති, ලූඛපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සිනිද්ධපුග්ගලසෙවනතා, පසාදනීයසුත්තන්තපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති.

ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු එකොළොසක් හේතු වෙයි. එනම්: බුද්ධානුස්සතිය, ධම්මානුස්සතිය, සංඝානුස්සතිය, සීලානුස්සතිය, චාගානුස්සතිය, දේවතානුස්සතිය, උපසමානුස්සතිය (නිවනෙහි ගුණ මෙනෙහි කිරීම) යන මේවා මෙනෙහි කිරීම ද, රළු පුද්ගලයන් දුරු කිරීම ද, සිනිඳු පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම ද, ප්‍රසාදය දනවන සූත්‍ර දේශනා මෙනෙහි කිරීම ද, ඒ ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය කෙරෙහි නැමුණු සිත් ඇති බව ද යන මේවා යි.

බුද්ධගුණෙ [Pg.400] අනුස්සරන්තස්සාපි හි යාව උපචාරා සකලසරීරං ඵරමානො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජති, ධම්මසඞ්ඝගුණෙ අනුස්සරන්තස්සාපි, දීඝරත්තං අඛණ්ඩං කත්වා රක්ඛිතං චතුපාරිසුද්ධිසීලං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, ගිහිනො දසසීලං පඤ්චසීලං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, දුබ්භික්ඛභයාදීසු පණීතභොජනං සබ්‍රහ්මචාරීනං දත්වා ‘‘එවංනාම අදම්හා’’ති චාගං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, ගිහිනොපි එවරූපෙ කාලෙ සීලවන්තානං දින්නදානං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, යෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතා දෙවත්තං පත්තා, තථාරූපානං ගුණානං අත්තනි අත්ථිතං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, සමාපත්තියා වික්ඛම්භිතෙ කිලෙසා සට්ඨිපි සත්තතිපි වස්සානි න සමුදාචරන්තීති පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, චෙතියදස්සනබොධිදස්සනථෙරදස්සනෙසු අසක්කච්චකිරියාය සංසූචිතලූඛභාවෙ බුද්ධාදීසු පසාදසිනෙහාභාවෙන ගද්‍රභපිට්ඨෙ රජසදිසෙ ලූඛපුග්ගලෙ පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, බුද්ධාදීසු පසාදබහුලෙ මුදුචිත්තෙ සිනිද්ධපුග්ගලෙ සෙවන්තස්සාපි, රතනත්තයගුණපරිදීපකෙ පසාදනීයසුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු පීතිඋප්පාදනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි එකාදසහි කාරණෙහි පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

බුදුගුණ මෙනෙහි කරන්නාට උපචාර සමාධිය දක්වා මුළු ශරීරය පුරා පැතිර යන ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදියි. ධර්ම රත්නයේ හා සංඝ රත්නයේ ගුණ මෙනෙහි කරන්නාට ද, දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ නොකැඩී ආරක්ෂා කළා වූ චතුපාරිශුද්ධි සීලය මෙනෙහි කරන්නාට ද, දස සීලය හෝ පංච සීලය මෙනෙහි කරන ගිහියාට ද ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදියි. දුර්භික්ෂ කාලයන්හි දී ප්‍රණීත භෝජන සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට පූජා කර ‘‘අපි මෙබඳු දානයක් දුන්නෙමු’’ යි තමාගේ පරිත්‍යාගය මෙනෙහි කරන්නාට ද, ගිහියෙකුට වුව ද මෙබඳු කාලයක දී සිල්වතුන්ට දුන් දානය මෙනෙහි කරන්නාට ද ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදියි. යම් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වීම නිසා දෙවියන් දේවත්වයට පත් වූයේ ද, තමා තුළ ද එවැනි ගුණ ඇති බව මෙනෙහි කරන්නාට ද, සමාපත්තියෙන් යටපත් කරන ලද කෙලෙස් හැට හැත්තෑ වසරක් මුළුල්ලේ වුව ද මතු නොවන බව මෙනෙහි කරන්නාට ද ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදියි. චෛත්‍ය වැඳීම, බෝධි වන්දනාව හා මහා තෙරුන් වහන්සේලා දැකීම වැනි කටයුතුවල දී අගෞරවයෙන් කටයුතු කරන, බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ප්‍රසාදයක් හෝ සෙනෙහසක් නැති බැවින් බූරුවෙකුගේ පිට මත ඇති දූවිලි වැනි රළු පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි බෙහෙවින් පැහැදුණු, මොළොක් සිත් ඇති සිනිඳු පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, තෙරුවන් ගුණ ප්‍රකාශ කරන ප්‍රසාදය දනවන සූත්‍ර මෙනෙහි කරන්නාට ද, සිටීම, හිඳීම ආදී ඉරියව්වල දී ප්‍රීතිය උපදවා ගැනීම සඳහා නැමුණු, බෑවුම් වූ, බර වූ සිත් ඇති පුද්ගලයාට ද ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදියි. එබැවින් ආදිකම්මික කුලපුත්‍රයා මේ කරුණු එකොළොසෙන් ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදවාගෙන, එය ම ප්‍රධාන කොට ගෙන විදර්ශනාව වඩා අනුපිළිවෙලින් අර්හත් ඵලය ලබා ගනියි. ඔහු අර්හත් මාර්ගය දක්වා ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය වඩන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. ඵලයට පැමිණි කල්හි වඩන ලද්දේ නම් වෙයි.

සත්ත ධම්මා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – පණීතභොජනසෙවනතා, උතුසුඛසෙවනතා, ඉරියාපථසුඛසෙවනතා, මජ්ඣත්තපයොගතා, සාරද්ධකායපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, පස්සද්ධකායපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති.

පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු හතක් හේතු වෙයි. එනම්: ප්‍රණීත භෝජන සේවනය කිරීම, සැපදායක සෘතුව සේවනය කිරීම, සැපදායක ඉරියව් සේවනය කිරීම, මධ්‍යස්ථ ප්‍රයෝගය ඇති බව, දැඩි වූ හෝ නොසන්සුන් ශරීර ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සන්සුන් ශරීර ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය කෙරෙහි නැමුණු සිත් ඇති බව ද යන මේවා යි.

පණීතඤ්හි සිනිද්ධං සප්පායභොජනං භුඤ්ජන්තස්සාපි, සීතුණ්හෙසු ච උතූසු ඨානාදීසු ච ඉරියාපථෙසු සප්පායඋතුඤ්ච ඉරියාපථඤ්ච සෙවන්තස්සාපි පස්සද්ධි උප්පජ්ජති. යො පන මහාපුරිසජාතිකො සබ්බඋතුඉරියාපථක්ඛමො හොති, න තං සන්ධායෙතං වුත්තං. යස්ස සභාගවිසභාගතා අත්ථි, තස්සෙව විසභාගෙ උතුඉරියාපථෙ වජ්ජෙත්වා සභාගෙ සෙවන්තස්ස උප්පජ්ජති. මජ්ඣත්තපයොගො වුච්චති අත්තනො ච පරස්ස ච කම්මස්සකතපච්චවෙක්ඛණා. ඉමිනා මජ්ඣත්තපයොගෙන උප්පජ්ජති. යො ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පරං විහෙඨයමානො විචරති, එවරූපං සාරද්ධකායං පුග්ගලං පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, සංයතපාදපාණිං පස්සද්ධකායං පුග්ගලං සෙවන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු පස්සද්ධිඋප්පාදනත්ථාය [Pg.401] නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි සත්තහි කාරණෙහි පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

ප්‍රණීත වූ ද, සිනිඳු වූ ද, සප්‍රාය භෝජන වළඳන්නාට ද, ශීත උෂ්ණ සෘතූන් අතරින් ද, සිටීම ආදී ඉරියව් අතරින් ද තමාට සුදුසු සෘතුව හා ඉරියව්ව පරිහරණය කරන්නාට ද පස්සද්ධිය උපදියි. යමෙක් සියලු සෘතූන් හා සියලු ඉරියව් ඉවසීමට සමත් වූ මහා පුරුෂයෙක් වේ ද, ඔහු රෙදෙහි මේ කරුණ පවසා නැත. යමෙකුට සෘතු හා ඉරියව්වල මනාප හෝ නොමනාප බවක් තිබේ ද, ඔහුට ම නොගැලපෙන සෘතු හා ඉරියව් දුරු කොට, ගැලපෙන දෑ සේවනය කිරීමේ දී පස්සද්ධිය උපදියි. තමා හා අනුන් තමන් කළ කර්මය උරුම කර ගන්නෝ ය (කර්මස්සකතාව) යන්න මෙනෙහි කිරීම ‘මධ්‍යස්ථ ප්‍රයෝගය’ යැයි කියනු ලැබේ. මේ මධ්‍යස්ථ ප්‍රයෝගය නිසා පස්සද්ධිය උපදියි. යමෙක් කැට කැබිලිති, මුගුරු ආදියෙන් අනුන් පෙළමින් හැසිරෙයි ද, එවැනි නොසන්සුන් ශරීර ඇති පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, හික්මුණු අත් පා ඇති සන්සුන් ශරීර ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, සිටීම හිඳීම ආදී ඉරියව්වල දී පස්සද්ධිය උපදවා ගැනීම සඳහා නැමුණු, බෑවුම් වූ, බර වූ සිත් ඇති පුද්ගලයාට ද පස්සද්ධිය උපදියි. එබැවින් ආදිකම්මික කුලපුත්‍රයා මේ කරුණු හතෙන් පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය උපදවාගෙන, එය ම ප්‍රධාන කොට ගෙන විදර්ශනා වඩා අනුපිළිවෙලින් අර්හත් ඵලය ලබා ගනියි. ඔහු අර්හත් මාර්ගය දක්වා පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය වඩන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. ඵලයට පැමිණි කල්හි වඩන ලද්දේ නම් වෙයි.

එකාදස ධම්මා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – වත්ථුවිසදකිරියතා, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා, නිමිත්තකුසලතා, සමයෙ චිත්තස්ස පග්ගණ්හනතා, සමයෙ චිත්තස්ස නිග්ගණ්හනතා, සමයෙ සම්පහංසනතා, සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතා, අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සමාහිතපුග්ගලසෙවනතා, ඣානවිමොක්ඛපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති. තත්ථ වත්ථුවිසදකිරියතා ච ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

සමාධි සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු එකොළොසක් හේතු වෙයි. එනම්: වස්තූන් පිරිසිදුව තබා ගැනීම, ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම, නිමිත්තෙහි දක්ෂ බව, සුදුසු අවස්ථාවෙහි සිත දිරිමත් කිරීම, සුදුසු අවස්ථාවෙහි සිත දමනය කිරීම, සුදුසු අවස්ථාවෙහි සිත සතුටු කිරීම, සුදුසු අවස්ථාවෙහි සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බැලීම, සමාධියක් නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සමාධිය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ධ්‍යාන හා විමොක්ඛයන් මෙනෙහි කිරීම සහ ඒ සමාධි සම්බොජ්ඣංගය කෙරෙහි නැමුණු සිත් ඇති බව ද යන මේවා යි. එහි දී වස්තූන් පිරිසිදු කිරීම හා ඉන්ද්‍රියයන් සමව පැවැත්වීම යන කරුණු කලින් පවසන ලද ක්‍රමයට ම දත යුතු ය.

නිමිත්තකුසලතා නාම කසිණනිමිත්තස්ස උග්ගහකුසලතා. සමයෙ චිත්තස්ස පග්ගණ්හනතාති යස්මිං සමයෙ අතිසිථිලවීරියතාදීහි ලීනං චිත්තං හොති, තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයවීරියපීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනෙන තස්ස පග්ගණ්හනං. සමයෙ චිත්තස්ස නිග්ගණ්හනතාති යස්මිං සමයෙ අච්චාරද්ධවීරියතාදීහි උද්ධතං චිත්තං හොති, තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනෙන තස්ස නිග්ගණ්හනං. සමයෙ සම්පහංසනතාති යස්මිං සමයෙ චිත්තං පඤ්ඤාපයොගමන්දතාය වා උපසමසුඛානධිගමෙන වා නිරස්සාදං හොති, තස්මිං සමයෙ අට්ඨසංවෙගවත්ථුපච්චවෙක්ඛණෙන සංවෙජෙති. අට්ඨ සංවෙගවත්ථූනි නාම – ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි චත්තාරි, අපායදුක්ඛං පඤ්චමං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛන්ති. රතනත්තයගුණානුස්සරණෙන ච පසාදං ජනෙති. අයං වුච්චති ‘‘සමයෙ සම්පහංසනතා’’ති.

නිමිත්තකුසලතාව නම් කසිණ නිමිත්ත උගෙනීමෙහි ඇති දක්ෂතාවයි. 'සුදුසු කාලයෙහි සිත දැඩිව අල්ලා ගැනීම' (චිත්තස්ස පග්ගණ්හනතා) යනු යම් කලෙක ඉතා ලිහිල් වූ වීර්යය ආදිය නිසා සිත හැකිළී (ලීන වී) පවතී ද, ඒ කාලයෙහි ධම්මවිචය, වීර්යය, පීති යන සම්බොජ්ඣංගයන් ඇති කිරීමෙන් සිත උනන්දු කරවීමයි. 'සුදුසු කාලයෙහි සිත මර්දනය කිරීම' (චිත්තස්ස නිග්ගණ්හනතා) යනු යම් කලෙක අධික ලෙස වීර්යය වැඩීම ආදිය නිසා සිත නොසන්සුන් (උද්ධච්ච) වේ ද, ඒ කාලයෙහි පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ෂා යන සම්බොජ්ඣංගයන් ඇති කිරීමෙන් සිත දැමුණු බවට පත් කිරීමයි. 'සුදුසු කාලයෙහි සිත සතුටු කිරීම' (සම්පහංසනතා) යනු යම් කලෙක ප්‍රඥාව හා උත්සාහය මඳ බව නිසා හෝ ශාන්ත සැපය (නිවන) නොලැබීම නිසා හෝ සිත ආශ්වාදයක් නොමැතිව පවතී ද, එකල්හි අට වැදෑරුම් සංවේග වස්තු මෙනෙහි කිරීමෙන් සිත සංවේගයට පත් කිරීමයි. ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ යන සතර ද, පස්වැනිව අපාය දුක් ද, අතීතයෙහි වෘත්ත මූලික දුක ද, අනාගතයෙහි වෘත්ත මූලික දුක ද, වර්තමානයෙහි ආහාර සෙවීම මූලික කරගත් දුක ද යන මේවා අට වැදෑරුම් සංවේග වස්තූහු නම් වෙති. තවද රත්නත්‍රයේ ගුණ සිහි කිරීමෙන් ප්‍රසාදය උපදවයි. මෙයට 'සුදුසු කාලයෙහි සිත සතුටු කිරීම' යැයි කියනු ලැබේ.

සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතා නාම යස්මිං සමයෙ සම්මාපටිපත්තිං ආගම්ම අලීනං අනුද්ධතං අනිරස්සාදං ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං සමථවීථිපටිපන්නං චිත්තං හොති, තදාස්ස පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු න බ්‍යාපාරං ආපජ්ජති සාරථි විය සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු. අයං වුච්චති ‘‘සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතා’’ති. අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා නාම උපචාරං වා අප්පනං වා අප්පත්තානං වික්ඛිත්තචිත්තානං [Pg.402] පුග්ගලානං ආරකා පරිවජ්ජනං. සමාහිතපුග්ගලසෙවනතා නාම උපචාරෙන වා අප්පනාය වා සමාහිතචිත්තානං සෙවනා භජනා පයිරුපාසනා. තදධිමුත්තතා නාම ඨානනිසජ්ජාදීසු සමාධිඋප්පාදනත්ථංයෙව නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතා. එවඤ්හි පටිපජ්ජතො එස උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි එකාදසහි කාරණෙහි සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

සුදුසු කාලයෙහි උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වීම (සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතා) නම් යම් කලෙක නිවැරදි පිළිවෙත නිසා සිත හැකිළීමෙන් තොරව, නොවිසිරී, ආශ්වාද රහිතව, අරමුණෙහි මධ්‍යස්ථව සමථ මාවතට පිළිපන්නේ වේ ද, එකල්හි එම සිත උනන්දු කරවීම, මර්දනය කිරීම හෝ සතුටු කිරීමෙහි කිසිදු වෙහෙසක් නොගැනීමයි. එය මැනවින් දුවන අසුන් දෙස බලා සිටින රියදුරෙකු මෙනි. මෙයට 'සුදුසු කාලයෙහි උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වීම' යැයි කියනු ලැබේ. අසමාහිත පුද්ගලයන් දුරු කිරීම යනු උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය නොලැබූ විසිරුණු සිත් ඇති පුද්ගලයන්ගෙන් ඈත් වී සිටීමයි. සමාහිත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම යනු උපචාර හෝ අප්පනා සමාධියෙන් යුත් එකඟ වූ සිත් ඇති පුද්ගලයන් සේවනය කිරීම, ඇසුරු කිරීම හා පයිරුපාසනය කිරීමයි. තදධිමුත්තතාව නම් සිටගෙන සිටින විට හෝ හිඳගෙන සිටින විට ආදී සෑම අවස්ථාවකම සමාධිය උපදවා ගැනීම සඳහා ම නැඹුරු වූ, බෑවුම් වූ හා යොමු වූ සිත් ඇති බවයි. මෙසේ පිළිපදින්නාහට මෙම සමාධි සම්බොජ්ඣංගය උපදී. එබැවින් කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන කුලපුත්‍රයා මෙම කරුණු එකොළොස මගින් සමාධි සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගෙන, එය ම පෙරටු කොට විදර්ශනාව වඩා අනුපිළිවෙළින් අරහත් ඵලය ලබා ගනී. ඔහු අරහත් මාර්ගය දක්වා සමාධි සම්බොජ්ඣංගය වඩන්නේ යැයි කියනු ලබන අතර, ඵලයට පත් වූ පසු එය වඩන ලද්දේ යැයි කියනු ලැබේ.

පඤ්ච ධම්මා උපෙඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – සත්තමජ්ඣත්තතා, සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතා, සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තපුග්ගලසෙවනතා තදධිමුත්තතාති. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි සත්තමජ්ඣත්තතං සමුට්ඨාපෙති ‘‘ත්වං අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනොව කම්මෙන ගමිස්සසි, එසොපි අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනොව කම්මෙන ගමිස්සති, ත්වං කං කෙලායසී’’ති එවං කම්මස්සකතපච්චවෙක්ඛණෙන ච, ‘‘පරමත්ථතො සත්තොයෙව නත්ථි, සො ත්වං කං කෙලායසී’’ති එවං නිස්සත්තපච්චවෙක්ඛණෙන චාති. ද්වීහෙවාකාරෙහි සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතං සමුට්ඨාපෙති ‘‘ඉදං චීවරං අනුපුබ්බෙන වණ්ණවිකාරඤ්චෙව ජිණ්ණභාවඤ්ච උපගන්ත්වා පාදපුඤ්ඡනචොළකං හුත්වා යට්ඨිකොටියා ඡඩ්ඩනීයං භවිස්සති, සචෙ පනස්ස සාමිකො භවෙය්‍ය, නාස්ස එවං විනස්සිතුං දදෙය්‍යා’’ති එවං අස්සාමිකභාවපච්චවෙක්ඛණෙන ච, ‘‘අනද්ධනියං ඉදං තාවකාලික’’න්ති එවං තාවකාලිකභාවපච්චවෙක්ඛණෙන චාති. යථා ච චීවරෙ, එවං පත්තාදීසුපි යොජනා කාතබ්බා.

උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු පහක් හේතු වේ. එනම් සත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව, සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව, සත්වයන් හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි ඇලුම් කරන පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සත්වයන් හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ කෙරෙහි ම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. එහිදී ආකාර දෙකකින් සත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව උපදවා ගනී. එනම් 'තෝ තොගේ ම කර්මයෙන් පැමිණ තොගේ ම කර්මයෙන් යන්නෙහි ය, මොහු ද තමාගේ ම කර්මයෙන් පැමිණ තමාගේ ම කර්මයෙන් යන්නේ ය, තෝ කවරෙකුට ඇලුම් කරන්නේ ද?' යනුවෙන් කර්මස්සකතා ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව මගින් සහ 'පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙක් කියා කෙනෙකු නැත, එසේ තිබියදී තෝ කවරෙකුට ඇලුම් කරන්නේ ද?' යනුවෙන් නිස්සත්ත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව මගිනි. ආකාර දෙකකින් සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව උපදවා ගනී. එනම් 'මේ සිවුර ක්‍රමයෙන් වර්ණය වෙනස් වී, දිරාපත් වී, පය පිසින රෙදි කඩක් බවට පත් වී කෙළවර සැරයටි කොනකින් අල්ලා බැහැර කළ යුත්තක් වන්නේ ය, ඉදින් මෙයට අයිතිකරුවෙකු සිටියේ නම් මෙසේ විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙන්නේ ය' යනුවෙන් අයිතිකරුවෙකු නැති බව මෙනෙහි කිරීමෙන් සහ 'මෙය චිරස්ථායී නොවේ, තාවකාලික දෙයකි' යනුවෙන් තාවකාලික බව මෙනෙහි කිරීමෙනි. සිවුර සම්බන්ධයෙන් යම් සේ ද, පාත්‍රය ආදී අනෙකුත් පිරිකර සම්බන්ධයෙන් ද එසේම යෙදිය යුතුය.

සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනතාති එත්ථ යො පුග්ගලො ගිහී වා අත්තනො පුත්තධීතාදිකෙ, පබ්බජිතො වා අත්තනො අන්තෙවාසිකසමානුපජ්ඣායකාදිකෙ මමායති, සහත්ථෙනෙව නෙසං කෙසච්ඡෙදනසූචිකම්මචීවරධොවනරජනපත්තපචනාදීනි කරොති, මුහුත්තම්පි අපස්සන්තො ‘‘අසුකො සාමණෙරො කුහිං, අසුකො දහරො කුහි’’න්ති භන්තමිගො විය ඉතො චිතො ච ඔලොකෙති, අඤ්ඤෙන කෙසච්ඡෙදනාදීනං අත්ථාය ‘‘මුහුත්තං තාව අසුකං පෙසෙථා’’ති යාචියමානොපි ‘‘අම්හෙපි තං අත්තනො කම්මං න කාරෙම, තුම්හෙ නං ගහෙත්වා කිලමිස්සථා’’ති න දෙති, අයං සත්තකෙලායනො නාම. යො පන චීවරපත්තථාලකකත්තරයට්ඨිආදීනි මමායති, අඤ්ඤස්ස හත්ථෙන පරාමසිතුම්පි න දෙති, තාවකාලිකං [Pg.403] යාචිතො ‘‘මයම්පි ඉමං ධනායන්තා න පරිභුඤ්ජාම, තුම්හාකං කිං දස්සාමා’’ති වදති, අයං සඞ්ඛාරකෙලායනො නාම.

'සත්වයන් හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි ඇලුම් කරන පුද්ගලයන් දුරු කිරීම' යනුවෙහි - යම් පුද්ගලයෙක් ගිහියෙකු වී තමාගේ දූ පුතුන් කෙරෙහි හෝ, පැවිද්දෙකු වී තමාගේ අතේවාසික සද්ධිවිහාරිකයන් කෙරෙහි හෝ 'මගේය' යන තෘෂ්ණාවෙන් බැඳී, තමාගේ ම අතින් ඔවුන්ගේ හිසකෙස් කැපීම, මැසීම් කටයුතු, සිවුරු සේදීම, පඬු පෙවීම, පාත්‍ර පින්තාරු කිරීම ආදිය කර දෙයි ද, මොහොතක් ඔවුන් නොදකින විට කලබල වූ මුවෙකු මෙන් එහා මෙහා බලයි ද, හිසකෙස් කැපීම ආදී කටයුත්තක් සඳහා වෙනත් අයෙකු මොහොතකට ඔවුන් ඉල්ලා සිටි කල 'අපිවත් ඔවුන් ලවා අපේ වැඩ කරවා නොගනිමු, ඔබ ඔවුන් රැගෙන ගොස් වෙහෙස කරන්නේ කුමට ද?' කියා ඔවුන් පවරා නොදෙයි ද, ඔහු සත්තකේලායන (සත්වයන්ට ඇලුම් කරන) පුද්ගලයා නම් වේ. යමෙක් සිවුරු, පාත්‍ර, කෝප්ප, කතුරු, සැරයටි ආදිය කෙරෙහි 'මගේය' යන හැඟීමෙන් බැඳී, වෙනත් අයෙකුට එය අතින් ඇල්ලීමට පවා ඉඩ නොදෙයි ද, තාවකාලිකව පාවිච්චියට ඉල්ලූ විට 'අපිත් මෙයට ආදරේ නිසා පාවිච්චි නොකරමු, ඔබට කෙසේ දෙන්න ද?' කියා පවසයි ද, ඔහු සංඛාරකේලායන (සංස්කාරයන්ට ඇලුම් කරන) පුද්ගලයා නම් වේ.

යො පන තෙසු ද්වීසුපි වත්ථූසු මජ්ඣත්තො උදාසිනො, අයං සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තො නාම. ඉති අයං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො එවරූපං සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලං ආරකා පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තපුග්ගලං සෙවන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු තදුප්පාදනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති. ඉති ඉමෙපි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා.

යමෙක් ඒ සත්ව හා සංස්කාර යන කරුණු දෙකෙහිම මධ්‍යස්ථව හා මැදහත්ව වෙසෙයි ද, ඔහු සත්තසංඛාර මජ්ඣත්ත පුද්ගලයා නම් වේ. මෙසේ මෙම උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය, පෙර කී සත්වයන් හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි ඇලුම් කරන පුද්ගලයන් දුරින් ම දුරු කරන්නා වූ ද, සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නා වූ ද, සිටගෙන සිටින විට හෝ හිඳගෙන සිටින විට ආදී සෑම කල්හි ම එය උපදවා ගැනීම පිණිස ම නැඹුරු වූ සිත් ඇත්තා වූ ද පුද්ගලයාට උපදී. එබැවින් කර්මස්ථානයෙහි නියැළෙන කුලපුත්‍රයා මෙම කරුණු පහ මගින් උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගෙන, එය ම ප්‍රධාන කොට විදර්ශනාව වඩා අනුපිළිවෙළින් අරහත් ඵලය ලබා ගනී. ඔහු අරහත් මාර්ගය තෙක් උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය වඩන්නේ යැයි කියනු ලබන අතර, ඵලයට පත් වූ විට එය වඩන ලද්දේ යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ සප්ත සම්බොජ්ඣංගයන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් මිශ්‍රව දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි.

419. සම්මාදිට්ඨිං භාවෙතීති අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස ආදිභූතං සම්මාදිට්ඨිං බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන සම්මාදස්සනලක්ඛණා සම්මාදිට්ඨි. සම්මාඅභිනිරොපනලක්ඛණො සම්මාසඞ්කප්පො. සම්මාපරිග්ගාහලක්ඛණා සම්මාවාචා. සම්මාසමුට්ඨාපනලක්ඛණො සම්මාකම්මන්තො. සම්මාවොදාපනලක්ඛණො සම්මාආජීවො. සම්මාපග්ගහලක්ඛණො සම්මාවායාමො. සම්මාඋපට්ඨානලක්ඛණා සම්මාසති. සම්මාසමාධානලක්ඛණො සම්මාසමාධි.

419. 'සම්මා දිට්ඨිය වඩයි' යනු අෂ්ටාංගික මාර්ගයෙහි ආරම්භය වූ සම්මා දිට්ඨිය දියුණු කරයි, වඩවයි යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. එහිදී සම්මා දිට්ඨිය යනු නිවැරදිව දැකීමේ ලක්ෂණයයි. සම්මා සංකප්පය යනු අරමුණෙහි සිත මැනවින් පිහිටුවීමේ (එසවීමේ) ලක්ෂණයයි. සම්මා වාචාව යනු (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්) මැනවින් පිළිගැනීමේ ලක්ෂණයයි. සම්මා කම්මන්තය යනු මැනවින් (නිවැරදි කටයුතු) ආරම්භ කිරීමේ ලක්ෂණයයි. සම්මා ආජීවය යනු (ජීවිතය) මැනවින් පිරිසිදු කිරීමේ ලක්ෂණයයි. සම්මා වායාමය යනු (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්) මැනවින් උනන්දු කරවීමේ ලක්ෂණයයි. සම්මා සතිය යනු අරමුණෙහි මැනවින් එළඹ සිටීමේ ලක්ෂණයයි. සම්මා සමාධිය යනු අරමුණෙහි සිත මැනවින් තැන්පත් කිරීමේ ලක්ෂණයයි.

තෙසු එකෙකස්ස තීණි තීණි කිච්චානි හොන්ති. සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨි තාව අඤ්ඤෙහිපි අත්තනො පච්චනීකකිලෙසෙහි සද්ධිං මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහති, නිරොධං ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච පස්සති තප්පටිච්ඡාදකමොහවිධමනවසෙන අසම්මොහතො. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි තථෙව මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනි ච පජහන්ති, නිරොධඤ්ච ආරම්මණං කරොන්ති. විසෙසතො පනෙත්ථ සම්මාසඞ්කප්පො සහජාතධම්මෙ සම්මා අභිනිරොපෙති, සම්මාවාචා සම්මා පරිග්ගණ්හාති, සම්මාකම්මන්තො සම්මා සමුට්ඨාපෙති, සම්මාආජීවො සම්මා වොදාපෙති, සම්මාවායාමො සම්මා පග්ගණ්හාති, සම්මාසති සම්මා උපට්ඨාති, සම්මාසමාධි සම්මා පදහති.

මෙම මාර්ගාංග අටෙන් එකිනෙකකට කෘත්‍යයන් (කාර්යයන්) තුන බැගින් පවතියි. එනම්: ප්‍රථමයෙන් සම්මා දිට්ඨිය තමාට පටහැනි ක්ලේශයන් සමඟ මිච්ඡා දිට්ඨිය (වැරදි දැකීම) ප්‍රහීණ කරයි, නිවන අරමුණු කරයි, එමෙන්ම එය වසා සිටින මෝහය දුරු කිරීමේ බලයෙන් සහජාත ධර්මයන් මුළාවකින් තොරව දකියි. සම්මා සංකප්පාදී සෙසු මාර්ගාංග ද එලෙසම මිච්ඡා සංකප්පාදිය ප්‍රහීණ කරයි, නිවන අරමුණු කරයි. විශේෂයෙන් මෙහිදී සම්මා සංකප්පය සහජාත ධර්මයන් අරමුණෙහි මැනවින් පිහිටුවයි, සම්මා වාචාව මැනවින් (සමාදන් වීමෙන්) පරිග්‍රහණය කරයි, සම්මා කම්මන්තය මැනවින් (අකුසලයෙන් වැළකී කටයුතු) සිදු කරයි, සම්මා ආජීවය මැනවින් ජීවිතය පිරිසිදු කරයි, සම්මා වායාමය මැනවින් (සහජාත ධර්මයන්) උසුලයි, සම්මා සතිය මැනවින් (අරමුණෙහි) එළඹ සිටියි, සම්මා සමාධිය මැනවින් (සිත) අරමුණෙහි තබයි.

අපි චෙසා සම්මාදිට්ඨි නාම පුබ්බභාගෙ නානාක්ඛණා නානාරම්මණා හොති, මග්ගකාලෙ එකක්ඛණා එකාරම්මණා. කිච්චතො පන දුක්ඛෙ ඤාණන්තිආදීනි [Pg.404] චත්තාරි නාමානි ලභති. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි පුබ්බභාගෙ නානක්ඛණා නානාරම්මණා හොන්ති, මග්ගකාලෙ එකක්ඛණා එකාරම්මණා. තෙසු සම්මාසඞ්කප්පො කිච්චතො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො අවිහිංසාසඞ්කප්පො අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පොති තීණි නාමානි ලභති. සම්මාවාචාදයො තයො පුබ්බභාගෙ විරතියොපි හොන්ති චෙතනායොපි, මග්ගක්ඛණෙ පන විරතියොව. සම්මාවායාමො සම්මාසතීති ඉදම්පි ද්වයං කිච්චතො සම්මප්පධානසතිපට්ඨානවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභති. සම්මාසමාධි පන පුබ්බභාගෙපි මග්ගක්ඛණෙපි සම්මාසමාධියෙව.

තවද, මෙම සම්මා දිට්ඨිය පූර්ව භාගයෙහි (ලෞකික මගෙහි) විවිධ වූ ක්ෂණයන්හි විවිධ වූ අරමුණු සහිතව පවතියි. මාර්ග ක්ෂණයෙහිදී (ලෝකෝත්තර මගෙහි) එක් ක්ෂණයක එක් අරමුණක් (නිවන) සහිතව පවතියි. කෘත්‍ය වශයෙන් ගත්කළ, දුක්ඛේ ඥානය (දුක පිළිබඳ දැනුම) ආදී වශයෙන් නාමයන් සතරක් (සතර සත්‍යය උදෙසා) ලබයි. සම්මා සංකප්පාදිය ද පූර්ව භාගයෙහි විවිධ ක්ෂණයන්හි විවිධ අරමුණු සහිතව පවතින අතර, මාර්ග ක්ෂණයෙහිදී එක් ක්ෂණයක එක් අරමුණක් සහිතව පවතියි. ඔවුන් අතරින් සම්මා සංකප්පය කෘත්‍ය වශයෙන් නෙක්ඛම්ම සංකප්ප, අවිහිංසා සංකප්ප, අබ්‍යාපාද සංකප්ප යන නාමයන් තුන ලබයි. සම්මා වාචාදී මාර්ගාංග තුන පූර්ව භාගයෙහි විරති (වැළකීම) වශයෙන් මෙන්ම චේතනා වශයෙන් ද පවතියි; මාර්ග ක්ෂණයෙහිදී නම් විරති පමණක්ම වේ. සම්මා වායාමය හා සම්මා සතිය යන මේ දෙක ද කෘත්‍ය වශයෙන් සතර සම්‍යප්ප්‍රධාන හා සතර සතිපට්ඨාන වශයෙන් නාමයන් සතරක් බැගින් ලබයි. සම්මා සමාධිය පූර්ව භාගයෙහිදී මෙන්ම මාර්ග ක්ෂණයෙහිදී ද සම්මා සමාධියම වේ.

ඉති ඉමෙසු අට්ඨසු ධම්මෙසු භගවතා නිබ්බානාධිගමාය පටිපන්නස්ස යොගිනො බහුකාරත්තා පඨමං සම්මාදිට්ඨි දෙසිතා. අයඤ්හි ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතො පඤ්ඤාසත්ථ’’න්ති (ධ. ස. 16, 20, 29, 34) ච වුත්තා. තස්මා එතාය පුබ්බභාගෙ විපස්සනාඤාණසඞ්ඛාතාය සම්මාදිට්ඨියා අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා කිලෙසචොරෙ ඝාතෙන්තො ඛෙමෙන යොගාවචරො නිබ්බානං පාපුණාති. තෙන වුත්තං – ‘‘නිබ්බානාධිගමාය පටිපන්නස්ස යොගිනො බහුකාරත්තා පඨමං සම්මාදිට්ඨි දෙසිතා’’ති.

මෙසේ මෙම ධර්ම අට අතරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නිවන් අවබෝධය පිණිස පිළිපන් යෝගී පුද්ගලයාට බොහෝ උපකාරී වන බැවින් ප්‍රථමයෙන්ම සම්මා දිට්ඨිය දේශනා කරන ලදී. සැබවින්ම මෙය 'ප්‍රඥා ප්‍රදීපය' සහ 'ප්‍රඥා ආයුධය' යැයි ද කියනු ලැබේ. එබැවින් පූර්ව භාගයෙහි විපස්සනා ඥානය නමින් හඳුන්වන මෙම සම්මා දිට්ඨියෙන් අවිද්‍යා අන්ධකාරය දුරුකොට, කෙලෙස් සොරුන් නසා යෝගාවචරයා නිර්භයව නිවනට පැමිණෙයි. ඒ නිසා 'නිවන් අවබෝධය පිණිස පිළිපන් යෝගියාට බොහෝ උපකාරී වන බැවින් ප්‍රථමයෙන් සම්මා දිට්ඨිය දේශනා කරන ලදී' යැයි වදාරන ලදී.

සම්මාසඞ්කප්පො පන තස්සා බහුකාරො, තස්මා තදනන්තරං වුත්තො. යථා හි හෙරඤ්ඤිකො හත්ථෙන පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා චක්ඛුනා කහාපණං ඔලොකෙන්තො ‘අයං කූටො, අයං ඡෙකො’’ති ජානාති, එවං යොගාවචරොපි පුබ්බභාගෙ විතක්කෙන විතක්කෙත්වා විතක්කෙත්වා විපස්සනාපඤ්ඤාය ඔලොකයමානො ‘‘ඉමෙ ධම්මා කාමාවචරා, ඉමෙ ධම්මා රූපාවචරාදයො’’ති ජානාති. යථා වා පන පුරිසෙන කොටියං ගහෙත්වා පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා දින්නං මහාරුක්ඛං තච්ඡකො වාසියා තච්ඡෙත්වා කම්මෙ උපනෙති, එවං විතක්කෙන විතක්කෙත්වා විතක්කෙත්වා දින්නධම්මෙ යොගාවචරො පඤ්ඤාය ‘‘ඉමෙ ධම්මා කාමාවචරා, ඉමෙ ධම්මා රූපාවචරා’’තිආදිනා නයෙන පරිච්ඡින්දිත්වා කම්මෙ උපනෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘සම්මාසඞ්කප්පො පන තස්සා බහුකාරො, තස්මා තදනන්තරං වුත්තො’’ති.

සම්මා සංකප්පය එම සම්මා දිට්ඨියට බොහෝ උපකාරී වෙයි, එබැවින් එයට අනතුරුව පවසන ලදී. යම් සේ රන්කරුවෙකු අතින් කාසිය (කහවණුව) නැවත නැවත පෙරළා පෙරළා බලමින් ඇසින් පිරික්සන විට 'මෙය ව්‍යාජ එකකි, මෙය නිවැරදි එකකි' යි හඳුනා ගනියි ද, එලෙසම යෝගාවචරයා ද පූර්ව භාගයෙහි විතර්කයෙන් නැවත නැවත සිතා විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් බලන්නේ 'මේවා කාමාවචර ධර්මයන්ය, මේවා රූපාවචර ආදී ධර්මයන්ය' යි හඳුනා ගනියි. නැතහොත්, වඩුවෙකු තමාට ලැබුණු මහත් වෘක්ෂයක් කෙළවරින් අල්ලා පෙරළා පෙරළා වෑයෙන් සූරා වැඩට ගන්නේ යම් සේ ද, එලෙසම යෝගාවචරයා විතර්කයෙන් නැවත නැවත විමසා තමාට ලැබුණු ධර්මයන් ප්‍රඥාවෙන් 'මේවා කාමාවචර ධර්මයන්ය, මේවා රූපාවචර ධර්මයන්ය' යනාදී වශයෙන් වෙන්කොට හඳුනාගෙන වැඩෙහි (භාවනාවෙහි) යොදවයි. ඒ නිසා 'සම්මා සංකප්පය ඇයට (සම්මා දිට්ඨියට) බොහෝ උපකාරී වේ, එබැවින් එයට අනතුරුව පවසන ලදී' යැයි වදාරන ලදී.

ස්වායං [Pg.405] යථා සම්මාදිට්ඨියා, එවං සම්මාවාචායපි උපකාරකො. යථාහ – ‘‘පුබ්බෙ ඛො, ගහපති, විතක්කෙත්වා විචාරෙත්වා පච්ඡා වාචං භින්දතී’’ති (ම. නි. 1.463). තස්මා තදනන්තරං සම්මාවාචා වුත්තා.

මෙම සම්මා සංකප්පය යම් සේ සම්මා දිට්ඨියට උපකාරී වේ ද, එලෙසම සම්මා වාචාවට ද උපකාරී වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'ගෘහපතිය, පළමුව සිතින් විතර්ක කොට විචාර කොට පසුව වචනය පිට කරයි.' එබැවින් සම්මා සංකප්පයට අනතුරුව සම්මා වාචාව වදාරන ලදී.

යස්මා පන ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමාති පඨමං වාචාය සංවිදහිත්වා ලොකෙ කම්මන්තෙ පයොජෙන්ති, තස්මා වාචා කායකම්මස්ස උපකාරිකාති සම්මාවාචාය අනන්තරං සම්මාකම්මන්තො වුත්තො.

යම් හෙයකින් 'මම මෙනම් වූ මේ කටයුත්ත කරන්නෙමි' යි පළමුව වචනයෙන් සංවිධානය කොට ලෝකයෙහි කර්මාන්තයන්හි යෙදෙන බැවින්, වචනය කායික ක්‍රියාවන්ට (කාය කර්මයට) උපකාරී වේ. එබැවින් සම්මා වාචාවට අනතුරුව සම්මා කම්මන්තය වදාරන ලදී.

චතුබ්බිධං පන වචීදුච්චරිතං, තිවිධං කායදුච්චරිතං පහාය උභයසුචරිතං පූරෙන්තස්සෙව යස්මා ආජීවට්ඨමකසීලං පූරෙති, න ඉතරස්ස. තස්මා තදුභයානන්තරං සම්මාආජීවො වුත්තො.

සිව්වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතය ද තෙවැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතය ද ප්‍රහීණ කොට සුචරිත දෙවර්ගයම සම්පූර්ණ කරන්නාටම ආජීවට්ඨමක සීලය (යහපත් දිවි පැවැත්ම අටවන අංගය කොට ඇති ශීලය) සම්පූර්ණ වේ, අන් අයට නොවේ. එබැවින් ඒ කාය-වචී සුචරිත දෙකටම අනතුරුව සම්මා ආජීවය වදාරන ලදී.

එවං සුද්ධාජීවෙන ‘‘පරිසුද්ධො මෙ ආජීවො’’ති එත්තාවතා පරිතොසං කත්වා සුත්තප්පමත්තෙන විහරිතුං න යුත්තං, අථ ඛො සබ්බඉරියාපථෙසු ඉදං වීරියමාරභිතබ්බන්ති දස්සෙතුං තදනන්තරං සම්මාවායාමො වුත්තො.

මෙසේ පිරිසිදු ජීවිකාවෙන් යුක්ත වූ පමණින් 'මගේ ජීවිකාව පිරිසිදුය' යි සෑහීමකට පත්ව නිදිමතෙන් හෝ ප්‍රමාදයෙන් යුතුව විසීම නුසුදුසුය. ඒ වෙනුවට සියලු ඉරියව්වලදී මෙම (මාර්ග) වීර්යය ආරම්භ කළ යුතුය යන්න පෙන්වීමට සම්මා ආජීවයට අනතුරුව සම්මා වායාමය වදාරන ලදී.

තතො ආරද්ධවීරියෙනාපි කායාදීසු චතූසු වත්ථූසු සති සූපට්ඨිතා කාතබ්බාති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සම්මාසති දෙසිතා.

ඉන්පසු, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති තැනැත්තා විසින් ද කය ආදී සතර වස්තූන් (සතර සතිපට්ඨානය) කෙරෙහි සතිය මැනවින් පිහිටුවිය යුතු බව පෙන්වනු පිණිස සම්මා වායාමයට අනතුරුව සම්මා සතිය දේශනා කරන ලදී.

යස්මා පන එවං සූපට්ඨිතා සති සමාධිස්ස උපකාරානුපකාරානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසිත්වා පහොති එකත්තාරම්මණෙ චිත්තං සමාධෙතුං, තස්මා සම්මාසතියා අනන්තරං සම්මාසමාධි දෙසිතොති වෙදිතබ්බො. ඉති අයම්පි අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ලොකියලොකුත්තරමිස්සකොව කථිතො.

යම් හෙයකින් මෙසේ මැනවින් පිහිටුවන ලද සතිය, සමාධියට උපකාරී වන හා උපකාරී නොවන ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය පිරික්සා සිත එකඟ අරමුණක තැබීමට සමත් වේ ද, එබැවින් සම්මා සතියට අනතුරුව සම්මා සමාධිය දේශනා කළ බව දත යුතුය. මෙසේ මෙම අෂ්ටාංගික මාර්ගය ලෞකික හා ලෝකෝත්තර යන දෙකම මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

427. අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤීතිආදීසු අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මවසෙන අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී නාම හොති. අජ්ඣත්තඤ්හි නීලපරිකම්මං කරොන්තො කෙසෙ වා පිත්තෙ වා අක්ඛිතාරකාය වා කරොති, පීතපරිකම්මං කරොන්තො මෙදෙ වා ඡවියා වා හත්ථපාදතලෙසු වා අක්ඛීනං පීතකට්ඨානෙ වා කරොති, ලොහිතපරිකම්මං කරොන්තො මංසෙ වා ලොහිතෙ වා ජිව්හාය වා අක්ඛීනං රත්තට්ඨානෙ වා කරොති, ඔදාතපරිකම්මං කරොන්තො අට්ඨිම්හි වා දන්තෙ වා නඛෙ වා අක්ඛීනං සෙතට්ඨානෙ වා කරොති. තං පන සුනීලං සුපීතං සුලොහිතකං සුඔදාතකං න හොති, අවිසුද්ධමෙව හොති.

427. 'අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී' යනාදී තන්හි තම සන්තානයෙහි පවතින රූපය කෙරෙහි භාවනා (පරිකර්ම) කිරීමේ බලයෙන් 'අධ්‍යාත්ම රූප සංඥාව' ඇති වේ. සැබවින්ම අධ්‍යාත්මිකව නිල් කසිණ පරිකර්මය කරන තැනැත්තා කෙස් හෝ පිත හෝ ඇසේ කළු ඉංගිරියාව හෝ අරමුණු කරයි. රන්වන් (පීත) පරිකර්මය කරන තැනැත්තා මේදය හෝ සම හෝ අල්ල හා යටි පතුල් හෝ ඇස්වල කහ පැහැති තැන් හෝ අරමුණු කරයි. රතු (ලෝහිත) පරිකර්මය කරන්නා මාංශ හෝ රුධිරය හෝ දිව හෝ ඇස්වල රතු පැහැති තැන් හෝ අරමුණු කරයි. සුදු (ඕදාත) පරිකර්මය කරන්නා අස්ථි හෝ දත් හෝ නිය හෝ ඇස්වල සුදු පැහැති තැන් හෝ අරමුණු කරයි. එහෙත් එම අධ්‍යාත්මික කසිණ රූපය ඉතා පිරිසිදු නිල්, රන්වන්, රතු හෝ සුදු පැහැයක් නොවේ; එය අපිරිසිදු (අවිශුද්ධ) ස්වභාවයෙන්ම පවතියි.

එකො [Pg.406] බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති යස්සෙවං පරිකම්මං අජ්ඣත්තං උප්පන්නං හොති, නිමිත්තං පන බහිද්ධා. සො එවං අජ්ඣත්තං පරිකම්මස්ස බහිද්ධා ච අප්පනාය වසෙන ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති වුච්චති. පරිත්තානීති අවඩ්ඪිතානි. සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති සුවණ්ණානි වා හොන්ති දුබ්බණ්ණානි වා, පරිත්තවසෙනෙව ඉදං අභිභායතනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තානි අභිභුය්‍යාති යථා නාම සම්පන්නගහණිකො කටච්ඡුමත්තං භත්තං ලභිත්වා ‘‘කිං එත්ථ භුඤ්ජිතබ්බං අත්ථී’’ති සඞ්කඩ්ඪිත්වා එකකබලමෙව කරොති, එවමෙව ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො විසදඤාණො ‘‘කිං එත්ථ පරිත්තකෙ ආරම්මණෙ සමාපජ්ජිතබ්බං අත්ථි, නායං මම භාරො’’ති තානි රූපානි අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතීති අත්ථො. ජානාමි පස්සාමීති ඉමිනා පනස්ස ආභොගො කථිතො. සො ච ඛො සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස, න අන්තොසමාපත්තියං. එවංසඤ්ඤී හොතීති ආභොගසඤ්ඤායපි ඣානසඤ්ඤායපි එවංසඤ්ඤී හොති. අභිභවසඤ්ඤා හිස්ස අන්තොසමාපත්තියම්පි අත්ථි, ආභොගසඤ්ඤා පන සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්සෙව.

‘‘එක් අයෙක් බාහිර රූපයන් දකියි’’ යනු, යමෙකුට මෙසේ පරිකර්මය තමා තුළ (අධ්‍යාත්මයෙහි) උපන්නේ වෙයිද, එහෙත් නිමිත්ත (ප්‍රතිභාග නිමිත්ත) බාහිරයෙහි පවතීද ඔහුටය. ඔහු මෙසේ තමා තුළ පරිකර්මය ඇතිවීමෙන් සහ බාහිරව පවතින අර්පණාවගේ (අප්පනා) බලයෙන් ‘‘තමා තුළ රූප සංඥා ඇත්තේ බාහිරව රූපයන් දකියි’’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘‘පරිත්තානි’’ යනු නොවැඩූ (ප්‍රමාණයෙන් කුඩා වූ) රූපයන්ය. ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි’’ යනු ලස්සන හෝ අවලස්සන පැහැයන් ඇති රූපයන්ය. මේ අභිභායතනය පවසන ලද්දේ පිරිත්ත (කුඩා) අරමුණක් වශයෙනි. ‘‘තානි අභිබුය්‍ය’’ (ඒවා මැඩපවත්වා) යනු කෙසේද යත්, මැනවින් ආහාර දිරවන ශක්තිය ඇති මිනිසෙකුට බත් හැන්දක් ලැබුණු විට ‘‘මෙහි අනුභව කිරීමට කුමක් ඇද්ද?’’ යැයි සිතා එය එක් බත් පිඩක් කොට අනුභව කරන්නාක් මෙනි. එලෙසම තියුණු ප්‍රඥාව ඇති විශද ඥානයෙන් යුත් පුද්ගලයා ‘‘මේ කුඩා අරමුණෙහි සමවැදීමට කුමක් ඇද්ද? මෙය මට බරක් නොවේ’’ යැයි සිතා ඒ රූපයන් මැඩපවත්වා (අභිබවනය කොට) ධ්‍යානයට සමවදියි. නිමිත්ත පහළ වීමත් සමඟම මෙහිදී අර්පණයට පමුණුවයි යන්න මෙහි අදහසයි. ‘‘ජානාමි පස්සාමි’’ (දනිමි දකිමි) යන්නෙන් එම යෝගී පුද්ගලයාගේ මෙනෙහි කිරීම (ආභෝගය) කියැවේ. එය සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාට ඇති වන්නකි, සමාපත්තිය ඇතුළත නොවේ. ‘‘එවංසඤ්ඤී හෝති’’ යනු මෙනෙහි කිරීමේ සංඥාවෙන් හෝ ධ්‍යාන සංඥාවෙන් එබඳු සංඥාවක් ඇති පුද්ගලයාය. අභිභවන සංඥාව ඔහුට සමාපත්තිය තුළද පවතී, නමුත් මෙනෙහි කිරීමේ සංඥාව (ආභෝග සංඥාව) පවතින්නේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාටමය.

අප්පමාණානීති වඩ්ඪිතප්පමාණානි, මහන්තානීති අත්ථො. අභිභුය්‍යාති එත්ථ පන යථා මහග්ඝසො පුරිසො එකං භත්තවඩ්ඪිතකං ලභිත්වා ‘‘අඤ්ඤම්පි හොතු, කිං එතං මය්හං කරිස්සතී’’ති තං න මහන්තතො පස්සති, එවමෙව ඤාණුත්තරො පුග්ගලො විසදඤාණො ‘‘කිං එත්ථ සමාපජ්ජිතබ්බං, නයිදං අප්පමාණං, න මය්හං චිත්තෙකග්ගතාකරණෙ භාරො අත්ථී’’ති තානි අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතීති අත්ථො.

‘‘අප්පමාණානි’’ යනු වැඩූ ප්‍රමාණය ඇති, මහත් වූ අරමුණුය යනු අර්ථයයි. ‘‘අභිබුය්‍ය’’ යන්නෙහි අදහස මෙයයි: බොහෝ සේ අනුභව කරන මිනිසෙකුට එක් බත් පිඟානක් ලැබුණු විට ‘‘තව එකක් තිබුණත් කමක් නැත, මට මෙයින් කුමන වැඩක්ද?’’ යැයි සිතා එය මහත් වූ දෙයක් ලෙස නොදකින්නාක් මෙනි. එසේම තියුණු ප්‍රඥාව ඇති විශද ඥානයෙන් යුත් පුද්ගලයා ‘‘මෙහි සමවැදීමට කුමක් ඇද්ද? මෙය අප්‍රමාණ වූ දෙයක් නොවේ, මගේ සිතේ ඒකාග්‍රතාව ඇති කිරීමට මෙය බරක් නොවේ’’ යැයි සිතා ඒ අරමුණු මැඩපවත්වා ධ්‍යානයට සමවදියි. නිමිත්ත පහළ වීමත් සමඟම මෙහිදී අර්පණයට පමුණුවයි යනු මෙහි අදහසයි.

අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අලාභිතාය වා අනත්ථිකතාය වා අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මසඤ්ඤාවිරහිතො.

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’’ යනු (පරිකර්ම නිමිත්ත) නොලැබීමෙන් හෝ ඒ කෙරෙහි ඇති අකමැත්ත නිසා තමා තුළ වූ රූපයෙහි පරිකර්ම සංඥාවෙන් තොර වීමයි.

බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති යස්ස පරිකම්මම්පි නිමිත්තම්පි බහිද්ධාව උප්පන්නං, සො එවං බහිද්ධා පරිකම්මස්ස චෙව අප්පනාය ච වසෙන ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකොව බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති වුච්චති. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථඅභිභායතනෙ වුත්තනයමෙව. ඉමෙසු පන චතූසු පරිත්තං විතක්කචරිතවසෙන ආගතං, අප්පමාණං මොහචරිතවසෙන, සුවණ්ණං දොසචරිතවසෙන, දුබ්බණ්ණං රාගචරිතවසෙන[Pg.407]. එතෙසඤ්හි එතානි සප්පායානි, සා ච නෙසං සප්පායතා විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ චරියනිද්දෙසෙ වුත්තා.

‘‘බාහිරව රූපයන් දකියි’’ යනු යමෙකුට පරිකර්මයත් නිමිත්තත් බාහිරවම උපන්නේ වේද ඔහුටය. ඔහු මෙසේ බාහිර පරිකර්මය හා අර්පණාවගේ බලයෙන් ‘‘තමා තුළ අරූප සංඥා ඇතිව බාහිරව රූපයන් දකියි’’ යැයි කියනු ලැබේ. සිව්වන අභිභායතනය පිළිබඳ මෙහි ඉතිරි කරුණු කලින් කියූ පරිදිමය. මෙහි සඳහන් සතරක් වූ අභිභායතනයන් අතුරින්, ‘‘පරිත්ත’’ (කුඩා) අරමුණ විතර්ක චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, ‘‘අප්පමාණ’’ (අප්‍රමාණ) අරමුණ මෝහ චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, ‘‘සුවණ්ණ’’ (සුන්දර) අරමුණ ද්වේෂ චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, ‘‘දුබ්බණ්ණ’’ (අසුන්දර) අරමුණ රාග චරිත ඇත්තන් උදෙසාද පැමිණියේය. ඔවුන්ට ඒ අරමුණු සප්පාය (ගැලපෙන) බැවිනි. ඒ සප්පාය බව විශුද්ධිමාර්ගයෙහි චරියනිද්දේසයෙහි විස්තරාත්මකව පවසන ලදී.

පඤ්චමඅභිභායතනාදීසු නීලානීති සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන වුත්තං. නීලවණ්ණානීති වණ්ණවසෙන. නීලනිදස්සනානීති නිදස්සනවසෙන, අපඤ්ඤායමානවිවරානි අසම්භින්නවණ්ණානි එකනීලානෙව හුත්වා දිස්සන්තීති වුත්තං හොති. නීලනිභාසානීති ඉදං පන ඔභාසවසෙන වුත්තං, නීලොභාසානි නීලප්පභායුත්තානීති අත්ථො. එතෙන නෙසං සුවිසුද්ධතං දස්සෙති. විසුද්ධවණ්ණවසෙනෙව හි ඉමානි චත්තාරි අභිභායතනානි වුත්තානි. ‘‘නීලකසිණං ගණ්හන්තො නීලස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වා’’තිආදිකං පනෙත්ථ කසිණකරණඤ්ච පරිකම්මඤ්ච අප්පනාවිධානඤ්ච සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරතො වුත්තමෙව. ඉමානි පන අට්ඨ අභිභායතනජ්ඣානානි වට්ටානිපි හොන්ති වට්ටපාදකානිපි විපස්සනාපාදකානිපි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානිපි අභිඤ්ඤාපාදකානිපි නිරොධපාදකානිපි, ලොකියානෙව පන න ලොකුත්තරානීති වෙදිතබ්බානි.

පස්වන අභිභායතනය ආදියෙහි ‘‘නීලානි’’ යනු සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි පවසන ලද්දකි. ‘‘නීලවණ්ණානි’’ යනු වර්ණය (පැහැය) අනුවය. ‘‘නීලනිදස්සනානි’’ යනු දෘශ්‍යමාන වන ආකාරය අනුවය. සිදුරු නොපෙනෙන, වර්ණ මිශ්‍ර නොවූ, තද නිල් පැහැයෙන් යුතුව පෙනෙන බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. ‘‘නීලනිභාසානි’’ යනු ආලෝකය/දීප්තිය අනුව පවසන ලද්දකි. නිල් පැහැති ආලෝකය ඇති, නිල් පැහැති ප්‍රභාවෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. මෙයින් එම අරමුණුවල ඇති ඉතා පිරිසිදු බව (පරිශුද්ධත්වය) පෙන්වයි. මේ අභිභායතන හතර පවසන ලද්දේ පිරිසිදු වර්ණයන්ගේ වශයෙනි. නිල් කසිණය වැඩීම, නිමිත්ත ගැනීම සහ අර්පණා විධි යන මේ සියල්ල විශුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තරාත්මකව පවසන ලද්දේමය. මේ අභිභායතන ධ්‍යාන අට වට්ටයන් (භවයන්) ඇති කිරීමටත්, විපස්සනාවට පදනම් වීමටත්, මෙලොව සැප පිණිසත්, අභිඥා ඇති කිරීමටත්, නිරෝධ සමාපත්තියට පදනම් වීමටත් හේතු වේ. මේවා ලෞකිකමය, ලෝකෝත්තර නොවන බව දත යුතුය.

435. රූපී රූපානි පස්සතීති එත්ථ අජ්ඣත්තං කෙසාදීසු නීලකසිණාදීසු නීලකසිණාදිවසෙන උප්පාදිතං රූපජ්ඣානං රූපං, තං අස්ස අත්ථීති රූපී. බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති බහිද්ධාපි නීලකසිණාදීනි රූපානි ඣානචක්ඛුනා පස්සති. ඉමිනා අජ්ඣත්තබහිද්ධාවත්ථුකෙසු කසිණෙසු උප්පාදිතජ්ඣානස්ස පුග්ගලස්ස චත්තාරිපි රූපාවචරජ්ඣානානි දස්සිතානි. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අජ්ඣත්තං න රූපසඤ්ඤී, අත්තනො කෙසාදීසු අනුප්පාදිතරූපාවචරජ්ඣානොති අත්ථො. ඉමිනා බහිද්ධාපරිකම්මං කත්වා බහිද්ධාව උප්පාදිතජ්ඣානස්ස පුග්ගලස්ස රූපාවචරජ්ඣානානි දස්සිතානි.

435. ‘‘රූපී රූපයන් දකියි’’ යන මෙහි තමා තුළ කේසාදීන්හි හෝ නිල් කසිණ ආදියෙහි නිල් කසිණාදිය වශයෙන් උපදවන ලද රූපාවචර ධ්‍යානය ‘රූප’ නම් වේ. එය ඔහුට ඇති බැවින් ඔහු ‘රූපී’ නම් වේ. ‘‘බාහිරව රූපයන් දකියි’’ යනු බාහිරවද නිල් කසිණාදී රූපයන් ධ්‍යාන චක්ෂුසින් දකියි යන්නයි. මෙයින් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අරමුණු කොට උපදවන ලද ධ්‍යාන ඇති පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධ්‍යාන සතරම දක්වන ලදී. ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’’ යනු තමා තුළ රූප සංඥා නොමැති, එනම් තමාගේ කේසාදියෙහි රූපාවචර ධ්‍යානයක් උපදවා නොගත් තැනැත්තාය යනු අර්ථයයි. මෙයින් බාහිර පරිකර්ම කොට බාහිරවම ධ්‍යානය උපදවා ගත් පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධ්‍යානයන් දක්වන ලදී.

සුභන්ත්වෙව අධිමුත්තො හොතීති ඉමිනා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු ඣානානි දස්සිතානි. තත්ථ කිඤ්චාපි අන්තොඅප්පනායං සුභන්ති ආභොගො නත්ථි, යො පන විසුද්ධං සුභං කසිණාරම්මණං කත්වා විහරති, සො යස්මා ‘‘සුභන්ති අධිමුත්තො හොතී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, තස්මා එවං දෙසනා කතා. පටිසම්භිදාමග්ගෙ පන ‘‘කථං සුභන්ත්වෙව අධිමුත්තො හොතීති විමොක්ඛො – ඉධ භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති…පෙ… මෙත්තාය භාවිතත්තා සත්තා [Pg.408] අප්පටික්කූලා හොන්ති. කරුණාසහගතෙන…පෙ… මුදිතාසහගතෙන…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති…පෙ… උපෙක්ඛාය භාවිතත්තා සත්තා අප්පටික්කූලා හොන්ති. එවං සුභන්ත්වෙව අධිමුත්තො හොතීති විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.212) වුත්තං. සබ්බසො රූපසඤ්ඤානන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තමෙව.

‘‘සුභ යැයි අධිමුක්ත වූයේ වෙයි’’ යන්නෙන් ඉතා පිරිසිදු වූ නිල් ආදී වර්ණ කසිණ ධ්‍යානයන් දක්වන ලදී. එහි අර්පණාව තුළ ‘‘සුභය’’ කියා මෙනෙහි කිරීමක් නැතත්, යමෙක් පිරිසිදු සුභ වූ කසිණ අරමුණක් කොට වාසය කරයිද, ඔහු ‘‘සුභ යැයි අධිමුක්ත වූවෙකි’’ යැයි කියනු ලබන බැවින් මෙසේ දේශනා කරන ලදී. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ‘‘සුභ යැයි අධිමුක්ත වූ විමොක්ඛය කෙසේද? මෙහි මහණ තෙමේ මෙත්තා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි... මෛත්‍රිය වැඩීම නිසා සත්වයන් අප්‍රතිකුල වෙති. කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛා සහගත සිතින්ද එසේමය. උපේක්ෂාව වැඩීම නිසා සත්වයෝ අප්‍රතිකුල වෙති. මෙසේ සුභ යැයි අධිමුක්ත වූ විමොක්ඛය වේ’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘‘සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං’’ යනාදී තැන්වල කිව යුතු සියලු කරුණු විශුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය.

443. පථවිකසිණං භාවෙතීති එත්ථ පන සකලට්ඨෙන කසිණං, පථවි එව කසිණං පථවිකසිණං. පරිකම්මපථවියාපි උග්ගහනිමිත්තස්සාපි පටිභාගනිමිත්තස්සාපි තං නිමිත්තං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නජ්ඣානස්සාපි එතං අධිවචනං. ඉධ පන පථවිකසිණාරම්මණං ඣානං අධිප්පෙතං. තං හෙස භාවෙති. ආපොකසිණාදීසුපි එසෙව නයො.

443. ‘‘පඨවි කසිණය වඩයි’’ යන මෙහි සියල්ල (අවශේෂයක් නැතිව) යන අර්ථයෙන් ‘කසිණ’ නම් වේ. පඨවියම (පොළොවම) කසිණය පඨවි කසිණයයි. මෙම නාමය පරිකර්ම පඨවියටද, උග්ගහ නිමිත්තටද, පටිභාග නිමිත්තටද, එම නිමිත්ත අරමුණු කොට උපන් ධ්‍යානයටද පොදු නමකි. මෙහිදී පඨවි කසිණය අරමුණු වූ ධ්‍යානය අදහස් කෙරේ. යෝගී පුද්ගලයා එය වඩයි. ආපෝ කසිණ ආදියෙහිද ක්‍රමය මෙයමය.

ඉමානි පන කසිණානි භාවෙන්තෙන සීලානි සොධෙත්වා පරිසුද්ධසීලෙ පතිට්ඨිතෙන ය්වාස්ස දසසු පලිබොධෙසු පලිබොධො අත්ථි, තං උපච්ඡින්දිත්වා කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලවසෙන යං යස්ස සප්පායං, තං තෙන ගහෙත්වා කසිණභාවනාය අනනුරූපං විහාරං පහාය අනුරූපෙ විහරන්තෙන ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා සබ්බං භාවනාවිධානං අපරිහාපෙන්තෙන භාවෙතබ්බානි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.38 ආදයො) වුත්තො. කෙවලඤ්හි තත්ථ විඤ්ඤාණකසිණං නාගතං, තං අත්ථතො ආකාසකසිණෙ පවත්තවිඤ්ඤාණං. තඤ්ච ඛො ආරම්මණවසෙන වුත්තං, න සමාපත්තිවසෙන. තඤ්හි අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති ආරම්මණං කත්වා එස විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං භාවෙන්තො විඤ්ඤාණකසිණං භාවෙතීති වුච්චති. ඉමානිපි දස කසිණානි වට්ටානිපි හොන්ති වට්ටපාදකානිපි විපස්සනාපාදකානිපි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථානිපි අභිඤ්ඤාපාදකානිපි නිරොධපාදකානිපි, ලොකියානෙව පන න ලොකුත්තරානීති.

තවද, මේ කසිණයන් වඩන පුද්ගලයා විසින් ශීලයන් පිරිසිදු කරගෙන, පිරිසිදු ශීලයෙහි පිහිටා, තමාට ඇති දස පලිබෝධයන් අතුරින් යම් පලිබෝධයක් වේ නම් එය සිඳ දමා, කමටහන් දෙන කල්‍යාණ මිත්‍රයකු වෙත එළඹ, තම චරිතයට අනුකූලව තමාට සුදුසු වූ යම් කමටහනක් වේ ද, එය ඔහුගෙන් ලබාගෙන, කසිණ භාවනාවට නුසුදුසු විහාරය අත්හැර සුදුසු විහාරයක වාසය කරමින්, කෙස් බෑම හා නිය කැපීම වැනි සුළු පලිබෝධයන් සිඳ දමා, සියලු භාවනා විධීන් නොපිරිහෙළා වැඩිය යුතුය. මෙය මෙහි සංක්‍ෂේපයයි. විස්තරය වනාහි විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසා ඇත. එහි විඥාණ කසිණය ගැන පමණක් සඳහන් කර නැත; එය අර්ථ වශයෙන් ආකාශ කසිණයෙහි පවත්නා වූ විඥාණයයි. එය අරමුණු වශයෙන් පවසන ලද්දකි, සමාපත්ති වශයෙන් නොවේ. යමෙක් 'විඥාණය අනන්තය' යි අරමුණු කොට විඥාණංචායතන සමාපත්තිය වඩන්නේ ද, ඔහු 'විඥාණ කසිණය වඩන්නේ' යැයි කියනු ලැබේ. මේ දස කසිණයෝ වට්ට (සංසාර) ධර්මයෝ වෙති, වට්ටයට පාදක වෙති, විදර්ශනාවට පාදක වෙති, මෙලොව සැප විහරණය පිණිස වෙති, අභිඥාවන්ට පාදක වෙති, නිරෝධ සමාපත්තියට පාදක වෙති. මොහු ලෞකිකම වෙති, ලෝකෝත්තර නොවෙති.

453. අසුභසඤ්ඤං භාවෙතීති අසුභසඤ්ඤා වුච්චති උද්ධුමාතකාදීසු දසසු ආරම්මණෙසු උප්පන්නා පඨමජ්ඣානසහගතා සඤ්ඤා, තං භාවෙති බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති, අනුප්පන්නං උප්පාදෙති, උප්පන්නං අනුරක්ඛතීති අත්ථො. දසන්නං පන අසුභානං භාවනානයො සබ්බො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.102 ආදයො) විත්ථාරිතොයෙව[Pg.409]. මරණසඤ්ඤං භාවෙතීති සම්මුතිමරණං, ඛණිකමරණං, සමුච්ඡෙදමරණන්ති තිවිධම්පි මරණං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති, අනුප්පන්නං උප්පාදෙති, උප්පන්නං අනුරක්ඛතීති අත්ථො. හෙට්ඨා වුත්තලක්ඛණා වා මරණස්සතියෙව ඉධ මරණසඤ්ඤාති වුත්තා, තං භාවෙති උප්පාදෙති වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. භාවනානයො පනස්සා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.167 ආදයො) විත්ථාරිතොයෙව. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤං භාවෙතීති අසිතපීතාදිභෙදෙ කබළීකාරෙ ආහාරෙ ගමනපටිකූලාදීනි නව පටිකූලානි පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති, උප්පාදෙති වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. තස්සාපි භාවනානයො විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතොයෙව. සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤං භාවෙතීති සබ්බස්මිම්පි තෙධාතුකෙ ලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤං උක්කණ්ඨිතසඤ්ඤං භාවෙතීති අත්ථො. අනිච්චසඤ්ඤං භාවෙතීති පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං උදයබ්බයඤ්ඤථත්තපරිග්ගාහිකං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අනිච්චන්ති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤං භාවෙතීති අනිච්චෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ පටිපීළනසඞ්ඛාතදුක්ඛලක්ඛණපරිග්ගාහිකං දුක්ඛන්ති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤං භාවෙතීති පටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ අවසවත්තනාකාරසඞ්ඛාතඅනත්තලක්ඛණපරිග්ගාහිකං අනත්තාති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. පහානසඤ්ඤං භාවෙතීති පඤ්චවිධං පහානං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. විරාගසඤ්ඤං භාවෙතීති පඤ්චවිධමෙව විරාගං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. නිරොධසඤ්ඤං භාවෙතීති සඞ්ඛාරනිරොධං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤන්තිපි වදන්ති. එත්ථ ච සබ්බලොකෙ අනභිරතසඤ්ඤා, අනිච්චසඤ්ඤා, අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤාති ඉමාහි තීහි සඤ්ඤාහි බලවවිපස්සනා කථිතා. පුන අනිච්චසඤ්ඤං භාවෙතීතිආදිකාහි දසහි සඤ්ඤාහි විපස්සනාසමාරම්භොව කථිතො.

453. 'අසුභ සංඥාව වඩයි' යනු උද්ධුමාතක ආදී දස අසුභ අරමුණුවල උපන් ප්‍රථමධ්‍යාන සහගත සංඥාව 'අසුභ සංඥාව' යැයි කියනු ලැබේ. එය වඩයි, පෝෂණය කරයි, දියුණු කරයි, නූපන් සංඥාව උපදවයි, උපන් සංඥාව ආරක්ෂා කරයි යන අර්ථයයි. දස අසුභයන්ගේ සියලු භාවනා ක්‍රම විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'මරණ සංඥාව වඩයි' යනු සම්මුති මරණය, ක්ෂණික මරණය, සමුච්ඡේද මරණය යන ත්‍රිවිධ මරණයන් අරමුණු කොට උපදින සංඥාව වඩයි, නූපන් මරණ සංඥාව උපදවයි, උපන් සංඥාව ආරක්ෂා කරයි යන්න අර්ථයයි. නොහොත් පෙර කියන ලද ලක්ෂණ ඇති මරණසතියම මෙහි මරණ සංඥාව යැයි කියන ලදී. එය වඩයි, උපදවයි, දියුණු කරයි යනු අර්ථයයි. එහි ද භාවනා ක්‍රමය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'ආහාරයෙහි පටික්කූල සංඥාව වඩයි' යනු අනුභව කරන, පානය කරන ආදී වශයෙන් වූ කබලිංකාරාහාරයෙහි ගමන පටික්කූල ආදී පිළිකුල් නවය මෙනෙහි කරන්නාට උපදින සංඥාව වඩයි, උපදවයි, දියුණු කරයි යනු අර්ථයයි. එහි ද භාවනා ක්‍රමය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'සර්ව ලෝකයෙහි අනභිරති සංඥාව වඩයි' යනු තුන් ලෝකයෙහිම නොඇලෙන සුලු වූ, කලකිරෙන සුලු වූ සංඥාව වඩයි යන්න අර්ථයයි. 'අනිත්‍ය සංඥාව වඩයි' යනු පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ ඇති වීම, නැති වීම හා වෙනස් වීම් සහිත අනිත්‍ය බව පස් කඳෙහි මෙනෙහි කරමින් උපදින සංඥාව වඩයි යන්නයි. 'අනිත්‍යයෙහි දුක්ඛ සංඥාව වඩයි' යනු අනිත්‍ය වූ පංචස්කන්ධයෙහි පෙළීම යන අර්ථයෙන් වූ දුක්ඛ ලක්ෂණය ගෙන 'දුකක්' යැයි උපදින සංඥාව වඩයි යන්නයි. 'දුක්ඛයෙහි අනත්ත සංඥාව වඩයි' යනු පෙළෙන ස්වභාවයෙන් යුත් දුක් වූ පංචස්කන්ධයෙහි තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි වූ අනත්ත ලක්ෂණය ගෙන 'අනාත්ම' යැයි උපදින සංඥාව වඩයි යන්න අර්ථයයි. 'පහාන සංඥාව වඩයි' යනු පස් වැදෑරුම් ප්‍රහාණයන් අරමුණු කොට උපදින සංඥාව වඩයි යන්න අර්ථයයි. 'විරාග සංඥාව වඩයි' යනු පස් වැදෑරුම් වූම විරාගය අරමුණු කොට උපදින සංඥාව වඩයි. 'නිරෝධ සංඥාව වඩයි' යනු සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධය අරමුණු කොට උපදින සංඥාව වඩයි. නිවන අරමුණු කොට උපදින සංඥාව යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙහි සර්ව ලෝකයෙහි අනභිරති සංඥාව, අනිත්‍ය සංඥාව, අනිත්‍යයෙහි දුක්ඛ සංඥාව යන මේ සංඥා තුනෙන් බලවත් විදර්ශනාව කියන ලදී. නැවත අනිච්ච සංඥාව වඩයි ආදී වශයෙන් වූ දස සංඥාවන්ගෙන් විදර්ශනාව ආරම්භ කිරීම පමණක් කියන ලදී.

473. බුද්ධානුස්සතින්තිආදීනි වුත්තත්ථානෙව.

473. බුද්ධානුස්සති ආදී පද පෙර පවසන ලද අර්ථ ඇත්තාහුමය.

483. පඨමජ්ඣානසහගතන්ති පඨමජ්ඣානෙන සද්ධිං ගතං පවත්තං, පඨමජ්ඣානසම්පයුත්තන්ති අත්ථො. සද්ධින්ද්‍රියං භාවෙතීති පඨමජ්ඣානසහගතං කත්වා සද්ධින්ද්‍රියං භාවෙති බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති. එස නයො සබ්බත්ථ.

483. 'ප්‍රථමධ්‍යාන සහගත' යනු ප්‍රථමධ්‍යානය සමඟ වූ, පවත්නා වූ, ප්‍රථමධ්‍යානයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය වඩයි' යනු ප්‍රථමධ්‍යානය සහගත කොට ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය වඩයි, පෝෂණය කරයි, දියුණු කරයි. මේ ක්‍රමය සෑම තැනකදීම දත යුතුය.

අපරඅච්ඡරාසඞ්ඝාතවග්ගවණ්ණනා.

අපර අච්ඡරාසංඝාත වර්ග වර්ණනාවයි.

19. කායගතාසතිවග්ගවණ්ණනා

19. කායගතාසති වර්ග වර්ණනාවයි.

563. චෙතසා [Pg.410] ඵුටොති එත්ථ දුවිධං ඵරණං ආපොඵරණඤ්ච දිබ්බචක්ඛුඵරණඤ්ච. තත්ථ ආපොකසිණං සමාපජ්ජිත්වා ආපෙන ඵරණං ආපොඵරණං නාම. එවං ඵුටෙපි මහාසමුද්දෙ සබ්බා සමුද්දඞ්ගමා කුන්නදියො අන්තොගධාව හොන්ති. ආලොකං පන වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුනා සකලසමුද්දදස්සනං දිබ්බචක්ඛුඵරණං නාම. එවං ඵුටෙපි මහාසමුද්දෙ සබ්බා මහාසමුද්දඞ්ගමා කුන්නදියො අන්තොගධාව හොන්ති. අන්තොගධා තස්සාති තස්ස භික්ඛුනො භාවනාය අබ්භන්තරගතාව හොන්ති. විජ්ජාභාගියාති එත්ථ සම්පයොගවසෙන විජ්ජං භජන්තීති විජ්ජාභාගියා, විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්තීතිපි විජ්ජාභාගියා. තත්ථ විපස්සනාඤාණං මනොමයිද්ධි ඡ අභිඤ්ඤාති අට්ඨ විජ්ජා, පුරිමෙන අත්ථෙන තාහි සම්පයුත්තධම්මාපි විජ්ජාභාගියා. පච්ඡිමෙන අත්ථෙන තාසු යා කාචි එකා විජ්ජා විජ්ජා, සෙසා විජ්ජාභාගියාති එවං විජ්ජාපි විජ්ජාසම්පයුත්තධම්මාපි විජ්ජාභාගියාතෙව වෙදිතබ්බා.

563. 'සිතින් පතුරුවන ලද' යන්නෙහි ව්‍යාප්ත කිරීම ජල ව්‍යාප්තිය හා දිව්‍ය චක්ඛු ව්‍යාප්තිය යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී ආපෝ කසිණයට සමවැදී ජලයෙන් ව්‍යාප්ත කිරීම 'ආපෝ ඵරණ' නම් වේ. මෙලෙස පතුරුවන ලද මහා සමුද්‍රයෙහි, මුහුදට ගලා බසින සියලු කුඩා ගංගාවෝ ඒ තුළටම ඇතුළත් වන්නාහ. ආලෝකය වඩවා දිව්‍ය චක්ඛු අභිඥාවෙන් මුළු මහත් සාගරයම දැකීම 'දිබ්බචක්ඛු ඵරණ' නම් වේ. මෙසේ පතුරුවන ලද මහා සමුද්‍රයෙහි, මුහුදට ගලා බසින සියලු කුඩා ගංගාවෝ ඒ තුළටම ඇතුළත් වන්නාහ. 'ඔහුට ඇතුළත් වූවාහුය' යනු එම භික්ෂුවගේ භාවනාව තුළටම ඇතුළත් වූවාහුය යන්නයි. 'විජ්ජාභාගිය' යන්නෙහි සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් විද්‍යාවන්ට පක්ෂපාතී වන බැවින් 'විජ්ජාභාගිය' නම් වේ, විද්‍යා කොටස්වල පවතින බැවින් ද 'විජ්ජාභාගිය' නම් වේ. එහිදී විදර්ශනා ඥානය, මනෝමය ඉද්ධිය සහ අභිඥා හය යන අෂ්ට විද්‍යාවෝ 'විද්‍යා' නම් වෙති. පළමු අර්ථයට අනුව එම අෂ්ට විද්‍යාවන් හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ද 'විජ්ජාභාගිය' නම් වෙති. දෙවන අර්ථයට අනුව එම අෂ්ට විද්‍යාවන්ගෙන් යම් එකක් 'විද්‍යාව' වන අතර සෙසු විද්‍යාවෝ 'විජ්ජාභාගිය' වෙති. මෙසේ විද්‍යාවන් ද විද්‍යාවන් හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද 'විජ්ජාභාගිය' ලෙසම දත යුතුය.

564. මහතො සංවෙගායාති මහන්තස්ස සංවෙගස්ස අත්ථාය. උපරිපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ ච මහාසංවෙගො නාම විපස්සනා, මහාඅත්ථො නාම චත්තාරො මග්ගා, මහායොගක්ඛෙමො නාම චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි. අථ වා මහාසංවෙගො නාම සහ විපස්සනාය මග්ගො, මහාඅත්ථො නාම චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, මහායොගක්ඛෙමො නාම නිබ්බානං. සතිසම්පජඤ්ඤායාති සතියා ච ඤාණස්ස ච අත්ථාය. ඤාණදස්සනපටිලාභායාති දිබ්බචක්ඛුඤාණාය. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරායාති ඉමස්මිංයෙව පච්චක්ඛෙ අත්තභාවෙ සුඛවිහාරත්ථාය. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියායාති විජ්ජාවිමුත්තීනං ඵලස්ස පච්චවෙක්ඛකරණත්ථාය. එත්ථ ච විජ්ජාති මග්ගපඤ්ඤා, විමුත්තීති තංසම්පයුත්තා සෙසධම්මා. තෙසං ඵලං නාම අරහත්තඵලං, තස්ස සච්ඡිකිරියායාති අත්ථො.

564. "මහතො සංවේගාය" යනු මහා සංවේගයක් ඇතිවීම පිණිසයි. ඉහළ පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි මහා සංවේගය නම් විපස්සනාවයි, මහා අර්ථය නම් සිවු මඟ (මග්ග) වේ, මහා යෝගක්ඛේමය නම් සිවු සාමණ්‍ය ඵල වේ. එසේත් නැතිනම්, මහා සංවේගය නම් විපස්සනාව සහිත මඟ (මග්ග) යි, මහා අර්ථය නම් සිවු සාමණ්‍ය ඵල වේ, මහා යෝගක්ඛේමය නම් නිවනයි. "සතිසම්පජඤ්ඤාය" යනු සිහිය සහ ප්‍රඥාව (ඥානය) ලැබීම පිණිසයි. "ඥාණදස්සනපටිලාභාය" යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය පිණිසයි. "දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ මෙම ආත්මභාවයෙහිම සුවසේ වාසය කිරීම පිණිසයි. "විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය" යනු විද්‍යාව හා විමුක්තිය හා සම්බන්ධ ඵලය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිසයි. මෙහි "විද්‍යාව" යනු මාර්ග ප්‍රඥාවයි, "විමුක්තිය" යනු ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ශේෂ ධර්මයන්ය. ඒවායේ ඵලය නම් අර්හත් ඵලයයි, එය සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස යනු මෙහි අර්ථයයි.

571. කායොපි පස්සම්භතීති නාමකායොපි කරජකායොපි පස්සම්භති, වූපසන්තදරථො හොති. විතක්කවිචාරාපීති එතෙ ධම්මා දුතියජ්ඣානෙන වූපසම්මන්ති නාම, ඉධ පන ඔළාරිකවූපසමං සන්ධාය වුත්තං. කෙවලාති [Pg.411] සකලා, සබ්බෙ නිරවසෙසාති අත්ථො. විජ්ජාභාගියාති විජ්ජාකොට්ඨාසියා, තෙ හෙට්ඨා විභජිත්වා දස්සිතාව.

571. "කායොපි පස්සම්භති" යනු නාම කය ද රූප (කරජ) කය ද සංසිඳෙයි, ක්ලේශ දාහය සංසිඳුණු බවට පත්වෙයි යන්නයි. "විතක්කවිචාරාපි" යනු මෙම ධර්මයන් ද්විතීයික ධ්‍යානයෙන් සංසිඳෙන්නේ නම් වේ, මෙහිලා ඔලාරික (රළු) දේ සංසිඳීම අදහස් කොට පවසන ලදී. "කේවල" යනු සම්පූර්ණ වූ, සියලු, ශේෂයක් නැති යන අර්ථයයි. "විජ්ජාභාගියා" යනු විද්‍යාවට අයත් කොටස්ය, ඒවා පහතින් බෙදා දක්වන ලදී.

574. අවිජ්ජා පහීයතීති අට්ඨසු ඨානෙසු වට්ටමූලකං බහලන්ධකාරං මහාතමං අඤ්ඤාණං පහීයති. විජ්ජා උප්පජ්ජතීති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා උප්පජ්ජති. අස්මිමානො පහීයතීති අස්මීති නවවිධො මානො පහීයති. අනුසයාති සත්ත අනුසයා. සංයොජනානීති දස සංයොජනානි.

574. "අවිජ්ජා පහීයති" යනු කරුණු අටක් විෂයයෙහි සංසාරයට මූලික වූ, ඝන අන්ධකාරයක් වැනි වූ, මහා අඳුරක් වැනි වූ නොදැනීම (අඥානය) ප්‍රහීණ වීමයි. "විජ්ජා උප්පජ්ජති" යනු අර්හත් මාර්ග විද්‍යාව උපදින බවයි. "අස්මිමානො පහීයති" යනු 'මම වෙමි' යන නව වැදෑරුම් මානය ප්‍රහීණ වීමයි. "අනුසයා" යනු සප්ත අනුශයන්ය. "සංයෝජනානි" යනු දස සංයෝජනයන්ය.

575. පඤ්ඤාපභෙදායාති පඤ්ඤාය පභෙදගමනත්ථං. අනුපාදාපරිනිබ්බානායාති අපච්චයපරිනිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියත්ථාය.

575. "පඤ්ඤාපභේදාය" යනු ප්‍රඥාවෙහි ප්‍රභේදයන් කරා පැමිණීම පිණිසයි. "අනුපාදාපරිනිබ්බානාය" යනු උපාදාන රහිත වූ නිවන (අප්‍රත්‍ය පරිනිබ්බානය) සාක්ෂාත් කිරීම පිණිසයි.

576. අනෙකධාතුපටිවෙධො හොතීති අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං ලක්ඛණපටිවෙධො හොති. නානාධාතුපටිවෙධො හොතීති තාසංයෙව අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං නානාභාවෙන ලක්ඛණපටිවෙධො හොති. අනෙකධාතුපටිසම්භිදා හොතීති ඉමිනා ධාතුභෙදඤාණං කථිතං. ධාතුපභෙදඤාණං නාම ‘‘ඉමාය ධාතුයා උස්සන්නාය ඉදං නාම හොතී’’ති ජානනපඤ්ඤා. තං පනෙතං ධාතුභෙදඤාණං න සබ්බෙසං හොති, බුද්ධානමෙව නිප්පදෙසං හොති. තං සම්මාසම්බුද්ධෙන සබ්බසො න කථිතං. කස්මා? තස්මිං කථිතෙ අත්ථො නත්ථීති.

576. "අනේකධාතුපටිවේධො හෝති" යනු දහඅටක් වූ ධාතූන්ගේ ලක්ෂණයන් විනිවිද දැන ගැනීමයි. "නානාධාතුපටිවේධො හෝති" යනු ඒ දහඅටක් වූ ධාතූන්ගේම නානාත්වය (වෙනස් බව) අනුව ලක්ෂණයන් විනිවිද දැන ගැනීමයි. "අනේකධාතුපටිසම්භිදා හෝති" යන්නෙන් ධාතු ප්‍රභේද ඥානය පවසන ලදී. ධාතු ප්‍රභේද ඥානය නම් "මෙම ධාතුව අධික වීමෙන් මෙබඳු ඵලයක් වේ" යැයි දන්නා ප්‍රඥාවයි. එම ධාතු ප්‍රභේද ඥානය සැමටම ඇති නොවේ, එය බුදුවරුන්ටම පමණක් සීමා රහිතව පවතී. එය සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ විසින් සම්පූර්ණයෙන්ම දේශනා නොකරන ලදී. ඒ මන්ද? එය දේශනා කිරීමෙන් (අනෙකුත් අයට) ප්‍රයෝජනයක් නොවන බැවිනි.

584. පඤ්ඤාපටිලාභායාතිආදීනි සොළස පදානි පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො, සද්ධම්මසවනං, යොනිසොමනසිකාරො, ධම්මානුධම්මපටිපත්ති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො ධම්මා භාවිතා බහුලීකතා පඤ්ඤාපටිලාභාය සංවත්තන්ති …පෙ… නිබ්බෙධිකපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තී’’ති එවං මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරිතානෙව. වුත්තඤ්හෙතං (පටි. ම. 3.4) –

584. "පඤ්ඤාපටිලාභාය" යනාදී සොළොස් පදයන් පටිසම්භිදාමග්ගප්‍රකරණයෙහි "සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය, ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තිය. මහණෙනි, වඩන ලද බහුල වශයෙන් පුරුදු කරන ලද මෙම සතර ධර්මයෝ ප්‍රඥාව ලැබීම පිණිස පවතිති... පෙ... ක්ලේශයන් විනිවිද විදින ප්‍රඥාව (නිබ්බේධික පඤ්ඤා) පිණිස පවතිති" යනුවෙන් මෙසේ මාතෘකාව තබා විස්තර කර ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය දේශනා කරන ලදී.

පඤ්ඤාපටිලාභාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමො පඤ්ඤාපටිලාභො? චතුන්නං මග්ගඤාණානං, චතුන්නං ඵලඤාණානං, චතුන්නං පටිසම්භිදාඤාණානං, ඡන්නං අභිඤ්ඤාඤාණානං, තෙසත්තතීනං ඤාණානං, සත්තසත්තතීනං ඤාණානං ලාභො පටිලාභො පත්තිසම්පත්ති ඵස්සනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා, පඤ්ඤාපටිලාභාය සංවත්තන්තීති අයං පඤ්ඤාපටිලාභො.

"ප්‍රඥාව ලැබීම පිණිස පවතිති" යන්නෙහි, ප්‍රඥාව ලැබීම යනු කුමක්ද? සතර මාර්ග ඥානයන්, සතර ඵල ඥානයන්, සතර පටිසම්භිදා ඥානයන්, සය අභිඥා ඥානයන්, හැත්තෑ තුන් වැදෑරුම් ඥානයන් සහ හැත්තෑ හත් වැදෑරුම් ඥානයන් ලැබීම, නැවත ලැබීම, පැමිණීම, සම්පත්තිය, ස්පර්ශ කිරීම, සාක්ෂාත් කිරීම සහ උපසම්පදාව යනාදියයි. "ප්‍රඥාව ලැබීම පිණිස පවතිති" යන්නෙහි ප්‍රඥාව ලැබීම නම් මෙයයි.

පඤ්ඤාවුද්ධියා [Pg.412] සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා පඤ්ඤාවුද්ධි? සත්තන්නඤ්ච සෙක්ඛානං පුථුජ්ජනකල්‍යාණකස්ස ච පඤ්ඤා වඩ්ඪති, අරහතො පඤ්ඤා වඩ්ඪිතවඩ්ඪනා, පඤ්ඤාවුද්ධියා සංවත්තන්තීති අයං පඤ්ඤාවුද්ධි.

"ප්‍රඥාව වැඩීම පිණිස පවතිති" යන්නෙහි, ප්‍රඥාව වැඩීම යනු කුමක්ද? සප්ත සේඛ පුද්ගලයන්ගේ සහ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාගේ ප්‍රඥාව වැඩෙයි. රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව වනාහි වඩන ලද ප්‍රඥාවයි. "ප්‍රඥාව වැඩීම පිණිස පවතිති" යන්නෙහි ප්‍රඥාව වැඩීම නම් මෙයයි.

පඤ්ඤාවෙපුල්ලාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමං පඤ්ඤාවෙපුල්ලං? සත්තන්නඤ්ච සෙක්ඛානං පුථුජ්ජනකල්‍යාණකස්ස ච පඤ්ඤා වෙපුල්ලං ගච්ඡති, අරහතො පඤ්ඤා වෙපුල්ලං ගතා, පඤ්ඤාවෙපුල්ලාය සංවත්තන්තීති ඉදං පඤ්ඤාවෙපුල්ලං.

"ප්‍රඥාවගේ මහත් බව (විපුල බව) පිණිස පවතිති" යන්නෙහි, ප්‍රඥාවගේ විපුල බව යනු කුමක්ද? සප්ත සේඛ පුද්ගලයන්ගේ සහ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාගේ ප්‍රඥාව විපුල බවට (මහත් බවට) පැමිණෙයි. රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව විපුල බවට පැමිණ අවසන්ය. "ප්‍රඥාවගේ විපුල බව පිණිස පවතිති" යන්නෙහි ප්‍රඥාවගේ විපුල බව නම් මෙයයි.

මහාපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා මහාපඤ්ඤා? මහන්තෙ අත්ථෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා, මහන්තෙ ධම්මෙ…පෙ… මහන්තා නිරුත්තියො, මහන්තානි පටිභානානි, මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ, මහන්තෙ සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙ, මහන්තානි ඨානාට්ඨානානි, මහන්තා විහාරසමාපත්තියො, මහන්තානි අරියසච්චානි, මහන්තෙ සතිපට්ඨානෙ, සම්මප්පධානෙ, ඉද්ධිපාදෙ, මහන්තානි ඉන්ද්‍රියානි, මහන්තානි බලානි, මහන්තෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ, මහන්තෙ අරියමග්ගෙ, මහන්තානි සාමඤ්ඤඵලානි, මහාභිඤ්ඤායො, මහන්තං පරමත්ථං නිබ්බානං පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා, මහාපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං මහාපඤ්ඤා.

"මහා ප්‍රඥාවන්ත බව පිණිස පවතිති" යන්නෙහි, මහා ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? මහත් වූ අර්ථයන් පිරිසිඳ දන්නා බැවින් මහා ප්‍රඥාවයි. මහත් වූ ධර්මයන්... පෙ... මහත් වූ නිරුක්තීන්, මහත් වූ පටිභානයන්, මහත් වූ සීලක්ඛන්ධයන්, මහත් වූ සමාධි-ප්‍රඥා-විමුක්ති-විමුක්තිඥානදර්ශනක්ඛන්ධයන්, මහත් වූ ස්ථානාස්ථානයන්, මහත් වූ විහාර සමාපත්තීන්, මහත් වූ ආර්ය සත්‍යයන්, මහත් වූ සතිපට්ඨානයන්, සම්මප්පධානයන්, ඉද්ධිපාදයන්, මහත් වූ ඉන්ද්‍රියයන්, මහත් වූ බලයන්, මහත් වූ බොජ්ඣංගයන්, මහත් වූ ආර්ය මාර්ගය, මහත් වූ සාමණ්‍ය ඵලයන්, මහා අභිඥාවන්, මහත් වූ පරමාර්ථ සංඛ්‍යාත නිවන පිරිසිඳ දන්නා බැවින් මහා ප්‍රඥාව නම් වේ. "මහා ප්‍රඥාවන්ත බව පිණිස පවතිති" යන්නෙහි මහා ප්‍රඥාව නම් මෙයයි.

පුථුපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා පුථුපඤ්ඤා? පුථු නානාක්ඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා. පුථු නානාධාතූසු, පුථු නානාආයතනෙසු, පුථු නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසු, පුථු නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසු, පුථු නානාඅත්ථෙසු, ධම්මෙසු, නිරුත්තීසු, පටිභානෙසු, පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසු, සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙසු, පුථු නානාඨානාට්ඨානෙසු, පුථු නානාවිහාරසමාපත්තීසු, පුථු නානාඅරියසච්චෙසු, පුථු නානාසතිපට්ඨානෙසු, සම්මප්පධානෙසු, ඉද්ධිපාදෙසු, ඉන්ද්‍රියෙසු, බලෙසු, බොජ්ඣඞ්ගෙසු, පුථු නානාඅරියමග්ගෙසු, පුථු නානාසාමඤ්ඤඵලෙසු, පුථු නානාඅභිඤ්ඤාසු ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා. පුථු නානාජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්ම පරමත්ථෙ නිබ්බානෙ ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා. පුථුපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං පුථුපඤ්ඤා.

"පෘථු (විවිධ වූ) ප්‍රඥාවන්ත බව පිණිස පවතිති" යන්නෙහි, පෘථු ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? නානා විධ වූ ස්කන්ධයන් විෂයයෙහි ප්‍රඥාව පවතින බැවින් පෘථු ප්‍රඥාවයි. නානා විධ ධාතූන්හි, නානා විධ ආයතනයන්හි, නානා විධ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මයන්හි, නානා විධ ශුන්‍යතාවයන්හි, නානා විධ අර්ථයන්හි, ධර්මයන්හි, නිරුක්තීන්හි, පටිභානයන්හි, නානා විධ සීලක්ඛන්ධයන්හි, සමාධි-ප්‍රඥා-විමුක්ති-විමුක්තිඥානදර්ශනක්ඛන්ධයන්හි, නානා විධ ස්ථානාස්ථානයන්හි, නානා විධ විහාර සමාපත්තීන්හි, නානා විධ ආර්ය සත්‍යයන්හි, නානා විධ සතිපට්ඨානයන්හි, සම්මප්පධානයන්හි, ඉද්ධිපාදයන්හි, ඉන්ද්‍රියයන්හි, බලයන්හි, බොජ්ඣංගයන්හි, නානා විධ ආර්ය මාර්ගයන්හි, නානා විධ සාමණ්‍ය ඵලයන්හි, නානා විධ අභිඥාවන්හි ඥානය පවතින බැවින් පෘථු ප්‍රඥාව නම් වේ. නානා විධ වූ සාමාන්‍ය ජනයාට සාධාරණ වූ ධර්මයන් ඉක්මවා පරමාර්ථ නිවනෙහි ඥානය පවතින බැවින් පෘථු ප්‍රඥාව නම් වේ. "පෘථු ප්‍රඥාවන්ත බව පිණිස පවතිති" යන්නෙහි පෘථු ප්‍රඥාව නම් මෙයයි.

විපුලපඤ්ඤතාය [Pg.413] සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා විපුලපඤ්ඤා? විපුලෙ අත්ථෙ පරිගණ්හාතීති විපුලපඤ්ඤා…පෙ… විපුලං පරමත්ථං නිබ්බානං පරිගණ්හාතීති විපුලපඤ්ඤා, විපුලපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං විපුලපඤ්ඤා.

"විපුල ප්‍රඥාවන්ත බව පිණිස පවතිති" යන්නෙහි, විපුල ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද? විපුල (මහත්) වූ අර්ථයන් පිරිසිඳ දන්නා බැවින් විපුල ප්‍රඥාවයි... පෙ... විපුල වූ පරමාර්ථ නිවන පිරිසිඳ දන්නා බැවින් විපුල ප්‍රඥාවයි. "විපුල ප්‍රඥාවන්ත බව පිණිස පවතිති" යන්නෙහි විපුල ප්‍රඥාව නම් මෙයයි.

ගම්භීරපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා ගම්භීරපඤ්ඤා? ගම්භීරෙසු ඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති ගම්භීරපඤ්ඤා. පුථුපඤ්ඤාසදිසො විත්ථාරො. ගම්භීරෙ පරමත්ථෙ නිබ්බානෙ ඤාණං පවත්තතීති ගම්භීරපඤ්ඤා, ගම්භීරපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං ගම්භීරපඤ්ඤා.

"ගම්භීර පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි" යනු: "ගම්භීර පඤ්ඤා (ගැඹුරු ප්‍රඥාව) යනු කවරේද? ගැඹුරු වූ පඤ්චස්කන්ධයන් විෂයෙහි යම් ඥානයක් පවතියි ද, එය 'ගම්භීර පඤ්ඤා' නම් වේ. මෙහි විස්තරය පෘථු පඤ්ඤාවට සමාන වේ. ගැඹුරු වූ පරමාර්ථ වූ නිවන විෂයෙහි යම් ඥානයක් පවතියි ද, එය 'ගම්භීර පඤ්ඤා' නම් වේ. ගම්භීර පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි යනු මේ ගම්භීර පඤ්ඤාවයි."

අසාමන්තපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා අසාමන්තපඤ්ඤා? යස්ස පුග්ගලස්ස අත්ථවවත්ථානතො අත්ථපටිසම්භිදා අධිගතා හොති සච්ඡිකතා ඵස්සිතා පඤ්ඤාය. ධම්මනිරුත්තිපටිභානවවත්ථානතො පටිභානපටිසම්භිදා අධිගතා හොති සච්ඡිකතා ඵස්සිතා පඤ්ඤාය, තස්ස අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච නිරුත්තියා ච පටිභානෙ ච න අඤ්ඤො කොචි සක්කොති අභිසම්භවිතුං, අනභිසම්භවනීයො ච සො අඤ්ඤෙහීති අසාමන්තපඤ්ඤො.

"අසාමන්ත පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි" යනු: "අසාමන්ත පඤ්ඤා (අසමසම ප්‍රඥාව) යනු කවරේද? යම් පුද්ගලයෙකු හට අර්ථයන් වෙන්කර හඳුනාගැනීමෙන් අර්ථ පටිසම්භිදා ඥානය ප්‍රඥාවෙන් ලැබුණේ ද, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්දේ ද, ස්පර්ශ කරන ලද්දේ ද වෙයි ද; ධර්ම, නිරුක්ති සහ පටිභානයන් වෙන්කර හඳුනාගැනීමෙන් පටිභාන පටිසම්භිදා ඥානය ප්‍රඥාවෙන් ලැබුණේ ද, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්දේ ද, ස්පර්ශ කරන ලද්දේ ද වෙයි ද; එම පුද්ගලයා අර්ථයෙහි ද, ධර්මයෙහි ද, නිරුක්තියෙහි ද, පටිභානයෙහි ද අන් කිසිවෙකුට අභිබවා යා නොහැකි වෙයි. හෙතෙමේ අන්‍යයන් විසින් අභිබවා යා නොහැකි බැවින් 'අසාමන්ත පඤ්ඤා' (අසමසම ප්‍රඥාවන්තයා) නම් වේ."

පුථුජ්ජනකල්‍යාණකස්ස පඤ්ඤා අට්ඨමකස්ස පඤ්ඤාය දූරෙ විදූරෙ සුවිදූරෙ න සන්තිකෙ න සාමන්තා, පුථුජ්ජනකල්‍යාණකං උපාදාය අට්ඨමකො අසාමන්තපඤ්ඤො. අට්ඨමකස්ස පඤ්ඤා සොතාපන්නස්ස පඤ්ඤාය දූරෙ…පෙ… අට්ඨමකං උපාදාය සොතාපන්නො අසාමන්තපඤ්ඤො. සොතාපන්නස්ස පඤ්ඤා සකදාගාමිස්ස පඤ්ඤාය. සකදාගාමිස්ස පඤ්ඤා අනාගාමිස්ස පඤ්ඤාය. අනාගාමිස්ස පඤ්ඤා අරහතො පඤ්ඤාය. අරහතො පඤ්ඤා පච්චෙකබුද්ධස්ස පඤ්ඤාය දූරෙ විදූරෙ සුවිදූරෙ න සන්තිකෙ න සාමන්තා, අරහන්තං උපාදාය පච්චෙකබුද්ධො අසාමන්තපඤ්ඤො. පච්චෙකබුද්ධඤ්ච සදෙවකඤ්ච ලොකං උපාදාය තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අග්ගො අසාමන්තපඤ්ඤො.

කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාගේ ප්‍රඥාව, අෂ්ටමක පුද්ගලයාගේ (සෝවාන් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයාගේ) ප්‍රඥාවට වඩා දුරය, ඉතා දුරය, අතිශයින්ම දුරය, සමීප නැත, ආසන්න නැත. කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා හා සසඳන විට අෂ්ටමක පුද්ගලයා 'අසාමන්ත පඤ්ඤා' නම් වේ. අෂ්ටමක පුද්ගලයාගේ ප්‍රඥාව සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ප්‍රඥාවට වඩා දුරය... (පෙ)... අෂ්ටමක පුද්ගලයා හා සසඳන විට සෝවාන් පුද්ගලයා 'අසාමන්ත පඤ්ඤා' නම් වේ. සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ප්‍රඥාව සකෘදාගාමී පුද්ගලයාගේ ප්‍රඥාවට ද, සකෘදාගාමී පුද්ගලයාගේ ප්‍රඥාව අනාගාමී පුද්ගලයාගේ ප්‍රඥාවට ද, අනාගාමී පුද්ගලයාගේ ප්‍රඥාව රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට ද වඩා දුරය. රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව පසේබුදු රජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට වඩා දුරය, ඉතා දුරය, අතිශයින්ම දුරය, සමීප නැත, ආසන්න නැත. රහතන් වහන්සේ හා සසඳන විට පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ 'අසාමන්ත පඤ්ඤා' නම් වෙති. පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ ද දෙවියන් සහිත ලෝකයා ද හා සසඳන විට තථාගත අර්හත් සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන සේක, 'අසාමන්ත පඤ්ඤා' වන සේක."

පඤ්ඤාපභෙදකුසලො පභින්නඤාණො…පෙ… තෙ පඤ්හං අභිසඞ්ඛරිත්වා අභිසඞ්ඛරිත්වා තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡන්ති ගූළ්හානි ච පටිච්ඡන්නානි ච, කථිතා විසජ්ජිතා ච තෙ පඤ්හා භගවතා හොන්ති නිද්දිට්ඨකාරණා, උපක්ඛිත්තකා ච තෙ භගවතා සම්පජ්ජන්ති. අථ ඛො භගවා තත්ථ අතිරොචති යදිදං පඤ්ඤායාති අග්ගො අසාමන්තපඤ්ඤො, අසාමන්තපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං අසාමන්තපඤ්ඤා.

ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන්හි දක්ෂ වූ, විවිධ වූ ඥානයන්ගෙන් යුක්ත වූ... (පෙ)... ඒ රජවරු, පඬිවරු ආදීහු ප්‍රශ්න සකස් කරගෙන තථාගතයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, ඉතා ගැඹුරු වූ ද සැඟවුණු වූ ද කරුණු විමසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ ප්‍රශ්න දේශනා කරනු ලැබූහ, විසඳනු ලැබූහ, කරුණු සහිතව පෙන්වා දෙනු ලැබූහ. එම ප්‍රශ්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි මොහොතකින් විසඳී යයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම පිරිස මැද යම් ප්‍රඥාවකින් බබළන සේක් ද, එබැවින් උන්වහන්සේ අග්‍ර වූ 'අසාමන්ත පඤ්ඤා' වන සේක. අසාමන්ත පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි යනු මේ අසාමන්ත පඤ්ඤාවයි."

භූරිපඤ්ඤතාය [Pg.414] සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා භූරිපඤ්ඤා? රාගං අභිභුය්‍යතීති භූරිපඤ්ඤා, අභිභවිතාති භූරිපඤ්ඤා. දොසං, මොහං, කොධං, උපනාහං, මක්ඛං, පලාසං, ඉස්සං, මච්ඡරියං, මායං, සාඨෙය්‍යං, ථම්භං, සාරම්භං, මානං, අතිමානං, මදං, පමාදං, සබ්බෙ කිලෙසෙ, සබ්බෙ දුච්චරිතෙ, සබ්බෙ අභිසඞ්ඛාරෙ, සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ අභිභුය්‍යතීති භූරිපඤ්ඤා, අභිභවිතාති භූරිපඤ්ඤා. රාගො අරි, තං අරිං මද්දනිපඤ්ඤාති භූරිපඤ්ඤා, දොසො, මොහො…පෙ… සබ්බෙ භවගාමිකම්මා අරි, තං අරිං මද්දනිපඤ්ඤාති භූරිපඤ්ඤා. භූරි වුච්චති පථවී, තාය පථවිසමාය විත්ථතාය විපුලාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතොති භූරිපඤ්ඤො. අපිච පඤ්ඤාය එතං අධිවචනං භූරි මෙධා පරිණායිකාති, භූරිපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං භූරිපඤ්ඤා.

"භූරි පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි" යනු: "භූරි පඤ්ඤා (මහා ප්‍රඥාව) යනු කවරේද? රාගය මැඩපවත්වන බැවින් 'භූරි පඤ්ඤා' නම් වේ, අභිබවා යන බැවින් 'භූරි පඤ්ඤා' නම් වේ. ද්වේෂය, මෝහය, ක්‍රෝධය, උපනාහය, මක්ඛය, පලාසය, ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, මායාව, සාඨෙය්‍යය, තම්භය, සාරම්භය, මානය, අධිමානය, මදය, ප්‍රමාදය, සියලු ක්ලේශයන්, සියලු දුශ්චරිතයන්, සියලු අභිසංස්කාරයන් සහ සියලු භවගාමී කර්මයන් මැඩපවත්වන බැවින් 'භූරි පඤ්ඤා' නම් වේ, අභිබවා යන බැවින් 'භූරි පඤ්ඤා' නම් වේ. රාගය සතුරෙකි, ඒ සතුරා මර්දනය කරන ප්‍රඥාව බැවින් 'භූරි පඤ්ඤා' නම් වේ. ද්වේෂය, මෝහය... (පෙ)... සියලු භවගාමී කර්ම සතුරෝ වෙති, ඒ සතුරන් මර්දනය කරන ප්‍රඥාව බැවින් 'භූරි පඤ්ඤා' නම් වේ. පොළොව 'භූරි' යැයි කියනු ලැබේ, ඒ පොළොව වැනි වූ පෘථුල වූ විපුල වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් 'භූරි පඤ්ඤා' නම් වේ. තවද 'භූරි, මේධා, පරිණායිකා' යනු ප්‍රඥාවටම නමකි. භූරි පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි යනු මේ භූරි පඤ්ඤාවයි."

පඤ්ඤාබාහුල්ලාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමං පඤ්ඤාබාහුල්ලං? ඉධෙකච්චො පඤ්ඤාගරුකො හොති පඤ්ඤාචරිතො පඤ්ඤාසයො පඤ්ඤාධිමුත්තො පඤ්ඤාධජො පඤ්ඤාකෙතු පඤ්ඤාධිපතෙය්‍යො විචයබහුලො පවිචයබහුලො ඔක්ඛායනබහුලො සමොක්ඛායනබහුලො සම්පෙක්ඛායනධම්මො විභූතවිහාරී තච්චරිතො තග්ගරුකො තබ්බහුලො තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදාධිපතෙය්‍යො, යථා ගණගරුකො වුච්චති ගණබාහුලිකොති, චීවරගරුකො පත්තගරුකො සෙනාසනගරුකො වුච්චති සෙනාසනබාහුලිකොති, එවමෙවං ඉධෙකච්චො පඤ්ඤාගරුකො හොති පඤ්ඤාචරිතො…පෙ… තදාධිපතෙය්‍යො, පඤ්ඤාබාහුල්ලාය සංවත්තන්තීති ඉදං පඤ්ඤාබාහුල්ලං.

"ප්‍රඥා බාහුල්‍යය පිණිස පවතියි" යනු: "ප්‍රඥා බාහුල්‍යය යනු කවරේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ප්‍රඥාව ගරු කොට සලකයි, ප්‍රඥාවෙහි හැසිරෙයි, ප්‍රඥාවම පිහිට කොට ගනියි, ප්‍රඥාවෙහි නැඹුරු වෙයි, ප්‍රඥාවම ධජයක් කොට ගනියි, ප්‍රඥාවම කොතක් කොට ගනියි, ප්‍රඥාවම අධිපති කොට ගනියි, ධර්මයන් සෙවීමේ බහුල බව (විචය බහුල) ඇතිව, විවිධ ආකාරයෙන් සෙවීමේ බහුල බව ඇතිව, කරුණු මැනවින් විමසීමේ බහුල බව ඇතිව, මැනවින් අවබෝධ කර ගැනීමේ ස්වභාවය ඇතිව, පිරිසිදු විහරණය ඇතිව, එම ප්‍රඥාවෙහිම හැසිරෙමින්, එයම ගරු කොට, එහිම බහුලව යෙදෙමින්, එහිම නැඹුරු වී, එහිම බර වී, එහිම නැමී, එහිම අධිමුක්තව, ප්‍රඥාවම අධිපති කොට ගෙන වාසය කරයි. යම් සේ පිරිවර බහුලව තබා ගැනීමට උත්සාහ කරන්නා 'ගණගරුක' යැයි ද, 'ගණබාහුලික' යැයි ද කියනු ලැබේද, සිවුරු බහුල කරන්නා 'චීවරගරුක' යැයි ද, පාත්‍ර බහුල කරන්නා 'පත්තගරුක' යැයි ද, සෙනසුන් බහුල කරන්නා 'සෙනාසනගරුක' හෙවත් 'සෙනාසනබාහුලික' යැයි ද කියනු ලැබේද, එමෙන්ම මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ප්‍රඥාව ගරු කොට... (පෙ)... ප්‍රඥාවම අධිපති කොට වාසය කරයි. ප්‍රඥා බාහුල්‍යය පිණිස පවතියි යනු මේ ප්‍රඥා බාහුල්‍යයයි."

සීඝපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා සීඝපඤ්ඤා? සීඝං සීඝං සීලානි පරිපූරෙතීති සීඝපඤ්ඤා. සීඝං සීඝං ඉන්ද්‍රියසංවරං, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතං, ජාගරියානුයොගං, සීලක්ඛන්ධං, සමාධි-පඤ්ඤා-විමුත්ති-විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං පරිපූරෙතීති සීඝපඤ්ඤා. සීඝං සීඝං ඨානාට්ඨානානි පටිවිජ්ඣති. විහාරසමාපත්තියො පරිපූරෙති. අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති. සතිපට්ඨානෙ භාවෙති. සම්මප්පධානෙ ඉද්ධිපාදෙ ඉන්ද්‍රියානි බලානි බොජ්ඣඞ්ගෙ අරියමග්ගං භාවෙතීති සීඝපඤ්ඤා. සීඝං සීඝං සාමඤ්ඤඵලානි සච්ඡිකරොතීති සීඝපඤ්ඤා. සීඝං සීඝං අභිඤ්ඤායො පටිවිජ්ඣතීති සීඝපඤ්ඤා. සීඝං සීඝං පරමත්ථං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති සීඝපඤ්ඤා, සීඝපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං සීඝපඤ්ඤා.

"සීඝ පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි" යනු: "සීඝ පඤ්ඤා (වහා වැටහෙන ප්‍රඥාව) යනු කවරේද? ඉතා ඉක්මනින් ශීලයන් සම්පූර්ණ කරයි ද, එබැවින් 'සීඝ පඤ්ඤා' නම් වේ. ඉතා ඉක්මනින් ඉන්ද්‍රිය සංවරය, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව, ජාගරියානුයෝගය, ශීලස්කන්ධය, සමාධි-ප්‍රඥා-විමුක්ති-විමුක්තිඥානදර්ශනස්කන්ධයන් සම්පූර්ණ කරයි ද, එබැවින් 'සීඝ පඤ්ඤා' නම් වේ. ඉතා ඉක්මනින් කරුණු විය හැකි නොවිය හැකි බව (ස්ථානාස්ථාන) වටහා ගනියි. විහාර සමාපත්ති සම්පූර්ණ කරයි. ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කරයි. සතිපට්ඨාන වඩයි. සම්මප්පධාන, ඉද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග සහ ආර්ය මාර්ගය වඩයි ද, එබැවින් 'සීඝ පඤ්ඤා' නම් වේ. ඉතා ඉක්මනින් සාමඤ්ඤ ඵලයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි. ඉතා ඉක්මනින් අභිඥාවන් වටහා ගනියි. ඉතා ඉක්මනින් පරමාර්ථ වූ නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි ද, එබැවින් 'සීඝ පඤ්ඤා' නම් වේ. සීඝ පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි යනු මේ සීඝ පඤ්ඤාවයි."

ලහුපඤ්ඤතාය [Pg.415] සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා ලහුපඤ්ඤා? ලහුං ලහුං සීලානි පරිපූරෙතීති ලහුපඤ්ඤා…පෙ… ලහුපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං ලහුපඤ්ඤා.

"ලහු පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි" යනු: "ලහු පඤ්ඤා (සැහැල්ලු හෙවත් වහා දැනෙන ප්‍රඥාව) යනු කවරේද? ඉතා ඉක්මනින් ශීලයන් සම්පූර්ණ කරයි ද... (පෙ)... ලහු පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි යනු මේ ලහු පඤ්ඤාවයි."

හාසපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා හාසපඤ්ඤා? ඉධෙකච්චො වෙදබහුලො තුට්ඨිබහුලො හාසබහුලො පාමොජ්ජබහුලො සීලානි පරිපූරෙතීති හාසපඤ්ඤා…පෙ… පරමත්ථං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති හාසපඤ්ඤා, හාසපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං හාසපඤ්ඤා.

"හාස පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි" යනු: "හාස පඤ්ඤා (ප්‍රීති සහගත ප්‍රඥාව) යනු කවරේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් බහුල වූ සෝමනස්සයෙන් ද, බහුල වූ තුෂ්ටියෙන් ද, බහුල වූ සතුටෙන් ද, බහුල වූ ප්‍රමෝදයෙන් ද යුක්තව ශීලයන් සම්පූර්ණ කරයි ද, එබැවින් 'හාස පඤ්ඤා' නම් වේ... (පෙ)... පරමාර්ථ වූ නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි ද, එබැවින් 'හාස පඤ්ඤා' නම් වේ. හාස පඤ්ඤාතාව පිණිස පවතියි යනු මේ හාස පඤ්ඤාවයි."

ජවනපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා ජවනපඤ්ඤා? යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං, යා කාචි වෙදනා, යා කාචි සඤ්ඤා, යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා, යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං අනිච්චතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා, දුක්ඛතො, අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චතො, දුක්ඛතො, අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා රූපනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා…පෙ… ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. රූපං…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා, ජවනපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං ජවනපඤ්ඤා.

‘ජවනප්‍රඥාව පිණිස පවතියි’ යන මෙහි ‘ජවනප්‍රඥාව යනු කුමක්ද?’ යත්: අතීත, අනාගත, වර්තමාන වූ යම්කිසි රූපයක් වේද, යම්කිසි වේදනාවක් වේද, යම්කිසි සංඥාවක් වේද, යම්කිසි සංස්කාර කෙනෙක් වෙත්ද, අතීත, අනාගත, වර්තමාන වූ, ආධ්‍යාත්මික හෝ බාහිර වූ, රළු හෝ සියුම් වූ, හීන හෝ ප්‍රණීත වූ, දුර හෝ ළඟ හෝ වූ යම්කිසි විඤ්ඤාණයක් වේද, ඒ සියලු විඤ්ඤාණයන් අනිත්‍ය වශයෙන් වහා අවබෝධ කරගනී (ඥාන ගතියෙන් යෙදේ) ද, එය ජවනප්‍රඥාවයි. දුක්ඛ වශයෙන්, අනාත්ම වශයෙන් වහා අවබෝධ කරගනී ද, එය ජවනප්‍රඥාවයි. චක්ඛු... පෙ... ජරා මරණ දක්වා වූ අතීත, අනාගත, වර්තමාන ධර්මයන් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් වහා අවබෝධ කරගනී ද, එය ජවනප්‍රඥාවයි. අතීත, අනාගත, වර්තමාන වූ රූපය ක්ෂය වන අර්ථයෙන් අනිත්‍යය කියා ද, භය සහිත අර්ථයෙන් දුක්ඛය කියා ද, සාරයක් නැති අර්ථයෙන් අනාත්මය කියා ද ඥානයෙන් විමසා බලා, ප්‍රකට කොට, රූප නිරෝධය වූ නිවනෙහි වහා සිත පවත්වයි ද, එය ජවනප්‍රඥාවයි... පෙ... ජරා මරණ නිරෝධය වූ නිවනෙහි වහා සිත පවත්වයි ද, එය ජවනප්‍රඥාවයි. රූපය... පෙ... ජරා මරණය දක්වා වූ අතීත අනාගත වර්තමාන ධර්මයන් ක්ෂය වන ස්වභාවය, වැය වන ස්වභාවය, නොඇලෙන ස්වභාවය, නිරුද්ධ වන ස්වභාවය ඇති ධර්මයන් යැයි විමසා බලා, ප්‍රකට කොට, ජරා මරණ නිරෝධය වූ නිවනෙහි වහා සිත පවත්වයි ද, එය ජවනප්‍රඥාවයි. ජවනප්‍රඥාව පිණිස පවතියි යන මෙහි අදහස මෙම ජවනප්‍රඥාවයි.

තික්ඛපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා තික්ඛපඤ්ඤා? ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤා. උප්පන්නං කාමවිතක්කං, ව්‍යාපාදවිතක්කං, විහිංසාවිතක්කං උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙතීති තික්ඛපඤ්ඤා. උප්පන්නං රාගං, දොසං, මොහං…පෙ… සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙතීති තික්ඛපඤ්ඤා. එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො අරියමග්ගා චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි චතස්සො පටිසම්භිදායො ඡ අභිඤ්ඤායො අධිගතා හොන්ති සච්ඡිකතා ඵස්සිතා පඤ්ඤායාති තික්ඛපඤ්ඤා, තික්ඛපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං තික්ඛපඤ්ඤා.

‘තීක්ෂ්ණ ප්‍රඥාව පිණිස පවතියි’ යන මෙහි ‘තීක්ෂ්ණ ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද?’ යත්: වහා ක්ලේශයන් සිඳලයි ද, එය තීක්ෂ්ණ ප්‍රඥාවයි. උපන්නා වූ කාම විතර්කය, ව්‍යාපාද විතර්කය, විහිංසා විතර්කය සහ විටින් විට උපදින ලාමක අකුසල ධර්මයන් ඉවසන්නේ නැත, ප්‍රහීණ කරයි, බැහැර කරයි, විනාශ කරයි, නැවත නූපදනා තත්ත්වයට පත් කරයි ද, එය තීක්ෂ්ණ ප්‍රඥාවයි. උපන් රාගය, ද්වේෂය, මෝහය... පෙ... භවගාමී සියලු කර්මයන් ඉවසන්නේ නැත, ප්‍රහීණ කරයි, බැහැර කරයි, විනාශ කරයි, නැවත නූපදනා තත්ත්වයට පත් කරයි ද, එය තීක්ෂ්ණ ප්‍රඥාවයි. එක් ආසනයකදීම සතර ආර්ය මාර්ගයන් ද, සතර සාමණ්‍ය ඵලයන් ද, සතර පිළිසිඹියාවන් ද, ෂඩ් අභිඥාවන් ද ලබයි ද, ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි ද, එය තීක්ෂ්ණ ප්‍රඥාවයි. තීක්ෂ්ණ ප්‍රඥාව පිණිස පවතියි යන මෙහි අදහස මෙම තීක්ෂ්ණ ප්‍රඥාවයි.

නිබ්බෙධිකපඤ්ඤතාය [Pg.416] සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා? ඉධෙකච්චො සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොති උත්තාසබහුලො උක්කණ්ඨනබහුලො අරතිබහුලො අනභිරතිබහුලො බහිමුඛො න රමති සබ්බසඞ්ඛාරෙසු, අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධං නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා, අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං දොසක්ඛන්ධං, මොහක්ඛන්ධං, කොධං, උපනාහං…පෙ… සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා, නිබ්බෙධිකපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා’’.

‘නිර්වේදික ප්‍රඥාව පිණිස පවතියි’ යන මෙහි ‘නිර්වේදික ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද?’ යත්: මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි බෙහෙවින් තැති ගනී, බෙහෙවින් බිය වෙයි, බෙහෙවින් කලකිරෙයි, නොඇලෙයි, සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් බැහැර වී (නිවනට යොමු වූයේ) නොඇලී වාසය කරයි. පෙර නොවිදිනා ලද, පෙර නොබිඳිනා ලද ලෝභ සමූහය විනිවිද යයි ද, කඩා බිඳ දමයි ද, එය නිර්වේදික ප්‍රඥාවයි. පෙර නොවිදිනා ලද, පෙර නොබිඳිනා ලද දෝෂ සමූහය, මෝහ සමූහය, ක්‍රෝධය, උපනාහය... පෙ... භවගාමී සියලු කර්මයන් විනිවිද යයි ද, කඩා බිඳ දමයි ද, එය නිර්වේදික ප්‍රඥාවයි. නිර්වේදික ප්‍රඥාව පිණිස පවතියි යන මෙහි අදහස මෙම නිර්වේදික ප්‍රඥාවයි.

එවං පටිසම්භිදාමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. කෙවලඤ්හි තත්ථ බහුවචනං, ඉධ එකවචනන්ති අයමෙව විසෙසො. සෙසං තාදිසමෙවාති. ඉමා ච පන සොළස මහාපඤ්ඤා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා.

මෙසේ පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම මෙහි අර්ථය දත යුතුය. විශේෂය නම්, එහි බහුවචනයෙන් දැක්වෙන අතර මෙහි ඒකවචනයෙන් දැක්වීමයි. ඉතිරි කොටස ද එබඳුම වේ. තවද මේ සොළොස් මහා ප්‍රඥාවන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

කායගතාසතිවග්ගවණ්ණනා.

කායගතාසති වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

20. අමතවග්ගවණ්ණනා

20. අමත වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

600-611. අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, න පරිභුඤ්ජන්තීති මරණවිරහිතං නිබ්බානං න පරිභුඤ්ජන්තීති අත්ථො. නනු ච නිබ්බානං ලොකුත්තරං, කායගතාසති ලොකියා, කථං තං පරිභුඤ්ජන්තා අමතං පරිභුඤ්ජන්තීති? තං භාවෙත්වා අධිගන්තබ්බතො. කායගතඤ්හි සතිං භාවෙන්තො අමතමධිගච්ඡති, අභාවෙන්තො නාධිගච්ඡති. තස්මා එවං වුත්තං. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපි චෙත්ථ විරද්ධන්ති විරාධිතං නාධිගතං. ආරද්ධන්ති පරිපුණ්ණං. පමාදිංසූති පමජ්ජන්ති. පමුට්ඨන්ති සම්මුට්ඨං විස්සරිතං නට්ඨං වා. ආසෙවිතන්ති ආදිතො සෙවිතං. භාවිතන්ති වඩ්ඪිතං. බහුලීකතන්ති පුනප්පුනං කතං. අනභිඤ්ඤාතන්ති ඤාතඅභිඤ්ඤාය අජානිතං. අපරිඤ්ඤාතන්ති ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙනෙව අපරිඤ්ඤාතං. අසච්ඡිකතන්ති අපච්චක්ඛකතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

600-611. ‘මහණෙනි, ඔවුහු අමෘතය අනුභව කරති’ යන්නෙහි අර්ථය නම් මරණයෙන් තොර වූ නිවන අනුභව කරති යන්නයි. නිවන ලෝකෝත්තර වන අතර කායගතාසතිය ලෞකිකය, එසේ නම් එය වඩන්නෝ කෙසේ අමෘතය අනුභව කරත්ද? එය වැඩීමෙන් නිවන අවබෝධ කළ හැකි බැවිනි. කායගතාසතිය වඩන්නා අමෘතය ලබයි, නොවඩන්නා නොලබයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. තවද මෙහි ‘විරද්ධං’ යනු වැරදුණු හෙවත් අවබෝධ කර නොගත් අර්ථයයි. ‘ආරද්ධං’ යනු සම්පූර්ණ කළ බවයි. ‘පමාදිංසු’ යනු ප්‍රමාද වීමයි. ‘පමුට්‍ඨං’ යනු මුළා වූ, අමතක වූ හෝ විනාශ වූ බවයි. ‘ආසේවිතං’ යනු මුල සිට ඇසුරු කළ බවයි. ‘භාවිතං’ යනු වඩන ලද බවයි. ‘බහුලීකතං’ යනු නැවත නැවත කරන ලද බවයි. ‘අනභිඤ්ඤාතං’ යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැන නොගත් බවයි. ‘අපරිඤ්ඤාතං’ යනු ඥාත පරිඥා වශයෙන් පිරිසිඳ දැන නොගත් බවයි. ‘අසච්ඡිකතං’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකරන ලද බවයි. සෙසු පද සියල්ලෙහි අර්ථය ප්‍රකටය.

අමතවග්ගවණ්ණනා.

අමත වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය සහස්සසුත්තන්තපරිමාණස්ස

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි එන සූත්‍ර දහසක ප්‍රමාණයෙන් යුත්,

එකකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඒකක නිපාතයේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.